නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ඒ භාග්‍යවත් අරහත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

අභිධම්මපිටකෙ

අභිධර්ම පිටකයෙහි

ධම්මසඞ්ගණී-මූලටීකා

ධම්මසංගණී මූලටීකාව

වීසතිගාථාවණ්ණනා

විසි ගාථා වර්ණනාව

1. ධම්මසංවණ්ණනායං [Pg.1] සත්ථරි පණාමකරණං ධම්මස්ස ස්වාක්ඛාතභාවෙන සත්ථරි පසාදජනනත්ථං, සත්ථු ච අවිතථදෙසනභාවප්පකාසනෙන ධම්මෙ පසාදජනනත්ථං. තදුභයප්පසාදා හි ධම්මසම්පටිපත්ති මහතො ච අත්ථස්ස සිද්ධි හොතීති. අථ වා රතනත්තයපණාමවචනං අත්තනො රතනත්තයපසාදස්ස විඤ්ඤාපනත්ථං, තං පන විඤ්ඤූනං චිත්තාරාධනත්ථං, තං අට්ඨකථාය ගාහණත්ථං, තං සබ්බසම්පත්තිනිප්ඵාදනත්ථන්ති. ඉදං පන ආචරියෙන අධිප්පෙතප්පයොජනං අන්තරායවිසොසනං. වක්ඛති හි ‘‘නිපච්චකාරස්සෙතස්ස…පෙ… අසෙසතො’’ති. රතනත්තයපණාමකරණඤ්හි අන්තරායකරාපුඤ්ඤවිඝාතකරපුඤ්ඤවිසෙසභාවතො මඞ්ගලභාවතො භයාදිඋපද්දවනිවාරණතො ච අන්තරායවිසොසනෙ සමත්ථං හොති. කථං පනෙතස්සාපුඤ්ඤවිඝාතකරාදිභාවො විජානිතබ්බොති? ‘‘යස්මිං මහානාම සමයෙ අරියසාවකො තථාගතං අනුස්සරති, නෙවස්ස තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොතී’’තිආදිවචනතො (අ. නි. 6.10; 11.11), ‘‘පූජා ච පූජනෙය්‍යානං, එතං මඞ්ගලමුත්තම’’න්ති (ඛු. පා. 5.3; සු. නි. 262) ච, ‘‘එවං බුද්ධං සරන්තානං, ධම්මං සඞ්ඝඤ්ච භික්ඛවො. භයං වා ඡම්භිතත්තං වා, ලොමහංසො න හෙස්සතී’’ති (සං. නි. 1.249) ච වචනතොති.

1. ධර්ම වර්ණනාවෙහිදී ශාස්තෘන් වහන්සේට නමස්කාර කිරීම, ධර්මයෙහි ස්වාක්ඛාත (මැනවින් දේශනා කළ) බව නිසා ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදීම ඇති කරනු පිණිසත්, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අවිතථ (සත්‍ය වූ) දේශනා ස්වභාවය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ධර්මය කෙරෙහි පැහැදීම ඇති කරනු පිණිසත් වේ. ඒ දෙදෙනා කෙරෙහිම පැහැදීම ධර්ම ප්‍රතිපත්තියටත් මහා අර්ථ සිද්ධියටත් හේතු වන බැවිනි. එසේත් නැතහොත්, රත්නත්‍රය නමස්කාර පාඨය තමන්ගේ රත්නත්‍රය කෙරෙහි ඇති ප්‍රසාදය ප්‍රකාශ කිරීමටත්, එය ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ සිත් සතුටු කිරීමටත්, අටුවාව පිළිගැනීමටත්, සියලු සමෘද්ධීන් සිදු කර ගැනීමටත් හේතු වේ. මෙහිදී ආචාර්යයන් වහන්සේ අදහස් කළ ප්‍රයෝජනය නම් අන්තරායන් දුරු කිරීමයි. මක්නිසාද යත්, "මේ නිපච්චකාරයට (නමස්කාරයට)..." යනාදී වශයෙන් ඉදිරියට පවසන බැවිනි. රත්නත්‍රය නමස්කාරය කිරීම අන්තරායකර අකුසල් විනාශ කරන පින් විශේෂයක් වන බැවින් ද, මංගල කරුණක් වන බැවින් ද, භය ආදී උපද්‍රව නිවාරණය කරන බැවින් ද අන්තරායන් දුරු කිරීමට සමර්ථ වේ. මෙහි අකුසල් නසන සුළු බව ආදිය කෙසේ දත යුතු ද? "මහානාමය, යම් කලෙක ආර්ය ශ්‍රාවකයා තථාගතයන් වහන්සේව අනුස්මරණය කෙරේ ද, එකල්හි ඔහුගේ සිත රාගයෙන් මැඩපවත්වා නොගනී" යනාදී වචනවලින් ද, "පිදිය යුත්තන් පිදීම උතුම් මංගල කරුණකි" යන වචනයෙන් ද, "මහණෙනි, මෙසේ බුදුන් ද දහම් ද සඟුන් ද සිහි කරන්නවුන්ට භයක් හෝ තැතිගැනීමක් හෝ ලොමුදහගැනීමක් හෝ නොවන්නේය" යන වචනයෙන් ද එය දත යුතුය.

තත්ථ යස්ස සත්ථුනො පණාමං කත්තුකාමො, තස්ස ගුණවිසෙසදස්සනත්ථං ‘‘කරුණා වියා’’තිආදිමාහ. ගුණවිසෙසවා හි පණාමාරහො [Pg.2] හොති, පණාමාරහෙ ච කතො පණාමො වුත්තප්පයොජනසිද්ධිකරොව හොතීති. භගවතො ච දෙසනා විනයපිටකෙ කරුණාප්පධානා, සුත්තන්තපිටකෙ පඤ්ඤාකරුණාප්පධානා. තෙනෙව ච කාරණෙන විනයපිටකස්ස සංවණ්ණනං කරොන්තෙන කරුණාප්පධානා භගවතො ථොමනා කතා, ආගමසංවණ්ණනඤ්ච කරොන්තෙන උභයප්පධානා, අභිධම්මදෙසනා පන පඤ්ඤාප්පධානාති කත්වා පඤ්ඤාප්පධානමෙව ථොමනං කරොන්තො ‘‘කරුණා විය සත්තෙසූ’’ති කරුණං උපමාභාවෙන ගහෙත්වා පඤ්ඤාය ථොමෙති.

එහි යම් ශාස්තෘන් වහන්සේ නමකට නමස්කාර කිරීමට කැමති වන්නේ ද, උන්වහන්සේගේ ගුණ විශේෂයන් දැක්වීම පිණිස "කරුණා විය" (කරුණාව මෙන්) යනාදිය පැවසීය. ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත තැනැත්තා නමස්කාරයට සුදුසු වේ, නමස්කාරයට සුදුසු තැනැත්තාට කළ නමස්කාරය පූර්වෝක්ත ප්‍රයෝජනයන් සිද්ධ කරන්නක්ම වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාවන් අතුරින් විනය පිටකය කරුණාව ප්‍රධාන කොට ඇත්තේය, සූත්‍ර පිටකය ප්‍රඥාව හා කරුණාව ප්‍රධාන කොට ඇත්තේය. එම හේතුවෙන්ම විනය පිටකයේ අටුවාව කරන්නා වූ ආචාර්යවරයා කරුණාව ප්‍රමුඛ කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ස්තුති කළේය. ආගම (සූත්‍ර) වර්ණනාව කරන්නා වූ ආචාර්යවරයා කරුණු දෙකම ප්‍රමුඛ කොට ස්තුති කළේය. අභිධර්ම දේශනාව ප්‍රඥාව ප්‍රධාන කොට ඇති බැවින්, ප්‍රඥාව ප්‍රමුඛ කොටම ස්තුති කරමින්, "සත්ත්වයන් කෙරෙහි කරුණාව මෙන්" යැයි කරුණාව උපමාවක් ලෙස ගෙන ප්‍රඥාවට ස්තුති කරයි.

තත්ථ කරුණා වියාති නිදස්සනවචනමෙතං, යස්ස යථා කරුණා සබ්බෙසු සත්තෙසු පවත්තිත්ථ, එවං සබ්බෙසු ඤෙය්‍යධම්මෙසු පඤ්ඤාපි පවත්තිත්ථාති අත්ථො. සත්තෙසූති විසයනිදස්සනමෙතං. පඤ්ඤාති නිදස්සෙතබ්බධම්මනිදස්සනං. යස්සාති තදධිට්ඨානපුග්ගලනිදස්සනං. මහෙසිනොති තබ්බිසෙසනං. ඤෙය්‍යධම්මෙසූති පඤ්ඤාවිසයනිදස්සනං. සබ්බෙසූති තබ්බිසෙසනං. පවත්තිත්ථාති කිරියානිදස්සනං. යථාරුචීති වසීභාවනිදස්සනං.

එහි "කරුණා විය" යන්න නිදර්ශන වචනයකි. යම් සේ සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි කරුණාව පැවතියේ ද, එසේම සියලු ඥෙය ධර්මයන් කෙරෙහි ප්‍රඥාව ද පැවතියේය යනු අර්ථයයි. "සත්තෙසු" (සත්ත්වයන් කෙරෙහි) යන්න විෂයය දැක්වීමකි. "පඤ්ඤා" (ප්‍රඥාව) යන්න විස්තර කළ යුතු ධර්මය දැක්වීමකි. "යස්ස" (යමකුගේ) යන්න ඒ ධර්මයට අධිෂ්ඨාන වූ පුද්ගලයා දැක්වීමකි. "මහේසිනො" (මහේසී වූ) යන්න උන්වහන්සේගේ විශේෂණයකි. "ඥෙය්‍යධම්මෙසු" (ඥෙය ධර්මයන් කෙරෙහි) යන්න ප්‍රඥාවට විෂය වූ දේ දැක්වීමකි. "සබ්බේසු" (සියලු) යන්න එහි විශේෂණයකි. "පවත්තිත්ථ" (පැවතියේය) යන්න ක්‍රියාව දැක්වීමකි. "යථාරුචි" (කැමති පරිදි) යන්න වසීභාවය දැක්වීමකි.

තත්ථ කිරතීති කරුණා, පරදුක්ඛං වික්ඛිපති අපනෙතීති අත්ථො. රූපාදීසු සත්තා විසත්තාති සත්තා. තස්සා පන පඤ්ඤත්තියා ඛන්ධසන්තානෙ නිරුළ්හභාවතො නිච්ඡන්දරාගාපි ‘‘සත්තා’’ති වුච්චන්ති. පජානාතීති පඤ්ඤා, යථාසභාවං පකාරෙහි පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො. යස්සාති අනියමනං. ‘‘තස්ස පාදෙ නමස්සිත්වා’’ති එතෙන නියමනං වෙදිතබ්බං. මහෙසීති මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධාදයො එසි ගවෙසීති මහෙසි. ඤාතබ්බාති ඤෙය්‍යා, සභාවධාරණාදිනා අත්ථෙන ධම්මා. තත්ථ ‘‘ඤෙය්‍යා’’ති වචනෙන ධම්මානං අඤෙය්‍යත්තං පටික්ඛිපති. ‘‘ධම්මා’’ති වචනෙන ඤෙය්‍යානං සත්තජීවාදිභාවං පටික්ඛිපති. ඤෙය්‍යා ච තෙ ධම්මා චාති ඤෙය්‍යධම්මා. සබ්බෙසූති අනවසෙසපරියාදානං. තෙන අඤ්ඤාතාභාවං දස්සෙති. පවත්තිත්ථාති උප්පජ්ජිත්ථ. යථාරුචීති යා යා රුචි යථාරුචි, රුචීති ච ඉච්ඡා, කත්තුකාමතා සා. යා යා පවත්තා තප්පභෙදා, යථා වා රුචි තථා, රුචිඅනුරූපං පවත්තා ‘‘යථාරුචි පවත්තිත්ථා’’ති වුච්චති. යථා යථා වා රුචි පවත්තා, තථා තථා පවත්තා පඤ්ඤා ‘‘යථාරුචි පවත්තිත්ථා’’ති වුච්චති.

එහි (දුක) විසුරුවා හරින බැවින් හෝ පරදුක්ඛය දුරු කරන බැවින් "කරුණා" නම් වේ. රූප ආදියෙහි ඇලුණු බැවින් "සත්ත" (සත්ත්ව) නම් වේ. එම ප්‍රඥප්තිය (සත්ත්ව යන නාමය) ස්කන්ධ සන්තානයෙහි රූඪ වූ බැවින් ඡන්දරාගය නැති අය ද "සත්ත්ව" යැයි කියනු ලබති. මැනවින් දන්නා බැවින් "ප්‍රඥා" නම් වේ, එහි අර්ථය නම් ස්වභාවය අනුව විනිවිද දකින බවයි. "යස්ස" (යමකුගේ) යන්නෙන් අනිශ්චිතව දක්වා, "තස්ස පාදෙ නමස්සිත්වා" (උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයන් වැඳ) යන්නෙන් නිශ්චිතව දත යුතුය. මහත් වූ ශීලස්කන්ධ ආදිය සෙවූ බැවින් "මහේසී" නම් වේ. දත යුතු බැවින් "ඥෙය" නම් වේ, ස්වභාවය දැරීම ආදී අර්ථයෙන් "ධර්ම" නම් වේ. එහි "ඥෙය" යන වචනයෙන් ධර්මයන්ගේ නොදත හැකි බව ප්‍රතික්ෂේප කරයි. "ධර්ම" යන වචනයෙන් ඥෙයයන්ගේ (දත යුතු දේවල) සත්ත්ව හෝ ජීව යන ස්වභාවය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. දත යුතු වූ ඒ ධර්මයන් "ඥෙය ධර්ම" නම් වේ. "සබ්බේසු" (සියලු) යන්නෙන් කිසිවක් ඉතිරි නොවන බව අදහස් වේ. එයින් නොදත් කිසිවක් නොමැති බව දක්වයි. "පවත්තිත්ථ" යනු උපන්නේය යන්නයි. "යථාරුචි" යනු යම් යම් රුචියක් වේ ද එයයි. රුචිය යනු කැමැත්තයි, කිරීමට ඇති වුවමනාවයි. යම් යම් ආකාරයකින් පැවතියේ ද ඒ ඒ ප්‍රභේදයන් ය, නැතහොත් යම් සේ රුචිය වී ද එසේමය. රුචියට අනුකූලව පැවතීම "යථාරුචි පවත්තිත්ථ" යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත් යම් යම් ආකාරයකින් රුචිය පැවතියේ ද, ඒ ඒ ආකාරයෙන්ම ප්‍රඥාව පැවතීම "යථාරුචි පවත්තිත්ථ" යැයි කියනු ලැබේ.

තත්ථ භගවති පවත්තාව කරුණා භගවතො පඤ්ඤාය නිදස්සනන්ති ගහෙතබ්බා. සා හි අසාධාරණා මහාකරුණා, න අඤ්ඤා. යස්සාති ච කරුණාපඤ්ඤානං උභින්නම්පි ආධාරපුග්ගලනිදස්සනං. න හි නිරාධාරා කරුණා අත්ථීති [Pg.3] ‘‘කරුණා’’ති වුත්තෙ තදාධාරභූතො පුග්ගලො නිදස්සෙතබ්බො හොති, සො ච ඉධ අඤ්ඤො වුත්තො නත්ථි, න ච ආසන්නං වජ්ජෙත්වා දූරස්ස ගහණෙ පයොජනං අත්ථීති ‘‘යස්සා’’ති නිදස්සිතපුග්ගලොව කරුණාය ආධාරො. තෙන ඉදං වුත්තං හොති ‘‘යස්ස අත්තනො කරුණා විය පඤ්ඤාපි පවත්තිත්ථා’’ති. කථං පන කරුණා සත්තෙසු පවත්තිත්ථ යථා පඤ්ඤාපි ධම්මෙසු පවත්තිත්ථාති? නිරවසෙසතො යථාරුචි ච. භගවතො හි කරුණා කඤ්චි සත්තං අවජ්ජෙත්වා සබ්බෙසු සත්තෙසු නිරවසෙසෙසු පවත්තති, පවත්තමානා ච රුචිවසෙන එකස්මිං අනෙකෙසු ච අඤ්ඤෙහි අසාධාරණා පවත්තති. න හි අඤ්ඤෙසං ‘‘මහොඝපක්ඛන්දානං සත්තානං නත්ථඤ්ඤො කොචි ඔඝා උද්ධතා අඤ්ඤත්‍ර මයා’’ති පස්සන්තානං කරුණොක්කමනං හොති යථා භගවතොති. පඤ්ඤාපි භගවතො සබ්බෙසු ධම්මෙසු නිරවසෙසෙසු පවත්තති, පවත්තමානා ච එකස්මිං අනෙකෙසු ච ධම්මෙසු සභාවකිච්චාදිජානනෙන අනාවරණා අසාධාරණා පවත්තති යථාරුචි, යථා ච පස්සන්තස්ස භගවතො කරුණා යථාරුචි පවත්තති. තං සබ්බං පටිසම්භිදාමග්ගෙ මහාකරුණාඤාණවිභඞ්ගවසෙන ජානිතබ්බං, පඤ්ඤාය ච යථාරුචි පවත්ති සෙසාසාධාරණඤාණවිභඞ්ගාදිවසෙන. පඤ්ඤාගහණෙන ච තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණං චතුසච්චඤාණං චතුපටිසම්භිදාඤාණං, කරුණාගහණෙන මහාකරුණාසමාපත්තිඤාණස්ස ගහිතත්තා තං වජ්ජෙත්වා අඤ්ඤානි අසාධාරණඤාණානි චතුවෙසාරජ්ජඤාණං දසබලානි ඡ අභිඤ්ඤා චතුචත්තාලීස ඤාණවත්ථූනි සත්තසත්තති ඤාණවත්ථූනීති එවමාදයො අනෙකෙ පඤ්ඤාප්පභෙදා සඞ්ගය්හන්ති, තස්මා තස්සා තස්සා පඤ්ඤාය පවත්තිවසෙන යථාරුචි පවත්ති වෙදිතබ්බා. තෙනාහ ‘‘කරුණා විය…පෙ… යථාරුචී’’ති.

එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි පවත්නා වූ කරුණාවම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාව පිළිබඳ නිදර්ශනයක් ලෙස ගත යුතුය. ඒ කරුණාව වනාහි අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන මහා කරුණාවමය. ‘යස්ස’ (යමෙකුගේ) යන්නෙන් කරුණාව සහ ප්‍රඥාව යන දෙකෙහිම ආධාරක පුද්ගලයා හෙවත් උල්පත දක්වයි. නිසැකවම ආධාරකයක් රහිත වූ කරුණාවක් නැත. එබැවින් ‘කරුණාව’ යැයි කී කල එයට ආධාර වූ පුද්ගලයා දැක්විය යුතු වේ. මෙහිදී (බුදුරජාණන් වහන්සේ හැර) අන් පුද්ගලයෙකු ගැන සඳහන් නොවන අතර, සමීපයෙහි වූ පුද්ගලයා අතහැර ඈත සිටින පුද්ගලයෙකු ගැනීමෙහි ප්‍රයෝජනයක් ද නැත. එබැවින් ‘යස්ස’ යනුවෙන් දැක්වුණු පුද්ගලයාම කරුණාවට ද ආධාරක වේ. මෙයින් කියැවෙන්නේ ‘යම් සේ තමන් වහන්සේගේ කරුණාව පැවතියේද, එසේම ප්‍රඥාවද පැවති බවයි’. ප්‍රඥාව ධර්මයන් කෙරෙහි පවත්නා සේම, කරුණාව සත්ත්වයන් කෙරෙහි පවතින්නේ කෙසේද? අවශේෂයක් නොමැතිව සහ රුචිය පරිදිය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කරුණාව කිසිදු සත්ත්වයෙකු අත්නොහැර සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි අවශේෂයකින් තොරව පවතියි. එසේම පවත්නා කල්හි, රුචිය පරිදි එක් අයෙකු කෙරෙහි හෝ බොහෝ දෙනෙකු කෙරෙහි හෝ අන් අයට අසාධාරණ වූ (විශේෂිත වූ) ආකාරයෙන් පවතියි. මහා ඕඝයකට (සංසාර සාගරයට) වැටී සිටින සත්ත්වයන් දැක, ‘මා හැර මෙහි සිටින අන් කිසිවකු මොවුන් මෙම ඕඝයෙන් ගොඩ නොගන්නේය’ යි දකින භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කරුණාවේ බැසගැනීම වැනි අන්‍යයන්ගේ කරුණාවක් නැත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවද අවශේෂයක් නොමැතිව සියලු ධර්මයන් කෙරෙහි පවතියි. එය පවත්නා කල්හි එක් ධර්මයක් හෝ බොහෝ ධර්මයන් කෙරෙහි ඒවායේ ස්වභාවය හා කෘත්‍යයන් ආදිය දැනගැනීමෙන්, රුචිය පරිදි අනාවරණ වූ ද අසාධාරණ වූ ද ලෙස පවතියි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කරුණාව රුචිය පරිදි කෙසේ පවතින්නේද යන්න පටිසම්භිදාමග්ග පාලියෙහි ‘මහාකරුණාඤාණ විභංගය’ මගින් දත යුතුය. ප්‍රඥාව රුචිය පරිදි පැවතීම සෙසු අසාධාරණ ඥාන විභංග ආදියෙන් දත යුතුය. ප්‍රඥාව යනුවෙන් ගැනීමෙන් තෙකාලයෙහි නොවැලකුණු ඥානය, චතුරාර්ය සත්‍ය ඥානය, සිවුපිළිසිඹියා ඥානය ද, කරුණාව යනුවෙන් ගැනීමෙන් මහා කරුණා සමාපත්ති ඥානය ද අන්තර්ගත වන බැවින්, එය හැර අන්‍ය වූ අසාධාරණ ඥාන, චතුර්වෛශාරද්‍ය ඥාන, දසබල, සවැදෑරුම් අභිඥා, හතළිස් හතරක් වූ ඥාන වස්තූන්, හැත්තෑ හතක් වූ ඥාන වස්තූන් ආදී වශයෙන් වූ බොහෝ ප්‍රඥා ප්‍රභේදයන් මෙහි සංග්‍රහ වේ. එබැවින් ඒ ඒ ප්‍රඥාවන්හි පැවැත්ම අනුව රුචිය පරිදි පැවැත්ම දත යුතුය. එහෙයින් ‘කරුණාව මෙන්... රුචිය පරිදි’ යනාදිය වදාළහ.

තත්ථ කරුණාගහණෙන මහාබොධියා මූලං දස්සෙති. මහාදුක්ඛසම්බාධප්පටිපන්නඤ්හි සත්තනිකායං දිස්වා ‘‘තස්ස නත්ථඤ්ඤො කොචි සරණං, අහමෙතං මුත්තො මොචෙස්සාමී’’ති කරුණාය සඤ්චොදිතමානසො අභිනීහාරං දීපඞ්කරස්ස භගවතො පාදමූලෙ කත්වා බොධිසම්භාරෙ සමොධානෙත්වා අනුපුබ්බෙන සම්බොධිං පත්තොති කරුණා මහාබොධියා මූලන්ති. සත්තෙසූති එතෙන මහාබොධියා පයොජනං දස්සෙති. සත්තා හි මහාබොධිං පයොජෙන්ති. සත්තසන්තාරණත්ථඤ්හි සබ්බඤ්ඤුතා අභිපත්ථිතා. යථාහ –

එහි කරුණාව යනුවෙන් ගැනීමෙන් මහා බෝධියෙහි මූලය (මුලය) දක්වයි. මහා දුක් නැමැති පීඩාවට පත් සත්ත්ව ප්‍රජාව දැක, ‘ඔවුන්ට අන් පිහිටක් නැත, මම මොවුන් සසරින් මුදවන්නෙමි’ යි කරුණාවෙන් මෙහෙයවන ලද සිතැතිව, දීපංකර භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාමුලදී අභිනීහාරය (ප්‍රාර්ථනාව) කොට, බෝධි සම්භාරයන් පුරමින් අනුපිළිවෙළින් සම්බෝධියට පත් වූ බැවින් කරුණාව මහා බෝධියෙහි මූලය වේ. ‘සත්ත්වයන් කෙරෙහි’ යන්නෙන් මහා බෝධියේ ප්‍රයෝජනය දක්වයි. මක්නිසාද යත් සත්ත්වයෝ මහා බෝධියෙහි ප්‍රයෝජනය ලබන්නෝ වෙති. සර්වඥතා ඥානය ප්‍රාර්ථනා කරන ලද්දේ සත්ත්වයන් සසරින් එතෙර කරවනු පිණිසමය. එය මෙසේ වදාළහ -

‘‘කිං [Pg.4] මෙ එකෙන තිණ්ණෙන, පුරිසෙන ථාමදස්සිනා;

සබ්බඤ්ඤුතං පාපුණිත්වා, සන්තාරෙස්සං සදෙවක’’න්ති. (බු. වං. 2. 56);

‘වීරියවන්ත පුරුෂයෙකු වූ මා තනිව (සසරින්) එතෙර වීමෙන් ඇති ඵලය කිම? මම සර්වඥතා ඥානයට පැමිණ දෙවියන් සහිත ලෝකයාම (සසරින්) එතෙර කරවන්නෙමි’ (බුද්ධවංස 2.56).

පඤ්ඤාගහණෙන මහාබොධිං දස්සෙති. සබ්බඤ්ඤුතාය හි පදට්ඨානභූතං මග්ගඤාණං, මග්ගඤාණපදට්ඨානඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ‘‘මහාබොධී’’ති වුච්චතීති. ඤෙය්‍යධම්මෙසු සබ්බෙසූති එතෙන සන්තාරෙතබ්බානං සත්තානං අභිඤ්ඤෙය්‍යපරිඤ්ඤෙය්‍යපහාතබ්බභාවෙතබ්බසච්ඡිකාතබ්බෙ ඛන්ධායතනධාතුසච්චින්ද්‍රියපටිච්චසමුප්පාදසතිපට්ඨානාදිභෙදෙ කුසලාදිභෙදෙ ච සබ්බධම්මෙ දස්සෙති. පවත්තිත්ථ යථාරුචීති එතෙන පටිවෙධපච්චවෙක්ඛණපුබ්බඞ්ගමදෙසනාඤාණප්පවත්තිදීපනෙන පයොජනසම්පත්තිං දස්සෙති. සබ්බධම්මානඤ්හි පටිවෙධඤාණං බොධිපල්ලඞ්කෙ අහොසි. මග්ගඤාණමෙව හි තන්ති. පච්චවෙක්ඛණඤාණඤ්ච විසෙසෙන රතනඝරසත්තාහෙ අහොසි. එවං පටිවිද්ධපච්චවෙක්ඛිතානං ධම්මානං ධම්මචක්කප්පවත්තනාදීසු දෙසනාඤාණං අහොසි, විසෙසෙන ච පණ්ඩුකම්බලසිලායං සත්තප්පකරණදෙසනායන්ති. දෙසනාඤාණෙන ච දෙසෙන්තො භගවා සත්තෙසු හිතපටිපත්තිං පටිපජ්ජතීති. එතෙන සබ්බෙන අත්තහිතපටිපත්තිං පරහිතපටිපත්තිඤ්ච දස්සෙති. මහාබොධිදස්සනෙන හි අත්තහිතපටිපත්ති, ඉතරෙහිපි පරහිතපටිපත්ති දස්සිතාති. තෙන අත්තහිතපටිපන්නාදීසු චතූසු පුග්ගලෙසු භගවතො චතුත්ථපුග්ගලභාවං දස්සෙති, තෙන ච අනුත්තරදක්ඛිණෙය්‍යභාවං නිරතිසයපණාමාරහභාවඤ්ච අත්තනො ච කිරියාය ඛෙත්තඞ්ගතභාවං දස්සෙති.

ප්‍රඥාව යනුවෙන් ගැනීමෙන් මහා බෝධිය දක්වයි. සර්වඥතා ඥානයට ආසන්න හේතුව වූ මාර්ග ඥානයටත්, මාර්ග ඥානයට ආසන්න හේතුව වූ සර්වඥතා ඥානයටත් ‘මහා බෝධිය’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘සියලු දතයුතු ධර්මයන් කෙරෙහි’ යන්නෙන් එතෙර කරවිය යුතු සත්ත්වයන් විසින් විශිෂ්ට ලෙස දැනගත යුතු, පිරිසිඳ දැනගත යුතු, ප්‍රහීණ කළ යුතු, වැඩිය යුතු සහ සාක්ෂාත් කළ යුතු වූ ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු, සත්‍ය, ඉන්ද්‍රිය, පටිච්චසමුප්පාදය, සතිපට්ඨාන ආදී ප්‍රභේදයන් ද, කුසලාදී ප්‍රභේදයන් ද සහිත සියලු ධර්මයන් දක්වයි. ‘රුචිය පරිදි පැවතියේය’ යන්නෙන් අවබෝධය (පටිවේධය), ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය සහ මූලික කොටගත් දේශනා ඥානයෙහි පැවැත්ම දැක්වීමෙන් ප්‍රයෝජන සම්පත්තිය දක්වයි. සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කරගන්නා ඥානය බෝධි මණ්ඩපයේදී ඇති විය. මාර්ග ඥානය යනු එයමය. ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ ඥානය විශේෂයෙන් රත්නඝර සත්සතියේදී ඇති විය. මෙසේ අවබෝධ කරන ලද හා ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය කරන ලද ධර්මයන් පිළිබඳ දේශනා ඥානය ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය ආදියේදී ඇති වූ අතර, විශේෂයෙන් පාණ්ඩුකම්බල ශෛලාසනයෙහිදී සප්ත ප්‍රකරණය දේශනා කිරීමේදී ද ඇති විය. දේශනා ඥානයෙන් ධර්මය දේශනා කරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්ත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස පිළිපදිති. මේ සියල්ලෙන් අත්තහිත (තමන්ගේ යහපත) පිළිවෙත සහ පරහිත (අනුන්ගේ යහපත) පිළිවෙත දක්වයි. මහා බෝධිය දැක්වීමෙන් අත්තහිත පිළිවෙත ද, සෙසු කරුණාව ආදියෙන් පරහිත පිළිවෙත ද දක්වන ලදී. එමගින් අත්තහිත-පරහිත ආදී සිවු පුද්ගලයන් අතරින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිවුවැනි පුද්ගලයා (තමාගේත් අනුන්ගේත් යහපත පිණිස පිළිපන් තැනැත්තා) බව දක්වයි. එයින් උන්වහන්සේගේ අනුත්තර දක්ඛිණෙය්‍ය භාවය ද, අතිශය උතුම් නමස්කාරයට සුදුසු බව ද, තමන් වහන්සේගේ ක්‍රියාවන්ගෙන් (සත්ත්වයන්ට) නිවනට මඟ පෙන්වන බව ද දක්වයි.

එත්ථ ච කරුණාගහණෙන ලොකියෙසු මහග්ගතභාවප්පත්තාසාධාරණගුණදීපනතො සබ්බලොකියගුණසම්පත්ති භගවතො දස්සිතා හොති, පඤ්ඤාගහණෙනපි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානමග්ගඤාණදීපනතො සබ්බලොකුත්තරගුණසම්පත්ති. කරුණාවචනෙන ච උපගමනං නිරුපක්කිලෙසං, පඤ්ඤාවචනෙන අපගමනං දස්සෙති. උපගමනං දස්සෙන්තො ච ලොකෙ සඤ්ජාතසංවඩ්ඪභාවං දස්සෙති, අපගමනං දස්සෙන්තො ලොකෙන අනුපලිත්තතං. ‘‘කරුණා විය සත්තෙසූ’’ති ච ලොකසමඤ්ඤානුරූපං භගවතො පවත්තිං දස්සෙති, ‘‘ඤෙය්‍යධම්මෙසු සබ්බෙසු යථාරුචි පඤ්ඤා පවත්තිත්ථා’’ති එතෙන සමඤ්ඤාය අනතිධාවනං. සබ්බධම්මසභාවානවබොධෙ හි සති සමඤ්ඤං අතිධාවිත්වා ‘‘සත්තො ජීවො අත්ථී’’ති පරාමසනං හොතීති. සබ්බෙසඤ්ච බුද්ධගුණානං කරුණා ආදි තන්නිදානභාවතො, පඤ්ඤා පරියොසානං තතො [Pg.5] උත්තරිකරණීයාභාවතො. ආදිපරියොසානදස්සනෙන ච සබ්බෙ බුද්ධගුණා දස්සිතාව හොන්ති. කරුණාගහණෙන ච සීලක්ඛන්ධපුබ්බඞ්ගමො සමාධික්ඛන්ධො දස්සිතො හොති. කරුණානිදානඤ්හි සීලං තතො පාණාතිපාතාදිවිරතිප්පවත්තිතො තස්සා ච ඣානත්තයසම්පයොගතො. පඤ්ඤාවචනෙන පඤ්ඤාක්ඛන්ධො. සීලඤ්ච සබ්බබුද්ධගුණානං ආදි, සමාධි මජ්ඣං, පඤ්ඤා පරියොසානන්ති එවම්පි ආදිමජ්ඣපරියොසානකල්‍යාණා සබ්බෙ බුද්ධගුණා දස්සිතා හොන්ති.

මෙහි කරුණාව (ගැනීම) මගින් ලෞකික වූ මහග්ගත ස්වභාවයට පත් වූ අසාධාරණ ගුණ ප්‍රකාශ වන හෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සියලු ලෞකික ගුණ සම්පත්තිය දක්වන ලද්දේ වෙයි. ප්‍රඥාව (ගැනීම) මගින් ද සර්වඥතා ඥානයට ආසන්න හේතු වූ මාර්ග ඥානය ප්‍රකාශ කරන බැවින් සියලු ලෝකෝත්තර ගුණ සම්පත්තිය දක්වන ලද්දේ වෙයි. කරුණාව යන වචනයෙන් සත්වයන් වෙත එළඹීම කෙලෙස් රහිත බව ද, ප්‍රඥාව යන වචනයෙන් ලෝකයෙන් ඉවත් වීම ද දක්වයි. එළඹීම දක්වන ලද්දේ ලෝකයෙහි හටගත් හා වැඩුණු බව දක්වයි; ඉවත් වීම දක්වන ලද්දේ ලෝකයෙන් නොඇලුණු බව දක්වයි. "සත්වයන් කෙරෙහි කරුණාව මෙන්" යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ලෝක සම්මුතියට අනුකූල පැවැත්ම දක්වයි. "සියලු ඥෙය ධර්මයන්හි කැමැත්ත පරිදි ප්‍රඥාව පැවතියේය" යන්නෙන් ඒ සම්මුතිය ඉක්මවා නොයෑම දක්වයි. මක්නිසාද යත්, සියලු ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය අවබෝධ නොවන කල්හි සම්මුතිය ඉක්මවා ගොස් "සත්වයාය, ජීවයාය" කියා දැඩිව ගැනීම (පරාමාසය) වෙයි. සියලු බුදුගුණයන්ගේ ආරම්භය කරුණාවයි, එයට හේතුව එය සියලු ගුණයන්ට නිදානය වන බැවිනි. ප්‍රඥාව අවසානයයි, මක්නිසාද යත් ඉන් මත්තෙහි කළ යුතු දෙයක් නොමැති බැවිනි. ආරම්භය හා අවසානය දැක්වීමෙන් සියලු බුදුගුණ දක්වන ලද්දේම වෙයි. කරුණාව ගැනීමෙන් සීලක්ඛන්ධය පූර්වංගම කොට ඇති සමාධික්ඛන්ධය දක්වන ලද්දේ වෙයි. මක්නිසාද යත්, කරුණාව නිදාන කොට ඇති සීලය එතැන් සිට ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වැළකීමේ පැවැත්ම හා එය ධ්‍යානත්‍රය හා සම්ප්‍රයුක්ත වීම නිසාය. ප්‍රඥා වචනයෙන් ප්‍රඥාක්ඛන්ධය දක්වයි. සීලය සියලු බුදුගුණයන්ගේ ආරම්භයයි, සමාධිය මැදය, ප්‍රඥාව අවසානයයි - මෙසේ ද ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය යන තුන් තන්හි කල්‍යාණ වූ සියලු බුදුගුණ දක්වන ලද්දේ වෙයි.

2. එවං සඞ්ඛෙපෙන සබ්බබුද්ධගුණෙහි භගවන්තං ථොමෙත්වා යස්සා සංවණ්ණනං කත්තුකාමො, තාය අභිධම්මදෙසනාය අඤ්ඤෙහි අසාධාරණාය ථොමෙතුං ‘‘දයාය තායා’’තිආදිමාහ. තස්සා පන දෙසනාය නිදානඤ්ච සමුට්ඨානඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘දයාය තායා’’තිආදි වුත්තං. නිදානඤ්ච දුවිධං අබ්භන්තරං බාහිරඤ්චාති. අබ්භන්තරං කරුණා, බාහිරං දෙසකාලාදි. සමුට්ඨානං දෙසනාපඤ්ඤා. තත්ථ අබ්භන්තරනිදානං දස්සෙන්තො ‘‘දයාය තාය සත්තෙසු, සමුස්සාහිතමානසො’’ති ආහ. තත්ථ දයාති කරුණා අධිප්පෙතා. තාය හි සමුස්සාහිතො අභිධම්මකථාමග්ගං සම්පවත්තයීති. තායාති අයං ත-සද්දො පුබ්බෙ වුත්තස්ස පටිනිද්දෙසො හොති.

2. මෙසේ සැකෙවින් සියලු බුදුගුණයන්ගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ස්තුති කොට, යම් ධර්ම දේශනාවක් වර්ණනා කිරීමට කැමති ද, අන් අයට අසාධාරණ වූ ඒ අභිධර්ම දේශනාවෙන් උන්වහන්සේට ස්තුති කරනු පිණිස "දයාය තාය" (ඒ දයාවෙන්) යනාදිය වදාළ සේක. ඒ දේශනාවේ නිදානය (හේතුව) සහ සමුට්ඨානය (හටගැනීම) දැක්වීමට "දයාය තාය" යනාදිය වදාරන ලදී. නිදානය ද ආභ්‍යන්තර සහ බාහිර වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. ආභ්‍යන්තර නිදානය නම් කරුණාවයි, බාහිර නිදානය නම් දේශනා කළ කාලය ආදියයි. සමුට්ඨානය නම් දේශනා ප්‍රඥාවයි. එහි ආභ්‍යන්තර නිදානය දක්වමින් "සත්වයන් කෙරෙහි වූ ඒ දයාවෙන් උත්සාහවත් වූ මනසක් ඇතිව" යැයි වදාළ සේක. එහි "දයා" යන්නෙන් කරුණාව අදහස් කෙරේ. ඇත්තෙන්ම ඒ කරුණාවෙන් උනන්දු කරවන ලදුව අභිධර්ම කථා මාර්ගය පවත්වන ලදී. "තාය" යන මේ "ත" ශබ්දය පෙර කියන ලද දයාව නැවත හැඟවීමකි.

පුරිමගාථාය ච පධානභාවෙන පඤ්ඤා නිද්දිට්ඨා, තබ්බිසෙසනභාවෙන කරුණා. සා හි තස්සා නිදස්සනභූතා අප්පධානා තං විසෙසෙත්වා විනිවත්තා, තස්මා ‘‘තායා’’ති පටිනිද්දෙසං නාරහති. යා ච පධානභූතා පඤ්ඤා, සා දෙසනාය සමුට්ඨානං, න සමුස්සාහිනීති තස්සා ච පටිනිද්දෙසො න යුත්තොති? පඤ්ඤාය තාව පටිනිද්දෙසො න යුත්තොති සුවුත්තමෙතං, කරුණාය පන පටිනිද්දෙසො නො න යුත්තො ‘‘දයාය තායා’’ති ද්වින්නං පදානං සමානාධිකරණභාවතො. සමානාධිකරණානඤ්හි ද්වින්නං පදානං රූපක්ඛන්ධාදීනං විය විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවො හොති. රූප-සද්දො හි අඤ්ඤක්ඛන්ධනිවත්තනත්ථං වුච්චමානො විසෙසනං හොති, ඛන්ධ-සද්දො ච නිවත්තෙතබ්බගහෙතබ්බසාධාරණවචනභාවතො විසෙසිතබ්බො, එවමිධාපි ‘‘දයාය තායා’’ති ද්වින්නං පදානං එකවිභත්තියුත්තානං සමානාධිකරණභාවතො විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවො හොති. තත්ථ දයා සමුස්සාහිනීති පධානා, නිවත්තෙතබ්බගහෙතබ්බසාධාරණවචනඤ්චිදං. තස්මා ‘‘දයායා’’ති විසෙසිතබ්බවචනමෙතං, තස්ස ච යථා විසෙසනං හොති ‘‘තායා’’ති [Pg.6] ඉදං වචනං, තථා තස්ස පටිනිද්දෙසභාවො යොජෙතබ්බො. න හි පඤ්ඤාපටිනිද්දෙසභාවෙ දයාවිසෙසනං ත-සද්දො හොති, කරුණාපටිනිද්දෙසභාවෙ ච හොතීති. පධානඤ්ච පඤ්ඤං වජ්ජෙත්වා ‘‘දයායා’’ති එතෙන සම්බජ්ඣමානො ‘‘තායා’’ති අයං ත-සද්දො අප්පධානාය කරුණාය පටිනිද්දෙසො භවිතුමරහති. අයමෙත්ථ අත්ථො – යාය දයාය සමුස්සාහිතො, න සා යා කාචි, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පන නිදස්සනභූතා මහාකරුණා, තාය සමුස්සාහිතොති.

පෙර ගාථාවෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් ප්‍රඥාව දක්වන ලදී, එහි විශේෂණයක් ලෙස කරුණාව දක්වන ලදී. එම කරුණාව ඇත්තෙන්ම ප්‍රඥාවට නිදර්ශනයක් වූ අප්‍රධාන වූවකි. එය විශේෂ කොට වෙන් කරන ලද්දකි. එබැවින් එය "තාය" යනුවෙන් නැවත හැඟවීමට නුසුදුසුය. යම් ඒ ප්‍රධාන වූ ප්‍රඥාවක් ඇද්ද, එය දේශනාවේ සමුට්ඨානයයි (හටගැනීමයි), උනන්දු කරවන්නිය (සමුස්සාහිනී) නොවේ. එබැවින් එය නැවත හැඟවීම නුසුදුසු ද? ප්‍රඥාව සම්බන්ධයෙන් නැවත හැඟවීම නුසුදුසු බව මැනවින් කියන ලද්දකි. එහෙත් කරුණාව සම්බන්ධයෙන් නැවත හැඟවීම නුසුදුසු නොවේ. මක්නිසාද යත් "දයාය තාය" යන පද දෙකම සමානාධිකරණ බැවිනි. රූපස්කන්ධය ආදිය මෙන් සමානාධිකරණ පද දෙකක විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයක් පවතී. රූප යන ශබ්දය අන්‍ය ස්කන්ධයන් බැහැර කිරීම පිණිස යෙදෙන විට විශේෂණයක් වෙයි. ස්කන්ධ යන ශබ්දය බැහැර කළ යුතු සහ ගත යුතු දෑට පොදු වචනයක් වන බැවින් විශේෂ්‍යයක් වෙයි. මෙහි ද "දයාය තාය" යන පද දෙක එකම විභක්තියෙන් යුක්ත බැවින් සමානාධිකරණ වන හෙයින් විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයක් පවතී. එහි උනන්දු කරවන කරුණාව (දයාව) ප්‍රධාන වේ. මෙය බැහැර කළ යුතු සහ ගත යුතු දෑට පොදු වචනයකි. එබැවින් "දයාය" යනු විශේෂ්‍ය වචනයයි. "තාය" යන්න එහි විශේෂණය වන පරිදි පටිනිද්දේස භාවය (නැවත හැඟවීම) යෙදිය යුතුය. ප්‍රඥාව නැවත හැඟවීමේදී "ත" ශබ්දය දයාවට විශේෂණයක් නොවේ; නමුත් කරුණාව නැවත හැඟවීමේදී එය එසේ වෙයි. ප්‍රධාන වූ ප්‍රඥාව හැර "දයාය" යන පදය හා සම්බන්ධ වන මේ "තාය" යන "ත" ශබ්දය අප්‍රධාන වූ කරුණාව නැවත හැඟවීමට සුදුසු වෙයි. මෙහි අර්ථය මෙයයි - යම් දයාවකින් උනන්දු කරවන ලද්දේ ද, එය සාමාන්‍ය දයාවක් නොවේ; සර්වඥතා ඥානයට නිදර්ශනයක් වූ මහා කරුණාවයි. ඇයගෙන් උනන්දු කරවන ලදී යනුයි.

කථං පන කරුණා ‘‘දයා’’ති ඤාතබ්බා, නනු වුත්තං ‘‘දයාපන්නො’’ති එතස්ස අට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.8) ‘‘මෙත්තචිත්තතං ආපන්නො’’ති, තස්මා දයා මෙත්තාති යුජ්ජෙය්‍ය, න කරුණාති? යදි එවං ‘‘අදයාපන්නො’’ති එතස්ස අට්ඨකථායං ‘‘නික්කරුණතං ආපන්නො’’ති වුත්තන්ති දයා මෙත්තාති ච න යුජ්ජෙය්‍ය, තස්මා දයා-සද්දො යත්ථ යත්ථ පවත්තති, තත්ථ තත්ථ අධිප්පායවසෙන යොජෙතබ්බො. දයා-සද්දො හි අනුරක්ඛණත්ථං අන්තොනීතං කත්වා පවත්තමානො මෙත්තාය ච කරුණාය ච පවත්තතීති නො න යුජ්ජති. එවඤ්හි අට්ඨකථානං අවිරොධො හොතීති. කරුණා ච දෙසනාය නිදානභාවෙන වුත්තා, න මෙත්තා ‘‘අච්චන්තමෙව හි තං සමයං භගවා කරුණාවිහාරෙන විහාසී’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.1; ම. නි. අට්ඨ. 1.1 මූලපරියායසුත්තවණ්ණනා; සං. නි. අට්ඨ. 1.1.1; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.1) එවමාදීසු, තස්මා ඉධ කරුණාව දයාවචනෙන ගහිතාති වෙදිතබ්බා. සා හි සමුස්සාහිනී, න මෙත්තා, මෙත්තා පන පඤ්ඤාගතිකපවත්තිනී හොතීති.

කරුණාව "දයා" ලෙස දන්නේ කෙසේද? "දයාපන්නෝ" යන පදය අටුවාවෙහි "මෙත් සිතට පත් වූ" යනුවෙන් වදාරා නැද්ද? එබැවින් දයාව යනු මෙත්තාව මිස කරුණාව නොවේ යැයි කෙනෙකුට කිව හැකිය. එසේ නම්, "අදයාපන්නෝ" යන්නට අටුවාවෙහි "නිෂ්කරුණාවට පත් වූ" ලෙස වදාරා ඇති බැවින් දයාව යනු මෙත්තාව පමණක් යන්න ද නොගැලපේ. එබැවින් දයා ශබ්දය යම් යම් තැන්වල යෙදෙන විට ඒ ඒ අදහස් අනුව සම්බන්ධ කළ යුතුය. මක්නිසාද යත් දයා ශබ්දය ආරක්ෂා කිරීමේ අර්ථය ඇතුළත් කර ගනිමින් මෙත්තාව සහ කරුණාව යන දෙකටම යෙදීම නුසුදුසු නොවන බැවිනි. මෙසේ කිරීමෙන් අටුවා අතර පරස්පරයක් ඇති නොවේ. දේශනාවට නිදානයක් ලෙස දක්වන ලද්දේ කරුණාවයි, මෙත්තාව නොවේ. "ඒ අවස්ථාවෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම කරුණා විහරණයෙන් වැඩ සිටි සේක" යනාදී වශයෙන් අටුවාවල එන බැවිනි. එබැවින් මෙහි "දයා" යන වචනයෙන් කරුණාවම ගන්නා ලද බව දත යුතුය. ඇත්තෙන්ම දේශනයට උනන්දු කරවන්නේ කරුණාවයි, මෙත්තාව නොවේ. මෙත්තාව වනාහි ප්‍රඥාවට අනුකූලව පවතින්නකි.

‘‘සත්තෙසූ’’ති කස්මා එවං වුත්තං, නනු ‘‘තායා’’ති එතෙන වචනෙන සත්තවිසයා කරුණා ගහිතාති? නො න ගහිතා, පුරිමගාථාය පන ‘‘සත්තෙසු කරුණා යථාරුචි පවත්තිත්ථා’’ති සප්පදෙසසත්තවිසයා නිප්පදෙසසත්තවිසයා ච සබ්බා වුත්තා, ඉධ පන නිප්පදෙසසත්තවිසයතං ගහෙතුං ‘‘සත්තෙසූ’’ති නිප්පදෙසසත්තවිසයභූතා දස්සිතා. තෙන සබ්බසත්තවිසයාය කරුණාය සමුස්සාහිතො අභිධම්මකථාමග්ගං දෙවානං සම්පවත්තයි, න දෙවවිසයාය එව, තස්මා සබ්බසත්තහිතත්ථං අභිධම්මකථාමග්ගං දෙවානං සම්පවත්තයි, න දෙවානංයෙව අත්ථායාති අයමත්ථො දස්සිතොව හොති. අථ වා ‘‘සත්තෙසූ’’ති ඉදං න දයාය ආලම්බනනිදස්සනං, සමුස්සාහනවිසයො පන එතෙන දස්සිතො. අභිධම්මකථාමග්ගප්පවත්තනත්ථඤ්හි භගවා කරුණාය න දෙවෙසුයෙව සමුස්සාහිතො[Pg.7], සබ්බබොධනෙය්‍යෙසු පන සත්තෙසු සමුස්සාහිතො සබ්බෙසං අත්ථාය පවත්තත්තා, තස්මා සත්තෙසු සමුස්සාහිතමානසොති සත්තෙසු විසයභූතෙසු නිමිත්තභූතෙසු වා සමුස්සාහිතමානසො උය්‍යොජිතචිත්තොති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

‘සත්ත්වයන් කෙරෙහි’ (සත්තේසු) යන්න කුමක් හෙයින් පවසන ලද්දේ ද? ‘ඇය (කරුණාව) මගින්’ යන වචනයෙන් සත්ත්ව විෂයයෙහි වූ කරුණාව ග්‍රහණය නොවේ ද? නැත, ග්‍රහණය නොවනවා නොවේ. එහෙත් පෙර ගාථාවෙහි ‘සත්ත්වයන් කෙරෙහි කරුණාව කැමැති පරිදි පැවතුණේය’ යනුවෙන් සප්පදේශ (සීමා සහිත) සත්ත්ව විෂය හා නිප්පදේශ (සීමා රහිත) සත්ත්ව විෂය යන සියල්ල පවසන ලදි. මෙහි දී නිප්පදේශ සත්ත්ව විෂය බව ගැනීමට ‘සත්තේසු’ යන්නෙන් නිප්පදේශ සත්ත්ව විෂය බව දක්වන ලදි. ඒ සියලු සත්ත්ව විෂය වූ කරුණාවෙන් උත්සාහවත් කරනු ලැබූ (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ) දෙවියන් උදෙසා අභිධර්ම කථා මාර්ගය පැවැත්වූ සේක. එය දෙවියන් උදෙසා පමණක්ම නොවේ. එබැවින් සියලු සත්ත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස අභිධර්ම කථා මාර්ගය දෙවියන් හමුවේ පැවැත්වූ අතර, එය දෙවියන්ගේම ප්‍රයෝජනය සඳහාම පමණක් නොවන බව මේ අර්ථයෙන් දැක්වේ. එසේත් නැතිනම්, ‘සත්තේසු’ යන්න කරුණාව සඳහා වූ අරමුණක් දැක්වීමක් නොව, එමගින් උත්සාහයට (වීර්යයට) විෂය වූ කරුණ දක්වන ලදි. අභිධර්ම කථා මාර්ගය පැවැත්වීම සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරුණාවෙන් දෙවියන් කෙරෙහිම පමණක් උත්සාහවත් නොවූ සේක. සියලු අවබෝධයට සුදුසු (බෝධනෙය්‍ය) සත්ත්වයන් කෙරෙහි උත්සාහවත් වූයේ සියලු දෙනාගේම යහපත පිණිස ධර්මය පවත්වන බැවිනි. එබැවින් ‘සත්ත්වයන් කෙරෙහි උත්සාහවත් වූ මනසක් ඇති’ යනු සත්ත්වයන් අරමුණු කොට ගත් හෝ සත්ත්වයන් නිමිති කොට ගත් උත්සාහවත් වූ සිතක් ඇති, හෙවත් මෙහෙයවන ලද සිතක් ඇති යන අර්ථය දත යුතුය.

එවං අබ්භන්තරනිදානං දස්සෙත්වා බාහිරනිදානං දස්සෙන්තො ‘‘පාටිහීරාවසානම්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ යස්මිං කාලෙ භගවතා අභිධම්මකථාමග්ගො පවත්තිතො, තං දස්සෙතුං ‘‘පාටිහීරාවසානම්හි වසන්තො’’ති වුත්තං. ‘‘අවසානම්හි වසන්තො තිදසාලයෙ’’ති වචනතො යස්සාවසානම්හි තිදසාලයෙ වසි, තං කණ්ඩම්බමූලෙ කතං යමකපාටිහාරියං ඉධ ‘‘පාටිහීර’’න්ති වුත්තං, න බොධිමූලාදීසු කතං පාටිහාරියං, නාපි ආදෙසනානුසාසනියොති විඤ්ඤායති, පාකටත්තා ච ආසන්නත්තා ච තදෙව ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. පාටිහාරියපදස්ස වචනත්ථං (උදා. අට්ඨ. 1; ඉතිවු. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) ‘‘පටිපක්ඛහරණතො රාගාදිකිලෙසාපනයනතො පාටිහාරිය’’න්ති වදන්ති, භගවතො පන පටිපක්ඛා රාගාදයො න සන්ති යෙ හරිතබ්බා. පුථුජ්ජනානම්පි හි විගතුපක්කිලෙසෙ අට්ඨඞ්ගගුණසමන්නාගතෙ චිත්තෙ හතපටිපක්ඛෙ ඉද්ධිවිධං පවත්තති, තස්මා තත්ථ පවත්තවොහාරෙන ච න සක්කා ඉධ ‘‘පාටිහාරිය’’න්ති වත්තුං. සචෙ පන මහාකාරුණිකස්ස භගවතො වෙනෙය්‍යගතා ච කිලෙසා පටිපක්ඛා, තෙසං හරණතො ‘‘පාටිහාරිය’’න්ති වුත්තං, එවං සති යුත්තමෙතං. අථ වා භගවතො ච සාසනස්ස ච පටිපක්ඛා තිත්ථියා, තෙසං හරණතො පාටිහාරියං. තෙ හි දිට්ඨිහරණවසෙන දිට්ඨිප්පකාසනෙ අසමත්ථභාවෙන ච ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනීහි හරිතා අපනීතා හොන්තීති. අථ වා පටීති අයං සද්දො ‘‘පච්ඡා’’ති එතස්ස අත්ථං බොධෙති ‘‘තස්මිං පටිපවිට්ඨම්හි, අඤ්ඤො ආගඤ්ඡි බ්‍රාහ්මණො’’තිආදීසු (සු. නි. 985; චූළනි. පාරායනවග්ග, වත්ථුගාථා 4) විය, තස්මා සමාහිතෙ චිත්තෙ විගතුපක්කිලෙසෙ ච කතකිච්චෙන පච්ඡා හරිතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති පටිහාරියං, අත්තනො වා උපක්කිලෙසෙසු චතුත්ථජ්ඣානමග්ගෙහි හරිතෙසු පච්ඡා හරණං පටිහාරියං, ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනියො ච විගතුපක්කිලෙසෙන කතකිච්චෙන ච සත්තහිතත්ථං පුන පවත්තෙතබ්බා, හරිතෙසු ච අත්තනො උපක්කිලෙසෙසු පරසත්තානං උපක්කිලෙසහරණානි හොන්තීති පටිහාරියානි භවන්ති, පටිහාරියමෙව පාටිහාරියං. පටිහාරියෙ වා ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනිසමුදායෙ භවං එකෙකං පාටිහාරියන්ති වුච්චති. පටිහාරියං [Pg.8] වා චතුත්ථජ්ඣානං මග්ගො ච පටිපක්ඛහරණතො, තත්ථ ජාතං, තස්මිං වා නිමිත්තභූතෙ, තතො වා ආගතන්ති පාටිහාරියං. පාටිහාරියමෙව ඉධ ‘‘පාටිහීර’’න්ති වුත්තං. අවසානම්හි වසන්තොති එතෙහි කාලං නිදස්සෙති. පාටිහීරකරණාවසානෙන හි තිදසාලයවාසෙන ච පරිච්ඡින්නො අභිධම්මකථාමග්ගප්පවත්තනස්ස කාලොති. තිදසාලයෙති දෙසං නිදස්සෙති. සො හි අභිධම්මකථාමග්ගප්පවත්තනස්ස දෙසො තත්ථ වසන්තෙන පවත්තිතත්තාති.

මෙසේ අභ්‍යන්තර නිදානය දක්වා බාහිර නිදානය දක්වමින් ‘ප්‍රාතිහාර්යය අවසානයෙහි’ (පාටිහීරාවසානම්හි) යනාදිය වදාළ සේක. එහි යම් කාලයක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අභිධර්ම කථා මාර්ගය පවත්වන ලද්දේ ද, එය දැක්වීමට ‘ප්‍රාතිහාර්යය අවසානයෙහි වාසය කරමින්’ යැයි පවසන ලදි. ‘ප්‍රාතිහාර්යය අවසානයෙහි දෙව්ලොව වාසය කරමින්’ යන වචනයෙන් යම් ප්‍රාතිහාර්යයක අවසානයෙහි දෙව්ලොව වැඩ විසූ සේක් ද, එය ගණ්ඩබ්බ රුක් මූලයේදී කළ යමක ප්‍රාතිහාර්යය මෙහි ‘පාටිහීර’ යනුවෙන් අදහස් කරන ලදි. එය බෝධි මූලයේදී කළ ප්‍රාතිහාර්යයක් හෝ ආදේශනා හා අනුශාසනී ප්‍රාතිහාර්යයන් නොවන බව දැනගත යුතුය. ප්‍රකට බැවින් හා සමීප බැවින් එයම ගන්නා ලදි. ප්‍රාතිහාර්ය පදයෙහි වචනාර්ථය ගැන කියතොත්, ප්‍රතිපක්ෂයන් දුරු කරන බැවින් හෙවත් රාගාදී කෙලෙසුන් ඉවත් කරන බැවින් ‘ප්‍රාතිහාර්යය’ යැයි කියති. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දුරු කළ යුතු ප්‍රතිපක්ෂ වූ රාගාදී කෙලෙස් නැත. කෙලෙස් පහ වූ, අෂ්ටාංග ගුණයෙන් යුත් සිත ඇති පෘථග්ජනයන්ට පවා ප්‍රතිපක්ෂයන් නැසූ කල්හි සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යය පවතියි. එබැවින් එහි පවතින ව්‍යවහාරයෙන් මෙහි ‘ප්‍රාතිහාර්ය’ යැයි කිව නොහැකිය. ඉදින් මහා කාරුණික වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් විනීත කළ යුතු සත්ත්වයන්ගේ කෙලෙස් ප්‍රතිපක්ෂ වේ ද, ඒවා දුරු කරන බැවින් ‘ප්‍රාතිහාර්ය’ යැයි කියනු ලැබේ නම් එය සුදුසුය. එසේත් නැතිනම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට හා ශාසනයට ප්‍රතිපක්ෂ වූයේ තීර්ථකයන්ය. ඔවුන් දුරු කළ බැවින් එය ප්‍රාතිහාර්යයකි. ඔවුන් දෘෂ්ටි දුරු කිරීමෙන් හා දෘෂ්ටි ප්‍රකාශ කිරීමට අසමත් භාවයට පත් කිරීමෙන් සෘද්ධි, ආදේශනා හා අනුශාසනී ප්‍රාතිහාර්යයන්ගෙන් පරාජය කරනු ලද්දෝ වෙති. ‘පටි’ යන මෙම ශබ්දය ‘පසුව’ (පච්ඡා) යන අර්ථය ද දෙයි. එබැවින් සමාහිත වූ හා කෙලෙස් රහිත වූ සිතින් කටයුතු නිමවා පසුව පැවැත්විය යුතු දෙය ප්‍රාතිහාර්යය වේ. නැතහොත් තමන්ගේ කෙලෙස් සතරවන ධ්‍යාන මාර්ගයන්ගෙන් දුරු කළ පසු පැවැත්වීම ප්‍රාතිහාර්යය වේ. සෘද්ධි, ආදේශනා හා අනුශාසනී ප්‍රාතිහාර්යයන් ද කෙලෙස් රහිතව හා කටයුතු නිමවා සත්ත්ව හිතසුව පිණිස නැවත පැවැත්විය යුතුය. තමන්ගේ කෙලෙස් දුරු වූ කල්හි අන් සත්ත්වයන්ගේ කෙලෙස් දුරු කිරීම් ‘ප්‍රාතිහාර්යයන්’ වේ. ‘පාටිහාරිය’ යන්නම මෙහි ‘පාටිහීර’ යනුවෙන් කියන ලදි. ‘අවසානයෙහි වාසය කරමින්’ යන මෙයින් කාලය දක්වයි. ප්‍රාතිහාර්යය පෑම අවසානයෙන් හා දෙව්ලොව වාසය කිරීමෙන් අභිධර්ම කථා මාර්ගය පැවැත්වූ කාලය සීමා කර දක්වන ලදි. ‘දෙව්ලොව’ (තිදසාලයේ) යන්නෙන් දේශය දක්වයි. එය අභිධර්ම කථා මාර්ගය පැවැත්වූ ස්ථානය වන්නේ එහි වැඩ සිටිමින් එය පැවැත්වූ බැවිනි.

3. තත්ථාපි දෙසවිසෙසදස්සනත්ථං ‘‘පාරිච්ඡත්තකමූලම්හී’’තිආදි වුත්තං. යුගන්ධරෙති සීතපබ්බතෙස්වෙකො ද්වෙචත්තාලීසයොජනසහස්සුබ්බෙධො, ආදිච්චො ච තදුබ්බෙධමග්ගචාරී, සො සති සම්භවෙ යථා යුගන්ධරෙ සොභෙය්‍ය, එවං සොභමානො නිසින්නොති අත්ථො.

3. එහි ද දේශයේ විශේෂත්වය දැක්වීම සඳහා ‘පාරිච්ඡත්තක වෘක්ෂ මූලයෙහි’ යනාදිය පවසන ලදි. යුගන්ධර යනු සීත පර්වතයන්ගෙන් එකකි. එය යොදුන් හතළිස් දෙදහසක් උසය. සූර්යයා එම උසින් යුතු මාර්ගයෙහි හැසිරෙන්නේ යම් සේ ද, එම සූර්යයා යුගන්ධර පර්වතයෙහි බබළන්නාක් මෙන්, (බුදු රජාණන් වහන්සේ ද) එසේ බබළමින් වැඩ සිටි සේක යනු අර්ථයයි.

4-5. ඉදානි පුග්ගලෙ ධම්මපටිග්ගාහකෙ අපදිසන්තො ‘‘චක්කවාළසහස්සෙහී’’තිආදිමාහ. සබ්බසොති සමන්තතො ආගම්ම සබ්බෙහි දිසාභාගෙහි, සන්නිවෙසවසෙන වා සමන්තතො සන්නිවිට්ඨෙහි දසහි චක්කවාළසහස්සෙහීති අධිප්පායො, න සබ්බසො චක්කවාළසහස්සෙහි දසහි දසහීති. එවං සති චත්තාලීසචක්කවාළසහස්සෙහි අධිකෙහි වා ආගමනං වුත්තං සියා, න චෙතං අධිප්පෙතන්ති. සමන්තතො සන්නිසින්නෙනාති වා යොජෙතබ්බං. සමං, සම්මා වා නිසින්නෙන සන්නිසින්නෙන, අඤ්ඤමඤ්ඤං අබ්‍යාබාධෙත්වා භගවති ගාරවං කත්වා සොතං ඔදහිත්වා නිසජ්ජදොසෙ වජ්ජිතබ්බෙ වජ්ජෙත්වා නිසින්නෙනාති අත්ථො. මාතරං පමුඛං කත්වා සන්නිසින්නෙන දෙවානං ගණෙන පරිවාරිතොති වා, මාතරං පමුඛං කත්වා අභිධම්මකථාමග්ගං සම්පවත්තයීති වා යොජනා කාතබ්බා.

4-5. දැන් ධර්මය පිළිගන්නා පුද්ගලයන් දක්වමින් ‘සක්වළ දසදහසින්’ (චක්කවාළසහස්සේහි) යනාදිය වදාළ සේක. ‘සබ්බසෝ’ යනු හාත්පසින් පැමිණි සියලු දිශාවන්ගෙන් හෝ පිහිටා ඇති ආකාරය අනුව දසදහසක් සක්වළවලින් පැමිණි යන අදහසයි. එක් එක් දසදහස බැගින් සක්වළ දසදහස් ගණනකින් යන්න මෙහි අදහස නොවේ. එසේ වූයේ නම් සක්වළ හතළිස් දහසකින් හෝ ඊට වැඩි ගණනකින් පැමිණීමක් කියවෙනු ඇත. එය මෙහි අදහස නොවේ. ‘හාත්පස මනාව අසුන් ගත්’ යන්න සමඟ මෙය යෙදිය යුතුය. සමව හෝ මනාව අසුන් ගත්, එනම් ඔවුනොවුන්ට පීඩාවක් නොවන පරිදි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ගෞරව දක්වා, කන් යොමු කර, අසුන් ගැනීමේදී වර්ජනය කළ යුතු දෝෂ වර්ජනය කරමින් අසුන් ගත් යන අර්ථයයි. මෑණියන් ප්‍රමුඛ කොට ගෙන රැස්ව සිටි දේව සමූහයා පිරිවරාගෙන හෝ මෑණියන් ප්‍රමුඛ කොට අභිධර්ම කථා මාර්ගය පැවැත්වූ සේක යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධය කළ යුතුය.

ඉදානි දෙසනාය සමුට්ඨානං දස්සෙන්තො ‘‘තස්සා පඤ්ඤාය තෙජසා’’ති ආහ. යා සා ආදිම්හි කරුණාය උපමිතා සබ්බඤෙය්‍යධම්මානං යථාසභාවජානනසමත්ථා, තෙසං දෙසෙතබ්බප්පකාරජානනසමත්ථා, බොධෙතබ්බපුග්ගලානං ආසයාධිමුත්තියාදිවිභාවනසමත්ථා ච පඤ්ඤා, තස්සා ච යථාවුත්තබලයොගතොති අත්ථො. තෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව අභිධම්මකථාය සමුට්ඨානභාවෙ සමත්ථං, නාඤ්ඤන්ති ඉමමත්ථං දීපෙන්තො අභිධම්මකථාය අසාධාරණභාවං දස්සෙති. මග්ගොති උපායො. ඛන්ධායතනාදීනං කුසලාදීනඤ්ච ධම්මානං අවබොධස්ස, සච්චප්පටිවෙධස්සෙව වා උපායභාවතො ‘‘අභිධම්මකථාමග්ගො’’ති වුත්තො. පබන්ධො [Pg.9] වා ‘‘මග්ගො’’ති වුච්චති. සො හි දීඝත්තා මග්ගො වියාති මග්ගො, තස්මා අභිධම්මකථාපබන්ධො ‘‘අභිධම්මකථාමග්ගො’’ති වුත්තො. දෙවානං ගණෙන පරිවාරිතොති වත්වා පුන දෙවානන්ති වචනං තෙසං ගහණසමත්ථතං දීපෙති. න හි අසමත්ථානං භගවා දෙසෙතීති.

දැන් දේශනාවේ සමුට්ඨානය (හේතුව) දක්වමින් ‘‘තස්සා පඤ්ඤාය තේජසා’’ (එම ප්‍රඥාවේ තේජසින්) යැයි වදාළහ. මුලදී මහා කරුණාවෙන් උපමා කරන ලද, සියලු දතයුතු ධර්මයන් යථාස්වභාවයෙන් දැන ගැනීමට සමර්ථ වූ, දේශනා කළ යුතු ආකාරය දැන ගැනීමට සමර්ථ වූ සහ අවබෝධය ලැබිය යුතු පුද්ගලයන්ගේ අදහස් හා අධිමුක්තිය ආදිය විස්තර කිරීමට සමර්ථ වූ යම් ප්‍රඥාවක් වේද, එම ප්‍රඥාවේත් ඉහත කී බලයන්ගේත් යෝග්‍යතාවය නිසා යන අර්ථයයි. මෙයින් අභිධර්ම කථාවක උපතට සර්වඥතා ඥානයම සමර්ථ වන බවත්, අන් කිසිවක් නොවන බවත් පවසමින් අභිධර්ම දේශනාවේ ඇති අසාධාරණ (විශේෂ) බව දක්වයි. 'මග්ගො' යනු උපක්‍රමයයි. ස්කන්ධ, ආයතන ආදී වූත්, කුසලාදී වූත් ධර්මයන් අවබෝධ කර ගැනීමට හෙවත් සත්‍යය ප්‍රතිවේධ කිරීමට උපක්‍රමයක් වන බැවින් ‘අභිධම්ම කථා මග්ගො’ යැයි කියන ලදී. නැතහොත් ප්‍රබන්ධය (පෙළ ගැස්ම) ‘මග’ යැයි කියනු ලැබේ. එය දීර්ඝ බැවින් මගක් වැනි නිසා මග නම් වේ. එබැවින් අභිධර්ම කථා ප්‍රබන්ධය ‘අභිධම්ම කථා මග්ගො’ යැයි කියන ලදී. දේව සමූහයා පිරිවරන ලදැයි කියා නැවතත් ‘දේවයන්ගේ’ යැයි කීමෙන් ඔවුන්ගේ (ධර්මය) ග්‍රහණය කර ගැනීමේ සමර්ථකම ප්‍රකාශ කරයි. අසමර්ථයන්ට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා නොකරන බැවිනි.

6. එවං කරුණාපඤ්ඤාමුඛෙහි ගුණෙහි භගවතො අභිධම්මකථාමග්ගප්පවත්තනෙන ච හිතප්පටිපත්තියා පරමපණාමාරහතං දස්සෙත්වා ඉදානි අධිප්පෙතං පණාමං කරොන්තො ආහ ‘‘තස්ස පාදෙ නමස්සිත්වා’’ති. භගවතො ථොමනෙනෙව ච ධම්මස්ස ස්වාක්ඛාතතා සඞ්ඝස්ස ච සුප්පටිපන්නතා දස්සිතා හොති තප්පභවස්ස අනඤ්ඤථාභාවතො, තස්මා පණාමාරහං තඤ්ච රතනද්වයං පණමන්තො ‘‘සද්ධම්මඤ්චස්ස…පෙ… චඤ්ජලි’’න්ති ආහ. තත්ථ යස්මා බුද්ධො ‘‘සදෙවකෙ ලොකෙ තථාගතො වන්දනීයො’’ති, සඞ්ඝො ච ‘‘සුප්පටිපන්නො…පෙ… අඤ්ජලිකරණීයො’’ති (අ. නි. 6.10) වුත්තො, තස්මා ‘‘තස්ස පාදෙ නමස්සිත්වා, කත්වා සඞ්ඝස්ස චඤ්ජලි’’න්ති වුත්තං. ධම්මො පන ස්වාක්ඛාතතාදිගුණයුත්තො තථානුස්සරණෙන පූජෙතබ්බො හොති ‘‘තමෙව ධම්මං සක්කත්වා ගරුංකත්වා උපනිස්සාය විහරෙය්‍ය’’න්ති (සං. නි. 1.173; අ. නි. 4.21) වචනතො, කායවාචාචිත්තෙහි සබ්බථා පූජෙතබ්බො, තස්මා ‘‘සද්ධම්මඤ්චස්ස පූජෙත්වා’’ති වුත්තං. සිරීමතොති එත්ථ සිරීති පඤ්ඤාපුඤ්ඤානං අධිවචනන්ති වදන්ති. අථ වා පුඤ්ඤනිබ්බත්තා සරීරසොභග්ගාදිසම්පත්ති කතපුඤ්ඤෙ නිස්සයති, කතපුඤ්ඤෙහි වා නිස්සීයතීති ‘‘සිරී’’ති වුච්චති, සා ච අතිසයවතී භගවතො අත්ථීති සිරීමා, භගවා, තස්ස සිරීමතො.

6. මෙසේ කරුණා සහ ප්‍රඥා යන ගුණයන්ගෙන් ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අභිධර්ම කථා මාර්ගය පැවැත්වීමෙන් හා හිතකර පිළිවෙතින් ද උන්වහන්සේ පරම නමස්කාරයට සුදුසු බව දක්වා, දැන් අදහස් කළ නමස්කාරය කරමින් ‘‘තස්ස පාදේ නමස්සිත්වා’’ (උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් නමස්කාර කොට) යැයි වදාළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කරන ස්තුතියෙන්ම ධර්මයේ ස්වක්ඛාත බවත් සඟ පිරිසගේ සුප්පටිපන්න බවත් දක්වන ලදී. මන්ද යත්, එයින් උපන් දෙයෙහි වෙනස් නොවන බව නිසාය. එබැවින් වන්දනාවට සුදුසු වූ ඒ රත්න ද්වය ද වඳිමින් ‘‘සද්ධම්මඤ්චස්ස...පෙ... චඤ්ජලිං’’ යැයි වදාළහ. එහිදී, බුදුරජාණන් වහන්සේ ‘‘දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයෙහි තථාගතයන් වහන්සේ වැඳිය යුතුය’’ යන්නෙන් ද, සංඝයා වහන්සේ ‘‘මනා පිළිවෙත් ඇති...පෙ... දොහොත් මුදුන් දී වැඳිය යුතුය’’ (අං.නි. 6.10) යනුවෙන් ද වදාරන ලද බැවින් ‘‘උන්වහන්සේගේ පාද වන්දනා කොට, සංඝයාට දොහොත් මුදුන් දී’’ යැයි පවසන ලදී. ධර්මය වනාහි ස්වක්ඛාත ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වන අතර, එය එලෙසම සිහිපත් කිරීමෙන් පිදිය යුතුය. ‘‘එම ධර්මයටම සත්කාර කොට, ගරු කොට, එයම නිශ්‍රය කරගෙන වාසය කළ යුතුය’’ (සං.නි. 1.173; අං.නි. 4.21) යන වචනයට අනුව කයින්, වචනයෙන් හා සිතින් යන තුන් දොරින්ම පිදිය යුතුය. එබැවින් ‘‘උන්වහන්සේගේ සද්ධර්මය ද පිදා’’ යැයි වදාරන ලදී. ‘සිරිමතො’ යන්නෙහි ‘සිරි’ යනු ප්‍රඥාවට හා පිනට නමකැයි කියති. එසේත් නැතිනම්, පිනෙන් උපන් ශරීරයේ ශෝභමාන බව ආදී සම්පත් කළ පින් ඇසුරු කරයි, නොහොත් කළ පින්වන්තයන් විසින් ඇසුරු කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘සිරි’ (ශ්‍රී) යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට එවැනි අතිශය ශ්‍රේෂ්ඨ ශ්‍රීයක් ඇති බැවින් උන්වහන්සේ ‘සිරිමත්’ (ශ්‍රීමත්) වන සේක. ඒ ශ්‍රීමත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ යනු අර්ථයයි.

7. නිපච්චකාරස්සාති පණාමකිරියාය. ආනුභාවෙනාති බලෙන. සොසෙත්වාති සුක්ඛාපෙත්වා අන්තරධාපෙත්වා අත්ථං පකාසයිස්සාමීති සම්බන්ධො. අන්තරායෙති අත්ථප්පකාසනස්ස උපඝාතකෙ. අසෙසතොති නිස්සෙසෙ සකලෙ.

7. ‘නිපච්චකාරස්ස’ යනු නමස්කාර ක්‍රියාවේය. ‘ආනුභාවේන’ යනු බලයෙනි. ‘සෝසෙත්වා’ යනු වියළා දමා හෙවත් අතුරුදන් කරවා යන්නයි. ‘අත්ථං පකාසයිස්සාමි’ (අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි) යන්න මෙයට සම්බන්ධ වේ. ‘අන්තරායේ’ යනු අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමට බාධා පමුණුවන කරුණුය. ‘අසේසතෝ’ යනු ඉතිරි නැතිව සමස්තයක් වශයෙනි.

8. ඉදානි අභිධම්මස්ස ගම්භීරත්ථත්තා අත්ථප්පකාසනස්ස දුක්කරභාවං දීපෙතුං ‘‘විසුද්ධාචාරසීලෙනා’’තිආදිනා අභියාචනං දස්සෙති. ථුල්ලච්චයාදිවිසුද්ධියා විසුද්ධාචාරො, පාරාජිකසඞ්ඝාදිසෙසවිසුද්ධියා විසුද්ධසීලො. චාරිත්තවාරිත්තවිසුද්ධියා [Pg.10] වා විසුද්ධාචාරසීලො, තෙන. සක්කච්චන්ති චිත්තිං කත්වා. අභියාචිතොති අභිමුඛං යාචිතො. තෙන අනාදරියං අත්ථප්පකාසනෙ කාතුං අසක්කුණෙය්‍යං දස්සෙති.

8. දැන් අභිධර්මයේ පවත්නා ගැඹුරු අර්ථය නිසා අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමේ අපහසු බව දක්වනු පිණිස ‘‘විසුද්ධාචාරසීලේන’’ ආදී වශයෙන් ආරාධනාව (කළ ආකාරය) දක්වයි. ථුල්ලච්චය ආදී ඇවැත් පිරිසිදු කර ගැනීමෙන් පිරිසිදු වූ ආචාර ඇත්තේ ‘විසුද්ධාචාර’ නම් වේ. පාරාජිකා, සංඝාදිසේස ආදී ඇවැත් පිරිසිදු කර ගැනීමෙන් පිරිසිදු වූ සීලය ඇත්තේ ‘විසුද්ධසීල’ නම් වේ. නැතහොත් චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර පිරිසිදු බවෙන් යුක්ත බැවින් ‘විසුද්ධාචාරසීල’ නම් වේ, ඒ තැනැත්තා විසිනි. ‘සක්කච්චං’ යනු ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත සිතින් යුතුවය. ‘අභියාචිතෝ’ යනු ඉදිරියට පැමිණ කරන ලද ආරාධනාවයි. මෙයින් අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමේදී අනාදරයක් කිරීමට නොහැකි බව දක්වයි.

9. ඉදානි යස්ස අත්ථං පකාසෙතුකාමො, තං දස්සෙතුං ‘‘යං දෙවදෙවො’’තිආදිමාහ. තත්ථ යන්ති අභිධම්මං. දෙවදෙවොති විසුද්ධිසම්මුතිඋපපත්තිදෙවානං දෙවො. ලොකෙ හි යෙ ‘‘සරණං පරායණ’’න්ති ගන්තබ්බා ගතිභූතා, තෙ ‘‘දෙවා’’ති වුච්චන්ති, භගවා ච සබ්බදෙවානං ගතිභූතොති. නයතොති සඞ්ඛෙපතො. සමාචික්ඛීති සම්මා ආචික්ඛි යථා ථෙරො බුජ්ඣති. වෙනෙය්‍යසත්තෙ විනෙතීති විනායකො, නායකවිරහිතො වා, සයම්භූති අත්ථො.

9. දැන් යම් ධර්මයක අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති ද, එය දැක්වීමට ‘‘යං දේවදේවෝ’’ ආදිය වදාළහ. එහි ‘යං’ යනු අභිධර්මයයි. ‘දේවදේවෝ’ යනු විශුද්ධි දේව, සම්මුති දේව සහ උප්පත්ති දේව යන සියලු දෙවියන්ට දෙවි වූ තැනැන් වහන්සේය. මක්නිසාද යත්, ලෝකයෙහි යම් කෙනෙක් ‘සරණය, පරායණය’ යැයි සිතා යා යුතු වේ ද, ඔවුහු ‘දේව’ නම් වෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු දෙවියන්ගේ පරම ගතිය (සරණය) වන බැවිනි. ‘නයතෝ’ යනු සංක්ෂේපයෙනි. ‘සමාචික්ඛි’ යනු ස්ථවිරයන් වහන්සේ අවබෝධ කර ගන්නා ආකාරයෙන් මැනවින් වදාළ සේක යන්නයි. හික්මවිය යුතු සත්වයන් හික්මවන බැවින් ‘විනයක’ නම් වේ. නැතහොත් තමාට නායකයෙකු රහිත වූ බැවින් ස්වයම්භූ යන අර්ථයයි.

10-12. යඤ්චාති යඤ්ච අභිධම්මං භික්ඛූනං පයිරුදාහාසීති සම්බන්ධො. පයිරුදාහාසීති කථෙසි. ඉතීති ඉමිනා අනුක්කමෙන. ‘‘යො ධාරිතො’’ති යන්ති උපයොගවසෙන වුත්තො යං-සද්දො ධාරිතොති පච්චත්තෙන සම්බජ්ඣමානො පච්චත්තවසෙන පරිණමති, තස්මා යො ධාරිතො, යො ච සඞ්ගීතො, තස්ස අත්ථං පකාසයිස්සාමීති යොජනා කාතබ්බා. වෙදෙන පඤ්ඤාය ඊහති පවත්තතීති වෙදෙහො, තෙන මුනිනා. අභිණ්හසොති බහුසො. අභිධම්මස්සාති එතං ‘‘අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති එතෙන යොජෙතබ්බං. ඉදානි යො අත්ථප්පකාසනස්ස නිස්සයො, තං දස්සෙතුං ‘‘ආදිතො’’තිආදිමාහ. තත්ථ ආදිතොති ආදිම්හි පඨමසඞ්ගීතියං.

10-12. ‘යං ච’ යනු යම් අභිධර්මයක් භික්ෂූන්ට දේශනා කළ සේක් ද යන්න හා සම්බන්ධ වේ. ‘පයිරුදාහාසී’ යනු දේශනා කළ සේක යන්නයි. ‘ඉති’ යනු මෙම අනුපිළිවෙලින් යන්නයි. ‘‘යො ධාරිතො’’ යන්නෙහි කර්ම විභක්තියෙන් ඇති ‘යං’ ශබ්දය, ‘ධාරිතො’ යන්න සමඟ සම්බන්ධ වීමේදී කර්තෘ විභක්තියට හැරේ. එබැවින් යමක් දරන ලද්දේ ද, යමක් සංගායනා කරන ලද්දේ ද, එහි අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි යැයි මෙහි සම්බන්ධය දත යුතුය. ‘වේද’ යනු ප්‍රඥාවයි, එයින් උත්සාහවත් වන (පවතින) බැවින් ‘වේදේහ’ නම් වූ ඒ මුනිවරයා විසිනි. ‘අභිණ්හසෝ’ යනු බොහෝ වාරයක් හෙවත් නිරන්තරයෙනි. ‘අභිධම්මස්ස’ යන්න ‘‘අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි’’ යන්න සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. දැන් අර්ථ ප්‍රකාශයට පදනම කුමක්දැයි දැක්වීමට ‘‘ආදිතෝ’’ ආදිය වදාළහ. එහි ‘ආදිතෝ’ යනු ආරම්භයේ පවත්වන ලද ප්‍රථම සංගායනාවෙහිදී යන්නයි.

13. යා අට්ඨකථා සඞ්ගීතා, කස්ස පන සා අට්ඨකථාති? අඤ්ඤස්ස වුත්තස්ස අභාවා ‘‘යස්ස අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති වුත්තං, අධිකාරවසෙන ‘‘තස්ස අභිධම්මස්සා’’ති විඤ්ඤායති. සඞ්ගීතාති අත්ථං පකාසෙතුං යුත්තට්ඨානෙ ‘‘අයං එතස්ස අත්ථො, අයං එතස්ස අත්ථො’’ති සඞ්ගහෙත්වා වුත්තා, පච්ඡාපි ච දුතියතතියසඞ්ගීතීසු අනුසඞ්ගීතා.

13. යම් අටුවාවක් සංගායනා කරන ලද්දේ ද, එය කාගේ අටුවාවක් ද? වෙනත් (කර්තෘ කෙනෙකු) ගැන සඳහන් නොවන බැවින්, ‘‘යමක අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙම් ද’’ යැයි වදාළ බැවින්, අධිකාරය (ප්‍රකරණය) අනුව ‘‘එම අභිධර්මයේම’’ යැයි තේරුම් ගත යුතුය. ‘සංගීතා’ යනු අර්ථය ප්‍රකාශ කළ යුතු තැනදී ‘‘මෙහි අර්ථය මෙයයි, මෙහි අර්ථය මෙයයි’’ යනුවෙන් සංග්‍රහ කොට වදාරන ලද්දකි. පසුව දෙවන සහ තෙවන සංගායනාවලදී ද එය අනුසංගායනා කරන ලදී.

14-16. අභිසඞ්ඛතාති රචිතා. තතොති අට්ඨකථාතො. තන්තිනයානුගන්ති තන්තිගතිං අනුගතං. භාසන්ති මාගධභාසං. නිකායන්තරලද්ධීහීති අන්තරන්තරා අනුප්පවෙසිතාහි. අසම්මිස්සන්ති අවොකිණ්ණං. අනාකුලන්ති සනිකායෙපි අනාවිලං පරිච්ඡින්නං. අසම්මිස්සො අනාකුලො ච යො මහාවිහාරවාසීනං අත්ථවිනිච්ඡයො, තං දීපයන්තො අත්ථං පකාසයිස්සාමීති[Pg.11]. එතෙන තිපිටකචූළනාගත්ථෙරාදීහි වුත්තො ථෙරවාදොපි සඞ්ගහිතො හොති. අථ වා තම්බපණ්ණිභාසං අපනෙත්වා මාගධභාසඤ්ච ආරොපෙත්වා පකාසියමානො යො අභිධම්මස්ස අත්ථො අසම්මිස්සො අනාකුලොයෙව ච හොති මහාවිහාරවාසීනඤ්ච විනිච්ඡයභූතො, තං අත්ථං ‘‘එසො මහාවිහාරවාසීනං විනිච්ඡයො’’ති දීපයන්තො පකාසයිස්සාමි. තප්පකාසනෙනෙව හි සො තථා දීපිතො හොතීති.

14-16. ‘අභිසංඛතා’ යනු රචනා කරන ලද යන්නයි. ‘තතෝ’ යනු ඒ අටුවාවෙනි. ‘තන්තීනයානුගං’ යනු පෙළ දහමේ ක්‍රමය අනුගමනය කළ යන්නයි. ‘භාසං’ යනු මාගධී භාෂාවයි. ‘නිකායන්තරලද්ධීහි’ යනු අතරින් පතර ඇතුළත් කරන ලද අන්‍ය නිකායයන්ගේ ලබ්ධීන්ගෙනි. ‘අසම්මිස්සං’ යනු (එවැනි බාහිර මතවලින්) මිශ්‍ර නොවූ යන්නයි. ‘අනාකුලං’ යනු ස්වකීය නිකායෙහි ද අවුල් රහිතව නිශ්චිත වූ යන්නයි. මිශ්‍ර නොවූ ද, අවුල් රහිත වූ ද යම් මහා විහාරවාසීන්ගේ අර්ථ විනිශ්චයක් වේ ද, එය විස්තර කරමින් අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි යන්න අදහසයි. මෙයින් ත්‍රිපිටකචූළනාග තේරුන් වහන්සේ ආදීන් වදාළ ස්ථවිරවාදය ද සංග්‍රහ කරන ලදී. එසේත් නැතිනම්, හෙළ බස (තම්බපණ්ණි භාෂාව) ඉවත් කර මාගධී භාෂාවට නගා ප්‍රකාශ කරනු ලබන අභිධර්මයේ අර්ථය යම් සේ මිශ්‍ර නොවූ ද, අවුල් රහිත වූ ද, මහා විහාරවාසීන්ගේ විනිශ්චය වූ ද, ඒ අර්ථය ‘‘මෙය මහා විහාරවාසීන්ගේ විනිශ්චයයි’’ දක්වමින් ප්‍රකාශ කරන්නෙමි. එය ප්‍රකාශ කිරීමෙන්ම එය එසේ දක්වන ලද්දේ වෙයි.

17. තොසයන්තො විචක්ඛණෙති විචක්ඛණෙ තොසයන්තො ගහෙතබ්බං ගහෙත්වානාති එවං යොජෙත්වා ‘‘ගහෙතබ්බට්ඨානෙයෙව ගහිතං සුට්ඨු කත’’න්ති එවං තොසයන්තොති අත්ථං වදන්ති. එවං සති ගහෙතබ්බග්ගහණෙනෙව තොසනං කතං, න අඤ්ඤෙන අත්ථප්පකාසනෙනාති එතං ආපජ්ජෙය්‍ය. තොසයන්තො අත්ථං පකාසයිස්සාමීති එවං පන යොජනාය සති ගහෙතබ්බග්ගහණං අඤ්ඤඤ්ච සබ්බං අත්ථප්පකාසනං හොතීති සබ්බෙන තෙන තොසනං කතං හොති, තස්මා තොසයන්තො අත්ථං පකාසයිස්සාමීති යුත්තරූපා.

17. 'විචක්ෂණ (නුවණැති) අය සතුටු කරවමින්' යන්නෙහි, නුවණැති අය සතුටු කරවමින් 'ගතයුතු දේ ගෙන' යනුවෙන් මෙසේ යොදා 'ගතයුතු තැනම ගන්නා ලදී, ඉතා මැනවින් කරන ලදී' යනාදී වශයෙන් සතුටු කරවන්නා යන අර්ථය (ඇතැම්හු) පවසති. එසේ වූ විට ගතයුතු දේ ගැනීමෙන්ම පමණක් සතුටු කිරීම සිදු වූයේ වෙයි, වෙනත් අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමකින් නොවේ යන දෝෂය පැමිණෙයි. එහෙත් 'සතුටු කරවමින් අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි' යනුවෙන් මෙසේ යෙදීම ඇති කල්හි, ගතයුතු දේ ගැනීම ද අනෙකුත් සියලු අර්ථ ප්‍රකාශනය ද ඇතුළත් වන බැවින් ඒ සියල්ලෙන්ම සතුටු කිරීම කරන ලද්දේ වෙයි. එබැවින් 'සතුටු කරවමින් අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි' යන්න ඉතා සුදුසුය.

18-20. ඉදානි යං අත්ථප්පකාසනං කත්තුකාමො, තස්ස මහත්තං පරිහරිතුං ‘‘කම්මට්ඨානානී’’තිආදිමාහ. අත්ථවණ්ණනන්ති එත්ථ වණ්ණනා නාම විවරිත්වා විත්ථාරෙත්වා වචනං. ඉතීති ‘‘අපනෙත්වා තතො භාස’’න්ති එවමාදිනා යථාදස්සිතප්පකාරෙන. ඉති සොතූනං උස්සාහුප්පාදනස්ස හෙතුං දස්සෙති. අභිධම්මකථන්ති අභිධම්මට්ඨකථං. නිසාමෙථාති සුණාථ. ඉදානි අවස්සං අයං සොතබ්බායෙවාති දළ්හං උස්සාහෙන්තො ආහ ‘‘දුල්ලභා හි අයං කථා’’ති.

18-20. දැන් යම් අර්ථ ප්‍රකාශනයක් කිරීමට කැමති ද, එහි මහත් බව පෙන්වීමට 'කර්මස්ථාන' යනාදිය පැවසූහ. 'අත්ථවණ්ණනං' යන්නෙහි වර්ණනා නම් විවෘත කරමින් විස්තර කරමින් පැවසීමයි. 'ඉති' යන්නෙන් 'එතැනින් එම භාෂාව ඉවත් කර' යනාදී වශයෙන් පෙර දක්වන ලද ආකාරයට ශ්‍රාවකයන්ගේ උත්සාහය ඇති කිරීමට හේතුව දක්වයි. 'අභිධම්මකථං' යනු අභිධර්ම අට්ඨකථාවයි. 'නිසාමේථ' යනු ශ්‍රවණය කරනු මැනවි යන්නයි. දැන් මෙය ඒකාන්තයෙන්ම ශ්‍රවණය කළ යුතුම යැයි දැඩි ලෙස උනන්දු කරවමින් 'මෙම කථාව දුර්ලභය' යි පැවසූහ.

වීසතිගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ගාථා විසි වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

නිදානකථාවණ්ණනා

නිදාන කථා වර්ණනාව.

අට්ඨසාලිනිං තාව වණ්ණෙන්තෙහි ආචරියෙහි තස්සා සන්නිවෙසො විභාවෙතබ්බො. තස්මා ඉදං වුච්චති –

අට්ඨසාලිනිය වර්ණනා කරන්නා වූ ආචාර්යවරුන් විසින් එහි ව්‍යුහය (පිහිටීම) පැහැදිලි කළ යුතුය. එබැවින් මෙය කියනු ලැබේ -

‘‘වචනත්ථො පරිච්ඡෙදො, සන්නිවෙසො ච පාළියා;

සාගරෙහි තථා චින්තා, දෙසනාහි ගම්භීරතා.

'වචනාර්ථය, පරිච්ඡේදය සහ පාළියෙහි පිහිටීම ද; සාගර මෙන් ද එසේම (බුද්ධ) චින්තාවෙන් ද (ඇති) ගැඹුරු බව ද.

‘‘දෙසනාය [Pg.12] සරීරස්ස, පවත්තිග්ගහණං තථා;

ථෙරස්ස වාචනාමග්ග-තප්පභාවිතතාපි ච.

දේශනාවේ ශරීරය ද, එසේම (දේශනාවේ) පැවැත්ම සහ පිළිගැනීම ද; තෙරුන් වහන්සේගේ වාචනා මාර්ගය සහ එයින් හටගත් බව ද.

‘‘පටිවෙධා තථා බුද්ධ-වචනාදීහි ආදිතො;

ආභිධම්මිකභාවස්ස, සාධනං සබ්බදස්සිනො.

අවබෝධය (ප්‍රතිවේධය) සහ බුද්ධ වචනය ආදිය මුල සිට ද; සර්වඥයන් වහන්සේගේ අභිධර්මික බව සාධනය කිරීම ද.

‘‘විනයෙනාථ ගොසිඞ්ග-සුත්තෙන ච මහෙසිනා;

භාසිතත්තස්ස සංසිද්ධි, නිදානෙන ච දීපිතා.

ඉක්බිති විනය සහ මහා ඉසිවරයාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ගෝසිංග සූත්‍රය ද; දේශිත බවේ සාධනය නිදානය මඟින් ද දක්වන ලදී.

‘‘පකාසෙත්වා ඉමං සබ්බං, පටිඤ්ඤාතකථා කතා;

අට්ඨසාලිනියා එතං, සන්නිවෙසං විභාවයෙ’’ති.

මේ සියල්ල ප්‍රකාශ කර, ප්‍රතිඥා දුන් කථාව කරන ලදී; අට්ඨසාලිනියෙහි මෙම ව්‍යුහය (පිහිටීම) විමසා බැලිය යුතුය.'

වචනත්ථවිජානනෙන විදිතාභිධම්මසාමඤ්ඤත්ථස්ස අභිධම්මකථා වුච්චමානා සොභෙය්‍යාති අභිධම්මපරිජානනමෙව ආදිම්හි යුත්තරූපන්ති තදත්ථං පුච්ඡති ‘‘තත්ථ කෙනට්ඨෙන අභිධම්මො’’ති. තත්ථ තත්ථාති ‘‘අභිධම්මස්ස අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති යදිදං වුත්තං, තස්මිං. ‘‘යස්ස අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති පටිඤ්ඤාතං, සො අභිධම්මො කෙනට්ඨෙන අභිධම්මොති අත්ථො. තත්ථාති වා ‘‘අභිධම්මකථ’’න්ති එතස්මිං වචනෙ යො අභිධම්මො වුත්තො, සො කෙනට්ඨෙන අභිධම්මොති අත්ථො. ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසට්ඨෙනාති එත්ථ ධම්මො අතිරෙකො ධම්මාතිරෙකො, සුත්තන්තාධිකා පාළීති අත්ථො. ධම්මො විසෙසො ධම්මවිසෙසො ධම්මාතිසයො, විචිත්තා පාළීති අත්ථො, ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසා එව අත්ථො ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසට්ඨො. ද්වින්නම්පි අත්ථානං අභිධම්මසද්දස්ස අත්ථභාවෙන සාමඤ්ඤතො එකවචනනිද්දෙසො කතො. තස්මාති යස්මා ‘‘අභික්කමන්ති, අභික්කන්තවණ්ණා’’තිආදීසු විය අතිරෙකවිසෙසට්ඨදීපකො අභිසද්දො, තස්මා අයම්පි ධම්මො ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසට්ඨෙන ‘‘අභිධම්මො’’ති වුච්චතීති සම්බන්ධො.

වචනාර්ථය දැනගැනීමෙන් අභිධර්මයේ සාමාන්‍ය අර්ථය අවබෝධ කරගත් තැනැත්තාට පවසනු ලබන අභිධර්ම කථාව ශෝභන වන බැවින්, අභිධර්මය පිරිසිඳ දැනගැනීමම ආරම්භයේදීම යෝග්‍ය වේ. ඒ සඳහා 'එහි කිනම් අර්ථයකින් අභිධර්ම ද?' යැයි විමසයි. 'එහි' යනු 'අභිධර්මයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි' යැයි යමක් පවසන ලද්දේ ද, ඒ සම්බන්ධයෙනි. 'යමක අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි' යි ප්‍රතිඥා දෙන ලද්දේ ද, ඒ අභිධර්මය කිනම් අර්ථයකින් අභිධර්ම නම් වේ ද යන්න එහි අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම් 'එහි' යනු 'අභිධර්ම කථාව' යන මෙම වචනයෙහි යම් අභිධර්මයක් පවසන ලද්දේ ද, එය කිනම් අර්ථයකින් අභිධර්ම වේ ද යන්නයි. ධර්මාතිරේක (ධර්මයට වඩා අධික වූ) සහ ධර්මවිශේෂ (ධර්මයෙහි විශේෂ වූ) යන අර්ථයෙනි. මෙහි 'ධම්මාතිරේක' යනු ධර්මයට වඩා අධික වූ, එනම් සූත්‍රාන්තයට වඩා අධික වූ පාළිය යන අර්ථයයි. 'ධම්මවිශේෂ' යනු ධර්මයේ විශේෂ වූ හෙවත් ධර්මයේ අතිශය භාවය වූ විසිතුරු පාළිය යන අර්ථයයි. ධර්මාතිරේක සහ ධර්මවිශේෂ යන්නම අර්ථය වීම 'ධම්මාතිරේකධම්මවිශේෂට්ඨ' නම් වේ. අර්ථ දෙකෙහිම අභිධර්ම ශබ්දයේ අර්ථය වන බැවින් සාමාන්‍යයෙන් ඒකවචනයෙන් නිර්දේශ කරන ලදී. එබැවින්, 'අභික්කමන්ති, අභික්කන්තවණ්ණා' යනාදියෙහි මෙන් 'අභි' ශබ්දය අතිරේක සහ විශේෂ අර්ථ පෙන්වන බැවින්, මෙම ධර්මය ද ධර්මාතිරේක සහ ධර්මවිශේෂ අර්ථයෙන් 'අභිධර්ම' යැයි කියනු ලැබේ යනුවෙන් සම්බන්ධ වේ.

තත්ථ සියා – ‘‘අභික්කමන්ති, අභික්කන්තවණ්ණා’’ති එත්ථ ධාතුසද්දස්ස පුරතො පයුජ්ජමානො අභිසද්දො කිරියාය අතිරෙකවිසෙසභාවදීපකො හොතීති යුත්තං උපසග්ගභාවතො, ධම්මසද්දො පන න ධාතුසද්දොති එතස්මා පුරතො අභිසද්දො පයොගමෙව නාරහති. අථාපි පයුජ්ජෙය්‍ය, කිරියාවිසෙසකා උපසග්ගා, න ච ධම්මො කිරියාති ධම්මස්ස අතිරෙකවිසෙසභාවදීපනං න යුත්තන්ති? නො න යුත්තං. අඤ්ඤස්සපි හි උපසග්ගස්ස අධාතුසද්දා [Pg.13] පුරතො පයුජ්ජමානස්ස අකිරියායපි අතිරෙකවිසෙසභාවදීපකස්ස දස්සනතොති එතමත්ථං විභාවෙතුං අතිඡත්තාදිඋදාහරණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යථා’’තිආදි. එවමෙවාති යථා ඡත්තාතිරෙකඡත්තවිසෙසාදිඅත්ථෙන අතිඡත්තාදයො හොන්ති අතිසද්දස්ස උපසග්ගස්ස අධාතුසද්දස්සපි පුරතො පයුජ්ජමානස්ස අකිරියාය ච තබ්භාවදීපකත්තා, එවමයම්පි ධම්මො ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසට්ඨෙන ‘‘අභිධම්මො’’ති වුච්චති අභි-සද්දස්ස උපසග්ගස්ස අධාතුසද්දස්සපි පුරතො පයුජ්ජමානස්ස අකිරියාය ච තබ්භාවදීපකත්තාති අධිප්පායො.

එහිදී මෙවැනි තර්කයක් මතු විය හැකිය - 'අභික්කමන්ති, අභික්කන්තවණ්ණා' යන මෙහි ධාතු ශබ්දයකට පෙර යෙදෙන 'අභි' ශබ්දය ක්‍රියාවේ අතිරේක විශේෂ බව දක්වන උපසර්ගයක් වීම යෝග්‍ය වේ. නමුත් 'ධම්ම' ශබ්දය ධාතු ශබ්දයක් නොවන බැවින් ඊට පෙර 'අභි' ශබ්දය යෙදීම නුසුදුසුය. එසේ යෙදුව ද, උපසර්ග ක්‍රියාව විශේෂ කරන්නකි; ධර්මය ක්‍රියාවක් නොවන බැවින් ධර්මයාගේ අතිරේක විශේෂ බව හැඟවීම නුසුදුසු නොවේ ද? නැත, එය නුසුදුසු නොවේ. මන්දයත් ධාතු නොවන ශබ්දයකට පෙර යෙදෙන අනෙකුත් උපසර්ග ද ක්‍රියාවක් නොවන තැනකදී අතිරේක විශේෂ බව දක්වන බව පෙනෙන බැවිනි. ඒ බව පැහැදිලි කිරීමට 'අතිඡත්ත' (විශේෂිත කුඩය) යනාදී උදාහරණ දක්වමින් 'යථා' යනාදිය පැවසූහ. 'එවමේව' යනු - යම්සේ කුඩයට වඩා වැඩි වූ (අතිරේක) විශේෂ වූ කුඩය යන අර්ථයෙන් 'අතිඡත්ත' යනාදිය වේ ද, එහි 'අති' යන උපසර්ගය ධාතු නොවන ශබ්දයකට පෙර යෙදී ක්‍රියාවක් නොවන තැනකදී එහි අතිශය බව දක්වයි ද, එමෙන්ම මෙම ධර්මය ද ධර්මාතිරේක සහ ධර්මවිශේෂ අර්ථයෙන් 'අභිධර්ම' යැයි කියනු ලැබේ. 'අභි' යන උපසර්ගය ධාතු නොවන ශබ්දයකට පෙර යෙදී ක්‍රියාවක් නොවන තැනකදී එහි අතිශය බව දක්වන බැවින් යනු අදහසයි.

එකදෙසෙනෙව විභත්තාති ‘‘කතමෙ ච, භික්ඛවෙ, පඤ්චක්ඛන්ධා? රූපක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. කතමො ච, භික්ඛවෙ, රූපක්ඛන්ධො? යං කිඤ්චි රූපං අතීතා…පෙ… සන්තිකෙ වා, අයං වුච්චති රූපක්ඛන්ධො’’තිඑවමාදිනා (සං. නි. 3.48; විභ. 2) උද්දෙසනිද්දෙසමත්තෙනෙව විභත්තා, ‘‘තත්ථ කතමං රූපං අතීත’’න්තිඑවමාදිනා (විභ. 3) පටිනිද්දෙසස්ස අභිධම්මභාජනීයස්ස පඤ්හපුච්ඡකස්ස ච අභාවා න නිප්පදෙසෙන. අභිධම්මං පත්වා පන…පෙ… නිප්පදෙසතොව විභත්තා, තස්මා අයම්පි ධම්මො ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසට්ඨෙන ‘‘අභිධම්මො’’ති වුච්චති නිප්පදෙසානං තිණ්ණම්පි නයානං අතිරෙකපාළිභාවතො විසෙසපාළිභාවතො චාති අධිප්පායො. සුත්තන්තෙ බාවීසතියා ඉන්ද්‍රියානං එකතො අනාගතත්තා ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගෙ සුත්තන්තභාජනීයං නත්ථි. ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා සම්භවන්තී’’තිආදිනා පටිච්චසමුප්පාදෙ තස්ස තස්ස පච්චයධම්මස්ස පච්චයුප්පන්නධම්මානං පච්චයභාවො උද්දිට්ඨො, උද්දිට්ඨධම්මානඤ්ච කුසලාදිභාවො පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජෙතබ්බො, න චෙත්ථ ‘‘අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා’’ති එවං වුත්තො උද්දෙසො අත්ථීති පඤ්හපුච්ඡකං නත්ථි. සුත්තන්තෙ පඤ්ච සික්ඛාපදානි උද්දිට්ඨානි පාණාතිපාතා වෙරමණීතිආදීනි. සා පන වෙරමණී යදි සභාවකිච්චාදිවසෙන විභජීයෙය්‍ය, ‘‘ආරති විරතී’’තිආදිනා අභිධම්මභාජනීයමෙව හොති. අථාපි චිත්තුප්පාදවසෙන විභජීයෙය්‍ය, තථාපි අභිධම්මභාජනීයමෙව හොති. අඤ්ඤො පන වෙරමණීනං විභජිතබ්බප්පකාරො නත්ථි, යෙන පකාරෙන සුත්තන්තභාජනීයං වත්තබ්බං සියා. තස්මා සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ සුත්තන්තභාජනීයං නත්ථි.

එක් දේශයකින් (කොටසකින්) පමණක් බෙදා දක්වන ලද බැවින්, 'මහණෙනි, පංචස්කන්ධයෝ කවරහුද? රූපස්කන්ධය...පෙ... විඤ්ඤාණස්කන්ධයයි. මහණෙනි, රූපස්කන්ධය යනු කුමක්ද? අතීත වූ...පෙ... හෝ සමීප වූ යම් කිසි රූපයක් වේද, මෙය රූපස්කන්ධය යැයි කියනු ලැබේ' යනාදී වශයෙන් (සං. නි. 3.48; විභ. 2) උද්දේස සහ නිද්දේස මාත්‍රයකින් පමණක් බෙදන ලද්දේය. 'එහි අතීත රූපය යනු කවරේද' යනාදී වශයෙන් (විභ. 3) එන අභිධම්ම භාජනීයයට අයත් පටිනිද්දේසය සහ පඤ්හපුච්ඡක කොටස නොමැති බැවින් එය පූර්ණ වශයෙන් (නිප්පදේස වශයෙන්) බෙදා දැක්වීමක් නොවේ. අභිධර්මයට පැමිණි කල්හි...පෙ... පූර්ණ වශයෙන්ම බෙදා දක්වන ලද්දේය. එබැවින් මෙම ධර්මය ද ධර්මාතිරේක (ධර්මයට වඩා උසස්) ධර්ම විශේෂයක් යන අර්ථයෙන් 'අභිධර්මය' යැයි කියනු ලැබේ. සම්පූර්ණ ක්‍රම තුනම අතිරේක පාළි බව සහ විශේෂ පාළි බව නිසා යනු මෙහි අදහසයි. සූත්‍රාන්තයන්හි ඉන්ද්‍රියයන් විසි දෙකම එක්වර නොඑන බැවින් ඉන්ද්‍රිය විභංගයෙහි සූත්තන්ත භාජනීයයක් නැත. 'අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයෝ හටගනිති' යනාදී වශයෙන් පටිච්චසමුප්පාදයේදී ඒ ඒ ප්‍රත්‍ය ධර්මයන්ගේ ප්‍රත්‍යෝත්පන්න ධර්ම කෙරෙහි ප්‍රත්‍ය භාවය දක්වන ලදී. එසේ දක්වන ලද ධර්මයන්ගේ කුසලාදී භාවය විමසා විසඳිය යුතුය. මෙහි 'අවිද්‍යා සංස්කාරයෝ' යනුවෙන් දක්වන ලද උද්දේසයක් නැති බැවින් පඤ්හපුච්ඡකයක් ද නැත. සූත්‍රාන්තයන්හි 'ප්‍රාණාතිපාතා වේරමණී' යනාදී වශයෙන් ශික්ෂාපද පහක් දක්වන ලදී. එම වීරතිය (වැළකීම) ඉදින් ස්වභාව කෘත්‍යාදිය වශයෙන් බෙදන්නේ නම්, 'ආරති විරති' යනාදී වශයෙන් අභිධම්ම භාජනීයයම වෙයි. ඉදින් චිත්ත උත්පාද වශයෙන් බෙදන්නේ නම්, එවිට ද අභිධම්ම භාජනීයයම වෙයි. සූත්තන්ත භාජනීයය පැවසිය හැකි වෙනත් වීරති බෙදන ක්‍රමයක් නැත. එබැවින් ශික්ෂාපද විභංගයෙහි සූත්තන්ත භාජනීයයක් නැත.

වචනත්ථතො අභිධම්මෙ ඤාතෙ පරිච්ඡෙදතො ඤාපෙතුං ආහ ‘‘පකරණපරිච්ඡෙදතො’’තිආදි. කතිපයාව පඤ්හවාරා අවසෙසාති ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ අනාගතා හුත්වා මහාධම්මහදයෙ ආගතා ධම්මහදයවිභඞ්ගවචනවසෙන [Pg.14] අවසෙසා කතිපයාව පඤ්හවාරාති අත්ථො. එත්ථෙව සඞ්ගහිතාති ‘‘අපුබ්බං නත්ථී’’ති වුත්තං. අප්පමත්තිකාව තන්ති අවසෙසාති ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ අනාගන්ත්වා මහාධම්මහදයෙ ආගතතන්තිතො යදි පථවීආදීනං විත්ථාරකථා මහාධාතුකථා රූපකණ්ඩධාතුවිභඞ්ගාදීසු, අථ ධාතුකථාය විත්ථාරකථා ධාතුකථාය අනාගන්ත්වා මහාධාතුකථාය ආගතතන්ති අප්පමත්තිකාවාති අධිප්පායො.

වචනාර්ථය අනුව අභිධර්මය දැනගත් පසු, පරිච්ඡේද (වෙන් කිරීම්) අනුව දැනගනු පිණිස 'පකරණ පරිච්ඡේදතෝ' (ග්‍රන්ථ පරිච්ඡේද වශයෙන්) යනාදිය වදාරන ලදී. 'ප්‍රශ්න වාර කිහිපයක් පමණක් ඉතිරිව ඇත' යනු ධම්මහදය විභංගයෙහි නොපැමිණ, මහා ධම්මහදයෙහි පැමිණි ධම්මහදය විභංගයෙහි වචන වශයෙන් ඉතිරි වූ ප්‍රශ්න වාර කිහිපයක් පමණක් බව අර්ථයයි. 'මෙහිම සංග්‍රහ කරන ලදි' යන්නෙන් 'අමුතු දෙයක් නැත' යන්න කියැවිණි. 'ඉතිරි පෙළ ඉතා ස්වල්පයකි' යනු ධම්මහදය විභංගයෙහි නොපැමිණ මහා ධම්මහදයෙහි පැමිණි පෙළෙහි පෘථිවි ආදිය පිළිබඳ විස්තර කථාව මහා ධාතු කථාවෙහි ද, රූපකාණ්ඩ ධාතු විභංග ආදියෙහි ද වේ නම්, එවිට ධාතු කථාවෙහි විස්තර කථාව ධාතු කථාවෙහි නොපැමිණ මහා ධාතු කථාවෙහි පැමිණි පෙළ ස්වල්පයක්ම වේ යනු අදහසයි.

යං පන වුත්තං ‘‘සාවකභාසිතත්තා ඡඩ්ඩෙථ න’’න්ති, තං බුද්ධභාසිතභාවදස්සනෙන පටිසෙධෙතුං ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො හී’’තිආදිමාහ. චතූසු පඤ්හෙසූති ‘‘උපලබ්භති නුපලබ්භතී’’ති පටිඤ්ඤාය ගහිතාය පටික්ඛෙපගහණත්ථං ‘‘යො සච්චිකට්ඨො’’ති වුත්තං සච්චිකට්ඨං නිස්සයං කත්වා උපාදාය පවත්තා ද්වෙපි පඤ්චකා එකො පඤ්හො, ‘‘සබ්බත්ථා’’ති සරීරං සබ්බං වා දෙසං උපාදාය පවත්තා එකො, ‘‘සබ්බදා’’ති කාලමුපාදාය එකො, ‘‘සබ්බෙසූ’’ති යදි ඛන්ධායතනාදයො ගහිතා, තෙ උපාදාය පවත්තා, අථ පන ‘‘යො සච්චිකට්ඨො සබ්බත්ථ සබ්බදා’’ති එතෙහි න කොචි සච්චිකට්ඨො දෙසො කාලො වා අග්ගහිතො අත්ථි, තෙ පන සාමඤ්ඤවසෙන ගහෙත්වා අනුයොගො කතො, න භෙදවසෙනාති භෙදවසෙන ගහෙත්වා අනුයුඤ්ජිතුං ‘‘සබ්බෙසූ’’ති වුත්තා සච්චිකට්ඨදෙසකාලප්පදෙසෙ උපාදාය ච පවත්තා එකොති එතෙසු චතූසු. ද්වින්නං පඤ්චකානන්ති එත්ථ ‘‘පුග්ගලො උපලබ්භති…පෙ… මිච්ඡා’’ති එකං, ‘‘පුග්ගලො නුපලබ්භති…පෙ… මිච්ඡා’’ති (කථා. 18) එකං, ‘‘ත්වං චෙ පන මඤ්ඤසි…පෙ… ඉදං තෙ මිච්ඡා’’ති (කථා. 3) එකං, ‘‘එසෙ චෙ දුන්නිග්ගහිතෙ…පෙ… ඉදං තෙ මිච්ඡා’’ති එකං, ‘‘න හෙවං නිග්ගහෙතබ්බෙ, තෙන හි යං නිග්ගණ්හාසි…පෙ… සුකතා පටිපාදනා’’ති (කථා. 10) එකන්ති එවං නිග්ගහකරණං, පටිකම්මකරණං, නිග්ගහස්ස සුනිග්ගහභාවං ඉච්ඡතො පටිඤ්ඤාඨපනෙන පටිකම්මවෙඨනං, පටිකම්මස්ස දුප්පටිකම්මභාවං ඉච්ඡතො තංනිදස්සනෙන නිග්ගහස්ස දුන්නිග්ගහභාවදස්සනෙන නිග්ගහනිබ්බෙඨනං, අනිග්ගහභාවාරොපනාදිනා ඡෙදොති අයං එකො පඤ්චකො, යො අට්ඨකථායං අනුලොමපඤ්චකපටිකම්මචතුක්කනිග්ගහචතුක්කඋපනයනචතුක්කනිගමනචතුක්ක නාමෙහි සකවාදිපුබ්බපක්ඛෙ අනුලොමපච්චනීකපඤ්චකොති වුත්තො, පරවාදිපුබ්බපක්ඛෙ ච එවමෙව පච්චනීයානුලොමපඤ්චකොති වුත්තො. එවං ද්වෙ පඤ්චකා වෙදිතබ්බා. එවං සෙසපඤ්හෙසුපීති අට්ඨ පඤ්චකා අට්ඨමුඛා වාදයුත්තීති [Pg.15] වුත්තා. යුත්තීති උපායො, වාදස්ස යුත්ති වාදයුත්ති, වාදප්පවත්තනස්ස උපායොති අත්ථො.

යම් හෙයකින් 'ශ්‍රාවකයන් විසින් පවසන ලද බැවින් එය අත්හරින්න' යැයි කියන ලද්දේ ද, එය බුද්ධ භාෂිතයක් බව පෙන්වා දීමෙන් ප්‍රතික්ෂේප කරනු පිණිස 'සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේම' යනාදිය වදාරන ලදී. 'ප්‍රශ්න සතරෙහි' යනු 'ලබනු ලැබේද, නොලැබේ ද' යන ප්‍රතිඥාව ගත් කල්හි, එය ප්‍රතික්ෂේප කරනු පිණිස 'යමෙක් පරමාර්ථ වශයෙන් ඇද්ද' (යෝ සච්චිකට්ඨෝ) යනුවෙන් පරමාර්ථය ඇසුරු කරගෙන පවතින්නා වූ පඤ්චක දෙකම එක් ප්‍රශ්නයකි. 'සබ්බත්ථ' (සියලු තැන) යන්නෙන් ශරීරය හෝ මුළු පෙදෙසම ඇසුරු කරගෙන පවතින්නා වූ එකකි. 'සබ්බදා' (සෑම කල්හි) යන්නෙන් කාලය ඇසුරු කරගෙන පවතින්නා වූ එකකි. 'සබ්බේසු' (සියල්ලෙහි) යන්නෙන් ඉදින් ස්කන්ධ ආයතන ආදිය ගන්නා ලද්දේ නම් ඒවා ඇසුරු කරගෙන පවතින්නා වූ එකකි. එසේත් නැතිනම් 'යමෙක් පරමාර්ථ වශයෙන් සියලු තැන සෑම කල්හි ඇද්ද' යන මෙයින් නොගන්නා ලද පරමාර්ථ වශයෙන් වූ කිසිදු දේශයක් හෝ කාලයක් නැත. ඒවා සාමාන්‍ය වශයෙන් ගෙන අනුයෝගය (විමසීම) කරන ලද්දේය, භේද වශයෙන් නොවේ. භේද වශයෙන් ගෙන අනුයෝගය කරනු පිණිස 'සබ්බේසු' යැයි වදාරන ලදී. පරමාර්ථ වශයෙන් වූ දේශ කාල ප්‍රදේශයන් ඇසුරු කරගෙන පවතින්නා වූ එක් ප්‍රශ්නයක් යයි මෙසේ මෙම ප්‍රශ්න සතරෙහි (යන්න විග්‍රහ වේ). 'පඤ්චක දෙකේ' යනු මෙහි 'පුද්ගලයා උපලබ්ධ වේද...පෙ... මිථ්‍යාවකි' යනු එකකි. 'පුද්ගලයා උපලබ්ධ නොවේද...පෙ... මිථ්‍යාවකි' යනු එකකි. 'ඉදින් ඔබ සිතන්නේ නම්...පෙ... මෙය ඔබට මිථ්‍යාවකි' යනු එකකි. 'මොහු දුර්නිග්‍රහිත නම් (මැනවින් නිග්‍රහ කළ නොහැකි නම්)...පෙ... මෙය ඔබට මිථ්‍යාවකි' යනු එකකි. 'මෙසේ නිග්‍රහ නොකළ යුතුය, එබැවින් යමෙකු නිග්‍රහ කරයි නම්...පෙ... මැනවින් පවත්වන ලදී' යනු එකකි. මෙසේ නිග්‍රහ කිරීම (නිග්ගහ), ප්‍රතිකර්ම කිරීම (පටිකම්ම), නිග්‍රහය මැනවින් සිදුවීම කැමති වන්නා විසින් ප්‍රතිඥාව තැබීමෙන් ප්‍රතිකර්මය වෙළා ගැනීම (පටිකම්මවේඨන), ප්‍රතිකර්මය දුෂ්කර වීම කැමති වන්නා විසින් එය නිදර්ශන මඟින් නිග්‍රහයේ දුර්නිග්‍රහ භාවය පෙන්වා නිග්‍රහය ලිහා දැමීම (නිග්ගහනිබ්බේඨන) සහ අනිග්‍රහ භාවය ආරෝපණය කිරීම් ආදියෙන් කෙළවර කිරීම (නිගමන) යන මෙය එක් පඤ්චකයකි. එය අටුවාවෙහි අනුලෝම පඤ්චක, පටිකම්ම චතුක්ක, නිග්ගහ චතුක්ක, උපනයන චතුක්ක, නිගමන චතුක්ක යන නාමයන්ගෙන් සකවාදී පූර්ව පක්ෂයෙහි 'අනුලෝම පච්චනීක පඤ්චක' යැයි කියනු ලැබේ. පරවාදී පූර්ව පක්ෂයෙහි ද එලෙසම 'පච්චනීක අනුලෝම පඤ්චක' යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ පඤ්චක දෙකක් දත යුතුය. සෙසු ප්‍රශ්නවලදී ද මෙසේමය. මෙසේ පඤ්චක අටක් වාද යුක්ති අටක් (අට්ඨමුඛා වාදයුත්තී) ලෙස කියන ලදී. 'යුක්ති' යනු උපායයි. වාදයේ යුක්තිය 'වාද යුක්තිය'යි. වාදය පවත්වාගෙන යාමේ උපාය යනු මෙහි අර්ථයයි.

අනුලොමපච්චනීකපඤ්චකෙ ආදිනිග්ගහං දස්සෙත්වා පච්චනීයානුලොමපඤ්චකෙ ච ආදිනිග්ගහමෙව දස්සෙත්වා මාතිකං දීපෙතුං ‘‘සා පනෙසා’’තිආදිමාහ. පුග්ගලොති අත්තා සත්තො ජීවො. උපලබ්භතීති පඤ්ඤාය උපගන්ත්වා ලබ්භති. සච්චිකට්ඨපරමට්ඨෙනාති මායාමරීචිආදයො විය නාභූතාකාරෙන, අනුස්සවාදීහි ගහෙතබ්බා විය න අනුත්තමත්ථභාවෙන, අථ ඛො භූතෙන උත්තමත්ථභාවෙන උපලබ්භතීති පුච්ඡති. ඉතරො තාදිසං ඉච්ඡන්තො පටිජානාති. පුන යො සච්චිකට්ඨපරමට්ඨෙන උපලබ්භති, සො සච්චිකට්ඨපරමට්ඨතො අඤ්ඤො තදාධාරො, අඤ්ඤත්‍ර වා තෙහි, තෙසං වා ආධාරභූතො, අනඤ්ඤො වා තතො රුප්පනාදිසභාවතො සප්පච්චයාදිසභාවතො වා උපලබ්භමානො ආපජ්ජතීති අනුයුඤ්ජති ‘‘යො සච්චිකට්ඨො…පෙ… පරමට්ඨෙනා’’ති. ඉතරො පුග්ගලස්ස රූපාදීහි අඤ්ඤත්තං අනඤ්ඤත්තඤ්ච අනිච්ඡන්තො ‘‘න හෙව’’න්ති පටික්ඛිපති. පුන සකවාදී පටිඤ්ඤාය එකත්තාපන්නං අප්පටික්ඛිපිතබ්බං පටික්ඛිපතීති කත්වා නිග්ගහං ආරොපෙන්තො ආහ ‘‘ආජානාහි නිග්ගහ’’න්ති. ‘‘පුග්ගලො නුපලබ්භතී’’ති පුට්ඨො සකවාදී පුග්ගලදිට්ඨිං පටිසෙධෙන්තො ‘‘ආමන්තා’’ති පටිජානාති. පුන ඉතරො යො සච්චිකට්ඨෙන නුපලබ්භති පුග්ගලො, සො සච්චිකට්ඨපරමට්ඨතො අඤ්ඤො වා අනඤ්ඤො වා නුපලබ්භතීති ආපජ්ජති අඤ්ඤස්ස පකාරස්ස අභාවාති අනුයුඤ්ජති ‘‘යො සච්චිකට්ඨො…පෙ… පරමට්ඨෙනා’’ති. යස්මා පන පුග්ගලො සබ්බෙන සබ්බං නුපලබ්භති, තස්මා තස්ස අඤ්ඤත්තානඤ්ඤත්තානුයොගො අනනුයොගො පුග්ගලලද්ධිං පටිසෙධෙන්තස්ස අනාපජ්ජනතොති ‘‘න හෙව’’න්ති පටික්ඛිපති. ඉතරො පටිඤ්ඤාය ආපජ්ජනලෙසමෙව පස්සන්තො අවිපරීතං අත්ථං අසම්බුජ්ඣන්තොයෙව නිග්ගහං ආරොපෙති ‘‘ආජානාහි නිග්ගහ’’න්ති.

අනුලෝම පච්චනීක පංචකයේදී පළමුව නිග්‍රහය පෙන්වා, පච්චනීක අනුලෝම පංචකයේදී ද පළමුව නිග්‍රහයම පෙන්වා මාතෘකාව පැහැදිලි කිරීමට ‘සා පනේසා’ යනාදිය වදාළහ. ‘පුද්ගලයා’ යනු ආත්මය, සත්ත්වයා හෝ ජීවයයි. ‘උපලබ්භති’ (පැනවෙයි) යනු ප්‍රඥාවෙන් එළඹ සොයාගත හැකි වීමයි. ‘සච්චිකට්ඨපරමට්ඨෙන’ යනු මායාවක් හෝ මිරිඟුවක් මෙන් අසත්‍ය ආකාරයකින් නොව, ඇසූ පමණින් පිළිගත යුත්තක් මෙන් උතුම් නොවන අර්ථයකින් ද නොව, සැබෑ වූ උත්තම අර්ථයෙන් පැනවෙයිදැයි විමසයි. අනෙකා (පුද්ගලවාදියා) එවැනි පුද්ගලයෙකු කැමති වෙමින් එය පිළිගනියි. නැවතත්, යමෙක් සත්‍ය හා පරමාර්ථ වශයෙන් පැනවෙයි නම්, ඔහු සත්‍ය හා පරමාර්ථයට වඩා අන්‍යව එයට ආධාර වූවෙක් ද, නැතහොත් ඒවායින් බැහැර වූවෙක් ද, නැතහොත් ඒවාට ආධාර වූවෙක් ද, එසේත් නැතිනම් රූපණ (වෙනස් වන) ස්වභාවයෙන් හෝ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් ස්වභාවයෙන් යුක්තව ඉන් අන්‍ය නොවී පැනවෙන්නේදැයි ‘යෝ සච්චිකට්ඨෝ...පේ... පරමට්ඨේන’ යනුවෙන් ප්‍රශ්න කරයි. අනෙකා පුද්ගලයාගේ රූප ආදියෙන් අන්‍ය බව හෝ අන්‍ය නොවන බව පිළිගැනීමට අකමැති වෙමින් ‘න හේවං’ (එසේ නොවේ) යැයි ප්‍රතික්ෂේප කරයි. නැවතත් සකවාදියා, තමා පිළිගත් ඒකත්වය ප්‍රතික්ෂේප නොකළ යුතු තැනදී එය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේ යැයි පවසා නිග්‍රහ කරමින් ‘ආජානාහි නිග්ගහං’ (නිග්‍රහය වටහා ගන්න) යැයි පැවසීය. ‘පුද්ගලයා පැනවෙන්නේ නැද්ද’ යැයි ඇසූ විට සකවාදියා පුද්ගල දිට්ඨිය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ‘ආමන්තා’ (එසේය) යැයි පිළිගනියි. නැවතත් අනෙකා (පුද්ගලවාදියා), යම් පුද්ගලයෙක් සත්‍ය වශයෙන් නොපැනවෙයි නම්, ඔහු සත්‍ය හා පරමාර්ථයෙන් අන්‍යව හෝ අන්‍ය නොවී නොපැනවෙන්නේද, අන් ආකාරයක් නැති බැවින් එසේ වන්නේ දැයි ‘යෝ සච්චිකට්ඨෝ...පේ... පරමට්ඨේන’ යනුවෙන් ප්‍රශ්න කරයි. පුද්ගලයා සර්වාකාරයෙන්ම නොපැනවෙන බැවින්, පුද්ගල ලබ්ධිය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නාට ඔහුගේ අන්‍ය හෝ අනන්‍ය බව පිළිබඳ ප්‍රශ්නය අදාළ නොවන බැවින් ‘න හේවං’ යැයි ප්‍රතික්ෂේප කරයි. අනෙකා තමා පිළිගත් දේ පටලවා ගනිමින්, නිවැරදි අර්ථය වටහා නොගෙනම ‘ආජානාහි නිග්ගහං’ යැයි පවසමින් නිග්‍රහ කරයි.

ඉතීති යං දිස්වා මාතිකා ඨපිතා, එවං දෙසිතත්තාති අධිප්පායො. යථා කින්ති යෙන පකාරෙන බුද්ධභාසිතං නාම ජාතං, තං නිදස්සනං කින්ති අත්ථො. යතොනිදානන්ති යංකාරණා ඡඅජ්ඣත්තිකබාහිරායතනාදිනිදානන්ති අත්ථො. පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛාති තණ්හාමානදිට්ඨිපපඤ්චසම්පයුත්තා සඤ්ඤාකොට්ඨාසා. සමුදාචරන්තීති අජ්ඣාචරන්ති. එත්ථ චෙති එතෙසු ආයතනාදීසු තණ්හාමානදිට්ඨීහි අභිනන්දිතබ්බං අභිවදිතබ්බං අජ්ඣොසිතබ්බඤ්ච නත්ථි චෙ[Pg.16]. නනු නත්ථියෙව, කස්මා ‘‘නත්ථි චෙ’’ති වුත්තන්ති? සච්චං නත්ථි, අප්පහීනාභිනන්දනාභිවදනජ්ඣොසානානං පන පුථුජ්ජනානං අභිනන්දිතබ්බාදිප්පකාරානි ආයතනාදීනි හොන්තීති තෙසං න සක්කා ‘‘නත්ථී’’ති වත්තුං, පහීනාභිනන්දනාදීනං පන සබ්බථා නත්ථීති ‘‘නත්ථි චෙ’’ති වුත්තං. එසෙවන්තොති අභිනන්දනාදීනං නත්ථිභාවකරො මග්ගො තප්පටිප්පස්සද්ධිභූතං ඵලං වා රාගානුසයාදීනං අන්තො අවසානං, අප්පවත්තීති අත්ථො.

‘ඉති’ යනු යමක් දැක මාතෘකාව තබන ලද ද, එලෙස දේශනා කරන ලද යන අදහසයි. ‘යථා කිං’ යනු යම් ආකාරයකින් බුද්ධ භාෂිතය නම් වූයේ ද, එහි උදාහරණය කුමක්ද යන අර්ථයයි. ‘යතොනිදානං’ යනු යම් හේතුවක් නිසා ද, එනම් ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර ආයතන හය ආදී හේතූන් නිසා යන අර්ථයයි. ‘පපඤ්චසඤ්ඤාසංඛා’ යනු තෘෂ්ණා, මාන සහ දිට්ඨි යන පපංචයන්ගෙන් යුක්ත වූ සංඥා කොටස්ය. ‘සමුදාචරන්ති’ යනු දැඩි ලෙස හැසිරෙති (පවතිති). ‘එත්ථ ච’ යනු මේ ආයතන ආදියෙහි තෘෂ්ණා, මාන, දිට්ඨි මගින් සතුටු විය යුතු, පැසසිය යුතු හෝ ඇලිය යුතු යමක් නැත්නම් යන්නයි. සැබවින්ම නැත, එසේ නම් ‘නැත්නම්’ (නත්ථි චේ) යැයි පැවසුවේ ඇයි? සැබවින්ම එය නැත, නමුත් සතුටු වීම් ආදිය ප්‍රහීණ නොකළ පෘථග්ජනයන්ට සතුටු විය යුතු ආකාරයේ ආයතන ආදිය පවතින බැවින් ඔවුන් සම්බන්ධයෙන් ‘නැත’ යැයි කිව නොහැක. එහෙත් සතුටු වීම් ආදිය ප්‍රහීණ කළ (රහතන් වහන්සේලාට) ඒවා සර්වාකාරයෙන්ම නැති බැවින් ‘නැත්නම්’ යැයි පවසන ලදී. ‘ඒසේවන්තෝ’ යනු සතුටු වීම් ආදිය නැති කරන මාර්ගයයි, නැතහොත් ඒවා සංසිඳුවන ඵලයයි, එනම් රාග අනුශය ආදියේ අවසානය හෙවත් නොපැවැත්ම යන අර්ථයයි.

ජානං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන ජානිතබ්බං ජානාති. න හි පදෙසඤාණවා ජානිතබ්බං සබ්බං ජානාතීති. පස්සං පස්සතීති දිබ්බචක්ඛුපඤ්ඤාචක්ඛුධම්මචක්ඛුබුද්ධචක්ඛුසමන්තචක්ඛුසඞ්ඛාතෙහි පඤ්චහි චක්ඛූහි පස්සිතබ්බං පස්සති. අථ වා ජානං ජානාතීති යථා අඤ්ඤෙ සවිපල්ලාසා කාමරූපපරිඤ්ඤාවාදිනො ජානන්තාපි විපල්ලාසවසෙන ජානන්ති, න එවං භගවා, භගවා පන පහීනවිපල්ලාසත්තා ජානන්තො ජානාතියෙව, දිට්ඨිදස්සනස්ස ච අභාවා පස්සන්තො පස්සතියෙවාති අත්ථො. චක්ඛුභූතොති පඤ්ඤාචක්ඛුමයත්තා සත්තෙසු ච තදුප්පාදනතො ලොකස්ස චක්ඛුභූතො. ඤාණභූතොති එතස්ස ච එවමෙව අත්ථො දට්ඨබ්බො. ධම්මා බොධිපක්ඛියා. බ්‍රහ්මා මග්ගො, තෙහි උප්පන්නත්තා ලොකස්ස ච තදුප්පාදනතො තබ්භූතො. වත්තාති චතුසච්චධම්මෙ වදතීති වත්තා. පවත්තාති චිරං සච්චප්පටිවෙධං පවත්තෙන්තො වදතීති පවත්තා. අත්ථස්ස නින්නෙතාති අත්ථං උද්ධරිත්වා දස්සෙතා, පරමත්ථං වා නිබ්බානං පාපයිතා. අමතස්ස දාතාති අමතසච්ඡිකිරියං සත්තෙසු උප්පාදෙන්තො අමතං දදාතීති අමතස්ස දාතා. බොධිපක්ඛියධම්මානං තදායත්තභාවතො ධම්මස්සාමී. සුවණ්ණාලිඞ්ගන්ති සුවණ්ණමයං ආලිඞ්ගං ඛුද්දකමුදිඞ්ගං. සුපුප්ඵිතසතපත්තපදුමමිව සස්සිරිකං සසොභං සුපුප්ඵිතසතපත්තසස්සිරිකං.

‘ජානං ජානාති’ යනු සර්වඥතා ඥානයෙන් දතයුතු සියල්ල දනියි. ප්‍රදේශ ඥානය (සීමිත ඥානය) ඇත්තා දතයුතු සියල්ල නොදනියි. ‘පස්සං පස්සති’ යනු දිව්‍ය චක්ෂුස, ප්‍රඥා චක්ෂුස, ධර්ම චක්ෂුස, බුද්ධ චක්ෂුස සහ සමන්ත චක්ෂුස යන පස් ඇසින් දැකිය යුතු දේ දකියි. එසේත් නැතිනම්, ‘ජානං ජානාති’ යනු විපල්ලාසයට පත් වූ කාම රූප පරිඥා වාදීන් දැනගත්තත් විපල්ලාස (වැරදි වැටහීම්) සහිතව දැනගන්නා සේ නොව, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විපල්ලාස ප්‍රහීණ කළ බැවින් නිවැරදිවම දැනගන්නා සේක. දෘෂ්ටි දර්ශනයක් නැති බැවින් දකින දෙය එලෙසම දකින සේක. ‘චක්ඛුභූතෝ’ යනු ප්‍රඥා චක්ෂුසින් යුක්ත බැවින් ද සත්ත්වයන් තුළ එය උපදවන බැවින් ද ලෝකයාට ඇසක් වැනි වූ බැවිනි. ‘ඤාණභූතෝ’ යන්නෙහි අර්ථය ද එලෙසම දත යුතුය. ‘ධම්මා’ යනු බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්ය. ‘බ්‍රහ්මා’ යනු මාර්ගයයි, ඒවායින් හටගත් බැවින් ද ලෝකයා තුළ ඒවා උපදවන බැවින් ද ‘ධම්මභූත’ සහ ‘බ්‍රහ්මභූත’ නම් වන සේක. ‘වත්තා’ යනු සිවුසච්ච දහම වදාරන බැවින් වත්තා නම් වේ. ‘පවත්තා’ යනු බොහෝ කල් සත්‍යාවබෝධය පවත්වමින් දේශනා කරන බැවින් පවත්තා නම් වේ. ‘අත්ථස්ස නින්නේතා’ යනු අර්ථය මතු කර පෙන්වන්නා වූ හෝ පරමාර්ථ නිවනට පමුණුවන්නා වූ තැනැත්තායි. ‘අමතස්ස දාතා’ යනු සත්ත්වයන් තුළ අමෘත (නිවන) සාක්ෂාත් කිරීම උපදවමින් අමෘතය දෙන බැවින් අමෘතය ලබා දෙන්නායි. බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් උන්වහන්සේට යටත් බැවින් උන්වහන්සේ ‘ධර්ම ස්වාමියා’ (ධම්මස්සාමී) නම් වන සේක. ‘සුවණ්ණාලිංගං’ යනු රන්මය වූ කුඩා බෙරයකි (මුදින්ගයකි). ‘සුපුප්ඵිතසතපත්තපදුමමිව’ යනු මැනවින් පිපුණු සියපත් පියුමක් මෙන් ශ්‍රී සෝභා සම්පන්න වූ යන්නයි.

අනුමොදිතකාලතො පට්ඨාය…පෙ… බුද්ධභාසිතං නාම ජාතන්ති එතෙන අනුමොදනා බුද්ධභාසිතභාවස්ස කාරණන්ති අයමත්ථො වුත්තො විය දිස්සති, එවඤ්ච සති කථාවත්ථුස්ස බුද්ධභාසිතභාවො න සියා අනනුමොදිතත්තා, තස්මා එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො – ‘‘මහාකච්චායනො එවං විභජිස්සතී’’ති දිස්වා භගවා මාතිකං නික්ඛිපිත්වා විහාරං පවිට්ඨො, තථෙව ච ථෙරො භගවතා දින්නනයෙන ඨපිතමාතිකාය විභජීති බුද්ධභාසිතං නාම ජාතං, තං පන අනුමොදනාය පාකටං ජාතන්ති එතමත්ථං සන්ධාය ‘‘එවං සත්ථාරා…පෙ… නාම ජාත’’න්ති වුත්තන්ති.

අනුමෝදනා කළ අවස්ථාවේ සිට...පේ... බුද්ධ භාෂිතය නම් විය, මෙයින් අනුමෝදනාව බුද්ධ භාෂිතයක් වීමට හේතුව යන්න අර්ථවත් වන බව පෙනේ. එසේ වුවහොත් කථාවස්තුව අනුමෝදනා නොකළ බැවින් බුද්ධ භාෂිතයක් නොවිය හැකිය. එබැවින් මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය - ‘මහා කච්චායන ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙසේ විග්‍රහ කරනු ඇතැයි’ දැක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාතෘකාව තබා විහාරයට වැඩම කළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දුන් ඒ ක්‍රමය අනුවම ස්ථවිරයන් වහන්සේ එම මාතෘකාව විග්‍රහ කළ බැවින් එය බුද්ධ භාෂිතයක්ම විය. එය අනුමෝදනාව නිසා ප්‍රකට වූ බව අඟවමින් ‘මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින්...පේ... නම් විය’ යැයි පවසන ලදී.

ඉදානි [Pg.17] පාළියා සන්නිවෙසං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ ධම්මසඞ්ගණීපකරණෙ’’තිආදිමාහ. කාමාවචරකුසලතො අට්ඨාති කාමාවචරකුසලෙ චත්තාරො ඛන්ධෙ ගහෙත්වා තතො අට්ඨ චිත්තානි උද්ධරති. පඨමා විභත්තීතිපි වදන්ති. එකූනනවුති චිත්තානීති යත්ථ එතානි චිත්තානි විභත්තානි, තෙ පාළිප්පදෙසා ‘‘එකූනනවුති චිත්තානී’’ති වුත්තා. තෙසඤ්ච සමුදායො චිත්තවිභත්ති, තස්මා උපපන්නමෙතං ‘‘එකූනනවුති චිත්තානි චිත්තවිභත්තී’’ති. මාතිකඤ්ච උද්දිසිත්වා තත්ථ එකෙකං පදං උද්ධරිත්වා යස්මා චිත්තානි විභත්තානි, තස්මා මාතිකාපි චිත්තවිභත්තිඅන්තොගධායෙවාති චිත්තුප්පාදකණ්ඩං මාතිකාපදභාජනීයවසෙන දුවිධන්ති ඉදම්පි වචනං යුජ්ජති.

දැන් පෙළෙහි (පාළියෙහි) පිහිටීම දැක්වීම පිණිස 'එහි ධම්මසංගණී ප්‍රකරණයෙහි' යනාදිය වදාරන ලදී. 'කාමාවචර කුසලයෙන් අටක්' යනු කාමාවචර කුසලයෙහි (අරූපී) ස්කන්ධ හතර ගෙන, එයින් සිත් අටක් උපුටා දක්වයි. 'පළමු විභක්තිය' (පඨමා විභත්ති) යැයි ද කියති. 'චිත්ත අසූ නවයකි' යනු යම් තැනක මෙම සිත් බෙදා දක්වන ලද්දේ ද, එම පාලි ප්‍රදේශ 'අසූ නවයක් සිත්' ලෙස දක්වන ලදී. ඒවායේ සමූහය චිත්ත විභක්තියයි. එබැවින් 'චිත්ත අසූ නවය චිත්ත විභක්තියයි' යන්න ගැලපේ. මාතෘකාව උදෘත කොට එහි එක් එක් පදය ගෙන යම් හෙයකින් සිත් බෙදා දක්වන ලද බැවින්, මාතෘකාව ද චිත්ත විභක්තියටම ඇතුළත් වේ. එබැවින් චිත්ත උප්පාද කාණ්ඩය මාතෘකා පද භාජනීය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ යන මෙම වචනය ද යුක්ති සහගතය.

මූලතොති ‘‘තීණි කුසලමූලානී’’තිආදිනා (ධ. ස. 985) කුසලාදීනං මූලවසෙන සඞ්ඛිපිත්වා වචනං. ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධො’’තිආදිනා ඛන්ධතො. ‘‘කායකම්ම’’න්තිආදිනා ද්වාරතො. ‘‘සුඛභූමියං කාමාවචරෙ’’තිආදිනා (ධ. ස. 988) භූමිතො. අත්ථොති හෙතුඵලං. ධම්මොති හෙතු. ‘‘තීණි කුසලමූලානි තීණි අකුසලමූලානී’’තිආදිනා (ධ. ස. 985-986) හෙතුවසෙන සඞ්ගහො ධම්මතො නික්ඛෙපො. ‘‘තංසම්පයුත්තො, තංසමුට්ඨානා තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා’’තිආදිනා (ධ. ස. 985-986) හෙතුඵලවසෙන සඞ්ගහො අත්ථතො නික්ඛෙපො. අථ වා ධම්මොති භාසිතො. අත්ථොති භාසිතත්ථො. ‘‘තයො කුසලහෙතූ’’ති (ධ. ස. 1059) ධම්මො. ‘‘තත්ථ කතමෙ තයො කුසලහෙතූ අලොභො’’තිආදි (ධ. ස. 1060) අත්ථො, සො ච ධම්මො. ‘‘තත්ථ කතමො අලොභො’’තිආදි (ධ. ස. 1061) අත්ථොති එවං අත්ථධම්මවසෙන නික්ඛෙපො වෙදිතබ්බො. නාමතොති ‘‘තීණි කුසලමූලානී’’ති වුත්තධම්මානං අලොභොතිආදිනාමවසෙන. ලිඞ්ගතොති උද්දිට්ඨස්ස එකස්සෙව ධම්මස්ස ‘‘අලොභො අලුබ්භනා අලුබ්භිතත්ත’’න්ති (ධ. ස. 1061) පුරිසාදිලිඞ්ගවසෙන නික්ඛෙපො.

මූල වශයෙන් යනු 'කුසල් මුල් තුනකි' යනාදී වශයෙන් (ධම්මසංගණී 985) කුසලාදිය මුල් වශයෙන් සංක්ෂේප කොට දැක්වීමයි. 'වේදනාක්ඛන්ධය' යනාදියෙන් ස්කන්ධ වශයෙන් ද, 'කායකර්මය' යනාදියෙන් ද්වාර වශයෙන් ද, 'කාමාවචර සුඛ භූමියෙහි' යනාදියෙන් (ධම්මසංගණී 988) භූමි වශයෙන් ද වේ. අර්ථය (අත්ථ) යනු හේතුවේ ඵලයයි. ධර්මය (ධම්ම) යනු හේතුවයි. 'කුසල් මුල් තුනකි, අකුසල් මුල් තුනකි' යනාදී වශයෙන් (ධම්මසංගණී 985-986) හේතු වශයෙන් සංග්‍රහ කිරීම ධර්ම වශයෙන් නික්ඛේපය (ඉදිරිපත් කිරීම) වේ. 'එයින් සම්ප්‍රයුක්ත වූ ද, එයින් සමුට්ඨානය වූ ද, ඒ හා එකට සිටින්නා වූ ද ක්ලේශයෝ' යනාදී වශයෙන් (ධම්මසංගණී 985-986) හේතු-ඵල වශයෙන් සංග්‍රහ කිරීම අර්ථ වශයෙන් නික්ඛේපය වේ. නැතහොත් ධර්මය යනු වදාරන ලද්දයි (දේශනාවයි). අර්ථය යනු වදාරන ලද දේහි අර්ථයයි. 'කුසල හේතු තුනකි' යනු ධර්මයයි. 'එහි කුසල හේතු තුන කවරේද? අලෝභය...' යනාදිය අර්ථය වන අතර එය ද ධර්මයකි. 'එහි අලෝභය කවරේද?' යනාදිය අර්ථයයි. මෙසේ අර්ථ-ධර්ම වශයෙන් නික්ඛේපය දත යුතුය. නාම වශයෙන් යනු 'කුසල් මුල් තුනකි' යනුවෙන් වදාරන ලද ධර්මයන්ගේ 'අලෝභ' යනාදී නාම වශයෙන් දැක්වීමයි. ලිංග වශයෙන් යනු උද්‍දේශ කරන ලද එකම ධර්මයකට 'අලෝභෝ, අලුබ්භනා, අලුබ්භිතත්තං' (ධම්මසංගණී 1061) යනාදී වශයෙන් පුරුෂාදී ලිංග භේදයන් මඟින් ඉදිරිපත් කිරීමයි.

ගණනචාරන්ති ගණනප්පවත්තිං. සමානෙන්තීති සමානං කරොන්ති පූරෙන්ති, තථා සමානෙතබ්බන්ති එත්ථාපි. ‘‘විජ්ජාභාගිනො අවිජ්ජාභාගිනො’’ති (ධ. ස. දුකමාතිකා 101) එවමාදීසු එත්ථ විඤ්ඤාතෙසු ආභිධම්මිකත්ථෙරා සුත්තන්තං සුණන්තා චින්තෙන්තා ච සුත්තන්තෙසු ‘‘විජ්ජාභාගිනො’’තිආදීසු ආගතෙසු අත්ථස්ස විඤ්ඤාතත්තා න කිලමන්තීති එතමත්ථං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ආභිධම්මිකත්ථෙරානං…පෙ… අකිලමත්ථං ඨපිතා’’ති.

'ගණනචාරං' යනු ගණනය කිරීමේ පැවැත්මයි. 'සමානෙන්ති' යනු සමාන කරති, පූර්ණය කරති යන්නයි; එසේම 'සමානේතබ්බං' යන්නෙහි ද අර්ථය එයම වේ. 'විජ්ජාභාගී (විද්‍යා කොටසට අයත්), අවිජ්ජාභාගී' යනාදී (ධම්මසංගණී දුකමාතිකා 101) මේ කරුණු මෙහි දත යුතු වූ කල්හි, අභිධර්මික තෙරවරු සූත්‍ර ශ්‍රවණය කරන විට සහ ඒ පිළිබඳව සිතන විට, සූත්‍රයන්හි 'විජ්ජාභාගී' යනාදී පද හමු වූ කල එහි අර්ථය දන්නා බැවින් වෙහෙසට පත් නොවෙති. මේ අර්ථය සලකා 'අභිධර්මික තෙරවරුන්ගේ... වෙහෙස රහිත බව පිණිස තබන ලදී' යනුවෙන් වදාරන ලදී.

අනමතග්ගොති [Pg.18] අඤ්ඤාතග්ගො. ඛන්ධන්තරන්ති ඛන්ධනානත්තං, ඛන්ධමෙව වා. ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා සණ්හං, සුඛුමාය පඤ්ඤාය ගහෙතබ්බතො සුඛුමඤ්ච ධම්මං සණ්හසුඛුමධම්මං. බලවතා ඤාණවෙගෙන පවත්තත්තා බලවතො ඤාණවෙගස්ස නිමිත්තභාවතො ච බලවං. ගම්භීරමෙව ගම්භීරගතං, ගම්භීරානි වා ගතානි ගමනානි එතස්ස සන්තීති ගම්භීරගතං. යථානුපුබ්බන්ති යථානුපුබ්බෙන. නිඛිලෙනාති නිරවසෙසෙන දෙසිතං, පඤ්චඛිලරහිතෙන වා භගවතා දෙසිතං. රූපගතංවාති හත්ථගතං රූපං විය චක්ඛුනා. ‘‘පටිවෙධඤාණෙන සමන්තපට්ඨානං යො පස්සති, සො අත්ථෙව, නො නත්ථී’’ති අත්තානං සන්ධාය ථෙරො වදතීති.

'අනමතග්ගෝ' යනු නොදන්නා කෙළවරක් ඇත්තා වූ යන්නයි. 'ඛන්ධාන්තරං' යනු ස්කන්ධයන්ගේ විවිධත්වයයි, නැතහොත් ස්කන්ධයන්මය. ග්‍රහණය කර ගැනීමට අපහසු බැවින් 'සණ්හ' (සිනිඳු) ද, සියුම් ප්‍රඥාවෙන් ග්‍රහණය කර ගත යුතු බැවින් 'සුඛුම' (සියුම්) ද වූ ධර්මය 'සණ්හසුඛුමධම්ම' නම් වේ. බලවත් ඥාන වේගයකින් පැවති බැවින් ද, බලවත් ඥාන වේගයට නිමිත්තක් වූ බැවින් ද 'බලව' (බලවත්) නම් වේ. ගැඹුරු වූයේම 'ගම්භීරගත' නම් වේ, නැතහොත් ගැඹුරු වූ ගමන් (පැවැත්මවල්) මෙහි ඇති බැවින් 'ගම්භීරගත' නම් වේ. 'යථානුපුබ්බං' යනු අනුපිළිවෙළට අනුවයි. 'නිඛිලේන' යනු ශේෂයක් රහිතව දේශනා කරන ලද, නැතහොත් පංච ඛීලයන්ගෙන් තොර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද යන්නයි. 'රූපගතං' යනු අතට ගත් රූපයක් ඇසින් දකින්නාක් මෙනි. 'ප්‍රතිවේධ ඥානයෙන් (අවබෝධ ඥානයෙන්) යමෙක් සමන්තපට්ඨානය දකී ද, ඔහු සැබවින්ම දකියි, නැති බවක් නොවේ' යයි තෙරුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ පිළිබඳව වදාරති.

ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගෙ ආගතෙසු එකාධිකෙසු අට්ඨසු කිලෙසසතෙසු අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතානි අපනෙත්වා සෙසා ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො ච උප්පන්නානුප්පන්නභාවෙන දිගුණිතානි දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සානි දසාධිකානි හොන්ති, අප්පකං පන ඌනමධිකං වා න ගණනූපගං හොතීති ‘‘දියඩ්ඪකිලෙසසහස්ස’’න්ති වුත්තං. ඉතරෙසං අතීතාදිභාවාමසනා අග්ගහණං ඛෙපනෙ දට්ඨබ්බං.

ඛුද්දකවත්ථු විභංගයෙහි දක්වා ඇති අටසිය එකකට (801) වැඩි ක්ලේශයන්ගෙන්, අටසියයක් තෘෂ්ණා විචරිතයන්ගෙන් එකසිය අටක් ඉවත් කොට, ඉතිරි ඒවා සහ ද්වෑෂෂ්ඨි (62) දෘෂ්ටි ද, උපන් නූපන් ස්වභාවයෙන් දෙගුණ කළ විට ක්ලේශයෝ එක්දහස් පන්සියයකට දහයක් වැඩියෙන් වෙති. ස්වල්පයක් අඩු වීම හෝ වැඩි වීම ගණනයට නොගන්නා බැවින් 'ක්ලේශයන් එක්දහස් පන්සියයකි' (පසළොස් සියයක් කෙලෙස්) යනුවෙන් වදාරන ලදී. සෙසු අතීත ආදී කාලයන් පිළිබඳව අල්ලා නොගැනීම (නොසලකා හැරීම) බැහැර කිරීමක් ලෙස දත යුතුය.

මෙචකපටාති නීලනිභා පටා. චිත්තසමුට්ඨානා වණ්ණධාතූති චිත්තපච්චයඋතුසමුට්ඨානා වණ්ණධාතූති අත්ථො ගහෙතබ්බො. කස්මා? න හි චිත්තසමුට්ඨානං රූපං බහි නිගච්ඡතීති, චිත්තසමුට්ඨානරූපපරම්පරාය ආගතත්තා පන එවං වුත්තං. අථ වා චිත්තසමුට්ඨානා වණ්ණධාතූති එත්ථ පච්චයඋතුසද්දානං ලොපං කත්වා සොයෙව පුබ්බෙ වුත්තො අත්ථො සුවණ්ණතා සුස්සරතා විය. එත්ථ හි ‘‘සුස්සරතා’’ති උපාදින්නකාධිකාරෙ ආගතං, න ච සද්දො උපාදින්නකො අත්ථි, තස්මා උපාදින්නකරූපඔට්ඨතාලුආදිනිස්සයත්තා එවං වුත්තන්ති, එවමෙත්ථාපි චිත්තපච්චයඋතුසමුට්ඨානං සන්ධාය ‘‘චිත්තසමුට්ඨානා වණ්ණධාතූ’’ති වදති.

'මේචකපටා' යනු නිල් පැහැති වස්ත්‍රයි. 'චිත්තසමුට්ඨානා වණ්ණධාතූ' යන්නෙහි අර්ථය සිත ප්‍රත්‍ය කොට ගත් ඍතු සමුට්ඨාන වර්ණ ධාතූන් ලෙස ගත යුතුය. ඒ මන්ද? සිතින් උපන් රූප බාහිරයට නික්මෙන්නේ නැත. එසේ වුව ද, සිතින් උපන් රූප පරම්පරාවෙන් පැමිණි බැවින් මෙසේ පවසන ලදී. නැතහොත් 'චිත්තසමුට්ඨානා වණ්ණධාතූ' යන්නෙහි 'ප්‍රත්‍ය' සහ 'ඍතු' යන වචන ලොප් කර පෙර කී අර්ථයම ගත යුතුය; එය රන්වන් පැහැය (සුවණ්ණතා) සහ මිහිරි හඬ (සුස්සරතා) මෙනි. මෙහි 'සුස්සරතා' යන්න උපාදින්නක (කර්මජ) රූප පිළිබඳ ප්‍රකරණයෙහි පැමිණිය ද, ශබ්දය උපාදින්නක නොවේ. එසේ වුව ද, උපාදින්නක රූප වන තොල්, තල්ල ආදිය නිශ්‍රය කොට (ඇසුරු කොට) පවතින බැවින් එසේ පවසන ලදී. එලෙසම මෙහි ද සිත ප්‍රත්‍ය කොට ගත් ඍතු සමුට්ඨානයන් සලකා 'චිත්තසමුට්ඨානා වණ්ණධාතූ' යයි පවසයි.

කායසක්ඛින්ති පච්චක්ඛං. දන්තාවරණන්ති ඔට්ඨද්වයං. මුඛාදානන්ති මුඛවිවරං. සිලිට්ඨන්ති සංගතං සුසණ්ඨිතං. සරෙ නිමිත්තං ගහෙත්වාති ‘‘ධම්මො එසො වුච්චතී’’ති ධම්මස්සරවසෙන නිමිත්තං ගහෙත්වා, න කිලෙසානුබ්‍යඤ්ජනවසෙන. එකප්පහාරෙනාති එත්ථ පහාරොති දිවසස්ස තතියො භාගො වුච්චති. එවං සන්තෙති පුබ්බෙ වුත්තමග්ගහෙත්වා වාචනාමග්ගස්ස ථෙරප්පභවත්තවචනමෙව ගහෙත්වා තෙන පුරිමවචනඤ්ච පටික්ඛිපන්තො චොදෙති.

'කායසක්ඛිං' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙනි. 'දන්තාවරණං' යනු තොල් යුගලයි. 'මුඛාදානං' යනු මුඛ විවරයයි. 'සිලිට්ඨං' යනු මනාව ගැළපුණු, මනාව පිහිටි යන්නයි. 'හඬෙහි නිමිති ගෙන' යනු 'මේ ධර්මය කියනු ලැබේ' යයි ධර්ම ස්වරය අනුව නිමිති ගෙන මිස, කෙලෙස් උපදවන අනුබ්‍යඤ්ජන වශයෙන් නොවේ. 'එකප්පහාරේන' යන්නෙහි 'පහාර' යනු දවසක තුනෙන් එකක් වන කාලයයි. මෙසේ ඇති කල්හි, කලින් පවසන ලද මග නොගෙන, ඉගැන්වීමේ මාර්ගය තෙරුන් වහන්සේගෙන් ඇති වූවක් බව පවසන වචනයම ගෙන එයින් පෙර වචනය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් චෝදනා කරයි.

තෙනෙතමෙතස්සාති [Pg.19] විනයස්ස. අත්තත්ථපරත්ථාදිභෙදෙති යො තං සුත්තං සජ්ඣායති සුණාති වාචෙති චින්තෙති දෙසෙති, සුත්තෙන සඞ්ගහිතො සීලාදිඅත්ථො තස්සපි හොති, තෙන පරස්ස සාධෙතබ්බතො පරස්සපි හොතීති තදුභයං තං සුත්තං සූචෙති දීපෙති. තථා දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකත්ථෙ ලොකියලොකුත්තරත්ථෙති එවමාදිභෙදෙ අත්ථෙ ආදිසද්දෙන සඞ්ගණ්හාති. අත්ථසද්දො චායං හිතපරියායවචනං, න භාසිතත්ථවචනං. යදි සියා, සුත්තං අත්තනොපි භාසිතත්ථං සූචෙති පරසුත්තස්සපීති අයමත්ථො සියා, සුත්තෙන ච යො අත්ථො පකාසිතො, සො තස්සෙව හොතීති න තෙන පරත්ථො සූචිතො හොති, තෙන ච සූචෙතබ්බස්ස පරත්ථස්ස නිවත්තෙතබ්බස්ස අභාවා අත්තග්ගහණං න කත්තබ්බං, අත්තත්ථපරත්ථවිනිමුත්තස්ස භාසිතත්ථස්ස අභාවා ආදිග්ගහණඤ්ච න කත්තබ්බං, තස්මා යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස සුත්තෙ අසම්භවතො සුත්තාධාරස්ස පුග්ගලස්ස වසෙන අත්තත්ථපරත්ථා වුත්තා.

මෙම විස්තරය 'සූත්‍රය' සම්බන්ධවයි. 'ස්වාර්ථ පරාර්ථ' යනාදී වශයෙන් විවිධ වූ ප්‍රභේද පිළිබඳව සලකන විට, යමෙක් එම සූත්‍රය සජ්ඣායනා කරයි නම්, ශ්‍රවණය කරයි නම්, කියවා දෙයි නම්, මෙනෙහි කරයි නම් හෝ දේශනා කරයි නම්, එම සූත්‍රයෙහි ඇතුළත් සීලාදී අර්ථයන් ඔහුට ද අත්වන අතරම, එමඟින් අන්‍යයන්ගේ යහපත ද සැලසෙන බැවින් එය පරාර්ථය ද සාක්ෂාත් කර දෙයි. එබැවින් මෙම සූත්‍රය එම ස්වාර්ථ පරාර්ථ යන උභය අර්ථයන්ම හඟවයි, ප්‍රකාශ කරයි. එමෙන්ම දිට්ඨධම්මික (මෙලොව), සම්පරායික (පරලොව), ලෞකික සහ ලෝකෝත්තර යනාදී අර්ථයන් ද 'ආදී' ශබ්දයෙන් මෙහි සංග්‍රහ වේ. මෙහි 'අර්ථ' යන ශබ්දය හුදෙක් භාෂිතයක අර්ථය නොව, යහපත හෙවත් හිත පීණනය යන අර්ථය සඳහා යෙදුණකි. ඉදින් එය හුදෙක් භාෂිතයක අර්ථය පමණක් වූයේ නම්, සූත්‍රය තමන්ගේ අර්ථය මෙන්ම අන්‍ය සූත්‍රවල අර්ථය ද හඟවන බව පවසන්නට සිදුවනු ඇත. සූත්‍රයක් මඟින් යම් අර්ථයක් ප්‍රකාශ වේ නම්, එය එම සූත්‍රයටම පමණක් අදාළ වන බැවින් එයින් පරාර්ථයක් පැහැදිලි නොවේ. එසේ හඟවිය යුතු පරාර්ථයක් හෝ දුරු කළ යුතු අර්ථයක් නොමැති විට 'තමන්' යනුවෙන් විශේෂයෙන් සඳහන් කිරීමේ අවශ්‍යතාවක් ද නැත. ස්වාර්ථ පරාර්ථවලින් තොර වූ හුදු භාෂිත අර්ථයක් නොමැති බැවින් 'ආදී' යනුවෙන් සඳහන් කිරීමේ ද අවශ්‍යතාවක් නැත. එබැවින්, ඉහත කී අර්ථය සූත්‍රය තුළ නොමැති බැවින්, සූත්‍රය ඇසුරු කරන පුද්ගලයාට සාපේක්ෂව ස්වාර්ථ හා පරාර්ථ යනුවෙන් මෙහි දක්වා ඇත.

අථ වා සුත්තං අනපෙක්ඛිත්වා යෙ අත්තත්ථාදයොපි අත්ථප්පභෙදා වුත්තා නිද්දෙසෙ (මහානි. 69; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85) ‘‘අත්තත්ථො පරත්ථො උභයත්ථො දිට්ඨධම්මිකො අත්ථො සම්පරායිකො අත්ථො උත්තානො අත්ථො ගම්භීරො අත්ථො ගුළ්හො අත්ථො පටිච්ඡන්නො අත්ථො නෙය්‍යො අත්ථො නීතො අත්ථො අනවජ්ජො අත්ථො නික්කිලෙසො අත්ථො වොදානො අත්ථො පරමත්ථො අත්ථො’’ති, තෙ සුත්තං සූචෙතීති අත්ථො. අථ වා ‘‘අත්තනා ච අප්පිච්ඡො හොතී’’ති අත්තත්ථං, ‘‘අප්පිච්ඡකථඤ්ච පරෙසං කත්තා හොතී’’ති පරත්ථං සූචෙතීති. එවං ‘‘අත්තනා ච පාණාතිපාතා පටිවිරතො හොතී’’තිආදිසුත්තානි (අ. නි. 4.99) යොජෙතබ්බානි. විනයාභිධම්මෙහි ච විසෙසෙත්වා සුත්තසද්දස්ස අත්ථො වත්තබ්බො, තස්මා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසප්පවත්තාය දෙසනාය අත්තහිතපරහිතාදීනි සාතිසයං පකාසිතානි හොන්ති, න ආණාධම්මසභාවවසප්පවත්තායාති ඉදමෙව ‘‘අත්ථානං සූචනතො සුත්ත’’න්ති වුත්තං.

එසේත් නැතිනම්, සූත්‍රය යන වචනයට පමණක් සීමා නොවී, නිද්දේස පාලියෙහි අර්ථ ප්‍රභේද ලෙස දක්වා ඇති ස්වාර්ථය, පරාර්ථය, උභයාර්ථය, දිට්ඨධම්මික අර්ථය, සම්පරායික අර්ථය, ප්‍රකට අර්ථය, ගැඹුරු අර්ථය, ගුප්ත අර්ථය, වැසුණු අර්ථය, නෙය්‍ය අර්ථය, නීත අර්ථය, නිවැරදි අර්ථය, ක්ලේශ රහිත අර්ථය, පිරිසිදු අර්ථය සහ පරමාර්ථය යන මේ සියල්ල සූත්‍රය මඟින් හඟවන බව අර්ථයයි. තවද, 'තමා අල්පේච්ඡ පුද්ගලයෙකු වේ' යන්නෙන් ස්වාර්ථය ද, 'අන්‍යයන්ට අල්පේච්ඡතාව ගැන කියා දෙයි' යන්නෙන් පරාර්ථය ද සූත්‍රයෙන් හැඟවේ. මෙලෙසින්ම 'තමා ප්‍රාණාඝාතයෙන් වැළකී සිටියි' ආදී සූත්‍ර දේශනාවන් ද මෙහිලා ගැලපිය යුතුය. විනය සහ අභිධර්මයෙන් විශේෂ කොට සූත්‍ර ශබ්දයෙහි අර්ථය කිව යුතුය. එම නිසා, හික්මවිය යුත්තන්ගේ (විනේය ජනයාගේ) අභිලාෂයන්ට අනුකූලව පවත්වන ලද මෙම දේශනාවන්හි ස්වකීය යහපත සහ අනුන්ගේ යහපත ආදිය සුවිශේෂී ලෙස ප්‍රකාශ වී ඇත. එය හුදු ආඥා පැනවීමක් හෝ ධර්ම ස්වභාවයක් මත පමණක් පදනම් වූවක් නොවේ. මේ හේතුවෙන් 'අර්ථයන් හඟවන බැවින් සූත්‍රය' යැයි කියනු ලැබේ.

සුත්තෙ ච ආණාධම්මසභාවා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයං අනුවත්තන්ති, න විනයාභිධම්මෙසු විය වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයො ආණාධම්මසභාවෙ අනුවත්තති, තස්මා වෙනෙය්‍යානං එකන්තහිතපටිලාභසංවත්තනිකා සුත්තන්තදෙසනා හොතීති ‘‘සුවුත්තා චෙත්ථ අත්ථා’’තිආදි වුත්තං. පසවතීති ඵලති[Pg.20]. ‘‘සුත්තාණා’’ති එතස්ස අත්ථං පකාසෙතුං ‘‘සුට්ඨු ච නෙ තායතී’’ති වුත්තං. අත්තත්ථපරත්ථාදිවිධානෙසු ච සුත්තස්ස පමාණභාවො තෙසඤ්ච සඞ්ගාහකත්තං යොජෙතබ්බං, තදත්ථප්පකාසනෙ පධානත්තා සුත්තස්ස ඉතරෙහි විසෙසනඤ්ච. එතන්ති ‘‘අත්ථානං සූචනතො’’තිආදිකං අත්ථවචනං. එතස්සාති සුත්තස්ස.

සූත්‍ර දේශනාවෙහිදී ආඥා සහ ධර්ම ස්වභාවයන් විනේය ජනයාගේ අභිලාෂයන්ට අනුගත වේ. විනයෙහි හෝ අභිධර්මයෙහි මෙන් විනේය ජනයාගේ අභිලාෂයන් ආඥා සහ ධර්ම ස්වභාවයන්ට අනුගත වීමක් එහි සිදු නොවේ. එම නිසා සූත්‍ර දේශනාව විනේය ජනයාට ඒකාන්තයෙන්ම යහපත ලබා දීම පිණිස පවතියි. එබැවින් 'මෙහි අර්ථයන් මැනවින් පවසන ලදී' යනාදිය කියන ලදී. 'පසවති' යනු ඵල දරයි යන්නයි. 'සූත්‍රය යනු ආඥාවකි' යන මෙහි අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට 'එය ඔවුන්ව මැනවින් රකියි' යනුවෙන් දක්වන ලදී. ස්වාර්ථ පරාර්ථ ආදී විධිවිධාන සම්බන්ධයෙන් සූත්‍රයෙහි ඇති ප්‍රමාණික බව සහ ඒ සියල්ල එක්තැන් කරන සුලු බව මෙහිදී යෙදිය යුතුය. එම අර්ථයන් ප්‍රකාශ කිරීමේදී සූත්‍රය ප්‍රධාන වන බැවින් අනෙක්වාට වඩා එහි ඇති සුවිශේෂී බව ද දත යුතුය. 'ඒතං' යනු අර්ථයන් හැඟවීම ආදී අර්ථ ප්‍රකාශනයයි. 'ඒතස්ස' යනු සූත්‍රයටයි.

අභික්කමන්තීති එත්ථ අභි-සද්දො කමනස්ස වුද්ධිභාවං අතිරෙකත්තං දීපෙති. අභික්කන්තෙනාති ච එත්ථ කන්තියා අධිකත්තං විසෙසභාවන්ති යුත්තං කිරියාවිසෙසකත්තා උපසග්ගස්ස. අභිඤ්ඤාතා, අභිරාජා, අභිවිනයෙති එත්ථ ලක්ඛණපූජිතපරිච්ඡින්නෙසු රත්තිආදීසු අභි-සද්දො වත්තතීති කථමෙතං යුජ්ජෙය්‍යාති? ලක්ඛණකරණඤාණපූජනපරිච්ඡෙදකිරියාදීපනතො තාහි ච කිරියාහි රත්තිරාජවිනයානං යුත්තත්තා. භාවනාඵරණවුද්ධීහි වුද්ධිමන්තො. ආරම්මණාදීහීති ආරම්මණසම්පයුත්තකම්මද්වාරපටිපදාදීහි. අවිසිට්ඨන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤවිසිට්ඨෙසු විනයසුත්තන්තාභිධම්මෙසු අවිසිට්ඨං සමානං පිටකසද්දන්ති අත්ථො. යථාවුත්තෙනෙවාති ‘‘එවං දුවිධත්ථෙනා’’තිආදිනා නයෙන.

මෙහි 'අභික්කමන්ති' යන පදයෙහි 'අභි' ශබ්දයෙන් ගමනෙහි වර්ධනය හෙවත් උසස් බව පෙන්වයි. 'අභික්කන්තේන' යන මෙහි කාන්තියෙහි (ප්‍රසන්නභාවයෙහි) අධික බව හෙවත් සුවිශේෂී බව පැවසීම උචිත වේ, මන්ද උපසර්ග පද ක්‍රියාවේ විශේෂත්වය පෙන්වන බැවිනි. අභිඤ්ඤාත (ප්‍රකට), අභිරාජා (උතුම් රජු), අභිවිනය (විශේෂ විනය) යන මෙහි ලක්ෂණ, පූජිත සහ පරිච්ඡින්න වූ රාත්‍රිය ආදියේදී 'අභි' ශබ්දය යෙදේ නම් එය ගැලපෙන්නේ කෙසේද? ලක්ෂණ දැක්වීම, ඥානය, පිදීම සහ වෙන්කර හඳුනාගැනීම යන ක්‍රියාවන් පෙන්වා දීමෙන් ද, එම ක්‍රියාවන් රාත්‍රිය, රජු සහ විනය සමඟ සම්බන්ධ වන බැවින් ද එය ගැලපේ. භාවනා, පැතිරීම සහ වර්ධනය මඟින් ඔවුහු වර්ධනය වූවාහු වෙති. අරමුණු ආදියෙන් යනු අරමුණු, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්ම, කර්මද්වාර සහ ප්‍රතිපදාවන් මඟින් යන්නයි. 'අවිශේෂ වූ' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ එකිනෙකට සුවිශේෂී වූ විනය, සූත්‍ර සහ අභිධර්මය යන පිටකත්‍රයෙහිම 'පිටක' යන නාමය සමාන වන බවයි. 'යථාවුත්තෙනේව' යනු 'මේ ආකාරයෙන් ද්විත්ව අර්ථයෙන්' යනාදී ක්‍රමයටයි.

කථෙතබ්බානං අත්ථානං දෙසකායත්තෙන ආණාදිවිධිනා අතිසජ්ජනං පබොධනං දෙසනා. සාසිතබ්බපුග්ගලගතෙන යථාපරාධාදිනා සාසිතබ්බභාවෙන අනුසාසනං විනයනං සාසනං. කථෙතබ්බස්ස සංවරාසංවරාදිනො අත්ථස්ස කථනං වචනපටිබද්ධකරණං කථා. භෙද-සද්දො විසුං විසුං යොජෙතබ්බො ‘‘දෙසනාභෙදං සාසනභෙදං කථාභෙදඤ්ච යථාරහං පරිදීපයෙ’’ති. භෙදන්ති නානත්තං, නානාකරණන්ති අත්ථො. සික්ඛා ච පහානානි ච ගම්භීරභාවො ච සික්ඛාපහානගම්භීරභාවං, තඤ්ච පරිදීපයෙ. යන්ති පරියත්තිආදිං. යථාති උපාරම්භාදිහෙතු පරියාපුණනාදිප්පකාරෙහි.

දේශනා කළ යුතු අර්ථයන් දේශකයාගේ ස්වභාවය අනුව ද, ආඥා විධි මඟින් ඉතා මැනවින් පැහැදිලි කිරීම දේශනාවයි. හික්මවිය යුතු පුද්ගලයාගේ වැරදිවලට අනුකූලව හික්මවිය යුතු ආකාරයෙන් කෙරෙන අනුශාසනය විනය හෙවත් ශාසනයයි. දේශනා කළ යුතු වූ සංවරය සහ අසංවරය පිළිබඳ අර්ථයන් ප්‍රකාශ කිරීමත්, වචනයට බැඳුණු ක්‍රියාවන් කිරීමත් කථාවයි. 'භේද' යන ශබ්දය දේශනා භේදය, ශාසන භේදය සහ කථා භේදය යනුවෙන් ඒ ඒ තැනට ගැලපෙන පරිදි යෙදිය යුතුය. 'භේදය' යනු නානත්වය හෙවත් විවිධත්වයයි. ශික්ෂාවන්, ප්‍රහාණයන් සහ ගැඹුරු බව 'ශික්ෂා-ප්‍රහාණ-ගම්භීරභාවය' ලෙස හඳුන්වන අතර එය ද විස්තර කළ යුතුය. 'යං' යනු පරියත්තිය ආදියයි. 'යථා' යනු උපාරම්භ (දොස් සෙවීම) ආදී හේතූන්ගෙන් තොරව ඉගෙන ගැනීම ආදී ආකාරයන්ට අනුකූලව යන්නයි.

තීසුපි චෙතෙසු එතෙ ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධාති එත්ථ තන්තිඅත්ථො තන්තිදෙසනා තන්තිඅත්ථපටිවෙධො ච තන්තිවිසයා හොන්තීති විනයපිටකාදීනං අත්ථදෙසනාපටිවෙධාධාරභාවො යුත්තො, පිටකානි පන තන්තියොයෙවාති ධම්මාධාරභාවො කථං යුජ්ජෙය්‍යාති? තන්තිසමුදායස්ස අවයවතන්තියා ආධාරභාවතො, ධම්මාදීනඤ්ච දුක්ඛොගාහභාවතො තෙහි විනයාදයො ගම්භීරාති විනයාදීනඤ්ච චතුබ්බිධො ගම්භීරභාවො වුත්තො, තස්මා ‘‘ධම්මාදයො එව දුක්ඛොගාහත්තා ගම්භීරා, න [Pg.21] විනයාදයො’’ති න චොදෙතබ්බමෙතං. තත්ථ පටිවෙධස්ස දුක්කරභාවතො ධම්මත්ථානං, දෙසනාඤාණස්ස දුක්කරභාවතො දෙසනාය ච දුක්ඛොගාහභාවො වෙදිතබ්බො. පටිවෙධස්ස පන උප්පාදෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා තබ්බිසයඤාණුප්පත්තියා ච දුක්කරභාවතො දුක්ඛොගාහතා වෙදිතබ්බා.

මෙහි 'මේ පිටක තුනෙහිම ධර්ම, අර්ථ, දේශනා සහ පටිවේධයෝ පවතිති' යනුවෙන් දැක්වීමේදී පාලි පාඨය, එහි දේශනාව සහ එම අර්ථයන් අවබෝධ කර ගැනීම පිටකත්‍රයටම අදාළ වේ. එබැවින් විනය පිටකය ආදිය ධර්ම-අර්ථ-දේශනා-පටිවේධයන්ට ආධාරකයක් වීම උචිතය. එහෙත් පිටකයන්ම පාලි පාඨ (තන්ති) වන බැවින් ඒවා ධර්මයන්ට ආධාරකයක් වන්නේ කෙසේද? පාලි පාඨ සමූහයක් වූ පිටකය එහි අඩංගු අංගයන්ට ආධාරකයක් වන බැවිනි. ධර්මාදිය බැස ගැනීමට (අවබෝධයට) දුෂ්කර බැවින් ඒ ඇසුරින් විනයාදිය ද ගම්භීර (ගැඹුරු) වේ. මේ නිසා විනයාදියේ සතර වැදෑරුම් ගම්භීරභාවය කියන ලදී. එබැවින් 'ධර්මාදිය අවබෝධයට දුෂ්කර බැවින් ඒවා පමණක් ගම්භීර වේ, විනයාදිය ගම්භීර නොවේ' යැයි චෝදනා නොකළ යුතුය. එහිදී පටිවේධය (අවබෝධය) දුෂ්කර බැවින් ධර්ම සහ අර්ථයන් ද, දේශනා ඥානය දුෂ්කර බැවින් දේශනාව ද බැස ගැනීමට අපහසු ගැඹුරු දේ ලෙස දත යුතුය. පටිවේධය උපදවා ගැනීමට ඇති අපහසු බව සහ ඒ විෂයෙහි ඥානය ලැබීමේ දුෂ්කර බව නිසාම එහි ගැඹුරු බව දත යුතුය.

හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදාති එතෙන වචනත්ථෙන ධම්මස්ස හෙතුභාවො කථං ඤාතබ්බොති? ‘‘ධම්මපටිසම්භිදා’’ති එතස්ස සමාසපදස්ස අවයවපදත්ථං දස්සෙන්තෙන ‘‘හෙතුම්හි ඤාණ’’න්ති වුත්තත්තා. ‘‘ධම්මෙ පටිසම්භිදා’’ති එත්ථ හි ‘‘ධම්මෙ’’ති එතස්ස අත්ථං දස්සෙන්තෙන ‘‘හෙතුම්හී’’ති වුත්තං, ‘‘පටිසම්භිදා’’ති එතස්ස ච අත්ථං දස්සෙන්තෙන ‘‘ඤාණ’’න්ති, තස්මා හෙතුධම්මසද්දා එකත්ථා ඤාණපටිසම්භිදාසද්දා චාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තෙන සාධිතො ධම්මස්ස හෙතුභාවො. අත්ථස්ස හෙතුඵලභාවො ච එවමෙව දට්ඨබ්බො. යථාධම්මන්ති එත්ථ ධම්ම-සද්දො හෙතුං හෙතුඵලඤ්ච සබ්බං ගණ්හාති. සභාවවාචකො හෙස, න පරියත්තිහෙතුභාවවාචකො, තස්මා යථාධම්මන්ති යො යො අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදිධම්මො, තස්මිං තස්මින්ති අත්ථො. ධම්මාභිලාපොති අත්ථබ්‍යඤ්ජනකො අවිපරීතාභිලාපො. එතෙන ‘‘තත්‍ර ධම්මනිරුත්තාභිලාපෙ ඤාණං නිරුත්තිපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 718-720) එත්ථ වුත්තධම්මනිරුත්තිං දස්සෙති. අනුලොමාදිවසෙන වා කථනන්ති එතෙන තස්සා ධම්මනිරුත්තියා අභිලාපං කථනං තස්ස වචනස්ස පවත්තනං දස්සෙති. අධිප්පායොති එතෙන ‘‘දෙසනාති පඤ්ඤත්තී’’ති එතං වචනං ධම්මනිරුත්තාභිලාපං සන්ධාය වුත්තං, න තබ්බිනිමුත්තං පඤ්ඤත්තිං සන්ධායාති දස්සෙති.

'හේතුවෙහි ඥානය ධර්මපටිසම්භිදාවයි' යන මෙහි අර්ථයෙන් ධර්මයාගේ හේතු භාවය කෙසේ දත යුතු ද? 'ධර්මපටිසම්භිදා' යන මේ සමාස පදයේ අවයව පදයන්ගේ අර්ථ දක්වමින් 'හේතුවෙහි ඥානය' යයි වදාළ බැවිනි. 'ධම්මේ පටිසම්භිදා' යන්නෙහි 'ධම්මේ' යන පදයේ අර්ථය දක්වමින් 'හේතුවෙහි' (හේතුම්හි) යයි ද, 'පටිසම්භිදා' යන්නෙහි අර්ථය දක්වමින් 'ඥානය' (ඤාණං) යයි ද පවසන ලදී. එබැවින් හේතු සහ ධර්ම යන ශබ්ද එක් අර්ථයක් ඇති බවත්, ඥාන සහ පටිසම්භිදා යන ශබ්ද එක් අර්ථයක් ඇති බවත් දක්වමින් ධර්මයාගේ හේතු භාවය සාධනය කරන ලදී. අර්ථයාගේ (අත්ථ) හේතු-ඵල භාවය ද මෙසේම දත යුතුය. 'යථාධම්මං' යන්නෙහි 'ධම්ම' ශබ්දයෙන් හේතුව ද හේතු ඵලය ද යන සියල්ල ගැනේ. මෙය සැබෑ ස්වභාවය පවසන්නකි, පර්යාප්ති හේතු භාවය පවසන්නක් නොවේ. එබැවින් 'යථාධම්මං' යනු යම් යම් අවිද්‍යා, සංස්කාර ආදී ධර්මයන් වේ ද, ඒ ඒ ධර්මයන්හි යන අර්ථයයි. 'ධර්මාභිලාපය' යනු අර්ථය සහ ව්‍යඤ්ජනය ප්‍රකාශ කරන නිවැරදි ප්‍රකාශයයි. මෙයින් 'එහි ධර්ම-නිරුක්ති අභිලාපයෙහි ඥානය නිරුක්තිපටිසම්භිදාවයි' (විභංග 718-720) යන මෙහි වදාළ ධර්ම නිරුක්තිය දක්වයි. අනුලෝම ආදී වශයෙන් ප්‍රකාශ කිරීම යන්නෙන් ඒ ධර්ම නිරුක්තිය පිළිබඳ අභිලාපය, එනම් ඒ වචනය පැවැත්වීම දක්වයි. 'අධිප්පාය' (අදහස) යන්නෙන් 'දේශනාව යනු ප්‍රඥප්තියයි' යන මේ වචනය ධර්ම නිරුක්ති අභිලාපය සලකා පවසන ලද්දක් මිස, එයින් බැහැර වූ ප්‍රඥප්තියක් සලකා පවසන ලද්දක් නොවන බව දක්වයි.

සො ච ලොකියලොකුත්තරොති එවං වුත්තං අභිසමයං යෙන පකාරෙන අභිසමෙති, යඤ්ච අභිසමෙති, යො ච තස්ස සභාවො, තෙහි පාකටං කාතුං ‘‘විසයතො අසම්මොහතො ච අත්ථාදිඅනුරූපං ධම්මාදීසු අවබොධො’’ති ආහ. තත්ථ හි විසයතො අත්ථාදිඅනුරූපං ධම්මාදීසු අවබොධො අවිජ්ජාදිධම්මසඞ්ඛාරාදිඅත්ථතදුභයපඤ්ඤාපනාරම්මණො ලොකියො අභිසමයො. අසම්මොහතො අත්ථාදිඅනුරූපං ධම්මාදීසු අවබොධො නිබ්බානාරම්මණො මග්ගසම්පයුත්තො යථාවුත්තධම්මත්ථපඤ්ඤත්තීසු සම්මොහවිද්ධංසනො ලොකුත්තරො අභිසමයොති. අභිසමයතො අඤ්ඤම්පි පටිවෙධත්ථං දස්සෙතුං ‘‘තෙසං තෙසං වා’’තිආදිමාහ. ‘‘පටිවෙධනං [Pg.22] පටිවෙධො’’ති ඉමිනා හි වචනත්ථෙන අභිසමයො, පටිවිජ්ඣීයතීති පටිවෙධොති ඉමිනා තංතංරූපාදිධම්මානං අවිපරීතසභාවො ච පටිවෙධොති යුජ්ජති.

ලෞකික සහ ලෝකෝත්තර වශයෙන් පවසන ලද ඒ අභිසමය, යම් ආකාරයකින් අවබෝධ කරන්නේද, යමක් අවබෝධ කරන්නේද, එහි ස්වභාවය කුමක්ද යන්න පැහැදිලි කිරීමට "විෂය වශයෙන්ද අසම්මෝහ (මුළා නොවීම) වශයෙන්ද අර්ථ ආදියට අනුරූපව ධර්මයන්හි අවබෝධය" යැයි පවසන ලදී. එහිදී විෂය වශයෙන් අර්ථ ආදියට අනුරූපව ධර්මයන් පිළිබඳ අවබෝධය යනු අවිද්‍යාව ආදී ධර්මයන්, සංස්කාර ආදී අර්ථයන් සහ ඒ දෙකම පැනවීමේ ආරම්මණ ඇති ලෞකික අභිසමයයි. අසම්මෝහය (මුළා නොවීම) නිසා අර්ථ ආදියට අනුරූපව ධර්මයන් පිළිබඳ අවබෝධය යනු නිවන අරමුණු කරගත්, මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත වූ, කලින් පවසන ලද ධර්ම-අර්ථ-ප්‍රඥප්තීන්හි මුළාව දුරු කරන ලෝකෝත්තර අභිසමයයි. අභිසමයට අමතරව ප්‍රතිවේධ (අවබෝධ) යන අර්ථය පෙන්වීමට "ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ හෝ" යනාදිය පවසන ලදී. "ප්‍රතිවේධනය කිරීම ප්‍රතිවේධයයි" යන වචනාර්ථයෙන් අභිසමයද, "ප්‍රතිවේධ කරනු ලැබේ (අවබෝධ කරනු ලැබේ)" යන අර්ථයෙන් ප්‍රතිවේධය යන්නෙන් ඒ ඒ රූප ආදී ධර්මයන්ගේ අවිපරීත ස්වභාවය සහ ප්‍රතිවේධයද යෝග්‍ය වේ.

යථාවුත්තෙහි ධම්මාදීහි පිටකානං ගම්භීරභාවං දස්සෙතුං ‘‘ඉදානි යස්මා එතෙසු පිටකෙසූ’’තිආදිමාහ. යො චෙත්ථාති එතෙසු තංතංපිටකගතෙසු ධම්මාදීසු යො පටිවෙධො එතෙසු ච පිටකෙසු තෙසං තෙසං ධම්මානං යො අවිපරීතසභාවොති යොජෙතබ්බො. දුක්ඛොගාහතා ච වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. අයං පනෙත්ථ විසෙසො ‘‘අවිපරීතසභාවසඞ්ඛාතො පටිවෙධො දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යතාය එව දුක්ඛොගාහො’’ති.

කලින් පවසන ලද ධර්ම ආදිය මගින් පිටකයන්ගේ ගැඹුරු බව පෙන්වීමට "දැන් යම් හෙයකින් මෙම පිටකයන්හි" යනාදිය පවසන ලදී. "මෙහි යමෙක් වේද" යන්නෙහි, ඒ ඒ පිටකයන්හි ඇතුළත් ධර්මයන් පිළිබඳ යම් ප්‍රතිවේධයක් (අවබෝධයක්) වේද, එම පිටකයන්හි ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ යම් අවිපරීත ස්වභාවයක් වේද, එය මෙහි සම්බන්ධ කළ යුතුය. අවබෝධ කරගැනීමේ අපහසු බව (දුක්ඛෝගාහතාව) ද කලින් කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂත්වය නම්, "අවිපරීත ස්වභාවය නම් වූ ප්‍රතිවේධය (අවබෝධය) වටහා ගැනීමට අපහසු බැවින්ම එය දුක්ඛෝගාහ (අවබෝධයට දුෂ්කර) වේ" යන්නයි.

යන්ති පරියත්තිදුග්ගහණං සන්ධාය වුත්තං. අත්ථන්ති භාසිතත්ථං පයොජනත්ථඤ්ච. න උපපරික්ඛන්තීති න විචාරෙන්ති. න නිජ්ඣානං ඛමන්තීති නිජ්ඣානපඤ්ඤං න ඛමන්ති, නිජ්ඣායිත්වා පඤ්ඤාය දිස්වා රොචෙත්වා න ගහෙතබ්බා හොන්තීති අධිප්පායො. ඉතීති එවං එතාය පරියත්තියා වාදප්පමොක්ඛානිසංසා අත්තනො උපරි පරෙහි ආරොපිතවාදස්ස නිග්ගහස්ස පමොක්ඛප්පයොජනා හුත්වා ධම්මං පරියාපුණන්ති. වාදප්පමොක්ඛොති වා නින්දාපමොක්ඛො. යස්ස චත්ථායාති යස්ස ච සීලාදිපරිපූරණස්ස අනුපාදාවිමොක්ඛස්ස වා අත්ථාය. ධම්මං පරියාපුණන්තීති ඤායෙන පරියාපුණන්තීති අධිප්පායො. අස්සාති අස්ස ධම්මස්ස. නානුභොන්තීති න වින්දන්ති. තෙසං තෙ ධම්මා දුග්ගහිතත්තා උපාරම්භමානදප්පමක්ඛපලාසාදිහෙතුභාවෙන දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්ති. භණ්ඩාගාරෙ නියුත්තො භණ්ඩාගාරිකො, භණ්ඩාගාරිකො වියාති භණ්ඩාගාරිකො, ධම්මරතනානුපාලකො. අඤ්ඤං අත්ථං අනපෙක්ඛිත්වා භණ්ඩාගාරිකස්සෙව සතො පරියත්ති භණ්ඩාගාරිකපරියත්ති.

"යම්" යන්නෙන් පර්යාප්තිය වැරදි ලෙස වටහා ගැනීම අදහස් කර පවසන ලදී. "අර්ථය" යනු දේශනා කරන ලද අර්ථය සහ ප්‍රයෝජනයයි. "විමසා නොබලයි" යනු විචාරය නොකරයි යන්නයි. "නිරීක්ෂණය ඉවසා නොසිටියි" යනු ප්‍රඥාවෙන් විමසා බැලීම නොඉවසයි, එනම් විමසා බලා ප්‍රඥාවෙන් දැක කැමති වී පිළිගත නොහැකි බව අදහස් වේ. "මෙසේ" යනාදී වශයෙන් මේ පර්යාප්තිය වාදයෙන් නිදහස් වීමේ ආනිසංසය පිණිස (අනුන් තමන් කෙරෙහි නගන චෝදනා හා නිග්‍රහයන්ගෙන් මිදීමේ ප්‍රයෝජනය සඳහා) ධර්මය හදාරති. වාදප්‍රමෝක්ෂය යනු නින්දාවෙන් මිදීමයි. "යම් අර්ථයක් සඳහාද" යනු යම් සීලාදී පාරිශුද්ධියක් හෝ උපාදාන රහිත විමුක්තියක් සඳහා ධර්මය හදාරන්නේ නම්, එය නිවැරදි ක්‍රමයට හැදෑරීම බව අදහස් වේ. "ඔහුට" යනු මේ ධර්මයටයි. "අනුභව නොකරති" යනු විඳින්නේ නැත යන්නයි. ඔවුන්ට ඒ ධර්මයන් වැරදි ලෙස ගත් බැවින්, චෝදනා කිරීමේ අහංකාර බව, ගුණමකු බව, වෛරය ආදියට හේතු වීමෙන් දීර්ඝ කාලයක් අහිත පිණිස සහ දුක් පිණිස පවතියි. භාණ්ඩාගාරයෙහි නියුක්ත වූ තැනැත්තා භාණ්ඩාගාරිකයා ය. භාණ්ඩාගාරිකයෙකු මෙන් යනු ධර්ම රත්නය ආරක්ෂා කරන්නා ය. වෙනත් අර්ථයක් අපේක්ෂා නොකර භාණ්ඩාගාරිකයෙකු ලෙසම පවතින පර්යාප්තිය "භාණ්ඩාගාරික පර්යාප්තිය" නම් වේ.

තාසංයෙවාති අවධාරණං පාපුණිතබ්බානං ඡළභිඤ්ඤාචතුපටිසම්භිදානං විනයෙ පභෙදවචනාභාවං සන්ධාය වුත්තං. වෙරඤ්ජකණ්ඩෙ හි තිස්සො විජ්ජාව විභත්තාති. දුතියෙ තාසංයෙවාති අවධාරණං චතස්සො පටිසම්භිදා අපෙක්ඛිත්වා කතං, න තිස්සො විජ්ජා. තා හි ඡසු අභිඤ්ඤාසු අන්තොගධාති සුත්තෙ විභත්තායෙවාති. ඤත්වා සඞ්ගය්හමානන්ති යොජනා. තෙසන්ති තෙසං පිටකානං. සබ්බම්පීති සබ්බම්පි බුද්ධවචනං.

"ඒවාම" යන අවධාරණය, ලැබිය යුතු ෂඩ් අභිඥාවන්ගේ සහ සිව්පිළිසිඹියාවන්ගේ විනයෙහි ප්‍රභේද වශයෙන් වෙන් කර නොමැති බව අදහස් කර පවසන ලදී. වේරංජක කාණ්ඩයෙහි ත්‍රිවිද්‍යාවන් පමණක් බෙදා දක්වා ඇත. දෙවැන්නෙහි "ඒවාම" යන අවධාරණය සිව්පිළිසිඹියාවන් අපේක්ෂාවෙන් කරන ලදී, ත්‍රිවිද්‍යාවන් සඳහා නොවේ. මන්ද ඒවා සූත්‍රයන්හි ෂඩ් අභිඥාවන් යටතේ බෙදා දක්වා ඇති බැවිනි. "දැනගෙන සංග්‍රහ කරනු ලැබේ" යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. "ඔවුන්ගේ" යනු ඒ පිටකයන්ගේ ය. "සියල්ලම" යනු මුළු බුද්ධ වචනයම ය.

අත්ථානුලොමනාමතො අනුලොමිකො. අනුලොමිකත්තංයෙව විභාවෙතුං ‘‘කස්මා පනා’’තිආදි වුත්තං. එකනිකායම්පීති එකසමූහම්පි. පොණිකා [Pg.23] ච චික්ඛල්ලිකා ච ඛත්තියා, තෙසං නිවාසො පොණිකනිකායො චික්ඛල්ලිකනිකායො ච. එවං ධම්මක්ඛන්ධතො චතුරාසීති ධම්මක්ඛන්ධසහස්සානීති බුද්ධවචනපිටකාදීනි නිට්ඨාපෙත්වා අනෙකච්ඡරියපාතුභාවපටිමණ්ඩිතාය සඞ්ගීතියා පඨමබුද්ධවචනාදිකො සබ්බො වුත්තප්පභෙදො අඤ්ඤොපි උද්දානසඞ්ගහාදිභෙදො සඞ්ගීතියා ඤායතීති එතස්ස දස්සනත්ථං ‘‘එවමෙතං සබ්බම්පී’’තිආදි ආරද්ධං. අයං අභිධම්මො පිටකතො අභිධම්මපිටකන්තිආදිනා පිටකාදිභාවදස්සනෙනෙව මජ්ඣිමබුද්ධවචනභාවො තථාගතස්ස ච ආදිතො ආභිධම්මිකභාවො දස්සිතොති වෙදිතබ්බො.

අර්ථයට අනුකූල වූ නාමයෙන් අනුලෝමික නම් වේ. අනුලෝමික බවම විස්තර කිරීමට "නමුත් කුමක් නිසාද" යනාදිය පවසන ලදී. "එක් නිකායක් වුවද" යනු එක් සමූහයක් වුවද යන්නයි. පොණික සහ චික්ඛල්ලික යනු ක්ෂත්‍රියයන් ය, ඔවුන්ගේ වාසස්ථානය පොණික නිකාය සහ චික්ඛල්ලික නිකායයි. මෙසේ ධර්මස්කන්ධ වශයෙන් අසූහාරදහසක් ධර්මස්කන්ධයන් යැයි බුද්ධ වචනය හා පිටක ආදිය අවසන් කොට, බොහෝ ආශ්චර්යයන් පහළ වීමෙන් අලංකාර වූ සංගීතියේදී, ප්‍රථම බුද්ධ වචනය ආදී වූ සියලු වර්ගීකරණයන් ද, උද්දාන සංග්‍රහ ආදී අනෙකුත් ප්‍රභේදයන් ද සංගීතියෙන් දත හැකිය යන්න පෙන්වීමට "මෙසේ මේ සියල්ල" යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. මේ අභිධර්මය පිටකයක් බැවින් අභිධර්ම පිටකයයි යනාදී වශයෙන් පිටක ආදී භාවය පෙන්වීමෙන්ම, මෙය මධ්‍යම බුද්ධ වචනයක් බවත්, තථාගතයන් වහන්සේ ආරම්භයේ සිටම ආභිධර්මිකයෙකු වූ බවත් දත යුතුය.

එත්ථ සියා ‘‘යදි තථාගතභාසිතභාවො අභිධම්මස්ස සිද්ධො සියා, මජ්ඣිමබුද්ධවචනභාවො ච සිද්ධො භවෙය්‍ය, සො එව ච න සිද්ධො’’ති තස්ස විනයාදීහි බුද්ධභාසිතභාවං සාධෙතුං වත්ථුං දස්සෙන්තො ‘‘තං ධාරයන්තෙසු භික්ඛූසූ’’තිආදිමාහ. සබ්බසාමයිකපරිසායාති සබ්බනිකායිකපරිසාය පඤ්චපි නිකායෙ පරියාපුණන්තියා. න උග්ගහිතන්ති සකලස්ස විනයපිටකස්ස අනුග්ගහිතත්තා ආහ. විනයමත්තං උග්ගහිතන්ති විභඞ්ගද්වයස්ස උග්ගහිතත්තා ආහ. විනයං අවිවණ්ණෙතුකාමතාය ‘‘අභිධම්මං පරියාපුණස්සූ’’ති භණන්තස්ස අනාපත්තිං, අභිධම්මෙ අනොකාසකතං භික්ඛුං පඤ්හං පුච්ඡන්තියා පාචිත්තියඤ්ච වදන්තෙන භගවතා අභිධම්මස්ස බුද්ධභාසිතභාවො දීපිතො බුද්ධභාසිතෙහි සුත්තාදීහිසහ වචනතො, බාහිරකභාසිතෙසු ච ඊදිසස්ස වචනස්ස අභාවා.

මෙහිදී "යම් හෙයකින් අභිධර්මය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද්දක් බව තහවුරු වන්නේ නම්, එය මධ්‍යම බුද්ධ වචනයක් බවට ද පත්වන්නේය; එහෙත් එය එසේ තහවුරු වී නැතැයි" යමෙකුට සිතෙන්නට පුළුවන. එබැවින් විනය ආදිය මගින් එය බුද්ධ දේශනයක් බව තහවුරු කිරීමට "එය දරන භික්ෂූන් කෙරෙහි" යනාදිය වදාළ සේක. 'සබ්බසාමයිකපරිසායා' යනු පංච නිකායම උගන්නා වූ සියලු නිකායයන්ට අයත් පිරිසයි. මුළු විනය පිටකයම උගන්වා අවසන් නොකළ බැවින් "න උග්ගහිතං" (නොඋගන්නා ලද්දේ) යැයි කීහ. විභංග දෙක පමණක් උගත් බැවින් "විනයමත්තං උග්ගහිතං" (විනය පමණක් උගන්නා ලද්දේ) යැයි පැවසූහ. විනයට ගැරහීමට අකමැතිව "අභිධර්මය උගනුව" යැයි පවසන්නාට ඇවතක් නොවන බවත්, අභිධර්මය පිළිබඳව දැනුමක් නොමැති භික්ෂුවකගෙන් ප්‍රශ්න අසන්නාට පාචිත්තිය ඇවතක් වන බවත් වදාරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අභිධර්මය බුද්ධ දේශනයක් බව පැහැදිලි කරන ලද්දේ සූත්‍රාදී බුද්ධ වචනයන් සමඟ එක්ව පැවතීම නිසාත්, බාහිර ශාසනවල මෙවැනි වචන නොමැති නිසාත්ය.

ඉතොපි බලවතරං ආභිධම්මිකස්ස සාධුකාරදානෙන විචිකිච්ඡාවිච්ඡෙදස්ස කතත්තා. කම්මතො අඤ්ඤං කම්මං කම්මන්තරං, තං කාමාවචරාදිං රූපාවචරාදිභාවෙන, කණ්හවිපාකාදිං සුක්කවිපාකාදිභාවෙන කථෙන්තො ආලොළෙති.

අභිධර්මිකයන් හට සාධුකාර දීමෙන් සැකය දුරු කරන බැවින් මීට වඩා මෙය බලවත් වේ. කර්මයට වඩා වෙනස් වූ වෙනත් කර්මයක් (කම්මන්තර) ගැන පවසන විට, කාමාවචර ආදිය රූපාවචර ආදී වශයෙන් ද, කළු විපාක (අකුසල) ආදිය සුදු විපාක (කුසල) වශයෙන් ද පවසමින් එය අවුල් කරයි.

ජිනචක්කෙති ජිනසාසනෙ. විසංවාදෙතීති විප්පලම්භෙති. භෙදකරවත්ථූසු එකස්මින්ති ‘‘භාසිතං ලපිතං තථාගතෙන අභාසිතං අලපිතං තථාගතෙනාති දීපෙතී’’ති එකස්මිං සන්දිස්සති. උත්තරිපි එවං වත්තබ්බො…පෙ… න අඤ්ඤෙසං විසයො…පෙ… නිදානකිච්චං නාම නත්ථීති අපාකටානං කාලදෙසදෙසකපරිසානං පාකටභාවකරණත්ථං තදුපදෙසසහිතෙන නිදානෙන භවිතබ්බං, අඤ්ඤෙසං අවිසයත්තා දෙසකො පාකටො, ඔක්කන්තිකාලාදීනං පාකටත්තා කාලො ච, දෙවලොකෙ දෙසිතභාවස්ස පාකටත්තා දෙසපරිසා ච පාකටාති කිං නිදානකිච්චං සියාති.

'ජිනචක්කේ' යනු ජින ශාසනයෙහි ය. 'විසංවාදේති' යනු මුළා කරයි. භේදකර වස්තූන් අතරින් එකක "තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද්ද දේශනා නොකරන ලදැයි ද, දේශනා නොකරන ලද්ද දේශනා කරන ලදැයි ද පෙන්වයි" යනුවෙන් සඳහන් වේ. මින් ඉදිරියට ද එසේම කියයුතුය... අන්‍යයන්ගේ විෂය නොවේ... 'නිදාන කෘත්‍යය' කියා දෙයක් නැතැයි යනුවෙන් අප්‍රකට වූ කාලය, දේශය හා පිරිස ප්‍රකට කිරීම පිණිස එම උපදෙස් සහිත නිදානයක් තිබිය යුතුය. අන්‍යයන්ට විෂය නොවන බැවින් දේශකයා ප්‍රකටය, පිළිසිඳගත් කාලය ආදිය ප්‍රකට බැවින් කාලය ද ප්‍රකටය, දෙව්ලොව දේශනා කළ බව ප්‍රකට බැවින් දේශය හා පිරිස ද ප්‍රකටය; එසේ නම් නිදාන කෘත්‍යය කුමක් විය හැකිද?

යත්ථ [Pg.24] ඛන්ධාදයො නිප්පදෙසෙන විභත්තා, සො අභිධම්මො නාම, තස්මා තස්ස නිදානෙන ඛන්ධාදීනං නිප්පදෙසතොපි පටිවිද්ධට්ඨානෙන භවිතබ්බන්ති අධිප්පායෙන ථෙරො ‘‘මහාබොධිනිදානො අභිධම්මො’’ති දස්සෙති. ‘‘සො එවං පජානාමි සම්මාදිට්ඨිපච්චයාපි වෙදයිත’’න්තිආදිනා (සං. නි. 5.12) නයෙන පච්චයාදීහි වෙදනං උපපරික්ඛන්තො ඛන්ධාදිපදෙසානං වෙදනාක්ඛන්ධාදීනං වසෙන විහාසි. ධම්මෙති කුසලාදිඅරණන්තෙ.

යම් තැනක ස්කන්ධ ආදිය නිශ්ශේෂයෙන් (සම්පූර්ණයෙන්) විභාජනය කර ඇත්ද, එය අභිධර්මය නම් වේ. එබැවින් එහි නිදානය මගින් ස්කන්ධ ආදිය නිශ්ශේෂයෙන්ම අවබෝධ කරගත් ස්ථානයක් තිබිය යුතුය යන අදහසින් ස්ථවිරයන් වහන්සේ "අභිධර්මය මහාබෝධි නිදානය කොට ඇත්තේය" යි පෙන්වා දෙති. "සම්මා දිට්ඨි පච්චයාපි වේදයිතං" (සම්මා දිට්ඨිය ප්‍රත්‍යයෙන් ද විඳීමක් ඇති වේ) යනාදි ක්‍රමයෙන් ප්‍රත්‍යයන් මගින් වේදනාව පිරික්සමින්, ස්කන්ධ ආදී කොටස් වේදනාස්කන්ධය ආදිය වශයෙන් විමසමින් වාසය කළ සේක. 'ධම්මේ' යනු කුසල් ආදී කෙලෙස් රහිත ධර්මයන්හි ය.

ධම්මං පරිවත්තෙන්තොති සාට්ඨකථං පාළිං පරිවත්තෙන්තො එතං පරවාදීචොදනං පත්වා ‘‘අයං පරවාදී’’තිආදිමාහ. අම්හාදිසෙසු නිදානං ජානන්තෙසු පටිසරණෙසු විජ්ජමානෙසු අප්පටිසරණො අරඤ්ඤෙ කන්දන්තො විය නිදානසබ්භාවෙ සක්ඛිභූතෙසුපි අම්හෙසු විජ්ජමානෙසු අසක්ඛිකං අඩ්ඩං කරොන්තො විය හොති, නිදානස්ස අත්ථිභාවම්පි න ජානාති, නනු එතං නිදානන්ති කථෙන්තො එවමාහ. එකමෙවාති දෙසනානිදානමෙව අජ්ඣාසයානුරූපෙන දෙසිතත්තා. ද්වෙ නිදානානීති අධිගන්තබ්බදෙසෙතබ්බධම්මානුරූපෙන දෙසිතත්තා. අභිධම්මාධිගමස්ස මූලං අධිගමං නිදෙතීති අධිගමනිදානං. බොධිඅභිනීහාරසද්ධායාති යාය සද්ධාය දීපඞ්කරදසබලස්ස සන්තිකෙ බොධියා චිත්තං අභිනීහරි පණිධානං අකාසි.

'ධම්මං පරිවත්තෙන්තෝ' යනු අටුවා සහිත පාළිය හදාරන්නා වූ ඔහු, පරවාදීන්ගේ මේ චෝදනාව දැක "මොහු පරවාදියෙකි" යනාදිය පැවසීය. අප වැනි නිදානය දන්නා පිහිටක් (උපකාරයක්) ඇති අය සිටියදී, අසරණව වනාන්තරයක වැලපෙන්නෙකු මෙන් ද, නිදානය පිළිබඳව සාක්ෂිකරුවන් වූ අප සිටියදී සාක්ෂි නැති නඩුවක් කරන්නෙකු මෙන් ද ඔහු වේ. නිදානයක් පවතින බව පවා ඔහු නොදනී. "මෙය නිදානය නොවේද?" යැයි පවසමින් මෙසේ කීවේය. 'එකමේව' යනු අදහසට අනුකූලව දේශනා කළ බැවින් දේශනා නිදානය පමණකි. 'ද්වේ නිදානානි' යනු අවබෝධ කළ යුතු හා දේශනා කළ යුතු ධර්මයට අනුකූලව දේශනා කළ බැවින් නිදාන දෙකකි. අභිධර්මාවබෝධයේ මුල වූ අවබෝධය දක්වන බැවින් එය 'අධිගම නිදානය'යි. 'බෝධි අභිනීහාර සද්ධාය' යනු යම් ශ්‍රද්ධාවකින් දීපංකර දසබලයන් වහන්සේ ඉදිරියේ බෝධිය පිණිස සිත මෙහෙයවා ප්‍රාර්ථනා (පණිධාන) කළේද එම ශ්‍රද්ධාවයි.

සුමෙධකථාවණ්ණනා

සුමේධ කථා වර්ණනාව (සුමේධ කථාවේ විස්තරය)

චතුරො ච අසඞ්ඛියෙති (බු. වං. අට්ඨ. 2.1-2) උද්ධං ආරොහනවසෙන අතික්කමිත්වා අමරං නාම නගරං අහොසීති වචනසෙසයොජනා කාතබ්බා. දසහීති හත්ථිඅස්සරථභෙරීසඞ්ඛමුදිඞ්ගවීණාගීතසම්මතාළෙහි ‘‘අස්නාථ පිවථ ඛාදථා’’ති දසමෙන සද්දෙන. තෙ පන එකදෙසෙන දස්සෙතුං ‘‘හත්ථිසද්ද’’න්තිආදි වුත්තං. හත්ථිසද්දන්ති කරණත්ථෙ උපයොගො දට්ඨබ්බො. භෙරීසඞ්ඛරථානඤ්ච සද්දෙහි අවිවිත්තන්ති වා ඝොසිතන්ති වා යොජෙතබ්බං. හත්ථිසද්දන්ති වා හත්ථිසද්දවන්තං නගරං. ඛාදථ පිවථ චෙවාති ඉති-සද්දො ඤාතත්ථත්තා අප්පයුත්තො දට්ඨබ්බො.

'චතුරෝ ච අසංඛියේ' යනු (සාරාසංඛ්‍ය කල්ප) ඉහළට ගණනය කිරීමේ ක්‍රමයෙන් ඉක්මවා ගිය පසු අමරවතී නම් නගරයක් වූයේය යනුවෙන් වාක්‍යය සම්පූර්ණ කර ගත යුතුය. දස වැදෑරුම් ශබ්ද යනු ඇතන්, අසුන්, රිය, බෙර, සක්, මිහිඟු බෙර, වීණා, ගීත, තාලම්පට යන මේවායින් සහ දසවැනිව "අනුභව කරව්, පානය කරව්, කාපල්ලා" යන ශබ්දයන්ගෙනි. ඒවායේ එක් කොටසක් දැක්වීමට "ඇත් හඬ" යනාදිය පවසන ලදී. "හත්ථිසද්දං" යන්නෙහි 'කරණ' අර්ථයෙහි උපයෝග විභක්තිය දත යුතුය. බෙර, සක් හා රිය හඬින් තොර නොවූ (අවිවිත්ත) හෝ ගිගුම් දුන් (ඝෝසිත) යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. "හත්ථිසද්දං" යනු ඇතන්ගේ හඬ ඇති නගරයයි. "ඛාදථ පිවථ චේව" යන්නෙහි 'ඉති' ශබ්දය දැනගත් අර්ථය ඇති බැවින් යොදා නොමැති බව දත යුතුය.

සබ්බඞ්ගසම්පන්නං උය්‍යානපොක්ඛරණීආදිසම්පන්නත්තා. ලක්ඛණෙති ඉත්ථිලක්ඛණෙ පුරිසලක්ඛණෙ ච. ඉතිහාසෙති පොරාණෙ. සධම්මෙති අත්තනො තෙවිජ්ජධම්මෙ ච යඤ්ඤවිධිආදිකෙ ච. පාරමින්ති පාරඤාණං පාරාධිගමං ගතො. චින්තෙසහන්ති චින්තෙසිං අහං සුමෙධභූතොති සත්ථා වදති. අත්ථි [Pg.25] හෙහිතීති සො විජ්ජමානො භවිස්සති. න හෙතුයෙති අභවිතුං. එවමෙවාති එවමෙවං. න ගවෙසතීති න ගන්තුං එසති න ඉච්ඡති නානුගච්ඡති වා. ධොවෙති ධොවන්තෙ. සෙරීති සායත්තිකො. සයංවසීති සවසො. මහාචොරසමො වියාති කායසාරාගවසෙන දුච්චරිතානෙසනෙහි කුසලභණ්ඩච්ඡෙදනා. නාථාති නාථවන්තො. පඤ්චදොසවිවජ්ජිතන්ති එවමාදිකස්ස අත්ථො කෙසුචි අට්ඨකථාපොත්ථකෙසු ලිඛිතොති කත්වා න වක්ඛාම.

'සබ්බංගසම්පන්නං' යනු උයන්, පොකුණු ආදියෙන් යුක්ත බැවින් සියලු අංගයන්ගෙන් සම්පූර්ණ වූ යන්නයි. 'ලක්ඛණේ' යනු ස්ත්‍රී ලක්ෂණ හා පුරුෂ ලක්ෂණ පිළිබඳවයි. 'ඉතිහාසේ' යනු පුරාණ ඉතිහාසය පිළිබඳවයි. 'සධම්මේ' යනු තමාගේ ත්‍රෛවේද ධර්මය හා යාග විධි ආදිය පිළිබඳවයි. 'පාරමින්ති' යනු පරතෙරට පත් වූ ඥානය හෙවත් අවබෝධයයි. "මම සුමේධව සිටියදී මෙසේ සිතුවෙමි" යැයි ශාස්තෘන් වහන්සේ වදාරති. 'අත්ථි හේහිතී' යනු එය පවතින බැවින් අනාගතයේදී වන්නේය යන්නයි. 'න හේතුයේ' යනු නොවී සිටීමට නොවේ. 'ඒවමේවං' යනු ඒ ආකාරයෙන්මය. 'න ගවේසති' යනු යාමට සොයන්නේ නැත, කැමති නැත හෝ අනුව යන්නේ නැත යන්නයි. 'ධෝවේ' යනු සෝදන්නා වූ තැනැත්තා කෙරෙහිය. 'සේරී' යනු ස්වාධීන වූ තැනැත්තායි. 'සයංවසී' යනු තමාගේ වසඟයෙහි පවත්නා තැනැත්තායි. 'මහාචෝරසමෝ විය' යනු ශරීරයට ඇති ඇල්ම නිසා දුශ්චරිතයන්ගෙන් යුත් වැරදි සෙවීම් මගින් කුසල නමැති භාණ්ඩයන් විනාශ කිරීමයි. 'නාථා' යනු පිහිටක් (නාථයෙක්) ඇති අයයි. 'පංචදෝසවිවජ්ජිතං' යනාදී පාඨයන්ගේ අර්ථය ඇතැම් අටුවා පොත්වල ලියා ඇති බැවින් මෙහි විස්තර නොකරමු.

සාසනෙති එත්ථ තාපසසාසනං ඣානාභිඤ්ඤා ච. වසීභූතස්ස සතො. මයි එවංභූතෙ දීපඞ්කරො ජිනො උප්පජ්ජි. සොධෙති ජනො. අඤ්ජසං වටුමායනන්ති පරියායවචනෙහි මග්ගමෙව වදති. මා නං අක්කමිත්ථාති එත්ථ නන්ති පදපූරණමත්තෙ නිපාතො. ඝාතියාමහන්ති එත්ථ ච අ-ඉති ච හං-ඉති ච නිපාතා, අහං-ඉති වා එකො නිපාතො සානුනාසිකො කතො. ආහුතීනන්ති දක්ඛිණාහුතීනං. මන්ති මම, මං වා අබ්‍ර්වි.

'සාසනේ' යනු මෙහි තාපස ශාසනය හා ධ්‍යාන අභිඥා පිළිබඳවයි. වසඟයට පත් වූ කල්හි. මා මෙසේ සිටියදී දීපංකර ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ උපන් සේක. ජනයා මඟ පවිත්‍ර කරති. 'අංජසං වටුමායනං' යනු පර්යාය වචනවලින් මාර්ගයම පවසයි. "මා නං අක්කමිත්ථ" යන්නෙහි 'නං' යනු පද පූරණය පිණිස යෙදුණු නිපාතයකි. "ඝාතියාමහං" යන්නෙහි 'අ' සහ 'හං' යනු නිපාතයන්ය, නැතහොත් 'අහං' යනු අනුනාසික සහිතව යෙදුණු එක් නිපාතයකි. 'ආහුතීනං' යනු දක්ෂිණා පූජාවන් පිළිබඳවයි. 'මං' යනු මට හෝ මා යනුවෙන් පැවසීය.

කප්පෙ අතික්කමිත්වා වුත්තෙපි බොධිම්හි මාතාදිසංකිත්තනෙ සඞ්ගණ්හිතුං ‘‘බොධි තස්ස භගවතො’’තිආදිමාහ. සුඛෙනාති උත්තමෙන සුඛෙන. අසමොති තාපසෙහි අසමො. අභිඤ්ඤාසුඛතොපි විසිට්ඨං ඊදිසං බුද්ධත්තබ්‍යාකරණජං සුඛං අලභිං. යාති යානි නිමිත්තානි. ආභුජතීති ආවත්තති. අභිරවන්තීති සද්දං කරොන්ති. ඡුද්ධාති නික්ඛන්තා. නුද්ධංසතීති න උද්ධං ගච්ඡති. උභයන්ති උභයවචනං. ධුවසස්සතන්ති එකන්තසස්සතං, අවිපරීතමෙවාති අත්ථො. ආපන්නසත්තානන්ති ගබ්භිනීනං. යාවතාදස දිසා, තත්ථ. ධම්මධාතුයාති ධම්මධාතුයං, සබ්බෙසු ධම්මෙසු විචිනාමීති අත්ථො.

කල්ප ගණනාවක් ඉක්මවා බෝධිය පිළිබඳව පැවසුව ද, මව ආදීන් පිළිබඳව ද සඳහන් කිරීම පිණිස "ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ බෝධිය" යනාදිය වදාළ සේක. 'සුඛේන' යනු උතුම් සැපයෙනි. 'අසමෝ' යනු තාපසයන් හා අසමාන වූ යන්නයි. බුදුවන බවට විවරණ ලැබීමෙන් හටගත් මෙවැනි සැපය අභිඥා සැපයටත් වඩා සුවිශේෂී වූවකි. 'යා' යනු යම් නිමිති කෙනෙක් ද (ඒවාය). 'ආභුජති' යනු ආවර්ජනය කරයි. 'අභිරවන්ති' යනු ශබ්ද පවත්වති. 'ඡුද්ධා' යනු බැහැර වූහ. 'නුද්ධංසති' යනු උඩට නොයයි. 'උභයං' යනු දෙවදෑරුම් වචනයයි. 'ධුවසස්සතං' යනු ඒකාන්තයෙන් ම ශාස්වත වූ, අවිපරීත වූ ම යන අර්ථයයි. 'ආපන්නසත්තානං' යනු ගර්භණී මවුවරුන්ගේ ය. 'යා වතාදස දිසා' යනු එහි වූ දස දිශාවන් ය. 'ධම්මධාතුයා' යනු ධර්ම ධාතුවෙහි හෙවත් සියලු ධර්මයන් විමසමි යන අර්ථයයි.

යස්ස සම්පුණ්ණො, තං වමතෙව උදකං නිස්සෙසං. එතෙති එකිස්සාපි දානපාරමිතාය අනෙකප්පකාරතාය බහුවචනනිද්දෙසො කතො. පටිලග්ගිතං රක්ඛතීති වචනසෙසො, භුම්මත්ථෙ වා උපයොගො. චතූසු භූමීසූති පාතිමොක්ඛාදීසු සංවරභූමීසු. අද්වෙජ්ඣමානසොති කදාචි ඛමනං කදාචි අක්ඛමනං, කස්සචි ඛමනං කස්සචි අක්ඛමනන්ති එවං ද්වෙධාභාවං අනාපන්නමානසො හුත්වා. සච්චස්ස වීථි නාම දිට්ඨාදි ච අදිට්ඨාදි ච යථාභූතංව වත්ථු. අධිට්ඨානන්ති කුසලසමාදානාධිට්ඨානං, සමාදින්නෙසු කුසලෙසු අචලතා අධිට්ඨානං නාම. පථවියා උපෙක්ඛනං නාම විකාරානාපත්ති. අඤ්ඤත්‍රාති අඤ්ඤං. සභාවරසලක්ඛණෙති එත්ථ භාවොති අවිපරීතතා විජ්ජමානතා, සහ භාවෙන සභාවො, අවිපරීතො අත්තනො බොධිපරිපාචනකිච්චසඞ්ඛාතො [Pg.26] රසො, අනවජ්ජවත්ථුපරිච්චාගාදිසඞ්ඛාතං ලක්ඛණඤ්ච සභාවරසලක්ඛණං, තතො සම්මසතො. ධම්මතෙජෙනාති ඤාණතෙජෙන. චලතාති චලතාය කම්පනතාය. සෙසීති සයි. මා භාථාති මා භායිත්ථ. සබ්බීතියොති සබ්බා ඊතියො උපද්දවා තං විවජ්ජන්තු.

යමෙක් පිරී ඇද්ද, ඔහු ඒ ජලය ශේෂයක් නොමැතිව වමාරන්නාක් මෙනි. මෙහි 'ඒතේ' යනු එක් දාන පාරමිතාවක වුව ද අනේකප්‍රකාර ස්වභාවයන් ඇති බැවින් බහු වචනයෙන් කරන ලද නිර්දේශයකි. 'පටිලග්ගිතං රක්ඛති' යන්නෙහි වචන ශේෂයක් හෝ භුම්මර්ථයෙහි උපයෝග විභක්තියක් වේ. 'සතර භූමිවල' යනු පාතිමොක්ඛ සංවරය ආදී සංවර භූමි සතරෙහි ය. 'අද්වේජ්ඣමානසෝ' යනු ඇතැම් විට ඉවසීම හා ඇතැම් විට නොඉවසීම හෝ ඇතැම් අයෙකුට ඉවසීම හා ඇතැම් අයෙකුට නොඉවසීම යනුවෙන් ද්විධාවකට පත් නොවූ සිතැතිව යන්නයි. 'සච්චස්ස වීථි' නම් දුටු දෑ හා නොදුටු දෑ යනාදී වශයෙන් ඇති තතු ඇති සැටියෙන් ම වූ වස්තුවයි. 'අධිට්ඨානං' යනු කුසල් සමාදන් වීමේ අධිෂ්ඨානයයි, සමාදන් වූ කුසලයන්හි නොසැලෙන බව අධිෂ්ඨානය නම් වේ. පොළොවෙහි උපේක්ෂාව නම් විකාරයට පත් නොවීමයි. 'අඤ්ඤත්‍ර' යනු අන්‍ය වූ යන්නයි. 'සභාවරසලක්ඛණේ' යන්නෙහි 'භව' යනු අවිපරීත බව හෙවත් විද්‍යමාන බවයි, ස්වභාවය සමඟ පවතින බැවින් 'සභාව' නම් වේ. අවිපරීත වූ, තමන්ගේ බෝධිය මුහුකුරුවන කෘත්‍යය සංඛ්‍යාත වූ 'රසය' ද, අනවද්‍ය වස්තූන් පරිත්‍යාග කිරීම් ආදී ලක්ෂණයන් ද 'සභාවරසලක්ඛණ' නම් වේ, එය මෙනෙහි කරන්නාටයි. 'ධම්මතේජේන' යනු ඥාන තේජසින් ය. 'චලතා' යනු සැලෙන බව හෙවත් කම්පනය වන බවයි. 'සේසී' යනු සැතපුනේ ය. 'මා භාථ' යනු බිය නොවන්න. 'සබ්බීතියෝ' යනු සියලු ඊති උවදුරුවෝ දුරු වෙත්වා යන්නයි.

සුමෙධකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සුමේධ කථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

පවච්ඡතීති දෙති. යොගෙනාති උපායෙන. සමිංසූති සන්නිපතිංසු. අප්පත්තමානසාති අප්පත්තඅරහත්තා භික්ඛූ ගරහිතා භවන්ති. රිත්තාති සුඤ්ඤා අන්තරහිතා. සාලකල්‍යාණී නාම එකො රුක්ඛො. බුද්ධචක්කවත්තිකාලෙයෙව කිර එකාහෙනෙව උප්පජ්ජති.

'පවච්ඡති' යනු දෙයි යන්නයි. 'යෝගේන' යනු උපක්‍රමයෙන් ය. 'සමිංසු' යනු රැස් වූහ. 'අප්පත්තමානසා' යනු රහත් බවට පත් නොවූ භික්ෂූහු ගර්හිත වෙති. 'රිත්තා' යනු හිස් වූ, අතුරුදන් වූ යන්නයි. 'සාලකල්‍යාණී' යනු එක්තරා වෘක්ෂයකි. එය බුද්ධ චක්‍රවර්ති කාලයෙහි ම එක් දිනකින් හටගන්නේ යැයි කියනු ලැබේ.

ලිඞ්ගසම්පත්තීති පුරිසලිඞ්ගතා. හෙතූති තිහෙතුකපටිසන්ධිතා. ගුණසම්පත්තීති අභිඤ්ඤාසමාපත්තිලාභිතා. අධිකාරොති බුද්ධානං සක්කාරකරණං. ඡන්දතාති බුද්ධත්තප්පත්තියං ඡන්දසමායොගො. සබ්බඞ්ගසම්පන්නාති අට්ඨඞ්ගානි සමොධානෙත්වා කතපණිධානා. පක්ඛිකාති පීඨසප්පිකා. පණ්ඩකාති උභයලිඞ්ගරහිතා. බොධිසත්තා ච බ්‍රහ්මලොකූපපත්තිපඨමකප්පිකෙසු කාලෙසු උභයලිඞ්ගරහිතා හොන්ති, න පන පණ්ඩකපරියාපන්නාති එතමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘පරියාපන්නා න භවන්තී’’ති වුත්තං, යථාවුත්තෙසු වා දොසෙසු සබ්බෙසු පරියාපන්නා න භවන්ති, බොධිසත්තෙසු වා පරියාපන්නා තදන්තොගධා, පරිච්ඡින්නසංසාරත්තා වා පරියාපන්නා බොධිසත්තා උභතොබ්‍යඤ්ජනපණ්ඩකා න භවන්තීති අත්ථො. සබ්බත්ථ සුද්ධගොචරා යස්මා, තස්මා මිච්ඡාදිට්ඨිං න සෙවන්ති. මිච්ඡාදිට්ඨින්ති නත්ථිකාහෙතුකාකිරියදිට්ඨිං. භවාභවෙති ඛුද්දකෙ චෙව මහන්තෙ ච භවෙ. භොජපුත්තෙති ලුද්දකෙ. ලගනන්ති සඞ්ගො. අඤ්ඤථාති ලීනතා. ගාමණ්ඩලාති ගාමදාරකා. රූපන්ති විප්පකාරං. අයං තාව නිදානකථා යාය අභිධම්මස්ස බුද්ධභාසිතතාසිද්ධීති අත්ථයොජනා කාතබ්බා.

'ලිංගසම්පත්ති' යනු පුරුෂ ලිංගික බවයි. 'හේතු' යනු තිහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ඇති බවයි. 'ගුණසම්පත්ති' යනු අභිඥා හා සමාපත්ති ලාභී බවයි. 'අධිකාරෝ' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේලාට සත්කාර කිරීමයි. 'ඡන්දතා' යනු බුදු බව ලැබීමෙහි ඇති බලවත් කැමැත්තයි. 'සබ්බංගසම්පන්නා' යනු අංග අටක් සම්පූර්ණ කර කරනු ලබන ප්‍රාර්ථනාවයි. 'පක්ඛිකා' යනු කොර වූවන් ය. 'පණ්ඩකා' යනු ස්ත්‍රී පුරුෂ ලිංග දෙකම රහිත වූවන් ය. බෝධිසත්වවරු බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපදින කල්හි සහ ප්‍රථම කල්පික කාලයන්හි ස්ත්‍රී පුරුෂ ලිංග දෙකම රහිත වෙති, එහෙත් 'පණ්ඩක' ගණයට අයත් නොවන බව දැක්වීම සඳහා "පරියාපන්නා න භවන්ති" යැයි වදාරන ලදී. එසේත් නැතහොත් ඉහත කී සියලු දෝෂයන්ට අයත් නොවන බව හෝ බෝධිසත්වයන් අතර එවැනි අය අන්තර්ගත නොවන බව හෝ සංසාරය පිරිසිඳ දැක ඇති බැවින් බෝධිසත්වවරු උභතෝබ්‍යඤ්ජන හෝ පණ්ඩකයන් නොවන බව අර්ථයයි. සියලු තන්හි පිරිසිදු ගෝචර ඇති බැවින් ඔවුහු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය සේවනය නොකරති. 'මිච්ඡාදිට්ඨිං' යනු නත්ථික දෘෂ්ටිය, අහේතුක දෘෂ්ටිය හා අකිරිය දෘෂ්ටියයි. 'භවාභවේ' යනු කුඩා හා මහත් භවයන්හි ය. 'භෝජපුත්තේ' යනු වැද්දන් කෙරෙහි ය. 'ලගන්ති' යනු ඇලීමයි. 'අඤ්ඤථා' යනු ලීන බවයි. 'ගාමණ්ඩලා' යනු ගම් දරුවන් ය. 'රූපං' යනු විපරීත ස්වභාවයයි. අභිධර්මය බුද්ධ දේශනාවක් බව තහවුරු කෙරෙන නිදාන කථාව මෙසේ අර්ථ ගැන්විය යුතු ය.

නිදානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිදාන කථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

1. චිත්තුප්පාදකණ්ඩං

1. චිත්තුප්පාද කාණ්ඩය

තිකමාතිකාපදවණ්ණනා

තික මාතිකා පද වර්ණනාව

ඉදානි [Pg.27] පටිඤ්ඤාතකථං කාතුං ‘‘ඉදානි ඉති මෙ…පෙ… කථනොකාසො සම්පත්තො’’තිආදිමාහ. ඉතො පට්ඨායාති කුසලධම්මපදතො පට්ඨාය.

දැන් පොරොන්දු වූ පරිදි විස්තර කිරීම සඳහා "දැන් මෙසේ මට... කීමට අවස්ථාව පැමිණියේ ය" යනාදිය වදාරන ලදී. 'ඉතෝ පට්ඨායා' යනු කුසල ධර්ම පදයේ සිට යන්නයි.

1. සබ්බපදෙහි ලද්ධනාමොති තීසුපි පදෙසු වෙදනාසද්දස්ස විජ්ජමානත්තා තෙන ලද්ධනාමො සබ්බපදෙහි ලද්ධනාමො හොති. නනු සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මාති චත්තාරි පදානි, එවං සෙසෙසුපීති ද්වාදසෙතානි පදානි, න තීණීති වෙදනාසද්දස්ස පදත්තයාවයවත්තං සන්ධාය ‘‘සබ්බපදෙහී’’ති වුච්චෙය්‍ය, න යුත්තං. ‘‘වෙදනායා’’ති හි විසුං පදං න කස්සචි පදස්ස අවයවො හොති, නාපි සුඛාදිපදභාවං භජතීති තෙන ලද්ධනාමො කථං සබ්බපදෙහි ලද්ධනාමො සියාති? අධිප්පෙතප්පකාරත්ථගමකස්ස පදසමුදායස්ස පදත්තා. පජ්ජති අවබුජ්ඣීයති එතෙනාති හි පදං, ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා’’ති එතෙන ච පදසමුදායෙන යථාධිප්පෙතො අත්ථො සමත්තො විඤ්ඤායති, තස්මා සො පදසමුදායො ‘‘පද’’න්ති වුච්චති. එවං ඉතරෙපි වෙදිතබ්බා. තස්මා තෙසං තිණ්ණං සමුදායානං අවයවෙන ලද්ධනාමො සබ්බපදෙහි ලද්ධනාමොති යුත්තො.

1. 'සබ්බපදේහි ලද්ධනාමෝ' යනු පද තුනෙහි ම 'වේදනා' ශබ්දය පවතින බැවින් එමඟින් ලද නාමය ඇති බැවින් 'සියලු පදයන්ගෙන් ලද නාම ඇත්තා' වෙයි. "සුඛාය වේදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා" යනාදී වශයෙන් පද සතරක් ඇති අතර සෙසු ඒවාහි ද එසේ ම වේ, එවිට පද දොළසක් මිස තුනක් නොවේ ද? එබැවින් වේදනා ශබ්දය පද තුනක අවයවයක් ලෙස සලකා 'සබ්බපදේහි' යැයි කීම සුදුසු නැතැයි කෙනෙකුට කිව හැකි ය. "වේදනාය" යනු වෙන් වූ පදයක් මිස කිසිදු පදයක අවයවයක් නොවේ, එසේම එය 'සුඛා' ආදී පදයන්ගේ ස්වභාවය ද නොගනී. එසේ නම් එයින් ලැබුණු නාමය සියලු පදයන්ගෙන් ලැබුණු නාමයක් වන්නේ කෙසේ ද? අභිප්‍රේත වූ අර්ථය අවබෝධ කරවන පද සමූහය 'පදයක්' ලෙස සලකන බැවිනි. යමකින් අවබෝධ කරනු ලබයි ද එය 'පදය' නම් වේ. "සුඛාය වේදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා" යන මෙම පද සමූහයෙන් අභිප්‍රේත අර්ථය සම්පූර්ණයෙන් ම වැටහේ, එබැවින් එම පද සමූහය 'පදයක්' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. සෙසු ඒවා ද එසේ ම දත යුතු ය. එබැවින් ඒ පද සමූහයන් තුනෙහි අවයවයකින් ලද නාමය 'සබ්බපදේහි ලද්ධනාමෝ' ලෙස හැඳින්වීම යෝග්‍ය වේ.

ගන්ථතො ච අත්ථතො චාති එත්ථ හෙතුපදසහෙතුකපදාදීහි සම්බන්ධත්තා ගන්ථතො ච හෙතුඅත්ථසහෙතුකත්ථාදීහි සම්බන්ධත්තා අත්ථතො ච අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. සහෙතුකහෙතුසම්පයුත්තදුකා හි හෙතුදුකෙ හෙතූහි සම්බන්ධත්තා හෙතුදුකසම්බන්ධා, හෙතුසහෙතුකදුකො හෙතුදුකසහෙතුකදුකසම්බන්ධො උභයෙකපදවසෙන. තථා හෙතුහෙතුසම්පයුත්තදුකො හෙතුදුකහෙතුසම්පයුත්තදුකසම්බන්ධො, නහෙතුසහෙතුකදුකො එකද්විපදවසෙන හෙතුදුකසහෙතුකදුකසම්බන්ධොති. කණ්ණිකා වියාති පුප්ඵමයකණ්ණිකා විය. ඝටා වියාති පුප්ඵහත්ථකාදීසු පුප්ඵාදීනං සමූහො විය. කණ්ණිකාඝටාදීසු හි පුප්ඵාදීනි වණ්ටාදීහි අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධානි හොන්තීති තථාසම්බන්ධතා එතෙසං දුකානං වුත්තා. දුකසාමඤ්ඤතොති අඤ්ඤෙහි හෙතුදුකාදීහි දුකවසෙන සමානභාවා. අඤ්ඤෙහීති සාරම්මණදුකාදීහි. අසඞ්ගහිතො පදෙසො යෙසං අත්ථි, තෙ සප්පදෙසා. යෙසං පන නත්ථි, තෙ නිප්පදෙසා.

ග්‍රන්ථ වශයෙන් ද අර්ථ වශයෙන් ද යන මෙහි, හේතු පදය හා සහේතුක පදය ආදිය සමඟ සම්බන්ධ වන බැවින් ග්‍රන්ථ වශයෙන් ද, හේතු අර්ථය හා සහේතුක අර්ථය ආදිය සමඟ සම්බන්ධ වන බැවින් අර්ථ වශයෙන් ද අන්‍යෝන්‍ය සම්බන්ධය දත යුතු ය. සහේතුක හේතුසම්පයුත්ත දුකයන් හේතු දුකයෙහි හේතූන් හා සම්බන්ධ බැවින් හේතුදුක සම්බන්ධතා නම් වෙති. සහේතුක දුකය, උභය ඒක පද වශයෙන් හේතුදුක සහේතුක දුක සම්බන්ධයකි. එමෙන්ම හේතු හේතුසම්පයුත්ත දුකය, හේතුදුක හේතුසම්පයුත්ත දුක සම්බන්ධයකි. නහේතු සහේතුක දුකය, ඒකද්වි පද වශයෙන් හේතුදුක සහේතුක දුක සම්බන්ධයකි. 'කණ්ණිකා මෙන්' යනු මල්වලින් කළ මල් පොකුරක් මෙනි. 'ඝටා මෙන්' යනු මල් මිටි ආදියෙහි මල්වල සමූහය මෙනි. මල් පොකුරු හා මල් මිටි ආදියෙහි මල් ආදිය නැටි ආදියෙන් එකිනෙකා හා සම්බන්ධ වන්නා සේ, මේ දුකයන්ගේ ද එබඳු සම්බන්ධතාවක් පවසන ලදී. 'දුක සාමාන්‍යයෙන්' යනු අනෙක් හේතු දුක ආදිය හා දුක වශයෙන් පවතින සමාන බවයි. 'අනෙක්' යනු සාරම්මණ දුක ආදියයි. යම් ධර්ම කොට්ඨාසයක ඇතුළත් නොවූ පදයක් (ප්‍රදේශයක්) ඇත්නම් ඒවා සප්පදේස (අවශේෂ සහිත) වේ. යමක එබඳු කොටසක් නැත්නම් ඒවා නිප්පදේස (අවශේෂ රහිත) වේ.

‘‘කච්චි [Pg.28] නු භොතො කුසල’’න්ති එවං පුච්ඡිතමෙවත්ථං පාකටං කත්වා පුච්ඡිතුං ‘‘කච්චි භොතො අනාමය’’න්ති වුත්තං, තස්මා කුසලසද්දො අනාමයත්ථො හොති. බාහිතිකසුත්තෙ (ම. නි. 2.361) භගවතො කායසමාචාරාදයො වණ්ණෙන්තෙන ධම්මභණ්ඩාගාරිකෙන ‘‘යො ඛො, මහාරාජ, කායසමාචාරො අනවජ්ජො’’ති කුසලො කායසමාචාරො වුත්තො. න හි භගවතො සුඛවිපාකං කම්මං අත්ථීති සබ්බසාවජ්ජරහිතා කායසමාචාරාදයො කුසලාති වුත්තා. කුසලෙසු ධම්මෙසූති ච බොධිපක්ඛියධම්මා ‘‘කුසලා’’ති වුත්තා. තෙ ච විපස්සනාමග්ගඵලසම්පයුත්තා න එකන්තෙන සුඛවිපාකායෙවාති අනවජ්ජත්ථො කුසලසද්දො. අඞ්ගපච්චඞ්ගානන්ති කුසලසද්දයොගෙන භුම්මත්ථෙ සාමිවචනං, අඞ්ගපච්චඞ්ගානං වා නාමකිරියාපයොජනාදීසූති අත්ථො. නච්චගීතස්සාති ච සාමිවචනං භුම්මත්ථෙ, නච්චගීතස්ස විසෙසෙසූති වා යොජෙතබ්බං. කුසලානං ධම්මානං සමාදානහෙතු එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති පුඤ්ඤවිපාකනිබ්බත්තකකම්මං ‘‘කුසල’’න්ති වුත්තං. ධම්මා හොන්තීති සුඤ්ඤධම්මත්තා සභාවමත්තා හොන්තීති අත්ථො. එවං ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සීති එත්ථාපි සුඤ්ඤතත්ථො ධම්මසද්දො දට්ඨබ්බො.

"භවත් තෙමේ සැපෙන් (කුසලෙන්) වසන්නේ ද?" යනුවෙන් මෙසේ අසන ලද අර්ථය ම පැහැදිලි කරනු පිණිස "භවත් තෙමේ නිරෝගීව (අනාමය) වසන්නේ ද?" යි පවසන ලදි. එබැවින් මෙහි 'කුසල' ශබ්දය 'අනාමය' (නිරෝගී බව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. බාහිතිය සූත්‍රයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාය සමාචාර ආදිය වර්ණනා කරන ධර්ම භාණ්ඩාගාරික (ආනන්ද ස්වාමීන් වහන්සේ) විසින්, "මහරජ, යම් කාය සමාචාරයක් නිවැරදි (අනවජ්ජ) ද..." යනුවෙන් කුසල් සහගත කාය සමාචාරය පවසන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැප විපාක දෙන කර්ම (අමුතුවෙන්) නැති බැවින් සියලු වරදින් තොර වූ කාය සමාචාරාදිය 'කුසල' යයි කියන ලදී. 'කුසල් දහම්හි' යන තැන බෝධිපාක්ෂික ධර්මයෝ 'කුසල' යයි කියනු ලැබෙති. ඒවා විපස්සනා, මාර්ග හා ඵල සමඟ සම්පයුක්ත බැවින් ඒකාන්තයෙන් ම සැප විපාක දෙන ඒවාම නොවන හෙයින් 'කුසල' ශබ්දය මෙහි නිවැරදි (අනවජ්ජ) යන අර්ථය ගනියි. 'අංගපච්චංගානං' යනු කුසල ශබ්දය හා යෙදීමෙන් භුම්මත්ථයෙහි (ආධාර අර්ථයෙහි) ෂෂ්ඨී විභක්තියයි. අංගප්‍රත්‍යංගයන්ගේ නාම, ක්‍රියා, ප්‍රයෝජන ආදියෙහි යනු එහි අර්ථයයි. 'නච්චගීතස්ස' යන්නෙහි ද ෂෂ්ඨී විභක්තිය යෙදී ඇත්තේ භුම්මත්ථයෙහි ය. නර්තන හා ගීතයන්ගේ විශේෂයන්හි යැයි එය සම්බන්ධ කළ යුතුය. කුසල් දහම් සමාදන් වීම හේතුවෙන් මෙසේ මේ පින් වැඩේ යැයි පින් විපාක ලබා දෙන කර්මය 'කුසල' යයි පවසන ලදී. 'ධර්මයෝ වෙති' යනු ශූන්‍ය ධර්මයන් බැවින් හා ස්වභාව මාත්‍රයක්ම වන බැවින් 'ධර්මයෝ' වෙති යනු අර්ථයයි. "මෙසේ ධර්මයන් කෙරෙහි ධර්මානුපස්සීව" යන මෙහි ද 'ධර්ම' ශබ්දය ශූන්‍යතා අර්ථයෙන් දත යුතුය.

සලයන්ති…පෙ… විද්ධංසෙන්තීති එත්ථ පුරිමස්ස පුරිමස්ස පච්ඡිමං පච්ඡිමං අත්ථවචනං. අථ වා සලනස්ස අත්ථදීපනානි චලනාදීනි තීණි තදඞ්ගප්පහානාදීහි යොජෙතබ්බානි. අප්පහීනභාවෙන සන්තානෙ සයමානා අකුසලා ධම්මා රාගාදිඅසුචිසම්පයොගතො නානාවිධදුක්ඛහෙතුතො ච කුච්ඡිතෙන ආකාරෙන සයන්ති. ඤාණවිප්පයුත්තානම්පි ඤාණං උපනිස්සයපච්චයො හොතීති සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා කුසෙන ඤාණෙන පවත්තෙතබ්බාති කුසලා. උප්පන්නංසානුප්පන්නංසභාගෙසු සඞ්ගහිතත්තා උභයභාගගතං සංකිලෙසපක්ඛං පහානානුප්පාදනෙහි ලුනන්ති සම්මප්පධානද්වයං විය.

'සලයති... විද්ධංසෙති' යන මෙහි මුලින් ඇති පදයන්ට පසුව ඇති පදයන් අර්ථ විවරණයෝ වෙති. එසේ නැතහොත් 'සලන' (සැලීම) යන අර්ථය පැහැදිලි කරන 'චලන' ආදී පද තුන තදංග ප්‍රහාණාදිය හා සම්බන්ධ කළ යුතුය. ප්‍රහීණ නොවීම හේතුවෙන් සන්තානයෙහි පවතින (සයමාන) අකුසල් දහම්, රාගාදී අශුචි සම්ප්‍රයෝගයෙන් හා නානාවිධ දුක්වලට හේතු වන බැවින් පිළිකුල් සහගත ආකාරයෙන් පවතින (සයති) හෙයින් 'අකුසල' නම් වේ. ඥාන විප්‍රයුක්ත සිත්වලට ද ඥානය උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වන බැවින්, සියලු කුසල් දහම් 'කුස' නම් වූ ප්‍රඥාවෙන් පැවැත්විය යුතු බැවින් 'කුසල' නම් වේ. උපන් කොටස හා නූපන් කොටස යන දෙකොටසට ම අයත් කෙලෙස් පක්ෂය, ප්‍රහාණය කිරීමෙන් හා නූපදවා ගැනීමෙන් නසන (ලුණන්ති) බැවින්, එය සම්‍යග් ප්‍රධාන දෙකක් මෙනි.

සත්තාදිගාහකානං චිත්තානං ගොචරා සත්තාදයො විය පඤ්ඤාය උපපරික්ඛියමානා න නිස්සභාවා, කින්තු අත්තනො සභාවං ධාරෙන්තීති ධම්මා. න ච ධාරියමානසභාවා අඤ්ඤො ධම්මො නාම අත්ථි. න හි රුප්පනාදීහි අඤ්ඤෙ රූපාදයො, කක්ඛළාදීහි ච අඤ්ඤෙ පථවීආදයො ධම්මා විජ්ජන්තීති. අඤ්ඤථා පන අවබොධෙතුං න සක්කාති නාමවසෙන විඤ්ඤාතාවිඤ්ඤාතෙ සභාවධම්මෙ අඤ්ඤෙ විය කත්වා ‘‘අත්තනො සභාවං ධාරෙන්තී’’ති [Pg.29] වුත්තං. සප්පච්චයධම්මෙසු විසෙසං දස්සෙන්තො ‘‘ධාරීයන්ති වා පච්චයෙහී’’ති ආහ. ධාරීයන්තීති උපධාරීයන්ති, ලක්ඛීයන්තීති අත්ථො.

සත්ත්වයාය යන ආදී වශයෙන් ගන්නා වූ සිත්වලට අරමුණු වන සත්ත්ව පුද්ගලයන් මෙන් නොව, ප්‍රඥාවෙන් පරීක්ෂා කරන කල ධර්මයෝ ස්වභාවයක් නැත්තෝ නොවෙති. තමන්ගේ ස්වභාවය දරන බැවින් ඔවුහු 'ධර්ම' නම් වෙති. දරනු ලබන ස්වභාවයට වඩා වෙනත් ධර්මයක් නම් නැත. වෙනස් වීමේ (රූපණ) ලක්ෂණයට වඩා වෙනත් රූප ආදියක් හෝ, තද බව (කක්ඛළ) ආදියට වඩා වෙනත් පඨවි ආදී ධර්මයන් හෝ විද්‍යාමාන නොවේ. වෙනත් ආකාරයකින් අවබෝධ කරවිය නොහැකි බැවින්, නාම වශයෙන් දන්නා වූ හා නොදන්නා වූ ස්වභාව ධර්මයන් අනෙකක් මෙන් සලකා "තමන්ගේ ස්වභාවය දරති" යි පවසන ලදී. ප්‍රත්‍ය සහිත (සප්පච්චය) ධර්මයන්හි විශේෂය දක්වමින් "ප්‍රත්‍යයන් විසින් දරනු ලැබේ" යැයි ද පවසන ලදී. 'දරනු ලැබේ' යනු මැනවින් දරනු ලැබේ, ලක්ෂණ කරනු ලැබේ යන අර්ථයයි.

අකුසලාති කුසලපටිසෙධනමත්තං කුසලාභාවමත්තවචනං තදඤ්ඤමත්තවචනං වා එතං න හොති, කින්තු තප්පටිපක්ඛවචනන්ති දස්සෙතුං ‘‘මිත්තපටිපක්ඛා අමිත්තා වියා’’තිආදි වුත්තං. තප්පටිපක්ඛවචනතා ච අබ්‍යාකතතතියරාසිවචනෙන විඤ්ඤායති. යදි හි කුසලාභාවමත්තවචනං අකුසලසද්දො, තෙන න කොචි ධම්මො වුත්තොති අබ්‍යාකතවචනෙනෙව ච තතියො රාසි වුත්තො න සියා, කුසලා චෙව ධම්මා අබ්‍යාකතා චාති දුකොවායං ආපජ්ජති, න තිකො, එවඤ්ච සති අකුසලවචනෙන න කොචි අත්ථො. අථ සියා, ‘‘අනබ්‍යාකතා’’ති ච වත්තබ්බං සියා කුසලානං විය අබ්‍යාකතානඤ්ච අභාවමත්තසම්භවා, තස්මා අභාවමත්තවචනෙ අබ්‍යාකතභාවමත්තං විය කුසලාභාවමත්තං අකුසලං න කොචි රාසීති ‘‘අබ්‍යාකතා’’ති තතියො රාසි න සියා. තතියරාසිභාවෙන ච අබ්‍යාකතා වුත්තාති අකුසලො ච එකො රාසීති විඤ්ඤායති. තස්මා නාභාවවචනතා, සභාවධාරණාදිඅත්ථෙන ධම්මසද්දෙන සමානාධිකරණභාවතො ච අකුසලසද්දස්ස කුසලාභාවමත්තවචනතා න හොති, නාපි තදඤ්ඤමත්තවචනතා තතියරාසිවචනතො එව. යදි හි කුසලෙහි අඤ්ඤෙ අකුසලා චෙතසිකෙහි අඤ්ඤෙ අචෙතසිකා විය, කුසලාකුසලවචනෙහි සබ්බෙසං ධම්මානං සඞ්ගහිතත්තා අසඞ්ගහිතස්ස තතියරාසිස්ස අභාවා චෙතසිකදුකො විය අයඤ්ච දුකො වත්තබ්බො සියා ‘‘කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා’’ති, න ‘‘අබ්‍යාකතා’’ති තතියො රාසි වත්තබ්බො, වුත්තො ච සො, තස්මා න තදඤ්ඤමත්තවචනං අකුසලසද්දො, පාරිසෙසෙන තප්පටිපක්ඛෙසු අ-කාරස්ස පයොගදස්සනතො ලොකෙ ‘‘අමිත්තා’’ති සාසනෙ ‘‘අලොභො’’ති ඉධාපි තප්පටිපක්ඛවචනතා අකුසලසද්දස්ස සිද්ධා, තත්ථ නිරුළ්හත්තා ච න ඉතරවචනතා, තප්පටිපක්ඛභාවො ච විරුද්ධසභාවත්තා තප්පහෙය්‍යභාවතො ච වෙදිතබ්බො, න කුසලවිනාසනතො. න හි කුසලා අකුසලෙහි පහාතබ්බා, මහාබලවතාය පන කුසලායෙව පයොගනිප්ඵාදිතා සදානුසයිතෙ අකුසලෙ තදඞ්ගවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදවසෙන පජහන්තීති.

‘අකුසල’ යනු හුදෙක් කුසලය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් හෝ කුසලයේ නොමැති බව පැවසීමක් හෝ කුසලයට වඩා වෙනස් දෙයක් බව පැවසීමක් පමණක්ම නොවේ. එය කුසලයට ප්‍රතිපක්ෂ (විරුද්ධ) අර්ථයක් බව පෙන්වීම සඳහා ‘මිත්‍රයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ අමිත්‍රයන් මෙන්’ යැයි පවසන ලදී. මෙම ප්‍රතිපක්ෂ අර්ථය අබ්‍යාකත නැමැති තුන්වන රාශිය වදාරා ඇති බැවින් පැහැදිලි වේ. ඉදින් ‘අකුසල’ ශබ්දය හුදෙක් කුසලයේ අභාවය පමණක් පැවසුවේ නම්, එයින් කිසිදු ධර්මයක් ප්‍රකාශ නොවන්නේය. එසේ වූ විට අබ්‍යාකත යන වචනයෙන් තුන්වන රාශියක් ප්‍රකාශ නොවේ. එවිට කුසල ධර්ම සහ අබ්‍යාකත ධර්ම යනුවෙන් දුකක් (කොටස් දෙකක්) පමණක් ඇතිවන අතර, තිකයක් (කොටස් තුනක්) නොවේ. එසේ වුවහොත් ‘අකුසල’ යන වචනයෙන් කිසිදු අර්ථයක් සිද්ධ නොවේ. යම් හෙයකින් කුසලයන් මෙන් අබ්‍යාකතයන්ගේ ද අභාවය සම්භව වන්නේ නම්, එවිට ‘අනාබ්‍යාකත’ යනුවෙන් ද කිව යුතුව තිබුණි. එබැවින් අභාව මාත්‍රයක් පැවසීමේදී අබ්‍යාකත භාවය මෙන්ම කුසල අභාවය වූ අකුසලය ද වෙනම රාශියක් නොවන බැවින්, ‘අබ්‍යාකත’ නමින් තුන්වන රාශියක් නොවිය යුතුය. එහෙත් අබ්‍යාකත ධර්මයන් තුන්වන රාශිය ලෙස වදාළ බැවින්, අකුසලය ද එක් රාශියක් බව වටහාගත යුතුය. එබැවින් අකුසල යන්න හුදෙක් අභාවය පැවසීමක් නොවේ. ස්වභාවය දැරීම ආදී අර්ථයෙන් යුත් ‘ධම්ම’ ශබ්දය හා සමාන අධිකරණ ඇති බැවින්, අකුසල ශබ්දයෙන් හුදෙක් කුසලයේ අභාවය හෝ එයට වඩා වෙනස් දෙයක් පමණක් ප්‍රකාශ නොවේ. එය එසේම බව තුන්වන රාශියක් වදාළ බැවින් ද තහවුරු වේ. ඉදින් කුසලයන්ට වඩා වෙනස් වූ අකුසලයන් යනු චෛතසිකයන්ට වඩා වෙනස් වූ අචේතසිකයන් වැනියැයි ගන්නේ නම්, කුසල හා අකුසල යන වචනවලින් සියලු ධර්මයන් සංග්‍රහ වන බැවින්, මෙහි ඇතුළත් නොවන තුන්වන රාශියක් (අබ්‍යාකත) නොමැති විය යුතුය. එවිට චෛතසික දුකය මෙන් මෙය ද ‘කුසල ධර්ම හා අකුසල ධර්ම’ යනුවෙන් දුකක් ලෙස ප්‍රකාශ කළ යුතුව තිබුණි. නමුත් ‘අබ්‍යාකත’ යනුවෙන් තුන්වන රාශියක් වදාරන ලදී. එබැවින් අකුසල ශබ්දය හුදෙක් ‘ඊට වඩා වෙනස් දෙයක්’ යන අර්ථය පමණක් නොදේ. ලෝක ව්‍යවහාරයේදී ‘අමිත්ත’ යන්න මිත්‍රයාගේ ප්‍රතිපක්ෂයට යොදන්නාක් මෙන් ද, ශාසනයෙහි ‘අලෝභ’ යන්න ලෝභයේ ප්‍රතිපක්ෂයට යොදන්නාක් මෙන් ද, මෙහිදී ද අකුසල යන්න කුසලයේ ප්‍රතිපක්ෂය යන අර්ථයෙහි යෙදෙන බව සිද්ධ වේ. එම අර්ථය මෙහි රූඪ වී ඇති බැවින් වෙනත් අර්ථ නොගැනේ. මෙම ප්‍රතිපක්ෂ භාවය විරුද්ධ ස්වභාවයෙන් යුක්ත වීම නිසා ද, ප්‍රහාණය කළ යුතු බැවින් ද වටහා ගත යුතුය. එය කුසලය විනාශ කිරීමෙන් සිදුවන්නක් නොවේ. කුසල ධර්මයන් අකුසලයන් විසින් ප්‍රහාණය කළ යුතු නොවේ. මහා බලවත් වූ කුසල ධර්මයෝම ප්‍රයෝගයක් මගින් උපදවා ගත් විට, සැමදා අනුශය වී පවතින අකුසලයන් තදංග, විෂ්කම්භන සහ සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහාණය කරති.

න [Pg.30] බ්‍යාකතාති අකථිතා. කථං පනෙතෙ අකථිතා හොන්ති, නනු ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා’’තිආදීහි තිකදුකපදෙහි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිවචනෙහි ඵස්සාදිවචනෙහි ච කථිතාති? නො න කථිතා, තානි පන වචනානි ඉධ අනධිප්පෙතානි අවුත්තත්තා අනනුවත්තනතො. න හි ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා’’තිආදිං වත්වා ‘‘අබ්‍යාකතා’’ති වුත්තං, තස්මා න තානි ඉධ අනුවත්තන්තීති තබ්බචනීයභාවෙන අකථිතතා න හොති, කුසලාකුසලවචනානි පන ඉධ වුත්තත්තා අනුවත්තන්තීති තබ්බචනීයභාවෙන අකථිතතා ඤායතීති ‘‘කුසලාකුසලභාවෙන අකථිතාති අත්ථො’’ති ආහ. න බ්‍යාකතාති වා අවිපාකා, අබ්‍යාකතවචනෙනෙව ච අවිපාකත්ථා ඤායන්ති. න හි භගවතො වචනං ඤාපකසාධනීයං, ආසයානුසයචරියාදිකුසලෙන භගවතා යෙසං අවබොධනත්ථං ධම්මා වුත්තා තෙසං වචනානන්තරං තදත්ථපටිවෙධතො, පච්ඡිමෙහි පන යථා තෙසං අවබොධනත්ථං භගවතා තං තං වචනං වුත්තං, යථා ච තෙහි තදත්ථො පටිවිද්ධො, තං සබ්බං ආචරියෙ පයිරුපාසිත්වා සුත්වා වෙදිතබ්බං හොති, තස්මා කාරණං අවත්වා ‘‘කුසලාකුසලභාවෙන අකථිතාති අත්ථො’’ති ආහ. යො ච වදෙය්‍ය ‘‘අකුසලවිපාකභාවෙන අකථිතත්තා, කුසලා අබ්‍යාකතාති ආපජ්ජන්ති, කුසලවිපාකභාවෙන අකථිතත්තා අකුසලාපී’’ති, සොපි ‘‘අඤ්ඤාපකසාධනීයවචනො භගවා’’ති නිවාරෙතබ්බො අනුවත්තමානවචනවචනීයභාවෙන අකථිතස්ස ච අබ්‍යාකතභාවතො. න හි අවිපාකවචනං වුත්තං කුසලවචනඤ්ච අවුත්තං, යතො අවිපාකවචනස්ස අධිකතභාවො කුසලස්ස ච තබ්බචනීයභාවෙන අකථිතභාවො සියා, තස්මා න කුසලානං අබ්‍යාකතතා, එවං අකුසලානඤ්ච අනබ්‍යාකතභාවෙ යොජනා කාතබ්බා.

අබ්‍යාකත යනු (කුසල හෝ අකුසල වශයෙන්) ප්‍රකාශ නොකරන ලද්දේ යන අර්ථයයි. මොවුන් කෙසේ ප්‍රකාශ නොකරන ලද්දේ වන්නේද? ‘සුඛ වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ’ ආදී තික සහ දුක පදවලින් ද, චක්ඛු විඤ්ඤාණය ආදී වචනවලින් ද, ඵස්ස ආදී වචනවලින් ද මේවා පවසා තිබේ නොවේද? එසේය, ඒවා පවසා ඇත. නමුත් ඒ වචන මෙහිදී අභිප්‍රේත නොවේ; මක්නිසාද යත් ඒවා මෙහි වදාරා නොමැති බැවින් සහ ඒ අනුව නොයෙදෙන බැවිනි. ‘සුඛ වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්ම’ ආදිය වදාරා පසුව ‘අබ්‍යාකත’ යැයි පවසා නැත. එබැවින් එම අර්ථ මෙහි ගැලපෙන්නේ නැති නිසා, ඒ අර්ථයෙන් ‘අකථිත’ (නොපැවසූ) බවක් මෙහි නැත. නමුත් කුසල හා අකුසල යන වචන මෙහි වදාරා ඇති බැවින් ද, ඒවා ඒ අනුව යෙදෙන බැවින් ද, ඒ අර්ථයෙන් අකථිත බව වටහා ගත යුතුය. එබැවින් ‘කුසල හෝ අකුසල භාවයෙන් ප්‍රකාශ නොකරන ලද්දේ යන අර්ථයයි’ වදාරන ලදී. එසේත් නැතහොත් අබ්‍යාකත යනු විපාක නොවන (අවිපාක) දේය. අබ්‍යාකත යන වචනයෙන්ම අවිපාක අර්ථය ද තේරුම් ගත හැකිය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය තර්කානුකූලව සාධනය කර පෙන්විය යුතු දෙයක් නොවේ. ආශයානුශය චර්යා ආදියෙහි දක්ෂ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් පිරිසකට අවබෝධය පිණිස ධර්මය වදාළේ ද, ඔවුන්ට වචනය ඇසූ සැණින්ම එම අර්ථය අවබෝධ විය. පසුව උපන් අය විසින් ඒ ඒ වචන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ කෙසේද සහ ඒ අය එම අර්ථය අවබෝධ කරගත්තේ කෙසේද යන්න ගුරුවරුන් ඇසුරු කොට අසා දැනගත යුතුය. එබැවින් විශේෂ හේතු නොදක්වා ‘කුසල හෝ අකුසල භාවයෙන් ප්‍රකාශ නොකරන ලද්දේ යන අර්ථයයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘අකුසල විපාක නොවන බැවින් කුසල ධර්ම ද අබ්‍යාකත වේ යැයි ද, කුසල විපාක නොවන බැවින් අකුසල ධර්ම ද අබ්‍යාකත වේ යැයි ද’ යමෙකු පවසන්නේ නම්, ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය අන්‍යයන් විසින් සාධනය කළ යුතු වූවක් නොවේ’ යැයි පවසා ඔහුව වැළැක්විය යුතුය. කුසල හෝ අකුසල බව මෙහි ප්‍රකාශ කර ඇති අතර, ඒ බව ප්‍රකාශ නොකළ ධර්මයන්ම අබ්‍යාකත වේ. විපාක නොවන බව වදාරා කුසල බව වදාරා නොමැති තැනක නම් පමණක් එවැනි තර්කයක් යෙදිය හැකිය. එබැවින් කුසලයන්ට අබ්‍යාකත බවක් නැත, අකුසලයන්ට ද අනාබ්‍යාකත (බ්‍යාකත) භාවය එලෙසම යොදාගත යුතුය.

අථ වා වි-සද්දො විරොධවචනො, ආ-සද්දො අභිමුඛභාවප්පකාසනො, තස්මා අත්තනො පච්චයෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤවිරොධාභිමුඛා කතා, ලක්ඛණවිරොධතො විනාසකවිනාසිතබ්බතො චාති බ්‍යාකතා, කුසලාකුසලා. න බ්‍යාකතාති අබ්‍යාකතා. තෙ හි ලක්ඛණතො කුසලාකුසලා විය විරුද්ධා න හොන්ති. න හි අවිපාකතා දුක්ඛවිපාකතා විය සුඛවිපාකතාය සුඛවිපාකතා විය ච දුක්ඛවිපාකතාය සුඛදුක්ඛවිපාකතාහි විරුජ්ඣතීති නාපි තෙ කිඤ්චි පජහන්ති, න ච තෙ කෙනචි පහාතබ්බාති අයමෙත්ථ අත්තනොමති.

එසේත් නැතහොත්, මෙහි ‘වි’ යන උපසර්ගය විරෝධය දැක්වීම සඳහා ද, ‘ආ’ යන උපසර්ගය අභිමුඛ භාවය දැක්වීම සඳහා ද යෙදේ. එබැවින් තමන්ගේ ප්‍රත්‍යයන් මගින් එකිනෙකට විරුද්ධව අභිමුඛ කරන ලද බැවින් ද, ලක්ෂණ වශයෙන් විරුද්ධ වූ බැවින් ද, එකක් අනෙක විනාශ කරන හා විනාශ වන්නා වූ ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් ද කුසල හා අකුසල ධර්ම ‘බ්‍යාකත’ නම් වේ. අබ්‍යාකත යනු එසේ බ්‍යාකත නොවන ධර්මයන්ය. ඒවා ලක්ෂණ වශයෙන් කුසල හා අකුසල මෙන් විරුද්ධ නොවේ. දුක් විපාක දෙන ධර්මයක් සැප විපාක දෙන ධර්මයට විරුද්ධ වන්නා සේ හෝ සැප විපාක දෙන ධර්මයක් දුක් විපාක දෙන ධර්මයට විරුද්ධ වන්නා සේ අවිපාක ධර්මයෝ සැප හෝ දුක් විපාකයන් සමඟ විරුද්ධ නොවෙති. එමෙන්ම ඔවුහු කිසිවක් ප්‍රහාණය නොකරති, කිසිවෙකු විසින් ප්‍රහාණය කළ යුතු ද නොවේ. මෙය මෙහිලා දක්වන ලද ස්වමතයයි.

අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණාති [Pg.31] එත්ථ නත්ථි එතෙසං අවජ්ජන්ති අනවජ්ජා, ගරහිතබ්බභාවරහිතා නිද්දොසාති අත්ථො. තෙන නෙසං අගරහිතබ්බභාවං දස්සෙති, න ගාරය්හවිරහමත්තං. අඤ්ඤෙපි අත්ථි නිද්දොසා අබ්‍යාකතාති අනවජ්ජවචනමත්තෙන තෙසම්පි කුසලතාපත්තිදොසං දිස්වා තං පරිහරිතුං සුඛවිපාකවචනං ආහ. අවජ්ජපටිපක්ඛා වා ඉධ අනවජ්ජාති වුත්තා, න බාහිතිකසුත්තෙ (ම. නි. 2.361) විය පටිප්පස්සද්ධාවජ්ජා විරහිතාවජ්ජමත්තා වා, තස්මා අනවජ්ජවචනෙන අවජ්ජවිනාසනභාවො දස්සිතො. අබ්‍යාකතෙහි පන විසිට්ඨං කුසලාකුසලානං සාධාරණං සවිපාකතාලක්ඛණන්ති තස්මිං ලක්ඛණෙ විසෙසදස්සනත්තං සුඛවිපාකවචනං අවොච. සිද්ධො හි පුරිමෙනෙව අකුසලාබ්‍යාකතෙහි කුසලානං විසෙසොති. සුඛො විපාකො එතෙසන්ති සුඛවිපාකා. තෙන කුසලාකුසලානං සාමඤ්ඤෙ විපාකධම්මභාවෙ සුඛවිපාකවිපච්චනසභාවං දස්සෙති, න තෙසං සුඛවිපාකසබ්භාවමෙව. අනවජ්ජා ච තෙ සුඛවිපාකා චාති අනවජ්ජසුඛවිපාකා. කුසලා ලක්ඛීයන්ති එතෙනාති ලක්ඛණං, අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණං එතෙසන්ති අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණා. නනු තෙ එව කුසලා අනවජ්ජසුඛවිපාකා, කථං තෙ සයමෙව අත්තනො ලක්ඛණං හොන්තීති? විඤ්ඤාතාවිඤ්ඤාතසද්දත්ථභාවෙන ලක්ඛණලක්ඛිතබ්බභාවයුත්තිතො. කුසලසද්දත්ථවසෙන හි අවිඤ්ඤාතා කුසලා ලක්ඛිතබ්බා හොන්ති, අනවජ්ජසුඛවිපාකසද්දත්ථභාවෙන විඤ්ඤාතා ලක්ඛණන්ති යුත්තමෙතං. අථ වා ලක්ඛීයතීති ලක්ඛණං, සභාවො. අනවජ්ජසුඛවිපාකා ච තෙ ලක්ඛණඤ්චාති අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණා, අනවජ්ජසුඛවිපාකා හුත්වා ලක්ඛියමානා සභාවා කුසලා නාමාති අත්ථො.

අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණා - මෙහි ඔවුන්ගේ කිසිදු වරදක් (අවජ්ජ) නැති බැවින් 'අනවජ්ජ' නම් වේ. නින්දා කටයුතු ස්වභාවයෙන් තොර වූ, නිදොස් වූ යන අර්ථයයි. එයින් මොවුන්ගේ නින්දා නොකටයුතු ස්වභාවය දක්වන අතර, හුදෙක් නින්දාවෙන් තොර වීම පමණක් අදහස් නොකරයි. නිදොස් වූ අව්‍යාකෘත ධර්මයන් ද පවතින බැවින්, 'අනවජ්ජ' යන වචනයෙන් පමණක් ඔවුන්ට ද කුසල් බවට පත්වීමේ දෝෂය දැක, එය මඟහරවා ගැනීම සඳහා 'සුඛවිපාක' යන වචනය එක් කළහ. නොහොත් මෙහි වරදට ප්‍රතිපක්ෂ වූයේ 'අනවජ්ජ' යයි කියනු ලැබේ. එය බාහිතක සූත්‍රයේ මෙන් සංසිඳුණු වරද ඇති හෝ වරදින් තොර වූ පමණක් නොවේ. එබැවින් 'අනවජ්ජ' යන වචනයෙන් වරද විනාශ කරන ස්වභාවය දක්වන ලදී. අව්‍යාකෘත ධර්මයන්ගෙන් වෙන් කොට කුසල් හා අකුසල්වලට පොදු වූ විපාක සහිත වීමේ ලක්ෂණයෙහි විශේෂත්වය දැක්වීම සඳහා 'සුඛවිපාක' යන වචනය පැවසූහ. මීට පෙරම අකුසල් හා අව්‍යාකෘතයන්ගෙන් කුසල්වල වෙනස සිද්ධ වී ඇත. මොවුන්ගේ විපාකය සැප සහිත බැවින් 'සුඛවිපාක' නම් වේ. එයින් කුසල් හා අකුසල්වල පොදු වූ විපාක දෙන ස්වභාවය තුළ සැප විපාක දෙන ස්වභාවය දක්වයි, හුදෙක් ඔවුන්ගේ සැප විපාක පැවතීම පමණක් නොවේ. නිදොස් වූ ද සැප විපාක දෙන්නා වූ ද බැවින් 'අනවජ්ජසුඛවිපාක' නම් වේ. කුසල් මෙයින් හඳුනා ගනු ලබන බැවින් 'ලක්ෂණය' නම් වේ. නිදොස් වූ ද සැප විපාක දෙන්නා වූ ද ලක්ෂණය මොවුන්ට ඇති බැවින් 'අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණා' නම් වේ. 'ඒ කුසල්ම නිදොස් වූ ද සැප විපාක දෙන්නා වූ ද ධර්මයන් වන කල්හි, ඔවුන්ම තමන්ගේ ලක්ෂණය වන්නේ කෙසේද?' යත්; ශබ්දයේ අර්ථය දන්නා සහ නොදන්නා බව අනුව ලක්ෂණ හා ලක්ෂ්‍ය (හඳුනාගත යුතු දේ) බවට පත්වීම සුදුසු බැවිනි. 'කුසල' යන ශබ්දයේ අර්ථය වශයෙන් නොදන්නා ලද කුසල් හඳුනාගත යුතු ධර්මයන් වන අතර, 'අනවජ්ජසුඛවිපාක' යන ශබ්දයේ අර්ථය වශයෙන් දන්නා ලද්ද ලක්ෂණය වීම සුදුසුය. එසේ නොමැති නම්, හඳුනාගනු ලබන බැවින් ලක්ෂණය යනු ස්වභාවයයි. නිදොස් වූ ද සැප විපාක දෙන්නා වූ ද ස්වභාවය ලක්ෂණය බැවින් 'අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණා' නම් වේ. නිදොස් වූ සැප විපාක ඇති ස්වභාවයන් ලෙස හඳුනාගනු ලබන ස්වභාවයෝ කුසල් නම් වන බව අර්ථයයි.

අථ වා අනවජ්ජවචනෙන අනවජ්ජත්තං ආහ, සුඛවිපාකවචනෙන සුඛවිපාකත්තං, තස්මා අනවජ්ජඤ්ච සුඛවිපාකො ච අනවජ්ජසුඛවිපාකං, තං ලක්ඛණං එතෙසං කරණත්ථෙ ච කම්මත්ථෙ ච ලක්ඛණසද්දෙ සභාවභූතන්ති අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණා, අනවජ්ජසුඛවිපාකසභාවෙන ලක්ඛියමානා තංසභාවවන්තො ච කුසලාති වුත්තං හොති. තත්ථ අනවජ්ජවචනෙන පවත්තිසුඛතං කුසලානං දස්සෙති, සුඛවිපාකවචනෙන විපාකසුඛතං. පුරිමඤ්හි අත්තනො පවත්තිසභාවවසෙන ලක්ඛණතාවචනං, පච්ඡිමං කාලන්තරෙ විපාකුප්පාදනසමත්ථතායාති. තථා පුරිමෙන කුසලානං අත්තසුද්ධිං දස්සෙති[Pg.32], පච්ඡිමෙන විසුද්ධවිපාකතං. පුරිමෙන ච කුසලං අකුසලසභාවතො නිවත්තෙති, පච්ඡිමෙන අබ්‍යාකතසභාවතො සවිපාකත්තදීපකත්තා පච්ඡිමස්ස. පුරිමෙන වා වජ්ජපටිපක්ඛභාවදස්සනතො කිච්චට්ඨෙන රසෙන අකුසලවිද්ධංසනරසතං දීපෙති, පච්ඡිමෙන සම්පත්තිඅත්ථෙන ඉට්ඨවිපාකරසතං. පුරිමෙන ච උපට්ඨානාකාරට්ඨෙන පච්චුපට්ඨානෙන වොදානපච්චුපට්ඨානතං දස්සෙති, පච්ඡිමෙන ඵලත්ථෙන සුඛවිපාකපච්චුපට්ඨානතං. පුරිමෙන ච යොනිසොමනසිකාරං කුසලානං පදට්ඨානං විභාවෙති. තතො හි තෙ අනවජ්ජා ජාතාති. පච්ඡිමෙන කුසලානං අඤ්ඤෙසං පදට්ඨානභාවං දස්සෙති. තෙ හි සුඛවිපාකස්ස කාරණං හොන්තීති. එත්ථ ච සුඛවිපාකසද්දෙ සුඛසද්දො ඉට්ඨපරියායවචනන්ති දට්ඨබ්බො. ඉට්ඨචතුක්ඛන්ධවිපාකා හි කුසලා, න සුඛවෙදනාවිපාකාව. සඞ්ඛාරදුක්ඛොපසමසුඛවිපාකතාය ච සම්භවො එව නත්ථි. න හි තංවිපාකොති. යදි පන විපාකසද්දො ඵලපරියායවචනං, නිස්සන්දවිපාකෙන ඉට්ඨරූපෙනාපි සුඛවිපාකතා යොජෙතබ්බා.

නොහොත් 'අනවජ්ජ' යන වචනයෙන් නිදොස් බවත්, 'සුඛවිපාක' යන වචනයෙන් සැප විපාක දෙන බවත් කියන ලදී. එබැවින් නිදොස් බව ද සැප විපාකය ද 'අනවජ්ජසුඛවිපාක' නම් වේ. කරණ අර්ථයෙහි සහ කර්ම අර්ථයෙහි ලක්ෂණ ශබ්දය ස්වභාවයක් වන බැවින්, නිදොස් වූ ද සැප විපාක දෙන්නා වූ ද ස්වභාවයෙන් හඳුනාගනු ලබන, ඒ ස්වභාවය ඇත්තෝ කුසල් යයි කියන ලද්දේ වෙයි. එහි 'අනවජ්ජ' යන වචනයෙන් කුසල්වල පවත්නා සැප ස්වභාවය දක්වයි; 'සුඛවිපාක' යන වචනයෙන් විපාක සැප ස්වභාවය දක්වයි. පළමුවැන්න තමාගේ පැවැත්මේ ස්වභාවය අනුව ලක්ෂණයක් ලෙස පැවසීමකි. දෙවැන්න පසු කාලයක විපාක ඉපදවීමට ඇති සමර්ථ බව නිසාය. එසේම පළමුවැන්නෙන් කුසල්වල ආත්ම ශුද්ධිය දක්වයි; දෙවැන්නෙන් පිරිසිදු විපාක ඇති බව දක්වයි. පළමුවැන්නෙන් කුසල් ධර්මයන් අකුසල ස්වභාවයෙන් වෙන් කරයි; දෙවැන්නෙන් අව්‍යාකෘත ස්වභාවයෙන් වෙන් කරයි (මක්නිසාද දෙවැන්න විපාක සහිත බව පවසන බැවිනි). එසේත් නැතිනම් පළමුවැන්නෙන් වරදට ප්‍රතිපක්ෂ බව දැක්වීමෙන්, කෘත්‍ය අර්ථය වන රසයෙන් අකුසල් විනාශ කරන රසය (කාර්යය) පවසයි; දෙවැන්නෙන් සම්පත්ති අර්ථයෙන් ඉෂ්ට විපාක දෙන රසය පවසයි. පළමුවැන්නෙන් වැටහෙන ආකාරය වන ප්‍රත්‍යුපස්ථානයෙන් පිරිසිදු බව (වෝදාන) ප්‍රත්‍යුපස්ථානය දක්වයි; දෙවැන්නෙන් ඵල අර්ථයෙන් සැප විපාක ප්‍රත්‍යුපස්ථානය දක්වයි. පළමුවැන්නෙන් යෝනිසෝමනසිකාරය කුසල්වල පදට්ඨානය (සන්නිකර්ෂණ හේතුව) බව විස්තර කරයි; මන්ද එයින් ඒ ධර්මයෝ නිදොස්ව උපදනා බැවිනි. දෙවැන්නෙන් කුසල් අනෙක් ධර්මයන්ට පදට්ඨානයක් වන බව දක්වයි; මන්ද ඒවා සැප විපාකයට හේතු වන බැවිනි. මෙහි 'සුඛවිපාක' යන වචනයෙහි 'සුඛ' යන්න 'ඉෂ්ට' (කැමති විය යුතු) යන අර්ථයට පර්යාය වචනයක් ලෙස දත යුතුය. කුසල් යනු ඉෂ්ට වූ සතර නාමස්කන්ධ විපාක සහිත ධර්මයෝය, හුදෙක් සැප වේදනා විපාක පමණක් නොවේ. සංඛාර දුක්ඛය සංසිඳීම වන සැප විපාකයක් වීමට කිසිසේත් ඉඩක් නැත. මන්ද එය එසේ විපාක නොදෙන බැවිනි. ඉදින් විපාක ශබ්දය ඵල යන අර්ථයට පර්යාය වචනයක් නම්, නිස්සන්ද විපාක වූ ඉෂ්ට රූපයෙන් ද සුඛවිපාක බව ගැලපිය යුතුය.

සාවජ්ජදුක්ඛවිපාකලක්ඛණාති එත්ථ ච වුත්තවිධිඅනුසාරෙන අත්ථො ච යොජනා ච යථාසම්භවං වෙදිතබ්බා. විපාකාරහතා කුසලාකුසලානං ලක්ඛණභාවෙන වුත්තා, තබ්භාවෙන අකථිතා අබ්‍යාකතා අවිපාකාරහසභාවා හොන්තීති ආහ ‘‘අවිපාකලක්ඛණා අබ්‍යාකතා’’ති. යථෙව හි සුඛදුක්ඛවිපාකාරහා සුඛදුක්ඛවිපාකාති එවංලක්ඛණතා කුසලාකුසලානං වුත්තා, එවමිධාපි අවිපාකාරහා අවිපාකාති එවංලක්ඛණතා අබ්‍යාකතානං වුත්තා. තස්මා ‘‘අහොසි කම්මං නාහොසි කම්මවිපාකො න භවිස්සති කම්මවිපාකො නත්ථි කම්මවිපාකො, අත්ථි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකො න භවිස්සති කම්මවිපාකො, භවිස්සති කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකො’’ති (පටි. ම. 1.234) එවංපකාරානං කුසලාකුසලානං කුසලාකුසලභාවානාපත්ති අබ්‍යාකතභාවාපත්ති වා න හොති. න හි තෙ සුඛදුක්ඛවිපාකාරහා න හොන්ති විපාකධම්මත්තා, අවිපාකාරහා වා න හොන්ති අවිපාකධම්මත්තාභාවාති.

සාවජ්ජදුක්ඛවිපාකලක්ඛණා - මෙහි ද පවසා ඇති ක්‍රමයට අනුව අර්ථය හා ගැලපීම හැකි පරිදි දත යුතුය. විපාකයට සුදුසු බව කුසල් හා අකුසල්වල ලක්ෂණයක් ලෙස පවසන ලදී. ඒ ස්වභාවයෙන් නොකියන ලද අව්‍යාකෘත ධර්මයෝ විපාක දීමට නුසුදුසු ස්වභාවය ඇත්තෝ වෙති යන අදහසින් 'අවිපාකලක්ඛණා අව්‍යාකතා' යි පවසන ලදී. සැප දුක් විපාක දීමට සුදුසු බව කුසල් අකුසල්වල ලක්ෂණය ලෙස පැවසුවා සේම, මෙහි ද විපාක දීමට නුසුදුසු බව අව්‍යාකෘතයන්ගේ ලක්ෂණය ලෙස පවසන ලදී. එබැවින් 'කර්මය විය, කර්ම විපාකය නොවීය, කර්ම විපාකය නොවන්නේය, කර්ම විපාකය නැත; කර්මය ඇත, කර්ම විපාකය නැත, කර්ම විපාකය නොවන්නේය; කර්මය වන්නේය, කර්ම විපාකය නොවන්නේය' යන මෙවැනි ආකාරයේ කුසල් අකුසල්වලට, කුසල් අකුසල් නොවන බවක් හෝ අව්‍යාකෘත බවක් සිදු නොවේ. මක්නිසාද යත්, ඔවුන් විපාක දෙන ස්වභාවය ඇති ධර්මයන් වන බැවින් සැප දුක් විපාක දීමට නුසුදුසු නොවන නිසාත්, විපාක දෙන ස්වභාවය නැති ධර්මයන් නොවන බැවින් විපාක දීමට නුසුදුසු බවක් ඔවුන් කෙරෙහි නැති නිසාත් ය.

කුසලාති වා ධම්මාති වාතිආදීනීති කුසලධම්මපදානි ද්වෙ, අකුසලධම්මපදානි ද්වෙ, අබ්‍යාකතධම්මපදානි ද්වෙති. එකත්ථනානත්ථානීති විසුං විසුං ද්වින්නං ද්වින්නං අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛං එකත්ථනානත්ථතං චොදෙති, න ඡන්නං. දොසමෙත්ථ වත්තුකාමො චොදකො පුච්ඡතීති ඤත්වා ආචරියො ආහ ‘‘කිඤ්චෙත්ථා’’ති. එත්ථ [Pg.33] එකත්ථනානත්ථතායං කිඤ්චි වත්තබ්බං අසමත්තා තෙ චොදනා, අවසිට්ඨං තාව බ්‍රූහීති වුත්තං හොති. යදි එකත්ථානි ඉන්දසක්කසද්දානං විය සද්දමත්තෙ එව භෙදො, එවං කුසලධම්මසද්දානං, න අත්ථෙති. යථා ‘‘ඉන්දො සක්කො’’ති වුත්තෙ ‘‘ඉන්දො ඉන්දො’’ති වුත්තසදිසං හොති, එවං ‘‘කුසලා ධම්මා’’ති ඉදං වචනං ‘‘කුසලා කුසලා’’ති වුත්තසදිසං හොති. එවං ඉතරෙසුපි ‘‘අකුසලා අකුසලා’’ති වුත්තසදිසතා ‘‘අබ්‍යාකතා අබ්‍යාකතා’’ති වුත්තසදිසතා ච යොජෙතබ්බා. අථ නානත්ථානි, ඉන්දකුවෙරසද්දානං විය සද්දතො අත්ථතො ච කුසලධම්මසද්දානං භෙදො, තථා අකුසලධම්මසද්දාදීනන්ති ඡහි පදෙහි චතූහි පදෙහි ච ඡ චත්තාරො ච අත්ථා භින්නා වුත්තාති කුසලත්තිකාදීනං කුසලඡක්කාදිභාවො, හෙතුදුකාදීනඤ්ච හෙතුචතුක්කාදිභාවො ආපජ්ජතීති.

‘කුසලාති වා ධම්මාති වා’ යනාදී වශයෙන් කුසලධර්ම පද දෙකක් ද, අකුසලධර්ම පද දෙකක් ද, අව්‍යාකෘතධර්ම පද දෙකක් ද වෙති. ‘ඒකත්ථනානත්ථානීති’ යනු ඒ පද දෙක බැගින් වූ යුගලයන් වෙන් වෙන් වශයෙන් ගත් කල, එකිනෙකට සාපේක්ෂව ඒකාර්ථ (එකම අරුත් ඇති) ද නැතහොත් නානාර්ථ (වෙනස් අරුත් ඇති) ද යන්න පිළිබඳව කෙරෙන චෝදනාවකි. එය පද හයටම පොදුවේ කළ චෝදනාවක් නොවේ. මෙහිදී චෝදනා කරන්නා දෝෂයක් දැක්වීමේ අදහසින් විමසන බව දැනගත් ආචාර්යවරයා, ‘මෙහි කුමක් දැයි’ (කිඤ්චෙත්ථ) විමසීය. එහි අදහස නම්, ‘මෙහි ඒකාර්ථ හෝ නානාර්ථ බව සම්බන්ධයෙන් කිව යුත්තක් තිබේ නම්, එය තවම අසම්පූර්ණ බැවින් ඉතිරි කොටස ද පවසන්න’ යන්නයි. ඉදින් ඉන්ද සහ සක්ක යන ශබ්දයන් මෙන් ශබ්ද මාත්‍රයෙහි පමණක් වෙනසක් ඇතිව ඒවා ඒකාර්ථ වන්නේ නම්, කුසල සහ ධර්ම යන ශබ්දයන් සම්බන්ධයෙන් ද එසේම විය යුතුය. නමුත් එහි එබඳු අර්ථයක් නැත. යම් සේ ‘ඉන්ද්‍රයා සක්‍රයා වේ’ යැයි කී කල ‘ඉන්ද්‍රයා ඉන්ද්‍රයා වේ’ යැයි කීවාක් වැනි වේ ද, එසේම ‘කුසලා ධම්මා’ යන වචනය ‘කුසලා කුසලා’ යැයි කීවාක් වැනි වේ. මේ අයුරින්ම අනෙක් පදයන්හි ද ‘අකුසලා අකුසලා’ සහ ‘අව්‍යාකෘතා අව්‍යාකෘතා’ යනුවෙන් කීවාක් වැනි බව යෙදිය යුතුය. ඉදින් ඒවා නානාර්ථ වන්නේ නම්, ඉන්ද සහ කුවේර යන ශබ්දයන් මෙන් ශබ්දයෙන් හා අර්ථයෙන් ද කුසල සහ ධර්ම යන ශබ්දයන්ගේ වෙනසක් තිබිය යුතුය. එවිට අකුසල ධර්ම පද ආදියෙහි ද පද හයකින් අර්ථ හයක් ද, පද හතරකින් අර්ථ හතරක් ද බැගින් වෙන් වෙන්ව කියවෙන බැවින්, කුසල තිකය ආදිය කුසල ෂට්කයක් (හයක්) බවටත්, හේතු දුකය ආදිය හේතු චතුෂ්කයක් (හතරක්) බවටත් පත්වීමේ ප්‍රසංගය පැමිණේ.

නනු තිණ්ණං ධම්මසද්දානං තිණ්ණං ඉන්දසද්දානං විය රූපාභෙදා අත්ථාභෙදොති ඡක්කභාවො න භවිස්සති, තස්මා එවමිදං වත්තබ්බං සියා ‘‘තිකදුකානං චතුක්කතිකභාවො ආපජ්ජතී’’ති, න වත්තබ්බං, තිණ්ණං ධම්මසද්දානං එකත්ථානං තිණ්ණං ඉන්දසද්දානං විය වචනෙ පයොජනාභාවා වුත්තානං තෙසං මාසසද්දානං විය අභින්නරූපානඤ්ච අත්ථභෙදො උපපජ්ජතීති, එවමපි යථා එකො මාසසද්දො අභින්නරූපො කාලං අපරණ්ණවිසෙසං සුවණ්ණමාසඤ්ච වදති, එවං ධම්මසද්දොපි එකො භින්නෙ අත්ථෙ වත්තුමරහතීති කාලාදීනං මාසපදත්ථතාය විය තබ්බචනීයභින්නත්ථානං ධම්මපදත්ථතාය අභෙදොති චතුක්කතිකභාවො එව ආපජ්ජතීති, නාපජ්ජති එකස්ස සද්දස්ස ජාතිගුණකිරියාභින්නානං අනභිධානතො. න හි මාස-සද්දො එකො ජාතිභින්නානං කාලාදීනං අන්තරෙන සරූපෙකසෙසං වාචකො හොති. ඉධ ච යදි සරූපෙකසෙසො කතො සියා, දුතියො තතියො ච ධම්ම-සද්දො න වත්තබ්බො සියා, වුත්තො ච සො, තස්මා කුසලාදි-සද්දා විය අභින්නකුසලාදිජාතීසු රූපසාමඤ්ඤෙපි මාස-සද්දා විය තයො විනිවත්තඅඤ්ඤජාතීසු වත්තමානා තයො ද්වෙ ච ධම්ම-සද්දා ආපන්නාති තිකදුකානං ඡක්කචතුක්කභාවො එව ආපජ්ජතීති.

ඉන්ද්‍ර ශබ්ද තුනක් මෙන්, ධර්ම ශබ්ද තුනෙහි රූපය (හැඩය) සමාන බැවින් අර්ථය ද සමාන විය යුතුය. එවිට ෂට්ක භාවයක් (හයක් වීමක්) සිදු නොවේ. එබැවින් ‘තික සහ දුකයන් චතුෂ්ක සහ තික බවට පත්වේ’ යැයි පැවසිය යුතු නොවේ ද? නැත, එය එසේ නොපැවසිය යුතුය. එකම අර්ථය ඇති ඉන්ද්‍ර ශබ්ද තුනක් (එකම වාක්‍යයක) භාවිත කිරීමෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත. නමුත් ‘මාස’ ශබ්දයන් මෙන් රූපයෙන් සමාන වුව ද අර්ථයෙන් වෙනස් බවක් මෙහි තිබිය හැකිය. එසේ වුවත්, එකම ‘මාස’ ශබ්දය කාලය, ධාන්‍ය විශේෂයක් සහ රන් මිනුමක් (සුවණ්ණමාස) යන අර්ථයන්හි වර්තනය වන්නා සේ, එකම ‘ධර්ම’ ශබ්දය ද වෙනස් අර්ථයන්හි පැවතිය හැකිය. එවිට කාලය ආදියෙහි මාස පදයේ අර්ථය මෙන්, ධර්ම පදයේ ද අර්ථයේ වෙනසක් නැති බැවින් (එනම් පද එකක්ම බැවින්) චතුෂ්ක-තික බවම සිදුවේ. එහෙත් එය එසේ සිදු නොවේ; මන්ද යත්, එකම ශබ්දයකින් ජාති, ගුණ, ක්‍රියා යන වෙනස් අර්ථයන් ප්‍රකාශ නොවන බැවිනි. ‘මාස’ ශබ්දය යනු ජාතියෙන් වෙනස් වූ කාලය ආදිය සඳහා රූපයෙන් ඉතිරි වීමක් (සරුපේකශේෂයක්) නොමැතිව වචනයක් නොවේ. මෙහි ද ඉදින් සරුපේකශේෂයක් කරන ලද්දේ නම්, දෙවන හා තුන්වන ධර්ම ශබ්දයන් නොකියවිය යුතුය. එහෙත් ඒවා පවසා ඇත. එබැවින් කුසල ආදී ශබ්දයන් අභින්න කුසල ජාතීන්හි රූපයෙන් සමාන වුව ද, මාස ශබ්දයන් මෙන් වෙනස් ජාතීන්හි පවතින ධර්ම ශබ්ද තුනක් සහ දෙකක් ලැබී ඇත. ඒ නිසා තික සහ දුකයන් ෂට්ක සහ චතුෂ්ක බවටම පත්වන බව ස්ථිර වේ.

පදානඤ්ච අසම්බන්ධොති කුසලධම්මපදානං අඤ්ඤමඤ්ඤං තථා අකුසලධම්මපදානං අබ්‍යාකතධම්මපදානඤ්ච අසම්බන්ධො ආපජ්ජතීති අත්ථො. ද්වින්නං ද්වින්නඤ්හි ඉච්ඡිතො සම්බන්ධො, න සබ්බෙසං ඡන්නං චතුන්නං වා අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති. ඉදං පන කස්මා චොදෙති, නනු නානත්ථත්තෙ සති අත්ථන්තරදස්සනත්ථං වුච්චමානෙසු ධම්ම-සද්දෙසු කුසලාකුසලාබ්‍යාකත-සද්දානං [Pg.34] විය අසම්බන්ධො වුත්තො යුත්තො එවාති? සච්චමෙතං, අසම්බන්ධං පන සිද්ධං කත්වා පුරිමචොදනා කතා ‘‘තිකදුකානං ඡක්කචතුක්කභාවො ආපජ්ජතී’’ති, ඉධ පන තං අසම්බන්ධං සාධෙතුං ඉදං චොදිතන්ති වෙදිතබ්බං. අථ වා එවමෙත්ථ යොජනා කාතබ්බා – යදි පන ඡක්කචතුක්කභාවං න ඉච්ඡසි, පදානං සම්බන්ධෙන භවිතබ්බං යථාවුත්තනයෙන, සො ච සමානවිභත්තීනං ද්වින්නං ද්වින්නං සම්බන්ධො එකත්ථත්තෙ සති යුජ්ජෙය්‍ය, ත්වං පන නානත්ථතං වදසීති පදානඤ්ච තෙ අසම්බන්ධො ආපජ්ජති, නෙව නාපජ්ජතීති. නියමනත්ථො ච-සද්දො. පුබ්බාපර…පෙ… නිප්පයොජනානි නාම හොන්තීති ඡක්කචතුක්කභාවං අනිච්ඡන්තස්ස, නානත්ථතං පන ඉච්ඡන්තස්සාති අධිප්පායො. අවස්සඤ්ච සම්බන්ධො ඉච්ඡිතබ්බො පුබ්බාපරවිරොධාපත්තිතොති දස්සෙතුං ‘‘යාපි චෙසා’’තිආදිමාහ. පුච්ඡා හි පදවිපල්ලාසකරණෙන ධම්මා එව කුසලාති කුසලධම්ම-සද්දානං ඉධ උද්දිට්ඨානං එකත්ථතං දීපෙති, තව ච නානත්ථතං වදන්තස්ස නෙව හි ධම්මා කුසලාති කත්වා තායපි පුච්ඡාය විරොධො ආපජ්ජති, වුච්චති ච තථා සා පුච්ඡාති න නානත්ථතා යුජ්ජති.

‘පදානඤ්ච අසම්බන්ධෝ’ යනු කුසල පදයේ හා ධර්ම පදයේ ද, අකුසල පදයේ හා ධර්ම පදයේ ද, අව්‍යාකෘත පදයේ හා ධර්ම පදයේ ද එකිනෙක සම්බන්ධයක් නොමැති වීමේ දෝෂය පැමිණේ යන අරුතයි. ඔබ බලාපොරොත්තු වන්නේ පද දෙක දෙක බැගින් සම්බන්ධ වීමක් මිස, ඒ පද හයම හෝ හතරම එකිනෙක සම්බන්ධ වීමක් නොවේ. මෙය කුමක් සඳහා චෝදනා කරන්නේ ද? නානාර්ථ වූ විට, අර්ථය වෙනස් කොට දැක්වීම සඳහා කියවෙන ධර්ම ශබ්දයන්හි කුසල, අකුසල, අව්‍යාකෘත ශබ්දයන් මෙන් අසම්බන්ධයක් පැවසීම සුදුසු නොවේ ද? එය සත්‍යයකි. එහෙත් ඒ අසම්බන්ධය සිද්ධ කොට ගෙන ‘තික-දුකයන් ෂට්ක-චතුෂ්ක බවට පත්වේ’ යන මුල් චෝදනාව කරන ලදී. මෙහිදී ඒ අසම්බන්ධය තහවුරු කිරීම සඳහා මෙය චෝදනා කරන ලදැයි දත යුතුය. නැතහොත් මෙහි මෙසේ ගැලපීමක් කළ යුතුය: ඉදින් ඔබ ෂට්ක-චතුෂ්ක භාවය පිළිගන්නේ නැතිනම්, පෙර කී අයුරින් පදයන්ගේ සම්බන්ධයක් තිබිය යුතුය. සමාන විභක්ති ඇති පද දෙකක් සම්බන්ධ වන්නේ ඒවා ඒකාර්ථ වූ විට පමණි. ඔබ පවසන්නේ නානාර්ථ බවයි. එවිට පදයන්ගේ අසම්බන්ධයම සිදුවේ. මෙහි ‘ච’ ශබ්දය නියම අර්ථය දෙයි. ‘පූර්වාපර...පෙ... නිප්පයෝජනානි’ (පෙර පසු සම්බන්ධය නිශ්ඵල වේ) යනු ෂට්ක-චතුෂ්ක භාවය අකැමැති, එහෙත් නානාර්ථ බව කැමති පුද්ගලයා උදෙසා ය. පූර්වාපර විරෝධයක් (පෙර පසු ගැටීමක්) නොවීම සඳහා සම්බන්ධය අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම පිළිගත යුතු බව පෙන්වීමට ‘යාපි චේසා’ යනාදිය පවසන ලදී. මන්ද යත්, ප්‍රශ්නය ඇසීමේදී පද මාරු කිරීමෙන් (පද විපල්ලාසයෙන්) ‘ධර්මයන්ම කුසල වේ’ යනුවෙන් මෙහි සඳහන් කුසල-ධර්ම පදයන්හි ඒකාර්ථ බව පෙන්වා දෙයි. ඔබ නානාර්ථ බව පවසන්නේ නම්, ‘ධර්මයන් කුසල වේ’ යන ප්‍රකාශය සමඟ ඒ ප්‍රශ්නය ද පරස්පර වේ. එබඳු ප්‍රශ්නයක් විද්‍යමාන බැවින් නානාර්ථ බව නොගැළපේ.

අපරො නයොති ‘‘කුසලා ධම්මා’’තිආදීනං ද්වින්නං ද්වින්නං එකත්ථත්තමෙව තිණ්ණං ධම්මසද්දානං එකත්ථනානත්ථත්තෙහි චොදෙති. තිණ්ණං ධම්මානං එකත්තාතිආදිම්හි යථා තීහි ඉන්ද-සද්දෙහි වුච්චමානානං ඉන්දත්ථානං ඉන්දභාවෙන එකත්තා තතො අනඤ්ඤෙසං සක්කපුරින්දදසහස්සක්ඛසද්දත්ථානං එකත්තං, එවං තිණ්ණං ධම්ම-සද්දත්ථානං ධම්මභාවෙන එකත්තා තතො අනඤ්ඤෙසං කුසලාකුසලාබ්‍යාකත-සද්දත්ථානං එකත්තං ආපජ්ජතීති අත්ථො. ධම්මො නාම භාවොති සභාවධාරණාදිනා අත්ථෙන ධම්මොති වුත්තො, සො ච සභාවස්සෙව හොති, නාසභාවස්සාති ඉමිනා අධිප්පායෙන වදති. හොතු භාවො, තතො කින්ති? යදි තිණ්ණං ධම්මසද්දානං නානත්ථතා, තීසු ධම්මෙසු යො කොචි එකො ධම්මො භාවො, තතො අනඤ්ඤං කුසලං අකුසලං අබ්‍යාකතං වා එකෙකමෙව භාවො. භාවභූතා පන ධම්මා අඤ්ඤෙ ද්වෙ අභාවා හොන්තීති තෙහි අනඤ්ඤෙ කුසලාදීසු ද්වෙ යෙ කෙචි අභාවා. යොපි ච සො එකො ධම්මො භාවොති ගහිතො, සොපි සමානරූපෙසු තීසු ධම්මසද්දෙසු අයමෙව භාවත්ථො හොතීති නියමස්ස අභාවා අඤ්ඤස්ස භාවත්ථත්තෙ සති අභාවො හොතීති තතො අනඤ්ඤස්සපි අභාවත්තං ආපන්නන්ති කුසලාදීනං සබ්බෙසම්පි අභාවත්තාපත්ති හොති. න හි ඉන්දස්ස අමනුස්සත්තෙ තතො අනඤ්ඤෙසං සක්කාදීනං මනුස්සත්තං අත්ථීති.

අනෙක් ක්‍රමය නම්, ‘කුසලා ධම්මා’ යනාදී පද දෙක දෙක ඒකාර්ථ බවම ධර්ම ශබ්ද තුනෙහි ඒකාර්ථ-නානාර්ථ භාවය මඟින් චෝදනා කිරීමයි. ‘තිණ්ණං ධම්මානං ඒකත්තා’ යනාදියෙහි, ඉන්ද්‍ර ශබ්ද තුනකින් කියවෙන ඉන්ද්‍ර අර්ථයන් ‘ඉන්ද්‍ර’ යන ස්වභාවයෙන් එකක් වන්නා සේම, එයින් අන්‍ය නොවන සක්‍ර, පුරින්දද, සහස්සක්ඛ යන ශබ්දයන්ගේ අර්ථ ද එකක්ම වේ. එලෙසම ධර්ම ශබ්ද තුනෙහි අර්ථය ‘ධර්ම’ යන ස්වභාවයෙන් එකක් වන්නේ නම්, එයින් අන්‍ය නොවන කුසල, අකුසල, අව්‍යාකෘත යන ශබ්දයන්ගේ අර්ථ ද එකක්ම වීමේ ප්‍රසංගය පැමිණේ. ‘ධර්මය යනු භවයකි’ (ස්වභාවයකි) යන්නෙන්, ස්වභාවය දැරීම ආදී අර්ථයෙන් ධර්ම යැයි කියනු ලැබේ. එය ස්වභාවයකටම අයත් වන්නක් මිස අස්වභාවයකට (ස්වභාවයක් නොමැති දෙයකට) නොවේ යන අදහසින් පවසයි. එය ස්වභාවය (භවය) වේවා, එයින් කුමක් සිදුවේද? ඉදින් ධර්ම ශබ්ද තුන නානාර්ථ වන්නේ නම්, ධර්ම තුනෙන් යම් කිසි එක් ධර්මයක් ස්වභාවය (භවය) වන අතර, එයින් අන්‍ය වූ කුසල හෝ අකුසල හෝ අව්‍යාකෘත හෝ එකක් පමණක්ම ස්වභාවය වේ. එවිට ස්වභාවයක් වූ ධර්මයන්ට වඩා අන්‍ය වූ ඉතිරි දෙක අභාවයන් (නොමැති දේවල්) බවට පත්වේ. එවිට කුසල ආදියෙන් ද අන්‍ය වූ දෙකක් අභාවයන් වේ. යම් එක් ධර්මයක් ස්වභාවය ලෙස ගත්ත ද, සමාන රූප ඇති ධර්ම ශබ්ද තුනෙන් මෙයම ස්වභාව අර්ථය දිය යුතුය යන නියමයක් නැති බැවින්, වෙනෙකක් ස්වභාව වූ කල අනෙක අභාවයක් වේ. එවිට එයින් අන්‍ය වූවන්ට ද අභාව භාවය පැමිණෙන බැවින්, කුසල ආදී සියල්ල අභාවයට පත්වීමේ දෝෂය පැමිණේ. මන්ද යත්, ඉන්ද්‍රයා මනුෂ්‍යයෙකු නොවන කල්හි, ඔහුගෙන් අන්‍ය නොවන සක්‍ර ආදීන්ට මනුෂ්‍ය භාවයක් නොමැති බැවිනි.

නනු [Pg.35] එවමපි එකස්ස භාවත්තං විනා අඤ්ඤෙසං අභාවත්තං න සක්කා වත්තුං, තත්ථ ච එකෙනෙව භාවෙන භවිතබ්බන්ති නියමාභාවතො තිණ්ණම්පි භාවත්තෙ සිද්ධෙ තෙහි අනඤ්ඤෙසං කුසලාදීනම්පි භාවත්තං සිද්ධං හොතීති? න හොති තිණ්ණං ධම්ම-සද්දානං නානත්ථභාවස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා. න හි තිණ්ණං භාවත්තෙ නානත්ථතා අත්ථි, අනුඤ්ඤාතා ච සා තයාති. නනු තිණ්ණං ධම්මානං අභාවත්තෙපි නානත්ථතා න සියාති? මා හොතු නානත්ථතා, තව පන නානත්ථතං පටිජානන්තස්ස ‘‘එසො දොසො’’ති වදාමි, න පන මයා නානත්ථතා එකත්ථතා වා අනුඤ්ඤාතාති කුතො මෙ විරොධො සියාති. අථ වා අභාවත්තං ආපන්නෙහි ධම්මෙහි අනඤ්ඤෙ කුසලාදයොපි අභාවා එව සියුන්ති ඉදං වචනං අනියමෙන යෙ කෙචි ද්වෙ ධම්මා අභාවත්තං ආපන්නා, තෙහි අනඤ්ඤෙසං කුසලාදීසු යෙසං කෙසඤ්චි ද්වින්නං කුසලාදීනං අභාවත්තාපත්තිං සන්ධාය වුත්තං එකස්ස භාවත්තා. යම්පි වුත්තං ‘‘තෙහි ච අඤ්ඤො කුසලපරොපි අභාවො සියා’’ති, තං අනියමදස්සනත්ථං වුත්තං, න සබ්බෙසං අභාවසාධනත්ථං. අයඤ්හි තත්ථ අත්ථො අකුසලපරස්ස වා අබ්‍යාකතපරස්ස වා ධම්මස්ස භාවත්තෙ සති තෙහි අඤ්ඤො කුසලපරොපි අභාවො සියාති.

එසේ වුව ද එක් ධර්මයක පැවැත්ම (භවත්වය) හැර අනෙක්වායේ නොපැවැත්ම (අභාවත්වය) පැවසිය නොහැක. එහි දී එක් ධර්මයක පැවැත්ම තිබිය යුතුමය යන නියමයක් නොමැති බැවින්, තුනෙහි ම පැවැත්ම සිද්ධ වූ කල්හි, ඒ තුනට වඩා අන්‍ය නොවන කුසලාදීන්ගේ ද පැවැත්ම සිද්ධ වන්නේ නොවේ ද? එය එසේ නොවේ. 'ධර්ම' යන ශබ්ද තුනෙහි නානාර්ථ බව (වෙනස් අර්ථ ඇති බව) පිළිගෙන ඇති බැවිනි. තුනෙහි ම පැවැත්ම ඇති කල්හි නානාර්ථ බවක් නැතැයි යන්න ඔබ විසින් ද පිළිගන්නා ලද්දකි. යම් හෙයකින් ධර්මයන් තුනෙහි අභාවත්වයෙහි (නොපැවැත්මෙහි) පවා නානාර්ථ බවක් සිදු නොවේ ද? නානාර්ථ බව සිදු නොවේවා, නානාර්ථ බව පිළිගන්නා ඔබට 'මෙය දෝෂයකි' යි මම පවසමි. එහෙත් මා විසින් නානාර්ථ බව හෝ ඒකාර්ථ බව පිළිගෙන නොමැති බැවින් මට කුමන විරෝධයක් ද? එසේත් නැතහොත්, අභාවයට පත් වූ ධර්මයන්ගෙන් අන්‍ය නොවන කුසලාදීන් ද අභාවයන් ම විය යුතුය යන මෙම වචනය, නියමයකින් තොරව යම් කිසි ධර්ම දෙකක් අභාවයට පත් වූයේ ද, ඒවාට වඩා අන්‍ය නොවන කුසලාදීන් අතුරින් යම් කිසි කුසලාදීන් දෙදෙනෙකුගේ අභාවයට පත්වීම අරමුණු කරගෙන 'එකක පැවැත්ම නිසා' යැයි කියන ලදී. 'ඒවාට වඩා අන්‍ය වූ කුසලයට වඩා වැඩි දෙය ද අභාවයක් විය හැකිය' යන්න ද නියමයක් නොමැති බව දැක්වීම සඳහා පවසන ලද්දකි. එය සියල්ලන්ගේ ම අභාවය සාධනය කිරීම පිණිස පවසන ලද්දක් නොවේ. එහි අර්ථය නම්: අකුසලයට හෝ අව්‍යාකතයට වඩා වැඩි වූ ධර්මයක පැවැත්ම ඇති කල්හි, ඒවාට වඩා අන්‍ය වූ කුසලයට වඩා වැඩි වූ දේ ද අභාවයක් විය හැකිය යන්නයි.

සබ්බමෙතං අකාරණන්ති එත්ථ කාරණං නාම යුත්ති. කුසලකුසලසද්දානං විය එකන්තඑකත්ථතං, කුසලරූපචක්ඛුම-සද්දානං විය එකන්තනානත්ථතඤ්ච විකප්පෙත්වා යායං පුනරුත්ති ඡක්කචතුක්කාපත්ති අසම්බන්ධවිරොධාභාවාපත්ති දොසාරොපනයුත්ති වුත්තා, සබ්බා සා අයුත්ති, තථා එකත්ථනානත්ථතාභාවතොති වුත්තං හොති. යා යා අනුමති යථානුමති අනුමතියා අනුමතියා වොහාරසිද්ධිතො. අනුමතියා අනුරූපං වා යථානුමති, යථා අනුමති පවත්තා, තථා තදනුරූපං වොහාරසිද්ධිතොති අත්ථො. අනුමති හි විසෙසනවිසෙසිතබ්බාභාවතො අච්චන්තමභින්නෙසු කත්ථචි කිරියාගුණාදිපරිග්ගහවිසෙසෙන අවිවටසද්දත්ථවිවරණත්ථං පවත්තා යථා ‘‘සක්කො ඉන්දො පුරින්දදො’’ති. කත්ථචි අච්චන්තං භින්නෙසු යථා ‘‘ධවො ඛදිරො පලාසො ච ආනීයන්තූ’’ති. කත්ථචි විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවතො භෙදාභෙදවන්තෙසු සෙය්‍යථාපි ‘‘නීලුප්පලං පණ්ඩිතපුරිසො’’ති, තාය තාය අනුමතියා තදනුරූපඤ්ච තෙ තෙ වොහාරා සිද්ධා. තස්මා ඉහාපි කුසලධම්ම-සද්දානං විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවතො විසෙසත්ථසාමඤ්ඤත්ථපරිග්ගහෙන සමානෙ අත්ථෙ භෙදාභෙදයුත්තෙ පවත්ති අනුමතාති [Pg.36] තාය තාය අනුමතියා තදනුරූපඤ්ච සිද්ධො එසො වොහාරො. තස්මා වුත්තං ‘‘සබ්බමෙතං අකාරණ’’න්ති.

මේ සියල්ල අහේතුක යන්නෙහි 'හේතුව' යනු යුක්තියයි. කුසල සහ අකුසල යන ශබ්දයන් මෙන් ඒකාන්තයෙන් ම එකම අර්ථයක් ඇති බව ද, කුසල, රූප, චක්ෂු යන ශබ්දයන් මෙන් ඒකාන්තයෙන් ම නානාර්ථ බව ද විකල්ප කොට දක්වා, යම් පුනරුක්තියක් ද, හය සහ හතර බැගින් පැමිණීම ද, අසම්බන්ධතාවය සහ විරෝධය ඇතිවීම ද යන දෝෂාරෝපණ යුක්තිය පවසන ලද්දේ ද, ඒ සියල්ල අයුක්ති සහගත ය. එසේ ම ඒකාර්ථ-නානාර්ථ බවක් නොමැති හෙයින් ද පවසන ලදී. ඒ ඒ සම්මතය (අනුමතිය) අනුව ව්‍යවහාරය සිද්ධ වන බැවින් 'යථානුමති' යැයි කියනු ලැබේ. සම්මතයට අනුකූලව හෝ යම් පරිදි සම්මතය පවතී ද, ඒ ආකාරයෙන් ම එයට අනුරූපව ව්‍යවහාරය සිද්ධ වේ යන අර්ථයයි. සම්මතය (අනුමතිය) යනු විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයක් නොමැති බැවින් අතිශයින් අභින්න (නොවෙනස්) වූ තැන්හි යම් කිසි ක්‍රියා, ගුණ ආදිය පරිග්‍රහ කිරීමේ විශේෂයකින් අප්‍රකට ශබ්දාර්ථ විවරණය කිරීම පිණිස පවතී. නිදසුනක් ලෙස 'සක්ක, ඉන්ද්‍ර, පුරින්දද' (සක්‍ර දෙවියන් සඳහා පර්යාය පද) යන්නයි. සමහර තැන්හි අතිශයින් භින්න වූ (වෙනස් වූ) තැන්හි 'කරඳ, පලොල් සහ පලාස් ගස් ගෙන එනු' යන්නාක් මෙනි. සමහර තැන්හි විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය ඇති බැවින් භේද සහ අභේද දෙකම ඇති තැන්හි 'නිල් උපුල්, පණ්ඩිත පුරුෂයා' යන්නාක් මෙනි. ඒ ඒ සම්මතය (අනුමතිය) අනුව සහ එයට අනුරූපව ඒ ඒ ව්‍යවහාරයන් සිද්ධ වේ. එබැවින් මෙහි ද කුසල සහ ධර්ම යන ශබ්දයන්ගේ විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය ඇති බැවින්, විශේෂ අර්ථය සහ සාමාන්‍ය අර්ථය පරිග්‍රහ කිරීමෙන් සමාන අර්ථයෙහි භේද-අභේද යුක්තව පැවැත්ම සම්මත වේ. ඒ ඒ සම්මතය අනුව සහ එයට අනුරූපව මෙම ව්‍යවහාරය සිද්ධ වේ. එබැවින් 'මේ සියල්ල අහේතුක ය' (අයුක්ති සහගත ය) යැයි කියන ලදී.

අත්තනො අත්තනො අත්ථවිසෙසං තස්ස දීපෙන්තීති අත්තනා පරිග්ගහිතං අත්තනා වුච්චමානං අනවජ්ජසුඛවිපාකාදිකුසලාදිභාවං ධම්ම-සද්දස්ස දීපෙන්ති තදත්ථස්ස තබ්භාවදීපනවසෙනාති අධිප්පායො. න හි ධම්ම-සද්දො කුසලාදිභාවො හොතීති. ඉමිනාවාති ‘‘ධම්ම-සද්දො පරියත්තිආදීසු දිස්සතී’’තිආදිනා ‘‘අත්තනො සභාවං ධාරෙන්තී’’තිආදිනා ච නයෙන. සො හි සබ්බත්ථ සමානො, න කුසල-සද්දො ආරොග්‍යාදීසු දිස්සතීති ‘‘කුච්ඡිතෙ සලයන්තී’’තිආදිකො, සො ච විසෙසනයො ‘‘ඉතො පරං විසෙසමත්තමෙව වක්ඛාමා’’ති එතෙන අපනීතොති දට්ඨබ්බො. න හි කුසලාදිවිසෙසං ගහෙත්වා පවත්තා සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තාතිආදයො විසෙසාති.

තම තමන්ගේ අර්ථ විශේෂය එයට දක්වති යනු තමන් විසින් පිරිසිඳ ගන්නා ලද, තමන් විසින් කියනු ලබන නිවැරදි වූ සැප විපාක ඇති බව ආදී කුසලතා ස්වභාවය 'ධර්ම' යන ශබ්දයට දක්වති, එම අර්ථයේ ඒ ස්වභාවය දැක්වීම් වශයෙන් යනු අදහසයි. ධර්ම ශබ්දය කුසලාදී ස්වභාවයක් නොවේ. 'මේ ක්‍රමයෙන්' යනු 'ධර්ම ශබ්දය පර්යාප්ති ආදියෙහි පෙනේ' යනාදී ලෙස ද 'තම ස්වභාවය දරති' යනාදී ක්‍රමයෙන් ද යන්නයි. එය සියලු තැන්හි සමාන වේ. කුසල ශබ්දය නීරෝගී බව ආදියෙහි දක්නට නොලැබේ යන 'කුච්ඡිතේ සලයන්තී' (ලාමක දේ කම්පා කරයි) යනාදී වූ එම විශේෂ ක්‍රමය 'මෙතැන් සිට විශේෂය පමණක් පවසමු' යන්නෙන් ඉවත් කරන ලදැයි දත යුතුය. කුසලතාදී විශේෂය ගෙන පවත්නා වූ 'සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ' යනාදිය විශේෂයන් නොවන බැවිනි.

2. සුඛස්ස ච පහානාති එත්ථ සුඛින්ද්‍රියං ‘‘සුඛ’’න්ති වුත්තං, තඤ්ච සුඛවෙදනාව හොතීති ‘‘සුඛවෙදනායං දිස්සතී’’ති වුත්තං, න පන ‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, වෙදනා සුඛා වෙදනා’’තිඑවමාදීසු (සං. නි. 4.249 ආදයො) සුඛ-සද්දො විය සුඛවෙදනාසද්දෙන සමානත්ථත්තා. අයඤ්හි සුඛින්ද්‍රියත්ථො සුඛ-සද්දො කායසුඛනං කායානුග්ගහං සාතවිසෙසං ගහෙත්වා පවත්තො, න පන සුඛා වෙදනා ‘‘යං කිඤ්චි වෙදනං වෙදෙති සුඛං වා (ම. නි. 1.409), යො සුඛං දුක්ඛතො’’තිඑවමාදීසු (සං. නි. 4.253) සුඛ-සද්දො විය සාතසාමඤ්ඤං ගහෙත්වා පවත්තොති. යස්මිං සති සුඛහෙතූනං පවත්ති, තං සුඛමූලං. බුද්ධුප්පාදෙ ච කාමසමතික්කමාදිකෙ විරාගෙ ච සති සුඛහෙතූනං පුඤ්ඤපස්සද්ධිආදීනං පවත්ති හොතීති තං ‘‘සුඛමූලං සුඛ’’න්ති වුත්තං. සුඛස්ස ච ආරම්මණත්තා ‘‘රූපං සුඛ’’න්ති වුත්තං. පුඤ්ඤානීති යදිදං වචනං, තං සුඛස්ස ච අධිවචනං ඉට්ඨවිපාකස්ස අධිවචනං තදත්ථස්ස ඉට්ඨවිපාකවිපච්චනතොති අත්ථො. සුඛපච්චයානං රූපාදීනං ඉට්ඨානං ඨානං ඔකාසො සග්ගා නන්දනඤ්චාති ‘‘සුඛා සග්ගා සුඛං නන්දන’’න්ති වුත්තං. දිට්ඨධම්මෙති ඉමස්මිං අත්තභාවෙ. සුඛවිහාරාති පඨමජ්ඣානවිහාරාදී. නීවරණාදිබ්‍යාබාධරහිතත්තා ‘‘අබ්‍යාබජ්ඣා’’ති වුත්තා. සබ්බසඞ්ඛාරදුක්ඛනිබ්බාපනතො තංනිරොධත්තා වා ‘‘නිබ්බානං සුඛ’’න්ති වුත්තං. ආදි-සද්දෙන ‘‘අදුක්ඛමසුඛං සන්තං, සුඛමිච්චෙව භාසිත’’න්ති අදුක්ඛමසුඛෙ. ‘‘ද්වෙපි මයා, ආනන්ද, [Pg.37] වෙදනා වුත්තා පරියායෙන සුඛා වෙදනා දුක්ඛා වෙදනා’’ති (සං. නි. 4.267) සුඛොපෙක්ඛාසු ච ඉට්ඨාසූති එවමාදීසු පවත්ති සඞ්ගහිතා.

2. 'සැපය ප්‍රහාණය කිරීමෙන්' යන්නෙහි මෙහි සුඛේන්ද්‍රිය 'සැපය' ලෙස දක්වා ඇත. එය සුඛ වේදනාව ම බැවින් 'සුඛ වේදනාවෙහි දක්න ලැබේ' යැයි කියන ලදී. එහෙත් 'මහණෙනි, මේ වේදනා තුනකි, එනම් සුඛ වේදනාවය' යනාදී තැන්වල පෙනෙන 'සුඛ' ශබ්දය මෙන් සුඛ වේදනා ශබ්දය හා සමාන අර්ථ ඇත්තේ නොවේ. මෙහි සුඛේන්ද්‍රිය අර්ථය ඇති 'සුඛ' ශබ්දය කායික සැපයෙහි කයට අනුග්‍රහ කරන විශේෂ ආශ්වාදයක් ගෙන පවතී. එහෙත් 'යම් කිසි වේදනාවක් විඳියි ද එය සැපයකි' හෝ 'යමෙක් සැපය දුකක් ලෙස දකී ද' යනාදී තැන්වල පවතින 'සුඛ' ශබ්දය මෙන් සාමාන්‍ය ආශ්වාදයක් ගෙන නොපවතී. යමක් ඇති කල්හි සැපයට හේතු වන කරුණු පවතී ද, එය 'සුඛමූල' (සැපයට මුල) වේ. බුද්ධෝත්පාදය ඇති කල්හි ද, කාමයන් ඉක්මවා යාම ආදී විරාගය ඇති කල්හි ද, පින් සහ පස්සද්ධිය (සන්සිඳීම) වැනි සැපයේ හේතූන් පවතින බැවින් එය 'සුඛමූලං සුඛං' (සැපයේ මුල සැපයකි) යැයි පවසන ලදී. සැපයට අරමුණක් වන බැවින් 'රූපය සැපයකි' යැයි කියන ලදී. 'පින්' යන යම් වචනයක් වේ ද, එය සැපය සඳහා ද, ඉෂ්ට විපාක සඳහා ද භාවිත වන නමකි. එහි අර්ථය නම් එහි අර්ථය ඉෂ්ට විපාක වශයෙන් විපාක දීම යන්නයි. සැපයට ප්‍රත්‍ය වන රූප ආදී ඉෂ්ට වස්තූන් පවතින ස්ථානය හෝ අවකාශය සගලොව සහ නන්දන වනය බැවින් 'සගලොව සැපයකි, නන්දන වනය සැපයකි' යැයි කියන ලදී. 'දිට්ඨධම්ම' යනු මේ ආත්ම භවයෙහි ය. 'සුඛවිහාර' යනු ප්‍රථමධ්‍යාන විහරණ ආදියයි. නීවරණාදී පීඩාවන්ගෙන් තොර බැවින් ඒවා 'අබ්‍යාබජ්ඣ' (නිර්ව්‍යාපාර/පීඩා රහිත) යැයි කියනු ලැබේ. සියලු සංස්කාර දුක් නිවා දමන බැවින් හෝ ඒවා නිරුද්ධ වන බැවින් 'නිවන සැපයකි' යැයි පවසන ලදී. 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'නොදුක් නොවූ ශාන්ත සැපය ම පවසන ලදී' යනුවෙන් අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවෙහි ද, 'ආනන්දය, මා විසින් පර්යාය වශයෙන් සැප වේදනාව ද දුක් වේදනාව ද යන දෙක ම පවසන ලදී' යනුවෙන් සුඛ, උපේක්ෂා සහ ඉෂ්ට අරමුණුවල ද පවත්නා වූ ව්‍යවහාරයන් මෙහි සංග්‍රහ වේ.

දුක්ඛවත්ථූති දුක්ඛස්ස ඔකාසො. අත්තනො පච්චයෙහි උප්පජ්ජමානම්පි හි තං දුක්ඛං ජාතිආදීසු විජ්ජමානෙසු තබ්බත්ථුකං හුත්වා උප්පජ්ජති. දුක්ඛපච්චයෙති දුක්ඛහෙතුම්හි, දුක්ඛස්ස ජනකෙති අත්ථො. දුක්ඛපච්චයට්ඨානෙති දුක්ඛජනකකම්මස්ස සහායභූතානං අනිට්ඨරූපාදිපච්චයානං ඨානෙ. පච්චයසද්දො හි ජනකෙ ජනකසහායෙ ච පවත්තතීති. ආදි-සද්දෙන ‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛ’’න්තිආදිනා (සං. නි. 3.15, 45-46, 76) සඞ්ඛාරදුක්ඛාදීසු පවත්ති දට්ඨබ්බා. සම්පයුත්තෙ වත්ථුඤ්ච කරජකායං සුඛයති ලද්ධස්සාදෙ අනුග්ගහිතෙ කරොතීති සුඛා. සුඛාති වෙදනාසද්දමපෙක්ඛිත්වා සුඛභාවමත්තස්ස අප්පකාසනෙන නපුංසකලිඞ්ගතා න කතා. සභාවතො සඞ්කප්පතො ච යං ඉට්ඨං, තදනුභවනං ඉට්ඨාකාරානුභවනං වා ඉට්ඨානුභවනං.

'දුක්ඛ වස්තු' යනු දුක ඇති වීමට ඉඩකඩයි. තමාගේ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් උපදින්නා වූ ඒ දුක ජාති ආදිය පවතින කල්හි එය වස්තු (පදනම) කොටගෙන උපදී. 'දුක්ඛ ප්‍රත්‍යයෙහි' යනු දුකට හේතුවෙහි, එනම් දුක උපදවන්නා වූ දෙයෙහි යන්න අර්ථයයි. 'දුක්ඛ ප්‍රත්‍යය ස්ථානයෙහි' යනු දුක උපදවන කර්මයට සහාය වන්නා වූ අනිෂ්ට රූප ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ ස්ථානයෙහි යන්නයි. 'ප්‍රත්‍ය' යන ශබ්දය උපදවන්නා වූ (ජනක) දෙයට මෙන්ම උපදවන්නාට සහාය වන දෙයට ද යෙදේ. 'යමක් අනිත්‍ය ද එය දුකකි' යනාදී දේශනා අනුව සංඛාර දුක්ඛ ආදියෙහි ද මෙසේ පැවැත්ම දත යුතුය. සම්ප්‍රයුක්ත වූ (සිත හා චෛතසික) වස්තුව ද කර්මජ කය ද සතුටු කරවන බැවින් ද, ලැබුණු ආශ්වාදය අනුග්‍රහ කරන බැවින් ද 'සුඛා' (සුඛ වේදනාව) නම් වේ. 'සුඛා' යනු වේදනා යන ශබ්දය අපේක්ෂාවෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් යොදා ඇති අතර, සුඛ ස්වභාවය පමණක් ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා නපුංසක ලිංගය යොදා නැත. ස්වභාවයෙන් මෙන්ම සංකල්පයෙන් ද යමක් ඉෂ්ට (කැමති දේ) වේ ද, එය අනුභව කිරීම හෝ ඉෂ්ට ආකාරයෙන් අනුභව කිරීම 'ඉෂ්ටානුභවය' (ඉෂ්ට වූ දේ විඳීම) යි.

සමන්ති අවිසමං. සමා එකීභාවූපගතා විය යුත්තා, සමං වා සහ යුත්තාති යොජෙතබ්බං. එකුප්පාදාති එකො සමානො උප්පාදො එතෙසන්ති එකුප්පාදා, සමානපච්චයෙහි සහුප්පත්තිකාති අත්ථො. සහුප්පත්තිකානං රූපාරූපානඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤසම්පයුත්තතා ආපජ්ජෙය්‍යාති ‘‘එකනිරොධා’’ති වුත්තං, යෙ සමානුප්පාදා සමානනිරොධා ච, තෙ සම්පයුත්තාති රූපාරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤසම්පයොගො නිවාරිතො හොති. එවමපි අවිනිබ්භොගරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤසම්පයුත්තතා ආපජ්ජෙය්‍යාති ‘‘එකවත්ථුකා’’ති වුත්තං, යෙ එකුප්පාදා එකනිරොධා එකවත්ථුකා ච, තෙ සම්පයුත්තාති. එවමපි අවිනිබ්භොගරූපෙසු එකං මහාභූතං සෙසමහාභූතොපාදාරූපානං නිස්සයපච්චයො හොතීති තෙන තානි එකවත්ථුකානීති, චක්ඛාදිනිස්සයභූතානි වා භූතානි එකං වත්ථු එතෙසු සන්නිස්සිතන්ති එකවත්ථුකානීති කප්පෙන්තස්ස තෙසං සම්පයුත්තතාපත්ති සියාති තන්නිවාරණත්ථං ‘‘එකාරම්මණා’’ති වුත්තං, යෙ එකුප්පාදා…පෙ… එකාරම්මණා ච හොන්ති, තෙ සම්පයුත්තාති. පටිලොමතො වා එකාරම්මණාති වුත්තෙ එකවීථියඤ්ච පඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනානං නානාවීථියං පරසන්තානෙ ච එකස්මිං ආරම්මණෙ උප්පජ්ජමානානං භින්නවත්ථුකානං සම්පයුත්තතා ආපජ්ජෙය්‍යාති ‘‘එකවත්ථුකා’’ති වුත්තං, යෙ එකවත්ථුකා හුත්වා එකාරම්මණා, තෙ සම්පයුත්තාති. එවමපි සම්පටිච්ඡනසන්තීරණාදීනං සම්පයුත්තතා ආපජ්ජෙය්‍යාති ‘‘එකනිරොධා’’ති වුත්තං, යෙ එකනිරොධා [Pg.38] හුත්වා එකවත්ථුකා එකාරම්මණා, තෙ සම්පයුත්තාති. කිං පන නානුප්පාදාපි එවං තිවිධලක්ඛණා හොන්ති, අථ එකුප්පාදා එවාති විචාරණාය එකුප්පාදා එව එවං තිවිධලක්ඛණා හොන්තීති දස්සනත්ථං ‘‘එකුප්පාදා’’ති වුත්තං.

'සම' යනු විෂම නොවන බවයි. එක්වූ බවට පත්වූවාක් මෙන් යෙදුණු දේ 'සම' වේ. එසේ නැතහොත් 'සම' (එක්ව) යෙදුණු බැවින් 'සම' නම් වේ. 'එකුප්පාද' යනු මොවුන්ගේ උත්පාදය (ඉපදීම) එකක් ම වූ බැවින් එකුප්පාද නම් වේ; එනම් සමාන ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් එක්ව ඉපදෙන ස්වභාවය ඇති බවයි. එක්ව උපදින රූප හා අරූප ධර්මයන් අතර ද අන්‍යෝන්‍ය සම්ප්‍රයුක්ත බවක් ඇති වේ යැයි සිතිය හැකි බැවින් 'ඒකනිරෝධ' (එකම නිරෝධය ඇති) යන්න වදාරන ලදී. එනම් යම් ධර්ම කෙනෙක් සමාන උත්පාදයක් හා සමාන නිරෝධයක් ඇත්තෝ ද, ඔවුහු සම්ප්‍රයුක්ත වෙති. එවිට රූප හා අරූප අතර අන්‍යෝන්‍ය සම්ප්‍රයුක්ත බව වැළකේ. මෙසේ වූ කල අවිනිර්භෝග රූපයන් (වෙන් කළ නොහැකි රූප) අතර ද අන්‍යෝන්‍ය සම්ප්‍රයුක්ත බවක් ඇති වේ යැයි සිතිය හැකි බැවින් 'ඒකවත්ථුක' (එකම වස්තුවක් ඇති) යන්න වදාරන ලදී. යම් ධර්ම කෙනෙක් එකම උත්පාදයක්, එකම නිරෝධයක් හා එකම වස්තුවක් ඇත්තෝ ද, ඔවුහු සම්ප්‍රයුක්ත වෙති. මෙසේ වූ කල ද අවිනිර්භෝග රූපයන්හි එක් මහා භූතයක් සෙසු මහා භූතයන්ට හා උපාදාය රූපයන්ට නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වන බැවින්, ඒවා ද ඒකවත්ථුක ලෙස හෝ චක්ඛු ආදී නිශ්‍රය වූ භූත රූප එක් වස්තුවක් ලෙස මොවුන් කෙරෙහි රඳා පවතින බව සලකා ඒවා අතර ද සම්ප්‍රයුක්ත බවක් ඇතැයි යමෙකු කල්පනා කළහොත්, එය වැළැක්වීම පිණිස 'ඒකාරම්මණ' (එකම අරමුණක් ඇති) යන්න වදාරන ලදී. යම් ධර්ම කෙනෙක් එකම උත්පාදය ඇති... පෙ... එකම අරමුණ ඇති වෙත් ද, ඔවුහු සම්ප්‍රයුක්ත වෙති. ප්‍රතිලෝම වශයෙන් ගතහොත්, 'ඒකාරම්මණ' යැයි පැවසූ විට එක් වීථියක පවතින පංචවිඤ්ඤාණ හා සම්පටිච්ඡන සිත ද, වෙනත් වීථිවල හෝ අන්‍ය සන්තානවල එකම අරමුණෙහි උපදින්නා වූ විවිධ වස්තු ඇති සිත් අතර ද සම්ප්‍රයුක්ත බවක් ඇති වේ යැයි සිතිය හැකි බැවින් 'ඒකවත්ථුක' යන්න වදාරන ලදී. එකම වස්තුවක උපදින අතරම එකම අරමුණක් ඇති ධර්ම සම්ප්‍රයුක්ත වෙති. එවිට ද සම්පටිච්ඡන, සන්තීරණ ආදී සිත් අතර සම්ප්‍රයුක්ත බවක් ඇතැයි සිතිය හැකි බැවින් 'ඒකනිරෝධ' යන්න වදාරන ලදී. එකම නිරෝධය ඇතිව එකම වස්තුවක එකම අරමුණක් ඇති ධර්ම සම්ප්‍රයුක්ත වෙති. ඉපදීමෙන් පසු වෙනස් වූවන් හට ද මෙසේ ත්‍රිවිධ ලක්ෂණයන් තිබේ ද, නැතහොත් එකම උත්පාදයක් ඇති අයට ම ද? යන විමසීමේදී එකම උත්පාදයක් ඇති අයට පමණක් මෙසේ ත්‍රිවිධ ලක්ෂණයන් ඇති වන බව පෙන්වීමට 'එකුප්පාද' යන්න වදාරන ලදී.

3. විපක්කභාවමාපන්නානං අරූපධම්මානන්ති යථා සාලිබීජාදීනං ඵලානි තංසදිසානි නිබ්බත්තානි විපක්කානි නාම හොන්ති, විපාකනිරුත්තිඤ්ච ලභන්ති, න මූලඞ්කුරපත්තඛන්ධනාළානි, එවං කුසලාකුසලානං ඵලානි අරූපධම්මභාවෙන සාරම්මණභාවෙන සුක්කකණ්හාදිභාවෙන ච තංසදිසානි විපක්කභාවමාපන්නානීති විපාකනිරුත්තිං ලභන්ති, න රූපධම්මා කම්මනිබ්බත්තාපි කම්මාසදිසාති දස්සෙතුං වුත්තං. ජාතිජරාසභාවාති ජායනජීරණසභාවා. විපාකපකතිකාති විපච්චනපකතිකා. විපච්චනසභාවතා ච අනුපච්ඡින්නාවිජ්ජාතණ්හාමානසන්තානෙ සබ්‍යාපාරතා, තෙන අභිඤ්ඤාදිකුසලානං භාවනායපහාතබ්බාදිඅකුසලානඤ්ච විපාකානුප්පාදනෙපි විපාකධම්මතා සිද්ධා හොති. විපක්කභාවන්ති චෙත්ථ භාව-සද්දෙන සභාවො එව වුත්තො. තං යථාවුත්තං විපක්කසභාවං දුතියස්ස වුත්තං විපච්චනසභාවඤ්ච ගහෙත්වා ‘‘උභයසභාවපටික්ඛෙපවසෙනා’’ති ආහ.

3. 'විපාක බවට පත් වූ අරූප ධර්මයන්ගේ' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේයි: ඇල් වී බීජ ආදියේ ඵලයන් එම බීජයන්ට සමාන ලෙස හටගත් විට ඒවා විපාක නම් වේ, 'විපාක' යන නාමය ද ලබයි; නමුත් මුල්, අංකුර, පත්‍ර, කඳ හෝ කරල් විපාක නම් නොවේ. එමෙන්ම කුසල් අකුසල්වල ඵලයන් ද අරූප ධර්ම ස්වභාවයෙන් ද, අරමුණු සහිත ස්වභාවයෙන් ද, ශුක්ල හා කෘෂ්ණ ආදී ස්වභාවයෙන් ද එම කර්මයන්ට ම සමාන ලෙස විපාක බවට පත්වන බැවින් 'විපාක' යන නාමය ලබයි. කර්මයෙන් හටගත් රූප ධර්මයන් ද කර්මයට අසමාන බැවින් විපාක නම් නොවන බව පෙන්වීමට මෙසේ වදාරන ලදී. 'ජාතිජරා ස්වභාව' යනු ඉපදෙන හා දිරා යන ස්වභාවයයි. 'විපාක ප්‍රකෘතිය' යනු විපාක දෙන ස්වභාවයයි. විපාක දෙන ස්වභාවය නම් නොසිඳුණු අවිද්‍යා, තණ්හා හා මාන ඇති සන්තානයක ක්‍රියාත්මක වීමයි. ඒ නිසා අභිඥා ආදී කුසලයන්ගේ සහ භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු අකුසලයන්ගේ ද විපාකයක් නූපදින අවස්ථාවක වුව ද, ඒවායෙහි විපාක දෙන ස්වභාවය (විපාක ධර්මතාවය) සිද්ධ වේ. මෙහි 'විපාක භාවය' යන්නෙහි භාව ශබ්දයෙන් ස්වභාවය ම කියැවේ. එසේ කියන ලද විපාක ස්වභාවය සහ දෙවනුව කියන ලද විපාක දෙන ස්වභාවය යන දෙකම ගෙන 'උභය ස්වභාවය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම් වශයෙන්' යැයි පවසන ලදී.

4. උපෙතෙන ආදින්නා උපාදින්නා. කිං පන තං උපෙතං, කෙන ච උපෙතං, කථඤ්ච උපෙතං, කෙ ච තෙන ආදින්නාති? සති ච ලොකුත්තරානං කෙසඤ්චි ආරම්මණභාවෙ තන්නිවත්තනත්ථං උපෙතසද්දසම්බන්ධිනා උපය-සද්දෙන වුච්චමානාහි චතුබ්බිධුපාදානභූතාහි තණ්හාදිට්ඨීහි උපෙතං, තෙහි ච ආරම්මණකරණවසෙන උපෙතං, න සමන්නාගමවසෙන. සති ච සබ්බතෙභූමකධම්මානං උපාදානාරම්මණත්තෙ යෙහි විපාකකටත්තාරූපානි අම්හෙහි නිබ්බත්තත්තා අම්හාකං එතානි ඵලානීති ගණ්හන්තෙහි විය ආදින්නානි, තානි තෙභූමකකම්මානි කම්මභාවෙන එකත්තං උපනෙත්වා උපෙතන්ති ඉධ ගහිතානි. තෙහි ච නිබ්බත්තානි විපාකකටත්තාරූපානි උපාදින්නා ධම්මාති සබ්බමෙතං දස්සෙතුං ‘‘ආරම්මණකරණවසෙනා’’තිආදි වුත්තං. අයඤ්ච අත්ථනයො යථාසම්භවං යොජෙතබ්බො, න වචනානුපුබ්බෙනාති. එත්ථාහ – යදි ආරම්මණකරණවසෙන තණ්හාදිට්ඨීහි උපෙතෙන ආදින්නා උපාදින්නා, සබ්බතෙභූමකධම්මා ච තණ්හාදීනං ආරම්මණා හොන්ති, න ච උපෙතසද්දො කම්මෙ එව නිරුළ්හො, තෙන කම්මස්සෙව ගහණෙ කාරණං නත්ථි, තස්මා සබ්බතෙභූමකධම්මපච්චයුප්පන්නානං [Pg.39] අවිජ්ජාදිහෙතූහි නිබ්බත්තානං සඞ්ඛාරාදිඵලානං උපාදින්නත්තං ආපජ්ජති තෙසම්පි තෙහිඵලභාවෙන ගහිතත්තා. උප-සද්දෙන ච උපෙතතාමත්තං ජොතිතං, න ආරම්මණකරණං සමන්නාගමනිවත්තකං, ආදින්න-සද්දෙන ච ගහිතතාමත්තං වුත්තං, න කම්මසමුට්ඨානතාවිසෙසො. තස්මා සබ්බපච්චයුප්පන්නානං උපාදින්නත්තං ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති බොධනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන දෙසනාපවත්තිතො. යෙසඤ්හි බොධනත්ථං ‘‘උපාදින්නා’’ති එතං වුත්තං, තෙ තෙනෙව වචනෙන යථාවුත්තප්පකාරෙ ධම්මෙ බුජ්ඣිංසු, එතරහි පන තාවතා බුජ්ඣිතුං අසක්කොන්තෙන සුත්වා තදත්ථො වෙදිතබ්බොති එසා අත්ථවිභාවනා කතා ‘‘කම්මුනා’’ති.

4. 'උපාදානය හා සම්බන්ධ වී ගන්නා ලද්දේ උපාදින්න' නම් වේ. ඒ සම්බන්ධ වූයේ කුමක් ද? කුමක් හා සම්බන්ධ වූයේ ද? කෙසේ සම්බන්ධ වූයේ ද? ඒ මගින් ගන්නා ලද්දේ කවුරුන් ද? ඇතැම් ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ද අරමුණු වන බැවින්, ඒවා බැහැර කිරීම පිණිස 'උපේත' ශබ්දය හා බැඳුණු 'උපාය' යන වචනයෙන් පැවසෙන සිව්වැදෑරුම් උපාදාන වූ තණ්හා-දිට්ඨි මගින් සම්බන්ධ වූ බව කියැවේ. එය සම්බන්ධ වූයේ අරමුණු කිරීමේ වශයෙනි, සමන්වාගම වශයෙන් නොවේ. තෛභූමක සියලු ධර්මයන් උපාදානයන්ට අරමුණු වන බැවින්, ඒ අතරින් 'මෙය අප විසින් උපදවන ලද බැවින් අපගේ ඵලයන් වේ' යැයි ගන්නාක් මෙන්, තෛභූමක කර්මයන් හා සම්බන්ධ වී හටගත් යම් විපාක හා කටත්තා රූප වෙත් ද, ඒවා මෙහි 'උපේත' යනුවෙන් ගන්නා ලදී. ඒවායින් හටගත් විපාක හා කටත්තා රූප 'උපාදින්න ධර්ම' නම් වේ. මේ සියල්ල පෙන්වීමට 'අරමුණු කිරීමේ වශයෙන්' යනාදිය පවසන ලදී. මෙම අර්ථ ක්‍රමය අවස්ථාවට අනුව යොදාගත යුතු අතර, වචන පෙළගැස්ම අනුව ම නොගත යුතුය. මෙහිදී ප්‍රශ්නයක් නැගිය හැකිය: ඉදින් අරමුණු කිරීමේ වශයෙන් තණ්හා-දිට්ඨීන් හා සම්බන්ධ වී ගන්නා ලද්දේ උපාදින්න නම්, සියලු තෛභූමක ධර්මයන් ද තණ්හාදීන්ට අරමුණු වන බැවින් සහ 'උපේත' ශබ්දය කර්මය සඳහා ම පමණක් වෙන් වූවක් නොවන බැවින්, කර්මය ම ගැනීමට විශේෂ හේතුවක් නැත. එබැවින් අවිද්‍යාදී හේතුන්ගෙන් හටගත් සංඛාරාදී ඵලයන් ද ඵලයන් ලෙස ගන්නා බැවින් ඒවා ද උපාදින්න විය යුතු නොවේ ද? තවද 'උප' ශබ්දයෙන් සම්බන්ධ බව පමණක් හැඟවෙන අතර, අරමුණු කිරීම් වශයෙන් සම්බන්ධ වීම හෝ සමන්වාගමය වැළැක්වීමක් සිදු නොවේ. 'ආදින්න' ශබ්දයෙන් ද ගන්නා ලද බව පමණක් පැවසෙන අතර කර්මයෙන් උපන් බවට විශේෂයක් නොදැක්වේ. එසේ නම් සියලු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් ධර්මයන් උපාදින්න විය යුතු නොවේ ද? පිළිතුර නම්: එසේ නොවේ, මන්ද දේශනාව පවත්වනුයේ අවබෝධ කරගන්නා තැනැත්තාගේ අධ්‍යාශය අනුව බැවිනි. 'උපාදින්න' යන වචනය යමෙකුගේ අවබෝධය පිණිස වදාරන ලද්දේ ද, ඔවුහු ඒ වචනයෙන් ම කියන ලද අයුරින් ධර්මයන් අවබෝධ කරගත්හ. නමුත් දැන් එපමණකින් අවබෝධ කරගත නොහැකි අය විසින් ශ්‍රවණය කොට එහි අර්ථය දත යුතු බැවින් 'කර්මය මගින්' යැයි මෙම අර්ථ විවරණය කරන ලදී.

අයං පන අපරො අත්ථො දට්ඨබ්බො – උප-සද්දො උපෙතං දීපෙති. අයඤ්හි උප-සද්දො සමාසෙ පයුජ්ජමානො ‘‘අතිමාලා’’තිආදීසු අති-සද්දො විය අතික්කමනං සසාධනං උපගමනං සසාධනං වදති, උපගමනඤ්ච උපාදානඋපයො, තෙන උපගතං උපෙතං. කිං පන තන්ති? යං අසති උපාදානෙ න හොති, තං ‘‘උපාදානපච්චයා භවො’’ති එවං වුත්තං තෙභූමකකම්මං පච්චයභාවෙන පුරිමජාතුප්පන්නෙන උපාදානෙන උපගතත්තා ‘‘උපෙත’’න්ති වුච්චති. න හි කොචි අනුපග්ගම්ම අනිච්ඡන්තො කම්මං කරොතීති. තෙන උපෙතෙන කම්මුනා පුනබ්භවස්ස ආදානං හොති. කම්මුනා හි සාසවෙන සත්තා ආදියන්ති පුනබ්භවං, තස්මා ආදාතබ්බභාවෙන පාකටො පුනබ්භවො. සො ච උපපත්තිභවො තෙභූමකවිපාකකටත්තාරූපසඞ්ගහො ‘‘භවපච්චයා ජාතී’’ති එත්ථ ජාතිවචනෙ සමවරුද්ධොති උපාදින්නවචනෙන උපපත්තිභවො වුච්චති, උපපත්තිභවො ච තෙභූමකවිපාකකටත්තාරූපානීති ධාතුකථායං පකාසිතමෙතං. තස්මා උපෙතෙන ආදින්නාති තෙ එව ධම්මා වුච්චන්තීති සිද්ධො අයමත්ථොති. උපාදින්න-සද්දස්ස අත්ථං වත්වා තං විස්සජ්ජෙත්වා උපාදානිය-සද්දස්ස විසුං උපාදින්නසද්දානපෙක්ඛං අත්ථං වත්තුං ‘‘ආරම්මණභාවං උපගන්ත්වා’’තිආදිමාහ. තස්මා එව අවිසෙසෙත්වා ‘‘උපාදානස්ස ආරම්මණපච්චයභූතානමෙතං අධිවචන’’න්ති වුත්තං. තං පන උපාදානියං උපාදින්නං අනුපාදින්නන්ති දුවිධං. තස්මා තං විසෙසනෙන දස්සෙන්තො ‘‘උපාදින්නා ච තෙ උපාදානියා චා’’තිආදිමාහ.

මෙහි තවත් අර්ථයක් දත යුතුය - 'උප' යන ශබ්දයෙන් 'උපේත' (පැමිණි/යුක්ත) යන්න පවසයි. සමාස පදයන්හි යෙදෙන මේ 'උප' ශබ්දය 'අතිමාලා' යනාදියෙහි 'අති' ශබ්දය මෙන් ඉක්මවා යාමක් හෝ පැමිණීමක් ප්‍රකාශ කරයි. පැමිණීම යනු උපාදානය කරා එළඹීමයි. එයින් උපගත වූයේ 'උපේත' යි. එය කුමක්ද? උපාදානය නොමැති කල්හි යමක් සිදු නොවේද, එය 'උපාදාන පච්චයා භවෝ' (උපාදානය හේතුවෙන් භවය වේ) යනුවෙන් වදාළ තේභූමික කර්මයයි. පෙර උපන් උපාදානය විසින් උපගත වූ (එළඹි) බැවින් එය 'උපේත' යයි කියනු ලැබේ. කිසිවෙක් (උපාදානයෙන්) තොරව, අකමැත්තෙන් කර්මයක් නොකරයි. එම උපේත වූ කර්මය මගින් පුනර්භවය ග්‍රහණය කර ගැනීම (ආදානය) සිදු වේ. සාශ්‍රව කර්මය මගින් සත්වයෝ පුනර්භවය ලබා ගනිති. එබැවින් උපාදානයට අරමුණු වන බැවින් පුනර්භවය ප්‍රකටය. එම උප්පත්ති භවය තේභූමික විපාක හා කටත්තා රූපයන්ගේ සංග්‍රහයකි. එය 'භව පච්චයා ජාති' යන මෙහි 'ජාති' යන වචනයෙන් ඇතුළත් වේ. එබැවින් 'උපාදින්න' යන වචනයෙන් උප්පත්ති භවය කියනු ලැබේ. උප්පත්ති භවය යනු තේභූමික විපාක හා කටත්තා රූප බව ධාතුකථාවෙහි ප්‍රකාශ කර ඇත. එබැවින් උපේත විසින් ලබා ගන්නා ලද (ආදින්න) එම ධර්මයන්ම කියනු ලැබේ යන අර්ථය සිද්ධ වේ. 'උපාදින්න' ශබ්දයේ අර්ථය කියා, එය අත්හැර 'උපාදානිය' ශබ්දයේ අර්ථය 'උපාදින්න' ශබ්දය මත රඳා නොපවතින ලෙස වෙනමම පැවසීමට 'ආරම්මණ භාවයට පැමිණ' යනාදිය වදාළහ. එබැවින් විශේෂයක් නොකොට 'මෙය උපාදානයට අරමුණු ප්‍රත්‍ය වූ ධර්මයන්ට නමකි' යනුවෙන් වදාළහ. එම උපාදානිය ධර්ම 'උපාදින්න' සහ 'අනුපාදින්න' වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එබැවින් එය විශේෂණ කොට පෙන්වීමට 'උපාදින්නා ච තේ උපාදානියා ච' යනාදිය වදාළහ.

5. සංකිලෙසොති දස කිලෙසවත්ථූනි වුච්චන්ති. සංකිලිට්ඨාති තෙහි විබාධිතා උපතාපිතා ච. තෙ පන යස්මා සංකිලෙසසම්පයුත්තා එකුප්පාදාදීහි නින්නානත්තා එකීභාවමිව ගතා විසාදීහි විය සප්පිආදයො විදූසිතා [Pg.40] මලීනා විබාධිතා උපතාපිතා ච නාම හොන්ති, තස්මා ආහ ‘‘සංකිලෙසෙන සමන්නාගතා සංකිලිට්ඨා’’ති. සංකිලෙසං අරහන්තීති සංකිලෙසස්ස ආරම්මණභාවෙන තං ලද්ධුං අරහන්තීති අත්ථො. ආරම්මණභාවානතික්කමනතොති එතෙන සංකිලෙසානතික්කමනමෙව දස්සෙති, වත්ථයුගිකසුඞ්කසාලිකසද්දානං විය සංකිලෙසික-සද්දස්ස පවත්ති වෙදිතබ්බා.

5. සංකිලෙස (කෙලෙස්) යනු දස කෙලෙස් වස්තූන්ට කියනු ලැබේ. සංකිලිට්ඨ (කිලිටි වූ) යනු ඔවුන් විසින් පීඩිත වූ සහ තැවුණු දේවල්ය. එම ධර්මයන් කෙලෙස් සමග සම්ප්‍රයුක්ත බැවින් ද, එකම උත්පාදාදියෙන් යුක්තව වෙනසක් නොමැති බැවින් ද එක් බවට පත් වූවාක් මෙනි. විෂ ආදියෙන් ගිතෙල් ආදිය කිලිටි වන්නා සේ මේවාද මලින වූ, පීඩිත වූ සහ තැවුණු බැවින් 'සංකිලෙසයෙන් යුක්ත වූයේ සංකිලිට්ඨ' යයි වදාළහ. සංකිලෙසයට සුදුසු (සංකිලේසය ලැබීමට සුදුසු) යනු සංකිලෙසයට අරමුණු වීම මගින් එය ලැබීමට සුදුසු බවයි. 'ආරම්මණ භාවය ඉක්මවා නොයන බැවින්' යන මෙයින් සංකිලෙසයන් ඉක්මවා නොයන බවම දක්වයි. 'වත්ථයුගික', 'සුංකසාලික' යන වචන මෙන් 'සංකිලේසික' යන වචනයේ ප්‍රවෘත්තිය දත යුතුය.

6. සහ විතක්කෙන හොන්තීති වචනසෙසො යොජෙතබ්බො අවුච්චමානස්සපි භවති-අත්ථස්ස විඤ්ඤායමානත්තා. මත්තාති පමාණවාචකං එකං පදන්ති ගහෙත්වා ‘‘විචාරොව මත්තා එතෙස’’න්ති අත්ථො වුත්තො. අඤ්ඤත්ථ අවිප්පයොගීසු විතක්කවිචාරෙසු විචාරොව එතෙසං මත්තා, තතො උද්ධං විතක්කෙන සම්පයොගං න ගච්ඡන්තීති අත්ථො. අයමපරො අත්ථො – මත්ත-සද්දො විසෙසනිවත්තිඅත්ථො. සවිතක්කසවිචාරා ධම්මා හි විතක්කවිසිට්ඨෙන විචාරෙන සවිචාරා, එතෙ පන විචාරමත්තෙන විතක්කසඞ්ඛාතවිසෙසරහිතෙන, තස්මා ‘‘විචාරමත්තා’’ති වුච්චන්ති, විචාරමත්තවන්තොති අත්ථො. විචාරමත්තවචනෙන අවිතක්කත්තෙ සිද්ධෙ අවිතක්කානං අඤ්ඤෙසම්පි අත්ථිභාවජොතනත්ථං අවිතක්කවචනං. අවිතක්කා හි විචාරමත්තා ච සන්ති අවිචාරා චාති නිවත්තෙතබ්බා ගහෙතබ්බා ච හොන්ති, තෙසු අවුච්චමානෙසු නිවත්තෙතබ්බගහෙතබ්බස්ස අදස්සිතත්තා විචාරමත්තාවඅවිතක්කාති ආපජ්ජෙය්‍යාති. විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවො පන යථාකාමං හොතීති සාමඤ්ඤෙන අවිතක්කභාවෙන සහ විචාරමත්තතාය ධම්මවිසෙසනභාවං දස්සෙතුං ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා’’ති පදානුක්කමො කතො.

6. 'විතර්කය සමග පවතියි' යනුවෙන් වාක්‍ය ශේෂය යෙදිය යුතුය. නොකීවත් 'පවතියි' යන අර්ථය වැටහෙන බැවිනි. 'මත්තා' යනු ප්‍රමාණ වාචක එක් පදයක් ලෙස ගෙන 'ඔවුන්ගේ ප්‍රමාණය විචාරයම වේ' යන අර්ථය කියන ලදී. වෙනත් තැනක (ධ්‍යානයක) වෙන් කළ නොහැකි ලෙස පවතින විතර්ක-විචාරයන් අතුරින් විචාරයම මෙහි ප්‍රමාණය වේ, ඉන් මතු විතර්කය සමග සම්ප්‍රයුක්ත නොවේ යනු අර්ථයයි. මෙය තවත් අර්ථයකි - 'මත්ත' ශබ්දය විශේෂණය ඉවත් කිරීමේ අර්ථය දෙයි. සවිතක්ක සවිචාර ධර්මයෝ විතර්කයෙන් විශිෂ්ට වූ විචාරය හේතුවෙන් සවිචාර නම් වෙති. මේවා වනාහි විතර්කය නම් වූ විශේෂණය රහිත විචාර මාත්‍රයක් පමණක් ඇති බැවින් 'විචාරමත්ත' යයි කියනු ලැබේ. විචාර මාත්‍රයක් ඇත්තේ යන අර්ථයයි. 'විචාරමත්ත' යන වචනයෙන් 'අවිතක්ක' (විතර්ක රහිත) බව සිද්ධ වුවද, විතර්ක රහිත අනෙකුත් ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පෙන්වීම සඳහා 'අවිතක්ක' යන වචනය යොදන ලදී. මක්නිසාද යත්, අවිතක්ක ධර්මයෝ 'විචාරමත්ත' සහ 'අවිචාර' වශයෙන් දෙවදෑරුම් වන බැවින්, බැහැර කළ යුතු දේ හා ගත යුතු දේ දැක්විය යුතුය. ඒවා නොකීවොත් බැහැර කළ යුතු හා ගත යුතු දේ නොපෙනෙන බැවින් 'විචාරමත්ත' යනු 'අවිතක්ක' පමණක්ම යයි වැරදි අර්ථයක් ඇති විය හැක. විශේෂණ හා විශේෂ්‍ය භාවය රුචිය පරිදි සිදු වන බැවින්, සාමාන්‍ය අවිතක්ක භාවය සමග විචාරමත්ත භාවයේ ධර්ම විශේෂණත්වය පෙන්වීමට 'අවිතක්කවිචාරමත්තා' යන පද අනුපිළිවෙල කරන ලදී.

අථ වා සවිචාරා දුවිධා සවිතක්කා අවිතක්කා ච, තෙසු අවිතක්කෙ නිවත්තෙතුං ආදිපදං වුත්තං. අවිචාරා ච දුවිධා සවිතක්කා අවිතක්කා ච, තෙසු සවිතක්කෙ නිවත්තෙතුං තතියපදං වුත්තං. යෙ පන ද්වීහිපි නිවත්තිතා අවිතක්කා සවිතක්කා ච සවිචාරා අවිචාරා ච, තෙසු අඤ්ඤතරදස්සනං වා කත්තබ්බං සියා උභයදස්සනං වා. උභයදස්සනෙ කරියමානෙ යදි ‘‘සවිතක්කසවිචාරා’’ති වුච්චෙය්‍ය, ආදිපදත්ථතාව ආපජ්ජති. අථ ‘‘අවිතක්කඅවිචාරා’’ති වුච්චෙය්‍ය, අන්තපදත්ථතා. අථ පන ‘‘අවිතක්කසවිචාරා සවිතක්කඅවිචාරා’’ති වුච්චෙය්‍ය, අජ්ඣත්තබහිද්ධානං විය අත්ථන්තරාභාවො වා සඞ්කරදොසො වා එකස්සෙව සවිතක්කාවිතක්කතාසවිචාරාවිචාරතාවිරොධො වා ආපජ්ජෙය්‍ය, තස්මා [Pg.41] අඤ්ඤතරදස්සනෙන ඉතරම්පි පකාසෙතුං අවිතක්කවචනෙන ද්විප්පකාරෙසු වත්තබ්බෙසු සවිතක්කඅවිචාරෙ නිවත්තෙත්වා අවිතක්කසවිචාරෙ දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා’’ති. අථ වා විතක්කාභාවෙන එතෙ විචාරමත්තා, න විචාරතො අඤ්ඤස්ස කස්සචි ධම්මස්ස අභාවාති දස්සෙතුං අවිතක්කවචනෙන විචාරමත්තා විසෙසිතා.

එසේත් නැතිනම්, සවිචාර ධර්මයෝ සවිතක්ක සහ අවිතක්ක වශයෙන් දෙවදෑරුම්ය. ඔවුන්ගෙන් අවිතක්ක ධර්මයන් බැහැර කිරීමට පළමු පදය වදාරන ලදී. අවිචාර ධර්මයෝද සවිතක්ක සහ අවිතක්ක වශයෙන් දෙවදෑරුම්ය. ඔවුන්ගෙන් සවිතක්ක ධර්මයන් බැහැර කිරීමට තෙවන පදය වදාරන ලදී. ඒ දෙකෙන්ම බැහැර වූ යම් අවිතක්ක සවිතක්ක ධර්මයන් සහ සවිචාර අවිචාර ධර්මයන් වේද, ඔවුන්ගෙන් එක් වර්ගයක් හෝ වර්ග දෙකම දැක්විය යුතුය. වර්ග දෙකම දක්වන කල්හි, ඉදින් 'සවිතක්ක සවිචාර' යයි පැවසුවහොත් පළමු පදයේ අර්ථයම ලැබේ. ඉදින් 'අවිතක්ක අවිචාර' යයි පැවසුවහොත් අවසාන පදයේ අර්ථය ලැබේ. ඉදින් 'අවිතක්ක සවිචාර, සවිතක්ක අවිචාර' යයි පැවසුවහොත්, අධ්‍යාත්මික-බාහිර ධර්මයන් මෙන් අර්ථ අතර වෙනසක් නොමැති වීම හෝ අර්ථ මිශ්‍ර වීම (සංකර දෝෂය) හෝ එක් ධර්මයකම සවිතක්ක-අවිතක්ක බව සහ සවිචාර-අවිචාර බව අතර පරස්පරයක් ඇති වේ. එබැවින් එක් වර්ගයක් දැක්වීමෙන් අනෙක් වර්ගයද ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා, ආකාර දෙකකින් කිව යුතු වූ 'අවිතක්ක' වචනයෙන් සවිතක්ක-අවිචාර ධර්මයන් බැහැර කොට අවිතක්ක-සවිචාර ධර්මයන් පෙන්වමින් 'අවිතක්කවිචාරමත්තා' යනුවෙන් වදාළහ. එසේත් නැතිනම්, විතර්කය නොමැති බැවින් මේවා විචාර මාත්‍රයක් පමණි, විචාරයට වඩා අන් කිසිදු ධර්මයක අභාවයක් මෙහි නැතැයි පෙන්වීමට 'අවිතක්ක' යන වචනයෙන් 'විචාරමත්ත' යන්න විශේෂණය කරන ලදී.

7. උපෙක්ඛතීති වෙදයමානාපි මජ්ඣත්තවෙදනා සුඛාකාරෙ දුක්ඛාකාරෙ ච උදාසිනා හොතීති අත්ථො. අථ වා උපෙතා යුත්තා සුඛදුක්ඛානං අවිරුද්ධා ඉක්ඛා අනුභවනං උපෙක්ඛා. විසෙසදස්සනවසෙනාති නානත්තදස්සනවසෙන. යදි හි පීතිසහගතා එව සුඛසහගතා සියුං, ‘‘පීතිසහගතා’’ති එතෙනෙව සිද්ධත්තා ‘‘සුඛසහගතා’’ති ඉදං න වත්තබ්බං සියා, ‘‘සුඛසහගතා’’ති වා වුච්චමානෙ ‘‘පීතිසහගතා’’ති න වත්තබ්බං, තතො තිකං පූරෙන්තෙන දුක්ඛසහගතපදං වත්තබ්බං සියා, එවඤ්ච සති ‘‘වෙදනාත්තිකො එවාය’’න්ති වුත්තවචනං ආපජ්ජති, තස්මා ‘‘පීතිසහගතා’’ති වත්වා ‘‘සුඛසහගතා’’ති වදන්තො පීතිවිප්පයුත්තම්පි සුඛං අත්ථීති තතියජ්ඣානකායවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තං සුඛං සප්පීතිකසුඛතො භින්නං කත්වා දස්සෙතීති අධිප්පායො. අථ වා පීතිසුඛානං දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යනානත්තානං නානත්තදස්සනත්ථං අයං තිකො වුත්තො. ‘‘පීතිසහගතා’’ති එත්ථ හි සුඛෙකදෙසො සඞ්ගහිතො, න පීති. ‘‘සුඛසහගතා’’ති එත්ථ පීති සඞ්ගහිතා, න සුඛං. පීතිවිප්පයුත්තසුඛසහගතා ච පුරිමෙන අසඞ්ගහිතා පච්ඡිමෙන සඞ්ගහිතාති සිද්ධො පීතිසුඛානං විසෙසොති.

7. උපේක්ෂාව යනු විඳිනු ලබන්නා වූ ද මධ්‍යස්ථ වූ ද වේදනාවයි; එනම් සැප ස්වභාවයෙහි හා දුක් ස්වභාවයෙහි නොඇලී සිටින බවයි. එසේත් නැත්නම් සැප දුක් දෙකට අවිරුද්ධව පවත්නා වූ අනුභව කිරීම උපේක්ෂාවයි. 'විශේෂ දර්ශන වශයෙන්' යනු විවිධත්වය දැකීමෙනි. ඉදින් පීතිසහගත වූවාහුම සුඛසහගත වූවාහු නම්, 'පීතිසහගත' යන්නෙන්ම එය සිද්ධ වන බැවින් 'සුඛසහගත' යැයි නොකිය යුතු වන්නේය. 'සුඛසහගත' යැයි කියන කල්හි 'පීතිසහගත' යැයි නොකිය යුතුය. එවිට ත්‍රිකය සම්පූර්ණ කිරීම සඳහා 'දුක්ඛසහගත' පදය කිව යුතු වේ. එවැනි කල්හි 'මෙය වේදනා ත්‍රිකයකි' යන ප්‍රකාශය පැමිණේ. එබැවින් 'පීතිසහගත' යැයි කියා 'සුඛසහගත' යැයි කීමෙන් පීතියෙන් තොර වූ සැපයක් ද ඇති බවත්, තෘතීිය ධ්‍යානගත වූ හා කායවිඤ්ඤාණය හා සම්ප්‍රයුක්ත සැපය සපීතික සැපයෙන් වෙන්කොට පෙන්වීම මෙහි අදහසයි. නැතහොත් තේරුම් ගැනීමට අපහසු වූ පීතියේ හා සැපයේ වෙනස පෙන්වීම සඳහා මෙම ත්‍රිකය දේශනා කරන ලදී. 'පීතිසහගත' යන්නෙහි සැපයේ එක් කොටසක් ඇතුළත් වන අතර පීතිය ඇතුළත් නොවේ. 'සුඛසහගත' යන්නෙහි පීතිය ඇතුළත් වන අතර සැපය ඇතුළත් නොවේ. පීතියෙන් තොර වූ සුඛසහගත ධර්ම පළමු වැන්නට ඇතුළත් නොවන අතර දෙවැන්නට ඇතුළත් වන බැවින් පීති-සුඛයන්ගේ වෙනස තහවුරු වේ.

8. නිබ්බානං දස්සනතොති නිබ්බානාරම්මණතං සන්ධායාහ. අථ වා ධම්මචක්ඛු පුනප්පුනං නිබ්බත්තනෙන භාවනාභාවං අප්පත්තං දස්සනං නාම, ධම්මචක්ඛු ච පරිඤ්ඤාදිකිච්චකරණෙන චතුසච්චධම්මදස්සනං තදතිසයො, තස්මා නත්ථෙත්ථ ගොත්‍රභුස්ස දස්සනභාවාපත්තීති. උභයපටික්ඛෙපවසෙනාති ද්වීහි පදෙහි වුත්තධම්මපටික්ඛෙපවසෙන, න පහායකපටික්ඛෙපවසෙන. තථා හි සති දස්සනභාවනාහි අඤ්ඤො සමුච්ඡෙදවසෙන පහායකො අත්ථි, තෙන පහාතබ්බා නෙව දස්සනෙන න භාවනාය පහාතබ්බාති අයමත්ථො ආපජ්ජති, න ච අඤ්ඤො පහායකො අත්ථි අඤ්ඤෙහි වික්ඛම්භිතානඤ්ච පුනප්පවත්තිසබ්භාවා, නාපි පහාතබ්බා තතියපදෙන සඞ්ගය්හන්ති, කින්තු [Pg.42] අප්පහාතබ්බා එවාති. තස්මා පහාතබ්බපදං පච්චෙකං යොජෙත්වා නෙව දස්සනෙන පහාතබ්බා න භාවනාය පහාතබ්බාති දස්සනෙන භාවනාය පහාතබ්බෙහි අඤ්ඤෙ ගහිතාති වෙදිතබ්බා.

8. 'නිර්වාණය දැකීමෙන්' යනු නිවන අරමුණු කිරීම අදහස් කොට පැවසිණි. එසේත් නැත්නම් ධර්ම චක්ෂුස නැවත නැවත ඉපදීමෙන් භාවනා ස්වභාවයට පත් නොවූයේ 'දර්ශනය' නම් වේ. ධර්ම චක්ෂුස පිරිසිඳ දැකීම ආදී කෘත්‍යයන් කිරීමෙන් සිව්සච දහම් දැකීම එහි උසස්ම අවස්ථාවයි. එබැවින් මෙහි ගෝත්‍රභූ තැනැත්තාට දර්ශන භාවයට පත්වීමක් නැත. 'උභය ප්‍රතික්ෂේප වශයෙන්' යනු පද දෙකකින් කියන ලද ධර්මයන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ වශයෙනි; ප්‍රහාණය කරන්නා ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් නොවේ. එසේ වූ විට දර්ශන හා භාවනාවලින් තොරව සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහාණය කරන්නා වූ වෙනත් අයෙක් ඇත; ඔහු විසින් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන් දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු නොවේ යන අර්ථය ලැබේ. ප්‍රහාණය කරන වෙනත් අයෙක් ද නැත, අන්‍යයන් විසින් යටපත් කරන ලද ධර්මයන් නැවත උපදින බැවිනි. තවද ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්ම තෙවන පදයෙන් සංග්‍රහ නොවේ; ඒවා අප්‍රහාතව්‍ය (ප්‍රහීණ නොකළ යුතු) ම වේ. එබැවින් ප්‍රහාතව්‍ය පදය වෙන් වෙන්ව යොදා 'දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු නොවන, භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු නොවන' ලෙස දර්ශන-භාවනා දෙකෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්ගෙන් අන්‍ය වූ ධර්මයන් ගන්නා ලදැයි දත යුතුය.

9. එවමත්ථං අග්ගහෙත්වාති අත්ථායුත්තිතො ච සද්දායුත්තිතො ච අග්ගහෙතබ්බතං දස්සෙති. දස්සනභාවනාහි අප්පහාතබ්බහෙතුමත්තෙසු හි ගය්හමානෙසු අහෙතුකා අසඞ්ගහිතාති යථාධිප්පෙතස්ස අත්ථස්ස අපරිපුණ්ණත්තා අත්ථායුත්ති, පහාතබ්බසද්දස්ස නිච්චසාපෙක්ඛත්තෙ ච සති න සම්බන්ධීසද්දතො පහායකතො අඤ්ඤං පටිසෙධං අපෙක්ඛමානස්ස හෙතුසද්දෙන සමාසො උපපජ්ජතීති සද්දායුත්ති ච වෙදිතබ්බා. එවමත්ථො ගහෙතබ්බොති පහාතබ්බ-සද්දං පටිසෙධෙන අයොජෙත්වා යෙසං අඤ්ඤපදත්ථෙ සමාසො, තබ්බිසෙසනං අත්ථීති ඉදං පටිසෙධෙන යොජෙත්වා දස්සනභාවනාහි පහාතබ්බො හෙතු එතෙසං නෙවත්ථීති අත්ථො ගහෙතබ්බොති වුත්තං හොති. එවඤ්ච සති යථාධිප්පෙතත්ථො සබ්බො සඞ්ගහිතොති. අත්ථායුත්ති මා හොතු, සද්දො පන ඉධාපි න යුත්තො. එකන්තයොගීනං අත්ථි-සද්දමෙව හි අපෙක්ඛමානානං උභින්නං පහාතබ්බහෙතු-සද්දානං සමාසො යුත්තො, න පටිසෙධං අපෙක්ඛමානානන්ති, තස්මා ගහෙතබ්බත්ථදස්සනමත්තං එතං කතං, සද්දො පන යථා යුජ්ජති, තථා යොජෙතබ්බො. එවං පන යුජ්ජති – පහාතබ්බො හෙතු එතෙසං අත්ථීති පහාතබ්බහෙතුකා. කෙන පහාතබ්බොති? දස්සනෙන භාවනාය ච. තයිදං පහාතබ්බහෙතුකපදං දස්සනභාවනාපදෙහි විසුං විසුං යොජෙත්වා තෙහි යුත්තෙන යෙ දස්සනෙන පහාතබ්බහෙතුකා නෙව හොන්ති, භාවනාය පහාතබ්බහෙතුකා ච න හොන්තීති පටිසෙධඤ්ච විසුං විසුං යොජෙත්වා තෙ නෙව දස්සනෙන න භාවනාය පහාතබ්බහෙතුකාති වුච්චන්ති. නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මවචනං විය හි පුරිමපදද්වයසඞ්ගහිතධම්මපටිසෙධනෙන තදඤ්ඤධම්මනිදස්සනමෙතං හොති, න අහෙතුකපදං විය හෙතුවිරහප්පකාසනෙනාති. එවඤ්ච කත්වා ද්වෙ පටිසෙධා යුත්තා හොන්ති.

9. 'මෙසේ අර්ථය නොගෙන' යන්නෙන් අර්ථ යුක්තියෙන් හා ශබ්ද යුක්තියෙන් නොගත යුතු බව පෙන්වයි. දර්ශන හා භාවනාවලින් ප්‍රහීණ නොකළ යුතු හේතු පමණක් ගන්නා කල්හි අහේතුක ධර්මයන් සංග්‍රහ නොවන බැවින් අදහස් කළ අර්ථය අසම්පූර්ණ වීම 'අර්ථ අයුක්තිය' වේ. 'ප්‍රහාතව්‍ය' යන ශබ්දය නිරතුරුව සාපේක්ෂ වන බැවින්, සම්බන්ධ වන ශබ්දයෙන් හා ප්‍රහාණය කරන්නාගෙන් අන්‍ය වූ ප්‍රතික්ෂේපයක් අපේක්ෂා කරන්නාට 'හේතු' ශබ්දය සමග සමාසය සිදු නොවීම 'ශබ්ද අයුක්තිය' ලෙස දත යුතුය. 'මෙලෙස අර්ථය ගත යුතුය' යනු 'ප්‍රහාතව්‍ය' ශබ්දය ප්‍රතික්ෂේපය සමග නොයොදා, අන්‍යපද අර්ථයෙහි සමාසය ඇත්තාවූ ද, එහි විශේෂණය වන 'ඇත' යන පදය ප්‍රතික්ෂේපය සමග යොදා 'දර්ශනයෙන් හා භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු හේතුවක් මොවුන්ට නැත' යන අර්ථය ගත යුතු බවයි. එවිට අදහස් කළ සියලු අර්ථ සංග්‍රහ වේ. අර්ථ අයුක්තියක් නොවේවා, එහෙත් ශබ්දය මෙහි ද නොගැලපේ. 'ඇත' යන ශබ්දයම අපේක්ෂා කරන ඒකාන්තයෝගීන්ට ප්‍රහාතව්‍ය හේතු ශබ්ද දෙකෙහි සමාසය ගැලපෙන නමුත් ප්‍රතික්ෂේපය අපේක්ෂා කරන්නන්ට නොගැලපේ. එබැවින් මෙය ගත යුතු අර්ථය පෙන්වීමක් පමණි. ශබ්දය ගැලපෙන පරිදි යෙදිය යුතුය. එය මෙසේ ගැලපේ: 'ප්‍රහීණ කළ යුතු හේතුව මොවුන්ට ඇත' යනු ප්‍රහාතව්‍යහේතුකයි. කුමකින් ප්‍රහීණ කළ යුතු ද? දර්ශනයෙන් හා භාවනාවෙනි. ඒ මෙම ප්‍රහාතව්‍යහේතුක පදය දර්ශන හා භාවනා පද සමග වෙන් වෙන්ව යොදා, ඒ හා සම්බන්ධව 'යමෙක් දර්ශනයෙන් ප්‍රහාතව්‍යහේතුක නොවේද, භාවනාවෙන් ප්‍රහාතව්‍යහේතුක නොවේද' යන ප්‍රතික්ෂේපය ද වෙන් වෙන්ව යොදා, ඔවුන් 'දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු හේතු නැත්තෝ' යැයි කියනු ලැබේ. 'නේවවිපාකනවිපාකධම්ම' යන වචනය මෙන් පෙර පද දෙකෙන් සංග්‍රහ වූ ධර්මයන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් එයට අන්‍ය වූ ධර්මයන් දැක්වීමක් මිස අහේතුක පදය මෙන් හේතු රහිත බව ප්‍රකාශ කිරීමක් නොවේ. මෙසේ කිරීමෙන් ප්‍රතික්ෂේපයන් දෙකම නිවැරදි වේ.

හෙතුයෙව හි තෙසං නත්ථි, යො දස්සනභාවනාහි පහාතබ්බො සියාති පුරිමස්මිඤ්හි අත්ථෙ හෙතූනං දස්සනභාවනාහි පහාතබ්බතා පටික්ඛිත්තා, පටික්ඛෙපො ච පහාතබ්බාසඞ්කාසබ්භාවෙ හොති, පහාතබ්බාසඞ්කා ච හෙතුම්හි සති සියා, තෙසං පන අහෙතුකානං හෙතුයෙව නත්ථි, යො දස්සනභාවනාහි පහාතබ්බො සියා, තදභාවා පහාතබ්බාසඞ්කා [Pg.43] නත්ථීති තංනිවාරණත්ථො පටික්ඛෙපො න සම්භවති, තස්මා ‘‘නෙවදස්සනෙන න භාවනාය පහාතබ්බො හෙතු එතෙස’’න්ති එවං අහෙතුකානං ගහණං න භවෙය්‍යාති අත්ථො. අථ වා ඉතරථා හි අහෙතුකානං අග්ගහණං භවෙය්‍යාති අත්ථස්ස පාකටත්තා න කාරණසාධනීයො එසොති ගහෙතබ්බත්ථස්සෙව කාරණං වදන්තො ‘‘හෙතුයෙව හි තෙසං නත්ථී’’තිආදිමාහ. තෙසඤ්හි නෙවදස්සනෙන න භාවනායපහාතබ්බහෙතුකපදවචනීයානං යො දස්සනභාවනාහි පහාතබ්බො සියා, සො එවංපකාරො හෙතු නත්ථි. තෙ හි අනෙකප්පකාරා සහෙතුකා අහෙතුකා චාති, තස්මා නෙවදස්සනෙන න භාවනාය පහාතබ්බො හෙතු එතෙසං අත්ථීති අයමත්ථො ගහෙතබ්බොති අත්ථො.

ඔවුන්ට දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු හේතුවක්ම නැත; මන්ද යත් පෙර කී අර්ථයෙහි හේතූන්ගේ දර්ශන-භාවනාවලින් ප්‍රහීණ කළ යුතු බව ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. ප්‍රතික්ෂේපය සිදුවන්නේ ප්‍රහීණ කළ යුතුය යන සැකය ඇති කල්හිය. ප්‍රහීණ කිරීමේ සැකය ඇති වන්නේ හේතුවක් ඇති කල්හිය. එහෙත් එම අහේතුක ධර්මයන්ට දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු හේතුවක්ම නැත. එය නොමැති කල්හි ප්‍රහීණ කළ යුතුය යන සැකය නැත. එය වැළැක්වීම සඳහා වූ ප්‍රතික්ෂේපය ද නොගැලපේ. එබැවින් 'දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු හේතුවක් මොවුන්ට නැත' යනුවෙන් අහේතුක ධර්මයන් ගැනීමක් සිදු නොවේ යන අදහසයි. නැතහොත්, අනෙක් ආකාරයෙන් අහේතුක ධර්මයන් නොගැනීම සිදුවිය හැකි බව පැහැදිලි බැවින්, මෙය හේතු සාධනය කරන්නක් නොවේ යැයි ගත යුතු අර්ථයටම හේතු දක්වමින් 'ඔවුන්ට හේතුවක්ම නැත' යනාදිය පවසන ලදී. 'දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු හේතු නැත්තෝ' යන පදයෙන් කියනු ලබන එම ධර්මයන්ට දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ හැකි එවැනි හේතුවක් නැත. මන්ද ඔවුන් සහේතුක හා අහේතුක වශයෙන් නානාවිධ වන බැවිනි. එබැවින් 'දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු හේතු මොවුන්ට නැත' යන අර්ථය ගත යුතුය.

10. තං ආරම්මණං කත්වාති ඉදං චතුකිච්චසාධනවසෙන ආරම්මණකරණං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අඤ්ඤථා ගොත්‍රභුඵලපච්චවෙක්ඛණාදීනම්පි අපචයගාමිතා ආපජ්ජෙය්‍යාති. අථ වා හෙතුභාවෙන අපචයං නිබ්බානං ගච්ඡන්තීති අපචයගාමිනො. නිබ්බානස්ස හි අනිබ්බත්තනියත්තෙපි සමුදයප්පහානසමුදයනිරොධානං අධිගමඅධිගන්තබ්බභාවතො හෙතුහෙතුඵලභාවො මග්ගනිබ්බානානං යුජ්ජති. යථාහ ‘‘දුක්ඛනිරොධෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා, දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 719). අත්ථොති හි හෙතුඵලං. ධම්මොති හෙතූති. පුරිමපච්ඡිමානං පුරිමෙ සසම්පයුත්තා වුත්තා, පච්ඡිමෙ කෙවලා. පුරිමෙ විය පන පච්ඡිමෙ අත්ථෙපි අරියමග්ගසීසෙන සබ්බලොකුත්තරකුසලචිත්තුප්පාදා ගහෙතබ්බා. දුතියෙ අත්ථවිකප්පෙ ‘‘ආචයං ගාමිනො’’ති වත්තබ්බෙ අනුනාසිකලොපො කතොති දට්ඨබ්බො. ආචිනන්තීති වා ආචයා, ආචයා හුත්වා ගච්ඡන්ති පවත්තන්තීතිපි අත්ථො දට්ඨබ්බො.

10. එම අරමුණ කිරීම යන මෙයින් සතර කෘත්‍යයන් සිද්ධ කිරීම් වශයෙන් අරමුණු කිරීම අදහස් කරන බව දත යුතුය. එසේ නොවේ නම් ගෝත්‍රභූ, ඵල, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ආදියට ද අපචයගාමී බව (නිර්වාණයට පැමිණවීම) සිදුවනු ඇත. එසේත් නැතිනම් හේතු භාවයෙන් අපචය වූ නිවනට යන්නාහු යන අර්ථයෙන් අපචයගාමී වෙති. නිවන නොවැනසෙන සුලු වුවත් සමුදය ප්‍රහාණය හා සමුදය නිරෝධය අධිගමනය කිරීම හා අධිගමනය කළ යුතු බව යන කරුණු නිසා මාර්ගය හා නිවන අතර හේතු-ඵල සම්බන්ධයක් යෙදේ. 'දුක්ඛ නිරෝධයෙහි ඥානය අර්ථ පටිසම්භිදාවයි, දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී ප්‍රතිපදාවෙහි ඥානය ධම්ම පටිසම්භිදාවයි' (විභංග 719) යනුවෙන් වදාළේ එබැවිනි. මෙහි අර්ථය යනු හේතුවෙහි ඵලයයි, ධර්මය යනු හේතුවයි. පෙර සහ පසු පද අතුරින් පෙර පදයෙහි (අපචයගාමී) සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සහිතව කියන ලදී, පසු පදයෙහි (නිර්වාණය) කේවලව කියන ලදී. පෙර පදයෙහි මෙන්ම පසු පදයෙහි ද ආර්ය මාර්ගය ප්‍රධාන කොට ඇති සියලු ලෝකෝත්තර කුසල් සිත් ඉපදීම් ගත යුතුය. දෙවන අර්ථ විකල්පයෙහි 'ආචයගාමී' යනුවෙන් කිය යුතු තන්හි අනුනාසික ලෝපය (අකුරක් හැලීම) කරන ලදැයි දත යුතුය. රැස් කරත් යන අර්ථයෙන් 'ආචය' නම් වේ, ආචය වී පවතිත් යන අර්ථය ද මෙහි දත යුතුය.

11. සත්ත පන සෙක්ඛා සික්ඛනසීලාති සෙක්ඛා, තෙසං ඉමෙති සෙක්ඛා, අඤ්ඤාසාධාරණා මග්ගඵලත්තයධම්මා. සයමෙව සික්ඛන්තීති සික්ඛනසීලානමෙතං නිදස්සනං. යෙ හි ධම්මා සික්ඛන්ති, තෙ සික්ඛනසීලා හොන්තීති. අක්ඛරත්ථො පන සික්ඛා එතෙසං සීලන්ති සෙක්ඛාති. න සෙක්ඛාති යත්ථ සෙක්ඛභාවාසඞ්කා අත්ථි, තත්ථායං පටිසෙධොති ලොකියනිබ්බානෙසු [Pg.44] අසෙක්ඛභාවානාපත්ති දට්ඨබ්බා. සීලසමාධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතා හි සික්ඛා අත්තනො පටිපක්ඛකිලෙසෙහි විප්පමුත්තා පරිසුද්ධා උපක්කිලෙසානං ආරම්මණභාවම්පි අනුපගමනතො එතා සික්ඛාති වත්තුං යුත්තා අට්ඨසු මග්ගඵලෙසු විජ්ජන්ති, තස්මා චතුමග්ගහෙට්ඨිමඵලත්තයධම්මා විය අරහත්තඵලධම්මාපි තාසු සික්ඛාසු ජාතාති ච, තංසික්ඛාසමඞ්ගිනො අරහතො ඉතරෙසං විය සෙක්ඛත්තෙ සති සෙක්ඛස්ස එතෙති ච, සික්ඛා සීලං එතෙසන්ති ච සෙක්ඛාති ආසඞ්කිතබ්බා සියුන්ති තදාසඞ්කානිවත්තනත්ථං ‘‘අසෙක්ඛා’’ති යථාවුත්තසෙක්ඛභාවපටිසෙධො කතො. අරහත්තඵලෙ හි පවත්තමානා සික්ඛා පරිනිට්ඨිතසික්ඛාකිච්චත්තා න සික්ඛාකිච්චං කරොන්ති, කෙවලං සික්ඛාඵලභාවෙනෙව පවත්තන්ති, තස්මා තා න සික්ඛාවචනං අරහන්ති, නාපි තංසමඞ්ගිනො සෙක්ඛවචනං, න ච තංසම්පයුත්තා සික්ඛනසීලාති සික්ඛාසු ජාතාතිආදිඅත්ථෙහි අග්ගඵලධම්මා සෙක්ඛා න හොන්ති, හෙට්ඨිමඵලෙසු පන සික්ඛා සකදාගාමිමග්ගවිපස්සනාදීනං උපනිස්සයභාවතො සික්ඛාකිච්චං කරොන්තීති සික්ඛාවචනං අරහන්ති, තංසමඞ්ගිනො ච සෙක්ඛවචනං, තංසම්පයුත්තා ච සික්ඛනසීලවුත්තීති තත්ථ ධම්මා යථාවුත්තෙහි අත්ථෙහි සෙක්ඛා හොන්ති එව.

11. සප්ත ශෛක්ෂ පුද්ගලයෝ හික්මෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් ශෛක්ෂ (සෙක්ඛා) නම් වෙති. ඔවුනට අයත් අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවූ මාර්ග තුනක හා ඵල තුනක ධර්මයෝ මේ ශෛක්ෂ ධර්මයෝ වෙති. තමන්ම හික්මෙන බැවින් 'හික්මෙන ස්වභාවය ඇතියවුන්' යනු මෙහි නිදසුනයි. යම් ධර්ම කෙනෙක් හික්මෙත් ද, ඔවුහු හික්මෙන ස්වභාවය ඇතියෝ වෙති. අක්ෂර අර්ථය නම්, හික්මීම මොවුන්ගේ ස්වභාවය බැවින් 'ශෛක්ෂ' නම් වන බවයි. 'ශෛක්ෂ නොවේ' යනුවෙන් යම් තැනක ශෛක්ෂ භාවය පිළිබඳ සැකයක් පවතී ද, එහිදී මෙම ප්‍රතික්ෂේපය (අශෛක්ෂ) ලෞකික ධර්මයන්ට හා නිවනට අශෛක්ෂ භාවයක් නොපැමිණීම පිණිස යෙදුණක් බව දත යුතුය. ශීල, සමාධි, ප්‍රඥා යනුවෙන් හැඳින්වෙන හික්මීම් (සिक्ඛා) තමන්ට ප්‍රතිපක්ෂ කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින් ද, පිරිසිදු බැවින් ද, උපක්ලේශයන්ට අරමුණු නොවන බැවින් ද මේවා 'සिक्ඛා' යැයි කීම සුදුසුය. මේවා අෂ්ට මාර්ග ඵලයන්හි පවතී. එබැවින් සතර මාර්ග හා පහළ ඵල තුනෙහි ධර්මයන් මෙන්ම අර්හත් ඵල ධර්මයෝ ද එම ශික්ෂාවන්හි උපන්හ යන කරුණ නිසාත්, එම ශික්ෂාවන්ගෙන් යුක්ත රහතන් වහන්සේට අනෙක් අය මෙන් ශෛක්ෂ බවක් ඇති වේ යැයි යන සැකය නිසාත්, 'අශෛක්ෂ' යනුවෙන් ඒ ශෛක්ෂ භාවය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. අර්හත් ඵලයෙහි පවතින ශික්ෂාවන් විසින් ශික්ෂා කෘත්‍යය නිම කර ඇති බැවින් ඒවා නැවත ශික්ෂා කෘත්‍යයන් සිදු නොකරයි. ඒවා පවතින්නේ ශික්ෂා ඵලයක් වශයෙනි. එබැවින් ඒවාට 'සिक्ඛා' යන වචනය හෝ ඒවායින් යුක්ත පුද්ගලයාට 'ශෛක්ෂ' යන වචනය හෝ නොගැලපේ. එහෙත් පහළ ඵලයන්හි පවතින ශික්ෂාවෝ සකෘදාගාමී මාර්ග විදර්ශනා ආදියට උපනිශ්‍රය වන බැවින් ශික්ෂා කෘත්‍යය සිදු කරති. එබැවින් ඒවාට 'සिक्ඛා' යන නාමයත්, එම පුද්ගලයන්ට 'ශෛක්ෂ' යන නාමයත් ලැබීම උචිතය.

සෙක්ඛාති වා අපරියොසිතසික්ඛා දස්සිතා. අනන්තරමෙව ‘‘අසෙක්ඛා’’ති වචනං පරියොසිතසික්ඛානං දස්සනන්ති න ලොකියනිබ්බානානං අසෙක්ඛතාපත්ති. වුද්ධිප්පත්තා වා සෙක්ඛාති එතස්මිං අත්ථෙ සෙක්ඛධම්මෙසු එව කෙසඤ්චි වුද්ධිප්පත්තානං අසෙක්ඛතා ආපජ්ජති, තෙන අරහත්තමග්ගධම්මා වුද්ධිප්පත්තා ච යථාවුත්තෙහි ච අත්ථෙහි සෙක්ඛාති කත්වා අසෙක්ඛා ආපන්නාති? න, තංසදිසෙසු තබ්බොහාරා. අරහත්තමග්ගතො හි නින්නානාකරණං අරහත්තඵලං ඨපෙත්වා පරිඤ්ඤාදිකිච්චකරණං විපාකභාවඤ්ච, තස්මා තෙ එව සෙක්ඛා ධම්මා අරහත්තඵලභාවං ආපන්නාති සක්කා වත්තුං, කුසලසුඛතො ච විපාකසුඛං සන්තතරතාය පණීතතරන්ති වුද්ධිප්පත්තා ච තෙ ධම්මා හොන්තීති අසෙක්ඛාති වුච්චන්තීති.

නැතහොත් 'ශෛක්ෂ' යනුවෙන් නිම නොකළ හික්මීමක් ඇති අය දක්වන ලදහ. ඉන් පසුවම 'අශෛක්ෂ' යන වචනයෙන් හික්මීම නිම කළ අය දැක්වීමෙන් ලෞකික ධර්මයන්ට හෝ නිවනට අශෛක්ෂ බවක් සිදු නොවේ. වෘද්ධියට (දියුණුවට) පත් වූ ශෛක්ෂයන් යන අර්ථය ගතහොත්, ඇතැම් වෘද්ධියට පත් ශෛක්ෂ ධර්මයන්ට ම අශෛක්ෂ බව පැමිණේ. එසේ නම් අර්හත් මාර්ග ධර්මයන් වෘද්ධියට පත් වූ බැවින් හා කලින් කී අර්ථයන් අනුව ශෛක්ෂ වන බැවින් ඒවා අශෛක්ෂ බවට පැමිණේද? නැත, ඒවාට සමාන ධර්මයන්හි එම ව්‍යවහාරය පවතී. අර්හත් මාර්ගයට වඩා අර්හත් ඵලයට ඇත්තේ පිරිසිඳ දැකීම (පරිඥා) ආදී කෘත්‍යයන් සිදු කිරීම හා විපාක ස්වභාවය යන වෙනස පමණි. එබැවින් එම ශෛක්ෂ ධර්මයන්ම අර්හත් ඵල භාවයට පත් වූ බව කිව හැකිය. කුසල් සැපයට වඩා විපාක සැපය ඉතා ශාන්ත වූ බැවින් ද ප්‍රණීත වූ බැවින් ද එම ධර්මයන් වෘද්ධියට පත් වූවන් ලෙස සලකා 'අශෛක්ෂ' යැයි කියනු ලැබේ.

12. කිලෙසවික්ඛම්භනාසමත්ථතාදීහි පරිත්තා. ‘‘කිලෙස…පෙ… තායා’’ති අත්ථත්තයම්පි කුසලෙසු යුජ්ජති, විපාකකිරියෙසු දීඝසන්තානතාව. පමාණකරෙහි වා ඔළාරිකෙහි කාමතණ්හාදීහි පරිච්ඡින්නා පරිත්තා. තෙහි අපරිච්ඡින්නත්තා සුඛුමෙහි රූපතණ්හාදීහි පරිච්ඡින්නා පමාණමහත්තං ගතාති මහග්ගතා. අපරිච්ඡින්නා අප්පමාණා.

12. කෙලෙස් යටපත් කිරීමට අසමත් වීම ආදී කරුණු නිසා පරීත්ත (කුඩා/අල්ප) නම් වෙති. 'කෙලෙස්... පෙ... බැවින්' යන අර්ථ තුනම කුසල් ධර්මයන්හි යෙදේ, විපාක හා ක්‍රියා සිතෙහි පවතින්නේ දීර්ඝ සන්තතියක් (පරම්පරාවක්) පමණි. එසේත් නැතිනම් ප්‍රමාණයක් කරන්නා වූ (සීමා පනවන) ඕලාරික වූ කාම තණ්හා ආදියෙන් පිරිසිඳුණු බැවින් 'පරීත්ත' නම් වෙති. ඒවායින් පිරිසිඳිනු නොලැබ, සියුම් වූ රූප තණ්හා ආදියෙන් පිරිසිඳුණු බැවින් ද ප්‍රමාණයෙන් මහත් බවට පත් වූ බැවින් ද 'මහග්ගත' නම් වෙති. කිසිදු ලෙසකින් පිරිසිඳිනු නොලැබූ (සීමා රහිත) ධර්මයෝ 'අප්පමාණ' නම් වෙති.

14. අතප්පකට්ඨෙනාති [Pg.45] දිවසම්පි පච්චවෙක්ඛියමානා ලොකුත්තරධම්මා තිත්තිං න ජනෙන්ති සමාපජ්ජියමානාපි ඵලධම්මාති.

14. 'අතප්පක' (තෘප්තියක් ඇති නොකරන) යන අර්ථයෙන් නම්, දවස මුළුල්ලේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළත් ලෝකෝත්තර ධර්මයෝ තෘප්තියක් (ඇති වී එපා වීමක්) ඇති නොකරති, සමාපත්තියට සම වදින ඵල ධර්මයන් ද එසේමය.

15. මාතුඝාතාදීසු පවත්තමානාපි හිතසුඛං ඉච්ඡන්තාව පවත්තන්තීති තෙ ධම්මා හිතසුඛාවහා මෙ භවිස්සන්තීති ආසීසිතා හොන්ති, තථා අසුභාසුඛානිච්චානත්තෙසු සුභාදිවිපරියාසදළ්හතාය ආනන්තරියකම්මනියතමිච්ඡාදිට්ඨීසු පවත්ති හොතීති තෙ ධම්මා අසුභාදීසු සුභාදිවිපරීතප්පවත්තිකා හොන්ති. මිච්ඡාසභාවාති මුසාසභාවා. අනෙකෙසු ආනන්තරියෙසු කතෙසු යං තත්ථ බලවං, තං විපච්චති, න ඉතරානීති එකන්තවිපාකජනකතාය නියතතා න සක්කා වත්තුන්ති ‘‘විපාකදානෙ සතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඛන්ධභෙදානන්තරන්ති චුතිඅනන්තරං. චුති හි මරණනිද්දෙසෙ (විභ. 193) ‘‘ඛන්ධානං භෙදො’’ති වුත්තාති. එතෙන වචනෙන සති ඵලදානෙ චුතිඅනන්තරො එව, න අඤ්ඤො එතෙසං ඵලකාලොති ඵලකාලනියමෙනෙව නියතතා වුත්තා හොති, න ඵලදානනියමෙනාති නියතඵලකාලානං අඤ්ඤෙසම්පි උපපජ්ජවෙදනීයානං දිට්ඨධම්මවෙදනීයානම්පි නියතතා ආපජ්ජති, තස්මා විපාකධම්මධම්මානං පච්චයන්තරවිකලතාදීහි අවිපච්චමානානම්පි අත්තනො සභාවෙන විපාකධම්මතා විය බලවතා ආනන්තරියෙන විපාකෙ දින්නෙ අවිපච්චමානානම්පි ආනන්තරියානං ඵලදානෙ නියතසභාවා ආනන්තරියසභාවා ච පවත්තීති අත්තනො සභාවෙන ඵලදානනියමෙනෙව නියතතා ආනන්තරියතා ච වෙදිතබ්බා. අවස්සඤ්ච නියතසභාවා ආනන්තරියසභාවා ච තෙසං පවත්තීති සම්පටිච්ඡිතබ්බමෙතං අඤ්ඤස්ස බලවතො ආනන්තරියස්ස අභාවෙ චුතිඅනන්තරං එකන්තෙන ඵලදානතො.

15. මවුනැසීම ආදී (පාපකර්මයන්හි) නියැලෙන්නෝ ද තමන්ට හිතසුව කැමතිව ම එහි නියැලෙන බැවින්, 'මේ ධර්මයන් මට හිතසුව පිණිස පවතිනු ඇතැයි' බලාපොරොත්තු සහගත වෙති. එසේ ම අසුභ, දුක්ඛ, අනිච්ච සහ අනත්ත යන ධර්මයන් කෙරෙහි සුභ ආදී වශයෙන් වූ විපරීත සංඥාවන්ගේ දැඩි බව නිසා ආනන්තර්ය කර්මයන්හි හා නියත මිත්‍යා දෘෂ්ටිවල පැවැත්ම සිදුවේ. එබැවින් එම ධර්මයෝ අසුභ ආදියෙහි සුභ ආදී වශයෙන් විපරීත පැවැත්මක් ඇත්තාහු වෙති. 'මිච්ඡාසභාවා' යනු අසත්‍යය (මුසාව) ස්වභාව කොට ඇත්තාහු යන්නයි. ආනන්තර්ය කර්ම රාශියක් සිදු කළ කල්හි, එහි යම් කර්මයක් බලවත් වේ ද එය විපාක දෙයි; අනෙක් ඒවා එසේ නොවේ. එබැවින් ඒකාන්තයෙන් විපාක ජනනය කරන බැවින් වූ 'නියත' භාවය (සියලු ආනන්තර්ය කර්ම විෂයයෙහි) පැවසිය නොහැකි බැවින් 'විපාක දීම ඇති කල්හි' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'ඛන්ධභේදානන්තරං' යනු චුතියට අනතුරුව යන්නයි. මරණ නිර්දේශයෙහි චුතිය 'ස්කන්ධයන්ගේ බිඳී යාම' (ඛන්ධානං භේදෝ) ලෙස හඳුන්වා ඇති බැවිනි. මේ වචනයෙන් අදහස් වන්නේ, ඵල ලබා දීම ඇති කල්හි ඒ සඳහා කාලය චුතියට අනතුරුව ම මිස වෙනත් කාලයක් නොවන බවයි. මෙසේ ඵල දෙන කාලයේ නියමය මගින් ම 'නියත' බව ප්‍රකාශ කර ඇති අතර, විපාක දීමේ නියමය මගින් නොවේ. එසේ නොවුණහොත්, නියත ඵල කාලයක් ඇති උපපජ්ජවේදනීය සහ දිට්ඨධම්මවේදනීය වූ වෙනත් කර්මයන්ට ද නියත බව පැමිණේ. එබැවින් විපාක දීමේ ස්වභාවය ඇති ධර්මයන්ට ප්‍රත්‍යයන්ගේ අඩුවක් ආදිය නිසා විපාක නොදුන්න ද, තමන්ගේ ස්වභාවයෙන් ම විපාක දෙන ධර්මතාව පවතින්නා සේ ම, බලවත් ආනන්තර්ය කර්මයක් විසින් විපාක දුන් කල්හි විපාක නොදෙන අනෙක් ආනන්තර්ය කර්මයන්ට ද ඵල දීමෙහි නියත ස්වභාවය සහ ආනන්තර්ය ස්වභාවය පවතී. එබැවින් තමන්ගේ ස්වභාවයෙන් ම ඵල දීමේ නියමය මගින් ම 'නියත' භාවය සහ 'ආනන්තර්ය' භාවය දත යුතුය. වෙනත් බලවත් ආනන්තර්ය කර්මයක් නොමැති විට චුතියෙන් අනතුරුව ඒකාන්තයෙන් ඵල දෙන බැවින්, ඒවායේ පැවැත්ම ඒකාන්තයෙන් ම නියත ස්වභාවයක් සහ ආනන්තර්ය ස්වභාවයක් ගන්නා බව පිළිගත යුතුය.

නනු එවං අඤ්ඤෙසම්පි උපපජ්ජවෙදනීයානං අඤ්ඤස්මිං විපාකදායකෙ අසති චුතිඅනන්තරමෙව එකන්තෙන ඵලදානතො ආනන්තරියසභාවා නියතසභාවා ච පවත්ති ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති අසමානජාතිකෙන චෙතොපණිධිවසෙන උපඝාතකෙන ච නිවත්තෙතබ්බවිපාකත්තා අනන්තරෙකන්තඵලදායකත්තාභාවා, න පන ආනන්තරියකානං පඨමජ්ඣානාදීනං දුතියජ්ඣානාදීනි විය අසමානජාතිකං ඵලනිවත්තකං අත්ථි සබ්බානන්තරියකානං අවීචිඵලත්තා, න ච හෙට්ඨුපපත්තිං ඉච්ඡතො සීලවතො චෙතොපණිධි විය උපරූපපත්තිජනකකම්මඵලං ආනන්තරියකඵලං නිවත්තෙතුං සමත්ථො [Pg.46] චෙතොපණිධි අත්ථි අනිච්ඡන්තස්සෙව අවීචිපාතනතො, න ච ආනන්තරියකොපඝාතකං කිඤ්චි කම්මං අත්ථි, තස්මා තෙසංයෙව අනන්තරෙකන්තවිපාකජනකසභාවා පවත්තීති.

වෙනත් විපාක දෙන කර්මයක් නොමැති විට අනෙක් උපපජ්ජවේදනීය කර්මයන් සම්බන්ධයෙන් ද චුතියට අනතුරුව ම ඒකාන්තයෙන් විපාක දෙන බැවින්, ඒවාට ද ආනන්තර්ය ස්වභාවය හා නියත ස්වභාවය පැමිණෙන්නේ නොවේ ද? නැත, එසේ නොවේ. මන්දයත්, ඒවා අසමාන ජාති ඇති චිත්ත ප්‍රණිධි (අධිෂ්ඨාන) මගින් සහ උපඝාතක කර්ම මගින් වැළැක්විය හැකි විපාක ඇති බැවින්, චුතියෙන් අනතුරුව ඒකාන්තයෙන් ම ඵල ලබා දෙන්නක් නොවන බැවිනි. නමුත් ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදියට ද්විතීය ධ්‍යානය ආදිය මෙන්, ආනන්තර්ය කර්මයන්ට අසමාන ජාති වූ ඵල වළක්වන කිසිවක් නැත. මන්දයත් සියලු ආනන්තර්ය කර්මයන්ගේ ඵලය අවීචි නිරය වන බැවිනි. තවද, පහත් උප්පත්තියක් කැමති වන සිල්වතාගේ චිත්ත ප්‍රණිධිය මෙන්, මතු උප්පත්තිය ජනනය කරන කර්ම ඵලය වැළැක්වීමට සමර්ථ වූ චිත්ත ප්‍රණිධියක් ආනන්තර්ය කර්ම ඵලය වැළැක්වීමට නැත. මන්දයත් අකැමැත්තෙන් වුව ද (එම කර්මය කළ තැනැත්තා) අවීචියට ඇද දමන බැවිනි. තවද ආනන්තර්ය කර්මය විනාශ කරන (උපඝාතක) කිසිදු කර්මයක් ද නැත. එබැවින් ඒවාට ම චුතියෙන් අනතුරුව ඒකාන්තයෙන් විපාක ජනනය කරන ස්වභාවයේ පැවැත්ම ඇති වේ.

අනෙකානි ච ආනන්තරියකානි කතානි එකන්තෙ විපාකෙ සන්නියතත්තා උපරතාවිපච්චනසභාවාසඞ්කත්තා නිච්ඡිතානි සභාවතො නියතානෙව. චුතිඅනන්තරං පන ඵලං අනන්තරං නාම තස්මිං අනන්තරෙ නියුත්තානි තන්නිබ්බත්තනෙන අනන්තරකරණසීලානි අනන්තරප්පයොජනානි චාති සභාවතො ආනන්තරියකානෙව ච හොන්ති. තෙසු පන සමානසභාවෙසු එකෙන විපාකෙ දින්නෙ ඉතරානි අත්තනා කත්තබ්බස්ස කිච්චස්ස තෙනෙව කතත්තා න දුතියං තතියම්පි ච පටිසන්ධිං කරොන්ති, න සමත්ථතාවිඝාතත්තාති නත්ථි තෙසං නියතානන්තරියතානිවත්තීති. න හි සමානසභාවං සමානසභාවස්ස සමත්ථතං විහනතීති. එකස්ස පන අඤ්ඤානිපි උපත්ථම්භකානි හොන්තීති දට්ඨබ්බානීති. සම්මා සභාවාති සච්චසභාවා.

ආනන්තර්ය කර්ම රාශියක් සිදු කළ විට, ඒකාන්තයෙන් විපාක දීමෙහි නියත වූ බැවින් ද, විපාක නොදී වැළකී සිටින ස්වභාවයෙන් තොර බැවින් ද, ඒවා ස්වභාවයෙන් ම නියත ම වේ. චුතියෙන් අනතුරුව ලැබෙන ඵලය 'අනන්තර' නම් වේ. එම අනන්තර කාලයෙහි (ප්‍රතිසන්ධිය) යෙදෙන බැවින් ද, එය උපදවන බැවින් 'අනන්තර' කිරීමේ ස්වභාවය ඇති හෙයින් ද, එය අනන්තර ප්‍රයෝජන කොට ඇති බැවින් ද, ස්වභාවයෙන් ම ඒවා 'ආනන්තර්යක' ම වෙයි. එම සමාන ස්වභාව ඇති කර්මයන්ගෙන් එකක් විපාක දුන් විට, අනෙක්වා තමන් විසින් කළ යුතු කාර්යය එමගින් ම සිදු කළ බැවින්, දෙවන හෝ තෙවන වරට ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති නොකරයි. එය කර්මයේ සමර්ථ බව විනාශ වීමක් නොවන බැවින්, ඒවායේ නියත ආනන්තර්ය බව ඉවත් වීමක් සිදු නොවේ. මන්දයත් සමාන ස්වභාවය ඇති දෙයක් තවත් සමාන ස්වභාවයක් ඇති දෙයක සමර්ථ බව විනාශ නොකරන බැවිනි. එහෙත් එක් කර්මයකට අනෙක් ඒවා ද උපස්ථම්භක (උපකාරක) වන බව දත යුතුය. 'සම්මා සභාවා' යනු සත්‍ය ස්වභාවයයි.

16. පරිපුණ්ණමග්ගකිච්චත්තා චත්තාරො අරියමග්ගාව ඉධ ‘‘මග්ගා’’ති වුත්තා. පච්චයට්ඨෙනාති මග්ගපච්චයට්ඨෙන. නික්ඛෙපකණ්ඩෙපි හි යෙ මග්ගපච්චයං ලභන්ති, න පන සයං මග්ගපච්චයභාවං ගච්ඡන්ති, තෙ මග්ගහෙතුකාති දස්සෙතුං ‘‘අරියමග්ගසමඞ්ගිස්ස මග්ගඞ්ගානි ඨපෙත්වා’’තිආදි (ධ. ස. 1039) වුත්තං. යො පන තත්ථෙව ‘‘අරියමග්ගසමඞ්ගිස්ස අලොභො අදොසො අමොහො, ඉමෙ ධම්මා මග්ගහෙතූ’’ති ආදිනයො වුත්තො, තං දස්සෙතුං ‘‘මග්ගසම්පයුත්තා වා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අරියමග්ගසමඞ්ගිස්ස සම්මාදිට්ඨි මග්ගො චෙව හෙතු චා’’තිආදිනා පන වුත්තනයං දස්සෙතුං ‘‘සම්මාදිට්ඨි සය’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ පන අසඞ්ගහිතසඞ්ගණ්හනවසෙන පටිපාටියා තයො නයා වුත්තා, හෙතුබහුතාවසෙන තතියො නයො ඉධ දුතියො වුත්තො.

16. මාර්ග කෘත්‍යය සම්පූර්ණ කරන බැවින් සතර ආර්ය මාර්ගයන් ම මෙහි 'මාර්ග' ලෙස හඳුන්වන ලදී. 'ප්‍රත්‍ය අර්ථයෙන්' යනු මාර්ග ප්‍රත්‍යයේ අර්ථයෙනි. නික්ඛේප කාණ්ඩයෙහි ද යම් ධර්ම කෙනෙක් මාර්ග ප්‍රත්‍යය ලබත් ද, නමුත් තමන් ම මාර්ග ප්‍රත්‍යයක් බවට පත් නොවෙත් ද, ඔවුන් මාර්ග හේතුක බව පෙන්වීමට 'ආර්ය මාර්ගය හා සමන්විත තැනැත්තාගේ මාර්ගාංගයන් හැර...' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ම 'ආර්ය මාර්ගය හා සමන්විත තැනැත්තාගේ අලෝභ, අදෝෂ, අමෝහ යන මේ ධර්මයන් මාර්ග හේතු වෙති' යනාදී වශයෙන් වදාළ ක්‍රමය පෙන්වීමට 'මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත වූ ද' යනාදිය පවසන ලදී. 'ආර්ය මාර්ගය හා සමන්විත තැනැත්තාගේ සම්මා දිට්ඨිය මාර්ගය ද වන්නේ ය, හේතුව ද වන්නේ ය' යනාදී ක්‍රමය පෙන්වීමට 'සම්මා දිට්ඨිය තමාම' යනාදිය පවසන ලදී. එහි අසංග්‍රහ කළ දේ සංග්‍රහ කිරීමේ අනුපිළිවෙළින් ක්‍රම තුනක් දක්වා ඇති අතර, හේතූන්ගේ බහුලත්වය අනුව තුන්වන ක්‍රමය මෙහි දෙවන ක්‍රමය ලෙස දක්වා ඇත.

අභිභවිත්වා පවත්තනට්ඨෙනාති සහජාතාධිපතිපි පුබ්බාභිසඞ්ඛාරවසෙන ජෙට්ඨකභාවෙ පවත්තමානො සහජාතෙ අත්තනො වසෙ අනුවත්තයමානො තෙ අභිභවිත්වා පවත්තති, ආරම්මණාධිපතිපි තදාරම්මණෙ ධම්මෙ තථෙව අත්තානං අනුවත්තයමානො තෙ ධම්මෙ අභිභවිත්වා ආරම්මණභාවෙන පවත්තති, න පච්චුප්පන්නභාවෙන, තස්මා අධිපතිද්වයම්පි සඞ්ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘මග්ගො අධිපති එතෙස’’න්ති අයඤ්ච අත්ථො නික්ඛෙපකණ්ඩෙ උදාහරණවසෙන [Pg.47] ආගතං අත්ථනයං ගහෙත්වා වුත්තො. යස්මා පන පට්ඨානෙ (පට්ඨා. 2.16.11) ‘‘මග්ගාධිපතිං ධම්මං පටිච්ච මග්ගාධිපති ධම්මො උප්පජ්ජති නාධිපතිපච්චයා, මග්ගාධිපතී ඛන්ධෙ පටිච්ච මග්ගාධිපති අධිපතී’’ති වුත්තං, තස්මා මග්ගො අධිපති මග්ගාධිපතීති අයම්පි අත්ථො පාළියං සරූපෙකසෙසවසෙන සමානසද්දත්ථවසෙන වා සඞ්ගහිතොති වෙදිතබ්බො.

අභිභවනය කර පැවැත්ම යන අර්ථයෙන්, සහජාත අධිපති ද පූර්ව අභිසංස්කාරයන්ගේ බලයෙන් ප්‍රධාන (ජේෂ්ඨ) බවෙහි පවතිමින්, සහජාත ධර්මයන් තමාගේ වසඟයෙහි පවත්වමින් ඔවුන් අභිභවනය කර පවතී. ආරම්මණාධිපති ද ඒ අරමුණු වූ ධර්මයන්හි එලෙස ම තමා අනුව පවත්වමින්, ඒ ධර්මයන් අභිභවනය කර අරමුණු බවින් පවතී මිස වර්තමාන බවින් නොවේ. එබැවින් අධිපති දෙවර්ගය ම මෙහි සංග්‍රහ කළ බව දත යුතුය. 'මාර්ගය මොවුන්ට අධිපති වේ' යන මේ අර්ථය නික්ඛේප කාණ්ඩයෙහි උදාහරණ වශයෙන් පැමිණි අර්ථ ක්‍රමය ගෙන පවසන ලදී. යම් හෙයකින් පට්ඨානයෙහි 'මාර්ගාධිපති ධර්මය ප්‍රත්‍ය කොට මාර්ගාධිපති ධර්මය උපදී, න-අධිපති ප්‍රත්‍යයෙනි; මාර්ගාධිපති ස්කන්ධයන් ප්‍රත්‍ය කොට මාර්ගාධිපති අධිපති (ප්‍රත්‍යය) වේ' යැයි වදාළ බැවින්, 'මාර්ගය අධිපති වේ, එබැවින් මාර්ගාධිපති වේ' යන මේ අර්ථය ද පාළියෙහි සරූපේකශේෂ වශයෙන් හෝ සමාන ශබ්දාර්ථ වශයෙන් හෝ සංග්‍රහ වී ඇති බව දත යුතුය.

17. අනුප්පන්නාති එතෙන සබ්බො උප්පන්නභාවො පටිසිද්ධො, න උප්පන්නධම්මභාවො එවාති තෙන උප්පන්නා විගතා අතීතාපි න සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා. යදි හි සඞ්ගහිතා සියුං, ‘‘අනුප්පන්නො ධම්මො උප්පන්නස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’තිඑවමාදි වුච්චෙය්‍ය, න තු වුත්තන්ති. අනාගතානි විපාකකටත්තාරූපානි අතීතෙ අනාගතෙ වා කම්මෙ පුරිමනිප්ඵන්නෙ එව උප්පජ්ජිස්සන්ති, නානිප්ඵන්නෙති පරිනිට්ඨිතකාරණෙකදෙසානෙව හොන්ති, තස්මා තානි ‘‘අවස්සං උප්පජ්ජිස්සන්තීති උප්පාදිනො ධම්මා’’ති වුච්චන්ති.

17. "නූපන්" යන්නෙන් සියලු උපන් බව (වර්තමාන බව) ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ. උපන් ධර්ම ස්වභාවය පමණක් නොවේ, එබැවින් උපන් සහ පහව ගිය අතීත ධර්මයන් ද මෙහි ඇතුළත් නොවන බව දත යුතුය. ඉදින් ඒවා ඇතුළත් වූයේ නම්, "නූපන් ධර්මය උපන් ධර්මයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ" යනාදී වශයෙන් පවසනු ඇත, නමුත් එසේ පවසා නැත. අනාගත වූ විපාක සහ කටත්තා රූපයන් අතීතයෙහි හෝ අනාගතයෙහි වූ කර්මය කලින් නිම වූ විටම උපදින්නේය, නිම නොවූ විට නොවේ. ඒවා නිම වූ හේතුවල කොටස් වන බැවින්, "ඒකාන්තයෙන්ම උපදින්නේ යැයි උප්පාදී ධර්මයෝ" යයි කියනු ලැබේ.

18. අත්තනො සභාවන්ති කක්ඛළඵුසනාදිසභාවං.

18. "තමන්ගේ ස්වභාවය" යනු තද බව, ස්පර්ශය ආදී ස්වභාවයයි.

20. එවං පවත්තමානාති එවං චක්ඛාදිභාවෙන ඵුසනාදිභාවෙන ච එකසන්තතිපරියාපන්නතාවසෙන පවත්තමානා. අත්තානං අධි අජ්ඣත්තාති අධි-සද්දො සමාසවිසයෙ අධිකාරත්ථං පවත්තිඅත්ථඤ්ච ගහෙත්වා පවත්තතීති අත්තානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස පවත්තා අජ්ඣත්තා. තෙනාති යස්ස ඣානා වුට්ඨහිත්වා අජ්ඣත්තං බහිද්ධා අජ්ඣත්තබහිද්ධා ච සුඤ්ඤතං ආනෙඤ්ජඤ්ච මනසිකරොතො අජ්ඣත්තසුඤ්ඤතාදීසු චිත්තං න පක්ඛන්දති න පසීදති න සන්තිට්ඨති නාධිමුච්චති, යො ච ඉතිහ තත්ථ සම්පජානො, තෙන භික්ඛුනා. තස්මිංයෙව පුරිමස්මිං සමාධිනිමිත්තෙති පඨමජ්ඣානාදිසමාධිනිමිත්තෙ. අජ්ඣත්තමෙවාති ඣානගොචරෙ කසිණාදිම්හි. චිත්තං සණ්ඨපෙතබ්බන්ති පඨමජ්ඣානාදිචිත්තං සණ්ඨපෙතබ්බං. අජ්ඣත්තරතොති ගොචරජ්ඣත්තෙ නිබ්බානෙ රතො, සමාධිගොචරෙ කම්මට්ඨානෙ වා රතො. ‘‘සමාහිතො එකො සන්තුසිතො තමාහු භික්ඛු’’න්ති (ධ. ප. 362) ගාථාසෙසො.

20. "මෙසේ පවත්නා වූ" යනු මෙසේ චක්ඛු ආදී වශයෙන් ද ස්පර්ශ ආදී වශයෙන් ද එක් සන්තතියකට අයත් බවින් පවත්නා වූ යන්නයි. තමා පිළිබඳ වූ බැවින් "අජ්ඣත්ත" නම් වේ. "අධි" ශබ්දය සමාස විෂයෙහි අධිකාර අර්ථය සහ පැවැත්ම යන අර්ථය ගෙන පවතින බැවින්, තමා අරමුණු කර පවත්නා බැවින් එය "අජ්ඣත්ත" (ආධ්‍යාත්මික) නම් වේ. යම් මහණෙකු ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට ආධ්‍යාත්මිකව, බාහිරව සහ ආධ්‍යාත්මික-බාහිරව ශුන්‍යතාව සහ ආනෙඤ්ජය (නොසැලෙන බව) මෙනෙහි කරන විට, ආධ්‍යාත්මික ශුන්‍යතා ආදියෙහි සිත නොවදියි නම්, ප්‍රසන්න නොවෙයි නම්, නොපවතියි නම්, ඒ කෙරෙහි සිත විමුක්ත නොවෙයි නම්, එහිදී ඔහු ඒ පිළිබඳ මනා සිහියෙන් යුක්ත විය යුතුය. එම කලින් පවතින සමාධි නිමිත්තෙහිම එනම් ප්‍රථම ධ්‍යාන ආදී සමාධි නිමිත්තෙහිම, "ආධ්‍යාත්මිකවම" යනු ධ්‍යාන ගෝචර වූ කසිණ ආදියෙහි ය. සිත පිහිටුවිය යුතුය යනු ප්‍රථම ධ්‍යාන ආදී සිත පිහිටුවිය යුතුය යන්නයි. "ආධ්‍යාත්මිකව ඇලුණේ" යනු ගෝචර වශයෙන් ආධ්‍යාත්මික වූ නිවනෙහි ඇලුණු හෝ සමාධි ගෝචර වූ කර්මස්ථානයෙහි ඇලුණු තැනැත්තා ය. "සමාහිත වූ, තනිව වසන, සතුටට පත් ඔහුට භික්ෂුව යයි කියති" යනු ගාථාවේ ඉතිරි කොටසයි.

අජ්ඣත්තං සම්පසාදනන්ති එත්ථ ඣානං සකසන්තතිපරියාපන්නත්තා ‘‘අජ්ඣත්ත’’න්ති වුත්තන්ති නියකජ්ඣත්තත්ථො අජ්ඣත්ත-සද්දො හොති. අජ්ඣත්තන්ති සකසන්තතිනියකං. අජ්ඣත්තෙ භවා අජ්ඣත්තිකාති නියකජ්ඣත්තෙසුපි අබ්භන්තරා චක්ඛාදයො වුච්චන්ති. එත්ථ පන අජ්ඣත්තික-සද්දො චක්ඛාදීසු පවත්තමානො දස්සිතො[Pg.48], න අජ්ඣත්තසද්දො, අත්ථි ච අජ්ඣත්තඅජ්ඣත්තිකසද්දානං බහිද්ධාබාහිර-සද්දානං විය විසෙසො. අජ්ඣත්තිකසද්දො හි සපරසන්තානිකෙසු සබ්බෙසු චක්ඛාදීසු රූපාදීසු බාහිර-සද්දො විය පවත්තති, අජ්ඣත්ත-සද්දො පන සකසන්තානිකෙස්වෙව චක්ඛුරූපාදීසු තතො අඤ්ඤෙස්වෙව බහිද්ධා-සද්දො විය පවත්තතීති තස්මා සද්දතො අත්ථතො ච අසමානත්තා න ඉදමෙත්ථ උදාහරණං යුත්තන්ති. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො දට්ඨබ්බො – අජ්ඣත්තෙ භවා අජ්ඣත්තිකාති අයඤ්හි වචනත්ථො. යඤ්ච අජ්ඣත්තෙ භවං, තෙන අජ්ඣත්තෙනෙව භවිතබ්බං, තෙන තංවාචකස්ස අජ්ඣත්ත-සද්දස්ස අජ්ඣත්තික-සද්දස්ස ච සමානත්ථතා. උභින්නම්පි සද්දානං සමානත්ථභාවතො අජ්ඣත්තජ්ඣත්තෙ පවත්තමානෙ අජ්ඣත්තික-සද්දෙ අජ්ඣත්ත-සද්දො තත්ථ පවත්තොති සක්කා වත්තුන්ති.

"අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං" යන්නෙහි තමාගේ සන්තතියට අයත් බැවින් ධ්‍යානය "අජ්ඣත්ත" යැයි කියනු ලැබේ. "අජ්ඣත්ත" යන ශබ්දය තමාට අයත් අභ්‍යන්තරය යන අර්ථය දෙයි. අජ්ඣත්ත යනු තමාගේ සන්තතියට නියම වූවකි. අජ්ඣත්තයෙහි උපන් දේ "අජ්ඣත්තික" නම් වේ. තමාගේ සන්තතියට අයත් වූවත් චක්ඛු ආදී අභ්‍යන්තර ආයතනයන් අජ්ඣත්තික ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. මෙහිදී "අජ්ඣත්තික" යන ශබ්දය ඇස ආදියෙහි පවතින බව පෙන්වා දී ඇති අතර, එය "අජ්ඣත්ත" යන ශබ්දය නොවේ. බහිද්ධ සහ බාහිර යන ශබ්දයන් අතර මෙන්ම අජ්ඣත්ත සහ අජ්ඣත්තික යන ශබ්දයන් අතර ද වෙනසක් පවතී. අජ්ඣත්තික ශබ්දය තමාගේ මෙන්ම අන් අයගේ සන්තතිවල පවතින සියලු චක්ඛු ආදියෙහි "බාහිර" යන ශබ්දය මෙන් පවතියි. නමුත් "අජ්ඣත්ත" යන ශබ්දය තමාගේ සන්තතියෙහි පවතින චක්ඛු, රූප ආදියෙහි පමණක් පවතින අතර, එයින් බාහිර වූ දේ කෙරෙහි "බහිද්ධ" යන ශබ්දය මෙන් පවතියි. එබැවින් ශබ්දයෙන් හා අර්ථයෙන් සමාන නොවන නිසා මෙහිදී මෙය උදාහරණයක් ලෙස දැක්වීම සුදුසු නොවේ. මෙහි අදහස මෙසේ දත යුතුය - අජ්ඣත්තයෙහි උපන් බැවින් අජ්ඣත්තික යනු එහි වචනාර්ථයයි. යමක් අජ්ඣත්තයෙහි උපන්නේ නම් එය අජ්ඣත්තමය විය යුතුය. එබැවින් එම අර්ථය කියන අජ්ඣත්ත ශබ්දය සහ අජ්ඣත්තික ශබ්දය සමානාර්ථ ඇති ඒවා වේ. ශබ්ද දෙකම සමානාර්ථ බැවින් අජ්ඣත්තය පවතින කල්හි අජ්ඣත්තික ශබ්දය තුළ ද අජ්ඣත්ත ශබ්දය පවතින බව කිව හැකිය.

අයං ඛො පනානන්ද, විහාරොති විහාරසුඤ්ඤතාසුත්තෙ (ම. නි. 3.187) සඞ්ගණිකාරාමතාය රූපාදිරතියා ච ආදීනවං වත්වා තප්පටිපක්ඛවිහාරදස්සනත්ථං වුත්තං. අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතන්ති විසයභූතං ඉස්සරියට්ඨානභූතං සුඤ්ඤතං, සුඤ්ඤතාඵලසමාපත්තින්ති අත්ථො. චිත්තිස්සරා හි බුද්ධා භගවන්තො ධම්මං දෙසෙන්තාපි යං මුහුත්තං තුණ්හී භවිතබ්බං හොති, තං මුහුත්තං ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්ති, පගෙව අඤ්ඤස්මිං කාලෙ, තස්මා සබ්බත්ථාපි ඉස්සරියානං බහුලං ඵලසමාපත්තියං ඉස්සරියස්ස පවත්තනතො ඵලසමාපත්ති ‘‘ඉස්සරියට්ඨාන’’න්ති වුත්තා. අරහත්තඵලාධිගමෙන වා තථාගතානං ඉස්සරියං නිබ්බත්තං තංජනකෙනෙව මග්ගෙනාති තං තෙසං ඉස්සරියට්ඨානං. විසයො ච අනඤ්ඤත්ථභාවොව යථා ‘‘ආකාසෙ සකුණා උදකෙ මච්ඡා’’ති, බුද්ධා ච අඤ්ඤත්ථ දිස්සමානාපි විවෙකපබ්භාරතාය ඵලසමාපත්තිනින්නාව, තෙන තස්සා තස්සා කිරියාය අනන්තරං ඵලසමාපත්තියංයෙව භවන්තීති සා තෙසං විසයො, තබ්බිසයතා ච සච්චකසුත්තෙන (ම. නි. 1.364 ආදයො) දීපෙතබ්බා.

"ආනන්දය, මේ විහාරය" යනු විහාරසුඤ්ඤත සූත්‍රයෙහි (මජ්ඣිම නිකාය 3.187) සමූහයා සමඟ ඇලී සිටීමේ සහ රූප ආදී රතීන්හි ඇති දෝෂ පවසා, ඊට ප්‍රතිපක්ෂ විහරණය පෙන්වා දීම පිණිස පවසන ලද්දකි. "අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතං" යනු විෂය වූ, අධිපති ස්ථානය වූ ශුන්‍යතාව හෙවත් ශුන්‍යතා ඵලසමාපත්තිය යන්නයි. සිතෙහි අධිපතිභාවය ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේලා ධර්මය දේශනා කරන අතරතුර පවා යම් මොහොතක නිශ්ශබ්දව සිටිය යුතු නම්, ඒ මොහොතෙහි ඵලසමාපත්තියට සමවදිති. අන් කාලයකදී ඒ ගැන කවර කථාද? එබැවින් සියලු තැන්හිදී අධිපතීන් (බුදුවරුන්) බහුල වශයෙන් ඵලසමාපත්තියෙහි අධිපතිභාවය පවත්වන බැවින්, ඵලසමාපත්තිය "අධිපති ස්ථානය" (ඉස්සරියට්ඨාන) ලෙස හඳුන්වන ලදී. එසේත් නැතිනම්, අරහත් ඵලය අවබෝධ කර ගැනීමෙන් තථාගතයන් වහන්සේලාට අධිපතිභාවය ඇති වූයේ එය උපදවන මාර්ගයෙන්මය, එබැවින් එය උන්වහන්සේලාගේ අධිපති ස්ථානයයි. "අහසෙහි පක්ෂීන් හා ජලයෙහි මසුන්" මෙන් වෙනත් තැනක නොපැවතීම මෙහි විෂය වේ. බුදුරජාණන් වහන්සේලා අන් තැනක පෙනී සිටියත්, විවේකයෙහි ඇලුණු බැවින් ඵලසමාපත්තියටම නැඹුරු වූහ. එබැවින් ඒ ඒ ක්‍රියාවන්ට අනතුරුව උන්වහන්සේලා පසුවන්නේ ඵලසමාපත්තියෙහිමය. එය උන්වහන්සේලාගේ විෂයයි. එම විෂයභාවය සච්චක සූත්‍රයෙන් (මජ්ඣිම නිකාය 1.364 ආදී) පැහැදිලි කළ යුතුය.

22. යෙසං දට්ඨබ්බභාවො අත්ථි, තෙ සනිදස්සනා. චක්ඛුවිඤ්ඤාණගොචරභාවොව දට්ඨබ්බභාවො, තස්ස රූපායතනා අනඤ්ඤත්තෙපි අඤ්ඤෙහි ධම්මෙහි රූපායතනං විසෙසෙතුං අඤ්ඤං විය කත්වා ‘‘සහ නිදස්සනෙනාති සනිදස්සනා’’ති වුත්තං. ධම්මසභාවසාමඤ්ඤෙන හි එකීභූතෙසු ධම්මෙසු යො නානත්තකරො සභාවො, සො අඤ්ඤො විය කත්වා උපචරිතුං යුත්තො[Pg.49]. එවඤ්හි අත්ථවිසෙසාවබොධො හොතීති. සයඤ්ච නිස්සයවසෙන ච සම්පත්තානං අසම්පත්තානඤ්ච පටිමුඛභාවො අඤ්ඤමඤ්ඤපතනං පටිහනනභාවො, යෙන බ්‍යාපාරාදිවිකාරපච්චයන්තරසහිතෙසු චක්ඛාදීනං විසයෙසු විකාරුප්පත්ති.

22. යම් ධර්මයන්ගේ දැකිය හැකි ස්වභාවයක් පවතීද, ඒවා සනිදස්සන (දර්ශනය සහිත) නම් වේ. චක්ඛු විඤ්ඤාණයට විෂය වීමම දැකිය හැකි ස්වභාවයයි. රූප ආයතනය අනෙකුත් ධර්මයන්ගෙන් වෙනස් වුවද, එය තවත් විශේෂ කර දැක්වීම පිණිස "දර්ශනය සමඟ පවතින බැවින් සනිදස්සන" යැයි පවසන ලදී. ධර්ම ස්වභාවයන්ගේ සාමාන්‍ය ලක්ෂණ අනුව ඒකීභූත වූ ධර්මයන් අතර, යම් නානත්වයක් ඇති කරන ස්වභාවයක් පවතී නම්, එය වෙනස් දෙයක් ලෙස ගෙන උපචාර ලෙස දැක්වීම සුදුසුය. එවිට අර්ථයේ විශේෂය අවබෝධ වේ. තමාගේත්, නිශ්‍රය (ඇස) වශයෙනුත් ලැබුණු, සම්ප්‍රාප්ත වූ හෝ අසම්ප්‍රාප්ත වූ රූපයන්ගේ මුහුණට මුහුණ ලා ඇති බව, එකිනෙක ගැටෙන සුළු බව (පටිඝ) නිසා ව්‍යාපාර ආදී විකාර ප්‍රත්‍යයන් සහිතව ඇස ආදී විෂයන්හි විපර්යාසයක් ඇති වේ.

තිකමාතිකාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තික මාතිකා පද වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

දුකමාතිකාපදවණ්ණනා

දුක මාතිකා පද වර්ණනාව.

1-6. මූලට්ඨෙනාති සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනෙන මූලභාවෙන, න පච්චයමත්තට්ඨෙන හෙතුධම්මා හෙතූ ධම්මාති සමාසාසමාසනිද්දෙසභාවො ද්වින්නං පාඨානං විසෙසො. තථෙවාති සම්පයොගතොව. සහෙතුකානං හෙතුසම්පයුත්තභාවතො ‘‘සම්පයොගතො’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං, න සහසද්දස්ස සම්පයොගත්ථත්තා. සහ-සද්දො පන එකපුඤ්ජෙ උප්පාදතො යාව භඞ්ගා සහෙතුකානං හෙතූහි සමානදෙසගහණානං හෙතුආදිසබ්භාවං දීපෙති, සම්පයුත්ත-සද්දො එකුප්පාදාදිවසෙන සහ හෙතූහි එකීභාවුපගමනං, තතො එව ච ද්වින්නං දුකානං නානත්තං වෙදිතබ්බං. ධම්මනානත්තාභාවෙපි හි පදත්ථනානත්තෙන දුකන්තරං වුච්චති. න හි හෙතුදුකසඞ්ගහිතෙහි ධම්මෙහි අඤ්ඤෙ සහෙතුකදුකාදීහි වුච්චන්ති, තෙ එව පන සහෙතුකාහෙතුකාදිභාවතො සහෙතුකදුකාදීහි වුත්තා. එවං සහෙතුකදුකසඞ්ගහිතා එව හෙතුසම්පයුත්තවිප්පයුත්තභාවතො හෙතුසම්පයුත්තදුකෙන වුත්තා. න හි ධම්මානං අවුත්තතාපෙක්ඛං දුකන්තරවචනන්ති නත්ථි පුනරුත්තිදොසො. දෙසෙතබ්බප්පකාරජානනඤ්හි දෙසනාවිලාසො තථා දෙසනාඤාණඤ්චාති. තෙන ධම්මානං තප්පකාරතා වුත්තා හොති. සකලෙකදෙසවසෙන පඨමදුකං දුතියතතියෙහි සද්ධිං යොජෙත්වා චතුත්ථාදයො තයො දුකා වුත්තා. සකලඤ්හි පඨමදුකං දුතියදුකෙකදෙසෙන සහෙතුකපදෙන තතියදුකෙකදෙසෙන හෙතුසම්පයුත්තපදෙන ච යොජෙත්වා යථාක්කමං චතුත්ථපඤ්චමදුකා වුත්තා, තථා පඨමදුකෙකදෙසං නහෙතුපදං සකලෙන දුතියදුකෙන යොජෙත්වා ඡට්ඨදුකො වුත්තො. ඉදම්පි සම්භවතීති එතෙන අවුත්තම්පි සම්භවවසෙන දීපිතන්ති දස්සෙති. සම්භවො හි ගහණස්ස කාරණන්ති. යථා හෙතුසහෙතුකාති ඉදං සම්භවතීති කත්වා ගහිතං, එවං හෙතුඅහෙතුකාති ඉදම්පි සම්භවතීති කත්වා ගහෙතබ්බමෙවාති එවං අඤ්ඤත්ථාපි යොජෙතබ්බං.

1-6. "මූලට්ඨේන" යනු මනාව පිහිටි බව සාධනය කරන මූලභාවයෙනි, ප්‍රත්‍ය මාත්‍රයක් යන අර්ථයෙන් නොවේ. "හේතු ධර්මයෝ හේතූන් වෙති" යන සමාස සහ අසමාස නිර්දේශ දෙක මෙම පාඨයන්ගේ වෙනසයි. "එසේම" යනු සම්ප්‍රයෝගයෙනි. සහේතුක ධර්මයන් හේතූන් සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත බැවින් "සම්ප්‍රයෝගයෙන්" යැයි කියන ලද බව දත යුතුය, "සහ" ශබ්දය සම්ප්‍රයෝගාර්ථයෙහි යෙදෙන නිසා නොවේ. "සහ" ශබ්දය එකට ඉපදීමේ සිට බිඳී යාම දක්වා සහේතුක ධර්මයන් හේතූන් සමඟ සමාන දේශයක පැවතීම ආදී සියල්ල පවතින බව පෙන්වයි. "සම්පයුත්ත" ශබ්දය ඒකුප්පාද ආදී වශයෙන් හේතූන් සමඟ ඒකීභවනයට පත්වීම පෙන්වයි. එයින්ම දුක දෙකෙහි වෙනස දත යුතුය. ධර්මයන්ගේ වෙනසක් නොමැති වුවද පදාර්ථයන්ගේ වෙනස නිසා වෙනත් දුකයක් ලෙස කියනු ලැබේ. හේතු දුකෙහි ඇතුළත් ධර්මයන්ට වඩා වෙනස් වූ ධර්ම සහේතුක දුක ආදියෙහි නොකියැවේ. එම ධර්මයන්ම සහේතුක අහේතුක ආදී වශයෙන් සහේතුක දුකෙහි පවසන ලදී. එලෙසම සහේතුක දුකෙහි ඇතුළත් වූවන්ම හේතුසම්ප්‍රයුක්ත හෝ විප්පයුත්තභාවය අනුව හේතුසම්ප්‍රයුක්ත දුකයෙහි පවසන ලදී. ධර්මයන් ප්‍රකාශ නොකළේ යැයි සලකා වෙනත් දුකයක් ප්‍රකාශ කළා නොවන බැවින් මෙහි පුනරුක්ති දෝෂයක් නැත. දේශනා කළ යුතු ආකාරය දැන ගැනීම දේශනා විලාසයයි, එසේම එය දේශනා ඥානයයි. එයින් ධර්මයන්ගේ එම ප්‍රකාරභාවය පවසන ලදී. සකල සහ ඒකදේශ වශයෙන් පළමු දුකය දෙවන හා තෙවන දුකයන් සමඟ යොදා සිව්වන ආදී දුකයන් තුන පවසන ලදී. මුළු පළමු දුකය දෙවන දුකයෙහි එක් කොටසක් වූ සහේතුක පදය සමඟත්, තෙවන දුකයෙහි එක් කොටසක් වූ හේතුසම්ප්‍රයුක්ත පදය සමඟත් යොදා පිළිවෙළින් සිව්වන හා පස්වන දුකයන් පවසන ලදී. එසේම පළමු දුකයෙහි එක් කොටසක් වූ නහේතු පදය මුළු දෙවන දුකය සමඟ යොදා හයවන දුකය පවසන ලදී. මෙය ද සිදුවිය හැකි බැවින්, මෙහි ප්‍රකාශ නොකළත් සම්භවය අනුව පෙන්වන ලද බව පවසයි. යමක් ග්‍රහණය කර ගැනීමට හේතුව එහි සම්භවයයි. "හේතු සහේතුක" යන්න සිදුවිය හැක්කක් ලෙස ගත් සේම, "හේතු අහේතුක" යන්න ද සිදුවිය හැක්කක් ලෙස ගත යුතුය. අන් තැන්හි ද මෙසේම යෙදිය යුතුය.

එවං [Pg.50] පඨමදුකං දුතියතතියදුකෙසු දුතියපදෙහි යොජෙත්වා ‘‘හෙතූ චෙව ධම්මා අහෙතුකා ච, අහෙතුකා චෙව ධම්මා න ච හෙතූ, හෙතූ චෙව ධම්මා හෙතුවිප්පයුත්තා ච, හෙතුවිප්පයුත්තා චෙව ධම්මා න ච හෙතූ’’ති යෙ ද්වෙ දුකා කාතබ්බා, තෙසං සම්භවවසෙනෙව සඞ්ගහං දස්සෙත්වා ඛො පන-පදෙන අපරෙසම්පි දුකානං සඞ්ගහං දස්සෙතුං ‘‘තත්‍ර යදෙත’’න්තිආදිමාහ. තත්‍රාති පාළියං. අයං අතිරෙකත්ථොති ඉදානි යං වක්ඛති, තමත්ථමාහ. තත්ථ පන අඤ්ඤෙපි අඤ්ඤථාපීති එතෙසං විසුං පවත්තියා ද්වෙ දුකා දස්සිතා, සහ පවත්තියා පන අයම්පි දුකො වෙදිතබ්බො ‘‘හෙතූ චෙව ධම්මා හෙතුසම්පයුත්තාපි හෙතුවිප්පයුත්තාපී’’ති, එතෙසු පන පඤ්චසු දුකෙසු දුතියදුකෙන තතියදුකො විය, චතුත්ථදුකෙන පඤ්චමදුකො විය ච ඡට්ඨදුකෙන නින්නානත්ථත්තා ‘‘න හෙතු ඛො පන ධම්මා හෙතුසම්පයුත්තාපි හෙතුවිප්පයුත්තාපී’’ති අයං දුකො න වුත්තො. දස්සිතනින්නානත්ථනයො හි සො පුරිමදුකෙහීති. ඉතරෙසු චතූසු හෙතූ චෙව අහෙතුකදුකෙන සමානත්ථත්තා හෙතූ චෙව හෙතුවිප්පයුත්තදුකො, හෙතුසහෙතුකදුකෙන සමානත්ථත්තා හෙතුහෙතුසම්පයුත්තදුකො ච නහෙතුහෙතුසම්පයුත්තදුකො විය න වත්තබ්බො. තෙසු පන ද්වීසු පච්ඡිමදුකෙ ‘‘හෙතූ ඛො පන ධම්මා සහෙතුකා’’ති පදං චතුත්ථදුකෙ පඨමපදෙන නින්නානාකරණත්තා න වත්තබ්බං, ‘‘හෙතූ ඛො පන ධම්මා අහෙතුකා’’ති පදං ‘‘හෙතූ චෙව ධම්මා අහෙතුකා’’ති එතෙන නින්නානත්තා න වත්තබ්බං. අවසිට්ඨෙ පන එකස්මිං දුකෙ ‘‘අහෙතුකා චෙව ධම්මා න ච හෙතූ’’ති පදං ඡට්ඨදුකෙ දුතියපදෙන එකත්ථත්තා න වත්තබ්බං. ඉදානි ‘‘හෙතූ චෙව ධම්මා අහෙතුකා චා’’ති ඉදමෙවෙකං පදං අවසිට්ඨං, න ච එකෙන පදෙන දුකො හොතීති තඤ්ච න වුත්තන්ති. චතුත්ථදුකෙ දුතියපදෙන පන සමානත්ථස්ස ඡට්ඨදුකෙ පඨමපදස්ස වචනං දුකපූරණත්ථං, එතෙන වා ගතිදස්සනෙන සබ්බස්ස සම්භවන්තස්ස සඞ්ගහො කතොති දට්ඨබ්බො. තථා හි සබ්බො සම්භවදුකො පඨමදුකෙ දුතියතතියදුකපක්ඛෙපෙන දස්සිතො, තෙසු ච පඨමදුකපක්ඛෙපෙනාති.

මෙසේ ප්‍රථම දුකය, දෙවන හා තෙවන දුකයන්හි දෙවන පද සමඟ යොදා 'හේතූ චේව ධම්මා අහේතුකා ච, අහේතුකා චේව ධම්මා න ච හේතූ, හේතූ චේව ධම්මා හේතුවිප්පයුත්තා ච, හේතුවිප්පයුත්තා චේව ධම්මා න ච හේතූ' යනුවෙන් දුකයන් දෙකක් කළ යුතුය. ඒවායේ සම්භවය අනුව සංග්‍රහය දක්වා, 'ඛෝ පන' යන පදයෙන් අනෙක් දුකයන්ගේ ද සංග්‍රහය දැක්වීමට 'තත්‍ර යදේතං' යනාදිය පවසන ලදී. 'තත්‍ර' යනු පාලියෙහි යන්නයි. 'අයං අතිරේකත්ථෝ' යනු දැන් යමක් පවසන්නේ ද, ඒ අර්ථයයි. එහි තවත් ක්‍රමයකින් වෙන වෙනම පැවැත්ම අනුව දුකයන් දෙකක් දක්වන ලදී. එක්ව පැවැත්ම අනුව 'හේතූ චේව ධම්මා හේතුසම්පයුත්තාපි හේතුවිප්පයුත්තාපි' යනුවෙන් ද මෙම දුකය දත යුතුය. මෙම දුකයන් පස අතුරින් දෙවන දුකයෙන් තෙවන දුකය මෙන් ද, හතරවන දුකයෙන් පස්වන දුකය මෙන් ද, හයවන දුකයෙන් වෙනස් අර්ථයක් නොමැති බැවින් 'න හේතු ඛෝ පන ධම්මා හේතුසම්පයුත්තාපි හේතුවිප්පයුත්තාපි' යන මෙම දුකය පවසන ලද්දේ නැත. මක්නිසාද යත්, එහි දැක්විය යුතු වෙනස් වූ අර්ථ ක්‍රමය පෙර දුකයන් මඟින්ම ප්‍රකාශිත බැවිනි. ඉතිරි දුකයන් හතර අතුරින්, 'හේතූ චේව අහේතුක' දුකය හා සමාන අර්ථ ඇති බැවින් 'හේතූ චේව හේතුවිප්පයුත්ත' දුකය ද, 'හේතුසහේතුක' දුකය හා සමාන අර්ථ ඇති බැවින් 'හේතුහේතුසම්පයුත්ත' දුකය සහ 'නහේතුහේතුසම්පයුත්ත' දුකය ද නොකළ යුතුය. ඒ දුකයන් දෙක අතුරින් අවසාන දුකයේ 'හේතූ ඛෝ පන ධම්මා සහේතුකා' යන පදය, හතරවන දුකයේ පළමු පදයෙන් වෙනසක් නොමැති බැවින් නොකිය යුතුය. 'හේතූ ඛෝ පන ධම්මා අහේතුකා' යන පදය 'හේතූ චේව ධම්මා අහේතුකා' යන මෙයින් වෙනසක් නොමැති බැවින් නොකිය යුතුය. ඉතිරි වූ එක් දුකයක 'අහේතුකා චේව ධම්මා න ච හේතූ' යන පදය, හයවන දුකයේ දෙවන පදය හා සමාන අර්ථ ඇති බැවින් නොකිය යුතුය. දැන් 'හේතූ චේව ධම්මා අහේතුකා ච' යන මෙම එක් පදය පමණක් ඉතිරි වන අතර, එක් පදයකින් දුකයක් නොවන බැවින් එය පවසන ලද්දේ නැත. හතරවන දුකයේ දෙවන පදය හා සමාන අර්ථ ඇති හයවන දුකයේ පළමු පදය පැවසීම දුකය සම්පූර්ණ කිරීම සඳහා වේ. එසේත් නැතහොත් මේ ආකාරයෙන් පෙන්වා දීමෙන් සියලුම සම්භවය විය හැකි දුකයන්ගේ සංග්‍රහය කරන ලදැයි දත යුතුය. එනම් සියලු සම්භව දුකයන් ප්‍රථම දුකයෙහි, දෙවන හා තෙවන දුකයන් ඇතුළත් කිරීමෙන් දක්වන ලදී.

7-13. සමානකාලෙන අසමානකාලෙන කාලවිමුත්තෙන ච පච්චයෙන නිප්ඵන්නානං පච්චයායත්තානං පච්චයභාවමත්තෙන තෙසං පච්චයානං අත්ථිතං දීපෙතුං සප්පච්චයවචනං, න සහෙතුකවචනං විය සමානකාලානමෙව, නාපි සනිදස්සනං විය තංසභාවස්ස අනත්ථන්තරභූතස්ස. සඞ්ඛත-සද්දො පන සමෙතෙහි [Pg.51] නිප්ඵාදිතභාවං දීපෙතීති අයමෙතෙසං විසෙසො දුකන්තරවචනෙ කාරණං. එත්ථ ච අප්පච්චයා අසඞ්ඛතාති බහුවචනනිද්දෙසො අවිනිච්ඡිතත්ථපරිච්ඡෙදදස්සනවසෙන මාතිකාඨපනතො කතොති වෙදිතබ්බො. උද්දෙසෙන හි කුසලාදිසභාවානං ධම්මානං අත්ථිතාමත්තං වුච්චති, න පරිච්ඡෙදොති අපරිච්ඡෙදෙන බහුවචනෙන උද්දෙසො වුත්තොති. රූපන්ති රූපායතනං පථවියාදි වා. පුරිමස්මිං අත්ථවිකප්පෙ රූපායතනස්ස අසඞ්ගහිතතා ආපජ්ජතීති රුප්පනලක්ඛණං වා රූපන්ති අයං අත්ථනයො වුත්තො. තත්ථ රූපන්ති රුප්පනසභාවො. න ලුජ්ජති න පලුජ්ජතීති යො ගහිතො තථා න හොති, සො ලොකොති තංගහණරහිතානං ලොකුත්තරානං නත්ථි ලොකතා. දුක්ඛසච්චං වා ලොකො, තත්ථ තෙනෙව ලොකසභාවෙන විදිතාති ලොකියා.

7-13. සමාන කාලීන වූ ද, අසමාන කාලීන වූ ද, කාලයෙන් මිදුණා වූ ද ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත්, ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් වූ ධර්මයන්ගේ ප්‍රත්‍යභාවය පමණක් ප්‍රකාශ කිරීමට 'සප්පච්චය' යන වචනය යොදා ඇත. එය 'සහේතුක' යන වචනය මෙන් සමාන කාලීනයන් සඳහාම පමණක් නොවේ. එසේම 'සනිදස්සන' පදය මෙන් එහිම ස්වභාවය වූ අනෙක් දෙයක් සඳහා ද නොවේ. 'සංඛත' යන ශබ්දයෙන් ප්‍රත්‍යයන් එක්වී නිපදවන ලද බව ප්‍රකාශ කෙරේ. මෙය ඔවුන් අතර ඇති වෙනස වන අතර එය වෙනත් දුකයන් පැනවීමට හේතුවයි. මෙහි 'අප්පච්චයා අසංඛතා' යනුවෙන් බහුවචනයෙන් දැක්වීම විනිශ්චය කළ යුතු අර්ථයන්හි සීමාවන් දැක්වීම් වශයෙන් මාතෘකා තැබීමේදී කරන ලද්දක් බව දත යුතුය. උද්දේශ (කෙටි විස්තර) මඟින් කුසලාදී ස්වභාව ඇති ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පමණක් කියනු ලැබේ, සීමා නීර්ණය නොකෙරේ. එබැවින් අපරිච්ඡේද වූ බහුවචනයෙන් උද්දේශය පවසන ලදී. 'රූප' යනු රූප ආයතනය හෝ පඨවි ආදී ධාතූන්ය. පළමු අර්ථ විකල්පයෙහි රූප ආයතනය ඇතුළත් නොවන බැවින්, 'රුප්පන' (වෙනස් වීම) ලක්ෂණය රූපය ලෙස මෙහි අර්ථ දක්වන ලදී. එහි 'රූප' යනු රුප්පන ස්වභාවයයි. යමක් බිඳෙන්නේ හෝ විනාශ වන්නේ නැද්ද, එය එසේ නොවේ නම් එය ලෝකයයි. ලෝක සංකල්පයෙන් බැහැර වූ ලෝකෝත්තර ධර්මයන්හි ලෝක ස්වභාවයක් නැත. එසේත් නැතහොත් දුක්ඛ සත්‍යය යනු ලෝකයයි. එහි ඒ ලෝක ස්වභාවයෙන්ම දන්නා බැවින් ඒවා ලෝකීය නම් වේ.

එවං සන්තෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන විජානිතබ්බස්ස රූපායතනස්ස තෙනෙව නවිජානිතබ්බස්ස සද්දායතනාදිකස්ස ච නානත්තා ද්වින්නම්පි පදානං අත්ථනානත්තතො දුකො හොති. එවං පන දුකෙ වුච්චමානෙ දුකබහුතා ආපජ්ජති, යත්තකානි විඤ්ඤාණානි, තත්තකා දුකා වුත්තා සමත්තා ඨපෙත්වා සබ්බධම්මාරම්මණානි විඤ්ඤාණානි. තෙසු ච දුකස්ස පච්ඡෙදො ආපජ්ජති, තථා ච සති ‘‘කෙනචී’’ති පදං සබ්බවිඤ්ඤාණසඞ්ගාහකං න සියා, නිද්දෙසෙන ච විරුද්ධං ඉදං වචනං. යො ච තත්ථ ‘‘යෙ තෙ ධම්මා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා, න තෙ ධම්මා සොතවිඤ්ඤෙය්‍යාති අයං දුකො න හොතී’’ති පටිසෙධො කතො, සො ච කථං යුජ්ජෙය්‍ය. න හි සමත්ථා අට්ඨකථා පාළිං පටිසෙධෙතුන්ති, න ච කෙනචි-සද්දස්ස තෙනෙවාති අයං පදත්ථො සම්භවති, ‘‘කෙනචී’’ති එතස්ස ආදිපදස්ස අනියමිතං යං කිඤ්චි එකං පදත්ථො, තං වත්වා වුච්චමානස්ස ‘‘කෙනචී’’ති දුතියපදස්ස යං කිඤ්චි අපරං අනියමිතං පදත්ථොති ලොකසිද්ධමෙතං, තථෙව ච නිද්දෙසො පවත්තො, න චෙත්ථ විඤ්ඤාතබ්බධම්මභෙදෙන දුකභෙදො සමත්තො ආපජ්ජති යත්තකා විඤ්ඤාතබ්බා, තත්තකා දුකාති, තස්මා නත්ථි දුකබහුතා. න හි එකංයෙව විඤ්ඤාතබ්බං කෙනචි විඤ්ඤෙය්‍යං කෙනචි න විඤ්ඤෙය්‍යඤ්ච, කින්තු අපරම්පි අපරම්පීති සබ්බවිඤ්ඤාතබ්බසඞ්ගහෙ දුකො සමත්තො හොති, එවඤ්ච සති ‘‘කෙනචී’’ති පදං අනියමෙන සබ්බවිඤ්ඤාණසඞ්ගාහකන්ති සිද්ධං හොති, විඤ්ඤාණනානත්තෙන ච විඤ්ඤාතබ්බං භින්දිත්වා අයං දුකො වුත්තො, න විඤ්ඤාතබ්බානං අත්ථන්තරතායාති. එතස්ස පන දුකස්ස නික්ඛෙපරාසිනිද්දෙසො දුකසඞ්ගහිතධම්මෙකදෙසෙසු [Pg.52] දුකපදද්වයප්පවත්තිදස්සනවසෙන පවත්තො. අත්ථුද්ධාරනිද්දෙසො නිරවසෙසදුකසඞ්ගහිතධම්මදස්සනවසෙනාති වෙදිතබ්බො.

එලෙස වූ විට චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දැනගත යුතු රූප ආයතනයත්, එම විඤ්ඤාණයෙන්ම දැනගත නොහැකි ශබ්ද ආයතනය ආදියත් අතර ඇති ප්‍රභේදය නිසා පද දෙකෙහි අර්ථය වෙනස් වීමෙන් මෙය ‘දුකක්’ (යුගලයක්) බවට පත් වේ. මෙලෙස දුකයන් ප්‍රකාශ කළහොත්, සියලු ධර්මයන් අරමුණු කරන විඤ්ඤාණයන් හැර, කොතෙක් විඤ්ඤාණ ප්‍රභේද ඇද්ද ඒ සෑම එකක් සඳහාම සම්පූර්ණ දුකයන් රැසක් ප්‍රකාශ කිරීමට සිදු වී දුකයන්ගේ බහුලතාවක් ඇති වේ. එවිට දුකයන් අතර වෙන් කිරීමක් ඇති වන අතර, ‘යම්කිසි’ (කෙනචි) යන පදය සියලු විඤ්ඤාණයන් සංග්‍රහ කරන්නක් නොවන බැවින් මෙම ප්‍රකාශය නිද්දේස පාලිය සමඟ ද විරුද්ධ වේ. ‘යම් ඒ ධර්ම කෙනෙක් චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දත යුතුද, ඒ ධර්ම සෝත විඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු නොවේ යන මෙම දුකය සිදු නොවේ’ යනුවෙන් එහි කළ ප්‍රතික්ෂේපය කෙසේ නම් ගැලපේද? අටුවාව පාලි පෙළ ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට සමර්ථ නොවන බැවින්, ‘කෙනචි’ (යම්කිසි) යන ශබ්දයට ‘එම විඤ්ඤාණයෙන්ම’ යන අර්ථය ලැබිය නොහැකිය. ‘කෙනචි’ යන පළමු පදයෙන් අර්ථවත් වන්නේ අවිනිශ්චිත වූ යම් කිසි එක් අර්ථයකි. ඉන් පසුව යෙදෙන ‘කෙනචි’ යන දෙවන පදයෙන් අර්ථවත් වන්නේ ඊට වෙනස් වූ වෙනත් යම් කිසි අවිනිශ්චිත අර්ථයක් බව ලෝක සම්මතයයි. නිද්දේසයෙහි ද එය එලෙසම දක්වා ඇත. මෙහි දැනගත යුතු ධර්මයන්ගේ ප්‍රභේදය අනුව දුකයන්ගේ ප්‍රභේදයක් සිදු නොවේ. එබැවින් දුකයන්ගේ බහුලතාවක් මෙහි නැත. එක් අරමුණක්ම යමකට විෂය වන අතර තවකෙකුට විෂය නොවන බවක් මෙහි අදහස් නොවේ. නමුත් සියලු විඤ්ඤාත ධර්මයන් සංග්‍රහ කිරීමේදී මෙම දුකය සම්පූර්ණ වේ. එවිට ‘කෙනචි’ යන පදය නියමයක් නොමැතිව සියලු විඤ්ඤාණයන් සංග්‍රහ කරන බව සිද්ධ වේ. විඤ්ඤාණයේ නානත්වය නිසා දැනගත යුතු ධර්මයන් බෙදා දක්වමින් මෙම දුකය පවසන ලද අතර, එය දැනගත යුතු ධර්මයන්ගේ අර්ථයෙහි ඇති වෙනස්කම නිසා නොවේ. මෙම දුකයේ නික්ඛේපරාශි නිද්දේසය පවත්වන ලද්දේ දුකයෙහි සංග්‍රහ වූ ධර්මයන්ගේ එක් කොටසක දුක පද දෙකක් පැවතීම පෙන්වීම සඳහාය. අත්ථුද්ධාර නිද්දේසය පවත්වන ලද්දේ නිරවශේෂයෙන්ම දුකයෙහි සංග්‍රහ වූ ධර්මයන් පෙන්වීම සඳහා බව දත යුතුය.

14-19. චක්ඛුතොපි…පෙ… මනතොපීති චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිවීථීසු තදනුගතමනොවිඤ්ඤාණවීථීසු ච කිඤ්චාපි කුසලාදීනම්පි පවත්ති අත්ථි, කාමාසවාදයො එව පන වණතො යූසං විය පග්ඝරණකඅසුචිභාවෙන සන්දන්ති, තස්මා තෙ එව ‘‘ආසවා’’ති වුච්චන්ති. තත්ථ හි පග්ඝරණකඅසුචිම්හි නිරුළ්හො ආසවසද්දොති. ධම්මතො යාව ගොත්‍රභුන්ති තතො පරං මග්ගඵලෙසු අප්පවත්තිතො වුත්තං. එතෙ හි ආරම්මණකරණවසෙන ධම්මෙ ගච්ඡන්තා තතො පරං න ගච්ඡන්තීති. නනු තතො පරං භවඞ්ගාදීනිපි ගච්ඡන්තීති චෙ? න, තෙසම්පි පුබ්බෙ ආලම්බිතෙසු ලොකියධම්මෙසු සාසවභාවෙන අන්තොගධත්තා තතො පරතාභාවතො. එත්ථ ච ගොත්‍රභුවචනෙන ගොත්‍රභුවොදානඵලසමාපත්තිපුරෙචාරිකපරිකම්මානි වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි, පඨමමග්ගපුරෙචාරිකමෙව වා ගොත්‍රභු අවධිනිදස්සනභාවෙන ගහිතං, තතො පරං මග්ගඵලසමානතාය පන අඤ්ඤෙසු මග්ගෙසු මග්ගවීථියං ඵලසමාපත්තිවීථියං නිරොධානන්තරඤ්ච පවත්තමානෙසු ඵලෙසු නිබ්බානෙ ච පවත්ති නිවාරිතා ආසවානන්ති වෙදිතබ්බා. සවන්තීති ගච්ඡන්ති. දුවිධො හි අවධි අභිවිධිවිසයො අනභිවිධිවිසයො ච. අභිවිධිවිසයං කිරියා බ්‍යාපෙත්වා පවත්තති ‘‘ආභවග්ගා භගවතො යසො ගතො’’ති, ඉතරං බහි කත්වා ‘‘ආපාටලිපුත්තා වුට්ඨො දෙවො’’ති. අයඤ්ච ආ-කාරො අභිවිධිඅත්ථො ඉධ ගහිතොති ‘‘අන්තොකරණත්ථො’’ති වුත්තං.

14-19. ‘ඇසෙන් පටන් ගෙන... සිත දක්වා වූ’ යනුවෙන් දැක්වූයේ චක්ඛු විඤ්ඤාණ ආදී වීථිවලත්, ඒවාට අනුව පවතින මනෝ විඤ්ඤාණ වීථිවලත් කුසල් ආදී ධර්මයන්ගේ පැවැත්මක් තිබුණද, තුවාලයකින් සැරව වැගිරෙන්නාක් මෙන් අශුද්ධ ස්වභාවයෙන් වැගිරෙන්නේ කාමාසව ආදිය පමණක් වන බැවිනි. එබැවින් ඒවා ‘ආශ්‍රව’ (ආසව) ලෙස හැඳින්වේ. වැගිරෙන අශුද්ධ දේ සඳහා ‘ආසව’ යන වචනය ප්‍රකටව යෙදේ. ‘ධර්මයන්ගේ සිට ගෝත්‍රභූ දක්වා’ යැයි පවසන ලද්දේ ඉන් පසුව මාර්ග සහ ඵලයන්හි මේවා නොපවතින බැවිනි. මක්නිසාද යත්, මෙම ධර්මයන් අරමුණු කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තව ගමන් කරන අතර, ඉන් එහාට ගමන් නොකරන බැවිනි. ‘ඉන් පසුව භවාංග ආදිය ද ගමන් කරන්නේ නොවේද?’ යැයි ඇසුවේ නම්, ‘නැත’ යන්න පිළිතුරයි. මක්නිසාද යත්, ඒවාද කලින් අරමුණු කරන ලද ලෞකික ධර්මයන් තුළ සාසව ස්වභාවයෙන් අන්තර්ගත වන බැවින් ඉන් ඔබ්බට නොයන බැවිනි. මෙහි ‘ගෝත්‍රභූ’ යන වචනයෙන් ගෝත්‍රභූ, වෝදාන, ඵලසමාපත්තිවලට පූර්වභාග වූ පරිකර්ම ධර්මයන් අදහස් කරන බව දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් ප්‍රථම මාර්ගයට පූර්වගාමී වූ ගෝත්‍රභූ සිතම සීමාව පෙන්වීම පිණිස ගන්නා ලදී. ඉන් පසුව මාර්ග සහ ඵලයන්ගේ සමානත්වය නිසා අනෙකුත් මාර්ගයන්හිද, මාර්ග වීථියෙහිද, ඵලසමාපත්ති වීථියෙහිද, නිරෝධ සමාපත්තියෙන් අනතුරුව පවතින ඵලයන්හිද සහ නිර්වාණයෙහිද ආශ්‍රවයන්ගේ පැවැත්ම වැළකී ඇති බව දත යුතුය. ‘සවන්ති’ යනු ගලා යති හෙවත් ගමන් කරති යන්නයි. සීමාව (අවධි) දෙවදෑරුම්ය: අභිවිධි (ඇතුළත් කරගන්නා) සහ අනභිවිධි (බැහැර කරන) වශයෙනි. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කීර්තිය භවග්‍රය දක්වා පැතිර ගියේය’ යන්නෙහි මෙන් ක්‍රියාව පැතිර පවතී නම් එය අභිවිධි විෂයයි. සීමාවෙන් බාහිරව පවතී නම් එය අනභිවිධි විෂයයි. මෙහි ‘ආ’ කාරය අභිවිධි අර්ථයෙන් ගන්නා ලද බැවින් ‘ඇතුළත් කිරීමේ අර්ථය ඇති බව’ පවසන ලදී.

චිරපාරිවාසියට්ඨො චිරපරිවුත්ථතා පුරාණභාවො. ආදි-සද්දෙන ‘‘පුරිමා, භික්ඛවෙ, කොටි න පඤ්ඤායති භවතණ්හායා’’ති (අ. නි. 10.62) ඉදං සුත්තං සඞ්ගහිතං. අවිජ්ජාසවභවාසවානඤ්ච චිරපරිවුත්ථතාය දස්සිතාය තබ්භාවභාවීනං කාමාසවදිට්ඨාසවානඤ්ච චිරපරිවුත්ථතා දස්සිතා හොති. අඤ්ඤෙසුපි යථාවුත්තෙ ධම්මෙ ඔකාසඤ්ච ආරම්මණං කත්වා පවත්තමානෙසු මානාදීසු විජ්ජමානෙසු අත්තත්තනියාදිග්ගාහවසෙන අභිබ්‍යාපනං මදකරණවසෙන ආසවසදිසතා ච එතෙසංයෙව, නාඤ්ඤෙසන්ති එතෙස්වෙව ආසවසද්දො නිරුළ්හො දට්ඨබ්බො. ආයතං වා සවන්ති ඵලන්තීති ආසවා[Pg.53]. න හි කිඤ්චි සංසාරදුක්ඛං ආසවෙහි විනා උප්පජ්ජමානං අත්ථීති. ආරම්මණභාවෙන යෙ ධම්මා වණො විය ආසවෙ පග්ඝරන්ති, තෙ අසම්පයොගෙ අතබ්භාවෙපි සහ ආසවෙහීති සාසවා, ආසවවන්තොති අත්ථො.

‘චිරපාරිවාසික’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ බොහෝ කලක් පැවති පැරණි ස්වභාවයයි. ‘ආදි’ යන වචනයෙන් “මහණෙනි, භවතණ්හාවෙහි පූර්ව කෝටියක් (ආරම්භයක්) නොපෙනේ” යන සූත්‍රය සංග්‍රහ වේ. අවිජ්ජාසව හා භවාසවයන්ගේ දීර්ඝ කාලීන පැවැත්ම පෙන්වීමෙන්, ඒවා මත පදනම් වන කාමාසව හා දිට්ඨාසවයන්ගේ ද දීර්ඝ කාලීන පැවැත්ම පෙන්වා ඇත. ඉහත කී ධර්මයන්හි අවකාශය හා අරමුණ ඇති කරගනිමින් පවතින මානාදී අන්‍ය ධර්මයන් තිබුණද, තමාගේ හෝ තමාගේ දේ ලෙස දැඩිව ගැනීමෙන් පැතිරී යාම සහ මත් කරවන සුළු බව නිසා ආශ්‍රවයන්ට සමාන බව මෙම ධර්මයන්ටම මිස අන්‍යයන්ට නොවන බැවින්, ‘ආසව’ යන වචනය මේවා සඳහාම සම්මත වී ඇති බව දත යුතුය. දිගු කලක් ගලා යන බැවින් හෝ විපාක දෙන බැවින් ‘ආසව’ නම් වේ. ආශ්‍රවයන්ගෙන් තොරව හටගන්නා වූ කිසිදු සංසාර දුකක් නැත. යම් ධර්ම කෙනෙක් අරමුණු වශයෙන් තුවාලයක් මෙන් ආශ්‍රවයන් වැගිරවීමට හේතු වෙත්ද, ඒවා අසම්ප්‍රයුක්ත වූවද ආශ්‍රවයන් හා සහසම්බන්ධව පවතින බැවින් ‘සාසව’ (ආශ්‍රව සහිත) නම් වේ.

ඔසානදුකෙ ‘‘නො ආසවා ඛො පනා’’ති අවත්වා ‘‘ආසවවිප්පයුත්තා ඛො පනා’’ති වචනං සාසවානං සහෙතුකානං විය සම්පයුත්තෙහි තංසහිතතා න හොතීති දස්සනත්ථං. එවං සෙසගොච්ඡකෙසුපි යථාසම්භවං විප්පයුත්තග්ගහණෙ පයොජනං දට්ඨබ්බං. අපිච ‘‘නො ආසවා ඛො පන ධම්මා සාසවා’’ති ඉදං පදං චතුත්ථදුකෙ දුතියපදෙන නින්නානං, න ච එකෙන දුකො හොති, තස්මා ආසවවිප්පයුත්තපදමෙව ගහෙත්වා ඔසානදුකයොජනා ඤායාගතාති කතා. හෙතුගොච්ඡකෙ පන හෙතුවිප්පයුත්තානං සහෙතුකතා නත්ථීති තෙ ගහෙත්වා දුකයොජනාය අසක්කුණෙය්‍යත්තා නහෙතුපදං ගහෙත්වා ඔසානදුකයොජනා කතා. යෙ වා පන පඨමෙ දුකෙ දුතියස්ස පක්ඛෙපෙ එකො, තතියස්ස ද්වෙ, පඨමස්ස දුතියෙ එකො, තතියෙ ද්වෙ, දුතියස්ස තතියෙ එකො, දුතියෙ ච තතියස්ස එකොති අට්ඨ දුකා ලබ්භන්ති, තෙසු තීහි ඉතරෙ ච නයතො දස්සිතාති වෙදිතබ්බා. එස නයො සෙසගොච්ඡකෙසුපි.

අවසාන දුකෙහිදී ‘ආශ්‍රව නොවූ’ (නෝ ආසවා) යනුවෙන් නොපවසා ‘ආශ්‍රවයන්ගෙන් විප්‍රයුක්ත’ (ආසව විප්පයුත්තා) යනුවෙන් පැවසුවේ, සාසව වූ සහේතුක ධර්මයන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් හා එක්ව පවතින්නාක් මෙන් මේවා ආශ්‍රවයන් හා එක්ව නොපවතින බව පෙන්වීමටය. මෙලෙස සෙසු ගෝච්ඡකයන්හි (ධර්ම කාණ්ඩයන්හි) ද අවස්ථාවට අනුව ‘විප්‍රයුක්ත’ පදය යෙදීමේ ප්‍රයෝජනය වටහා ගත යුතුය. තවද ‘ආශ්‍රව නොවූ ධර්ම සාසව වේ’ යන මෙම පදය හතරවන දුකයේ දෙවන පදය හා වෙනසක් නොමැති අතර, එක් පදයකින් දුකයක් ඇති නොවේ. එබැවින් ආසව විප්‍රයුක්ත පදයම ගෙන අවසාන දුකය යෙදීම න්‍යායානුකූල වේ. හේතු ගෝච්ඡකයේදී නම් හේතු විප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සහේතුක නොවන බැවින් ඒවා දුකයන් ලෙස යෝජනා කළ නොහැකි නිසා ‘නහේතු’ පදය ගෙන අවසාන දුක යොදන ලදී. පළමු දුකයෙහි දෙවැන්න එකතු කිරීමෙන් එකක්ද, තෙවැන්නෙන් දෙකක්ද ආදී වශයෙන් දුකයන් අටක් ලැබෙන අතර, ඉන් තුනක් මඟින් ඉතිරි ඒවාද එම ක්‍රමයෙන්ම පෙන්වා ඇති බව දත යුතුය. ඉතිරි ගෝච්ඡකයන්හි ද ක්‍රමය මෙයමය.

20-25. කිලෙසකම්මවිපාකවට්ටානං පච්චයභාවෙන තත්ථ සංයොජෙන්ති, සතිපි අඤ්ඤෙසං තප්පච්චයභාවෙ න විනා සංයොජනානි තෙසං තප්පච්චයභාවො අත්ථි, ඔරම්භාගියුද්ධම්භාගියසඞ්ගහිතෙහි ච තංතංභවනිබ්බත්තකකම්මනියමො භවනියමො ච හොති, න ච උපච්ඡින්නසංයොජනස්ස කතානිපි කම්මානි භවං නිබ්බත්තෙන්තීති. සංයොජෙතබ්බාති වා සංයොජනියා, සංයොජනෙ නියුත්තාති වා. දූරගතස්සපි ආකඩ්ඪනතො නිස්සරිතුං අප්පදානවසෙන බන්ධනං සංයොජනං, ගන්ථකරණං සඞ්ඛලිකචක්කලකානං විය පටිබද්ධතාකරණං වා ගන්ථනං ගන්ථො, සංසිලිසකරණං යොජනං යොගොති අයමෙතෙසං විසෙසොති වෙදිතබ්බො. ධම්මානං සභාවකිච්චවිසෙසඤ්ඤුනා පන භගවතා සම්පයුත්තෙසු ආරම්මණෙසු තප්පච්චයෙසු ච තෙහි තෙහි නිප්ඵාදියමානං තං තං කිච්චවිසෙසං පස්සන්තෙන තෙ තෙ ධම්මා තථා තථා ආසවසංයොජනගන්ථාදිවසෙන වුත්තාති ‘‘කිමත්ථං එතෙයෙව ධම්මා එවං වුත්තා, කස්මා ච වුත්තා එව පුන වුත්තා’’ති න චොදෙතබ්බමෙතං.

20-25. කෙලෙස්, කර්ම හා විපාක යන වෘත්තයන් කෙරෙහි ප්‍රත්‍ය භාවයෙන් සත්ත්වයන් එහි බැඳ තබන බැවින් ඒවා සංයෝජන නම් වේ. වෙනත් ප්‍රත්‍යයන් පැවතියද, සංයෝජන නොමැතිව එම ප්‍රත්‍යයන්ට සත්ත්වයා සංසාරයෙහි බැඳ තැබීමේ ශක්තියක් නැත. ඕරම්භාගිය හා උද්ධම්භාගිය සංයෝජනයන්ගෙන් සංගෘහිත වූ ඒ ඒ භවයන්හි උපත ලබා දෙන කර්ම නියමය හා භව නියමය ද සිදු වේ. සංයෝජන සිඳලූ තැනැත්තා කළ කර්මයන් නැවත භවයක් උපදවන්නේ නැත. ‘සංයෝජනය කළ යුතු’ බැවින් ‘සංයෝජනීය’ නම් වේ, නැතහොත් ‘සංයෝජනයෙහි යෙදුණු’ බැවින් ද එසේ හැඳින්වේ. බොහෝ ඈතට ගියද ඇදගන්නා බැවින් ද, ඉන් මිදීමට ඉඩ නොදී බැඳ තබන බැවින් ද සංයෝජන නම් වේ. දම්වැල් පුරුක් හෝ රෝදයක අර වැනි දෑ එකිනෙක ගැටගසන්නාක් මෙන් සම්බන්ධ කරන බැවින් ‘ගන්ථ’ නම් වේ. මනාව එක් කරන බැවින් ‘යෝග’ නම් වේ. මෙය මොවුන්ගේ විශේෂත්වය ලෙස දත යුතුය. ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය හා කෘත්‍යයන් පිළිබඳ විශේෂයෙන් දන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් කෙරෙහි ද, ආරම්මණ හා ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි ද ඒ ඒ ධර්මයන්ගෙන් සිදු කෙරෙන විශේෂ කෘත්‍යයන් දක්නා සේක. එබැවින් උන්වහන්සේ ඒ ඒ ධර්මයන් ආසව, සංයෝජන, ගන්ථ ආදී වශයෙන් වදාළහ. ‘කුමක් සඳහා මෙම ධර්මයන් මෙසේ වදාරන ලද්දේ ද, කුමන හේතුවක් නිසා නැවත නැවතත් වදාරන ලද්දේ ද’ යන්න මෙහිදී ප්‍රශ්න කළ යුතු නොවේ.

26-37. ගන්ථනියාති [Pg.54] එත්ථ අයමඤ්ඤො අත්ථො ‘‘ගන්ථකරණං ගන්ථනං, ගන්ථනෙ නියුත්තාති ගන්ථනියා, ගන්ථයිතුං සක්කුණෙය්‍යා, ගන්ථයිතුං අරහන්තීති වා ගන්ථනියා’’ති. එවං ඔඝනියාදීසුපි දට්ඨබ්බං. තෙනාතික්කමතීති එතං ධාත්වත්ථං ගහෙත්වා ඔඝනියාති පදසිද්ධි කතා.

26-37. ‘ගන්ථනීය’ යන්නෙහි මෙහි දක්වෙන අනෙක් අර්ථය නම්: ‘ගැටගැසීම ගන්ථනයයි, ගැටගැසීමෙහි යෙදුණු බැවින් ගන්ථනීය නම් වේ, ගැටගැසීමට හැකි බැවින් හෝ ගැටගැසීමට සුදුසු බැවින් ගන්ථනීය නම් වේ’ යන්නයි. ‘ඕඝනීය’ ආදී පදයන්හි ද මේ අයුරින්ම අර්ථ දත යුතුය. ‘එයින් ඉක්මවා යයි’ යන ධාතු අර්ථය ගෙන ‘ඕඝනීය’ යන පදය සිද්ධ වී ඇත.

50-54. ධම්මසභාවං අග්ගහෙත්වා පරතො ආමසන්තීති පරාමාසා. පරතොති නිච්චාදිතො. ආමසන්තීති සභාවපටිසෙධෙන පරිමජ්ජන්ති.

50-54. ධර්ම ස්වභාවය ග්‍රහණය කර නොගෙන, ඊට බාහිරව (වැරදි ලෙස) ස්පර්ශ කරන බැවින් ‘පරාමාස’ නම් වේ. ‘බාහිරව’ යනු නිත්‍ය ආදී වශයෙනි. ‘ස්පර්ශ කරති’ යනු (අනිත්‍ය ආදී) ස්වභාවය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් පිරිමදිනවා සේ ග්‍රහණය කිරීමයි.

55-68. සභාවතො විජ්ජමානං අවිජ්ජමානං වා විචිත්තසඤ්ඤාය සඤ්ඤිතං ආරම්මණං අග්ගහෙත්වා අප්පවත්තිතො ආලම්බමානා ධම්මා සාරම්මණා. චින්තනං ගහණං ආරම්මණූපලද්ධි. චෙතසි නියුත්තා, චෙතසා සංසට්ඨා වා චෙතසිකා. දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යනානත්තතාය එකීභාවමිවුපගමනං නිරන්තරභාවුපගමනං. යෙසං රූපානං චිත්තං සහජාතපච්චයො හොති, තෙසං චිත්තස්ස ච සුවිඤ්ඤෙය්‍යනානත්තන්ති නිරන්තරභාවානුපගමනං වෙදිතබ්බං. එකතො වත්තමානාපීති අපි-සද්දො කො පන වාදො එකතො අවත්තමානාති එතමත්ථං දීපෙති. ඉදමෙත්ථ විචාරෙතබ්බං – අවිනිබ්භොගරූපානං කිං අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසට්ඨතා, උදාහු විසංසට්ඨතාති? විසුං ආරම්මණභාවෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යනානත්තත්තා න සංසට්ඨතා, නාපි විසංසට්ඨතා සංසට්ඨාති අනාසඞ්කනීයසභාවත්තා. චතුන්නඤ්හි ඛන්ධානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසට්ඨසභාවත්තා රූපනිබ්බානෙහිපි සො සංසට්ඨභාවො අත්ථි නත්ථීති සියා ආසඞ්කා, තස්මා තෙසං ඉතරෙහි, ඉතරෙසඤ්ච තෙහි විසංසට්ඨසභාවතා වුච්චති, න පන රූපානං රූපෙහි කත්ථචි සංසට්ඨතා අත්ථීති තදාසඞ්කාභාවතො විසංසට්ඨතා ච රූපානං රූපෙහි න වුච්චතීති. එස හි තෙසං සභාවොති. චිත්තසංසට්ඨසමුට්ඨානාදිපදෙසු සංසට්ඨසමුට්ඨානාදිසද්දා චිත්තසද්දාපෙක්ඛාති පච්චෙකං චිත්තසද්දසම්බන්ධත්තා චිත්තසංසට්ඨා ච තෙ චිත්තසමුට්ඨානා චාති පච්චෙකං යොජෙත්වා අත්ථො වුත්තො. උපාදියන්තෙවාති භූතානි ගණ්හන්ති එව, නිස්සයන්ති එවාති අත්ථො. යථා භූතානි උපාදියන්ති ගය්හන්ති නිස්සීයන්ති, න තථා එතානි ගය්හන්ති නිස්සීයන්ති, තස්මා උපාදා. අථ වා භූතානි අමුඤ්චිත්වා තෙසං වණ්ණනිභාදිභාවෙන ගහෙතබ්බතො උපාදා.

55-68. ස්වභාවයෙන් පවතින හෝ නොපවතින, විවිධ සංඥාවන්ගෙන් හඳුනාගන්නා ලද ආරම්මණයන් ග්‍රහණය කර ගනිමින් පවත්නා ධර්මයන් ‘සාරම්මණ’ (ආරම්මණ සහිත) නම් වේ. චින්තනය, ග්‍රහණය කර ගැනීම හා අරමුණ ලබා ගැනීම මෙහි අර්ථයයි. සිතෙහි යෙදුණු හෝ සිත හා මිශ්‍ර වූ ධර්මයන් ‘චෛතසික’ නම් වේ. සිත හා චෛතසික අතර පවතින වෙනස හඳුනා ගැනීමට අපහසු වන තරමට ඒවායේ ඒකීභාවයට පත්වීම ‘නිරන්තරභාවෝපගමනය’ (නිරන්තරව පැවතීම) නම් වේ. යම් රූපයන්ට සිත සහජාත ප්‍රත්‍යයක් වේ ද, ඒවාත් සිතත් අතර පවතින වෙනස පැහැදිලිව හඳුනාගත හැකි බැවින් ඒවා නිරන්තරභාවයට පත් නොවන බව දත යුතුය. ‘එකට පවතින නමුදු’ යන්නෙහි ‘නමුදු’ (අපි) යන වචනයෙන්, එකට නොපවතින විට කුමන කතා ද යන අර්ථය දන්වයි. මෙහිදී විමසා බැලිය යුත්තක් ඇත: එනම් අවිනිබ්භෝග රූපයන් එකිනෙක මිශ්‍රව පවතින්නේ ද නැතහොත් වෙන් වෙන්ව පවතින්නේ ද? යන්නයි. අරමුණු වශයෙන් ඒවායේ වෙනස පැහැදිලිව හඳුනාගත හැකි බැවින් ඒවා මිශ්‍ර වී නැත. එහෙත් ඒවා වෙන් වෙන්ව පවතින්නේ යැයි ද කිව නොහැක. සතර නාම ස්කන්ධයන් එකිනෙක මිශ්‍රව පවතින ස්වභාවයක් ඇති බැවින්, රූප හා නිබ්බානයන් කෙරෙහි ද එවැනි මිශ්‍ර ස්වභාවයක් ඇද්දැයි සැකයක් ඇති විය හැකිය. එබැවින් ඒවා සෙසු ධර්මයන්ගෙන් වෙන්ව පවතින බව කියනු ලැබේ. රූපයන් රූපයන් සමඟ කිසිදු තැනක මිශ්‍ර වීමක් සිදු නොවන බැවින්, ඒ පිළිබඳව සැකයක් ද නැත. රූප රූප අතර විනිර්භෝග බවක් (මිශ්‍ර නොවන බවක්) ද පවසනු නොලැබේ. මන්ද යත් එය ඒවායේම ස්වභාවය වන බැවිනි. ‘චිත්තසංසට්ඨ සමුට්ඨාන’ ආදී පදයන්හි ‘සංසට්ඨ’ හා ‘සමුට්ඨාන’ යන වචන සිත (චිත්ත) යන වචනය අපේක්ෂා කරන බැවින්, සිත හා මිශ්‍ර වූ ද, සිතින් උපන් ද වශයෙන් වෙන් වෙන්ව සම්බන්ධ කර අර්ථ පැවසිය යුතුය. ‘උපාදියන්ති’ යනු මහා භූතයන් ග්‍රහණය කරයි, ඒවා ඇසුරු කරයි යන අර්ථයයි. මහා භූතයන් යම් සේ උපාදානය කරනු ලැබේද, ග්‍රහණය කරනු ලැබේද, එසේ මේවා ග්‍රහණය කරනු නොලැබේ. එබැවින් මේවා ‘උපාදා රූප’ නම් වේ. එසේත් නැත්නම් මහා භූතයන් අත් නොහැර, ඒවායේ වර්ණ ආදී ස්වභාවයන් ලෙස ග්‍රහණය කර ගත යුතු බැවින් මේවා ‘උපාදා’ නම් වේ.

75-82. සංකිලිට්ඨත්තිකෙ වුත්තනයෙනාති සං-සද්දං අපනෙත්වා කිලිසන්තීති කිලෙසාතිආදිනා නයෙන.

75-82. සංකිලිට්ඨ තිකයෙහි දැක්වූ ක්‍රමයටම, මෙහි ‘සං’ යන උපසර්ගය ඉවත් කර ‘කෙලෙස් උපදවති’ (කිලිසන්ති) යන අර්ථයෙන් ‘කෙලෙස්’ (කිලේසා) යනාදී වශයෙන් විස්තරය දත යුතුය.

83-100. කාමාවචරාදීසු [Pg.55] අයමපරො අත්ථො – කාමතණ්හා කාමො, එවං රූපාරූපතණ්හා රූපං අරූපඤ්ච. ආරම්මණකරණවසෙන තානි යත්ථ අවචරන්ති, තෙ කාමාවචරාදයොති. එවඤ්හි සති අඤ්ඤභූමීසු උප්පජ්ජමානානං අකාමාවචරාදිතා කාමාවචරාදිතා ච නාපජ්ජතීති සිද්ධං හොති. නික්ඛෙපකණ්ඩෙපි ‘‘එත්ථාවචරා’’ති වචනං අවීචිපරනිම්මිතපරිච්ඡින්නොකාසාය කාමතණ්හාය ආරම්මණභාවං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං, තදොකාසතා ච තණ්හාය තන්නින්නතාය වෙදිතබ්බා. යදි පරියාපන්නසද්දස්ස අන්තොගධාති අයමත්ථො, මග්ගාදිධම්මානඤ්ච ලොකුත්තරන්තොගධත්තා පරියාපන්නතා ආපජ්ජති. න හි ‘‘පරියාපන්නා’’ති එත්ථ තෙභූමකගහණං අත්ථීති? නාපජ්ජති සබ්බදා පවත්තමානස්ස පච්චක්ඛස්ස ලොකස්ස වසෙන පරියාපන්නනිච්ඡයතො. අථ වා පරිච්ඡෙදකාරිකාය තණ්හාය පරිච්ඡින්දිත්වා ආපන්නා පටිපන්නා ගහිතාති පරියාපන්නා.

83-100. කාමාවචර ආදී පදයන්හි තවත් අර්ථයක් නම්: කාම තණ්හාව ‘කාමය’ වන අතර, රූප හා අරූප තණ්හාව ‘රූපය’ හා ‘අරූපය’ වේ. ආරම්මණ කිරීමේ වශයෙන් ඒවා යම් තැනක හැසිරෙත් ද, ඒවා කාමාවචර ආදිය වේ. මෙසේ වූ විට අනෙක් භූමිවල උපදින ධර්මයන්ට කාමාවචර ආදී බව ලැබෙන බව සිද්ධ වේ. නික්ඛේප කාණ්ඩයෙහි ‘මෙහි හැසිරෙත්’ යන වචනයෙන් අර්ථාන්විත වන්නේ අවීචියේ සිට පරනිම්මිත වසවර්තිය දක්වා පරාසයෙහි පවතින කාම තණ්හාවේ ආරම්මණ භාවයයි. තණ්හාව ඒ කෙරෙහි නැඹුරු වී පවතින බැවින් එය එහි අවකාශය ලෙස සැලකේ. ඉදින් ‘පරියාපන්න’ යන්නෙහි අර්ථය ‘ඇතුළත් වූ’ යන්න නම්, මාර්ග ඵල ධර්මයන් ද ලෝකෝත්තර දහමට ඇතුළත් බැවින් ඒවාට ද පරියාපන්න භාවය පැමිණේ. ‘පරියාපන්න’ යන්නෙන් මෙහි තෙභූමක (කාම, රූප, අරූප) ධර්මයන්ම පමණක් ගැනෙන්නේ නැතැයි කිව නොහැක. මන්ද යත් සැමදා පවතින ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෝකය අනුව ‘පරියාපන්න’ යන්න තීරණය වන බැවිනි. එසේත් නැත්නම්, සීමා පනවන තණ්හාව විසින් සීමා කර පනවන ලද බැවින් ද, ග්‍රහණය කරන ලද බැවින් ද ඒවා ‘පරියාපන්න’ නම් වේ.

අනීය-සද්දො බහුලා කත්තුඅභිධායකොති වට්ටචාරකතො නිය්‍යන්තීති නිය්‍යානීයා, නී-කාරස්ස රස්සත්තං ය-කාරස්ස ච ක-කාරත්තං කත්වා ‘‘නිය්‍යානිකා’’ති වුත්තං, නිය්‍යානකරණසීලා වා නිය්‍යානිකා. උත්තරිතබ්බස්ස අඤ්ඤස්ස නිද්දිට්ඨස්ස අභාවා නිද්දිසියමානා සඋත්තරා ධම්මාව උත්තරිතබ්බාති ‘‘අත්තාන’’න්ති ආහ. රාගාදීනන්ති රාගාදීනං දසන්නං කිලෙසානං සබ්බනියතාකුසලානං වා. තෙහි නානප්පකාරදුක්ඛනිබ්බත්තකෙහි අභිභූතා සත්තා කන්දන්ති අකන්දන්තාපි කන්දනකාරණභාවතො. යස්මා පන පහානෙකට්ඨතාවසෙන ච ‘‘සරණා’’ති ආහ, තස්මා ‘‘රාගාදීන’’න්ති වචනෙන රාගදොසමොහාව ගහිතාති ඤායති. රණ-සද්දො වා රාගාදිරෙණූසු නිරුළ්හො දට්ඨබ්බො, රණං වා යුද්ධං, ‘‘කාමා තෙ පඨමා සෙනා’’ති (සු. නි. 438; මහානි. 28, 68, 149; චූළනි. නන්දමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 47) එවමාදිකා ච අකුසලා සෙනා අරියමග්ගයුද්ධෙන ජෙතබ්බත්තා සයුද්ධත්තා ‘‘සරණා’’ති වුච්චන්තීති. අරණවිභඞ්ගසුත්තෙ (ම. නි. 3.323 ආදයො) පන සදුක්ඛා සඋපඝාතා සඋපායාසා සපරිළාහා මිච්ඡාපටිපදාභූතා කාමසුඛානුයොගාදයො ‘‘සරණා’’ති වුත්තාති දුක්ඛාදීනං රණභාවො තන්නිබ්බත්තකසභාවානං අකුසලානං සරණතා ච වෙදිතබ්බා.

‘අනීය’ ශබ්දය බොහෝ විට කර්තෘ කාරකයෙහි වැටේ. සංසාර චක්‍රයෙන් නික්මෙන හෙයින් ‘නිය්‍යානීය’ නම් වේ. ‘නී’ කාරය කෙටි කොට ‘ය’ කාරය ‘ක’ කාරය බවට පත් කිරීමෙන් ‘නිය්‍යානික’ යයි කියන ලදී. එසේත් නැතිනම් නික්මවීම ස්වභාව කොට ඇත්තේ ‘නිය්‍යානික’ වේ. එතෙර විය යුතු වෙනත් දෙයක් දක්වා නොමැති බැවින් මෙහි දැක්වෙන සඋත්තර ධර්මයන්ම එතෙර විය යුතු බැවින් ‘තමා’ යයි කීහ. ‘රාගාදීනං’ යනු රාගය ආදී දස කෙලෙසුන්ගේ හෝ සියලු නියත අකුසලයන්ගේය. විවිධ දුක් උපදවන එම කෙලෙසුන්ගෙන් මඩන ලද සත්ත්වයෝ හඬති, හඬන ස්වභාවය ඇති බැවින් නොහඬන්නෝ පවා හඬන්නවුන් බඳු වෙති. ප්‍රහාණය කළ යුතු යන අර්ථයෙන් ‘සරණා’ (කෙලෙස් සහිත) යයි කී බැවින්, ‘රාගාදීනං’ යන වචනයෙන් රාග, දෝස, මෝහයන්ම ගන්නා ලදැයි දත යුතුය. ‘රණ’ ශබ්දය රාගාදී රජස් (දූවිලි) කෙරෙහි රූඪ වී ඇති බව දත යුතුය. රණ යනු යුද්ධයයි. ‘කාමයෝ තාරකයාගේ පළමු සේනාවයි’ යනාදී වශයෙන් එන අකුසල සේනාව ආර්ය මාර්ග නමැති යුද්ධයෙන් ජය ගත යුතු බැවින් සහ යුද්ධ සහිත බැවින් ‘සරණ’ යයි කියනු ලැබේ. අරණවිභංග සූත්‍රයෙහි දුක් සහිත, පීඩා සහිත, දැවිලි සහිත වූ කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය ආදී වූ මිථ්‍යා ප්‍රතිපදාවෝ ‘සරණ’ (කෙලෙස් සහිත) යයි කියන ලදහ. එබැවින් දුක් ආදියේ රණ (සටන්/කෙලෙස්) බවත්, ඒවා උපදවන ස්වභාවය ඇති අකුසලයන්ගේ සරණ බවත් දත යුතුය.

පිට්ඨිදුකා සමත්තා.

පිට්ඨි දුකයන් (අවසාන ද්වයයන්) නිමවා වදාරන ලදී.

සුත්තන්තිකදුකමාතිකාපදවණ්ණනා

සුත්තන්තික දුක මාතිකා පද වර්ණනාවයි.

101-108. විජ්ජාරාසන්තොගධධම්මා [Pg.56] විජ්ජාසභාගතාය තදෙකදෙසෙ විජ්ජාකොට්ඨාසෙ වත්තන්තීති වුත්තා. වජිරස්ස යත්ථ තං පතති, තත්ථ අභෙජ්ජං නාම කිඤ්චි මණිපාසාණාදි නත්ථි, න ච තෙන ගමනමග්ගො විරුහති, එවමෙව අරහත්තමග්ගෙන යත්ථ සො උප්පජ්ජති, තස්මිං සන්තානෙ අභෙජ්ජො කිලෙසො නාම නත්ථි, න ච භින්නො පුන විරුහතීති වජිරුපමතා වෙදිතබ්බා. තදුපචාරෙන බාලා යථා ‘‘මඤ්චා ඝොසන්තී’’ති. කණ්හාභිජාතීති අපායා වුච්චන්ති මනුස්සෙසු ච දොභග්ගියං. තපනස්ස වා දුක්ඛස්ස හිතාති තපනියා.

101-108. විද්‍යා සමූහයට ඇතුළත් ධර්මයෝ විද්‍යා සභාගී (සමාන) බැවින් එහි එක් කොටසක් වූ විද්‍යා කොටසෙහි පවතින බව කියන ලදී. වජ්‍රය යම් තැනක පතිත වේ ද, එහි නොබිඳිය හැකි මැණික් හෝ පාෂාණ ආදී කිසිවක් නැත, එය ගිය මඟ නැවත ලියලා නොඑයි. එමෙන්ම අර්හත් මාර්ගය යම් සන්තානයක උපදී ද, එම සන්තානයෙහි නොබිඳිය හැකි කිසිදු කෙලෙසක් නැත, බිඳුණු කෙලෙස් නැවත හට නොගනී. මෙසේ වජ්‍රෝපම බව දත යුතුය. ‘ඇඳන් ඝෝෂා කරයි’ (ඇඳන් මත සිටින්නවුන් ඝෝෂා කරයි) යන්න මෙන් එය උපචාර මාත්‍රයකි. ‘කණ්හාභිජාති’ යනු අපායයන්ට සහ මනුෂ්‍යයන් අතර ඇති අභාග්‍යයට කියනු ලැබේ. තැවීම හෙවත් දුක පිණිස පවතින බැවින් ‘තපනීය’ නම් වේ.

දාසාදීසුපි සිරිවඩ්ඪකාදිසද්දා විය අතථත්තා වචනමත්තමෙව අධිකාරං කත්වා පවත්තා අධිවචනා. යස්මා පන අධිවචනනිරුත්තිපඤ්ඤත්තිපදානි සමානත්ථානි, සබ්බඤ්ච වචනං අධිවචනාදිභාවං භජති, තස්මා තෙසුපි වචනවිසෙසෙසු විසෙසෙන පවත්තෙහි අධිවචනාදිසද්දෙහි සබ්බානි වචනානි අත්ථප්පකාසනසාමඤ්ඤෙන වුත්තානීති එතෙනාධිප්පායෙන අයං අත්ථයොජනා කතාති වෙදිතබ්බා. අථ වා අධි-සද්දො උපරිභාගෙ, උපරි වචනං අධිවචනං. කස්ස උපරි? පකාසෙතබ්බස්ස අත්ථස්සාති විදිතොවායමත්ථො. අධීනං වා වචනං අධිවචනං. කෙන අධීනං? අත්ථෙන. තථා තංතංඅත්ථප්පකාසනෙ නිච්ඡිතං, නියතං වා වචනං නිරුත්ති. පථවීධාතුපුරිසාදිතංතංපකාරෙන ඤාපනතො පඤ්ඤත්තීති එවං අධිවචනාදිපදානං සබ්බවචනෙසු පවත්ති වෙදිතබ්බා. අඤ්ඤථා සිරිවඩ්ඪකධනවඩ්ඪකප්පකාරානමෙව අභිලාපානං අධිවචනතා, අභිසඞ්ඛරොන්තීති එවංපකාරානමෙව නිද්ධාරණවචනානං නිරුත්තිතා, තක්කො විතක්කොති එවංපකාරානමෙව එකමෙවත්ථං තෙන තෙන පකාරෙන ඤාපෙන්තානං පඤ්ඤත්තිතා ච ආපජ්ජෙය්‍යාති.

දාසයන් ආදීන් අතර පවතින ‘සිරිවඩ්ඪක’ (සිරි වඩන්නා) ආදී වචන මෙන් යථාර්ථයක් නොමැති වචන මාත්‍රයක්ම අධිකාර කොට පවත්නා දෑ අධිවචන වේ. අධිවචන, නිරුක්ති, පඤ්ඤත්ති යන පද සමාන අර්ථ ඇත්තේය, සියලු වචන අධිවචන ආදී බවට පත්වේ. එබැවින් ඒ වචන විශේෂයන් අතර විශේෂයෙන් පවත්නා අධිවචන ආදී ශබ්දයන්ගෙන්, අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමේ සමාන බව නිසා සියලු වචන කියන ලදැයි යන අදහසින් මෙම අර්ථ යෝජනාව කරන ලද බව දත යුතුය. නැතහොත් ‘අධි’ ශබ්දය මතුපිට යන අර්ථය දෙයි, මතුපිටින් පවතින වචනය අධිවචනයයි. කුමකට මතුපිටින්ද? ප්‍රකාශ කළ යුතු අර්ථයට මතුපිටින් යන්න පැහැදිලි අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම් අර්ථයට යටත් (අධීන) වූ වචනය අධිවචනයයි. කුමකට යටත්ද? අර්ථයටයි. එසේම ඒ ඒ අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමේදී ස්ථිර වූ හෝ නියත වූ වචනය නිරුක්තියයි. පඨවි ධාතුව, පුද්ගලයා ආදී වශයෙන් ඒ ඒ ආකාරයෙන් දැනුම් දෙන බැවින් ‘පඤ්ඤත්ති’ (පැනවීම) නම් වේ. මෙසේ අධිවචන ආදී පදයන්ගේ සියලු වචනයන්හි පැවැත්ම දත යුතුය. එසේ නොවන්නේ නම් ‘සිරිවඩ්ඪක’, ‘ධනවඩ්ඪක’ වැනි වචනවලට පමණක් අධිවචන බවත්, ‘අභිසංස්කරණය කරති’ වැනි නිශ්චිත වචනවලට පමණක් නිරුක්ති බවත්, ‘තර්කය’, ‘විතර්කය’ වැනි එකම අර්ථයක් විවිධ අයුරින් දැනුම් දෙන වචනවලට පමණක් පඤ්ඤත්ති බවත් සිදුවනු ඇත.

109-118. ඵස්සො වෙදනාති සබ්බදාපි අරූපධම්මානං ඵස්සාදිනාමකත්තා පථවියාදීනං කෙසකුම්භාදිනාමන්තරාපත්ති විය නාමන්තරානාපජ්ජනතො ච සදා අත්තනාව කතනාමතාය චතුක්ඛන්ධනිබ්බානානි නාමකරණට්ඨෙන නාමං. නමනං අවිනාභාවතො ආරම්මණාභිමුඛතා, නමනහෙතුභූතතා නාමනං. අථ වා අධිවචනසම්ඵස්සො විය අධිවචනං නාමමන්තරෙන යෙ අනුපචිතබොධිසම්භාරානං ගහණං න ගච්ඡන්ති, තෙ නාමායත්තග්ගහණා නාමං. රූපං පන විනාපි නාමසාධනං අත්තනො රුප්පනසභාවෙන ගහණං උපයාතීති රූපං.

109-118. ස්පර්ශය, වේදනාව ආදී අරූප ධර්මයන් සැමවිටම ස්පර්ශ ආදී නාමයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ද, පඨවි ආදිය කේස (කෙස්), කුම්භ (කළය) ආදී වශයෙන් වෙනත් නාමයන්ට පත්වන්නාක් මෙන් වෙනත් නාමයන්ට පත් නොවන බැවින් ද, සැමවිටම තමන් විසින්ම කරන ලද නාම ඇති බැවින් සතර අරූපී ස්කන්ධ හා නිවන නම් තැබීමේ අර්ථයෙන් ‘නාම’ නම් වේ. අරමුණ කරා නැමීම (නමන) හෙවත් අරමුණට අභිමුඛ වීම සහ නැමීමට හේතු වන බැවින් ‘නාමන’ නම් වේ. එසේත් නැතිනම් අධිවචන සම්ඵස්සය මෙන් නාමයක් නොමැතිව, පින් නොකළවුන් විසින් වටහාගත නොහැකි, නාමය මත පදනම්ව වටහාගත යුතු දෑ ‘නාම’ වේ. රූපය වනාහි නාමයක උපකාරයක් නොමැතිව වුවද, තම රුප්පන (පීඩාවට පත්වන) ස්වභාවය නිසාම වටහාගත හැකි බැවින් ‘රූප’ නම් වේ.

119-123. ඉතො [Pg.57] පුබ්බෙ පරිකම්මං පවත්තං, ඉතො පරං භවඞ්ගං, මජ්ඣෙ සමාපත්තීති එවං සමාපත්තීනං අප්පනාපරිච්ඡෙදපඤ්ඤා සමාපත්තිකුසලතා. වුට්ඨානෙ කුසලභාවො පුබ්බෙ වුට්ඨානෙ පරිච්ඡෙදකරණඤාණං. ලක්ඛණාදිවසෙන අනිච්චාදිවසෙන ච මනසි කරණං මනසිකාරො.

119-123. මෙයට පෙර පරිකර්මය පැවතියේය, මෙයින් පසු භවාංගය වේ, මැද සමාපත්තිය පවතී යනුවෙන් සමාපත්තීන්ගේ අර්පණාවන් වෙන් කර හඳුනාගන්නා ප්‍රඥාව ‘සමාපත්ති කුසලතාව’යි. නැගී සිටීමෙහි (වුට්ඨාන) කුසල බව නම්, පෙරදීම නැගී සිටීම පිළිබඳව කාලය නියම කරගන්නා වූ ඥානයයි. ලක්ෂණ වශයෙන් හෝ අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් මෙනෙහි කිරීම ‘මනසිකාරය’යි.

124-134. සුචිසීලතා සොරච්චං. සා හි සොභනකම්මරතතාති. සම්මොදකස්ස, සම්මොදකො වා මුදුභාවො සම්මොදකමුදුභාවො, සණ්හවාචතා. ‘‘අගුත්තද්වාරතා’’ති වුත්තෙ කෙසු ද්වාරෙසූති න පඤ්ඤායතීති ‘‘ඉන්ද්‍රියෙසූ’’ති වුත්තං. සම්පජානාතීති සම්පජානො, තස්ස භාවො සම්පජඤ්ඤං. තදපි ඤාණං යස්මා සම්පජානාති, තස්මා ‘‘සම්පජානාතීති සම්පජඤ්ඤ’’න්ති ආහ. අප්පටිසඞ්ඛානෙ නිමිත්තෙ විසයෙ වා. වීරියසීසෙනාති වීරියපාමොක්ඛෙන. උප්පන්නං බලන්ති වීරියොපත්ථම්භෙන හි කුසලභාවනා බලවතී ථිරා උප්පජ්ජතීති තථා උප්පන්නා බලවතී කුසලභාවනා බලවන්තො සත්ත බොජ්ඣඞ්ගාතිපි වුච්චන්ති. කසිණනිමිත්තං විය සඤ්ඤාණං විය සවිග්ගහං විය ච සුට්ඨු උපලක්ඛෙතබ්බාකාරං ‘‘නිමිත්ත’’න්ති වුච්චති. සමථො ච එවං ආකාරොති ‘‘නිමිත්ත’’න්ති වුත්තො. තථා හි සො පච්චවෙක්ඛන්තෙන පච්චවෙක්ඛණතො ගය්හතීති. උද්ධච්චමිව චිත්තං න වික්ඛිපතීති, වික්ඛෙපපටික්ඛෙපො වා අවික්ඛෙපො.

124-134. පිරිසිදු සීලවන්ත බව ‘සෝරච්ච’ (මෘදු බව) නම් වේ. එය ශෝභන කර්මයන්හි ඇලුණු බවයි. සතුටු වන්නාගේ හෝ සතුටු වන සුළු වූ මෘදු බව ‘සම්මෝදක මුදුභාවය’යි, එනම් මෘදු වචන ඇති බවයි. ‘සංවර නොකළ දොරටු ඇති බව’ කී විට කුමන දොරටුදැයි පැහැදිලි නොවන බැවින් ‘ඉන්ද්‍රියයන්’ යයි කියන ලදී. මැනවින් දැනගන්නා බැවින් ‘සම්පජාන’ නම් වේ, ඔහුගේ ස්වභාවය ‘සම්පජඤ්ඤ’ (සම්ප්‍රජන්‍යය) යි. එම ප්‍රඥාව මැනවින් දැනගන්නා බැවින් ‘මැනවින් දැනගන්නා නිසා සම්ප්‍රජන්‍යය’ යයි කීහ. නුනුවණින් මෙනෙහි කිරීමේදී නිමිත්තෙහි හෝ විෂයෙහි (පවතී). ‘වීර්යය ප්‍රධාන කොට’ යනු වීර්යය මුල් කරගැනීමෙනි. ‘උපන් බලය’ යනු වීර්යයේ උපකාරයෙන් කුසල් වැඩීම බලවත් ව හා ස්ථිර ව උපදින බැවිනි. එසේ උපන් බලවත් කුසල භාවනාවෝ ‘බලවත් සප්ත බොජ්ඣංගයෝ’ යයි ද කියනු ලැබෙති. කසිණ නිමිත්ත මෙන්, සලකුණක් මෙන්, රූපයක් මෙන් මැනවින් වටහාගත යුතු ආකාරය ‘නිමිත්ත’ යයි කියනු ලැබේ. සමථය ද එවැනි ආකාරයක් ගන්නා බැවින් ‘නිමිත්ත’ යයි කියන ලදී. මන්දයත්, එය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නා විසින් ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය මගින් ග්‍රහණය කරගන්නා බැවිනි. උද්ධච්චය මෙන් සිත විසුරුවා නොහරින බැවින් හෝ වික්ෂේපය (විසිරීම) ප්‍රතික්ෂේප කරන බැවින් ‘අවික්ඛේප’ (නොවිසිරීම) නම් වේ.

135-142. සීලමෙව පුනප්පුනං ආසෙවියමානං ලොකියං ලොකුත්තරම්පි සීලං පරිපූරෙතීති ‘‘සීලපරිපූරණතො’’ති වුත්තං. සීලස්ස සම්පදාති කාරණසීලම්පි ඵලසීලම්පි සම්පන්නසමුදායස්ස එකදෙසවසෙන වුත්තං. අථ වා ‘‘කතමෙ ච ථපති අකුසලා සීලා? අකුසලං කායකම්මං අකුසලං වචීකම්මං පාපකො ආජීවො’’ති (ම. නි. 2.264) වුත්තත්තා සබ්බම්පි කුසලාකුසලං ‘‘සීල’’න්ති ගහෙත්වා තත්ථ කුසලසීලං නිද්ධාරෙත්වා ‘‘සීලසම්පදා’’ති වුත්තං. එවං දිට්ඨිසම්පදාපි වෙදිතබ්බා.

135-142. නැවත නැවතත් පුරුදු පුහුණු කරනු ලබන සීලයම ලෞකික මෙන්ම ලෝකෝත්තර සීලය ද සම්පූර්ණ කරන හෙයින් 'සීලපාරිපූරණතෝ' (සීලය සම්පූර්ණ කිරීමෙන්) යැයි වදාරන ලදී. 'සීලසම්පදා' (සීල සම්පත්තිය) යනු සම්පූර්ණ කරන ලද සමුදායෙහි එක් කොටසක් වශයෙන් හේතු සීලය සහ ඵල සීලය යන දෙකටම වදාරන ලද නමකි. එසේත් නැතහොත්, 'වඩු කාර්මිකය, අකුසල සීලයන් කවරේද? අකුසල කායකර්මය, අකුසල වාක්කර්මය සහ පාපිෂ්ඨ ආජීවයයි' යනුවෙන් (මජ්ඣිම නිකාය 2.264) වදාරන ලද හෙයින්, සියලු කුසල හා අකුසල ධර්මයන් 'සීල' යනුවෙන් ගෙන, එහි කුසල සීලය වෙන්කර දැක්වීම සඳහා 'සීලසම්පදා' යැයි වදාරන ලදී. දිට්ඨිසම්පදාව පිළිබඳව ද මෙසේම දත යුතුය.

දිට්ඨිවිසුද්ධි ඛො පන යථාදිට්ඨිස්ස ච පධානන්ති කම්මස්සකතඤාණාදිසඞ්ඛාතා දිට්ඨිවිසුද්ධි චෙවාති පටිපාටියා දිට්ඨිවිසුද්ධි දිට්ඨිවිසුද්ධි ඛො පනාති ච පදද්වයස්ස සමානත්තා පඤ්ඤා. යථාදිට්ඨිස්සාති නිබ්බත්තිතප්පකාරදිට්ඨිස්ස නිබ්බත්තෙතබ්බපධානානුරූපදිට්ඨිස්ස වා යථාදිට්ඨිපවත්තකිරියස්ස වා. සංවෙගොති සහොත්තප්පං ඤාණං, ඔත්තප්පමෙව වා. සමත්තං තුස්සනං තිත්ති [Pg.58] සන්තුට්ඨි, නත්ථි එතස්ස සන්තුට්ඨීති අසන්තුට්ඨි, අසන්තුට්ඨිස්ස භාවො අසන්තුට්ඨිතා. වීරියප්පවාහෙ පවත්තමානෙ අන්තරා එව පටිගමනං නිවත්තනං පටිවානං, තං අස්ස අත්ථීති පටිවානී, න පටිවානී අප්පටිවානී, තස්ස භාවො අප්පටිවානිතා. විමුච්චනං නාම ආරම්මණෙ අධිමුත්තතා කිලෙසෙහි සබ්බසඞ්ඛාරෙහි ච නිස්සටතා ච. පටිසන්ධිවසෙනාති කිලෙසානං තංතංමග්ගවජ්ඣානං උප්පන්නමග්ගෙ ඛන්ධසන්තානෙ පුන සංදහනවසෙන. අනුප්පාදභූතෙති තංතංඵලෙ. අනුප්පාදපරියොසානෙති අනුප්පාදකරො මග්ගො අනුප්පාදො, තස්ස පරියොසානෙ.

දිට්ඨිවිසුද්ධිය නම්, තමා දුටු ආකාරයටම ප්‍රධාන වූ කර්මස්සකතා ඥානය ආදී වූ දෘෂ්ටි විශුද්ධියමයි. මෙහි 'යථාදිට්ඨිස්ස' යනු උපන් දෘෂ්ටිය ඇති තැනැත්තාගේ හෝ උපදවා ගත යුතු ප්‍රධාන වීර්යයට අනුකූල වූ දෘෂ්ටිය ඇති තැනැත්තාගේ හෝ යථා දෘෂ්ටිය පවත්වන ක්‍රියාවයි. 'සංවේගය' යනු ඔත්තප්පය (පව් කිරීමට ඇති බිය) සමඟ පවතින ඥානයයි, නැතහොත් ඔත්තප්පයමයි. 'සමත්තං' යනු තෘප්තිමත් බව හා සතුටයි; එය නොමැති බව 'අසන්තුට්ඨි' නම් වේ, එහි ස්වභාවය 'අසන්තුට්ඨිතා' (අතෘප්තිමත් බව) වේ. වීර්යය පවත්වාගෙන යාමේදී අතරමග පසුබෑමක් හෝ නතර වීමක් නොමැති බව 'අප්පටිවානිතා' නම් වේ. 'විමුච්චනය' යනු අරමුණෙහි අධිමොක්ඛය (දැඩිව අල්ලා ගැනීම) සහ කෙලෙස්වලින් හා සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් නික්මීමයි. 'පටිසන්ධි වශයෙන්' යනු ඒ ඒ මාර්ගයන්ගෙන් නැසිය යුතු කෙලෙස්, උපන් මාර්ග චිත්ත සන්තානයෙහි නැවත සම්බන්ධ නොවන පරිදි නැසීමයි. 'අනුප්පාදභූතෙ' යනු ඒ ඒ ඵලයන්හිය. 'අනුප්පාදපරියෝසාන' යනු අනුප්පාදය (නූපදින ස්වභාවය) ඇති කරන මාර්ගය අවසානයෙහි යන්නයි.

සුත්තන්තිකදුකමාතිකාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සූත්‍රාන්තික දුක මාතිකා පද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

දුකමාතිකාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුක මාතිකා පද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

කාමාවචරකුසලපදභාජනීයවණ්ණනා

කාමාවචර කුසල පද භාජනීය වර්ණනාව.

1. ‘‘යෙ වා පන…පෙ… අරූපිනො ධම්මා’’ති ඉදං ‘‘ඵස්සො හොතී’’ති එවමාදිකං විය න විසුං ‘‘තෙපි හොන්තී’’ති හොති-සද්දෙන සම්බන්ධං කත්වා වුත්තං, උද්දිට්ඨාවසෙසෙ ච පන ගහෙත්වා ‘‘ඉමෙ ධම්මා කුසලා’’ති අප්පෙතුං වුත්තන්ති අප්පනාය අවරොධිතං. එවඤ්ච කත්වා නිද්දෙසෙපි එතස්ස පදභාජනීයං න වුත්තන්ති. සරූපෙන පන අදස්සිතත්තා ‘‘අත්ථී’’ති වත්වා දුතියෙන හොති-සද්දෙන සම්බන්ධො නිද්දෙසො ච න කතො, සඞ්ඛෙපෙන පන උද්දිසිත්වා සඞ්ඛෙපෙනෙව යෙ වා පන ධම්මා නිද්දිට්ඨාති එතස්ස ධම්මස්ස උද්දෙසෙ අවරොධො යුත්තො. ධම්මනිද්දෙසෙ ච නිද්දෙසාවසානෙ වුත්තස්සාති.

1. 'යේ වා පන...පෙ... අරූපිනෝ ධම්මා' යන මෙම පාඨය, 'ඵස්සෝ හෝති' යනාදිය මෙන් වෙන් වෙන්ව 'තේපි හොන්ති' (ඒවා ද වෙති) යනුවෙන් 'හෝති' ශබ්දය හා සම්බන්ධ කොට නොවදාරන ලදී. එහෙත් උද්දේසයෙහි සඳහන් කොට ඉතිරි වූ ධර්මයන් ද එක්කොට ගෙන 'ඉමේ ධම්මා කුසලා' (මේ ධර්ම කුසල වෙති) යනුවෙන් නිගමනය කරනු පිණිස වදාරන ලදී. එබැවින් මෙය නිගමනයෙහි (අප්පනාය) ඇතුළත් කරන ලද්දකි. මේ නිසාම නිද්දේසයේදී ද මෙහි පද භාජනීයයක් නොවදාරන ලදී. එහි ස්වභාවය ප්‍රකටව නොපෙන්වන බැවින් 'අත්ථි' (ඇත) යනුවෙන් පවසා දෙවන 'හෝති' ශබ්දයෙන් සම්බන්ධ කිරීමක් හෝ විස්තරාත්මක නිද්දේසයක් හෝ නොකරන ලදී. සංක්ෂේපයෙන් උද්දේස කොට එම සංක්ෂේපයෙන්ම 'යේ වා පන' ධර්මයන් දක්වන ලද බැවින්, මෙම ධර්මය උද්දේසයෙහි ඇතුළත් කිරීම සුදුසුය. ධර්ම නිද්දේසයෙහි ද මෙය නිද්දේසය අවසානයෙහි වදාරන ලදැයි දත යුතුය.

පුච්ඡාපරිච්ඡෙදවචනෙනෙව පුච්ඡාභාවෙ විඤ්ඤාතෙ පුච්ඡාවිසෙසඤාපනත්ථං ආහ ‘‘අයං කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා’’ති. පඤ්චවිධා හීති මහානිද්දෙසෙ (මහානි. 150; චූළනි. පුණ්ණකමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 12; මෙත්තගූමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 18) ආගතා පුච්ඡා දස්සෙති. ලක්ඛණන්ති ඤාතුං ඉච්ඡිතො යො කොචි සභාවො. අඤ්ඤාතන්ති යෙන කෙනචි ඤාණෙන අඤ්ඤාතභාවං ආහ. අදිට්ඨන්ති දස්සනභූතෙන ඤාණෙන පච්චක්ඛං විය අදිට්ඨතං. අතුලිතන්ති ‘‘එත්තකං ඉද’’න්ති තුලාභූතාය පඤ්ඤාය අතුලිතතං. අතීරිතන්ති තීරණභූතාය පඤ්ඤාය අකතඤාණකිරියාසමාපනතං. අවිභූතන්ති ඤාණස්ස අපාකටභාවං[Pg.59]. අවිභාවිතන්ති ඤාණෙන අපාකටීකතභාවං. අදිට්ඨං ජොතීයති එතායාති අදිට්ඨජොතනා. අනුමතියා පුච්ඡා අනුමතිපුච්ඡා. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ’’තිආදිපුච්ඡාය හි ‘‘කා තුම්හාකං අනුමතී’’ති අනුමති පුච්ඡිතා හොති. කථෙතුකම්‍යතාති කථෙතුකම්‍යතාය.

ප්‍රශ්න පරිච්ඡේද වාක්‍යයෙන්ම ප්‍රශ්නයක් බව දැනගත හැකි වුවද, ප්‍රශ්න විශේෂය දන්වනු පිණිස 'අයං කථේතුකම්‍යතා පුච්ඡා' (මෙය දේශනා කිරීමේ කැමැත්තෙන් අසන ලද ප්‍රශ්නයකි) යනුවෙන් වදාරන ලදී. 'පඤ්චවිධා හි' යනාදියෙන් මහානිද්දේසයෙහි එන ප්‍රශ්න පස දක්වයි. 'ලක්ඛණං' යනු දැනගනු කැමති යම් ස්වභාවයකි. 'අඤ්ඤාතං' යන්නෙන් කිසිදු ඥානයකින් නොදන්නා බව පවසයි. 'අදිට්ඨං' යන්නෙන් දර්ශන ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස නොදුටු බව පවසයි. 'අතුලිතං' යනු 'මෙය මෙපමණක් වේ' යැයි තලාවක් වැනි ප්‍රඥාවෙන් මැන නොබැලූ බවයි. 'අතීරිතං' යනු තීරණය කරන ප්‍රඥාවෙන් ඥාන ක්‍රියාව අවසන් නොකළ බවයි. 'අවිභූතං' යනු ඥානයට ප්‍රකට නොවන බවයි. 'අවිභාවිතං' යනු ඥානයෙන් ප්‍රකට නොකරන ලද බවයි. මෙයින් නොදුටු ස්වභාවය ආලෝකවත් කරන (ප්‍රකට කරන) බැවින් 'අදිට්ඨජෝතනා' නම් වේ. අනුමැතිය සඳහා අසන ප්‍රශ්නය 'අනුමති පුච්ඡා' නම් වේ. 'මහණෙනි, ඒ පිළිබඳව ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද?' යනාදී ප්‍රශ්නවලින් 'ඔබේ අනුමැතිය කුමක්ද?' යැයි අනුමැතිය විමසනු ලැබේ. 'කථේතුකම්‍යතා' යනු දේශනා කිරීමේ කැමැත්ත ඇති බවයි.

පභෙදතො ධම්මානං දෙසනන්ති මාතිකාදෙසනං ආහ. තත්ථ හි පුරතො කුසලාදිකෙ පභෙදෙ වත්වා පච්ඡතො ධම්මා වුත්තාති ‘‘පභෙදවන්තදස්සනත්ථ’’න්ති නිද්දෙසං ආහ. ඉදං වුත්තං හොති – මාතිකාය සවිසෙසනා ධම්මා වුත්තා, තෙ ච විසෙසිතබ්බත්තා පධානා, පධානඤ්ච ඉතිකත්තබ්බතාය යුජ්ජතීති ධම්මානමෙව පධානානං පුච්ඡිතබ්බතා විස්සජ්ජිතබ්බතා ච හොති, තස්මා තෙ පුච්ඡිතබ්බෙ දස්සෙතුං ‘‘කතමෙ ධම්මා’’ති වුත්තං, තෙ පන විසෙසවන්තො පුච්ඡිතාති දස්සෙතුං පුන ‘‘කුසලා’’ති වුත්තන්ති එවං පභෙදවන්තදස්සනත්ථං අයං පදානුක්කමො කතොති. ‘‘ඉමෙ ධම්මා කුසලා’’ති විස්සජ්ජනෙපි එවමෙව යොජනා කාතබ්බා. ‘‘පභෙදතො ධම්මානං දෙසනං දීපෙත්වා’’ති එතස්ස අත්ථං විවරිතුං ‘‘ඉමස්මිඤ්හී’’තිආදිමාහ. අනෙකප්පභෙදා දෙසෙතබ්බාති සම්බන්ධො. තස්මාති අවොහාරදෙසනතො ධම්මානමෙව දෙසෙතබ්බත්තා තෙසඤ්ච ඝනවිනිබ්භොගපටිසම්භිදාඤාණාවහනතො පභෙදවන්තානං දෙසෙතබ්බත්තා ‘‘කුසලා…පෙ… දීපෙත්වා’’ති එතෙන සම්බන්ධො. එවමෙව හි යථාවුත්තදීපනස්ස හෙතුං සකාරණං පකාසෙතුං පුන ‘‘ධම්මායෙවා’’තිආදි වුත්තන්ති. ධම්මාති සාමඤ්ඤමත්තවචනෙන සමූහාදිඝනවසෙන එකත්තග්ගහණං හොතීති එකත්තවිනිබ්භොගකරණං ඝනවිනිබ්භොගඤාණං ආවහති පභෙදදෙසනා, තථා කුසලාදිධම්මානං අබ්‍යාකතාදිඅත්ථානඤ්ච දීපනතො ධම්මපටිසම්භිදාදිඤාණඤ්ච ආවහති. ‘‘පභෙදවන්තදස්සනත්ථ’’න්ති එතං විවරිතුං ‘‘ඉදානි යෙ තෙනා’’තිආදිමාහ. පභෙද…පෙ… යුජ්ජති ඉතිකත්තබ්බතායුත්තස්ස විසෙසනත්තා. අථ වා උද්දෙසො ධම්මප්පධානො, පුච්ඡා සංසයිතප්පධානා, න ච ධම්මභාවො සංසයිතො, කුසලාදිභෙදො පන සංසයිතොති නිච්ඡිතසංසයිතවසෙනායං පදානුක්කමො කතො.

'පභේදතෝ ධම්මානං දේසනං' යන්නෙන් මාතිකා දේශනාව පවසයි. එහි පළමුව කුසල ආදී ප්‍රභේද පවසා පසුව 'ධර්ම' යනුවෙන් වදාරන ලද බැවින්, ප්‍රභේද සහිත බව පෙන්වීම පිණිස නිද්දේසය වදාරන ලදී. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි: මාතිකාවෙහි විශේෂණ සහිත ධර්මයන් වදාරන ලදී. ඒවා විශේෂණය කළ යුතු බැවින් ප්‍රධාන වේ. ප්‍රධාන වූ දෙයෙහි මෙලෙස විමසිය යුතුය යන පිළිවෙළ ගැලපේ. එබැවින් ප්‍රධාන වූ ධර්මයන්ම විමසිය යුතු හා විසඳිය යුතු වේ. එම නිසා එම විමසිය යුතු ධර්මයන් පෙන්වීම සඳහා 'කතමේ ධම්මා' (කවර ධර්ම කෙනෙක්ද) යැයි වදාරන ලදී. එම ධර්මයන් විශේෂණ සහිතව විමසන ලද බව පෙන්වීමට නැවත 'කුසලා' (කුසල වූ) යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙසේ ප්‍රභේද සහිත බව පෙන්වීම සඳහා මෙම පද අනුපිළිවෙළ කරන ලදී. 'ඉමේ ධම්මා කුසලා' (මේ ධර්ම කුසල වෙති) යන පිළිතුරෙහි ද මෙසේම අර්ථ යෝජනා කළ යුතුය. 'පභේදතෝ ධම්මානං දේසනං දීපෙත්වා' යන්නෙහි අර්ථය විවෘත කිරීමට 'ඉමස්මිං හි' යනාදිය පවසන ලදී. බොහෝ ප්‍රභේදයන් දේශනා කළ යුතුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. එම නිසා ව්‍යවහාර දේශනාවක් නොවන බැවින් පරමාර්ථ ධර්මයන්ම දේශනා කළ යුතු හෙයින් ද, එම ධර්මයන්ගේ ඝන බව බිඳීම සහ පටිසම්භිදා ඥානය ඇති කිරීමට හේතු වන බැවින් ප්‍රභේද සහිත ධර්මයන්ම දේශනා කළ යුතු හෙයින් 'කුසලා...පෙ... දීපෙත්වා' යන්න හා සම්බන්ධ වේ. මෙලෙසම ඉහත කී දේශනාවෙහි හේතුව ප්‍රකාශ කිරීමට නැවත 'ධම්මා ඒව' යනාදිය වදාරන ලදී. 'ධම්මා' යන සාමාන්‍ය වචනයෙන් සමූහ වශයෙන් ඝන ලෙස එකක් වශයෙන් ගැනීම සිදුවන බැවින්, ප්‍රභේද දේශනාව මගින් එම ඒකීය බව බිඳින ඝන විනිබ්භෝග ඥානය ඇති කරයි. එමෙන්ම කුසල ආදී ධර්මයන් සහ අබ්‍යාකත ආදී අර්ථයන් පෙන්වන බැවින් ධර්ම පටිසම්භිදා ආදී ඥානයන් ද ඇති කරයි. 'ප්‍රභේද සහිත බව පෙන්වීම සඳහා' යන්න විස්තර කිරීමට 'ඉදානි යේ තේන' යනාදිය වදාරන ලදී. ප්‍රභේදය පෙන්වීම විමසිය යුතු හා විසඳිය යුතු දෙයෙහි විශේෂණයක් වන බැවින් එය උචිත වේ. එසේත් නැතහොත්, උද්දේසය ධර්මයන් ප්‍රධාන කොට ඇත්තේය, ප්‍රශ්නය සැකය ප්‍රධාන කොට ඇත්තේය. ධර්ම භාවය පිළිබඳ සැකයක් නැත, නමුත් කුසල ආදී ප්‍රභේදයන් පිළිබඳ සැකයක් පවතී. මෙලෙස නිශ්චිත වූ ධර්මය සහ සැක සහිත වූ කුසලාදී බව පදනම් කරගෙන මෙම පද අනුපිළිවෙළ කරන ලදී.

එත්ථාති එතස්මිං වචනෙ. කිමත්ථමාහ භගවාති තං දස්සෙතුං ආහ ‘‘සමයෙ නිද්දිසි චිත්ත’’න්ති. පරියොසානෙති සමයෙ චිත්තනිද්දෙසස්ස ‘‘යස්මිං…පෙ… ආරබ්භා’’ති එතස්ස පරියොසානෙ. තස්මිං සමයෙති තස්මිං චිත්තුප්පාදසමයෙ[Pg.60]. චිත්තෙන සමයං නියමෙත්වාන අථ පච්ඡා බොධෙතුන්ති සම්බන්ධො. විජ්ජමානෙපි භොජනගමනාදිසමයනානත්තෙ සමවායාදිනානත්තෙ ච යථාවුත්තචිත්තනියමිතා විසෙසිතා අඤ්ඤස්මිං සමයෙ යථාධිප්පෙතානං ඵස්සාදීනං අභාවා චිත්තනියමිතෙ සමයෙ ඵස්සාදයො බොධෙතුං විසෙසනමෙව තාව චිත්තං දස්සෙතුං සමයෙ චිත්තං නිද්දිසීති අත්ථො. විසෙසිතබ්බොපි හි සමයො අත්තනො උපකාරත්ථං විසෙසනභාවං ආපජ්ජති, විසෙසනභූතඤ්ච චිත්තං තදුපකාරත්ථං විසෙසිතබ්බභාවන්ති. සන්තතිඝනාදීනං අයං විසෙසො – පුරිමපච්ඡිමානං නිරන්තරතාය එකීභූතානමිව පවත්ති සන්තතිඝනතා, තථා ඵස්සාදීනං එකසමූහවසෙන දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යකිච්චභෙදවසෙන එකාරම්මණතාවසෙන ච එකීභූතානමිව පවත්ති සමූහාදිඝනතාති.

'එත්ත' යනු මෙම වචනයෙහි ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුමන ප්‍රයෝජනයක් සඳහා මෙය වදාළේ දැයි දැක්වීමට 'සමයෙහි සිත නිර්දේශ කළහ' යි වදාළහ. 'යස්මිං... පේ... ආරබ්භ' යන පාඨය අවසානයේ සිත නිර්දේශ කිරීම පිළිබඳව 'පරියෝසානෙ' යන්නෙන් අදහස් වේ. 'තස්මිං සමයෙ' යනු ඒ සිත් උපදනා සමයෙහි ය. සිතින් සමය (කාලය) නියම කොට, ඉන්පසු අවබෝධ කරවීම සඳහා යනු සම්බන්ධයයි. ආහාර ගැනීම, ගමනාගමනය ආදී විවිධ සමයයන් මෙන්ම සමවාය ආදී නානත්වය විද්‍යාමාන වුවද, ඉහත කී පරිදි සිතින් නියම කරන ලද විශිෂ්ට වූ සමය හැර වෙනත් සමයෙක අපේක්ෂිත ඵස්සාදී ධර්මයන් නොමැති බැවින්, සිතින් නියම කළ සමයෙහි ඵස්සාදී ධර්මයන් අවබෝධ කරවනු පිණිස පළමුව විශේෂණයක් වූ සිත දැක්වීමට 'සමයෙහි සිත නිර්දේශ කළහ' යනු අර්ථයයි. විශේෂ්‍ය වූ සමය ද තමාට උපකාර පිණිස විශේෂණ භාවයට පැමිණේ, විශේෂණ වූ සිත ද ඒ සමයට උපකාර පිණිස විශේෂ්‍ය භාවයට පැමිණේ. සන්තති ඝනාදියෙහි විශේෂත්වය මෙසේය - පූර්ව අපර සිත්වල නිරන්තර භාවය නිසා ඒකීභූත වූවක් මෙන් පැවතීම සන්තති ඝනත්වයයි. එසේම ඵස්සාදී ධර්මයන් එක් රැසක් වශයෙන් ද, දුෂ්කර වූ කෘත්‍ය ප්‍රභේදයන් වශයෙන් ද, එකම අරමුණක් ගන්නා ස්වභාවය නිසා ද ඒකීභූත වූවක් මෙන් පැවතීම සමූහ ඝනත්වය ආදියයි.

කාලඤ්ච සමයඤ්චාති යුත්තකාලඤ්ච පච්චයසාමග්ගිඤ්ච. ඛණොති ඔකාසො. තථාගතුප්පාදාදිකො හි මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ඔකාසො තප්පච්චයපටිලාභහෙතුත්තා. ඛණො එව ච සමයො. යො ‘‘ඛණො’’ති ච ‘‘සමයො’’ති ච වුච්චති, සො එකොවාති අත්ථො. මහාසමයොති මහාසමූහො. සමයොපි ඛොති සික්ඛාපරිපූරණස්ස හෙතුපි. සමයප්පවාදකෙති දිට්ඨිප්පවාදකෙ. තත්ථ හි නිසින්නා තිත්ථියා අත්තනො අත්තනො සමයං පවදන්තීති. අත්ථාභිසමයාති හිතපටිලාභා. අභිසමෙතබ්බොති අභිසමයො, අභිසමයො අත්ථො අභිසමයට්ඨොති පීළනාදීනි අභිසමිතබ්බභාවෙන එකීභාවං උපනෙත්වා වුත්තානි, අභිසමයස්ස වා පටිවෙධස්ස විසයභූතො අත්ථො අභිසමයට්ඨොති තානෙව තථා එකත්තෙන වුත්තානි. තත්ථ පීළනං දුක්ඛසච්චස්ස තංසමඞ්ගිනො හිං සනං අවිප්ඵාරිකතාකරණං. සන්තාපො දුක්ඛදුක්ඛතාදිභාවෙන සන්තාපනං පරිදහනං.

'කාලය හා සමය' යනු සුදුසු කාලය හා ප්‍රත්‍ය සාමග්‍රියයි. 'ඛණ' යනු අවස්ථාවයි. තථාගතයන් වහන්සේගේ උත්පත්තිය ආදිය මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට අවස්ථාව වන්නේ ඒ සඳහා අවශ්‍ය ප්‍රත්‍යයන් ලැබීමට හේතු වන බැවිනි. 'ඛණ' (ක්ෂණය) යනු ද සමයම ය. 'ක්ෂණය' සහ 'සමය' යැයි කියනු ලබන්නේ එකම කරුණකට බව අර්ථයයි. 'මහාසමය' යනු මහා සමූහයයි. 'සමය' යනු ශික්ෂාවන් සම්පූර්ණ කිරීමට හේතුව ද වේ. 'සමයප්පවාදකෙ' යනු දෘෂ්ටි ප්‍රකාශ කරන තැන්වලදී ය. එහි රැස් වූ තීර්ථකයෝ තම තමන්ගේ දෘෂ්ටීන් (සමය) ප්‍රකාශ කරති. 'අත්ථාභිසමය' යනු යහපත (අර්ථය) ලැබීමයි. අවබෝධ කටයුතු බැවින් 'අභිසමය' නම් වේ, අවබෝධ කළ යුතු අර්ථය 'අභිසමයට්ඨ' නම් වේ. පීළන ආදිය අවබෝධ කටයුතු බව දක්වමින් ඒකීභාවයට පමුණුවා වදාරන ලදී. නැතහොත් අවබෝධය හෙවත් ප්‍රතිවේධය විෂය කරගත් අර්ථය 'අභිසමයට්ඨ' නම් වේ; ඒවා එසේම ඒකත්වයෙන් වදාරන ලදී. එහි 'පීළනය' යනු දුක්ඛ සත්‍යය විසින් ඒ හා යුක්ත පුද්ගලයාට කරන හිංසාව හා පැතිරීමට ඉඩ නොදීමයි. 'සන්තාපය' යනු දුක්ඛ දුක්ඛතාදී වශයෙන් තැවීම හා දැවීමයි.

‘‘ඉධා’’ති වචනං අකුසලෙසු අබ්‍යාකතෙසු ච කෙසුචි ඛණස්ස අසම්භවතො. නනු කුසලානඤ්ච නවමෙන ඛණෙන විනා උප්පත්ති හොතීති? නො න හොති, න පන නවමො එව ඛණො, චතුචක්කානිපි ඛණොති වුත්තානි. සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන අත්තසම්මාපණිධිඛණමන්තරෙන නත්ථි කුසලස්ස උප්පත්තීති ඛණො ඉධ ගහිතො. ඉන්ද්‍රියවිසයමනසිකාරාධීනං විඤ්ඤාණන්ති එවමාදි සාධාරණඵලං දට්ඨබ්බං. නවමොති අට්ඨක්ඛණෙ උපාදාය වුත්තං. චතුචක්කං වත්තතීති පුන පතිරූපදෙසවාසාදිසම්පත්ති චතුචක්කං විපරිවත්තතීති [Pg.61] අත්ථො. ඔකාසභූතානීති අත්තනො නිබ්බත්තියා ‘‘ඉදානි උප්පජ්ජන්තු කුසලානී’’ති අනුමතිදානං විය භූතානි.

අකුසලයන්හි හා සමහර අබ්‍යාකෘත ධර්මයන්හි 'ක්ෂණය' යන අර්ථය සම්භව නොවන බැවින් 'ඉධ' (මෙහි) යන වචනය වදාරන ලදී. නවවන ක්ෂණයෙන් තොරව කුසල් ඉපදීම සිදු නොවේ ද? නැත, සිදු වේ. එහෙත් නවවන ක්ෂණයම පමණක් නොව, සතර චක්‍රයන් ද 'ක්ෂණ' යැයි කියනු ලැබේ. සියලු අවසාන පරිච්ඡේදයෙන් යුත් අත්තසම්මාපණිධි ක්ෂණයෙන් තොරව කුසලයේ ඉපදීමක් නැති බැවින්, මෙහි 'ක්ෂණය' යන්න ගන්නා ලදී. ඉන්ද්‍රිය, විෂය හා මනසිකාරය ආදිය නිසා විඤ්ඤාණය ඇති වේ යන්න සාධාරණ ඵලයක් ලෙස දත යුතුය. 'නවවන' යැයි වදාළේ අටක් වූ අක්ෂණයන් ඇසුරින් ය. 'සතර චක්‍රයන් පවතී' යනු නැවත ප්‍රතිරූප දේශ වාසය ආදී සම්පත්ති චක්‍ර සතර පවතින බවයි. 'අවස්ථාව වූ' යනු තමන්ගේ ඉපදීම වෙනුවෙන් 'දැන් කුසල් උපදීවා' යි අනුමැතිය දීමක් වැනි වූ දේවල් ය.

චිත්තකාලොති ධම්මෙනෙව සතා කාලො විසෙසිතො, න තස්ස පවත්තිත්ථ පවත්තිස්සති පවත්තතීති එතෙන අවත්ථාවිසෙසෙන, නාපි තස්ස විජානනකිච්චෙන, තස්මා එවංවිධෙ ධම්මෙ උපාදාය පඤ්ඤත්තොති වුත්තො. කමප්පවත්තා විසෙසා එව පටිපාටීති බීජභාවො ච පටිපාටීති වත්තුමරහතීති ඉමිනාධිප්පායෙන ‘‘බීජකාලොති ධම්මපටිපාටිං උපාදාය පඤ්ඤත්තො’’ති ආහ. ධම්මපටිපාටිං වාති අට්ඨකලාපධම්මෙ සන්ධායාහ. සඤ්චිතා විය ගය්හමානකාලා එව කාලසඤ්චයො, යථා වා තථා වා කාලොති එකං සභාවං ගහෙත්වා අභිනිවෙසං කරොන්තස්ස තදභිනිවෙසනිසෙධනත්ථං ‘‘සො පනෙස සභාවතො අවිජ්ජමානත්තා පඤ්ඤත්තිමත්තකො’’ති ආහ. ඤත්වා විඤ්ඤෙය්‍යොති සම්බන්ධො. ඉතරො පන හෙතූති එස සමයො පච්චයොව විඤ්ඤෙය්‍යො. එත්ථාති එතස්මිං අධිකාරෙ න හෙතුහෙතු සාධාරණහෙතු චාති අත්ථො. සමවායො පච්චයසාමග්ගී, හෙතු පන එකෙකො පච්චයොති අයමෙතෙසං විසෙසො වෙදිතබ්බො. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං අනෙකපච්චයදස්සනෙන තංතංද්වාරිකානං කුසලානඤ්ච තප්පච්චයතං දස්සෙති.

'චිත්ත කාලය' යනු පවත්නා වූ සිත නමැති ධර්මයෙන්ම කාලය විශේෂණය කිරීමයි. එය පැවතුණේය, පවතිනු ඇත, පවතී යන අවස්ථා විශේෂයකින් හෝ දැනගැනීමේ කෘත්‍යයෙන් හෝ විශේෂණය නොවූවකි. එබැවින් එවැනි ධර්මයන් ඇසුරින් පනවන ලද්දක් බව වදාරන ලදී. අනුපිළිවෙළින් පවතින විශේෂයන්ම පටිපාටියයි; බීජ ස්වභාවය ද පටිපාටිය යැයි කීමට සුදුසු බැවින් 'බීජ කාලය යනු ධර්ම පටිපාටිය ඇසුරින් පනවන ලද්දකි' යි වදාළහ. 'ධර්ම පටිපාටිය' යන්නෙන් අෂ්ට කලාප ධර්මයන් අදහස් කළහ. එක් රැස් කළාක් මෙන් ගන්නා වූ කාලයන්ම 'කාල සංචය' නම් වේ. යම් කිසි ආකාරයකින් 'කාලය' යනු එකම ස්වභාවයක් යැයි ගෙන දැඩිව අල්ලා ගන්නා තැනැත්තාගේ ඒ අභිනිවේශය වැළැක්වීම පිණිස 'එය ස්වභාවයෙන්ම විද්‍යාමාන නොවන බැවින් ප්‍රඥප්ති මාත්‍රයක් පමණි' යි වදාළහ. දැනගත යුතුය යනු සම්බන්ධයයි. අනෙක වූ 'හේතු' නමැති සමය ප්‍රත්‍යයක් ලෙසම දත යුතුය. 'එත්ත' යනු මෙම අධිකාරයෙහි හේතු-හේතුවක් හෝ සාධාරණ හේතුවක් නොවන බව අර්ථයයි. 'සමවාය' යනු ප්‍රත්‍ය සාමග්‍රියයි (ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවයි), 'හේතුව' යනු එක් එක් ප්‍රත්‍යයයි; මොවුන්ගේ මෙම වෙනස දත යුතුය. චක්ඛු විඤ්ඤාණාදියෙහි ප්‍රත්‍යයන් රාශියක් පෙන්වීමෙන් ඒ ඒ ද්වාරයන්හි උපදින කුසලයන්ගේ ද ප්‍රත්‍ය බහුල බව පෙන්වයි.

පරිග්ගහො කතො අට්ඨකථාචරියෙහි. එකකාරණවාදොති පකතිකාරණවාදො, ඉස්සරකාරණවාදො වා. අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛොති අවයවානං අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛතාය සමුදායො වුත්තො. අපෙක්ඛා ච යාව සහායකාරණසමාගමො න හොති, තාව ඵලස්ස අනිප්ඵාදනං සමාගමෙ නිප්ඵාදනසමත්ථස්ස නිප්ඵාදනඤ්ච. සමාගමො ච යෙසු යුජ්ජමානෙසු නිබ්‍යාපාරෙසුපි ඵලස්ස පවත්ති, තෙසං සබ්භාවොති.

අට්ඨකථාචාර්යයන් වහන්සේලා විසින් පිරිසිඳ ගැනීම (නිශ්චය කිරීම) කරන ලදී. 'එකම හේතුවක් ඇතැයි කියන වාදය' යනු ප්‍රකෘති හේතු වාදය හෝ ඊශ්වර හේතු වාදයයි. 'අන්‍යෝන්‍ය අපේක්ෂාව' යනු කොටස්වල අන්‍යෝන්‍ය අපේක්ෂා ඇති බැවින් සමූහය (සමුදාය) ගැන කියන ලදී. 'අපේක්ෂාව' යනු යම් තාක් සහකාර හේතුන්ගේ එක්වීම සිදු නොවේද, ඒ තාක් ඵලය නිපදවිය නොහැකි වීමයි. ඒ සහකාර හේතු එක් වූ විට නිපදවීමට සමර්ථ වූ හේතු කොටස් මඟින් ඵලය නිපදවීමයි. 'සමාගමය' (එක්වීම) යනු යම් හේතු ධර්මයන් යෙදුණු කල්හි, කෘත්‍යයක් (ව්‍යාපාරයක්) නොමැති වුවද ඵලයේ පැවැත්ම සිදු වේ ද, ඒ හේතූන්ගේ විද්‍යාමාන භාවයයි.

අසාමග්ගී…පෙ… පත්තිතොති චක්ඛුරූපාලොකමනසිකාරානං අසමවෙතානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස අහෙතුභාවෙ සති සමවෙතානඤ්ච තංසභාවාවිනිවත්තිතො හෙතුභාවානාපත්තිතොති අත්ථො. න හි සභාවන්තරං අඤ්ඤෙන සහිතං සභාවන්තරං හොතීති. එකස්මින්ති අන්ධසතෙ එකෙකස්මිං අන්ධෙති අධිප්පායො. අඤ්ඤථා යථාරුතවසෙන අත්ථෙ ගය්හමානෙ එකස්ස අන්ධස්ස දස්සනාසමත්ථතා සබ්බෙසම්පි න හොති, නාපි එකස්ස අසමත්ථතාය සබ්බෙසම්පි අසමත්ථතා වුත්තා, කින්තු සබ්බෙසං විසුං අසමත්ථතාය එවාති උපමාවචනං න යුජ්ජෙය්‍ය, නාපි උපමොපමිතබ්බසම්බන්ධො. න [Pg.62] හි උපමිතබ්බෙසු චක්ඛාදීසු එකස්ස අසමත්ථතාය සබ්බෙසම්පි අසමත්ථතා වුත්තා, කින්තු සබ්බෙසං විසුං අසමත්ථතාය සහිතානං අසමත්ථතාති. අන්ධසතං පස්සතීති ච අන්ධසතං සහිතං පස්සතීති අධිප්පායො අඤ්ඤථා වුත්තනයෙන උපමිතබ්බාසමානතාපත්තිතො. සාධා…පෙ… ඨිතභාවොති යෙසු විජ්ජමානෙසු ඵලප්පවත්ති තෙසං සමොධානෙ, යථා පවත්තමානෙසු තෙසු ඵලප්පවත්ති, තථා පවත්තිමාහ. න යෙසං කෙසඤ්චි අනෙකෙසං සමොධානමත්තං සාමග්ගී. න හි සද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බසමොධානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස, කට්ඨකපාලපාසාණසමොධානං වා සොතවිඤ්ඤාණස්ස හෙතූති. තන්ති තං දස්සනං. අසා…පෙ… සිද්ධොති නායමත්ථො සාධෙතබ්බො විසුං අහෙතූනං චක්ඛාදීනං සහිතානං හෙතුභාවස්ස පච්චක්ඛසිද්ධත්තාති අත්ථො. න හි පච්චක්ඛසිද්ධෙ යුත්තිමග්ගනං යුත්තන්ති.

අසාමග්ගී යනු ඇස, රූපය, ආලෝකය සහ මනසිකාරය යන කරුණු එක්තැන් නොවීමයි. එවන් අවස්ථාවක චක්ඛු විඤ්ඤාණය හටගැනීමට හේතුවක් නැත. මෙම කරුණු එක්තැන් වූ විට එම හේතු ස්වභාවයෙන් බැහැර නොවන බැවින්, ඒවා හේතුභාවයට පත්වන බව මෙහි අර්ථයයි. සැබවින්ම එක් ස්වභාවයක් තවත් ස්වභාවයක් සමඟ එක් වූ පමණින් වෙනත් ස්වභාවයක් බවට පත් නොවේ. අන්ධයන් සියයක් පිළිබඳ උදාහරණයෙන් අදහස් වන්නේ, එක් එක් අන්ධයෙකුට පෙනීම නොමැති වූ පමණින් ඔවුන් සියල්ලන්ගේම පෙනීමේ අසමත්භාවය සිදු නොවන බවයි. එසේම එක් අන්ධයෙකුගේ අසමත්භාවය නිසා සියල්ලන්ම අසමත් යැයි නොකියැවේ. එහෙත් සියල්ලන්ම වෙන් වෙන් වශයෙන් අසමත් බැවින් උපමා වචනය සහ උපමා-උපමේය සම්බන්ධය ගැලපේ. ඇස ආදී හේතුන්ගේ වෙන් වෙන්ව පවතින අසමර්ථභාවය නොව, එක්තැන් වූ කල්හි පවතින අසමර්ථභාවය මෙහි අදහසයි. 'අන්ධයන් සියයක් දකිති' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ඔවුන් එක්ව වුවද නොදකින බවයි. එසේ නොවේ නම් උපමේයයෙහි අසමානතාවක් ඇති වේ. බොහෝ හේතුන්ගේ හුදු එකතුව පමණක් 'සාමග්ගී' නොවේ. ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශයන්ගේ එකතුව චක්ඛු විඤ්ඤාණයට හෝ ලී කැබලි, මැටි කැබලි, ගල් කැටවල එකතුව සෝත විඤ්ඤාණයට හේතු නොවේ. අසාමග්ගියෙන් සිද්ධ වන අර්ථය ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන්ම සිද්ධ වන්නක් බැවින් තර්කයෙන් සෙවිය යුතු නොවේ. ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ අර්ථයෙහි තර්ක සෙවීම නොසැලකිය යුත්තකි.

මනුස්සත්තාදීනං ඛණාවයවානං සාමග්ගී ඛණසාමග්ගී, තං විනා සො නවමචක්කසම්පත්තිසඞ්ඛාතො ඛණො නත්ථි. සා එව හි ඛණසාමග්ගී සො ඛණොති අත්ථො. ඛණ…පෙ… දීපෙති අත්තනො දුල්ලභතායාති අත්ථො. ඛණත්ථො වා සමයසද්දො ඛණසඞ්ඛාතො සමයොති වුත්තො. සො යස්මිං දුල්ලභෙ ඛණෙ සතීති ඉමස්සත්ථස්ස විභාවනවසෙන තදායත්තාය කුසලුප්පත්තියා දුල්ලභභාවං දීපෙති. එතෙනුපායෙන සමවාය…පෙ… වුත්තිං දීපෙතීති එත්ථ ඉතො පරෙසු ච යොජනා තස්ස තස්ස තංතංදීපනෙ කාතබ්බා.

මනුෂ්‍යත්වය ආදී ක්ෂණික කොටස්වල එකතුව 'ඛණසාමග්ගී' (ක්ෂණ සාමග්‍රිය) නම් වේ. එය නොමැතිව නවවන ක්ෂණය හෙවත් චතුචක්ක සම්පත්ති ක්ෂණය ඇති නොවේ. එම ක්ෂණ සාමග්‍රියම ඒ ක්ෂණය යැයි අදහස් කෙරේ. ලැබීමට දුෂ්කර වූ ක්ෂණය හෙවත් 'සමය' යන වචනයෙන් කුසල් ඉපදීමේ දුර්ලභ බව ප්‍රකාශ වේ. මෙම අර්ථය පැහැදිලි කිරීමේ බලයෙන්, ක්ෂණය මත රඳා පවතින කුසල් උත්පත්තියෙහි දුර්ලභ බව දැක්වේ. මෙම ක්‍රමයෙන්ම ඉදිරියට එන කාල, සමූහ, හේතු යන අර්ථයන්හිදී ද ඒ ඒ සමයන්ගේ විශේෂ අර්ථය ප්‍රකාශ වන පරිදි යෝජනා කළ යුතුය.

තස්ස පුරිසස්සාති ‘‘සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ චත්තාරො දළ්හධම්මා ධනුග්ගහා සික්ඛිතා කතහත්ථා කතුපාසනා චතුද්දිසා ඨිතා අස්සු, අථ පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය ‘අහං ඉමෙසං…පෙ… කතුපාසනානං කණ්ඩෙ ඛිත්තෙ ඛිත්තෙ අප්පතිට්ඨිතෙ පථවියං ගහෙත්වා ආහරිස්සාමී’’’ති (සං. නි. 2.228) එවං වුත්තජවනපුරිසස්ස. තාව පරිත්තකොති ගමනස්සාදානං දෙවපුත්තානං හෙට්ඨුපරියායෙන පටිමුඛං ධාවන්තානං සිරසි පාදෙ ච බද්ධඛුරධාරාසන්නිපාතතො ච පරිත්තතරො කාලො. කාලසඞ්ඛාතො සමයො චිත්තපරිච්ඡින්නො වුච්චමානො තෙනෙව පරිච්ඡෙදකචිත්තෙන ‘‘එවං පරිත්තො අහ’’න්ති අත්තනො පරිත්තතං දීපෙති. යථා චාහං, එවං සබ්බො කුසලචිත්තප්පවත්තිකාලොති තස්ස පරිත්තතං දීපෙති. සද්දස්ස දීපනා වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බා.

'ඒ පුරුෂයාගේ' යනු, භික්ෂූන් වහන්සේලාට වදාළ පරිදි දක්ෂ, පුහුණුව ලැබූ, විදහා පෑ හස්ත කර්මාන්ත ඇති, රාජ සභාවල දස්කම් පෑ දුනුවායන් සිව්දෙනෙකු සිව් දිශාවට විදින ඊතල පොළොවට වැටීමට පෙර අල්ලා ගන්නා ඉතා වේගවත් පුරුෂයාගේ උපමාවයි. චිත්තක්ෂණය යනු ඊටත් වඩා ඉතා කෙටි කාලයකි. වේගයෙන් දුවන දිව්‍ය පුත්‍රයන්ගේ හිසට හෝ පාදයට බැඳි දැළිපිහියක මුවහත වැදෙන කාලයටත් වඩා සිත පවතින කාලය කෙටි වේ. කාලය යනු සිතින් පිරිසිඳිනු ලබන දෙයකි. සිතේ අභාවය හා පැවැත්ම කෙතරම් කෙටිද යත්, කාලය වන මා ද එතරම්ම කෙටි යැයි තමාගේ අල්ප බව ප්‍රකාශ කරයි. සියලු කුසල් සිත් පවතින කාලය මෙතරම් කෙටි බව මෙයින් පැහැදිලි කෙරේ. කාල අර්ථය ඇති ශබ්දය ප්‍රකාශ වන ආකාරය මෙලෙස දත යුතුය.

පකතිවාදීනං [Pg.63] මහතො විය අණුවාදීනං ද්විඅණුකස්ස විය ච එකස්සෙව. හෙතු…පෙ… වුත්තිතං දීපෙතීති පච්චයායත්තවුත්තිදීපනතො තප්පරභාවා හෙතුසඞ්ඛාතස්ස පරායත්තවුත්තිදීපනතා වුත්තා. සති පන පච්චයායත්තභාවෙ පච්චයසාමග්ගීආයත්තතා සමවායසඞ්ඛාතෙන දීපියතීති අතප්පරභාවතො තස්ස තංදීපනතා න වුත්තා. අනෙන සමයෙන කත්තුභූතෙන, අනෙන සමයෙන වා කරණභූතෙන භගවතා පටිසෙධිතොති අත්ථො. එස නයො පුරිමාසු දීපනාසු.

ප්‍රකෘතිවාදීන්ගේ (සංඛ්‍යවාදීන්ගේ) 'මහා බුද්ධිය' මෙන් හෝ අණුුවාදීන්ගේ අණු දෙකක එකතුවක් මෙන් නොව එය එකක්මය. ප්‍රත්‍යයන්ට අයත් පැවැත්ම දැක්වීමෙන් හේතු නමැති පරායත්ත පැවැත්ම ප්‍රකාශ වේ. ප්‍රත්‍යයන්ට අයත් බව පවතින කල්හි, ප්‍රත්‍ය සමගිය 'සමවාය' නමැති වචනයෙන් ප්‍රකාශ වන අතර, එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කතෘ කාරකයෙන් හෝ කරණ කාරකයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද්දකි. පෙර දැක්වූ විස්තරයන්හිද මෙම ක්‍රමයම යෙදිය යුතුය.

අධිකරණවසෙනාති ආධාරවසෙන. එත්ථාති කාලසමූහසඞ්ඛාතෙ සමයෙ ගහිතෙති අත්ථො. කාලොපි හි චිත්තපරිච්ඡින්නො සභාවතො අවිජ්ජමානොපි ආධාරභාවෙනෙව සඤ්ඤාතො ‘‘අධිකරණ’’න්ති වුත්තො තංඛණප්පවත්තානං තතො පුබ්බෙ පරතො ච අභාවා. භාවොති කිරියා. කිරියාය කිරියන්තරලක්ඛණං භාවෙනභාවලක්ඛණං. යථා ගාවීසු දුය්හමානාසු ගතො, දුද්ධාසු ආගතොති දොහනකිරියා ගමනකිරියාය ලක්ඛණං හොති, එවමිහාපි ‘‘යස්මිං සමයෙ තස්මිං සමයෙ’’ති ච වුත්තෙ සතීති අයමත්ථො විඤ්ඤායමානො එව හොති අඤ්ඤකිරියාසම්බන්ධාභාවෙන පදත්ථස්ස සත්තාවිරහාභාවතොති සමයස්ස සත්තාකිරියාය චිත්තුප්පාදකිරියා ඵස්සාදිභවනකිරියා ච ලක්ඛීයතීති උභයත්ථ සමයසද්දෙ භුම්මනිද්දෙසො කතො ලක්ඛණභූතභාවයුත්තොති.

'අධිකරණ වශයෙන්' යනු ආධාර වශයෙන් යන්නයි. කාලය හා සමූහය යන අර්ථයෙන් සමය යන වචනය ගත් විට, කාලය යනු සිතින් පිරිසිඳින ලද්දකි. එය පරමාර්ථ වශයෙන් නොපවතින නමුත්, සිත පවතින ආධාරය ලෙස සලකා 'අධිකරණය' යැයි කියනු ලැබේ. එයට පෙර හෝ පසුව එම සිත නොපවතින බැවිනි. 'භාවේන භාවලක්ඛණං' යනු එක් ක්‍රියාවකින් තවත් ක්‍රියාවක් හැඳින්වීමයි. එළදෙනුන් දොවන කල්හි ගියේය, කිරි දොවා අවසන් වූ කල්හි ආවේය යන උදාහරණයේ මෙන්, මෙහිදීද සමය නමැති ක්‍රියාවෙන් සිතේ ඉපදීම හෝ ස්පර්ශාදී ධර්මයන්ගේ ක්‍රියාව හඳුන්වනු ලැබේ. එබැවින් 'යස්මිං සමයේ', 'තස්මිං සමයේ' යන වචන දෙකෙහිම සප්තමී විභක්තිය යොදා ඇත්තේ ලක්ෂණයක් වශයෙන් පවතින ක්‍රියාවක් සමඟ සම්බන්ධ වන බැවිනි.

උද්දානතොති උද්දෙසතො සඞ්ඛෙපතො. කිලෙසකාමො වත්ථුකාමභාවං භජන්තො කාමනීයවසෙන භජති, න කාමනවසෙනාති කාමනවසෙන කිලෙසකාමො එව හොති, න වත්ථුකාමො. දුවිධොපෙසොති වචනෙන දුවිධස්සපි සහිතස්ස අවචරණප්පදෙසං සඞ්ගණ්හාති. තෙන වත්ථුකාමස්සෙව පවත්තිදෙසො රූපාරූපධාතුද්වයං අපනීතං හොති. නනු ච දුවිධොපි සහිතො රූපාරූපධාතූසු පවත්තති රූපාරූපාවචරධම්මානං වත්ථුකාමත්තා තදාරම්මණානං රූපාරූපරාගානඤ්ච කිලෙසකාමභාවසිද්ධිතොති? තං න, බහලකිලෙසස්ස කාමරාගස්ස කිලෙසකාමභාවෙන ඉධ සඞ්ගහිතත්තා. එවඤ්ච කත්වා රූපාරූපධාතූසු පවත්තමානෙසු කාමාවචරධම්මෙසු නිකන්ති ඉධ න සඞ්ගහිතා සුඛුමත්තා. ‘‘උද්දානතො ද්වෙ කාමා’’ති සබ්බකාමෙ උද්දිසිත්වාපි හි ‘‘දුවිධොපෙසො’’ති එත්ථ තදෙකදෙසභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤසහිතතාපරිච්ඡින්නා කාමරාගතබ්බත්ථුකධම්මාව සඞ්ගහිතාති, නිරවසෙසො [Pg.64] වා කිලෙසකාමො කාමරාගො කාමතණ්හාරූපතණ්හාඅරූපතණ්හානිරොධතණ්හාභෙදො ඉධ පවත්තතීති අනවසෙසප්පවත්තිතං සන්ධාය ‘‘දුවිධොපෙසො’’ති වුත්තං, වත්ථුකාමොපි ච අප්පකො ඉධාපි න වත්තති රූපාරූපාවචරවිපාකමත්තො, තථාපි පරිපුණ්ණවත්ථුකාමත්තා කාමාවචරධම්මාව ඉධ ගහිතා. එවඤ්ච කත්වා සසත්ථාවචරොපමා යුත්තා හොති. ‘‘රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙතී’’ති (ධ. ස. 163; විභ. 625) එත්ථ රූපභවො උත්තරපදලොපං කත්වා ‘‘රූප’’න්ති වුත්තො, එවමිධාපි උත්තරපදලොපො දට්ඨබ්බො. අඤ්ඤථා හි චිත්තං කාමාවචරාවචරන්ති වුච්චෙය්‍යාති. ආරම්මණකරණවසෙනාතිආදිකෙ ‘‘කාමො’’ති සබ්බං තණ්හමාහ, තස්මා ‘‘කාමඤ්චෙසා’’තිආදි වුත්තං, ‘‘කාමෙ අවචාරෙතීති කාමාවචාර’’න්ති වත්තබ්බෙ චා-සද්දස්ස රස්සත්තං කතං.

උද්දාන වශයෙන් යනු උද්දේශ වශයෙන් හෙවත් සංක්ෂේපයෙනි. කෙලෙස් කාමය වස්තු කාම ස්වභාවයට පැමිණෙන්නේ ආශා කටයුතු (කාමනීය) ස්වභාවයෙනි, ආශාව (කාමන) ස්වභාවයෙන් නොවේ. එබැවින් ආශාව නිසා කෙලෙස් කාමයම සිදුවන අතර එය වස්තු කාමය නොවේ. 'මේ කාමය දෙවැදෑරුම් වේ' යන වචනයෙන් ඒ දෙවැදෑරුම් වූම කාමයට අයත් ඒ ඒ භූමි ප්‍රදේශයන් ද ඇතුළත් වේ. එබැවින් වස්තු කාමයේ පැවැත්ම ඇති රූප සහ අරූප ධාතුන් දෙක මෙහිදී බැහැර කරන ලද්දේ වෙයි. රූප සහ අරූපාවචර ධර්මයන් වස්තු කාමයන් වන බැවින් ද, ඒවා අරමුණු කරගන්නා රූප සහ අරූප රාගයන් කෙලෙස් කාමයන් වන බැවින් ද, එම කාම වර්ග දෙකම රූප සහ අරූප ධාතූන්හි ද පවතිනවා නොවේද? නැත, මෙහිදී 'දෙවැදෑරුම් කාම' යනුවෙන් අදහස් කළේ දැඩි කෙලෙස් සහිත වූ කාම රාගය පමණක් බැවිනි. එලෙස රූප සහ අරූප ධාතූන්හි පවතින කාමාවචර ධර්මයන් කෙරෙහි ඇති වන සියුම් ඇල්ම (නිකන්තිය) මෙහිදී ඇතුළත් කර නැත. 'උද්දාන වශයෙන් කාමයන් දෙවදෑරුම් වේ' යැයි සියලු කාමයන් දක්වා ඇතත්, 'මේ දෙවැදෑරුම් වේ' යන තැනදී අදහස් කළේ එකිනෙක හා බැඳී පවතින කාම රාගය සහ එහි වස්තු වන ධර්මයන් පමණි. එසේත් නැතිනම්, කාම රාගය, කාම තණ්හාව, රූප තණ්හාව, අරූප තණ්හාව සහ නිරෝධ තණ්හාව යන සියලු කෙලෙස් කාමයන් මෙහි පවතින බැවින්, කිසිවක් ඉතිරි නොකර සියල්ල පැවතීම යන අර්ථයෙන් 'දෙවැදෑරුම් වේ' යැයි කියන ලදී. වස්තු කාමය ද රූප-අරූපාවචර විපාක මාත්‍රයක් ලෙස අල්ප වශයෙන් මෙහි පවතී. එසේ වුවද, සම්පූර්ණ වස්තු කාමයන් වන බැවින් මෙහිදී කාමාවචර ධර්මයන්ම ගන්නා ලදී. එබැවින් 'සසත්ථාවචර' උපමාව මෙහිදී ගැලපේ. 'රූපූප්පත්තිය සඳහා මඟ වඩයි' යන තැනදී 'රූප භවය' යන්නෙහි අග පදය ලොප් කර 'රූප' යැයි පැවසුවාක් මෙන්, මෙහිදී ද 'කාමාවචර' යන පදයෙහි අග පදය ලොප් වූ බව දත යුතුය. එසේ නොවේ නම් සිත 'කාමාවචරාවචර' යැයි කියනු ඇත. අරමුණු කිරීමේ වසයෙන් යන තැනදී 'කාම' යන්නෙන් සියලු තණ්හාවන් අදහස් කළ බැවින් 'කාමඤ්චේසා' යනාදිය පවසන ලදී. 'කාමයන්හි හැසිරෙන බැවින් කාමාවචර' යැයි කිව යුතු තැන 'ච' ශබ්දය ලුහු (රස්ස) කර ඇත.

රුළ්හිසද්දෙනාති ඤාණසම්පයුත්තෙසු රුළ්හෙන සද්දෙන, ඤාණසම්පයුත්තෙසු වා පවත්තිත්වා අනවජ්ජසුඛවිපාකතාය තංසදිසෙසු ඤාණවිප්පයුත්තෙසු රුළ්හෙන සද්දෙන. අථ වා කිඤ්චි නිමිත්තං ගහෙත්වා සතිපි අඤ්ඤස්මිං තංනිමිත්තයුත්තෙ කිස්මිඤ්චිදෙව විසයෙ සම්මුතියා චිරකාලතාවසෙන නිමිත්තවිරහෙපි පවත්ති රුළ්හි නාම යථා ‘‘මහියං සෙතීති මහිංසො, ගච්ඡන්තීති ගාවො’’ති, එවං කුසලසද්දස්සපි රුළ්හිභාවො වෙදිතබ්බො. පඤ්ඤානිද්දෙසෙ ‘‘කොසල්ල’’න්ති අභිධම්මෙ (ධ. ස. 16) වුත්තං, තස්ස ච භාවා කුසලසද්දප්පවත්තීති කොසල්ලයොගා කුසලන්ති අයං අභිධම්මපරියායො හොති. කුසලන්ති කුසලභාවං ආහ.

'රුළ්හී ශබ්දයෙන්' යනු ඥාණසම්පයුක්ත සිත් කෙරෙහි ප්‍රකට වූ වචනයෙනි. එසේත් නැතිනම් ඥාණසම්පයුක්ත සිත්හි පවත්නා නිර්දෝෂී බව හා සැප විපාක දෙන ස්වභාවය යන සමාන ලක්ෂණ නිසා ඒ හා සමාන වූ ඥාණවිප්පයුක්ත සිත් කෙරෙහි ද ආරෝපණය කරන ලද වචනයෙනි. නැතහොත් යම් නිමිත්තක් (හේතුවක්) ගෙන, වෙනත් දෙයක එම නිමිත්ත තිබුණද, සම්මුතියෙහි බොහෝ කල් පැවතීම නිසා මූලික නිමිත්ත නැති තැන පවා වචනය භාවිත වීම 'රුළ්හී' නම් වේ. උදාහරණයක් ලෙස 'පොළොවෙහි නිදන බැවින් මීහරකා (මහිංස)' යැයි ද, 'යන බැවින් ගවයෝ (ගාවෝ)' යැයි ද කියන්නාක් මෙනි. එලෙසම 'කුසල' යන ශබ්දයේ රුළ්හී ස්වභාවය දත යුතුය. ප්‍රඥා නිර්දේශයෙහි 'කෝසල්ල' (දක්ෂතාවය) යන්න අභිධර්මයෙහි දක්වා ඇත. එහි පවත්නා බැවින් කුසල ශබ්දය ඇති විය. එබැවින් 'කෝසල්ලය හා යෙදීම නිසා කුසල් වේ' යන්න අභිධර්ම ක්‍රමයයි. 'කුසල' යන පදයෙන් කුසල ස්වභාවය කියන ලදී.

විපාකාදීනං අවජ්ජපටිපක්ඛතා නත්ථීති කුසලමෙව අනවජ්ජලක්ඛණං වුත්තං. අනවජ්ජලක්ඛණමෙවාති සුඛවිපාකසභාවස්ස ලක්ඛණභාවනිවාරණත්ථං අවධාරණං කතං, තංනිවාරණඤ්ච තස්ස පච්චුපට්ඨානතං වත්ථුකාමතාය කතං. සම්පත්තිඅත්ථෙන රසෙන වොදානභාවරසං. ඵලට්ඨෙන පච්චුපට්ඨානෙන ඉට්ඨවිපාකපච්චුපට්ඨානං. සභාවො කක්ඛළාදිඵුසනාදිකො අසාධාරණො. සාමඤ්ඤං සාධාරණො අනිච්චාදිසභාවො. ඉධ ච කුසලලක්ඛණං සබ්බකුසලසාධාරණසභාවත්තා සාමඤ්ඤං දට්ඨබ්බං, අකුසලාදීහි අසාධාරණතාය සභාවො වා. උපට්ඨානාකාරොති ගහෙතබ්බභාවෙන ඤාණස්ස උපට්ඨහනාකාරො. ඵලං පන අත්තනො කාරණං පටිච්ච තප්පටිබිම්බභාවෙන, පටිමුඛං වා උපට්ඨාතීති පච්චුපට්ඨානං.

විපාක ආදියෙහි නිර්දෝෂී බවට විරුද්ධ ස්වභාවයක් නොමැති බැවින්, කුසලයම 'අනවජ්ජ' (නිර්දෝෂී) ලක්ෂණයෙන් යුක්ත යැයි පවසන ලදී. 'අනවජ්ජ ලක්ඛණ මේව' යැයි අවධාරණය කළේ සැප විපාක දීමේ ස්වභාවය ලක්ෂණයක් ලෙස ගැනීම වැළැක්වීම සඳහාය. එය වැළැක්වීම කරන ලද්දේ එම සැප විපාකය කුසලයේ පච්චුපට්ඨානයක් (manifestation) ලෙස දැක්වීමට අවශ්‍ය බැවිනි. සම්ප්‍රප්ති (පැමිණීම) යන අර්ථයෙන් එහි රසය (කෘත්‍යය) නම් පිරිසිදු බව (වෝදාන) රසයයි. ඵල යන අර්ථයෙන් එහි පච්චුපට්ඨානය නම් ඉෂ්ට විපාක පච්චුපට්ඨානයයි. සභාව ලක්ෂණය නම් තද ගතිය ආදී ස්පර්ශ ලක්ෂණ සහිත වූ අසාධාරණ (විශේෂ) ලක්ෂණයයි. සාමාන්‍ය ලක්ෂණය නම් අනිත්‍ය ආදී පොදු ස්වභාවයයි. මෙහිදී කුසල ලක්ෂණය සියලු කුසලයන්ට පොදු බැවින් එය සාමාන්‍ය ලක්ෂණයක් ලෙස දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් අකුසල් ආදියෙන් වෙන් වන බැවින් එය සභාව ලක්ෂණයකි. 'උපට්ඨානාකාර' යනු නුවණින් දත යුතු ස්වභාවයක් ලෙස ඥානයට වැටහෙන ආකාරයයි. ඵලය වනාහි තමාගේ හේතුව නිසා එහි ප්‍රතිබිම්බයක් මෙන් හෝ හේතුවට අභිමුඛව පවතින බැවින් 'පච්චුපට්ඨාන' නම් වේ.

විජානාතීති [Pg.65] සඤ්ඤාපඤ්ඤාකිච්චවිසිට්ඨං විසයග්ගහණං ආහ. සබ්බචිත්තසාධාරණත්තා යත්ථ යත්ථ යථා යථා අත්ථො ලබ්භති, තත්ථ තත්ථ තථා තථා ගහෙතබ්බොති. යං ආසෙවනපච්චයභාවෙන චිනොති, යඤ්ච කම්මුනා අභිසඞ්ඛතත්තා චිතං, තං තථා ‘‘චිත්ත’’න්ති වුත්තං. යං පන තථා න හොති, තං පරිත්තකිරියද්වයං අන්තිමජවනඤ්ච ලබ්භමානචින්තනවිචිත්තතාදිවසෙන ‘‘චිත්ත’’න්ති වෙදිතබ්බං. හසිතුප්පාදො පන අඤ්ඤජවනගතිකොව. චිත්තානං පනාති විචිත්‍රානන්ති අත්ථො. තදන්තොගධත්තා හි සමුදායවොහාරෙන අවයවොපි ‘‘චිත්ත’’න්ති වුච්චති යථා පබ්බතනදීසමුද්දාදිඑකදෙසෙසු දිට්ඨෙසු පබ්බතාදයො දිට්ඨාති වුච්චන්තීති. චරණං නාම ගහෙත්වා චරිතබ්බචිත්තපටො. රූපානීති බිම්බානි.

'විජානාති' යන පදයෙන් සඤ්ඤාවේ හඳුනාගැනීමේ කෘත්‍යයට සහ ප්‍රඥාවේ වටහාගැනීමේ කෘත්‍යයට වඩා විශේෂ වූ අරමුණු ග්‍රහණය කරගැනීමේ කෘත්‍යය පවසයි. එය සියලු සිත්වලට පොදු බැවින් ඒ ඒ තැන ඒ ඒ අයුරින් අර්ථය ලැබෙන පරිදි ගත යුතුය. යමක් ආසේවන ප්‍රත්‍යය වසයෙන් රැස් කරයිද, යමක් කර්මය විසින් සකස් කරන ලද බැවින් රැස් කරන ලද්දක් වේද, එය ඒ අර්ථයෙන් 'චිත' (සිත) යැයි කියනු ලැබේ. යමක් එසේ නොවේද, එම පරිත්ත ක්‍රියා සිත් දෙක සහ අවසාන ජවනය, සිතීමේ විසිතුරු බව ආදිය නිසා 'සිත' යැයි දත යුතුය. හසිතොප්පාද සිත ද අනෙක් ජවන සිත්වල ස්වභාවයම ගනියි. 'සිත්වල' යනුවෙන් අදහස් කළේ විසිතුරු වූ යන්නයි. සමූහ ව්‍යවහාරයෙහිදී කොටසකට ද මුළු නමම භාවිත කරන බැවින්, පර්වත, නදී, සමුද්‍ර ආදියෙන් කොටසක් දුටු විට පර්වතය දුටුවෙමි යැයි පවසන්නාක් මෙන්, සිතේ කොටසකට ද 'සිත' යැයි කියනු ලැබේ. 'චරණ' නම් සිතුවම් ඇඳ රැගෙන යන රෙදි කඩකි. 'රූප' යනු එහි ඇති රූප (බිම්බ) වේ.

අජ්ඣත්තිකන්ති ඉන්ද්‍රියබද්ධං වදති. චිත්තකතමෙවාති චිත්තස්ස මූලකාරණතං සන්ධාය වුත්තං. කම්මස්ස හෙතං චිත්තං කාරණන්ති. තං පන අත්ථං විභාවෙතුං ‘‘කායකම්මාදිභෙද’’න්තිආදිමාහ. ලිඞ්ගනානත්තන්ති සණ්ඨානනානත්තං, භින්නසණ්ඨානඞ්ගපච්චඞ්ගවතො සරීරස්ස වා නානත්තං. වොහාරවසෙන ඉත්ථිපුරිසාදිභාවෙන වොහරිතබ්බෙසු පත්ථනාවිසෙසා උප්පජ්ජන්ති, තතො කම්මවිසෙසා. එවමිදං කම්මනානත්තං වොහාරනානත්තතො හොති. අපා…පෙ… කාදිතාති එවමාදීසු ආදි-සද්දෙහි ගතියා උපපත්තියා අත්තභාවෙ ලොකධම්මෙසු ච නානාකරණානි සුත්තාගතානි සඞ්ගණ්හාති.

'අජ්ඣත්තික' යන පදයෙන් ඉන්ද්‍රියයන් හා බැඳුණු ආත්මභාවය ගැන කියවේ. 'සිතින්ම කරන ලද්දකි' (චිත්තකතමේව) යැයි පවසන ලද්දේ සිතෙහි ඇති මූලික හේතු ස්වභාවය අරමුණු කරගෙනය. සැබවින්ම සිත කර්මයට හේතුවයි. ඒ අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට 'කායකර්ම ආදී භේදය' යනාදිය පවසන ලදී. 'ලිංග නානත්ත' යනු සන්ඨාන (හැඩරුව) වල විවිධත්වයයි, එනම් විවිධ හැඩරුව ඇති අතපය සහිත ශරීරයේ විවිධත්වයයි. ව්‍යවහාරය අනුව ස්ත්‍රී පුරුෂ ආදී වශයෙන් හඳුන්වනු ලබන වස්තූන් කෙරෙහි ප්‍රාර්ථනා විශේෂයන් ඇති වේ, එයින් කර්ම විශේෂයන් ඇති වේ. මෙසේ මෙම කර්ම විවිධත්වය ඇති වන්නේ ව්‍යවහාර විවිධත්වය නිසාය. 'අපා...පේ...කාදිතා' යනාදී තැන්වල 'ආදි' ශබ්දයෙන් ගතිය, උප්පත්තිය, ආත්මභාවය සහ ලෝක ධර්මයන්හි පවත්නා වූ සූත්‍රගත විවිධ වෙනස්කම් ඇතුළත් වේ.

කම්මනානත්තාදිවසෙනාති එත්ථ කුසලාකුසලවසෙන කම්මනානත්තං වෙදිතබ්බං. විසදිසසභාවතා හි නානත්තන්ති. කුසලකම්මස්ස දානාදිවසෙන කායසුචරිතාදිභාවෙන ච පුථුත්තං, අකුසලකම්මස්ස ච මච්ඡරියාදීහි කායදුච්චරිතාදීහි ච පුථුත්තං වෙදිතබ්බං. බහුප්පකාරතා හි පුථුත්තන්ති. අන්නදානාදිවසෙන දානාදීනං පාණාතිපාතාවිරතිආදිවසෙන කායසුචරිතාදීනං ආවාසමච්ඡරියාදිවසෙන මච්ඡරියාදීනං පාණාතිපාතාදිවසෙන කායදුච්චරිතාදීනඤ්ච පභෙදො වෙදිතබ්බො. එකෙකස්ස හි පකාරස්ස භෙදො පභෙදොති. නානත්තාදීනං වවත්ථානං තථා තථා වවත්ථිතතා නිච්ඡිතතා. එතෙනුපායෙන ලිඞ්ගනානත්තාදීනි වෙදිතබ්බානි. කම්මනානත්තාදීහි නිබ්බත්තානි හි තානීති.

"කර්ම නානත්තාදි වශයෙන්" යන මෙහි කුසල් හා අකුසල් වශයෙන් කර්මයන්ගේ විවිධත්වය (නානත්තභාවය) දත යුතුය. මන්ද යත්, අසමාන වූ ස්වභාවයම නානත්තභාවය (විවිධත්වය) වන බැවිනි. කුසල කර්මයන්ගේ දානාදිය වශයෙන් සහ කාය සුචරිතාදිය වශයෙන් පවතින නානාවිධ බව (ප්‍රථුක්තභාවය) ද, අකුසල කර්මයන්ගේ මසුරුකම ආදිය හා කාය දුශ්චරිතාදිය වශයෙන් පවතින නානාවිධ බව ද දත යුතුය. මන්ද, බොහෝ ප්‍රභේද (ආකාර) සහිත බව 'ප්‍රථුක්ත' භාවයයි. ආහාර දානාදිය වශයෙන් දානයන්ගේ ද, ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වැළකීම ආදී වශයෙන් කාය සුචරිතයන්ගේ ද, ආවාස මාත්සර්යය ආදියෙන් මාත්සර්යයන්ගේ ද, ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් කාය දුශ්චරිතයන්ගේ ද ප්‍රභේදයන් (වෙන් වෙන් කොට) දත යුතුය. මන්ද යත්, එකින් එක ආකාරයන්ගේ වෙන් වෙන් වීම ප්‍රභේදය ලෙස හැඳින්වෙන බැවිනි. නානත්තාදීන්ගේ ව්‍යවස්ථානය (තීරණය කිරීම) යනු ඒ ඒ ආකාරයෙන්ම නියමිත වූ (නිශ්චිත වූ) බවයි. මෙම ක්‍රමයෙන් ලිංග නානත්තාදිය (ස්ත්‍රී-පුරුෂ භාවයේ විවිධත්වය ආදිය) දත යුතුය. මන්ද යත්, ඒවා කර්ම නානත්තාදියෙන් හටගත් බැවිනි.

පච්චුප්පන්නස්ස ලිඞ්ගස්ස කම්මතො පවත්තිං තදනුක්කමෙන පච්චුප්පන්නකම්මස්ස නිප්ඵත්තිඤ්ච දස්සෙත්වා තතො අනාගතලිඞ්ගනානත්තාදිනිප්ඵත්තිදස්සනෙන සංසාරං ඝටෙන්තො ‘‘කම්මනානාකරණං පටිච්චා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පුරිමෙන කම්මවචනෙන [Pg.66] අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා, ලිඞ්ගාදිවචනෙන විඤ්ඤාණාදීනි භවපරියොසානානි, ගතිආදිවචනෙන ජාතිජරාමරණානි ගහිතානීති දට්ඨබ්බානි. තත්ථ ගතීති නිරයාදයො පඤ්ච ගතියො වුච්චන්ති, තාසං නානාකරණං අපදාදිභාවො. තා හි තථා භින්නාති. උපපත්තීති ගොමහිංසාදිඛත්තියාදිචාතුමහාරාජිකාදිඋපපත්තියො, තාසං නානාකරණං උච්චාදිතා. ඛත්තියො එව හි එකච්චො කුලභොගඉස්සරියාදීහි උච්චො හොති, එකච්චො නීචො. තෙහි එව හීනතාය හීනො, පධානභාවං නීතතාය පණීතො, අඩ්ඪතාය සුගතො, දලිද්දතාය දුග්ගතො. කුලවසෙන වා උච්චනීචතා, ඉස්සරියවසෙන හීනපණීතතා, භොගවසෙන සුගතදුග්ගතතා යොජෙතබ්බා. සුවණ්ණදුබ්බණ්ණතාති ඔදාතසාමාදිවණ්ණසුද්ධිඅසුද්ධිවසෙන වුත්තං. සුජාතදුජ්ජාතතාති නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලාදිආරොහපරිණාහෙහි ලක්ඛණෙහි වා අත්තභාවපරිපුණ්ණාපරිපුණ්ණජාතතාවසෙන. සුසණ්ඨිතදුස්සණ්ඨිතතාති අඞ්ගපච්චඞ්ගානං සණ්ඨානවසෙන.

වර්තමාන ස්වරූපය (ලිංගය) කර්මය නිසා ඇතිවන ආකාරයත්, එම අනුපිළිවෙලින් වර්තමාන කර්මයේ සම්පූර්ණ වීමත් දක්වා, ඉන්පසු අනාගත ලිංග නානත්තාදියේ සිදුවීම දැක්වීමෙන් සංසාරය සම්බන්ධ කරමින් "කර්ම නානාකරණය නිසා" යනාදිය වදාළ සේක. එහි මුලින් සඳහන් 'කර්ම' යන වචනයෙන් අවිද්‍යා හා සංස්කාරයන් ද, 'ලිංග' ආදී වචනයෙන් විඤ්ඤාණයේ සිට භවය අවසාන කොට ඇති පටිච්චසමුප්පාද අංගයන් ද, 'ගති' ආදී වචනයෙන් ජාති, ජරා, මරණ ද ගන්නා ලදැයි දත යුතුය. එහි 'ගති' යනු නිරය ආදී පංච ගතීන් ය. ඒවායේ නානාකරණය (වෙනස) යනු පාද රහිත බව ආදියයි. මන්ද යත්, ඒවා එලෙසින් වෙනස් වී පවතින බැවිනි. 'උප්පත්ති' යනු ගව, මීහරක් ආදී තිරිසන් උප්පත්ති, ක්ෂත්‍රිය ආදී මනුෂ්‍ය උප්පත්ති, චාතුම්මහාරාජිකාදී දිව්‍ය උප්පත්ති යනාදියයි. ඒවායේ නානාකරණය යනු උසස් බව ආදියයි. මන්ද, ක්ෂත්‍රියයෙකු වුව ද ඇතැමෙක් කුලය, භෝගය, ඓශ්වර්යය ආදියෙන් උසස් වන අතර ඇතැමෙක් පහත් වෙයි. ඒ කරුණු නිසාම හීන භාවයෙන් හීන ද, ප්‍රධාන භාවයට පත් වීමෙන් ප්‍රණීත ද, ධනවත් භාවයෙන් සුගති (සැපවත්) ද, දිළිඳු භාවයෙන් දුග්ගති (දුක්ඛිත) ද වෙයි. එසේත් නැතහොත් කුලය අනුව උසස්-පහත් බව ද, ඓශ්වර්යය (බලතල) අනුව හීන-ප්‍රණීත බව ද, භෝග සම්පත් අනුව සුගති-දුග්ගති බව ද යෙදිය යුතුය. 'සුවණ්ණ-දුබ්බණ්ණ' (පැහැපත්-අපැහැපත්) බව යනු සුදු, රන්වන් ආදී වර්ණයන්ගේ පිරිසිදු හෝ අපිරිසිදු බව අනුව පවසා ඇත. 'සුජාත-දුජ්ජාත' බව යනු නුග රුකක් මෙන් පිරිපුන් වූ ශරීර ප්‍රමාණයන්ගෙන් හෝ ශරීර ලක්ෂණයන්ගෙන් ආත්මභාවයේ පරිපූර්ණ හෝ අපරිපූර්ණ උපත ලැබීම අනුව ය. 'සුසණ්ඨිත-දුස්සණ්ඨිත' බව යනු අඟපසඟයන්ගේ මනා පිහිටීම හෝ නොපිහිටීම අනුව ය.

අපරම්පි වුත්තං අජ්ඣත්තිකචිත්තස්ස යථාවුත්තස්ස චිත්තකතභාවසාධකං සුත්තං ‘‘කම්මතො’’තිආදි. කම්මඤ්හි චිත්තතො නිබ්බත්තන්ති තතො නිප්ඵජ්ජමානං සබ්බම්පි චිත්තං චිත්තකතමෙවාති සාධෙති. කම්මනිබ්බත්තතො ලිඞ්ගතො පවත්තමානලිඞ්ගසඤ්ඤා මූලකාරණතො කම්මතො ආසන්නකාරණතො ලිඞ්ගතො ච පවත්තා හොතීති ‘‘කම්මතො…පෙ… පවත්තරෙ’’ති ආහ. අථ වා ලිඞ්ගඤ්ච සඤ්ඤා ච ලිඞ්ගසඤ්ඤා, තා යථාසඞ්ඛ්‍යං කම්මතො ලිඞ්ගතො ච පවත්තරෙති අත්ථො. සඤ්ඤාතො භෙදං ගච්ඡන්තීති තෙ ඉත්ථිපුරිසාදිලිඞ්ගසඤ්ඤාතො ඉත්ථිපුරිසාදිවොහාරභෙදං ධම්මා ගච්ඡන්ති, තථා තථා වොහරිතබ්බාති අත්ථො. ඉමාය ගාථාය අතීතපච්චුප්පන්නද්ධපටිච්චසමුප්පාදවසෙන චිත්තකතං චිත්තං දස්සිතං.

මීට අමතරව, පෙර කියන ලද ආධ්‍යාත්මික සිතෙහි විසිතුරු භාවය සාධනය කරන "කම්මතෝ" (කර්මයෙන්) යනාදී සූත්‍රය ද වදාරන ලදී. මන්ද යත්, කර්මය සිතින් හටගන්නා බැවින්, එම කර්මයෙන් නිපදවෙන සියලු විසිතුරු විපාකයන් 'සිතින් කරන ලද ඒවාමය' යන්න එයින් තහවුරු කරයි. කර්මයෙන් උපන් ලිංගය (ස්වරූපය) නිසා පවතින ලිංග සංඥාවන්, මූලික හේතුව වන කර්මය නිසාත්, ආසන්න හේතුව වන ලිංගය නිසාත් පවතින්නේ ය යන අදහසින් "කම්මතෝ... පවත්ත රේ" (කර්මයෙන්... පවතිති) යැයි වදාළ සේක. එසේත් නැතහොත්, ලිංගය ද සංඥාව ද 'ලිංගසංඥා' නම් වේ. ඒවා පිළිවෙළින් කර්මය නිසාත් ලිංගය නිසාත් පවතින්නේ ය යනු අර්ථයයි. "සංඥාවෙන් භේදයට පත් වෙති" යනු, එම ධර්මයන් ස්ත්‍රී-පුරුෂ ආදී ලිංග සංඥාවන් හේතුවෙන් ස්ත්‍රී-පුරුෂ ආදී ව්‍යවහාරයන්ගේ වෙනසට පත් වන බවයි; ඒ ඒ ආකාරයෙන් ව්‍යවහාර කළ යුතුය යන්න අර්ථයයි. මෙම ගාථාවෙන් අතීත හා වර්තමාන කාලයන්හි පටිච්චසමුප්පාද ක්‍රමය අනුව සිතින් නිර්මාණය වූ විසිතුරු විපාකයන් දක්වන ලදී.

ලොකො එව පජාතත්තා පජාති පුරිමපාදස්ස විවරණං පච්ඡිමපාදො දට්ඨබ්බො. යථා රථස්ස ආණි නිබන්ධනා, එවං සත්තලොකරථස්ස කම්මං නිබන්ධනන්ති උපමාසංසන්දනං වෙදිතබ්බං. ඉමාය ච ගාථාය අද්ධද්වයවසෙන චිත්තස්ස කම්මවිඤ්ඤාණකතතා දස්සිතා. කිත්තින්ති පරම්මුඛා කිත්තනං පත්ථටයසතං. පසංසන්ති සම්මුඛා පසංසනං ථුතිං. කම්මනානාකරණන්ති කම්මතො නිබ්බත්තනානාකරණං කම්මජෙහි අනුමියමානං කම්මස්සෙව වා නානාකරණං.

සත්ව ලෝකයම කර්මය නිසා උපදින බැවින් 'පජා' (ප්‍රජාව) නම් වේ. එබැවින් ගාථාවේ පළමු පාදයේ විවරණයක් ලෙස දෙවන පාදය දත යුතුය. රියෙහි අකු ඇණය රිය බැඳ තබා ගන්නාක් මෙන්, සත්ව ලෝකය නමැති රියෙහි බැඳීම (රඳවා ගැනීම) කර්මය යැයි උපමාව ගළපා දත යුතුය. තවද මෙම ගාථාවෙන් කාල දෙකක් (අතීත හා වර්තමාන) අනුව විපාක සිත් කර්ම විඤ්ඤාණයෙන් නිර්මාණය වූ බව දක්වන ලදී. 'කිත්තිං' (කීර්තිය) යනු නැති තැන කෙරෙන ගුණ කීම හෙවත් පැතිරුණු යසසයි. 'පසංසන්ති' (පසසති) යනු හමුවෙහි කෙරෙන ප්‍රශංසාව හෙවත් ස්තුතියි. 'කර්ම නානාකරණය' යනු කර්මයෙන් හටගත් විපාකයන්ගේ වෙනසයි, නැතහොත් කර්මජ ධර්මයන්ගෙන් අනුමාන කරනු ලබන කර්මයන්ගේම විවිධත්වයයි.

කම්මස්සකාති [Pg.67] කම්මසයා. කම්මස්ස දායං තෙන දාතබ්බං ආදියන්තීති කම්මදායාදා. අණ්ඩජාදීනඤ්ච යොනීනං කම්මතො නිබ්බත්තත්තා කම්මමෙව යොනි අත්තභාවපටිලාභනිමිත්තං එතෙසන්ති කම්මයොනී. බන්ධනට්ඨෙන කම්මං බන්ධු එතෙසන්ති කම්මබන්ධූ.

'කම්මස්සකා' යනු කර්මයම තමා සතු කොට ඇත්තෝ ය. කර්මයේ දායාදය හෙවත් කර්මය විසින් දිය යුතු විපාකය ලබා ගන්නා බැවින් 'කම්මදායාදා' නම් වෙති. අණ්ඩජ ආදී යෝනීන් ද කර්මයෙන් හටගන්නා බැවින්, ඔවුනට ආත්මභාවය ලැබීමට හේතුව හෙවත් උපතට හේතුව (යෝනිය) කර්මයම වන බැවින් 'කම්මයෝනි' නම් වෙති. බැඳ තබන අර්ථයෙන් කර්මය මොවුන්ගේ නෑයා වන බැවින් 'කම්මබන්ධූ' නම් වෙති.

චිත්තස්සාති කම්මවිඤ්ඤාණස්ස. තස්ස පන අලද්ධොකාසතා අඤ්ඤෙන කම්මෙන පටිබාහිතත්තා තදවිපච්චනොකාසෙ පුග්ගලස්ස නිබ්බත්තත්තා ච වෙදිතබ්බා. විජ්ජමානම්පි අපරාපරියවෙදනීයකම්මවිඤ්ඤාණං කාලගතිපයොගාදිසහකාරීපච්චයවිකලතාය අවසෙසපච්චයවෙකල්ලං දට්ඨබ්බං. එකච්චචිත්තන්ති චිත්තෙන කත්තබ්බචිත්‍රෙන එකච්චභූතං තෙන කත්තබ්බචිත්‍රමාහ.

'චිත්තස්ස' යනු කර්ම විඤ්ඤාණයටයි. එහි විපාක දීමට අවකාශයක් නොලැබීම යනු වෙනත් කර්මයකින් වළක්වන ලද බැවින් හෝ, එම කර්මය විපාක දීමට අවකාශ නැති තැනක පුද්ගලයා උපන් බැවින් හෝ වන බව දත යුතුය. විද්‍යමාන වන්නා වූ ද 'අපරාපරිය වේදනීය' කර්ම විඤ්ඤාණය, කාලය, ගතිය, ප්‍රයෝගය ආදී සහකාරී ප්‍රත්‍යයන්ගේ ඌනතාවය ඇති විට 'අනෙකුත් ප්‍රත්‍යයන්ගේ විකල භාවය' ලෙස දත යුතුය. 'ඒකච්ච චිත්ත' යනු සිතින් කළ යුතු විසිතුරු විපාකයෙන් කොටසක් බවට පත් වූ අදහසයි; එම සිතින් කළ යුතු විසිතුරු බව එයින් අදහස් කෙරේ.

අනුභවිත්වා භවිත්වා ච අපගතං භූතාපගතං. අනුභූතභූතතා හි භූතතාසාමඤ්ඤෙන භූතසද්දෙන වුත්තා. සාමඤ්ඤමෙව හි උපසග්ගෙන විසෙසීයතීති. අනුභූතසද්දො ච කම්මවචනිච්ඡාභාවතො අනුභවකවාචකො දට්ඨබ්බො. විකප්පගාහවසෙන රාගාදීහි තබ්බිපක්ඛෙහි ච අකුසලං කුසලඤ්ච ආරම්මණරසං අනුභවති, න විපාකො කම්මවෙගක්ඛිත්තත්තා, නාපි කිරියා අහෙතුකානං අතිදුබ්බලතාය සහෙතුකානඤ්ච ඛීණකිලෙසස්ස ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවතො උප්පජ්ජමානානං අතිසන්තවුත්තිත්තා. එත්ථ ච පුරිමනයෙ කුසලාකුසලමෙව වත්තුං අධිප්පායවසෙන ‘‘භූතාපගත’’න්ති වුත්තං. යං ‘‘උප්පන්නානං අකුසලානං ධම්මානං පහානාය උප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං ඨිතියා’’ති (සං. නි. 5.651-662; විභ. 390-391) එත්ථ උප්පන්නන්ති ගහෙත්වා තංසදිසානං පහානං, වුද්ධි ච වුත්තා, පච්ඡිමනයෙ පන ච-සද්දෙන කුසලාකුසලඤ්ච ආකඩ්ඪිත්වා සබ්බං සඞ්ඛතං වුත්තං භූතාපගතභාවාභිධානාධිප්පායෙන.

අනුභව කොට හෝ හටගෙන පසුව පහව ගිය සංස්කාර ධර්මය 'භූතාපගත' නම් වේ. මන්ද යත්, අනුභව කරන ලද බව හා හටගත් බව යන දෙකම 'භූත' (වූ) යන සමාන ස්වභාවය නිසා 'භූත' යන ශබ්දයෙන්ම පවසන ලදී. මන්ද, පොදු අර්ථයම උපසර්ගයකින් විශේෂ කර දක්වන බැවිනි. තවද, 'අනුභූත' යන ශබ්දය මෙහි කර්මකාරක අර්ථයකින් නොව, 'විඳින්නා' යන කර්තෘකාරක අර්ථයෙන් දත යුතුය. අරමුණ විවිධ ලෙස ගැනීම් වශයෙන් රාගාදී අකුසල් හා ඒවාට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අලෝභාදී කුසල් විසින් අරමුණේ රසය විඳිනු ලබයි. විපාක සිත අරමුණේ රසය නොවිඳින්නේ කර්ම වේගයෙන් යොමු කරන ලද බැවිනි. ක්‍රියා සිත ද එසේ නොවිඳියි; අහේතුක ක්‍රියා සිත් අතිශයින් දුර්වල බැවින් ද, ක්ෂීණාශ්‍රවයන්ගේ ෂඩංගුපේක්ෂාවෙන් යුතුව උපදින සහේතුක ක්‍රියා සිත් අතිශයින් ශාන්ත පැවැත්මක් ඇති බැවින් ද එසේ රස නොවිඳියි. මෙහි පළමු ක්‍රමයට අනුව, කුසල් හා අකුසල් ගැනම පැවසීමේ අදහසින් "භූතාපගත" යැයි වදාරන ලදී. "හටගත් අකුසල් ධර්මයන් ප්‍රහීණ කිරීම පිණිසත්, හටගත් කුසල් ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පිණිසත්" යන මෙහි 'හටගත්' (උප්පන්න) යන්න ගෙන, ඒවාට සමාන ධර්මයන්ගේ ප්‍රහාණය හා වර්ධනය පවසන ලදී. නමුත් දෙවන ක්‍රමයට අනුව 'ච' ශබ්දයෙන් කුසල් හා අකුසල් ද ඇතුළත් කරගෙන, සියලු සංස්කාර ධර්මයන් භූතාපගත ස්වභාවයෙන් යුක්ත ය යන අදහසින් පවසන ලදී.

විපච්චිතුං ඔකාසකරණවසෙන උප්පතිතං අතීතකම්මඤ්ච තතො උප්පජ්ජිතුං ආරද්ධො අනාගතො විපාකො ච ‘‘ඔකාසකතුප්පන්න’’න්ති වුත්තො. යං උප්පන්නසද්දෙන විනාපි විඤ්ඤායමානං උප්පන්නං, තං සන්ධාය ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, සඤ්චෙතනිකාන’’න්තිආදි (අ. නි. 10.217, 219) වුත්තං. තාසු තාසු භූමීසූති මනුස්සදෙවාදිඅත්තභාවසඞ්ඛාතෙසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු. තස්මිං තස්මිං සන්තානෙ අනුප්පත්තිඅනාපාදිතතාය අසමූහතං. එත්ථ ච ලද්ධභූමිකං ‘‘භූමිලද්ධ’’න්ති වුත්තං අග්ගිආහිතො විය. ඔකාසකතුප්පන්නසද්දෙපි ච ඔකාසො කතො එතෙනාති, ඔකාසො කතො එතස්සාති ච දුවිධත්ථෙපි එවමෙව කතසද්දස්ස පරනිපාතො වෙදිතබ්බො.

විපාක දීම සඳහා අවස්ථාව සැලසීමෙන් මතු වී ආ අතීත කර්මය ද, එයින් හටගැනීමට පටන් ගත් අනාගත විපාකය ද 'ඕකාසකතුප්පන්න' (අවස්ථාව ලද බැවින් උපන්) යැයි කියනු ලැබේ. 'උප්පන්න' යන වචනය නොමැතිව වුවද, හටගත් බව දන්නා යම් කර්මයක් වේ ද, එය අරභයා "මහණෙනි, චේතනාන්විත වූ..." යනාදිය වදාරන ලදී. "ඒ ඒ භූමිවල" යනු මනුෂ්‍ය, දිව්‍ය ආදී ආත්මභාවයන් ලෙස හැඳින්වෙන උපාදානස්කන්ධයන්හි ය. ඒ ඒ සන්තානයන්හි නැවත නූපදනා ලෙස ඉවත් නොකළ බැවින් (මාර්ගඥානයෙන්) නසන ලද්දේ නොවේ. මෙහි ලද්දා වූ භූමි ඇති අකුසලය 'භූමිලද්ධ' යැයි කියනු ලැබේ. එය ගිනි දල්වන ලද (අග්ගිආහිත) යන්නාක් මෙනි. 'ඕකාසකතුප්පන්න' යන වචනයේ ද "මොහු විසින් අවස්ථාව කරන ලදී" යන අර්ථයෙන් හෝ "මොහු සඳහා අවස්ථාව කරන ලදී" යන අර්ථ දෙකේදීම 'කත' ශබ්දය පසුව යෙදෙන බව දත යුතුය.

සබ්බදා [Pg.68] අවත්තමානම්පි ගමියචිත්තං පටිපක්ඛපච්චවෙක්ඛණාය අවික්ඛම්භිතත්තා ‘‘උප්පන්න’’න්ති වුත්තං. අන්තරධාපෙතීති වික්ඛම්භිකා ආනාපානස්සති වික්ඛම්භෙති. අන්තරායෙවාති භූමිලද්ධෙ සභූමියං අබ්බොච්ඡින්නෙ විච්ඡින්දිත්වාති අත්ථො. අනතීතං අනනාගතඤ්ච ඛණත්තයෙකදෙසගතම්පි උප්පජ්ජමානං ‘‘ඛණත්තයගත’’න්ති වුත්තං. දෙසනාය පධානෙන ගහිතො අත්ථො ‘‘සීස’’න්ති වුච්චති. ලොකියධම්මඤ්හි දෙසෙතබ්බං පත්වා දෙසනාය චිත්තං පුබ්බඞ්ගමං හොති, ධම්මසභාවං වා සන්ධායෙතං වුත්තං. අකුසලාති සබ්බෙපි අකුසලා ධම්මා වුත්තා. චෙතනාති කෙචි. අකුසලභාගියාති රාගාදයො එකන්තඅකුසලා. අකුසලපක්ඛිකාති ඵස්සාදයොපි තප්පක්ඛිකා. මනො තෙසං ධම්මානං පඨමං උප්පජ්ජතීති සහජාතොපි මනො සම්පයුත්තෙ සඞ්ගණ්හිත්වා අධිපතිභාවෙන පවත්තමානො පඨමං උප්පන්නො විය හොතීති එවං වුත්තො. සම්පයුත්තාපි තදනුවත්තනතාය අන්වදෙව අකුසලා ධම්මාති වුත්තා, අනන්තරපච්චයමනං වා සන්ධාය මනොපුබ්බඞ්ගමතා වුත්තා. චිත්තෙන නීයතීති අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං සන්ධායාහ, තණ්හාසම්පයුත්තං වා. පභස්සරන්ති සභාවපණ්ඩරතං සන්ධායාහ. අරක්ඛිතෙති සතියා අනුනයපටිඝාදීහි අරක්ඛිතෙ, රාගාදීහි බ්‍යාපන්නෙ, තෙහි එව අවස්සුතෙ. චිත්තස්ස පුබ්බඞ්ගමභාවසාධනෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං බලදානවසෙන සුත්තානුරක්ඛණං, ඉධ වා උපසංහතානං ආභිධම්මිකෙහි විඤ්ඤාතානං චිරකාලප්පවත්තිවසෙන වෙදිතබ්බං.

සැමවිටම පවත්නේ නැතත්, ගමනට සූදානම් වූවකුගේ සිත ප්‍රතිපක්ෂ ධර්ම මෙනෙහි කිරීමෙන් යටපත් නොකළ බැවින් 'උප්පන්න' (හටගත්) යැයි කියන ලදී. 'අන්තරධාපේති' යනු විෂ්කම්භන වශයෙන් ප්‍රහීණ කරන ආනාපානසතිය විසින් යටපත් කරනු ලැබීමයි. 'අන්තරායේව' යනු භූමිලද්ධ ක්ලේශයන් තමන් උපදින උපාදානස්කන්ධයන්ගෙන් වෙන් නොවී පවත්නා අවස්ථාවේදී ම කපා දැමීමයි. අතීත හෝ අනාගත නොවන, ක්ෂණ තුනෙන් එක් කොටසකට පැමිණි, උපදින සුළු ධර්මය 'ක්ෂණත්‍රයගත' යැයි කියනු ලැබේ. දේශනාවෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් ගත් අර්ථය 'සීස' (හිස/ප්‍රධාන) යැයි කියනු ලැබේ. දේශනා කළ යුතු ලෞකික ධර්මයන්ට පැමිණි කල්හි, දේශනාවට සිත පෙරටු වේ. එසේත් නැතහොත් ධර්ම ස්වභාවය අරභයා මෙය පවසන ලදී. 'අකුසලා' යනු සියලු අකුසල ධර්මයන් ය. ඇතැම් පද කර්තෘවරුන් 'චේතනාව' යැයි පවසති. 'අකුසලභාගිය' යනු රාගාදී ඒකාන්ත අකුසල ධර්මයන් ය. 'අකුසලපක්ඛික' යනු ඵස්ස ආදී එම පක්ෂයට අයත් ධර්මයන් ය. "ඒ ධර්මයන්ට පෙර සිත උපදී" යන්නෙහි, සහජාත වුවද සිත සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අත්පත් කරගෙන අධිපති භාවයෙන් පවතින බැවින් පළමුව උපන්නාක් මෙන් වේ යැයි මෙසේ පවසන ලදී. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද එය අනුව පවතින බැවින් 'අන්වදේව අකුසලා ධම්මා' යැයි කියන ලදී. එසේත් නැතහොත් අනන්තර ප්‍රත්‍යය සිත අරභයා 'මනෝපුබ්බංගම' භාවය පවසන ලදී. 'සිතින් මෙහෙයවනු ලැබේ' යනු අභිසංස්කාර විඤ්ඤාණය හෝ තණ්හා සම්ප්‍රයුක්ත සිත අරභයා පවසන ලදී. 'පභස්සර' යනු ස්වභාවයෙන් පිරිසිදු බව අරභයා පවසන ලදී. 'අරක්ඛිත' යනු සතියෙන් යුතුව රාග-දෝෂ ආදියෙන් ආරක්ෂා නොකළ කල්හි, රාගාදියෙන් දූෂිත වූ විට සහ තෙත් වූ විටයි. සිතේ පුබ්බංගම භාවය සාධනය කිරීමේදී එකිනෙකාට බලය දීමෙන් සූත්‍ර ආරක්ෂා කිරීම හෝ අභිධර්මිකයන් විසින් දන්නා ලද සූත්‍රයන් චිරකාලීනව පැවතීම මෙහිලා දත යුතුය.

කතරපඤ්ඤං ත්වන්තිආදි න පාළිආරුළ්හං, එවං භගවා පුච්ඡතීති අට්ඨකථායමෙව වුත්තං. පඤ්ඤා පන කිමත්ථියාති ඉදම්පි එකං සුත්තං. ‘‘අභිඤ්ඤත්ථා පරිඤ්ඤත්ථා පහානත්ථා’’ති තස්ස විස්සජ්ජනං.

"නුඹ කිනම් ප්‍රඥාවක් ඇත්තෙක්ද?" යනාදිය පාලියට ඇතුළත් වූවක් නොවේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ අසන සේකැයි අටුවාවෙහිම පවසන ලදී. "ප්‍රඥාව කුමක් සඳහාද?" යන්න ද එක් සූත්‍රයකි. "විශේෂයෙන් දැනගැනීම පිණිස (අභිඤ්ඤත්ථා), පිරිසිඳ දැනගැනීම පිණිස (පරිඤ්ඤත්ථා), ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස (පහානත්ථා)" යනු එහි පිළිතුරයි.

සාතන්ති සභාවවසෙන වුත්තං, මධුරන්ති මධුරං වියාති උපමාවසෙන. පොනොබ්භවිකාති පුනබ්භවකරණසීලා. තත්‍රතත්‍රාභිනන්දනතො නන්දී, නන්දිභූතො රාගො නන්දිරාගො, නන්දිරාගභාවෙන සහගතාති නන්දිරාගසහගතාති න එත්ථ සම්පයොගවසෙන සහගතභාවො අත්ථීති සහගතසද්දො තණ්හාය නන්දිරාගභාවං ජොතෙති. නන්දිරාගභූතාති චස්ස අත්ථො. නිස්සයෙති පාදකෙ. රූපාරූපාරම්මණානන්ති පථවීකසිණාදිආකාසාදිආරම්මණානං. සංසට්ඨෙති ඛීරොදකං විය සමොදිතෙ එකීභාවමිව ගතෙ. සහජාතෙති සම්පයුත්තසහජාතෙ, න සහජාතමත්තෙ. ඉධාපීති ‘‘ඉමස්මිම්පි පදෙ අයමෙව අත්ථො අධිප්පෙතො’’ති ඉමිස්සා අට්ඨකථාය යථාදස්සිතසංසට්ඨසද්දො [Pg.69] සහජාතෙ අධිප්පෙතොති. අරූපං රූපෙනාති පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුනා. උක්කට්ඨනිද්දෙසොති අනවසෙසසඞ්ගහෙන කතො අතිසයනිද්දෙසො.

'සාතං' යනු (සෝමනස්ස වේදනාවේ) ස්වභාවය අනුව පවසන ලදී. 'මධුරං' යනු මීපැණි මෙන් මිහිරි යන උපමාවෙනි. 'පෝනොබ්භවිකා' යනු නැවත භවයක් ඇති කරන ස්වභාවයයි. ඒ ඒ අරමුණෙහි හෝ භවයෙහි අභිනන්දනය කරන බැවින් 'නන්දි' නම් වේ. නන්දි වූ රාගය 'නන්දිරාග' නම් වේ. නන්දිරාගය හා එක්ව උපන් බැවින් 'නන්දිරාගසහගතා' යනුයි. මෙහි සම්ප්‍රයෝගය නිසා සහගත වූවා නොවේ. සහගත ශබ්දයෙන් තණ්හාවෙහි නන්දිරාග ස්වභාවය ප්‍රකට කරයි. නන්දිරාගයක් වූ යන්න එහි අර්ථයයි. 'නිස්සය' යනු පාදක (පදනම) යන අර්ථයයි. 'රූපාරූපාරම්මණානං' යනු පඨවි කසිණ ආදී සහ ආකාශ පඤ්ඤත්ති ආදී අරමුණුයි. 'සංසට්ඨ' යනු කිරි සහ ජලය මෙන් මිශ්‍ර වූ, ඒකීභාවයට පත් වූ අර්ථයයි. 'සහජාත' යනු සම්ප්‍රයුක්ත සහජාත ධර්මයන් මිස සහජාත පමණක් නොවේ. "මෙහි ද" යනු මේ අටුවාවෙහි පෙන්වා දුන් පරිදි සංසට්ඨ ශබ්දය සහජාත අර්ථයෙහි අදහස් කරන ලද්දකි. 'අරූපං රූපේන' යනු ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි හෘදය වස්තුව සමඟයි. 'උක්කට්ඨ නිද්දේස' යනු කිසිවක් ඉතිරි නොකර සියල්ල ඇතුළත් කොට කරන ලද විශිෂ්ට නිර්දේශයකි.

අනාභට්ඨතායෙවාති ‘‘දිට්ඨං සුත’’න්තිආදීසු දිට්ඨතාදයො විය අභාසිතබ්බතා අනාභට්ඨතා. සබ්බාකාරෙන සදිසස්ස දුතියචිත්තස්ස සසඞ්ඛාරිකතාවචනෙන ඉමස්ස අසඞ්ඛාරිකතා විඤ්ඤායති, තස්මා අභාසිතබ්බතාය න ගහිතොති අත්ථො යුජ්ජති. අධිප්පායො පන පාළියං අභාසිතත්තා එව තත්ථ දෙසෙතබ්බභාවෙන න ගහිතො න සඞ්ගහිතො න තස්සත්ථස්ස අභාවාති. අථ වා පාළියං අනාභට්ඨතාය එව අට්ඨකථායං න ගහිතො න තස්සත්ථො වුත්තො. නියමෙත්වාවාති පරතො එවංවිධස්සෙව සසඞ්ඛාරිකභාවවචනතො ඉධ තදවචනෙනෙව අසඞ්ඛාරිකභාවං නියමෙත්වා.

'අනාභට්ඨතා' යනු "දකින ලද, අසන ලද" යනාදියෙහි දෘශ්‍යමාන බව ආදිය මෙන් දේශනා නොකළ යුතු බවයි. සියලු ආකාරයෙන් සමාන වූ දෙවන (මහාකුසල්) සිත සසංඛාරික යැයි පැවසීමෙන්, මෙම (පළමු) සිත අසංඛාරික බව දත හැකිය. එබැවින් දේශනා නොකළ යුතු බැවින් (පාලියෙහි) නොගන්නා ලදැයි යන අර්ථය ගැලපේ. එහි අදහස නම්, පාලියෙහි වදාරා නොමැති බැවින් ම එහි දේශනා කළ යුතු පදයක් ලෙස නොගන්නා ලදී, එසේ මිස එහි අර්ථය නැති බැවින් නොවේ. එසේත් නැතහොත් පාලියෙහි සඳහන් නොවීම නිසාම අටුවාවෙහි ද නොගන්නා ලදී, එහි අර්ථය ද නොපවසන ලදී. 'නියමෙත්වා' යනු මතුපිටින් මෙබඳු වූම දෙවන සිත සසංඛාරික බව පැවසීමෙන්, මෙහිදී එය නොපැවසීමෙන්ම අසංඛාරික බව නියම කොට වදාළ බවයි.

මනොවිඤ්ඤාණන්ති එත්ථ ද්වාරං වත්ථූති වුත්තං, ද්වාරෙන වා තංසහායභූතං හදයවත්ථු වුත්තං. සරසභාවෙනාති සකිච්චභාවෙන. අවිජ්ජා හි සඞ්ඛාරානං පච්චයභාවකිච්චා, අඤ්ඤාසාධාරණො වා රසිතබ්බො විඤ්ඤාතබ්බො භාවො සරසභාවො, අවිජ්ජාසභාවො සඞ්ඛාරසභාවොති එවමාදිකො. ‘‘සරසසභාවෙනා’’තිපි පාඨො, සොයෙව අත්ථො. අවිජ්ජාපච්චයාති වා සරසෙන, සඞ්ඛාරාති සභාවෙන.

'මනෝවිඤ්ඤාණ' යන්නෙහි ද්වාරය 'වස්තුව' යැයි කියන ලදී. එසේත් නැතහොත් ද්වාරය සමඟ පවත්නා හෘදය වස්තුව පවසන ලදී. 'සරසභාවේන' යනු ස්වකීය කෘත්‍යය (කාර්යය) පවත්නා ස්වභාවයෙනි. අවිද්‍යාවට සංස්කාරයන් කෙරෙහි ප්‍රත්‍යය වීමේ කෘත්‍යය ඇත. එසේත් නැතහොත් අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන දත යුතු වූ ස්වභාවය 'සරසභාව' නම් වේ. අවිද්‍යා ස්වභාවය, සංස්කාර ස්වභාවය යනාදිය මීට උදාහරණයි. 'සරසසභාවේන' යන පාඨය ද ඇත, එහි අර්ථය ද මෙයමයි. 'අවිජ්ජාපච්චයා' යනු ස්වකීය කෘත්‍යයෙන් වන අතර 'සංඛාරා' යනු ස්වභාවයෙනි.

එකසමුට්ඨානාදිතා රූපධම්මෙසු එව යොජෙතබ්බා තෙසු තබ්බොහාරබාහුල්ලතො. අතීතාදිභාවො රූපාරූපධම්මෙසු, චිත්තචෙතසිකනිබ්බානානම්පි වා යථාසභාවං එකද්විනකුතොචිසමුට්ඨානතා යොජෙතබ්බා. අනාපාථගතාති චක්ඛාදීනං අගොචරගතා සුඛුමරජාදිරූපං විය වත්ථුපරිත්තතාය තත්තායොගුළෙ පතිතොදකබින්දුරූපං විය ඛණපරිත්තතාය අතිදූරතාය අච්චාසන්නාදිතාය අතීතානාගතතාය ච. විසයො අනඤ්ඤත්ථභාවෙන, ගොචරො ච තත්ථ චරණෙන වුත්තො, තබ්බිසයනිච්ඡයෙන මනො පටිසරණං. අයමත්ථො සිද්ධො හොති අඤ්ඤථා තෙසං ධම්මාරම්මණභාවෙන ‘‘නෙසං ගොචරවිසයං පච්චනුභොතී’’ති වචනස්ස අනුපපත්තිතො. දිබ්බචක්ඛුදිබ්බසොතඉද්ධිවිධඤාණෙහි යථාවුත්තනයෙන අනාපාථගතානි රූපාදීනි ආලම්බියමානානි න ධම්මාරම්මණන්ති කත්ථචි වුච්චමානානි දිට්ඨානි, ඉතරථා ච දිට්ඨානි ‘‘දිබ්බෙන චක්ඛුනා රූපං පස්සතී’’තිආදීසූති.

ඒකසමුට්ඨාන ආදී භවය රූප ධර්මයන්හිම යෙදිය යුතුය, මන්ද යත් රූපයන්හි එම ව්‍යවහාරය බහුල බැවිනි. අතීත ආදී භවය රූප මෙන්ම අරූප ධර්මයන්හි ද, චිත්ත චෛතසික නිබ්බානයන්හි ද ස්වභාවය අනුව ඒක, ද්වි හෝ නකුතෝචි සමුට්ඨාන බව යෙදිය යුතුය. 'අනාපාථගත' යනු ඇස ආදියෙහි ගෝචරයට පත් නොවීමයි. එය ඉතා සියුම් රජස් ආදිය මෙන් වස්තුවේ කුඩා බව නිසා හෝ, රත් වූ යකඩ ගුලියක් මත වැටුණු දිය බින්දුවක් මෙන් ක්ෂණයක සුළු බව නිසා හෝ, ඉතා ඈත බව හෝ ඉතා ආසන්න බව නිසා හෝ, අතීත අනාගත බව නිසා හෝ සිදුවේ. අන්‍ය අරමුණක පවතින්නේ නැති බැවින් 'විෂය' යැයි ද, එහි හැසිරෙන බැවින් 'ගෝචර' යැයි ද කියන ලදී. එම අරමුණ නිශ්චය කරන බැවින් මනෝවිඤ්ඤාණය 'පටිසරණ' (පිහිට) වේ. මෙම අර්ථය සිද්ධ වේ, මන්ද යත් එසේ නොවන්නේ නම් ඒවා ධම්මාරම්මණ ලෙස ගෙන "ඔවුන්ගේ ගෝචර විෂය අනුභව කරයි" යන වචනය නොගැලපෙන බැවිනි. දිව්‍ය චක්ෂු, දිව්‍ය ශ්‍රෝත්‍ර සහ ඉද්ධිවිධ ඥානයන් මඟින් ඉහත කී ක්‍රමයට අනාපාථගත වූ රූප ආදිය අරමුණු කළ ද, ඒවා ධම්මාරම්මණ යැයි කිසිදු තැනක පවසා නැත. අනෙක් අතට "දිව්‍ය චක්ෂුසින් රූප දකියි" යනාදී තැන්වල ඒවා එසේ පවසා ඇත.

ආපාථමාගච්ඡති [Pg.70] මනසා පඤ්චවිඤ්ඤාණෙහි ච ගහෙතබ්බභාවූපගමනෙන. ඝට්ටෙත්වාති පටිමුඛභාවාපාථං ගන්ත්වා. සරභාණකස්ස ඔසාරකස්ස. පකතියා දිට්ඨාදිවසෙන ආපාථගමනඤ්ච භොජනපරිණාමඋතුභොජනවිසෙසඋස්සාහාදීහි කල්‍යං, රොගිනො වාතාදීහි ච උපද්දුතං වා කායං අනුවත්තන්තස්ස ජාගරස්ස භවඞ්ගස්ස චලනපච්චයානං කායිකසුඛදුක්ඛඋතුභොජනාදිඋපනිස්සයානං චිත්තපණිදහනසදිසාසදිසසම්බන්ධදස්සනාදිපච්චයානං, සුත්තස්ස ච සුපිනදස්සනෙ ධාතුක්ඛොභාදිපච්චයානං වසෙන වෙදිතබ්බං. අදිට්ඨස්ස අසුතස්ස අනාගතබුද්ධරූපාදිනො පසාදදාතුකාමතාවත්ථුස්ස තංසදිසතාසඞ්ඛාතෙන දිට්ඨසුතසම්බන්ධෙනෙව. න කෙවලං තංසදිසතාව උභයසම්බන්ධො, කින්තු තබ්බිපක්ඛතා තදෙකදෙසතා තංසම්පයුත්තතාදිකො ච වෙදිතබ්බො. කෙනචි වුත්තෙ කිස්මිඤ්චි සුතෙ අවිචාරෙත්වා සද්දහනං සද්ධා, සයමෙව තං විචාරෙත්වා රොචනං රුචි, ‘‘එවං වා එවං වා භවිස්සතී’’ති ආකාරවිචාරණං ආකාරපරිවිතක්කො, විචාරෙන්තස්ස කත්ථචි දිට්ඨියා නිජ්ඣානක්ඛමනං දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්ති.

මනසින් සහ පංච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් ග්‍රහණය කරගත හැකි ස්වභාවයට පත්වීමෙන් අරමුණ ගෝචර වෙයි (ආපාතයට පැමිණෙයි). 'ඝට්ටෙත්වා' යනු අරමුණ ඉදිරියට පැමිණීමයි. ස්වරභාණක (බණ කියන) තැනැත්තෙකුගේ හෝ ධර්මය හදාරන තැනැත්තෙකුගේ ශබ්දය අසා, සාමාන්‍යයෙන් දක්නා ලද දෑ ආදියේ බලයෙන් අරමුණ හමුවට පැමිණීම ද; ආහාර පැසවීම, ඍතු විපර්යාස, විශේෂ භෝජන, උත්සාහය ආදියෙන් නිරෝගී පුද්ගලයාගේ ශරීරය හෝ වාතය ආදියෙන් පීඩිත රෝගියාගේ ශරීරය අනුව පවත්නා අවදිව සිටින තැනැත්තාගේ භවාංග චලනයට හේතුවන කායික සැප දුක්, ඍතු, භෝජන ආදි උපනිස්සය ධර්මයන්ගේ බලයෙන් ද; සිත යොමු කිරීම, සමාන හෝ අසමාන සබඳතා දැකීම ආදි ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ද; නිදා සිටින පුද්ගලයා සිහින දකින විට ධාතු ක්‍ෂෝභය (සතර මහා ධාතූන්ගේ නොසන්සුන් බව) ආදි ප්‍රත්‍යයන්ගේ බලයෙන් ද මෙය තේරුම් ගත යුතුය. නොදුටු, නොඇසූ, අනාගත බුදුරුව ආදි ප්‍රසාදය හෝ දීමෙහි කැමැත්ත ඇති කරන වස්තූන් කෙරෙහි, එම දුටු ඇසූ දේට සමාන බව යන සම්බන්ධය මගින් අරමුණ ඇති වෙයි. දුටු ඇසූ දේට ඇති සමානකම පමණක් නොව, එහි විරුද්ධ බව, එහි කොටසක් වීම හෝ ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වීම ආදිය ද උභය සම්බන්ධය ලෙස දත යුතුය. යමෙකු පැවසූ දෙයක් හෝ ඇසූ දෙයක් විමසීමකින් තොරව විශ්වාස කිරීම 'ශ්‍රද්ධාව' යි. තමාම එය විමසා බලා කැමති වීම 'රුචිය' යි. 'මෙසේ හෝ මෙසේ හෝ විය හැකිය' යනුවෙන් ආකාර විමසීම 'ආකාර පරිවිතක්කය' යි. විමසන්නා හට කිසියම් කරුණක් පිළිබඳව නුවණින් පිරික්සා බලා එකඟත්වයට පත්වීම 'දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තිය' යි.

ගෙරුකහරිතාලඤ්ජනාදිධාතූසු. සුභනිමිත්තං සුභග්ගහණස්ස නිමිත්තං. තං සුභනිමිත්තත්තා රඤ්ජනීයත්තා ච ලොභස්ස වත්ථු. නියමිතස්ස චිත්තස්ස වසෙන නියමිතවසෙන. එවමිතරෙසු ද්වීසු. ආභොගො ආභුජිතං. ලූඛපුග්ගලා දොසබහුලා. අදොසබහුලා සිනිද්ධපුග්ගලා. තදධිමුත්තතාති පීතිනින්නචිත්තතා. ඉමෙහි…පෙ… වෙදිතබ්බො පීතියා සොමනස්සවිප්පයොගාසම්භවතොති අධිප්පායො.

ගෙරික, හිරියල්, අඳුන් ආදි ධාතු වර්ණයන්හි 'සුභ නිමිත්ත' යනු සුභ වශයෙන් ගන්නා ලකුණයි. එය සුභ නිමිත්තක් වීම නිසාත්, ඇලිය යුතු බැවිනුත් ලෝභයට වස්තුවක් වෙයි. නියමිත සිත්වල බලයෙන් නියමිත ක්‍රමයට ද, සෙසු කරුණු දෙකෙහි ද මෙසේම වේ. 'ආභෝග' යනු මෙනෙහි කිරීමයි. ද්වේෂය බහුල තැනැත්තෝ රළු පුද්ගලයෝ වෙති. අද්වේෂය බහුල තැනැත්තෝ මෘදු පුද්ගලයෝ වෙති. 'තදධිමුත්තතා' යනු ප්‍රීතියට නැඹුරු වූ සිත් ඇති බවයි. ප්‍රීතිය ඇති කල්හි සෝමනස්සයෙන් වෙන්වීමක් සිදු නොවන බැවින්, මේ කරුණුවලින් ද මෙහි සෝමනස්ස සහගත බව දත යුතුය යනු අදහසයි.

ජීවිතවුත්තියා ආයතනභාවතො හත්ථාරොහාදිසිප්පමෙව සිප්පායතනං. කසිවාණිජ්ජාදිකම්මමෙව කම්මායතනං. ආයුවෙදාදිවිජ්ජා එව විජ්ජාට්ඨානං. අබ්‍යාපජ්ජෙති දොමනස්සබ්‍යාපාදරහිතෙ රූපභවෙ. ධම්මපදාති ධම්මකොට්ඨාසා. පිලවන්තීති උපට්ඨහන්ති පදිස්සන්ති. යොගාති භාවනාභියොගා සමාධිතො. වත්ථුවිසදකිරියාති අජ්ඣත්තිකබාහිරානං වත්ථූනං නිම්මලභාවකිරියා. සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං අඤ්ඤමඤ්ඤානතිවත්තනං ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනතා. ගම්භීරානං ඤාණෙන චරිතබ්බානං, ගම්භීරඤාණෙන වා චරිතබ්බානං සුත්තන්තානං පච්චවෙක්ඛණා ගම්භීරඤාණචරියපච්චවෙක්ඛණා.

ජීවිකාව පවත්වා ගැනීමට හේතු වන බැවින් ඇත් අස් රිය පැදවීම ආදි ශිල්පයන්ම 'ශිල්පායතන' නම් වේ. ගොවිතැන, වෙළඳාම ආදි කර්මාන්තයන්ම 'කර්මාන්තායතන' නම් වේ. ආයුර්වේදය ආදි විද්‍යාවන්ම 'විද්‍යාස්ථාන' නම් වේ. 'අව්‍යාපජ්ජේති' යනු දෝමනස්ස සහ ව්‍යාපාද රහිත රූප භවයෙහි ය. 'ධම්මපදා' යනු ධර්ම කොටස් ය. 'පිලවන්ති' යනු නුවණට වැටහෙන, පෙනෙන ස්වභාවයයි. 'යෝග' යනු භාවනානුයෝගය හා සමාධියයි. 'වත්ථුවිසදකිරියා' යනු ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වස්තූන් පිරිසිදු කිරීමයි. ශ්‍රද්ධාදි ඉන්ද්‍රියයන් එකිනෙක ඉක්මවා නොයන පරිදි පැවැත්වීම 'ඉන්ද්‍රිය සමත්වයට පැමිණවීම' නම් වේ. ගැඹුරු බැවින් නුවණින් විමසිය යුතු වූ හෝ, ගැඹුරු නුවණින් හැසිරිය යුතු වූ සූත්‍රයන් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කිරීම 'ගැඹුරු ඥානචර්යා ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂණය' යි.

වංසොති අනුක්කමො. තන්තීති සන්තති. පවෙණීති සම්බන්ධො. සබ්බමෙතං චාරිත්තකිරියාපබන්ධස්ස වචනං. චාරිත්තසීලත්තා සීලමයං. ‘‘දස්සාමී’’ති වචීභෙදෙන වත්ථුස්ස පරිණතත්තා තතො පට්ඨාය දානං ආරද්ධං නාම හොති[Pg.71], යතො තස්ස අත්තනො පරිණාමනාදීසු ආපත්ති හොති. විජ්ජමානවත්ථුස්මිං චින්තනකාලතො පට්ඨාය දානං ආරද්ධන්ති තත්ථ දානමයං කුසලං හොතීති අධිප්පායො. න හි දානවත්ථුං අවිජ්ජමානකම්පි සඞ්ඛරොන්තස්ස කුසලං න හොතීති. තං පන දානමයස්ස පුබ්බභාගොති තදෙව භජෙය්‍ය, වුත්තං අට්ඨකථායං. කුලවංසාදිවසෙනාති උදාහරණමත්තමෙවෙතං. අත්තනා සමාදින්නවත්තවසෙන සප්පුරිසවත්තගාමජනපදවත්තාදිවසෙන ච චාරිත්තසීලතා වෙදිතබ්බා.

'වංශ' යනු අනුපිළිවෙළයි. 'තන්ති' යනු සන්තතිය (පරම්පරාව) යි. 'පවේණි' යනු සම්බන්ධයයි. මේ සියල්ල චාරිත්‍ර ක්‍රියාවන්ගේ පරම්පරාව හැඳින්වීමට යෙදෙන වචන වේ. චාරිත්‍ර ශීලයක් වන බැවින් මෙය 'ශීලමය' වේ. 'දෙන්නෙමි' යන වචනය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් වස්තුව (සංඝයා ආදියට) පිරිනැමූ බැවින්, එතැන් සිට දානය ආරම්භ කළා නම් වෙයි; එබැවින් එම වස්තුව තමා සතු කර ගැනීම ආදියේදී ඇවතක් වෙයි. පවත්නා වස්තුවක් පිළිබඳව සිතන කාලයේ සිටම දානය ආරම්භ වන බැවින් එහිදී දානමය කුසලය ඇති වේ යනු අදහසයි. දාන වස්තුවක් නොමැති වුවද එය සූදානම් කරන තැනැත්තාට කුසලයක් සිදු නොවේ යැයි නොසිතිය යුතුය. එය දානමය කුසලයේ පූර්ව භාගය වන බැවින් එයටම ඇතුළත් වන බව අටුවාවෙහි පවසා ඇත. 'කුලවංශාදි වශයෙන්' යන්න උදාහරණයක් පමණි. තමා සමාදන් වූ වත් පිළිවෙත් සහ සත්පුරුෂ වත්, ගම් නියම්ගම් වැසියන්ගේ සිරිත් විරිත් ආදිය අනුව 'චාරිත්‍ර ශීලය' දත යුතුය.

සවත්ථුකන්ති භෙරිආදිවත්ථුසහිතං කත්වා. විජ්ජමානකවත්ථුන්ති භෙරිආදිවත්ථුං. ධම්මස්සවනඝොසනාදීසු ච සවත්ථුකං කත්වා සද්දස්ස දානං සද්දවත්ථූනං ඨානකරණානං සසද්දප්පවත්තිකරණමෙවාති තස්ස චින්තනං විජ්ජමානවත්ථුපරිච්චාගො වෙදිතබ්බො. භාජෙත්වා දස්සෙසි ධම්මරාජා ඉධ ච රූපාරම්මණාදිභාවං, අඤ්ඤත්ථ ච ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනී’’ති (දී. නි. 3.305) දානමයාදිභාවං, අපරත්ථ ච ‘‘කතමෙ ධම්මා කුසලා? තීණි…පෙ… තංසමුට්ඨානං කායකම්ම’’න්තිආදිනා කායකම්මාදිභාවඤ්ච වදන්තො. අපරියාපන්නා චාති පරමත්ථතො අවිජ්ජමානත්තා අඤ්ඤායතනත්තා ච අසඞ්ගහිතා.

'සවත්ථුක' යනු බෙර ආදි වස්තූන් සමඟ යන්නයි. 'විජ්ජමානක වත්ථු' යනු බෙර ආදි වස්තූන් ය. ධර්ම ශ්‍රවණය සඳහා පණිවිඩ දීම ආදියේදී වස්තුවත් සමඟ ශබ්දය දීම යනු ශබ්දයට උපදින ස්ථාන හා කරණවලින් ශබ්දය ඉපදවීමයි. එය කරන්නාගේ සිතෙහි පවත්නා වස්තුවක් පරිත්‍යාග කිරීමේ චේතනාව ඇති වන බව දත යුතුය. ධර්මරාජයන් වහන්සේ මෙහිදී රූපාරම්මණාදි බව ද, වෙනත් තැනක 'මහණෙනි, මේ පින්කිරියා වස්තු තුනකි' යනුවෙන් දානමයාදි බව ද, තවත් තැනක 'කුසල් දහම් කවරේද? තුනක් වූ... කායකර්මය' ආදී වශයෙන් කායකර්මාදි බව ද විභජනය කර පෙන්වා වදාළ සේක. 'අපරියාපන්න' යනු පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යාමාන නොවන බැවින් සහ වෙනත් ආයතන වන බැවින් (ධම්මායතනයට) ඇතුළත් නොවන දේ ය.

පරිභොගරසො පරිභොගපච්චයං පීතිසොමනස්සං. අයං පන රසසමානතාවසෙන ගහණං උපාදාය රසාරම්මණන්ති වුත්තො, න සභාවතො. සභාවෙන පන ගහණං උපාදාය පීතිසොමනස්සං ධම්මාරම්මණමෙව හොතීති ‘‘සුඛා වෙදනා ධම්මාරම්මණ’’න්ති වුත්තං. ආරම්මණමෙව නිබද්ධන්ති රූපාරම්මණං…පෙ… ධම්මාරම්මණන්ති එවං නියමෙත්වා වුත්තං. කම්මස්ස අනිබද්ධත්තාති කම්මස්ස අනියතත්තා. යථා හි රූපාදීසු එකාරම්මණං චිත්තං අනඤ්ඤාරම්මණං හොති, න එවං කායද්වාරාදීසු එකද්වාරිකකම්මං අඤ්ඤස්මිං ද්වාරෙ නුප්පජ්ජති, තස්මා කම්මස්ස ද්වාරනියමරහිතත්තා ද්වාරම්පි කම්මනියමරහිතන්ති ඉධ ආරම්මණං විය නියමෙත්වා න වුත්තං. විනා ආරම්මණෙන අනුප්පජ්ජනතොති එතස්සපි චත්ථො ‘‘යථා කායකම්මාදීසු එකං කම්මං තෙන ද්වාරෙන විනා අඤ්ඤස්මිං ද්වාරෙ චරති, න එවං රූපාදීසු එකාරම්මණං චිත්තං තෙනාරම්මණෙන විනා ආරම්මණන්තරෙ උප්පජ්ජතී’’ති වෙදිතබ්බො. න හි යථා වචීද්වාරෙ උප්පජ්ජමානම්පි ‘‘කායකම්ම’’න්ති වුච්චති, එවං සද්දාරම්මණෙ උප්පජ්ජමානං ‘‘රූපාරම්මණ’’න්ති වුච්චති.

'පරිභෝග රස' යනු පරිභෝජනය නිසා ඇති වන ප්‍රීතිය හා සෝමනස්සයයි. මෙය රසයන්ට සමාන බව නිසා 'රසාරම්මණ' යැයි කියන ලද මුත්, සැබෑ ස්වභාවය අනුව නොවේ. ස්වභාවය අනුව සලකන විට ප්‍රීති සෝමනස්සයන් 'ධම්මාරම්මණ' වන බැවින් 'සුඛ වේදනාව ධම්මාරම්මණ වේ' යැයි පවසන ලදී. අරමුණ ම නියත වන බැවින් රූපාරම්මණ... ධම්මාරම්මණ ආදී වශයෙන් නියම කර පවසා ඇත. 'කර්මයාගේ අනිබද්ධ බව' යනු කර්මය නියමිත නොවන බවයි. රූප ආදියේදී එක් අරමුණක් ගන්නා සිතට වෙනත් අරමුණක් නැති වන්නා සේ, කායද්වාරාදියේදී එක් ද්වාරයක සිදුවන කර්මය වෙනත් ද්වාරයක සිදු නොවේ යැයි කිව නොහැකිය. එබැවින් කර්මය ද්වාරයන්ගෙන් නියම නොවන බැවින්, ද්වාරය ද කර්මයෙන් නියම නොවන බව සලකා මෙහිදී අරමුණ මෙන් නියම කර පවසා නැත. 'අරමුණක් නොමැතිව නූපදින බැවින්' යන මෙහි අර්ථය ද 'කායකර්මාදියේදී එක් කර්මයක් එම ද්වාරයෙන් බැහැරව වෙනත් ද්වාරයක හැසිරෙන්නා සේ, රූපාරම්මණාදියේදී එක් අරමුණක් ඇති සිත එම අරමුණෙන් තොරව වෙනත් අරමුණක නූපදී' යනුවෙන් දත යුතුය. වචීද්වාරයෙහි උපදින කර්මය වුවද 'කායකර්මය' යැයි කියනු ලැබුවත්, ශබ්දාරම්මණයෙහි උපදින සිතට 'රූපාරම්මණය' යැයි කිව නොහැකිය.

කාමාවචරකුසලං

කාමාවචර කුසලය.

කායකම්මද්වාරකථාවණ්ණනා

කායකර්ම ද්වාර කථාව වර්ණනා කිරීම.

ඉමස්ස [Pg.72] පනත්ථස්සාති කම්මද්වාරානං අඤ්ඤමඤ්ඤස්මිං අනියතතාය ‘‘ද්වාරෙ චරන්ති කම්මානී’’තිආදිනා පකාසනත්ථං. පඤ්ච විඤ්ඤාණානීති එත්ථ ඡට්ඨස්ස විඤ්ඤාණස්ස තස්ස ච ද්වාරස්ස අනුද්දෙසො ද්වාරද්වාරවන්තානං සහාභාවා. නියතරූපරූපවසෙන චතුසමුට්ඨානිකකායා වුත්තාති සද්දස්ස විකාරරූපාදීනඤ්ච අසඞ්ගහො.

'මේ අර්ථය සඳහා' යනු කර්ම ද්වාරයන් එකිනෙකට නියමිත නොවන බව 'ද්වාරයන්හි කර්මයන් හැසිරෙයි' ආදී වශයෙන් ප්‍රකාශ කිරීම පිණිසයි. 'පංච විඤ්ඤාණයෝ' යන මෙහි හයවන විඤ්ඤාණය වූ මනෝ විඤ්ඤාණය සහ එහි ද්වාරය සඳහන් නොකළේ, ද්වාරය සහ ද්වාරය ඇත්තා (මනෝ ද්වාරය හා මනෝ විඤ්ඤාණය) එක්ව නොපවතින බැවිනි. නියමිත රූප ස්වභාවයන් අනුව සතර සමුට්ඨානික රූප කායයන් පවසා ඇති බැවින්, ශබ්ද රූපය සහ විකාර රූප ආදිය මෙයට ඇතුළත් නොවේ.

පඨමජවනසමුට්ඨිතා වායොධාතු යදිපි තස්මිං ඛණෙ රූපානං දෙසන්තරුප්පත්තිහෙතුභාවෙන චාලෙතුං න සක්කොති, තථාපි විඤ්ඤත්තිවිකාරසහිතාව සා වෙදිතබ්බා. දසසු හි දිසාසු යං දිසං ගන්තුකාමො අඞ්ගපච්චඞ්ගානි වා ඛිපිතුකාමො, තංදිසාභිමුඛානෙව රූපානි සා සන්ථම්භෙති සන්ධාරෙති චාති තදභිමුඛභාවවිකාරවතී හොති, අධිප්පායසහභාවී ච විකාරො විඤ්ඤත්තීති. එවඤ්ච කත්වා ආවජ්ජනස්සපි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකභාවො යථාධිප්පායවිකාරරූපුප්පාදනෙන උපපන්නො හොති, යතො බාත්තිංස චිත්තානි රූපිරියාපථවිඤ්ඤත්තිජනකානි වුත්තානීති. යොජනං ගතො, දසයොජනං ගතොති වත්තබ්බතං ආපජ්ජාපෙති අනෙකසහස්සවාරං උප්පන්නා.

පළමු ජවන සිතින් හටගන්නා වූ වායෝ ධාතුව, එම ක්ෂණයෙහි රූපයන්ගේ දේශාන්තර උත්පත්තියට හේතු වන පරිදි චලනය කරවීමට (සෙලවීමට) අපොහොසත් වුවද, එය විඥප්ති විකාරයන් සහිතවම පවතින බව දත යුතුය. මන්ද යත්, දස දිශාවන් අතුරින් යම් දිශාවකට යාමට කැමති වූ විට හෝ අතපය ආදී අවයවයන් හැසිරවීමට කැමති වූ විට, එම වායෝ ධාතුව ඒ ඒ දිශාවන්ට අභිමුඛවම රූපයන් මැනවින් තද කරයි, දරා සිටියි. එබැවින් එය එම දිශාවට අභිමුඛ වීමේ විකාරය (වෙනස් වීම) සහිත වේ. අදහස (අභිප්‍රාය) සමඟ පවතින ඒ විකාර ස්වභාවය 'විඥප්තිය' නම් වේ. මෙසේ සලකා බැලූ කල, අදහස පරිදි විකාර රූප උපදවාලීමෙන් ආවජ්ජන සිතට ද විඥප්තිය හටගැන්වීමේ ස්වභාවය සුදුසු පරිදි ගැලපේ. එහෙයින් සිත් තිස් දෙකක් (32) රූප, ඉරියාපථ සහ විඥප්ති ජනනය කරන බව කියන ලදී. දහස් වාර ගණනක් උපන්නා වූ එම වායෝ ධාතුව, 'යොදුනක් ගියේය, යොදුන් දහයක් ගියේය' යන ව්‍යවහාරයට පැමිණවීමට සමත් වේ.

වායොධාතුයා…පෙ… පච්චයො භවිතුන්ති ථම්භනචලනෙසු වායොධාතුයා පච්චයො භවිතුං සමත්ථො චිත්තසමුට්ඨානමහාභූතානං එකො ආකාරවිසෙසො අත්ථි, අයං විඤ්ඤත්ති නාම. තෙසඤ්හි තදාකාරත්තා වායොධාතු ථම්භෙති චාලෙති චාති. න චිත්තසමුට්ඨානාති එතෙන පරමත්ථතො අභාවං දස්සෙති. න හි රූපං අප්පච්චයං අත්ථි, න ච නිබ්බානවජ්ජො අත්ථො නිච්චො අත්ථීති. විඤ්ඤත්තිතායාති විඤ්ඤත්තිවිකාරතාය. චිත්තසමුට්ඨානභාවො විය මහාභූතවිකාරතාය උපාදාරූපභාවො ච අධිප්පෙතොති වෙදිතබ්බො.

වායෝ ධාතුව පිළිබඳව... තද කිරීම හා චලනය කිරීමෙහිලා වායෝ ධාතුවට ප්‍රත්‍ය වීමට සමත් වූ, සිතින් උපන් මහාභූතයන්ගේ එක්තරා සුවිශේෂී ආකාරයක් පවතී. මෙය 'විඥප්තිය' නම් වේ. එම සිතින් උපන් මහාභූතයන්ට එම ආකාරය ඇති බැවින් වායෝ ධාතුව රූපයන් තද කරයි, චලනය කරයි. 'සිතින් හටගත්තේ නොවේ' යනුවෙන් මෙහිදී පරමාර්ථ වශයෙන් විඥප්තියක පැවැත්මක් නැති බව පෙන්වා දෙයි. මන්ද යත්, ප්‍රත්‍ය රහිත වූ කිසිදු රූපයක් නැත, නිවන හැර අන් කිසිදු පරමාර්ථ ධර්මයක් නිත්‍ය නොවේ. 'විඥප්තිතාව' යනු විඥප්ති විකාර ස්වභාවයයි. සිතින් හටගත් බව මෙන්ම, මහාභූතයන්ගේ විකාරයක් (වෙනස් වීමක්) වන බැවින් මෙය උපාදා රූපයක් ලෙස ද දත යුත්තේය.

කායිකකරණන්ති කායද්වාරප්පවත්තං චිත්තකිරියං, අධිප්පායන්ති අත්ථො. කාරෙති මඤ්ඤෙති එතෙන වණ්ණග්ගහණානුසාරෙන ගහිතාය විඤ්ඤත්තියා යං කරණං විඤ්ඤාතබ්බං, තස්ස විජානනෙන විඤ්ඤත්තියා විඤ්ඤාතත්තං දස්සෙති. න හි විඤ්ඤත්තිරහිතෙසු රුක්ඛචලනාදීසු ‘‘ඉදමෙස කාරෙතී’’ති විජානනං හොතීති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස හි රූපෙ අභිනිපාතමත්තං කිච්චං, න අධිප්පායසහභුනො චලනවිකාරස්ස ගහණං. චිත්තස්ස පන ලහුපරිවත්තිතාය චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථියා [Pg.73] අනන්තරං මනොවිඤ්ඤාණෙන විඤ්ඤාතම්පි චලනං චක්ඛුනා දිට්ඨං විය මඤ්ඤන්ති අවිසෙසවිදුනො, තස්මා යථා නීලාභිනිපාතවසප්පවත්තාය චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථියා නීලන්ති පවත්තාය මනොවිඤ්ඤාණවීථියා ච අන්තරං න විඤ්ඤායති, එවං අවිඤ්ඤායමානන්තරෙන මනොද්වාරවිඤ්ඤාණෙන ගහිතෙ තස්මිං චිත්තෙන සහෙව අනුපරිවත්තෙ කායථම්භනවිකාරචොපනසඞ්ඛාතෙ ‘‘ඉදමෙස කාරෙති, අයමස්ස අධිප්පායො’’ති විජානනං හොති.

'කායික කරණය' යනු කාය ද්වාරයෙහි පවත්නා වූ සිතේ ක්‍රියාවයි, එහි අර්ථය 'අභිප්‍රාය' (අදහස) යන්නයි. 'කරවයි, සිතයි' යන මෙයින්, වර්ණය ග්‍රහණය කරගැනීමට අනුකූලව දැනගන්නා ලද විඥප්තිය මගින් යම් ක්‍රියාවක් (අභිප්‍රායක්) දැනගත යුතු ද, එය අවබෝධ කරගැනීමෙන් විඥප්තියේ 'විඥාත බව' (දැනගත හැකි බව) පෙන්වයි. මන්ද යත්, විඥප්තියෙන් තොර වූ ගස් සෙලවීම් ආදියේදී 'මොහු මෙය කරවයි' යන දැනගැනීමක් ඇති නොවේ. සැබවින්ම චක්ඛු විඤ්ඤාණයට ඇත්තේ රූපය කෙරෙහි යොමු වීම පමණි, අභිප්‍රාය සමඟ පවත්නා වූ චලන විකාරය ග්‍රහණය කරගැනීම එහි කෘත්‍යය නොවේ. එහෙත් සිතේ ඉතා වේගවත් වෙනස් වීම නිසා, චක්ඛු විඤ්ඤාණ වීථියට අනතුරුව මනෝ විඤ්ඤාණයෙන් දැනගන්නා වූ චලනය ද ඇසින් දුටුවාක් මෙන් විශේෂයක් නොදන්නා සාමාන්‍ය ජනයා සිතති. එබැවින්, නිල් වර්ණය කෙරෙහි යොමු වූ චක්ඛු විඤ්ඤාණ වීථියත්, 'නිල් පාටයි' කියා උපන් මනෝ විඤ්ඤාණ වීථියත් අතර වෙනසක් නොපෙනෙන්නා සේම, සිත සමඟම අනුකූලව පවතින, කාය ස්ථම්භන හා චලන විකාර ලෙස හැඳින්වෙන රූපකාය කෙරෙහි මනෝද්වාර විඤ්ඤාණයෙන් ග්‍රහණය කළ පසු 'මොහු මෙය කරයි, මෙය ඔහුගේ අභිප්‍රායයි' යන දැනගැනීම ඇති වේ.

තාලපණ්ණාදිරූපානි දිස්වා තදනන්තරප්පවත්තාය මනොද්වාරවීථියා අවිඤ්ඤායමානන්තරාය තාලපණ්ණාදීනං උදකාදිසහචාරිප්පකාරතං සඤ්ඤාණාකාරං ගහෙත්වා උදකාදිග්ගහණං විය. එත්ථ උදකං භවිස්සතීතිආදිනා ච උදකාදිසම්බන්ධනාකාරෙන රූපග්ගහණානුසාරවිඤ්ඤාණෙන යං උදකාදි විඤ්ඤාතබ්බං, තස්ස විජානනෙන තදාකාරස්ස විඤ්ඤාතතා වුත්තාති දට්ඨබ්බා. එතස්ස පන කායිකකරණග්ගහණස්ස උදකාදිග්ගහණස්ස ච පුරිමසිද්ධසම්බන්ධග්ගහණං උපනිස්සයො හොතීති දට්ඨබ්බං. අථ පන නාලම්බිතාපි විඤ්ඤත්ති කායිකකරණග්ගහණස්ස ච පච්චයො පුරිමසිද්ධසම්බන්ධග්ගහණොපනිස්සයවසෙන සාධිප්පායවිකාරභූතවණ්ණග්ගහණානන්තරං පවත්තමානස්ස අධිප්පායග්ගහණස්ස අධිප්පායසහභූවිකාරාභාවෙ අභාවතො, එවං සති වණ්ණග්ගහණානන්තරෙන උදකාදිග්ගහණෙනෙව තාලපණ්ණාදිසඤ්ඤාණාකාරො විය වණ්ණග්ගහණානන්තරෙන අධිප්පායග්ගහණෙනෙව විඤ්ඤත්ති පාකටා හොතීති ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච එස කාරෙති මඤ්ඤෙ’’ති අධිප්පායවිජානනෙනෙව විඤ්ඤත්තියා විඤ්ඤාතතා වුත්තා.

තල් කොළ ආදියේ රූප දැක, එයට අනතුරුව පවත්නා වූ මනෝද්වාර වීථිය මගින් තල් කොළ ආදිය ජලය ආදිය සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති ආකාරය (සංඥාව) ගෙන 'ජලය' ආදිය දැනගන්නාක් මෙනි. මෙහි 'ජලය විය යුතුය' යනාදී වශයෙන් ජලය සමඟ පවතින සම්බන්ධය නිසා රූපය ග්‍රහණය කිරීමට අනුකූලව ඇති වන විඤ්ඤාණයෙන් යම් ජලයක් ආදිය දැනගත යුතු ද, එය දැනගැනීමෙන් එම ආකාරයේ විඥාත බව (දැනගත හැකි බව) කියන ලදැයි දත යුතුය. මෙම කායික ක්‍රියාවන් දැනගැනීමටත් ජලය ආදිය දැනගැනීමටත් පෙර සිදුවූ සම්බන්ධය ග්‍රහණය කරගැනීම උපනිශ්‍රය වන බව දත යුතුය. තවද විඥප්තිය අරමුණු නොකළද, පෙර සිදු වූ සම්බන්ධය ග්‍රහණය කරගැනීමේ උපනිශ්‍රය බලයෙන්, අභිප්‍රාය සහිත විකාරයක් වූ වර්ණය ග්‍රහණය කළ සැනින් පවත්නා වූ අභිප්‍රාය දැනගැනීමේ වීථියට එය ප්‍රත්‍ය වේ. මෙසේ වූ කල, වර්ණය ග්‍රහණය කළ සැනින් තල් කොළ ආදියේ සලකුණු පෙනෙන්නා සේ, වර්ණය දැනගත් විගස ඇති වන අභිප්‍රාය දැනගැනීමෙන්ම විඥප්තිය ප්‍රකට වේ. 'මොහු මෙලෙස කරවයි' යන අභිප්‍රාය දැනගැනීමෙන්ම විඥප්තියේ දැනගත හැකි බව කියන ලදී.

අයං නො පහරිතුකාමොති අධිප්පායවිජානනෙන විඤ්ඤත්තියා පාකටභාවං දස්සෙති. න හි තදපාකටභාවෙ අධිප්පායවිජානනං හොතීති. සම්මුඛී…පෙ… යෙව නාම හොතීති අසම්මුඛීභූතතාය අනාපාථගතානං රූපාදීනං චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යාදිභාවො විය සභාවභූතං තං ද්විධා විඤ්ඤත්තිභාවං සාධෙති. පරං බොධෙතුකාමතාය විනාපි අභික්කමනාදිප්පවත්තනෙන සො චිත්තසහභූවිකාරො අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති, සයඤ්ච විඤ්ඤායතීති ද්විධාපි විඤ්ඤත්තියෙවාති වෙදිතබ්බා.

'මොහු අපට පහර දීමට කැමති සේක' යනුවෙන් අභිප්‍රාය දැනගැනීමෙන් විඥප්තියේ ප්‍රකට බව පෙන්වයි. මන්ද යත්, එම විඥප්තිය ප්‍රකට නොවන්නේ නම් අභිප්‍රාය දැනගත නොහැකි බැවිනි. අභිමුඛ නොවූ හෙවත් ඇසට හමු නොවූ රූප ආදියේ චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍ය (ඇසින් දත හැකි) බව මෙන්, ස්වභාවයක් වූ ඒ විඥප්ති භාවය දෙවැදෑරුම්ව සිද්ධ කරයි. අන්‍යයන්ට දැන්වීමේ අදහසක් නොමැතිව වුවද, ඉදිරියට යාම ආදිය පැවැත්වීමෙන් ඒ සිත සමඟ උපන් විකාරය අභිප්‍රාය හඟවයි, තමා ද දැනගනු ලැබෙයි. මෙසේ මේ ආකාර දෙකෙන්ම එය විඥප්තියම බව දත යුතුය.

තස්මිං ද්වාරෙ සිද්ධාති තෙන ද්වාරෙන විඤ්ඤාතබ්බභාවතො තෙනෙව ද්වාරෙන නාමලාභතො තස්මිං ද්වාරෙ පාකටභාවවසෙන සිද්ධා. කුසලං වා අකුසලං වාති ඨපෙතබ්බං. කස්මා? යස්මා පරවාදිනො අවිපාකස්ස කම්මභාවො [Pg.74] න සිද්ධො, ඉතරස්ස පන සිද්ධොති විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකානං එකාදසන්නං කිරියචිත්තානං වසෙන තිකං පූරෙත්වා ඨපෙතබ්බං.

'එම ද්වාරයෙහි සිද්ධ වූ' යනු එම (කාය) ද්වාරයෙන් දැනගත හැකි බැවින් ද, එම ද්වාරය නිසාම 'කාය කර්මය' යන නම ලැබෙන බැවින් ද එම ද්වාරයෙහි ප්‍රකට බව නිසා සිද්ධ වූවකි. 'කුසල් හෝ අකුසල්' ලෙස තැබිය යුතුය. ඒ මන්ද? මන්දයත්, පරවාදීන්ගේ මතය අනුව විපාක නොදෙන (ක්‍රියා) සිතේ කර්ම ස්වභාවය සිද්ධ නොවන බැවිනි. එහෙත් ස්වවාදීන්හට එය සිද්ධ වේ. එබැවින් විඥප්ති හටගන්වන ක්‍රියා සිත් එකොළස (11) ඇසුරින් ත්‍රිකය සම්පූර්ණ කොට තැබිය යුතුය.

ද්වාරෙ චරන්ති කම්මානීති එත්ථ අයමධිප්පායො – යදි ද්වාරා ද්වාරන්තරචාරිනො හොන්ති, ද්වාරසම්භෙදා කම්මසම්භෙදොපීති කායකම්මං කායකම්මද්වාරන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤවවත්ථානං න සියා, කම්මානම්පි කම්මන්තරචරණෙ එසෙව නයො. යදි පන ද්වාරානම්පි ද්වාරභාවෙන කම්මන්තරචරණං කම්මානඤ්ච ද්වාරන්තරචරණං න සියා, සුට්ඨුතරං කම්මද්වාරවවත්ථානං සියා. න පන කම්මානං ද්වාරන්තරෙ අචරණං අත්ථි, කින්තු ද්වාරෙ අඤ්ඤස්මිඤ්ච චරන්ති කම්මානි අඤ්ඤානිපි. යස්මා පන ද්වාරෙ ද්වාරානි න චරන්ති, තස්මා අද්වාරචාරීහි ද්වාරෙහි කාරණභූතෙහි කම්මානි ද්වාරන්තරෙ චරන්තානිපි වවත්ථිතානි. න කෙවලං කම්මානෙව, තෙහි පන ද්වාරානිපීති එවං කම්මද්වාරානි අඤ්ඤමඤ්ඤං වවත්ථිතානි ‘‘යෙභුය්‍යෙනවුත්තිතාය තබ්බහුලවුත්තිතාය චා’’ති වුච්චමානාය වවත්ථානයුත්තියා. තත්ථ ද්වාරාපෙක්ඛත්තා කම්මානං කායකම්මාදිභාවස්ස අද්වාරචාරීහි ද්වාරෙහි වවත්ථානං හොති, න පන ද්වාරන්තරචාරීහි කම්මෙහි ද්වාරානං අවවත්ථානං කම්මානපෙක්ඛකායද්වාරාදිභාවෙහි ද්වාරෙහි වවත්ථිතානං කායකම්මාදීනං කායකම්මද්වාරාදිවවත්ථානකරත්තා. අථ වා ද්වාරන්තරෙ චරන්තානිපි කායාදීහි උපලක්ඛිතානෙව චරන්ති පාණාතිපාතාදීනං එවංසභාවත්තා ආණත්තිහත්ථවිකාරාදීහි වුච්චමානස්සපි කායාදීහි සාධෙතබ්බසභාවාවබොධතො, තස්මා න කම්මන්තරස්ස අත්තනි චරන්තස්සපි ද්වාරන්තරං සනාමං දෙති, නාපි කම්මං ද්වාරස්ස, තංතංද්වාරමෙව පන කම්මස්ස කම්මඤ්ච ද්වාරන්තරෙ චරන්තම්පි අත්තනොයෙව ද්වාරස්ස නාමං දෙතීති සිද්ධං අඤ්ඤමඤ්ඤවවත්ථානං. පුබ්බෙ පන ද්වාරෙසු අනිබද්ධතා කම්මානං ද්වාරන්තරචරණමෙව සන්ධාය වුත්තා, න එතං වවත්ථානන්ති.

"ද්වාරයන්හි කර්මයන් පවතින්නේය" යන්නෙහි අදහස මෙයයි - ඉදින් ද්වාරයන් එක් ද්වාරයක සිට තවත් ද්වාරයකට මාරු වන්නේ නම් (මිශ්‍ර වන්නේ නම්), ද්වාරයන්ගේ මිශ්‍ර වීම නිසා කර්මයන්ගේද මිශ්‍ර වීමක් සිදු වේ. එවිට කායකර්මය, කායකර්ම ද්වාරය යනාදී වශයෙන් එකිනෙකට වෙනස් වූ වෙන්කර හඳුනා ගැනීමක් සිදු නොවේ. කර්මයන්ගේ ද්වාරයන් මාරු වීම පිළිබඳවද තර්කය මෙයයි. ඉදින් ද්වාරයන්ගේ ස්වභාවයෙන් ද්වාරයන් මාරු වීමක් හෝ කර්මයන්ගේ ද්වාරයන් මාරු වීමක් සිදු නොවන්නේ නම්, කර්ම සහ ද්වාරයන් වෙන්කර හඳුනා ගැනීම ඉතා මැනවින් සිදුවනු ඇත. එහෙත් කර්මයන් වෙනත් ද්වාරයකට මාරු වීමක් සැබවින්ම සිදු නොවේ. නමුත් එම ද්වාරයෙහි මෙන්ම වෙනත් ද්වාරයකද එම කර්මය හෝ වෙනත් කර්මයන් පවතින්නේය. ද්වාරයන් වෙනත් ද්වාරයකට මාරු නොවන බැවින්, එම ද්වාරයන් හේතුවෙන්, වෙනත් ද්වාරයන්හි හැසිරෙන කර්මයන් වුවද වෙන්කර හඳුනාගත හැකිය. කර්මයන් පමණක් නොව, එම කර්මයන් මගින් ද්වාරයන්ද වෙන්කර හඳුනාගත හැකිය. මෙසේ "බහුල වශයෙන් පැවතීම" යන යුක්තියට අනුව කර්ම සහ ද්වාරයන් එකිනෙකින් වෙන්කර දක්වා ඇත. එහිදී ද්වාරයන් අපේක්ෂා කරන බැවින්, කර්මයන් කායකර්ම ආදී වශයෙන් වෙන් කිරීම සිදු වේ. එහෙත් වෙනත් ද්වාරයක පවතින කර්මයන් මගින් ද්වාරයන් වෙන් කිරීම සිදු නොවේ. මන්දයත්, කර්මයන් අපේක්ෂා නොකරන කායද්වාර ආදී ද්වාරයන් විසින් වෙන් කරන ලද කායකර්ම ආදිය, කායකර්ම ද්වාරය ආදිය වෙන්කර හඳුනා ගැනීම සඳහා උපකාරී වන බැවිනි. එසේත් නැතහොත්, වෙනත් ද්වාරයක පැවතියද, ඒවා කායද්වාර ආදියෙන් වෙන්කර හඳුනාගත හැකිවම පවතී. ප්‍රාණාතිපාත ආදියේ ස්වභාවය එයම වන බැවිනි. අණ කිරීම්, අත්වල සංඥා ආදියෙන් කියවෙන දෙයෙහි පවා කය ආදියෙන් සිදු කළ යුතු ස්වභාවය අවබෝධ වන බැවින්, වෙනත් කර්මයක් තම ද්වාරයෙහි පැවතියද එයට තමන්ගේ නම ලබා නොදෙයි. එමෙන්ම කර්මය විසින්ද ද්වාරයට නම ලබා නොදෙයි. නමුත් ඒ ඒ ද්වාරය විසින්ම කර්මයට නම ලබා දෙන අතර, වෙනත් ද්වාරයක පවතින කර්මය වුවද තමන්ගේම ද්වාරයෙහි නම ලබා දෙයි. මෙසේ එකිනෙක වෙන්කර හඳුනා ගැනීම සිද්ධ වේ. පෙර ද්වාරයන්හි කර්මයන් ස්ථාවරව නොපවතින්නේ යැයි පැවසුවේ කර්මයන් වෙනත් ද්වාරයන්හිද හැසිරෙන බව අඟවනු පිණිස මිස, මෙය වෙන්කර හඳුනා ගැනීම ගැන පැවසූවක් නොවේ.

තත්ථාති තෙසු ද්වාරකම්මෙසු. කායකම්මස්ස උප්පජ්ජනට්ඨානන්ති තංසහජාතා විඤ්ඤත්තියෙව වුච්චති. කිඤ්චාපි හි සා තස්ස කෙනචි පකාරෙන පච්චයො න හොති, තථාපි කම්මස්ස විසෙසිකා විඤ්ඤත්ති තංසහජාතා හොතීති තස්ස උප්පත්තිට්ඨානභාවෙන වුත්තා යථාවුත්තනියමෙන අඤ්ඤවිසෙසනස්ස කම්මස්ස විසෙසනන්තරෙ උප්පත්තිඅභාවා. කායෙන පන කතත්තාති කායවිඤ්ඤත්තිං ජනෙත්වා තාය ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදාදිනිප්ඵාදනතො අත්තනො නිප්ඵත්තිවසෙන ‘‘කායෙන කතං කම්ම’’න්ති වුත්තං. කාරණභූතො හි පනෙත්ථ කායොති.

"එහි" යනු එම ද්වාර කර්මයන් අතර යන්නයි. "කායකර්මය උපදින ස්ථානය" යනු එම කර්මය හා සමඟ උපන් විඤ්ඤත්තියටම කියනු ලැබේ. එය එම කර්මයට කිසිදු ආකාරයකින් ප්‍රත්‍යයක් නොවන නමුත්, කර්මයේ විශේෂ ලක්ෂණය පෙන්වන විඤ්ඤත්තිය එය සමඟ උපදින බැවින්, එය (කර්මය) උපදින ස්ථානය ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. මන්දයත් ඉහත කී නියමයට අනුව වෙනත් විශේෂණයක් සහිත කර්මයකට වෙනත් විශේෂණයක් තුළ ඉපදීමක් නොමැති බැවිනි. "කයින් කරන ලද බැවින්" යනු කාය විඤ්ඤත්තිය උපදවා, එමගින් ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳලීම ආදී කටයුතු සිදු කරන බැවින්, තම කර්මය සම්පූර්ණ වන ආකාරයෙන් "කයින් කරන ලද කර්මය" යැයි කියනු ලැබේ. මෙහිදී කය යන්න හේතුවක් ලෙස පවතී.

අඤ්ඤමඤ්ඤං [Pg.75] වවත්ථිතාති එත්ථ කම්මුනා කායො කායකම්මද්වාරන්ති එවං වවත්ථිතො, න කායො ඉච්චෙව. යථා සූචිකම්මුනා සූචිකම්මකරණන්ති වවත්ථිතා, න සූචි ඉච්චෙව, තථා ඉදම්පි දට්ඨබ්බං. අඤ්ඤමඤ්ඤං වවත්ථිතාති ච අඤ්ඤමඤ්ඤං විසෙසිතාති අත්ථො. එවං සන්තෙති යථාවුත්තං වවත්ථානනියමං අග්ගහෙත්වා ‘‘ද්වාරෙ චරන්ති කම්මානී’’තිආදිවචනමෙව ගහෙත්වා චොදෙති. තත්ථ එවං සන්තෙති කම්මානං ද්වාරචරණෙ අඤ්ඤමඤ්ඤෙන ච වවත්ථානෙ නාමලාභෙ විසෙසනෙ සතීති අත්ථො.

"එකිනෙක වෙන්කර හඳුනා ගන්නා ලද" යන්නෙහිදී, කර්මය මගින් කය "කායකර්ම ද්වාරය" ලෙස වෙන්කර හඳුනා ගැනේ; හුදෙක් "කය" ලෙස පමණක් නොවේ. මහණකර්මය (මැහුම් කටයුත්ත) මගින් "මැහුම් උපකරණය" (කටුව) හඳුනා ගන්නා සේ මෙයද දත යුතුය. "එකිනෙක වෙන්කර හඳුනා ගන්නා ලද" යන්නෙන් එකිනෙකින් විශේෂිත වූ බව අදහස් වේ. මෙලෙස ඇති කල්හි, ඉහත කී වෙන් කිරීමේ නියමය නොගෙන "ද්වාරයන්හි කර්මයන් පවතී" යන වචනය පමණක් ගෙන විරුද්ධත්වයක් දක්වයි. එහි "මෙලෙස ඇති කල්හි" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කර්මයන් ද්වාරයන්හි පවතින විට සහ එකිනෙකින් වෙන්කර හඳුනා ගැනීමේදී නාමයන් සහ විශේෂණයන් පවතින බවයි.

කායකම්මද්වාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කායකර්ම ද්වාර කථාවර්ණනාව නිමවා ලදි.

වචීකම්මද්වාරකථාවණ්ණනා

වචීකර්ම ද්වාර කථාවර්ණනාව

චතූහි, භික්ඛවෙ, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතාති එත්ථ සුභාසිතභාසනසඞ්ඛාතා අපිසුණවාචා, ධම්මභාසනසඞ්ඛාතො අසම්ඵප්පලාපො, පියභාසනසඞ්ඛාතා අඵරුසවාචා, සච්චභාසනසඞ්ඛාතො අමුසාවාදො චාති එතා වාචා තථාපවත්තා චෙතනා දට්ඨබ්බා. සහසද්දා පනාති තස්ස විකාරස්ස සද්දෙන සහ සම්භූතත්තා වුත්තං. චිත්තානුපරිවත්තිතාය පන සො න යාව සද්දභාවීති දට්ඨබ්බො, විතක්කවිප්ඵාරසද්දො න සොතවිඤ්ඤෙය්‍යොති පවත්තෙන මහාඅට්ඨකථාවාදෙන චිත්තසමුට්ඨානසද්දො විනාපි විඤ්ඤත්තිඝට්ටනෙන උප්පජ්ජතීති ආපජ්ජති. ‘‘යා තාය වාචාය විඤ්ඤත්තී’’ති (ධ. ස. 636) හි වචනතො අසොතවිඤ්ඤෙය්‍යසද්දෙන සහ විඤ්ඤත්තියා උප්පත්ති නත්ථීති විඤ්ඤායතීති.

"මහණෙනි, අංග සතරකින් යුක්ත වූ" යන්නෙහිදී, යහපත් ලෙස පැවසීම නම් වූ පිසුණු බසින් තොර වීම, ධර්මය පැවසීම නම් වූ හිස් වචනයෙන් තොර වීම, ප්‍රියමනාප ලෙස පැවසීම නම් වූ රළු බසින් තොර වීම සහ සත්‍යය පැවසීම නම් වූ මුසාවාදයෙන් තොර වීම යන මෙම වචනයන්ට අනුව පවත්නා චේතනාවන් දත යුතුය. "ශබ්දය සමඟ" යනු එම විඤ්ඤත්ති විකාර රූපය ශබ්ද රූපය සමඟ හටගන්නා බැවින් පවසන ලද්දකි. සිත අනුව පවතින බැවින් එම විඤ්ඤත්තිය ශබ්දය පවතින තාක් පවතින බව නොදත යුතුය. විතක්කය නිසා උපදින ශබ්දය කනට ඇසෙන්නේ නැතැයි මහා අටුවාවෙහි එන මතය අනුව, චිත්තජ ශබ්දය විඤ්ඤත්ති ඝට්ටනයකින් තොරව වුවද උපදින බව පැවසේ. "එම වචනය මගින් යම් විඤ්ඤත්තියක් වේද" යන වචනයට අනුව, කනට ඇසෙන්නේ නැති ශබ්දයක් සමඟ විඤ්ඤත්තියක් ඉපදීමක් නොමැති බව තේරුම් ගත යුතුය.

චිත්තසමුට්ඨානං සද්දායතනන්ති එත්ථ ච න කොචි චිත්තසමුට්ඨානො සද්දො අසඞ්ගහිතො නාම අත්ථීති අධිප්පායෙන මහාඅට්ඨකථාවාදං පටිසෙධෙති. ඡබ්බිධෙන රූපසඞ්ගහාදීසු හි ‘‘සොතවිඤ්ඤෙය්‍ය’’න්ති ‘‘දිට්ඨං සුත’’න්ති එත්ථ ‘‘සුත’’න්ති ච න කොචි සද්දො න සඞ්ගය්හතීති. මහාඅට්ඨකථායං පන විඤ්ඤත්තිසහජමෙව ජිව්හාතාලුචලනාදිකරවිතක්කසමුට්ඨිතං සුඛුමසද්දං ‘‘දිබ්බසොතෙන සුත්වා ආදිසතී’’ති සුත්තෙ පට්ඨානෙ ච ඔළාරිකසද්දං සන්ධාය ‘‘සොතවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති වුත්තන්ති ඉමිනා අධිප්පායෙන අසොතවිඤ්ඤෙය්‍යතා වුත්තා සියා. සද්දො [Pg.76] ච අසොතවිඤ්ඤෙය්‍යො චාති විරුද්ධමෙතන්ති පන පටික්ඛෙපො වෙදිතබ්බො. විඤ්ඤත්තිපච්චයා ඝට්ටනා විඤ්ඤත්තිඝට්ටනා. විඤ්ඤත්ති එව වා. ඝට්ටනාකාරප්පවත්තභූතවිකාරො හි ‘‘ඝට්ටනා’’ති වුත්තො. සඞ්ඝට්ටනෙන සහෙව සද්දො උප්පජ්ජති, න පුබ්බාපරභාවෙන. පථවීධාතුයාති ඉදං වායොධාතුයා විය චාලනං පථවීධාතුයා සඞ්ඝට්ටනං කිච්චං අධිකන්ති කත්වා වුත්තං, විකාරස්ස ච තප්පච්චයභාවො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. තබ්බිකාරානඤ්හි භූතානං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස පච්චයභාවොති. අඤ්ඤම්පි සබ්බං විධානං කායවිඤ්ඤත්තියං විය වෙදිතබ්බං.

"සිතින් උපන් ශබ්දායතනය" යන මෙහිදී, සිතින් උපදින කිසිදු ශබ්දයක් ඇතුළත් නොවන බවක් නැත යන අදහසින් මහා අටුවා මතය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. රූප සංග්‍රහයන්හි "සෝතවිඤ්ඤෙය්‍ය" (කනට ඇසෙන) සහ "දිට්ඨ සුත" යන තන්හි "සුත" (ඇසුණු) යන වචනයෙන් ඇතුළත් නොවන කිසිදු ශබ්දයක් නැත. මහා අටුවාවෙහි වනාහි, විඤ්ඤත්තිය හා සමඟම උපන්, දිව සහ තල්ල සෙලවීම ආදිය සිදු කරන විතක්කයෙන් උපන් සියුම් ශබ්දය "දිව්‍ය කනින් අසා ප්‍රකාශ කරයි" යනුවෙන් සූත්‍රයෙහි සහ පට්ඨානයෙහිද ඕළාරික (ස්ථූල) ශබ්දය අරමුණු කරගෙන "සෝතවිඤ්ඤාණයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ" යනුවෙන් වදාල හෙයින්, එම අදහසින් ශ්‍රවණේන්ද්‍රියට විෂය නොවන බව පවසන්නට ඇත. එහෙත් "ශබ්දයක් වන අතරම එය කනට ඇසෙන්නේ නැත" යන්න පරස්පර විරෝධී බැවින් එය ප්‍රතික්ෂේප කරන බව දත යුතුය. විඤ්ඤත්ති ප්‍රත්‍යයෙන් සිදුවන ගැටීම "විඤ්ඤත්ති ඝට්ටනය" නමි. නැතහොත් විඤ්ඤත්තියම එයයි. ගැටෙන ස්වභාවයෙන් පවත්නා භූත රූපයන්ගේ වෙනස් වීම "ඝට්ටනය" යැයි කියනු ලැබේ. ගැටීමත් සමඟම ශබ්දය උපදී, මිසක් එකක් කලින් සහ අනෙක පසුව වශයෙන් නොවේ. "පඨවි ධාතුව නිසා" යන්න වායෝ ධාතුවෙහි සෙලවීම මෙන්, පඨවි ධාතුවෙහි ගැටීමේ කෘත්‍යය අධික බැවින් පවසන ලදී. විකාර රූපයන්ට එය ප්‍රත්‍ය වන ආකාරය පෙර කී නියමයෙන්ම දත යුතුය. එම විකාර රූපයන් සහිත මහා භූතයන් එකිනෙකාට ප්‍රත්‍ය වන බැවිනි. සෙසු සියලු විග්‍රහයන් කාය විඤ්ඤත්තියෙහි මෙන් දත යුතුය.

තිසමුට්ඨානිකකායං…පෙ… න ලබ්භති. න හි චාලනං උපාදින්නඝට්ටනන්ති. චාලනඤ්හි දෙසන්තරුප්පාදනපරම්පරතා, ඝට්ටනං පච්චයවිසෙසෙන භූතකලාපානං ආසන්නතරුප්පාදොති. උපත්ථම්භනකිච්චම්පි නත්ථීති උපත්ථම්භනෙන විනා පඨමචිත්තසමුට්ඨානාපි ඝට්ටනාකාරෙන පවත්තතීති ඝට්ටනත්ථං උපත්ථම්භනෙන පයොජනං නත්ථි, ලද්ධාසෙවනෙන චිත්තෙනෙව ඝට්ටනස්ස බලවභාවතො චාති අධිප්පායො. උපත්ථම්භනං නත්ථි අත්ථීති විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං.

"තිසමුට්ඨානික කාය" (සමුට්ඨාන තුනකින් උපන් රූප කාය) සම්බන්ධයෙන් වූ ප්‍රකාශයෙහි "න ලබ්භති" (ලැබිය නොහැක) යනුවෙන් සඳහන් වේ. සෙලවීම (චාලන) යනු උපාදින්න රූපයන්ගේ ගැටීමක් නොවේ. සෙලවීම යනු වෙනත් ස්ථානයක (දේශාන්තර) රූප පරම්පරාවක් ඉපදවීමයි. ගැටීම (ඝට්ටන) යනු විශේෂ ප්‍රත්‍යයකින් මහා භූත රූප කලාපයන් ඉතා සමීපව ඉපදීමයි. ප්‍රථම චිත්ත සමුට්ඨාන රූපය, උපස්ථම්භනයක් (ආධාරයක්) නොමැති වුවද ගැටීමේ ආකාරයෙන් පවතින බැවින්, ගැටීම පිණිස උපස්ථම්භනයෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත. ආසේවන ලැබූ සිතින්ම ගැටීමේ ප්‍රබලත්වය ඇති වන නිසා එසේ පැවසේ. උපස්ථම්භනය ඇතිද නැතිද යන්න විමසා බලා තේරුම් ගත යුතුය.

වචීකම්මද්වාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

වචීකම්මද්වාර කථා වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

මනොකම්මද්වාරකථාවණ්ණනා

මනොකම්මද්වාර කථා වර්ණනාව

අයං නාම චෙතනා කම්මං න හොතීති න වත්තබ්බාති ඉදං යස්ස ද්වාරං මනො, තංදස්සනත්ථං වුත්තං. කප්පෙතීති ‘‘ත්වං ඵුසනං කරොහි, ත්වං වෙදයිත’’න්ති එවං කප්පෙන්තං විය පවත්තතීති අත්ථො. පකප්පනඤ්ච තදෙව. කිං පිණ්ඩං කරොතීති ආයූහනත්ථවසෙන පුච්ඡති. ඵස්සාදිධම්මෙ හි අවිප්පකිණ්ණෙ කත්වා සකිච්චෙසු පවත්තනං ආයූහනං, තත්ථෙව බ්‍යාපාරණං චෙතයනං, තථාකරණං අභිසඞ්ඛරණන්ති. තෙභූමකස්සෙව ගහණං ලොකුත්තරකම්මස්ස කම්මක්ඛයකරත්තා.

"මෙම චේතනාව කර්මය නොවේයැයි නොපැවසිය යුතුය" යන්න මනස ද්වාරය කරගත් චේතනා ධර්මය දැක්වීම සඳහා පවසන ලදී. "කප්පේති" යනු ඔබ ස්පර්ශය කරන්න, ඔබ වේදනාව විඳින්න යනාදී වශයෙන් විධානය කරන්නාක් මෙන් පැවතීමයි. "පකප්පන" යනු ද එයමයි. "පිණ්ඩං කරෝති" (එකට එකතු කරයි) යන්නෙන් විමසනුයේ "ආයූහන" (රැස් කිරීමේ) අර්ථයෙනි. ඵස්ස ආදී ධර්මයන් විසිරී නොයන සේ එකතු කොට තම තමන්ගේ කෘත්‍යයන්හි යෙදවීම "ආයූහන" නම් වේ. එහිම වෙහෙස වීම "චේතයන" නම් වේ. එම ආකාරයෙන් කටයුතු කිරීම "අභිසංඛරණ" නම් වේ. මෙහිදී ලෝකෝත්තර කර්මය කර්මක්ෂය කරන බැවින්, කාම-රූප-අරූප යන භූමි තුනට අයත් කුසල් අකුසල් මනසම ගනු ලැබේ.

මනොකම්මද්වාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මනොකම්මද්වාර කථා වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

කම්මකථාවණ්ණනා

කර්ම කථා වර්ණනාව

චෙතයිත්වා [Pg.77] කම්මං කරොතීති එත්ථ යස්මා පුරිමචෙතනාය චෙතයිත්වා සන්නිට්ඨානකම්මං කරොති, තස්මා චෙතනාපුබ්බකං කම්මං තංචෙතනාසභාවමෙවාති චෙතනං අහං කම්මං වදාමීති අත්ථො. අථ වා සමානකාලත්තෙපි කාරණකිරියා පුබ්බකාලා විය වත්තුං යුත්තා, ඵලකිරියා ච අපරකාලා විය. යස්මා ච චෙතනාය චෙතයිත්වා කායවාචාහි චොපනකිරියං මනසා ච අභිජ්ඣාදිකිරියං කරොති, තස්මා තස්සා කිරියාය කාරිකං චෙතනං අහං කම්මං වදාමීති අත්ථො. කායෙ වාති කායවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ කායෙ වා. සතීති ධරමානෙ, අනිරොධිතෙ වා. කායසමුට්ඨාපිකා චෙතනා කායසඤ්චෙතනා. එත්ථ ච සුඛදුක්ඛුප්පාදකෙන කම්මෙන භවිතබ්බං, චෙතනා ච සුඛදුක්ඛුප්පාදිකා වුත්තාති තස්සා කම්මභාවො සිද්ධො හොති. සඤ්චෙතනියන්ති සඤ්චෙතනසභාවවන්තං. සමිද්ධිත්ථෙරෙන ‘‘සඤ්චෙතනියං, ආවුසො…පෙ… මනසා සුඛං සො වෙදයතී’’ති (ම. නි. 3.300; කථා. 539) අවිභජිත්වා බ්‍යාකතො. සුඛවෙදනීයන්තිආදිනා පන විභජිත්වා බ්‍යාකාතබ්බො සො පඤ්හො, තස්මා සම්මා බ්‍යාකතො නාම න හොති. ඉතරද්වයෙපි එසෙව නයො. යථා පන සුත්තානි ඨිතානි, තථා චොපනකිරියානිස්සයභූතා කායවාචා අභිජ්ඣාදිකිරියානිස්සයො ච මනොද්වාරානි, යාය පන චෙතනාය තෙහි කායාදීහි කරණභූතෙහි චොපනාභිජ්ඣාදිකිරියං කරොන්ති වාසිආදීහි විය ඡෙදනාදිං, සා චෙතනා කම්මන්ති ද්වාරප්පවත්තියම්පි කම්මද්වාරාභෙදනඤ්ච කම්මද්වාරවවත්ථානඤ්ච දිස්සති, එවඤ්ච සති ‘‘කායෙන චෙ කතං කම්ම’’න්තිආදිගාථායො (ධ. ස. අට්ඨ. 1 කායකම්මද්වාර) අතිවිය යුජ්ජන්ති.

"චේතනා කර කර්මය කරයි" යන්නෙහි, යම් හෙයකින් පූර්ව චේතනාවෙන් සිතා තීරණාත්මක කර්මය කරයිද, එම නිසා චේතනාව පූර්වාංගම වූ එම කර්මය චේතනා ස්වභාවයම ගන්නා බැවින් "මහණෙනි, මම චේතනාව කර්මය යයි කියමි" යනු අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම්, හේතු ක්‍රියාව සහ ඵල ක්‍රියාව එකම කාලයක වුවද, හේතුව පෙර ක්‍රියාවක් ලෙසද ඵලය පසු ක්‍රියාවක් ලෙසද හැඳින්වීම සුදුසුය. යම් චේතනාවකින් සිතා කය හා වචනය මගින් සෙලවීමේ ක්‍රියාවද (චෝපන), මනසින් අභිජ්ඣාදී ක්‍රියාවන් ද කරයිද, එම නිසා එම ක්‍රියාවන් කරවන චේතනාව කර්මය යැයි කියනු ලැබේ. "කායේ වා" යනු කාය විඤ්ඤත්ති සංඛ්‍යාත කාය ද්වාරයෙහි වුවද යන්නයි. "සති" යනු පවතින කල්හි හෙවත් නොනැසුණු කල්හිය. කාය විඤ්ඤත්තිය උපදවන චේතනාව "කායසංචේතනා" නම් වේ. මෙහිදී සැප දුක් උපදවන සුළු කර්මයක් පැවතිය යුතු අතර, චේතනාව සැප දුක් උපදවන බව බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ බැවින් එහි කර්ම භාවය සිද්ධ වේ. සමිද්ධි තෙරුන් වහන්සේ "මනසින් සැපක් විඳියි" යනාදී වශයෙන් විභජනය නොකොට පිළිතුරු දුන්හ. එහෙත් එම ප්‍රශ්නය "සුඛවේදනීය" ආදී වශයෙන් බෙදා වෙන් කර පිළිතුරු දිය යුතුව තිබූ බැවින් එය මනා කොට දුන් පිළිතුරක් (සම්මා ව්‍යාකත) නොවේ. සෙසු අවස්ථා දෙකේදීම ක්‍රමය මෙයම වේ. සූත්‍රයන්හි පවතින පරිදි, චෝපන ක්‍රියාවට නිශ්‍රය වූ කාය-වචී සහ අභිජ්ඣාදී ක්‍රියාවට නිශ්‍රය වූ මනස "ද්වාර" නම් වේ. වෑ ආදියෙන් කැපීම කරන්නාක් මෙන්, යම් චේතනාවකින් එම කාය-වාචී ද්වාර මගින් ක්‍රියා සිදු කරයිද, එම චේතනාව කර්මය නම් වේ. මෙසේ ද්වාරයන්හි කර්ම පැවතීමේදී කර්ම හා ද්වාරයන්ගේ වෙනස පැහැදිලි වේ. මෙසේ ඇති කල්හි "කායෙන චේ කතං කම්මං" ආදී ගාථාවන් ඉතා මැනවින් ගැලපේ.

ලොකුත්තරමග්ගො ඉධ ලොකියකම්මකථායං අනධිප්පෙතොපි භජාපියමානො තීණි කම්මානි භජති. මනෙන දුස්සීල්‍යන්ති කායිකවාචසිකවීතික්කමවජ්ජං සබ්බං අකුසලං සඞ්ගණ්හාති, මිච්ඡාදිට්ඨිසඞ්කප්පවායාමසතිසමාධිං වා. තම්පි චෙතං ‘‘මනසා සංවරො සාධූ’’ති (සං. නි. 1.116; ධ. ප. 361) වුත්තස්ස සංවරස්ස පටිපක්ඛවසෙන වුත්තං, න සීලවිපත්තිවසෙන. න හි සා මානසිකා අත්ථීති මග්ගස්සෙව භජාපනං මහාවිසයත්තා. බොජ්ඣඞ්ගා හි මනොකම්මමෙව භජෙය්‍යුං, න ච න සක්කා මග්ගභජාපනෙනෙව තෙසං භජාපනං විඤ්ඤාතුන්ති.

ලෝකෝත්තර මාර්ගය මෙම ලෞකික කර්ම කථාවට අදාළ නොවුණද, එයට ඇතුළත් කළහොත් කර්ම තුනටම අයත් වේ. "මනෙන දුස්සීල්‍යං" (මනසින් දුශ්ශීල වීම) යන්නෙන් කයින් හා වචනයෙන් සිදුවන වීතික්කමයන් හැර සෙසු සියලු අකුසල් හෝ මිච්ඡා දිට්ඨි, මිච්ඡා සංකප්ප, මිච්ඡා වායාම, මිච්ඡා සති, මිච්ඡා සමාධි යන ධර්මයන් ගනු ලැබේ. එය "මනසා සංවරෝ සාධු" යනුවෙන් වදාළ සංවරයට ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් වදාරන ලද්දකි මිස ශීල විපත්තියක් වශයෙන් නොවේ. මක්නිසාද යත්, මානසික ශීල විපත්තියක් නැති බැවිනි. මාර්ගය ඇතුළත් කිරීම මහා විෂයයක් (පුළුල් පරාසයක්) ඇති බැවින් සිදු වේ. මක්නිසාද යත්, බොජ්ඣංගයන් මනෝ කර්මයටම ඇතුළත් වන බැවිනි. තවද මාර්ගය ඇතුළත් කිරීමෙන්ම ඔවුන්ගේ ඇතුළත් වීම තේරුම් ගත නොහැක්කේ නොවේ.

කම්මපථං [Pg.78] අප්පත්තානම්පි තංතංද්වාරෙ සංසන්දනං අවරොධනං ද්වාරන්තරෙ කම්මන්තරුප්පත්තියම්පි කම්මද්වාරාභෙදනඤ්ච ද්වාරසංසන්දනං නාම. ‘‘තිවිධා, භික්ඛවෙ, කායසඤ්චෙතනා අකුසලං කායකම්ම’’න්තිආදිනා (කථා. 539) කම්මපථප්පත්තාව සන්නිට්ඨාපකචෙතනා කම්මන්ති වුත්තාති පුරිමචෙතනා සබ්බා කායකම්මං න හොතීති වුත්තං. ආණාපෙත්වා…පෙ… අලභන්තස්සාති ආණත්තෙහි අමාරිතභාවං සන්ධාය වුත්තං, වචීදුච්චරිතං නාම හොති අකම්මපථභාවතොති අධිප්පායො. ‘‘ඉමෙ සත්තා හඤ්ඤන්තූ’’ති පවත්තබ්‍යාපාදවසෙන චෙතනාපක්ඛිකා වා භවන්ති කායකම්මවොහාරලාභා. අබ්බොහාරිකා වා මනොකම්මවොහාරවිරහා. සසම්භාරපථවීආදීසු ආපාදයො එත්ථ නිදස්සනං.

කර්ම පථයට පත් නොවූ කර්මයන්ද ඒ ඒ ද්වාරයන්හි ඇතුළත් වීම සහ වෙනත් ද්වාරයක වෙනත් කර්මයක් උපදින කල්හි කර්ම-ද්වාරයන්ගේ වෙනස නොනැසී පැවතීම "ද්වාර සංසන්දනය" නම් වේ. "ත්‍රිවිධ වූ කායසංචේතනා අකුසල කායකර්ම වේ" යනාදී වශයෙන් කර්මපථයට පත් වූ සන්නිට්ඨාපක (තීරණාත්මක) චේතනාවම කර්මය ලෙස වදාරන ලද බැවින්, ඊට පෙර පවතින සියලු චේතනා කාය කර්ම නොවන බව වදාරන ලදී. "ආණාපෙත්වා" (අණ කොට) යනාදී වැකියෙන් අණ කළ අය විසින් ඝාතනය සිදු නොකළ අවස්ථාව අදහස් කෙරේ. කර්ම පථයට පත් නොවන බැවින් එය වචී දුශ්චරිතයක් පමණක් වන බව අටුවාචාරීන්ගේ අදහසයි. "මෙම සත්ත්වයෝ නසත්වා" යනාදී වශයෙන් පවතින ව්‍යාපාදය හේතුවෙන් එය චේතනා පක්ෂයට අයත් වන බැවින් කායකර්ම යන ව්‍යවහාරය ලබයි. මනෝ කර්ම යන ව්‍යවහාරය නැති බැවින් "අබ්බෝහාරික" (ව්‍යවහාර නොවන) ලෙසද හැඳින්වේ. සාම්භාර පඨවි ආදියේ ආපෝ ධාතුව ආදිය මීට නිදසුන් වේ.

කුලුම්බස්සාති ගබ්භස්ස, කුලස්සෙව වා. තිස්සොපි සඞ්ගීතියො ආරුළ්හතාය අනනුජානනතො ‘‘තව සුත්තස්සා’’ති වුත්තං. දසවිධා ඉද්ධි පටිසම්භිදාමග්ගෙ ඉද්ධිකථාය ගහෙතබ්බා. භාවනාමයන්ති අධිට්ඨානිද්ධිං සන්ධාය වදති. ඝටභෙදො විය පරූපඝාතො, උදකවිනාසො විය ඉද්ධිවිනාසො ච හොතීති උපමා සංසන්දති. තව පඤ්හොති භාවනාමයාය පරූපඝාතො හොතීති වුත්තො ඤාපෙතුං ඉච්ඡිතො අත්ථො. ආථබ්බණිද්ධි විජ්ජාමයිද්ධි හොති. සත්තමෙ පදෙති මණ්ඩලාදිතො සත්තමෙ පදෙ.

"කුලුම්බස්ස" යනු ගර්භයට හෝ කුලයට (පරම්පරාවට) යන්නයි. සංගායනා තුනටම ඇතුළත් වූ බැවින් අනුමත නොකරන අර්ථයෙන් "තව සුත්තස්ස" (නුඹේ සූත්‍රයේ) යැයි පවසන ලදී. දස වැදෑරුම් සෘද්ධිය පටිසම්භිදා මග්ගයේ සෘද්ධි කථාවෙන් දත යුතුය. "භාවනාමය" යන්නෙන් අධිට්ඨාන සෘද්ධිය අදහස් කෙරේ. සැළියක් බිඳෙන්නාක් මෙන් පරූපඝාතය (අනුන් නැසීම) වන බවත්, ජලය විනාශ වන්නාක් මෙන් සෘද්ධිය විනාශ වන බවත් උපමා ගැලපේ. "තව පඤ්හෝ" (නුඹේ ප්‍රශ්නය) යනු භාවනාමය සෘද්ධියෙන් පරූපඝාතය කළ හැකි බව හැඟවීමට කළ ප්‍රකාශයයි. ආථබ්බණ සෘද්ධිය යනු විද්‍යාමය සෘද්ධියයි. "සත්තමේ පදේ" යනු මණ්ඩලයේ සිට හත්වන පියවරෙහිය.

වචනන්තරෙන ගමෙතබ්බත්ථං නෙය්‍යත්ථං, සයමෙව ගමිතබ්බත්ථං නීතත්ථං. කිරියතො සමුට්ඨාති, උදාහු අකිරියතොති තෙනාධිප්පෙතං සම්පජානමුසාවාදං සන්ධාය පුච්ඡති, න උපොසථක්ඛන්ධකෙ වුත්තං. තත්ථ අවුත්තමෙව හි සො අනරියවොහාරං වුත්තන්ති ගහෙත්වා වොහරතීති. වාචාගිරන්ති වාචාසඞ්ඛාතං ගිරං, වාචානුච්චාරණං වා.

වෙනත් වචනයකින් අර්ථය දත යුතු සූත්‍ර "නෙය්‍යත්ථ" (අර්ථය නියම කළ යුතු) වන අතර, ස්වයංවම අර්ථය දත හැකි සූත්‍ර "නීතත්ථ" (අර්ථය නියම කළ) වේ. "ක්‍රියාවෙන් උපදියිද, අක්‍රියාවෙන් උපදියිද" යන්නෙන් එම විතණ්ඩවාදියා අදහස් කළේ දැන දැන පවසන බොරුව (සම්පජාන මුසාවාදය) ගැන විමසීමටය. එය උපෝසථක්ඛන්ධකයේ වදාළ කරුණක් නොවේ. එහි වදාරා නැති අසත්‍ය කථාව වදාළ බව ගෙන ඔහු කථා කරයි. "වාචාගිරං" යනු වචනයෙන් කියන හඬයි, නැතහොත් වචනය උච්චාරණය කිරීමයි.

ඛන්දසිවාදයො සෙට්ඨාති ඛන්දාති කුමාරා. සිවාති මහෙස්සරා, මිච්ඡාදිට්ඨියා නිදස්සනත්ථමිදං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. නත්ථිකදිට්ඨාදයො එව හි කම්මපථප්පත්තා කම්මන්ති. චෙතනා පනෙත්ථ අබ්බොහාරිකාති කායද්වාරෙ වචීද්වාරෙ ච සමුට්ඨිතාපි කායකම්මං වචීකම්මන්ති ච වොහාරං න ලභති අභිජ්ඣාදිප්පධානත්තා. ‘‘තිවිධා, භික්ඛවෙ, මනොසඤ්චෙතනා අකුසලං මනොකම්ම’’න්ති පන වචනතො සභාවෙනෙව සා මනොකම්මං, න අභිජ්ඣාදිපක්ඛිකත්තාති ‘‘අභිජ්ඣාදිපක්ඛිකාවා’’ති න වුත්තං. ඉමස්මිං පන ඨානෙ කායඞ්ගවාචඞ්ගානි අචොපෙත්වා චින්තනකාලෙ චෙතනාපි චෙතනාසම්පයුත්තධම්මාපි මනොද්වාරෙ [Pg.79] එව සමුට්ඨහන්ති, තස්මා චෙතනාය අබ්බොහාරිකභාවො කථඤ්චි නත්ථීති අධිප්පායො.

'කන්ද සිව ආදීහු ශ්‍රේෂ්ඨය' යන්නෙහි 'කන්ද' යනු කුමාර දෙවිවරුන්ය. 'සිව' යනු මහේශ්වර දෙවිවරුන්ය. මෙය මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය නිදර්ශනය කර දැක්වීම පිණිස පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. නත්ථික දෘෂ්ටි ආදියම කර්ම පථයට පැමිණ 'කර්මය' ලෙස හැඳින්වේ. මෙහි චේතනාව 'අබෝහාරික' (ව්‍යවහාරයට නොපැමිණි) ලෙස හැඳින්වෙන්නේ, එය කාය ද්වාරයෙහි හා වචී ද්වාරයෙහි හටගත්තද, අභිජ්ඣා ආදී මනෝකර්මයන් ප්‍රධාන වන බැවින් කායකර්මය හෝ වචීකර්මය යන ව්‍යවහාරය නොලබන බැවිනි. 'මහණෙනි, ත්‍රිවිධ වූ මනෝසංචේතනාව අකුසල මනෝකර්මයයි' යන වචනයට අනුව එය ස්වභාවයෙන්ම මනෝකර්මය වේ. එය අභිජ්ඣා ආදී පක්ෂයට අයත් වන බැවින් 'අභිජ්ඣාදිපක්ඛිකා' යයි වෙන් කොට පවසා නැත. නමුත් මෙම ස්ථානයෙහි කාය අංග හා වාග් අංග සොලවන්නේ නැතිව සිතන කාලයෙහි චේතනාව ද චේතනා සම්පයුක්ත ධර්මයෝ ද මනෝ ද්වාරයෙහිම හටගනිති. එබැවින් චේතනාවෙහි 'අබෝහාරික' භාවය කිසිසේත් නැත යන්න මෙහි අදහසයි.

‘‘තිවිධා, භික්ඛවෙ, කායසඤ්චෙතනා කුසලං කායකම්ම’’න්තිආදිවචනතො (කථා. 539) පාණාතිපාතාදිපටිපක්ඛභූතා තබ්බිරතිවිසිට්ඨා චෙතනාව පාණාතිපාතවිරතිආදිකා හොන්තීති ‘‘චෙතනාපක්ඛිකා වා’’ති වුත්තං, න ‘‘විරතිපක්ඛිකා’’ති. රක්ඛතීති අවිනාසෙත්වා කථෙති. භින්දතීති විනාසෙත්වා කථෙති.

'මහණෙනි, ත්‍රිවිධ වූ කායසංචේතනාව කුසල් කායකර්මයයි' ආදී වචනයන්ට අනුව, පාණාතිපාතාදියට ප්‍රතිපක්ෂ වූ ද, එම පාණාතිපාතාදියෙන් වැළකීමෙන් විශේෂ වූ ද චේතනාවන්ම පාණාතිපාත විරති ආදිය වන බැවින් 'චේතනාපක්ඛිකා' (චේතනා පාර්ශ්වීය) යයි පවසන ලදී. 'විරතිපක්ඛිකා' යයි පවසා නැත. 'රකී' (රක්ඛති) යනු විනාශ නොකර පවසයි. 'බිඳී' (භින්දති) යනු විනාශ කර පවසයි.

කම්මකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කර්ම කථාව පිළිබඳ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

චක්ඛුවිඤ්ඤාණද්වාරන්ති චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ද්වාරං. චක්ඛු ච තං විඤ්ඤාණද්වාරඤ්චාති වා චක්ඛුවිඤ්ඤාණද්වාරං. චක්ඛු විඤ්ඤාණද්වාරන්ති වා අසමාසනිද්දෙසො. තං පන චක්ඛුමෙව. එස නයො සෙසෙසුපි. ‘‘චක්ඛුනා සංවරො සාධූ’’තිආදිකාය (ධ. ප. 360) ගාථාය පසාදකායචොපනකායසංවරෙ එකජ්ඣං කත්වා කායෙන සංවරො වුත්තො, තං ඉධ භින්දිත්වා අට්ඨ සංවරා, තප්පටිපක්ඛභාවෙන අසංවරා අට්ඨ කථිතා. සීලසංවරාදයොපි පඤ්චෙව සංවරා සබ්බද්වාරෙසු උප්පජ්ජමානාපි, තප්පටිපක්ඛභාවෙන දුස්සීල්‍යාදීනි අසංවරාති වුත්තානි. තත්ථ දුස්සීල්‍යං පාණාතිපාතාදිචෙතනා. මුට්ඨස්සච්චං සතිපටිපක්ඛා අකුසලා ධම්මා. පමාදන්ති කෙචි. සීතාදීසු පටිඝො අක්ඛන්ති. ථිනමිද්ධං කොසජ්ජං.

'චක්ඛුවිඤ්ඤාණද්වාරය' යනු චක්ඛුවිඤ්ඤාණයේ ද්වාරයයි. එසේත් නැතහොත් එය ඇස ද වේ, විඤ්ඤාණ ද්වාරය ද වේ යන අර්ථයෙන් චක්ඛුවිඤ්ඤාණද්වාරය නම් වේ. නැතහොත් 'චක්ඛු විඤ්ඤාණද්වාරං' යනු සමාස නොකළ නිර්දේශයකි. එය ඇසම (චක්ඛුපසාදයම) වේ. අනෙකුත් ඉන්ද්‍රියයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'චක්ඛුනා සංවරෝ සාධු' ආදී ගාථාවෙහි ප්‍රසාද කාය සංවරය හා චලන කාය සංවරය යන දෙකම එක්කොට 'කාය සංවරය' භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. එය මෙහිදී වෙන් කොට සංවර අටක් ලෙසත්, ඒවාට ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් අසංවර අටක් ලෙසත් දක්වා ඇත. ශීල සංවරය ආදී පස් වැදෑරුම් සංවරයන් සියලු ද්වාරයන්හි උපදින නමුදු, ඒවාට ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් දුස්සීලභාවය ආදී පස 'අසංවර' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. එහි දුස්සීලභාවය යනු පාණාතිපාතාදී චේතනාවයි. මුට්ඨසච්චය (සිහිමුළාබව) යනු ස්මෘතියට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අකුසල ධර්මයෝය. ඇතැම්හු එය ප්‍රමාදය ලෙස හඳුන්වති. සීතල ආදියේදී ඇතිවන ගැටීම (පටිඝය) 'අක්ඛන්ති' (නොඉවසීම) නම් වේ. ථීනමිද්ධය 'කෝසජ්ජය' (කුසීතකම) නම් වේ.

විනා වචීද්වාරෙන සුද්ධං කායද්වාරසඞ්ඛාතන්ති ඉදං වචීද්වාරසල්ලක්ඛිතස්ස මුසාවාදාදිනොපි කායද්වාරෙ පවත්තිසබ්භාවා අසුද්ධතා අත්ථීති තංනිවාරණත්ථං වුත්තං. න හි තං කායකම්මං හොති. සුද්ධවචීද්වාරොපලක්ඛිතං පන වචීකම්මමෙව හොතීති. එත්ථ අසංවරොති එතෙන සුද්ධකායද්වාරෙන උපලක්ඛිතො අසංවරො ද්වාරන්තරෙ උප්පජ්ජමානොපි වුත්තො. ද්වාරන්තරානුපලක්ඛිතං සබ්බං තංද්වාරිකාකුසලඤ්චෙති වෙදිතබ්බං. එවඤ්ච කත්වා කම්මපථසංසන්දනෙ ‘‘චොපනකායඅසංවරද්වාරවසෙන උප්පජ්ජමානො අසංවරො අකුසලං කායකම්මමෙව හොතී’’තිආදි ‘‘අකුසලං කායකම්මං චොපනකායඅසංවරද්වාරවසෙන වචීඅසංවරවසෙන ච උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා සහ අවිරුද්ධං හොති. අසංවරො හි ද්වාරන්තරෙ [Pg.80] උප්පජ්ජමානොපි සද්වාරෙ එවාති වුච්චති, සද්වාරවසෙන උප්පන්නොති ච, කම්මං අඤ්ඤද්වාරෙ අඤ්ඤද්වාරවසෙන චාති එවං අවිරුද්ධං.

'වචී ද්වාරයෙන් තොරව වූ ශුද්ධ වූ කාය ද්වාරය' යනු මෙයයි. මුසාවාදාදිය වචී ද්වාරයෙන් හඳුනාගන්නා ලද්දක් වුවද, ඒවා කාය ද්වාරයෙහි ද පැවතීමේ සම්භාවිතාව ඇති බැවින් අශුද්ධ භාවයක් ඇති වේ. එය වැළැක්වීම පිණිස මෙය පවසන ලදී. සැබවින්ම එය කාය කර්මයක් නොවේ. පිරිසිදු වචී ද්වාරයෙන් හඳුනාගන්නා ලද වචී කර්මයක්ම වේ. මෙහි 'අසංවරය' යන මෙයින්, ශුද්ධ වූ කාය ද්වාරයෙන් හඳුනාගන්නා ලද අසංවරය වෙනත් ද්වාරයක උපන්න ද පවසන ලදී. වෙනත් ද්වාරයකින් හඳුනා නොගන්නා ලද සියලු එම ද්වාරික අකුසල් ද එසේම දත යුතුය. මෙසේ කිරීමෙන් කර්මපථ සැසඳීමේදී 'කාය අසංවර ද්වාරයෙහි වසයෙන් උපදින අසංවරය අකුසල කාය කර්මයක්ම වේ' යනාදිය, 'අකුසල කාය කර්මය කාය අසංවර ද්වාරය හා වචී අසංවර ද්වාරය යන දෙකෙන්ම උපදියි' යනාදිය සමඟ විරුද්ධ නොවේ. මන්දයත්, අසංවරය වෙනත් ද්වාරයක උපන්න ද 'තම ද්වාරයෙහි උපන්නේය' යැයි කියනු ලැබේ, තම ද්වාරයෙහි වසයෙන් උපන්නේය යැයි ද කියනු ලැබේ. කර්මය ද වෙනත් ද්වාරයකදී වෙනත් ද්වාරයෙහි වසයෙන් උපන්නේය යැයි මෙසේ කීමේදී විරුද්ධත්වයක් නැත.

අථ වා එත්ථාති සුද්ධං අසුද්ධන්ති එතං අවිචාරෙත්වා එතස්මිං චොපනෙති වුත්තං හොති. එවං සති ද්වාරන්තරොපලක්ඛිතං කම්මපථභාවප්පත්තතාය වචීමනොකම්මං චොපනකායඅසංවරද්වාරෙ උප්පන්නං, සෙසං සබ්බං තංද්වාරුප්පන්නාකුසලං විය ‘‘චොපනකායඅසංවරො’’ති වුච්චති. කම්මපථභාවප්පත්තියා ද්වාරන්තරුප්පන්නං කායකම්මඤ්ච තථා න වුච්චතීති කම්මපථසංසන්දනවිරොධො සියා, තදවිරොධං තත්ථෙව වක්ඛාම. සීලසංවරාදයො පඤ්ච නික්ඛෙපකණ්ඩෙ ආවි භවිස්සන්ති. තත්ථ ඤාණසංවරෙ පච්චයසන්නිස්සිතසීලස්ස, වීරියසංවරෙ ච ආජීවපාරිසුද්ධියා අන්තොගධතා දට්ඨබ්බා.

නැතහොත්, මෙහි පිරිසිදු හෝ අපිරිසිදු බව විමසීමක් නොකර 'මෙම චෝපනයෙහි (සෙලවීමෙහි)' යැයි පවසන ලදී. මෙසේ වූ කල, වෙනත් ද්වාරයකින් හඳුනාගන්නා ලද, කර්මපථ භාවයට පත් වචී හා මනෝ කර්මයන් කාය අසංවර ද්වාරයෙහි උපන් බවත්, ඉතිරි සියල්ල එම ද්වාරයෙහි උපන් අකුසල් මෙන් 'කාය අසංවරය' යැයි ද කියනු ලැබේ. කර්මපථ භාවයට පත්වීමෙන් වෙනත් ද්වාරයක උපන් කාය කර්මය ද එසේ නොකියවෙන බැවින්, කර්මපථ සැසඳීම හා විරුද්ධත්වයක් ඇතිවිය හැකිය. එම අවිරුද්ධ බව එතැනදීම (කර්මපථ සැසඳීමේදී) පවසන්නෙමු. සීල සංවරාදි පස නික්ඛේප කණ්ඩයේදී පැහැදිලි වනු ඇත. එහිදී ඥාණ සංවරයෙහි පච්චයසන්නිස්සිත සීලය ද, වීර්ය සංවරයෙහි ආජීව පාරිසුද්ධි සීලය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

අකුසලකම්මපථකථාවණ්ණනා

අකුසල කර්මපථ කථා වර්ණනාව

සරසෙනෙව ච පතනසභාවස්ස පාණස්ස අන්තරා එව අතීව පාතනං අතිපාතො, සණිකං පතිතුං අදත්වාව සීඝං පාතනන්ති අත්ථො. අතික්කම්ම වා සත්ථාදීහි අභිභවිත්වා පාතනං අතිපාතො. පයොගවත්ථුමහන්තතාදීහි මහාසාවජ්ජතා තෙහි පච්චයෙහි උප්පජ්ජමානාය චෙතනාය බලවභාවතො. යථාවුත්තපච්චයවිපරියායෙපි තංතංපච්චයෙහි උප්පජ්ජමානාය චෙතනාය බලවාබලවවසෙනෙව අප්පසාවජ්ජමහාසාවජ්ජතා වෙදිතබ්බා. ඉද්ධිමයො කම්මවිපාකජිද්ධිමයො දාඨාකොටිකාදීනං විය.

තම ස්වභාවයෙන්ම බිඳී වැටෙන සුළු වූ ප්‍රාණියාගේ ජීවිතය අවසාන වීමට පෙරම ඉතා වේගයෙන් නැසීම 'අතිපාත' නම් වේ. සෙමින් වැටීමට ඉඩ නොදී වහාම වැටෙන්නට සැලැස්වීම මෙහි අර්ථයයි. නැතහොත් ආයුධ ආදියෙන් යටපත් කොට නැසීම 'අතිපාත' නම් වේ. ප්‍රයෝගය සහ වස්තුවෙහි මහත් බව ආදිය නිසා මහා සාවද්‍ය (මහත් වරදක්) වේ. එය එම හේතූන් නිසා උපදින චේතනාවේ ප්‍රබලත්වය නිසාය. පවසන ලද හේතූන්ගේ වෙනස් වීමේදී වුවද, ඒ ඒ හේතූන් නිසා උපදින චේතනාවේ ප්‍රබල හෝ දුර්වල ස්වභාවය අනුවම අල්ප සාවද්‍ය හෝ මහා සාවද්‍ය බව දත යුතුය. 'ඉද්ධිමය' යනු දාඨාකෝටිකාදීන් මෙන් කර්ම විපාකයෙන් හටගත් ඍද්ධිමය ප්‍රයෝගයයි.

ගොත්තරක්ඛිතා සගොත්තෙහි රක්ඛිතා. ධම්මරක්ඛිතා සහධම්මිකෙහි රක්ඛිතා. සසාමිකා සාරක්ඛා. යස්සා ගමනෙ රඤ්ඤා දණ්ඩො ඨපිතො, සා සපරිදණ්ඩා. අත්ථභඤ්ජකොති කම්මපථප්පත්තං වුත්තං. කම්මපථකථා හෙසාති. අත්තනො සන්තකං අදාතුකාමතායාතිආදි මුසාවාදසාමඤ්ඤතො වුත්තං. හසාධිප්පායෙන විසංවාදනපුරෙක්ඛාරස්සෙව මුසාවාදො. සුඤ්ඤභාවන්ති පීතිවිරහිතතාය රිත්තතං. අත්ථවිපන්නතාය න හදයඞ්ගමා. අග්ගණ්හන්තෙති අසද්දහන්තෙ කම්මපථභෙදො න හොති. යො කොචි පන සම්ඵප්පලාපො ද්වීහි සම්භාරෙහි සිජ්ඣතීති. අත්තනො පරිණාමනං චිත්තෙනෙවාති වෙදිතබ්බං. මිච්ඡා පස්සතීති විතථං පස්සති.

'ගොත්ත රක්ඛිතා' යනු තමාගේම නෑයින් විසින් රකිනු ලබන තැනැත්තියයි. 'ධම්ම රක්ඛිතා' යනු තමා හා එකම ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නන් විසින් රකිනු ලබන තැනැත්තියයි. 'සසාමිකා' යනු ස්වාමියෙකු සහිත වූ රක්ෂිත තැනැත්තියයි. යම් තැනැත්තියකගේ ගමනාගමනයේදී රජු විසින් දඬුවම් නියම කර ඇත්ද, ඇය 'සපරිදණ්ඩා' නම් වේ. 'අත්ථභඤ්ජකෝ' යන්නෙන් කර්මපථයට පත් වූ මුසාවාදය පවසන ලදී. මෙය කර්මපථ කථාවකි. 'තම සන්තකය දීමට අකමැති බවින්' යනාදිය මුසාවාදයේ සාමාන්‍ය ස්වභාවය නිසා පවසන ලදී. සිනාසීමේ අදහසින් වුවද, රැවටීමේ අදහස පෙරදැරිව කරන්නාටම මුසාවාදය වේ. 'සුඤ්ඤභාවං' යනු ප්‍රීතියෙන් තොර බව නිසා ඇති වන හිස් බවයි. අර්ථය විකෘති වූ බැවින් හදවතට ප්‍රිය නොවේ. අසන්නා පිළිනොගන්නා විට කර්මපථය බිඳීමක් (සම්පූර්ණ වීමක්) සිදු නොවේ. නමුත් යම්කිසි සම්ඵප්පලාපයක් අංග දෙකකින් සම්පූර්ණ වන බව දත යුතුය. 'තමා වෙතට හරවා ගැනීම' සිතින්ම සිදුවන්නක් බව දත යුතුය. 'මිච්ඡා පස්සති' යනු අසත්‍යය දකියි යන්නයි.

කොට්ඨාසතොති [Pg.81] ඵස්සපඤ්චමකාදීසු චිත්තඞ්ගකොට්ඨාසෙසු යෙ කොට්ඨාසා හොන්ති, තතොති අත්ථො. නනු ච චෙතනා කම්මපථෙසු න වුත්තාති පටිපාටියා සත්තන්නං කම්මපථභාවො න යුත්තොති? න, අවචනස්ස අඤ්ඤහෙතුත්තා. න හි චෙතනාය අකම්මපථත්තා කම්මපථරාසිම්හි අවචනං, කදාචි පන කම්මපථො හොති, න සබ්බදාති කම්මපථභාවස්ස අනියතත්තා අවචනං. යදා පන කම්මපථො හොති, තදා කම්මපථරාසිසඞ්ගහො න නිවාරිතොති. ‘‘පඤ්ච සික්ඛාපදා පරිත්තාරම්මණා එවා’’ති එතෙන අදින්නාදානාදීනං සත්තාරම්මණභාවවිරොධං ‘‘සත්තසඞ්ඛාතෙ සඞ්ඛාරෙ එව ආරබ්භ පවත්තිතො’’ති සයමෙව පරිහරිස්සති. ‘‘නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා’’ති පවත්තමානා දිට්ඨි තෙභූමකධම්මවිසයාවාති සඞ්ඛාරාරම්මණතා වුත්තා. විපාකනිස්සන්දඵලානි යථාක්කමං නිරයාදිවිපාකදුග්ගතතාදීනි.

'කොට්ඨාසතෝ' යනු ඵස්සපඤ්චමක ආදී චිත්තාංග කොටස් අතුරින් යම් කොටස් කෙනෙක් වෙත්ද, ඒ කොටස් වශයෙන් යනු අර්ථයයි. 'කර්මපථයන්හි චේතනාවන් වදාරා නැත, එබැවින් පිළිවෙළින් එන සත් වැදෑරුම් (කාය, වචී) කර්මයන්ගේ කර්මපථ භාවය නුසුදුසු නොවේද?' යනුවෙන් විමසිය හැක. එය එසේ නොවේ; එය වදාරා නැත්තේ වෙනත් හේතුවක් නිසාය. චේතනාව කර්මපථයක් නොවන නිසා කර්මපථ රාශියෙහි සඳහන් නොකළා නොවේ. ඇතැම් විට එය කර්මපථයක් වන අතර, සෑම විටම එසේ නොවන බැවින්, එහි කර්මපථ භාවය අනිශ්චිත හෙයින් එසේ වදාරා නැත. යම් විටක එය කර්මපථයක් වේද, එකල්හි එය කර්මපථ රාශියට ඇතුළත් කිරීම වළක්වා නැත. 'පඤ්ච සික්ඛාපදා පරින්තා රම්මණා ඒව' (සිල්පද පහ කුඩා අරමුණු ඇත්තාහ) යන මෙම විභංග පාළි පාඨය මගින් අදත්තාදානාදී කර්මපථයන්ගේ සත්ව අරමුණු සහිත භාවයට ඇති විරෝධය, 'සත්වයන් යැයි කියනු ලබන සංස්කාරයන්ම අරභයා පවතියි' යනුවෙන් අටුවාචාරීන් වහන්සේ විසින්ම පසුව විසඳනු ඇත. 'ඖපපාතික සත්වයෝ නැතැයි' යනුවෙන් පවතින දෘෂ්ටිය තේභූමක ධර්මයන් විෂය කොට පවතින බැවින්, එය සංස්කාර අරමුණු කොට පවතින්නක් ලෙස වදාරන ලදී. විපාක හා නිස්සන්ද ඵලයන් නම් පිළිවෙළින් නරකාදී විපාකයන් සහ දුගතිගාමී බව ආදියයි.

අකුසලකම්මපථකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අකුසල කර්මපථ කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

කුසලකම්මපථකථාවණ්ණනා

කුසල කර්මපථ කථා වර්ණනාව

පාණාතිපාතාදීහි පන විරතියොති එතං යාහි විරතීහි සම්පයුත්තා චෙතනා ‘‘කායවචීකම්මානී’’ති වුච්චන්ති, තාසඤ්ච කම්මපථභාවො යුත්තොති කත්වා වුත්තං. තථා හි වක්ඛති ‘‘පටිපාටියා සත්ත චෙතනාපි වට්ටන්ති විරතියොපී’’ති. අල්ලසසමංසන්ති ජීවමානකසසමංසං. වොරොපෙතා හුත්වා නාභිජානාමි. දුස්සීල්‍යාදාරම්මණා තදාරම්මණා. ජීවිතින්ද්‍රියාදිආරම්මණා කථං දුස්සීල්‍යාදීනි පජහන්තීති තං දස්සෙතුං ‘‘යථා පනා’’තිආදි වුත්තං. අනභිජ්ඣා…පෙ… විරමන්තස්සාති අභිජ්ඣං පජහන්තස්සාති අත්ථො. න හි මනොදුච්චරිතා විරති අත්ථි අනභිජ්ඣාදීහෙව තප්පහානතො.

'ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වැළකීම' යනු යම් විරතීන් (වැළකීම්) හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ චේතනාවෝ 'කාය හා වචී කර්ම' යැයි කියනු ලබද්ද, ඔවුන්ගේද කර්මපථ භාවය උචිත යැයි සලකා පවසන ලදී. එබැවින් 'පිළිවෙළින් සත් වැදෑරුම් චේතනාවෝ ද විරතීහු ද වටී (කර්මපථ වෙත්)' යැයි පසුව පවසනු ඇත. 'අල්ලසසමංසං' යනු ජීවත් වන හාවෙකුගේ අමු මස් යන්නයි. 'වොරෝපේතා හුත්වා නාභිජානාමි' යනු (ජීවිතයෙන්) තොර කළ බවක් මම නොදනිමි යන්නයි. දුශ්ශීලභාවය ආදියට අරමුණු වන දෑ ඒ සඳහා අරමුණු වේ. ජීවිතේන්ද්‍රිය ආදී අරමුණු ඇත්තෝ කෙසේ නම් දුශ්ශීලභාවය ආදිය ප්‍රහීණ කරත්ද යන්න පෙන්වීමට 'යථා පන' යනාදිය වදාරන ලදී. 'අනභිජ්ඣා...පේ... විරමන්තස්ස' යනු අභිධ්‍යාව දුරු කරන්නාට යන අර්ථයයි. මනෝ දුශ්චරිතයෙන් වෙන් වූ වෙනම විරතියක් නැත; මන්ද යත් අනභිධ්‍යාව ආදී ධර්මයන්ගෙන්ම එය ප්‍රහීණ වන බැවිනි.

කම්මපථසංසන්දනකථාවණ්ණනා

කර්මපථ සංසන්දන කථා වර්ණනාව

කම්මපථප්පත්තානං දුස්සීල්‍යාදීනං අසංවරානං තථා දුච්චරිතානඤ්ච අකුසලකම්මපථෙහි කම්මපථප්පත්තානමෙව ච සුසීල්‍යාදීනං සංවරානං තථා සුචරිතානඤ්ච කුසලකම්මපථෙහි අත්ථතො නානත්තාභාවදස්සනං. අථ වා තෙසං ඵස්සද්වාරාදීහි අවිරොධභාවෙන දීපනං කම්මපථසංසන්දනන්ති කෙචි වදන්ති[Pg.82], තදෙතං විචාරෙතබ්බං. න හි පඤ්චඵස්සද්වාරපඤ්චඅසංවරද්වාරපඤ්චසංවරද්වාරෙසු උප්පන්නානං අසංවරානං සංවරානඤ්ච කම්මපථතා අත්ථි පාණාතිපාතාදීනං පරසන්තකවත්ථුලොභපරසත්තාරම්මණබ්‍යාපාදඅහෙතුකදිට්ඨිආදීනඤ්ච තෙසු ද්වාරෙසු අනුප්පත්තිතො. තිවිධකආයදුච්චරිතාදීනි ච කම්මපථාති පාකටා එවාති කිං තෙසං කම්මපථෙහි නානත්තාභාවදස්සනෙන, න ච දුච්චරිතානං සුචරිතානඤ්ච ඵස්සද්වාරාදිවසෙන උප්පත්ති දීපිතා, නාපි අසංවරානං සංවරානඤ්ච යතො තෙසං ඵස්සද්වාරාදීහි අවිරොධභාවෙන දීපනා සියා, කෙවලං පන ඵස්සද්වාරාදිවසෙන උප්පන්නානං අසංවරානං සංවරානඤ්ච කායකම්මාදිතා දීපිතා. යදි ච එත්තකං කම්මපථසංසන්දනං, ‘‘අකුසලං කායකම්මං පඤ්චඵස්සද්වාරවසෙන නුප්පජ්ජතී’’තිආදි කම්මපථසංසන්දනං න සියා. එසාපි ඡඵස්සද්වාරාදීහි අවිරොධදීපනාති චෙ, වුත්තමෙව පකාරන්තරෙන දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’ති න වත්තබ්බං. සමුච්චයත්ථෙ ච අථ වා-සද්දෙ කම්මපථප්පත්තානෙව දුස්සීල්‍යාදීනි කායකම්මාදිනාමෙහි වදන්තෙහි මනොකම්මස්ස ඡඵස්සද්වාරවසෙන උප්පත්ති න වත්තබ්බා. න හි තං චක්ඛුද්වාරාදිවසෙන උප්පජ්ජතීති. යදි ච කම්මපථප්පත්තා එව අසංවරාදයො ගහිතා, දුච්චරිතෙහි අඤ්ඤෙසං අසංවරානං අභාවා තෙසඤ්ච තංතංකම්මභාවස්ස වුත්තත්තා ‘‘චොපනකායඅසංවරද්වාරවසෙන උප්පන්නො අසංවරො අකුසලං කායකම්මමෙව හොතී’’තිආදි න වත්තබ්බං සියා. වුච්චමානෙ හි තස්මිං සඞ්කරො සියා, වචීමනොකම්මානිපි හි කායද්වාරෙ උප්පජ්ජන්ති, තථා සෙසද්වාරෙසුපි කම්මන්තරානීති.

කර්මපථයට පත් වූ දුශ්ශීල්‍යාදී අසංවරයන්ගේ සහ දුශ්චරිතයන්ගේ ද, අකුසල කර්මපථයන් හා පරමාර්ථ වශයෙන් වෙනසක් නොමැති බව පෙන්වා දීමත්; එසේම කර්මපථයට පත් වූ සුශීල්‍යාදී සංවරයන්ගේ සහ සුචරිතයන්ගේ ද, කුසල කර්මපථයන් හා අර්ථ වශයෙන් වෙනසක් නොමැති බව පෙන්වා දීමත් (මෙම සංසන්දනයෙන් අදහස් වේ). එසේ නැතහොත්, ඔවුන්ගේ ඵස්ස ද්වාරාදිය හා අවිරෝධීව පැවතීම පෙන්වා දීම කර්මපථ සංසන්දනය යැයි ඇතැම්හු පවසති. ඒ පිළිබඳව විමසා බැලිය යුතුය. පංච ඵස්ස ද්වාර, පංච අසංවර ද්වාර හා පංච සංවර ද්වාරයන්හි උපදින අසංවරයන්ගේ හෝ සංවරයන්ගේ කර්මපථ භාවයක් නැත; මන්ද යත් ප්‍රාණාතිපාතාදිය හෝ පරසන්තක වස්තු කෙරෙහි ලෝභය, පරසත්වයන් අරමුණු වූ ව්‍යාපාදය සහ අහේතුක දෘෂ්ටිය ආදිය එම ද්වාරයන්හි හමු නොවන බැවිනි. ත්‍රිවිධ කාය දුශ්චරිතාදිය කර්මපථයන් ලෙස ප්‍රකට බැවින්, ඔවුන්ගේ කර්මපථයන් හා ඇති අනන්‍යතාව පෙන්වීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? තවද දුශ්චරිතයන්ගේ හා සුචරිතයන්ගේ උප්පත්තිය ඵස්ස ද්වාරාදිය ඇසුරින් පෙන්වා නැත. අසංවරයන්ගේ හා සංවරයන්ගේ ද එසේමය. එසේ නම් ඔවුන්ගේ ඵස්ස ද්වාරාදිය හා අවිරෝධී බවක් කෙසේ පෙන්විය හැකිද? කේවල වශයෙන් ඵස්ස ද්වාරාදිය ඇසුරින් උපන් අසංවර සංවරයන්ගේ කායකර්ම බව ආදිය පමණක් පෙන්වා ඇත. ඉදින් සංසන්දනය එපමණක් නම්, 'අකුසල කායකර්මය පංච ඵස්ස ද්වාරයන්ගෙන් නූපදියි' යනාදී කර්මපථ සංසන්දනයක් නොවනු ඇත. මෙයද ද්වාර හය හා අවිරෝධය පෙන්වීමක් යැයි පවසන්නේ නම්, වදාරන ලද කරුණම වෙනත් ක්‍රමයකින් පෙන්වීමට 'අථ වා' (තවද) යනුවෙන් නොකිව යුතුය. තවද 'අථ වා' යන්න සමුච්චයාර්ථයේ ගන්නේ නම්, කර්මපථයට පත් වූ දුශ්ශීල්‍යාදියම කායකර්ම ආදී නම්වලින් හඳුන්වන්නන් විසින් මනෝකර්මයේ උප්පත්තිය ෂඩ් ඵස්ස ද්වාරයන්ගෙන් සිදුවන බව නොකිව යුතුය. මන්ද එය චක්ඛු ද්වාරාදියෙන් නූපදින බැවිනි. ඉදින් කර්මපථයට පත් වූ අසංවරයන්ම ගත්තේ නම්, දුශ්චරිතයන්ගෙන් තොර අසංවරයන් නොමැති බැවින් සහ ඔවුන්ගේ ඒ ඒ කර්මභාවය පවසා ඇති බැවින්, 'කය සොලවන අසංවර ද්වාරයෙන් උපන් අසංවරය අකුසල කායකර්මයක්ම වේ' යනාදිය නොකිව යුතුව තිබුණි. එසේ පවසන්නේ නම් එහි මිශ්‍ර වීමක් (සංකරයක්) සිදු වේ; මන්ද වචී කර්ම හා මනෝ කර්මයන්ද කාය ද්වාරයෙහි උපදින බැවිනි. එමෙන්ම සෙසු ද්වාරයන්හි ද අන්‍ය කර්මයන් උපදියි.

අථ පන ද්වාරන්තරෙ උප්පජ්ජමානං කම්මන්තරම්පි තංද්වාරිකකම්මමෙව සියා, ‘‘තිවිධං කායදුච්චරිතං අකුසලං කායකම්මමෙවා’’තිආදි, ‘‘අකුසලං කායකම්මං චොපනකායඅසංවරද්වාරවසෙන වාචාඅසංවරද්වාරවසෙන ච උප්පජ්ජතී’’තිආදි ච විරුජ්ඣෙය්‍ය. දුච්චරිතානඤ්හි අඤ්ඤද්වාරචරණං අත්ථි, න චස්ස ද්වාරන්තරුප්පන්නං කම්මන්තරං හොතීති. තස්මා හෙට්ඨා කම්මපථප්පත්තානං එව කායකම්මාදිභාවස්ස වුත්තත්තා සෙසානඤ්ච තංතංද්වාරුප්පන්නානං කුසලාකුසලානං ද්වාරසංසන්දනෙ තංතංද්වාරපක්ඛිකභාවස්ස කතත්තා ඉධ කම්මපථං අප්පත්තානඤ්ච චෙතනාභාවතො අකම්මානඤ්ච අසංවරානං සංවරානඤ්ච භජාපියමානානං කම්මපථානං විය කායකම්මාදිතාදීපනං, කම්මපථප්පත්තානං තිවිධකායදුච්චරිතාදීනං තිවිධකායසුචරිතාදීනඤ්ච ද්වාරන්තරචරණෙපි කායකම්මාදිභාවාවිජහනදීපනං, යථාපකාසිතානඤ්ච කම්මපථභාවං පත්තානං [Pg.83] අපත්තානඤ්ච අකුසලකායකම්මාදීනඤ්ච කුසලකායකම්මාදීනඤ්ච ඵස්සද්වාරාදීහි උප්පත්තිපකාසනඤ්ච කම්මපථසංසන්දනං නාම. කස්මා? අකම්මපථානං කම්මපථෙසු කම්මපථානඤ්ච අකම්මපථෙසු සමානනාමතාවසෙන, කම්මපථානං කම්මපථෙසු සාමඤ්ඤනාමාවිජහනවසෙන, උභයෙසඤ්ච උප්පත්තිවසෙන ද්වාරෙසු එත්ථ සංසන්දිතත්තා.

නැතහොත්, වෙනත් ද්වාරයක උපදින අන්‍ය කර්මයක් වුවද එම ද්වාරයට අයත් කර්මයක්ම වන්නේ නම්, 'ත්‍රිවිධ කාය දුශ්චරිතය අකුසල කායකර්මයක්ම වේ' යනාදියත්, 'අකුසල කායකර්මය කය සොලවන අසංවර ද්වාරයෙන් හෝ වචී අසංවර ද්වාරයෙන් උපදියි' යනාදියත් එකිනෙකට පරස්පර වනු ඇත. දුශ්චරිතයන්ගේ අන්‍ය ද්වාරයන්හි හැසිරීමක් පවතියි, එහෙත් වෙනත් ද්වාරයක උපන් පමණින් එය වෙනත් කර්මයක් නොවේ. එබැවින් ඉහතින් කර්මපථයට පත් වූවන්ගේම කායකර්ම ආදී භාවය පවසා ඇති බැවින් සහ සෙසු ද්වාරයන්හි උපන් කුසලාකුසලයන් ඒ ඒ ද්වාරයන්ට පක්ෂපාතී බව පෙන්වා ඇති බැවින්, මෙහිදී කර්මපථයට පත් නොවූ, චේතනා ස්වභාවයෙන් යුත්, එහෙත් කර්මපථ නොවන අසංවර සංවරයන් කායකර්ම ආදී ලෙස පෙන්වීමත්; කර්මපථයට පත් වූ ත්‍රිවිධ කාය දුශ්චරිතයන් හා ත්‍රිවිධ කාය සුචරිතයන් වෙනත් ද්වාරයක හැසිරුණ ද ඔවුන්ගේ කායකර්ම ආදී භාවය අත් නොහරින බව පෙන්වීමත්; ප්‍රකාශිත පරිදි කර්මපථ භාවයට පත් වූ හා පත් නොවූ අකුසල කායකර්මයන්ගේ හා කුසල කායකර්මයන්ගේ ඵස්ස ද්වාරාදියෙන් උප්පත්තිය පෙන්වීමත් 'කර්මපථ සංසන්දනය' නම් වේ. එයට හේතුව කුමක්ද? කර්මපථ නොවන දුශ්චරිතාදිය කර්මපථයන්හි ද, කර්මපථයන් අකර්මපථයන්හි ද සමාන නාමයන්ගෙන් හැඳින්වීමත්; කර්මපථයන් කර්මපථයන්හිම සාමාන්‍ය නාමයන් අත් නොහැර පෙන්වීමත්; මෙම දෙවර්ගයේම ද්වාරයන්හි උප්පත්තිය මෙහි සංසන්දනය කොට දක්වා ඇති බැවිනි.

තත්ථ තිවිධකම්මද්වාරවසෙන උප්පන්නානං කම්මානං ඤාතකම්මභාවතාය තංතංකම්මභාවස්ස අවචනීයත්තා කම්මද්වාරෙසු තෙසං උප්පත්තියා ච වුත්තත්තා පඤ්චවිඤ්ඤාණද්වාරවසෙන අසංවරාදීනං උප්පත්තිපරියායවචනාභාවතො ච කම්මද්වාරවිඤ්ඤාණද්වාරානි විරජ්ඣිත්වා ‘‘පඤ්චඵස්සද්වාරවසෙන හි උප්පන්නො’’තිආදි වුත්තං. ‘‘යම්පිදං චක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයා උප්පජ්ජති සුඛං වා’’තිආදිනා ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයා වෙදනාක්ඛන්ධො අත්ථි කුසලො’’තිආදිනා ච පඤ්චඵස්සද්වාරවසෙන අසංවරාදීනං උප්පත්තිපරියායො වුත්තො, න ච ‘‘යමිදං චක්ඛුවිඤ්ඤාණපච්චයා’’තිආදිවචනං අත්ථීති. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණසහජාතො හි ඵස්සො චක්ඛුසම්ඵස්සො’’තිආදි (ධ. ස. 1 කම්මකථා; මහානි. අට්ඨ. 86). තෙන හි අසංවරානං සංවරානඤ්ච චක්ඛුසම්ඵස්සාදීහි අසහජාතත්තා මනොසම්ඵස්සසහජාතානඤ්ච චක්ඛුසම්ඵස්සද්වාරාදිවසෙන උප්පත්ති දීපිතාති. ‘‘සො හි කායද්වාරෙ චොපනං පත්තො අකුසලං කායකම්මං හොතී’’තිආදිනා ‘‘චොපනකායඅසංවරද්වාරවසෙන උප්පන්නො අකුසලං කායකම්මමෙව හොතී’’තිආදිනා ච වචීකම්මාදීනඤ්ච කම්මපථප්පත්තානං අසංවරභූතානං කායකම්මාදිභාවෙ ආපන්නෙ ‘‘චතුබ්බිධං වචීදුච්චරිතං අකුසලං වචීකම්මමෙව හොතී’’තිආදිනා අපවාදෙන නිවත්ති දට්ඨබ්බා. එවඤ්ච කත්වා පුබ්බෙ දස්සිතෙසු අසංවරවිනිච්ඡයෙසු දුතියවිනිච්ඡයෙසු ච න කොචි විරොධො. න හි වචීකම්මාදිභූතො චොපනකායඅසංවරො කායකම්මාදි හොතීති.

එහි (කර්මපථ සංසන්දන කථාවෙහි), ත්‍රිවිධ කර්ම ද්වාරයන්ගේ වශයෙන් උපන්නා වූ කර්මයන්ගේ (ප්‍රකට) කර්ම භාවය දැනගත හැකි බැවින් ඒ ඒ කර්ම ස්වභාවයන් වෙන් වශයෙන් කිව යුතු නොවන නිසාත්, කර්ම ද්වාරයන්හි එම කර්මයන්ගේ උත්පත්තිය (කලින්ම) වදාරා ඇති බැවින් ද, පංච විඤ්ඤාණ ද්වාරයන්ගේ වශයෙන් අසංවරාදියෙහි උත්පත්ති ක්‍රමයක් (පර්යාය වචනයක්) නොමැති බැවින් ද, කර්ම ද්වාර හා විඤ්ඤාණ ද්වාරයන් මඟ හැර 'පංච ඵස්ස ද්වාරයන්ගේ වශයෙන් උපන්නේය' යනාදිය වදාරන ලදී. 'ඇසෙහි ස්පර්ශය ප්‍රත්‍ය කොට යම් සැප වේදනාවක් උපදී ද' යනාදියෙන් හා 'චක්ඛුසම්ඵස්ස ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් කුසල් වූ වේදනා ස්කන්ධයක් ඇත්තේය' යනාදියෙන් පංච ඵස්ස ද්වාරයන්ගේ වශයෙන් අසංවරාදියෙහි උත්පත්ති ක්‍රමය වදාරන ලද නමුත්, 'චක්ඛු විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍යයෙන්' යනුවෙන් වචනයක් (පැහැදිලිව) නොමැත. 'චක්ඛු විඤ්ඤාණය හා සමඟ උපන් ස්පර්ශය චක්ඛුසම්ඵස්සය වේ' යනාදිය ද එසේම වදාරන ලදී. එබැවින් අසංවර හා සංවරයන් චක්ඛුසම්ඵස්ස ආදිය සමඟ එක්ව නූපදින බැවින් ද, මනෝසම්ඵස්සය හා සමඟ උපන් (සංවර අසංවරයන්ගේ) චක්ඛුසම්ඵස්ස ද්වාරාදිය වශයෙන් උත්පත්තිය පෙන්වා දෙන ලදී. 'ඔහු කාය ද්වාරයෙහි චලනයට (සසල වීමට) පැමිණි කල්හි අකුසල කාය කර්මයක් වෙයි' යනාදියෙන් ද, 'චලනය වූ කාය අසංවර ද්වාරය වශයෙන් උපන් අකුසල කාය කර්මයම වෙයි' යනාදියෙන් ද, කර්මපථයට පැමිණි අසංවර ස්වභාව ඇති වාග් කර්මාදිය කාය කර්මාදී භාවයට පත් වූ කල්හි 'සිවු වැදෑරුම් වාග් දුශ්චරිතය අකුසල වාග් කර්මයම වෙයි' යනාදී වූ ව්‍යතිරේක වචනයෙන් එම කාය කර්මාදී නාමය වැළැක්වීම දත යුතුය. මෙසේ කිරීමෙන් පෙර දැක්වූ අසංවර විනිශ්චයන්හි හා දෙවන විනිශ්චයන්හි කිසිදු පරස්පරතාවයක් නොමැත. වාග් කර්මාදියෙන් හටගත් ශරීර චලනය (කාය අසංවරය) කාය කර්මාදිය නොවන බැවිනි.

අකුසලං මනොකම්මං පන ඡඵස්සද්වාරවසෙන උප්පජ්ජති, තං කායවචීද්වාරෙසු චොපනං පත්තං අකුසලං කායවචීකම්මං හොතීති එත්ථ කිං තං අකුසලං මනොකම්මං නාම, හෙට්ඨා දස්සිතනයෙන ච කායවචීද්වාරෙසු උප්පන්නං තිවිධං මනොදුච්චරිතං චොපනං අප්පත්තං සබ්බාකුසලඤ්ච. යදි එවං තස්ස කායවචීකම්මභාවො නත්ථීති ‘‘චොපනප්පත්තං කායවචීකම්මං හොතී’’ති න යුජ්ජතීති[Pg.84]? නො න යුජ්ජති චොපනප්පත්තං කායෙ වාචාය ච අකුසලං කම්මං හොතීති අත්ථසිද්ධිතො. කම්මං පන හොන්තං කිං කම්මං හොතීති? මනොකම්මමෙව හොතීති. ඉදං වුත්තං හොති – චොපනප්පත්තං අකුසලං කායද්වාරෙ වචීද්වාරෙ ච මනොකම්මං හොතීති. අථ වා තං-සද්දස්ස මනොකම්මෙන සම්බන්ධං අකත්වා ඡඵස්සද්වාරවසෙන යං උප්පජ්ජති, තන්ති යථාවුත්තඋප්පාදමත්තපරිච්ඡින්නෙන සම්බන්ධො කාතබ්බො. කිං පන තන්ති? කම්මකථාය පවත්තමානත්තා කම්මන්ති විඤ්ඤායති, තඤ්ච මනොසම්ඵස්සද්වාරෙ උප්පජ්ජමානම්පි තිවිධං කම්මං හොතීති. යථා තං හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘කායවචීද්වාරෙසු චොපනං පත්ත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ නියමස්ස අකතත්තා චොපනප්පත්ති උපලක්ඛණභාවෙන කායවචීකම්මනාමසාධිකාව, න පන සබ්බම්පි චොපනප්පත්තං කායවචීකම්මමෙව, නාපි කුසලපක්ඛෙ චොපනං අප්පත්තං කායවචීකම්මං න හොතීති අයමත්ථො සිද්ධොව හොතීති.

අකුසල මනෝ කර්මය සය වැදෑරුම් ඵස්ස ද්වාරයන්ගේ වශයෙන් උපදී; එය කාය වාග් ද්වාරයන්හි චලනයට පැමිණි කල්හි අකුසල කාය වාග් කර්මයක් වෙයි. මෙහි අකුසල මනෝ කර්මය නම් කුමක්ද? යත්: යට දැක්වූ ක්‍රමයට කාය වාග් ද්වාරයන්හි උපන්නා වූ තෙවැදෑරුම් මනෝ දුශ්චරිතය ද, චලනයට පත් නොවූ සියලු අකුසලය ද වේ. ඉදින් එසේ නම්, එහි කාය වාග් කර්ම භාවයක් නොමැති බැවින් 'චලනයට පැමිණි කාය වාග් කර්මය වෙයි' යන්න නොගැලපෙන්නේ නොවේද? නැත, එය නොගැලපෙන්නේ නොවේ; චලනයට පත් වූ කල්හි කයෙහි හෝ වචනයෙහි අකුසල කර්මයක් වේය යන අර්ථය සිද්ධ වන බැවිනි. එසේ කර්මයක් වන්නේ නම්, එය කුමන කර්මයක් වේද? එය මනෝ කර්මයම වෙයි. මෙයින් අදහස් කළේ: කාය වාග් ද්වාරයන්හි චලනයට පත් වූ අකුසල මනෝ කර්මයක් වන බවයි. නැතහොත්, 'තං' යන වචනය මනෝ කර්මය හා සම්බන්ධ නොකොට, සය වැදෑරුම් ඵස්ස ද්වාරයන්ගේ වශයෙන් යමක් උපදී ද, එය වදාරන ලද උත්පත්ති මාත්‍රයෙන් පරිච්ඡේද කරන ලද (කර්මය) හා සම්බන්ධ කළ යුතුය. එසේ නම් 'තං' යනු කුමක්ද? කර්ම කථාව පවතින බැවින් එය 'කර්මය' යැයි දත යුතුය. එය මනෝ සම්ඵස්ස ද්වාරයෙහි උපදින කල්හි ද තෙවැදෑරුම් කර්මයක් වෙයි. එය යම් පරිද්දකින් වේ ද, එය පෙන්වීමට 'කාය වාග් ද්වාරයන්හි චලනයට පැමිණි' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි (ඒකාන්තයෙන්ම මෙසේමය කියා) නියමයක් නොකළ බැවින්, චලනයට පැමිණීම උපලක්ෂණයක් වශයෙන් කාය වාග් කර්ම යන නාමය සාදා දීමක් පමණක් වන අතර, චලනය වූ සියල්ලම කාය වාග් කර්මයම නොවන බවත්, කුසල පක්ෂයෙහි චලනය නොවූ දෑ කාය වාග් කර්ම නොවේය යන අර්ථය ද සිද්ධ වන බවත් දත යුතුය.

අථ වා තන්ති තං ඡඵස්සද්වාරවසෙන උප්පජ්ජමානං මනොකම්මන්ති සබ්බං මනසාපි නිප්ඵජ්ජමානං කම්මං මනොකම්මන්ති චොදකාධිප්පායෙන ගහෙත්වා වදති, න පුබ්බෙ දස්සිතමනොකම්මන්ති. යො හි පරස්ස අධිප්පායො ‘‘මනසා නිප්ඵත්තිතො සබ්බෙන මනොකම්මෙනෙව භවිතබ්බං, න කායවචීකම්මෙනා’’ති, තං නිවත්තෙත්වා කම්මත්තයනියමං දස්සෙතුං ඉදමාරද්ධං ‘‘තං කායවචීද්වාරෙසු චොපනං පත්ත’’න්තිආදි. එත්ථ ච සඞ්කරාභාවො පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. අථ වා කම්මන්ති අවිසෙසෙන කම්මසද්දමත්තෙන සම්බන්ධං කත්වා යථාවුත්තො කම්මප්පභෙදො යථා හොති, තං පකාරං දස්සෙති. අසඞ්කරො ච වුත්තනයොව. යං පන වදන්ති ‘‘කායවචීකම්මසහජාතා අභිජ්ඣාදයො යදා චෙතනාපක්ඛිකා හොන්ති, තදා තානි මනොකම්මානි කායවචීකම්මානි හොන්තී’’ති, තඤ්ච න, චෙතනාපක්ඛිකානං මනොකම්මත්තාභාවා. අබ්බොහාරිකත්තෙ ච මනොකම්මතා සුට්ඨුතරං නත්ථි. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘අබ්බොහාරිකා වා’’ති. තස්මා මනොකම්මස්ස කායවචීකම්මතා න වත්තබ්බා. අභිජ්ඣාදිකිරියාකාරිකාය එව චෙතනාය සම්පයුත්තා අභිජ්ඣාදයො මනොකම්මං, න පාණාතිපාතාදිකායවචීකිරියාකාරිකායාති භිය්‍යොපි තෙසං මනොකම්මතාති න තෙසං මනොකම්මානං සතං කායවචීකම්මතා වත්තබ්බාති. එවං කම්මානං ද්වාරෙසු ද්වාරානඤ්ච කම්මෙසු අනියතත්තා ද්වාරනිබන්ධනං න කතං. ඉදානි අකතෙපි ච ද්වාරනිබන්ධනෙ යෙසං ද්වාරානං වසෙන ඉදං චිත්තං උප්පජ්ජති, තෙසං තංතංද්වාරකම්මපථානඤ්ච වසෙන උප්පත්තියා යථාභට්ඨපාළියා වුත්තාය [Pg.85] ච දීපනත්ථං ‘‘තත්ථ කාමාවචර’’න්තිආදිමාහ. චිත්තං තිවිධකම්මද්වාරවසෙන උප්පජ්ජතීති ඉදං මනොකම්මද්වාරභූතස්ස තෙන සභාවෙන උප්පත්තිං ගහෙත්වා වුත්තං. යථා වා චිත්තං චිත්තාධිපතෙය්‍යන්ති සම්පයුත්තවසෙන වුච්චති, එවමිධාපීති වෙදිතබ්බං. චොපනද්වයරහිතස්ස මනොපබන්ධස්ස මනොකම්මද්වාරභාවෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි.

නැතහොත් 'තං' යන්නෙන් එම සය වැදෑරුම් ඵස්ස ද්වාරයන්ගෙන් උපදින මනෝ කර්මය යන්න, සිතින් නිපදවෙන සියලු කර්ම මනෝ කර්ම යැයි චෝදකයාගේ අදහසින් පවසා ඇත; පෙර දැක්වූ මනෝ කර්මය නොවේ. 'සිතින් නිපදවන ලද සියල්ල මනෝ කර්මයෙන්ම විය යුතුය, කාය වාග් කර්මයෙන් නොවේ' යන පරමතය බැහැර කොට කර්ම තුනෙහි නියමය පෙන්වීමට 'එය කාය වාග් ද්වාරයන්හි චලනයට පැමිණි' යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. මෙහි ද (කර්මයන්) මිශ්‍ර නොවන බව පෙර ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. නැතහොත් 'කර්මය' යන සාමාන්‍ය වචනය හා සම්බන්ධ කොට වදාරන ලද කර්ම ප්‍රභේදයන් යම් පරිද්දකින් වේ ද, ඒ ආකාරය පෙන්වා දෙයි. එහි ද අසංකර භාවය පෙර පරිදිමය. යම්කිසිවෙක් පවසන්නේ නම් 'කාය වාග් කර්ම හා සහජාත වූ අභිජ්ඣා ආදිය යම් කලෙක චේතනා පක්ෂයෙහි වේ ද, එකල්හි එම මනෝ කර්ම කාය වාග් කර්ම වේ' යැයි පවසත් ද, එය නිවැරදි නොවේ; චේතනා පක්ෂයෙහි වූ අභිජ්ඣා ආදියෙහි මනෝ කර්ම භාවයක් නොමැති බැවිනි. ඒවා 'අව්‍යවහාරික' (අතිශයින් සියුම්/ගණනයට නොගත හැකි) බැවින් එහි මනෝ කර්ම භාවය වඩාත් නොමැත. 'අව්‍යවහාරික වේ' යැයි ආචාර්යවරුන් විසින් පවසා ඇත්තේ ද එබැවිනි. එබැවින් මනෝ කර්මය කාය වාග් කර්මයක් යැයි නොකිය යුතුය. අභිජ්ඣා ආදී ක්‍රියාවන් සිදු කරන චේතනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ අභිජ්ඣා ආදිය මනෝ කර්ම වන අතර, ප්‍රාණාතිපාතාදී කාය වාග් ක්‍රියා සිදු කරන චේතනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ අභිජ්ඣා ආදිය මනෝ කර්ම නොවේ යැයි පැවසීමෙන්, ඒවායේ මනෝ කර්ම භාවය වඩාත් තහවුරු වන බැවින්, මනෝ කර්ම වන ඒ අභිජ්ඣා ආදියට කාය වාග් කර්ම යැයි නොකිය යුතුය. මෙසේ කර්මයන් ද්වාරයන්හි ද ද්වාරයන් කර්මයන්හි ද ස්ථිර නොවන බැවින් ද්වාරයන්ටම බැඳීමක් (ද්වාර නිබන්ධනයක්) නොකරන ලදී. දැන්, ද්වාර නිබන්ධනයක් නොකළ ද, යම් ද්වාරයන්ගේ වශයෙන් මේ සිත උපදී ද, එම ද්වාරයන්ගේ හා ඒ ඒ ද්වාරයන්හි උපදින කර්මපථයන්ගේ වශයෙන් උත්පත්තිය පෙන්වීමට 'එහි කාමාවචර' යනාදිය වදාරන ලදී. 'සිත තෙවැදෑරුම් කර්ම ද්වාර වශයෙන් උපදී' යන්න මනෝ කර්ම ද්වාර වූ සිතේ ස්වභාවයෙන්ම උත්පත්තිය ගෙන වදාරන ලද්දකි. එසේම 'සිත සිතට අධිපති වේ' යැයි සම්ප්‍රයුක්ත වශයෙන් පවසන්නාක් මෙන් මෙහි ද දත යුතුය. චලන දෙකෙන් තොර වූ මනෝ ප්‍රබන්ධයේ මනෝ කර්ම ද්වාර භාවය ගැන කිව යුතුම දෙයක් නැත.

කම්මපථසංසන්දනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කර්මපථ සංසන්දන කථාවෙහි වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

ද්වාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ද්වාර කථාවෙහි වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

අයං යොජනාති ‘‘රූපාරම්මණං වා…පෙ… ධම්මාරම්මණං වා’’ති එතෙන සහ ‘‘යං යං වා පනා’’ති එතස්ස අයං සම්බන්ධොති අත්ථො. කො පනායං සම්බන්ධොති? යෙන වචනානි අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්බජ්ඣන්ති, තං පුබ්බාපරවචනෙ පයොජනං සම්බන්ධො. ඉධ ච සබ්බාරම්මණතාදිදස්සනං ‘‘රූපාරම්මණං වා…පෙ… ධම්මාරම්මණං වා’’ති එතස්ස අනන්තරං ‘‘යං යං වා පනා’’ති එතස්ස වචනෙ පයොජනං යොජනා දට්ඨබ්බං. තත්ථ ‘‘රූපාරම්මණං වා…පෙ… ධම්මාරම්මණං වා ආරබ්භා’’ති එත්තකෙන ආපන්නං දොසං දස්සෙත්වා තන්නිවත්තනවසෙන ‘‘යං යං වා පනා’’ති එතස්ස පයොජනං දස්සෙතුං ‘‘හෙට්ඨා’’තිආදිමාහ. දුතියෙ අත්ථවිකප්පෙ ‘‘යං යං වාපනා’’ති එතෙන අප්පධානම්පි රූපාදිං ආකඩ්ඪති. න හි පධානස්ස චිත්තස්ස අත්තනොයෙව ආරම්මණභාවො අත්ථීති. හෙට්ඨා වුත්තනයෙනාති සබ්බාරම්මණතාදිනයෙන. ‘‘හෙට්ඨා ගහිතමෙව ගහිතන්ති වත්වා තස්ස වචනෙ පයොජනං දස්සෙතුං ‘රූපං වා…පෙ… ඉදං වා ඉදං වා ආරබ්භා’ති කථෙතුං ඉදං වුත්ත’’න්ති වුත්තං. තත්ථ ඉදං වා ඉදං වාති එතං සබ්බාරම්මණතාදිං සන්ධාය කථිතන්ති වෙදිතබ්බං.

මෙය යෝජනාවයි: 'රූපාරම්මණං වා...ප... ධම්මාරම්මණං වා' යන මේ පාඨය සමඟ 'යං යං වා පනා' යන මේ පාඨයේ සම්බන්ධය මෙසේ බව අර්ථයයි. ඒ සම්බන්ධය කුමක්ද? යම් ප්‍රයෝජනයක් නිසා වචන එකිනෙකට සම්බන්ධ වේද, පූර්ව හා අපර වචන අතර පවතින ඒ ප්‍රයෝජනය සම්බන්ධයයි. මෙහිදී 'රූපාරම්මණං වා...ප... ධම්මාරම්මණං වා' යන මේ පාඨයට පසුව 'යං යං වා පනා' යන මේ පාඨය පැවසීමේ ප්‍රයෝජනය සියලු අරමුණු බව දැක්වීම ආදිය බවත්, එයම යෝජනාව බවත් දත යුතුය. එහි 'රූපාරම්මණං වා...ප... ධම්මාරම්මණං වා ආරබ්භ' යන මෙපමණ පාඨයකින් පැමිණි දෝෂය දක්වා, එය දුරු කිරීමේ වශයෙන් 'යං යං වා පනා' යන මෙහි ප්‍රයෝජනය දැක්වීමට 'හෙට්ඨා' යනාදිය වදාළහ. දෙවන අර්ථ විකල්පයේදී 'යං යං වා පනා' යන්නෙන් අප්‍රධාන වූ ද රූපාදිය ලබා ගනියි. ප්‍රධාන වූ සිතට තමාම අරමුණක් වීමක් නැති බැවිනි. 'පෙර කියන ලද ක්‍රමයෙන්' යනු සියලු අරමුණු බව ආදී ක්‍රමයෙනි. මහා අටුවාවෙහි මෙසේ සඳහන් වේ: 'යට පවසන ලද්දම පවසන ලදැයි කියා, එහි ප්‍රයෝජනය දැක්වීමට රූපං වා...ප... ඉදං වා ඉදං වා ආරබ්භ' යැයි කියන ලදී. එහි 'ඉදං වා ඉදං වා' යනු සියලු අරමුණු බව ආදිය අරභයා පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය.

ධම්මුද්දෙසවාරකථා

ධම්මුද්දේසවාර කථාව.

ඵස්සපඤ්චමකරාසිවණ්ණනා

ඵස්සපඤ්චමක රාශි වර්ණනාව.

ආචරියානන්ති රෙවතාචරියස්ස. න පනෙතං සාරතො දට්ඨබ්බං. න හි ඵස්සාදීනං කාමාවචරාදිභාවදස්සනත්ථං ඉදමාරද්ධං, කින්තු තස්මිං සමයෙ ඵස්සාදිසභාවදස්සනත්ථන්ති.

'ආචරියානං' යනු රේවත ආචාර්යයන් වහන්සේ පිළිබඳවයි. එහෙත් මෙය සාරයක් ලෙස නොගත යුතුය. මක්නිසාද යත්, ඵස්ස ආදියේ කාමාවචර බව ආදිය දැක්වීමට මෙය ආරම්භ නොකළ අතර, ඒ අවස්ථාවේ පවතින ඵස්සාදීන්ගේ ස්වභාවය දැක්වීම සඳහාම මෙය ආරම්භ කරන ලද්දක් බැවිනි.

චිත්තස්ස පඨමාභිනිපාතත්තාති සබ්බෙ චෙතසිකා චිත්තායත්තා චිත්තකිරියාභාවෙන වුච්චන්තීති ඵස්සො ‘‘චිත්තස්ස පඨමාභිනිපාතො’’ති වුත්තො. කාමං [Pg.86] උප්පන්නඵස්සො පුග්ගලො චිත්තචෙතසිකරාසි වා ආරම්මණෙන ඵුට්ඨො ඵස්සසහජාතාය වෙදනාය තංසමකාලමෙව වෙදෙති, ඵස්සො පන ඔභාසස්ස පදීපො විය වෙදනාදීනං පච්චයවිසෙසො හොතීති පුරිමකාලො විය වුත්තො. ගොපානසීනං උපරි තිරියං ඨපිතකට්ඨං පක්ඛපාසො. කට්ඨද්වයාදි විය එකදෙසෙන එකපස්සෙන අනල්ලීයමානොපි රූපෙන සහ ඵස්සස්ස සාමඤ්ඤං අනල්ලීයමානං සඞ්ඝට්ටනමෙව, න විසයභාවො, සඞ්ඝට්ටනඤ්ච ඵස්සස්ස චිත්තාරම්මණානං සන්නිපතනභාවො එව. වත්ථාරම්මණසන්නිපාතෙන සම්පජ්ජතීති සඞ්ඝට්ටනසම්පත්තිකො ඵස්සො. පාණිද්වයස්ස සන්නිපාතො විය චිත්තාරම්මණසන්නිපාතො ඵස්සො චිත්තස්ස ආරම්මණෙ සන්නිපතිතප්පවත්තියා පච්චයො හොතීති කිච්චට්ඨෙනෙව රසෙන සඞ්ඝට්ටනරසො. තථා පච්චයභාවො හි තස්ස ඵස්සස්ස සඞ්ඝට්ටනකිච්චන්ති. යථා හි පාණියා පාණිම්හි සඞ්ඝට්ටනං තබ්බිසෙසභූතා රූපධම්මා, එවං චිත්තස්ස ආරම්මණෙ සඞ්ඝට්ටනං තබ්බිසෙසභූතො එකො චෙතසිකධම්මො දට්ඨබ්බො. චිත්තෙයෙවාති එතෙන චෙතසිකසභාවතං වත්ථාරම්මණෙහි අසංසට්ඨං සඞ්ඝට්ටනං වෙදනාය දස්සෙති, න පන වත්ථුනිස්සයතං පටික්ඛිපති. තස්ස ඵස්සස්ස කාරණභූතො තදනුරූපො සමන්නාහාරො තජ්ජාසමන්නාහාරො. ඉන්ද්‍රියස්ස තදභිමුඛභාවො ආවජ්ජනාය ච ආරම්මණකරණං විසයස්ස පරික්ඛතතා අභිසඞ්ඛතතා විඤ්ඤාණස්ස විසයභාවකරණන්ති අත්ථො.

'සිතෙහි පළමු වැටීම බැවින්' යනු සියලු චෛතසිකයන් සිතට යටත් වූ, සිතේ ක්‍රියාකාරීත්වයන් ලෙස හඳුන්වනු ලබන බැවින්, ඵස්සය 'සිතෙහි පළමු වැටීම' යැයි කියනු ලැබේ. සැබවින්ම, ඵස්සය උපන් පුද්ගලයා හෝ සිත හා චෛතසික රැස අරමුණෙහි ස්පර්ශ වී, ඵස්සය සමඟ උපන් වේදනාවෙන් ඒ සමකාලයේම විඳියි. එහෙත් පහන ආලෝකයට මෙන් ඵස්සය වේදනාව ආදියට විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින්, එය කාල වශයෙන් පළමුවැන්නා සේ දක්වන ලදී. 'පක්ඛපාස' යනු පරාල මත හරහට තබන ලද ලීයයි. ලී දෙකක් ආදිය මෙන් එක් ප්‍රදේශයකින් හෝ එක් පැත්තකින් ඇලෙන්නේ නැතත්, රූපය සමඟ ඵස්සයෙහි ඇති සමානත්වය නම් නොඇලී හැපීම (සංඝට්ටනය) පමණි, එය අරමුණු වීමක් නොවේ. ඵස්සයෙහි හැපීම (සංඝට්ටනය) යනු සිත හා අරමුණ එක්වීමයි. 'වස්තුව හා අරමුණ එක්වීමෙන් උපදියි' යන අර්ථයෙන් ඵස්සය සංඝට්ටන සම්පත්ති ඇති ලක්ෂණ දරයි. දෑත් එකතු වීම මෙන් සිත හා අරමුණ එකතු වීම වූ ඵස්සය, සිත අරමුණෙහි යෙදී පැවතීමට ප්‍රත්‍යය වන බැවින්, කෘත්‍ය අර්ථයෙන් සංඝට්ටන රසය ඇත්තේ වේ. එසේ ප්‍රත්‍යය වීම ඵස්සයෙහි සංඝට්ටන කෘත්‍යයයි. අත අතේ වැදීම යනු එහි විශේෂ වූ රූප ධර්මයන් වන්නාක් මෙන්, සිත අරමුණෙහි හැපීම යනු එහි විශේෂ වූ එක් චෛතසික ධර්මයක් ලෙස දත යුතුය. 'සිතෙහිම' යන මෙයින් චෛතසික ස්වභාවය දක්වයි, එහෙත් වස්තුව නිශ්‍රය කර ගැනීම ප්‍රතික්ෂේප නොකරයි. එම ඵස්සයට හේතු වූ, ඊට අනුරූප වූ මෙනෙහි කිරීම 'තජ්ජසමන්නාහාර' නම් වේ. ඉන්ද්‍රියයන් අරමුණට යොමු වීම ද, ආවජ්ජනය විසින් අරමුණු කිරීම ද, අරමුණ සකස් කළ බව හා විඥානයට අරමුණු බවට පත් කිරීම එහි අර්ථයයි.

සුඛවෙදනායමෙව ලබ්භති අස්සාදභාවතොති අධිප්පායො. විස්සවිතායාති අරහතාය. අනෙකත්ථත්තා හි ධාතූනං අරහත්ථො විපුබ්බො සුසද්දො. විස්සවං වා සජනං වසිතා කාමකාරිතා විස්සවිතා. ආරම්මණරසෙකදෙසමෙව අනුභවන්තීති ඉදං ඵුසනාදිකිච්චං එකදෙසානුභවනමිව හොතීති කත්වා වුත්තං. වෙදයිතසභාවො එව හි අනුභවනන්ති. ඵුසනාදිභාවෙන වා ආරම්මණග්ගහණං එකදෙසානුභවනං, වෙදයිතභාවෙන ගහණං යථාකාමං සබ්බානුභවනං. එවං සභාවානෙව තානි ගහණානීති න වෙදනාය විය ඵස්සාදීනම්පි යථාසකකිච්චකරණෙන සාමිභාවානුභවනං චොදෙතබ්බං. අයං ඉධාති එතෙන පඤ්චසු වෙදනාසු ඉමස්මිං චිත්තෙ අධිප්පෙතං සොමනස්සවෙදනං වදති, තස්මා අසොමනස්සවෙදනං අපනෙත්වා ගහිතාය සොමනස්සවෙදනාය සමානා ඉට්ඨාකාරසම්භොගරසතා වුත්තාති වෙදිතබ්බා.

ආස්වාද ස්වභාවය නිසා සුඛ වේදනාවෙහිම අනුභව රසය ලැබේ යනු අදහසයි. 'විස්සවිතා' යනු සුදුසු බවයි. ධාතූන් බොහෝ අර්ථ ඇති බැවින් 'වි' පූර්ව 'සු' ශබ්දය සුදුසු යන අර්ථය දෙයි. එසේත් නැත්නම් 'විස්සව' යනු ජනනය කිරීම හෝ වසඟ බවයි. අරමුණේ රසයෙන් කොටසක් පමණක් අනුභව කරයි යන මෙය, ස්පර්ශ කිරීම් ආදී කෘත්‍යයන් අරමුණේ කොටසක් අනුභව කිරීමක් වැනි බැවින් පවසන ලදී. අනුභව කිරීම යනු විඳීමේ ස්වභාවයයි. ස්පර්ශ කිරීම් ආදී වශයෙන් අරමුණ ගැනීම කොටසක් අනුභව කිරීමක් වන අතර, විඳීමේ ස්වභාවයෙන් ගැනීම කැමති පරිදි සියල්ල අනුභව කිරීමකි. මේ අරමුණු ගැනීම් එවැනි ස්වභාව ඇති බැවින්, වේදනාවට මෙන් ඵස්සාදීන්ට ද තම තමන්ගේ කෘත්‍යයන් කිරීමෙන් අනුභව කිරීම සම්බන්ධයෙන් චෝදනා නොකළ යුතුය. 'මෙය මෙහිදී' යන මෙයින් වේදනා පහ අතරින් මෙම සිතෙහි අදහස් කරන ලද සෝමනස්ස වේදනාව පවසයි. එබැවින් අසෝමනස්ස වේදනා ඉවත් කර ගත් සෝමනස්ස වේදනාවට සමාන වූ, ඉෂ්ට ආකාරයෙන් අනුභව කිරීමේ රසය පවසන ලදැයි දත යුතුය.

නිමිත්තෙන [Pg.87] පුනසඤ්ජානනකිච්චා පච්චාභිඤ්ඤාණරසා. පුනසඤ්ජානනස්ස පච්චයො පුනසඤ්ජානනපච්චයො, තදෙව නිමිත්තං පුන…පෙ… නිමිත්තං, තස්ස කරණං පුන…පෙ… කරණං. පුනසඤ්ජානනපච්චයභූතං වා නිමිත්තකරණං පුන…පෙ… කරණං, තදස්සා කිච්චන්ති අත්ථො. පුනසඤ්ජානනපච්චයනිමිත්තකරණං නිමිත්තකාරිකාය නිමිත්තෙන සඤ්ජානන්තියා ච සබ්බාය සඤ්ඤාය සමානං වෙදිතබ්බං. ඤාණමෙව අනුවත්තති, තස්මා අභිනිවෙසකාරිකා විපරීතග්ගාහිකා ච න හොතීති අධිප්පායො. එතෙනුපායෙන සමාධිසම්පයුත්තාය අචිරට්ඨානතා ච න හොතීති දට්ඨබ්බා.

නිමිත්තෙන් නැවත හඳුනා ගැනීමේ කෘත්‍යය ඇති බැවින් ප්‍රත්‍යභිඥාන රසය ඇත්තේ වේ. නැවත හඳුනා ගැනීමට ප්‍රත්‍යය 'පුනසඤ්ජානනපච්චය' නම් වේ. එයම නිමිත්තයි, එයම කිරීමයි. එසේත් නැත්නම් නැවත හඳුනා ගැනීමට හේතු වූ නිමිති ඇති කිරීම සඤ්ඤාවගේ කෘත්‍යයයි. නැවත හඳුනා ගැනීමට හේතු වන නිමිති ඇති කිරීම යනු නිමිති ඇති කරන්නා වූ ද නිමිත්තෙන් හඳුනා ගන්නා වූ ද සියලු සඤ්ඤාවන්ට පොදු බව දත යුතුය. ඥානයම අනුව යයි, එබැවින් අභිනිවේශය හෝ විපරීතව ගැනීම සිදු නොවේ යනු අදහසයි. මේ ක්‍රමයෙන් සමාධියෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ සඤ්ඤාවෙහි වහා නැසෙන සුලු බවක් නොවන බව දත යුතුය.

අභිසන්දහතීති පබන්ධති පවත්තෙති. චෙතනාභාවො බ්‍යාපාරභාවො. දිගුණුස්සාහාති න දිගුණං වීරියයොගං සන්ධාය වුත්තං, අත්තනො එව පන බ්‍යාපාරකිච්චස්ස මහන්තභාවං දීපෙති. උස්සාහනභාවෙනාති ආදරභාවෙන. සා හි සයං ආදරභූතා සම්පයුත්තෙ ආදරයතීති.

'අභිසන්දහති' යනු අරමුණෙහි බැඳ තබයි, පවත්වයි යන්නයි. චේතනා ස්වභාවය යනු ව්‍යාපාර ස්වභාවයයි. 'දෙගුණ වූ උත්සාහය' යනු වීර්යය දෙගුණ කිරීම ගැන නොව, තමාගේම ව්‍යාපාර කෘත්‍යයෙහි මහත් බව දැක්වීමකි. 'උත්සාහ ස්වභාවයෙන්' යනු ඕනෑකමින් යුක්ත ස්වභාවයෙනි. මක්නිසාද යත්, ඇය තමාම ආදර ස්වභාවයට පත්ව සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද ඒ සඳහා යොමු කරන බැවිනි.

විජානනං ආරම්මණස්ස උපලද්ධි. සන්දහනං චිත්තන්තරස්ස අනුප්පබන්ධනං. චක්ඛුනා හි දිට්ඨන්ති චක්ඛුනා දට්ඨබ්බං. යථා ‘‘දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාත’’න්ති දට්ඨබ්බාදි වුච්චති, එවමිධාපි වෙදිතබ්බං. චක්ඛුනා හීතිආදීසු චක්ඛුනා…පෙ… මනසා ද්වාරෙනාති අත්ථො. නගරගුත්තිකස්ස විය චිත්තස්ස ආරම්මණවිභාවනමත්තං උපධාරණමත්තං උපලද්ධිමත්තං කිච්චං, ආරම්මණපටිවෙධනපච්චාභිඤ්ඤාණාදි පන කිච්චං පඤ්ඤාසඤ්ඤාදීනන්ති වෙදිතබ්බං. පුරිමනිද්දිට්ඨන්ති සමයවවත්ථානෙ නිද්දිට්ඨං. භාවෙන්තො විය න න උප්පජ්ජති, කින්තු උප්පජ්ජතීති දස්සෙතුං ‘‘චිත්තං හොතී’’ති වුත්තන්ති එතං හොති-සද්දස්ස උප්පජ්ජති-සද්දස්ස ච සමානත්ථත්තෙ සති යුජ්ජෙය්‍ය, තදත්ථත්තෙ ච තත්ථ උප්පන්නං හොතීති න වුච්චෙය්‍ය. න හි යුත්තං උප්පන්නං උප්පජ්ජතීති වත්තුං. චිත්තස්ස ච උප්පන්නතා සමයවවත්ථානෙ වුත්තා එවාති කිං තස්ස පුන උප්පත්තිදස්සනෙන. යෙන ච සමයවවත්ථානං කතං, තස්ස නිද්දෙසො න න සක්කා කාතුන්ති කිං තං නිද්දෙසත්ථං උද්දෙසෙන දුතියෙන, නිද්දෙසෙනෙව ච ඵස්සාදීහි ච අඤ්ඤත්තං චිත්තස්ස සිජ්ඣතීති කිං තදත්ථෙන පුන වචනෙන, අඤ්ඤප්පයොජනත්තා පන පුරිමස්ස චිත්තවචනස්ස පච්ඡිමං වුත්තං. පුරිමඤ්හි සමයවවත්ථානත්ථමෙව වුත්තං, න වවත්ථිතසමයෙ විජ්ජමානධම්මදස්සනත්ථං, ඉතරඤ්ච තස්මිං සමයෙ විජ්ජමානධම්මදස්සනත්ථං වුත්තං, න සමයවවත්ථානත්ථං, න ච අඤ්ඤදත්ථං වචනං අඤ්ඤදත්ථං වදති, න ච ලෙසෙන වුත්තොති කත්වා මහාකාරුණිකො අත්ථං පාකටං න කරොතීති.

‘විජානන’ යනු අරමුණ ලබා ගැනීම (උපලබ්ධිය) යි. ‘සන්දහන’ යනු එක් සිතක් හා තවත් සිතක් අතර අඛණ්ඩව පවත්නා සම්බන්ධයයි. (එනම් අනන්තර ප්‍රත්‍ය ශක්තියෙන් පසුව උපදින සිත බැඳ තැබීමයි.) ‘චක්ඛුනා හි දිට්ඨං’ යනු ඇසින් දැකිය යුතු දෙයයි. ‘දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං’ යන තන්හි ‘දිට්ඨ’ යනාදී ත ප්‍රත්‍යයෙන් ‘දැකිය යුතු’ (දට්ඨබ්බ) ආදී අර්ථයන් කියැවෙන පරිද්දෙන් මෙහි ද ‘දිට්ඨ’ යන්නෙන් දැකිය යුතු අරමුණ යැයි දත යුතුය. ඇසින්, ...පෙ... මනසින් යන ද්වාරයන් මගින් යනු මෙහි අර්ථයයි. නගරාරක්ෂකයකු නගරයට එන ජනයා හඳුනා ගන්නාක් මෙන්, අරමුණ ප්‍රකට කිරීම, සලකුණු කිරීම හා අරමුණ ලබා ගැනීම පමණක් සිතේ කාර්යය වන අතර, අරමුණ විනිවිද දැකීම හා (පෙර හැඳිනීමෙන්) නැවත හඳුනා ගැනීම ප්‍රඥා සංඥාදීන්ගේ කාර්යය බව දත යුතුය. ‘පුරිමනිද්දිට්ඨං’ යනු සමය වවස්ථාන කාණ්ඩයෙහි දක්වන ලද සිතයි. භාවනා කරන්නා වැනි කර්තෘ පුද්ගලයෙකු සැබවින්ම උපදින්නේ නැතත්, සිත ස්වභාවධර්මයක් ලෙස උපදින බව දැක්වීමට ‘චිත්තං හෝති’ යැයි පවසන ලදී. ‘හෝති’ ශබ්දය හා ‘උප්පජ්ජති’ ශබ්දය සමානාර්ථ ඇති කල්හි මෙය ගැලපේ. එසේ වුවත් ‘හෝති’ සහ ‘උප්පජ්ජති’ එකම අර්ථවත් නම් එහි ‘උප්පන්නං හෝති’ යැයි නොකිය යුතුය. මන්ද යත්, උපන් දෙය උපදියි (උප්පන්නං උප්පජ්ජති) කීම නොගැලපෙන බැවිනි. සිතේ උපන් බව (උප්පන්නතා) සමය වවස්ථානයෙහි පවසා ඇති බැවින් නැවත එහි උත්පත්තිය දැක්වීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? තවද යම් සිතකින් සමය වවස්ථානය කරන ලද්දේ ද, ඒ සිත පිළිබඳව විස්තරාත්මකව (නිද්දේස වශයෙන්) දැක්විය නොහැකි නොවේ. එබැවින් දෙවන වරටත් උද්දේසයක් (චිත්තං හෝති යනුවෙන්) දැක්වීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? විස්තර කිරීමෙන්ම (නිද්දේසයෙන්ම) ඵස්ස ආදී ධර්මයන්ගෙන් සිතේ ඇති වෙනස සිද්ධ වන බැවින් නැවත එය පැවසීමෙන් ඵලක් නැත. එසේ වුවද පෙර කියන ලද සිතට වඩා වෙනත් ප්‍රයෝජනයක් ඇති බැවින් පසුව ‘චිත්තං හෝති’ යැයි පවසන ලදී. පෙර සඳහන් කරන ලද්දේ සමය වවස්ථානය කිරීමේ ප්‍රයෝජනය සඳහාමය, පවත්නා ධර්මයන් දැක්වීම සඳහා නොවේ. අනෙක් සිත පවත්නා ධර්මයන් දැක්වීම සඳහා මිස සමය වවස්ථානය සඳහා නොවේ. එක් ප්‍රයෝජනයක් සඳහා වූ වචනයක් තවත් ප්‍රයෝජනයක් සඳහා නොයෙදෙන බැවිනි. මහා කාරුණික වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ අර්ථය ඉතා ප්‍රකටව දේශනා කරන සේක.

ඵස්සපඤ්චමකරාසිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඵස්ස පඤ්චමක රාශි වර්ණනාව නිම විය.

ඣානඞ්ගරාසිවණ්ණනා

ධ්‍යානාංග රාශි වර්ණනාව

විතක්කෙතීති [Pg.88] ධම්මතො අඤ්ඤස්ස කත්තුනිවත්තනත්ථං ධම්මමෙව කත්තාරං නිද්දිසති. තස්ස පන වසවත්තිභාවනිවාරණත්ථං ‘‘විතක්කනං වා’’ති භාවනිද්දෙසො. රූපං රූපන්ති පථවී පථවීති වා ආකොටෙන්තො විය හොතීති ආකොටනලක්ඛණො. ආදිතො, අභිමුඛං වා හනනං ආහනනං, පරිතො, පරිවත්තෙත්වා වා ආහනනං පරියාහනනං. විචාරතො ඔළාරිකට්ඨෙන විචාරස්සෙව පුබ්බඞ්ගමට්ඨෙන අනුරවතො ඔළාරිකො තස්ස ච පුබ්බඞ්ගමො ඝණ්ටාභිඝාතො විය හොති විතක්කො. සො යථා ඝණ්ටාභිඝාතො පඨමාභිනිපාතො හොති, එවං ආරම්මණාභිමුඛනිරොපනට්ඨෙන පඨමාභිනිපාතො හොති. විප්ඵාරවාති විචලනයුත්තො. අනුප්පබන්ධෙන පවත්තියන්ති උපචාරෙ වා අප්පනායං වා සන්තානෙන පවත්තියං. තත්ථ හි විතක්කො නිච්චලො හුත්වා ආරම්මණං අනුපවිසිත්වා පවත්තති. මණ්ඩලන්ති ඛලමණ්ඩලං.

‘විතක්කේති’ (කල්පනා කරයි) යනු ධර්මතාවයට පරිබාහිරව ‘ආත්මය’ වැනි වෙනත් කර්තෘවරයෙකු ඉවත් කිරීම පිණිස ධර්මයම කර්තෘ ලෙස දක්වයි. එහෙත් එම ධර්මය වසඟව පවත්නා (ආත්මීය) ස්වභාවයක් නොවන බව දැක්වීම පිණිස ‘විතක්කනං වා’ යනුවෙන් භාව නිද්දේසයක් කරන ලදී. ‘රූපය රූපය’ ලෙස හෝ ‘පඨවි පඨවි’ ලෙස හෝ අරමුණෙහි හැපෙන්නාක් මෙන් වන බැවින් අරමුණෙහි මුලින් හැපෙන (ආකොටන) ලක්ෂණය විතක්කයට ඇත. අරමුණට අභිමුඛව මුලින් හැපීම ‘ආහනන’ නම් වේ. අරමුණ වටා කැරකෙමින් හැපීම ‘පරියාහනන’ නම් වේ. විචාරයට වඩා රළු ස්වභාවයක් ඇති බැවින් ද, විචාරයට පෙරටුගාමී වන බැවින් ද, ඝණ්ඨාවකට පහර දෙන විට නැගෙන පළමු ශබ්දය මෙන් විතක්කය වේ. ඝණ්ඨා නාදය මුලින්ම හටගන්නාක් මෙන්, අරමුණට අභිමුඛව සිත පිහිටුවන බැවින් විතක්කය ප්‍රථමයෙන්ම අරමුණට වැටෙන ස්වභාවය ඇත්තේ වෙයි. ‘විප්ඵාරවා’ යනු සැලෙන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වීමයි. ‘අනුප්පබන්ධේන පවත්ති’ යනු උපචාර හෝ අප්පනා අවස්ථාවෙහි අඛණ්ඩ චිත්ත සන්තානයෙහි පැවැත්මයි. එහිදී විතක්කය නිසලව අරමුණට බැසගෙන පවතී. ‘මණ්ඩලං’ යනු කමතේ වටයයි.

පිණයතීති තප්පෙති, වඩ්ඪෙති වා. ඵරණරසාති පණීතරූපෙහි කායස්ස බ්‍යාපනරසා. උදග්ගභාවො ඔදග්‍යං. ඛුද්දිකා ලහුං ලොමහංසනමත්තං කත්වා භින්නා න පුන උප්පජ්ජති. ඛණිකා බහුලං උප්පජ්ජති. උබ්බෙගතො ඵරණා නිච්චලත්තා චිරට්ඨිතිකත්තා ච පණීතතරා. පස්සද්ධියා නිමිත්තභාවෙන ගබ්භං ගණ්හන්තී. අප්පනාසම්පයුත්තාව පීති අප්පනාසමාධිපූරිකාති කත්වා සා ඨපිතා. ඉතරා ද්වෙ ඛණිකොපචාරසමාධිපූරිකා පීතී.

‘පිණයති’ යනු සිත තෘප්තිමත් කරයි, වර්ධනය කරයි. ‘ඵරණරසා’ යනු ප්‍රණීත රූපයන්ගෙන් කය පැතිරවීමේ කාර්යයයි. සිතේ උදම් වූ ස්වභාවය ‘ඕදග්‍ය’ නම් වේ. ‘ඛුද්දිකා’ පීතිය යනු ලුහුඬින් ලොමුදහගැන්වීමක් පමණක් කර නැති වී යන, නැවත නූපදින පීතියයි. ‘ඛණිකා’ පීතිය නිතර නිතර උපදියි. ‘උබ්බේගා’ පීතියට වඩා ‘ඵරණා’ පීතිය නිසල බැවින් හා බොහෝ වේලාවක් පවතින බැවින් ඉතා ප්‍රණීතය. පස්සද්ධිය ලැබීමට හේතුවක් ලෙස එය වැඩෙයි. අප්පනා සමාධිය හා සම්පයුක්ත වූ පීතිය අප්පනා සමාධිය සම්පූර්ණ කරන බැවින් එය පසෙක තබන ලදී. සෙසු පීතීන් දෙක ඛණික හා උපචාර සමාධිය සම්පූර්ණ කරන පීතීන් වේ.

සමාධිචිත්තෙනාති සමාධිසහිතචිත්තෙන. අවිසාරො අත්තනො එව අවිසරණසභාවො. අවික්ඛෙපො සම්පයුත්තානං අවික්ඛිත්තතා. යෙන සම්පයුත්තා අවික්ඛිත්තා හොන්ති, සො ධම්මො අවික්ඛෙපොති. විසෙසතොති යෙභුය්‍යෙන. සුඛවිරහිතොපි හි අත්ථි සමාධීති. පදීපනිදස්සනෙන සන්තානට්ඨිතිභාවං සමාධිස්ස දස්සෙති.

‘සමාධි චිත්තේනා’ යනු සමාධිය සහිත සිතින් යන්නයි. ‘අවිසාර’ යනු තමාගේම විසිර නොයන ස්වභාවයයි. ‘අවික්ඛේප’ යනු සම්පයුක්ත ධර්මයන් විසිර නොයන බවයි. යම් ධර්මයක් නිසා සම්පයුක්ත ධර්මයන් අරමුණෙන් බැහැරට විසිර නොයන්නේ ද, ඒ ධර්මය අවික්ඛේපය (සමාධිය) නම් වේ. ‘විසේසතෝ’ යනු බොහෝ සෙයින් යන්නයි. මන්දයත්, සුඛයෙන් තොරව ද (චතුර්ථ ධ්‍යානයෙහි) සමාධිය පවතින බැවිනි. පහන් දැල්ලක උපමාවෙන් සමාධියෙහි පවත්නා චිත්ත සන්තානයේ ස්ථාවර භාවය දක්වයි.

ඣානඞ්ගරාසිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ධ්‍යානාංග රාශි වර්ණනාව නිම විය.

ඉන්ද්‍රියරාසිවණ්ණනා

ඉන්ද්‍රිය රාශි වර්ණනාව

සද්දහන්ති එතායාති සද්දහනකිරියාය පවත්තමානානං ධම්මානං තත්ථ ආධිපච්චභාවෙන සද්ධාය පච්චයතං දස්සෙති. තස්සා හි ධම්මානං තථාපච්චයභාවෙ [Pg.89] සති ‘‘පුග්ගලො සද්දහතී’’ති වොහාරො හොති. පසාදනීයට්ඨානෙසු පසාදස්ස පටිපක්ඛභූතං අකුසලං අස්සද්ධියං මිච්ඡාධිමොක්ඛො ච. පසාදභූතො නිච්ඡයො වත්ථුගතො අධිමොක්ඛලක්ඛණං, න යෙවාපනකාධිමොක්ඛොති. ඉන්දට්ඨං කාරෙතීති ‘‘මං අන්තරෙන තුම්හාකං අධිමුච්චනං නත්ථි, මයා සද්දහථා’’ති විය අත්තානං අනුවත්තෙති සම්පයුත්තධම්මෙ. එවං සෙසෙසුපි. පක්ඛන්දනන්ති සංසීදනං. පඞ්කො කද්දමතො ඝනීභූතො හොති. පණකං පිච්ඡිලං උදකමලං. පීතං උදකං. ඔකප්පනලක්ඛණාති අනුපවිසිත්වා එවමෙතන්ති කප්පනලක්ඛණා. අකලුසභාවො අකාලුසියං, අනාවිලභාවොති අත්ථො. බුද්ධාදිවත්ථූනි සද්ධෙය්‍යානි. සප්පුරිසූපසෙවනසද්ධම්මසවනයොනිසොමනසිකාරධම්මානුධම්මපටිපත්තියො සොතාපත්තියඞ්ගානි. කුසලධම්මානං ආදානෙ හත්ථො විය, සබ්බසම්පත්තිනිප්ඵාදනෙ විත්තං විය, අමතකසිඵලඵලනෙ බීජං විය දට්ඨබ්බා.

‘සද්දහන්ති ඒතායාති’ යන්නෙන් විශ්වාස කිරීමේ ක්‍රියාවෙන් යුක්ත සම්පයුක්ත ධර්මයන් කෙරෙහි අධිපති භාවයෙන් යුතුව සද්ධාව ප්‍රත්‍ය වන බව දක්වයි. සද්ධාව එසේ ප්‍රත්‍ය වන කල්හි ‘පුද්ගලයා විශ්වාස කරයි’ යන ව්‍යවහාරය ඇති වේ. පැහැදිය යුතු අරමුණු කෙරෙහි පැහැදීමට පටහැනි වූ අකුසලය ‘අස්සද්ධිය’ නම් වේ, මිථ්‍යා අධිමොක්ඛය ද එබඳුමය. අරමුණ කෙරෙහි ඇති වන පැහැදීම් සහගත නිශ්චය කිරීම අධිමොක්ඛ ලක්ෂණයයි, එය යේවාපනක අධිමොක්ඛය නොවේ. ‘ඉන්දාට්ඨං කාරේති’ යනු ‘මා නොමැතිව තොපට අරමුණෙහි බැසගත නොහැක, මා සමග විශ්වාස කරව්’ යැයි පවසන්නාක් මෙන් සම්පයුක්ත ධර්මයන් තමා අනුව පවත්වා ගැනීමයි. සෙසු ඉන්ද්‍රියයන්හි ද මෙසේමය. ‘පක්ඛන්දන’ යනු හොඳින් බැසගැනීමයි. ‘පංක’ යනු සාමාන්‍ය මඩට වඩා ඝන වූ මඩයි. ‘පණක’ යනු ලිස්සන සුලු ජල මල (සෙවල) යි. ‘පීත උදක’ යනු බීමට සුදුසු දියයි. ‘ඕකප්පන ලක්ෂණ’ යනු අරමුණට පිවිස ‘මෙය මෙසේමය’ යැයි පිළිගැනීමේ ලක්ෂණයයි. ‘අකලුස භාවය’ යනු නොකැලඹුණු බවයි. බුද්ධාදී වස්තූන් සද්ධාව ඇති කරගත යුතු (සද්ධෙය්‍ය) දේවල් වේ. සත්පුරුෂ සේවනය, සද්ධර්ම ශ්‍රවණය, යෝනිසෝ මනසිකාරය හා ධම්මානුධම්ම ප්‍රතිපදාව සෝතාපත්ති අංග වේ. කුසල් දහම් ලබා ගැනීමේදී අතක් මෙනුත්, සියලු සම්පත් සාදා දීමේදී ධනයක් මෙනුත්, අමෘත ඵලය ලබා දීමේදී බීජයක් මෙනුත් සද්ධාව දත යුතුය.

වීරභාවොති යෙන වීරො නාම හොති, සො ධම්මොති අත්ථො. අනුබලප්පදානං පග්ගහො. මග්ගො ගන්තබ්බො හොති, මග්ගො ගතො, කම්මං කත්තබ්බං, කම්මං කතං, අප්පමත්තකො ආබාධො උප්පන්නො, ගිලානා වුට්ඨිතො හොති අචිරවුට්ඨිතො ගෙලඤ්ඤා, ගාමං වා නිගමං වා පිණ්ඩාය චරන්තො න ලභති ලූඛස්ස වා පණීතස්ස වා භොජනස්ස යාවදත්ථං පාරිපූරිං, ලභති…පෙ… පාරිපූරින්ති එතානි අනුරූපපච්චවෙක්ඛණාසහිතානි අට්ඨ වීරියාරම්භවත්ථූනි තංමූලකානි වා පච්චවෙක්ඛණානි.

‘වීරභාවෝ’ යනු යම් ස්වභාවයක් නිසා ‘වීරයා’ යැයි කියනු ලබන්නේ ද, ඒ ධර්මය වීර්යය යන්න අර්ථයයි. සම්පයුක්ත ධර්මයන්ට අනුබල දීම ‘පග්ගහ’ නම් වේ. යා යුතු මඟක් තිබීම හෝ ගමන් කළ මඟක් වීම, කළ යුතු වැඩක් හෝ නිම කළ වැඩක් වීම, සුළු අසනීපයක් වැළඳීම හෝ අසනීපයෙන් සුවය ලබා වැඩි කලක් ගත නොවීම, පිණ්ඩපාතයේ යන විට රළු හෝ ප්‍රණීත ආහාර ප්‍රමාණවත් ලෙස නොලැබීම හෝ ලැබීම යනාදී මේ අට වීර්යය ආරම්භ කිරීමට හේතු වන වීර්යාරම්භ වස්තු හෝ ඒවා මුල් කොට ගත් ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවන් වේ.

චිරකතාදිආරම්මණං උපගන්ත්වා ඨානං, අනිස්සජ්ජනං වා ආරම්මණස්ස උපට්ඨානං. උදකෙ අලාබු විය ආරම්මණං පිලවිත්වා ගන්තුං අප්පදානං පාසාණස්ස විය නිච්චලස්ස ආරම්මණස්ස ඨපනං සාරණං අසම්මුට්ඨතාකරණං අපිලාපනං. අපිලාපෙ කරොති අපිලාපෙති. ගතියොති නිප්ඵත්තියො සම්භවතො ඵලතො ච. අපරො නයොති රසාදිදස්සනත්ථං ආරද්ධං. සම්මොසපච්චනීකං කිච්චං අසම්මොසො, න සම්මොසාභාවමත්තං. සතියා වත්ථුභූතා කායාදයො කායාදිසතිපට්ඨානා, සතියොයෙව වා පුරිමා පච්ඡිමානං පදට්ඨානං.

බොහෝ කලකට පෙර කළ දෑ ආදිය අරමුණු කරගෙන එළඹ සිටීම හෙවත් අරමුණ අත් නොහැර පවත්වා ගැනීම 'උපට්ඨාන' (එළඹ සිටීම) නම් වේ. ජලය මතුපිට දියලබු බඳුනක් පාවී යන්නාක් මෙන් අරමුණ මතුපිට පාවී නොගොස්, ගලක් මෙන් නොසැලී අරමුණෙහි ම ගිලී සිටීම, සිහිපත් කිරීම හා මුළා නොවන බව ඇති කිරීම 'අපිලාපන' (නොපාවීම) නම් වේ. නොපාවී සිටීමට සලස්වන බැවින් 'අපිලාපේති' (ගිලී සිටීමට සලස්වයි) යැයි කියනු ලැබේ. 'ගතියෝ' යනු හටගැනීම හා ප්‍රතිඵල වශයෙන් සිදුවන නිපදවීම් (සිද්ධි) ය. 'අපරෝ නයෝ' (තවත් ක්‍රමයක්) යන වචනය රසය ආදිය දැක්වීම සඳහා ආරම්භ කරන ලද්දකි. මුළා වීමට (අමතක වීමට) ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ කෘත්‍යය 'අසම්මෝස' නම් වේ; එය හුදු මුළාව නැති බව පමණක් ම නොවේ. සතියට අරමුණු වූ කාය ආදිය 'කායාදිසතිපට්ඨාන' නම් වේ. නැතහොත් පූර්වයෙහි උපන් සතිය ම පසුව උපදින සතියට ආසන්න හේතුව (පදට්ඨාන) වේ.

වික්ඛෙපස්ස උද්ධච්චස්ස. පඤ්ඤාපෙතීති පකාරෙහි ජානාපෙති. එකාලොකා හොතීති විපස්සනුපක්කිලෙසොභාසං සන්ධායාහ. මනතෙ විජානාති එතෙනාති වා මනො, එවඤ්ච කත්වා ‘‘මනඤ්ච පටිච්ච ධම්මෙ චා’’ති (ම. නි. 1.204, 400; 3.421, 425) කාරණභාවෙන [Pg.90] මනො වුත්තො. සබ්බො හි මනො අත්තනො අනන්තරස්ස විඤ්ඤාණස්ස කාරණන්ති. විජානාතීති පරිච්ඡින්නොපලද්ධිවසෙන ජානාති, න සඤ්ඤාපඤ්ඤා විය සඤ්ජානනපටිවිජ්ඣනවසෙන.

වික්ෂේපයට හා උද්ධච්චයට (සංසිඳීමක් ඇති කරයි). 'පඤ්ඤාපේති' යනු විවිධ ආකාරයෙන් දැනගන්නට සලස්වයි යන්නයි. 'එකාලෝකා හෝති' යනුවෙන් පවසන ලද්දේ විදර්ශනා උපක්ලේශයක් වන ආලෝකය (ඕභාසය) අරභයා ය. නැතහොත්, යමෙකු මෙයින් දැනගන්නේ ද එබැවින් 'මන' නම් වේ. මෙසේ සලකා 'මනසත් ධර්මයන්වත් නිසා' යන්නෙහි මනස හේතුවක් වශයෙන් දක්වා ඇත. සියලු මනස තමාට අනතුරුව උපදින විඤ්ඤාණයට හේතුව වන බව මෙයින් දත යුතුය. 'විජානාති' යනු වෙන් කොට හඳුනාගැනීමේ ලක්ෂණයෙන් දැනගැනීමයි. එය සංඥාව හෝ ප්‍රඥාව මෙන් හැඳින්වීම හෝ විනිවිද දැකීම යන ආකාරයෙන් දැනගැනීමක් නොවේ.

පීතිසොමනස්සසම්පයොගතොති වුත්තෙ යෙන යොගා සුමනො හොති, තං සොමනස්සන්ති වුච්චතීති පීතියා ච සොමනස්සභාවො ආපජ්ජති, තස්මා විනාපි කායෙන වත්ථුනා සාතවෙදනාසම්පයොගතොති යොජෙතබ්බං. එවඤ්ච නිප්පීතිකං සොමනස්සඤ්ච සඞ්ගහිතං හොති, පීතිඋපලක්ඛිතං වා සොමනස්සං සප්පීතිකං නිප්පීතිකඤ්ච සොමනස්සන්ති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

'ප්‍රීතිය හා සෝමනස්සය සමඟ යෙදීමෙන්' යැයි කී විට, යමක් හා යෙදීමෙන් සිත සතුටු වේ ද එය 'සෝමනස්ස' නම් වේ. එබැවින් ප්‍රීතියෙහි සෝමනස්ස ස්වභාවය ද අන්තර්ගත වේ. එම නිසා කාය වස්තුවක් නොමැතිව වුව ද (අරූපාවචර වැනි තැන්වල) යහපත් වේදනාව සමඟ යෙදීමෙන් මෙය සිදුවන බව යෙදිය යුතුය. මෙසේ ප්‍රීතිය රහිත සෝමනස්සය ද මෙහි ඇතුළත් වේ. නැතහොත් පීතියෙන් ලක්ෂණ වූ සෝමනස්සය යනු පීතිය සහිත හෝ පීතිය රහිත සෝමනස්සය යන අර්ථය දත යුතුය.

පවත්තසන්තතාධිපතෙය්‍යන්ති පවත්තසඞ්ඛාතාය සන්තතියා අධිපතිභූතං. ජීවිතින්ද්‍රියස්ස හි අත්තනො විජ්ජමානක්ඛණෙ අනුපාලෙන්තස්ස අනන්තරඤ්ච සානුපාලනානං උප්පත්තියා හෙතුභූතස්ස වසෙන පවත්තං චිරට්ඨිතිකං හොති, තංතංකම්මවිසෙසෙන විසෙසයුත්තං යාව චුති අවිසෙසෙන වා යාව පරිනිබ්බානං අවිච්ඡින්නං පවත්තති ජීවමානතාවිසෙසයුත්තඤ්චාති රූපාරූපජීවිතින්ද්‍රියානං සමානලක්ඛණාදිං වත්තුං ‘‘අත්තනා අවිනිභුත්තධම්මාන’’න්ති ආහ. අනුපාලෙතබ්බානං අත්ථික්ඛණෙයෙව. අසති හි අනුපාලෙතබ්බෙ උප්පලාදිම්හි කිං උදකං අනුපාලෙය්‍යාති. තස්ස තස්සාති අනුපාලනාදිකස්ස. සාධනතොති සාධනෙන. තංසාධනඤ්ච ජීවමානවිසෙසපච්චයභාවතො.

'පවත්තසන්තතාධිපතෙය්‍යං' යනු පවතින සන්තතියට අධිපති වූ බවයි. ජීවිතින්ද්‍රිය තමා පවතින ක්ෂණයෙහි (රූප-අරූප ධර්මයන්) රකිමින්, තමා හා සමඟ උපන් ධර්මයන්ගේ පැවැත්මට හේතු වෙමින් සන්තතිය පවත්වා ගනී. එම නිසා එය දීර්ඝ කාලයක් පවතින්නේ වෙයි. ඒ ඒ කර්ම විපාකයන්ගේ විශේෂත්වය අනුව චුතිය තෙක් ද, විශේෂයක් නොමැති විට පරිනිර්වාණය තෙක් ද අඛණ්ඩව පවතී. 'ජීවමාන' යන විශේෂ ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වන බැවින් රූප-අරූප ජීවිතින්ද්‍රියයන්ගේ සමාන ලක්ෂණ දැක්වීමට 'තමාගෙන් වෙන් කළ නොහැකි ධර්මයන්' යැයි පවසන ලදී. රැකගත යුතු ධර්මයන් පවතින ක්ෂණයෙහි ම මෙය සිදු වේ. රැකගත යුතු උපලයක් (නෙළුමක්) වැනි දෙයක් නොමැති විට ජලය කුමක් රකින්නද? එසේම රැකීම ආදී කෘත්‍යයන් සිදු කරන බැවින් එය සාධනය (ඉටු කිරීම) නම් වේ. එම සාධනය සිදුවන්නේ ජීවමාන බවට විශේෂ හේතුවක් වන බැවිනි.

ඉන්ද්‍රියරාසිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඉන්ද්‍රිය රාශි වර්ණනාව නිම විය.

මග්ගඞ්ගරාසිවණ්ණනා

මග්ගංග රාශි වර්ණනාව

සම්මාති අවිපරීතනිය්‍යානිකභාවෙන. පසත්ථතා ච එවමෙව දට්ඨබ්බා.

'සම්මා' යනු විපරීත නොවන නිර්වාණගාමී ස්වභාවයෙනි. ප්‍රශස්ත බව ද එසේ ම දත යුතුය.

බලරාසිවණ්ණනා

බල රාශි වර්ණනාව

අස්සද්ධියෙති අස්සද්ධියකාරණා. උභයපදවසෙනාති සද්ධාපදං බලපදන්ති එවමාදිපදද්වයවසෙන. නියකජ්ඣත්තං ජාතිආදිසමුට්ඨානං එතිස්සාති අජ්ඣත්තසමුට්ඨානා. ගරුනා කිස්මිඤ්චි වුත්තෙ ගාරවවසෙන පතිස්සවනං පතිස්සවො, සහ පතිස්සවෙන සප්පතිස්සවං, පතිස්සවභූතං තංසභාගඤ්ච යංකිඤ්චි [Pg.91] ගාරවන්ති අත්ථො. ජාතිආදිමහත්තපච්චවෙක්ඛණෙන උප්පජ්ජමානා ච හිරී තත්ථ ගාරවවසෙන පවත්තතීති ‘‘සප්පතිස්සවලක්ඛණා’’ති වුච්චති. වජ්ජං භායති තඤ්ච භයතො පස්සතීති වජ්ජභීරුකභයදස්සාවී. එවංසභාවං ඔත්තප්පං. හිරී පාපධම්මෙ ගූථං විය පස්සති, ඔත්තප්පං උණ්හං විය. දායජ්ජං නවලොකුත්තරධම්මාදි. අජ්ඣත්තසමුට්ඨානාදිතා ච හිරීඔත්තප්පානං තත්ථ තත්ථ පාකටභාවෙන වුත්තා, න පන තෙසං කදාචි අඤ්ඤමඤ්ඤං විප්පයොගා. න හි ලජ්ජනං නිබ්භයං පාපභයං වා අලජ්ජනං හොතීති.

'අසද්ධියෙ' යනු අශ්‍රද්ධාවට හේතු වන කරුණු නිසා ය. 'උභයපදවසෙන' යනු ශ්‍රද්ධා පදය හා බල පදය යන පද දෙකේ ම අනුසාරයෙනි. තමා තුළ පවතින ජාති ආදිය නිමිති කරගෙන හටගන්නා බැවින් 'අජ්ඣත්තසමුට්ඨාන' (අභ්‍යන්තරයෙන් හටගත්) නම් වේ. ගුරුවරයෙකු යමක් පැවසූ විට ගෞරවය නිසා එයට අවනත වීම 'පටිස්සව' නම් වේ. එවැනි ගෞරවයක් සහිත වීම 'සප්පටිස්සව' නම් වේ; එය ගෞරවය හා සමාන ස්වභාවයක් ඇති ඕනෑම ගෞරවයක් යන අර්ථයයි. තමාගේ ජාතිය ආදියේ උතුම් බව සිහි කිරීමෙන් හටගන්නා හිරිය, එම ජාතිය ආදිය කෙරෙහි ගෞරවයෙන් පවතින බැවින් 'සප්පටිස්සව ලක්ඛණා' යැයි කියනු ලැබේ. වරදට බිය වන, එය බියක් ලෙස දකින තැනැත්තා 'වජ්ජභීරුකභයදස්සාවී' නම් වේ. ඔත්තප්පය එවැනි ස්වභාවයක් ඇති ධර්මයකි. හිරිය පාපී ධර්මයන් අසූචි මෙන් දකියි; ඔත්තප්පය එය රත් වූ යකඩයක් (ගින්නක්) මෙන් දකියි. 'දායජ්ජ' යනු නව ලෝකෝත්තර ධර්ම ආදී උරුමයන් ය. හිරි සහ ඔත්තප්පයන්හි අභ්‍යන්තරයෙන් හටගන්නා බව ආදිය ඒ ඒ තැන්වල පැහැදිලි වන බැවින් පවසන ලදී. එහෙත් ඒවා කිසි කලෙක එකිනෙකින් වෙන්ව පවතින්නේ නැත. ලැජ්ජාවක් ඇති තැන බියක් නැති බවක් හෝ, පාපයට බියක් ඇති තැන ලැජ්ජාවක් නැති බවක් හෝ ඇති නොවන බැවිනි.

මූලරාසිවණ්ණනා

මූල රාශි වර්ණනාව

අගෙධො අනභිජ්ඣනං අනභිකඞ්ඛනං. අනල්ලීනො භාවො අධිප්පායො එතස්සාති අනල්ලීනභාවො, එවඤ්හි උපමාය සමෙති. අනුකූලමිත්තො අනුවත්තකො. විනයරසොති විනයනරසො. අදොසො දුස්සීල්‍යමලස්සාති ඉදං දුස්සීල්‍යස්ස දොසසමුට්ඨානතං දොසූපනිස්සයතඤ්ච සන්ධාය වුත්තං. අභාවනායාති ‘‘තත්ථ ජාතානං ධම්මානං අනතිවත්තනට්ඨෙන භාවනාඉන්ද්‍රියානං එකරසට්ඨෙන භාවනා තදුපගවීරියවාහනට්ඨෙන භාවනා ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා’’ති එවං වුත්තාය පඤ්ඤාසාධනාය භාවනාය අප්පවත්ති, තප්පටිපක්ඛභූතා වා අකුසලා අභාවනා. නිග්ගුණෙපි ගුණග්ගහණං අධිකග්ගහණං. විජ්ජමානම්පි ගුණං විද්ධංසෙත්වා ගහණං ඌනග්ගහණං. චතුවිපල්ලාසග්ගහණං විපරීතග්ගහණං.

'අගේධෝ' යනු දැඩිව නොගැනීම හෙවත් ආශා නොකිරීමයි. නොඇලෙන ස්වභාවය මෙහි අදහසයි, එය උපමාව හා සැසඳෙයි. 'අනුකූලමිත්තෝ' යනු අනුකූලව පවතින මිතුරෙකි. 'විනයරසෝ' යනු බැහැර කිරීමේ (දුරු කිරීමේ) කෘත්‍යයයි. 'අදෝසෝ' ආදී වශයෙන් පැවසුවේ දුශ්ශීල භාවය ද්වේෂයෙන් හටගන්නා බවත්, ද්වේෂය එයට උපනිශ්‍රය වන බවත් අදහස් කරගෙන ය. 'අභාවනාය' යනු පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි දැක්වෙන පරිදි එකට උපන් ධර්මයන් ඉක්මවා නොයන අර්ථයෙන් භාවනාව, ඉන්ද්‍රියයන් එකම රසයක් ගන්නා අර්ථයෙන් භාවනාව, වීර්යය ගෙන යන අර්ථයෙන් භාවනාව සහ පුන පුනා සේවනය කරන අර්ථයෙන් භාවනාව යන ප්‍රඥාව සාධනය කරන භාවනාවන් සිදු නොවීමයි; නැතහොත් එයට ප්‍රතිපක්ෂ අකුසල ධර්මයන් 'අභාවනා' නම් වේ. ගුණ රහිත තැනැත්තා කෙරෙහි ගුණ සෙවීම 'අධිකග්ගහණ' නම් වේ. පවතින ගුණය ද විනාශ කර දැකීම 'ඌනග්ගහණ' නම් වේ. සතර විපල්ලාසයන් මගින් ගැනීම 'විපරීතග්ගහණ' (වැරදි ලෙස ගැනීම) නම් වේ.

යාථාවසභාවෙති ‘‘එත්තකො එතස්ස ගුණො, එත්තකො දොසො’’ති ගුණදොසානං සභාවෙ ‘‘ජරාධම්මො ජීරති, තං කුතෙත්ථ ලබ්භා මා ජීරී’’ති එවමාදිපච්චවෙක්ඛණසම්භවතො. අලොභෙන ච ගහට්ඨානං ඛෙත්තවත්ථාදීසු විවාදාභාවතො. අමොහෙන පබ්බජිතානං දිට්ඨිගතවිවාදාභාවතො. කාමරාගාභිනිවෙසවිනිබන්ධා හි ගහට්ඨා ගහට්ඨෙහි විවදන්ති, දිට්ඨිරාගාභිනිවෙසවිනිබන්ධා සමණා සමණෙහීති. රාගවසෙන මිත්තසන්ථවො දොසවසෙන විරොධො ච තබ්බිසෙසෙන උපගමාපගමා, ආරම්මණෙ වා රූපාදිම්හි අනුරොධවිරොධා. අමජ්ඣත්තභාවස්ස පටිඝානුනයසඞ්ඛාතස්ස මොහෙන පවත්ති. සුඛවිපරිණාමෙ දුක්ඛසමායොගෙ ච පටිඝපවත්තියං වෙදනාපරිග්ගහො න සිජ්ඣතීති අදොසානුභාවෙන වෙදනාසතිපට්ඨානං සිජ්ඣති. දිබ්බවිහාරස්සාති චතුන්නං ඣානානං. අරියවිහාරො ඵලසමාපත්ති. මොහෙන අවිචාරෙන්තො උදාසීනපක්ඛෙසුපි සත්තසඞ්ඛාරෙසු සබ්බෙසු [Pg.92] අභිසඞ්ගං කරොතීති අමූළ්හස්ස තදභාවො වෙදිතබ්බො. දුක්ඛදස්සනස්ස ආසන්නපටිපක්ඛත්තා දොසස්ස තප්පටිපක්ඛෙන අදොසෙන දුක්ඛදස්සනං හොති.

'යාථාවසභාවෙ' යනු මේ තැනැත්තාගේ ගුණය මෙපමණකි, දෝෂය මෙපමණකි යන ස්වභාවයෙහි පවතින බවයි; එසේම 'ජරාවට පත්වන ධර්මය දිරා යයි, එය දිරා නොයාවා' යැයි පැවසිය හැක්කේ කොහේද යන ආදී වශයෙන් සිහි කිරීමේ හැකියාවයි. අලෝභය නිසා ගිහියන්ට කෙත් වතු ආදියේ විවාද ඇති නොවේ. අමෝහය නිසා පැවිද්දන්ට දෘෂ්ටි සම්බන්ධ විවාද ඇති නොවේ. කාමරාගයෙහි බැඳුණු ගිහියන් ගිහියන් සමඟ ද, දෘෂ්ටි රාගයෙහි බැඳුණු පැවිද්දන් පැවිද්දන් සමඟ ද විවාද කරති. රාගය නිසා මිත්‍ර සබඳතා ද, ද්වේෂය නිසා විරෝධය ද ඇති වේ; ඒවායේ විශේෂත්වයෙන් ළඟා වීම හෝ ඉවත් වීම සිදු වේ. නැතහොත් රූප ආදී අරමුණෙහි අනුකූල වීම හෝ පටහැනි වීම සිදු වේ. මෝහය නිසා මධ්‍යස්ථ නොවන ස්වභාවය (විරෝධය හා ඇල්ම) පවතී. සැප පෙරළෙන විට සහ දුක හා එක්වන විට, ද්වේෂය පවතින කල්හි වේදනාව වටහා ගැනීම සිදු නොවේ; එබැවින් අදෝස බලයෙන් වේදනාසතිපට්ඨානය සාර්ථක වේ. 'දිබ්බවිහාරස්ස' යනු සතර ධ්‍යානයන්ට ය. 'අරියවිහාර' යනු ඵල සමාපත්තියයි. මෝහයෙන් විමසා නොබලන්නා මධ්‍යස්ථව සිටිය යුතු සත්ත්ව සංඛාරයන් කෙරෙහි පවා දැඩිව ඇලෙයි; මෝහය නැත්තා තුළ එය නොමැති බව දත යුතුය. දුක දැකීමට ද්වේෂය ඉතා ආසන්න ප්‍රතිපක්ෂය බැවින්, ද්වේෂයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ අදෝසය මගින් දුක දැකීම (දුක්ඛානුපස්සනාව) ඇති වේ.

කම්මපථරාසිවණ්ණනා

කම්මපථ රාශි වර්ණනාව

සුඛාදීනි අත්තනො න බ්‍යාපාදෙති න විනාසෙති පරස්ස චාති දට්ඨබ්බං. කම්මපථතාතංසභාගතාහි කම්මපථවසෙන.

තමාගේ හෝ අන් අයගේ සැපය විනාශ නොකළ යුතුය යනුවෙන් දත යුතුය. කර්මපථ බව හා ඒවාට සමාන බව නිසා 'කර්මපථ වශයෙන්' යැයි කියන ලදී.

පස්සද්ධාදියුගලවණ්ණනා

පස්සද්ධි ආදී යුගල වර්ණනාව

දරථො සාරම්භො, දුක්ඛදොමනස්සපච්චයානං උද්ධච්චාදිකානං කිලෙසානං චතුන්නං වා ඛන්ධානං එතං අධිවචනං. උද්ධච්චප්පධානා කිලෙසා උද්ධච්චාදිකිලෙසා, උද්ධච්චං වා ආදිං කත්වා සබ්බකිලෙසෙ සඞ්ගණ්හාති. සුවණ්ණවිසුද්ධි වියාති යථා සුවණ්ණවිසුද්ධි අලඞ්කාරවිකතිවිනියොගක්ඛමා, එවං අයම්පි හිතකිරියාවිනියොගක්ඛමා.

දරථ යනු සාරම්භය යි (සිතේ ඇති වන දැඩි පීඩාවයි). මෙය දුක් දොම්නස් ප්‍රත්‍ය කොට ඇති උද්ධච්චය ආදී වූ ක්ලේශයන්ට හෝ නාමස්කන්ධ සතරට හෝ නමකි. උද්ධච්චය ප්‍රධාන වූ ක්ලේශයෝ උද්ධච්චාදි ක්ලේශයෝ නම් වෙති. එසේ නැතහොත් උද්ධච්චය ආදි කොට ඇති සියලු ක්ලේශයන් මෙයින් අදහස් කෙරේ. 'පිරිසිදු රත්තරන් මෙන්' යනු පිරිසිදු රත්තරන් විවිධ ආභරණ නිපදවීම සඳහා යෝග්‍ය වන්නා සේ ම, මෙම කායකම්මඤ්ඤතාව හා චිත්තකම්මඤ්ඤතාව ද යහපත් වැඩ කටයුතු (හිත ක්‍රියා) සඳහා යෝග්‍ය බව යි.

සමං, සමන්තතො වා පකාරෙහි ජානනං සම්පජඤ්ඤං. චෙතියවන්දනාදිඅත්ථං අභික්කමාදීසු අත්ථානත්ථපරිග්ගණ්හනං සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං. සති ච අත්ථෙ සප්පායාසප්පායරූපාදිපරිග්ගණ්හනං සප්පායසම්පජඤ්ඤං. ගොචරගාමාභික්කමනාදීසු කම්මට්ඨානාවිජහනං ගොචරසම්පජඤ්ඤං. අභික්කමනාදීනං ධාතුආදිවසෙන පවිචයො අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං. සබ්බකම්මට්ඨානභාවනානුයුත්තානං සබ්බයොගීනං සබ්බදා උපකාරකා ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා පාරිපන්ථකහරණතො භාවනාවඩ්ඪනතො ච. යථාහ ‘‘ද්වෙ ධම්මා බහුකාරා සති ච සම්පජඤ්ඤඤ්චා’’ති (දී. නි. 3.352). යුගෙ නද්ධා වියාති යුගනද්ධා, අඤ්ඤමඤ්ඤං නිමිත්තභාවෙන සමං පවත්තාති අත්ථො. ‘‘පුන චපරං, ආවුසො, භික්ඛු සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති (අ. නි. 4.170; පටි. ම. 2.1) හි සුත්තෙ එතෙසං යුගනද්ධතා වුත්තා. සබ්බකුසලධම්මෙසු ලීනුද්ධච්චාභාවො එතෙහි ද්වීහි සමං යුත්තෙහීති ‘‘වීරියසමාධියොජනත්ථායා’’ති ආහ, යොගවචනත්ථායාති අත්ථො.

සමාන ලෙස හෝ හාත්පසින් හෝ විවිධ ක්‍රම මගින් දැනගැනීම 'සම්පජඤ්ඤය' යි. චෛත්‍ය වන්දනාදී යහපත් අරමුණු උදෙසා ගමන් කිරීමේ දී එහි ප්‍රයෝජනවත් බව හෝ නොවබව වටහා ගැනීම 'සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය' යි. අරමුණෙහි ප්‍රයෝජනය ඇති කල්හි ඒ සඳහා සුදුසු නුසුදුසු රූප ආදිය වටහා ගැනීම 'සප්පාය සම්පජඤ්ඤය' යි. පිණ්ඩපාතය සඳහා ගමනය කිරීමේ දී කර්මස්ථානය අත් නොහැරීම 'ගෝචර සම්පජඤ්ඤය' යි. ගමන් කිරීම් ආදියේ දී ධාතු ආදි වශයෙන් විමසා බැලීම 'අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය' යි. සියලු කර්මස්ථාන භාවනාවල නිරත සියලු යෝගාවචරයන්ට මෙම ධර්ම දෙක (සතිය හා සම්පජඤ්ඤය) නීවරණ ක්ලේශයන් දුරු කරන බැවින් හා භාවනාව වර්ධනය කරන බැවින් සැමදා මහත් උපකාරී වේ. 'මහණෙනි, මේ ධර්ම දෙක බොහෝ උපකාරී වේ, එනම් සතිය හා සම්පජඤ්ඤය යි' යැයි වදාළේ එබැවිනි. වියගහක බැඳි අශ්වයන් මෙන් එකට බැඳී පවතින බැවින් 'යුගනද්ධ' නම් වේ. එනම් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් හේතු වෙමින් සමානව පවතින ධර්මයන් යන්නයි. 'ඇවැත්නි, නැවත ද මහණ තෙමේ සමථ විපස්සනා දෙක යුගනද්ධව වඩයි' යන සූත්‍රයෙහි මේවායේ යුගනද්ධ භාවය දක්වා ඇත. සියලු කුසල් දහම්හි පසුබෑමක් හෝ විසිර යාමක් නොමැති වීම මේ වීර්යය හා සමාධිය යන ධර්ම දෙක සමානව යෙදීම නිසා සිදු වේ. එබැවින් වීර්යය හා සමාධිය යෙදීමේ අර්ථයෙන් 'යෝගවචනත්ථාය' යැයි කියන ලදී.

යෙවාපනකවණ්ණනා

යෙවාපනක වර්ණනාව (යෙවාපනක ධර්ම විවරණය).

රූපාභාවෙනාති රුප්පනාභාවෙන. ධම්මාති එතස්ස අත්ථො සභාවතො උපලබ්භමානාති. මෙත්තාපුබ්බභාගොති අප්පනාප්පත්තාය මෙත්තාය පුබ්බභාගො[Pg.93], පරිකම්මමෙත්තා එතස්මිං චිත්තෙ අත්ථීති අත්ථො. විරතිවසෙනාති වචීපවත්තියා න පූරෙති, කින්තු විරතියොගෙනාති අත්ථො. අපණ්ණකඞ්ගානීති අවිරද්ධඞ්ගානි. යථා තථා වා ආරම්මණෙ විනිච්ඡයනං අධිමුච්චනං. න හි අනධිමුච්චන්තො පාණාතිපාතාදීසු දානාදීසු වා පවත්තති, සද්ධා පන පසාදනීයෙසු පසාදාධිමොක්ඛොති අයමෙතෙසං විසෙසො. දාරකස්ස විය ඉතො චිතො ච සංසප්පනස්ස කරිස්සාමි න කරිස්සාමීති අවිනිච්ඡයස්ස පටිපක්ඛකිරියා අසංසප්පනං. පුරිමමනතොති භවඞ්ගතො. විසදිසං වීථිජවනං මනං කරොතීති මනසිකාරසාමඤ්ඤෙන වීථිජවනපටිපාදකෙ දස්සෙති. තෙසු ධම්මෙසූති චිත්තචෙතසිකධම්මෙසු. අතදාරම්මණත්තෙපි හි තෙසු සමප්පවත්තෙසු උදාසීනභාවතො තත්‍රමජ්ඣත්තතාති වුච්චති. අලීනානුද්ධතප්පවත්තිපච්චයත්තා ඌනාධිකනිවාරණරසා. කායදුච්චරිතාදිවත්ථූනන්ති පාණාදීනං. අමද්දනා මද්දනපටිපක්ඛභාවොව.

'රූපී නොවන බැවින්' යනු වෙනස් වීමට භාජනය නොවන බැවිනි. 'ධර්මයෝ' යන්නෙහි අර්ථය ස්වභාවයෙන් ම පවතින දේවල් යන්නයි. 'මෙත්තා පුබ්බභාගය' යනු අප්පනාවට පත් නොවූ, පරිකර්ම අවස්ථාවෙහි පවතින මෙත්තාව යි; මෙම ප්‍රථම මහා කුසල් සිතෙහි පරිකර්ම මෙත්තාව පවතින බව මෙයින් අදහස් වේ. 'විරති වශයෙන්' යනු වචනයෙන් පමණක් නොව විරතිය හා යෙදීමෙන් සම්පූර්ණ කිරීම යි. 'අපණ්ණකංග' යනු නොවෙනස් වන සිත්හි අංගයන් ය. යම් අරමුණක තීරණාත්මකව පිහිටීම 'අධිමොක්ඛය' යි. තීරණයක් ගත නොහැකි පුද්ගලයා ප්‍රාණාඝාතාදී අකුසල්හි හෝ දානාදී කුසල්හි හෝ නොයෙදේ. ශ්‍රද්ධාව යනු පැහැදිය යුතු වස්තූන් කෙරෙහි ඇති වන පැහැදීම හා ඒ මත ගන්නා තීරණය යි; මෙය අධිමොක්ඛය හා ශ්‍රද්ධාව අතර ඇති වෙනස යි. කුඩා දරුවෙකු මෙන් මෙහාට එහාට වැනෙන 'කරන්න ද නොකරන්න ද' යන අවිනිශ්චිත භාවයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ නොසැලෙන ක්‍රියාව 'අසංසප්පනය' යි. 'පූර්ව මනසින්' යනු භවාංග සිතින් පසුව ඇති වන වීථි ජවන් සිත යි. මෙය මනසිකාරයේ සාමාන්‍ය ස්වභාවය වන වීථි ජවන් ඇති කිරීමට හේතු වන මනසිකාරය දක්වයි. 'එම ධර්මයන්හි' යනු චිත්ත චෛතසික ධර්මයන්හි යි. එම චිත්ත චෛතසිකයන් කෙරෙහි අරමුණු නොවුණ ද, ඒවා සමානව පවතින කල්හි මධ්‍යස්ථව බැලීමේ ස්වභාවය නිසා 'තත්‍රමජ්ඣත්තතාව' යැයි කියනු ලැබේ. එය පසුබෑමක් හෝ විසිර යාමක් නොමැතිව පැවැත්මට හේතු වන බැවින්, ඌන වීම හෝ අධික වීම වැළැක්වීමේ කාර්යය (රසය) සිදු කරයි. 'කායදුශ්චරිතාදී වස්තූන්ගේ' යනු ප්‍රාණාඝාතාදී අකුසල් සිදු කරන වස්තූන්ගේ යි. 'අමද්දනා' යනු පීඩා කිරීමට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ ස්වභාවය ම ය.

තංතංරාසිකිච්චවසෙන විභාගරහිතා අවිභත්තිකා. එත්ථාති එතෙසු සවිභත්තිකෙසු දුතියට්ඨානාදීසුපි භාජියමානෙසු අපුබ්බං නත්ථීති අත්ථො. පදං පූරිතන්ති ඣානාදිපදං පඤ්චකාදිවසෙන පූරිතං. පඤ්ච හි අඞ්ගානි ඣානපදස්ස අත්ථො, තෙසු එකස්මිඤ්ච ඌනෙ ඣානපදං ඌනං හොතීති. පදසමූහො පදකොට්ඨාසො වා තං තමෙව වා පදං, අවුත්තං හාපිතං නාම හොතීති වුත්තං ‘‘පූරිත’’න්ති. වුත්තස්මිඤ්ඤෙව වුච්චමානෙ අනෙකෙසං පුරිසසද්දානං විය කොචි සම්බන්ධො නත්ථීති මඤ්ඤමානො ආහ ‘‘අනනුසන්ධිකා කථා’’ති. අන්තරන්තරා වුත්තස්මිඤ්ඤෙව වුච්චමානෙ අනුක්කමෙන ධම්මා කථිතා න හොන්තීති ආහ ‘‘උප්පටිපාටියා’’ති. ඵස්සපඤ්චමකරාසි සබ්බචිත්තුප්පාදසාධාරණවසෙන චතුක්ඛන්ධතප්පච්චයසඞ්ගහවසෙන ච වුත්තො. යථාවුත්තෙසු පන රාසීසු එකරාසිකිච්චස්සපි අභාවා ඡන්දාදයො යෙවාපනකවසෙන වුත්තා. වුත්තානම්පි ච ධම්මානං යථා වෙදනාදීනං ඣානඞ්ගාදිභාවො වුත්තො, න එවං සොවචස්සතාකල්‍යාණමිත්තතාදිවිසෙසො වුත්තොති තස්ස සඞ්ගණ්හනත්ථං කෙචි ධම්මෙ විසුං ඨපෙත්වා තෙ ච තඤ්ච විසෙසං ‘‘යෙ වා පනා’’ති ආහ. වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන වා සාවසෙසෙ ධම්මෙ වත්වා ‘‘යෙ වා පනා’’ති වුත්තං.

එම ඒ රාශීන්ගේ (ධර්ම සමූහයන්ගේ) කෘත්‍යයන් අනුව වෙන් කිරීමක් නොමැති ධර්මයෝ 'අවිභත්තික' නම් වෙති. මෙහි විභක්ති සහිත වූ ධර්මයන් දෙවන ස්ථානය ආදියේ දී බෙදා දැක්වුව ද අමුතු දෙයක් නැත යන්න අර්ථය යි. 'පදය පුරවන ලදී' යනු ධ්‍යාන ආදී පදයන් පංචක ආදී වශයෙන් සම්පූර්ණ කරන ලදී යන්නයි. ධ්‍යාන පදයෙහි අර්ථය අංග පහකි; ඉන් එකක් අඩු වුව ද ධ්‍යාන පදය අර්ථයෙන් අඩු වේ. පද සමූහය හෝ පද කොට්ඨාසය හෝ එම පදය ම වදාළේ නැති නම් එය අඩු වූවක් සේ සලකා 'පුරවන ලදී' යැයි කියන ලදී. වදාළ දෙයම නැවත වදාරන කල්හි, බොහෝ පුරුෂ ශබ්දයන් මෙන් කිසිදු සම්බන්ධයක් නැතැයි සිතන අය උදෙසා 'අනනුසන්ධික කථාව' යැයි වදාළහ. අතරින් පතර වදාළ දෙයම නැවත වදාරන කල්හි ධර්මයන් අනුපිළිවෙළින් දේශනා නොකළේ යැයි සිතා 'උප්පටිපාටියා' (පිළිවෙළක් නොමැතිව) යැයි වදාළහ. ඵස්ස පඤ්චමක රාශිය සියලු සිත්වලට පොදු බැවින් හා සිව්වැදෑරුම් නාමස්කන්ධයන්ගේ ප්‍රත්‍යය වශයෙන් මෙහි වදාරන ලදී. වදාරන ලද රාශීන්හි එක් රාශියක හෝ කෘත්‍යය නොමැති බැවින් ඡන්දය ආදී ධර්මයන් 'යෙවාපනක' වශයෙන් වදාරන ලදී. වේදනාව ආදී ධර්මයන්ගේ ධ්‍යානාංග භාවය වදාළා සේ, සෝවචස්සතාව හා කළ්‍යාණමිත්‍රතාව ආදී විශේෂ නාමයන් මෙහි වදාරා නැත. එබැවින් ඒවා ඇතුළත් කරගනු පිණිස ඇතැම් ධර්මයන් වෙන් කොට තබා ඒවාත්, එම විශේෂ නාමයන් ද 'යෙවාපනක' යන පදයෙන් වදාළහ. එසේත් නැතිනම් විනේය ජනයාගේ අදහස් අනුව ඉතිරි වූ ධර්මයන් දේශනා කර 'යෙවාපනක' යැයි වදාළ සේක.

යෙවාපනකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

යෙවාපනක වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ධම්මුද්දෙසවාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ධර්ම උද්දේසවාර කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

කාමාවචරකුසලං

කාමාවචර කුසලය.

නිද්දෙසවාරකථාවණ්ණනා

නිද්දේසවාර කථා වර්ණනාව.

2. ඵුසනකවසෙනාති [Pg.94] සන්තෙ අසන්තෙපි විසයෙ ආපාථගතෙ චිත්තස්ස සන්නිපතනවසෙන ‘‘චිත්තං මනො’’තිආදීසු (ධ. ස. 6, 17) විය කිච්චවිසෙසං, ‘‘මානස’’න්තිආදීසු (ධ. ස. 6, 17) විය සමානෙ අත්ථෙ සද්දවිසෙසං, ‘‘පණ්ඩර’’න්තිආදීසු (ධ. ස. 6, 17) විය ගුණවිසෙසං, ‘‘චෙතසිකං සාත’’න්තිආදීසු (ධ. ස. 2, 18) විය නිස්සයවිසෙසං, ‘‘චිත්තස්ස ඨිතී’’තිආදීසු (ධ. ස. 15, 24) විය අඤ්ඤස්ස අවත්ථාභාවවිසෙසං, ‘‘අලුබ්භනා’’තිආදීසු (ධ. ස. 32) විය අඤ්ඤස්ස කිරියාභාවවිසෙසං, ‘‘අලුබ්භිතත්ත’’න්තිආදීසු (ධ. ස. 32) විය අඤ්ඤස්ස කිරියාභාවභූතතාවිසෙසන්තිආදිකං අනපෙක්ඛිත්වා ධම්මමත්තදීපනං සභාවපදං. ඵුසන්තස්ස හි චිත්තස්ස ඵුසනකිරියා ඵුසනාකාරො. සම්ඵුසනාති ආරම්මණසමාගමඵුසනා, න පටිලාභසම්ඵුසනා. සම්ඵුසිතස්ස ආරම්මණෙන සමාගතස්ස චිත්තස්ස භාවො සම්ඵුසිතත්තං. යස්මිං සති චිත්තං සම්ඵුසිතන්ති වුච්චති, සො තස්ස භාවො. එවං අඤ්ඤෙසුපි භාවනිද්දෙසෙසු දට්ඨබ්බං.

2. 'ස්පර්ශ වන ස්වභාවයෙන්' යනු පරමාර්ථ වශයෙන් පවතින හෝ නොපවතින හෝ අරමුණක් හමුවේ සිත ඒ කෙරෙහි යොමු වීම යි. 'චිත්තය, මනස' ආදී පදවලින් කෘත්‍ය විශේෂයන් ද, 'මානස' ආදී පදවලින් එකම අර්ථයෙහි ශබ්ද විශේෂයන් ද, 'පණ්ඩර' ආදී පදවලින් සිතේ පිරිසිදු බව නමැති ගුණ විශේෂය ද, 'චෛතසික' ආදී පදවලින් සිත ඇසුරු කිරීම නමැති නිශ්‍රය විශේෂය ද, 'සිතේ පැවැත්ම' ආදී පදවලින් සිතේ අවස්ථානුරූපී විශේෂයන් ද, 'අලෝභය' ආදී පදවලින් ක්‍රියාකාරීත්වයේ විශේෂයන් ද සලකා ස්වභාව ධර්මය පමණක් දැක්වීමට 'සභා පදය' යොදනු ලැබේ. අරමුණ ස්පර්ශ කරන සිතේ ස්පර්ශ කිරීමේ ක්‍රියාව ස්පර්ශය යි. 'සම්ඵුසනා' යනු අරමුණ හා එක්ව ස්පර්ශ වීම මිස, ලැබීම යන අර්ථයෙන් වන ස්පර්ශයක් නොවේ. අරමුණ හා එක් වූ සිතේ ස්වභාවය 'සම්ඵුසිතත්ත' (ස්පර්ශ කළ බව) නම් වේ. යමක් ඇති කල්හි සිත ස්පර්ශ කරන ලද්දක් යැයි කියනු ලැබේ ද, එය එහි ස්වභාවය යි. මෙලෙසම අනෙකුත් භාව නිද්දේසයන්හි ද අර්ථ වටහා ගත යුතුය.

අපරස්ස වෙවචනස්ස, අපරෙන වා පුරිමත්ථස්ස දීපනා අපරදීපනා. ‘‘පණ්ඩිච්චං කොසල්ල’’න්ති එවමාදයො පඤ්ඤාවිසෙසා නානාකාලෙ ලබ්භමානාපි එකස්මිං චිත්තෙ ලබ්භන්ති. එකස්මිඤ්ච විසෙසෙ ඉතරෙපි අනුගතා හොන්තීති දස්සෙතුං තථා විභත්ති අත්ථතො විභත්ති හොති අත්ථනානත්තෙන කතත්තා. අථ වා යථා ‘‘කොධො කුජ්ඣනා කුජ්ඣිතත්ත’’න්ති (ධ. ස. 1066) සභාවාකාරභාවනිද්දෙසෙහි කොධොති එවමාකාරොව අත්ථො වුත්තො, න එවමිධ, ඉධ පන පණ්ඩිතාදිභාවාකාරභින්නො අත්ථො වුත්තොති ඉදං විභත්තිගමනං අත්ථවසෙන හොති. සම්ඵුසිතත්තන්ති එත්ථාපි න ‘‘ඵස්සො’’ති එවමාකාරොව අත්ථො වුත්තො. සම්ඵස්සොති එවමාකාරො පන වුත්තොති අත්ථතො විභත්තිගමනන්ති වුත්තං.

අන්‍ය වූ පර්යාය වචනයක් ප්‍රකාශ කිරීම හෝ පෙර කියන ලද අර්ථයම වෙනත් පර්යායයකින් පැහැදිලි කිරීම ‘අපරදීපනා’ නම් වේ. ‘පාණ්ඩීච්චං, කෝසල්ලං’ යනාදී ප්‍රඥා විශේෂයන් විවිධ අවස්ථාවලදී ලැබුණද, ඒවා එක් සිතකද ලැබිය හැකිය. එක් විශේෂිත ප්‍රඥා ලක්ෂණයක් ඇති කල්හි සෙසු ලක්ෂණද එයට අනුගතව පවතින බව පෙන්වීමට, අර්ථයන්ගේ නානාත්වය නිසා සිදු කරන ලද ඒ බෙදීම අර්ථ වශයෙන් වූ බෙදීමකි (අත්ථතෝ විභත්ති). එසේත් නැතහොත්, ‘කෝධෝ කුජ්ඣනා කුජ්ඣිතත්තං’ යන තන්හි ස්වභාව, ආකාර සහ භාව නිර්දේශයන් මගින් කෝපය නම් වූ ආකාරයම පමණක් දක්වන ලද්දේ වුවද, මෙහිදී එසේ නොවේ. මෙහිදී පණ්ඩිතාදී භාවයන්ගේ ආකාරයන්ගෙන් වෙනස් වූ අර්ථයන් දක්වන ලද බැවින්, මෙම විභජනය අර්ථය අනුව සිදු වූවකි. ‘සම්ඵුසිතත්තං’ යන තන්හිද හුදෙක් ‘ඵස්ස’ (ස්පර්ශය) යන ආකාරයම පමණක් නොව, ‘සම්ඵස්ස’ යන ආකාරයම දක්වන ලද බැවින් එය අර්ථ වශයෙන් වූ විභජනයක් යැයි කියනු ලැබේ.

දොසො බ්‍යාපාදොති උද්දෙසෙපි නාමනානත්තෙන නානාභූතො උද්දිට්ඨො. නිද්දෙසෙපි තෙනෙව නානත්තෙන නිද්දිට්ඨො. එකොව ඛන්ධො හොතීති එකෙන ඛන්ධසද්දෙන වත්තබ්බතං සන්ධායාහ. චෙතනාති සඞ්ඛාරක්ඛන්ධං දස්සෙති තප්පමුඛත්තා. අසද්ධම්මාති අසතං, අසන්තො වා ධම්මා, න වා සද්ධම්මාති අසද්ධම්මාති අසද්ධම්මවචනීයභාවෙන එකීභූතොපි අසද්ධම්මො කොධගරුතාදිවිසිට්ඨෙන සද්ධම්මගරුතාපටික්ඛෙපනානත්තෙන නානත්තං ගතොති ‘‘චත්තාරො’’ති [Pg.95] වුත්තං. න සද්ධම්මගරුතාති වුච්චමානා වා අසද්ධම්මගරුතා අසද්ධම්මගරුතාභාවෙන එකීභූතාපි කොධාදිවිසිට්ඨපටික්ඛෙපනානත්තෙන නානත්තං ගතා. පටිපක්ඛො වා පටික්ඛිපීයති තෙන, සයං වා පටික්ඛිපතීති පටික්ඛෙපොති වුච්චතීති සද්ධම්මගරුතාපටික්ඛෙපනානත්තෙන අසද්ධම්මගරුතා අසද්ධම්මා වා නානත්තං ගතා. අලොභොතිආදීනං ඵස්සාදීහි නානත්තං ලොභාදිවිසිට්ඨෙන පටික්ඛෙපෙන ලොභාදිපටිපක්ඛෙන වා වෙදිතබ්බං. අලොභාදොසාමොහානං අඤ්ඤමඤ්ඤනානත්තං යථාවුත්තෙන පටික්ඛෙපනානත්තෙන යොජෙතබ්බං. පදත්ථස්ස පදන්තරෙන විභාවනං පදත්ථුති. තෙන හි තං පදං මහත්ථන්ති දීපිතං හොති අලඞ්කතඤ්චාති. අත්ථවිසෙසාභාවෙපි ආභරණවසෙන ච ආදරවසෙන ච පුන වචනං දළ්හීකම්මං.

‘දෝසෝ බ්‍යාපාදෝ’ යන උද්දේශයෙහිද නාමයන්ගේ වෙනස්කම නිසා විවිධ වූ අර්ථයන් දක්වන ලදී. නිද්දේසයෙහිද එම නාම නානත්වය නිසාම විස්තර කරන ලදී. ‘එකම ස්කන්ධයක් වේ’ යන්නෙන් අදහස් කළේ එක් ‘ස්කන්ධ’ ශබ්දයකින් එය හැඳින්විය හැකි බවයි. ‘චේතනා’ යන්නෙන් සංස්කාර ස්කන්ධය දක්වයි, මන්ද යත් එය එහි ප්‍රධාන වන බැවිනි. ‘අසද්ධම්මා’ යනු අසතුන්ගේ ධර්මයන්ය, නැතහොත් නින්දිත වූ ධර්මයන්ය, නැතහොත් සද්ධර්මය නොවන ධර්මයන්ය. ‘අසද්ධම්ම’ යන වචනයෙන් හැඳින්වෙන බැවින් එකක් වුවද, ක්‍රෝධය පෙරදැරි කරගැනීම ආදී විශේෂතා නිසාත්, සද්ධර්මයට ගරු කිරීම බැහැර කිරීමේ නානාත්වය නිසාත් එය ‘සතරක්’ ලෙස දක්වන ලදී. සද්ධර්ම ගරුක බව බැහැර කිරීමෙන් කියැවෙන අසද්ධර්ම ගරුක බව, අසද්ධර්ම ගරුක භාවයෙන් එකක් වුවද, ක්‍රෝධය ආදියෙන් විශේෂ වූ ප්‍රතික්ෂේප කිරීම් නිසා නානාත්වයට පත් වේ. ප්‍රතිපක්ෂය බැහැර කරනු ලබන බැවින් හෝ තමාම බැහැර කරන බැවින් ‘ප්‍රතික්ෂේපය’ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් සද්ධර්ම ගරුක බව බැහැර කිරීමේ නානාත්වය නිසා අසද්ධර්ම ගරුක බව හෝ අසද්ධර්මයන් නානාත්වයට පත් වේ. අලෝභාදීන්ගේ ඵස්සාදීන්ගෙන් ඇති වෙනස, ලෝභාදී විශේෂයන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් හෝ ලෝභාදීන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වීමෙන් දත යුතුය. අලෝභ, අදෝස, අමෝහයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය වෙනස ඉහත කී පරිදි බැහැර කිරීමේ නානාත්වය අනුව යෙදිය යුතුය. පදයක අර්ථය වෙනත් පදයකින් පැහැදිලි කිරීම ‘පදත්ථුති’ නම් වේ. එමගින් එම පදය මහත් අර්ථ ඇත්තක් බවත්, අලංකාරවත් වූවක් බවත් දැක්වේ. අර්ථයේ විශේෂයක් නැති වුවද, අලංකාරය පිණිසත්, ගෞරවය පිණිසත් නැවත පැවසීම (පුනර්වචනය) ස්ථිර කිරීමක් (දළ්හීකම්ම) වේ.

3. තජ්ජන්ති තස්ස ඵලස්ස අනුච්ඡවිකං. න කෙවලං නිද්දිසියමානං සාතමෙව අධිකතං, අථ ඛො යථානිද්දිට්ඨානි ආරම්මණානිපීති ‘‘තෙහි වා’’තිආදි වුත්තං. තස්ස වා ජාතා කාරණභාවෙන ඵස්සත්ථං පවත්තාති තජ්ජා. තංසමඞ්ගීපුග්ගලං, සම්පයුත්තධම්මෙ වා අත්තනි සාදයතීති සාතං ද-කාරස්ස ත-කාරං කත්වා. සුට්ඨු ඛාදති, ඛණති වා දුක්ඛන්ති සුඛං.

3. ‘තජ්ජං’ යනු එම ඵලයට අනුරූප වූ (ගැලපෙන) යන්නයි. මෙහිදී නිර්දේශ කරනු ලබන ආශ්වාදය (සීත) පමණක් නොව, ඉහත දක්වන ලද අරමුණුද අදාළ වන බැවින් ‘තේහි වා’ යනාදිය පවසන ලදී. නැතහොත්, එම ආශ්වාදයට හේතු වශයෙන් හෝ ස්පර්ශය පිණිස පවත්නා බැවින් ‘තජ්ජා’ නම් වේ. එම සතුටින් යුත් පුද්ගලයා හෝ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් තමා තුළ සතුටු කරවන බැවින් ‘සාත’ නම් වේ (මෙහි ‘ද’ කාරය ‘ත’ කාරය බවට පත් වී ඇත). දුක මැනවින් වනසන බැවින් හෝ දුක කන (විඳින) බැවින් ‘සුඛ’ නම් වේ.

5. පාසොති රාගපාසො. සො හි නිරාවරණත්තා අන්තලික්ඛචරො. අකුසලම්පි පණ්ඩරන්ති වුත්තං, කො පන වාදො කුසලන්ති අධිප්පායො. තඤ්හි පණ්ඩරතො නික්ඛන්තං සයඤ්ච පණ්ඩරන්ති. අථ වා සබ්බම්පි චිත්තං සභාවතො පණ්ඩරමෙව, ආගන්තුකොපක්කිලෙසවොදානෙහි පන සාවජ්ජානවජ්ජානං උපක්කිලිට්ඨවිසුද්ධතරතා හොන්තීති. දාරුප්පමාණෙසු සිලාදීසු ඛන්ධපඤ්ඤත්තියා අභාවා කිඤ්චි නිමිත්තං අනපෙක්ඛිත්වා දාරුම්හි පවත්තා ඛන්ධපඤ්ඤත්තීති ‘‘පණ්ණත්තිමත්තට්ඨෙනා’’ති වුත්තං. තං-සද්දෙන මනොවිඤ්ඤාණධාතුයෙව වුච්චෙය්‍ය නිද්දිසිතබ්බත්තාති න තස්සා තජ්ජතා. තෙහි ආරම්මණෙහි ජාතා තජ්ජාති ච වුච්චමානෙ සම්ඵස්සජතා න වත්තබ්බා. න හි සො ආරම්මණං, නාපි විසෙසපච්චයො. ‘‘තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො’’ති විඤ්ඤාණමෙව ඵස්සස්ස විසෙසපච්චයොති වුත්තොති තස්මා න විඤ්ඤාණං විසෙසපච්චයභූතං සම්ඵස්සජතාය තජ්ජාමනොවිඤ්ඤාණධාතුසම්ඵස්සජාපඤ්ඤත්තිං ලභති, න ච තදෙව තස්ස කාරණභාවෙන ඵලභාවෙන ච වුච්චමානං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං හොතීති. කිං වා එතෙන, යථා භගවතා වුත්තා තංසභාවායෙව තෙ ධම්මාති න එවංවිධෙසු කාරණං මග්ගිතබ්බං.

5. ‘පාසෝ’ යනු රාග නමැති මල පුඩුවයි. එය ආවරණ රහිත බැවින් අහසෙහි හැසිරෙන්නකි (අන්තලික්ඛචර). අකුසලය පවා ‘පණ්ඩර’ (දීප්තිමත්/පිරිසිදු) යැයි කියනු ලැබේ නම්, කුසලය ගැන කවර කතාද යන්න අටුවාචාරීන්ගේ අදහසයි. මන්ද යත්, එය පිරිසිදු භවංග සිතින් නික්මුණු බැවින් හා තමාම පිරිසිදු බැවිනි. නැතහොත් සියලු සිත් ස්වභාවයෙන්ම ප්‍රභාස්වරය, එහෙත් ආගන්තුක උපක්ලේශයන්ගෙන් හෝ පිරිසිදු කරන ධර්මයන්ගෙන් (වෝදාන) අකුසල් සිත් කිලිටු වීම හා කුසල්-අබ්‍යාකෘත සිත් අතිශයින් පිරිසිදු වීම සිදු වේ. ගල් ලී ආදියෙහි ‘ස්කන්ධ’ යන පညප්තියක් නැති බැවින්, කිසිදු නිමිත්තක් අපේක්ෂා නොකොට ලී ආදියෙහි පවත්නා ස්කන්ධ පညප්තිය ‘පඤ්ඤත්තිමත්තට්ඨේන’ යැයි කියන ලදී. ‘තං’ ශබ්දයෙන් මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුවම හැඳින්විය යුතුය, මන්ද යත් එය නිර්දේශ කළ යුතු බැවිනි. එහෙත් එයට ‘තජ්ජා’ යන නාමය නොගැලපේ. එම අරමුණු නිසා උපන් බැවින් ‘තජ්ජා’ යැයි කියන්නේ නම්, එය ‘සම්ඵස්සජා’ යැයි නොකිය යුතුය. මන්ද යත් ස්පර්ශය අරමුණක් හෝ සුවිශේෂී ප්‍රත්‍යයක් නොවන බැවිනි. ‘තිදෙනාගේ සංගමය ස්පර්ශයයි’ යන වචනයට අනුව විඤ්ඤාණයම ස්පර්ශයට විශේෂ ප්‍රත්‍යය වන බැවින්, විඤ්ඤාණය සුවිශේෂී ප්‍රත්‍යයක් ලෙස ‘සම්ඵස්සජ’ යන නාමය හෝ ‘තජ්ජා මනෝවිඤ්ඤාණධාතු සම්ඵස්සජා’ යන පညප්තිය නොලබයි. තවද එයම එහි හේතුව හා ඵලය ලෙස දැක්වීම පහසුවෙන් තේරුම් ගත නොහැක්කකි. එබැවින් මෙවැනි ධර්මයන්හි හේතු සෙවීම අවශ්‍ය නොවේ, මන්ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ පරිදිම එම ධර්මයන් එවැනි ස්වභාව ඇති බැවිනි.

7. එවං [Pg.96] තක්කනවසෙන ලොකසිද්ධෙනාති අධිප්පායො. එවඤ්චෙවඤ්ච භවිතබ්බන්ති විවිධං තක්කනං කූපෙ විය උදකස්ස ආරම්මණස්ස ආකඩ්ඪනං විතක්කනං.

7. මෙසේ තර්ක කිරීමේ ක්‍රමය අනුව ලෝක සම්මතයෙන් මෙසේ පැවසිය යුතු යැයි අටුවාචාරීන්ගේ අදහසයි. මෙසේ මෙසේ විය යුතු යැයි කරන විවිධ තර්ක කිරීම්, ළිඳකින් ජලය අදින්නාක් මෙන් අරමුණ තමා වෙතට ඇද ගැනීම ‘විතක්කනය’ (කල්පනාව) නම් වේ.

8. සමන්තතො චරණං විචරණං.

8. සර්වතෝභද්‍රව (අරමුණ වටා) හැසිරීම ‘විචරණය’ නම් වේ.

9. අත්තමනතාති එත්ථ අත්ත-සද්දෙන න චිත්තං වුත්තං. න හි චිත්තස්ස මනො අත්ථීති. අත්තමනස්ස පන පුග්ගලස්ස භාවො අත්තමනතාති වත්වා පුන පුග්ගලදිට්ඨිනිසෙධනත්ථං ‘‘චිත්තස්සා’’ති වුත්තං.

9. ‘අත්තමනතා’ යන මෙහි ‘අත්ත’ ශබ්දයෙන් සිත අදහස් නොකෙරේ. මන්ද යත් සිතට වෙනත් සිතක් නැති බැවිනි. එහෙත් සතුටු වූ සිතක් ඇති පුද්ගලයාගේ ස්වභාවය ‘අත්තමනතා’ යැයි පවසා, නැවත පුද්ගල දෘෂ්ටිය බැහැර කරනු පිණිස ‘සිතේ ස්වභාවය’ (චිත්තස්ස) යැයි පවසන ලදී.

11. න බලවතී, කස්මා අවට්ඨිති වුත්තාති? එකග්ගචිත්තෙන පාණවධාදිකරණෙ තථා අවට්ඨානමත්තභාවතො. විරූපං, විවිධං වා සංහරණං විකිරණං විසාහාරො, සංහරණං වා සම්පිණ්ඩනං, තදභාවො විසාහාරො.

11. එය ප්‍රබල නොවේ නම්, ‘අවට්ඨිති’ (පිහිටීම) යැයි කීවේ මන්ද? ඒකාග්‍ර සිතින් ප්‍රාණඝාතාදිය කිරීමේදී එය සිදු කළ හැකි තරමට සිත එහි බැසගෙන පිහිටන බැවිනි. ‘විසාහාර’ යනු විකෘති වූ හෝ විවිධ වූ විසුරුවා හැරීමයි. නැතහොත් ‘සංහරණ’ යනු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් එක් රැස් කිරීමයි, එහි නොමැතිකම ‘විසාහාර’ නම් වේ.

12. අඤ්ඤස්මිං පරියායෙති අඤ්ඤස්මිං කාරණෙ. සමානාධිකරණභාවො ද්වින්නං බහූනං වා පදානං එකස්මිං අත්ථෙ පවත්ති.

12. ‘අඤ්ඤස්මිං පරියායේ’ යනු වෙනත් කරුණකදී යන්නයි. ‘සමානාධිකරණ භාවය’ යනු පද දෙකක් හෝ කිහිපයක් එක් අර්ථයක් ප්‍රකාශ කිරීමයි.

13. ආරම්භති චාති ආපජ්ජති ච. උද්ධං යමනං උය්‍යාමො. ධුරන්ති නිප්ඵාදෙතුං ආරද්ධං කුසලං, පටිඤ්ඤං වා.

13. ‘ආරම්භති ච’ යනු (ඇවතට) පැමිණෙන්නේය යන්නයි. උසස් ලෙස උත්සාහ කිරීම ‘උය්‍යාමය’ නම් වේ. ‘ධුරය’ යනු නිම කරනු පිණිස ආරම්භ කරන ලද කුසලය හෝ පොරොන්දුවයි.

14. තිණ්ණන්ති බුද්ධාදීනං. චිත්තෙ ආරම්මණස්ස උපට්ඨානං ජොතනඤ්ච සතියෙවාති තස්සා එතං ලක්ඛණං.

14. ‘තිණ්ණං’ යනු බුද්ධාදී රත්නත්‍රය පිළිබඳවයි. සිතෙහි අරමුණ එළඹ සිටීම හා එය බැබළීම සතිය (සිහිය) නිසාම වන බැවින්, එය සතියේ ලක්ෂණයයි.

16. පාසාණසක්ඛරවාලිකාදිරහිතා භූමි සණ්හාති ‘‘සණ්හට්ඨෙනා’’ති වුත්තං.

16. ගල්, බොරළු, වැලි ආදියෙන් තොර වූ භූමිය ‘සණ්හ’ (මුදු/සිනිඳු) බැවින්, ඒ අර්ථයෙන් ‘සණ්හට්ඨේන’ යැයි පවසන ලදී.

19. අයන්තීති එකකම්මනිබ්බත්තමනුස්සාදිසන්තතිඅවිච්ඡෙදවසෙන පවත්තන්ති. කුසලාකුසලෙසුපි හි ජීවිතං ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවෙන සම්පයුත්තෙ පවත්තයමානමෙව තදවිච්ඡෙදස්ස පච්චයො හොති.

19. ‘අයන්ති’ යනු එක් කර්මයකින් හටගත් මිනිස් ආදී සන්තානයන්ගේ නොසිඳී පැවැත්මයි. කුසල අකුසල ධර්මයන්හිදීද ජීවිතේන්ද්‍රිය ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයක් ලෙස සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් පවත්වමින්ම ඒවායේ නොසිඳී පැවැත්මට ප්‍රත්‍යයක් වේ.

30. යං හිරීයතීති හිරීයති-සද්දෙන වුත්තො භාවො යං-සද්දෙන වුච්චතීති යන්ති භාවනපුංසකං වා එතං දට්ඨබ්බං. හිරියිතබ්බෙනාති ච හෙතුඅත්ථෙ කරණවචනං යුජ්ජති.

30. ‘යං හිරීයති’ යන මෙහි ‘හිරීයති’ ශබ්දයෙන් කියැවෙන පිළිකුල් කිරීමේ ස්වභාවය ‘යං’ ශබ්දයෙන් ප්‍රකාශ වේ. එබැවින් ‘යං’ යන්න මෙහි ක්‍රියා විශේෂණයක් (භාවනපුංසක) ලෙස දත යුතුය. ‘හිරීයිතබ්බේන’ යන්නෙහි කරණ විභක්තිය හේතු අර්ථයෙහි යෙදීම උචිතය.

32. අලුබ්භනකවසෙනාති [Pg.97] එත්ථ අලුබ්භනමෙව අලුබ්භනකන්ති භාවනිද්දෙසො දට්ඨබ්බො.

32. ‘අලුබ්භනක වසේන’ යන මෙහි නොලෝභී බවම ‘අලුබ්භනක’ නම් වේ. මෙය භාව නිර්දේශයක් ලෙස දත යුතුය.

33. අබ්‍යාපජ්ජොති බ්‍යාපාදෙන දුක්ඛෙන දොමනස්සසඞ්ඛාතෙන දොසෙන විය න බ්‍යාපාදෙතබ්බොතිපි අත්ථො යුජ්ජති.

33. ‘අබ්‍යාපජ්ජෝ’ යනු ක්‍රෝධය නමැති දෝමනස්ස සහගත දුක විසින් දෝෂයක් මෙන් සිත විනාශ නොකළ යුතුය යන අර්ථය ගැලපේ.

42-43. ථිනමිද්ධාදිපටිපක්ඛභාවෙන කුසලධම්මෙ අනිච්චාදිමනසිකාරෙ ච සීඝං සීඝං පරිවත්තනසමත්ථතා ලහුපරිණාමතා, අවිජ්ජානීවරණානඤ්හි තණ්හාසංයොජනානං සත්තානං අකුසලප්පවත්ති පකතිභූතාති න තත්ථ ලහුපරිණාමතාය අත්ථො. තෙසඤ්ච භාවො ගරුතායෙවාති තබ්බිධුරසභාවානං ලහුතා දට්ඨබ්බා. සා හි පවත්තමානා සීඝං භවඞ්ගවුට්ඨානස්ස පච්චයො හොති.

42-43. ස්ථීනමිද්ධ ආදී ක්ලේශයන්ගේ ප්‍රතිපක්ෂ බව නිසා කුසල් දහම්හි ද අනිත්‍යාදී මනසිකාරයන්හි ද වේගයෙන් පවත්වන්නට (වෙනස් වන්නට) ඇති හැකියාව 'ලහුපරිණාමතා' (සැහැල්ලු ලෙස වෙනස් වන සුළු බව) නම් වේ. මන්ද යත්, අවිද්‍යා නීවරණ ඇති, තෘෂ්ණා සංයෝජන ඇති සත්ත්වයන්ගේ අකුසල් පැවැත්ම ස්වභාවිකව ම සිදුවන්නකි. එබැවින් එම අකුසල් පැවැත්මෙහි 'ලහුපරිණාමතාව' පිළිබඳ අර්ථයක් නැත. ඔවුන්ගේ එම (අකුසල) පැවැත්මෙහි ස්වභාවය බර බවක් (ගරුතා) ම ය. එබැවින් ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ ලහුතාව (සැහැල්ලු බව) දත යුතුය. එම ලහුතාවය පවතින කල්හි එය වේගයෙන් භවාංගයෙන් මිදීමට (භවාංගවිට්ඨානයට) හේතු වේ.

44-45. යෙ ච ධම්මා මොහසම්පයුත්තා විය අවිපන්නලහුතා, තෙසඤ්ච කුසලකරණෙ අප්පටිඝාතො මුදුතා. අප්පටිඝාතෙන මුදුතාදිරූපසදිසතාය අරූපධම්මානම්පි මුදුතා මද්දවතාතිආදි වුත්තං.

44-45. මෝහය හා සම්ප්‍රයුක්ත අකුසල ධර්මයන් මෙන් නොව, නොපිරිහුණු ලහුතාවයකින් යුක්ත වූ යම් ධර්ම කෙනෙක් වෙත් ද, එම ධර්මයන්ගේ කුසල් කිරීමෙහි ඇති අවිරුද්ධ බව (නොගැටෙන බව) 'මුදුතා' (මෘදු බව) නම් වේ. එම නොගැටෙන බව නිසා ද මුදුතා ආදී රූපයන්ට සමාන වන බැවින් ද අරූපී ධර්මයන්ට (නාම ධර්මයන්ට) පවා මුදුතා, මද්දවතා ආදී වශයෙන් (බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින්) වදාරන ලදී.

46-47. සිනෙහවසෙන කිලින්නං අතිමුදුකං චිත්තං අකම්මඤ්ඤං හොති විලීනං විය සුවණ්ණං, මානාදිවසෙන අතිථද්ධඤ්ච අතාපිතං විය සුවණ්ණං, යං පනානුරූපමුදුතායුත්තං, තං කම්මඤ්ඤං හොති යුත්තමද්දවං විය සුවණ්ණං. තස්සෙව මුදුකස්ස යො කම්මඤ්ඤාකාරො, සා කම්මඤ්ඤතාති මුදුතාවිසිට්ඨා කම්මඤ්ඤතා වෙදිතබ්බා.

46-47. තෘෂ්ණා නමැති තෙතමනය නිසා තෙත් වූ අධික මෘදු බවට පත් සිත, උණු වූ රත්තරන් මෙන් කර්මයට (කුසල් කටයුත්තට) සුදුසු නොවේ. මානය ආදිය නිසා අධික ලෙස තද වූ සිත, රත් නොකළ රත්තරන් මෙන් කර්මයට සුදුසු නොවේ. යම් සිතක් සුදුසු මෘදු බවකින් යුක්ත ද, එය නිසි මෘදු බවින් යුත් රත්තරන් මෙන් කුසල් කටයුත්තට සුදුසු (කම්මඤ්ඤ) වේ. ඒ මෘදු වූ සිතේ ම යම් කර්මයට සුදුසු ආකාරයක් වේ ද, එය 'කම්මඤ්ඤතා' නම් වේ. මෙසේ මුදුතාවයෙන් සුවිශේෂී වූ කම්මඤ්ඤතාව දත යුතුය.

50-51. පච්චොසක්කනභාවෙන පවත්තං අකුසලමෙව පච්චොසක්කනං. එකවීසති අනෙසනා නාම වෙජ්ජකම්මං කරොති, දූතකම්මං කරොති, පහිණකම්මං කරොති, ගණ්ඩං ඵාලෙති, අරුමක්ඛනං දෙති, උද්ධංවිරෙචනං දෙති, අධොවිරෙචනං දෙති, නත්ථුතෙලං පචති, චක්ඛුතෙලං පචති, වෙළුදානං දෙති, පණ්ණදානං දෙති, පුප්ඵදානං දෙති, ඵලදානං දෙති, සිනානදානං දෙති, දන්තකට්ඨදානං දෙති, මුඛොදකදානං දෙති, චුණ්ණදානං දෙති, මත්තිකාදානං දෙති, චාටුකකම්මං කරොති, මුග්ගසූපියං, පාරිභට්‍යං, ජඞ්ඝපෙසනියං ද්වාවීසතිමං දූතකම්මෙන සදිසං, තස්මා එකවීසති. ඡ අගොචරා වෙසියාගොචරො, විධවා, ථුල්ලකුමාරී, පණ්ඩක, පානාගාර, භික්ඛුනීඅගොචරොති. සඞ්ඛෙපතොති සරූපෙන අනුද්දිට්ඨත්තා ‘‘තත්ථ කතමො ඡන්දො’’තිආදි න [Pg.98] සක්කා වත්තුන්ති ‘‘යො ඡන්දො ඡන්දිකතා’’තිආදිනිද්දෙසං සඞ්ඛිපිත්වා ‘‘යෙ වා පනා’’ති නිද්දෙසො කතොති අත්ථො.

50-51. පසුබසින ස්වභාවයෙන් පවත්නා අකුසලය ම 'පච්චෝසක්කනය' (පසුබෑම) නම් වේ. විසි එක් වැදෑරුම් අනේසනාවෝ (වැරදි ජීවිකාවෝ) නම්: වෙදකම් කිරීම, දූත මෙහෙවර කිරීම, පණිවිඩ ගෙන යාම, ගෙඩි (වණ) කැපීම, වණ බෙහෙත් ආලේප කිරීම, වමනය කරවන බෙහෙත් දීම, විරේක බෙහෙත් දීම, නස්න තෙල් පිසීම, ඇස් බෙහෙත් තෙල් පිසීම, උණ බම්බු දීම, කොළ දීම, මල් දීම, ගෙඩි (පලතුරු) දීම, ස්නානයට සබන්/කුඩු දීම, දැවටු දඬු දීම, මුහුණ සෝදන පැන් දීම, සුවඳ කුඩු දීම, මැටි දීම, චාටු බස් කීම, මුං ඇට හොද්දක් වැනි (ඇත්ත අල්ප වූ බොරුව බහුල) කතා කීම සහ දරුවන් නැළවීම ආදී සේවක කම් කිරීමයි. විසි දෙවැන්න වූ පාදයෙන් ඇවිද පණිවිඩ ගෙන යාම දූත මෙහෙවරට ම සමාන බැවින් (එයත් ඇතුළුව) විසි එකක් වේ. අගෝචර (නොගිය යුතු තැන්) හයකි: වෙසඟනන්, වැන්දඹුවන්, අවිවාහක වැඩිහිටි කාන්තාවන්, පණ්ඩකයන්, සුරාපානය කරන තැන් සහ මෙහෙණින් වෙසෙන තැන් ය. සංක්ෂේපයෙන් වූ කලී, ස්වරූප වශයෙන් දක්වා නොමැති බැවින්, 'එහි ඡන්දය යනු කවරේ ද' යනාදී වශයෙන් විස්තර පැවසිය නොහැක. එබැවින් 'යම් ඡන්දයක් ඇද්ද, ඡන්දිකතාවක් ඇද්ද' යන නිද්දේසය සංක්ෂේප කර 'යේ වා පන' (යම් ධර්ම කෙනෙක් ඇද්ද) යනුවෙන් නිද්දේසය කරන ලදී.

නිද්දෙසවාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිද්දේසවාර කතාවේ වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

කොට්ඨාසවාරවණ්ණනා

කොට්ඨාසවාර වර්ණනාව

58-120. නිද්දෙසවාරෙ පුච්ඡාදීනං පච්චෙකං අනෙකත්තෙපි පුච්ඡාදිභාවෙන එකත්තං උපනෙත්වා චතුපරිච්ඡෙදතා වුත්තා. චත්තාරො ද්වෙති එවමාදිකං සඞ්ඛිපිත්වා සහ වා ගහණං සඞ්ගහො. ඨපෙත්වා යෙවාපනකෙති සඞ්ගහෙතබ්බෙ සන්ධාය වුත්තං. තෙ හි විසුං විසුං උද්දිට්ඨත්තා නිද්දිට්ඨත්තා ච විප්පකිණ්ණාති සඞ්ගහෙතබ්බා හොන්ති, න යෙවාපනකා සඞ්ගහගමනෙනෙව තථා අවිප්පකිණ්ණත්තා. යස්මා පන සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නා හොන්ති, තස්මා තංනිද්දෙසෙ අඛන්ධභාවනිවාරණත්ථං යෙවාපනාත්වෙව වුත්තාති න යෙවාපනකා ඨපෙතබ්බාති. පච්චයසඞ්ඛාතෙනාති ආහාරපච්චයසඞ්ඛාතෙනාති වුත්තං හොති. අථ වා ‘‘හෙතු පච්චයො’’ති එතෙසු ද්වීසු ජනකො හෙතු උපත්ථම්භකො පච්චයොති එවං විසෙසවන්තෙසු පච්චයසඞ්ඛාතෙන. යථා හි කබළීකාරාහාරො ඔජට්ඨමකරූපාහරණෙන රූපකායං උපත්ථම්භෙති, එවමිමෙපි වෙදනාදිආහරණෙන නාමකායන්ති. තථා ච හොන්තීති සාධාරණෙ සහජාතාදිපච්චයෙ සන්ධායාහ. අඤ්ඤථා චාති අඤ්ඤෙන ච එකෙනාකාරෙන පච්චයා හොන්තියෙවාති ආහාරාති වුච්චන්තීති අත්ථො. තස්මා ආහරණකිච්චරහිතානං හෙතුඅධිපතිආදීනං නත්ථි ආහාරභාවප්පසඞ්ගො. තිස්සො ච වෙදනා ආහරතීතිආදි යථාසම්භවවසෙන වුත්තං, න ඉමස්මිංයෙව චිත්තෙ ඵස්සාදිවසෙන. තයො ච භවෙති කාමාදිභවභූතං විඤ්ඤාණං විසෙසෙන, අවිසෙසෙන ච පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ.

58-120. නිද්දේසවාරයෙහි ප‍්‍රශ්න ආදිය එකිනෙකට වෙනස්ව බොහෝ වුව ද, ප‍්‍රශ්නාදී වශයෙන් එකක් බවට පමුණුවා සිව්වැදෑරුම් පරිච්ඡේද බව පවසන ලදී. 'සතරකි, දෙකකි' ආදී වශයෙන් සංක්ෂේප කර හෝ එක්ව ගැනීම 'සංගහ' නම් වේ. 'යේවාපනක ධර්මයන් හැර' යන මෙයින් සංක්ෂේපයෙන් ගත යුතු ධර්මයන් අදහස් කරන ලදී. ඒ (ඵස්ස, වේදනා ආදී) ධර්මයන් වෙන් වෙන් වශයෙන් පෙන්වා ඇති බැවින් ද, විස්තර කර ඇති බැවින් ද ඒවා විසිරී පවතී, එබැවින් ඒවා එක් කළ යුතුය. 'යේවාපනක' ධර්මයන් 'යේවාපන' යනුවෙන් සංක්ෂේපයෙන් ගැනීම නිසා ම එසේ විසිරී නැත. එහෙත්, ඒවා සංඛාරක්ඛන්ධයට ඇතුළත් වන බැවින්, එම නිද්දේසයෙහි ඒවා ස්කන්ධ නොවන බව වැළැක්වීම පිණිස 'යේවාපන' යනුවෙන් ම වදාරන ලදී. එබැවින් යේවාපනක ධර්මයන් ඉතිරි නොකළ යුතුය. 'ප්‍රත්‍යය සංඛ්‍යාත' යන්නෙන් 'ආහාර ප්‍රත්‍යය සංඛ්‍යාත' යැයි කියන ලදී. නැතහොත්, හේතු සහ ප්‍රත්‍යය යන දෙකෙන්, උපදවන හේතුව 'හේතු' වන අතර උපස්ථම්භක (උදව් වන) හේතුව 'ප්‍රත්‍යය' වේ. මෙසේ සුවිශේෂී වූ හේතූන් අතර ප්‍රත්‍යය සංඛ්‍යාත බවින් යුක්ත වේ. කබලිංකාර ආහාරය ඕජාෂ්ටමක රූප ගෙන ඒමෙන් රූප කාය උපස්ථම්භනය කරන්නාක් මෙන්, මේ (නාම ආහාර) ද වේදනා ආදිය ගෙන ඒමෙන් නාම කාය උපස්ථම්භනය කරයි. 'එසේ ම වෙති' යන්නෙන් සාධාරණ වූ සහජාත ආදී ප්‍රත්‍යයන් අදහස් කරන ලදී. 'අන්‍යාකාරයකින් ද' යන්නෙන් තවත් එක් ආකාරයකින් ද ප්‍රත්‍යය වන බැවින් 'ආහාර' යැයි කියනු ලබන බව අර්ථයයි. එබැවින් ආහාර කෘත්‍යයෙන් තොර වූ හේතු, අධිපති ආදී ධර්මයන් ආහාර බවට පත් වීමේ අවස්ථාවක් නැත. 'තුන් වැදෑරුම් වේදනාවන් ගෙන එයි' යනාදිය අවස්ථාවට අනුව පවසන ලදී, මෙම සිතෙහි ම ඵස්සාදී වශයෙන් පමණක් නොවේ. 'භවයන් තුන' යනු කාම ආදී භවයන්හි උපදින ප්‍රතිසන්ධි විඥානය විශේෂයෙන් ද, පොදුවේ පංච උපාදානස්කන්ධයන් ද ගෙන එන බවයි.

ආරම්මණං උපගන්ත්වා නිජ්ඣායනං චින්තනං උපනිජ්ඣායනං. හෙත්වට්ඨෙනාති උපායත්ථෙන, න මූලත්ථෙන. පුබ්බභාගෙ ගතො පටිපන්නො නානාක්ඛණිකො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො ලොකුත්තරක්ඛණෙව සහ පවත්තො යථාගතමග්ගොති වුත්තො. විපස්සනාක්ඛණතො පුබ්බෙව කායකම්මාදීනං සුපරිසුද්ධතාය අට්ඨඞ්ගිකමග්ගුපනිස්සයස්ස ‘‘අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡතී’’ති [Pg.99] (ම. නි. 3.431) එවං වුත්තෙන පරියායෙන පුබ්බභාගමග්ගස්ස අට්ඨඞ්ගිකතා යථාගතවචනෙන දීපිතා, න එකක්ඛණෙ අට්ඨන්නං අඞ්ගානං සබ්භාවාති එවමස්සපි පරියායදෙසනතා වෙදිතබ්බා. විජානනමෙව චිත්තවිචිත්තතාති ‘‘චිත්තවිචිත්තට්ඨෙන එකොව ධම්මො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’ති ආහ. චත්තාරො ඛන්ධා හොන්තීතිආදීසු වෙදනාක්ඛන්ධාදීනං සඞ්ගහෙ කතෙපි පුන ‘‘එකො වෙදනාක්ඛන්ධො හොතී’’තිආදිවචනං න අනෙකෙ වෙදනාක්ඛන්ධාදයො ජාතිනිද්දෙසෙන ඉධ වුත්තාති දස්සනත්ථං. ඉන්ද්‍රියෙසු ච එකස්ස ජාතිනිද්දෙසභාවෙ පටික්ඛිත්තෙ අඤ්ඤෙසං ඉන්ද්‍රියානං ආහාරාදීනඤ්ච තප්පටික්ඛෙපො කතො හොතීති පුබ්බඞ්ගමස්ස මනින්ද්‍රියස්සෙව කතොති දට්ඨබ්බො.

අරමුණට එළඹ සිතීම හෝ දැන ගැනීම 'උපනිජ්ඣායන' නම් වේ. 'හේතු අර්ථයෙන්' යනු උපක්‍රම අර්ථයෙනි, මූල අර්ථයෙන් නොවේ. පූර්වභාගයෙහි (ලෝකෝත්තර මාර්ගයට පෙර) පවතින, විවිධ අවස්ථාවන්හි උපදින අෂ්ටාංගික මාර්ගය, ලෝකෝත්තර ක්ෂණයෙහි දී ම එක්ව පවතින බැවින් 'යථාගත මාර්ගය' ලෙස හඳුන්වන ලදී. විපස්සනා ක්ෂණයට පෙර ම කාය කර්මාදීන්ගේ අතිශය පිරිසිදු බව නිසා අෂ්ටාංගික මාර්ගයට බලවත් නිශ්ශ්‍රය වූ, 'ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය භාවනා පාරිපූරියට පැමිණේ' යැයි මෙසේ වදාළ පරියාය ක්‍රමයෙන් පූර්වභාග මාර්ගයේ අෂ්ටාංගික බව 'යථාගත' වචනයෙන් දක්වන ලදී. එය එක් ක්ෂණයක දී අංග අට ම පැවතීමෙන් දැක්වූවක් නොවේ. මේ අනුව මෙහි ද පරියාය දේශනා බව දත යුතුය. දැන ගැනීම ම සිතේ විසිතුරු බව වන බැවින්, 'චිත්ත විචිත්‍ර අර්ථයෙන් එක් ම ධර්මයක් වූ විඥානස්කන්ධය' යැයි පවසන ලදී. 'සතර ස්කන්ධයෝ වෙති' යනාදී තන්හි වේදනාස්කන්ධ ආදිය ඇතුළත් කළ ද, නැවත 'එක් වේදනාස්කන්ධයක් වෙති' යනාදී වශයෙන් පැවසීම, මෙහි දී ජාති නිද්දේස වශයෙන් (එක් ජාතියක බොහෝ ධර්ම එකතු කර) බොහෝ වේදනාස්කන්ධයන් වදාළේ නොවන බව දැක්වීම පිණිස ය. ඉන්ද්‍රියයන් අතර එක් මනින්ද්‍රියක ජාති නිද්දේස බව ප්‍රතික්ෂේප කළ කල්හි, අනෙක් ඉන්ද්‍රියයන්ගේ හා ආහාරාදීන්ගේ ද එම ජාති නිද්දේස බව ප්‍රතික්ෂේප කළා වේ. එබැවින් ප්‍රධාන වූ මනින්ද්‍රියය උදෙසා ම එම ප්‍රතික්ෂේපය කළ බව දත යුතුය.

කොට්ඨාසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කොට්ඨාසවාර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

සුඤ්ඤතවාරවණ්ණනා

ශුන්‍යතවාර වර්ණනාව

121-145. එත්ථාති එතස්මිං යථාවුත්තෙ සමයෙ, එතෙසු වා ධම්මෙසු. භාවොති සත්තො, යො කොචි වා අත්ථො.

121-145. 'එහි' යනු කලින් කියන ලද ඒ සමයෙහි හෝ ඒ ධර්මයන් කෙරෙහිය. 'භාවය' යනු සත්ත්වයෙකු හෝ කිසියම් වූ අර්ථයක් (ස්ථිර ද්‍රව්‍යයක්) එහි නොමැති බවයි.

දුතියචිත්තාදිවණ්ණනා

දෙවන සිත පිළිබඳ වර්ණනාව

146. සප්පයොගෙනාති ලීනස්ස චිත්තස්ස උස්සාහනපයොගසහිතෙන. සඋපායෙනාති කුසලස්ස කරණාකරණෙසු ආදීනවානිසංසපච්චවෙක්ඛණං පරෙහි උස්සාහනන්ති එවමාදිඋපායසහිතෙන.

146. 'සප්පයෝග' යනු පසුබසින (සකුසීත) සිත උනන්දු කරවන කාය පයෝග, වචී පයෝගයන් හා යුක්ත වීමයි. 'සඋපාය' යනු කුසල් කිරීමේ හෝ නොකිරීමේ ආදීනව හා ආනිසංස මෙනෙහි කිරීමෙන් හෝ අන්‍යන් විසින් උනන්දු කරවීමෙන් යුක්ත වීමයි.

156-159. මහාඅට්ඨකථායං අනුඤ්ඤාතා නාතිසමාහිතාය භාවනායාති යෙවාපනකෙහිපි නිබ්බිසෙසතං දස්සෙති.

156-159. මහා අටුවාවෙහි අධික ලෙස සමාධිගත නොවූ භාවනා අවස්ථාවෙහි (මේවා) අනුමත කරන ලදී. මෙසේ අනුමත කිරීමෙන් යේවාපනක ධර්මයන්ගෙන් ද විශේෂයක් නොමැති බව පෙන්වයි.

පුඤ්ඤකිරියවත්ථාදිකථාවණ්ණනා

පුණ්‍යක්‍රියා වස්තු ආදී කතාවේ වර්ණනාවයි.

අපචිති එව අපචිතිසහගතං පුඤ්ඤකිරියාවත්ථු යථා ‘‘නන්දිරාගසහගතා’’ති. අපචිති වා චෙතනාසම්පයුත්තකධම්මා කායවචීකිරියා වා, තංසහිතා චෙතනා අපචිතිසහගතං. හිතඵරණෙනාති දෙසකෙ මෙත්තාඵරණෙන, ‘‘එවං මෙ හිතං භවිස්සතී’’ති පවත්තෙන හිතචිත්තෙන වා. කම්මස්සකතාඤාණං [Pg.100] දිට්ඨිජුකම්මං. නියමලක්ඛණන්ති මහප්ඵලතානියමස්ස ලක්ඛණං. සීලමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති චාරිත්තවසෙන. අනවජ්ජවත්ථුං පරිච්චජන්තො විය අබ්භනුමොදමානොපි පරස්ස සම්පත්තියා මොදතීති අබ්භනුමොදනා දානමයෙ සඞ්ගහිතා. භාවෙන්තොපීති අසමත්තභාවනං සන්ධායාහ. සමත්තා හි අප්පනා හොතීති. අට්ඨෙව කොට්ඨාසෙ කත්වාති එකස්ස සත්තස්ස එකස්මිං ඛණෙ උප්පන්නමෙකං පඨමචිත්තං දස්සෙත්වා අඤ්ඤානි තාදිසානි අදස්සෙන්තෙන සබ්බානි තානි සරික්ඛට්ඨෙන එකීකතානි හොන්ති, තථා සෙසානිපීති එවං අට්ඨ කත්වා.

අපචායනය (ගරු කිරීම) ම අපචායනසහගත පින්කිරියවත වේ. එය 'නන්දිරාගසහගතා' යන තන්හි මෙනි. නැතහොත් ගරු කිරීමට හේතු වූ චේතනාසම්පයුක්ත ධර්ම හෝ කායවචී ක්‍රියාවන් අපචායනය නම් වේ. එම සම්පයුක්ත ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ හෝ එම කායවචී ක්‍රියාවන්ගෙන් යුක්ත වූ චේතනාව අපචායනසහගත නම් වේ. 'හිතඵරණ' යනු දේශකයා කෙරෙහි මෙත් පැතිරවීමෙන් හෝ 'මෙසේ මට වැඩක් වන්නේය' යි පවතින වැඩ කැමති සිතින් හෝ වේ. කර්මස්සකතා ඥානය දිට්ඨිජුකම්මය වේ. 'නියම ලක්ෂණය' යනු මහත්ඵල බව පිළිබඳ නියමයෙහි ලක්ෂණයයි. චාරිත්‍ර වසයෙන් මේවා සීලමය කුසලයෙහි සංග්‍රහ වේ. නිවැරදි වස්තුවක් පරිත්‍යාග කරන්නෙකු මෙන්, අනුන්ගේ සම්පත්තිය ගැන සතුටු වන බැවින් අබ්භානුමෝදනාව දානමය කුසලයෙහි සංග්‍රහ වේ. 'භාවනා කරන්නා ද' යන්නෙන් අසම්පූර්ණ භාවනාව අදහස් කෙරේ. සම්පූර්ණ වූ කල එය අප්පනාව වේ. එක් සත්වයෙකුගේ එක් වරක උපන් එක් ප්‍රථම චිත්තයක් දක්වා, අනෙක් එවැනි සිත් නොදක්වා, ඒ සියල්ල සමාන අර්ථයෙන් එකක් කොට මෙසේ අට කොටසක් කරන ලදී.

කාමාවචරකුසලවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කාමාවචර කුසල වර්ණනාව නිමවා ඇත.

රූපාවචරකුසලං

රූපාවචර කුසලය

චතුක්කනයො

චතුක්ක නය (සතර වැදෑරුම් ක්‍රමය)

පඨමජ්ඣානකථාවණ්ණනා

ප්‍රථම ධ්‍යාන කථා වර්ණනාව

160. උත්තරපදලොපං කත්වා රූපභවො රූපන්ති වුත්තො. ඣානස්ස අමග්ගභාවෙපි සති මග්ගවචනං අඤ්ඤමග්ගභාවනිවාරණත්ථන්ති ඉමස්මිං අත්ථෙ මග්ගග්ගහණස්ස පයොජනං වුත්තං, න සබ්බස්ස කුසලජ්ඣානස්ස මග්ගභාවොති. තත්ථ මග්ගස්ස භාවනාය සමයවවත්ථානස්ස කතත්තා අමග්ගභාවනාසමයෙ පවත්තානං ඵස්සාදීනං කුසලභාවො න දස්සිතො සියා, තස්මා සබ්බස්ස මග්ගභාවො දස්සෙතබ්බොති. ඉතො අඤ්ඤො මග්ගො නත්ථීති එවං අඤ්ඤභූමිකවිධුරො සති පච්චයන්තරෙ රූපූපපත්තිජනකසභාවො විපාකධම්මසභාවො විය විපාකධම්මවසෙන සබ්බසමානො මග්ගසද්දෙන වුත්තොති දස්සෙතීති වෙදිතබ්බං. කුසලං දානන්ති අලොභො දට්ඨබ්බො. අථ වා චෙතනා දානං, තං වජ්ජෙත්වා ඉතරෙ ද්වෙ චෙතනාසම්පයුත්තකාති වුත්තා. වට්ටන්තීති මග්ගභාවතො ඣානවචනෙන සඞ්ගහෙත්වා මග්ගොති වත්තුං වට්ටන්තීති අත්ථො. ඔකප්පනාති සද්දහනා. අඤ්ඤත්ථ දිට්ඨං අත්ථං පරිච්චජිත්වා ‘‘ජනෙති වඩ්ඪෙතී’’ති අයමත්ථො කස්මා වුත්තොති නිරුපසග්ගස්ස අඤ්ඤත්ථ එවමත්ථස්සෙව දිට්ඨත්තාති ඉමමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘පුන චපරං උදායී’’ති (ම. නි. 2.246 ආදයො) සුත්තමාහටං. කෙසඤ්චි අරියානං අරියමග්ගෙන සිද්ධානි අඤ්ඤානි ච ඣානානි භාවනාසභාවානෙවාති තෙසුපි භාවෙන්තෙන සමයවවත්ථානං ඉජ්ඣතීති.

160. පසු පදය ලොප් කිරීමෙන් 'රූපභවය' යන්න 'රූප' යැයි කියන ලදී. ධ්‍යානය මාර්ගයක් නොවන කල්හි ද 'මාර්ග' යන වචනය යෙදීමෙන් අදහස් කරන්නේ අන්‍ය මාර්ග භාවනාවන් වැළැක්වීමයි. මෙහි මාර්ගය යන වචනය ගැනීමේ ප්‍රයෝජනය දක්වන ලද්දේ සියලු කුසල ධ්‍යානයන් මාර්ග වන බැවින් නොවේ. එහි මාර්ග භාවනාව මගින් කාලය නිර්ණය කිරීම කළ බැවින්, මාර්ග නොවන භාවනා අවස්ථාවල පවතින ස්පර්ශාදී ධර්මයන්ගේ කුසල බව නොදැක්වෙනු ඇත. එබැවින් සියල්ලෙහි මාර්ග භාවය දක්විය යුතුය. මෙයින් පරිබාහිර අන් මඟක් නැතැයි මෙසේ අන්‍ය භූමිවලට ප්‍රතිපක්ෂව, අවිද්‍යා තණ්හාදී ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හි රූප භවයෙහි උප්පත්තිය ලබා දෙන ස්වභාවය ඇති විපාක ධර්ම ස්වභාවය, විපාක ධර්ම වශයෙන් සියල්ලට සමාන වූ මාර්ග ශබ්දයෙන් දක්වන ලදැයි දත යුතුය. කුසල දානය යනු අලෝභය යැයි දත යුතුය. නැතහොත් චේතනාව දානයයි, එය හැර ඉතිරි දෙක චේතනා සම්පයුක්ත යැයි කියන ලදී. 'වට්ටන්ති' යනු මාර්ග භාවය නිසා ධ්‍යාන වචනයෙන් සංග්‍රහ කොට මාර්ග යැයි කීමට සුදුසුය යන අර්ථයයි. 'ඔකප්පනා' යනු ශ්‍රද්ධාවයි. වෙනත් සූත්‍රවල දක්නට ලැබෙන අර්ථය හැර 'උපදවයි, වඩවයි' යන අර්ථය මෙහි පවසන ලද්දේ උපසර්ග රහිත 'භාවේති' පදයට වෙනත් තැන්වල මෙබඳු අර්ථයක් ම පෙනෙන බැවිනි. එය පැහැදිලි කිරීමට 'පුන චපරං උදායී' යන සූත්‍රය ගෙන එන ලදී. ඇතැම් ආර්යයන්ගේ ආර්ය මාර්ගයෙන් සිද්ධ වූ සහ අනෙක් ධ්‍යානයන් භාවනා ස්වභාව ඇති බැවින් ඒවා භාවනා කරන්නාට ද කාල නිර්ණය සිද්ධ වේ.

නිස්සරන්ති [Pg.101] නිග්ගච්ඡන්ති එතෙන, එත්ථ වාති නිස්සරණං. කෙ නිග්ගච්ඡන්ති? කාමා. තෙසං කාමානං නිස්සරණං පහානන්ති අත්ථො. එවඤ්හි ‘‘කාමාන’’න්ති කත්තරි සාමිවචනං යුජ්ජති. වත්ථුකාමෙහිපීති වත්ථුකාමෙහි විවිච්චෙවාතිපි අත්ථො යුජ්ජතීති එවං යුජ්ජමානත්ථන්තරසමුච්චයත්ථො පි-සද්දො, න කිලෙසකාමසමුච්චයත්ථො. කස්මා? ඉමස්මිං අත්ථෙ කිලෙසකාමානං දුතියපදෙන විවෙකස්ස වුත්තත්තා. අකුසලසද්දෙන යදිපි කිලෙසකාමා, අථාපි සබ්බාකුසලා ගහිතා, සබ්බථා පන කිලෙසකාමෙහි විවෙකො වුත්තොති ආහ ‘‘දුතියෙන කිලෙසකාමෙහි විවෙකවචනතො’’ති. කාමගුණාධිගමහෙතුපි පාණාතිපාතාදිඅසුද්ධප්පයොගො හොතීති තබ්බිවෙකෙන පයොගසුද්ධි විභාවිතා. තණ්හාසංකිලෙසසොධනෙන ආසයපොසනං.

මොහුගෙන් (ධ්‍යානයෙන්) නික්මෙති, එබැවින් හෝ මෙහි නික්මෙති එබැවින් 'නිස්සරණ' නම් වේ. කවුරුන් නික්මෙත් ද? කාමයෝ ය. ඒ කාමයන්ගෙන් නික්මීම හෙවත් ප්‍රහාණය කිරීම අර්ථයයි. එවිට 'කාමානං' යන්නෙහි කර්තෘ අර්ථයෙහි සාමි වචනය (ෂෂ්ඨී විභක්තිය) යෙදීම සුදුසු වේ. 'වස්තු කාමයන්ගෙන් ද' යන්නෙහි වස්තු කාමයන්ගෙන් වෙන්ව ම යන අර්ථය ද ගැලපේ. මෙහි 'පි' ශබ්දය ගැලපෙන වෙනත් අර්ථයක් එක් කිරීමේ අර්ථයෙහි යෙදේ මිසක්, ක්ලේශ කාමයන් එක් කිරීමේ අර්ථයෙන් නොවේ. මන්ද යත්, දෙවන පදයෙන් ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් වෙන්වීම පවසා ඇති බැවිනි. අකුසල ශබ්දයෙන් ක්ලේශ කාමයන් ගැනෙතත්, සියලු අකුසලයන් ගන්නා ලදී. එහෙත් සියලු ආකාරයෙන් ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් වෙන්වීම පැවසූ බැවින් 'දෙවන පදයෙන් ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් වෙන්වීම පැවසූ හෙයින්' යැයි කියන ලදී. කාමගුණයන් ලැබීමේ හේතුව නිසා ද ප්‍රාණාතිපාතාදී අශුද්ධ ප්‍රයෝගයන් සිදු විය හැක. එබැවින් එම කාමයන්ගෙන් වෙන්වීමෙන් ප්‍රයෝග ශුද්ධිය (ක්‍රියාවේ පිරිසිදු බව) පැහැදිලි කරන ලදී. තණ්හා සංක්ලේශය පිරිසිදු කිරීමෙන් ආශය පෝෂණය (අදහස් පිරිසිදු කිරීම) සිදු වේ.

අඤ්ඤෙසම්පි චාති දිට්ඨිමානාදීනං ඵස්සාදීනඤ්ච. උපරි වුච්චමානානි ඣානඞ්ගානි උපරිජ්ඣානඞ්ගානි, තෙසං අත්තනො විපච්චනීකානං පටිපක්ඛභාවදස්සනත්ථං තප්පච්චනීකනීවරණවචනං. බ්‍යාපාදවිවෙකවචනෙන ‘‘අනත්ථං මෙ අචරී’’තිආදිආඝාතවත්ථුභෙදවිසයස්ස දොසස්ස මොහාධිකානං ථිනමිද්ධාදීනං විවෙකවචනෙන පටිච්ඡාදනවසෙන දුක්ඛාදිපුබ්බන්තාදිභෙදවිසයස්ස මොහස්ස වික්ඛම්භනවිවෙකො වුත්තො. කාමරාගබ්‍යාපාදතදෙකට්ඨථිනමිද්ධාදිවික්ඛම්භනකඤ්චෙදං සබ්බාකුසලපටිපක්ඛසභාවත්තා සබ්බකුසලානං තෙන සභාවෙන සබ්බාකුසලානං පහානං හොන්තම්පි කාමරාගාදිවික්ඛම්භනසභාවමෙවාති තංසභාවත්තා අවිසෙසෙත්වා නීවරණාකුසලමූලාදීනං වික්ඛම්භනවිවෙකො වුත්තො හොතීති ආහ.

'අන්‍යයන්ගේ ද' යනු දිට්ඨි මානාදීන්ගේ සහ ස්ඵර්ශාදීන්ගේ ද යන්නයි. මතුපිටින් කියවෙන ධ්‍යාන අංගයන් උපරි ධ්‍යාන අංග නම් වේ. ඒවා තමන්ට විරුද්ධ වූ නීවරණයන්ගේ ප්‍රතිපක්ෂ බව දැක්වීම සඳහා එම ප්‍රතිපක්ෂ නීවරණයන් ගැන කියන ලදී. ව්‍යාපාද විවේක වචනයෙන් 'මට අනර්ථයක් කළේය' ආදී ආඝාත වස්තු භේද අරමුණු කොට ඇති දෝෂය ද, මෝහය අධික වූ ථීනමිද්ධ ආදීන්ගේ විවේක වචනයෙන් (ප්‍රහාණයෙන්) ආවරණය වසයෙන් දුක්ඛාදී සත්‍යයන් සහ පූර්වාන්තාදී අරමුණු කෙරෙහි ඇති මෝහය යටපත් කිරීමේ (විෂ්කම්භන) විවේකය පවසන ලදී. කාමරාග, ව්‍යාපාද සහ ඒවා හා එක්ව පවතින ථීනමිද්ධ ආදිය යටපත් කරන්නා වූ මෙය, සියලු අකුසලයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ ස්වභාව ඇති බැවින් සියලු කුසලයන්ගෙන් ඒ ස්වභාවය මගින් සියලු අකුසලයන් ප්‍රහාණය කිරීම සිදු වුව ද, කාමරාගාදිය යටපත් කිරීමේ ස්වභාවය ම ඇති බැවින්, එම ස්වභාවය නිසා විශේෂ නොකොට නීවරණ අකුසල මූලාදීන් යටපත් කිරීමේ විවේකය පවසන ලද්දේ යැයි කියන ලදී.

විතක්කස්ස කිච්චවිසෙසෙන ථිරභාවප්පත්තෙ පඨමජ්ඣානසමාධිම්හි පච්චනීකදූරීභාවකතෙන ථිරභාවෙන තංසදිසෙසු විතක්කරහිතෙසු දුතියජ්ඣානාදිසමාධීසු ච අප්පනාති අට්ඨකථාවොහාරොති විතක්කස්ස අප්පනායොගො වුත්තො, අඤ්ඤථා විතක්කොව අප්පනාති තස්ස තංසම්පයොගො න සියාති. අත්ථො…පෙ… දට්ඨබ්බො ඣානසමඞ්ගිනො විතක්කවිචාරසමඞ්ගිතාදස්සනෙන ඣානස්සෙව සවිතක්කසවිචාරභාවස්ස වුත්තත්තා.

විතර්කයේ කාර්ය විශේෂය නිසා ස්ථාවර භාවයට පත් වූ ප්‍රථම ධ්‍යාන සමාධියෙහි ද, ප්‍රතිපක්ෂයන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් ස්ථාවර භාවයට පත් වූ ඒ හා සමාන විතර්ක රහිත ද්විතීයික ධ්‍යානාදී සමාධීන්හි ද 'අප්පනා' යනු අටුවා ව්‍යවහාරයයි. එබැවින් විතර්කයේ අප්පනා යෝගය (එක්වීම) පවසන ලදී. එසේ නොවේ නම් විතර්කය ම අප්පනාව වන බැවින් එහි සම්ප්‍රයෝගයක් (එක්වීමක්) සිදු නොවේ. ධ්‍යානයෙන් සමන්විත පුද්ගලයා විතර්ක විචාරයන්ගෙන් යුක්ත බව පෙන්වීමෙන් ධ්‍යානය ම සවිතර්ක සවිචාර බව පවසන ලද බැවින් ඒ අර්ථය එසේම දත යුතුය.

විවෙකජං පීතිසුඛන්ති එත්ථ පුරිමස්මිං අත්ථෙ විවෙකජන්ති ඣානං. පීතිසුඛසද්දතො ච අත්ථිඅත්ථවිසෙසවතො අස්ස, අස්මිං වාති එත්ථ අ-කාරො වුත්තො. දුතියෙ පීතිසුඛමෙව විවෙකජං. විවෙකජංපීතිසුඛන්ති ච අඤ්ඤපදත්ථෙ සමාසො පච්චත්තනිද්දෙසස්ස ච අලොපො කතො, ලොපෙ වා [Pg.102] සති ‘‘විවෙකජපීතිසුඛ’’න්ති පාඨොති අයං විසෙසො. ගණනානුපුබ්බතාති ගණනානුපුබ්බතාය, ගණනානුපුබ්බතාමත්තං වා පඨමන්ති වචනන්ති අත්ථො. නිච්චාදිවිපල්ලාසප්පහානෙන මග්ගො අසම්මොහතො අනිච්චාදිලක්ඛණානි පටිවිජ්ඣතීති ලක්ඛණූපනිජ්ඣානං. අසම්මොසධම්මං නිබ්බානං අවිපරීතලක්ඛණත්තා අනඤ්ඤථාභාවතො තථලක්ඛණං.

'විවේකජ පීතිසුඛං' යන්නෙහි පළමු අර්ථයෙන් 'විවේකජ' යනු ධ්‍යානයයි. පීති සුඛ ශබ්දයන්ට පසුව ඇති-අර්ථය ඇති පීති සුඛයන් ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් 'අ' ප්‍රත්‍යය මෙහි යෙදී ඇත. දෙවන අර්ථයෙන් පීති සුඛය ම විවේකජ නම් වේ. 'විවේකජපීතිසුඛං' යන්නෙහි අන්‍ය පද අර්ථයෙහි (බහුබ්බීහි) සමාසය සහ ප්‍රථමා විභක්ති නිර්දේශයේ ලොප් නොවීම සිදු විය. ලොප් වූ කල්හි 'විවේකජපීතිසුඛං' යන පාඨය වේ, මෙය එහි විශේෂයයි. ගණන් කිරීමේ අනුපිළිවෙළ යනු ගණන් කිරීමේ අනුපිළිවෙළට අනුව යන්නයි, නැතහොත් 'ප්‍රථම' යන වචනය ගණන් කිරීමේ අනුපිළිවෙළක් පමණක් බව අර්ථයයි. නිත්‍ය ආදී විපල්ලාසයන් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් මාර්ගය නොමුළා බවින් අනිත්‍ය ආදී ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධ කරන බැවින් එය 'ලක්ඛණූපනිජ්ඣාන' නම් වේ. නොමුළා වන ස්වභාවය ඇති නිවන අවිපරීත ලක්ෂණ ඇති බැවින් ද, අන්‍ය ආකාරයකට සිදු නොවන බැවින් ද 'තථ ලක්ෂණ' (සත්‍ය ලක්ෂණ) නම් වේ.

දුතියජ්ඣානකථාවණ්ණනා

ද්විතීයික ධ්‍යාන කථා වර්ණනාව

161-2. විතක්කවිචාරානං වූපසමාති එතෙන යෙහි විතක්කවිචාරෙහි පඨමජ්ඣානස්ස ඔළාරිකතා, තෙසං සමතික්කමා දුතියජ්ඣානස්ස සමධිගමො, න සභාවතො අනොළාරිකානං ඵස්සාදීනං සමතික්කමාති අයමත්ථො දීපිතො හොති. එවං ‘‘පීතියා ච විරාගා’’තිආදීසු නයො. තස්මා විතක්කවිචාරපීතිසුඛසමතික්කමවචනානි ඔළාරිකොළාරිකඞ්ගසමතික්කමා දුතියාදිඅධිගමපරිදීපකානීති තෙසං එකදෙසභූතං විතක්කවිචාරසමතික්කමවචනං තංදීපකන්ති වුත්තං. අථ වා විතක්කවිචාරවූපසමවචනෙනෙව තංසමතික්කමා දුතියාධිගමදීපකෙන පීතිවිරාගාදිවචනානං පීතියාදිසමතික්කමා තතියාදිඅධිගමදීපකතා හොතීති තස්ස තංදීපකතා වුත්තා.

161-2. "විතක්කවිචාරානං වූපසමා" යන්නෙන්, යම් විතක්ක විචාරයන් නිසා ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි රූක්‍ෂ (ගොරෝසු) බවක් පවතී ද, ඒවා ඉක්මවා යෑමෙන් ද්විතීය ධ්‍යානය ලැබෙන බවත්, ස්වභාවයෙන්ම සියුම් වූ ඵස්ස ආදිය ඉක්මවා යෑමෙන් එය සිදු නොවන බවත් යන අර්ථය පැහැදිලි කෙරේ. "පීතියා ච විරාගා" (පීතියෙහි නොඇලීමෙන්) ආදී තැන්වල දී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. එබැවින් විතක්ක, විචාර, පීති, සුඛ යන ධ්‍යානාංග ඉක්මවා යෑම පිළිබඳ වචන මඟින් රූක්‍ෂ වූ ධ්‍යානාංගයන් අභිබවා ද්විතීය ආදී ධ්‍යානයන් ලැබීම පැහැදිලි කරයි. අටුවාවෙහි "තං දීපකං" (එය පෙන්වා දෙයි) යැයි පවසන ලද්දේ විතක්ක විචාර ඉක්මවා යෑම පිළිබඳ වචනය එම අර්ථය දක්වන බැවිනි. එසේත් නැතහොත්, ද්විතීය ධ්‍යාන ලාභය පෙන්වා දෙන "විතක්කවිචාරවූපසම" යන වචනයෙන්ම, පීති විරාග ආදී වචන මඟින් තෘතීය ආදී ධ්‍යාන ලැබීම ද පෙන්වා දෙන බව අටුවාවෙහි දක්වා ඇත.

නීලවණ්ණයොගතො නීලවත්ථං වියාති නීලයොගතො වත්ථං නීලං වියාති අධිප්පායො. යෙන සම්පසාදනෙන යොගා ඣානං සම්පසාදනං, තස්මිං දස්සිතෙ ‘‘සම්පසාදනං ඣාන’’න්ති සමානාධිකරණනිද්දෙසෙනෙව තංයොගා ඣානෙ තංසද්දප්පවත්ති දස්සිතාති අවිරොධො යුත්තො. එකොදිභාවෙ කථන්ති එකොදිම්හි දස්සිතෙ ‘‘එකොදිභාවං ඣාන’’න්ති සමානාධිකරණනිද්දෙසෙනෙව ඣානස්ස එකොදිවඩ්ඪනතා වුත්තා හොතීති. එකොදිභාවන්ති පනිදං උද්ධරිත්වා එකොදිස්ස නිද්දෙසො න කත්තබ්බො සියාති එකොදිභාවසද්දො එව සමාධිම්හි පවත්තො සම්පසාදනසද්දො විය ඣානම්හි පවත්තතීති යුත්තං.

නිල් වර්ණය හා යෙදීමෙන් නිල් වස්ත්‍රයක් වන්නා සේ, නිල් පැහැය හා යෙදීමෙන් වස්ත්‍රය නිල් වන්නා සේ යන අදහසයි. යම් සම්පසාදන (අභ්‍යන්තර පැහැදීම) ගුණයකින් යුක්ත වීම නිසා ධ්‍යානය සම්පසාදන නම් වේ ද, විභංග පාළියෙහි එය පෙන්වා දෙන විට "සම්පසාදනං ඣානං" (ධ්‍යානය සම්පසාදනයකි) ලෙස සාමානාධිකරණ (සමාන පද) නිර්දේශයෙන්ම, ඒ හා යෙදීම නිසා ධ්‍යානය කෙරෙහි එම නාමය යෙදෙන බව පෙන්වා දී ඇත. එබැවින් අටුවාව හා පාළිය අතර විරෝධයක් නැත. "එකෝදිබ්භාවේ කථං" යන්නෙන් විමසන්නේ එකෝදිබ්භාවය සම්බන්ධවය. පාළියෙහි එකෝදිය පෙන්වා දෙන විට "එකෝදිබ්භාවං ඣානං" (ධ්‍යානය එකෝදිබ්භාවයකි) ලෙස සාමානාධිකරණ නිර්දේශයෙන්ම ධ්‍යානය මඟින් එකෝදිය (ඒකාග්‍රතාව) වර්ධනය කරන බව පවසා ඇත. "එකෝදිබ්භාවං" යන පදය වෙන් කොට ගෙන එකෝදිය පිළිබඳව වෙනම නිර්දේශයක් කිරීම උචිත නොවේ; මන්ද සමාධියෙහි පවත්නා එකෝදිබ්භාව ශබ්දයම සම්පසාදන ශබ්දය මෙන් ධ්‍යානයෙහි ද පවතින බැවිනි.

අප්පිතාති ගමිතා විනාසං. දුතියජ්ඣානාදිඅධිගමුපායදීපකෙන අජ්ඣත්තසම්පසාදනතාය චෙතසො එකොදිභාවතාය ච හෙතුදීපකෙන අවිතක්කාවිචාරභාවහෙතුදීපකෙන ච විතක්කවිචාරවූපසමවචනෙනෙව විතක්කවිචාරාභාවො දීපිතොති කිං පුන අවිතක්කඅවිචාරවචනෙන කතෙනාති? න, අදීපිතත්තා. න හි විතක්කවිචාරවූපසමවචනෙන විතක්කවිචාරානං අප්පවත්ති වුත්තා හොති. විතක්කවිචාරෙසු හි තණ්හාපහානඤ්ච එතෙසං [Pg.103] වූපසමනං. යෙ ච සඞ්ඛාරෙසු තණ්හාපහානං කරොන්ති, තෙසු මග්ගෙසු පහීනතණ්හෙසු ඵලෙසු ච සඞ්ඛාරප්පවත්ති හොති, එවමිධාපි වික්ඛම්භිතවිතක්කවිචාරතණ්හස්ස දුතියජ්ඣානස්ස විතක්කවිචාරසම්පයොගො පුරිමෙන න නිවාරිතො සියාති තංනිවාරණත්ථං ආවජ්ජිතුකාමතාදිඅතික්කමොව තෙසං වූපසමොති දස්සනත්ථඤ්ච ‘‘අවිතක්කං අවිචාර’’න්ති වුත්තං.

"අප්පිතා" යනු විනාශයට පත් වූ (නැති වූ) යන්නයි. ද්විතීය ධ්‍යානය ආදී ලාභයේ උපක්‍රම දක්වන, අභ්‍යන්තර පැහැදීම හා සිතේ ඒකාග්‍රතාවට හේතුව පෙන්වන, විතක්ක විචාර රහිත භාවයට හේතුව පෙන්වන "විතක්කවිචාරවූපසම" යන වචනයෙන්ම විතක්ක විචාරයන්ගේ අවිද්‍යමාන බව (නැති බව) පැහැදිලි කළ හැකි බැවින්, නැවත "අවිතක්කං අවිචාරං" යැයි පැවසීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? එය එසේ නොවේ, මන්ද විතක්ක විචාර වූපසමනය යන වචනයෙන් ඒවායේ සම්පූර්ණ නොපැවැත්ම ප්‍රකාශ නොවන බැවිනි. විතක්ක විචාරයන් කෙරෙහි පවත්නා තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ කිරීම වූපසමනය නම් වේ. සංස්කාරයන්හි තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ කරන මාර්ගයන්හි හා තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ වූ ඵල අවස්ථාවන්හි ද සංස්කාරයන්ගේ පැවැත්ම පවතින්නා සේම, පූර්ව වාක්‍යයෙන් පමණක් දෙවන ධ්‍යානය විතක්ක විචාරයන්ගෙන් වෙන් කිරීම සම්පූර්ණ නොවනු ඇත. එබැවින් ඒවායේ යෙදීම වැළැක්වීම සඳහාත්, ආවර්ජනය කිරීමට ඇති කැමැත්ත ආදිය ඉක්මවා යෑමම ඒවායේ වූපසමනය බව පෙන්වීමටත් "අවිතක්කං අවිචාරං" යැයි වදාරන ලදී.

තතියජ්ඣානකථාවණ්ණනා

තෘතීය ධ්‍යාන කථා වර්ණනාවයි.

163. පරිසුද්ධපකති ඛීණාසවපකති නික්කිලෙසතා. උපෙක්ඛානිමිත්තන්ති එත්ථ ලීනුද්ධච්චපක්ඛපාතරහිතං මජ්ඣත්තං වීරියං ‘‘උපෙක්ඛා’’ති වුත්තං, තදෙව තං ආකාරං ගහෙත්වා පවත්තෙතබ්බස්ස තාදිසස්ස වීරියස්ස නිමිත්තභාවතො උපෙක්ඛානිමිත්තං. පඨමජ්ඣානප්පටිලාභත්ථාය නීවරණෙ…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිපටිලාභත්ථාය ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤං පටිසඞ්ඛාසන්තිට්ඨනාපඤ්ඤාසඞ්ඛාරුපෙක්ඛාසු ඤාණන්ති ඉමා අට්ඨ සමාපත්තිවසෙන උප්පජ්ජන්ති. සොතාපත්තිමග්ගපටිලාභත්ථාය උප්පාදං පවත්තං නිමිත්තං ආයූහනං පටිසන්ධිං ගතිං නිබ්බත්තිං උපපත්තිං ජාතිං ජරාමරණසොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සඋපායාසෙ. සොතාපත්තිඵලසමාපත්තත්ථාය උප්පාදං…පෙ… උපායාසෙ…පෙ… අරහත්තමග්ගපටිලාභත්ථාය උප්පාදං…පෙ… උපායාසෙ. අරහත්තඵලසමාපත්තත්ථාය…පෙ… සුඤ්ඤතවිහාරසමාපත්තත්ථාය…පෙ… අනිමිත්තවිහාරසමාපත්තත්ථාය උප්පාදං පවත්තං ආයූහනං පටිසන්ධිං…පෙ… පටිසඞ්ඛාසන්තිට්ඨනා පඤ්ඤා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාසු ඤාණන්ති ඉමා දස විපස්සනාවසෙන උප්පජ්ජන්ති.

163. "පරිසුද්ධපකති" යනු රහතන් වහන්සේලාගේ කෙලෙස් රහිත ස්වභාවයයි. "උපෙක්ඛා නිමිත්තං" යන්නෙහි ලීන (හැකිළීම) සහ උද්ධච්ච (නොසන්සුන්කම) යන පැතිවලට වැටීමෙන් තොර මැදහත් වූ වීර්යය "උපේක්‍ෂාව" ලෙස හැඳින්වේ. එම වීර්යයම පදනම් කරගෙන එම ආකාරයෙන්ම පවත්වා ගත යුතු මතු වීර්යයට එය නිමිත්තක් (හේතුවක්) වන බැවින් එය උපේක්‍ෂා නිමිත්ත නම් වේ. ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබීම සඳහා නීවරණයන්හි දී ...පෙ... නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ලැබීම සඳහා ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සඤ්ඤාව කෙරෙහි ඇති වන, කරුණු පරීක්‍ෂා කරමින් මැනවින් පිහිටි ප්‍රඥාව නම් වූ සංඛාරුපේක්‍ෂාවන්හි පවතින ඥානයන් අට (8) සමාපත්ති වශයෙන් උපදී. සෝතාපත්ති මාර්ගය ලැබීම පිණිස පංචස්කන්ධයන්ගේ උප්පාදය, පැවැත්ම, නිමිත්ත, ආයූහනය, ප්‍රතිසන්ධිය, ගතිය, උපපත්තිය, ජාතිය, ජරා මරණ, සෝක පරිදේව දුක්ඛ දෝමනස්ස උපායාසයන් කෙරෙහි ...පෙ... රහත් මාර්ගය ලැබීම පිණිස ...පෙ... රහත් ඵල සමාපත්තිය පිණිස ...පෙ... සුඤ්ඤත විහාර සමාපත්තිය පිණිස ...පෙ... අනිමිත්ත විහාර සමාපත්තිය පිණිස ඇති වන උප්පාද, පවත්ත, ආයූහන, ප්‍රතිසන්ධි ...පෙ... යන මේවා පිළිබඳව කරුණු පරීක්‍ෂා කරමින් මැනවින් පිහිටි ප්‍රඥාව නම් වූ සංඛාරුපේක්‍ෂාවන්හි පවතින ඥානයන් දසය (10) විදර්ශනා වශයෙන් උපදී.

යදත්ථි යං භූතන්ති ඛන්ධපඤ්චකං, තං මුඤ්චිතුකම්‍යතාඤාණෙන පජහති. දිට්ඨසොවත්ථිකත්තයස්ස සප්පලක්ඛණවිචිනනෙ විය දිට්ඨලක්ඛණත්තයස්ස භූතස්ස සඞ්ඛාරලක්ඛණවිචිනනෙ උපෙක්ඛං පටිලභති. අනාභොගරසාති පණීතසුඛෙපි තස්මිං අවනති පටිපක්ඛකිච්චාති අත්ථො. නාමකායෙන චෙතසිකසුඛං කායිකසුඛහෙතු රූපසමුට්ඨාපනෙන කායිකසුඛඤ්ච ඣානසමඞ්ගී පටිසංවෙදෙතීති වුච්චති. ඵුටත්තා බ්‍යාපිතත්තා. යථා හි උදකෙන ඵුටසරීරස්ස තාදිසෙ නාතිපච්චනීකෙ වාතාදිකෙ ඵොට්ඨබ්බෙ ඵුට්ඨෙ සුඛං උප්පජ්ජති, එවං එතෙහි ඵුටසරීරස්සපි.

"යදත්ථි යං භූතං" යනු පංචස්කන්ධයයි. එය මුංචිතුකම්‍යතා ඥානයෙන් (මිදීමට කැමති වන නුවණින්) අත්හරී. උගුල් තුනක් ඇති සර්පයෙකුගේ ලක්‍ෂණ පරීක්‍ෂා කරන්නාක් මෙන්, ලක්‍ෂණත්‍රය පෙනෙන්නා වූ පංචස්කන්ධයෙහි සංස්කාර ලක්‍ෂණ විමසීමේ දී උපේක්‍ෂාව (මැදහත් බව) ලබයි. "අනාභෝග රසා" යනු එම ප්‍රණීත සුඛයෙහි පවා ඇලීමක් නොමැති වීමයි. තෘතීය ධ්‍යාන ලාභියා නාමකයින් චෛතසික සුඛය ද, කායික සුඛයට හේතු වන ප්‍රණීත රූප ජනනය කිරීමෙන් කායික සුඛය ද විඳින බව කියැවේ. එය ශරීරය පුරා පැතිරී පවතින බැවිනි. ජලය ස්පර්ශ වූ ශරීරයකට මෘදු සුළඟක් වැනි රූපයක් වැදීමේ දී සැපයක් උපදින්නා සේ, මෙම ප්‍රණීත රූපයන්ගෙන් පැතිරී පවතින ශරීරයෙහි සුඛය උපදී.

චතුත්ථජ්ඣානකථාවණ්ණනා

චතුර්ථ ධ්‍යාන කථා වර්ණනාවයි.

165. අවිභූතපච්චුපට්ඨානාති [Pg.104] සුඛදුක්ඛානි විය අවිභූතාකාරා පිට්ඨිපාසාණගතමිගමග්ගො විය තදනුමාතබ්බාවිභූතාකාරොපට්ඨානා.

165. "අවිභූතපච්චුපට්ඨානා" යනු සැප දුක මෙන් පැහැදිලිව ප්‍රකට නොවන ආකාරයයි. ගල් තලාවක් මත ගිය මුවෙකුගේ පියවර නොපෙනුනත් අනුමානයෙන් දැනගන්නාක් මෙන්, එම සැප දුක තුළින් අනුමාන කළ යුතු අප්‍රකට ස්වභාවයක් යෝගීන්ට වැටහේ.

චතුක්කනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චතුක්ක නය වර්ණනාව නිමවා ඇත.

පඤ්චකනයවණ්ණනා

පංචක නය වර්ණනාවයි.

167. යස්සා පන ධම්මධාතුයාති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස. තෙන හි ධම්මානං ආකාරභෙදං ඤත්වා තදනුරූපං දෙසනං නියාමෙතීති. එත්ථ ච පඤ්චකනයෙ දුතියජ්ඣානං චතුක්කනයෙ දුතියජ්ඣානපක්ඛිකං කත්වා විභත්තං ‘‘යස්මිං…පෙ… මග්ගං භාවෙති අවිතක්කං විචාරමත්තං සමාධිජං පීතිසුඛං දුතියජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති. කස්මා? එකත්තකායනානත්තසඤ්ඤීසත්තාවාසඵලතාය දුතියජ්ඣානෙන සමානඵලත්තා පඨමජ්ඣානසමාධිතො ජාතත්තා ච. පඨමජ්ඣානමෙව හි කාමෙහි අකුසලෙහි ච විවිත්තන්ති තදභාවා න ඉධ ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහී’’ති සක්කා වත්තුං, නාපි ‘‘විවෙකජ’’න්ති. සුත්තන්තදෙසනාසු ච පඤ්චකනයෙ දුතියතතියජ්ඣානානි දුතියජ්ඣානමෙව භජන්ති විතක්කවූපසමා විචාරවූපසමා අවිතක්කත්තා අවිචාරත්තා චාති.

167. "යස්සා පන ධම්මධාතුයා" යනු සර්වඥතා ඥානයයි. ඒ මඟින් ධර්මයන්ගේ ආකාර භේදයන් දැන ඊට අනුකූලව දේශනාව නියම කරයි. මෙහි පංචක නයෙහි එන ද්විතීය ධ්‍යානය, චතුක්ක නයෙහි එන ද්විතීය ධ්‍යාන පක්‍ෂයෙහි ලා බෙදා දක්වා ඇත. එයට හේතුව ඒකත්තකාය-නානත්තසඤ්ඤී සත්වයන්ගේ ඵලය ලැබීමත්, චතුක්ක නයෙහි ද්විතීය ධ්‍යානය හා සමාන ඵල ඇති බැවිනුත්, ප්‍රථම ධ්‍යාන සමාධියෙන් උපන් බැවිනුත්ය. ප්‍රථම ධ්‍යානයම කාමයන්ගෙන් හා අකුසලයන්ගෙන් වෙන් වූ බැවින්, මෙහි නැවත "විවිච්චේව කාමේහි" හෝ "විවේකජං" යැයි පැවසීමට නොහැකිය. සූත්‍රාන්ත දේශනාවන්හි පංචක නයෙහි එන ද්විතීය හා තෘතීය ධ්‍යාන දෙකම, විතක්ක හා විචාර වූපසමනය නිසා (චතුක්ක නයෙහි) ද්විතීය ධ්‍යානයටම ඇතුළත් වේ.

පටිපදාචතුක්කවණ්ණනා

පටිපදා චතුක්ක (පිළිවෙත් සතර පිළිබඳ) වර්ණනාවයි.

176-180. තස්ස තස්ස ඣානස්ස උපචාරන්ති නීවරණවිතක්කවිචාරනිකන්තියාදීනං වූපසමා ථිරභූතො කාමාවචරසමාධි. තදනුධම්මතාති තදනුරූපතාභූතා, සා පන තදස්සාදසඞ්ඛාතා තදස්සාදසම්පයුත්තක්ඛන්ධසඞ්ඛාතා වා මිච්ඡාසතීති වදන්ති. අවිගතනිකන්තිකා තංතංපරිහරණසතීතිපි වත්තුං වට්ටතීති එවඤ්ච කත්වා ‘‘සතියා වා නිකන්තියා වා’’ති විකප්පො කතො. ආගමනවසෙනාපි ච පටිපදා හොන්තියෙවාති ඉදං කදාචි දුතියාදීනං පඨමාදිආගමනකතපටිපදතං සන්ධාය වුත්තං. අපි-සද්දො හි අනෙකන්තිකතං දීපෙති, එතස්ස අනෙකන්තිකත්තා එව ච පාළියං එකෙකස්මිං ඣානෙ චතස්සො පටිපදා චත්තාරි ආරම්මණානි සොළසක්ඛත්තුකඤ්ච විසුං විසුං යොජිතං. අඤ්ඤථා එකෙකස්මිං පටිපදාදිම්හි නව නව ඣානානි යොජෙතබ්බානි සියුන්ති.

176-180. එම එක් එක් ධ්‍යානයන්ගේ උපචාරය නම් නීවරණ, විතර්ක, විචාර සහ නිකන්තිය (ඇල්ම) ආදිය සන්සිඳීමෙන් ස්ථාවර වූ කාමාවචර සමාධියයි. 'තදනුධම්මතා' යනු එයට අනුරූප බවයි. එය ඒ ධ්‍යානය රසවිඳීමක් ලෙස හඳුන්වන මිච්ඡා සතියක් හෝ එම රසවිඳීම හා යෙදුණු නාම ස්කන්ධයන් ලෙස හඳුන්වන මිච්ඡා සතියක් බව ආචාර්යවරු පවසති. නැතහොත් නිකන්තිය (ඇල්ම) පහ නොවූවත් එම ධ්‍යාන ධර්මයන් පවත්වා ගන්නා සම්මා සතියක් ලෙසද පැවසිය හැකිය. මේ නිසාම 'සතියෙන් හෝ නිකන්තියෙන්' යනුවෙන් විකල්පයක් දක්වා ඇත. දෙවන ආදී ධ්‍යානයන්ට පැමිණීමේදී (ආගමන) පළමු ආදී ධ්‍යානයන් පූර්ව අවධියක් ලෙස පැවතීම සම්බන්ධව 'ආගමන වශයෙන්ද ප්‍රතිපදාවෝ වෙති' යන්න පවසා ඇත. 'අපි' ශබ්දය මගින් මෙහි ඒකාන්ත නොවන බව (අනේකාන්තික බව) පෙන්වයි. ඒ නිසාම පාලියෙහි එක් එක් ධ්‍යානයක් සඳහා ප්‍රතිපදා හතරක්, අරමුණු හතරක් සහ ඒවායේ සංයෝගයෙන් දහසය ආකාරයකින් වෙන් වෙන්ව යොදා ඇත. එසේ නොමැති නම් එක් එක් ප්‍රතිපදාවන්හි ධ්‍යාන නවය බැගින් යෙදිය යුතුව තිබුණි.

ආරම්මණචතුක්කවණ්ණනා

අරමුණු සතර පිළිබඳ විස්තරය (ආරම්මණ චතුක්ක වර්ණනාව).

181. අප්පගුණන්ති [Pg.105] පඤ්චහි වසිතාහි අවසීකතං.

181. 'අප්පගුණ' යනු පංච වශීතාවන්ගෙන් වසඟයට පත් කර නොගත් බවයි.

ආරම්මණපටිපදාමිස්සකවණ්ණනා

අරමුණු සහ ප්‍රතිපදා මිශ්‍ර කර දැක්වීමේ විස්තරය.

186. හෙට්ඨාති සොළසක්ඛත්තුකතො පුබ්බෙ. යෙ කෙචි ඣානං උප්පාදෙන්ති නාමාති වචනෙන යෙ කතාධිකාරා සෙක්ඛා මග්ගෙනෙව උප්පාදිතජ්ඣානා, තෙසං ඣානානි මග්ගපටිබද්ධතාය සුද්ධිකනවකසඞ්ගහිතානීති වෙදිතබ්බානි. න හි තෙ උප්පාදෙන්ති නාමාති.

186. 'යට' යනු දහසය ආකාරයට පෙර පෙන්වූ තැනයි. 'යම් කිසිවෙක් ධ්‍යානය උපදවති' යන වචනයෙන් අදහස් කරන්නේ, පින් දහම් කළ මඟඵලලාභී (සේඛ) පුද්ගලයන් මාර්ගය සමඟම උපදවාගත් ධ්‍යානයන්ය. ඔවුන්ගේ ධ්‍යාන මාර්ගයට සම්බන්ධ බැවින් ඒවා ශුද්ධික නවක ක්‍රමයට ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. මන්ද යත්, ඔවුන් ධ්‍යානය උපදවන්නන් ලෙස (වෙනමම උත්සාහ කොට කරන්නන් ලෙස) නම් නොකරන බැවිනි.

කසිණකථාවණ්ණනා

කසිණ කථාව පිළිබඳ විස්තරය.

203. නිරොධපාදකතාවචනෙන ආරුප්පපාදකතා ච දස්සිතා. ඛිප්පදස්සනං ඛිප්පාභිඤ්ඤතා ඛිප්පනිසන්තිභාවො.

203. නිරෝධ සමාපත්තියට පදනම් වන බව පැවසීමෙන් අරූපාවචර ධ්‍යානයන්ටද පදනම් වන බව පෙන්වා දෙන ලදී. 'ක්ෂිප්‍ර දර්ශනය' යනු වේගවත් අභිඥාව සහ වේගවත් අවබෝධයයි.

අභිභායතනකථාවණ්ණනා

අභිභායතන කථාව පිළිබඳ විස්තරය.

204. අඤ්ඤම්පීති කෙවලං කසිණායතනසඞ්ඛාතමෙව අහුත්වා අභිභායතනසඞ්ඛාතම්පි පවත්තතීති සතිපි අභිභායතනානං කසිණායතනත්තෙ කසිණායතනභාවතො අඤ්ඤො අභිභායතනභාවො කසිණනිමිත්තාභිභවනකභාවනානිමිත්තනානත්තතොති දස්සෙති. තත්ථ අභිභවතීති අභිභු, පරිකම්මං, ඤාණං වා. අභිභු ආයතනං එතස්සාති අභිභායතනං, ඣානං. අභිභවිතබ්බං වා ආරම්මණසඞ්ඛාතං ආයතනං එතස්සාති අභිභායතනං, ඣානං. ආරම්මණාභිභවනතො අභිභු ච තං ආයතනඤ්ච යොගිනො සුඛවිසෙසානං අධිට්ඨානභාවතො මනායතනධම්මායතනභාවතො චාතිපි සසම්පයුත්තං ඣානං අභිභායතනං. මග්ගප්පටිබද්ධතාය තදා සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්ස ආභොගො පුබ්බභාගභාවනාවසෙන ඣානක්ඛණෙ පවත්තං අභිභවනාකාරං ගහෙත්වා පවත්තො වුත්තොති දට්ඨබ්බො. ආගමෙසු පන ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි. අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි. අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකො…පෙ… පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි. අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති (දී. නි. 2.173; ම. නි. 2.249; අ. නි. 8.65) ඉමෙසං චතුන්නං අභිභායතනානං ආගතත්තා ආගමට්ඨකථාසු [Pg.106] (දී. නි. අට්ඨ. 2.173; ම. නි. අට්ඨ. 2. 249-250; අ. නි. අට්ඨ. 3.8.65) ‘‘වණ්ණවසෙන ආභොගෙ විජ්ජමානෙපි පරිත්තඅප්පමාණවසෙනෙව ඉමානි අභිභායතනානි දෙසිතානී’’ති වුත්තං. පරිත්තඅප්පමාණතා හි අභිභවනස්ස කාරණං වණ්ණාභොගෙ සතිපි අසතිපි. තත්ථ ච වණ්ණාභොගරහිතානි සහිතානි ච සබ්බානි පරිත්තානි ‘‘සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති වුත්තානි, තථා අප්පමාණානීති දට්ඨබ්බානි. අත්ථි හි එසො පරියායො පරිත්තානි අභිභුය්‍ය තානි චෙ කදාචි වණ්ණවසෙන ආභුජිතානි හොන්ති සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි අභිභුය්‍යාති. ඉධ පන නිප්පරියායදෙසනත්තා වණ්ණාභොගරහිතානි විසුං වුත්තානි සහිතානි ච. අත්ථි හි උභයත්ථ අභිභවනවිසෙසොති.

204. 'අන්‍ය වූද' යන්නෙන් පෙන්වා දෙන්නේ රූපාවචර කුසලය හුදෙක් කසිණායතන ලෙස පමණක් නොව අභිභායතන ලෙසද පවතින බවයි. කසිණායතන සහ අභිභායතන අතර වෙනස වන්නේ කසිණ නිමිත්ත මැඩපවත්වා භාවනා නිමිත්තෙහි පවතින විශේෂත්වයයි. එහි අරමුණ මැඩපවත්වන බැවින් 'අභිභූ' නම් වේ. එය පරිකර්ම භාවනාව හෝ ඥානයයි. මෙම ධ්‍යානයට අරමුණ මැඩපවත්වන පරිකර්මයක් හෝ ඥානයක් ඇති බැවින් එය 'අභිභායතන' ධ්‍යානයයි. නැතහොත් මැඩපැවැත්විය යුතු අරමුණ හේතුව කරගෙන පවතින බැවින් එය 'අභිභායතන' ධ්‍යානයයි. අරමුණ අභිභවනය කරන බැවින් අභිභූ ද වන අතර, යෝගියාගේ විශේෂ සැපයට පදනම වන බැවින් සහ මනායතන ධම්මායතන වශයෙන් පවතින බැවින් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සහිත ධ්‍යානය අභිභායතනයක් ලෙස හැඳින්වේ. මාර්ගයට සම්බන්ධ බැවින්, සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි යෝගියාගේ මෙනෙහි කිරීම හෝ පූර්ව භාග භාවනාව නිසා ධ්‍යාන අවස්ථාවේ පවතින අභිභවන ආකාරය මෙහි අදහස් කරන බව දත යුතුය. සූත්‍ර දේශනාවලදී 'තමා තුළ රූප සඤ්ඤාව ඇතිව පිටත ස්වල්ප වූ රූප දකියි...' ආදී වශයෙන් අභිභායතන සතරක් එන බැවින් අටුවා වල පවසා ඇත්තේ වර්ණ වශයෙන් මෙනෙහි කිරීම පැවතියද, පරිත්ත (ස්වල්ප) සහ අප්පමාණ (මහත්) වශයෙන්ම මෙම අභිභායතන දේශනා කර ඇති බවයි. වර්ණ මෙනෙහි කිරීම පැවතියත් නැතත් අභිභවනයට හේතුව වන්නේ අරමුණේ පරිත්ත හෝ අප්පමාණ බවයි. එහි වර්ණ මෙනෙහි කිරීම රහිත සහ සහිත සියලු පරිත්ත අරමුණු 'සුවණ්ණ දුබ්බණ්ණ' ලෙස දක්වා ඇත. එලෙසම අප්පමාණ අරමුණු ද දත යුතුය. පරිත්ත අරමුණු අභිභවනය කොට ඒවා යම් අවස්ථාවක වර්ණ වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නේ නම් 'සුවණ්ණ දුබ්බණ්ණ' අභිභවනය කිරීමේ ක්‍රමය එයයි. නමුත් මෙහිදී අභිධර්මයේදී නිප්පරියාය දේශනාවක් බැවින් වර්ණ මෙනෙහි කිරීම රහිත සහ සහිත අරමුණු වෙන් වෙන්ව පවසා ඇත. මන්දයත් දෙතැනදීම අභිභවනයේ විශේෂත්වයක් පවතින බැවිනි.

තත්ථ ච පරියායදෙසනත්තා විමොක්ඛානම්පි අභිභවනපරියායො අත්ථීති ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’’ති අභිභායතනද්වයං වුත්තං, තතියචතුත්ථඅභිභායතනෙසු දුතියවිමොක්ඛො වණ්ණාභිභායතනෙසු තතියවිමොක්ඛො ච අභිභවනප්පවත්තිතො සඞ්ගහිතො, ඉධ පන නිප්පරියායදෙසනත්තා විමොක්ඛාභිභායතනානි අසඞ්කරතො දස්සෙතුං විමොක්ඛෙ වජ්ජෙත්වා අභිභායතනානි කථිතානි. සබ්බානි ච විමොක්ඛකිච්චානි විමොක්ඛදෙසනාය වුත්තානි, තදෙතං ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’’ති ආගතස්ස අභිභායතනද්වයස්ස අභිභායතනෙසු අවචනතො ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීනඤ්ච සබ්බවිමොක්ඛකිච්චසාධාරණවචනභාවතො වවත්ථානං කතන්ති විඤ්ඤායති.

එහි පරියාය දේශනාවක් බැවින් විමොක්ඛයන්ටද අභිභවන පරියාය පවතින බැවින් අභිභායතන යුගලයක් පවසා ඇත. තුන්වන සහ හතරවන අභිභායතනයන්හි දෙවන විමොක්ඛයද, වර්ණ අභිභායතනයන්හි තුන්වන විමොක්ඛයද අභිභවනය සිදුවන බැවින් ඇතුළත් වේ. නමුත් මෙහි අභිධර්මයෙහි නිප්පරියාය දේශනාවක් බැවින් විමොක්ඛ සහ අභිභායතන මිශ්‍ර නොවී පෙන්වීම සඳහා විමොක්ඛයන් බැහැර කර අභිභායතන පමණක් දේශනා කරන ලදී. සියලුම විමොක්ඛ කෘත්‍යයන් විමොක්ඛ දේශනාවල පවසා ඇත. සූත්‍ර දේශනාවේ ආ අභිභායතන යුගලය මෙහි අභිධර්මයේදී නොදැක්වීමෙන් සහ 'රූපී රූප දකියි' ආදිය සියලු විමොක්ඛයන්ට පොදු බැවින් මෙය ක්‍රමානුකූලව වෙන් කර පෙන්වීමක් ලෙස දත යුතුය.

අජ්ඣත්තරූපානං අනභිභවනීයතොති ඉදං කත්ථචිපි ‘‘අජ්ඣත්තං රූපානි පස්සතී’’ති අවත්වා සබ්බත්ථ යං වුත්තං ‘‘බහිද්ධා රූපානි පස්සතී’’ති, තස්ස කාරණවචනං. තෙන යං අඤ්ඤහෙතුකං, තං තෙන හෙතුනා වුත්තං. යං පන දෙසනාවිලාසහෙතුකං අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤිතාය එව ඉධ වචනං, න තස්ස අඤ්ඤං කාරණං මග්ගිතබ්බන්ති දස්සෙති. අජ්ඣත්තරූපානං අනභිභවනීයතා ච බහිද්ධාරූපානං විය අවිභූතත්තා, දෙසනාවිලාසො ච යථාවුත්තවවත්ථානවසෙන වෙදිතබ්බො. සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානීති එතෙනෙව සිද්ධත්තා නීලාදිඅභිභායතනානි න වත්තබ්බානීති චෙ? න, නීලාදීසු කතාධිකාරානං නීලාදිභාවස්සෙව අභිභවනකාරණත්තා. න හි තෙසං පරිසුද්ධාපරිසුද්ධවණ්ණපරිත්තතා තදප්පමාණතා වා අභිභවනකාරණං, අථ ඛො නීලාදිභාවො එවාති.

'තමා තුළ රූපයන් අභිභවනය කළ නොහැකි බැවින්' යන මෙම වචනය කිසිදු තැනක 'තමා තුළ රූප දකියි' යනුවෙන් පවසන්නේ නැතිව සෑම තැනකම 'පිටත රූප දකියි' යනුවෙන් පැවසීමට හේතුවයි. තමා තුළ අරූප සඤ්ඤාව ඇති බව මෙහි පැවසීමට දේශනා විලාසය හැර වෙනත් හේතුවක් සෙවිය යුතු නොවේ. තමා තුළ රූපයන් අභිභවනය කළ නොහැකි වන්නේ පිටත රූප මෙන් ඒවා පැහැදිලිව ප්‍රකට නොවන බැවිනි. දේශනා විලාසය ඉහත කී පරිදි ක්‍රමානුකූල බෙදා දැක්වීම් අනුව දත යුතුය. 'සුවණ්ණ දුබ්බණ්ණ' යන්නෙන්ම සියල්ල සිද්ධ වන බැවින් නීල ආදී අභිභායතන පැවසිය යුතු නොවේදැයි ඇසුවහොත්, එය එසේ නොවේ; මන්ද යත් නීල ආදිය පුරුදු කළ යෝගීන්ට අභිභවනයට හේතුව වන්නේ නීල ආදී ස්වභාවයම බැවිනි. ඔවුන්ට අභිභවනයට හේතුව වන්නේ වර්ණයේ පාරිශුද්ධ බව හෝ අපරිශුද්ධ බව හෝ ඒවායේ කුඩා මහත් බව නොවේ, නීල ආදී ස්වභාවයම පමණි.

අභිභායතනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අභිභායතන කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

විමොක්ඛකථාවණ්ණනා

විමොක්ඛ කථා වර්ණනාව (විස්තරය).

248. රූපීති [Pg.107] යෙනායං සසන්තතිපරියාපන්නෙන රූපෙන සමන්නාගතො, තං යස්ස ඣානස්ස හෙතුභාවෙන විසිට්ඨං රූපං හොති. යෙන විසිට්ඨෙන රූපීති වුච්චෙය්‍ය, තදෙව සසන්තතිපරියාපන්නරූපනිමිත්තං ඣානමිව පරමත්ථතො රූපීභාවසාධකන්ති දට්ඨබ්බං. කසිණදෙසනා ඣානානමෙව කසිණභාවෙන පවත්තා අභිධම්මෙ, සුත්තෙ පන ආරම්මණානන්ති ‘‘අභිධම්මවසෙනා’’ති වුත්තං.

248. "රූපී" යනු මොහු තමාගේ සන්තතියට අයත් වූ (තමා තුළ වූ) යම් රූපයකින් යුක්ත ද, ඒ රූපය යම් ධ්‍යානයකට හේතු වීමෙන් විශේෂ රූපයක් වෙයි. ඒ විශේෂ රූපයෙන් "රූපී" යැයි කියනු ලැබේ නම්, තමාගේ සන්තතියට අයත් වූ ඒ රූප නිමිත්ත ම පරමාර්ථ වශයෙන් ධ්‍යානය මෙන් රූපී බව සාධනය කරන්නක් ලෙස දත යුතුය. අභිධර්මයෙහි කසිණ දේශනාව පවතින්නේ ධ්‍යානයන්ගේ ම කසිණ බව (කසිණ නාමය) මගිනි. සූත්‍රයන්හි දී අරමුණු සම්බන්ධයෙන් එසේ පැවසේ. එබැවින් "අභිධර්මයේ වසයෙන්" යැයි කියන ලදී.

විමොක්ඛකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

විමොක්ඛ කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

බ්‍රහ්මවිහාරකථාවණ්ණනා

බ්‍රහ්මවිහාර කථා වර්ණනාව

251. සොමනස්සදොමනස්සරහිතං අඤ්ඤාණමෙව අඤ්ඤාණුපෙක්ඛා. කිලෙසොධීනං මග්ගොධීහි අජිතත්තා අනොධිජිනස්ස. සත්තමභවාදිතො උද්ධං පවත්තවිපාකස්ස අජිතත්තා අවිපාකජිනස්ස. නිද්දොසභාවෙනාති නිප්පටිඝභාවෙන. එකස්සපි සත්තස්ස අප්පටිභාගනිමිත්තත්තා පරිච්ඡෙදග්ගහණං නත්ථි, න ච සම්මුතිසච්චවසෙන පවත්තං සත්තග්ගහණං පරිච්ඡින්නරූපාදිග්ගහණං හොතීති අප්පනාප්පත්තියාපි අපරාමාසසත්තග්ගහණමුද්ධභූතානං මෙත්තාදීනං එකසත්තාරම්මණානම්පි අප්පමාණගොචරතා වුත්තාති වෙදිතබ්බා.

251. සොමනස්ස දොමනස්සයන්ගෙන් තොර වූ අඥානය ම (මෝහය ම) 'අඤ්ඤාණුපෙක්ඛා' නම් වේ. කෙලෙස් සීමාවන් මඟ සීමාවන්ගෙන් ජය නොගත් බැවින් 'අනෝධිජින' නම් වේ. හත්වැනි භවයේ සිට මතු පවතින විපාකයන් ජය නොගත් බැවින් 'අවිපාකජින' නම් වේ. 'නිද්දෝසභාවයෙන්' යනු ක්‍රෝධයක් නැති බැවිනි. එක් සත්වයෙකු කෙරෙහි වුව ද පටිභාග නිමිත්තක් නොමැති බැවින් සීමා සහිතව ගැනීමක් නැත. සම්මුති සත්‍යය වසයෙන් පවතින සත්ව ග්‍රහණය, වෙන් කරන ලද රූප ආදිය ගැනීමක් නොවේ. එබැවින් අප්පනාවට පැමිණීමෙන්, තණ්හා දිට්ඨි ආදියෙන් වැරදි ලෙස පරාමර්ශනය නොකරන ලද සත්ව ග්‍රහණයෙහි උතුම් වූ මෙත්තා ආදී බ්‍රහ්මවිහාරයන්ගේ එක් සත්වයෙකු අරමුණු වූවත් අප්පමාණ ගෝචර (අප්‍රමාණ අරමුණු ඇති) බව කියන ලදී.

බ්‍රහ්මවිහාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

බ්‍රහ්මවිහාර කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

අසුභකථාවණ්ණනා

අසුභ කථා වර්ණනාව

263. උද්ධං ධුමාතත්තා උද්ධුමාතං. සෙතරත්තෙහි පරිභින්නං විමිස්සිතං නීලං විනීලං, පුරිමවණ්ණවිපරිණාමභූතං වා නීලං විනීලං. සඞ්ඝාටො අඞ්ගානං සුසම්බද්ධතා. ආරම්මණස්ස දුබ්බලතා පටිපක්ඛභාවෙන චිත්තං ඨපෙතුං අසමත්ථතා. අත්තනි ආනිසංසදස්සනනීවරණරොගවූපසමානං යථාක්කමං පුප්ඵඡඩ්ඩකවමනවිරෙචනඋපමා යොජෙතබ්බා. පටිකූලමනසිකාරසාමඤ්ඤෙන අසුභෙහි කෙසාදීහි පටිකූලජ්ඣානස්ස ගහණං සිවථිකාවණ්ණජ්ඣානස්ස ච. තම්පි හි පටිකූලමනසිකාරවසෙනෙව උප්පජ්ජතීති, සිවථිකප්පකාරානි වා සිවථිකාවණ්ණානි.

263. මරණයෙන් පසු ඉදිමී ගිය බැවින් 'උද්ධුමාත' නම් වේ. සුදු සහ රතු පැහැයන් මිශ්‍ර වූ නිල් පැහැති මෘත දේහය 'විනීල' නම් වේ, නොහොත් පෙර තිබූ වර්ණය විකෘති වී ඇති වූ නිල් පැහැයයි. 'සංඝාට' යනු ශරීර අවයවයන්ගේ මනා සබැඳියාවයි. අරමුණේ දුබල බව යනු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් ඉදිරියේ සිත රඳවා තැබීමට ඇති අසමත්කමයි. තමා තුළ ආනිසංස දැකීම සහ නීවරණ රෝගයන් සංසිඳීම සම්බන්ධයෙන් පිළිවෙළින් මල් කසළ දමන්නාගේ ද, වමනය සහ විරේක කිරීමේ ද උපමාවන් යෙදිය යුතුය. පිළිකුල් සහගත මනසිකාරයේ සමානකම නිසා අසුභ වූ කේසාදී අවයවයන් මගින් පිළිකුල් සහගත ධ්‍යානය ගැනීම සිදු වේ. සොහොනේ පවතින වර්ණය අරමුණු කරන ධ්‍යානය ද එසේමය. මන්ද යත්, එම සොහොන් වර්ණ ධ්‍යානය ද පිළිකුල් මනසිකාරය වසයෙන් ම උපදින බැවිනි. සොහොනෙහි පවතින නව වැදෑරුම් මළ සිරුරු 'සිවථිකාවණ්ණ' නම් වේ.

අසුභකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අසුභ කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

රූපාවචරකුසලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

රූපාවචර කුසල කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

අරූපාවචරකුසලකථාවණ්ණනා

අරූපාවචර කුසල කථා වර්ණනාව

265. සබ්බාකාරෙනාති [Pg.108] එවං රූපනිමිත්තං දණ්ඩාදානසම්භවදස්සනාදිනා සබ්බෙන රූපරූපනිමිත්තෙසු තදාරම්මණජ්ඣානෙසු දොසදස්සනාකාරෙන, රූපාදීසු නිකන්තිප්පහානඅනාවජ්ජිතුකාමතාදිනා වා. විරාගාති ජිගුච්ඡනා. ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරවචනාදීහි ආනෙඤ්ජතා ‘‘සන්තා ඉමෙ චුන්ද අරියස්ස විනයෙ විමොක්ඛා’’තිආදිනා සන්තවිමොක්ඛතා ච වුත්තා. දොසදස්සනපටිපක්ඛභාවනාවසෙන පටිඝසඤ්ඤානං සුප්පහීනත්තා මහතාපි සද්දෙන අරූපසමාපත්තිතො න වුට්ඨාති. තථා පන න සුප්පහීනත්තා සබ්බරූපසමාපත්තිතො වුට්ඨානං සියා, පඨමජ්ඣානං පන අප්පකම්පි සද්දං න සහතීති තං සමාපන්නස්ස සද්දො කණ්ටකොති වුත්තං.

265. 'සබ්බාකාරේන' යනු මෙලෙස රූප නිමිත්ත නිසා දඬු මුගුරු ගැනීම් ආදිය සිදුවන බව දැකීම ආදී සියලු ආකාරයෙන් රූපයෙහි සහ කසිණ රූප නිමිත්තෙහි ද, එම අරමුණු ඇති ධ්‍යානයන්හි ද දෝෂ දැකීම මගින් හෝ රූප ආදියෙහි ඇල්ම ප්‍රහාණය කිරීම සහ මෙනෙහි කිරීමට අකමැති බව ආදියෙනි. 'විරාග' යනු පිළිකුල් කිරීමයි. ආනෙඤ්ජාභිසංස්කාර යන වචනය ආදියෙන් ආනෙඤ්ජ බව ද, "චුන්දය, ආර්ය විනයෙහි මේවා ශාන්ත විමෝක්ෂයෝ වෙති" ආදී දේශනාවන්ගෙන් ශාන්ත විමෝක්ෂ බව ද කියන ලදී. දෝෂ දැකීමේ ප්‍රතිපක්ෂ භාවනාව නිසා පටිඝ සංඥාවන් මනාව ප්‍රහාණය කළ බැවින්, විශාල ශබ්දයකින් වුව ද අරූප සමාපත්තියෙන් නොනැගිටියි. එසේ මනාව ප්‍රහාණය නොකළ බැවින් සියලු රූප සමාපත්තීන්ගෙන් නැගිටීම සිදු විය හැකිය. එහෙත් ප්‍රථම ධ්‍යානය ස්වල්ප වූ ශබ්දයක් පවා ඉවසන්නේ නැත, එබැවින් එයට සමවැදුණු තැනැත්තාට ශබ්දය කටුක (සූලයක්) වැනි යැයි කියන ලදී.

ආරුප්පභාවනාය අභාවෙ චුතිතො උද්ධං උප්පත්තිරහානං රූපසඤ්ඤාපටිඝසඤ්ඤානං යාව අත්තනො විපාකප්පවත්ති, තාව අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනෙන සමතික්කමො අත්ථඞ්ගමො ච වුත්තො. නානත්තසඤ්ඤාසු පන යා තස්මිං භවෙ න උප්පජ්ජන්ති, තා අනොකාසතාය න උප්පජ්ජන්ති, න ආරුප්පභාවනාය නිවාරිතත්තා. අනිවාරිතත්තා ච කාචි උප්පජ්ජන්ති. තස්මා තාසං අමනසිකාරො අනාවජ්ජනං අපච්චවෙක්ඛණං, ජවනපටිපාදකෙන වා භවඞ්ගමනස්ස අන්තරෙ අකරණං අප්පවෙසනං වුත්තං, තෙන ච නානත්තසඤ්ඤාමනසිකාරහෙතූනං රූපානං සමතික්කමා සමාධිස්ස ථිරභාවං දස්සෙති. රූපසමතික්කමාභාවෙනෙව හි රූපසමාපත්තීසු ‘‘නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා’’ති එකස්ස අවචනන්ති. කො ආනිසංසො, න හි සබ්බස්සාදවත්ථුරහිතෙ ආකාසෙ පවත්තිතසඤ්ඤාය ආනිසංසො දිස්සතීති වුත්තං හොති. රූපසඤ්ඤාසමතික්කමනාදිකං වචනං ආනිසංසස්ස පකාසනං, න අත්ථො.

අරූප භාවනාව නොමැති කල්හි, චුතියෙන් පසු උපතට සුදුසු වූ රූප සංඥා හා පටිඝ සංඥාවන්ගේ යම් තාක් තමාගේ විපාක පැවැත්ම වේ ද, ඒ තාක් නොඋපදින ස්වභාවයට පත් කිරීමෙන් ඉක්මවා යාම (සමතික්කම) සහ නැති වී යාම (අත්ථංගම) කියන ලදී. නානත්ත සංඥාවන් අතරින් යම් සංඥාවෝ ඒ අරූප භවයෙහි නූපදිත් ද, ඒ සංඥාවෝ ඉඩක් නොමැති බැවින් නූපදිති මිස අරූප භාවනාවෙන් වළක්වන ලද බැවින් නොවේ. වළක්වන නොලද බැවින් ඇතැම් නානත්ත සංඥාවෝ උපදිති. එබැවින් ඒවා මෙනෙහි නොකිරීම, ආවර්ජනා නොකිරීම, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකිරීම නොහොත් ජවන වීථිය ඇති කරන මනෝද්වාරාවර්ජනය භවාංගය අතරතුර ඇති නොකිරීම කියන ලදී. ඒ මගින් නානත්ත සංඥා මෙනෙහි කිරීමට හේතු වන රූපයන් ඉක්මවා යාමෙන් සමාධියේ ස්ථීර බව පෙන්වයි. රූපයන් ඉක්මවා යාමක් නොමැති බැවින් ම රූප සමාපත්තීන්හි දී "නානත්ත සංඥාවන් මෙනෙහි නොකිරීමෙන්" යන පදය වදාරා නැත. මෙහි ආනිසංසය කුමක්ද? කිසිදු රසයක් හෝ තෘප්තියක් නොමැති ආකාශයෙහි පවත්වන ලද සංඥාවෙහි ආනිසංසයක් නොපෙනේ යැයි කියන ලදී. රූප සංඥාවන් ඉක්මවා යාම ආදී වචනය ආනිසංසය ප්‍රකාශ කිරීමක් මිස අර්ථය නොවේ.

අඤ්ඤත්ථාති සුත්තෙසු. තත්ථ හි පරිත්තකසිණුග්ඝාටනෙපි රූපවිවෙකමත්තග්ගහණෙන පරිච්ඡෙදස්ස අග්ගහණතො අනන්තඵරණතා ච වුත්තා, ඉධ පන අනන්තඵරණතාසබ්භාවෙපි උග්ඝාටිතකසිණවසෙන පරිත්තානන්තතා හොතීති දස්සනත්ථං ‘‘අනන්තො ආකාසො’’ති න වුත්තන්ති අධිප්පායො. සමයවවත්ථාපනඣානවිසෙසනෙනෙවෙත්ථ අත්ථො, න පටිපත්තියාති තදවචනං.

'අඤ්ඤත්ථ' යනු සූත්‍ර දේශනාවන්හි ය. එහි කුඩා වූ ද කසිණයක් ඉවත් කිරීමේදී රූපයෙන් වෙන් වූ බව පමණක් ගැනීමෙන් සීමාවන් ග්‍රහණය නොවන බැවින් අනන්ත ලෙස පැතිරීම කියන ලදී. මෙහි දී (අභිධර්මයේ දී) අනන්ත ලෙස පැතිරීම පැවතියත්, ඉවත් කරන ලද කසිණයේ වසයෙන් පරිත්ත හෝ අනන්ත බව ඇති වන බැවින් එය පෙන්වනු පිණිස "අනන්ත වූ ආකාශය" යැයි වදාරා නැති බව අටුවාචාරීන්ගේ අදහසයි. සමය නිර්ණය කිරීමෙන් හා ධ්‍යානය විශේෂ කිරීමෙන් ම මෙහි අර්ථය වේ, ප්‍රතිපත්තියෙන් නොවන බැවින් එය වදාරා නැත.

266. පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණං [Pg.109] අත්තනො ඵරණාකාරෙනෙව අනන්තන්ති මනසිකාතබ්බත්තා ‘‘අනන්ත’’න්ති වුත්තං. උග්ඝාටභාවො උග්ඝාටිමං.

266. ප්‍රථම අරූප විඤ්ඤාණය තමාගේ පැතිරෙන ආකාරයෙන් ම "අනන්ත" යැයි මෙනෙහි කළ යුතු බැවින් "අනන්ත" යැයි කියන ලදී. කසිණය ඉවත් කරන ලද බව 'උග්ඝාටිම' නම් වේ.

267. අකිඤ්චනන්ති විඤ්ඤාණස්ස කිඤ්චි පකාරං අග්ගහෙත්වා සබ්බෙන සබ්බං විභාවනං ආහ.

267. 'අකිඤ්චන' යන්නෙන් විඤ්ඤාණයෙහි කිසිදු ආකාරයක් (උප්පාද භංග ආදිය) ග්‍රහණය නොකොට, සියලු ආකාරයෙන් ම කිසිවක් නොමැති බව වදාරන ලදී.

268. යායාති සඞ්ඛාරාවසෙසසඤ්ඤාය. තං තාව පටිපත්තිං. ආවජ්ජිස්සාමීතිආදිනා තන්නින්නාවජ්ජනාදිපවත්තියා අභාවං දස්සෙති, න තදතික්කමනත්ථාය ආවජ්ජනභාවනාපවත්තියා. නාසඤ්ඤාති සඤ්ඤාභාවො ච එතිස්සා අත්ථීති අත්ථො. සමූහගහණවසෙන පවත්තං කලාපසම්මසනං. ඵස්සාදිඑකෙකධම්මගහණවසෙන පවත්තා අනුපදධම්මවිපස්සනා.

268. 'යායා' යනු සංස්කාරයන්ගෙන් ඉතිරි වූ සංඥාවෙනි. එය ඒ තාක් ඇති පිළිවෙතයි. "ආවර්ජනා කරන්නෙමි" ආදී වශයෙන් ඒ දෙසට නැඹුරු වූ ආවර්ජනා ආදිය පැවතීමක් නොමැති බව පෙන්වයි මිස, එම සමාපත්තිය ඉක්මවා යාම සඳහා ආවර්ජනා භාවනාව පැවතීමක් නොවේ. 'නාසඤ්ඤා' යනු මේ සංඥාවෙහි සංඥා ස්වභාවය පවතින බව අර්ථයයි. සමූහයක් ලෙස ගැනීමෙන් පවතින විදර්ශනාව 'කලාපසම්මසන' නම් වේ. ඵස්ස ආදී වූ එක එක ධර්මයන් ගැනීමෙන් පවතින විදර්ශනාව 'අනුපදධම්ම විපස්සනා' නම් වේ.

ආකාසෙ පවත්තිතවිඤ්ඤාණාතික්කමතො තතියා. තදතික්කමතො හි තස්සෙව විභාවනං හොති. දුතියාරුප්පවිඤ්ඤාණවිභාවනෙ හි තදෙව අතික්කන්තං සියා, න තස්ස ආරම්මණං, න චාරම්මණෙ දොසං දිස්වා අනාරම්මණස්ස විභාවනාතික්කමො යුජ්ජති. පාළියඤ්ච ‘‘විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තිං සතො සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨහිත්වා තඤ්ඤෙව විඤ්ඤාණං අභාවෙතී’’ති (චූළනි. උපසීවමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 39) ත්තං, න වුත්තං ‘‘තඤ්ඤෙව විඤ්ඤාණඤ්චායතනං අභාවෙතී’’ති, ‘‘තඤ්ඤෙව අභාවෙතී’’ති වා. ‘‘අනන්තං විඤ්ඤාණන්ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජා’’ති (විභ. 508) එත්ථ පන ද්වයං වුත්තං ආරම්මණඤ්ච විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණඤ්චායතනඤ්ච. තස්මිං ද්වයෙ යෙන කෙනචි යතො වා වුට්ඨිතො, තෙනෙව පට්ඨානනිද්දිට්ඨෙන තංසද්දස්ස සම්බන්ධෙ ආපන්නෙ විඤ්ඤාණඤ්චායතනස්ස නිවත්තනත්ථං විඤ්ඤාණවචනං, තස්මා පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණස්සෙව අභාවනාතික්කමො වුත්තො. තන්නිස්සිතන්ති තෙන නිස්සිතං. තං මණ්ඩපලග්ගං අනිස්සාය තෙන විනාභූතෙ විවිත්තෙ බහි ඔකාසෙ ඨානං විය ආකාසලග්ගවිඤ්ඤාණස්ස විවෙකෙ තදපගමෙ තතියාරුප්පස්ස ඨානං.

ආකාස (ආකාසානඤ්චායතන) පඤ්ඤත්තියෙහි පවත්වන ලද පළමු අරූප විඤ්ඤාණය ඉක්මවා යාම නිසා තෙවන අරූප සමාපත්තිය (ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය) ඇති වේ. මන්දයත්, එම විඤ්ඤාණය ඉක්මවා යාමෙන්ම එහි ඉවත් වීම (විභාවනය) සිදු වේ. දෙවන අරූප විඤ්ඤාණය ඉවත් කිරීමේදී (විභාවන) එම විඤ්ඤාණයම ඉක්මවා යා යුතුය. එහි අරමුණ නොවෙයි. අරමුණෙහි දොස් දැක, අරමුණක් නොමැති දෙයක ඉවත් වීම හෝ ඉක්මවා යාම යුක්ති සහගත නොවේ. චූළනිද්දේසයෙහිද ‘සතියෙන් යුතුව විඤ්ඤාණඤ්චායතන සමාපත්තියට සමවැදී, එයින් නැගී සිට, එම විඤ්ඤාණයම නැති කරයි (අභාවේති)’ යනුවෙන් දක්වා ඇත. එහි ‘එම විඤ්ඤාණඤ්චායතනයම නැති කරයි’ හෝ ‘එයම නැති කරයි’ යනුවෙන් සඳහන් කර නැත. විභංග ප්‍රකරණයෙහි ‘විඤ්ඤාණය අනන්තයැයි විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට පැමිණ’ යන තැනදී අරමුණ වූ විඤ්ඤාණය සහ (අරමුණ ගන්නා) විඤ්ඤාණඤ්චායතනය යන දෙකම දක්වා ඇත. එම දෙක අතුරින් යම් කිසිවකින් හෝ නැගී සිටි කල්හි, පට්ඨානයෙහි දක්වා ඇති පරිදි ‘තං’ (එය) යන ශබ්දය සම්බන්ධ වීමේදී විඤ්ඤාණඤ්චායතනය වැළැක්වීම පිණිස ‘විඤ්ඤාණ’ යන වචනය යොදා ඇත. එබැවින් පළමු අරූප විඤ්ඤාණයම නැති කිරීම හෝ ඉක්මවා යාම මෙහි අදහසයි. ‘තන්නිස්සිතං’ යනු එය ඇසුරු කළ බවයි. මණ්ඩපයක් ඇසුරු කළ අයෙකු එය අතැර ඉන් බැහැර විවේකී තැනක සිටින්නාක් මෙන්, ආකාසයෙහි ඇලුණු විඤ්ඤාණයෙන් වෙන්වී, එය බැහැර වූ තැන ඇති නත්ථිභාව පඤ්ඤත්තියෙහි තෙවන අරූප සමාපත්තිය පිහිටයි.

අරූපාවචරකුසලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අරූපාවචර කුසල කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

තෙභූමකකුසලවණ්ණනා

තේභූමක කුසල වර්ණනාව (භූමි තුනට අයත් කුසල් පිළිබඳ විවරණය)

269. ඉමෙ [Pg.110] තාව ඡන්දාධිපතෙය්‍යෙ පඤ්ච නයාති ඡන්දාධිපතෙය්‍යනයෙ අන්තෙ පුරිමනයානං තංනයාභිමුඛප්පවත්තිං සන්ධාය වුත්තං, අයං පන පකාරො න පාළිඅනුගතො. න හි පාළියං සුද්ධිකනයාදයො වත්වා වීරියාධිපතෙය්‍යාදිනයා වුත්තාති. මහාපකරණෙ සත්තහි මහාවාරෙහි අනුලොමාදිනයවිචිත්තෙහි හීනත්තිකො විභත්තො. තත්ථ ච මජ්ඣිමධම්මෙකදෙසභූතා ඉමෙ වීසති ලොකියමහානයාති කත්වා ‘‘තත්ථ විභත්තා’’ති වුත්තං, න එතෙන කමෙන ඉමෙසං නයානං තත්ථ ආගතත්තා.

269. ‘ඉමේ තාව ඡන්දාධිපතෙය්‍යෙ පඤ්ච නයා’ යනුවෙන් ඡන්දාධිපතෙය්‍ය ක්‍රමයෙහි අවසානයට පැවසූ වචනය පෙර ක්‍රමයන්හි එම ක්‍රමයට අභිමුඛව පැවැත්ම අරභයා පවසන ලදී. එහෙත් මෙම ක්‍රමය පාලි පාඨයන්ට අනුගත නොවේ. මන්දයත්, පාලියෙහි ශුද්ධික ක්‍රම ආදිය පවසා වීර්යාධිපතෙය්‍ය ආදී ක්‍රමයන් පවසා නොමැති බැවිනි. මහාපට්ඨාන ප්‍රකරණයෙහි අනුලෝම ආදී විසිතුරු ක්‍රම සහිත මහා වාර සතකින් හීන තිකය බෙදා දක්වා ඇත. එහි මධ්‍යම ධර්මයන්ට අංශු මාත්‍ර වශයෙන් ඇතුළත් වන මෙම ලෞකික මහා නය විස්ස ‘එහි බෙදා දක්වන ලදී’ යනුවෙන් පවසන ලදී. එහෙත් මෙම අටුවාවෙහි දැක්වෙන අනුපිළිවෙළින් එම ක්‍රම එහි පැමිණ නැත.

එවමෙතෙසං විභත්තට්ඨානං දස්සෙත්වා ඉදානි එතස්මිං තෙභූමකකුසලකථාවසානට්ඨානෙ අට්ඨාරසකම්මද්වාරදස්සනත්ථං ‘‘ඉමස්මිං පන ඨානෙ’’තිආදිමාහ. අථ වා හීනපණීතෙහි විනිවත්තෙත්වා මජ්ඣිමරාසිඅන්තොගධභාවං දස්සෙන්තෙන එතෙසං තෙභූමකකුසලනයානං හීනත්තිකෙ විභාගො කතො. ‘‘ඉමස්මිං පන ඨානෙ’’තිආදිකස්ස යථාවුත්තොව සම්බන්ධො. හීනත්තිකෙ මජ්ඣිමරාසිම්හි යෙ සවිපාකා වට්ටනිස්සිතෙනෙව දානාදිවසෙන පවත්තිතා, තෙ හීනාති කාතබ්බා. යෙ විවට්ටනිස්සිතෙන දානාදිවසෙන පවත්තිතා, තෙ පණීතාති කාතබ්බා. අවිපාකා මජ්ඣිමාති කාතබ්බා. අවිපාකත්තා ච තෙසු මජ්ඣිමරාසිං ඨපෙත්වා ඉතරෙ ද්වෙ එකන්තවට්ටනිස්සිතා නව, විවට්ටුපනිස්සයභූතා ච නවාති අට්ඨාරස කම්මද්වාරානි, කම්මානි ච තානි තස්ස තස්ස ඵලස්ස කාරණභාවෙන ද්වාරානි චාති කම්මද්වාරානි. තත්ථ තත්ථ වා චිත්තානි කම්මද්වාරානීති ආහ. තංතංද්වාරානි වා කායාදීනි. අට්ඨාරස ඛත්තියා ච අභබ්බා හීනහීනත්තයාදයො නව, භබ්බා ච පණීතපණීතත්තයාදයො නවාති කම්මානුරූපෙනෙව වෙදිතබ්බා. එවං බ්‍රාහ්මණාදයො දෙවා ච යොජෙතබ්බා. අට්ඨචත්තාලීස ගොත්තචරණානි තෙසඤ්ඤෙව ඛත්තියාදීනං භෙදා. ‘‘කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති…පෙ… චිත්තාධිපතෙය්‍ය’’න්ති (ධ. ස. 269-270) එවං වුත්තො චිත්තස්ස චිත්තාධිපතෙය්‍යභාවො, චිත්තචෙතසිකසමුදායෙ සමයවවත්ථාපකො චිත්තසද්දො පවත්තොති ‘‘සම්පයුත්තධම්මානං වසෙන වුත්තො’’ති ආහ.

මෙලෙස එම ක්‍රම බෙදා දක්වා ඇති ස්ථාන පෙන්වා, දැන් මෙම තේභූමක කුසල කථාව අවසානයෙහි දහඅටක් වූ කර්ම ද්වාරයන් පෙන්වීම පිණිස ‘ඉමස්මිං පන ඨානේ’ යනාදිය පවසන ලදී. එසේත් නැතහොත්, හීන හා ප්‍රණීත ධර්මයන්ගෙන් වෙන්කර මධ්‍යම රාශියට ඇතුළත් බව පෙන්වමින් එම තේභූමක කුසල ක්‍රමයන් හීන තිකයෙහි බෙදා දක්වන ලදී. ‘ඉමස්මිං පන ඨානේ’ යනාදියෙහි සම්බන්ධය පෙර කී පරිදිමය. හීන තිකයෙහි මධ්‍යම රාශියෙහි යම් විපාක සහිත වූ, වෘත්තය (සංසාරය) ඇසුරු කළා වූ දානාදී වශයෙන් පැවති ධර්ම සමූහයක් වේද, ඒවා ‘හීන’ ලෙස දත යුතුය. විවෘත්තය (නිර්වාණය) ඇසුරු කළා වූ දානාදී වශයෙන් පැවති ධර්ම ‘ප්‍රණීත’ ලෙස දත යුතුය. විපාක රහිත ධර්ම ‘මධ්‍යම’ ලෙස දත යුතුය. විපාක රහිත බැවින් ඒ අතරින් මධ්‍යම රාශිය පසෙක තබා, ඉතිරි ඒකාන්තයෙන් වෘත්තය ඇසුරු කළ නවය සහ විවෘත්තයට උපනිශ්‍රය වූ නවය යනුවෙන් කර්ම ද්වාර දහඅටක් වේ. එම කර්මයන් ඒ ඒ විපාකයන්ට හේතු වන බැවින් ‘කර්ම ද්වාර’ නම් වේ. ඒ ඒ තැන්හි ඇති සිත් කර්ම ද්වාර ලෙස අටුවාකරු හඳුන්වයි. එසේත් නැතහොත් කාය ආදී ද්වාරයන් එසේ හැඳින්වේ. දහඅටක් වූ ක්ෂත්‍රියයන් සහ අභව්‍ය වූ හීන-හීන තික තුන ආදී නවයත්, භව්‍ය වූ ප්‍රණීත-ප්‍රණීත තික තුන ආදී නවයත් කර්මානුරූපව දත යුතුය. බ්‍රාහ්මණ ආදීන් සහ දේවයන් කෙරෙහිද මෙලෙසම යෙදිය යුතුය. ගෝත්‍ර හා චරණ හතළිස් අටක් යනු එම ක්ෂත්‍රිය ආදීන්ගේම ප්‍රභේදයන්ය. ‘කාමාවචර කුසල් සිතක් උපදී... සිත අධිපති වේ’ යනුවෙන් පැවසූ සිතෙහි අධිපති බව, චිත්ත චෛතසික සමූහයෙහි කාලය (සමය) තීරණය කරන ‘සිත’ යන වචනය පැවති බැවින් ‘සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ වශයෙන් පවසන ලදී’ යයි කියන ලදී.

තෙභූමකකුසලවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තේභූමක කුසල වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ලොකුත්තරකුසලවණ්ණනා

ලෝකෝත්තර කුසල වර්ණනාව

277. ලොකං [Pg.111] තරතීති එතෙන ලොකසමතික්කමපටිපත්තිමාහ. උත්තරතීති එතෙන ලොකස්සන්තගමනං ඵලෙ පතිට්ඨානං ඵලං. සමතික්කම්මාතිආදිනා නිබ්බානං. සමතික්කම්මාති හි නිස්සරිත්වා. අභිභුය්‍යාති විසංයුත්තං හුත්වාති අත්ථො. තිවිධොපි චත්ථො මග්ගාදීසු එකෙකස්මිං යොජෙතබ්බො, මග්ගෙයෙව වා ඉධ තස්ස අධිප්පෙතත්තා. එකචිත්තක්ඛණිකන්ති එකමග්ගස්ස ද්වෙ වාරෙ අනුප්පත්තිං සන්ධායාහ. අඤ්ඤමඤ්ඤං ධම්මානං අනතිවත්තනාදිසාධිකාය පඤ්ඤාය වඩ්ඪෙති. ‘‘නිය්‍යාතීති නිය්‍යානීය’’න්ති වත්තබ්බෙ ඊ-කාරස්ස රස්සත්තං ය-කාරස්ස ච ක-කාරං කත්වා ‘‘නිය්‍යානික’’න්ති වුත්තං. නිය්‍යාති එතෙනාති නිය්‍යානං, නිය්‍යානමෙව නිය්‍යානිකං වෙනයිකො විය. එත්ථ ‘‘නෙය්‍යානික’’න්ති වත්තබ්බෙ ඉ-කාරස්ස එ-කාරත්තං අකත්වා වුත්තං.

277. ‘ලෝකය තරණය කරයි’ යන මෙයින් ලෝකය ඉක්මවා යාමේ පිළිවෙත වූ මාර්ගය කියවේ. ‘උත්තරති’ (එතෙර වෙයි) යන්නෙන් ලෝකයාගේ කෙළවරට පැමිණීම වූ විපාකයෙහි (ඵලයෙහි) පිහිටීම පෙන්වයි. ‘සමතික්කම්ම’ යනාදියෙන් නිර්වාණය පෙන්වයි. මන්දයත්, ‘සමතික්කම්ම’ යනු (සංසාරයෙන්) නික්මීමයි. ‘අභිභුය්‍ය’ යනු (කෙලෙසුන්ගෙන්) වෙන්වීමයි. මෙම අර්ථ තුනම මාර්ග ආදී ඒ ඒ ධර්මයන්හි යෙදිය හැකිය, නැතහොත් මෙහි මාර්ගයම අදහස් කරන බැවින් මාර්ගයෙහිම යෙදිය යුතුය. ‘එක් චිත්ත ක්ෂණයක’ යනුවෙන් පැවසුවේ එක් මාර්ගයක් දෙවරක් ඇති නොවන බව අරභයාය. අන්‍යෝන්‍ය ධර්මයන් නොඉක්මවා යාම ආදිය සිදු කරන ප්‍රඥාවෙන් (සිත) වර්ධනය කරයි. ‘නිදර්යාති’ (නික්මෙයි) යන්නෙන් ‘නිය්‍යානීය’ (නිය්‍යාණික) යැයි කිව යුතු තැනදී, ‘ඊ’ අකුර ලුහු (රස්ව) කර ‘ය’ අකුරට ‘ක’ අකුර යොදා ‘නිය්‍යාණික’ යැයි පවසන ලදී. මෙයින් නික්මෙන බැවින් ‘නිය්‍යාණ’ වේ, ‘වේනයික’ ශබ්දය මෙන් ‘නිය්‍යාණ’ යනුම ‘නිය්‍යාණික’ වේ. මෙහි ‘නෙය්‍යාණික’ යැයි පැවසිය යුතු වුවත් ‘ඉ’ කාරය ‘ඒ’ කාරය බවට පත් නොකර පවසන ලදී.

ඵලන්ති චිත්තචෙතසිකරාසි වුච්චති, තං අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්පයුත්තානං ධම්මානං අත්තනො අවයවභූතානං නිස්සයො හොති. ඵලඤාණං වා ඵලං, සම්මාදිට්ඨිආදයො අඞ්ගානි වා. ලොකුත්තරභාවෙති ලොකං උත්තිණ්ණභාවෙ. තෙන ඵලනිබ්බානානි සඞ්ගණ්හාති. තෙසු යං භවති ඵලං, තං ‘‘භූමී’’ති වුච්චති. යථා වා කම්මනිබ්බත්තා කාමභවාදයො තංසමඞ්ගිනො නිස්සයභාවෙන ‘‘භූමී’’ති වුච්චන්ති, එවං මග්ගෙන නිබ්බත්තං ඵලං අරියසාවකස්ස කාලෙන කාලං සමාපජ්ජිතබ්බතාය නිස්සයභාවතො ‘‘භූමී’’ති වුච්චති, තතොයෙව අරියා චිරතරං තිට්ඨන්ති. සමුච්ඡෙදවිවෙකවසෙනාති එත්ථ අපායගමනීයානං අච්චන්තසමුච්ඡෙදො ඉතරෙසඤ්ච විජ්ජුතොභාසෙන විය තමස්ස සමුච්ඡෙදො දට්ඨබ්බො. ලොකියජ්ඣානම්පි පුථුජ්ජනස්ස අරියස්ස ච අකතාධිකාරස්ස න විනා පටිපදාය ඉජ්ඣති, කතාධිකාරස්ස පන අරියස්ස මග්ගෙනෙව සමිජ්ඣනතො විපාකානං විය කුසලෙන තථා සමිද්ධස්ස අරියමග්ගෙන සදිසතාය අභාවතො අතබ්බිපාකත්තා ච න මග්ගපටිපදා තස්ස ඣානස්ස පටිපදාති සක්කා වත්තුන්ති තත්ථ තථා ගරුං කත්වා පටිපදාහි එව දෙසනා න කතා, යථාවුත්තජ්ඣානසඞ්ගහත්ථං සුද්ධිකදෙසනාපි කතා.

ඵලය යනු චිත්ත චෛතසික රාශියට කියනු ලැබේ. එය තමාගේම කොටස් වූ අන්‍යෝන්‍ය සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට නිශ්‍රය (ආධාරක) වේ. එසේත් නැතහොත් ඵල ඥානය හෝ සම්මා දිට්ඨි ආදී මාර්ග අංගයන් ඵලය ලෙස හැඳින්වේ. ‘ලෝකෝත්තර භාවයෙහි’ යනු ලෝකයෙන් එතෙර වූ ස්වභාවයයි. එයින් ඵලය සහ නිර්වාණය යන දෙකම ග්‍රහණය වේ. ඒ අතරින් යම් ඵලයක් වේද, එය ‘භූමි’ යැයි කියනු ලැබේ. කර්මයෙන් උපන් කාම භව ආදිය එම භවයන්හි සිටින අයට නිශ්‍රය වන බැවින් ‘භූමි’ ලෙස හඳුන්වන්නා සේම, මාර්ගයෙන් උපන් ඵලය ආර්ය ශ්‍රාවකයාට කලින් කලට සමවැදිය යුතු බැවින් නිශ්‍රය වන හෙයින් ‘භූමි’ යැයි කියනු ලැබේ. ඒ නිසාම ආර්යයෝ (ඵල සමාපත්තියෙන්) බොහෝ කල් වැඩසිටිති. ‘සමුච්ඡේද විවේක වශයෙන්’ යන්නෙහි අපායගාමී අකුසලයන් මුළුමනින්ම සිඳලීම සහ අනෙක් අකුසලයන් විදුලි එළියෙන් අඳුර නසන්නාක් මෙන් සිඳලීම දත යුතුය. ලෞකික ධ්‍යානය වුවද පෘථග්ජනයෙකුට හෝ පාරමිතා (අධිකාර) නොකළ ආර්යයෙකුට පිළිවෙතකින් තොරව සිද්ධ නොවේ. එහෙත් පාරමිතා කළ ආර්යයෙකුට මාර්ගය උපන් සැණින් විපාක ලැබෙන්නාක් මෙන් ධ්‍යානයද සිද්ධ වන බැවින්, එම ධ්‍යානය ආර්ය මාර්ගය හා සමාන නොවන නිසාත් එහි විපාකයක් නොවන නිසාත්, මාර්ග පිළිවෙත එම ධ්‍යානයට පිළිවෙතක් යැයි කිව නොහැක. එබැවින් එහි (ධ්‍යානයෙහි) එලෙස විශේෂ කොට සලකා පිළිවෙත් සහිත දේශනාව නොකරන ලදී. එහෙත් එම මාර්ගයෙන් සිද්ධ වන ධ්‍යානයන් ග්‍රහණය කරනු පිණිස ශුද්ධික දේශනාව කරන ලදී.

ඉධ පන කස්සචි විනා පටිපදාය අසිද්ධිතො ගරුං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘දුක්ඛපටිපද’’න්තිආදි වුත්තං. යො කොචි වාරොති සකිං ද්වික්ඛත්තුං තික්ඛත්තුං චතුක්ඛත්තුං අනෙකක්ඛත්තුන්ති එවමාදීසු වික්ඛම්භනවාරෙසු යො කොචි. සකිං ද්වික්ඛත්තුඤ්ච වික්ඛම්භනවාරා සුඛා පටිපදා එව, න ච තතො උද්ධං සුඛා පටිපදා [Pg.112] හොතීති තික්ඛත්තුං වික්ඛම්භනවාරං දුක්ඛා පටිපදාති රොචෙසුං අට්ඨකථාචරියා. තස්මිං තථාරොචිතෙ තතො පරෙසු චතුක්ඛත්තුං වික්ඛම්භනවාරාදීසු වත්තබ්බමෙව නත්ථීති. රූපාරූපානං ලක්ඛණාදීහි පරිච්ඡින්දිත්වා ගහණං රූපාරූපපරිග්ගහො, නාමරූපමත්තමෙතං, න අඤ්ඤො කොචි සත්තාදිකොති වවත්ථාපනං නාමරූපවවත්ථාපනං. පරිග්ගහිතරූපාරූපස්ස මග්ගපාතුභාවදන්ධතා ච නාමරූපවවත්ථාපනාදීනං කිච්ඡසිද්ධිතො සියාති න රූපාරූපපරිග්ගහකිච්ඡතාය එව දුක්ඛපටිපදතා වත්තබ්බාති චෙ? තං න, නාමරූපවවත්ථාපනාදීනං පච්චනීකකිලෙසමන්දතාය සුඛසිද්ධියම්පි තථාසිද්ධවිපස්සනාසහගතානං ඉන්ද්‍රියානං මන්දතාය මග්ගපාතුභාවදන්ධභාවතො.

මෙහි පටිපදාවෙන් තොරව ලොකුත්තර ධ්‍යානයක් සිදු නොවන බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'දුක්ඛපටිපදා' ආදී වශයෙන් එය ගරු කොට දක්වන ලදී. 'යම් කිසි වාරයක්' යනු එක් වරක්, දෙවරක්, තුන් වරක්, හතර වරක් හෝ බොහෝ වාර ගණනක් ආදී වශයෙන් කෙලෙස් යටපත් කරන වාරයන්ගෙන් යම් කිසිවකි. එක් වරක් හෝ දෙවරක් කෙලෙස් යටපත් කිරීම සුඛ පටිපදාවම වෙයි. ඉන් ඔබ්බට සුඛ පටිපදාවක් නොවන බැවින්, තුන් වරක් කෙලෙස් යටපත් කිරීමේ වාරය 'දුක්ඛ පටිපදා' යැයි අටුවාචාරීන් වහන්සේලා රුචි කළහ. එසේ රුචි කළ කල්හි, ඉන් පසුව එන සිව් වරක් කෙලෙස් යටපත් කිරීම් ආදිය ගැන අමුතුවෙන් කිව යුතු දෙයක් නැත. ලක්ෂණ ආදියෙන් රූප සහ අරූප ධර්මයන් වෙන් වෙන් වශයෙන් දැනගැනීම 'රූපාරූපපරිග්ගහ' නම් වේ. 'මෙය නාමරූප මාත්‍රයක්ම වේ, මෙහි සත්ත්ව ආදී වෙනත් කිසිවක් නැතැ'යි තීරණය කිරීම 'නාමරූපවවත්ථාපන' නම් වේ. නාමරූප පරිග්ගහ කළ තැනැත්තාට මග පහළ වීම පමා වන්නේ නාමරූප වවත්ථාපන ආදී ඥානයන් අපහසුවෙන් සිද්ධ වන බැවිනි. එබැවින් රූපාරූප පරිග්ගහයෙහි ඇති අපහසුව නිසාම පමණක් 'දුක්ඛ පටිපදා' යැයි නොකිය යුතුය. මන්ද යත්, නාමරූප වවත්ථාපන ආදිය ප්‍රතිපක්ෂ කෙලෙස් මද බව නිසා පහසුවෙන් සිද්ධ වුවද, විපස්සනා සහගත ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මද බව නිසා මග පහළ වීම පමා විය හැකි බැවිනි.

රූපාරූපං පරිග්ගහෙත්වාති අකිච්ඡෙනපි පරිග්ගහෙත්වා. කිච්ඡෙන පරිග්ගහිතෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. එවං සෙසෙසුපි. ඉමං වාරං රොචෙසුන්ති කලාපසම්මසනාවසානෙ උදයබ්බයානුපස්සනාය වත්තමානාය උප්පන්නස්ස විපස්සනුපක්කිලෙසස්ස තික්ඛත්තුං වික්ඛම්භනෙන කිච්ඡතාවාරං දුක්ඛා පටිපදාති රොචෙසුං එතදන්තත්තා පටිපදාය. එතස්ස අකිච්ඡත්තෙපි පුරිමානං කිච්ඡත්තෙ දුක්ඛපටිපදතා වුත්තනයාවාති න පටිසිද්ධාති දට්ඨබ්බං. යථාවුත්තං වා සබ්බං රූපාරූපපරිග්ගහාදිකිච්ඡතං තික්ඛත්තුං වික්ඛම්භනවාරතාවසෙන ‘‘ඉමං වාර’’න්ති ආහ. යස්ස පන සබ්බත්ථ අකිච්ඡතා, තස්ස සුඛා පටිපදා වෙදිතබ්බා.

'රූපාරූපං පරිග්ගහෙත්වා' යනු අපහසුවක් රහිතවද පරිග්ගහ කොට යන්නයි. අපහසුවෙන් පරිග්ගහ කරන කල්හි අමුතුවෙන් කිව යුතු දෙයක් නැත. සෙසු ඥානයන්හිද මෙසේමය. 'මෙම වාරය රුචි කළහ' යනු කලාපසම්මසන ඥානය කෙළවර උදයබ්බයානුපස්සනා ඥානය පවතින කල්හි ඇතිවන විපස්සනූපක්කිලේසයන් තුන් වරක් යටපත් කිරීමේ අපහසු වාරය 'දුක්ඛ පටිපදා' යැයි රුචි කිරීමයි. පටිපදාව එය කෙළවර කොට ඇති බැවිනි. එහි අපහසුවක් නැතත් පෙර නාමරූප පරිග්ගහ ආදියෙහි අපහසුව ඇති කල්හි දුක්ඛ පටිපදා බව ඉහත කී ක්‍රමයෙන්ම සිද්ධ වන බව දත යුතුය. එසේත් නැතහොත්, රූපාරූප පරිග්ගහ ආදී සියලු අපහසුතාවයන් තුන් වරක් කෙලෙස් යටපත් කිරීමේ වාරය වශයෙන් සලකා 'මෙම වාරය' යැයි පැවසුහ. යමෙකුට සෑම තැනකදීම අපහසුවක් නැතිද, ඔහුගේ පටිපදාව 'සුඛ පටිපදා' ලෙස දත යුතුය.

මුසාවාදාදීනං විසංවාදනාදිකිච්චතාය ලූඛානං අපරිග්ගාහකානං පටිපක්ඛභාවතො පරිග්ගාහකසභාවා සම්මාවාචා. සා සිනිද්ධභාවතො සම්පයුත්තධම්මෙ පරිග්ගණ්හාති සම්මාවාචාපච්චයසුභාසිතසොතාරඤ්ච ජනං. කායිකකිරියාකිච්චං කත්තබ්බං සමුට්ඨාපෙති, සයඤ්ච සමුට්ඨහනං ඝටනං හොතීති සම්මාකම්මන්තසඞ්ඛාතා විරතිපි සමුට්ඨානසභාවාති වුත්තා. සම්පයුත්තධම්මානං වා උක්ඛිපනං සමුට්ඨහනං කායිකකිරියාය භාරුක්ඛිපනං විය, ජීවමානස්ස සත්තස්ස, සම්පයුත්තධම්මානං වා සුද්ධි වොදානං ආජීවස්සෙව වා ජීවිතින්ද්‍රියවුත්තියා.

මුසාවාද ආදියේ ඇති අසත්‍ය බව ආදී දොස් නිසා එම රළු ස්වභාවයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ බැවින් සම්මා වාචාව වැළඳගන්නා ස්වභාවයෙන් යුක්තය. එය මෘදු බැවින් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ද, සම්මා වාචාව නිසා ඇති වූ සුභාෂිතයන් අසන ජනයාද වැළඳ ගනී. කළ යුතු කායික ක්‍රියා සමුට්ඨාපනය කරයි, එයම නැගී සිටීමක් හා උත්සාහයක් වන බැවින් සම්මා කම්මන්ත නම් වූ විරතියද සමුට්ඨාපන ස්වභාවය ඇත්තේ යැයි කියනු ලැබේ. එසේත් නැතහොත්, බරක් එසවීමක් මෙන් කායික ක්‍රියාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් එසවීම 'සමුට්ඨාපනය' නම් වේ. ජීවත් වන සත්ත්වයාගේ හෝ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ පිරිසිදු බව 'වෝදාන' නම් වේ. එය ජීවිතේන්ද්‍රිය පැවැත්ම සඳහා වූ ආජීවයේම පිරිසිදු බවයි.

283. මග්ගසන්නිස්සිතන්ති පරමත්ථමග්ගසභාවත්තා මග්ගාවයවභාවෙන සමුදායසන්නිස්සිතන්ති අත්ථො.

283. 'මග්ගසන්නිස්සිත' යනු පරමත්ථ මාර්ග ස්වභාවය ඇති බැවින්, මාර්ග අංගයක් ලෙස සමූහය ඇසුරු කළ යන්නයි.

285. පතිට්ඨානං කිලෙසවසෙන, ආයූහනං අභිසඞ්ඛාරවසෙන. තණ්හාවසෙන වා පතිට්ඨානං, දිට්ඨිවසෙන ආයූහනං. බොධීති යා අයං ධම්මසාමග්ගී වුච්චතීති යොජෙතබ්බා. සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො වියාති එතෙන [Pg.113] පුග්ගලපඤ්ඤත්තියා අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවං දස්සෙති. අඞ්ග-සද්දො කාරණත්ථොපි හොතීති චතුසච්චබොධාය සංවත්තන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා. බුජ්ඣන්තීති බොධියො, බොධියො එව අඞ්ගාති ‘‘අනුබුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා’’ති වුත්තං. විපස්සනාදීනං කාරණානං බුජ්ඣිතබ්බානඤ්ච සච්චානං අනුරූපං පච්චක්ඛභාවෙන පටිමුඛං අවිපරීතතාය සම්මා ච බුජ්ඣන්තීති එවමත්ථවිසෙසදීපකෙහි උපසග්ගෙහි ‘‘අනුබුජ්ඣන්තී’’තිආදි වුත්තං. බොධි-සද්දො හි සබ්බවිසෙසයුත්තං බුජ්ඣනං සාමඤ්ඤෙන සඞ්ගණ්හාතීති.

285. කෙලෙස් නිසා පිහිටීම ද, අභිසංඛාර නිසා රැස් කිරීම ද වේ. නැතහොත් තණ්හාව නිසා පිහිටීම හා දිට්ඨිය නිසා රැස් කිරීම වේ. 'බෝධි' යනු යම් ධර්ම සමග්‍රියක් දැයි මෙහි යෙදිය යුතුය. සේනාංග, රථාංග මෙන් මෙයින් පුද්ගල පඤ්ඤත්තියක් නොවන බව දක්වයි. 'අංග' ශබ්දය හේතු යන අර්ථයෙහිද වැටෙන බැවින්, සතර සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීමට පවතින හෙයින් 'බොජ්ඣංග' නම් වේ. අවබෝධ කරන බැවින් 'බෝධි' නම් වේ, බෝධිමය අංග බැවින් 'අනුබුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣංගා' යැයි වදාරන ලදී. විපස්සනා ආදී හේතූන් හා අවබෝධ කළ යුතු සත්‍ය ධර්මයන්ට අනුරූපව, ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස, විපරීත නොවී මනාව අවබෝධ කරන බැවින් 'අනු', 'පති', 'සං' ආදී උපසර්ග මගින් 'අනුබුජ්ඣන්ති' යනාදිය වදාරන ලදී. 'බෝධි' ශබ්දය සියලු විශේෂයන්ගෙන් යුත් අවබෝධය පොදුවේ අදහස් කරන බව දත යුතුය.

299. තිණ්ණන්ති රාගාදීනං. කරොති නාම කිං දුච්චරිතානි අනුවත්තමානානි.

299. 'තිණ්ණං' යනු රාගාදී තුනයි. එයින් කරන්නේ කුමක්ද? අනුව පවතින දුශ්චරිතයන් සිදු කිරීමයි.

301. පාණාතිපාතාදිනිප්ඵාදිතපච්චයානං නිච්චසෙවනං ධුවපටිසෙවනං. සකිච්චකොති විසුං අත්තනො කිච්චවා. න හොතීති අත්ථන්තරභාවං පටික්ඛිපති. පච්චයපටිසෙවනසාමන්තජප්පනඉරියාපථප්පවත්තනානි පාපිච්ඡතානිබ්බත්තානි තීණි කුහනවත්ථූනීති.

301. ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් උපදවා ගත් ප්‍රත්‍යයන් නිතර පරිභෝජනය කිරීම 'ධුවපටිසෙවන' නම් වේ. 'සකිච්චකෝ' යනු තමාටම වෙන් වූ කෘත්‍යයක් ඇති බවයි. 'න හෝති' යන්නෙන් සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්තයන්ගෙන් බැහැර වූ වෙනම අර්ථයක් නැති බව ප්‍රතික්ෂේප කරයි. ලාභය තකා සිව්පසය වැළඳීම, මුසාවාදයට ආසන්න කතා පැවසීම, ඉරියව් පැවැත්වීම යන මේවා ලාමක ආශාවන් නිසා උපන් කුහන වස්තූන් තුනකි.

343. වුට්ඨානගාමිනීවිපස්සනා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා සානුලොමා, සා සුඤ්ඤතො පස්සන්තී ‘‘සුඤ්ඤතා’’ති වුච්චති, දුක්ඛතො පස්සන්තී තණ්හාපණිධිසොසනතො ‘‘අප්පණිහිත’’න්ති. සා ආගමනීයට්ඨානෙ මග්ගාධිගමත්ථං ආගමනපටිපදාඨානෙ ඨත්වා සුඤ්ඤතාප්පණිහිතන්ති නාමං දෙති. ආගමනතො නාමෙ ලද්ධෙ සගුණතො ආරම්මණතො ච නාමං සිද්ධමෙව හොති, න පන සගුණාරම්මණෙහි නාමලාභෙ සබ්බත්ථ ආගමනතො නාමං සිද්ධං හොතීති පරිපුණ්ණනාමසිද්ධිහෙතුත්තා සගුණාරම්මණෙහි සබ්බෙසම්පි නාමත්තයයොගො, න ආගමනතොති වවත්ථානකරත්තා ච නිප්පරියායදෙසනාය ආගමනතොව ඉධ නාමං ලභති, න ඉතරෙහීති වුත්තං.

343. වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව යනු අනුලෝම සහිත සංඛාරුපෙක්ඛා ඥානයයි. එය ශුන්‍ය වශයෙන් දක්නා බැවින් 'සුඤ්ඤත' යැයිද, දුක් වශයෙන් දක්නා බැවින් තණ්හාව නමැති ප්‍රාර්ථනාව වියළා දමන හෙයින් 'අප්පණිහිත' යැයිද කියනු ලැබේ. එය මග ලැබීම සඳහා වූ පටිපදා ස්ථානයෙහි සිට ලොකුත්තර ධ්‍යානයට 'සුඤ්ඤත' හෝ 'අප්පණිහිත' යන නම ලබා දෙයි. පැමිණීමේ ස්වභාවය අනුව නම ලැබුණු කල්හි, ස්වකීය ගුණයෙන් හා අරමුණෙන්ද එම නාමය සිද්ධ වූවක්ම වෙයි. එහෙත් ස්වකීය ගුණයෙන් හා අරමුණෙන් නම ලැබෙන සෑම තැනකදීම පැමිණීමේ ස්වභාවය අනුව නම සිද්ධ නොවන බැවින්, සම්පූර්ණ නාම සිද්ධිය සඳහා සහ සියලු මගඵලයන්ට නම් තුනම ලැබිය හැකි වුවත්, පැමිණීම අනුව එසේ නොවන බැවින් මෙම අභිධර්ම දේශනාවෙහි පැමිණීම අනුවම මෙහි නාමය ලබන බවත්, අනෙක් ක්‍රමවලින් නොවන බවත් පවසන ලදී.

350. අනිමිත්තවිපස්සනන්ති අනිච්චානුපස්සනං. නිමිත්තධම්මෙසූති සමූහාදිඝනවසෙන ච සකිච්චපරිච්ඡෙදතාය ච සපරිග්ගහෙසු ඛන්ධෙසු. අනිමිත්තවිමොක්ඛොති අනිච්චානුපස්සනමාහ. එවංසම්පදමිදන්ති කථමිධ උපමාසංසන්දනං හොති. න හි ඡන්දචිත්තානං මග්ගසඞ්ඛාතඅධිපතිභාවාභාවො විය සද්ධින්ද්‍රියාධිකස්ස අනිමිත්තවිමොක්ඛස්ස අනිමිත්තභාවාභාවො අත්ථි, න ච අමග්ගාධිපතීනං මග්ගාධිපතිනාමදානාභාවො විය අනිමිත්තස්ස අනිමිත්තනාමදානාභාවොති සක්කා වත්තුං අනිමිත්තවිමොක්ඛස්ස අනනිමිත්තතාය අභාවතො[Pg.114]. මග්ගො අධිපති එතෙසන්ති ච මග්ගාධිපතිනොති යුත්තො තත්ථ ඡන්දචිත්තෙහි තංසම්පයුත්තානං මග්ගාධිපතිභාවාභාවො. ඉධ පන මග්ගො අනිමිත්තං එතස්සාති මග්ගානිමිත්තොති අයමත්ථො න සම්භවතීති න තෙන අමග්ගෙන මග්ගස්ස අනිමිත්තභාවො න යුජ්ජති, කිං වා එත්ථ සාමඤ්ඤං අධිප්පෙතන්ති. අමග්ගඞ්ගමග්ගනාමාභාවො. යථා සතිපි අධිපතිභාවෙ ඡන්දචිත්තානං න මග්ගාධිපතීති මග්ගනාමං, න ච තෙහි මග්ගස්ස තෙසං අමග්ගඞ්ගත්තා, තථා සතිපි සද්ධාය ආගමනභාවෙන තස්සා අනිමිත්තන්ති මග්ගනාමං, න ච තාය මග්ගස්ස තස්සා අමග්ගඞ්ගත්තා. එවං අනිමිත්තවිපස්සනායපි අනිමිත්තභාවො නිප්පරියායෙන නත්ථීති දීපිතො හොති.

350. අනිමිත්ත විපස්සනාව යනු අනිච්චානුපස්සනාවයි. පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි අනිච්චානුපස්සනාව අනිමිත්ත විමොක්ඛය ලෙස දක්වා ඇත. සමූහ ඝන වශයෙන් හෝ ස්වකීය කෘත්‍යය වශයෙන් වෙන්කොට හඳුනාගත හැකි ඛන්ධයන් කෙරෙහි පවතින බැවින් එය නිමිත්ත ධර්මයන් විෂයෙහි පවතියි. ඡන්දය හා චිත්තය මාර්ගයෙහි අධිපති බවට පත් නොවූවත්, මාර්ගයට අධිපති යන නාමය ලබා දිය නොහැකි සේම, අනිමිත්ත විමොක්ඛයෙහි අනිමිත්ත බවක් නොමැති බව පැවසිය නොහැක. එනම් අනිමිත්ත විමොක්ඛයට එම නාමය ලැබීම යුක්ති සහගතය. අභිධර්ම ක්‍රමයට අනුව මාර්ගයට අනිමිත්ත යන නාමය ලැබීම හෝ නොලැබීම පිළිබඳව මෙහි සරස හා පච්චනීක වශයෙන් ගැඹුරු විග්‍රහයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. පරමාර්ථ වශයෙන් අනිච්චානුපස්සනාව පිරිසිදු විපස්සනාවක් ලෙස අනිමිත්ත නාමය ලබන ආකාරය අටුවාචාරීන් වහන්සේලා පැහැදිලි කර ඇත.

නනු ච ඉධ ඣානං සුඤ්ඤතාදිනාමෙන වුත්තං, න මග්ගොති චෙ? න, මග්ගසම්පයොගතො ඣානස්ස සුඤ්ඤතාදිනාමකත්තා. සුත්තන්තපරියායෙන සගුණාරම්මණෙහි ඉධ අභිධම්මෙපි නාමං ලභතීති ආහංසු. තස්මා පටික්ඛිත්තා ‘‘න පන ලභන්තී’’ති. කිං කාරණා? අභිධම්මෙ සරසං අනාමසිත්වා පච්චනීකතොව නාමලාභාති අධිප්පායො. යො හි සගුණාරම්මණෙහි නාමලාභො, සො සරසප්පධානො හොති. සරසෙනෙව ච නාමලාභෙ සබ්බමග්ගානං සුඤ්ඤතාදිභාවොති වවත්ථානං න සියා. තස්මා අභිධම්මෙ සතිපි ද්වීහි නාමලාභෙ පච්චනීකතො නාමවවත්ථානකරං ගහිතන්ති සගුණාරම්මණෙහි සුඤ්ඤතාප්පණිහිතමග්ගා නාමං න ලභන්තීති ආහ. අථ වා න පන ලභන්තීති අඤ්ඤනිරපෙක්ඛෙහි සගුණාරම්මණෙහි න ලභන්ති. කිං කාරණා? අභිධම්මෙ සරසපච්චනීකෙහි සහිතෙහි නාමලාභාති අත්ථො. පච්චනීකඤ්හි වවත්ථානකරං අනපෙක්ඛිත්වා කෙවලස්ස සරසස්ස නාමහෙතුභාවො අභිධම්මෙ නත්ථි අවවත්ථානාපත්තිතො. තස්මා අත්තාභිනිවෙසපණිධිපටිපක්ඛවිපස්සනානුලොමා මග්ගා සතිපි සරසන්තරෙ පච්චනීකසහිතෙන සරසෙන නාමං ලභන්ති. අනිමිත්තමග්ගස්ස පන විපස්සනා නිමිත්තපටිපක්ඛා න හොති සයං නිමිත්තග්ගහණතො නිමිත්තග්ගහණානිවාරණාති තදනුලොමමග්ගොපි න නිමිත්තස්ස පටිපක්ඛො. යදි සියා, නිමිත්තගතවිපස්සනායපි පටිපක්ඛො සියාති. තස්මා විජ්ජමානොපි සරසො වවත්ථානකරපච්චනීකාභාවා අභිධම්මෙ අනිමිත්තන්ති නාමදායකො න ගහිතො. අනිච්චානුපස්සනානුලොමො පන මග්ගො සුද්ධිකපටිපදානයෙයෙව සඞ්ගහිතොති දට්ඨබ්බො. තස්මා එව ච සො නයො වුත්තොති. එවන්ති යං [Pg.115] වක්ඛති ‘‘අනිච්චතො වුට්ඨහන්තස්ස මග්ගො අනිමිත්තො හොතී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 350), එවං ආහරිත්වා අට්ඨකථාචරියෙහි සො අනිමිත්තමග්ගො දීපිතොති අත්ථො.

ප්‍රශ්නය: ලෝකුත්තර ධ්‍යානයේදී මාර්ගය ශුන්‍යතා ආදී නාමයන්ගෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. එසේ නම් අභිධර්මයේදී එම නාමයන් ලැබෙන්නේ කෙසේද? පිළිතුර: මාර්ග සම්ප්‍රයෝගය නිසා හෝ ධ්‍යානයන්ගේ ශුන්‍යතාදී නාමය නිසා මාර්ගයට එම නාමය ලැබේ. අභිධර්ම ක්‍රමයට අනුව තමන්ගේ ස්වභාවය (සරස) සහ ප්‍රතිපක්ෂය (පච්චනීක) යන කරුණු දෙකම නාමකරණයට බලපායි. ශුන්‍යතා සහ අප්පණිහිත යන මාර්ග නාමයන් විශේෂයෙන් පච්චනීක හෙවත් ප්‍රතිපක්ෂය මත පදනම්ව නාමකරණය කර ඇත. එහෙත් අනිමිත්ත මාර්ගයේදී විපස්සනාව නිමිත්තට ප්‍රතිපක්ෂ නොවන බැවින් (මන්ද එය සංඛාර නිමිත්ත අරමුණු කරන බැවින්), එය අභිධර්ම ක්‍රමයේදී අනිමිත්ත යන නාමයෙන් වෙන්කොට නොදක්වා ශුද්ධික පටිපදා නයෙහිම ඇතුළත් කරන ලදී.

වුට්ඨාන…පෙ… කිමාරම්මණාති අනිච්චාදිතො වුට්ඨහන්තස්ස වුට්ඨානගාමිනියා ලක්ඛණාරම්මණත්තෙ සති සඞ්ඛාරෙහි වුට්ඨානං න සියා, සඞ්ඛාරාරම්මණත්තෙ ච ලක්ඛණපටිවෙධොති මඤ්ඤමානො පුච්ඡති. ‘‘අනිච්ච’’න්තිආදිනා සඞ්ඛාරෙසු පවත්තමානෙන ඤාණෙන ලක්ඛණානිපි පටිවිද්ධානි හොන්ති තදාකාරසඞ්ඛාරගහණතොති ආහ ‘‘ලක්ඛණාරම්මණා’’ති. සඞ්ඛාරාරම්මණා එව යථාවුත්තාධිප්පායෙන ‘‘ලක්ඛණාරම්මණා’’ති වුත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘ලක්ඛණං නාමා’’තිආදිමාහ. අනිච්චතා දුක්ඛතා අනත්තතාති හි විසුං ගය්හමානං ලක්ඛණං පඤ්ඤත්තිගතිකං පරමත්ථතො අවිජ්ජමානං, අවිජ්ජමානත්තා එව පරිත්තාදිවසෙන නවත්තබ්බධම්මභූතං. තස්මා විසුං ගහෙතබ්බස්ස ලක්ඛණස්ස පරමත්ථතො අභාවා ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සඞ්ඛාරෙ සභාවතො සල්ලක්ඛෙන්තොව ලක්ඛණානි සල්ලක්ඛෙති නාමාති ආහ ‘‘යො පන අනිච්චං දුක්ඛමනත්තාති තීණි ලක්ඛණානි සල්ලක්ඛෙතී’’ති. යස්මා ච අනිච්චන්තිආදිනා සඞ්ඛාරාව දිස්සමානා, තස්මා තෙ කණ්ඨෙ බද්ධකුණපං විය පටිනිස්සජ්ජනීයා හොන්ති.

සංඛාරයන්ගෙන් බැහැර වන වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව ගැන මෙහි විස්තර වේ. අනිච්ච ආදී ලක්ෂණ අරමුණු කිරීම යනු සංඛාරයන්ගේ ස්වභාවය විනිවිද දැකීමයි. ලක්ෂණ යනු පරමාර්ථ වශයෙන් සංඛාරයන්ගෙන් වෙන්ව පවතින පඤ්ඤත්තියක් බඳු දෙයක් නොවන බැවින්, සංඛාරයන් විෂයෙහි පවතින ඥානය ලක්ෂණ අරමුණු කරයි. අනිච්ච, දුක්ඛ, අනත්ත යන ආකාරයෙන් සංඛාරයන් පිරිසිඳ දැකීම මෙහි අදහසයි. එසේ බලන කල සංඛාරයන් යනු ගෙලෙහි බැඳි කුණු වූ මළ සිරුරක් (කුණුපයක්) මෙන් පිළිකුල් කර අත්හැරිය යුතු ධර්මයන් බව වටහා ගත යුතුය.

ලොකුත්තරකුසලං

ලෝකුත්තර කුසල ප්‍රකීර්ණක කතාවේ අවසානයයි.

පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා

ප්‍රකීර්ණක කථා වර්ණනාව

තත්‍රාති ලොකුත්තරජ්ඣානෙ. අජ්ඣත්තඤ්චාති උපඩ්ඪගාථාය අභිනිවිසිතබ්බං වුට්ඨාතබ්බං විපස්සනාභූමිං පඤ්චධා උද්දිසති. සත්තඅට්ඨාදීනි අඞ්ගානි සත්තට්ඨඞ්ගානීති ආදිසද්දස්ස ලොපො දට්ඨබ්බො. නිමිත්තන්ති යතො වුට්ඨානං, තානි නිමිත්තපවත්තානි නිමිත්තවචනෙනෙව උද්දිසති. සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණමෙව අරියමග්ගස්ස බොජ්ඣඞ්ගාදිවිසෙසං නියමෙති. කස්මා? තතො තතො දුතියාදිපාදකජ්ඣානතො උප්පන්නස්ස සසඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණස්ස පාදකජ්ඣානාතික්කන්තානං අඞ්ගානං අසමාපජ්ජිතුකාමතාවිරාගභාවනාභාවතො ඉතරස්ස ච අතබ්භාවතො. තෙසම්පි වාදෙසු…පෙ… විපස්සනාව නියමෙතීති වෙදිතබ්බා. කස්මා? විපස්සනානියමෙනෙව හි පඨමත්ථෙරවාදෙපි අපාදකපඨමජ්ඣානපාදකමග්ගා පඨමජ්ඣානිකාව හොන්ති, ඉතරෙ ච පාදකජ්ඣානවිපස්සනානියමෙහි තංතංඣානිකා. එවං සෙසවාදෙසුපි විපස්සනානියමො යථාසම්භවං යොජෙතබ්බො.

ලෝකුත්තර ධ්‍යානයේදී අජ්ඣත්ත, බහිද්ධ, රූප, අරූප සහ පඤ්චක්ඛන්ධ වශයෙන් අරමුණු පහක් ඔස්සේ මෙනෙහි කිරීම සිදු කරයි. සංඛාරුපේක්ඛා ඥානය විසින්ම අංග සතක් හෝ අටක් වශයෙන් බෝධ්‍යංග හා මාර්ග අංගයන්හි විශේෂත්වය තීරණය කරනු ලබයි. එයට හේතුව අදාළ පාදක ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටි තැනැත්තාගේ විරාග භාවනාවෙහි පවතින තීව්‍රතාවයි. විපස්සනාවේ පවතින නියමය (විපස්සනා නියම) අනුව මාර්ගයේ ධ්‍යාන ස්වභාවය තීරණය වන බව ප්‍රථම තෙරවරුන්ගේ වාදයන්හිද සඳහන් වේ. මේ ආකාරයෙන්ම අනෙක් වාදයන්හිද (සම්මසිත වාදය, පුග්ගලජ්ඣාසය වාදය) විපස්සනා නියමය යෙදිය යුතුය.

පකිණ්ණකසඞ්ඛාරෙති [Pg.116] පාදකජ්ඣානතො අඤ්ඤසඞ්ඛාරෙ. තෙන පාදකජ්ඣානසඞ්ඛාරෙසු සම්මසිතෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සෙති. තත්‍රාපීති දුතියත්ථෙරවාදෙපි. තංතංඣානිකතා තංතංසම්මසිතසඞ්ඛාරවිපස්සනානියමෙහි හොති. තත්‍රාපි හි විපස්සනා තංතංවිරාගාවිරාගභාවනාභාවෙන සොමනස්සසහගතා උපෙක්ඛාසහගතා ච හුත්වා ඣානඞ්ගාදිනියමං මග්ගස්ස කරොතීති එවං විපස්සනානියමො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

‘පකිණ්ණකසංඛාරේ’ යන්නෙන් පාදකධ්‍යානයෙන් බැහැර වූ අනෙකුත් සංඛාරයන් අදහස් වේ. එයින් පාදකධ්‍යාන සංඛාරයන් සම්මර්ශනය කළ කල්හි (මගධ්‍යානය ගැන) අමුතුවෙන් කිවයුත්තක් නැති බව පෙන්වා දෙයි. ‘තත්‍රාපි’ යන්නෙන් දෙවන ස්ථවිරවාදයෙහි ද යන්නයි. ඒ ඒ ධ්‍යානගත බව ඇති වන්නේ ඒ ඒ සම්මර්ශනය කරන ලද සංඛාරයන්ගේ හා විදර්ශනා නියමයන්ගේ බලයෙනි. එහිදී ද විදර්ශනාව ඒ ඒ ධ්‍යාන අංගයන් කෙරෙහි ඇල්ම ඇති කරන හෝ නැති කරන භාවනා ස්වභාවයෙන් යුක්තව, සෝමනස්ස සහගත හෝ උපෙක්ඛා සහගත වී මාර්ගයෙහි ධ්‍යාන අංග නියම කිරීම සිදු කරයි. මෙසේ විදර්ශනා නියමය ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

තන්ති තංතංඣානසදිසභවනං. ස්වායමත්ථො පාදකජ්ඣානසම්මසිතජ්ඣානුපනිස්සයෙහි විනා අජ්ඣාසයමත්තෙන අසිජ්ඣනා උපනිස්සයෙන විනා සඞ්කප්පමත්තෙන සකදාගාමිඵලාදීනං අසිජ්ඣනදීපකෙන නන්දකොවාදෙන (ම. නි. 3.398 ආදයො) දීපෙතබ්බො. තත්ථ හි සොතාපන්නායපි පරිපුණ්ණසඞ්කප්පභාවං වදන්තෙන භගවතා යස්ස යස්ස උපනිස්සයො අත්ථි, තස්ස තස්සෙව අජ්ඣාසයො නියාමකො, නාඤ්ඤස්සාති තෙන තෙන පරිපුණ්ණසඞ්කප්පතා හොති, න තතො පරං සඞ්කප්පසබ්භාවෙපි අසිජ්ඣනතොති අයමත්ථො දීපිතො හොති. එවමිධාපි යස්ස යස්ස දුතියාදිඣානිකස්ස මග්ගස්ස යථාවුත්තො උපනිස්සයො අත්ථි, තස්ස තස්සෙව අජ්ඣාසයො නියාමකො, නාඤ්ඤස්ස සතිපි තස්මිං අසිජ්ඣනතො. ඉමස්මිං පන වාදෙ පාදකසම්මසිතජ්ඣානුපනිස්සයසබ්භාවෙ අජ්ඣාසයො එකන්තෙන හොති, තංතංඵලූපනිස්සයසබ්භාවෙ තංතංසඞ්කප්පො වියාති තදභාවාභාවතො අජ්ඣාසයො නියමෙතීති වුත්තං.

‘තං’ යන්නෙන් ඒ ඒ ධ්‍යානයන්ට සමාන ස්වභාවයයි. මෙම අර්ථය පාදකධ්‍යාන හා සම්මර්ශිතධ්‍යාන නමැති උපනිශ්ශයයන්ගෙන් තොරව හුදු අජ්ඣාසය (අභිලාෂය) පමණකින් සිද්ධ නොවන බවත්, උපනිශ්ශය රහිතව හුදු සංකල්ප මාත්‍රයෙන් සකෘදාගාමී ඵලාදිය සිද්ධ නොවන බව දක්වන නන්දකෝවාද සූත්‍රය ඇසුරින් පැහැදිලි කළ යුතුය. එහිදී සෝවාන් වූවෙකුට පවා සම්පූර්ණ වූ සංකල්ප ඇති බව වදාරන බුදුරජාණන් වහන්සේ, යම් යම් මාර්ගයකට උපනිශ්ශය ඇත්නම් ඒ මාර්ගය සඳහාම අජ්ඣාසය නියම කරන්නක් වන බවත්, අන් මාර්ගයකට එසේ නොවන බවත්, එමගින් ඒ ඒ මාර්ගයෙන් සම්පූර්ණ සංකල්ප ඇති වන බවත්, සංකල්ප පැවතිය ද උපනිශ්ශය නැතිව (පමණකින්) එය සිද්ධ නොවන බවත් පෙන්වා දී ඇත. එසේම මෙහිදී ද යම් ද්විතීයාදී ධ්‍යානගත මාර්ගයකට ඉහත කී උපනිශ්ශය ඇත්නම්, ඒ සඳහාම අජ්ඣාසය නියම කරන්නක් වේ, අජ්ඣාසය තිබුණ ද උපනිශ්ශය රහිතව එය සිද්ධ නොවන බැවිනි. නමුත් මෙම වාදයෙහි පාදකධ්‍යාන හා සම්මර්ශිතධ්‍යාන උපනිශ්ශය පවතින කල්හි අජ්ඣාසය ඒකාන්තයෙන්ම පවතී; එය ඒ ඒ ඵල උපනිශ්ශය පවතින කල්හි ඒ ඒ සංකල්ප ඇති වන්නාක් මෙනි. එබැවින් එහි අභාවයෙන් මාර්ගයාගේ අභාවය වන බැවින් ‘අජ්ඣාසය නියම කරයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී.

යස්මිං පන පාදකජ්ඣානං නත්ථීති චතුත්ථජ්ඣානිකවජ්ජානං පාදකානි ලොකියජ්ඣානානි සන්ධාය වුත්තං. අප්පනාප්පත්ති ච ඔළාරිකඞ්ගාතික්කමනුපනිස්සයාභාවෙ පඤ්චහි අඞ්ගෙහි විනා න හොතීති ‘‘සොමනස්සසහගතමග්ගො හොතී’’ති ආහ. උපෙක්ඛාසහගතමග්ගොති එතෙන චතුත්ථජ්ඣානිකතාපි සමානා අනුසයසමුග්ඝාටනසමත්ථස්ස න සඞ්ඛාරාවසෙසතාති දස්සෙති. තෙ ච වාදා න විරුජ්ඣන්ති අජ්ඣාසයවසෙන පඤ්චමජ්ඣානිකතාය පඨමාදිජ්ඣානිකතාය ච සම්භවතොති අධිප්පායො. අජ්ඣාසයො ච සාත්ථකො හොති, අඤ්ඤථා පාදකසම්මසිතජ්ඣානෙහෙව නියමස්ස සිද්ධත්තා අජ්ඣාසයො නියාමකො වුච්චමානො නිරත්ථකො සියාති. ඉධ පන අට්ඨසාලිනියා නියාමනෙ එකන්තිකං විපස්සනාසඞ්ඛාතං අත්ථමෙව උද්ධරිත්වා ‘‘තෙසම්පි වාදෙසු අයං…පෙ… විපස්සනාව නියමෙතී’’ති වදන්තෙන [Pg.117] තයොපෙතෙ වාදෙ විපස්සනාව නියමෙතීති දස්සිතං. තංතංවාදානඤ්හි විපස්සනාසහිතානමෙව සිද්ධි, නාඤ්ඤථාති දස්සිතන්ති.

යම් කලෙක පාදකධ්‍යානයක් නැති ද, එවිට චතුර්ථ ධ්‍යානගත මාර්ගයෙන් බැහැර වූ මාර්ගයන්ට පාදක වන ලෞකික ධ්‍යානයන් අරභයා ‘පාදකධ්‍යාන නැත’ යැයි පවසන ලදී. තවද ඖදාරික අංග ඉක්මවා යාම නමැති උපනිශ්ශය නැති කල්හි අංග පහෙන් තොරව අප්පනාවට පැමිණීම සිදු නොවන බැවින් ‘සෝමනස්ස සහගත මාර්ගය වේ’ යැයි (මෝරවාපිවාසී මහාදත්ත ස්ථවිරයන්) වදාළහ. ‘උපෙක්ඛා සහගත මාර්ගය’ යන්නෙන් අනුශයයන් සහමුලින්ම නැසීමට සමත් මාර්ගයෙහි චතුර්ථධ්‍යාන ස්වභාවය සමාන වුවද, සංඛාරාවශේෂ භාවය සමාන නොවන බව පෙන්වයි. අජ්ඣාසයෙහි බලයෙන් පංචමධ්‍යාන බව හෝ ප්‍රථමාදී ධ්‍යාන බව සිදුවිය හැකි බැවින් එම වාදයන් (පාදකජ්ඣාන, සම්මසිතජ්ඣාන වාදයන්) එකිනෙකට පටහැනි නොවන බව අටුවාචාරීන්ගේ අදහසයි. අජ්ඣාසය ද අර්ථවත් වේ; මන්ද යත් වෙනත් ආකාරයකින්, එනම් පාදක හා සම්මර්ශිත ධ්‍යානයන්ගෙන්ම නියමය සිද්ධ වන්නේ නම්, අජ්ඣාසය නියම කරන්නක් යැයි පැවසීම නිෂ්ඵල වන බැවිනි. නමුත් මෙහි අට්ඨසාලිනියෙහි නියම කිරීමේදී ඒකාන්ත වූ විදර්ශනා සංඛ්‍යාත අර්ථයම ගෙන, ඒ ස්ථවිරයන්ගේ වාදයන්හිදී ද ‘මෙම වුට්ඨානගාමිනී විදර්ශනාවම නියම කරයි’ යනුවෙන් පැවසීමෙන් විදර්ශනාවම නියම කරන බව පෙන්වන ලදී. ඒ ඒ වාදයන් විදර්ශනාව සහිත වූ විටම සිද්ධ වන බවත්, විදර්ශනාව රහිතව මාර්ග සිද්ධියක් නොවන බවත් මෙයින් දක්වා ඇත.

පවෙධතීති ගොත්‍රභුස්ස පච්චයො භවිතුං න සක්කොතීති අත්ථො. යදි පඤ්චමචිත්තක්ඛණෙ ජවනං පතිතං නාම හොති, කථං තදා ගොත්‍රභු තදනන්තරඤ්ච මග්ගො ජවනස්ස පතිතක්ඛණෙ උප්පජ්ජතීති? අපුබ්බස්ස ජවනන්තරස්ස පතිතතාභාවතො. තදෙව හි ජවනං අනෙකක්ඛත්තුං පවත්තමානං පතිතං සියාති, ගොත්‍රභු පන ආරම්මණන්තරෙ උප්පන්නං අපුබ්බං ජවනං, තථා මග්ගො භූමන්තරතො චාති. නනු ච සත්තමජවනචෙතනාය බලවතාය උපපජ්ජවෙදනීයභාවො හොති ආනන්තරියතාපීති, තත්ථායං අධිප්පායො සියා ‘‘පටිසන්ධියා අනන්තරපච්චයභාවිනො විපාකසන්තානස්ස අනන්තරපච්චයභාවෙන අන්තිමජවනචෙතනාය සුසඞ්ඛතත්තා සා සත්තමජවනචෙතනා උපපජ්ජවෙදනීයා ආනන්තරිකා ච හොති, න අපතිතජවනචෙතනා විය බලවතායා’’ති.

‘පවේධති’ යන්නෙන් ගෝත්‍රභූ සිතට ප්‍රත්‍ය වීමට නොහැකි බව අදහස් වේ. ඉදින් පස්වන චිත්තක්ෂණයෙහි ජවනය වැටෙන්නේ (නතර වන්නේ) නම්, එවිට ගෝත්‍රභූ සිතත් ඉන් අනතුරුව මාර්ග සිතත් ජවනය වැටෙන ක්ෂණයෙහි කෙසේ උපදියි ද? එයට පිළිතුර නම්, අලුත් ජවන් අතර වැටීමක් (නතර වීමක්) නොමැති බැවිනි. එම මුල් ජවනයම කිහිප වරක් පවතින්නේ නම් එය වැටීමක් විය හැකිය, නමුත් ගෝත්‍රභූ සිත යනු වෙනත් අරමුණක (නිවනෙහි) උපන් අලුත් ජවනයකි. එසේම මාර්ගය ද වෙනත් භූමියක (ලෝකෝත්තර) උපන්නකි. සත්වන ජවන් චේතනාව බලවත් බැවින් එයින් උපපජ්ජවේදනීය බව හා ආනන්තරිය බව ඇති වේ නේද? එහි අදහස මෙසේ විය යුතුය: ප්‍රතිසන්ධියට අනන්තර ප්‍රත්‍ය වන්නා වූ විපාක සන්තතියට අනන්තර ප්‍රත්‍ය වන බැවින්, අවසාන ජවන් චේතනාව මනාව සැකසුණු බැවින් එම සත්වන ජවන් චේතනාව උපපජ්ජවේදනීය හා ආනන්තරික වේ; එසේ වන්නේ ජවනය නොවැටුණු නිසා ලැබෙන බලවත්කමකින් නොවේ.

පුන අනුලොමං තං අනුබන්ධෙය්‍යාති ගොත්‍රභුස්ස හි සඞ්ඛාරාරම්මණත්තෙ සති තදපි අනුලොමමෙවාති පුරිමඅනුලොමං විය තං තදපි අඤ්ඤං අනුලොමං අනුබන්ධෙය්‍ය, න මග්ගොති මග්ගවුට්ඨානමෙව ච න භවෙය්‍ය අත්තනො සදිසාලම්බනස්ස ආවජ්ජනට්ඨානියස්ස පච්චයස්ස අලාභා. අප්පහීනභාවෙන පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු අනුසයිතා කිලෙසා සා භූමි එතෙහි ලද්ධාති කත්වා භූමිලද්ධා. වට්ටං සිනොන්ති බන්ධන්තීති කත්වා වට්ටසෙතූ ච, තෙසං සමුග්ඝාතකරණන්තිපි එතදෙවස්ස ලොභක්ඛන්ධාදිපදාලනං වුච්චති. තන්ති පවත්තං. එකං භවන්ති අනාගාමිනො අනෙකක්ඛත්තුඤ්ච තත්ථෙව උපපජ්ජන්තස්ස හෙට්ඨා අනාගමනවසෙන එකො භවොති ගහෙත්වා වුත්තං.

නැවත අනුලෝමය එය අනුව යන්නේය යන්නෙහි අර්ථය: ගෝත්‍රභූ සිතට සංඛාර අරමුණු පවතී නම් එය ද අනුලෝමයක්ම බැවින් පෙර අනුලෝමය මෙන් එය ද තවත් අනුලෝමයක්ම අනුව යනු ඇත, එවිට මාර්ගය ඇති නොවේ. තමාට (මාර්ගයට) සමාන අරමුණු ඇති ආවර්ජන ස්ථානයෙහි පවතින ප්‍රත්‍යය නොලැබීමෙන් මාර්ග වුට්ඨානයම (මාර්ගය පහළ වීම) සිදු නොවේ. මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ නොවන බැවින් පංච උපාදානස්කන්ධයන්හි අනුශයව පවතින ක්ලේශයන් විසින් ඒ භූමිය ලබන ලද බැවින් ‘භූමිලද්ධ’ නම් වේ. සංසාර වෘත්තය බඳින බැවින් ‘වට්ටසේතු’ නම් වේ. එම ක්ලේශයන් සහමුලින්ම නැසීම යනු ලෝභස්කන්ධයාගේ පැලීම (බිඳීම) යැයි ද කියනු ලැබේ. ‘තං’ යනු පැවති ස්වභාවයයි. අනාගාමී පුද්ගලයා එම රූප අරූප භවයන්හිම කිහිප වරක් උපදින නමුදු පහළ කාම භවයට නොපැමිණීමේ අර්ථයෙන් ‘එක් භවයක්’ යැයි සලකා කියන ලදී.

ඉමස්ස පනත්ථස්සාති යථාවුත්තස්ස උපාදින්නකපවත්තතො වුට්ඨානස්ස. අපායෙසු සත්තමභවතො උද්ධං සුගතියඤ්ච විපාකදායකස්ස අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයඝාතො සොතාපත්තිමග්ගඤාණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධො දට්ඨබ්බො. ද්වීසු භවෙසූති අනාගාමිමග්ගෙ අභාවිතෙ සකදාගාමිස්ස කාමධාතුයං යෙ ද්වෙ භවා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තෙසූති අත්ථො. චලතීති එතෙන චලනසභාවමෙව දස්සෙති, න අචලනාභාවං, තස්මා අචලනං දස්සෙත්වා පුන චලනං දස්සෙතුං ‘‘තථාගතස්ස හී’’තිආදිමාහ. යෙපි වා කත්ථචි චත්තාරොපි මග්ගෙ සමානපටිපදෙ දිස්වා සභාවතො අචලනමෙව [Pg.118] ගණ්හෙය්‍යුං, තෙසං තංගහණනිවාරණත්ථං ‘‘චලතී’’ති වුත්තං, න චලනාවධාරණත්ථන්ති යුත්තං උභයදස්සනං. අථ වා යදිපි කෙසඤ්චි චත්තාරොපි මග්ගා සමානපටිපදා, තථාපි කිලෙසින්ද්‍රියෙහි සිජ්ඣමානා පටිපදා තෙසං වසෙන චලනපකතිකා එවාති ‘‘චලති’’ච්චෙව වුත්තං, න ‘‘න චලතී’’ති.

‘මෙහි අර්ථය නම්’ යන්නෙන් ඉහත කී උපාදින්නක ප්‍රවෘත්තියෙන් මාර්ගය නැගී සිටීමයි. අපායන්හි ද සත්වන භවයෙන් මතු සුගතියෙහි ද විපාක දෙන අභිසංඛාර විඤ්ඤාණයට හේතු වන ක්ලේශයන් නැසීම නිසා, සෝවාන් මාර්ග ඥානයෙන් අභිසංඛාර විඤ්ඤාණයාගේ නිරෝධය සිදුවන බව දත යුතුය. ‘භවයන් දෙකක’ යන්නෙන් අනාගාමී මාර්ගය නොවඩන ලද්දේ නම් සකෘදාගාමී පුද්ගලයා හට කාම ධාතුවෙහි යම් භව දෙකක් (මනුෂ්‍ය, දිව්‍ය) උපදියි ද, ඒ භවයන්හි යන්නයි. ‘සලති’ (සෙලවේ) යන්නෙන් සෙලවෙන ස්වභාවයම පෙන්වන අතර නොසෙලවෙන බව පෙන්වීමක් නොවේ. එබැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ හා සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේගේ නොසෙලවෙන බව පෙන්වා, නැවත මුගලන් මහ රහතන් වහන්සේ වැනි පුද්ගලයන් උදෙසා සෙලවෙන ස්වභාවය පෙන්වීමට ‘තථාගතස්ස හි’ යනාදිය වදාළහ. නැතහොත් යම් පුද්ගලයෙකු මාර්ග හතරම සමාන ප්‍රතිපදාවෙන් දැක ස්වභාවයෙන්ම අචලනය (නොසෙලවීම) ලෙස ගන්නේ නම්, ඔවුන්ගේ එම වැරදි වැටහීම වැළැක්වීම පිණිස ‘සලති’ යැයි වදාරන ලදී. එය සෙලවීම පමණක් තීරණය කිරීමට නොව, අංශ දෙකම පෙන්වීම සුදුසු බැවිනි. එසේත් නැතහොත් ඇතැම් පුද්ගලයන්ගේ මාර්ග හතරම සමාන ප්‍රතිපදා වුවද, ක්ලේශ ඉන්ද්‍රියයන් නිසා සිද්ධ වන ප්‍රතිපදාවන් එම ඉන්ද්‍රියයන්ගේ බලයෙන් සෙලවෙන ස්වභාවය ඇත්තාහුම වෙති. එබැවින් ‘සලති’ (සෙලවේ) යනුවෙන්ම පවසන ලදී.

ලොකුත්තරකුසලපකිණ්ණකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ලෝකෝත්තර කුසල ප්‍රකීර්ණක කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

පඨමමග්ගවීසතිමහානයවණ්ණනා

ප්‍රථම මාර්ග විංශති මහානය වර්ණනාව.

357. යස්ස පුබ්බභාගෙ ‘‘මග්ගං භාවෙමී’’ති අජ්ඣාසයො පවත්තො, සො මග්ගං භාවෙති. එවං සබ්බත්ථ අජ්ඣාසයවිසෙසෙන තංතංභාවනාවිසෙසො දට්ඨබ්බො.

357. පූර්ව භාගයෙහි ‘මාර්ගය වඩන්නෙමි’ යයි යම් යෝගී පුද්ගලයෙකුගේ අජ්ඣාසය (අභිලාෂය) පැවතියේ ද, හෙතෙම මාර්ගය වඩයි. මෙසේ සෑම තැනකදීම යෝගී පුද්ගලයාගේ අජ්ඣාස විශේෂයෙන් ඒ ඒ ධ්‍යාන මාර්ගාදී භාවනා විශේෂයන් දත යුතුය.

358. ඡන්දාධිපතෙය්‍යන්තිආදීසු එකචිත්තක්ඛණෙ වත්තමානෙසු ධම්මෙසු කථං ඡන්දස්ස තංසහජාතස්ස අධිපතිභාවො වීරියාදීනඤ්චාති? උපනිස්සයවසෙන. යස්ස හි සචෙ ඡන්දවතො කුසලං නිප්ඵජ්ජති, ‘‘අහං නිප්ඵාදෙස්සාමී’’ති පවත්තමානස්ස කුසලං නිප්ඵන්නං, තස්ස තංසහජාතො ඡන්දො තෙන පුරිමුපනිස්සයෙන විසිට්ඨො සහජාතධම්මෙ අත්තනො වසෙ වත්තෙති. තස්මිඤ්ච පවත්තමානෙ තෙ පවත්තන්ති, නිවත්තමානෙ නිවත්තන්ති, තදනුරූපබලා ච හොන්ති රාජපුරිසා වියාති. එවං වීරියාදීසු. සෙසධම්මානං පන කත්ථචි වුත්තප්පකාරප්පවත්තිසබ්භාවෙපි අතංසභාවත්තා අධිපතිභාවො නත්ථීති දට්ඨබ්බො.

358. ඡන්දාධිපති යනාදී පදයන්හි එකම චිත්තක්ෂණයක පවත්නා වූ ධර්මයන් අතරින් ඡන්දයට, ඒ හා සමඟ උපන් (සහජාත) සිත, චෛතසික හා චිත්තජ රූපයන් කෙරෙහි අධිපතිභාවය කෙසේ වන්නේද? වීර්යය ආදියට ද (ඒ හා සහජාත ධර්මයන් කෙරෙහි අධිපතිභාවය වන්නේ කෙසේද?) යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර - උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයගේ බලයෙනි යන්නයි. යම් ඡන්දය ඇති පුද්ගලයෙකුට ඉදින් කුසලයක් සිද්ධ වේ නම්, ‘මම මෙය සිදු කරමි’යි උත්සාහවත් වන්නා වූ ඒ පුද්ගලයාගේ කුසලය සිද්ධ වේ ද, ඒ පුද්ගලයාගේ ඒ කුසලය හා සමඟ උපන් ඡන්දය පෙර වූ ඒ උපනිශ්‍රය බලයෙන් සුවිශේෂී වූයේ සහජාත ධර්මයන් තමාගේ වසඟයෙහි පවත්වයි. ඒ ඡන්දය පවතින කල්හි ඒ සහජාත ධර්මයෝ පවතිති, එය නතර වූ විට ඔවුහු නතර වෙති; රජුගේ සේවකයන් මෙන් ඡන්දයට අනුරූප බලයක් ඇත්තෝ වෙති. වීර්යය ආදියෙහි ද මෙසේමය. සෙසු ධර්මයන් සම්බන්ධයෙන් ඇතැම් තැනක ඉහත කී පරිදි පැවැත්මක් තිබුණ ද, සහජාත ධර්මයන් තමාගේ වසඟයෙහි පැවැත්වීමේ ස්වභාවය නැති බැවින් ඔවුන්ට අධිපතිභාවයක් නැතැයි දත යුතුය.

දුතියමග්ගවණ්ණනා

දෙවන මාර්ග වර්ණනාවයි.

361. ආ-කාරස්ස රස්සත්තං කත්වා අඤ්ඤින්ද්‍රියං වුත්තං, ආ-කාරො ච ධම්මමරියාදත්ථො.

361. ‘ආ’ අකුර ලුහු (රස්ස) කිරීමෙන් ‘අඤ්ඤින්ද්‍රිය’ යන්න වදාරන ලදී. ‘ආ’ අකුර වනාහි චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයන් සීමා කිරීමේ (පරිච්ඡේද කිරීමේ) අර්ථය ඇත්තේය.

තතියචතුත්ථමග්ගවණ්ණනා

තෙවන හා සිවුවන මාර්ග වර්ණනාවයි.

362. මග්ගඞ්ගානි න පූරෙන්ති අකිච්චකත්තා සම්මාදිට්ඨියාති අධිප්පායො. මාරෙන්තො ගච්ඡතීති හි මග්ගො, න චෙතාය මාරෙතබ්බං අත්ථීති. මානස්ස දිට්ඨිසදිසා [Pg.119] පවත්ති අහමස්මීති පවත්තමානස්ස දිට්ඨිට්ඨානෙ ඨානං. ආලොකස්සෙව පවත්තිකාලො වියාති චිරප්පවත්තිං සන්ධායාහ. එකදෙසසාමඤ්ඤෙන හි යථාධිප්පෙතෙන උපමා හොතීති. ඛාරෙ වාති කට්ඨාදීනං ඛාරච්ඡාරිකායං. සම්මද්දිත්වාති කිලෙදෙත්වා. ඡන්දොති තණ්හා. අනුසයොති තණ්හා මානානුසයො ච. එතස්මිඤ්ච සුත්තෙ අසමූහතස්ස ගන්ධස්ස සමුග්ඝාටනං විය අසමූහතමානාදිසමුග්ඝාතං දස්සෙන්තෙන අඤ්ඤමඤ්ඤෙ කිලෙසෙ පජහතීති දස්සිතන්ති ආනීතං, න යථාවුත්තනයෙන උපමාය වුත්තත්තාති දට්ඨබ්බං. නිරන්තරං පවත්තමානෙ චිත්තෙ තස්ස සංකිලෙසවොදානකරා සාවජ්ජානවජ්ජා චෙතසිකා උප්පජ්ජමානා තස්සඞ්ගභූතා අවයවා විය හොන්තීති ‘‘චිත්තඞ්ගවසෙනා’’ති වුත්තං.

362. සම්මා දිට්ඨියට (පහ කළ යුතු) කිසයක් නැති බැවින් මාර්ගාංගයෝ සම්පූර්ණ නොවේ යනු මෙහි අදහසයි. කෙලෙසුන් නසමින් යන බැවින් ‘මාර්ගය’ නම් වේ. මෙම සම්මා දිට්ඨියෙන් නැසිය යුතු යමක් නැතැයි දත යුතුය. මානයාගේ පැවැත්ම දෘෂ්ටියට සමානය. ‘මම වෙමි’යි පවත්නා මානයාගේ දෘෂ්ටිස්ථානයෙහි පිහිටීමයි. ‘ආලෝකය පවත්නා කාලය මෙන්’ යන්නෙන් දීර්ඝ කාලීන පැවැත්ම අදහස් කරන ලදී. කිසියම් අංශයක සමානත්වයක් ඇති තැන උචිත පරිදි උපමාව යෙදිය හැකිය. ‘ඛාරේ’ යනු දර ආදියේ ක්ෂාර අළුය. ‘සම්මද්දිත්වා’ යනු තෙත් කිරීමයි. ‘ඡන්දය’ යනු තණ්හාවයි. ‘අනුශය’ යනු තණ්හාව හා මාන අනුශයයි. මෙම සූත්‍රයෙහි ප්‍රහීණ නොකළ ගන්ධය මුලිනුපුටා දැමීමක් මෙන්, ප්‍රහීණ නොකළ මානය ආදිය මුලිනුපුටා දැමීම දක්වන ඛේමක තෙරුන් වහන්සේ විසින්, ප්‍රහීණ වූ පසු ඉතිරි වූ සෙසු කෙලෙසුන් පරියන්ත කොට ප්‍රහීණ කරතියි පෙන්වා දෙන ලදී. එබැවින් මෙය උදාහරණයක් ලෙස ගන්නා ලද මිස, අටුවාවෙහි කී පරිදි වස්ත්‍ර උපමාව නිසා ගන්නා ලද්දක් නොවේ. නිරන්තරයෙන් පවත්නා සිතෙහි, එහි කෙලෙස් ඇති කරන හෝ පිරිසිදු කරන, සාවද්‍ය වූ හෝ අනවද්‍ය වූ චෛතසිකයන් උපදින කල්හි සිතේම අංගයන් වී අවයවයන් මෙන් වන බැවින් ‘චිත්තාංග වශයෙන්’ යැයි වදාරන ලදී.

ලොකුත්තරකුසලවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ලෝකෝත්තර කුසල වර්ණනාව නිමවා ලදී.

කුසලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කුසල කථා වර්ණනාව නිමවා ලදී.

අකුසලපදං

අකුසල පදය.

ධම්මුද්දෙසවාරො

ධර්ම උද්දේස වාරය.

පඨමචිත්තකථාවණ්ණනා

ප්‍රථම චිත්ත කථා වර්ණනාවයි.

365. කුසලෙ වුත්තනයං අනුගන්ත්වා යථානුරූපං වෙදිතබ්බතාය ‘‘වුත්තනයෙනා’’ති ආහ. ගන්තබ්බාභාවතොති බුජ්ඣිතබ්බාභාවතො. දිට්ඨියා ගතමත්තන්ති දිට්ඨියා ගතිමත්තං ගහණමත්තං. ආසන්නකාරණත්තා අයොනිසොමනසිකාරස්ස විසුං ගහණං එකන්තකාරණත්තා ච. සතිසංවරොති ඉධ සීතාදීහි ඵුට්ඨස්ස අප්පමජ්ජනං ඛමනං දට්ඨබ්බං. පහානසංවරොති වීරියසංවරො.

365. කුසලයෙහි කී ක්‍රමයට අනුව යමින් යෝග්‍ය පරිදි දත යුතු බැවින් ‘කී ක්‍රමයෙන්’ යැයි වදාරන ලදී. ‘ගන්තබ්බාභාවතෝ’ යනු අවබෝධ කටයුතු අර්ථයක් නැති බැවිනි. ‘දිට්ඨියෙන් ගිය මත්තක්’ යනු දෘෂ්ටියක් ඇති වීම පමණකි, ග්‍රහණය කිරීම පමණකි. අයෝනිසෝ මනසිකාරය අකුසලයට ආසන්න හේතුවක් සහ ඒකාන්ත හේතුවක් වන බැවින් වෙන් කොට දක්වන ලදී. මෙහිදී සීතල ආදියෙන් පීඩා විඳින්නාගේ අප්‍රමාදීව ඉවසීම ‘සති සංවරය’ ලෙස දත යුතුය. ‘පහාන සංවරය’ යනු වීර්ය සංවරයයි.

අස්සාදදස්සනන්ති අස්සාදදිට්ඨි. ඵලට්ඨෙන පච්චුපට්ඨානෙන අසම්මාපටිපත්තිපච්චුපට්ඨානොමොහො, සම්මාපටිපත්තිපටිපක්ඛභාවග්ගහණාකාරො වා. සබ්බස්ස ලොභස්ස අභිජ්ඣාභාවෙ සතිපි විසෙසයුත්තාය අභිජ්ඣාය කම්මපථප්පත්තාය ඉධුප්පජ්ජමානාය ලක්ඛණාදිං දස්සෙතුං ‘‘සා පරසම්පත්තීන’’න්තිආදිමාහ. අත්තනො පරිණාමනස්ස පුරෙචාරිකා තණ්හාභිරති අභිරති.

‘අස්සාද දස්සන’ යනු ආශ්වාදය දකින දෘෂ්ටියයි. ඵල අර්ථයෙන් හෝ පච්චුපට්ඨාන වශයෙන් වැරදි ලෙස පිළිපැදීම මෝහයයි. නැතහොත් සම්මා පටිපත්තියට ප්‍රතිපක්ෂ ස්වභාවයයි. සියලු ලෝභයන්ට අභිජ්ඣා යන නම තිබුණ ද, සාමාන්‍ය ලෝභයට වඩා සුවිශේෂී වූ, කර්මපථයට පැමිණි අභිජ්ඣාවගේ ලක්ෂණ ආදිය දැක්වීමට ‘සා පරසම්පත්තීනං’ යනාදිය වදාරන ලදී. තමාට පමුණුවා ගැනීම පෙරටු කරගත් තණ්හා සහගත බලවත් ඇල්ම ‘අභිරති’ නම් වේ.

අනුපපරික්ඛා [Pg.120] මොහො. මොහවසෙන හි දිට්ඨිවසෙන වා අවත්ථුස්මිං සානුනයො අධිමොක්ඛො උප්පජ්ජතීති. අසතියචිත්තෙති අහිරිකාදීහි ආරක්ඛරහිතචිත්තෙ. සතිරහිතත්තා සතිපටිපක්ඛත්තා චාති එතෙන සතිරහිතා සතිපටිපක්ඛා ච අකුසලා ඛන්ධා එව මිච්ඡාසතීති දස්සෙති. තෙ පන උපනාහාදිප්පවත්තියං චිරකතාදිසල්ලක්ඛණෙ පටුසඤ්ඤාසම්පයුත්තා දට්ඨබ්බා. සදරථාදිභාවො අවිසෙසෙන කිලෙසසම්පයොගතො වුත්තො ලහුතාදිඑකන්තපටිපක්ඛානං ථිනමිද්ධාදීනං කෙසඤ්චි ඉධ අභාවා. අවූපසමොති අසන්නිසින්නසබ්භාවමාහ. අනවට්ඨානරසන්ති චලනකිච්චං. චෙතසො අවූපසමෙති නිප්ඵාදෙතබ්බෙ පයොජනෙ භුම්මං, අවූපසමපච්චයභූතං ආරම්මණං වා ‘‘අවූපසමො’’ති වුත්තං.

අනුපපරික්ඛා යනු මෝහයයි. මෝහය නිසා හෝ දෘෂ්ටිය නිසා විශ්වාස කටයුතු නොවන වස්තුවක් කෙරෙහි තණ්හාව හා එක් වූ අධිමෝක්ඛය උපදියි. ‘අසතිය චිත්ත’ යනු අහිරිකාදිය නිසා ආරක්ෂාව රහිත වූ සිතයි. ස්මෘතියෙන් තොර බැවින් හා ස්මෘතියට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින්, ස්මෘතිය රහිත වූ සහ ස්මෘතියට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අකුසල ස්කන්ධයන්ම මිච්ඡා සති (වැරදි සිහිය) බව පෙන්වයි. වෛර බැඳීම, දීර්ඝ කාලයකට පෙර කළ දේ සිහිපත් කිරීම ආදියේදී තියුණු සංඥාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ස්කන්ධයන් ලෙස මොවුන් දත යුතුය. කෙලෙසුන් හා යෙදෙන බැවින් පොදුවේ සදරථ (දාහය සහිත) බව පවසන ලදී. සැහැල්ලු බවට (ලහුතා) ඒකාන්තයෙන් ප්‍රතිපක්ෂ වූ ථිනමිද්ධ ආදී ඇතැම් අකුසලයන් මෙහි නැති බැවිනි. ‘අවූපසම’ යනු නොසන්සුන් බවයි. ‘අනවට්ඨාන රස’ යනු සැලෙන ස්වභාවයයි. සිතේ නොසන්සුන් බව යන්නෙහි විපාකය හෝ නොසන්සුන් බවට හේතු වන අරමුණ ‘අවූපසම’ ලෙස දක්වන ලදී.

ධම්මුද්දෙසවාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ධර්ම උද්දේස වාර කථා වර්ණනාව නිමවා ලදී.

නිද්දෙසවාරකථාවණ්ණනා

නිද්දේස වාර කථා වර්ණනාවයි.

377. සහජාතධම්මෙසු අකම්පනං න කොසජ්ජෙසු අකම්පනං විය තප්පටිපක්ඛභාවතො දට්ඨබ්බං, තංතංපාපකිරියාය උස්සහනවසෙන පන ථිරතා තත්ථ අකම්පනං.

377. සහජාත ධර්මයන්හි නොසැලීම යනු කෝසජ්ජය නිසා ඇතිවන නොසැලීම මෙන් එයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් දත යුත්තක් නොවේ. ඒ ඒ පව්කම් කිරීමෙහි උත්සාහය නිසා ඇතිවන ස්ථිර බව මෙහි ‘නොසැලීම’ ලෙස දත යුතුය.

381. දිට්ඨියා විරූපං ඵන්දිතන්ති තථා තථා සස්සතාදිවසෙන පවත්තා දිට්ඨි එව වුච්චති. තරන්තීති තිත්ථෙ විය පිලවන්ති. විපරියෙසතොති වත්ථුස්ස විපරීතතො.

381. දෘෂ්ටිය විසින් විරූපී ලෙස සැලීම යනු ශාස්වත ආදී වශයෙන් පවත්නා දෘෂ්ටියටම කියනු ලැබේ. ‘තරන්ති’ යනු තොටුපළක පාවෙන්නාක් මෙන් හෝ එතෙර වන්නාක් මෙනි. ‘විපරියේසතෝ’ යනු වස්තුවෙහි විපරීත භාවය නිසාය.

390. සභාවපටිච්ඡාදනවසෙන පකතිඅත්තාදිඅසන්තගහණස්ස අනිච්චාදීනං නිච්චාදිවිසමගහණස්ස ච සඤ්ඤාදිවිපරියෙසස්ස නිස්සයත්තා ‘‘අසන්තං අසමඤ්ච බුජ්ඣතී’’ති වුත්තං.

390. සැබෑ ස්වභාවය වැසීමේ බලයෙන් ප්‍රකෘතිය, ආත්මය ආදී නැති අර්ථයන් ගැනීම සහ අනිත්‍ය ආදිය නිත්‍ය ආදී වශයෙන් විකෘති කොට ගැනීම යන සංඥා විපල්ලාසාදියට නිශ්‍රය වන බැවින් ‘අසන්තං අසමඤ්ච බුජ්ඣති’ යැයි වදාරන ලදී.

දුතියචිත්තවණ්ණනා

දෙවන චිත්ත වර්ණනාවයි.

399. කිඤ්චාපි…පෙ… පරාමසන්තස්ස උප්පජ්ජතීති පුරිමචිත්තෙන අවිසෙසං දස්සෙති. අනුස්සාහනාවසීදනභාවෙන සංහතභාවො ථිනං.

399. ‘කිංචාපි... උපජ්ජති’ යන වාක්‍යයෙන් පෙර සිතට වඩා වෙනසක් නැති බව පෙන්වයි. උත්සාහයක් නැතිව පසුබසින ස්වභාවයෙන් යුක්තව එක් වූ බව ‘ථින’ නම් වේ.

තතියචිත්තවණ්ණනා

තෙවන චිත්ත වර්ණනාවයි.

400. ඉධ මානෙන සද්ධිං පඤ්ච අපණ්ණකඞ්ගානීති අවිරජ්ඣනකඞ්ගානි උප්පත්තිඅරහඞ්ගානි හොන්තීති අත්ථො දට්ඨබ්බො. මානස්ස අනියතත්තා න නියතයෙවාපනකාති[Pg.121]. පට්ඨානෙ හි ‘‘සංයොජනං ධම්මං පටිච්ච සංයොජනො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා’’ති (පට්ඨා. 3.4.1) එත්ථ ‘‘චතුක්ඛත්තුං කාමරාගෙන තික්ඛත්තුං පටිඝෙන ච මානො විචිකිච්ඡා භවරාගො තයොපෙතෙ සකදාගාමිනො සංයොජනානං සංයොජනෙහි දසවිධා යොජනා’’ති දස්සිතාය දසවිධාය යොජනාය ‘‘කාමරාගසංයොජනං පටිච්ච මානසංයොජනං අවිජ්ජාසංයොජන’’න්ති වත්වා ‘‘කාමරාගසංයොජනං පටිච්ච අවිජ්ජාසංයොජන’’න්ති ‘‘මානසංයොජනං පටිච්ච භවරාගසංයොජනං අවිජ්ජාසංයොජන’’න්ති ච වත්වා ‘‘භවරාගසංයොජනං පටිච්ච අවිජ්ජාසංයොජන’’න්ති වුත්තාහි යොජනාහි මානස්ස අනියතභාවො පකාසිතො, තථා කිලෙසදුකෙපි. ඉධ ච වක්ඛති ‘‘දසවිධා සංයොජනානං යොජනා, තථා දසවිධා කිලෙසාන’’න්ති ච. උන්නමනවසෙනෙව සම්පග්ගහරසො, න වීරියං විය තංතංකිච්චසාධනෙ අබ්භුස්සාහනවසෙන. ඔමානස්සපි අත්තානං අවංකත්වා ගහණං සම්පග්ගහොති දට්ඨබ්බො.

400. මෙහි මානය සමඟ පවතින නොවරදිනසුලු වූ ද, ඉපදීමට සුදුසු වූ ද අංග පහක් ඇති බව අර්ථය දත යුතුය. මානය නියත වශයෙන්ම සෑම විටම නොයෙදෙන බැවින් එය ‘නියත යෙවපනක’ චෛතසිකයක් නොවේ. පට්ඨාන පාලියෙහි ‘සංයෝජන ධර්මයක් නිසා සංයෝජන ධර්මයක් හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් උපදී’ යන තැන, කාමරාගය සමඟ සතර වරක් ද, පටිඝය සමඟ තුන් වරක් ද, මානය, විචිකිච්ඡාව හා භවරාගය යන මේ ධර්ම තුන ද සකෘදාගාමී පුද්ගලයා කෙරෙහි එක් වරක් බැගින් ද පැමිණෙන බව දක්වා ඇත. මෙසේ සංයෝජනයන්ගේ දස වැදෑරුම් යෙදීමෙහි ‘කාමරාග සංයෝජනය නිසා මාන සංයෝජනය හා අවිද්‍යා සංයෝජනය උපදී’ යැයි පවසා, නැවත ‘කාමරාග සංයෝජනය නිසා අවිද්‍යා සංයෝජනය’ ද, ‘මාන සංයෝජනය නිසා භවරාග සංයෝජනය හා අවිද්‍යා සංයෝජනය’ ද, ‘භවරාග සංයෝජනය නිසා අවිද්‍යා සංයෝජනය’ ද උපදින බව පැවසීමෙන් මානයේ අනියත බව ප්‍රකාශ කරන ලදී. ක්ලේශ දුකයෙහි ද එසේමය. මෙහි ද ‘සංයෝජනයන්ගේ දස වැදෑරුම් යෙදීම මෙන්ම ක්ලේශයන්ගේ ද දස වැදෑරුම් යෙදීම’ ගැන ඉදිරියට පවසනු ඇත. මානය යනු උඩඟු වන ස්වභාවයෙන්ම සම්පග්ගහ (අල්ලා ගැනීම) රසය ඇත්තකි. එය වීර්යය මෙන් ඒ ඒ කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීමේදී දක්වන උත්සාහය යන අර්ථයෙන් නොවේ. තමා පහත් කොට සලකන ‘ඕමානයෙහි’ ද තමා කෙරෙහි පවතින අල්ලා ගැනීම සම්පග්ගහය යැයි දත යුතුය.

චතුත්ථචිත්තවණ්ණනා

සතරවන චිත්ත වර්ණනාව

402. පරිහරණත්ථං වික්ඛිත්තා හුත්වා උස්සාහං ජනෙන්තා ‘‘පරිහරණත්ථං සඋස්සාහා’’ති වුත්තා, තෙසං.

402. වැළැක්වීම පිණිස විසිරුණු සිත් ඇත්තෝ වී උත්සාහය උපදවන්නන් ‘පරිහරණත්ථ සඋස්සාහ’ යැයි පවසන ලදී, ඔවුන්ගේ.

නවමචිත්තවණ්ණනා

නවවන චිත්ත වර්ණනාව

413. විසප්පනඅනිට්ඨරූපසමුට්ඨානවසෙන අත්තනො පවත්තිආකාරවසෙන ච විසප්පනරසො. දොසො උපයොගඵලෙසු අනිට්ඨත්තා විසසංසට්ඨපූතිමුත්තං විය දට්ඨබ්බො. අනභිරතිරසාති එවංපකාරෙසු පටික්ඛෙපෙන රසවචනෙසු තංතංපටිපක්ඛකිච්චගහණං දට්ඨබ්බං. කටුකාකාරගති කටුකඤ්චුකතා, අත්තසම්පත්ති ආවාසාදි, පරායත්තතාය දාසබ්‍යං විය දට්ඨබ්බං. යථා හි දාසබ්‍යෙ සති දාසො පරායත්තො හොති, එවං කුක්කුච්චෙ සති තංසමඞ්ගී. න හි සො අත්තනො ධම්මතාය පවත්තිතුං සක්කොති කුසලෙති. අථ වා කතාකතාකුසලකුසලානුසොචනෙ ආයත්තතාය තදුභයවසෙන කුක්කුච්චෙන තංසමඞ්ගී හොතීති දාසබ්‍යං විය තං හොති.

413. මුළු සිරුරේම පැතිරෙන අනිෂ්ට රූප ඉපදවීමේ ස්වභාවයෙන් ද, තම දෝස සිතේ පැවැත්මේ ස්වභාවයෙන් ද දෝසය ‘විසප්පන රසය’ (පැතිරෙන කෘත්‍යය) ඇත්තකි. දෝසය, විෂ මිශ්‍ර වූ කුණු මුත්‍රා මෙන් දත යුතුය. ‘අනභිරති රසය’ යනාදී වශයෙන් රසය හෙවත් කෘත්‍යය දක්වන වචනවලදී ඒ ඒ ප්‍රතිපක්ෂ කෘත්‍යය ගැනීම දත යුතුය. කටුක ස්වභාවයෙන් පැවතීම ‘කටුකඤ්චුකතාව’ නම් වේ. ආවාස ආදී සම්පත් කෙරෙහි අනුන් මත යැපෙන ස්වභාවය නිසා මෙය දාසභාවය මෙන් දත යුතුය. යම් සේ දාසභාවය ඇති කල්හි දාසයා අනුන්ට යටත් වූවෙක් වේ ද, එමෙන්ම කුක්කුච්චය ඇති කල්හි එයින් යුක්ත තැනැත්තා ද (යටත් වූවෙක් වේ). මන්දයත්, ඔහුට කුසල් දහම්හි තමාගේ ස්වභාවයෙන් පැවතිය නොහැකි බැවිනි. එසේත් නැතිනම්, කරන ලද අකුසල් හා නොකරන ලද කුසල් පිළිබඳ පසුතැවීමේ ස්වභාවය නිසා ඒ දෙපසින්ම කුක්කුච්චයෙන් යුක්ත තැනැත්තා දාසයෙකු මෙන් අසරණ වේ.

418. විරුද්ධාකාරොති [Pg.122] විරුද්ධස්ස පුග්ගලස්ස, චිත්තස්ස වා ආකාරො විරුද්ධභාවො. තෙන විරුජ්ඣනං විරොධොති දස්සෙති. වචනන්ති එතං නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං. සබ්බමෙව හි කිච්චං එතෙන කරියමානං සුරොපිතං සුජනිතං න හොතීති. රොපසද්දවචනත්ථමෙව කෙචි වණ්ණෙන්ති. තං අප්පමාණන්ති කොධස්ස තථාපවත්තනසභාවාභාවා අඤ්ඤෙන කෙනචි කාරණෙන පරිපුණ්ණතා සියාති සන්ධාය වුත්තං.

418. ‘විරුද්ධාකාර’ යනු විරුද්ධ පුද්ගලයාගේ හෝ විරුද්ධ සිතේ පවතින විරුද්ධ ස්වභාවයයි. එයින් විරුද්ධ වීම හෙවත් විරෝධය පෙන්වයි. ‘වචනය’ යන්න නිදසුනක් ලෙස පමණක් දත යුතුය. මන්ද යත්, ක්‍රෝධය පවතින විට කරනු ලබන සියලුම කටයුතු මැනවින් සිදු කරන ලද හෝ මැනවින් උපදවන ලද දේ නොවන බැවිනි. ඇතැම්හු ‘රෝප’ ශබ්දය වචනය යන අර්ථයෙන්ම විස්තර කරති. එය ප්‍රමාණවත් නොවන බව පැවසුවේ, ක්‍රෝධය පවතින විට වචනය සම්පූර්ණ වීමේ ස්වභාවයක් නොමැති වුව ද, වෙනත් කිසියම් හේතුවක් නිසා වචනය සම්පූර්ණ විය හැකි බව අදහස් කරමිනි.

එකාදසමචිත්තවණ්ණනා

එකොළොස්වන චිත්ත වර්ණනාව

422. විගතා චිකිච්ඡාති චිකිච්ඡිතුං දුක්කරතාය වුත්තං, න සබ්බථා චිකිච්ඡාභාවා විචිකිච්ඡායාති තදත්ථං දස්සෙති.

422. ‘විගතා චිකිච්ඡා’ (වෙදකම් කර සුව කළ නොහැකි) යන්නෙන් අදහස් කළේ පිළියම් කිරීමේ ඇති දුෂ්කර බවයි. විචිකිච්ඡාව කිසිසේත්ම සුව කළ නොහැකි ධර්මයක් නිසා මෙසේ පැවසුවේ නැත.

424. නිච්ඡයාභාවා අසණ්ඨහනතො චෙතසො පවත්තිපච්චයමත්තතාය ‘‘පවත්තිට්ඨිතිමත්ත’’න්ති වුත්තං.

424. නිශ්චයක් නොමැති වීමෙන් සිත මැනවින් නොපිහිටන බැවින්, සිතේ පැවැත්මට හේතු මාත්‍රයක් පමණක් වන බැවින් ‘පවත්තිට්ඨිතිමත්ත’ යැයි පවසන ලදී.

425. එකං ආකාරං ගන්තුං අසමත්ථතාය අත්තනො ආමුඛං සප්පනතො ඔසක්කති.

425. එක් ආකාරයකට එකඟ වීමට අසමත් වීම නිසා අරමුණෙන් පසුබසී.

ද්වාදසමචිත්තවණ්ණනා

දොළොස්වන චිත්ත වර්ණනාව

429. උද්ධච්චං අත්තනො ගහිතාකාරෙ එව ඨත්වා භමතීති එකාරම්මණස්මිංයෙව විප්ඵන්දනං හොති. විචිකිච්ඡා පන යදිපි රූපාදීසු එකස්මිඤ්ඤෙවාරම්මණෙ උප්පජ්ජති, තථාපි ‘‘එවං නු ඛො, ඉදං නු ඛො’’ති උප්පජ්ජමානා ‘‘නනු ඛො, අඤ්ඤං නු ඛො’’ති අඤ්ඤං ගහෙතබ්බාකාරං අපෙක්ඛතීති නානාරම්මණෙ චලනං හොති.

429. උද්ධච්චය තමා ගත් අරමුණෙහිම රැඳී කැරකෙන බැවින් එක් අරමුණකම සැලීම හෙවත් තැති ගැනීම සිදුවේ. නමුත් විචිකිච්ඡාව රූප ආදී එක් අරමුණක උපන්නේ වුවද, ‘මෙසේ දෝ, මෙය දෝ’ යැයි උපදින කල්හි ‘නොවේ දෝ, වෙනත් එකක් දෝ’ යනාදී වශයෙන් වෙනත් ගත යුතු ආකාරයක් අපේක්ෂා කරන බැවින් විවිධ අරමුණු කෙරෙහි සැලීමක් ඇති වේ.

‘‘එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බ’’න්ති එත්තාවතා ඉමස්මිං චිත්තද්වයෙ වුත්තපකිණ්ණකං දස්සෙත්වා ද්වාදසසු දස්සෙතුං ‘‘සබ්බෙසුපී’’තිආදිමාහ. කුසලෙසුපි ආරම්මණාධිපතිං අනුද්ධරිත්වා සහජාතාධිපතිනො එව උද්ධටත්තා ඉධාපි සො එව උද්ධරිතබ්බො සියාති ‘‘සහජාතාධිපති ලබ්භමානොපි න උද්ධටො’’ති වුත්තං නාරම්මණාධිපතිනො අලබ්භමානත්තා. සොපි හි අට්ඨසු ලොභසහගතෙසු ලබ්භතීති. සෙසොපීති වීමංසතො අඤ්ඤොපි සහජාතාධිපති නත්ථි, යො උද්ධරිතබ්බො සියා. ආරම්මණාධිපතිම්හි වත්තබ්බමෙව නත්ථි. කඤ්චි ධම්මන්ති ඡන්දාදීසු එකම්පි සහජාතං. කුසලත්තිකෙ තාව පටිච්චවාරාදීසු ‘‘න හෙතුපච්චයා අධිපතිපච්චයා’’ති එකස්සපි පඤ්හස්ස [Pg.123] අනුද්ධටත්තා පට්ඨානෙ පටිසිද්ධතා වෙදිතබ්බා. අඤ්ඤථා හි ‘‘අකුසලං ධම්මං පටිච්ච අකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති න හෙතුපච්චයා අධිපතිපච්චයා’’ති (පට්ඨා. 1.1.86) එතස්ස වසෙන ‘‘එක’’න්ති වත්තබ්බං සියා.

‘මෙසේ මෙය දත යුතුය’ යන මේ තාක් වචන මාලාවෙන් මේ මෝහමූල සිත් දෙකෙහි විවිධ කරුණු දක්වා, දොළොස් අකුසල් සිත්හිම දැක්වීමට ‘සබ්බේසුපි’ යනාදිය පවසන ලදී. කුසල් සිත්හි ද ආරම්මණාධිපති වෙන් කොට නොදැක්වූ අතර පාලියෙහි සහජාතාධිපතිම ගත් බැවින්, මෙහි ද සහජාතාධිපතිම ගත යුතුය. සහජාතාධිපති ලැබුණ ද එය වෙන් කොට නොදැක්වූයේ ආරම්මණාධිපති නොලැබෙන බැවිනි. මන්දයත්, ආරම්මණාධිපති ලැබෙන්නේ ලෝභ සහගත සිත් අටෙහි පමණක් බැවිනි. ‘ශේෂ වූ’ යන්නෙන් අදහස් කළේ විමංසාධිපති හැර අන් සහජාතාධිපති ධර්මයක් නොමැති බවයි. ආරම්මණාධිපති ගැන පැවසිය යුත්තක්ම නැත. ‘කිසිදු ධර්මයක්’ යනු ඡන්ද ආදී අධිපති ධර්මයන්ගෙන් එකකුදු සහජාතව නොලැබෙන බවයි. කුසල ත්‍රිකයේ පටිච්ච වාර ආදියේදී ‘හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් නොව අධිපති ප්‍රත්‍යයෙන් වේ’ යනුවෙන් එකඳු ප්‍රශ්නයක්වත් අකුසල පක්ෂයෙහි වෙන් කොට නොදැක්වූ බැවින් පට්ඨානයෙහි එය තහනම් කර ඇති බව දත යුතුය. නැතහොත් ‘අකුසල ධර්මයක් නිසා අකුසල ධර්මයක් හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් තොරව අධිපති ප්‍රත්‍යයෙන් උපදී’ යනුවෙන් එකක් පැවසිය යුතුව තිබුණි.

දස්සනෙන පහාතබ්බාභාවතොති දස්සනෙන පහාතබ්බස්ස අභාවතො, දස්සනෙන පහාතබ්බෙසු වා අභාවතො. එතෙන පටිසන්ධිඅනාකඩ්ඪනතො දස්සනෙන පහාතබ්බෙසු අනාගමනන්ති තත්ථ අනාගමනෙන පටිසන්ධිඅනාකඩ්ඪනං සාධෙති. අනාකඩ්ඪනතො අනාගමනං පන සාධෙතුං ‘‘තෙසු හී’’තිආදිමාහ. එත්ථෙව පටිසන්ධිදානං භවෙය්‍ය. තථා ච සති දස්සනෙන පහාතබ්බං සියා අපායගමනීයස්ස දස්සනෙන පහාතබ්බභාවතො. න චෙතං දස්සනෙන පහාතබ්බං සියා, තස්මා දස්සනෙන පහාතබ්බවිභඞ්ගෙ නාගතන්ති අධිප්පායො.

‘දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ විය යුතු බවක් නොමැති බැවින්’ යනු සෝවාන් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ විය යුතු ධර්මයක් එහි නොමැති වීමයි, නැතහොත් දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්ම අතර එය නොමැති වීමයි. මෙයින් ප්‍රතිසන්ධිය ඇද නොගන්නා බැවින් මෙය දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්ම අතරට ඇතුළත් නොවේ. ප්‍රතිසන්ධිය ලබා නොදෙන බැවින් එහි ඇතුළත් නොවන බව ස්ථිර කරයි. ‘ඔවුන් කෙරෙහි’ යනාදිය පැවසුවේ ප්‍රතිසන්ධිය ඇද නොගන්නා බැවින් ඇතුළත් නොවන බව දැක්වීමටයි. මෙහිම ප්‍රතිසන්ධිය ලබා දෙන්නේ නම්, අපායගාමී සියලු අකුසල් දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු බැවින් මෙය ද දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුත්තක් වනු ඇත. නමුත් මෙය දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුත්තක් නොවන බැවින්, දර්ශන ප්‍රහාතබ්බ විභංගයෙහි මෙය ඇතුළත් නොවූ බව අටුවාචාරීන්ගේ අදහසයි.

කථං පනෙතං ඤායති ‘‘පටිසන්ධිඅනාකඩ්ඪනතො දස්සනෙන පහාතබ්බෙසු අනාගමන’’න්ති? දස්සනෙන පහාතබ්බානඤ්ඤෙව නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවස්ස වුත්තත්තා. දුවිධා හි අකුසලා දස්සනෙන පහාතබ්බා භාවනාය පහාතබ්බාති. තත්ථ භාවනාය පහාතබ්බචෙතනානං නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවො න වුත්තො, ඉතරාසඤ්ඤෙව වුත්තො. ‘‘භාවනාය පහාතබ්බො ධම්මො නෙව දස්සනෙන න භාවනාය පහාතබ්බස්ස ධම්මස්ස කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති එත්ථ හි සහජාතමෙව විභත්තං, න නානාක්ඛණිකන්ති. තථා පච්චනීයෙපි ‘‘භාවනාය පහාතබ්බො ධම්මො නෙව දස්සනෙන න භාවනාය පහාතබ්බස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො…පෙ… සහජාතපච්චයෙන…පෙ… උපනිස්සයපච්චයෙන…පෙ…. පච්ඡාජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති එත්තකමෙව වුත්තං, න වුත්තං ‘‘කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති. ඉතරත්ථ ච වුත්තං. උද්ධච්චසහගතා ච චෙතනා භාවනාය පහාතබ්බෙසු එව ආගතාති නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයො න සියාති. යදි සියා, භාවනාය පහාතබ්බචෙතනාය ච නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවො වුච්චෙය්‍ය, න තු වුත්තො. තස්මා උද්ධච්චසහගතා නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවෙ සති දස්සනෙන පහාතබ්බෙසු වත්තබ්බා සියා, තදභාවා න වුත්තාති. පටිසන්ධිඅනාකඩ්ඪනතො තත්ථ අනාගතාති අයමෙත්ථාධිප්පායො. නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයාවචනෙන පන භාවනාය පහාතබ්බානං පවත්තිවිපාකතා පටික්ඛිත්තා. පවත්තිවිපාකස්සපි හි නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයතා න සක්කා නිවාරෙතුං. වුත්තඤ්ච [Pg.124] ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තො ධම්මො දුක්ඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තස්ස ධම්මස්ස කම්මපච්චයෙන පච්චයො, නානාක්ඛණිකා’’තිආදි (පට්ඨා. 1.3.56-57). යදි භාවනාය පහාතබ්බානං විපාකදානං නත්ථි, කථං තෙ විපාකධම්මධම්මා හොන්තීති? අභිඤ්ඤාචිත්තාදීනං විය විපාකාරහසභාවත්තා. යං පන වුත්තං ‘‘යස්මිං සමයෙ අකුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති උපෙක්ඛාසහගතං උද්ධච්චසම්පයුත්තං…පෙ… අවික්ඛෙපො හොති, ඉමෙසු ධම්මෙසු ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා, තෙසං විපාකෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 730-731) ඉදම්පි තෙසං විපාකාරහතඤ්ඤෙව සන්ධාය වුත්තං සියා. ඉදං පන ඨානං සුට්ඨු විචාරෙතබ්බං. අත්ථි හි එත්ථ වචනොකාසො. න හි විපාකෙති වචනං විපාකධම්මවචනං විය විපාකාරහතං වදතීති.

ප්‍රතිසන්ධි විපාක ඇද නොගන්නා බැවින් 'දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන් අතරට (උද්ධච්චය) ඇතුළත් නොවන බව' කෙසේ දන්නේද? දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්ටම පමණක් නානක්ඛණික කම්ම ප්‍රත්‍ය භාවය පවසා ඇති බැවිනි. අකුසල ධර්මයෝ දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්ම සහ භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්ම යැයි දෙවැදෑරුම් වෙති. එහිදී භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු චේතනාවන්ගේ නානක්ඛණික කම්ම ප්‍රත්‍ය භාවය පවසා නැත, අන්‍ය වූ දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්ගේම පමණක් පවසා ඇත. 'භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මය, දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු නොවන ධර්මයට කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යන මෙහිදී සහජාත කර්මයම බෙදා දක්වා ඇති අතර නානක්ඛණික කර්මය දක්වා නැත. එසේම පච්චනීක නයෙහිදී ද 'භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මය, දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු නොවන ධර්මයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන්... සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන්... උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන්... පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යැයි මෙපමණක්ම පවසා ඇත, නමුත් 'කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යැයි පවසා නැත. අන් තැන්හි (දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්හි) එය පවසා ඇත. උද්ධච්ච සහගත චේතනාව භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්හිම ඇතුළත් වන බැවින්, එය නානක්ඛණික කම්ම ප්‍රත්‍යයක් නොවිය යුතුය. ඉදින් එය නානක්ඛණික කම්ම ප්‍රත්‍යයක් වන්නේ නම්, භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු චේතනාවෙහිද නානක්ඛණික කම්ම ප්‍රත්‍ය භාවය පවසනු ඇත, එහෙත් එසේ පවසා නැත. එබැවින් උද්ධච්ච සහගත චේතනාව නානක්ඛණික කම්ම ප්‍රත්‍යයක් වන්නේ නම්, එය දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්හි කියැවිය යුතුය, නමුත් එසේ නොවන බැවින් (නානක්ඛණික නොවූ බැවින්) පවසා නැත. ප්‍රතිසන්ධිය ඇද නොගන්නා බැවින් එහි ඇතුළත් නොවූ බව මෙහි අදහසයි. නානක්ඛණික කම්ම ප්‍රත්‍යයක් ලෙස නොදැක්වීමෙන් භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්ගේ ප්‍රවෘත්ති විපාක දායක බව ද ප්‍රතික්ෂේප වී ඇත. ප්‍රවෘත්ති කාලයේ විපාක ලබා දෙන උද්ධච්චයේ නානක්ඛණික කම්ම ප්‍රත්‍ය භාවය ද වැළැක්විය නොහැක. 'සුඛ වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මය, දුක්ඛ වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයට කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ, එය නානක්ඛණිකය' යනාදී වශයෙන් (පට්ඨාන පාලියෙහි) වදාරන ලදී. ඉදින් භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්ගේ විපාක දීමක් නැතිනම්, ඒවා විපාක ධර්ම ස්වභාවය ඇති ධර්මයන් වන්නේ කෙසේද? අභිඥා සිත් ආදිය මෙන් විපාක දීමට සුදුසු ස්වභාවයක් ඇති බැවිනි. 'යම් සමයක උපේක්ෂා සහගත උද්ධච්ච සම්ප්‍රයුක්ත අකුසල සිතක් උපදී ද... එහි විපාකයෙහි ඥානය අත්ථපටිසම්භිදාවයි' යනුවෙන් විභංග ප්‍රකරණයෙහි වදාළ දෙය ද, එම උද්ධච්ච සහගත සිත්වල විපාක දීමට ඇති සුදුසු බවම (ශක්‍යතාව) අරභයා වදාරන ලද්දක් විය යුතුය. එහෙත් මේ කරුණ මැනවින් විමසා බැලිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, මෙහිදී යමක් ප්‍රකාශ කිරීමට ඉඩක් ඇත. 'විපාකයෙහි' යන වචනය, 'විපාක ධර්ම' යන වචනය මෙන් විපාක දීමට සුදුසු බවක් පමණක් අදහස් නොකරන බැවිනි.

අකුසලපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අකුසල පද වර්ණනාව නිමවන ලදී.

අබ්‍යාකතපදං

අබ්‍යාකත පදය.

අහෙතුකකුසලවිපාකවණ්ණනා

අහේතුක කුසල විපාක වර්ණනාව.

431. තෙසු විපාකාබ්‍යාකතන්තිආදීනං ‘‘භාජෙත්වා දස්සෙතුං කතමෙ ධම්මා අබ්‍යාකතාතිආදි ආරද්ධ’’න්ති එතෙන සම්බන්ධො. තස්සාපීති එතස්ස ‘‘උප්පත්තිං දීපෙතුං කාමා…පෙ… ආදි වුත්ත’’න්ති එතෙන සම්බන්ධො. උපචිතත්තාති යථා අඤ්ඤස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකාභිමුඛං හොති තථා වඩ්ඪිතත්තා. රූපාදීනං පච්චයානං අඤ්ඤවිඤ්ඤාණසාධාරණත්තා අසාධාරණෙන වත්ථුනා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං සොතවිඤ්ඤාණන්ති නාමං උද්ධටං. චක්ඛාදීනං තික්ඛමන්දභාවෙ විඤ්ඤාණානං තික්ඛමන්දභාවා විසෙසපච්චයත්තා ච.

431. එහි 'විපාකාබ්‍යාකත' යනාදී පදයන්ගේ සම්බන්ධය 'බෙදා දක්වනු පිණිස කවර ධර්මයෝ අබ්‍යාකත වෙත්ද' යනාදී ආරම්භය සමඟ වේ. 'තස්සාපි' යන්නෙහි සම්බන්ධය 'උප්පත්තිම් දීපේතුං කාමා' (උත්පත්තිය දැක්වීමට කැමති වූවාහු) යන්න සමඟ වේ. 'උපචිතත්තා' යනු යම් සේ අන්‍ය කර්මයක විපාකය වළක්වා තමාගේ විපාකයට අභිමුඛ වන්නේද, එසේ වැඩුණු (පෝෂණය වූ) බැවිනි. රූප ආදී ප්‍රත්‍යයන් අන්‍ය විඤ්ඤාණයන්ට ද පොදු බැවින්, අසාධාරණ වූ වස්තුව (ඉන්ද්‍රියය) අනුව චක්ඛු විඤ්ඤාණය, සෝත විඤ්ඤාණය ආදී වශයෙන් නාමයන් දක්වන ලදී. ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ තියුණු හෝ මන්ද ස්වභාවය අනුව විඤ්ඤාණයන්ගේ තියුණු හෝ මන්ද භාවය සිදුවන බැවින් ඒවා විශේෂ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

චක්ඛුසන්නිස්සිතඤ්ච තං රූපවිජානනඤ්චාති චක්ඛුසන්නිස්සිතරූපවිජානනං. එවංලක්ඛණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. තත්ථ චක්ඛුසන්නිස්සිතවචනෙන රූපාරම්මණං අඤ්ඤවිඤ්ඤාණං පටික්ඛිපති. රූපවිජානනවචනෙන චක්ඛුනිස්සයෙ ඵස්සාදයො නිවත්තෙති. චක්ඛුරූපවචනෙහි ච නිස්සයතො ආරම්මණතො ච විජානනං විභාවෙති. රූපමත්තස්ස ආරම්මණස්ස ගහණං කිච්චමෙතස්සාති රූපමත්තාරම්මණරසං. ඣානඞ්ගවසෙනාති ඉදං ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජෙසු විජ්ජමානානං උපෙක්ඛාසුඛදුක්ඛෙකග්ගතානං ඣානඞ්ගිකත්තා ඉධාපි තංසදිසානං තදුපචාරං [Pg.125] කත්වා වුත්තං. න හි ඣානපච්චයත්තාභාවෙ ඣානඞ්ගතා අත්ථි. වුත්තඤ්හි ‘‘ඣානඞ්ගානි ඣානසම්පයුත්ත…පෙ… රූපානං ඣානපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.3.112). එතෙසඤ්ච ඣානපච්චයභාවො පටික්ඛිත්තො. යථාහ ‘‘අබ්‍යාකතං ධම්මං පටිච්ච අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති න ඣානපච්චයා. පඤ්චවිඤ්ඤාණසහගතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා’’තිආදි (පට්ඨා. 1.1.98). ඣානපච්චයත්තාභාවෙපි වෙදනාචිත්තට්ඨිතීනං උපෙක්ඛාදිභාවතො තථාභූතානං වචනෙ අඤ්ඤට්ඨානාභාවතො ච දුතියරාසිනිද්දෙසො.

චක්ඛු ප්‍රසාදය ඇසුරු කළා වූ ද, රූපය විශේෂයෙන් දැනගන්නා වූ ද යන අර්ථයෙන් 'චක්ඛු විඤ්ඤාණය' නම් වේ. චක්ඛු විඤ්ඤාණය එවැනි ලක්ෂණ ඇත්තකි. එහි 'චක්ඛුසන්නිස්සිත' යන වචනයෙන් රූපය අරමුණු කරන සම්පටිච්ඡන්න ආදී අන්‍ය විඤ්ඤාණ බැහැර කරයි. 'රූපවිජානන' යන වචනයෙන් චක්ඛු ප්‍රසාදය ඇසුරු කළ ඵස්ස ආදී සෙසු ධර්මයන් බැහැර කරයි. චක්ඛු සහ රූප යන වචන මගින් නිශ්‍රය (ඇස) සහ අරමුණ (රූපය) යන දෙක ඇසුරින් සිදුවන සුවිශේෂී දැනගැනීම ප්‍රකාශ කරයි. රූප මාත්‍රයක් වූ අරමුණ ගැනීම මෙහි කෘත්‍යය බැවින් 'රූපමත්තාරම්මණරස' නම් වේ. 'ධ්‍යාන අංග වශයෙන්' යන්න පංච විඤ්ඤාණ දසය හැර සෙසු සිත්හි පවතින උපේක්ෂා, සුඛ, දුක්ඛ, ඒකග්ගතා ධර්මයන් ධ්‍යාන අංග වන බැවින්, මෙහිදී ද (ද්විපංච විඤ්ඤාණයන්හි ද) එම ධර්මයන්ට සමාන වූ ධර්මයන් පවතින බැවින් උපචාර වශයෙන් වදාරන ලදී. මක්නිසාද යත්, ධ්‍යාන ප්‍රත්‍ය භාවයක් නැති තැන ධ්‍යාන අංග භාවයක් ද නැති බැවිනි. 'ධ්‍යාන අංග ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යැයි වදාරන ලදී. මෙම ද්විපංච විඤ්ඤාණවල ධ්‍යාන ප්‍රත්‍ය භාවය ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. 'අබ්‍යාකත ධර්මයක් නිසා අබ්‍යාකත ධර්මයක් උපදියි, එය ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යයෙන් නොවේ. පංච විඤ්ඤාණ සහගත එක් ස්කන්ධයක් නිසා ස්කන්ධ තුනක් උපදී' යනාදී වශයෙන් වදාළ බැවිනි. ධ්‍යාන ප්‍රත්‍ය භාවයක් නොමැති වුවද, වේදනාවන්ගේ සහ චිත්ත ස්ථිතීන්ගේ (ඒකග්ගතාවේ) උපේක්ෂා දී ස්වභාවය නිසාත්, එවැනි ස්වභාවයක් ඇති ධර්මයන් හැඳින්වීමට දෙවන රාශිය හැර වෙනත් තැනක් නොමැති නිසාත් මෙසේ දෙවන රාශියෙහි නිර්දේශ කරන ලදී.

436. වත්ථුපණ්ඩරත්තාති සයං කණ්හධම්මානං අප්පටිපක්ඛත්තා සභාවපරිසුද්ධානං පසාදහදයවත්ථුනිස්සයානං වසෙන පණ්ඩරසභාවං ජාතන්ති අධිප්පායො. අයං පන නයො චතුවොකාරෙ න ලබ්භතීති තත්ථ භවඞ්ගස්ස තතො නික්ඛන්තාකුසලස්ස ච පණ්ඩරතා න සියා, තස්මා තත්ථ පණ්ඩරතාය කාරණං වත්තබ්බං. සභාවො වායං චිත්තස්ස පණ්ඩරතාති.

436. ‘වස්තු පණ්ඩරත්තා’ යනු තමාම (සිත) අකුසල ධර්මයන්ට (කණ්හ ධර්ම) ප්‍රතිපක්ෂ නොවන බැවින්, ස්වභාවයෙන්ම පිරිසිදු වූ ප්‍රසාද රූප සහ හෘදය වස්තුව නිශ්‍රය කර ගැනීම නිසා දීප්තිමත් (පණ්ඩර) ස්වභාවයට පත් වූ බව අදහසයි. එහෙත් මෙම ක්‍රමය චතුවෝකාර භවයන්හි (අරූප ලෝකවල) වස්තු රූප නැති බැවින් අදාළ නොවේ. එහිදී භවංගයට හෝ එයින් උපදින අකුසලයන්ට වස්තුව නිසා ලැබෙන දීප්තිමත් බවක් (පණ්ඩරතාවයක්) නොතිබිය යුතුය. එබැවින් එහිදී සිතේ පණ්ඩර භාවයට හේතුව පැවසිය යුතුය. එනම්, සිතේ මෙම පිරිසිදු බව (පණ්ඩරතාව) සිතේම ස්වභාවය වන බවයි.

439. ඉදම්පීති පි-සද්දො ඨිතිමත්තසහිතං පුබ්බෙ වුත්තං විචිකිච්ඡාසහගතං අපෙක්ඛිත්වා වුත්තො. පකතියාති අනතික්කමනෙන. සොපි විසෙසො. කායප්පසාදං ඝට්ටෙත්වා පසාදපච්චයෙසු මහාභූතෙසු පටිහඤ්ඤතීති ආපාථං ගන්ත්වා පටිහඤ්ඤතීති අත්ථො. යථා ච ‘‘රූපං ආරබ්භ උප්පන්න’’න්ති වුත්තෙ න ආරම්මණුප්පාදානං පුබ්බාපරකාලතා හොති, එවමිධාපි ඝට්ටනපටිහනනෙසු දට්ඨබ්බං. උපමාපි උභයඝට්ටනදස්සනත්ථං වුත්තා, න නිස්සිතනිස්සයඝට්ටනානං පුබ්බාපරතාදස්සනත්ථං. එත්ථ ච බහිද්ධාති එතං නිදස්සනමත්තං. අජ්ඣත්තම්පි හි ආරම්මණං හොතීති. විඤ්ඤාණධාතුනිස්සයභූතෙහි වා අඤ්ඤං ‘‘බහිද්ධා’’ති වුත්තං. පටිඝට්ටනානිඝංසො බලවා හොති, තතො එව ඉට්ඨානිට්ඨඵොට්ඨබ්බසමායොගෙ සුඛදුක්ඛපච්චයා ධාතුඅනුග්ගහධාතුක්ඛොභා චිරං අනුවත්තන්ති.

439. 'ඉදම්පි' යන්නෙහි 'පි' ශබ්දය, ස්ථිතිය පමණක් සහිතව පෙර කියන ලද විචිකිච්ඡාව සහගත සිත අපේක්ෂාවෙන් පවසන ලදී. 'පකතියා' යනු ඉක්මවා නොයෑමෙනි. එයද විශේෂයකි. කාය ප්‍රසාදය ගැටී, ප්‍රසාදයට හේතු වූ මහා භූතයන්හි හැපෙයි යනු අරමුණ හමුවට පැමිණ ගැටෙයි යන්නයි. 'රූපය අරමුණු කොට උපන්නේය' යැයි කී කල අරමුණ ගැනීම හා සිත ඉපදීම අතර පෙර පසු බවක් නොමැති සේම, මෙහිද ගැටීම හා හැපීම සම්බන්ධයෙන් එලෙසම දත යුතුය. උපමාව ද (මිටිය හා පුළුන් වැනි) දෙපසම ගැටීම දැක්වීම පිණිස පවසන ලදී, නිශ්‍රිත හා නිශ්‍රය ගැටීමේ පෙර පසු බව දැක්වීමට නොවේ. මෙහි 'බහිද්ධා' (බාහිර) යනු නිදර්ශනයක් පමණි. මන්ද අභ්‍යන්තරය ද අරමුණක් වන බැවිනි. නැතහොත් විඥාන ධාතුවට නිශ්‍රය වූ මහා භූතයන්ට වඩා අන්‍ය වූ දේ 'බාහිර' ලෙස පවසන ලදී. ගැටීමේ පීඩනය ප්‍රබල වේ. එබැවින්ම ඉෂ්ට හෝ අනිෂ්ට ස්පර්ශ සංයෝගයේදී සැප හෝ දුක් වේදනාවට හේතු වූ ධාතූන්ගේ අනුග්‍රහය හෝ කැළඹීම බොහෝ වේලාවක් පවතියි.

455. අඤ්ඤෙසං චිත්තානං සභාවසුඤ්ඤතසබ්භාවා මනොධාතුභාවො ආපජ්ජතීති චෙ? න, විසෙසසබ්භාවා. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනඤ්හි චක්ඛාදිනිස්සිතතා චක්ඛාදීනං සවිසයෙසු දස්සනාදිප්පවත්තිභාවතා ච විසෙසො. මනොවිඤ්ඤාණස්ස පන අනඤ්ඤනිස්සයමනොපුබ්බඞ්ගමතාය අඤ්ඤනිස්සයවිඤ්ඤාණස්ස අනන්තරපච්චයත්තාභාවෙන මනොද්වාරනිග්ගමනමුඛභාවාභාවතො ච සාතිසයවිජානනකිච්චතා විසෙසො. තබ්බිසෙසවිරහා මනොමත්තා ධාතු [Pg.126] මනොධාතූති තිවිධා මනොධාතු එව වුච්චති, න විසෙසමනො. තස්මා එත්ථ මනො එව ධාතු මනොධාතූති එව-සද්දො මත්තසද්දත්ථො දට්ඨබ්බො. විසෙසනිවත්තනත්ථො හි සො විඤ්ඤාණස්සාති. මනොද්වාරනිග්ගමනපවෙසමුඛභාවතො පන මනොධාතුයා විජානනවිසෙසවිරහො දට්ඨබ්බො, තතො එව මනොවිඤ්ඤාණන්තිපි න වුච්චති. න හි තං විඤ්ඤාණං මනතො පවත්තං මනසො පච්චයො, නාපි මනසො පච්චයභූතං මනතො පවත්තං, දස්සනාදීනං පන පච්චයො, තෙහි ච පවත්තං තෙසං පුරෙචරං අනුචරඤ්චාති. සම්මාසඞ්කප්පොති අවචනං මහාවිපාකානං විය ජනකසදිසත්තාභාවතො. තත්ථ හි තිහෙතුකතො දුහෙතුකම්පි උප්පජ්ජමානං සම්මාසඞ්කප්පතාදීහි සදිසං සහෙතුකතායාති. පඤ්චවිඤ්ඤාණසොතෙති එත්ථ යථා පගුණං ගන්ථං සජ්ඣායන්තො සජ්ඣායසොතෙ පතිතං කඤ්චි කඤ්චි වාචනාමග්ගං න සල්ලක්ඛෙති, එවං තථාගතස්ස අසල්ලක්ඛණා නාම නත්ථි, න ච පඤ්චවිඤ්ඤාණසොතෙ ඣානඞ්ගාභාවො ඉධ අවචනස්ස කාරණං. යදි තදනන්තරං නිද්දෙසො තංසොතපතිතතා, ඉතො පරෙසං ද්වින්නං මනොවිඤ්ඤාණධාතූනං තංසොතපතිතතා න සියා. තස්මා පඤ්චවිඤ්ඤාණානං විය අහෙතුකතාය මග්ගපච්චයවිරහා ච විජ්ජමානෙසුපි විතක්කවිචාරෙසු ඣානඞ්ගධම්මානං දුබ්බලත්තා පඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු විය අගණනුපගභාවා ච පඤ්චවිඤ්ඤාණසොතපතිතතා. තතො එව හි අහෙතුකකිරියත්තයෙපි ඣානඞ්ගානි බලානි ච සඞ්ගහවාරෙ න උද්ධටානි, ඣානපච්චයකිච්චමත්තතො පන පට්ඨානෙ දුබ්බලානං එත්ථ විතක්කාදීනං ඣානපච්චයතා වුත්තා.

455. පංචද්වාරාවජ්ජනය හා සම්පටිච්ඡනය යන සිත් හැර සෙසු සිත්වල ද ස්වභාව ශුන්‍යතාවය විද්‍යමාන වන බැවින් ඒ සිත් ද මනෝධාතු බවට පත්විය යුතු නොවේ ද? නැත, විශේෂ වූ දැනීමේ කෘත්‍යයක් විද්‍යමාන වන බැවිනි. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීන්ගේ චක්ඛු ආදී වස්තූන් කෙරෙහි රඳා පවතින බව ද චක්ඛු ආදී වස්තූන්ගේ තමන්ගේ අරමුණු වූ රූපාදිය දැනගැනීම හෙවත් දර්ශනාදී කෘත්‍යයන්හි පැවැත්ම ද විශේෂත්වයකි. මනෝවිඤ්ඤාණයට වූ කලී වෙනත් ආශ්‍රයක් නොමැතිව මනසම පූර්වංගම කොට ඇති බැවින් ද, අන්‍ය ආශ්‍රය ඇති විඤ්ඤාණයට අනන්තර ප්‍රත්‍යය නොවන බැවින් ද, මනෝද්වාරයෙන් පිටතට නික්මෙන ප්‍රවේශයක් (මගක්) නොමැති බැවින් ද, එහි විශේෂ වූ දැනීමේ කෘත්‍යය මනෝධාතුවට වඩා ප්‍රබල වේ. එම විශේෂ දැනීමෙන් තොර වූ හුදු දැනීමක් පමණක් වන ධාතුව මනෝධාතුව යයි කියනු ලැබේ. එබැවින් පංචද්වාරාවජ්ජනය හා සම්පටිච්ඡනය යන ත්‍රිවිධ සිත මනෝධාතු ලෙසම හඳුන්වනු ලබන අතර, එය විශේෂ මනසක් ලෙස නොහැඳින්වේ. එබැවින් මෙහි 'මනෝ එව ධාතු' (මනසම ධාතුව) යන තැන 'එව' ශබ්දය 'මත්ත' (පමණක්) යන අර්ථයෙන් දත යුතුය. එය විඤ්ඤාණයෙහි වූ විශේෂත්වය බැහැර කිරීම පිණිස යෙදී ඇත. මනෝද්වාරයෙන් නික්මෙන හා පිවිසෙන මගක් වන බැවින් මනෝධාතුව කෙරෙහි විශේෂ දැනීමක් නොමැති බව දත යුතුය, එබැවින් එය මනෝවිඤ්ඤාණය යයි ද නොකියනු ලැබේ. එම විඤ්ඤාණය මනස නිසා හටගෙන මනසට ප්‍රත්‍යය නොවේ, මනසට ප්‍රත්‍යය වී මනසින් හටගත්තක් ද නොවේ. එහෙත් එය දර්ශනාදී කෘත්‍යයන්ට ප්‍රත්‍යය වේ, ඒවා මගින් හටගනී, ඒවාට පෙරටුගාමීව හා පසුව පවතී. 'සම්මාසංකප්ප' යයි වදාරා නොමැති වීම, මහා විපාකයන්ට මෙන් ජනක සිතට (කුසලයට) සමාන නොවන බැවිනි. එහි තිහේතුක සිතකින් ද්විහේතුක සිතක් උපන්න ද සහේතුක බැවින් සම්මාසංකප්ප ආදී ධර්මයන්ගෙන් සමාන වේ. පංචවිඤ්ඤාණ සෝතයෙහි වූ කලී පුරුදු කරන ලද ග්‍රන්ථයක් සජ්ඣායනා කරන්නෙකුට සජ්ඣායනා වේගයෙහි වැටුණු යම් යම් වචන මග හැරී ගිය ද, තථාගතයන් වහන්සේට එවැනි මග හැරීමක් නොමැත. පංචවිඤ්ඤාණ සෝතයෙහි ධ්‍යානාංග නොමැති වීම මෙහි සම්පටිච්ඡනය පිළිබඳව වදාරා නොමැති වීමට හේතුවක් නොවේ. පංචවිඤ්ඤාණයට අනතුරුව එහි නිර්දේශය කර ඇති බැවින් එය පංචවිඤ්ඤාණ සෝතයට ඇතුළත් වන්නේ නම්, ඉන් පසුව එන මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු දෙකට ද එම සෝතයට ඇතුළත් වීමට නොහැකි වනු ඇත. එබැවින් පංචවිඤ්ඤාණයන් මෙන් අහේතුක බැවින් ද, මග්ගප්‍රත්‍යය නොමැති බැවින් ද, විතක්ක විචාර පවතින මුත් ධ්‍යානාංග ධර්මයන් දුර්වල බැවින් ද, පංචවිඤ්ඤාණයන් මෙන් ගණනයට නොගැනෙන බැවින් ද මෙය පංචවිඤ්ඤාණ සෝතයට ඇතුළත් වේ. එබැවින් අහේතුක ක්‍රියා සිත් තුනෙහි ද ධ්‍යානාංග හා බලධර්මයන් සංගහ වාරයෙහි වදාරා නැත. එහෙත් පට්ඨානයෙහි ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය කෘත්‍යයක් පමණක් සලකා මෙහි දුර්වල වූ විතක්ක ආදීන්ට ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය බව වදාරන ලදී.

469. සමානවත්ථුකං අනන්තරපච්චයං ලභිත්වා උප්පජ්ජමානං සන්තීරණං මනොධාතුතො බලවතරං හොතීති තං යථාරම්මණං ආරම්මණරසං අනුභවන්තං ඉට්ඨෙ සොමනස්සසහගතං හොති, ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙ උපෙක්ඛාසහගතං සාතිසයානුභවත්තා, තස්මා ‘‘අයඤ්හි ඉට්ඨාරම්මණස්මිං යෙවා’’තිආදි වුත්තං. වොට්ඨබ්බනං පන සතිපි බලවභාවෙ විපාකප්පවත්තිං නිවත්තෙත්වා විසදිසං මනං කරොන්තං මනසිකාරකිච්චන්තරයොගතො විපාකො විය අනුභවනමෙව න හොතීති සබ්බත්ථ උපෙක්ඛාසහගතමෙව හොති, තථා පඤ්චද්වාරාවජ්ජනං මනොද්වාරාවජ්ජනඤ්ච කිච්චවසෙන අපුබ්බත්තා.

469. සමාන වස්තුවක් (හෘදය වස්තුව) ඇසුරු කරමින් හා අනන්තර ප්‍රත්‍යය ලබා උපදින්නා වූ සන්තීරණ සිත මනෝධාතුවට වඩා ප්‍රබල වේ. එබැවින් එය අරමුණේ රසය අනුභව කරමින් ඉෂ්ටාරම්මණයේදී සෝමනස්ස සහගතව ද, ඉෂ්ට මධ්‍යස්ථ අරමුණේදී උපෙක්ඛා සහගතව ද උපදියි. එහි විශේෂ විඳීමක් පවතින බැවින් 'මෙය ඉෂ්ටාරම්මණයෙහිම වේ' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. වොට්ඨබ්බනය (මනෝද්වාරාවජ්ජනය) ප්‍රබල වුවද, විපාක ප්‍රවෘත්තිය නවත්වා වෙනත් ජවන සිතක් ඇති කිරීමට මනසිකාර කෘත්‍යයක යෙදෙන බැවින්, විපාකයක් මෙන් විඳීමක් පමණක් නොවී සෑම තැනදීම උපෙක්ඛා සහගතම වේ. එසේම පංචද්වාරාවජ්ජනය හා මනෝද්වාරාවජ්ජනය කෘත්‍ය වශයෙන් අමුතු දෙයක් බැවින් ද උපෙක්ඛා සහගත වේ.

අහෙතුකකුසලවිපාකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අහේතුක කුසල විපාක වර්ණනාව නිමවා ලදි.

අට්ඨමහාවිපාකචිත්තවණ්ණනා

අටමහාවිපාක චිත්ත වර්ණනාව

498. අලොභො [Pg.127] අබ්‍යාකතමූලන්තිආදීසු කුසලපක්ඛෙ තාව අලොභාදොසානං නිද්දෙසෙසු ‘‘යො තස්මිං සමයෙ අලොභො අලුබ්භනා…පෙ… අලොභො කුසලමූල’’න්ති (ධ. ස. 32), ‘‘යො තස්මිං සමයෙ අදොසො අදුස්සනා…පෙ… අදොසො කුසලමූල’’න්ති (ධ. ස. 33) ච වුත්තත්තා ඉධාපි තංනිද්දෙසෙසු ‘‘අලොභො අබ්‍යාකතමූල’’න්ති ‘‘අදොසො අබ්‍යාකතමූල’’න්ති වචනං යුජ්ජෙය්‍ය. පඤ්ඤින්ද්‍රියාදිනිද්දෙසෙසු පන ‘‘පඤ්ඤාරතනං අමොහො ධම්මවිචයො සම්මාදිට්ඨී’’ති (ධ. ස. 34, 37) එවං තත්ථපි වුත්තං, න වුත්තං ‘‘අමොහො කුසලමූල’’න්ති. තස්මා ඉධාපි ‘‘අමොහො අබ්‍යාකතමූල’’න්ති පාඨෙන න භවිතබ්බං සියා. අලොභාදොසානං විය අමොහස්සපි අබ්‍යාකතමූලදස්සනත්ථං පනෙතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අවිඤ්ඤත්තිජනකතොති කායවචීකම්මද්වාරනිවාරණං කරොති. අවිපාකධම්මතොති මනොකම්මද්වාරනිවාරණඤ්ච. විපාකධම්මානඤ්හි කම්මද්වාරං වුත්තන්ති. තථා අප්පවත්තිතොති දානාදිපුඤ්ඤකිරියභාවෙන අප්පවත්තිතො. එතෙන පුඤ්ඤකිරියවත්ථුභෙදමෙව නිවාරෙති.

498. අලෝභය අබ්‍යාකෘත මූලයකි යනාදී තැන්හි, ප්‍රථමයෙන් කුසල පක්ෂයේ අලෝභ අදෝස නිර්දේශයන්හි 'එම සමයෙහි අලෝභය වේ ද... අලෝභය කුසල මූලයකි' යයි ද 'එම සමයෙහි අදෝසය වේ ද... අදෝසය කුසල මූලයකි' යයි ද වදාළ බැවින්, මෙහි ද එම නිර්දේශයන්හි 'අලෝභය අබ්‍යාකෘත මූලයකි', 'අදෝසය අබ්‍යාකෘත මූලයකි' යයි වදාළේ නම් සුදුසුය. පඤ්ඤින්ද්‍රිය ආදී නිර්දේශයන්හි 'ප්‍රඥා රත්නය, අමෝහය, ධර්මවිචය, සම්මාදිට්ඨිය' යයි වදාළ ද එහි 'අමෝහය කුසල මූලයකි' යයි වදාරා නැත. එබැවින් මෙහි ද 'අමෝහය අබ්‍යාකෘත මූලයකි' යන පාඨය නොතිබිය යුතුය. එහෙත් අලෝභ අදෝසයන් මෙන් අමෝහය ද අබ්‍යාකෘත මූලයක් බව දැක්වීම සඳහා මෙය වදාළ බව දත යුතුය. 'අවිඤ්ඤත්තිජනකතෝ' යන්නෙන් කායවචී කර්මද්වාරයන් වැළැක්වීම කරන බව ද, 'අවිපාකධම්මතෝ' යන්නෙන් මනෝකර්මද්වාරය වැළැක්වීම කරන බව ද කියවේ. විපාක ධර්මයන්ට කර්මද්වාරයන් ඇති බව වදාළ බැවිනි. එමෙන්ම 'තථා අප්පවත්තිතෝ' යන්නෙන් දානාදී පුණ්‍ය ක්‍රියා වශයෙන් නොපවතින බැවින්, මෙයින් පුණ්‍ය ක්‍රියා වස්තු භේදයම වළක්වයි.

බලවපච්චයෙහීති පයොගෙන විනා නිප්ඵන්නෙහි ආරම්මණාදිපච්චයෙහි. අසඞ්ඛාරිකාදීසු හි යෙන කෙනචි චිත්තෙන කම්මෙ ආයූහිතෙ අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තපච්චුපට්ඨානෙ පටිසන්ධි උප්පජ්ජමානා අසඞ්ඛාරිකා හොති, සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කම්මාදිපච්චුපට්ඨානෙ සසඞ්ඛාරිකා. භවඞ්ගචුතියො පන පටිසන්ධිසදිසාව. තදාරම්මණඤ්ච කුසලාකුසලානි විය අසඞ්ඛාරිකං සසඞ්ඛාරිකඤ්ච දට්ඨබ්බන්ති. එතෙසු බලවං දුබ්බලඤ්ච විචාරෙතුං ‘‘තත්ථ සබ්බෙපි සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තා’’තිආදිමාහ. කාලවසෙන පන පරිණමතීති අප්පායුකසංවත්තනිකකම්මබහුලෙ කාලෙ තංකම්මසහිතසන්තානජනිතසුක්කසොණිතපච්චයානං තංමූලකානං චන්දසූරියවිසමපරිවත්තාදිජනිතඋතාහාරාදිවිසමපච්චයානඤ්ච වසෙන පරිණමති.

බලවත් ප්‍රත්‍යයන් නිසා යනු (ප්‍රයෝග) උත්සාහයකින් තොරව සිදුවන්නා වූ අරමුණු ආදී ප්‍රත්‍යයන් මගිනි. අසංඛාරික ආදී සිත් පිළිබඳව යම් කිසි සිතකින් කර්ම රැස් කරන කල්හි, අසංඛාරිකව (ප්‍රයෝගයකින් තොරව) අරමුණු ආදී ප්‍රත්‍ය සමූහයාගේ හේතුවෙන් කර්මය, කර්ම නිමිත්ත හෝ ගති නිමිත්ත යන මේවා ඉදිරිපත් වන කල්හි හටගන්නා ප්‍රතිසන්ධිය අසංඛාරික වේ. සසංඛාරිකව (ප්‍රයෝග සහිතව) කර්මාදිය ඉදිරිපත් වන කල්හි ප්‍රතිසන්ධිය සසංඛාරික වේ. භවාංග සහ චුති සිත් ද ප්‍රතිසන්ධියට සමානමය. තදාරම්මණය ද කුසල් අකුසල් මෙන් අසංඛාරික සහ සසංඛාරික වශයෙන් දත යුතුය. මේ (මහා විපාක අට) අතුරින් බලවත් සහ දුබල සිත් විමසනු පිණිස 'එහි සියලුම සර්වඥ බෝධිසත්වවරු' යනාදිය වදාළහ. කාලයේ වසයෙන් වෙනස් වේ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, අල්පායුෂ්ක වීමට හේතු වන කර්ම බහුල කාලයක දී එම කර්මය හා බැඳුණු සන්තානයෙහි හටගත් ශුක්‍ර ශෝණිත ප්‍රත්‍යයන්ගේ ද, එම අල්පායුෂ්ක කර්මය මුල් කරගත් චන්ද්‍ර සූර්යයන්ගේ විෂම හැසිරීම් නිසා හටගන්නා උතු හා ආහාර ආදී විෂම ප්‍රත්‍යයන්ගේ ද බලපෑමෙන් (ශරීර ප්‍රකෘතිය) වෙනස් වන බවයි.

විපාකුද්ධාරකථාවණ්ණනා

විපාක උද්ධාර කථා වර්ණනාව (විපාක වෙන්කර දැක්වීමේ විග්‍රහය).

යතො යත්තකො ච විපාකො හොති, යස්මිඤ්ච ඨානෙ විපච්චති, තං දස්සෙතුං විපාකුද්ධාරකථා ආරද්ධා. එත්ථෙවාති එකාය චෙතනාය කම්මෙ ආයූහිතෙයෙව. දුහෙතුකපටිසන්ධිවසෙන ද්වාදසකමග්ගොපි හොති[Pg.128], ද්වාදසකප්පකාරොපීති අත්ථො. අහෙතුකපටිසන්ධිවසෙන අහෙතුකට්ඨකම්පි. අසඞ්ඛාරිකසසඞ්ඛාරිකානං සසඞ්ඛාරිකඅසඞ්ඛාරිකවිපාකසඞ්කරං අනිච්ඡන්තො දුතියත්ථෙරො ‘‘ද්වාදසා’’තිආදිමාහ. පුරිමස්ස හි පච්චයතොසසඞ්ඛාරිකඅසඞ්ඛාරිකභාවො, ඉතරෙසං කම්මතො. තතියො තිහෙතුකතො දුහෙතුකම්පි අනිච්ඡන්තො ‘‘දසා’’තිආදිමාහ.

කවර හේතුවකින් කොපමණ විපාකයක් කොතැනක දී සිදුවේදැයි දැක්වීම පිණිස විපාක උද්ධාර කථාව ආරම්භ කරන ලදී. 'මෙහිම' යනු එක් චේතනාවකින් කර්මය රැස් කරන කල්හිමය. ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් දොළොස් වැදෑරුම් විපාක ද, දොළොස් වැදෑරුම් ආකාර ද වේ යන අර්ථයයි. අහේතුක ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් අහේතුක විපාක අට ද වේ. අසංඛාරික සහ සසංඛාරික කුසල් කර්මයන්ගේ විපාක වශයෙන් සසංඛාරික සහ අසංඛාරික විපාක මිශ්‍ර වීම පිළි නොගන්නා දෙවන ස්ථවිරයන් වහන්සේ (මහාදත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ) 'දොළොසකි' යනාදිය වදාළහ. පළමු ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ අදහසට අනුව ප්‍රත්‍යයන්ගේ බලපෑමෙන් (පවති අවස්ථාවේ බලවත් හෝ දුබල ප්‍රත්‍ය නිසා) සසංඛාරික හෝ අසංඛාරික බව ඇති වේ. සෙසු ස්ථවිරයන්ගේ මතය අනුව එය කර්මය නිසාම වේ. තෙවන ස්ථවිරයන් වහන්සේ (මහාධම්මරක්ඛිත ස්ථවිරයන් වහන්සේ) තිහේතුක කර්මයෙන් ද්විහේතුක විපාක ලැබීම ද පිළි නොගනිමින් 'දහයකි' යනාදිය වදාළහ.

ඉමස්මිං විපාකුද්ධාරට්ඨානෙ කම්මපටිසන්ධිවවත්ථානත්ථං සාකෙතපඤ්හං ගණ්හිංසු. කම්මවසෙන විපාකස්ස තංතංගුණදොසුස්සදනිමිත්තතං දස්සෙතුං උස්සදකිත්තනං ගණ්හිංසු. හෙතුකිත්තනං ඉධ පඨමත්ථෙරස්ස අධිප්පායෙන වුත්තං. දුතියත්ථෙරවාදාදීසු විසෙසං තත්ථ තත්ථෙව වක්ඛාමි. ඤාණස්ස ජච්චන්ධාදිවිපත්තිනිමිත්තපටිපක්ඛභාවතො තිහෙතුකං අතිදුබ්බලම්පි සමානං පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪන්තං දුහෙතුකං ආකඩ්ඪෙය්‍යාති ‘‘අහෙතුකා න හොතී’’ති ආහ. යං පන පටිසම්භිදාමග්ගෙ සුගතියං ජච්චන්ධබධිරාදිවිපත්තියා අහෙතුකඋපපත්තිං වජ්ජෙත්වා ගතිසම්පත්තියා සහෙතුකොපපත්තිං දස්සෙන්තෙන ‘‘ගතිසම්පත්තියා ඤාණසම්පයුත්තෙ කතමෙසං අට්ඨන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොති’’ච්චෙව (පටි. ම. 1.232) වුත්තං. තෙන ඤාණවිප්පයුත්තෙන කම්මුනා ඤාණසම්පයුත්තපටිසන්ධි න හොතීති දීපිතං හොති. අඤ්ඤථා ‘‘සත්තන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොතී’’ති ඉදම්පි වුච්චෙය්‍ය. තථා හි ‘‘ගතිසම්පත්තියා ඤාණසම්පයුත්තෙ කතමෙසං අට්ඨන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොති? කුසලස්ස කම්මස්ස ජවනක්ඛණෙ තයො හෙතූ කුසලා තස්මිං ඛණෙ ජාතචෙතනාය සහජාතපච්චයා හොන්ති. තෙන වුච්චති කුසලමූලපච්චයාපි සඞ්ඛාරා. නිකන්තික්ඛණෙ ද්වෙ හෙතූ අකුසලා තස්මිං ඛණෙ ජාතචෙතනාය සහජාතපච්චයා හොන්ති. තෙන වුච්චති අකුසලමූලපච්චයාපි සඞ්ඛාරා. පටිසන්ධික්ඛණෙ තයො හෙතූ අබ්‍යාකතා තස්මිං ඛණෙ ජාතචෙතනාය සහජාතපච්චයා හොන්ති. තෙන වුච්චති නාමරූපපච්චයාපි විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයාපි නාමරූප’’න්ති විස්සජ්ජිතං ඤාණසම්පයුත්තොපපත්තියං.

මෙම විපාක උද්ධාර කථාවේ දී කර්මය හා ප්‍රතිසන්ධිය වෙන්කර දැක්වීම සඳහා (පැරණි අටුවාචාරීන් වහන්සේලා) සාකේත ප්‍රශ්නය ගෙනහැර දැක්වූහ. කර්මයේ බලපෑමෙන් විපාකයෙහි ඒ ඒ ගුණ (අලෝභාදිය) සහ දෝෂ (ලෝභාදිය) අධික වීමේ හේතුව දැක්වීම පිණිස 'උස්සද' (අධික බව) පිළිබඳ විස්තරය ගත්හ. මෙහි 'හේතු' දැක්වීම පළමු ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ (තිපිටක චූළනාග ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ) අදහස අනුව කරන ලද්දකි. දෙවන ස්ථවිරවාදය ආදියෙහි ඇති විශේෂ කරුණු ඒ ඒ තැන්වල දී කියන්නෙමි. ඥානය (ප්‍රඥාව) ජාත්‍යන්ධ බව ආදී විපත්තීන්ගේ හේතූන්ට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින්, තිහේතුක කර්මය ඉතා දුබල වුවද ප්‍රතිසන්ධියක් ඇද දෙන කල්හි ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධියක්ම ලබා දෙනු ඇතැයි සලකා 'අහේතුක නොවේ' යයි වදාළහ. පටිසම්භිදාමග්ග පාලියෙහි සුගති භවයෙහි ජාත්‍යන්ධ, ජාත්‍යබධිරාදී විපත්ති ගෙන දෙන අහේතුක උප්පත්තිය හැර, ගති සම්පත්තියෙහි සහේතුක උප්පත්තිය දක්වමින් 'ගති සම්පත්තිය ඇති කල්හි ඥානසම්ප්‍රයුක්ත සිත්වල කවර හේතු අටක ප්‍රත්‍යයෙන් උප්පත්තිය වේද' යන්න වදාරන ලදී. එයින් පැහැදිලි වන්නේ ඥානවිප්‍රයුක්ත කර්මයකින් ඥානසම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති නොවන බවයි. එසේ නොවේ නම් 'හේතු හතක ප්‍රත්‍යයෙන් උප්පත්තිය වේ' යන්න ද කිව යුතුව තිබුණි. එය මෙසේ විස්තර වේ: ඥානසම්ප්‍රයුක්ත උප්පත්තියක දී කුසල් කර්මයේ ජවන අවස්ථාවේ කුසල් හේතු තුනක් එම අවස්ථාවේ උපන් චේතනාවට සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. එබැවින් 'කුසලමූල ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයෝ වෙති' යයි කියනු ලැබේ. නිකන්ති (තෘෂ්ණාවෙන් ඇලෙන) අවස්ථාවේ අකුසල් හේතු දෙකක් එම චේතනාවට සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. එබැවින් 'අකුසලමූල ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයෝ වෙති' යයි කියනු ලැබේ. ප්‍රතිසන්ධි අවස්ථාවේ අබ්‍යාකෘත හේතු තුනක් සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. එබැවින් 'නාමරූප ප්‍රත්‍යයෙන් විඤ්ඤාණය ද, විඤ්ඤාණ ප්‍රත්‍යයෙන් නාමරූපය ද වේ' යයි ඥානසම්ප්‍රයුක්ත උප්පත්තිය පිළිබඳව පිළිතුරු දෙන ලදී.

එවං ඤාණවිප්පයුත්තතො ඤාණසම්පයුත්තුපපත්තියා ච විජ්ජමානාය ‘‘ගතිසම්පත්තියා ඤාණසම්පයුත්තෙ කතමෙසං සත්තන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොති? කුසලස්ස කම්මස්ස ජවනක්ඛණෙ ද්වෙ හෙතූ කුසලා’’ති වත්වා අඤ්ඤත්ථ ච පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව සක්කා විස්සජ්ජනං කාතුන්ති. යථා [Pg.129] පන ‘‘ඤාණසම්පයුත්තෙ සත්තන්නං හෙතූනං පච්චයා’’ති අවචනතො ඤාණවිප්පයුත්තතො ඤාණසම්පයුත්තා පටිසන්ධි න හොති, එවං ‘‘ගතිසම්පත්තියා ඤාණවිප්පයුත්තෙ ඡන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොති’’ච්චෙව (පටි. ම. 1.233) වත්වා ‘‘සත්තන්නං හෙතූනං පච්චයා’’ති අවචනතො ඤාණසම්පයුත්තතො ඤාණවිප්පයුත්තාපි පටිසන්ධි න හොතීති ආපන්නං. එත්ථාපි හි න න සක්කා කම්මනිකන්තික්ඛණෙසු තයො ච ද්වෙ ච හෙතූ යොජෙත්වා පටිසන්ධික්ඛණෙ ද්වෙ යොජෙතුන්ති. ඉමස්ස පන ථෙරස්ස අයමධිප්පායො සියා ‘‘කම්මසරික්ඛකවිපාකදස්සනවසෙන ඉධ පාඨො සාවසෙසො කථිතො’’ති. ‘‘ඤාණසම්පයුත්තෙ අට්ඨන්නං හෙතූනං පච්චයා’’ති එත්ථාපි පාඨස්ස සාවසෙසතාපත්තීති චෙ? න, දුබ්බලස්ස දුහෙතුකකම්මස්ස ඤාණසම්පයුත්තවිපාකදානෙ අසමත්ථත්තා. තිහෙතුකස්ස පන අහෙතුකවිපච්චනෙ විය දුහෙතුකවිපච්චනෙපි නත්ථි සමත්ථතාවිඝාතොති. ආරම්මණෙන වෙදනා පරිවත්තෙතබ්බාති සන්තීරණතදාරම්මණෙ සන්ධාය වුත්තං. විභාගග්ගහණසමත්ථතාභාවතො හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තෙසු උපෙක්ඛාසහගතානෙව හොන්ති, කායවිඤ්ඤාණඤ්ච සුඛසහගතමෙව පටිඝට්ටනාවිසෙසෙනාති.

මෙසේ ඥානවිප්‍රයුක්ත කර්මයෙන් ඥානසම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රතිසන්ධියක් ලැබෙන්නේ නම්, 'ගති සම්පත්තියේ දී ඥානසම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රතිසන්ධිය කවර හේතු හතක ප්‍රත්‍යයෙන් වේද, කුසල් කර්මයේ ජවන අවස්ථාවේ කුසල් හේතු දෙකකි' යනාදී වශයෙන් වදාරා සෙසු අවස්ථාවල ද පෙර පරිදිම පිළිතුරු දීමට හැකියාව තිබුණි. ඥානසම්ප්‍රයුක්ත අවස්ථාවේ හේතු හතක් ගැන සඳහන් නොකළ බැවින් ඥානවිප්‍රයුක්ත කර්මයෙන් ඥානසම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති නොවේ. එසේම 'ගති සම්පත්තියේ දී ඥානවිප්‍රයුක්ත සිත්හි හේතු හයක ප්‍රත්‍යයෙන් උප්පත්තිය වේ' යයි වදාරා ඇති බැවින්, හේතු හතක් ගැන නොකී නිසා ඥානසම්ප්‍රයුක්ත කර්මයෙන් ඥානවිප්‍රයුක්ත ප්‍රතිසන්ධියක් ද ඇති නොවන බවට කරුණු යෙදී ඇත. මෙහිදී ද කර්මය හා නිකන්ති අවස්ථාවල හේතු තුනක් හා දෙකක් යොදා ප්‍රතිසන්ධි අවස්ථාවේ හේතු දෙකක් යෙදීමට නොහැකි බවක් නැත (එය කළ හැකිය). එහෙත් මෙම ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ අදහස වන්නට ඇත්තේ කර්මයට සමාන විපාක දැක්වීම් වශයෙන් මෙහි අසම්පූර්ණ පාඨයක් දේශනා කරන ලද බවයි. 'ඥානසම්ප්‍රයුක්ත අවස්ථාවේ හේතු අටක ප්‍රත්‍යයෙන්' යන මෙහි ද පාඨය අසම්පූර්ණ වීමේ දෝෂයක් වන්නේදැයි ඇසුවහොත්, නැතැයි කියමු. මන්ද යත් දුබල ද්විහේතුක කර්මයකට ඥානසම්ප්‍රයුක්ත විපාකයක් දීමට ශක්තියක් නොමැති බැවිනි. එහෙත් තිහේතුක කර්මයකට අහේතුක විපාකයක් දිය හැකි සේම ද්විහේතුක විපාකයක් දීමේ ශක්තියට බාධාවක් නැත. 'අරමුණ අනුව වේදනාව වෙනස් කළ යුතුය' යන්න වදාරන ලද්දේ සන්තීරණ හා තදාරම්මණ සිත් පිළිබඳවය. මන්ද යත් වෙන්කර හඳුනාගැනීමේ ශක්තියක් නොමැති බැවින් චක්ඛු විඤ්ඤාණය ආදිය ඉෂ්ට, ඉෂ්ට-මධ්‍යස්ථ අරමුණුවල දී උපේක්ෂා සහගතම වේ. කාය විඤ්ඤාණය පමණක් ස්පර්ශයේ විශේෂත්වය නිසා සුඛ සහගතම වන බව දත යුතුය.

විසෙසවතා කාලෙන තදාරම්මණපච්චයසබ්බජවනවතා විපාකප්පවත්තිං දස්සෙතුං ‘‘සංවරාසංවරෙ…පෙ… උපගතස්සා’’ති වුත්තං අඤ්ඤකාලෙ පඤ්චවිඤ්ඤාණාදිපරිපුණ්ණවිපාකප්පවත්තිඅභාවා. කක්කටක…පෙ… භවඞ්ගොතරණන්ති එතෙන ඉදං දස්සෙති – කෙදාරෙ පූරෙත්වා නදීපවෙසනමග්ගභූතං මාතිකං අප්පවිසිත්වා කක්කටකමග්ගාදිනා අමග්ගෙන නදීඔතරණං විය චිත්තස්ස ජවිත්වා භවඞ්ගප්පවෙසනමග්ගභූතෙ තදාරම්මණෙ අනුප්පන්නෙ මග්ගෙන විනා භවඞ්ගොතරණන්ති.

විශේෂ වූ කාලයෙහි තදාරම්මණ ප්‍රත්‍ය සහිත සියලු ජවනයන්ගෙන් යුත් විපාකයන්ගේ පැවැත්ම දැක්වීමට 'සංවර අසංවර... උපගතස්ස' යනාදිය වදාරන ලදී. සෙසු කාලයන්හි පඤ්චවිඤ්ඤාණාදී සම්පූර්ණ විපාකයන්ගේ පැවැත්මක් නොමැති බැවිනි. 'කක්කටක (කකුළුවා)... භවංගෝතරණ' යන්නෙන් මෙය දක්වයි: කුඹුරක් පුරවා ගංගාවට පිවිසෙන මාවත වූ ඇළ මාර්ගයෙන් නොගොස් කකුළුවා යන මාවත වැනි අතුරු මාවතකින් ගඟට බසින්නාක් මෙන්, සිත ජවනය කොට භවාංගයට පිවිසෙන මාවත බඳු වූ තදාරම්මණය උපදින්නේ නැතිව මාවතෙන් තොරව භවාංගයට බැසීම භවංගෝතරණය නම් වේ.

එතෙසු තීසු මොඝවාරෙසු දුතියො උපපරික්ඛිත්වා ගහෙතබ්බො. යදි හි අනුලොමෙ වෙදනාත්තිකෙ පටිච්චවාරාදීසු ‘‘ආසෙවනපච්චයා න මග්ගෙ ද්වෙ’’ති ‘‘න මග්ගපච්චයා ආසෙවනෙ ද්වෙ’’ති ච වුත්තං සියා, සොපි මොඝවාරො ලබ්භෙය්‍ය. යදි පන වොට්ඨබ්බනම්පි ආසෙවනපච්චයො සියා, කුසලාකුසලානම්පි සියා. න හි ආසෙවනපච්චයං ලද්ධුං යුත්තස්ස ආසෙවනපච්චයභාවී ධම්මො ආසෙවනපච්චයොති අවුත්තො අත්ථි. වොට්ඨබ්බනස්ස පන කුසලාකුසලානං ආසෙවනපච්චයභාවො අවුත්තො. ‘‘කුසලං [Pg.130] ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති නාසෙවනපච්චයා. අකුසලං ධම්මං…පෙ… නාසෙවනපච්චයා’’ති (පට්ඨා. 1.1.93) වචනතො පටික්ඛිත්තොව. අථාපි සියා ‘‘අසමානවෙදනානං වසෙන එවං වුත්ත’’න්ති, එවමපි යථා ‘‘ආවජ්ජනා කුසලානං ඛන්ධානං අකුසලානං ඛන්ධානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.417) වුත්තං, එවං ‘‘ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයොති’’පි වත්තබ්බං සියා, ජාතිභෙදා න වුත්තන්ති චෙ? භූමිභින්නස්ස කාමාවචරස්ස රූපාවචරාදීනං ආසෙවනපච්චයභාවො විය ජාතිභින්නස්සපි භවෙය්‍යාති වත්තබ්බො එව සියා. අභින්නජාතිකස්ස ච වසෙන යථා ‘‘ආවජ්ජනා සහෙතුකානං ඛන්ධානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති වුත්තං, එවං ‘‘ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො’’තිපි වත්තබ්බං සියා, න තු වුත්තං. තස්මා වෙදනාත්තිකෙපි සඞ්ඛිත්තාය ගණනාය ‘‘ආසෙවනපච්චයා න මග්ගෙ එකං, න මග්ගපච්චයා ආසෙවනෙ එක’’න්ති එවං ගණනාය නිද්ධාරියමානාය වොට්ඨබ්බනස්ස ආසෙවනපච්චයත්තස්ස අභාවා යථාවුත්තප්පකාරො දුතියො මොඝවාරො වීමංසිතබ්බො.

මෙම හිස් වාර (මොඝවාර) තුන අතුරින් දෙවැන්න හොඳින් පරීක්ෂා කර බැලිය යුතුය. ඉදින් අනුලෝම වේදනා ත්‍රිකයේ පටිච්ච වාරාදියෙහි "ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් මාර්ගයෙහි දෙකක් නොවේ" යනුවෙන් හෝ "මාර්ග ප්‍රත්‍යයෙන් ආසේවනයෙහි දෙකක් නොවේ" යනුවෙන් හෝ පවසා තිබුණේ නම්, එම මොඝවාරය ද ලැබෙන්නේය. ඉදින් වොට්ඨබ්බන සිත ද ආසේවන ප්‍රත්‍යයක් වන්නේ නම්, එය කුසල් හා අකුසල් සඳහා ද විය යුතුය. මන්ද යත්, ආසේවන ප්‍රත්‍යය ලැබීමට සුදුසු වූ, ආසේවන ප්‍රත්‍යය බවට පත්වන කිසිදු ධර්මයක් ආසේවන ප්‍රත්‍යය නොවේ යැයි වදාරා නොමැති බැවිනි. නමුත් වොට්ඨබ්බනය කුසල් හා අකුසල් සඳහා ආසේවන ප්‍රත්‍යයක් ලෙස දක්වා නැත. "කුසල් ධර්මයක් නිසා ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් තොරව කුසල් ධර්මයක් උපදී, අකුසල් ධර්මයක්..." යන පට්ඨාන පාලි පාඨයට අනුව එය ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. එක්කෝ, "අසමාන වේදනාවන්ගේ වශයෙන් මෙසේ වදාරන ලද්දේය" යැයි සිතන්නේ නම්, එවිට ද "ආවජ්ජනය කුසල් ස්කන්ධයන්ට හා අකුසල් ස්කන්ධයන්ට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ" යනුවෙන් වදාළාක් මෙන්, "ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ" යනුවෙන් ද පැවසිය යුතුව තිබුණි. ජාති භේදය නිසා එසේ නොපවසන ලද්දේ යැයි පවසන්නේ නම්? භූමි වශයෙන් වෙනස් වූ කාමාවචර ධර්මයන් රූපාවචරාදියට ආසේවන ප්‍රත්‍යයක් වන්නා සේ ජාති වශයෙන් වෙනස් වුව ද ආසේවන ප්‍රත්‍යය විය යුතු යැයි පැවසිය යුතුම වේ. ජාති භේදයක් නොමැති විට ද, "ආවජ්ජනය සහේතුක ස්කන්ධයන්ට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ" යනුවෙන් වදාළාක් මෙන්, "ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ" යනුවෙන් ද පැවසිය යුතු වුවත් එසේ පවසා නැත. එබැවින් වේදනා ත්‍රිකයෙහි ද සංක්ෂිප්ත ගණනය කිරීමේදී "ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් මාර්ගයෙහි එකකි, මාර්ග ප්‍රත්‍යයෙන් ආසේවනයෙහි එකකි" යනුවෙන් ගණනය කර දක්වන කල්හි, වොට්ඨබ්බනය ආසේවන ප්‍රත්‍යයක් නොවන බැවින් ඉහත සඳහන් කළ දෙවන මොඝවාරය පිළිබඳව විමසා බැලිය යුතුය.

වොට්ඨබ්බනං පන වීථිවිපාකසන්තතියා ආවට්ටනතො ආවජ්ජනා, තතො විසදිසස්ස ජවනස්ස කරණතො මනසිකාරො ච. එවඤ්ච කත්වා පට්ඨානෙ ‘‘වොට්ඨබ්බනං කුසලානං ඛන්ධානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදි න වුත්තං, ‘‘ආවජ්ජනා’’ඉච්චෙව වුත්තං. තස්මා වොට්ඨබ්බනතො චතුන්නං වා පඤ්චන්නං වා ජවනානං ආරම්මණපුරෙජාතං භවිතුං අසක්කොන්තං රූපාදිආවජ්ජනාදීනං පච්චයො භවිතුං න සක්කොති, අයමෙතස්ස සභාවොති ජවනාපාරිපූරියා දුතියො මොඝවාරො දස්සෙතුං යුත්තො සියා, අයම්පි අට්ඨකථායං අනාගතත්තා සුට්ඨු විචාරෙතබ්බො. භවඞ්ගස්ස ජවනානුබන්ධනභූතත්තා ‘‘තදාරම්මණං භවඞ්ග’’න්ති වුත්තං. පට්ඨානෙ (පට්ඨා. 3.1.102) ච වුත්තං ‘‘සහෙතුකං භවඞ්ගං අහෙතුකස්ස භවඞ්ගස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති, ‘‘අහෙතුකං භවඞ්ගං සහෙතුකස්ස භවඞ්ගස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති ච. කුසලාකුසලානං සුඛදුක්ඛවිපාකමත්තො විපාකො න ඉට්ඨානිට්ඨානං විභාගං කරොති, ජවනං පන රජ්ජනවිරජ්ජනාදිවසෙන ඉට්ඨානිට්ඨවිභාගං කරොතීති ‘‘ආරම්මණරසං ජවනමෙව අනුභවතී’’ති වුත්තං.

වොට්ඨබ්බනය වනාහි වීථි විපාක පරම්පරාව ආවර්ජනය කරන (හරවන) බැවින් 'ආවජ්ජනා' නම් වේ. එයින් පසුව ඊට අසමාන වූ ජවනයක් ඇති කරන බැවින් 'මනසිකාරය' ලෙස ද හැඳින්වේ. මෙසේ සලකා පට්ඨානයෙහි "වොට්ඨබ්බනය කුසල ස්කන්ධයන්ට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ" යනාදී වශයෙන් වදාරා නැති අතර, "ආවජ්ජනා" යනුවෙන් ම වදාරා ඇත. එබැවින් වොට්ඨබ්බනයෙන් පසුව සතරක් හෝ පසක් වරක් උපදින ජවනයන්ට අරමුණු පුරේජාත වීමට නොහැකි වූ රූපාදී අරමුණ, ආවජ්ජනාදීන්ට ප්‍රත්‍යය වීමට සමර්ථ නොවේ. මෙය මෙහි ස්වභාවය බැවින් ජවනය සම්පූර්ණ නොවීම (ජවන හතක් නොවීම) නිසා දෙවන මොඝවාරය දැක්වීම උචිත වේ. මෙය ද අටුවාවෙහි සඳහන් වී නොමැති බැවින් මැනවින් විමසා බැලිය යුතුය. භවංගය ජවනය අනුගමනය කරන බැවින් "තදාරම්මණය භවංගය" යැයි පවසන ලදී. පට්ඨානයෙහි ද "සහේතුක භවංගය අහේතුක භවංගයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ" කියා ද "අහේතුක භවංගය සහේතුක භවංගයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ" කියා ද වදාරා ඇත. කුසල් හා අකුසල්වල සැප දුක් විපාක මාත්‍රයක් පමණක් වූ විපාකය ඉෂ්ට හෝ අනිෂ්ට වශයෙන් අරමුණු වෙන් කර හඳුනා ගැනීමක් නොකරයි. ජවනය වනාහි ඇලීම, නොඇලීම ආදී වශයෙන් ඉෂ්ට අනිෂ්ට විභාගය කරන බැවින් "ජවනය ම අරමුණෙහි රසය අනුභව කරයි" යනුවෙන් වදාරන ලදී.

අවිජ්ජමානෙ කාරකෙ කථං ආවජ්ජනාදිභාවෙන පවත්ති හොතීති තං දස්සෙතුං පඤ්චවිධං නියාමං නාම ගණ්හිංසු. නියාමො ච ධම්මානං සභාවකිච්චපච්චයභාවවිසෙසොව. තංතංසදිසඵලදානන්ති තස්ස තස්ස අත්තනො අනුරූපඵලස්ස [Pg.131] දානං. සදිසවිපාකදානන්ති ච අනුරූපවිපාකදානන්ති අත්ථො. ඉදං වත්ථුන්ති එකවචනනිද්දෙසො එකගාථාවත්ථුභාවෙන කතො. ජගතිප්පදෙසොති යථාවුත්තතො අඤ්ඤොපි ලොකප්පදෙසො. කාලගතිඋපධිපයොගපටිබාළ්හඤ්හි පාපං න විපච්චෙය්‍ය, න පදෙසපටිබාළ්හන්ති. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානපටිසන්ධියාදිධම්මානං නියාමො දසසහස්සිකම්පනපච්චයභාවො ධම්මනියාමො. අයං ඉධ අධිප්පෙතොති එතෙන නියාමවසෙන ආවජ්ජනාදිභාවො, න කාරකවසෙනාති එතමත්ථං දස්සෙති.

නිර්මාණකරුවෙකු (කර්තෘ කෙනෙකු) නොමැති කල්හි කෙසේ නම් ආවජ්ජනාදී වශයෙන් ධර්මයන්ගේ පැවැත්මක් සිදු වේ ද යන්න දැක්වීම සඳහා (පැරණි ආචාර්යවරු) පස්වැදෑරුම් නියාම ධර්මයන් පිළිගත්හ. නියාමය යනු ධර්මයන්ගේ ස්වභාව කෘත්‍යය හා ප්‍රත්‍යය භාවයේ ඇති සුවිශේෂී ශක්තියම වේ. ඒ ඒ ධර්මයන්ට සදෘශ ඵල ලබා දීම යනු තම තමාට අනුරූප ඵල ලබා දීමයි. 'සදෘශ විපාක දානය' යනු ද අනුරූප විපාක ලබා දීම යන අර්ථයයි. 'ඉදං වත්ථුං' (මෙම කරුණ) යැයි ඒක වචනයෙන් හැඳින්වීම කරන ලද්දේ එය එක් ගාථාවක කරුණක් වූ බැවිනි. 'ජගතිප්පදේසෝ' යනු ඉහත කී කරුණු තුනට අමතර වූ වෙනත් ලෝක ප්‍රදේශයයි. කාලය, ගතිය, උපධිය හා ප්‍රයෝගය විසින් වළක්වන ලද පාපය විපාක නොදෙන්නේ වුව ද, ස්ථානය (ප්‍රදේශය) විසින් පමණක් එය වළක්වනු නොලැබේ යන කරුණ මෙයින් අදහස් වේ. සර්වඥතා ඥානයට ආසන්න හේතු වූ ප්‍රතිසන්ධි ආදී ධර්මයන්ගේ නියාමය හා දසදහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා වීමේ ප්‍රත්‍යය භාවය 'ධර්ම නියාමය' නම් වේ. මෙහිදී අදහස් කරන ලද්දේ මෙයයි. මෙකී නියාම ධර්මයන්ගේ බලයෙන් ආවජ්ජනාදී භාවය සිදු වන අතර එය කිසියම් නිර්මාණකරුවෙකුගේ බලයෙන් සිදු වන්නක් නොවන බව මෙම අර්ථයෙන් පැහැදිලි කෙරේ.

ඉමස්මිං ඨානෙති සොළසවිපාකකථාඨානෙ. ද්වාදසහි වාහෙතබ්බා නාළියන්තොපමා න ද්වාදසන්නං චිත්තානං එකස්මිං ද්වාරෙ එකාරම්මණෙ සහ කිච්චකරණවසෙන වුත්තා, අථ ඛො ද්වාදසන්නං එකස්මිං ද්වාරෙ සකිච්චකරණමත්තවසෙන. අහෙතුකපටිසන්ධිජනකසදිසජවනානන්තරං අහෙතුකතදාරම්මණං දස්සෙන්තො ‘‘චතුන්නං පන දුහෙතුකකුසලචිත්තානං අඤ්ඤතරජවනස්ස…පෙ… පතිට්ඨාතී’’ති ආහ. අහෙතුකපටිසන්ධිකස්ස පන තිහෙතුකජවනෙ ජවිතෙ පටිසන්ධිදායකෙන කම්මෙන අහෙතුකස්ස තදාරම්මණස්ස නිබ්බත්ති න පටිසෙධිතා. එවං දුහෙතුකපටිසන්ධිකස්සපි තිහෙතුකානන්තරං දුහෙතුකතදාරම්මණං අප්පටිසිද්ධං දට්ඨබ්බං. පරිපුණ්ණවිපාකස්ස ච පටිසන්ධිජනකකම්මස්ස වසෙනායං විපාකවිභාවනා තස්සා මුඛනිදස්සනමත්තමෙවාති පවත්තිවිපාකස්ස ච එකස්ස තිහෙතුකාදිකම්මස්ස සොළසවිපාකචිත්තාදීනි වුත්තනයෙන යොජෙතබ්බානි. තස්මා යෙන කෙනචි කම්මුනා එකෙන අනෙකං තදාරම්මණං පවත්තමානං කම්මවිසෙසාභාවා යෙසං තං අනුබන්ධභූතං, තෙසං ජවනසඞ්ඛාතානං පච්චයානං විසෙසෙන විසිට්ඨං හොතීති ජවනෙනායං තදාරම්මණනියාමො වුත්තො, න නානාකම්මුනා නිබ්බත්තමානස්ස වසෙන. එවඤ්ච කත්වා පට්ඨානෙ (පට්ඨා. 3.1.98) ‘‘සහෙතුකෙ ඛන්ධෙ අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සති. කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ අහෙතුකො විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’’ති ඤාණානන්තරං අහෙතුකතදාරම්මණං, ‘‘කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ සහෙතුකො විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’’ති අකුසලානන්තරඤ්ච සහෙතුකතදාරම්මණං වුත්තං, න ච ‘‘තං එතෙන ථෙරෙන අදස්සිත’’න්ති කත්වා තස්ස පටිසෙධො කතො හොතීති.

'ඉමස්මිං ඨානේ' යනු සොළස විපාක (විපාක සිත් 16) පිළිබඳ කථාව පවතින ස්ථානයෙහි ය. පුරුෂයන් දොළොස් දෙනෙකු විසින් ක්‍රියා කරවිය යුතු උක් යන්ත්‍රයේ උපමාව වදාරන ලද්දේ එක් ද්වාරයක එක් අරමුණක සිත් දොළොසක් එකවර කෘත්‍යය සිදු කරන අර්ථයෙන් නොව, එක් ද්වාරයක සිත් දොළොස තම තමාගේ කෘත්‍යය මාත්‍රය සිදු කිරීමේ අර්ථයෙනි. අහේතුක ප්‍රතිසන්ධිය ඇති කරන කර්මයට සමාන ජවනයකට පසුව අහේතුක තදාරම්මණය දක්වමින් "ද්විහේතුක කුසල් සිත් සතරින් යම් කිසි ජවනයක... පිහිටයි" යැයි සංග්‍රහකරු පැවසීය. කෙසේ වුව ද, අහේතුක ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති පුද්ගලයෙකුට තිහේතුක ජවනයක් ඇති වූ කල්හි, ප්‍රතිසන්ධි දායක කර්මය නිසා අහේතුක තදාරම්මණයක් ඉපදීම වළක්වා නැත. එමෙන්ම ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති පුද්ගලයෙකුට තිහේතුක ජවනයකට පසුව ද්විහේතුක තදාරම්මණයක් ඉපදීම ද තහනම් නොවන බව දත යුතුය. පරිපූර්ණ විපාක ඇති කරන ප්‍රතිසන්ධි ජනක කර්මයේ වශයෙන් කෙරෙන මෙම විපාක විභාගය, තදාරම්මණය ඉපදීමේ එක් ක්‍රමයක් පෙන්වා දීමක් පමණි. එබැවින් ප්‍රවෘත්ති විපාක දෙන එක් තිහේතුකාදී කර්මයක සොළස විපාක සිත් ආදිය ද වදාළ ක්‍රමයට යෙදිය යුතුය. එබැවින් යම් කිසි එක් කර්මයකින් නොයෙක් තදාරම්මණ උපදින කල්හි, කර්මයේ විශේෂයක් නොමැති බැවින්, ඒ තදාරම්මණය යම් ජවනයන් අනුගමනය කරන්නේ ද, ජවන නමින් හැඳින්වෙන එම ප්‍රත්‍යයන්ගේ විශේෂයෙන් ම එය සුවිශේෂී වේ. එබැවින් අටුවාවෙහි මෙම තදාරම්මණ නියාමය ජවනය මගින් පවසන ලද්දේ මිස, විවිධ කර්මයන්ගෙන් උපදින්නා වූ තදාරම්මණ වශයෙන් නොවේ. මෙසේ සලකා පට්ඨානයෙහි "සහේතුක ස්කන්ධයන් අනිත්‍ය වශයෙන්, දුක් වශයෙන්, අනාත්ම වශයෙන් විදර්ශනා කරයි. කුසල් අකුසල් නිරුද්ධ වූ කල්හි අහේතුක විපාකය තදාරම්මණ වශයෙන් උපදී" යනුවෙන් විදර්ශනා ඥානයට පසුව අහේතුක තදාරම්මණය ද, "කුසල් අකුසල් නිරුද්ධ වූ කල්හි සහේතුක විපාකය තදාරම්මණ වශයෙන් උපදී" යනුවෙන් අකුසලයට පසුව සහේතුක තදාරම්මණය ද වදාරන ලදී. මෙය චූළනාග ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් නොදක්වන ලද්දක් වුව ද, එය ප්‍රතික්ෂේප කළා නොවන බව මෙසේ තේරුම් ගත යුතුය.

යං [Pg.132] පන ජවනෙන…පෙ… තං කුසලං සන්ධාය වුත්තන්ති ඉදං කුසලස්ස විය අකුසලස්ස සදිසො විපාකො නත්ථීති කත්වා වුත්තං. සසඞ්ඛාරිකාසඞ්ඛාරිකනියමනං පන සන්ධාය තස්මිං වුත්තෙ අකුසලෙපි න තං න යුජ්ජතීති. අට්ඨානමෙතන්ති ඉදං නියමිතාදිවසෙන යොනිසො අයොනිසො වා ආවට්ටිතෙ අයොනිසො යොනිසො වා වවත්ථාපනස්ස අභාවං සන්ධාය වුත්තං.

ජවනයෙන් යමක්... යනාදී වශයෙන් වදාළේ කුසල ජවනය අරභයා ය. එය වදාරන ලද්දේ කුසලයට මෙන් අකුසලයට සමාන විපාකයක් නැති බව සලකා ය. සසංඛාරික අසංඛාරික නියමය පිළිබඳව සැලකීමේදී අකුසලයෙහි ද එය ගැළපෙන්නේමය. 'මෙය කරුණක් නොවේ' යන්න වදාරන ලද්දේ, යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් හෝ අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් භවංගය වැලකුණු පසු, නියමිත පටිපාටියෙන් තොරව අයෝනිසෝ හෝ යෝනිසෝ වොට්ඨබ්බනයක් ඇති නොවන බව හඟවනු පිණිසය.

පටිසිද්ධන්ති අවචනමෙව පටිසෙධොති කත්වා වුත්තං. කාමතණ්හානිබ්බත්තෙන කම්මුනා මහග්ගතලොකුත්තරානුභවනවිපාකො න හොතීති තත්ථ තදාරම්මණාභාවො වෙදිතබ්බො. ආපාථගතෙ විසයෙ තන්නින්නං භවඞ්ගං ආවජ්ජනං උප්පාදෙතීති ආවජ්ජනං විසයෙ නින්නත්තා උප්පජ්ජති. භවඞ්ගං පන සබ්බදා සවිසයෙ නින්නමෙවාති විසයන්තරවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයො හුත්වාපි තදභාවා විනා ආවජ්ජනෙන සවිසයෙ නින්නත්තාව උප්පජ්ජති. චිණ්ණත්තාති ආවජ්ජනෙන විනා බහුලං උප්පන්නපුබ්බත්තා. සමුදාචාරත්තාති ආපාථගතෙ විසයෙ පටිසන්ධිවිසයෙ ච බහුලං උප්පාදිතපුබ්බත්තා. චිණ්ණත්තාති වා පුග්ගලෙන ආසෙවිතභාවො වුත්තො. සමුදාචාරත්තාති සයං බහුලං පවත්තභාවො. නිරොධස්ස අනන්තරපච්චයං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනන්ති ඉදං තදනන්තරමෙව නිරොධඵුසනං සන්ධාය වුත්තං, න අරූපක්ඛන්ධානං විය නිරොධස්ස අනන්තරපච්චයභාවං. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං පන කිඤ්චි පරිකම්මෙන විනා උප්පජ්ජමානං නත්ථි. පරිකම්මාවජ්ජනමෙව තස්ස ආවජ්ජනන්ති අඤ්ඤස්ස විය එතස්සපි සාවජ්ජනතාය භවිතබ්බං.

ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදි යන්නෙන් වදාරා නොමැති වීමම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් ලෙස සලකා වදාරන ලදී. කාම තණ්හාවෙන් උපන් කර්මයෙන් මහග්ගත හෝ ලෝකෝත්තර අරමුණු අනුභව කරන විපාකයක් ඇති නොවන බැවින්, එහි තදාරම්මණයක් නොවන බව දත යුතුය. අරමුණකට යොමු වූ විට ඒ දෙසට නැඹුරු වූ භවංගය ආවජ්ජනය උපදවයි. එබැවින් ආවජ්ජනය අරමුණෙහි නැඹුරු වූ ස්වභාවයෙන් උපදියි. භවංගය වූ කලී සෑම විටම තමාගේ අරමුණෙහි නැඹුරු වූයේම වේ. එබැවින් අන්‍ය අරමුණක් ඇති විඤ්ඤාණයකට ප්‍රත්‍යය වුවද, ආවජ්ජනයක් නැති විට භවංගය තමාගේම අරමුණෙහි නැඹුරු වූ ස්වභාවයෙන් උපදියි. 'චිණ්ණත්තා' යනු ආවජ්ජනයෙන් තොරව බොහෝ වර උපන් බැවිනි. 'සමුදාචාරත්තා' යනු හමුවට පැමිණි අරමුණෙහි හෝ ප්‍රතිසන්ධි අරමුණෙහි බොහෝ වර උපදවන ලද බැවිනි. නැතහොත් 'චිණ්ණත්තා' යන්නෙන් පුද්ගලයා විසින් සේවනය කරන ලද බව ද, 'සමුදාචාරත්තා' යන්නෙන් තමාම බොහෝ සේ පැවති බව ද කියවේ. 'නිරෝධයට අනන්තර ප්‍රත්‍යය නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයයි' යන්න වදාළේ නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගිටි සැනින් එය ස්පර්ශ කිරීම අරභයා ය. එය අරූපී ස්කන්ධයන්ට මෙන් නිරෝධයට අනන්තර ප්‍රත්‍යය බවක් හඟවනු පිණිස නොවේ. යම් පරිකර්ම ජවනයක් නැතිව නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සිතක් උපදින්නේ නැත. පරිකර්මයේ ආවජ්ජනයම එහි ද ආවජ්ජනය වේ. එබැවින් අන්‍ය ධ්‍යානයන්ට මෙන් මෙයට ද ආවජ්ජනයක් තිබිය යුතුමය.

අයං පනෙත්ථාධිප්පායො දට්ඨබ්බො – නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනස්ස න නිරොධස්ස අනන්තරපච්චයභාවෙ නින්නාදිතා අඤ්ඤත්ථ දිට්ඨා අතදත්ථපරිකම්මභාවෙ ච උප්පත්තියා, අථ ච තං තස්ස අනන්තරපච්චයො හොති, තථා ච උප්පජ්ජති. එවං යථාවුත්තා මනොවිඤ්ඤාණධාතු අසතිපි නිරාවජ්ජනුප්පත්තියං නින්නාදිභාවෙ නිරාවජ්ජනා උප්පජ්ජතීති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘අරියමග්ගචිත්තං මග්ගානන්තරානි ඵලචිත්තානී’’ති ඉදං වුත්තං. යදි හි නිබ්බානාරම්මණාවජ්ජනාභාවං සන්ධායෙතං වුත්තං සියා, ගොත්‍රභුවොදානානි නිදස්සනානි සියුං තෙහෙව එතෙසං නිරාවජ්ජනතාසිද්ධිතො. ඵලසමාපත්තිකාලෙ ච ‘‘පරිත්තාරම්මණං මහග්ගතාරම්මණං අනුලොමං ඵලසමාපත්තියා [Pg.133] අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති වචනතො සමානාරම්මණාවජ්ජනරහිතත්තා ‘‘මග්ගානන්තරානි ඵලචිත්තානී’’ති එවං ඵලසමාපත්තිචිත්තානි න වජ්ජෙතබ්බානි සියුං, ගොත්‍රභුවොදානානි පන යදිපි නිබ්බානෙ චිණ්ණානි සමුදාචාරානි ච න හොන්ති, ආරම්මණන්තරෙ චිණ්ණසමුදාචාරානෙව. ඵලසමාපත්තිචිත්තානි ච මග්ගවීථිතො උද්ධං තදත්ථපරිකම්මසබ්භාවාති තෙසං ගහණං න කතං, අනුලොමානන්තරඤ්ච ඵලසමාපත්තිචිත්තං චිණ්ණං සමුදාචාරං, න නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනානන්තරං මග්ගානන්තරස්ස විය තදත්ථපරිකම්මාභාවාති ‘‘නිරොධා වුට්ඨහන්තස්සා’’ති තඤ්ච නිදස්සනං. ආරම්මණෙන පන විනා නුප්පජ්ජතීති ඉදං එතස්ස මහග්ගතාරම්මණත්තාභාවා පුච්ඡං කාරෙත්වා ආරම්මණනිද්ධාරණත්ථං වුත්තං.

මෙහිලා මේ අදහස දත යුතුය - නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට පසුව ඇති වන නිරෝධ සමාපත්තියෙහි අනන්තර ප්‍රත්‍ය භාවයේදී දක්නට ලැබෙන එම ආවර්ජනා රහිත බව (නින්නාදිතාව), නිරෝධයට පූර්වභාග වූ පරිකර්ම අවස්ථාවේ හැර වෙනත් තැනක දක්නට නොලැබේ. එසේ වුවද එය (නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය) නිරෝධයට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වෙයි, එසේම එය උපදී. එලෙසින්ම ඉහත දැක්වූ මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුව ද ආවර්ජනා රහිතව ඉපදීමෙහිදී ආවර්ජනා රහිතවම උපදී. මෙය සලකා 'අරියමග්ග චිත්තය මග්ගානන්තර ඵල චිත්තයන්ට අනන්තර ප්‍රත්‍ය වේ' යැයි වදාරන ලදී. ඉදින් නිර්වාණය අරමුණු කරන ආවර්ජනාවක නොමැති බව සලකා මෙය පවසන ලද්දේ නම්, ගෝත්‍රභූ සහ වෝදාන සිත ද මේ සඳහා නිදසුන් විය යුතුය. මන්ද යත් ඒ මගින්ම මේවායේ ආවර්ජනා රහිත බව සිද්ධ වන බැවිනි. ඵලසමාපත්ති කාලයෙහි ද 'පරිත්තාරම්මණ වූ හෝ මහග්ගතාරම්මණ වූ අනුලෝම සිත ඵලසමාපත්තියට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යන වචනයට අනුව, සමාන අරමුණු ඇති ආවර්ජනාවන්ගෙන් රහිත බැවින් 'මග්ගානන්තර ඵල චිත්තයන්' ලෙස ඵලසමාපත්ති චිත්තයන් බැහැර නොකළ යුතුය. ගෝත්‍රභූ සහ වෝදාන සිත් නිර්වාණයෙහි පුරුදු පුහුණු වූ ඒවා නොවන අතර ඒවායේ අරමුණ අන්‍ය දෙයකි. ඵලසමාපත්ති සිත් වූ කලී මාර්ග වීථියට පසුව ඒ සඳහා වූ පරිකර්මයන් පවතින බැවින් ඒවා මෙහිලා ගනු නොලැබීය. අනුලෝමයට අනන්තරව ඇති වන ඵලසමාපත්ති සිත පුරුදු පුහුණු වූවකි, නමුත් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට පසුව ඇති වන ඵල සිත මාර්ගයට අනන්තරව ඇති වන්නාක් මෙන් ඒ සඳහා වූ පරිකර්ම රහිත බැවින් 'නිරෝධයෙන් නැගී සිටින්නාහට' යන නිදසුන දක්වන ලදී. අරමුණක් නොමැතිව සිත නූපදින බැවින්, මෙයට මහග්ගත අරමුණක් නොමැති නිසා ප්‍රශ්න කරවා අරමුණ තීරණය කිරීම පිණිස මෙය වදාරන ලදී.

තත්ථාති විපාකකථායං. ජච්චන්ධපීඨසප්පිඋපමානිදස්සනං විපාකස්ස නිස්සයෙන විනා අප්පවත්තිදස්සනත්ථං. විසයග්ගාහොති ඉදං චක්ඛාදීනං සවිසයග්ගහණෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිවිපාකස්ස දස්සනත්ථං වුත්තං. උපනිස්සයතො චක්ඛාදීනං දස්සනාදිඅත්ථතො ච තස්සෙව විපාකස්ස දස්සනත්ථං ‘‘උපනිස්සයමත්ථසො’’ති වුත්තං. හදයවත්ථුමෙවාති යථා පුරිමචිත්තානි හදයවත්ථුනිස්සිතානි ච පසාදවත්ථුඅනුගතානි ච අඤ්ඤාරම්මණානි හොන්ති, න එවං භවඞ්ගං, තං පනෙතං වත්ථාරම්මණන්තරරහිතං කෙවලං හදයවත්ථුමෙව නිස්සාය පවත්තතීති වුත්තං හොති. හදයරූපවත්ථුකන්ති ඉධාපි අඤ්ඤවත්ථානුගතන්ති අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. මක්කටකස්ස හි සුත්තාරොහණං විය පසාදවත්ථුකං චිත්තං, සුත්තෙන ගමනාදීනි විය තදනුගතානි සෙසචිත්තානීති. සුත්තඝට්ටනමක්කටකචලනානි විය පසාදඝට්ටනභවඞ්ගචලනානි සහ හොන්තීති දීපනතො ‘‘එකෙකං…පෙ… ආගච්ඡතී’’තිපි දීපෙති.

එහි 'තත්ථ' යනු විපාක කථාවෙහි ය. උපන් අන්ධයා සහ පිළු වූ තැනැත්තාගේ උපමාව දැක්වූයේ විපාකය ආශ්‍රයක් (නිශ්‍රයක්) නොමැතිව නොපවතින බව පෙන්වීමටය. 'විසයග්ගාහෝ' යනු චක්ඛු ආදී වස්තූන් ස්වකීය අරමුණු ගැනීමෙන් චක්ඛු විඤ්ඤාණාදී විපාකයන් පෙන්වීම සඳහා වදාරන ලදී. 'උපනිස්සයතෝ' යනු ද චක්ඛු ආදියේ දැකීම ආදී ප්‍රයෝජන නිසා එම විපාකයන් පෙන්වීම සඳහා 'උපනිස්සය මත්තසෝ' යනුවෙන් වදාරන ලදී. 'හදයවත්ථුමේවාති' යනු පෙර සිත් හෘදය වස්තුව නිශ්‍රය කරගෙන ද ප්‍රසාද රූපයන් අනුව යමින් ද අන්‍ය අරමුණු ගත්ත ද, භවංගය එසේ නොවේ; එය වස්තු හෝ අරමුණු අතර වෙනසක් නොමැතිව හෘදය වස්තුවම ඇසුරු කර පවතින බව පවසන ලදී. 'හදයරූපවත්ථුකන්ති' යන මෙහි ද අන්‍ය වස්තූන් අනුව යන බව අදහස් කරන බව දත යුතුය. මකුළුවෙකු නූල දිගේ ඉහළට යන්නාක් මෙන් ප්‍රසාද රූප වස්තු කොට ඇති සිත පවතින අතර, නූලෙන් ගමන් කරන්නාක් මෙන් සෙසු සිත් ඒ අනුව යයි. නූල සැළීමත් මකුළුවාගේ චලනයත් මෙන් ප්‍රසාද රූපයේ ගැටීමත් භවංග චලනයත් එක්වරම සිදු වන බව පෙන්වීමට 'එකෙකං...පේ... ආගච්ඡතීති' යන්නෙන් පෙන්වා දෙයි.

භවඞ්ගස්ස ආවට්ටිතකාලොති ඉදං දොවාරිකසදිසානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං පාදපරිමජ්ජකසදිසස්ස ආවජ්ජනස්ස සඤ්ඤාදානසදිසො අනන්තරපච්චයභාවො එව භවඞ්ගාවට්ටනන්ති කත්වා වුත්තං. විපාකමනොධාතුආදීනං අදිස්වාව සම්පටිච්ඡනාදිකරණං ගාළ්හග්ගහණමත්තපුථුලචතුරස්සභාවවිජානනමත්තකහාපණභාවවිජානනමත්තකම්මොපනයනමත්තසාමඤ්ඤවසෙන වුත්තං, න ගාළ්හග්ගාහකාදීනං කහාපණදස්සනස්ස අභාවො තංසමානභාවො ච සම්පටිච්ඡනාදීනං අධිප්පෙතොති වෙදිතබ්බො.

භවංගය ආවර්ජනය වූ කාලය යනු දොරටුපාලකයෙකු වැනි වූ චක්ඛු විඤ්ඤාණාදීන්ට පාද සම්බාහනය කරන්නෙකු වැනි වූ ආවර්ජනාව විසින් සන්ඥා ලබා දීමක් වැනි වූ අනන්තර ප්‍රත්‍ය භාවය ම බව සලකා පවසන ලදී. විපාක මනෝ ධාතු ආදිය අරමුණ නොදැකම සම්පටිච්ඡන ආදිය සිදු කරන්නේ, යම් දරුවෙකු කාසියක ඇති හතරැස් බව හෝ ප්‍රමාණය හෝ වටිනාකම පමණක් හඳුනාගෙන එය තම මවට භාර දෙන්නාක් මෙන් වූ පොදු ස්වභාවයකින් යුක්තව මිස, එම දරුවාට කාසිය පිළිබඳ සම්පූර්ණ දැක්මක් ඇති නිසා නොවන බවත්, සම්පටිච්ඡන ආදියේ ස්වභාවය ද එබඳුම බවත් දත යුතුය.

පණ්ඩරං [Pg.134] එතන්ති පණ්ඩරරූපදස්සනසාමඤ්ඤතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණමෙව දස්සනකිච්චං සාධෙතීති දීපනං වෙදිතබ්බං. එවං සොතද්වාරාදීසුපි යොජෙතබ්බං සවනාදිවසෙන. සන්තාපනවසෙන ගුළසීලො ගුළප්පයොජනො වා ගොළියකො. උපනිස්සයතොති න උපනිස්සයපච්චයං සන්ධාය වුත්තං. යස්මිං පන අසති යො න හොති, සො ඉධ ‘‘උපනිස්සයො’’ති අධිප්පෙතො. ආලොකසන්නිස්සිතන්ති ඉදම්පි ආලොකෙ සති සබ්භාවං සන්ධාය වුත්තං, න උපනිස්සයපච්චයතං. මන්දථාමගතං නාම කිරියචිත්තස්ස පච්චයභාවං අනුපගන්ත්වා සයමෙව පවත්තමානං.

'පාණ්ඩරං ඒතං' යන මෙයින් අදහස් කරන්නේ සුදු රූපය දැකීමෙහි ඇති පොදු බව නිසා චක්ඛු විඤ්ඤාණයම දැකීමේ කාර්යය සිදු කරන බව පෙන්වීමයි. එලෙසම සෝතද්වාරාදියෙහි ද ශ්‍රවණය ආදී වශයෙන් යොදාගත යුතුය. තැවීම් වශයෙන් පවතින බැවින් හකුරු සාදන්නා හෝ හකුරු ප්‍රයෝජනය කරන්නා 'ගෝළියක' නම් වේ. 'උපනිස්සයතෝ' යනුවෙන් මෙහි පැවසුවද එය උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයම අදහස් කර නොවේ. යමක් නොමැති විට යමක් සිදු නොවේ නම් එය මෙහිලා 'උපනිස්සය' ලෙස අදහස් කෙරේ. 'ආලෝකසන්නිස්සිතන්ති' යන්න ද ආලෝකය ඇති විට ඇති වන බව මිස උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයම නොවේ. 'මන්දතාමගත' යනු ක්‍රියා සිතේ ප්‍රත්‍ය භාවයට පත් නොවී තමාම පවත්නා භවංගයයි.

අසඞ්ඛාරිකසසඞ්ඛාරිකෙසු දොසං දිස්වාති න කම්මස්ස විරුද්ධසභාවෙන විපාකෙන භවිතබ්බන්ති අසඞ්ඛාරිකකම්මස්ස සසඞ්ඛාරිකවිපාකෙසු, සසඞ්ඛාරිකකම්මස්ස ච අසඞ්ඛාරිකවිපාකෙසු දොසං දිස්වා. අහෙතුකානං පන රූපාදීසු අභිනිපාතමත්තාදිකිච්චානං න සසඞ්ඛාරිකවිරුද්ධො සභාවොති අසඞ්ඛාරිකතා නත්ථි, අසඞ්ඛාරිකවිරුද්ධසභාවාභාවා නාපි සසඞ්ඛාරිකතාති උභයාවිරොධා උභයෙනපි තෙසං නිබ්බත්තිං අනුජානාති. චිත්තනියාමන්ති තදාරම්මණනියාමං. කිරියතො පඤ්චාති ඉමෙසං…පෙ… පතිට්ඨාතීති කිරියජවනානන්තරඤ්ච තදාරම්මණං වුත්තං. පට්ඨානෙ (පට්ඨා. 1.3.94) පන ‘‘කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’’ති විපාකධම්මධම්මානමෙව අනන්තරා තදාරම්මණං වුත්තං. කුසලත්තිකෙ ච ‘‘සෙක්ඛා වා පුථුජ්ජනා වා කුසලං අනිච්චතො’’තිආදිනා (පට්ඨා. 1.1.406) කුසලාකුසලජවනමෙව වත්වා තදනන්තරං තදාරම්මණං වුත්තං, න අබ්‍යාකතානන්තරං, න ච කත්ථචි කිරියානන්තරං තදාරම්මණස්ස වුත්තට්ඨානං දිස්සති. විජ්ජමානෙ ච තස්මිං අවචනෙ කාරණං නත්ථි, තස්මා උපපරික්ඛිතබ්බො එසො ථෙරවාදො. විප්ඵාරිකඤ්හි ජවනං නාවං විය නදීසොතො භවඞ්ගං අනුබන්ධතීති යුත්තං, න පන ඡළඞ්ගුපෙක්ඛවතො සන්තවුත්තිං කිරියජවනං පණ්ණපුටං විය නදීසොතොති.

අසංඛාරික හා සසංඛාරික ධර්මයන්හි දොස් දැක යනු - කර්මයට විරුද්ධ ස්වභාවයක් ඇති විපාකයක් නොවිය යුතුය යන අදහසින් අසංඛාරික කර්මයේ සසංඛාරික විපාකයන්හි ද, සසංඛාරික කර්මයේ අසංඛාරික විපාකයන්හි ද දොස් දැකීමයි. නමුත් අහේතුක වූ රූපාරම්මණාදියේ ගැටීම පමණක් වූ සම්පටිච්ඡනාදී කෘත්‍යයන්හි සසංඛාරිකත්වයට විරුද්ධ ස්වභාවයක් නැති බැවින් ඒවාට අසංඛාරික බවක් නැත; අසංඛාරිකත්වයට විරුද්ධ ස්වභාවයක් නැති බැවින් සසංඛාරික බවක් ද නැත. මේ නිසා දෙපසටම විරෝධයක් නැති බැවින් කර්ම දෙවර්ගයෙන්ම ඒවායේ ඉපදීම අනුදැන වදාරන ලදී. චිත්ත නියාමය යනු තදාරම්මණ නියාමයයි. ක්‍රියා ජවනයට පසුව ද තදාරම්මණ පවතින බව පවසන ලදී. පට්ඨානයෙහි පවසන්නේ 'කුසල අකුසලයන් නිරුද්ධ වූ පසු විපාක වූ තදාරම්මණ උපදී' යනුවෙන් විපාක ධර්මයන්ට අනන්තරව පමණක් තදාරම්මණ උපදින බවයි. කුසල තිකයෙහි ද 'සෙක්ඛ හෝ පෘථග්ජනයෝ කුසලය අනිත්‍ය වශයෙන් බලන' ආදී ලෙස කුසල අකුසල ජවනයන්ම වදාරා, එයට අනන්තරව තදාරම්මණ උපදින බව වදාරන ලදී. අබ්‍යාකතයට අනන්තරව හෝ ක්‍රියාවට අනන්තරව තදාරම්මණ උපදින බවක් කිසිදු තැනක නොපෙනේ. එසේ තිබියදී ඒ පිළිබඳව සඳහන් නොකිරීමට හේතුවක් ද නැති බැවින්, මහාදත්ත තෙරුන්ගේ මේ වාදය විමසා බැලිය යුතුය. ප්‍රබල වූ ජවනය නැවක් පස්සේ එන ගංගා ජල දහරක් මෙන් භවංගය අනුව යෑම සුදුසුය. නමුත් ෂඩංග උපේක්ෂාවෙන් යුත් රහතන් වහන්සේගේ ශාන්ත වූ ක්‍රියා ජවනය, කොළ පතක් පස්සේ එන ජල දහරක් මෙන් නොවන බව දත යුතුය.

පිණ්ඩජවනං ජවතීති කුසලාකුසලකිරියජවනානි පිණ්ඩෙත්වා කථිතානීති තථා කථිතානි ජවනානි පිණ්ඩිතානි විය වුත්තානි, එකස්මිං වා තදාරම්මණෙ පිණ්ඩෙත්වා දස්සිතානි හුත්වා ජවිතානෙව වුත්තානි. ඉමඤ්ච පන පිණ්ඩජවනං වදන්තෙන අකුසලතො චත්තාරියෙව උපෙක්ඛාසහගතානි ගහෙත්වා ද්වාදසුපෙක්ඛාසහගතජවනානි පිණ්ඩිතානි විය වුත්තානි. පට්ඨානෙ පන ‘‘කුසලං අස්සාදෙති අභිනන්දති, තං ආරබ්භ රාගො උප්පජ්ජති. දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා[Pg.135], උද්ධච්චං, දොමනස්සං උප්පජ්ජති. අකුසලෙ නිරුද්ධෙ විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තත්තා ඉතරානි ද්වෙ ඉට්ඨාරම්මණෙ පවත්තවිචිකිච්ඡුද්ධච්චසහගතානිපි කුසලවිපාකෙ තදාරම්මණෙ පිණ්ඩෙතබ්බානි සියුං. තෙසං පන අනන්තරං අහෙතුකවිපාකෙනෙව තදාරම්මණෙන භවිතබ්බං, සො ච සන්තීරණභාවෙනෙව ගහිතොති අපුබ්බං ගහෙතබ්බං නත්ථි. අහෙතුකෙ ච පිණ්ඩෙතබ්බං නාරහන්තීති අධිප්පායෙන න පිණ්ඩෙතීති.

‘පිණ්ඩජවනය ජවනය කරයි’ යනු කුසල්, අකුසල් හා ක්‍රියා ජවනයන් එක්කොට (පිණ්ඩනය කොට) පවසන ලද්දේය යන අදහසින් එසේ පවසන ලද ජවනයන් පිණ්ඩනය කරන ලද්දාක් මෙන් වදාරන ලදී. එසේත් නැතහොත් එක් තදාලම්බනයකදී ඒකරාශී කොට දක්වන ලද්දක් වී ජවනය වූවාක් මෙන් පවසන ලදී. තවද මෙම පිණ්ඩජවනය පවසන්නා වූ (මහාදත්ත තෙරුන් වහන්සේ) අකුසල පක්ෂයෙන් උපෙක්ඛා සහගත සිත් හතරක් පමණක් ගෙන, උපෙක්ඛා සහගත ජවන දොළොසක් එක් කළාක් මෙන් වදාරන ලදී. පට්ඨාන ප්‍රකරණයෙහි වූ කලී, ‘කුසලය ආස්වාදනය කරයි, අභිනන්දනය කරයි, එය අරමුණු කොට රාගය උපදියි. දිට්ඨිය, විචිකිච්ඡාව, උද්ධච්චය, දෝමනස්සය උපදියි. අකුසලය නිරුද්ධ වූ කල්හි තදාලම්බන වශයෙන් විපාකය උපදියි’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද බැවින්, ඉතිරි වූ ඉෂ්ඨ අරමුණෙහි පවත්නා විචිකිච්ඡා සහගත හා උද්ධච්ච සහගත සිත් දෙක ද කුසල විපාක තදාලම්බනයෙහි ඇතුළත් විය යුතුය. නමුත් ඒවාට අනතුරුව අහේතුක විපාක තදාලම්බනයක්ම ඇති විය යුතු අතර, එය ද සන්තීරණ ස්වභාවයෙන්ම ගන්නා ලද බැවින් අමුතුවෙන් ගත යුත්තක් නැත. එබැවින් අහේතුක සිත්හි (මොහය) පිණ්ඩනය කිරීමට සුදුසු නොවන බැවින්, එසේ පිණ්ඩනය නොකරන ලද්දේය යන අදහසින් මෙසේ දත යුතුය.

තිහෙතුකජවනාවසානෙ පනෙත්ථාති එතස්මිං දුතියවාදෙ තිහෙතුකජවනාවසානෙ තිහෙතුකතදාරම්මණං යුත්තන්ති දස්සෙතුං යුත්තං වදති ජවනසමානත්තා, නාලබ්භමානත්තා අඤ්ඤස්ස. පඨමත්ථෙරෙන අකුසලානන්තරං වුත්තස්ස අහෙතුකතදාරම්මණස්ස, කුසලානන්තරං වුත්තස්ස ච සහෙතුකතදාරම්මණස්ස අකුසලානන්තරං උප්පත්තිං වදන්තස්ස හි පටිසන්ධිජනකං තිහෙතුකකම්මං දුහෙතුකාහෙතුකං විපාකං ජනයන්තම්පි තිහෙතුකජවනානන්තරං න ජනෙතීති න එත්ථ කාරණං දිස්සතීති එවං යුත්තං ගහෙතබ්බං අවුත්තම්පීති අධිප්පායො. අථ වා තස්මිං තස්මිං ථෙරවාදෙ යෙන අධිප්පායෙන සසඞ්ඛාරාසඞ්ඛාරවිධානාදි වුත්තං, තං තෙනෙව අධිප්පායෙන යුත්තං ගහෙතබ්බං, න අධිප්පායන්තරං අධිප්පායන්තරෙන ආලොළෙතබ්බන්ති අත්ථො. හෙතුසදිසමෙවාති ජනකකම්මහෙතුසදිසමෙව. මහාපකරණෙ ආවි භවිස්සතීති මහාපකරණෙ ආගතපාළියා පාකටං උප්පත්තිවිධානං ආවි භවිස්සතීති අධිප්පායෙන වදති.

‘තිහේතුක ජවනය අවසානයෙහි මෙහි’ යනු, මෙම දෙවන වාදයෙහි තිහේතුක ජවන අවසානයෙහි තිහේතුක තදාලම්බනයක් ඇති වීම සුදුසු බව දැක්වීම පිණිස ‘සුදුසු’ යැයි පවසයි. ඒ ජවනයට සමාන වන බැවිනි, වෙනත් (තදාලම්බනයක්) නොලැබෙන බැවිනි. පළමු තෙරුන් වහන්සේ (චූළනාග තෙරුන්) විසින් අකුසලයට අනතුරුව පවසන ලද අහේතුක තදාලම්බනය ද, කුසලයට අනතුරුව පවසන ලද සහේතුක තදාලම්බනය ද අකුසලයට අනතුරුව උපදින බව පවසන්නා වූ (මහාදත්ත තෙරුන්ගේ) වාදයෙහි, ප්‍රතිසන්ධි ජනක වූ තිහේතුක කර්මය ද්විහේතුක හෝ අහේතුක විපාකයක් උපදවන්නේ වුව ද තිහේතුක ජවනයට අනතුරුව (එවැනි විපාකයක්) නූපදවන්නේය යන්නට මෙහි හේතුවක් නොපෙනේ. එබැවින් මෙසේ සුදුසු වූවක් නොපැවසුව ද එය ගත යුතුය යනු අදහසයි. එසේත් නැතහොත් ඒ ඒ තෙරවරුන්ගේ වාදයන්හි යම් අදහසකින් සසංඛාරික අසංඛාරික විධි ආදිය පවසන ලද ද, එය එම අදහසින්ම සුදුසු පරිදි ගත යුතුය. එක් අදහසක් තවත් අදහසක් හා මිශ්‍ර නොකළ යුතුය යනු අර්ථයයි. ‘හේතුවට සමාන වූ’ යනු ජනක කර්මයේ හේතුවට සමාන වූ යන්නයි. ‘මහා ප්‍රකරණයෙහි ප්‍රකට වනු ඇත’ යනු පට්ඨාන මහා ප්‍රකරණයෙහි එන පාළියට අනුව ප්‍රකට වූ උත්පත්ති ක්‍රමය පැහැදිලි වනු ඇත යන අදහසින් පවසයි.

කාමාවචරකුසලවිපාකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කාමාවචර කුසල විපාක කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකකථාවණ්ණනා

රූපාවචර සහ අරූපාවචර විපාක කථා වර්ණනාව

499. අනන්තරායෙනාති පරිහානිපච්චයවිරහෙන. පටිපදාදිභෙදොති පටිපදාරම්මණභෙදො. තථා හි දුක්ඛපටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං ඣානං උප්පාදෙත්වා පුනප්පුනං සමාපජ්ජන්තස්ස තං ඣානං තංපටිපදමෙව හොති. එතස්මිං අපරිහීනෙ තස්ස විපාකො නිබ්බත්තමානො තප්පටිපදොව භවිතුං අරහතීති. ඡන්දාධිපතෙය්‍යාදිභාවො පන තස්මිං ඛණෙ විජ්ජමානානං ඡන්දාදීනං අධිපතිපච්චයභාවෙන හොති, න ආගමනවසෙන. තථා හි එකමෙව [Pg.136] ඣානං නානාක්ඛණෙසු නානාධිපතෙය්‍යං හොති. චතුත්ථජ්ඣානස්සෙව හි චතුරිද්ධිපාදභාවෙන භාවනා හොති, තස්මා විපාකස්ස ආගමනවසෙන ඡන්දාධිපතෙය්‍යාදිතා න වුත්තා.

499. ‘අන්තරායකින් තොරව’ යනු පිරිහීමට හේතු වන නීවරණ ධර්මයන්ගෙන් වෙන් වීමෙනි. ‘ප්‍රතිපදාදි භේදය’ යනු ප්‍රතිපදාවන්ගේ සහ අරමුණුවල ප්‍රභේදයයි. එසේම දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා (දුෂ්කර වූ පිළිවෙත් ඇති, මන්දගාමී ප්‍රඥා ඇති) ධ්‍යානයක් උපදවා නැවත නැවතත් එයට සමවදින්නාට ඒ ධ්‍යානය එම ප්‍රතිපදාවෙන්ම යුක්ත වේ. මෙය පිරිහීමක් නොවී පවතින විට, එහි විපාකය උපදින කල්හි ද එම ප්‍රතිපදාවෙන්ම යුක්ත විපාකයක්ම විය යුතු බව දත යුතුය. ජවන් ක්ෂණයෙහි පවත්නා ඡන්දය ආදීන්ගේ අධිපති ප්‍රත්‍ය භාවය නිසා ‘ඡන්දාධිපති’ ආදී භාවය ඇති වේ මිස, ධ්‍යානයට පැමිණෙන ප්‍රතිපදාව නිසාම නොවේ. එසේම එකම ධ්‍යානය වුව ද විවිධ අවස්ථාවන්හි විවිධ අධිපති ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත විය හැකිය. සතරවන ධ්‍යානය වුව ද සතර ඉද්ධිපාද වශයෙන් භාවනා කළ හැකිය. එබැවින් විපාකය ලැබෙන ධ්‍යානයේ ස්වභාවය අනුව ඡන්දාධිපති ආදී බව මෙහි වදාරා නැත.

රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

රූපාවචර සහ අරූපාවචර විපාක කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ලොකුත්තරවිපාකකථාවණ්ණනා

ලෝකුත්තර විපාක කථා වර්ණනාව

505. යථා වට්ටං ආචිනති, තථා තණ්හාදීහි අභිසඞ්ඛතං ලොකියකම්මං උපචිතන්ති වුච්චති. ලොකුත්තරං පන එවං න හොතීති තථා න වුත්තං. සුද්ධාගමනවසෙනාති අනිමිත්තාප්පණිහිතනාමදායකෙහි සගුණාරම්මණෙහි විජ්ජමානෙහිපි ඵලස්ස සුඤ්ඤතනාමදානදීපනෙ අග්ගහිතභාවෙනෙව අවොමිස්සෙනාති අත්ථො. ආගමනතො සුඤ්ඤතාප්පණිහිතනාමවතො මග්ගස්ස ආගමනීයට්ඨානෙ ඨත්වා අත්තනො ඵලස්ස නාමත්තයදානං යොජිතං, ඉතරස්සපි පන තථෙව යොජෙතබ්බං. නයමත්තදස්සනඤ්හෙතං. සගුණාරම්මණෙහි පන නාමත්තයවතො අනිච්චානුපස්සනානන්තරස්සපි මග්ගස්ස ආගමනීයට්ඨානෙ ඨත්වා අත්තනො ඵලස්ස නාමත්තයදානං න නිවාරිතන්ති. වළඤ්ජනකඵලසමාපත්තියා ච විපස්සනාගමනවසෙන නාමලාභෙ මග්ගස්ස විය අනිමිත්තනාමලාභො න සියා. යථා පන මග්ගානන්තරස්ස විය වළඤ්ජනකඵලසමාපත්තියාපි ඣානපටිපදාභෙදො හොති, එවං සුඤ්ඤතාදිනාමලාභෙ සති අනිමිත්තනාමඤ්ච ලභතීති. අවූපසන්තායාති ඉදං කෙනචි අඤ්ඤෙන අනන්තරිතත්තා තාදිසාය එව සද්ධාය…පෙ… පඤ්ඤාය ච අනන්තරපච්චයභාවං සන්ධාය වුත්තං. තෙන ඡන්දාදයොපි අත්තනො අනන්තරසදිසානං ඡන්දාදීනං උප්පාදකා අධිපතිභූතා අධිපතිභූතෙ එව උප්පාදෙන්තීති ඉමමත්ථං දීපෙති.

505. සංසාර චක්‍රය රැස් කරන්නාක් මෙන්, තණ්හාව ආදී ධර්මයන් විසින් සකස් කරන ලද ලෞකික කර්මය 'උපචිත' (රැස් කරන ලද) යැයි කියනු ලැබේ. නමුත් ලෝකෝත්තර විපාකය එසේ නොවන බැවින් එය එසේ හඳුන්වා නැත. 'ශුද්ධාගමන වශයෙන්' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ අනිමිත්ත සහ අප්පණිහිත යන නම් ලබා දෙන, පවත්නා වූ සගුණ ආරම්මණයන් විසින් ඵලයට ශූන්‍යත යන නාමය ලබා දීම ප්‍රකාශ කිරීමේදී, (වෙනත් ආරම්මණයන් සමඟ) මිශ්‍ර නොවී ඒ ආරම්මණය ම ගැනීමෙනි. මාර්ගයේ පැමිණීම අනුව ශූන්‍යත හෝ අප්පණිහිත යන නාමයන් ඇති මාර්ගය, ඵලය ඇති වීමේ ස්ථානයේ සිට තම ඵලයට නම් තුනම ලබා දීම අටුවාවෙහි දක්වා ඇත. අනෙක් (අනිමිත්ත) මාර්ගය සම්බන්ධයෙන් ද එසේම යෙදිය යුතුය. මෙය එක් ක්‍රමයක් පෙන්වා දීමක් පමණි. අනිච්චානුපස්සනාවට අනතුරුව ඇති වන අනිමිත්ත මාර්ගය ද සගුණ ආරම්මණයන් නිසා තම ඵලයට නම් තුනම ලබා දීම වළක්වා නැත. පරිභෝජනය කරනු ලබන ඵලසමාපත්තියේදී ද විපස්සනාවගේ පැමිණීම අනුව නාමයන් ලැබීමේදී, මාර්ගයට මෙන් අනිමිත්ත යන නාමය නොලැබේ. නමුත් මාර්ගයට අනතුරුව ලැබෙන ඵලයට මෙන්, ඵලසමාපත්තියට ද ධ්‍යාන හා ප්‍රතිපදා ප්‍රභේදයන් ඇති බැවින්, ශූන්‍යත ආදී නාමයන් ලබන කල්හි අනිමිත්ත යන නාමය ද ලබන බව දත යුතුය. 'අවූපසන්තාය' (නොසන්සිඳුණු බැවින්) යන්නෙන් අදහස් කළේ වෙනත් කිසිවකින් අතරක් නොවූ බැවින්, එවැනි වූම ශ්‍රද්ධාව හෝ ප්‍රඥාව අනන්තර ප්‍රත්‍ය භාවයෙන් උපකාර වන බවයි. එයින් ඡන්දය ආදී අධිපති ධර්මයන් ද තමන්ට අනන්තරව සමාන වූ ඡන්දය ආදී අධිපති ධර්මයන් ම උපදවන බව යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි.

555. කිලෙසසමුච්ඡෙදකස්ස මග්ගස්ස සම්මාදිට්ඨිආදිකස්ස නිය්‍යානිකසභාවස්ස ඵලෙනපි පටිප්පස්සද්ධකිලෙසෙන නිය්‍යානසභාවෙනෙව භවිතබ්බං, තස්මා ඵලෙපි ‘‘මග්ගඞ්ගං මග්ගපරියාපන්න’’න්ති වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා මග්ගවිභඞ්ගෙ ඵලෙසු ච අට්ඨඞ්ගිකො පඤ්චඞ්ගිකො ච මග්ගො උද්ධටො, එවං බොජ්ඣඞ්ගාපීති. මග්ගං උපාදායාති මග්ගසදිසතාය මග්ගොති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ.

555. කෙලෙසුන් මුළුමනින්ම සිඳලන, සම්මා දිට්ඨිය ආදී වූ නෛර්යාණික (සංසාරයෙන් එතෙර කරවන) ස්වභාවය ඇති මාර්ගයේ ඵලය ද, ප්‍රතිප්‍රශ්‍රම්භිත (සන්සිඳුණු) කෙලෙස් ඇති බැවින් නෛර්යාණික ස්වභාවයෙන්ම යුක්ත විය යුතුය. එබැවින් ඵලයෙහි ද 'මාර්ගාංග' හා 'මාර්ගපරියාපන්න' (මාර්ගයට අයත්) යැයි වදාරන ලදී. මෙසේ සලකා මාර්ග විභංගයේදී ඵලයන්හි ද අෂ්ටාංගික සහ පංචාංගික මාර්ගය දක්වන ලදී. බොජ්ඣංගයන් ගැන ද එසේමය. 'මාර්ගය නිසා' (මග්ගං උපාදාය) යන්නෙන් මාර්ගයට සමාන බැවින් 'මාර්ගය' යන අර්ථය අදහස් කරන ලදී.

ලොකුත්තරවිපාකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ලෝකෝත්තර විපාක කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

අකුසලවිපාකකථාවණ්ණනා

අකුසල විපාක කථා වර්ණනාව

556. ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තෙසු [Pg.137] විය න අනිට්ඨඅනිට්ඨමජ්ඣත්තෙසු සන්තීරණවිසෙසො අත්ථි, අනිට්ඨාරම්මණමෙව පන අධිමත්තං මන්දඤ්ච එවං ද්විධා වුත්තං.

556. ඉෂ්ට සහ ඉෂ්ට-මධ්‍යස්ථ අරමුණුවලදී මෙන් අනිෂ්ට සහ අනිෂ්ට-මධ්‍යස්ථ අරමුණුවලදී සන්තීර්ණයේ විශේෂයක් නැත. (එහි ඇත්තේ උපෙක්ඛා සන්තීර්ණය පමණි). එහෙත් අනිෂ්ට අරමුණම අධිමාත්‍ර (තද බල) සහ මන්ද (දුර්වල) වශයෙන් දෙයාකාරයකින් දක්වා ඇත.

අකුසලවිපාකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අකුසල විපාක කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

කිරියාබ්‍යාකතං

ක්‍රියා අව්‍යාකෘත ධර්ම

මනොධාතුචිත්තවණ්ණනා

මනෝධාතු චිත්ත වර්ණනාව

566. වාතපුප්ඵන්ති මොඝපුප්ඵං. තං අච්ඡින්නෙපි රුක්ඛෙ න ඵලති, ඡින්නරුක්ඛපුප්ඵං පන අච්ඡින්නෙ ඵලෙය්‍ය. එවං අච්ඡින්නභවමූලස්සපි පවත්තමානං යං න ඵලති, තං වාතපුප්ඵසදිසං. ඉතරස්සෙව පන පවත්තමානං ඡින්නරුක්ඛපුප්ඵසදිසං. තඤ්හි අච්ඡින්නෙ භවමූලෙ ඵලෙය්‍යාති.

566. 'වාතපුප්ඵ' යනු නිෂ්ඵල වූ මල් (මොඝ පුප්ඵ) වැනිය. ඒ මල ගස නොසිඳුවත් ගෙඩි හට නොගනී. නමුත් සිඳින ලද ගසක මලක් ගස නොසිඳුවේ නම් ගෙඩි හටගන්නට තිබුණි. එලෙසම, භව මූලය (අවිද්‍යාව හා තණ්හාව) නොසිඳුණු පෘථග්ජන හෝ ශෛක්ෂ පුද්ගලයන්ගේ සන්තානයෙහි ඇති වන ආවර්ජන ද්වය (මනෝධාතු) විපාකයක් ලබා නොදෙන බැවින් එය වාතපුප්ඵ (සුළඟේ විසිරෙන මල්) වැනිය. නමුත් රහතන් වහන්සේලාගේ සන්තානයෙහි ඇති වන ක්‍රියා ජවනය සිඳින ලද ගසක මල් වැනිය. මන්ද යත්, එම ක්‍රියා ජවනය භව මූලය නොසිඳුණේ නම් විපාක ලබා දෙන බැවිනි.

කිරියමනොවිඤ්ඤාණධාතුචිත්තවණ්ණනා

ක්‍රියා මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු චිත්ත වර්ණනාව

568. ලොලුප්පතණ්හා පහීනාති ඉමස්ස චිත්තස්ස පච්චයභූතා පුරිමා පවත්ති දස්සිතා. ඉදං පන චිත්තං විචාරණපඤ්ඤාරහිතන්ති කෙවලං සොමනස්සමත්තං උප්පාදෙන්තස්ස හොතීති. එවං චෙතියපූජාදීසුපි දට්ඨබ්බං. වත්තං කරොන්තොති ඉදං වත්තං කරොන්තස්ස ඵොට්ඨබ්බාරම්මණෙ කායද්වාරචිත්තප්පවත්තිං සන්ධාය වුත්තං. පඤ්චද්වාරානුගතං හුත්වා ලබ්භමානං සන්ධාය පඤ්චද්වාරෙ එව වා ලොලුප්පතණ්හාපහානාදිපච්චවෙක්ඛණහෙතුභූතං ඉදමෙව පවත්තිං සන්ධාය තත්ථ තත්ථ ‘‘ඉමිනා චිත්තෙන සොමනස්සිතො හොතී’’ති වුත්තන්ති ‘‘එවං තාව පඤ්චද්වාරෙ ලබ්භතී’’ති ආහ. අතීතංසාදීසු අප්පටිහතං ඤාණං වත්වා ‘‘ඉමෙහි තීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො සබ්බං කායකම්මං ඤාණානුපරිවත්තී’’තිආදිවචනතො (මහානි. 156 අත්ථතො සමානං) ‘‘භගවතො ඉදං උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තවචනං විචාරෙතබ්බං. අහෙතුකස්ස මූලාභාවෙන සුප්පතිට්ඨිතතා නත්ථීති බලභාවො අපරිපුණ්ණො, තස්මා උද්දෙසවාරෙ ‘‘සමාධිබලං හොති, වීරියබලං හොතී’’ති න වුත්තං. තතො එව හි අහෙතුකානං සඞ්ගහවාරෙ ඣානඞ්ගානි ච න උද්ධටානි. තෙනෙව ඉමස්මිම්පි අහෙතුකද්වයෙ බලානි අනුද්දෙසාසඞ්ගහිතානි. යස්මා පන වීරියස්ස විජ්ජමානත්තා සෙසාහෙතුකෙහි [Pg.138] බලවං, යස්මා ච එත්ථ විතක්කාදීනං ඣානපච්චයමත්තතා විය සමාධිවීරියානං බලමත්තතා අත්ථි, තස්මා නිද්දෙසවාරෙ ‘‘සමාධිබලං වීරියබල’’න්ති වත්වා ඨපිතං. යස්මා පන නෙව කුසලං නාකුසලං, තස්මා සම්මාසමාධි මිච්ඡාසමාධීති, සම්මාවායාමො මිච්ඡාවායාමොති ච න වුත්තන්ති අධිප්පායො. එවං සති මහාකිරියචිත්තෙසු ච එතං න වත්තබ්බං සියා, වුත්තඤ්ච, තස්මා සම්මා, මිච්ඡා වා නිය්‍යානිකසභාවාභාවතො මග්ගපච්චයභාවං අප්පත්තා සමාධිවායාමා ඉධ තථා න වුත්තාති දට්ඨබ්බා.

568. 'ලොලුප්ප තණ්හාව ප්‍රහීණ කරන ලදී' යන පාඨයෙන් පෙන්වා දෙන්නේ මෙම හසිතොප්පාද සිතට ප්‍රත්‍ය වූ පූර්ව ක්‍රියා ජවන සිත්වල පැවැත්මයි. මෙම සිත විමසන සුළු ප්‍රඥාවෙන් තොර බැවින්, රහතන් වහන්සේගේ සන්තානයෙහි හුදෙක් සෝමනස්ස මාත්‍රයක් පමණක් උපදවන කල්හි හටගන්නා බව දත යුතුය. චෛත්‍ය පූජා ආදියේදී ද මෙසේම දත යුතුය. 'වතක් කරන කල්හි' යනු වතක් කරන තැනැත්තාගේ ඵොට්ඨබ්බ ආරම්මණයෙහි කායද්වාරික සිත්වල පැවැත්ම අදහස් කරමින් පවසන ලද්දකි. පංචද්වාරයට අනුගතව ලැබෙන හසිතොප්පාද සිත අදහස් කරමින් හෝ, පංචද්වාරයෙහිම ලොලුප්ප තණ්හාව ප්‍රහීණ කිරීම ආදිය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමට හේතු වූ මෙම හසිතොප්පාද සිත්වල පැවැත්ම අදහස් කරමින් ඒ ඒ ද්වාරයන්හි 'මේ සිතින් සෝමනස්සයට පත් වෙයි' යනුවෙන් දක්වන ලදී. 'අතීතයෙහි නොවැළැක්වුණු ඥානය' යන්න පවසා, 'මෙම ධර්ම තුනෙන් සමන්නාගත වූ බුදු රජාණන් වහන්සේගේ සියලු කාය කර්මය ඥානය අනුව පවතියි' යන වචනයට අනුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සන්තානයෙහි මෙය උපදින බව පැවසූ වචනය විමසා බැලිය යුතුය. අහේතුක සිතට මූලයක් (හේතුවක්) නොමැති බැවින් මනා පිහිටීමක් නැත, එබැවින් 'බල' ස්වභාවය සම්පූර්ණ නොවේ. ඒ නිසා උද්දේස වාරයේදී 'සමාධි බලය වෙයි, වීර්ය බලය වෙයි' යනුවෙන් වදාරා නැත. එබැවින්ම අහේතුක සිත්වල සංගහ වාරයේදී ධ්‍යානාංගයන් දක්වා නැත. එම නිසාම මෙම අහේතුක ද්වයෙහි බල ධර්මයන් උද්දේසයේදී හෝ සංගහයේදී ඇතුළත් නොකළහ. එහෙත් වීර්යය පවතින බැවින් අනෙකුත් අහේතුක සිත්වලට වඩා බලවත් වන නිසාත්, මෙහි විතර්ක ආදියේ ධ්‍යාන ප්‍රත්‍ය මාත්‍රයක් මෙන් සමාධි හා වීර්යයන්ගේ බල මාත්‍රයක් පවතින නිසාත්, නිර්දේශ වාරයේදී 'සමාධි බලය, වීර්ය බලය' යනුවෙන් දක්වා ඇත. එය කුසලයක් හෝ අකුසලයක් නොවන බැවින් 'සම්මා සමාධි - මිච්ඡා සමාධි' හෝ 'සම්මා වායාම - මිච්ඡා වායාම' යනුවෙන් වදාරා නැතැයි යනු අදහසයි. එසේ වුවහොත් මහා ක්‍රියා සිත්වලදී ද මෙය නොපැවසිය යුතු වුවත්, එහි පවසා ඇත. එබැවින් සම්මා හෝ මිච්ඡා වේවා, නෛර්යාණික ස්වභාවය නොමැති බැවින් මාර්ග ප්‍රත්‍ය භාවයට පත් නොවන සමාධි හා වායාමයන් මෙහිදී (හසිතොප්පාදයේදී) එසේ දක්වා නැති බව දත යුතුය.

574. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තආසයානුසයසබ්බඤ්ඤුතානාවරණඤාණානි ඉමස්සානන්තරං උප්පජ්ජමානානි යමකපාටිහාරියමහාකරුණාසමාපත්තිඤාණානි ච ඉමස්ස අනන්තරං උප්පන්නපරිකම්මානන්තරානි ඉමිනා ආවජ්ජිතාරම්මණෙයෙව පවත්තන්තීති ආහ ‘‘ඡ…පෙ… ගණ්හන්තී’’ති. මහාවිසයත්තා මහාගජො විය මහන්තන්ති මහාගජං.

574. ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානය, ආසයානුසය ඥානය, සර්වඥතා ඥානය සහ අනාවරණ ඥානය යන මේවා මනෝද්වාරාවර්ජනයට අනතුරුව උපදී. යමක ප්‍රාතිහාර්ය ඥානය සහ මහා කරුණා සමාපත්ති ඥානය ද පරිකර්මයට අනතුරුව උපදී. මේවා මෙම ආවර්ජනය විසින් ආවර්ජනය කරන ලද අරමුණෙහිම පවතින බැවින් 'හය... ගනියි' යනුවෙන් පවසන ලදී. මහා විශය ඇති බැවින් මහා හස්තියෙකු මෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ වන නිසා 'මහා ගජ' (මහා හස්තියා) යැයි කියනු ලැබේ.

රූපාවචරාරූපාවචරකිරියචිත්තවණ්ණනා

රූපාවචර සහ අරූපාවචර ක්‍රියා චිත්ත වර්ණනාව

577. ඉදානි යානි කිරියානි ජාතානි, තානි වෙදිතබ්බානීති එවං යොජනා කාතබ්බා. අත්තභාවොති පඤ්චක්ඛන්ධා වුච්චන්ති.

577. දැන් යම් ක්‍රියා සිත් උපන්නාහුද, ඒවා දත යුතුය යන්න මෙහි යෙදීමයි. 'අත්තභාව' යන්නෙන් පංචස්කන්ධය කියනු ලැබේ.

චිත්තුප්පාදකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චිත්තොප්පාද කාණ්ඩයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. රූපකණ්ඩං

2. රූප කාණ්ඩය

උද්දෙසවණ්ණනා

උද්දේස වර්ණනාව

ඉදානි [Pg.139] රූපමබ්‍යාකතං භාජෙතබ්බං, තඤ්ච කෙනචි සමයවවත්ථානං කත්වා න සක්කා භාජෙතුං. න හි රූපස්ස චිත්තුප්පාදෙන සමයවවත්ථානං සක්කා කාතුං අචිත්තසමුට්ඨානසබ්භාවතො, චිත්තසමුට්ඨානස්ස ච අනෙකචිත්තසමුට්ඨානතාය රූපසමුට්ඨාපකචිත්තානඤ්ච කෙසඤ්චි කත්ථචි අසමුට්ඨාපනතාය වවත්ථානාභාවතො, විඤ්ඤත්තිද්වයවජ්ජිතස්ස රූපස්ස අචිත්තසහභුභාවතො ච, න ච රූපානං උපසම්පජ්ජ විහරණෙන සමයවවත්ථානං යුජ්ජති මහග්ගතප්පමාණානං ඣානානං විය රූපානං උපසම්පජ්ජ විහාතබ්බතාභාවා, උපාදාරූපෙහි ච න යුජ්ජති තෙසං සහජාතාදිපච්චයභාවෙන අප්පවත්තනතො, නාපි මහාභූතෙහි යුජ්ජති කෙසඤ්චි මහාභූතානං කෙහිචි උපාදාරූපෙහි විනා පවත්තිතො අසමානකාලානඤ්ච සබ්භාවතො. න හි ‘‘යස්මිං සමයෙ පථවීධාතු උප්පන්නා හොති, තස්මිං සමයෙ චක්ඛායතනං හොතී’’ති සක්කා වත්තුං සොතාදිනිස්සයභූතාය පථවියා චිත්තාදිසමුට්ඨානාය ච සහ චක්ඛායතනස්ස අභාවා. එවං සොතායතනාදීසුපි යොජෙතබ්බං.

දැන් රූප අබ්‍යාලකෘත ධර්මයන් විස්තර කළ යුතුය. ඒ රූප අබ්‍යාලකෘත ධර්මයන් කිසියම් ධර්මයක් මගින් සමය (කාලය) වෙන් කොට දක්වා (සමය විභාගයක් කොට) විග්‍රහ කිරීමට නොහැකිය. මන්ද යත්, සිත උපදින අවස්ථාවන් අනුව රූපයේ සමය නිර්ණය කළ නොහැකි බැවිනි. සිතින් හට නොගත් (උතු, ආහාර, කර්ම යන සමුට්ඨානයන්ගෙන් හටගත්) රූප ද පවතින බැවිනි. සිතින් හටගන්නා රූප පවා බොහෝ සිත් නිසා හටගන්නා බැවිනි. රූප සමුට්ඨාපක සිත් අතර ඇතැම් සිත් ඇතැම් භූමිවලදී හෝ අවස්ථාවලදී රූප ඉපදවීමට අසමත් වන බැවිනි. විඤ්ඤත්ති රූප දෙක හැර සෙසු රූප සිත සමග එකට හටගන්නා ධර්ම නොවන බැවිනි. මහග්ගත හා අප්‍රමාණ වූ ධ්‍යානයන්ට සමවැදී වෙසෙන්නාක් මෙන් රූපයන්හි සමවැදී වාසය කිරීමක් නොමැති බැවින් රූපයන්හි සමය නිර්ණය කිරීම නොගැලපේ. උපාදා රූප මගින් ද එය කළ නොහැක්කේ ඒවා සහජාත ආදී ප්‍රත්‍යයන් ලෙස නොපවතින බැවිනි. මහා භූත රූප මගින් ද එය කළ නොහැක්කේ ඇතැම් මහා භූතයන් ඇතැම් උපාදා රූපවලින් තොරව පවතින බැවින් හා අසමාන කාල පරාසයන් පවතින බැවිනි. "යම් අවස්ථාවක පඨවී ධාතුව උපදී ද, එම අවස්ථාවේම චක්ඛායතනය උපදී" යැයි පැවසීමට නොහැකිය. මක්නිසාද යත් චක්ඛායතනයට නිශ්‍රය වන පඨවී ධාතුව සහ චිත්තාදි සමුට්ඨානයන්ගෙන් හටගත් පඨවී ධාතුව චක්ඛායතනය සමග සැමවිටම නොපවතින බැවිනි. සෝතායතනාදිය සම්බන්ධයෙන් ද මෙසේම දත යුතුය.

මහාභූතෙහි අසමානකාලානි විඤ්ඤත්තිඋපචයාදීනිපි තස්මිං සමයෙ හොන්තීති න සක්කා වත්තුන්ති. එකස්මිඤ්ච කාලෙ අනෙකානි කලාපසහස්සානි උප්පජ්ජන්ති පවත්තන්ති ච, න අරූපධම්මානං විය රූපානං කලාපද්වයසහාභාවො අත්ථි. එකස්මිඤ්ච කලාපෙ වත්තමානෙ එව අඤ්ඤස්ස නිරොධො, අඤ්ඤස්ස චුප්පත්ති හොතීති සබ්බථා රූපාබ්‍යාකතං සමයවවත්ථානං කත්වා න සක්කා විභජිතුං. එකකාදීහි පන නයෙහි න හෙතුආදිනා සභාවෙන විභජිතුං සක්කාති තථා විභජනත්ථං චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ තාව අවිභත්තං අබ්‍යාකතං අත්ථීති දස්සෙතුං සමයවවත්ථානෙන විනා අබ්‍යාකතස්ස සභාවතොයෙව නිද්දෙසෙ එකදෙසං නිද්දිසිත්වා නිගමනකරණස්ස අනුපපත්තිතො ච විභත්තඤ්ච අවිභත්තඤ්ච සබ්බං සඞ්ගණ්හන්තො ආහ ‘‘කතමෙ ධම්මා අබ්‍යාකතා? කුසලා…පෙ… අසඞ්ඛතා ච ධාතු. ඉමෙ ධම්මා අබ්‍යාකතා’’ති. අවිභත්තෙ හි විභජිතබ්බෙ දස්සිතෙ විභජනං යුත්තං ඤාතුං ඉච්ඡාය උප්පාදිතායාති. එත්ථ පන විපාකකිරියාබ්‍යාකතං විභත්තත්තා [Pg.140] න විභජිතබ්බං, අසඞ්ඛතා ච ධාතු භෙදාභාවතො. යං පනෙත්ථ භෙදයුත්තත්තා අවිභත්තත්තා ච විභජිතබ්බං, තං විභජන්තො ආහ ‘‘තත්ථ කතමං සබ්බං රූප’’න්තිආදි. අයමෙත්ථ පාළියොජනා.

මහා භූතයන් හා අසමාන කාල ඇති විඤ්ඤත්ති, උපචය ආදිය "ඒ කාලයෙහි වේ" යැයි කිව නොහැකිය. එක් කාලයකදී රූප කලාප දහස් ගණනක් උපදී, පවතී. අරූප (නාම) ධර්මයන් මෙන් නොව, රූප කලාප දෙකක් එකට පැවතීමක් (සහභාවයක්) ඇත. එක් කලාපයක් පවතිද්දීම තවත් කලාපයක නිරෝධය (බිඳීම) හෝ තවත් එකක උප්පාදය සිදු වේ. එබැවින් රූප අබ්‍යාලකෘතයන් කිසිසේත්ම සමය නිර්ණය කිරීමෙන් බෙදා දැක්විය නොහැකිය. එහෙත් ඒකක ආදී ක්‍රම මගින් ද, න-හේතු ආදී ස්වභාවයන්ගෙන් ද බෙදා දැක්විය හැකි බැවින්, එසේ බෙදා දැක්වීම සඳහා චිත්තොප්පාද කණ්ඩයේදී විස්තර නොකරන ලද අබ්‍යාලකෘත ධර්මයන් ඇති බව පෙන්වීමටත්, සමය නිර්ණයෙන් තොරව අබ්‍යාලකෘත ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය විස්තර කිරීමේදී එක් කොටසක් පමණක් දක්වා නිගමනය කිරීම අසම්පූර්ණ වන බැවිනුත්, විස්තර කළ හා විස්තර නොකළ සියලු අබ්‍යාලකෘතයන් ඇතුළත් කරමින් "අබ්‍යාලකෘත ධර්ම කවරේද? කුසල... අසංඛත ධාතුව ද යන මේ ධර්ම අබ්‍යාලකෘතයි" යනුවෙන් වදාළහ. විස්තර නොකළ ධර්මයන් පෙන්වා දුන් විට ඒවා දැනගැනීමේ කැමැත්ත ඇති වන බැවින් විස්තර කිරීම සුදුසු වේ. මෙහි විපාක හා ක්‍රියා අබ්‍යාලකෘතයන් දැනටමත් විස්තර කර ඇති බැවින් නැවත විස්තර නොකළ යුතුය. අසංඛත ධාතුව ද ප්‍රභේද නොමැති බැවින් විස්තර නොකළ යුතුය. මෙහි ප්‍රභේද පවතින සහ මෙතෙක් විස්තර නොකළ යම් රූප අබ්‍යාලකෘතයක් වේ ද, එය විස්තර කරමින් "එහි සියලු රූප කවරේද?" යනාදිය වදාළහ. මෙය මෙහි පාළි යෝජනාවයි.

නයං දස්සෙත්වාති එත්ථ හෙට්ඨා ගහණමෙව නයදස්සනං. තං විපාකෙසු කත්වා විඤ්ඤාතත්තා කිරියාබ්‍යාකතෙසු නිස්සට්ඨං. කාමාවචරාදිභාවෙන වත්තබ්බස්ස කිරියාබ්‍යාකතස්ස වා දස්සනං, තං කත්වා කාමාවචරාතිආදිකං ගහෙත්වා වුත්තත්තා නිස්සට්ඨං. පඤ්චවීසති රූපානීති පාළියං වුත්තානි දසායතනානි පඤ්චදස ච සුඛුමරූපානි, උපචයසන්තතියො වා එකන්ති කත්වා හදයවත්ථුඤ්ච. ඡන්නවුතීති චක්ඛාදිදසකා සත්ත උතුසමුට්ඨානාදයො තයො අට්ඨකා උතුචිත්තජා ද්වෙ සද්දා ච. කලාපභාවෙන පවත්තරූපරූපානි ‘‘රූපකොට්ඨාසා’’ති වුත්තානි රූපකලාපකොට්ඨාසභාවතො. කොට්ඨාසාති ච අංසා, අවයවාති අත්ථො. කොට්ඨන්ති වා සරීරං, තස්ස අංසා කෙසාදයො කොට්ඨාසාති අඤ්ඤෙපි අවයවා කොට්ඨාසා විය කොට්ඨාසා. නිබ්බානං නිප්පදෙසතො ගහිතන්ති සොපාදිසෙසනිරුපාදිසෙසරාගක්ඛයාදිඅසඞ්ඛතාදිවචනීයභාවෙන භින්නං නිප්පදෙසතො ගහිතං. අත්ථතො හි එකාව අසඞ්ඛතා ධාතූති.

"නයං දස්සෙත්වා" (ක්‍රමය පෙන්වා) යන්නෙහි පහත විපාකයන්හි සඳහන් වූ ක්‍රමයම පෙන්වීම අදහස් වේ. විපාක විග්‍රහයේදී එය කරන ලද බැවින්, ක්‍රියා අබ්‍යාලකෘතයන්හිදී එය අත්හරින ලදී. නැතහොත් කාමාවචර ආදී ප්‍රභේදවලින් දැක්විය යුතු ක්‍රියා අබ්‍යාලකෘතයන් දැක්වීම "ක්‍රමය පෙන්වීම" නම් වේ. එය කාමාවචර ආදී වශයෙන් වදාළ බැවින් අත්හරින ලදී. "පඤ්චවීසති රූපානි" යනු පාළියෙහි වදාළ ආයතන දසය සහ සුඛුම රූප පහළොවයි. එසේත් නැත්නම් උපචය හා සන්තති යන දෙක එකක් ලෙස ගෙන හෘදය වස්තුව ද ඇතුළත් කිරීමෙනි. "ඡන්නවුති" (අනුදූව) යනු චක්ඛු ආදී දසක හතක් ද, උතු සමුට්ඨාන ආදී අට්ඨක තුනක් ද, උතුජ හා චිත්තජ ශබ්ද රූප දෙකක් ද යන සියල්ලයි. කලාප වශයෙන් පවතින රූප "රූප කොට්ඨාස" ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. කොට්ඨාස යනු කොටස් හෙවත් අවයවයි. ශරීරයට "කොට්ඨ" යැයි කියනු ලැබේ, එහි කොටස් වූ කේසාදිය "කොට්ඨාස" නම් වේ. නිවන සම්පූර්ණයෙන්ම (නිප්පදේසතෝ) ගන්නා ලදී. සඋපාදිසේස, නිරුපාදිසේස, රාගක්ඛය, අසංඛත ආදී වචනවලින් ප්‍රභේද වූවත්, අර්ථ වශයෙන් අසංඛත ධාතුව එකකි.

584. සබ්බන්ති සකලං චක්කවාළං. පරිමණ්ඩලං පරිමණ්ඩලසණ්ඨානං, පරික්ඛෙපතො ඡත්තිංස සතසහස්සානි දස චෙව සහස්සානි අඩ්ඪචතුත්ථානි ච යොජනසතානි හොන්තීති අත්ථො. එත්ථ ච වට්ටං ‘‘පරිමණ්ඩල’’න්ති වුත්තං. චත්තාරි නහුතානීති චත්තාලීස සහස්සානි. නගව්හයාති නගාති අව්හාතබ්බා නගසද්දනාමාති අත්ථො.

584. "සබ්බං" යනු මුළු සක්වළමයි. "පරිමණ්ඩලං" යනු වටකුරු හැඩයයි. වටප්‍රමාණයෙන් යොදුන් තිස් හය ලක්ෂ දස දහස් තුන්සිය පනහක් (3,610,350) වන බව අර්ථයි. මෙහි වටකුරු බව "පරිමණ්ඩල" යනුවෙන් පවසන ලදී. "චත්තාරි නහුතානි" යනු හතළිස් දහසකි. "නාගව්හයා" යනු 'නාග' යන නම ඇත්තා වූ (ගස් හෝ පර්වත) යන අර්ථයයි.

දෙවදානවාදීනං තිගාවුතාදිසරීරවසෙන මහන්තානි පාතුභූතානි. තත්ථායං වචනත්ථො – භූතානි ජාතානි නිබ්බත්තානි මහන්තානි මහාභූතානීති. අනෙකච්ඡරියදස්සනෙන අනෙකාභූතවිසෙසදස්සනවසෙන ච මායාකාරො මහන්තො භූතොති මහාභූතො. යක්ඛාදයො ජාතිවසෙනෙව මහන්තා භූතාති මහාභූතා. නිරුළ්හො වා අයං මහාභූතසද්දො තෙසු දට්ඨබ්බො. පථවියාදයො පන මහාභූතා විය මහාභූතා. භූතසද්දස්ස උභයලිඞ්ගත්තා නපුංසකතා කතා. මහාපරිහාරතොති එත්ථ වචනත්ථං වදන්තො ආහ ‘‘මහන්තෙහි භූතානි, මහාපරිහාරානි [Pg.141] වා භූතානී’’ති. තත්ථ පච්ඡිමත්ථෙ පුරිමපදෙ උත්තරපදස්ස පරිහාරසද්දස්ස ලොපං කත්වා ‘‘මහාභූතානී’’ති වුච්චන්ති.

දේව, අසුර ආදීන්ගේ ගාවුත් තුනක් පමණ වූ ශරීර ප්‍රමාණයන්ගෙන් විශාලව පෙනී සිටින බැවින් මහාභූත නම් වේ. එහි අර්ථය නම් - හටගත්තා වූ විශාල රූප මහාභූත රූප වේ යන්නයි. නොයෙක් පුදුම සහගත දෑ පෙන්වීමෙන් හා අසත්‍ය දෑ පෙන්වීමේ අනුභාවයෙන් මායාකරුවා "මහාභූත" (විශාල සත්වයෙක්) ලෙස හැඳින්වේ. යක්ෂාදීහු උපතින්ම විශාල සත්වයෝ වන බැවින් මහාභූත නම් වෙති. මහාභූත යන ශබ්දය ඔවුන් කෙරෙහි ප්‍රකටව පවතී. පඨවී ආදිය ද ඒ මහාභූතයන් වැනි බැවින් මහාභූත නම් වේ. භූත ශබ්දය ලිංග දෙකටම අයත් බැවින් මෙහි නපුංසක ලිංගයෙන් යොදා ඇත. "මහාපරිහාරතෝ" යන්නෙහි අර්ථය දක්වමින්, විශාල වූ භූතයන් නිසා හෝ මහා පරිහාරයෙන් යුක්ත බැවින් "මහාභූත" යැයි කියනු ලැබේ. එහි දෙවන අර්ථයේදී පෙර පදයේ ඇති 'පරිහාර' ශබ්දය ලොප් වී "මහාභූත" යැයි කියනු ලැබේ.

අච්චිමතොති අග්ගිස්ස. කොටිසතසහස්සං එකං කොටිසතසහස්සෙකං. චක්කවාළන්ති තං සබ්බං ආණාක්ඛෙත්තවසෙන එකං කත්වා වොහරන්ති. විලීයති ඛාරොදකෙන. විකීරතීති විද්ධංසති. උපාදින්නකෙසු විකාරං දස්සෙන්තො ‘‘පත්ථද්ධො’’තිආදිමාහ. කට්ඨමුඛෙන වාති වා-සද්දො උපමත්ථො. යථා කට්ඨමුඛසප්පෙන දට්ඨො පත්ථද්ධො හොති, එවං පථවීධාතුප්පකොපෙන සො කායො කට්ඨමුඛෙව හොති, කට්ඨමුඛමුඛගතො විය පත්ථද්ධො හොතීති අත්ථො. අථ වා වා-සද්දො එවසද්දස්සත්ථෙ. ‘‘පථවීධාතුප්පකොපෙනා’’ති එතස්ස ච පරතො ආහරිත්වා වෙදිතබ්බො. තත්‍රායමත්ථො – ‘‘කට්ඨමුඛෙන දට්ඨොපි කායො පථවීධාතුප්පකොපෙනෙව පත්ථද්ධො හොති, තස්මා පථවීධාතුයා අවියුත්තො සො කායො සබ්බදා කට්ඨමුඛමුඛගතො විය හොතී’’ති. අථ වා අනියමත්ථො වා-සද්දො. තත්‍රායමත්ථො – ‘‘කට්ඨමුඛෙන දට්ඨො කායො පත්ථද්ධො හොති වා න වා හොති මන්තාගදවසෙන, පථවීධාතුප්පකොපෙන පන මන්තාගදරහිතො සො කායො කට්ඨමුඛමුඛගතො විය හොති එකන්තපත්ථද්ධො’’ති. පූතියොති කුථිතො. මහාවිකාරානි භූතානීති මහාවිකාරානි ජාතානි, විජ්ජමානානීති වා අත්ථො. එත්ථ ච පුරිමපදෙ උත්තරපදස්ස විකාරසද්දස්ස ලොපං කත්වා ‘‘මහාභූතානී’’ති වුත්තානි.

'අච්චිමතො' යනු ගින්නට නමකි. 'කෝටිසතසහස්සං ඒකං' යන පද දෙක සන්ධි වීමෙන් (සන්ධි වසයෙන්) 'කෝටිසතසහස්සේකං' ලෙස වේ. ඒ සියලු කෝටි ලක්ෂයක් සක්වළ අණාක්ෂේත්‍ර වසයෙන් එකක් කොට 'සක්වළ' යැයි ව්‍යවහාර කරති. ලුණු දියෙන් (ක්ෂාරෝදකයෙන්) දියවී යයි. 'විසිරෙයි' යනු විනාශ වීමයි. උපාදින්නක මහාභූතයන්ගේ වෙනස් වීම (විිකාරය) පෙන්වමින් 'පත්‍ථද්ධො' (තද වූ) යනාදිය වදාළහ. 'කට්ඨමුඛේන වා' යන්නෙහි 'වා' ශබ්දය උපමා අර්ථයෙහි වැටේ. යම් සේ කට්ඨමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළ ශරීරය බෙහෙවින් තද වේ ද, එසේම පඨවි ධාතුව කිපීමෙන් ඒ ශරීරය කට්ඨමුඛ සර්පයෙකුගේ කටට හසු වූවාක් මෙන් තද වේ යන අර්ථයයි. එසේත් නැත්නම් 'වා' ශබ්දය 'ඒව' (ම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. එය 'පඨවීධාතුප්පකෝපේන' යන්නට පසුව යොදා ගත යුතුය. එහි අර්ථය මෙසේය: 'කට්ඨමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළ ද ශරීරය පඨවි ධාතුව කිපීමෙන්ම තද වෙයි, එබැවින් පඨවි ධාතුවෙන් වෙන් නොවන ඒ ශරීරය සැමවිටම කට්ඨමුඛ සර්පයෙකුගේ කටට හසු වූවාක් වැනිය'. එසේත් නැත්නම් 'වා' ශබ්දය අනිශ්චිත (අනියම) අර්ථයෙහි වැටේ. එහි අර්ථය මෙසේය: 'කට්ඨමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළ ශරීරය මන්ත්‍ර හෝ ඖෂධ බලයෙන් තද වන්නට හෝ නොවන්නට පුළුවන. පඨවි ධාතුව කිපීමෙන් නම් මන්ත්‍ර ඖෂධ රහිත ඒ ශරීරය කට්ඨමුඛ සර්පයෙකුගේ කටට හසු වූවාක් මෙන් ඒකාන්තයෙන්ම තද වේ'. 'පූතියො' යනු කුණු වූ ගඳ ඇති බවයි. 'මහාවිකාරානි භූතානි' යනු මහත් විකාර (වෙනස් වීම්) ඇති වූ රූපයෝ යන්නයි, නැතහොත් පවතින රූපයෝ යනු අර්ථයයි. මෙහි මුල් පදයේ ඇති 'විකාර' යන අග පදය ලොප් කොට (කපා හැර) 'මහාභූතානි' යැයි වදාරන ලදී.

පථවීතිආදිනා සබ්බලොකස්ස පාකටානිපි විපල්ලාසං මුඤ්චිත්වා යථාසභාවතො පරිග්ගය්හමානානි මහන්තෙන වායාමෙන විනා න පරිග්ගය්හන්තීති පාකටානිපි දුවිඤ්ඤෙය්‍යසභාවත්තා ‘‘මහන්තානී’’ති වුච්චන්ති. තානි හි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානි අමහන්තානීති ගහෙත්වා ඨිතො තෙසං දුප්පරිග්ගහිතතං දිස්වා ‘‘අහො මහන්තානි එතානී’’ති පජානාති. උපාදායාති එතෙන විඤ්ඤායමානා පච්ඡිමකාලකිරියා පවත්තීති කත්වා ‘‘පවත්තරූප’’න්ති වුත්තං. එවඤ්හි ‘‘උපාදායා’’ති එතෙන පටිච්චසමුප්පන්නතා වුත්තා හොතීති. අථ වා උපාදායති නිස්සයතීති උපාදායං, උපාදායමෙව රූපං උපාදායරූපං, අඤ්ඤනිස්සයස්ස එකන්තනිස්සිතස්ස රූපස්සෙතං අධිවචනං. තං පන න සත්තස්ස, නාපි වෙදනාදිනො තදභාවෙපි භාවතොති දස්සෙතුං ‘‘චතුන්නං මහාභූතාන’’න්තිආදිමාහ. භවති හි නිස්සයරූපානං සාමිභාවොති.

පඨවි ආදී වශයෙන් මුළු ලෝකයාටම ප්‍රකට වුවද, විපල්ලාසය (වැරදි වැටහීම) අත්හැර ස්වභාවය අනුව ඥානයෙන් පිරිසිඳ ගන්නා කල්හි, මහත් වූ වීර්යයකින් තොරව පිරිසිඳ ගත නොහැකි බැවින්, ප්‍රකට වුවද අවබෝධ කර ගැනීමට අපහසු ස්වභාවය ඇති නිසා ඒවා 'මහන්ත' (මහාභූත) යැයි කියනු ලැබේ. මන්දයත්, ඒවා පහසුවෙන් අවබෝධ කර ගත හැකි යැයි හෝ මහා පදාර්ථ නොවේ යැයි සලකා සිටින යෝගී පුද්ගලයා, ඒවා පිරිසිඳ ගැනීමේ අපහසුව දැක 'අහෝ, මේවා මහත් (ගැඹුරු) පදාර්ථයන් නොවේදැයි' වටහා ගනී. 'උපාදාය' යන පදයෙන් දැනගත යුතු පසු කාලීන ක්‍රියාව ප්‍රවෘත්තිය යැයි සලකා 'පවත්ත රූප' (පවත්නා රූප) යැයි කියන ලදී. මෙසේ 'උපාදාය' යන්නෙන් රූපයන්ගේ ප්‍රතීත්‍යසමුප්පන්න බව (හේතූන් මත හටගන්නා බව) වදාරන ලදී. එසේත් නැත්නම් 'උපාදායති නිස්සයති' (ඇසුරු කරයි) යන අර්ථයෙන් 'උපාදාය' නම් වේ. ඇසුරු කර පවතින රූපයම 'උපාදාය රූප' වේ. මෙය අන්‍යයන් (මහාභූතයන්) ඇසුරු කොට පවතින, ඒකාන්තයෙන්ම නිශ්‍රිත වූ රූපයට නමකි. ඒ උපාදාය රූපය සත්ත්වයාගේවත්, වේදනාදී නාමස්කන්ධයන්ගේවත් උපාදාය රූපයක් නොවන බව පෙන්වීමට 'සතර මහාභූතයන් ඇසුරු කොට' යනාදිය වදාළහ. මන්දයත්, නාමස්කන්ධයන් නොමැති අවස්ථාවල පවා (අසංඥ තල මෙන්) උපාදාය රූප පවතින බැවිනි. ඇසුරු කරනු ලබන රූපයන්ගේ (මහාභූතයන්ගේ) ස්වාමිත්වය පවතින බව මෙයින් දත යුතුය.

තිවිධරූපසඞ්ගහවණ්ණනා

ත්‍රිවිධ රූප සංග්‍රහ වර්ණනාව

585. පකිණ්ණකදුකෙසු [Pg.142] අජ්ඣත්තිකදුකං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤො සබ්බදුකෙහි තිකවසෙන යොජනං ගච්ඡන්තො නත්ථි, විඤ්ඤත්තිදුකො ච යොජනං න ගච්ඡතීති සබ්බදුකයොගීසු ආදිභූතං අජ්ඣත්තිකදුකමෙව ගහෙත්වා සෙසෙහි සබ්බදුකෙහි යොජෙත්වා තිකා වුත්තා. සක්කා හි එතෙන නයෙන අඤ්ඤෙසම්පි දුකානං දුකන්තරෙහි ලබ්භමානා තිකයොජනා විඤ්ඤාතුන්ති.

585. ප්‍රකීර්ණක දුකයන් අතරින් අජ්ඣත්තික දුකය හැර අන් කිසිදු දුකයක් සියලු දුකයන් සමඟ තික (තුන බැගින් වූ කාණ්ඩ) වසයෙන් යෙදීමට නොහැකිය. විඤ්ඤත්ති දුකය ද එසේ නොයෙදේ. එබැවින් සියලු දුකයන් හා යෙදිය හැකි දුකයන් අතරින් මුල් වූ අජ්ඣත්තික දුකයම ගෙන ඉතිරි සියලු දුකයන් හා යොදා තිකයන් වදාරන ලදී. මෙම ක්‍රමය මඟින් අන්‍ය වූ ඕළාරිකාදී දුකයන්ගේ ද අන්‍ය දුකයන් හා යෙදීමෙන් ලැබෙන තික යෝජනා වටහා ගත හැකිය.

චතුබ්බිධාදිරූපසඞ්ගහවණ්ණනා

චතුර්විධ රූප සංග්‍රහ වර්ණනාව

586. චතුක්කෙසු එකන්තචිත්තසමුට්ඨානස්ස විඤ්ඤත්තිද්වයභාවතො විඤ්ඤත්තිදුකාදීහි සමානගතිකො චිත්තසමුට්ඨානදුකොති තෙන සහ උපාදාදුකස්ස යොජනාය ලබ්භමානොපි චතුක්කො න වුත්තො, තථා සනිදස්සනදුකාදීනං තෙන තස්ස ච ඔළාරිකදූරදුකෙහි යොජනාය ලබ්භමානා න වුත්තා, ධම්මානං වා සභාවකිච්චානි බොධෙතබ්බාකාරඤ්ච යාථාවතො ජානන්තෙන භගවතා තෙන අඤ්ඤෙසං තස්ස ච අඤ්ඤෙහි යොජනා න කතාති කිං එත්ථ කාරණපරියෙසනාය, අද්ධා සා යොජනා න කාතබ්බා, යතො භගවතා න කතාති වෙදිතබ්බා. අඤ්ඤෙ පන පකිණ්ණකදුකා අඤ්ඤෙහි පකිණ්ණකදුකෙහි යොජෙතුං යුත්තා, තෙහි යොජිතා එව. වත්ථුදුකාදීසු පන සොතසම්ඵස්සාරම්මණදුකාදයො වජ්ජෙත්වා අඤ්ඤෙහි ආරම්මණබාහිරායතනාදිලබ්භමානදුකෙහි උපාදින්නකදුකස්ස උපාදින්නුපාදානියදුකස්ස ච යොජනාය චතුක්කා ලබ්භන්ති, චිත්තසමුට්ඨානදුකස්ස ච සබ්බාරම්මණබාහිරායතනාදිලබ්භමානදුකෙහි. අවසෙසෙහි පන තෙසං අඤ්ඤෙසඤ්ච සබ්බවත්ථුදුකාදීහි යොජනාය න ලබ්භන්තීති වෙදිතබ්බා.

586. චතුක්කයන්හි (හතර බැගින් වූ කාණ්ඩයන්හි) ඒකාන්තයෙන්ම චිත්ත සමුට්ඨාන වූ රූපය විඤ්ඤත්ති දෙකක් (කාය-වචී) වන බැවින්, චිත්ත සමුට්ඨාන දුකය විඤ්ඤත්ති දුකාදිය හා සමාන ලක්ෂණ ඇත්තකි. එබැවින් ඒ සමඟ උපාදා දුකය යෙදීමෙන් චතුක්කයක් ලැබිය හැකි වුවද එය වදාරා නැත. එසේම සනිදස්සන දුකාදිය සමඟ ද, ඒවායේ ඕළාරික-දූර දුකයන් සමඟ ද යෙදීමෙන් ලැබිය හැකි චතුක්කයන් වදාරා නැත. පරමාර්ථ ධර්මයන්ගේ ස්වභාවික කෘත්‍යයන් හා අවබෝධ කරවිය යුතු ආකාරය නිවැරදිව දන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනක යෝජනාවක් (සම්බන්ධයක්) නොකළේ ද, එහි හේතු සෙවීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? ඒකාන්තයෙන්ම ඒ යෝජනාව නොකටයුතු බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය නොකළ බව දත යුතුය. එහෙත් අන්‍ය වූ ප්‍රකීර්ණක දුකයන් අන්‍ය ප්‍රකීර්ණක දුකයන් හා යෙදීම සුදුසු බැවින් ඒවා එසේම යොදන ලදී. වස්තු දුකාදියේ සෝතසම්ඵස්සාරම්මණ දුකාදිය හැර අන්‍ය වූ ආරම්මණ බාහිරායතනාදී ලබ්ධ දුකයන් සමඟ උපාදින්නක දුකය සහ උපාදින්නුපාදානීය දුකය යෙදීමෙන් චතුක්කයන් ලැබෙන බවත්, චිත්ත සමුට්ඨාන දුකය ද ආරම්මණ බාහිරායතනාදී දුකයන් හා යෙදීමෙන් ලැබෙන බවත් දත යුතුය. ඉතිරි දුකයන් සම්බන්ධයෙන් සබ්බවත්ථු දුකාදිය හා යෙදීමෙන් චතුක්කයන් නොලැබෙන බව දත යුතුය.

උද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උද්දේස වර්ණනාව නිම විය.

රූපවිභත්ති

රූප විභක්තිය

එකකනිද්දෙසවණ්ණනා

ඒකක නිද්දේස වර්ණනාව

594. අවිජ්ජමානවිභාගස්ස විභාගාභාවදස්සනමෙව නිද්දෙසො නිච්ඡයකරණතො, තස්මා ‘‘සබ්බං රූපං න හෙතුමෙවා’’තිආදිනා විභාගාභාවාවධාරණෙන [Pg.143] එව-සද්දෙන නිද්දෙසං කරොති. හෙතුහෙතූති මූලහෙතු, හෙතුපච්චයහෙතූති වා අයමත්ථො. මහාභූතා හෙතූති අයමෙවත්ථො මහාභූතා පච්චයොති එතෙනපි වුත්තොති. හෙතුපච්චයසද්දානං සමානත්ථත්තා පච්චයො එව හෙතු පච්චයහෙතු. යො ච රූපක්ඛන්ධස්ස හෙතු, සො එව තස්ස පඤ්ඤාපනාය හෙතූති වුත්තො තදභාවෙ අභාවතො. අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං කම්මසමාදානානං ඨානසො හෙතුසො විපාකන්ති එත්ථ විජ්ජමානෙසුපි අඤ්ඤෙසු පච්චයෙසු ඉට්ඨානිට්ඨවිපාකනියාමකත්තා උත්තමං පධානං කුසලාකුසලං ගතිඋපධිකආලපයොගසම්පත්තිවිපත්තිට්ඨානනිප්ඵාදිතං ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණඤ්ච කම්මමිව පධානත්තා ‘‘හෙතූ’’ති වුත්තන්ති ඉමිනා අධිප්පායෙන කම්මාරම්මණානි ‘‘උත්තමහෙතූ’’ති වුත්තානි. වක්ඛති ච ‘‘ගතිඋපධිකාලපයොගා විපාකස්ස ඨානං, කම්මං හෙතූ’’ති. ඉධ පන කම්මමිව උත්තමත්තා ආරම්මණම්පි හෙතුවචනං අරහතීති ‘‘උත්තමහෙතූ’’ති වුත්තං. සඞ්ඛාරානන්ති පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීනං අවිජ්ජා සාධාරණපච්චයත්තා ‘‘හෙතූ’’ති වුත්තා. ඵරතීති ගච්ඡති පාපුණාති. පටික්ඛෙපනිද්දෙසොති ඉදං මාතිකාය ආගතපටික්ඛෙපවසෙන වුත්තං. ඉධ පන මාතිකාය න හෙතුපදාදිසඞ්ගහිතතා ච රූපස්ස වුත්තා තංතංසභාවත්තා, අවධාරිතතා ච අනඤ්ඤසභාවතො.

594. වෙනයම් ප්‍රභේදයක් නැති රූපයෙහි, එසේ ප්‍රභේදයක් නොමැති බව පෙන්වීමම එහි නිද්දේසය (පැහැදිලි කිරීම) වේ. මන්දයත් එයින් නිශ්චය කිරීම සිදු වන බැවිනි. එබැවින් 'සියලු රූප හේතු නොවේමයි' යනාදී වශයෙන් විභාගයක් නොමැති බව තහවුරු කරන 'ඒව' (ම) ශබ්දය යොදා නිද්දේසය කරති. 'හේතු හේතු' යනු මූල හේතුවයි, නැතහොත් හේතු ප්‍රත්‍ය හේතුවයි. 'මහාභූතයන් හේතු වේ' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ද මහාභූතයන් ප්‍රත්‍ය වේ යන්නයි. හේතු හා ප්‍රත්‍ය යන වචන සමාන අර්ථ ඇති බැවින් ප්‍රත්‍යයම හේතුව වේ. රූපස්කන්ධය හටගැනීමට යම් හේතුවක් වේද, එයම එය ප්‍රඥප්ති කිරීමට ද හේතුව වේ. මක්නිසාද යත්, හේතුව නැති විට රූපය ද නොපවතින බැවිනි. අතීත අනාගත වර්තමාන කර්මයන්ගේ විපාක ගැන සඳහන් වන තැන්හි, අන්‍ය ප්‍රත්‍යයන් (අවිද්‍යා තෘෂ්ණා ආදිය) තිබුණ ද, ඉෂ්ට අනිෂ්ට විපාකය නියම කරන බැවින් ප්‍රධාන වූ කුසල් අකුසල් කර්මය 'හේතු' යැයි කියන ලදී. එසේම ගති, උපධි, කාල, ප්‍රයෝග ආදියේ සම්පත්ති හා විපත්ති නිසා සිදුවන ඉෂ්ට අනිෂ්ට අරමුණු ද කර්මය මෙන් ප්‍රධාන වන බැවින් 'හේතු' යැයි කියන ලදී. මෙම අදහසින් කර්මය හා අරමුණ 'උත්තම හේතු' යැයි වදාරන ලදී. ඥාණවිභංගයේදී ද 'ගති, උපධි, කාල, ප්‍රයෝග විපාකයට ස්ථානයක් වන අතර, කර්මය හේතුව වේ' යැයි වදාරනු ඇත. මෙහිදී ද කර්මය මෙන් ප්‍රධාන වන බැවින් අරමුණ ද හේතු යන වචනයට සුදුසු බැවින් 'උත්තම හේතු' යැයි කියන ලදී. සංස්කාරයන්ට (පින් පව් ආදියට) අවිද්‍යාව පොදු ප්‍රත්‍යයක් බැවින් එය 'හේතු' යැයි කියන ලදී. 'ඵරති' යනු පැතිරෙයි, පැමිණෙයි යන්නයි. 'පටික්ඛේප නිද්දේස' යන්න මාතෘකාවෙහි සඳහන් වන ප්‍රතික්ෂේපයන් (හේතු නොවන බව ආදිය) අනුව වදාරන ලදී. මෙහි රූපයෙහි හේතු නොවන බව ආදිය වදාළේ ඒ ඒ ස්වභාවය නිසාය. 'ඒව' ශබ්දයෙන් අවධාරණය කළේ (නියම කළේ) රූපයට හේතු වන ස්වභාවයක් නොමැති බැවිනි.

රූපීදුකෙ රූපීපදමෙව ඉධ ‘‘රූප’’න්ති වුත්තං. තෙන රූපීරූපපදානං එකත්ථතා සිද්ධා හොති රුප්පනලක්ඛණයුත්තස්සෙව රූපීරූපභාවතො. උප්පන්නං ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍යන්ති අරූපතො විධුරං රූපස්ස සභාවං දස්සෙති. න හි අරූපං උප්පන්නං ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍යං යථා රූපං, තෙන රූපං උප්පන්නං ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍යං, න අරූපන්ති අරූපතො නිවත්තෙත්වා රූපෙ එව එතං සභාවං නියමෙති, න රූපං එතස්මිං සභාවෙ. අත්ථි හි රූපං අතීතානාගතං යං උප්පන්නං ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍යසභාවං න හොතීති. එතමෙව ච නියමං පුන එවසද්දෙන නියමෙති ‘‘යථාවුත්තො නියමො රූපෙ අත්ථි එව, අරූපෙ විය න නත්ථී’’ති. අථ වා සබ්බං රූපන්ති භූතුපාදායරූපං කාලභෙදං අනාමසිත්වා ‘‘සබ්බ’’න්ති වුත්තං, තං සබ්බං අරූපෙහි සමානවිඤ්ඤෙය්‍යසභාවං අතීතානාගතං නිවත්තෙතුං උප්පන්නන්ති එතෙන විසෙසෙති, තං උප්පන්නං සබ්බං රූපං ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති අත්ථො.

රූපී දුකයෙහි 'රූපී' යන පදයම මෙහි 'රූප' යැයි වදාරන ලදි. එබැවින් රූපී සහ රූප යන පද දෙකෙහි එකම අර්ථයක් ඇති බව සිද්ධ වේ. මන්දයත්, විපරිත වීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූවක්ම රූපී හෙවත් රූප වන බැවිනි. 'උපන්නා වූ, සවැදෑරුම් විඥානයන්ගෙන් දත යුතු වූ' යන පාඨයෙන් අරූපයට (නාමයට) වඩා වෙනස් වූ රූපයේ ස්වභාවය දක්වයි. රූපය මෙන්, උපන්නා වූ අරූපය (නාමය) සවැදෑරුම් විඥානයන්ගෙන් දත යුත්තක් නොවේ. එමගින් අරූපයෙන් වෙන් කොට රූපයෙහිම මෙම සවැදෑරුම් විඥාන විඥෙය්‍ය ස්වභාවය නියම කරයි. අතීත හා අනාගත වූ ද රූප පවතින නමුත්, සවැදෑරුම් විඥානයන්ගෙන් දත යුතු ස්වභාවය ඇත්තේ උපන්නා වූ (ප්‍රත්‍යුත්පන්න) රූපයටම පමණක් බව පෙන්වයි. මෙම නියමයම නැවතත් 'ඒව' ශබ්දය යොදා 'ඉහත කී නියමය රූපයෙහිම පවතී, අරූපයෙහි මෙන් නැත්තේ නොවේ' යැයි තහවුරු කරයි. එසේත් නැතහොත්, 'සබ්බං රූපං' (සියලු රූප) යැයි කාල භේදයකින් තොරව භූත හා උපාදාය රූපයන් වදාරා, එම සියල්ල අරූපයට සමාන විඥෙය්‍ය ස්වභාවයක් ඇති අතීත හා අනාගත රූපයන්ගෙන් වෙන් කර දැක්වීමට 'උප්පන්නං' (උපන්නා වූ) යනුවෙන් විශේෂ කළ සේක. එබැවින් උපන්නා වූ ඒ සියලු රූපයන් සවැදෑරුම් විඥානයන්ගෙන් දත යුත්තක්ම වේ යනු අර්ථයයි.

නනු එවං රූපායතනස්සපි සොතවිඤ්ඤාණාදීහි විඤ්ඤෙය්‍යතා ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති රූපං සබ්බං සම්පිණ්ඩෙත්වා එකන්තලක්ඛණදස්සනවසෙන එකීභාවෙන [Pg.144] ගහෙත්වා අරූපතො විධුරස්ස ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍යසභාවස්ස දස්සනතො. පච්චුප්පන්නරූපමෙව ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍යන්ති එතස්මිං පන නියමෙ ‘‘සබ්බං රූප’’න්ති එත්ථායං විඤ්ඤෙය්‍යභාවනියමො න වුත්තො, අථ ඛො පච්චුප්පන්නන්ති සබ්බරූපස්ස එකන්තලක්ඛණනියමො දස්සිතො න සියා. පාළියඤ්ච විඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති එව-කාරො වුත්තො, න උප්පන්නමෙවාති. තස්මා උප්පන්නස්සෙව මනොවිඤ්ඤෙය්‍යනියමාපත්ති නත්ථීති කිං සොතපතිතත්තෙන, තස්මා වුත්තනයෙනත්ථො යොජෙතබ්බො.

එසේ නම් රූප ආයතනය ද සෝත විඤ්ඤාණය ආදියෙන් දත යුතුය යන නිගමනයට පැමිණෙන්නේ නොවේද? නැත, එසේ නොවන්නේය. සියලු රූපයන් රැස් කොට ඒකාන්ත ලක්ෂණය දැක්වීමේ වසයෙන්, අරූපයෙන් වෙනස් වූ සවැදෑරුම් විඥානයන්ගෙන් දත යුතු ස්වභාවය පෙන්වා දීම මෙහි අරමුණයි. ප්‍රත්‍යුත්පන්න රූපයම සවැදෑරුම් විඥානයන්ගෙන් දත යුතු යැයි පවසන විට, 'සබ්බං රූපං' යන තැන මෙම විඥෙය්‍ය ස්වභාවය පිළිබඳ නියමය වදාරා නැත. එසේ නොවී නම් සියලු රූපයන්ගේ ඒකාන්ත ලක්ෂණ නියමය නොදැක්වෙන්නේය. පාලියෙහි ද 'විඤ්ඤෙය්‍ය මේව' (දත යුත්තක්මය) යනුවෙන් 'ඒව' කාරය වදාරන ලද අතර, 'උප්පන්න මේව' (උපන්නක්මය) යනුවෙන් වදාරා නැත. එබැවින් උපන්නා වූ රූපයටම මනෝ විඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු නියමයක් නැත. එසේ නම් සෝත විඤ්ඤාණාදියට හසුවීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කිම? එබැවින් ඉහත කී ක්‍රමයෙන්ම අර්ථය යෙදිය යුතුය.

කථංවිධන්ති ගුණෙහි කථං සණ්ඨිතං. ඤාණමෙව ඤාණවත්ථු. සමානජාතිකානං සඞ්ගහො, සමානජාතියා වා සඞ්ගහො සජාතිසඞ්ගහො. සඤ්ජායන්ති එත්ථාති සඤ්ජාති, සඤ්ජාතියා සඞ්ගහො සඤ්ජාතිසඞ්ගහො, සඤ්ජාතිදෙසෙන සඞ්ගහොති අත්ථො. අඤ්ඤමඤ්ඤොපකාරවසෙන අවිප්පයොගෙන ච සමාධිදෙසෙ ජාතා සම්මාසතිආදයො සමාධික්ඛන්ධෙ සඞ්ගහිතා. යත්ථ ච සතිආදිසහායවතො සමාධිස්ස අත්තනො කිච්චකරණං, සො චිත්තුප්පාදො සමාධිදෙසො. සම්මාසඞ්කප්පස්ස ච අප්පනාභාවතො පටිවෙධසදිසං කිච්චන්ති සමානෙන පටිවෙධකිච්චෙන දිට්ඨිසඞ්කප්පා පඤ්ඤක්ඛන්ධෙ සඞ්ගහිතා.

'කතංවිධං' යනු ගුණයන්ගෙන් කෙසේ පිහිටියේද යන්නයි. ඥානයම ඥාන වස්තුවයි. සමාන ජාති (සමාන ස්වභාවයන්) ඇති ධර්මයන් එක් රැස් කිරීම හෙවත් සමාන ජාති වශයෙන් සංග්‍රහ කිරීම 'සජාති සංග්‍රහය' නමි. යම් චිත්තොත්පාදයක සම්මා සති ආදී ධර්මයන් උපදී ද, එය සම්මා සති ආදීන්ගේ උත්පත්ති ස්ථානය වන බැවින් 'සඤ්ජාති' නම් වේ. එම උත්පත්ති ස්ථානය (චිත්තොත්පාදය) මගින් සංග්‍රහ කිරීම 'සඤ්ජාති සංග්‍රහය' නමි. අන්‍යෝන්‍ය උපකාර වසයෙන් ද, වෙන් නොවීමෙන් ද සමාධි දේශයෙහි (සමාධි සහගත සිතෙහි) උපන්නා වූ සම්මා සති ආදිය සමාධි ස්කන්ධයෙහි සංග්‍රහ කරන ලදී. යම් චිත්තොත්පාදයක සති ආදී සහායකයන් ඇති සමාධිය තම කෘත්‍යය සිදු කරයි ද, එම චිත්තොත්පාදය සමාධි දේශයයි. සම්මා සංකප්පය ද අර්පනා ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් පටිවේධ ඥානයට සමාන කෘත්‍යයක් කරයි; එබැවින් සමාන වූ පටිවේධ කෘත්‍යය හේතුවෙන් සම්මා දිට්ඨිය හා සම්මා සංකප්පය ප්‍රඥා ස්කන්ධයෙහි සංග්‍රහ කරන ලදී.

රූපවිභත්තිඑකකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

රූප විභක්තියෙහි ඒකක නිර්දේශ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

දුකනිද්දෙසො

දුක නිර්දේශය

උපාදාභාජනීයකථාවණ්ණනා

උපාදා භාජනීය කථා වර්ණනාව

596. අප්පරජක්ඛාදිසත්තසමූහදස්සනං බුද්ධචක්ඛු, ඡසු අසාධාරණඤාණෙසු ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණං දට්ඨබ්බං. සබ්බසඞ්ඛතාසඞ්ඛතදස්සනං සමන්තචක්ඛු. ‘‘දුක්ඛං පරිඤ්ඤෙය්‍යං පරිඤ්ඤාත’’න්ති (සං. නි. 5.1081; මහාව. 15) එවමාදිනා ආකාරෙන පවත්තං ඤාණදස්සනං ඤාණචක්ඛු, තම්පි පුරිමද්වයමිව කාමාවචරං. චතුසච්චධම්මදස්සනං ධම්මචක්ඛු. උපත්ථම්භභූතා චතුසමුට්ඨානිකරූපසන්තතියො සම්භාරා. සහ සම්භාරෙහි සසම්භාරං, සම්භාරවන්තං. සම්භවොති ආපොධාතුමෙව සම්භවසම්භූතමාහ. සණ්ඨානන්ති වණ්ණායතනමෙව පරිමණ්ඩලාදිසණ්ඨානභූතං. තෙසං පන විසුං වචනං තථාභූතානං අතථාභූතානඤ්ච ආපොධාතුවණ්ණායතනානං [Pg.145] යථාවුත්තෙ මංසපිණ්ඩෙ විජ්ජමානත්තා. චුද්දසසම්භාරො හි මංසපිණ්ඩො. සම්භවස්ස චතුධාතුනිස්සිතෙහි සහ වුත්තස්ස ධාතුත්තයනිස්සිතතා යොජෙතබ්බා. ආපොධාතුවණ්ණායතනානමෙව වා සම්භවසණ්ඨානාභාවා විසුං වුත්තාති චතුධාතුනිස්සිතතා ච න විරුජ්ඣති. යං මංසපිණ්ඩං සෙතාදිනා සඤ්ජානන්තො න පසාදචක්ඛුං සඤ්ජානාති, පත්ථිණ්ණතාදිවිසෙසං වත්තුකාමො ‘‘පථවීපි අත්ථී’’තිආදි වුත්තම්පි වදති.

596. කෙලෙස් අඩු සත්ව සමූහයා දැකීම 'බුද්ධ චක්ඛු' (බුදු ඇස) නම් වේ. එය බුදුවරුන්ට පමණක් ආවේණික වූ අසාධාරණ ඥාන හය අතර 'ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානය' ලෙස දත යුතුය. සියලු සංඛත හා අසංඛත ධර්මයන් දැකීම 'සමන්ත චක්ඛු' (සමන්ත ඇස) නමි. "දුක පිරිසිඳ දත යුතුය, පිරිසිඳ දන්නා ලදී" යනාදී වශයෙන් පවතින ඥාන දර්ශනය 'ඥාන චක්ඛු' (ඥාන ඇස) නම් වන අතර, එය ද පෙර කී ඇස් දෙක මෙන්ම කාමාවචර වේ. සතර සත්‍ය ධර්මයන් දැකීම 'ධම්ම චක්ඛු' (දම් ඇස) නමි. ප්‍රසාද චක්ඛුවට උපකාරක වන්නා වූ චතුසමුට්ඨානික රූප සන්තතීන් 'සම්භාර' නමි. සම්භාරයන් සමඟ පවතින බැවින් 'සසම්භාර' නම් වේ. 'සම්භව' යනුවෙන් උපතින්ම හටගන්නා වූ ආපෝ ධාතුවම වදාරන ලදී. 'සණ්ඨාන' යනුවෙන් වටකුරු බව ආදී හැඩතල සහිත වර්ණ ආයතනයම අදහස් වේ. මංශ පිණ්ඩයෙහි (මස් වැදැල්ලෙහි) පවතින බැවින් ආපෝ ධාතුව සහ වර්ණ ආයතනය වෙන් වෙන්ව වදාරන ලදී. මස් වැදැල්ල රූප දහහතරක සම්භාරයකි. සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කොට වදාරන ලද සම්භව රූපය (ආපෝ ධාතුව) ඉතිරි භූත ධාතු තුන ඇසුරු කරන බව යෙදිය යුතුය. එසේත් නැතහොත් ආපෝ ධාතුව සහ වර්ණ ආයතනය පමණක් සම්භව හෝ සණ්ඨාන නොවන බැවින් ඒවා වෙන් වෙන්ව වදාරන ලද අතර, සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කිරීම ද පටහැනි නොවේ. යම් මස් වැදැල්ලක් සුදු පාට ආදී වශයෙන් හඳුනා ගන්නා ලෝකයා ප්‍රසාද චක්ඛුව හඳුනා නොගන්නා බැවින්, එහි පෘථිවි ධාතුව ද පවතින බව පවසන ලදී.

සරීරසණ්ඨානුප්පත්තිදෙසභූතෙති එතෙන අවසෙසං කණ්හමණ්ඩලං පටික්ඛිපති. ස්නෙහමිව සත්තක්ඛිපටලානි බ්‍යාපෙත්වා ඨිතාහෙව අත්තනො නිස්සයභූතාහි චතූහි ධාතූහි කතූපකාරං තංනිස්සිතෙහි එව ආයුවණ්ණාදීහි අනුපාලිතපරිවාරිතං තිසන්තතිරූපසමුට්ඨාපකෙහි උතුචිත්තාහාරෙහි උපත්ථම්භියමානං තිට්ඨති. සත්තක්ඛිපටලානං බ්‍යාපනවචනෙන ච අනෙකකලාපගතභාවං චක්ඛුස්ස දස්සෙති. පමාණතො ඌකාසිරමත්තන්ති ඌකාසිරමත්තෙ පදෙසෙ පවත්තනතො වුත්තං. රූපානි මනුපස්සතීති ම-කාරො පදසන්ධිකරො. අථ වා මනූති මච්චො. උපකාරභූතෙහි සඞ්ගහිතො. පරියායෙනාති චතුන්නං පසාදො තෙසු එකස්ස ද්වින්නඤ්චාතිපි වත්තුං යුත්තො සමානධනානං ධනං වියාති එතෙන පරියායෙන. සරීරං රූපක්ඛන්ධො එව. පටිඝට්ටනමෙව නිඝංසො පටිඝට්ටනානිඝංසො. රූපාභිමුඛභාවෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස නිස්සයභාවාපත්තිසඞ්ඛාතො පටිඝට්ටනතො ජාතො වා නිඝංසො පටිඝට්ටනානිඝංසො.

ශරීර සණ්ඨානයෙහි උත්පත්ති ස්ථානය වූ කළු මණ්ඩලයෙහි ප්‍රසාද චක්ඛුව පිහිටන බව පැවසීමෙන්, ඉතිරි ඇස් පටල බැහැර කරයි. තෙල් ස්නේහයක් මෙන් ඇස් පටල සත පුරා පැතිර පවතින, තමාව ඇසුරු කළ සතර මහා භූතයන්ගේ උපකාර ලබන, තමා ඇසුරු කළ ජීවිතින්ද්‍රිය හා වර්ණ ආදී රූපයන්ගෙන් ආරක්ෂිත වූ, ඍතු-චිත්ත-ආහාර යන තිවිධ සන්තති රූපයන්ගෙන් පෝෂණය වන චක්ඛු ප්‍රසාදය පවතී. ඇස් පටල පුරා පැතිර පවතින බව පැවසීමෙන් චක්ඛු ප්‍රසාදය බොහෝ කලාපයන්හි පිහිටන බව දක්වයි. ප්‍රමාණයෙන් උකුණෙකුගේ හිසක් පමණ වන ප්‍රදේශයක පවතින බැවින් එසේ පවසන ලදී. 'රූප බලයි' යන අර්ථයේ 'මනුපස්සති' යන්නෙහි 'ම' යන්න පද සන්ධියක් පිණිස යෙදුණකි. එසේත් නැතහොත් 'මනු' යනු සත්වයාය. උපකාරක ධර්මයන්ගෙන් සංග්‍රහ කරන ලද්දේය. පරියාය වසයෙන් සතර මහා භූතයන්ගේ ප්‍රසාදය යැයි ද, ඒවා අතරින් එක් භූතයක හෝ දෙකක ප්‍රසාදය යැයි ද පැවසීම සුදුසුය. එය සමාන ධනය ඇති සිව් දෙනෙකුගේ එක් පොදු ධනයක් වැනිය. ශරීරය යනු රූපස්කන්ධයම වේ. ගැටීමම පිරිමැදීමයි. රූපයට අභිමුඛ වීමෙන් චක්ඛු විඤ්ඤාණයට නිශ්‍රය (ඇසුර) වීම සංඛ්‍යාත වූ ගැටීමෙන් හටගත් පිරිමැදීම 'පටිඝට්ටන නිඝංස' නම් වේ.

පරිකප්පවචනං ‘‘සචෙ ආපාථං ආගච්ඡෙය්‍යා’’ති හෙතුකිරියං, ‘‘පස්සෙය්‍යා’’ති ඵලකිරියඤ්ච පරිකප්පෙත්වා තෙන පරිකප්පෙන වචනං. එත්ථ ච හෙතුකිරියා අනෙකත්තා අවුත්තාපි විඤ්ඤායතීති දට්ඨබ්බා. ‘‘පස්සෙ වා’’ති ඉමිනා වචනෙන තීසුපි කාලෙසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස නිස්සයභාවං අනුපගච්ඡන්තං චක්ඛුං සඞ්ගණ්හාති. දස්සනෙ පරිණායකභාවො දස්සනපරිණායකට්ඨො. යථා හි ඉස්සරො ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච කරොථා’’ති වදන්තො තස්මිං තස්මිං කිච්චෙ සපුරිසෙ පරිණායති පවත්තයති, එවමිදම්පි චක්ඛුසම්ඵස්සාදීනං නිස්සයභාවෙන තෙ ධම්මෙ දස්සනකිච්චෙ ආණාපෙන්තං විය පරිණායතීති චක්ඛූති වුච්චති. චක්ඛතීති හි චක්ඛු, යථාවුත්තෙන නයෙන ආචික්ඛති පරිණායතීති අත්ථො. අථ වා සමවිසමානි රූපානි චක්ඛති ආචික්ඛති, පකාසෙතීති වා චක්ඛු. සඤ්ජායන්ති එත්ථාති සඤ්ජාති. කෙ සඤ්ජායන්ති? ඵස්සාදීනි[Pg.146]. තථා සමොසරණං. චක්ඛුසම්ඵස්සාදීනං අත්තනො තික්ඛමන්දභාවානුපවත්තනෙන ඉන්දට්ඨං කාරෙතීති. නිච්චං ධුවං අත්තාති ගහිතස්සපි ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන. වළඤ්ජන්ති පවිසන්ති එතෙනාති වළඤ්ජනං, තංද්වාරිකානං ඵස්සාදීනං වළඤ්ජනට්ඨෙන.

පරිකප්ප වචනය යනු 'ඉදින් ආපාථයට පැමිණෙන්නේ නම්' යන හේතු ක්‍රියාවත්, 'දක්නේය' යන ඵල ක්‍රියාවත් කල්පනා කොට (පරිකල්පනය කොට) කරනු ලබන ප්‍රකාශයයි. මෙහි හේතු ක්‍රියාවන් බොහෝ බැවින් ඒවා වචනයෙන් ප්‍රකාශ නොවුවද අර්ථයෙන් වටහා ගත යුතු බව දත යුතුය. 'දක්නේය' (පස්සේ වා) යන වචනයෙන් කාලත්‍රයටම අයත් වූ, චක්ඛු විඤ්ඤාණයට නිශ්‍රය භාවයට පත් නොවූ චක්ඛු ප්‍රසාදය ද ග්‍රහණය කෙරෙයි. දැකීමෙහි පෙරමුණ ගන්නා බැවින් (පරිනායක බැවින්) 'දස්සන පරිනායක' යන අර්ථය වෙයි. යම්සේ ලෝකයෙහි ස්වාමියෙකු 'මෙය හා මෙය කරව්' යැයි පවසමින් ඒ ඒ කටයුතුවලදී තමාගේ මිනිසුන් මෙහෙයවයිද (පවත්වයිද), එසේම මෙම චක්ඛු ප්‍රසාදය ද චක්ඛු සම්ඵස්සාදී ධර්මයන්ට නිශ්‍රය භාවයෙන් පිහිට වෙමින්, එම ධර්මයන් දැකීමේ කෘත්‍යයෙහි මෙහෙයවන්නාක් (අණ කරන්නාක්) බඳු බැවින් 'චක්ඛු' යැයි කියනු ලැබේ. 'චක්ඛති' (දක්වයි/මෙහෙයවයි) යන බැවින් චක්ඛු නම් වේ. ඉහත කී ක්‍රමයට චක්ඛු සම්ඵස්සාදීන්ට අනුශාසනා කරයි, මෙහෙයවයි යන අර්ථයයි. නැතහොත් සම-විසම රූපයන් පවසන (ප්‍රකාශ කරන) බැවින් හෝ පැහැදිලි කරන බැවින් චක්ඛු නම් වේ. මෙහි (චක්ඛු ප්‍රසාදයෙහි) ස්පර්ශාදී ධර්මයන් හටගන්නා බැවින් 'සඤ්ජාති' නම් වේ. කවරහු හටගනිත්ද? ස්පර්ශාදීහුයි. එසේම එක්වන ස්ථානය බැවින් 'සමෝසරණ' නම් වේ. චක්ඛු සම්ඵස්සාදීන්ට තම තීක්ෂ්ණ හෝ මන්ද භාවයට අනුගතව පැවතීමට ඉඩ සලසමින් ආධිපත්‍ය අර්ථය (ඉන්ද්‍ර අර්ථය) සිදු කරයි. නිත්‍ය වූ, ස්ථිර වූ, ආත්මය වූයේ යැයි වරදවා ගනු ලැබුවද, බිඳී යන අර්ථයෙන් (ලුජ්ජන පලුජ්ජන) මෙය ලෝකය නම් වේ. ස්පර්ශාදී ධර්මයන් මෙයට ඇතුළු වන බැවින් හෝ මෙයින් පරිභෝජනය කරන බැවින් 'වළඤ්ජන' නම් වේ. එම ද්වාරයෙහි උපදින ස්පර්ශාදීන්ගේ පරිභෝජන ස්ථානයක් යන අර්ථයෙනි.

597. පුබ්බෙ වුත්තො පරිකප්පො එව විකප්පනත්ථො. ඝට්ටයමානමෙවාති පසාදස්ස අභිමුඛභාවවිසෙසං ගච්ඡන්තමෙව.

597. පෙර කියන ලද පරිකල්පනයම මෙහි 'විවෘත කිරීමේ' (විකප්පන) අර්ථය ගෙන දෙයි. 'ඝට්ටයමානමේව' යනු ප්‍රසාදයෙහි අභිමුඛ භාවය නමැති විශේෂ අවස්ථාවකට පැමිණෙන කල්හිම යන්නයි.

599. රූපං ආරබ්භ චක්ඛුසම්ඵස්සාදීනං උප්පත්තිවචනෙනෙව තෙසං තංද්වාරිකානං අඤ්ඤෙසඤ්ච රූපං ආරබ්භ උප්පත්ති වුත්තා හොති. යථා ච තෙසං රූපං පච්චයො හොති, තෙන පච්චයෙන උප්පත්ති වුත්තා හොතීති අධිප්පායෙන ‘‘ඉමිනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ චක්ඛුපසාදවත්ථුකානං ඵස්සාදීනන්ති ඉමිනා වචනෙන තදාලම්බනරූපාරම්මණතාය තංසදිසානං මනොධාතුආදීනඤ්ච පුරෙජාතපච්චයෙන උප්පත්ති දස්සිතාති දට්ඨබ්බා. යත්ථ පන විසෙසො අත්ථි, තං දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛුද්වාරජවනවීථිපරියාපන්නාන’’න්තිආදිමාහ. තානි හි රූපං ගරුං කත්වා පවත්තමානස්සාදනාභිනන්දනභූතානි තංසම්පයුත්තානි ච ආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයෙහි උප්පජ්ජන්ති, අඤ්ඤානි ආරම්මණපුරෙජාතෙනෙවාති එවං ‘‘ආරබ්භා’’ති වචනං ආරම්මණපච්චයතො අඤ්ඤපච්චයභාවස්සපි දීපකං, ආරම්මණවචනං ආරම්මණපච්චයභාවස්සෙවාති අයමෙතෙසං විසෙසො.

599. රූපය අරමුණු කොට චක්ඛු සම්ඵස්සාදීන්ගේ උපත පැවසීමෙන්ම, එම ද්වාරයෙහි උපදින අනෙකුත් ධර්මයන්ගේද රූපය අරමුණු කොට උපත සිදුවන බව පවසන ලදී. එම ධර්මයන්ට රූපය කවර ප්‍රත්‍යයකින් උපකාරී වේද, ඒ ප්‍රත්‍යය බලයෙන් උපත සිදුවන බව පැවසීමේ අදහසින් 'ඉමිනා' (මීට අනුව) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'චක්ඛුපසාදවත්ථුකානං ඵස්සාදීනං' යන වචනයෙන් එම ස්පර්ශාදීන්ට රූපයම අරමුණු වන බැවින්, ඒවාට සමාන වූ මනෝධාතු ආදියේ ද (සන්තීරණ, වොට්ඨබ්බ, තදාරම්මණ ආදියේ ද) පුරේජාත ප්‍රත්‍යයෙන් සිදුවන උපත දක්වන ලදැයි දත යුතුය. යම් තැනක විශේෂත්වයක් පවතීද එය දැක්වීමට 'චක්ඛුද්වාරජවනවීථිපරියාපන්නානං' යනාදිය වදාරන ලදී. රූපය ගරු කොට පවතින ආස්වාද හා අභිනන්දන ස්වභාවයෙන් යුත් එම ධර්මයන් සහ ඒවා හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ආරම්මණාධිපති හා ආරම්මණූපනිස්සය යන ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් උපදී. අනෙකුත් ධර්මයෝ ආරම්මණ පුරේජාත ප්‍රත්‍යයෙන්ම උපදිති. මෙසේ 'ආරබ්භ' (අරමුණු කොට) යන වචනය ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයට අමතරව වෙනත් ප්‍රත්‍ය ස්වභාවයන්ද දක්වයි. 'ආරම්මණ' යන වචනය ආරම්මණ ප්‍රත්‍ය භාවයම පවසයි. මෙය මේවායේ ඇති විශේෂයයි.

600. සුණාතීති සොතවිඤ්ඤාණස්ස නිස්සයභාවෙන සුණාති. ජිව්හාසද්දෙන විඤ්ඤායමානා කිරියා සායනන්ති කත්වා ‘‘සායනට්ඨෙනා’’ති ආහ. කුච්ඡිතානං දුක්ඛසම්පයුත්තඵස්සාදීනං ආයොති කායො, දුක්ඛදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛානං වා. කායායතනස්ස බ්‍යාපිතාය චක්ඛුපසාදෙ කායපසාදභාවොපි අත්ථි, තෙන චක්ඛුපසාදස්ස අනුවිද්ධත්තා නො බ්‍යාපිතා ච න සියා, වුත්තා ච සා. තස්මා චක්ඛුපසාදස්ස ඵොට්ඨබ්බාවභාසනං කායපසාදස්ස ච රූපාවභාසනං ආපන්නන්ති ලක්ඛණසම්මිස්සතං චොදෙති. චක්ඛුකායානං අඤ්ඤනිස්සයත්තා කලාපන්තරගතතාය ‘‘අඤ්ඤස්ස අඤ්ඤත්ථ අභාවතො’’ති ආහ. රූපරසාදිනිදස්සනං සමානනිස්සයානඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤසභාවානුපගමෙන අඤ්ඤමඤ්ඤස්මිං අභාවො, කො පන වාදො අසමානනිස්සයානන්ති දස්සෙතුං වුත්තං.

600. සුණාති (අසයි) යනු සෝත විඤ්ඤාණයට නිශ්‍රය භාවයෙන් අසයි යන අර්ථයයි. ජිව්හා යන ශබ්දයෙන් අදහස් කරනු ලබන රස විඳීමේ ක්‍රියාව 'සායන' (රස විඳීම) ලෙස සලකා 'සායනට්ඨේන' (රස විඳින අර්ථයෙන්) යැයි වදාරන ලදී. පිළිකුල් සහගත වූ දුක්ඛ සම්ප්‍රයුක්ත ස්පර්ශාදීන්ගේ හටගන්නා ස්ථානය බැවින් 'කාය' නම් වේ. නැතහොත් දුක්ඛ-දුක්ඛ හා විපරිණාම-දුක්ඛයන්ගේ හටගන්නා ස්ථානයයි. කායායතනය මුළු ශරීරය පුරා පැතිර පවතින බැවින්, චක්ඛු ප්‍රසාදය පවතින තැනද කාය ප්‍රසාදයේ පැවැත්මක් ඇත. මන්දයත් කාය ප්‍රසාදය චක්ඛු ප්‍රසාදය හා මිශ්‍රව (අනුවිද්‍ධව) පවතින බැවිනි. ඉදින් එසේ පැතිර නොපවතී නම් එය එසේ නොවිය යුතුය; එහෙත් එය එසේ පවතින බව අටුවාවෙහි පවසා ඇත. එබැවින් චක්ඛු ප්‍රසාදයෙහි ඵොට්ඨබ්බ (ස්පර්ශ) ඡායාව වැටීමත්, කාය ප්‍රසාදයෙහි රූප ඡායාව වැටීමත් සිදුවන බැවින් ලක්ෂණ මිශ්‍ර වීමේ දෝෂයක් මතු වේ. චක්ඛු හා කාය ප්‍රසාදයන්ට වෙන වෙනම නිශ්‍රය මහාභූත පවතින බැවින් සහ ඒවා වෙනස් කලාපයන්ට අයත් බැවින් 'එකක් පවතින තැන අනෙකක පැවැත්මක් නැත' යැයි වදාරන ලදී. රූප-රස ආදිය දැක්වීමෙන් අදහස් කළේ, සමාන නිශ්‍රය මහාභූත පවතින රූප, රස ආදිය පවා එකිනෙකෙහි ස්වභාවයට පත් නොවන බැවින් එකිනෙක තුළ නොපවතින බවයි. එසේ නම් අසමාන නිශ්‍රය මහාභූත පවතින චක්ඛු හා කාය ප්‍රසාදයන් එකිනෙකෙහි නොපවතින බව පැවසීම ගැන කවර කථාදැයි දැක්වීමට මෙය වදාරන ලදී.

රූපාභිඝාතාරහො [Pg.147] ච සො භූතප්පසාදො චාති රූපාභිඝාතාරහභූතප්පසාදො. එවංලක්ඛණං චක්ඛු. රූපාභිඝාතොති ච රූපෙ, රූපස්ස වා අභිඝාතොති අත්ථො. පරිපුණ්ණාපරිපුණ්ණායතනත්තභාවනිබ්බත්තකස්ස කම්මස්ස නිදානභූතා කාමතණ්හා රූපතණ්හා ච තදායතනිකභවපත්ථනාභාවතො දට්ඨුකාමතාදිවොහාරං අරහතීති දුතියො නයො සබ්බත්ථ වුත්තො. තත්ථ දට්ඨුකාමතානිදානං කම්මං සමුට්ඨානමෙතෙසන්ති දට්ඨුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානානි, එවංවිධානං භූතානං පසාදලක්ඛණං චක්ඛු, එවංවිධො වා භූතප්පසාදො දට්ඨුකාමතානි…පෙ… පසාදො. එවංලක්ඛණං චක්ඛු. රූපෙසු පුග්ගලස්ස වා විඤ්ඤාණස්ස වා ආවිඤ්ඡනරසං.

රූපයේ ගැටීමට සුදුසු වූත්, භූත රූපයන් ප්‍රසාදයට පත් කරන්නා වූත් බැවින් 'රූපාවිඝාතාරහ භූතප්පසාද' නම් වේ. චක්ඛුව එවැනි ලක්ෂණ ඇත්තකි. 'රූපාවිඝාත' යනු රූපයෙහි ගැටීම හෝ රූපයේ ගැටීම යන අර්ථයයි. පරිපූර්ණ වූ හෝ අපරිපූර්ණ වූ ආයතන සහිත අත්බව නිපදවන්නා වූ කර්මයට හේතු වූ කාම තණ්හාව සහ රූප තණ්හාව, එම ආයතන සහිත භවය ප්‍රාර්ථනා කරන බැවින් 'දැකීමේ කැමැත්ත' (දට්ඨුකාමතා) යනාදී ව්‍යවහාරයට සුදුසු වේ යන්න දෙවන ක්‍රමයයි. එහි දැකීමේ කැමැත්ත නිදාන වූ කර්මයෙන් උපන් (සමුට්ඨාන) මහාභූතයන්ගේ ප්‍රසාද ලක්ෂණය චක්ඛුවයි. නැතහොත් එවැනි වූ භූත ප්‍රසාදය 'දට්ඨුකාමතා... ප්‍රසාද' නම් වේ. චක්ඛුව එවැනි ලක්ෂණ ඇත්තකි. රූපයන් කෙරෙහි පුද්ගලයා හෝ විඤ්ඤාණය ඇදගැනීමේ කෘත්‍යය (ආවිඤ්ඡන රස) මෙහි පවතී.

කායො සබ්බෙසන්ති කො එත්ථ විසෙසො, නනු තෙජාදිඅධිකානඤ්ච භූතානං පසාදා සබ්බෙසංයෙවාති? සච්චමෙතං, ඉදං පන ‘‘සබ්බෙස’’න්ති වචනං ‘‘සමානාන’’න්ති ඉමමත්ථං දීපෙති අනුවත්තමානස්ස එකදෙසාධිකභාවස්ස නිවාරණවසෙන වුත්තත්තා. තෙජාදීනන්ති පදීපසඞ්ඛාතස්ස තෙජස්ස ඔභාසෙන වායුස්ස සද්දෙන පථවියා ගන්ධෙන ඛෙළසඞ්ඛාතස්ස උදකස්ස රසෙනාති පුරිමවාදෙ පච්ඡිමවාදෙ ච යථායොගං තංතංභූතගුණෙහි අනුග්ගය්හභාවතො රූපාදිග්ගහණෙ උපකරිතබ්බතොති අත්ථො. රූපාදීනං අධිකභාවදස්සනතොති අග්ගිම්හි රූපස්ස පභස්සරස්ස වායුම්හි සද්දස්ස සභාවෙන සුය්‍යමානස්ස පථවියා සුරභිආදිනො ගන්ධස්ස ආපෙ ච රසස්ස මධුරස්ස විසෙසයුත්තානං දස්සනතො ‘‘රූපාදයො තෙසං ගුණා’’ති පඨමවාදී ආහ. තස්සෙව ච ‘‘ඉච්ඡෙය්‍යාමා’’තිආදිනා උත්තරමාහ. ඉමිනාවුපායෙන දුතියවාදිස්සපි නිග්ගහො හොතීති.

කාය ප්‍රසාදය සැමටම (සබ්බේසං) පොදුයි යන මෙහි ඇති විශේෂය කුමක්ද? තේජෝ ආදිය අධික මහාභූතයන්ගේ ප්‍රසාදයන්ද සියලු මහාභූතයන්ගේම ප්‍රසාදයන් නොවේද? මෙය සත්‍යයකි. එහෙත් 'සබ්බේසං' යන වචනය 'සමානානං' (සමාන වූවන්ගේ) යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි. එයින් අදහස් කරන්නේ එක් කොටසක් පමණක් අධික වීමේ ස්වභාවය වැළැක්වීමයි. 'තේජාදීනං' යනු පහනක් බඳු වූ තේජෝ ධාතුවේ ආලෝකය රූපය ග්‍රහණය කිරීමටත්, වායෝ ධාතුවේ ශබ්දයත්, පඨවි ධාතුවේ ගන්ධයත්, කෙළ බඳු වූ ආපෝ ධාතුවේ රසයත් ග්‍රහණය කිරීමට උපකාරී වන බවයි. පූර්ව වාදයෙහි සහ පශ්චිම වාදයෙහි යථායෝග්‍ය පරිදි ඒ ඒ භූත ගුණයන්ගේ උපකාරයෙන් රූප ආදිය ග්‍රහණය කිරීමට උපකාරී වන බව අර්ථයයි. රූප ආදියේ අධික බව දැක්වීමෙන් - ගින්නෙහි රූපය ප්‍රභාස්වර බවත්, වායුවෙහි ශබ්දය ස්වභාවයෙන්ම ඇසෙන බවත්, පඨවියෙහි සුගන්ධය ආදී ගන්ධයත්, ආපෝ ධාතුවෙහි මධුර රසයත් යන විශේෂ ගුණයන් පෙනෙන බැවින් 'රූප ආදිය ඒවායේ ගුණයන්ය' යැයි ප්‍රථම වාදියා පැවසීය. ඔහුටම 'ඉච්ඡෙය්‍යාම' යනාදී වශයෙන් පිළිතුරු දෙන ලදී. මෙම ක්‍රමයෙන්ම දෙවන වාදියාද නිග්‍රහයට පත් වේ (ඔහුගේ මතය බැහැර කෙරේ).

අථ වා රූපාදිවිසෙසගුණෙහි තෙජආකාසපථවීආපවායූහි චක්ඛාදීනි කතානීති වදන්තස්ස කණාදස්ස වාදං තතියං උද්ධරිත්වා තං නිග්ගහෙතුං ‘‘අථාපි වදෙය්‍යු’’න්තිආදි වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ආසවෙ උපලබ්භමානොපි ගන්ධො පථවියා ආපොසංයුත්තාය කප්පාසතො විසදිසායාති න කප්පාසගන්ධස්ස අධිකභාවාපත්තීති චෙ? න, අනභිභූතත්තා. ආසවෙහි උදකසංයුත්තා පථවී උදකෙන අභිභූතා, න කප්පාසපථවීති තස්සායෙව අධිකෙන ගන්ධෙන භවිතබ්බන්ති. උණ්හොදකසඤ්ඤුත්තො ච අග්ගි උපලබ්භනීයො මහන්තොති කත්වා තස්ස ඵස්සො විය වණ්ණොපි පභස්සරො උපලබ්භිතබ්බොති උණ්හොදකවණ්ණතො අග්ගිනා අනභිසම්බන්ධස්ස සීතුදකස්ස වණ්ණො පරිහායෙථ. තස්මාති එතස්සුභයස්ස අභාවා. තදභාවෙන හි [Pg.148] රූපාදීනං තෙජාදිවිසෙසගුණතා නිවත්තිතා, තංනිවත්තනෙන ‘‘තෙජාදීනං ගුණෙහි රූපාදීහි අනුග්ගය්හභාවතො’’ති ඉදං කාරණං නිවත්තිතන්ති. එවං පරම්පරාය උභයාභාවො විසෙසකප්පනප්පහානස්ස කාරණං හොතීති ආහ ‘‘තස්මා පහායෙථෙත’’න්තිආදි. එකකලාපෙපි රූපරසාදයො විසදිසා, කො පන වාදො නානාකලාපෙ චක්ඛාදයො භූතවිසෙසාභාවෙපීති දස්සෙතුං රූපරසාදිනිදස්සනං වුත්තං.

නැතහොත්, රූප ආදී සුවිශේෂී ගුණයන්ගෙන් යුත් තේජෝ, ආකාශ, පඨවි, ආපෝ සහ වායෝ යන මහා භූතයන්ගෙන් චක්ඛු ආදී ඉන්ද්‍රියයන් නිර්මාණය වී ඇති බව පවසන කණාද නමැති ආචාර්යවරයාගේ මතය තුන්වන වරටත් ඉදිරිපත් කොට එය නිෂේධනය කිරීම සඳහා "athāpi vadeyyu" (එසේ වුවද ඔවුන් පැවසිය හැකිය) යනාදිය ප්‍රකාශ කර ඇති බව දත යුතුය. මද්‍යසාරයෙහි (ආසවයෙහි) පවතින සුවඳ පඨවි ධාතුවට අයත් වූවද එය ආපෝ ධාතුව හා සම්බන්ධ වී පවතින බැවින්, කපු පුළුන්වල පවතින සුවඳට වඩා වෙනස් වුවද, එමගින් කපු පුළුන් සුවඳට වඩා වැඩි බවක් (අධික භාවයක්) ඇති නොවේ යැයි යමෙකු පවසන්නේ නම්? එය එසේ නොවේ; මන්ද යත් එය ජලය විසින් යටපත් නොකළ බැවිනි. මද්‍යසාරයෙහි ජලය හා මිශ්‍ර පඨවි ධාතුව ජලය විසින් යටපත් කරනු ලැබුවද, කපු පුළුන්වල පවතින පඨවි ධාතුව ජලයෙන් යටපත් නොවේ. එබැවින් එහි වැඩි සුවඳක් තිබිය යුතුමය. තවද, උණු දිය හා සම්බන්ධ වූ ගින්න විශාල වශයෙන් දක්නට ලැබෙන බැවින්, එහි ස්පර්ශය මෙන්ම වර්ණය ද දීප්තිමත් ලෙස ලැබිය යුතුය. එසේ වී නම්, උණු දියෙහි වර්ණයට සාපේක්ෂව ගින්න හා සම්බන්ධ නොවූ සිසිල් ජලයේ වර්ණය හීන විය යුතුය. එහෙත් මෙවැනි තත්ත්වයන් දෙකම සිදු නොවන බැවින්, ඒ හරහා රූප ආදිය තේජෝ ආදී මහා භූතයන්ගේ සුවිශේෂී ගුණයන්ය යන මතය ප්‍රතික්ෂේප වේ. එම මතය ප්‍රතික්ෂේප වීමෙන් "තේජෝ ආදී ධාතූන්ගේ ගුණයන්ගෙන් රූප ආදිය ග්‍රහණය කරගත නොහැක" යන කරුණ තහවුරු වේ. මෙසේ පරම්පරාගතව මේ කරුණු දෙකම නොමැති වීම මහා භූතයන්ගේ විශේෂත්වයක් ඇතැයි යන කල්පනාව බැහැර කිරීමට හේතුවන බැවින් "tasmā pahāyethetaṃ" (එබැවින් මෙය අත්හළ යුතුය) යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. එක් කලාපයක් තුළ පවා රූප, රස ආදිය එකිනෙකට වෙනස් වේ නම්, මහා භූතයන්ගේ විශේෂත්වයක් නොමැති විට විවිධ කලාපයන්හි පවතින චක්ඛු ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ වෙනස්කම ගැන කවර කතාදැයි පෙන්වීමට රූප, රස ආදිය නිදසුන් කොට දක්වන ලදී.

යදි භූතවිසෙසො නත්ථි, කිං පන චක්ඛාදිවිසෙසස්ස කාරණන්ති තං දස්සෙතුං ‘‘යං අඤ්ඤමඤ්ඤස්සා’’තිආදිමාහ. එකම්පි කම්මං පඤ්චායතනිකත්තභාවපත්ථනානිප්ඵන්නං චක්ඛාදීනං විසෙසහෙතුත්තා ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අසාධාරණ’’න්ති ච ‘‘කම්මවිසෙසො’’ති ච වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. න හි තං යෙන විසෙසෙන චක්ඛුස්ස පච්චයො, තෙනෙව සොතස්ස හොති ඉන්ද්‍රියන්තරාභාවප්පත්තිතො. ‘‘පටිසන්ධික්ඛණෙ මහග්ගතා එකා චෙතනා කටත්තාරූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.12.78) වචනෙන පටිසන්ධික්ඛණෙ විජ්ජමානානං සබ්බෙසං කටත්තාරූපානං එකා චෙතනා කම්මපච්චයො හොතීති විඤ්ඤායති. නානාචෙතනාය හි තදා ඉන්ද්‍රියුප්පත්තියං සති පරිත්තෙන ච මහග්ගතෙන ච කම්මුනා නිබ්බත්තිතං කටත්තාරූපං ආපජ්ජෙය්‍යාති න චෙකා පටිසන්ධි අනෙකකම්මනිබ්බත්තා හොතීති සිද්ධමෙකෙන කම්මෙන අනෙකින්ද්‍රියුප්පත්ති හොතීති. අනල්ලීනො නිස්සයො එතස්සාති අනල්ලීනනිස්සයො, රූපසද්දසඞ්ඛාතො විසයො. ගන්ධරසානං නිස්සයා ඝානජිව්හානිස්සයෙ අල්ලීයන්තීති තෙ නිස්සයවසෙන අල්ලීනා, ඵොට්ඨබ්බං සයං කායනිස්සයඅල්ලීනං භූතත්තයත්තා. දූරෙ…පෙ… සම්පත්තො එව නාම පටිඝට්ටනනිඝංසජනකතොති අධිප්පායො. සද්දො පන ධාතුපරම්පරාය වායු විය ආගන්ත්වා නිස්සයවසෙන සොතනිස්සයෙ අල්ලීයිත්වා සොතං ඝට්ටෙත්වා වවත්ථානං ගච්ඡන්තො සණිකං වවත්ථානං ගච්ඡතීති වුත්තො. එවං පන සතිචිත්තසමුට්ඨානං සද්දායතනං සොතවිඤ්ඤාණස්ස කදාචිපි ආරම්මණපච්චයො න සියා. න හි බහිද්ධා චිත්තසමුට්ඨානුප්පත්ති උපපජ්ජතීති.

මහා භූතයන්ගේ විශේෂත්වයක් නොමැති නම්, චක්ඛු ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ වෙනස් වීමට හේතුව කුමක්දැයි පෙන්වා දීම පිණිස "yaṃ aññamaññassa" (යමක් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන්) යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. පංච ආයතනයන්ගෙන් යුත් ආත්මභාවයක් ප්‍රාර්ථනා කිරීම නිසා හටගන්නා වූ එක් කර්මයක් වුවද, චක්ඛු ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ වෛවිධ්‍යයට හේතු වන බැවින් එය "අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් අසාධාරණ වූ" සහ "කර්ම විශේෂය" යනුවෙන් දක්වා ඇති බව දත යුතුය. මන්ද යත්, යම් සුවිශේෂී ශක්තියකින් කර්මය චක්ඛු ප්‍රසාදයට ප්‍රත්‍ය වේද, එයම සෝත ප්‍රසාදයට ප්‍රත්‍ය නොවේ; එසේ වූයේ නම් ඉන්ද්‍රියයන් අතර වෙනසක් නැති වී යනු ඇත. "ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි මහග්ගත වූ එක් චේතනාවක් කටත්තා රූපයන්ට කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ" යන වචනයට අනුව, ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේ පවතින සියලු කටත්තා රූපයන්ට එක් චේතනාවක් කර්ම ප්‍රත්‍යය වන බව වටහාගත හැකිය. ප්‍රතිසන්ධි අවස්ථාවේදී විවිධ චේතනාවන් මගින් ඉන්ද්‍රියයන් හටගන්නේ නම්, කාමාවචර වූ ද මහග්ගත වූ ද කර්මයන්ගෙන් හටගත් කටත්තා රූපයන් ඇති විය හැකි අතර, එක් ප්‍රතිසන්ධියක් කර්ම රාශියකින් හට නොගන්නා බැවින් එක් කර්මයකින් ඉන්ද්‍රියයන් කිහිපයක් හටගන්නා බව සිද්ධ වේ. රූප සහ ශබ්ද යන ආරම්මණයන් තමන් උපන් මහා භූතයන් හා ඇලී නොපවතින බැවින් ඒවා "අනල්ලීන නිස්සය" නම් වේ. ගන්ධ හා රසයන්ගේ නිස්සය මහා භූතයන් ඝාන සහ ජිව්හා ප්‍රසාදයන්ගේ නිස්සය භූතයන් හා ඇලෙන බැවින් ඒවා නිස්සය වශයෙන් ඇලුණු ස්වභාවයෙන් යුක්තය. ඵොට්ඨබ්බය වනාහි පඨවි, තේජෝ, වායෝ යන භූතත්‍රයෙහි ස්වභාවය වන බැවින් එය නිතැතින්ම කාය ප්‍රසාදයට සම්බන්ධ වේ. දුර පවතින ශබ්දය පවා ගැටීමෙන් හා පිරිමැදීමෙන් හටගන්නා බැවින් එය ඉන්ද්‍රියට සම්පත්ත වූවක්ම බව අටුවාචාරීන්ගේ අදහසයි. ශබ්දය වනාහි මහා භූත පරම්පරාව ඔස්සේ සුළඟ මෙන් පැමිණ, නිස්සය වශයෙන් සෝත ප්‍රසාදය ඇසුරු කළ මහා භූතයන්හි ඇලී, කනෙහි ගැටී, ක්‍රමයෙන් අවබෝධයට පත්වන බව කියනු ලැබේ. එසේ වුවහොත් සිතින් උපන් ශබ්ද අරමුණ කිසිසේත් සෝත විඤ්ඤාණයට අරමුණක් නොවිය යුතුය. මන්ද යත් ශරීරයෙන් බැහැරව සිතින් උපන් ශබ්දයක් හට නොගන්නා බැවිනි.

චිරෙන සුය්‍යෙය්‍යාති කස්මා එතං වුත්තං, නනු දූරෙ ඨිතෙහි රජකාදිසද්දා චිරෙන සුය්‍යන්තීති? න, දූරාසන්නානං යථාපාකටෙ සද්දෙ ගහණවිසෙසතො. යථා හි දූරාසන්නානං වචනසද්දෙ යථා පාකටීභූතෙ ගහණවිසෙසතො ආකාරවිසෙසානං අග්ගහණං ගහණඤ්ච හොති, එවං රජකාදිසද්දෙපි ආසන්නස්ස ආදිතො පභුති යාවාවසානා කමෙන පාකටීභූතෙ [Pg.149] දූරස්ස චාවසානෙ මජ්ඣෙ වා පිණ්ඩවසෙන පවත්තිපාකටීභූතෙ නිච්ඡයගහණානං සොතවිඤ්ඤාණවීථියා පරතො පවත්තානං විසෙසතො ලහුකං සුතො චිරෙන සුතොති අභිමානො හොති. සො පන සද්දො යත්ථ උප්පන්නො, තං නිස්සිතොව අත්තනො විජ්ජමානක්ඛණෙ සොතස්ස ආපාථමාගච්ඡති. දූරෙ ඨිතො පන සද්දො අඤ්ඤත්ථ පටිඝොසුප්පත්තියා භාජනාදිචලනස්ස ච අයොකන්තො විය අයොචලනස්ස පච්චයො හොතීති දට්ඨබ්බො. යථා වා ඝණ්ටාභිඝාතානුජානි භූතානි අනුරවස්ස නිස්සයභූතානි ඝට්ටනසභාවානි, එවං ඝට්ටනානුජානි යාව සොතප්පසාදා උප්පත්තිවසෙන ආගතානි භූතානි ඝට්ටනසභාවානෙවාති තංනිස්සිතො සද්දො නිස්සයවසෙන ධාතුපරම්පරාය ඝට්ටෙත්වා සණිකං වවත්ථානං ගච්ඡතීති වුත්තො. අසුකදිසාය නාමාති න පඤ්ඤායෙය්‍ය. කස්මා? සොතප්පදෙසස්සෙව සද්දස්ස ගහණතො.

"ප්‍රමාද වී ඇසෙයි" යනුවෙන් පවසන ලද්දේ මන්ද? දුර සිටින රෙදි අපුල්ලන්නන් ආදීන්ගේ ශබ්ද ප්‍රමාද වී ඇසෙනවා නොවේද? නැත, එය දුර සහ ළඟ සිටින අයට ශබ්දය ප්‍රකට වන ආකාරය අනුව ග්‍රහණය කරගන්නා වීථි චිත්තයන්ගේ පවතින වෙනසකි. දුර සහ ළඟ සිටින අයට කතා කරන ශබ්දය ප්‍රකට වන විට, එය ග්‍රහණය කරගන්නා ආකාරය අනුව අකුරු වෙන් වෙන්ව හඳුනාගැනීමට හෝ නොගැනීමට හැකි වන්නා සේම, රෙදි අපුල්ලන්නන්ගේ ශබ්දයේදී ද ළඟ සිටින අයට එය ආරම්භයේ සිට පිළිවෙළින් ප්‍රකට වේ. එහෙත් දුර සිටින අයට එය අවසානයේදී හෝ මැදදී සමූහයක් ලෙස ප්‍රකට වේ. සෝත විඤ්ඤාණ වීථියට පසුව හටගන්නා නිශ්චය කරන්නා වූ වීථි චිත්තයන්ගේ වෙනස නිසා, කෙනෙකුට එය ඉක්මනින් ඇසුණු බවත් තවකෙකුට එය ප්‍රමාද වී ඇසුණු බවත් යන වැරදි වැටහීම ඇති වේ. ශබ්දය යම් තැනක උපදීද, එම ස්ථානයම ඇසුරු කොට තමන් පවතින ක්ෂණය තුළදීම එය සෝත ප්‍රසාදය කරා පැමිණෙයි. දුර පවතින ශබ්දය වනාහි කාන්දමක් මගින් යකඩ චලනය කරවන්නා සේ, වෙනත් තැනක ප්‍රතිරාවයක් ඇති කිරීමට හෝ භාජන ආදිය චලනය කිරීමට ප්‍රත්‍ය වන බව දත යුතුය. එසේත් නැතහොත් ඝණ්ඨාවක ගැටීමෙන් පසු හටගන්නා වූ මහා භූතයන් අනුරාවයට නිස්සය වී ගැටෙන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වන්නා සේම, ශබ්දය හටගත් තැන් සිට සෝත ප්‍රසාදය දක්වා මහා භූත පරම්පරාව ඔස්සේ පැමිණෙන භූතයන් ද ගැටෙන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වේ. එම මහා භූතයන් ඇසුරු කළ ශබ්දය ක්‍රමයෙන් කනෙහි ගැටී අවබෝධයට පත් වේ. එවිට "අසවල් දිශාවෙන් ශබ්දය පැමිණියේය" යන්න ප්‍රකට නොවිය යුතුය. ඒ මන්ද? සෝත ප්‍රසාදය පවතින ස්ථානයේම ඇති ශබ්දය පමණක් ග්‍රහණය කරගන්නා බැවිනි.

විසමෙ අජ්ඣාසයො එතස්සාති විසමජ්ඣාසයො, අජ්ඣාසයරහිතම්පි චක්ඛු විසමනින්නත්තා විසමජ්ඣාසයං විය හොතීති ‘‘විසමජ්ඣාසය’’න්ති වුත්තං. චක්ඛුමතො වා පුග්ගලස්ස අජ්ඣාසයවසෙන චක්ඛු ‘‘විසමජ්ඣාසය’’න්ති වුත්තං.

විෂම වූ අරමුණු කෙරෙහි කැමැත්ත (අජ්ඣාසය) ඇති බැවින් "විසමජ්ඣාසය" නම් වේ. චක්ඛු ප්‍රසාදය අජ්ඣාසය රහිත වූවක් වුවද, විෂම අරමුණු කරා නැඹුරු වන බැවින් එය කැමැත්තක් ඇත්තාක් මෙන් හැඟෙන නිසා "විසමජ්ඣාසය" යයි කියන ලදී. නැතහොත් ඇස් ඇති පුද්ගලයාගේ අභිප්‍රාය (අජ්ඣාසය) අනුව ඇස "විසමජ්ඣාසය" යයි හඳුන්වනු ලැබේ.

කණ්ණකූපඡිද්දෙයෙව පවත්තනතො ආරම්මණග්ගහණහෙතුතො ච තත්ථෙව ‘‘අජ්ඣාසයං කරොතී’’ති වුත්තං. තස්ස සොතස්ස සොතවිඤ්ඤාණනිස්සයභාවෙන සද්දසවනෙ. අජටාකාසොපි වට්ටතීති එතස්ස අට්ඨකථාධිප්පායෙන අත්ථං වදන්තො ‘‘අන්තොලෙණස්මි’’න්තිආදිමාහ. අත්තනො අධිප්පායෙන වදන්තො ‘‘කිං එතාය ධම්මතායා’’තිආදිමවොච.

කන් සිදුර නමැති කුහරය තුළම පවතින බැවින් සහ අරමුණු ග්‍රහණය කරගැනීමට හේතු වන බැවින්, එහිම "අජ්ඣාසය කරයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. සෝත විඤ්ඤාණයට නිස්සය වීමෙන් ශබ්දය ඇසීමට එය උපකාරී වේ. "අජටාකාශය ද සුදුසු වේ" යන්නෙහි අදහස මහා අටුවා මතයට අනුව දක්වමින් "ගුහාවක් ඇතුළත" යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. තමන්ගේ අදහස දක්වමින් "මේ ධර්මතාවයෙන් ඇති පලය කුමක්ද" යනාදිය පවසන ලදී.

වාතූපනිස්සයො ගන්ධො ගොචරො එතස්සාති වාතූපනිස්සයගන්ධගොචරං. එත්ථ ච ගන්ධග්ගහණස්ස වාතො උපනිස්සයො, තබ්බොහාරෙන පන ගන්ධො ‘‘වාතූපනිස්සයො’’ති වුත්තො. අථ වා වාතො එව උපනිස්සයො වාතූපනිස්සයො. කස්සාති? ඝානවිඤ්ඤාණස්ස. සො සහකාරීපච්චයන්තරභූතො එතස්ස අත්ථීති වාතූපනිස්සයො, ගන්ධො පච්චයො.

වාතය ප්‍රධාන නිස්සය කොට ඇති ගන්ධය අරමුණු (ගෝචර) වන බැවින් "වාතූපනිස්සය ගන්ධගෝචර" නම් වේ. මෙහිදී ගන්ධය ග්‍රහණය කරගැනීමට වාතය ප්‍රබල උපකාරකයක් (උපනිස්සය) වේ. එම උපකාරකයාගේ නමින්ම ගන්ධය ද "වාතූපනිස්සය" යනුවෙන් හඳුන්වා ඇත. නැතහොත් වාතයම උපනිස්සය වන බැවින් "වාතූපනිස්සය" නම් වේ. ඒ කා හටද? ඝාන විඤ්ඤාණයටයි. ගන්ධය හටගැනීමට සහකාර ප්‍රත්‍යයක් වන එම වාතය මෙහි පවතින බැවින් "වාතූපනිස්සය" යයි කියනු ලැබේ. එහිදී ගන්ධය ප්‍රත්‍යය වේ.

ආපො ච සහකාරීපච්චයන්තරභූතො ඛෙළාදිකො. තථා පථවී. ගහෙතබ්බස්ස හි ඵොට්ඨබ්බස්ස උප්පීළියමානස්ස ආධාරභූතා පථවී කායස්ස ච ඵොට්ඨබ්බෙන උප්පීළියමානස්ස නිස්සයභූතානං ආධාරභූතා සබ්බදා [Pg.150] ඵොට්ඨබ්බගහණස්ස උපනිස්සයොති. උප්පීළනෙන පන විනා ඵොට්ඨබ්බගහණෙ කායායතනස්ස නිස්සයභූතා පථවී උපනිස්සයොති දට්ඨබ්බා. සබ්බදාපි ච තස්සා උපනිස්සයභාවො යුත්තො එව.

ආපෝ ධාතුව යනු ඛෙළ (කෙළ) ආදී සහකාරී ප්‍රත්‍යයන්ට ඇතුළත් වූ ද්‍රවයයි. පඨවි ධාතුව ද එසේමය. මන්ද යත්, ස්පර්ශ කළ යුතු වූ, තෙරපීමකට ලක්වන්නා වූ ස්පර්ශයට (ඵොට්ඨබ්බයට) පඨවි ධාතුව ආධාරයක් වන බැවිනි. ස්පර්ශය මගින් තෙරපීමට ලක්වන කාය ප්‍රසාදයෙහි නිඃශ්‍රය වූ මහා භූතයන්ට ද පඨවිය ආධාරයක් වේ. එබැවින් පඨවිය සෑම කල්හිම ස්පර්ශය ග්‍රහණය කර ගැනීමට උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයක් ලෙස දත යුතුය. එහෙත් තෙරපීමකින් තොරව ස්පර්ශය ග්‍රහණය කිරීමේදී, කායායතනයට නිඃශ්‍රය වූ පඨවි ධාතුව උපනිශ්‍රය වන බව දත යුතුය. සෑම කල්හිම එම පඨවියෙහි උපනිශ්‍රය භාවය සුදුසුමය.

පඤ්චවණ්ණානන්ති වචනං තදාධාරානං සුත්තානං නානත්තදස්සනත්ථං. පඤ්චප්පකාරා පඤ්චවණ්ණා. එකන්තතොති ඉදං සබ්බදා උප්පීළනෙන විනිබ්භුජ්ජිතුං අසක්කුණෙය්‍යානං කලාපන්තරරූපානං සබ්භාවා තෙසං නිවත්තනත්ථං වුත්තං. න හි තානි එකන්තෙන අවිනිභුත්තානි කලාපන්තරගතත්තාති.

'පංචවණ්ණානං' (පස් පැහැයක් ඇති) යන වචනය යෙදුවේ එම වර්ණයන්ට ආධාර වූ නූල්වල විවිධත්වය (නානත්ත්වය) දැක්වීම පිණිසය. පස් ආකාර වූ නූල් පස් පැහැයක් ගනී. 'ඒකාන්තයෙන්' යන මෙය, සෑම කල්හිම තෙරපීම මගින් වෙන් කරගත නොහැකි වූ අනෙක් කලාපයන්හි රූපයන් බැහැර කිරීම පිණිස පවසන ලද්දකි. මන්ද යත්, එම රූප ඒකාන්තයෙන්ම වෙන් කළ නොහැකි ඒවා නොවන බැවිනි; ඒවා වෙනත් කලාපයන්ට ඇතුළත් වන බැවිනි.

616. වණ්ණනිභාති රූපායතනමෙව නිද්දිට්ඨන්ති තදෙව අපෙක්ඛිත්වා ‘‘සනිදස්සන’’න්ති නපුංසකනිද්දෙසො කතො. තස්මාති නිප්පරියායරූපානං නීලාදීනං ඵුසිත්වා අජානිතබ්බතො දීඝාදීනඤ්ච ඵුසිත්වා ජානිතබ්බතො න නිප්පරියායෙන දීඝං රූපායතනං. තං තං නිස්සායාති දීඝාදිසන්නිවෙසං භූතසමුදායං නිස්සාය. තථා තථා ඨිතන්ති දීඝාදිසන්නිවෙසෙන ඨිතං වණ්ණසමුදායභූතං රූපායතනමෙව දීඝාදිවොහාරෙන භාසිතං. අඤ්ඤමඤ්ඤපරිච්ඡින්නං එකස්මිං ඉතරස්ස අභාවා. විසයගොචරානං විසෙසො අනඤ්ඤත්ථභාවො තබ්බහුලචාරිතා ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස.

616. 'වණ්ණනිභ' යන්නෙන් රූපායතනයම දක්වන ලදී. එබැවින් එයම අපේක්ෂා කොට 'සනිදස්සනං' යනුවෙන් නපුංසක ලිංගයෙන් නිර්දේශ කරන ලදී. එබැවින් මූලික රූප වූ නිල් ආදිය ස්පර්ශ කොට දැනගත නොහැකි බැවින් ද, දිගු ආදිය ස්පර්ශ කොට දැනගත හැකි බැවින් ද, පරමාර්ථ වශයෙන් 'දිග' යනු රූපායතනයක් නොවේ. ඒ ඒ රූපයන් නිඃශ්‍රය කරගෙන, එනම් දිගු ආදී සන්නිවේෂයක් (හැඩයක්) ඇති මහා භූත සමූහය නිඃශ්‍රය කරගෙන 'දිග' යන්න පවතී. 'එසේ එසේ පිහිටි' යන්නෙන් අදහස් කළේ දිගු ආදී සන්නිවේෂයෙන් පිහිටි, වර්ණ සමූහයක් වූ රූපායතනයම දිගු ආදී ව්‍යවහාරයෙන් හඳුන්වන බවයි. එකක අනෙකක් නොමැති බැවින් ඒවා අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් වෙන් වී පවතී. රූපායතනය හැර අන් තැනක නොපැවතීම සහ එම රූපයෙහිම බහුලව හැසිරීම චක්ඛු විඤ්ඤාණයට අයත් විෂය හා ගෝචරයන්ගේ විශේෂයයි.

620. භෙරිසද්දාදීනඤ්ච වාදිතසද්දත්තා ‘‘වුත්තාවසෙසාන’’න්ති ආහ. අමනුස්සවචනෙන න මනුස්සෙහි අඤ්ඤෙ පාණිනො එව ගහිතා, අථ ඛො කට්ඨාදයොපීති අධිප්පායෙන ‘‘සෙසො සබ්බොපී’’ති ආහ. එවං සන්තෙපි වත්ථුවිසෙසකිත්තනවසෙන පාළියං අනාගතො තථා කිත්තෙතබ්බො යෙ වා පනාති වුත්තොති අධිප්පායො.

620. බේරි හඬ ආදිය ද වැයෙන භාණ්ඩයන්ගේ ශබ්ද වන බැවින් 'වත්තාවසේසානං' (පැවසූ ඉතිරි ඒවා) යැයි පවසන ලදී. 'අමනුස්ස වචන' යන්නෙන් මිනිසුන් හැර අනෙක් ප්‍රාණීන් පමණක් ගනු නොලැබේ. 'ඉතිරි සියල්ල' යන්නෙන් ලී දඬු ආදිය ද අදහස් වේ. මෙසේ වුවද, ශබ්දයට පාදක වන වස්තුවේ විශේෂත්වය ප්‍රකාශ කිරීමේ අනුසාරයෙන්, පෙළ දහමෙහි සඳහන් නොවූ, එහෙත් එලෙස ප්‍රකාශ කළ යුතු වූ යම් ශබ්ද ඇද්ද, ඒවා 'යේ වා පන' යනුවෙන් දක්වා ඇති බව අභිධර්ම සංග්‍රහ අටුවාචාරීන්ගේ අදහසයි.

624. විස්සගන්ධොති විරූපො මංසාදිගන්ධො. ලම්බිලන්ති මධුරම්බිලං.

624. 'විස්සගන්ධ' යනු මස් ආදියෙහි පවතින පිළී ගඳයි. 'ලම්බිල' යනු මිහිරි ඇඹුල් රසයයි.

632. සඤ්ජානන්ති එතෙනාති සඤ්ජානනං, උපලක්ඛණං. සකෙන සකෙන කම්මචිත්තාදිනා පච්චයෙන සමුට්ඨිතානිපි ඉත්ථිලිඞ්ගාදීනි ඉන්ද්‍රියසහිතෙ සරීරෙ උප්පජ්ජමානානි තංතදාකාරානි හුත්වා උප්පජ්ජන්තීති ‘‘ඉත්ථින්ද්‍රියං පටිච්ච සමුට්ඨහන්තී’’ති වුත්තානි. ඉත්ථිලිඞ්ගාදීසු එව ච අධිපතිභාවා එතස්ස ඉන්ද්‍රියතා වුත්තා, ඉන්ද්‍රියසහිතෙ සන්තානෙ ඉත්ථිලිඞ්ගාදිආකාරරූපපච්චයානං අඤ්ඤථා අනුප්පාදනතො ඉත්ථිග්ගහණස්ස ච තෙසං රූපානං පච්චයභාවතො. යස්මා පන භාවදසකෙපි රූපානං ඉත්ථින්ද්‍රියං න ජනකං, නාපි අනුපාලකං උපත්ථම්භකං වා, න ච අඤ්ඤකලාපරූපානං, තස්මා තං ජීවිතින්ද්‍රියං විය සකලාපරූපානං ආහාරො [Pg.151] විය වා කලාපන්තරරූපානඤ්ච ඉන්ද්‍රියඅත්ථිඅවිගතපච්චයොති න වුත්තං. එස නයො පුරිසින්ද්‍රියෙපි. ලිඞ්ගාදිආකාරෙසු රූපෙසු රූපායතනස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා ලිඞ්ගාදීනං චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යතා වුත්තා.

632. මීට අදාළව හඳුනා ගන්නා බැවින් 'සඤ්ඤානන' (හඳුනා ගැනීම) නම් වේ, එය ලක්ෂණයක් තබා ගැනීමකි. තමන්ගේ කර්ම, චිත්ත ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත්තා වූ ස්ත්‍රී ලිංගාදී රූප, ඉන්ද්‍රිය සහිත ශරීරයෙහි උපදින කල්හි ඒ ඒ ආකාරයෙන් උපදින බැවින් 'ස්ත්‍රීන්ද්‍රිය නිසා හටගනී' යැයි පවසන ලදී. ස්ත්‍රී ලිංගාදියෙහිම අධිපති බවක් ඇති බැවින් මෙයට ඉන්ද්‍රිය බව පවසන ලදී. ඉන්ද්‍රිය සහිත සන්තතියෙහි ස්ත්‍රී ලිංගාදී ආකාර ඇති රූප ප්‍රත්‍යයන් අන්‍ය ආකාරයකින් නූපදවන බැවින් ද, ස්ත්‍රී යනුවෙන් ගන්නා වූ සිතට එම රූප ප්‍රත්‍ය වන බැවින් ද මෙය ඉන්ද්‍රියයක් වේ. එහෙත් භාව දශකයෙහි පවා ස්ත්‍රීන්ද්‍රිය යනු එම රූපයන්ගේ ජනක (උපදවන), අනුපාලක (රකින) හෝ උපස්ථම්භක (උපකාරී වන) ධර්මයක් නොවන බැවින් ද, වෙනත් කලාප රූපයන්ට ද එසේ නොවන බැවින් ද, එය ජීවිතේන්ද්‍රිය මෙන් සියලු කලාප රූපයන්ට හෝ ආහාරය මෙන් අන්‍ය කලාප රූපයන්ට ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍ය, අත්ථි ප්‍රත්‍ය, අවිගත ප්‍රත්‍ය වන බවක් වදාරා නැත. පුරුෂේන්ද්‍රිය කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. ලිංගාදී ආකාර ඇති රූපයන්හි රූපායතනය චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දත හැකි බැවින්, ලිංගාදිය චක්ඛු විඤ්ඤේය බව පවසන ලදී.

633. උභයම්පි…පෙ… කුසලෙන පතිට්ඨාතීති සුගතිං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. දුග්ගතියඤ්හි පටිසන්ධි අකුසලෙනෙවාති තදා උප්පජ්ජමානො භාවොපි අකුසලෙනෙව භවෙය්‍ය, පටිසන්ධියං විය පවත්තෙපීති. තයිදං ද්වයං යස්මා සන්තානෙ සහ න පවත්තති ‘‘යස්ස ඉත්ථින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති? නො’’තිආදිවචනතො (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.188), තස්මා උභතොබ්‍යඤ්ජනකස්සපි එකමෙවින්ද්‍රියං හොතීති වුත්තං.

633. 'උභයම්පි...පෙ... කුසලේන පතිට්ඨාති' යන්න සුගතිය පිළිබඳව පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. මන්ද යත්, දුගතියෙහි ප්‍රතිසන්ධිය අකුසලයෙන්ම වන බැවින්, එවිට උපදින භාව රූපය ද ප්‍රතිසන්ධියේදී මෙන් ප්‍රවෘත්ති කාලයේදී ද අකුසලයෙන්ම විය යුතු බැවිනි. 'යම් කෙනෙකුට ස්ත්‍රීන්ද්‍රිය උපදී ද, ඔහුට පුරුෂේන්ද්‍රිය උපදී ද? නැත' යන වචනයට අනුව, මෙම දෙවර්ගයම එකම සන්තතියක එකවර පවතින්නේ නැත. එබැවින් උභතෝබ්‍යඤ්ජනයෙකුට වුවද පවතින්නේ එක් ඉන්ද්‍රියයක් පමණක් බව පවසන ලදී.

635. එකන්තං කායවිඤ්ඤත්තියං කායවොහාරස්ස පවත්තිදස්සනත්ථං ‘‘කායෙන සංවරො සාධූ’’ති (ධ. ප. 361; සං. නි. 1.116) සාධකසුත්තං ආහටං. භාවස්ස ගමනං පකාසනං චොපනං. ථම්භනාති වායොධාතුඅධිකානං භූතානං ථම්භනාකාරො විඤ්ඤත්තීති අත්ථො. උද්ධඞ්ගමවාතාදයො විය හි යො වාතාධිකො කලාපො, තත්ථ භූතානං විඤ්ඤත්තිආකාරතා හොතීති. තෙනෙව ‘‘කායං ථම්භෙත්වා ථද්ධං කරොතීති ථම්භනා’’ති වායොධාතුකිච්චවසෙන විඤ්ඤත්ති වුත්තා. තතො එව ච ‘‘වායොධාතුයා ආකාරො කායවිඤ්ඤත්තී’’ති ච වත්තුං වට්ටති, තථා ‘‘පථවීධාතුයා වචීවිඤ්ඤත්තී’’ති පථවීධාතුඅධිකභූතවිකාරතො.

635. කාය විඤ්ඤප්තියෙහි 'කාය' යන ව්‍යවහාරය පැවැත්වෙන ආකාරය පෙන්වීම පිණිස 'කායේන සංවරො සාධු' යන සාධක සූත්‍රය ගෙන එන ලදී. අභිප්‍රාය දැනගැනීමට සැලැස්වීම, ප්‍රකාශ කිරීම යනු සෙලවීමයි. තම්භනා යනු වායෝ ධාතුව අධික වූ මහා භූතයන්ගේ තද බව හෙවත් දැඩි බව ඇති කරන ආකාරයයි, එය විඤ්ඤප්තියේ අර්ථයයි. උඩ බලා යන වාතය ආදිය මෙන් යම් කලාපයක වායෝ ධාතුව අධික වේ ද, එහි මහා භූතයන්ගේ විඤ්ඤප්ති ආකාරය පවතී. එබැවින් 'කය දැඩි කොට තද කර පවත්වයි' යනුවෙන් වායෝ ධාතුවේ කෘත්‍යය අනුව විඤ්ඤප්තිය පවසන ලදී. එහෙයින්ම වායෝ ධාතුවෙහි සුවිශේෂී ආකාරය 'කාය විඤ්ඤප්තිය' ලෙස හැඳින්වීම සුදුසුය. පඨවි ධාතුව අධික වූ මහා භූතයන්ගේ විකෘති භාවයෙන් 'වචී විඤ්ඤප්තිය' ඇති වන බැවින්, පඨවි ධාතුවෙහි ආකාරය එලෙස හැඳින්වීම ද සුදුසුය.

636. පභෙදගතා වාචා එවාති තිස්ස ඵුස්සාති පභෙදගතා. අථ වා වචීසඞ්ඛාරෙහි විතක්කවිචාරෙහි පරිග්ගහිතා සවනවිසයභාවං අනුපනීතතාය අභින්නා තබ්භාවං නීයමානා වාචා ‘‘වචීභෙදො’’ති වුච්චති. ඉරියාපථම්පි උපත්ථම්භෙන්තීති යථාපවත්තං ඉරියාපථං උපත්ථම්භෙන්ති. යථා හි අබ්බොකිණ්ණෙ භවඞ්ගෙ වත්තමානෙ අඞ්ගානි ඔසීදන්ති පවිට්ඨානි විය හොන්ති, න එවං ‘‘ද්වත්තිංස ඡබ්බීසා’’ති වුත්තෙසු ජාගරණචිත්තෙසු වත්තමානෙසු. තෙසු පන වත්තමානෙසු අඞ්ගානි උපත්ථද්ධානි යථාපවත්තිරියාපථභාවෙනෙව පවත්තන්තීති. ඛීණාසවානං චුතිචිත්තන්ති විසෙසෙත්වා වුත්තං, ‘‘කාමාවචරානං පච්ඡිමචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ යස්ස චිත්තස්ස අනන්තරා කාමාවචරානං පච්ඡිමචිත්තං උප්පජ්ජිස්සති, රූපාවචරෙ අරූපාවචරෙ පච්ඡිමභවිකානං, යෙ ච රූපාවචරං අරූපාවචරං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, තෙසං චවන්තානං [Pg.152] තෙසං වචීසඞ්ඛාරො නිරුජ්ඣිස්සති, නො ච තෙසං කායසඞ්ඛාරො නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති (යම. 2.සඞ්ඛාරයමක.88) පන වචනතො අඤ්ඤෙසම්පි චුතිචිත්තං රූපං න සමුට්ඨාපෙතීති විඤ්ඤායති. න හි රූපසමුට්ඨාපකචිත්තස්ස ගබ්භගමනාදිවිනිබද්ධාභාවෙන කායසඞ්ඛාරාසමුට්ඨාපනං අත්ථි, න ච යුත්තං ‘‘චුතො ච චිත්තසමුට්ඨානඤ්චස්ස පවත්තතී’’ති, නාපි ‘‘චුතිචිත්තං රූපං සමුට්ඨාපෙතී’’ති පාළි අත්ථීති.

636. 'පභේදගත වාචා' යනු 'තිස්ස', 'ඵුස්ස' යනාදී වශයෙන් වෙන් වූ වචනයයි. එසේත් නැතහොත්, වාක් සංස්කාරයන් වූ විතර්ක විචාරයන් විසින් අල්ලා ගන්නා ලද, ශ්‍රවණයට ලක් නොවන බැවින් වෙන් නොවූ, එහෙත් ඇසීමට ලක්වන තත්ත්වයට පමුණුවන ලද වචනය 'වචීභේද' නම් වේ. 'ඉරියාපථම්පි උපත්ථම්භෙන්ති' යන්නෙන් පවතින ඉරියව්වලට උපස්ථම්භක වන බව කියැවේ. මන්ද යත්, වීථි සිත් සමග මිශ්‍ර නොවූ භවංගය පවතින කල්හි, ඇතුළට ගිලුනාක් මෙන් ශරීර අවයව ඇද වැටේ. 'තිස් දෙකක්' සහ 'විසි හයක්' යනුවෙන් අටුවාවේ දැක්වෙන පිබිදීමේ සිත් පවතින කල්හි එසේ නොවේ. එම සිත් පවතින කල්හි අවයවයන් මනාකොට දරා සිටින අතර, පවතින ඉරියව්වට අනුකූලව ක්‍රියා කරයි. 'රහතන් වහන්සේලාගේ චුති සිත' යනුවෙන් විශේෂ කොට පවසන ලද්දේ වුවද, අභිධර්ම දේශනයන්ට අනුව අන් අයගේ ද චුති සිත රූප හට නොගන්වන බව දත යුතුය. මන්ද යත්, රූප උපදවන සිත මව් කුස පිළිසිඳ ගැනීම ආදියට සම්බන්ධ නොවීම නිසා ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස සංඛ්‍යාත කාය සංස්කාරයන් උපදවීමක් සිදු නොවන බැවිනි. එසේම 'චුත වූවහුට සිතින් හටගත් රූප පවතී' යන්න හෝ 'චුති සිත රූප හටගන්වයි' යනුවෙන් පාලි දේශනාවක් නොමැති බැවින් එය සුදුසු නොවේ.

637. න කස්සතීති න විලෙඛියති. ගතන්ති විඤ්ඤාතං. අසම්ඵුට්ඨං චතූහි මහාභූතෙහීති යස්මිං කලාපෙ භූතානං පරිච්ඡෙදො, තෙහෙව අසම්ඵුට්ඨං. විජ්ජමානෙපි හි කලාපන්තරභූතානං කලාපන්තරභූතසම්ඵුට්ඨභාවෙ තංතංභූතවිවිත්තතා රූපපරියන්තො ආකාසොති යෙසං යො පරිච්ඡෙදො, තෙහි සො අසම්ඵුට්ඨොව, අඤ්ඤථා පරිච්ඡින්නභාවො න සියා තෙසං භූතානං බ්‍යාපිතභාවාපත්තිතො. අබ්‍යාපිතා හි අසම්ඵුට්ඨතාති.

637. ‘Na kassatīti’ යන්නෙහි අර්ථය නොසීරිය යුතුය, නොලිවිය යුතුය යන්නයි. ‘Gatanti’ යනු දන්නා ලද්දේය යන්නයි. ‘Asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehīti’ යනු යම් රූප කලාපයක මහා භූතයන්ගේ සීමාව (පරිච්ඡේදය) වේද, එය ඒ මහා භූතයන් විසින්ම ස්පර්ශ නොකරන ලද්දකි. මන්ද යත්, වෙනත් කලාපවල පවතින මහා භූතයන් අතර ස්පර්ශයක් පැවතිය ද, ඒ ඒ මහා භූතයන්ගෙන් වෙන්ව පවතින රූප සීමාව වූ ආකාශය, යම් මහා භූතයන්ගේ සීමාවක් වේ ද ඔවුන් විසින් එය ස්පර්ශ නොකරන ලද්දක්ම වේ. එසේ නොවුණහොත්, ඒ මහා භූතයන් එකිනෙක පැතිරී යන බැවින් (මිශ්‍ර වන බැවින්) රූපයන්ගේ වෙන් වූ ස්වභාවය (පරිච්ඡින්න භාවය) නැති වී යනු ඇත. මන්ද යත්, පැතිරී නොපැවතීම යනු ස්පර්ශ නොවීම බැවිනි.

638. ලහුතාදීනං අඤ්ඤමඤ්ඤාවිජහනෙන දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යනානත්තතා වුත්තාති තංතංවිකාරාධිකරූපෙහි තංතංනානත්තප්පකාසනත්ථං ‘‘එවං සන්තෙපී’’තිආදිමාහ. යථාවුත්තා ච පච්චයා තංතංවිකාරස්ස විසෙසපච්චයභාවතො වුත්තා, අවිසෙසෙන පන සබ්බෙ සබ්බෙසං පච්චයාති.

638. ලහුතාදී රූපයන් එකිනෙක අත්නොහරින බැවින් (සෑම විටම සහජාතව පවතින බැවින්) ඒවායේ එකිනෙකට වෙනස් වූ ස්වභාවය දැනගැනීම දුෂ්කර බව පවසන ලදී. එබැවින් ඒ ඒ විකාර රූපයන්ගේ අධික බව නිසා ඒ ඒ වෙනස්කම් ප්‍රකාශ කරනු පිණිස ‘evaṃ santepī’ යනාදිය වදාරන ලදී. තවද ඒ ඒ විකාර රූපයන්ට විශේෂ වූ ප්‍රත්‍යයන් පවතින බැවින් ඉහත සඳහන් කළ ප්‍රත්‍යයන් පවසන ලදී. එහෙත් පොදුවේ ගත් කල සියලු ප්‍රත්‍යයන් සියලු රූපයන්ට ප්‍රත්‍ය වන බව දත යුතුය.

641. ආදිතො චයො ආචයො, පඨමුප්පත්ති. උපරි චයො උපචයො. පබන්ධො සන්තති. තත්ථ උද්දෙසෙ අවුත්තොපි ආචයො උපචයසද්දෙනෙව විඤ්ඤායතීති ‘‘යො ආයතනානං ආචයො පුනප්පුනං නිබ්බත්තමානානං, සොව රූපස්ස උපචයො’’ති ආහ. පාළියං පන උප-සද්දො පඨමත්ථො උපරිඅත්ථො ච හොතීති ‘‘ආදිචයො උපචයො, උපරිචයො සන්තතී’’ති අයමත්ථො විඤ්ඤායතීති. අඤ්ඤථා හි ආචයසඞ්ඛාතස්ස පඨමුප්පාදස්ස අවුත්තතා ආපජ්ජෙය්‍ය.

641. ආරම්භයේදී සිදුවන රැස්වීම (හටගැනීම) ‘ආචය’ නම් වේ, එනම් ප්‍රථම උප්පත්තියයි. පසුව සිදුවන වර්ධනය ‘උපචය’ නම් වේ. අඛණ්ඩව ගලා යාම (පරම්පරාව) ‘සන්තති’ නම් වේ. එහිදී උද්දේසයේ (සංක්ෂිප්ත විස්තරයේ) ‘ආචය’ යන්න ප්‍රකාශ නොවුණ ද, ‘උපචය’ යන ශබ්දයෙන්ම එය දන්නා ලද්දේ යැයි සලකා ‘යම් ආයතනයන්ගේ නැවත නැවත හටගන්නා වූ රැස්වීමක් වේ ද, එය රූපයාගේ උපචය නම් වේ’ යැයි පවසන ලදී. නමුත් පාලියෙහි ‘උප’ යන උපසර්ගය ප්‍රථම යන අර්ථයෙහි මෙන්ම පසුව (මතු) යන අර්ථයෙහි ද යෙදෙන බැවින්, ‘ප්‍රථම උප්පත්තිය උපචය වේ, මතු වර්ධනය සන්තති වේ’ යන අර්ථය ද ගත හැකිය. එසේ නොවුණහොත් ආචය නම් වූ ප්‍රථම උප්පත්තිය ප්‍රකාශ නොවුණු බවට දෝෂයක් පැමිණිය හැකිය.

එවන්ති ‘‘යො ආයතනානං ආචයො’’තිආදිනිද්දෙසෙන කිං කථිතං හොති? ආයතනෙන ආචයො කථිතො. ආචයූපචයසන්තතියො හි නිබ්බත්තිභාවෙන ආචයො එවාති ආයතනෙහි ආචයාදීනං පකාසිතත්තා තෙහි ආචයො කථිතො. ආයතනානං ආචයාදිවචනෙනෙව ආචයසභාවානි උප්පාදධම්මානි ආයතනානීති ආචයෙන තංපකතිකානි [Pg.153] ආයතනානි කථිතානි. ලක්ඛණඤ්හි උප්පාදො, න රූපරූපන්ති. තෙනෙවාධිප්පායෙනාහ ‘‘ආයතනමෙව කථිත’’න්ති. ආචයඤ්හි ලක්ඛණං කථයන්තෙන තංලක්ඛණානි ආයතනානෙව කථිතානි හොන්තීති. එවම්පි කිං කථිතං හොතීති ආයතනාචයෙහි ආචයායතනෙහි ආචයමෙව ආයතනමෙව කථෙන්තෙන උද්දෙසෙ නිද්දෙසෙ ච ආචයොති ඉදමෙව අවත්වා උපචයසන්තතියො උද්දිසිත්වා තෙසං විභජනවසෙන ආයතනෙන ආචයකථනාදිනා කිං කථිතං හොතීති අධිප්පායො. ආචයොති උපචයමාහ, උපචයොති ච සන්තතිං. තදෙවුභයං යථාක්කමං විවරන්තො ‘‘නිබ්බත්ති වඩ්ඪි කථිතා’’ති ආහ. උපචයසන්තතියො හි අත්ථතො එකත්තා ආචයොවාති තදුද්දෙසවිභජනවසෙන ආයතනෙන ආචයකථනාදිනා නිබ්බත්තිවඩ්ඪිආකාරනානත්තං ආචයස්ස කථිතන්ති අත්ථො. ඉමමෙවත්ථං විභාවෙතුං ‘‘අත්ථතො හී’’තිආදිමාහ. යස්මා ච උභයම්පි එතං ජාතිරූපස්සෙවාධිවචනං, තස්මා ජාතිරූපස්ස ලක්ඛණාදිවිසෙසෙසු ආචයාදීසු පවත්තිආදීසු ච ආචයාදිලක්ඛණාදිකො උපචයො, පවත්තිආදිලක්ඛණාදිකා සන්තතීති වෙදිතබ්බාති අත්ථො.

‘Evanti’ යනු ‘yo āyatanānaṃ ācayo’ යනාදී නිද්දේසයෙන් (විස්තරයෙන්) කුමක් පවසන ලද්දේ ද? ආයතනය මඟින් ආචය පවසන ලදී. ආචය, උපචය හා සන්තති යන තුනම හටගැනීමේ ස්වභාවය අනුව ‘ආචය’ නම් වන බැවින්, ආයතනයන් මඟින් ආචය ආදිය ප්‍රකාශ කළ බැවින්, ඒ මඟින් ආචය පවසන ලදී. ආයතනයන්ගේ ආචය ආදී වශයෙන් පැවසීමෙන්, ආචය ස්වභාවය කොට ඇති උප්පාද ධර්මයන්ම ආයතන වන බැවින්, ආචය මඟින් ඒ ස්වභාවය ඇති ආයතන පවසන ලදී. මන්ද යත්, උප්පාදය (හටගැනීම) ලක්ෂණයක් මිස රූප රූපය (සැබෑ රූපය) නොවන බැවිනි. එම අදහසින්ම ‘ආයතනයම පවසන ලදී’ යැයි කීවේය. ආචය නම් ලක්ෂණය පවසන්නා විසින් ඒ ලක්ෂණය ඇති ආයතනම පවසන ලද්දේ වේ. මෙසේ ආයතන-ආචය මඟින් ද, ආචය-ආයතන මඟින් ද ආචය පමණක් හෝ ආයතනය පමණක් පවසන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, උද්දේසයේ හා නිද්දේසයේ ‘ආචය’ යන පදය පමණක් නොකියා, උපචය හා සන්තති යන දෙක දක්වා ඒවා බෙදා දැක්වීමේ අනුසාරයෙන් ආයතනය මඟින් ආචය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් කුමක් පවසන ලද්දේ ද යන්න අටුවාචාරීන්ගේ අදහසයි. ආචය යන පදයෙන් උපචය ද, උපචය යන පදයෙන් සන්තතිය ද පවසන ලදී. ඒ දෙකම අනුපිළිවෙළින් විවෘත කරමින් ‘හටගැනීම හා වර්ධනය පවසන ලදී’ යැයි කීය. උපචය හා සන්තතිය අර්ථ වශයෙන් එකක්ම වන ‘ආචය’ බැවින්, එය උද්දේස නිද්දේස වශයෙන් බෙදීමේදී ආචයෙහි හටගැනීම හා වර්ධනය යන ආකාරයන්ගේ වෙනස පවසන ලද බව අර්ථයයි. මෙම අර්ථයම පැහැදිලි කිරීමට ‘atthatohī’ යනාදිය පවසන ලදී. මේ දෙකම ‘ජාති රූපය’ සඳහා වූ පර්යාය වචන වන බැවින්, ජාති රූපයේ ලක්ෂණාදී විශේෂයන්හි ආචය ආදියේදී හා පැවැත්ම ආදියේදී, ආචය ආදී ලක්ෂණ සහිත රූපය උපචය බවත්, පැවැත්ම ආදී ලක්ෂණ සහිත රූපය සන්තතිය බවත් දත යුතුය.

643. පකතිනිද්දෙසාති ඵලවිපච්චනපකතියා නිද්දෙසා, ජරාය පාපුණිතබ්බං ඵලමෙව වා පකති. න ච ඛණ්ඩිච්චාදීනෙව ජරාති කලලකාලතො පභුති පුරිමරූපානං ජරාපත්තක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානානි පච්ඡිමරූපානි පරිපක්කරූපානුරූපානි පරිණතපරිණතානි උප්පජ්ජන්තීති අනුක්කමෙන සුපරිණතරූපපරිපාකකාලෙ උප්පජ්ජමානානි ඛණ්ඩිච්චාදිසභාවානි උප්පජ්ජන්ති. තානි උදකාදිමග්ගෙසු තිණරුක්ඛසංභග්ගතාදයො විය පරිපාකගතමග්ගසඞ්ඛාතෙසු පරිපක්කරූපෙසු උප්පන්නානි ජරාය ගතමග්ගොඉච්චෙව වුත්තානි, න ජරාති. අවිඤ්ඤායමානන්තරජරා අවීචිජරා. මරණෙ උපනයනරසා.

643. ‘Pakatiniddesāti’ යනු ඵල විපාක දීමේ ස්වභාවය අනුව කරන ලද දැක්වීමයි. එසේත් නැතිනම් ජරාව නිසා පැමිණිය යුතු ඵලයම ප්‍රකෘතිය (පකති) නම් වේ. දත් කැඩීම ආදියම ජරාව නොවේ. කලල අවස්ථාවේ සිටම පෙර රූපයන්ගේ ජරාවට (මෝරා යාමට) පැමිණෙන මොහොතේ හටගන්නා පසු රූපයන්, එම මෝරා ගිය රූපයන්ට අනුකූලව වඩ වඩාත් මෝරා ගිය ස්වභාවයෙන් හටගනී. මෙසේ අනුපිළිවෙළින් රූපයන් මෝරා යන අවස්ථාවේදී දත් කැඩීම ආදී ස්වභාවයන් සහිතව රූපයන් හටගනී. ජල පහරවල් ගලා යන මාවත්වල තණකොළ, ගස් ආදිය කැඩී බිඳී යාම මෙන්, මෝරා ගිය ජරාව ගමන් කරන මාවත් බඳු වූ මෝරා ගිය රූපයන්හි හටගත් රූපයන් ‘ජරාව ගිය මාවත’ ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ මිස, ඒවා සැබෑ ජරාව නොවන බව දත යුතුය. නොදැනෙන අඛණ්ඩ ජරාව ‘අවීචි ජරාව’ නම් වේ. ජරාව මරණය කරා මෙහෙයවීමේ (උපනයන) රසය (කෘත්‍යය) ඇත්තේය.

644. තං පත්වාති තං අත්තනො එව ඛයවයසඞ්ඛාතං සභාවං පත්වා රූපං ඛීයති වෙති භිජ්ජති. පොථෙත්වා පාතිතස්ස දුබ්බලතා පරාධීනතා සයනපරායණතා ච හොති, තථා ජරාභිභූතස්සාති පොථකසදිසී ජරා.

644. ‘Taṃ patvāti’ යනු තමාගේම වූ ක්ෂය වීම හා වැය වීම නම් වූ ඒ ස්වභාවයට පැමිණ රූපය ක්ෂය වේ, විනාශ වේ, බිඳී යයි. පහර දී බිම හෙලන ලද අයෙකුගේ දුර්වල බව, පරාධීන බව සහ යහනෙහි වැතිර සිටින බව ඇති වන්නා සේම, ජරාවෙන් මඬින ලද තැනැත්තාට ද එසේම වේ. එබැවින් ජරාව පහර දෙන්නෙකු හා සමාන වේ.

645. කත්තබ්බතොති කත්තබ්බසභාවතො. විසාණාදීනං තරච්ඡඛෙළතෙමිතානං පාසාණානං විය ථද්ධභාවාභාවතො අහිවිච්ඡිකානං විය [Pg.154] සවිසත්තාභාවතො ච සුඛුමතා වුත්තා. ඔජාලක්ඛණොති එත්ථ අඞ්ගමඞ්ගානුසාරිනො රසස්ස සාරො උපත්ථම්භබලකාරො භූතනිස්සිතො එකො විසෙසො ඔජාති.

645. ‘Kattabbatoti’ යනු කළ යුතු ස්වභාවයෙනි. තලගොයන්ගේ ඛේටයෙන් තෙත් වූ අං ආදියේ හා ගල්වල පවතින දැඩි බවක් නැති බැවින් ද, සර්පයන් හා ගෝනුස්සන් මෙන් විෂ සහිත බවක් නැති බැවින් ද මෙහි සූක්ෂ්ම බව පවසන ලදී. ‘Ojālakkhaṇoti’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, අංගප්‍රත්‍යංගයන්හි පැතිර පවත්නා වූ රසයෙහි සාරය වූ, ශක්තිය හා උපස්ථම්භය ලබා දෙන්නා වූ, මහා භූතයන් ඇසුරු කළා වූ එක්තරා රූප විශේෂයක් වූ ඕජාවයි.

උපාදාභාජනීයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උපාදාභාජනීය කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

නොඋපාදාභාජනීයකථාවණ්ණනා

උපාදාභාජනීය කථා වර්ණනාව.

646. න උපාදියතෙවාති න නිස්සයති එව, කින්තු නිස්සයති ච නිස්සීයති චාති අත්ථො.

646. ‘Na upādiyatevāti’ යනු නිශ්‍රය කරන්නේ (ඇසුරු කරන්නේ) පමණක් නොවේ, සැබවින්ම නිශ්‍රය කරයි ද, නිශ්‍රය කරනු ලැබේ ද යන අර්ථයයි.

647. පුරිමා පනාති පඤ්චවිධසඞ්ගහෙ පථවීධාතුආපොධාතුතෙජොධාතුවායොධාතූනං පුරිමුද්දෙසවසෙන වුත්තං. ඵොට්ඨබ්බායතනනිද්දෙසෙ වා වුත්තානං පථවීධාතුආදීනං පුරිමා උද්දෙසෙ වුත්තා ආපොධාතූති අධිප්පායො, වුත්තස්ස වා ඵොට්ඨබ්බායතනස්ස අතීතතාය පච්ඡිමතා, අනාගතතාය ච ආපොධාතුයා පුරිමතා වුත්තාති දට්ඨබ්බා. ආයූති ජීවිතින්ද්‍රියං. කම්මජතෙජං උස්මා. යං කිඤ්චි ධාතුං…පෙ… එකප්පහාරෙන නුප්පජ්ජතීති එකස්මිං ඛණෙ අනෙකාසු පථවීසු ආපාථගතාසු තාසු තාසු සහ නුප්පජ්ජති, තථා තෙජවායූසු චාති අත්ථො. අනෙකෙසු ආරම්මණෙසු සන්නිපතිතෙසු ආභුජිතවසෙන ආරම්මණපසාදාධිමත්තතාවසෙන ච පඨමං කත්ථචි උප්පත්ති දස්සිතා, අඤ්ඤත්ථ ච පන උප්පත්ති අත්ථි එව. සායං ආරම්මණතො ආරම්මණන්තරසඞ්කන්ති යෙන උපායෙන හොති, තස්ස විජානනත්ථං පුච්ඡති ‘‘කථං පන චිත්තස්ස ආරම්මණතො සඞ්කන්ති හොතී’’ති.

647. ‘Purimā panāti’ යන වචනය පංචවිධ සංග්‍රහයෙහි පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ යන ධාතූන් අතර මුලින් දැක්වීමේ අනුසාරයෙන් පවසන ලදී. එසේත් නැතිනම් ඵොට්ඨබ්බායතන නිද්දේසයේ පවසන ලද පඨවි ධාතු ආදියේ මුලින් දැක්වූයේ ආපෝ ධාතුව බව අදහසයි. නැතහොත් පවසන ලද ඵොට්ඨබ්බායතනය අතීත වූ බැවින් එය පසු බවත්, ආපෝ ධාතුව අනාගත වූ බැවින් එය පෙර බවත් දත යුතුය. ‘Āyūti’ යනු රූප හා නාම යන දෙකටම අයත් ජීවිතේන්ද්‍රියයි. කර්මජ තේජෝ ධාතුව ‘උෂ්මා’ නම් වේ. ‘Yaṃ kiñci... nuppajjatīti’ යනු එක් ක්ෂණයකදී ඉදිරියට පැමිණි (ආපාථගත) බොහෝ වූ පඨවි ධාතූන් කෙරෙහි එකවර (කාය විඤ්ඤාණය) හට නොගනී. තේජෝ හා වායෝ ධාතූන් කෙරෙහි ද එසේමය. බොහෝ අරමුණු එක්වර පැමිණි කල්හි, මනසිකාරය (ආභුජිත) අනුව හෝ අරමුණෙහි හා ප්‍රසාදයෙහි අධික බව (අධිමත්තතා) අනුව ප්‍රථමයෙන් යම් අරමුණක හටගැනීම (අටුවාවෙහි) දක්වන ලදී. එසේ වුවද වෙනත් අරමුණුවල ද හටගැනීම පවතී. එම අරමුණෙන් තවත් අරමුණකට මාරු වීම යම් ක්‍රමයකින් සිදු වේ ද, එය දැනගැනීම පිණිස ‘සිත අරමුණෙන් අරමුණට මාරු වන්නේ කෙසේද?’ යැයි විමසයි.

651. අයපිණ්ඩිආදීසු පථවීධාතු තාදිසාය ආපොධාතුයා අනාබද්ධා සන්තී විසරෙය්‍ය, තස්මා ‘‘තානි ආපොධාතු ආබන්ධිත්වා බද්ධානි කරොතී’’ති වුත්තං. යථා හි යුත්තප්පමාණං උදකං පංසුචුණ්ණානි ආබන්ධිත්වා මත්තිකාපිණ්ඩං කත්වා ඨපෙති, එවං අයොපිණ්ඩිආදීසුපි තදනුරූපපච්චයෙහි තත්ථෙව උප්පන්නා ආපොධාතු තථා ආබන්ධිත්වා ඨපෙතීති දට්ඨබ්බා.

651. යකඩ පිණ්ඩ ආදියේ පඨවි ධාතුව ඒ හා සමාන වූ ආපෝ ධාතුව විසින් බැඳ තබනු නොලැබුවහොත් විසිර යන්නේය. එබැවින් ‘ඒවා ආපෝ ධාතුව විසින් බැඳ එක් කරයි’ යැයි පවසන ලදී. සුදුසු ප්‍රමාණයේ ජලය වැලි මිටි බැඳ මැටි පිණ්ඩයක් සාදා තබන්නාක් මෙන්, යකඩ පිණ්ඩ ආදියේ ද ඊට අනුකූල ප්‍රත්‍යයන් නිසා එහිම හටගත් ආපෝ ධාතුව එසේ බැඳ තබන බව දත යුතුය.

අඵුසිත්වා පතිට්ඨා හොතීති ආපොධාතුයා අඵොට්ඨබ්බභාවතො වුත්තං, තථා ‘‘අඵුසිත්වාව ආබන්ධතී’’ති. න හි යථා ඵොට්ඨබ්බධාතූනං ඵොට්ඨබ්බභාවෙන [Pg.155] අඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයතා, එවං ඵොට්ඨබ්බාඵොට්ඨබ්බධාතූනං හොතීති අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. අවිනිබ්භොගවුත්තීසු හි භූතෙසු අඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයතා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභූතෙසු න සක්කා නිවාරෙතුං, නාපි සහජාතෙසු අවිනිබ්භොගතාය එකීභූතෙසු ඵුසනාඵුසනානි විචාරෙතුං යුත්තානීති. න උණ්හා හුත්වා ඣායතීති තෙජොසභාවතංයෙව පටික්ඛිපති, න සීතත්තං අනුජානාති, තෙජොසභාවපටික්ඛෙපෙනෙව ච සීතත්තඤ්ච පටික්ඛිත්තං හොති. තෙජො එව හි සීතං හිමපාතසමයාදීසු සීතස්ස පරිපාචකතාදස්සනතො, සීතුණ්හානඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤපටිපක්ඛභාවතො උණ්හෙන සහ න සීතං භූතන්තරං පවත්තතීති යුජ්ජති. උණ්හකලාපෙ පන සීතස්ස අප්පවත්ති සීතකලාපෙ ච උණ්හස්ස ද්වින්නං අඤ්ඤමඤ්ඤපටිපක්ඛත්තා තෙජොවිසෙසභාවෙ යුජ්ජතීති. භාවඤ්ඤථත්තන්ති ඛරානං ගුළාදීනං දවතා මුදුතා රසාදීනඤ්ච දවානං ඛරතා පච්චයවිසෙසෙහි ඔමත්තාධිමත්තපථවීධාතුආදිකානං උප්පත්ති. ලක්ඛණඤ්ඤථත්තං කක්ඛළාදිලක්ඛණවිජහනං, තං එතෙසං න හොති, ඔමත්තාධිමත්තතාසඞ්ඛාතං භාවඤ්ඤථත්තංයෙව හොතීති අත්ථො.

"අඵුසිත්වා" (නොපැමිණ) යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ ආපෝ ධාතුව ඵොට්ඨබ්බ (ස්පර්ශ කළ හැකි) ධාතුවක් නොවන බැවිනි. "නොගැටී ම බඳියි" යන වචනයෙන් ද අදහස් වන්නේ එයයි. මන්ද යත්, ඵොට්ඨබ්බ ධාතුන් අතර අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ස්පර්ශ වන ස්වභාවයෙන් නිශ්‍රය භාවය පැවතිය ද, ඵොට්ඨබ්බ සහ අඵොට්ඨබ්බ ධාතූන් අතර එවැනි අන්‍යෝන්‍ය නිශ්‍රය භාවයක් නොමැති බැවිනි. එසේ වුව ද, අවිනිබ්භෝග රූපයන්හි අන්‍යෝන්‍ය ප්‍රත්‍ය වශයෙන් පවතින මහා භූතයන්ගේ නිශ්‍රය භාවය වැළැක්විය නොහැක. සහජාත රූපයන්හි ස්පර්ශ වීම හෝ නොවීම පිළිබඳව විමසීම උචිත නොවේ. "න ඣායති" යන පාඨයෙන් තේජෝ ස්වභාවයම බැහැර කරන අතර සීතල ස්වභාවය අනුමත නොකරයි. "උණුසුම් වී නොදවයි" යන වචනයෙන්ම සීතල බව ද බැහැර කරන ලද්දේ වෙයි. මන්දයත් සීතල යනු ද තේජෝ ධාතුවක්ම වන බැවිනි. හිම පතනය වන කාලයන්හිදී සීත තේජෝවෙහි ද පරිපාක (පැසවීමේ) ශක්තිය දක්නට ලැබෙන බව එයට හේතුවයි. උෂ්ණ හා සීත යන දෙක අන්‍යෝන්‍ය ප්‍රතිපක්ෂ බැවින්, උෂ්ණත්වය සමඟ සීතල නමැති වෙනත් මහා භූතයක් පැවතිය නොහැක. එබැවින් සීතල යනු ද තේජෝ ධාතුවක විශේෂ අවස්ථාවක් ලෙස සැලකීම යුක්ත වේ. භාවඤ්ඤථත්ත යනු පදාර්ථවල අවස්ථා වෙනස් වීමයි. පෘථිවි ධාතුව ආදියේ අල්ප හෝ අධික බව නිසා හටගන්නා වෙනස් වීම් මෙයට අයත් වේ. ලක්ඛණඤ්ඤථත්ත (ලක්ෂණය වෙනස් වීම) මහා භූතයන්ට සිදු නොවේ. මහා භූතයන්ගේ භාවඤ්ඤථත්තය පමණක් සිදුවේ යන්න මෙහි අදහසයි.

652. අනුපාදින්නාදීනංයෙවාති එකන්තඅනුපාදින්නඑකන්තනචිත්තසමුට්ඨානාදීනං නිද්දෙසෙසු ගහණෙසු ගහිතාති අත්ථො. යං වා පනඤ්ඤම්පීති පන වචනෙන පුරිමානම්පි නකම්මස්සකතත්තාභාවාදිකං දීපෙති. තා හි අනුපාදින්නාදිනකම්මස්සකතත්තාදිවචනානං සමානත්ථත්තා එකෙන අවත්තබ්බත්තෙ ඉතරෙනපි අවත්තබ්බා සියුං, වත්තබ්බත්තෙ වා වත්තබ්බා. තස්මා එකන්තාකම්මජාදීස්වෙව ගහෙතබ්බත්තා තා අනෙකන්තෙසු න ගහිතාති දට්ඨබ්බා.

652. ඒකාන්තයෙන් අනුපාදින්න සහ ඒකාන්තයෙන් චිත්තසමුට්ඨාන පදයන්ගේ විස්තරයන්හි ජරතාව හා අනිත්‍යතාව ඇතුළත් කර ඇති බව අදහසයි. එසේ වුව ද, "යං වා පනඤ්ඤම්පි" යන වචනයෙන් සද්දායතනයේ සිට අනිත්‍යතාව දක්වා වූ රූපයන්ගේ ද අකර්මජ බව ආදිය පෙන්වා දෙයි. අනුපාදින්න ආදී ශබ්ද හා නකම්මස්සකතත්තා ආදී ශබ්ද සමාන අර්ථ ඇති බැවින්, එක් පදයකින් නොකියැවෙන දේ අනික් පදයෙන් පැවසිය යුතුය. එබැවින් ඒකාන්ත අකර්මජ රූපයන්හිම ගත යුතු බැවින්, අනේකාන්ත කර්මජ රූපයන්හි එම ජරතා හා අනිච්චතා ගනු නොලැබේ.

666. එකන්ත …පෙ… පඤ්ඤායති තෙසං විකාරත්තා, අනිප්ඵන්නත්තා පන තස්ස උප්පාදො න කෙනචි සක්කා වත්තුන්ති අධිප්පායො.

666. ඒකාන්ත චිත්තසමුට්ඨාන මහා භූතයන් ඇසුරු කොට විඤ්ඤත්ති රූප ප්‍රකාශ වේ. එයට හේතුව එම මහා භූතයන්ගේ විකාරයක් (වෙනසක්) ලෙස මේවා පවතින බැවිනි. තවද විඤ්ඤත්ති රූපය අනිප්ඵන්න රූපයක් වන බැවින්, එහි උත්පාදය මෙබඳු යැයි කිසිදු අයුරකින් නිශ්චිතව කිව නොහැකි බව අටුවාචාරීන්ගේ අදහසයි.

දුකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුක නිද්දේස වණ්ණනාව නිම විය.

චතුක්කනිද්දෙසවණ්ණනා

චතුක්ක නිද්දේස වණ්ණනාව

966. පච්ඡිමපදස්සාති විඤ්ඤාතපදස්ස. සබ්බමෙව හි රූපං විඤ්ඤාතන්ති තස්ස අභින්දිතබ්බත්තා විඤ්ඤාතතො අඤ්ඤං දිට්ඨං සුතං මුතඤ්ච න හොතීති පුච්ඡං අකත්වාව විස්සජ්ජිතං. න හි සක්කා විඤ්ඤාතතො අඤ්ඤං ‘‘කතමං රූපං දිට්ඨ’’න්ති [Pg.156] පුච්ඡිතුන්ති අධිප්පායො. යථා හි ද්වීසු උද්දිට්ඨෙසු නොපාදතො අඤ්ඤත්තං සන්ධාය ‘‘කතමං තං රූපං උපාදා’’ති පුච්ඡිතං, එවං දිට්ඨාදීසු චතූසු උද්දිට්ඨෙසු සුතාදීහි තීහිපි අඤ්ඤත්තං සන්ධාය ‘‘කතමං තං රූපං දිට්ඨ’’න්ති පුච්ඡිතබ්බං සියා, තදභාවො න පුච්ඡිතං, එවං සුතාදීසුපීති. දස්සනාදිග්ගහණවිසෙසතො පන දිට්ඨාදීහි අඤ්ඤස්ස විඤ්ඤාතස්ස සබ්භාවතො ච චතුක්කො වුත්තො.

966. 'විඤ්ඤාත' පදය සියලු රූපයන් විෂයෙහි යෙදෙන බැවින් සහ එය බෙදා දැක්විය නොහැකි බැවින්, විඤ්ඤාත රූපයෙන් බැහැර වූ දිට්ඨ, සුත හෝ මුත රූපයන් නැත. එබැවින් ඒ පිළිබඳ ප්‍රශ්න නොනඟාම පිළිතුරු දක්වන ලදී. විඤ්ඤාත රූපයෙන් බැහැර වූ වෙනත් රූපයක් "දිට්ඨ රූපය කවරේද?" යනාදී වශයෙන් විමසීමට නොහැකි වීම මෙහි අදහසයි. සංක්ෂිප්තව දක්වන ලද පද දෙකකදී උපාදා රූපයෙන් බැහැර වූවක් අදහස් කොට ප්‍රශ්න නඟන්නාක් මෙන්, දිට්ඨ ආදී පද හතරේදී ද එසේ විය හැකිය. එහෙත් දිට්ඨ, සුත, මුත යන පදවලට වඩා විඤ්ඤාත රූපය සර්වසාධාරණ බැවින් චතුක්ක විභාගය දක්වන ලදී.

පඤ්චකනිද්දෙසවණ්ණනා

පඤ්චක නිද්දේස වණ්ණනාව

969. තෙජොභාවං ගතන්ති සභාවෙනෙව තෙජොභාවං පත්තන්ති අත්ථො. වුත්තස්සපි අඤ්ඤෙන පකාරෙන සඞ්ගහාරහස්ස සඞ්ගණ්හනං නයකරණං ඉධ දට්ඨබ්බං, තයිදං ‘‘විඤ්ඤාත’’න්ති චතුක්කපදෙපි යොජෙතබ්බං. ඵොට්ඨබ්බස්ස භෙදසබ්භාවො අට්ඨකෙ නයො.

969. 'තේජෝභාවං ගතං' යනු ස්වභාවයෙන්ම තේජෝ ස්වභාවයට පත් වූ රූපයයි. දැනටමත් ප්‍රකාශ කර ඇති රූපයක් වුව ද වෙනත් ක්‍රමයකින් සංග්‍රහ කිරීමට සුදුසු නම්, එය මෙහි රූප කණ්ඩයෙහි ඇතුළත් කිරීම ක්‍රමවේදයක් ලෙස සැලකිය යුතුය. මෙය විඤ්ඤාත පදයට ද යෙදිය හැකිය. ඵොට්ඨබ්බ රූපයේ ප්‍රභේදයන් අට්ඨක සංග්‍රහයෙහි දක්වේ.

පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා

පකිණ්ණක කථා වණ්ණනාව

975. නත්ථි නීවරණාති වචනෙන මිද්ධස්සපි නීවරණස්ස පහානං වුත්තං, න ච රූපං පහාතබ්බං, න ච රූපකායගෙලඤ්ඤං මුනිනො නත්ථීති සක්කා වත්තුං ‘‘පිට්ඨි මෙ ආගිලායති, තමහං ආයමිස්සාමී’’ති (ම. නි. 2.22) වචනතො. සවිඤ්ඤාණකසද්දොති විඤ්ඤාණෙන පවත්තිතො වචීඝොසාදිසද්දො. න හි එතානි ජායන්තීති පරිපච්චමානස්ස රූපස්ස පරිපච්චනං ජරා, ඛීයමානස්ස ඛයො අනිච්චතාති රූපභාවමත්තානි එතානි, න සයං සභාවවන්තානීති සන්ධාය වුත්තං. තථා ජායමානස්ස ජනනං ජාති, සා ච රූපභාවොව, න සයං සභාවවතීති ‘‘න පන පරමත්ථතො ජාති ජායතී’’ති වුත්තං.

975. "නීවරණ නැත" යන වචනයෙන් මිද්ධ නීවරණය ප්‍රහීණ කිරීම පවසන ලදී. රූපය ප්‍රහීණ කළ යුත්තක් නොවන අතර, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ රූපකායට රෝගී බවක් නැතැයි කිව නොහැක්කේ "මගේ පිට රිදෙයි, මම වැතිරෙන්නෙමි" යනාදී දේශනා පවතින බැවිනි. ජරාව සහ අනිත්‍යතාව යනු රූපයන්ගේ ස්වභාවයන් මිස ස්වාධීන පරමාර්ථ ධර්මයන් නොවේ. එසේම රූපයේ හටගැනීම ජාතිය වන අතර එය ද රූප ස්වභාවයක් මිස පරමාර්ථ රූපයක් නොවේ.

තෙසං පච්චයො එතිස්සාති තප්පච්චයා, තප්පච්චයාය භාවො තප්පච්චයභාවො, තප්පච්චයභාවෙන පවත්තො වොහාරො තප්පච්චයභාවවොහාරො, තං ලභති. අභිනිබ්බත්තිතධම්මක්ඛණස්මින්ති අභිනිබ්බත්තියමානධම්මක්ඛණස්මින්ති අධිප්පායො. න හි තදා තෙ ධම්මා න ජායන්තීති ජායමානභාවොව ජාතීති යුත්තා තස්සා කම්මාදිසමුට්ඨානතා තංනිබ්බත්තතා ච, න පන තදා තෙ ධම්මා ජීයන්ති ඛීයන්ති ච, තස්මා න තෙසං තෙ ජීරණභිජ්ජනභාවා චිත්තාදිසමුට්ඨානා තංනිබ්බත්තා චාති වචනං අරහන්ති. එවමපි උපාදින්න-සද්දො උපෙතෙන කම්මුනා ආදින්නතං වදති, න නිබ්බත්තින්ති උපාදින්නපාකභෙදානං උපාදින්නතා තෙසං වත්තබ්බාති චෙ? න, ආදින්න-සද්දස්ස නිබ්බත්තිවාචකත්තා. උපෙතෙන [Pg.157] නිබ්බත්තඤ්හි උපාදින්නන්ති පච්චයානුභාවක්ඛණඤ්ච නිබ්බත්තිඤ්ච ගහෙත්වාව පවත්තො අයං වොහාරො තදා අභාවා ජරාමරණෙ න පවත්තතීති. පටිච්චසමුප්පන්නානං ධම්මානං ජරාමරණත්තා තෙසං උප්පාදෙ සති ජරාමරණං හොති, අසති න හොති. න හි අජාතං පරිපච්චති භිජ්ජති වා, තස්මා ජාතිපච්චයතං සන්ධාය ‘‘ජරාමරණං පටිච්චසමුප්පන්න’’න්ති වුත්තං.

ජාතියට ප්‍රත්‍යයන් පවතින බැවින් එය 'තප්පච්චයා' නම් වේ. රූප ධර්මයන්ගේ උත්පාද ක්ෂණයේදී ජාතිය පවතින බැවින්, එහි කර්මාදි සමුට්ඨාන බව යුක්තය. එහෙත් එම ක්ෂණයේදී ජරාව හෝ මරණය සිදු නොවන බැවින්, ඒවා චිත්ත සමුට්ඨාන ආදිය ලෙස හැඳින්විය නොහැක. 'උපාදින්න' ශබ්දයෙන් අදහස් වන්නේ තණ්හා දිට්ඨි සහගත කර්මයෙන් ග්‍රහණය කර ගැනීමයි. එය හුදෙක් හටගැනීම පමණක් නොවේ. උපාදින්න ව්‍යවහාරය ඨිති හා භංග ක්ෂණවලදී නොමැති බැවින් ජරා මරණ සම්බන්ධයෙන් නොයෙදේ. ප්‍රතීත්‍යසමුප්පන්න ධර්මයන්ගේ ජරා මරණ පවතින්නේ ජාතිය නිසාමය. එබැවින් ජාති ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණ සිදුවන බව දේශනා කරන ලදී.

නිස්සයපටිබද්ධවුත්තිතොති ජායමානපරිපච්චමානභිජ්ජමානානං ජායමානාදිභාවමත්තත්තා ජායමානාදිනිස්සයපටිබද්ධවුත්තිකා ජාතිආදයොති වුත්තං හොති. යදි එවං උපාදායරූපානඤ්ච චක්ඛායතනාදීනං උප්පාදාදිසභාවභූතා ජාතිආදයො තංනිස්සිතා හොන්තීති භූතනිස්සිතානං තෙසං ලක්ඛණානං උපාදායභාවො විය උපාදායරූපනිස්සිතානං උපාදායුපාදායභාවො ආපජ්ජතීති චෙ? න, භූතපටිබද්ධඋපාදායරූපලක්ඛණානඤ්ච භූතපටිබද්ධභාවස්ස අවිනිවත්තනතො. අපිච එකකලාපපරියාපන්නානං රූපානං සහෙව උප්පාදාදිප්පවත්තිතො එකස්ස කලාපස්ස උප්පාදාදයො එකෙකාව හොන්තීති යථා එකෙකස්ස කලාපස්ස ජීවිතින්ද්‍රියං කලාපානුපාලකං ‘‘උපාදායරූප’’න්ති වුච්චති, එවං කලාපුප්පාදාදිසභාවා ජාතිආදයො ‘‘උපාදායරූපානි’’ච්චෙව වුච්චන්ති. එවං විකාරපරිච්ඡෙදරූපානි ච යොජෙතබ්බානි.

“නිශ්‍රයප්‍රතිබද්ධවෘත්ති” යනු (මෙහිදී) උපදින, මෝරන සහ බිඳෙන රූපයන්ගේ හුදෙක් උපදින බව ආදී ස්වභාවයන් පමණක් වන බැවින්, ජාති ආදීහු එම උපදින රූප ආදී නිශ්‍රයයන් (ඇසුරු කරන්නන්) හා බැඳුණු පැවැත්මක් ඇත්තෝ වෙති යන්නයි. ඉදින් එසේ නම්, උපාදාය රූපයන් වූ චක්ඛායතන ආදියේ උප්පාද ආදී ස්වභාවයන් වූ ජාති ආදිය ද එම උපාදාය රූපයන්ම නිශ්‍රය කොට පවත්නා බැවින්, මහාභූතයන් ඇසුරු කළ එම ලක්ෂණ රූපයන් ‘උපාදාය රූප’ වන්නා සේම, උපාදාය රූපයන් ඇසුරු කළ ලක්ෂණ රූපයන් ද ‘උපාදාය-උපාදාය’ (ද්විතීයික උපාදාය) රූපයන් බවට පත්වන්නේ නොවේදැයි චෝදනාවක් නැඟිය හැකිය. නැත, එය එසේ නොවේ; මහාභූතයන් හා බැඳුණු උපාදාය රූපයන්ගේ ලක්ෂණයන්ට ද මහාභූතයන් හා බැඳී පවතින ස්වභාවය ඉවත් නොවන බැවිනි. තවද, එක් කලාපයකට අයත් රූපයන්ගේ උප්පාද ආදිය එකවරම සිදුවන බැවින්, එක් කලාපයක උප්පාද ආදිය ද එකිනෙකම වේ. යම් සේ එක් එක් කලාපයක ජීවිතින්ද්‍රිය එම කලාපය රක්ෂණය කරන බැවින් ‘උපාදාය රූප’ යැයි කියනු ලැබේ ද, එමෙන්ම කලාපයේ උප්පාද ආදී ස්වභාවයන් වන ජාති ආදිය ද ‘උපාදාය රූප’ යනුවෙන්ම කියනු ලැබේ. විකාර රූප සහ පරිච්ඡේද රූප සම්බන්ධයෙන් ද මෙලෙසම යොදාගත යුතුය.

කම්මසමුට්ඨානසම්බන්ධං උතුසමුට්ඨානං කම්මවිසෙසෙන සුවණ්ණදුබ්බණ්ණසුසණ්ඨිතදුස්සණ්ඨිතාදිවිසෙසං හොතීති ‘‘කම්මපච්චය’’න්ති වුත්තං. කම්මවිපාකානුභවනස්ස කාරණභූතං බාහිරඋතුසමුට්ඨානං කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානං. කම්මසහායො පච්චයො, කම්මස්ස වා සහායභූතො පච්චයො කම්මපච්චයො, සොව උතු කම්මපච්චයඋතු, සො සමුට්ඨානං එතස්සාති කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානන්ති වචනත්ථො. සීතෙ උණ්හෙ වා කිස්මිඤ්චි උතුම්හි සමාගතෙ තතො සුද්ධට්ඨකං උප්පජ්ජති, තස්ස සො උතු සමුට්ඨානං. දුතියස්ස සුද්ධට්ඨකස්ස උතුසමුට්ඨානිකපටිබන්ධකස්ස සො එව පුරිමො උතු පච්චයො. තතියං පන සුද්ධට්ඨකං පුරිමඋතුසහායෙන උතුනා නිබ්බත්තත්තා පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ‘‘උතුපච්චයඋතුසමුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. එවමයං පුරිමො උතු තිස්සො සන්තතියො ඝට්ටෙති, තතො පරං අඤ්ඤඋතුසමාගමෙ අඤ්ඤසන්තතිත්තයං, තතො ච අඤ්ඤෙන අඤ්ඤන්ති එවං පවත්ති දට්ඨබ්බා. තදෙතං සීතුණ්හානං අප්පබහුභාවෙ තංසම්ඵස්සස්ස අචිරප්පවත්තියා චිරප්පවත්තියා [Pg.158] ච වෙදිතබ්බං, අනුපාදින්නෙන දීපනා න සන්තතිත්තයවසෙන, අථ ඛො මෙඝසමුට්ඨාපකමූලඋතුවසෙන පකාරන්තරෙන දට්ඨබ්බා, තං දස්සෙතුං ‘‘උතුසමුට්ඨානො නාම වලාහකො’’තිආදිමාහ. රූපරූපානං විකාරාදිමත්තභාවතො අපරිනිප්ඵන්නතා වුත්තා. තෙසඤ්හි රූපවිකාරාදිභාවතො රූපතාති අධිප්පායො. රූපවිකාරාදිභාවතො එව පන රූපෙ සති සන්ති, අසති න සන්තීති අසඞ්ඛතභාවනිවාරණත්ථං පරිනිප්ඵන්නතා වුත්තාති.

කර්ම සමුට්ඨානය හා සම්බන්ධ වූ සෘතු සමුට්ඨාන රූපය, කර්මයේ විශේෂත්වය අනුව සුන්දර වර්ණ, අසුන්දර වර්ණ, මනා හැඩය හෝ නොමනා හැඩය ආදී වශයෙන් විශේෂ වන බැවින් එයට “කර්ම ප්‍රත්‍යය” යැයි කියන ලදී. කර්ම විපාක අනුභව කිරීමට හේතු වන බාහිර සෘතු සමුට්ඨාන රූපය ‘කර්මප්‍රත්‍යය-සෘතුසමුට්ඨාන’ නම් වේ. කර්මය සහාය කොට ඇති ප්‍රත්‍යය හෝ කර්මයට සහාය වන ප්‍රත්‍යය ‘කර්ම ප්‍රත්‍යය’ වේ. එයම සෘතුව බැවින් ‘කර්මප්‍රත්‍යය සෘතුව’ නම් වේ. එය මෙහි සමුට්ඨානය (හේතුව) වන බැවින් ‘කර්මප්‍රත්‍යය සෘතු සමුට්ඨාන’ යනු එහි පද අර්ථයයි. ශීත හෝ උෂ්ණ වූ යම් සෘතුවක් (අජ්ඣත්තික සෘතුව හා) එක් වූ කල්හි, එයින් ශුද්ධාෂ්ටක කලාපයක් උපදී; එම ප්‍රථම සෘතුව එහි සමුට්ඨානයයි. සෘතුවෙන් හටගත් රූප පරම්පරාව සම්බන්ධ කරන්නා වූ දෙවන ශුද්ධාෂ්ටක කලාපයට ද එම ප්‍රථම සෘතුවම ප්‍රත්‍ය වේ. තෙවන ශුද්ධාෂ්ටක කලාපය වනාහි පෙර වූ ප්‍රථම සෘතුව සහාය කරගත් දෙවන සෘතුව නිසා උපන් බැවින්, පෙර කී ක්‍රමයටම “සෘතුප්‍රත්‍ය සෘතුසමුට්ඨාන” යැයි කියන ලදී. මෙලෙසින් මෙම ප්‍රථම සෘතුව පරම්පරා තුනක් පවත්වයි. එයින් පසුව වෙනත් සෘතුවක් හා එක් වූ විට වෙනත් පරම්පරා තුනක් ද, ඉන්පසු තවත් එකක් නිසා තවත් එකක් ද වශයෙන් රූප පරම්පරා පැවැත්ම තේරුම් ගත යුතුය. එය ශීත උෂ්ණත්වයේ අඩු වැඩි බව අනුව එම ස්පර්ශයේ ස්වල්ප වේලාවක් හෝ වැඩි වේලාවක් පැවැත්ම අනුව තේරුම් ගත යුතුය. අනුපාදින්න රූප සම්බන්ධයෙන් මෙම පැහැදිලි කිරීම පරම්පරා තුනක් වශයෙන් නොව, වලාකුළු හටගැනීමට හේතු වන මූල සෘතුව අනුව වෙනත් ආකාරයකින් තේරුම් ගත යුතුය; එය දැක්වීමට “සෘතුසමුට්ඨානය නම් වලාහකයායි” යනාදිය පැවසීය. රූප රූපයන්ගේ (නිෂ්ඵන්න රූපයන්ගේ) විකාර ආදී මාත්‍රයක් පමණක් වන ස්වභාවය නිසා ඒවා ‘අපරිනිෂ්ඵන්න රූප’ ලෙස හඳුන්වන ලදී. එම රූපයන්ගේ විකාර ආදී ස්වභාවය නිසා ඒවාට ‘රූප’ යන නම ලැබෙන බව අදහසයි. රූප විකාරාදිය පවතිනුයේ නිෂ්ඵන්න රූප පවතින කල්හිම පමණක් වන බැවින් ද, නිෂ්ඵන්න රූප නොමැති කල්හි ඒවා නොමැති බැවින් ද, ඒවා අසංඛත නොවන බව දැක්වීම සඳහා ‘පරිනිෂ්ඵන්න’ බව පවසන ලදී.

රූපකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

රූප කාණ්ඩ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

3. නික්ඛෙපකණ්ඩං

3. නිකේඛප කාණ්ඩය

තිකනික්ඛෙපකථාවණ්ණනා

තික නිකේඛප කථා වර්ණනාව

985. සබ්බෙසන්ති [Pg.159] චිත්තුප්පාදවසෙන රූපාසඞ්ඛතවසෙන ච භින්නානං සබ්බෙසං ඵස්සාදිචක්ඛාදිපදභාජනනයෙන විත්ථාරිතො. තත්ථ පන අසඞ්ඛතස්ස භෙදාභාවතො අසඞ්ඛතා ධාතූත්වෙව පදභාජනං දට්ඨබ්බං. යෙවාපනකානං පන සුඛුමුපාදායරූපස්ස ච ඉන්ද්‍රියවිකාරපරිච්ඡෙදලක්ඛණරූපුපත්ථම්භකභාවරහිතස්ස හදයවත්ථුස්ස පදුද්ධාරෙන ඉධ නිද්දෙසානරහත්තා නිද්දෙසො න කතොති දට්ඨබ්බො. න හි තථාගතස්ස ධම්මෙසු ආචරියමුට්ඨි අත්ථීති. නික්ඛිපිත්වාති විත්ථාරදෙසනං ඨපෙත්වා, අපනෙත්වාති අත්ථො, විත්ථාරදෙසනං අන්තොගධං කත්වාති වා. ගාථාත්ථො නිදානෙ වුත්තො එව.

985. “සබ්බේසං” (සියල්ලන්ගේ) යනු චිත්ත උප්පාද වශයෙන් ද, රූප සහ අසංඛත වශයෙන් ද ප්‍රභේද වූ සියලු ධර්මයන් ඵස්ස ආදී පද සහ චක්ඛු ආදී පද විභාජන ක්‍රමයෙන් විස්තර කරන ලදී යන්නයි. එහිදී අසංඛත ධර්මයේ (නිවනේ) ප්‍රභේද නොමැති බැවින් ‘අසංඛතා ධාතු’ යනුවෙන් පමණක් පද විභාජනය තේරුම් ගත යුතුය. ‘යේවාපනක’ ධර්මයන්ගේ ද, ඉන්ද්‍රිය, විකාර, පරිච්ඡේද, ලක්ෂණ සහ උපත්ථම්භක ස්වභාවයෙන් තොර වූ සූක්ෂ්ම උපාදාය රූපයක් වූ හෘදය වස්තුවේ ද පදයන් මෙහිදී වෙන් කොට නොදැක්වූයේ, අභිධර්මයේ මෙම කොටසෙහි ඒවා විස්තර කිරීමට නුසුදුසු බැවිනි. තථාගතයන් වහන්සේට ධර්මය සම්බන්ධයෙන් ‘ආචාර්ය මුෂ්ඨියක්’ (ගුරු මුෂ්ඨියක්) නැත. “නික්ඛිපිත්වා” යනු විස්තර දේශනාව පසෙක තබා හෝ ඉවත් කර යන අර්ථයයි; නැතහොත් විස්තර දේශනාව මෙහි ඇතුළත් කොට යන අර්ථයයි. ගාථාවේ අර්ථය නිදාන කථාවේ පවසන ලදී.

මූලවසෙන පච්චයභාවො හෙතුපච්චයත්ථො. පභවති එතස්මාති පභවො, සො එව ‘‘ජනකො’’ති විසෙසිතො. සමුට්ඨාති එතෙනාති සමුට්ඨානං, තස්ස විසෙසනං නිබ්බත්තකන්ති. සබ්බානි වා එතානි පරියායවචනානි. අත්ථවසෙනාති කස්මා වුත්තං, නනු කුසලමූලානං හෙතුභාවතො ධම්මවසෙනාති යුත්තන්ති? සච්චමෙතං, අලොභාදීනං පන තිණ්ණං සමානස්ස මූලට්ඨස්ස වසෙන දස්සිතතං සන්ධාය ‘‘අත්ථවසෙනා’’ති වුත්තං. ඉමිනා ධම්මොති භාවො, අත්ථොති ධම්මකිච්චං අධිප්පෙතන්ති විඤ්ඤායති. ‘‘අලොභො නිදානං කම්මානං සමුදයායා’’තිආදිවචනතො (අ. නි. 3.34) තානි කුසලමූලානි සමුට්ඨානං එතස්සාතිපි තංසමුට්ඨානං. තං පන තෙහි සමුට්ඨිතං හොතීති ‘‘අලොභාදීහි සමුට්ඨිත’’න්ති ආහ. තෙ කුසලමූලතංසම්පයුත්තා සමුට්ඨානං එතස්සාතිපි අත්ථො සම්භවති. එත්ථ පන චෙතනං ඨපෙත්වා අඤ්ඤෙ ‘‘තංසම්පයුත්තා’’ති සමුට්ඨානභාවෙ වත්තබ්බා. තත්ථ මූලෙහි අත්තනො පච්චයතො කුසලෙ පරියාදියති, ඛන්ධෙහි සභාවතො, කම්මෙහි අඤ්ඤස්ස නිබ්බත්තනකිච්චතො. මූලෙහි ච කුසලානං අනවජ්ජතාය හෙතුං දස්සෙති, ඛන්ධෙහි තංසම්පයොගකතං අනවජ්ජසභාවං, කම්මෙහි සුඛවිපාකතං. මූලෙහි වා නිදානසම්පත්තියා ආදිකල්‍යාණතං, ඛන්ධෙහි සභාවසම්පත්තියා මජ්ඣෙකල්‍යාණතං, කම්මෙහි නිබ්බත්තිසම්පත්තියා පරියොසානකල්‍යාණතං.

මූලයක් (මුලක්) මෙන් උපකාරී වන ස්වභාවය හේතුප්‍රත්‍ය අර්ථයයි. මින් හටගන්නා බැවින් ‘පභව’ (ප්‍රභවය) නම් වේ; එයම ‘ජනක’ යැයි විශේෂ කරන ලදී. මින් නැඟී සිටින බැවින් හෝ හටගන්නා බැවින් ‘සමුට්ඨාන’ නම් වේ; එහි විශේෂණය ‘නිබ්බත්තක’ යන්නයි. එසේත් නැතහොත් මේ සියල්ල පර්යාය වචන වේ. කුසල් මුල්වල හේතු ස්වභාවය පවතින බැවින් ‘ධම්ම වසේන’ (ධර්ම වශයෙන්) යැයි පැවසීම සුදුසු වුවත්, ඇයි ‘අත්ථ වසේන’ (අර්ථ වශයෙන්) යැයි පැවසුවේ? එය සත්‍යයකි, එසේ වුවත් අලෝභ ආදී ධර්මයන් තිදෙනාගේම පොදු වූ ‘මූල’ යන අර්ථය සැලකිල්ලට ගෙන ‘අත්ථ වසේන’ යැයි පවසන ලදී. මින් ‘ධම්ම’ යන්නෙන් ස්වභාවය ද, ‘අත්ථ’ යන්නෙන් එම ධර්මයන්ගේ කෘත්‍යය (මූලයක් වීම ආදිය) ද අදහස් වන බව දැනගත යුතුය. “අලෝභය කර්මයන්ගේ හටගැනීමට හේතුවකි” යනාදී වචනයන් නිසා, එම කුසල් මුල් මෙම කර්මයට සමුට්ඨානය (හේතුව) වන බැවින් ද එය ‘තංසමුට්ඨාන’ නම් වේ. එම කර්මය එම මුල් මඟින් හටගන්වන බැවින් “අලෝභාදියෙන් හටගත්” (අලෝභාදීහි සමුට්ඨිතං) යැයි පැවසීය. එම කුසල් මුල් ද ඒවා හා සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධයන් ද මෙහි සමුට්ඨානය යන අර්ථය ද ගැලපේ. මෙහිදී චේතනාව හැර සෙසු ධර්මයන් ‘තංසම්පයුත්ත’ ලෙස සමුට්ඨාන ස්වභාවයෙහිලා දැක්විය යුතුය. එහිදී මූලයන් මඟින් ස්වකීය ප්‍රත්‍යය හේතුවෙන් කුසලයන් පිරිසිඳ ගනියි; ස්කන්ධයන් මඟින් ස්වභාවය අනුව ද, කර්මයන් මඟින් වෙනත් විපාකයක් ලබාදීමේ කෘත්‍යය අනුව ද එසේ කරයි. මූලයන් මඟින් කුසලයන්ගේ නිවැරදි (අනවජ්ජ) බවට හේතුව දක්වයි; ස්කන්ධයන් මඟින් එම කුසල් මුල් හා යෙදීමෙන් ඇති වූ නිවැරදි ස්වභාවය දක්වයි; කර්මයන් මඟින් සැප විපාක ඇති බව දක්වයි. එසේත් නැතහොත්, මූලයන් මඟින් නිධාන (හේතු) සම්පත්තිය නිසා මුල යහපත් බව ද, ස්කන්ධයන් මඟින් ස්වභාව සම්පත්තිය නිසා මැද යහපත් බව ද, කර්මයන් මඟින් නිෂ්පත්තිය (විපාකය) සම්පූර්ණ වීම නිසා අවසානය යහපත් බව ද දක්වයි.

986. තං [Pg.160]…පෙ… උද්ධං අකුසලං නාම නත්ථීති කස්මා වුත්තං, නනු විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහගතමොහො අත්ථීති? සච්චමෙතං, තෙන පන විනා තංසම්පයුත්තතා නත්ථීති තංසම්පයුත්තෙසු ගහිතෙසු මොහො ගහිතො එවාති කත්වා ‘‘තතො උද්ධං නත්ථී’’ති වුත්තං අඤ්ඤත්ථ අභාවා. එකස්මිං ඨිතං එකට්ඨං, සහජභාවෙන එකට්ඨං සහජෙකට්ඨං. පහාතබ්බන්ති පහානං, පහානභාවෙන එකට්ඨං පහානෙකට්ඨං. යෙන හි යං සහ පහාතබ්බං, තෙන තං එකස්මිං පුග්ගලෙ ඨිතං හොති, එකස්මිං සමුච්ඡින්නෙ අසමුච්ඡින්නෙ ච ඉතරස්ස සමුච්ඡින්නතාය අසමුච්ඡින්නතාය ච වසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤාවිරහිතතො.

986. “එයින් ඔබ්බට අකුසල් නම් නැත” යැයි පැවසුවේ ඇයි? විචිකිච්ඡා සහ උද්ධච්ච සහගත මෝහය පවතිනවා නොවේද? එය සත්‍යයකි, නමුත් එම මෝහය නොමැතිව ඒවා හා සම්ප්‍රයුක්ත බවක් නැත; එබැවින් එම සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ගත් කල්හි මෝහය ද ගත් බව සලකා, විචිකිච්ඡා සහ උද්ධච්ච සහගත සිතෙන් බැහැරව වෙනත් තැනක එවැනි මෝහයක් නොමැති බැවින් “එයින් ඔබ්බට නැත” යැයි පවසන ලදී. එක් තැනක පවත්නා බැවින් ‘එකට්ඨ’ නම් වේ; සහජාත ස්වභාවයෙන් එකට පවතින බැවින් ‘සහජේකට්ඨ’ නම් වේ. ප්‍රහාණය කළ යුතු බැවින් ‘පහාන’ නම් වේ; ප්‍රහාණය කළ යුතු ස්වභාවයෙන් එකම පුද්ගලයෙකු තුළ පවතින බැවින් ‘පහානේකට්ඨ’ නම් වේ. යම් අකුසලයක් සමඟ යමක් ප්‍රහාණය කළ යුතු ද, එය එම පුද්ගලයා තුළ එක්ව පවතී; මක්නිසාද යත් එක් අකුසලයක් සහමුලින්ම සිඳී ගියත් හෝ නොගියත්, අනෙක සිඳී යාම හෝ නොයාම අනුව ඒවා එකිනෙකින් වෙන් කළ නොහැකි බැවිනි.

987. තීණි ලක්ඛණානීති අනිච්චදුක්ඛඅනත්තතා. නාමකසිණසත්තපඤ්ඤත්තියො තිස්සො පඤ්ඤත්තියො. පරමත්ථෙ අමුඤ්චිත්වා වොහරියමානා විහාරමඤ්චාදිකා උපාදාපඤ්ඤත්ති සත්තපඤ්ඤත්තිග්ගහණෙන ගහිතාති වෙදිතබ්බා, එතානි ච ලක්ඛණාදීනි හෙට්ඨා ද්වීසු කණ්ඩෙසු විඤ්ඤත්තිආදීනි විය න වුත්තානි, න ච සභාවධම්මාති කත්වා න ලබ්භන්තීති වුත්තානි. න හි කොචි සභාවො කුසලත්තිකාසඞ්ගහිතොති වත්තුං යුත්තන්ති.

987. ලක්ෂණ තුනක් යනු අනිත්‍ය, දුක්ඛ සහ අනත්ත යන ලක්ෂණයන්ය. නාම පඤ්ඤත්තිය, කසිණ පඤ්ඤත්තිය සහ සත්ත පඤ්ඤත්තිය යනු පඤ්ඤත්ති (පැනවීම්) තුනකි. පරමාර්ථ ධර්මයන් අත් නොහැර ව්‍යවහාර කරනු ලබන විහාර, ඇඳන් ආදිය වූ උපදා පඤ්ඤත්තිය 'සත්ත පඤ්ඤත්ති' යන ග්‍රහණය යටතේම ගන්නා ලදැයි දත යුතුය. මෙම ලක්ෂණ ආදිය පරමාර්ථ ස්වභාව ධර්මයන් නොවන බැවින්, පහත දැක්වෙන පරිච්ඡේද දෙකෙහි විඤ්ඤත්ති ආදිය මෙන් වදාරා නැත. කුසල ත්‍රිකයෙහි ඇතුළත් නොවන කිසිදු සභව ධර්මයක් පරමාර්ථ වශයෙන් නොමැති බව මෙහිලා පැවසීම යුක්ති සහගතය.

988. සුඛභූමීති කාමාවචරාදයොපි යුජ්ජන්ති. සුඛසහගතා හි කාමාවචරාදිභූමි සුඛභූමි. කාමාවචරාදිභූමීති ච කාමාවචරාදිතාය ධම්මා එව වුච්චන්තීති කාමාවචරාදිචිත්තුප්පාදෙසූති අත්ථතො විඤ්ඤායති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘සුඛභූමිය’’න්ති වත්වා තස්සා එව විභාගදස්සනත්ථං ‘‘කාමාවචරෙ’’තිආදි වුත්තං. භූමි-සද්දො ච අභිධම්මෙ කාමාවචරාදීසු නිරුළ්හොති ‘‘චතූසු භූමීසු කුසල’’න්තිආදීසු (ධ. ස. 1384) අඤ්ඤභූමිග්ගහණං න හොතීති. පාළිතො චාති ‘‘විසිට්ඨානං පාකාති විපාකා’’තිආදිවචනත්ථවිභාවනෙන පාළිතො. ‘‘විපක්කභාවමාපන්නානං අරූපධම්මානමෙතං අධිවචන’’න්තිආදිනා භාසිතත්ථවිභාවනෙන අත්ථතො ච. නාමපරිච්ඡෙදාදීහි තිකදුකානං වවත්ථානදස්සනෙන වා පාළිතො, තදත්ථවිඤ්ඤාපනෙන අත්ථතො.

988. 'සුඛභූමි' යන්නෙහි කාමාවචර සිත් ආදිය ද යෙදීම උචිතය. මක්නිසාද යත්, සුඛ සහගත වූ කාමාවචර ආදී සිත් ඉපදීම සුඛභූමි නම් වන බැවිනි. කාමාවචර ආදී භූමිය යැයි පැවසීමේදී කාමාවචර ආදී ස්වභාවය නිසා සිත් ඇතිවීම් (චිත්තෝත්පාද) පමණක් අදහස් කරන බව අර්ථ වශයෙන් දත යුතුය. මෙසේ සලකා 'සුඛභූමියෙහි' යැයි වදාරා, එහිම බෙදීම් දැක්වීම සඳහා 'කාමාවචර' යනාදිය වදාරන ලදී. අභිධර්මයෙහි 'භූමි' යන ශබ්දය කාමාවචර ආදී සිත් ඉපදීම් කෙරෙහි ප්‍රකටව පවතී. එබැවින් 'භූමි සතරක කුසල්' යනාදී තැන්වලදී චිත්තෝත්පාදයන්ගෙන් පරිබාහිර වෙනත් භූමියක් ගැනීම සිදු නොවේ. 'පාළියට අනුව' යනු 'විශේෂයෙන් පැසුණු බැවින් විපාක නම් වේ' ආදී වචනාර්ථ විවරණයන් මගිනි. 'විපාක භාවයට පත් වූ අරූප ධර්මයන්ට මෙය නමකි' යනාදී අර්ථ විවරණයන් මගින් අර්ථ වශයෙන් දත යුතුය. නැතහොත් නාම පිරිච්ඡේද ආදියෙන් ත්‍රික හා දුකයන්ගේ වෙන් කිරීම් දැක්වීමෙන් පෙළ (පාළි) අනුව ද, එම අර්ථයන් අවබෝධ කරවීමෙන් අර්ථ වශයෙන් ද දත යුතුය.

991. සාලිඵලන්ති සාලිපාකමාහ.

991. 'සාලිඵල' (සාලි ඵලය) යනු සාලි පාකය (හැල් බත් පිසීම) ගැන කියන ලද්දකි.

994. අම්හාකං මාතුලත්ථෙරොති පුග්ගලාරම්මණස්සපි උපාදානස්ස උපාදානක්ඛන්ධා එව පච්චයො, න ලොකුත්තරා, කො පන වාදො ඛන්ධාරම්මණස්ස. තෙනාහ ‘‘අග්ගහිතානී’’ති.

994. 'අපගේ මාතුල තෙරුන් වහන්සේ' යන තැන පුද්ගල පඤ්ඤත්තිය අරමුණු කොට උපදින උපාදානයට පවා ප්‍රත්‍ය වන්නේ උපාදානස්කන්ධයන්ම මිස ලෝකෝත්තර ධර්මයන් නොවේ. එසේ නම් ස්කන්ධයන්ම අරමුණු කරන උපාදානය ගැන කියනුම කවරේද? එබැවින් 'ග්‍රහණය නොකරන ලද්දේය' (අග්ගහිතානි) යැයි අටුවාචාරීන් වහන්සේ වදාළහ.

998. යථා [Pg.161] උපාදානෙහි අග්ගහෙතබ්බා අනුපාදානියා, එවං සංකිලෙසෙහි අග්ගහෙතබ්බා අසංකිලෙසිකාති කත්වා ‘‘අසං…පෙ… එසෙව නයො’’ති ආහ.

998. උපාදානයන් විසින් ග්‍රහණය නොකටයුතු බැවින් 'අනුපාදානිය' වන්නා සේම, කෙලෙසුන් විසින් ග්‍රහණය නොකටයුතු බැවින් 'අසංකිලේසික' වේ යැයි සලකා 'අසං... පෙ... මේ ක්‍රමයම වේ' යැයි අටුවාචාරීන් වහන්සේ වදාළහ.

1006. දිට්ඨියා ගහිතො අත්තා න විජ්ජති. යෙසු පන විපල්ලත්ථගාහො, තෙ උපාදානක්ඛන්ධාව විජ්ජන්ති. තස්මා යස්මිං අවිජ්ජමානනිච්චාදිවිපරියාසාකාරගහණං අත්ථි, සොව උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතො කායො. තත්ථ නිච්චාදිආකාරස්ස අවිජ්ජමානතාදස්සනත්ථං රුප්පනාදිසභාවස්සෙව ච විජ්ජමානතාදස්සනත්ථං විජ්ජමානො කායොති විසෙසෙත්වා වුත්තො, ලොකුත්තරා පන න කදාචි අවිජ්ජමානාකාරෙන ගය්හන්තීති න ඉදං විසෙසනං අරහන්ති. සක්කායෙ දිට්ඨි, සතී වා කායෙ දිට්ඨි සක්කායදිට්ඨි. අත්තනා ගහිතාකාරස්ස අවිජ්ජමානතාය සයමෙව සතී, න තාය ගහිතො අත්තා අත්තනියං වාති අත්ථො. අයං පනත්ථො සම්භවතීති කත්වා වුත්තො, පුරිමො එව පන පධානො. දුතියෙ හි දිට්ඨියා වත්ථු අවිසෙසිතං හොති. කායොති හි ඛන්ධපඤ්චකෙ වුච්චමානෙ ලොකුත්තරාපනයනං නත්ථි. න හි ලොකුත්තරෙසු කාය-සද්දො න වත්තති. කායපස්සද්ධිආදීසු හි ලොකුත්තරෙසු කාය-සද්දොපි ලොකුත්තරක්ඛන්ධවාචකොති. සීලෙනාති සුද්ධියා අහෙතුභූතෙන සීලෙන. ගහිතසමාදානන්ති උප්පාදිතපරාමාසොව. සො හි සමාදියන්ති එතෙන කුක්කුරසීලවතාදීනීති ‘‘සමාදාන’’න්ති වුත්තො. තත්ථ අවීතික්කමනීයතාය සීලං, භත්තිවසෙන සතතං චරිතබ්බතාය වතං දට්ඨබ්බං.

1006. මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් ගන්නා ලද 'ආත්මය' විද්‍යමාන නොවේ. යම් ස්කන්ධයන් කෙරෙහි විපරීත ග්‍රහණයක් පවතීද, එම උපාදානස්කන්ධයන්ම පවතී. එබැවින් යම් තැනක විද්‍යමාන නොවන නිත්‍යභාවය ආදී විපරීත ආකාරයෙන් ගැනීම පවතීද, ඒ පඤ්ච උපාදානස්කන්ධ සමූහයම 'කාය' නම් වේ. එහි නිත්‍යභාවය ආදිය විද්‍යමාන නොවන බව දැක්වීමටත්, වෙනස් වීම් ආදී සභවයන්ම විද්‍යමාන වන බව දැක්වීමටත් 'විද්‍යමාන කාය' (විජ්ජමානෝ කායෝ) යැයි විශේෂ කොට වදාරන ලදී. ලෝකෝත්තර ධර්මයන් කිසිවිටකත් විපරීත ආකාරයකින් ගනු නොලබන බැවින්, ඒවාට මෙම විශේෂණය අදාළ නොවේ. විද්‍යමාන වූ පංචස්කන්ධය කෙරෙහි පවතින දෘෂ්ටිය 'සක්කාය දිට්ඨිය' වේ. තමා විසින් ගනු ලැබූ (ආත්ම) ආකාරය විද්‍යමාන නොවන බැවින්, දෘෂ්ටිය පමණක්ම පවතින බැවින් ද එය සක්කාය දිට්ඨිය නම් වේ. මෙහිදී පළමු අර්ථයම ප්‍රධාන වේ. දෙවන අර්ථයේදී දෘෂ්ටියට වස්තුව වූ ස්කන්ධයන් විශේෂ කොට දක්වා නැත. ස්කන්ධ පංචකය ගැන පවසන විට 'කාය' ශබ්දය ලෝකෝත්තර ස්කන්ධයන් සඳහා ද භාවිතා වන බැවින් ලෝකෝත්තර ධර්ම බැහැර කිරීමක් සිදු නොවේ. 'ශීලයෙන්' යනු ශුද්ධියට හේතු නොවන (බල්ලන්ගේ වෘත වැනි) ශීලයයි. ඇති කරගත් පරාමාසයම 'ගහිතසමාදාන' නම් වේ. නොඉක්මවිය යුතු බැවින් 'ශීල' නම් වන අතර, නිරන්තරයෙන් හැසිරිය යුතු බැවින් 'වත' (ව්‍රත) නම් වේ.

1007. ඉධෙව තිට්ඨමානස්සාති ඉමිස්සායෙව ඉන්දසාලගුහායං තිට්ඨමානස්ස. වාචුග්ගතකරණං උග්ගහො. අත්ථපරිපුච්ඡනං පරිපුච්ඡා. කුසලෙහි සහ චොදනාපරිහරණවසෙන විනිච්ඡයකරණං විනිච්ඡයො. බහූනං නානප්පකාරානං සක්කායදිට්ඨීනං අවිහතත්තා තා ජනෙන්ති, තාහි ජනිතාති වා පුථුජ්ජනා. අවිඝාතමෙව වා ජන-සද්දො වදති. පුථු සත්ථාරානං මුඛුල්ලොකිකාති එත්ථ පුථූ ජනා එතෙසන්ති පුථුජ්ජනාති වචනත්ථො. පුථු…පෙ… අවුට්ඨිතාති එත්ථ ජනෙතබ්බා, ජායන්ති වා එත්ථාති ජනා, ගතියො. පුථූ ජනා එතෙසන්ති පුථුජ්ජනා. ඉතො පරෙ ජායන්ති එතෙහීති ජනා, අභිසඞ්ඛාරාදයො. තෙ එතෙසං පුථූ විජ්ජන්තීති පුථුජ්ජනා. අභිසඞ්ඛරණාදිඅත්ථො එව වා ජන-සද්දො දට්ඨබ්බො. රාගග්ගිආදයො සන්තාපා. තෙ එව සබ්බෙපි වා කිලෙසා පරිළාහා. පුථු පඤ්චසු [Pg.162] කාමගුණෙසූති එත්ථ ජායතීති ජනො, ‘‘රාගො ගෙධො’’ති එවමාදිකො. පුථු ජනො එතෙසන්ති පුථුජ්ජනා. පුථූසු වා ජනා ජාතා රත්තාති එවං රාගාදිඅත්ථො එව ජන-සද්දො දට්ඨබ්බො. පලිබුද්ධාති සම්බද්ධා උපද්දුතා වා. අස්සුතවාති එතෙන අන්ධතා වුත්තාති ‘‘අන්ධපුථුජ්ජනො වුත්තො’’ති ආහ.

1007. 'මෙහිම සිටින' යනු මෙම ඉන්දසාල ලෙනෙහිම සිටින බවයි. මුඛපාඨ කිරීම 'උග්ගහ' (ඉගෙනීම) නම් වේ. අර්ථය විමසීම 'පරිපුච්ඡා' නම් වේ. ප්‍රවීණයන් සමඟ සාකච්ඡා කොට තීරණය කිරීම 'විනිච්ඡය' නම් වේ. බොහෝ වූ විවිධ සක්කාය දිට්ඨීන් ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් එම දිට්ඨීන් ඇති කරන බැවින් හෝ ඒ දිට්ඨීන් විසින් උපදවනු ලබන බැවින් 'පෘථග්ජන' (පුථුජ්ජන) නම් වේ. 'ජන' ශබ්දයෙන් අවිඝාතය (ප්‍රහීණ නොකළ බව) ද කියවේ. බොහෝ ශාස්තෘවරුන් ඇසුරු කරන බැවින් හෝ බොහෝ ගතිවල උපදින බැවින් ද පෘථග්ජන නම් වේ. අභිසංස්කාර ආදිය බොහෝ සෙයින් පවතින බැවින් ද එසේ කියනු ලැබේ. රාගාදී ගින්නෙන් හටගන්නා දැවීම් (සන්තාප) පෘථග්ජනයන් කෙරෙහි පවතී. පංච කාම ගුණයන් කෙරෙහි උපදින රාගාදී කෙලෙස් බොහෝ සෙයින් පවතින බැවින් පෘථග්ජන නම් වේ. 'පලිබුද්ධ' යනු බැඳුණු හෝ පෙළෙන ලද බවයි. 'අස්සුතවා' යන්නෙන් අන්ධභාවය කියැවෙන බැවින් 'අන්ධ පෘථග්ජන' යැයි වදාළහ.

අනයෙති අවඩ්ඪියං. සබ්බත්ථ නිරුත්තිලක්ඛණෙන පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. අනෙකෙසු ච කප්පසතසහස්සෙසු කතං ජානන්ති, පාකටඤ්ච කරොන්ති උපකාරං සතිජනනආමිසපටිග්ගහණාදිනා පච්චෙකසම්බුද්ධා, තථෙව දුක්ඛිතස්ස සක්කච්චං කාතබ්බං කරොන්ති. සම්මාසම්බුද්ධො පන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යඅප්පමෙය්‍යෙසුපි කතං උපකාරං මග්ගඵලානං උපනිස්සයඤ්ච ජානාති, පාකටඤ්ච කරොති, සීහො විය ච ජවං සබ්බත්ථ සක්කච්චමෙව ධම්මදෙසනං කරොති. අරියභාවොති යෙහි යොගතො අරියා වුච්චන්ති, තෙ මග්ගඵලධම්මා දට්ඨබ්බා. අරියකරධම්මා අනිච්චදස්සනාදයො, විපස්සියමානා වා අනිච්චාදයො.

'අනය' යනු අභිවෘද්ධියක් නොමැතිකමයි. සෑම තැනකම නිරුක්ති ලක්ෂණ අනුව පද සිද්ධිය දත යුතුය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා කල්ප ලක්ෂ ගණනාවක් පුරා කළ පින්කම් දනිති, ඒවා ප්‍රකට කරති, දුකට පත් වූවන්ට කළ යුතු දේ ගෞරවයෙන් කරති. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ අසංඛ්‍ය අප්‍රමාණ කාලයක් පුරා කළ උපකාරයන් ද, මඟඵල සඳහා වූ උපනිශ්‍රය ධර්මයන් ද දනිති, ඒවා ප්‍රකට කරති. සිංහයෙකු මෙන් ඉතා ඕනෑකමින් සෑම තැනකදීම ධර්ම දේශනා කරති. 'ආර්යභාවය' යනු යම් මඟඵල ධර්මයන් සමඟ යෙදීමෙන් ආර්ය යැයි කියනු ලබයිද, එම මඟඵල ධර්මයන්ය. ආර්යභාවය ඇති කරන ධර්මයන් නම් අනිත්‍ය දර්ශනය ආදී විදර්ශනා ඥානයන්ය, නැතහොත් විදර්ශනා කරනු ලබන අනිත්‍ය ආදී ධර්මයන්ය.

සොතානීති තණ්හාදිට්ඨිකිලෙසදුච්චරිතඅවිජ්ජාසොතානි. ‘‘සොතානං සංවරං බ්‍රූමී’’ති වත්වා ‘‘පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති වචනෙන සොතානං සංවරො පිදහනං සමුච්ඡෙදඤාණන්ති විඤ්ඤායති. ඛන්තීති අධිවාසනා, සා ච තථාපවත්තා ඛන්ධා. පඤ්ඤාති එකෙ, අදොසො එව වා. කායදුච්චරිතාදීනන්ති දුස්සීල්‍යසඞ්ඛාතානං කායවචීදුච්චරිතානං මුට්ඨස්සච්චසඞ්ඛාතස්ස පමාදස්ස අභිජ්ඣාදොමනස්සානං පාපකානං අක්ඛන්තිඅඤ්ඤාණකොසජ්ජානඤ්ච. අනුපෙක්ඛා සඞ්ඛාරෙහි අවිවට්ටනං, සාලයතාති අත්ථො. ධම්මට්ඨිතියං පටිච්චසමුප්පාදෙ පටිලොමභාවො සස්සතුච්ඡෙදගාහො, තප්පටිච්ඡාදකමොහො වා. නිබ්බානෙ පටිලොමභාවො සඞ්ඛාරෙසු රති, නිබ්බානපටිච්ඡාදකො මොහො වා. සඞ්ඛාරනිමිත්තග්ගාහොති යාදිසස්ස කිලෙසස්ස අප්පහීනත්තා විපස්සනා සඞ්ඛාරනිමිත්තං න මුඤ්චති, සො කිලෙසො දට්ඨබ්බො. සඞ්ඛාරනිමිත්තග්ගහණස්ස අතික්කමනං වා පහානං.

"සෝත" (සැඩපහරවල්) යනු තණ්හාව, දෘෂ්ටිය, කෙලෙස්, දුශ්චරිතය සහ අවිද්‍යාව යන සැඩපහරවල්ය. "සැඩපහරවල්හි සංවරය මම කියමි" යි වදාරා, "ප්‍රඥාවෙන් ඒවා වැසෙන්නේය" යන වචනය නිසා සැඩපහරවල් වැසීම හෙවත් සංවරය යනු සමුච්ඡේද ප්‍රඥාව (නැවත නූපදනා ලෙස සිඳලන ප්‍රඥාව) බව දත යුතුය. "ඛන්ති" යනු අධිවාසනය හෙවත් ඉවසීමයි; එය එසේ පවත්නා වූ නාමස්කන්ධයෝය. සමහරක් ගුරුවරුන් එය ප්‍රඥාව යැයිද, තවත් සමහරු එය අද්වේෂය (තරහ නොගැනීම) යැයිද පවසති. "කායදුශ්චරිතාදීන්" යනු දුශ්ශීලභාවය නම් වූ කාය හා වාග් දුශ්චරිතයන්ටත්, මුට්ඨසච්චය (සිහිය මුළාවීම) නම් වූ ප්‍රමාදයටත්, අභිජ්ඣා (විෂම ලෝභය), දෝමනස්ස (කණගාටුව) යන පාපී ධර්මයන්ටත්, අඛන්ති (නොඉවසීම), අඥාන සහ කෝසජ්ජ (අලසකම) යන ධර්මයන්ටත් නමකි. "අනුපෙක්ඛා" යනු සංස්කාරයන් කෙරෙන් ආපසු නොහැරීමයි, එහි අර්ථය සංස්කාරයන් කෙරෙහි ඇලී සිටීමයි. ධර්ම ස්ථිතිය වූ ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාදයෙහි "ප්‍රතිලෝම ස්වභාවය" යනු ශාස්වත හෝ උච්ඡේද දෘෂ්ටියයි, නැතහොත් එම ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාදය වසාලන මෝහයයි. නිවනෙහි "ප්‍රතිලෝම ස්වභාවය" යනු සංස්කාරයන්හි ඇලීමයි, නැතහොත් නිවන වසාලන මෝහයයි. යම් කෙලෙස් වර්ගයක් ප්‍රහීණ නොවීම නිසා විදර්ශනාව සංස්කාර නිමිත්ත අත්නොහරින්නේද, එම කෙලෙස් වර්ගය "සංස්කාර නිමිත්ත ග්‍රහණය කිරීම" ලෙස දත යුතුය. නැතහොත් සංස්කාර නිමිත්ත ග්‍රහණය කිරීම ඉක්මවා යාම ප්‍රහාණයයි.

චතුන්නං අරියමග්ගානං භාවිතත්තා අච්චන්තං අප්පවත්තිභාවෙන යං පහානන්ති යොජනා වෙදිතබ්බා. කෙන පන පහානන්ති? අරියමග්ගෙහෙවාති විඤ්ඤායමානො අයමත්ථො තෙසං භාවිතත්තා අප්පවත්තිවචනෙන. සමුදයපක්ඛිකස්සාති එත්ථ චත්තාරොපි මග්ගා චතුසච්චාභිසමයාති කත්වා තෙහි පහාතබ්බෙන [Pg.163] තෙන තෙන සමුදයෙන සහ පහාතබ්බත්තා සමුදයසභාගත්තා ච සච්චවිභඞ්ගෙ ච සබ්බකිලෙසානං සමුදයභාවස්ස වුත්තත්තා ‘‘සමුදයපක්ඛිකා’’ති දිට්ඨිආදයො වුච්චන්ති. කායවාචාචිත්තානං විරූපප්පවත්තියා නයනං අපයාපනං, කායදුච්චරිතාදීනං විනාසනයනං වා විනයො, තෙසං වා ජිම්හප්පවත්තිං විච්ඡින්දිත්වා උජුකනයනං විනයනං. එසෙසෙති එසො සො එව, අත්ථතො අනඤ්ඤොති අත්ථො. තජ්ජාතෙති අත්ථතො තංසභාවොව. සප්පුරිසො අරියසභාවො, අරියො ච සප්පුරිසභාවොති අත්ථො.

සතර ආර්ය මාර්ගයන් වැඩීම නිසා සදාකාලිකවම නැවත හට නොගන්නා ස්වභාවයෙන් යුත් යම් ප්‍රහාණයක් වේද, එසේ මෙහි පද සම්බන්ධය දත යුතුය. "කවරකින් ප්‍රහාණය වේද?" යන්නට පිළිතුරු වශයෙන් "ආර්ය මාර්ගයන්ගෙන්ම" යන අර්ථය එම මාර්ගයන් වැඩීම නිසා නැවත හට නොගැනීම යන වචනයෙන් පැහැදිලි වේ. "සමුදය පක්ඛිකස්ස" යන්නෙහිදී, සතර මාර්ගයන්ම චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරන බැවින්, ඒ ඒ මාර්ගයන්ගෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ඒ ඒ සමුදය (තණ්හාව) සමඟ ප්‍රහීණ කළ යුතු බැවින්ද, සමුදය හා සමාන ස්වභාවයක් ඇති බැවින්ද, සච්ච විභංගයෙහි සියලු කෙලෙසුන් සමුදය ස්වභාවයෙන් යුක්ත බව වදාරා ඇති බැවින්ද, දෘෂ්ටිය ආදී කෙලෙස් "සමුදය පක්ෂයට අයත්" යැයි කියනු ලැබේ. කය, වචනය හා සිතේ විකෘති පැවැත්ම බැහැර කිරීම හෝ විනාශ කිරීම "විනය" නම් වේ; නැතහොත් ඒවායේ ඇද පැවැත්ම කපා හැර ඍජු මාවතට යොමු කිරීම "විනය" නම් වේ. "එසේ එසේ" යනු මේ ආර්ය විනයම ඒ සප්පුරිස විනය බවයි; අර්ථය අතින් මෙහි වෙනසක් නැත. "තජ්ජාත" යනු අර්ථය අතින් එම ස්වභාවයම ඇත්තා වූ යන්නයි. සප්පුරිසයා යනු ආර්ය ස්වභාවය ඇත්තාය, ආර්යයා යනු සප්පුරිස ස්වභාවය ඇත්තාය යනු මෙහි අර්ථයයි.

අද්වයන්ති ද්වයතාරහිතං, වණ්ණමෙව ‘‘අච්චී’’ති ගහෙත්වා අච්චිං වා ‘‘වණ්ණො එවා’’ති තෙසං එකත්තං පස්සන්තො විය යථාතක්කිතං අත්තානං ‘‘රූප’’න්ති, යථාදිට්ඨං වා රූපං ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තෙසං එකත්තං පස්සන්තො දට්ඨබ්බො. එත්ථ ච ‘‘රූපං අත්තා’’ති ඉමිස්සා පවත්තියා අභාවෙපි රූපෙ අත්තග්ගහණං පවත්තමානං අච්චියං වණ්ණග්ගහණං විය. උපමායො ච අනඤ්ඤත්තාදිග්ගහණනිදස්සනවසෙනෙව වුත්තා, න වණ්ණාදීනං විය අත්තනො විජ්ජමානත්තස්ස, අත්තනො විය වා වණ්ණාදීනං අවිජ්ජමානත්තස්ස දස්සනත්ථං.

‘අද්වය’ යනු දෙබස් ස්වභාවයෙන් තොර වූවකි. යම් සේ වර්ණයම ගින්න (ගිනි දැල්ල) යැයි හෝ, ගිනි දැල්ල යනු වර්ණයම යැයි හෝ ගෙන ඒවායේ ඒකීයත්වය (එකක් බව) දකින්නෙකු මෙන්, තර්ක කරන ලද පරිදි ආත්මය ‘රූපය’ කියා හෝ, දුටු පරිදි රූපය ‘ආත්මය’ කියා හෝ ගෙන ඒවායේ ඒකීයත්වය දකින්නෙකු ලෙස දත යුතුය. මෙහිදී ‘රූපය ආත්මයයි’ යන පැවැත්මක් සැබැවින්ම නැති වුව ද, රූපයෙහි ආත්මයක් ඇතැයි යන ගැනීම ගිනි දැල්ලෙහි වර්ණයක් ඇතැයි ගන්නාක් මෙන් පවතී. මෙම උපමාවන් දක්වන ලද්දේ අන්‍ය නොවන බව (එකක්ම බව) ආදිය හැඟවීම සඳහා මිස, වර්ණය ආදිය සැබවින්ම පවතින්නාක් මෙන් ආත්මය සැබවින්ම පවතින බව දැක්වීමට හෝ, ආත්මය නැත්තාක් මෙන් වර්ණය ආදිය ද නොපවතින බව දැක්වීමට නොවේ.

1008. සරීරනිප්ඵත්තියාති සරීරපාරිපූරියා. නිච්ඡෙතුං අසක්කොන්තො විචිනන්තො කිච්ඡතීති විචිකිච්ඡා. ඉදප්පච්චයානං භාවොති ජාතිආදිසභාවමෙව ආහ, ජාතිආදීනං වා ජරාමරණාදිඋප්පාදනසමත්ථතං. සා පන ජාතිආදිවිනිමුත්තා නත්ථීති තෙසංයෙවාධිවචනං හොති ‘‘ඉදප්පච්චයතා’’ති.

1008. ‘ශරීර නිප්ඵත්තිය’ යනු ශරීරයේ පරිපූර්ණ භාවයයි. තීරණයකට එළඹීමට නොහැකිව විමසමින් වෙහෙසට පත්වීම ‘විචිකිච්ඡාව’ නමි. ‘ඉදප්පච්චයතාවයේ ස්වභාවය’ යනු ජාති ආදීන්ගේ සැබෑ ස්වභාවයම පවසයි. එසේත් නැතහොත් ජාති ආදීන්ගේ ජරා මරණ ආදිය ඉපදවීමට ඇති සමත් බවයි. එම ජරා මරණ ආදිය ඉපදවීමේ හැකියාව ජාති ආදියෙන් වෙන්ව නැති බැවින්, එම ජාති ආදියටම ‘ඉදප්පච්චයතා’ යන නම යෙදේ.

1009. ඉධ අනාගතකිලෙසා ‘‘තදෙකට්ඨා කිලෙසා’’ති වුච්චන්තීති තෙ දස්සෙතුං ‘‘ඉමිස්සා ච පාළියා’’තිආදි ආරද්ධං. සහජෙකට්ඨවසෙනාති තත්ථ උප්පන්නදිට්ඨියා සහජෙකට්ඨවසෙනාති අත්ථතො විඤ්ඤායති. තංසම්පයුත්තොති තෙහි සංයොජනකිලෙසෙහි සම්පයුත්තොතිපි අත්ථො යුජ්ජති. තථා තෙ සංයොජනකිලෙසා සමුට්ඨානං එතස්සාති තංසමුට්ඨානන්ති වා. සංයොජනරහිතෙහි ච පන කිලෙසෙහි සම්පයුත්තානං සමුට්ඨිතානඤ්ච සබ්භාවතො කිලෙසෙහෙව යොජනා කතා.

මෙහිදී අනාගතයෙහි උපදනා කෙලෙස් "තදේකට්ඨ කෙලෙස්" (එකම තැනක සිටින කෙලෙස්) ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. ඒවා පෙන්වා දීම සඳහා "ඉමිස්සා ච පාළියා" යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. "සහජේකට්ඨ වසේන" යනු එහි උපන් දෘෂ්ටිය සමඟ සහජාතව එකම සිතක පිහිටන ස්වභාවයෙන් යන අර්ථයයි. "තං සම්පයුත්තෝ" යනු එම සංයෝජන කෙලෙසුන් සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වූ යන අර්ථයද ගැලපේ. එමෙන්ම, එම සංයෝජන කෙලෙස් මේ සඳහා හේතු (සමුට්ඨාන) වන බැවින් ද "තංසමුට්ඨාන" යැයි කියනු ලැබේ. සංයෝජන නොවන කෙලෙස් සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වූ ස්කන්ධයන්ගේද, ඒවායින් හටගත් කර්මයන්ගේද පැවැත්ම ඇති බැවින් කෙලෙසුන් සමඟම පද සම්බන්ධය දක්වා ඇත.

1011. සංයොජනාදීනං වියාති සංයොජනතදෙකට්ඨකිලෙසාදීනං යථාවුත්තානං විය. තෙහීති දස්සනභාවනාමග්ගෙහි. අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං කුසලාකුසලං, [Pg.164] නාමරූපඤ්ච විපාකන්ති කත්වා ‘‘කුසලාදීනම්පි පහානං අනුඤ්ඤාත’’න්ති ආහ.

1011. ‘සංයෝජනාදීන් මෙන්’ යනු පෙර වදාරන ලද සංයෝජන හා ඒ හා සමාන ක්ලේශයන් මෙන් යන්නයි. ‘ඔවුන් විසින්’ යනු දර්ශන හා භාවනා මාර්ගයන් විසිනි. අභිසංඛාර විඤ්ඤාණය යනු කුසල් අකුසල් වේ, නාමරූප යනු විපාක වේ යැයි සලකා ‘කුසලාදීන්ගේ ද ප්‍රහාණය අනුදන්නා ලදී’ යැයි පවසයි.

1013. හෙතූ චෙවාති ‘‘පහාතබ්බහෙතුකා’’ති එතස්මිං සමාසපදෙ එකදෙසෙන සමාසපදත්ථං වදති. එත්ථ ච පුරිමනයෙන ‘‘ඉමෙ ධම්මා දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකා’’ති ඉමෙයෙව දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකා, න ඉතො අඤ්ඤෙති අයං නියමො පඤ්ඤායති, න ඉමෙ දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකායෙවාති. තස්මා ඉමෙසං දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකභාවො අනියතො විචිකිච්ඡාසහගතමොහස්ස අහෙතුකත්තාති පුරිමනයො විවරණීයත්ථවා හොති. තස්මා පුරිමනයෙන ධම්මතො දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකෙ නික්ඛිපිත්වා අත්ථතො නික්ඛිපිතුං දුතියනයො වුත්තො.

1013. ‘හේතූන් ද’ යනු ‘ප්‍රහාතබ්බ හේතුක’ යන මෙම සමාස පදයෙහි එක් කොටසකින් සමාස පදයේ අර්ථය පවසයි. මෙහිදී පළමු ක්‍රමයට අනුව ‘මෙම ධර්මයෝ දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු හේතු සහිත වෙති’ යන්නෙන්, මොවුන්ම දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු හේතු සහිත වන බවත් මොවුන්ගෙන් බාහිර වූවන් එසේ නොවන බවත් යන නියමය පෙනේ. මොවුන් දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු හේතු සහිත වූවන්ම පමණක් යැයි (නියමයක්) නොපෙනේ. එබැවින් මොවුන්ගේ දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු හේතු සහිත භාවය අනියත වේ. මක්නිසාද යත් විචිකිච්ඡා සහගත මෝහය අහේතුක (සම්පයුක්ත හේතු රහිත) බැවිනි. එබැවින් පළමු ක්‍රමය විස්තර කළ යුතු අර්ථ සහිත වේ. ඒ නිසා පළමු ක්‍රමයෙන් ධර්ම වශයෙන් දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු හේතු සහිත ධර්මයන් පසෙක තබා, අර්ථ වශයෙන් තැබීම පිණිස දෙවන ක්‍රමය වදාරන ලදී.

1029. මහග්ගතා වා ඉද්ධිවිධාදයො. අප්පමාණාරම්මණා මහග්ගතා චෙතොපරියපුබ්බෙනිවාසානාගතංසඤාණසම්පයුත්තා.

1029. ඉද්ධිවිධ ආදී වූ මහග්ගත ධර්මයන් ද (මහග්ගත වේ). අප්පමාණායතන (අප්‍රමාණ අරමුණු) ඇති මහග්ගත ධර්මයන් නම් චේතෝපරිය ඥානය, පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය සහ අනාගතංස ඥානය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ධර්මයෝය.

1035. අනන්තරෙ නියුත්තානි, අනන්තරඵලප්පයොජනානි, අනන්තරඵලකරණසීලානි වා ආනන්තරිකානි. තානි පන පටිපක්ඛෙන අනිවාරණීයඵලත්තා අන්තරායරහිතානීති ‘‘අනන්තරායෙන ඵලදායකානී’’ති වුත්තං. අනන්තරායානි වා ආනන්තරිකානීති නිරුත්තිවසෙන පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. එකස්මිම්පීති පි-සද්දෙන අනෙකස්මිම්පි ආයූහිතෙ වත්තබ්බමෙවනත්ථීති දස්සෙති. න ච තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤපටිබාහකත්තං අත්ථි අප්පටිපක්ඛත්තා, අප්පටිපක්ඛතා ච සමානඵලත්තා අනුබලප්පදානතො ච. ‘‘නත්ථි හෙතු නත්ථි පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසායා’’ති (දී. නි. 1.168) එවමාදිකො අහෙතුකවාදො. ‘‘කරොතො ඛො කාරයතො ඡින්දතො ඡෙදාපයතො…පෙ… කරොතො න කරීයති පාප’’න්ති (දී. නි. 1.166) එවමාදිකො අකිරියවාදො. ‘‘නත්ථි දින්න’’න්ති (දී. නි. 1.171; ම. නි. 2.94; 3.91) එවමාදිකො නත්ථිකවාදො. එතෙසු පුරිමවාදො බන්ධමොක්ඛානං හෙතුං පටිසෙධෙති, දුතියො කම්මං, තතියො විපාකන්ති අයමෙතෙසං විසෙසො. තඤ්හීති අහෙතුකාදිනියතමිච්ඡාදිට්ඨිං, න පන නියතභාවං අප්පත්තං.

1008. චුති සිතට අනතුරුව විපාක දෙන කර්ම හෝ අනතුරු විපාකයක් ලබාදීම ස්වභාවය කොට ඇති කර්ම "ආනන්තර්ය" නම් වේ. එම කර්ම ප්‍රතිපක්ෂ කර්මයකින් විපාකය වැළැක්විය නොහැකි බැවින් අන්තරාය රහිතය, එබැවින් "අන්තරායකින් තොරව විපාක දෙන්නා වූ" යැයි පවසන ලදී. නැතහොත් අන්තරාය රහිත බැවින් "ආනන්තර්ය" යැයි පද සිද්ධිය දත යුතුය. "එකක වුවද" යන තැන "පිය" ශබ්දයෙන් බොහෝ කර්ම රැස් කළද ආනන්තර්ය කර්මයක් ගැන අමුතුවෙන් කිව යුතු නැති බව පෙන්වයි. එම ආනන්තර්ය කර්මයන් අතර එකිනෙකා වැළැක්වීමේ ස්වභාවයක් නැත, මන්ද ඒවා එකිනෙකාට විරුද්ධ නොවන බැවින්ද, සමාන විපාක (අවීචිය) දෙන බැවින්ද, එකිනෙකාට බලය ලබා දෙන බැවින්ද වේ. "සත්වයන්ගේ කෙලෙස් සඳහා හේතුවක් නැත, ප්‍රත්‍යයක් නැත" යන ආදී වාදය අහේතුක වාදයයි. "කරන්නාට හෝ කරවන්නාට, කපන්නාට හෝ කප්පවන්නාට... පාපයක් සිදු නොවේ" යන ආදී වාදය අකිරිය වාදයයි. "දන් දීමෙහි විපාකයක් නැත" යන ආදී වාදය නත්ථික වාදයයි. මෙයින් පළමු වාදය බන්ධනයට හා මෝක්ෂයට හේතුව ප්‍රතික්ෂේප කරයි; දෙවැන්න කර්මය ප්‍රතික්ෂේප කරයි; තෙවැන්න විපාකය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. මෙය මොවුන්ගේ වෙනසයි. "තං" යනු අහේතුක ආදී නියත මිත්‍යා දෘෂ්ටියයි, නමුත් නියත බවට පත් නොවූ මිත්‍යා දෘෂ්ටිය නොවේ.

1039. පච්චයට්ඨෙනාති මග්ගපච්චයසඞ්ඛාතෙන සම්පයොගවිසිට්ඨෙන පච්චයභාවෙනාති වෙදිතබ්බං. එත්ථ ච මග්ගඞ්ගානං ඨපනං මග්ගපච්චයභාවරහිතෙ මග්ගහෙතුකෙ [Pg.165] දස්සෙතුං, තෙන මග්ගහෙතුකෙ අසඞ්කරතො වවත්ථපෙති. සචෙ පන කොචි වදෙය්‍ය ‘‘එකෙකං අඞ්ගං ඨපෙත්වා තංතංසම්පයුත්තානං මග්ගහෙතුකභාවෙපි ‘මග්ගඞ්ගානි ඨපෙත්වා’ති ඉදං වචනං යුජ්ජතී’’ති. එවඤ්හි සති තතියනයෙ විය ඉධාපි ‘‘ඨපෙත්වා’’ති න වත්තබ්බං සියා, වුත්තඤ්චෙතං, තස්මා වුත්තනයෙනෙවත්ථො වෙදිතබ්බො. මග්ගඞ්ගාමග්ගඞ්ගානඤ්හි සම්පයුත්තානං විසෙසදස්සනත්ථො අයං නයොති. සෙසමග්ගඞ්ගානං පුබ්බෙ ඨපිතානන්ති අධිප්පායො. ඵස්සාදීනඤ්හි පුරිමනයෙපි මග්ගහෙතුකතා සිද්ධාති.

1039. ‘ප්‍රත්‍යාර්ථයෙන්’ යනු මග්ගප්‍රත්‍යය ලෙස හැඳින්වෙන, සම්ප්‍රයෝගය මගින් විශේෂ කරන ලද ප්‍රත්‍යභාවය බව දත යුතුය. මෙහිදී මාර්ගාංගයන් බැහැර කොට (ඉතිරි කොට) දැක්වීම, මාර්ගප්‍රත්‍යභාවයෙන් තොර වූ මාර්ගහේතුක ධර්මයන් පෙන්වීම සඳහා වන අතර, ඒ මගින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාර්ගහේතුක ධර්මයන් මාර්ගාංග අට සමඟ මිශ්‍ර නොවන පරිදි වෙන් කොට දක්වන සේක. ඉදින් යමෙක්, “එක් එක් මාර්ගාංගය බැහැර කොට ඒ ඒ මාර්ගාංගයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ මාර්ගහේතුකභාවය පවතින බැවින් ‘මාර්ගාංගයන් බැහැර කොට’ යන මේ වචනය සුදුසු වේ” යැයි පවසන්නේ නම්, එසේ වූ විට තුන්වන ක්‍රමයේදී මෙන් මෙහිදී ද ‘බැහැර කොට’ යන්න වදාළ යුතු නොවන්නේය. එහෙත් එය එසේ වදාරන ලදී. එබැවින් අටුවාවෙහි සඳහන් වන පරිදිම මෙහි අර්ථය දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, මෙම ක්‍රමය මාර්ගාංග සහ මාර්ගාංග නොවන සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ විශේෂය පෙන්වීම පිණිස වන බැවිනි. කලින් බැහැර කරන ලද ඉතිරි මාර්ගාංගයන්ගේ මාර්ගහේතුකභාවය පෙන්වීම මෙහි අදහසයි. පස්ස ආදී ධර්මයන්ගේ මාර්ගහේතුකභාවය පළමු ක්‍රමයේදීම සිද්ධ වන බැවින් ඒ ගැන විශේෂයෙන් කිව යුතු නැත.

සම්මාදිට්ඨියා දුතියනයෙපි ඨපිතාය තතියනයෙ සහෙතුකභාවො දස්සිතො. කථං දස්සිතො, නනු අරියමග්ගසමඞ්ගිස්ස ‘‘අලොභො අදොසො ඉමෙ ධම්මා මග්ගහෙතූ’’ති (ධ. ස. 1039) අවත්වා ‘‘අලොභො අදොසො අමොහො ඉමෙ ධම්මා මග්ගහෙතූ’’ති විසුං සම්මාදිට්ඨිආදිකෙ මග්ගහෙතූ දස්සෙත්වා ‘‘තංසම්පයුත්තො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’ති (ධ. ස. 1039) විසුං මග්ගහෙතුකානං දස්සිතත්තා ‘‘මග්ගහෙතූසු අමොහො’’ති (ධ. ස. 1039) වුත්තාය සම්මාදිට්ඨියා මග්ගහෙතුකතා න දස්සිතා සියා? නො න දස්සිතා. යථා හි තීණි සංයොජනානි දස්සෙත්වා ‘‘තදෙකට්ඨො ලොභො දොසො මොහො, ඉමෙ ධම්මා දස්සනෙන පහාතබ්බහෙතූ’’ති (ධ. ස. 1017) විසුං පහාතබ්බහෙතූ නියමෙත්වා ‘‘තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා’’තිආදිවචනෙන (ධ. ස. 1017) ලොභදොසමොහා ච අඤ්ඤමඤ්ඤසහජෙකට්ඨා අඤ්ඤමඤ්ඤසම්පයුත්තා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධභූතා ච දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකාති දස්සිතා හොන්ති, එවමිධාපි ‘‘අලොභාදයො ඉමෙ ධම්මා මග්ගහෙතූ’’ති නිගමිතාපි අඤ්ඤමඤ්ඤසම්පයුත්තසඞ්ඛාරක්ඛන්ධභාවතො තංසම්පයුත්තසඞ්ඛාරක්ඛන්ධවචනෙන ‘‘මග්ගහෙතුකා’’ති දස්සිතා එවාති සිද්ධං හොති, සම්මාදිට්ඨියාපි අමොහොති වුත්තාය මග්ගහෙතුකභාවදස්සනං. සචෙ පන යො දුතියනයෙ මග්ගො චෙව හෙතු චාති වුත්තො, තතො අඤ්ඤස්සෙව අඤ්ඤෙන අසාධාරණෙන පරියායෙන මග්ගහෙතුභාවං දස්සෙත්වා තංසම්පයොගතො සම්මාදිට්ඨියා මග්ගහෙතුකභාවදස්සනත්ථො තතියනයො සියා. ‘‘අරියමග්ගසමඞ්ගිස්ස අලොභො අදොසො ඉමෙ ධම්මා මග්ගහෙතූ’’තිආදි වත්තබ්බං සියා. යස්මා පන ‘‘මග්ගහෙතූ’’ති ඉමිනා අඤ්ඤෙන සාධාරණෙන පරියායෙන යෙසං මග්ගහෙතුභාවො සම්භවති, තෙ සබ්බෙ ‘‘මග්ගහෙතූ’’ති දස්සෙත්වා තංසම්පයුත්තානං [Pg.166] තෙසං අඤ්ඤෙසඤ්ච මග්ගහෙතුකභාවදස්සනත්ථො තතියනයො, තස්මා තත්ථ ‘‘අමොහො’’තිපි වුත්තං. න හි සො මග්ගහෙතු න හොතීති. ඉමෙ පන තයොපි නයා අත්ථවිසෙසවසෙන නික්ඛිත්තත්තා අත්ථතො නික්ඛෙපා දට්ඨබ්බා. අථ වා සරූපෙන වචනං ධම්මතො නික්ඛෙපො, අත්ථෙන අත්ථතොති එවම්පි යොජනා සම්භවති. තත්ථ දුතියතතියනයා සරූපතො හෙතුහෙතුමන්තුදස්සනවසෙන ධම්මතො නික්ඛෙපො. පඨමනයො තථාඅදස්සනතො අත්ථෙන ච මග්ගඞ්ගතංසම්පයුත්තානං හෙතුහෙතුමන්තුභාවාවගමනතො අත්ථතො නික්ඛෙපොති.

දෙවන ක්‍රමයේදී බැහැර කරන ලද සම්මා දිට්ඨියෙහි සහේතුකභාවය තුන්වන ක්‍රමයේදී දක්වන ලදී. එය දක්වන ලද්දේ කෙසේද? ආර්ය මාර්ගය හා සම්ප්‍රයුක්ත තැනැත්තා හට ‘අලෝභ, අදෝස යන මේ ධර්මයන් මාර්ගහේතූන්ය’ යි වෙන් කොට නොකියා, ‘අලෝභ, අදෝස, අමෝහ යන මේ ධර්මයන් මාර්ගහේතූන්ය’ යි සම්මා දිට්ඨිය ආදී වූ මාර්ගහේතූන් වෙන් කොට පෙන්වා, එම මාර්ගහේතුක ධර්මයන්ගේ (විඤ්ඤාණක්ඛන්ධය ආදිය) වෙන් වෙන් වශයෙන් දැක්වූ බැවින්, ‘මාර්ගහේතූන් අතර අමෝහය වේ’ යැයි වදාළ සම්මා දිට්ඨියෙහි මාර්ගහේතුකභාවය නොදක්වන ලද්දේ වන්නේ නොවේද? නැත, එය නොදක්වන ලද්දේ නොවේ. නිදසුනක් ලෙස, සංයෝජන තුනක් පෙන්වා, ‘එයට ඇතුළත් ලෝභ, දෝස, මෝහ යන මේ ධර්මයන් දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු හේතූන්ය’ යි වෙන් කොට නියම කර, ‘එහිම පවත්නා ක්ලේශයන්ය’ ආදී වචනයෙන් ලෝභ, දෝස, මෝහයන් ද, එකිනෙකට සහජාත වූත් සම්ප්‍රයුක්ත වූත් සංඛාරක්ඛන්ධයන් ද දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු හේතු ඇති ධර්මයන් ලෙස දක්වනු ලැබේ. එලෙසම මෙහි ද ‘අලෝභ ආදී මේ ධර්මයන් මාර්ගහේතූන්ය’ යි නිගමනය කළ ද, එකිනෙකට සම්ප්‍රයුක්ත සංඛාරක්ඛන්ධයන්ගේ ස්වභාවය අනුව, එම සම්ප්‍රයුක්ත සංඛාරක්ඛන්ධයන් හඳුන්වන වචනයෙන් ඒවා ‘මාර්ගහේතුක ධර්මයන්’ ලෙස දක්වන ලද බව සිද්ධ වේ. එබැවින් ‘අමෝහ’ ලෙස දැක්වූ සම්මා දිට්ඨියෙහි මාර්ගහේතුකභාවය පෙන්වීම ද එලෙසම සිද්ධ වේ. ඉදින්, දෙවන ක්‍රමයේදී යම් ධර්මයක් මාර්ගයක් මෙන්ම හේතුවක් ද වේ යැයි වදාරන ලද්දේ ද, එයට වඩා වෙනස් වූ අසාධාරණ පර්යායකින් මාර්ගහේතුභාවය දක්වා, එම සම්ප්‍රයෝගය නිසා සම්මා දිට්ඨියෙහි මාර්ගහේතුකභාවය පෙන්වීම තුන්වන ක්‍රමයේ අරමුණ වන්නේ නම්, එවිට ‘ආර්ය මාර්ගය හා සම්ප්‍රයුක්ත තැනැත්තා හට අලෝභය, අදෝසය යන මේ ධර්මයන් මාර්ගහේතූන්ය’ යනාදී වශයෙන් වදාළ යුතු වන්නේය. එහෙත් ‘මාර්ගහේතූන්’ යන පොදු පර්යායෙන් යම් හේතු තුනක මාර්ගහේතුභාවය පවතී ද, ඒ සියල්ල ‘මාර්ගහේතූන්’ ලෙස දක්වා, ඒවා හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ අනෙක් පස්ස ආදී ධර්මයන්ගේ ද මාර්ගහේතුකභාවය පෙන්වීම තුන්වන ක්‍රමයේ අභිප්‍රායයි. එබැවින් එහි ‘අමෝහය’ යන්න ද වදාරන ලදී. සැබවින්ම එය මාර්ගහේතුවක් නොවන්නේ නොවේ. මෙම ක්‍රම තුනම අර්ථයේ විශේෂත්වය අනුව පිහිටුවා ඇති බැවින් ඒවා ‘අර්ථ නික්ඛේප’ (අර්ථය අනුව වර්ගීකරණය) ලෙස දත යුතුය. එසේත් නැතිනම්, ස්වරූපයෙන් දැක්වීම ‘ධර්ම නික්ඛේප’ වන අතර, අර්ථයෙන් දැක්වීම ‘අර්ථ නික්ඛේප’ වේ යැයි ද යෙදිය හැකිය. එහි දෙවන හා තුන්වන ක්‍රම ස්වරූපයෙන් හේතු සහ හේතුමත් ධර්මයන් පෙන්වීම නිසා ‘ධර්ම නික්ඛේප’ වේ. පළමු ක්‍රමය එසේ ස්වරූපයෙන් නොදක්වා, අර්ථයෙන් මාර්ගාංග සහ ඒවා හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ හේතු-හේතුමත් භාවය අවබෝධ කරවන බැවින් ‘අර්ථ නික්ඛේප’ වේ.

1040. යස්මිං සභාවධම්මෙ නින්නපොණපබ්භාරභාවෙන චිත්තං පවත්තති, සො තස්ස ආරම්මණාධිපති වෙදිතබ්බො. චෙතොපරියඤාණෙන ජානිත්වා පච්චවෙක්ඛමානො තෙන පච්චවෙක්ඛමානොති වුත්තො. එත්ථාපීති එතස්මිම්පි අට්ඨකථාවචනෙ, එත්ථ වා පට්ඨානෙ මග්ගාදීනි ඨපෙත්වා අඤ්ඤෙසං අධිපතිපච්චයභාවස්ස අවචනෙනෙව පටික්ඛෙපපාළියං. අයමෙවත්ථොති අත්තනො මග්ගඵලං ඨපෙත්වාති අත්ථො. වීමංසාධිපතෙය්‍යන්ති පධානෙන අධිපතිනා සහජාතාධිපති නිදස්සිතො, තයිදං නයදස්සනමත්තමෙව හොතීති අඤ්ඤොපි එවංපකාරො සහජාතො මග්ගාධිපති නිදස්සිතො හොති, තස්මා වීරියාධිපතෙය්‍යන්ති ච යොජෙතබ්බං. ඉදම්පි හි අත්ථතො වුත්තමෙවාති.

1040. යම් ස්වභාව ධර්මයක් දෙසට නැඹුරු වූ, නැමුණු, බෑවුම් වූ ස්වභාවයෙන් සිත පවතී ද, එය එම සිතේ ‘ආරම්මණාධිපති’ ප්‍රත්‍යය ලෙස දත යුතුය. චේතෝපරිය ඥානයෙන් දැන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නා ‘ඒ මගින් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නා’ යැයි පවසන ලදී. ‘මෙහි ද’ යනු මෙම අටුවා පාඨයෙහි ද යන්නයි. නැතහොත් පට්ඨානයෙහි මාර්ගාංග ආදිය බැහැර කොට සෙසු ධර්මයන්ගේ අධිපතිප්‍රත්‍යභාවය වදාරා නොමැති බැවින්, ප්‍රතික්ෂේප පාළියෙහි ‘මෙයම අර්ථය වේ’ යැයි වදාරන ලද්දේ තම මාර්ගඵලයන් බැහැර කොට යන අර්ථයයි. ‘වීමංසාධිපතෙය්‍යං’ යන වචනයෙන් ප්‍රධාන අධිපතිභාවය මගින් සහජාතාධිපතිභාවය පෙන්වන ලදී. මෙය එක් ක්‍රමයක් පෙන්වීමක් පමණක් වන බැවින්, මෙවැනිම වූ අනෙක් සහජාත මාර්ගාධිපති වීර්යය ආදිය ද පෙන්වන ලද බව දත යුතුය. එබැවින් පාළියෙහි ‘වීරියාධිපතෙය්‍යං’ යන්න ද යෙදිය යුතුය. මෙය ද අර්ථ වශයෙන් වදාරන ලද බැවිනි.

1041. අත්තනො සභාවො අත්තභාවො. ලද්ධොකාසස්ස කම්මස්ස විපාකො කප්පසහස්සාතික්කමෙ උප්පජ්ජති අනෙකකප්පසහස්සායුකානං සත්තානං, කප්පසහස්සාතික්කමෙපි වා ලද්ධොකාසං යං භවිස්සති, තදපි ලද්ධොකාසමෙවාති අත්තනො විපාකං සන්ධාය වුච්චති. නත්ථි නාම න හොතීති අනුප්පන්නො නාම න හොතීති අධිප්පායො. උප්පාදීසු අන්තොගධත්තා ‘‘උප්පාදිනො ධම්මා’’ති එතෙන වචනෙන වුච්චතීති කත්වා ආහ ‘‘උප්පාදිනො ධම්මා නාම ජාතො’’ති. අරූපසඞ්ඛාතො අත්තාති අරූපභවඞ්ගං ආහ. තත්ථ ආකාසානඤ්චායතනසඤ්ඤාදිමයො අත්තාති හි අත්ථතො වොහාරො පවත්තොති.

1041. තමාගේ ස්වභාවය ‘අත්තභාවය’ නම් වේ. විපාක දීමට අවස්ථාව ලැබුණු කර්මයක විපාකය, කල්ප දහස් ගණනක් ආයුෂ ඇති සත්ත්වයන්ට කල්ප දහසක් ඉක්ම ගිය පසු උපදී. නැතහොත් කල්ප දහසකට පසු යම් විපාකයක් ලැබීමට ඇත්ද, එයද අවස්ථාව ලත් කර්මයක්ම වේ. මෙසේ වදාරනු ලබන්නේ කර්මයේ විපාකය අරභයාය. ‘නැතැයි යන්නක් නැත’ යනු නූපන් දෙයක් ලෙස නොසැලකේ යන්න අටුවාචාර්යයන්ගේ අදහසයි. උත්පාද ආදී අවස්ථාවන්ට ඇතුළත් වන බැවින් ‘උප්පාදිනෝ ධම්මා’ යන වචනයෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. එබැවින් ‘උප්පාදිනෝ ධම්මා යනු උපන් ධර්මයන්ය’ යි පවසන ලදී. ‘අරූප සංඛ්‍යාත ආත්මය’ යන්නෙන් අරූප භවාංගය අදහස් කෙරේ. එහිදී ආකාසානඤ්චායතන සංඥා ආදියෙන් යුක්ත වූවක් ‘ආත්මය’ ලෙස අර්ථ වශයෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලබන බව දත යුතුය.

යදි පන ආයූ…පෙ… සබ්බං විපාකං දදෙය්‍ය, අලද්ධොකාසඤ්ච විපාකං දෙතීති කත්වා විපක්කවිපාකඤ්ච දදෙය්‍ය, තතො එකස්සෙව කම්මස්ස සබ්බවිපාකෙන භවිතබ්බන්ති අඤ්ඤස්ස කම්මස්ස ඔකාසො න භවෙය්‍ය නිරත්ථකත්තා[Pg.167], උප්පත්තියායෙව ඔකාසො න භවෙය්‍ය, උප්පන්නස්ස වා ඵලදානෙ. අථ වා අලද්ධොකාසස්ස විපාකදානෙ පච්චයන්තරරහිතස්සපි විපාකදානං ආපන්නන්ති අවිජ්ජාතණ්හාදිපච්චයන්තරඛෙපකස්ස අඤ්ඤස්ස අපචයගාමිකම්මස්ස කම්මක්ඛයකරස්ස ඔකාසො න භවෙය්‍ය. භාවිතෙපි මග්ගෙ අවිජ්ජාදිපච්චයන්තරරහිතස්ස ච කම්මස්ස විපච්චනතො සමත්ථතා න සියාති අත්ථො. සබ්බදා වා විපාකප්පවත්තියා එව භවිතබ්බත්තා විපාකතො අඤ්ඤස්ස පවත්තිඔකාසො න භවෙය්‍ය. තං පනාති ආයූහිතං කම්මං. ඉදං පන ධුවවිපාකස්ස විපාකෙන අධුවවිපාකස්සපි ලද්ධොකාසස්ස විපාකං උප්පාදීති දස්සෙතුං ආරද්ධන්ති දට්ඨබ්බං. අට්ඨ සමාපත්තියො ච බලවවිරහෙ අග්ගමග්ගභාවනාවිරහෙ ච අප්පහීනසභාවතො ධුවං විපච්චන්තීති ධුවවිපාකාති වුත්තා. ආයූහිතකම්මෙ වුච්චමානෙ අනුප්පන්නං කස්මා වුත්තන්ති? යං ආයූහිතං භවිස්සති, තත්ථාපි ආයූහිත-සද්දප්පවත්තිසබ්භාවා.

ඉදින් රැස් කරන ලද (ආයූහිත) සියලු කුසලාකුසල කර්මයන් විපාක දෙන්නේ නම්, අවස්ථාවක් නොලැබූ කර්මයද විපාක දෙයි යන කරුණ නිසා, විපාක දී අවසන් වූ කර්මයද නැවත විපාක දිය යුතුය. එවිට එක් කර්මයකින්ම සියලු විපාක ලැබිය යුතු බැවින් වෙනත් කර්මයකට විපාක දීමට අවස්ථාවක් නැති වන්නේය. මන්දයත් එය නිෂ්ඵල වන බැවිනි. උපතක් ලැබීමේද අවස්ථාවක් නැති වන්නේය. නැතහොත් විපාක දුන් කර්මයට නැවත ඵල ලබා දීමෙහිලා (අවස්ථාවක් නැත). තවද අවස්ථාවක් නොලැබූ කර්මයකට විපාක දීමේදී, අවිද්‍යා තණ්හාදී වෙනත් ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොර වූ කර්මයටද විපාක දීමේ ප්‍රසංගය පැමිණෙයි. එසේ වුවහොත් අවිද්‍යා තණ්හාදී ප්‍රත්‍යයන් ක්ෂය කරන, කර්ම ක්ෂය කරන, අපචයගාමී වූ අන්‍ය මාර්ග කර්මයට අවස්ථාවක් නැති වන්නේය. මාර්ගය වැඩූවත්, අවිද්‍යාදී ප්‍රත්‍යයන් රහිත කර්මය විපාක දෙන බැවින් මාර්ගයේ කර්ම ක්ෂය කිරීමේ සමර්ථභාවය නැති වන්නේය යනු අර්ථයයි. එසේම සැමවිටම විපාක පැවැත්මම සිදුවිය යුතු බැවින් විපාකයට වඩා අන්‍ය වූ කුසල, අකුසල, ක්‍රියා සිත්වල පැවැත්මට අවස්ථාවක් නොලැබෙන්නේය. ‘තං පන’ යනු රැස් කරන ලද (ආයූහිත) කර්මයයි. මෙය නියත විපාක ඇති කර්මයේ විපාකයෙන් අනිියත විපාක ඇති, අවස්ථාව ලත් කර්මයේ විපාකය උපදවයි යන බව දැක්වීමට ආරම්භ කරන ලද්දක් ලෙස දත යුතුය. අෂ්ට සමාපත්තීන් වනාහි බලවත් කර්මයක් නොමැති විට හෝ අර්හත් මාර්ග භාවනාවක් නොමැති විට ප්‍රහීණ නොවන ස්වභාවය නිසා ඒකාන්තයෙන් විපාක දෙන බැවින් ‘ධුවවිපාක’ (නියත විපාක) යයි කියනු ලැබේ. ආයූහිත කර්මය ගැන පවසන විට ‘අනුප්පන්න’ (නුපන්) කර්මය පවසන්නේ ඇයිද යත්? යම් කර්මයක් රැස් කරනු ලබන්නේද, එහිදීද ‘ආයූහිත’ යන වචනය යෙදීම උචිත වන බැවිනි.

1050. උපාදින්නාති එත්ථ න උපෙතෙන ආදින්නාති අයමත්ථො, උපසද්දො පන උපසග්ගමත්තමෙව, තස්මා උපාදානාරම්මණා උපාදානෙහි, අඤ්ඤෙ ච අනභිනිවෙසෙන ‘‘අහං මග්ගං භාවයිං, මම මග්ගො උප්පන්නො’’තිආදිකෙන ගහණෙන ආදින්නා ඉච්චෙව උපාදින්නා. උපාදින්න-සද්දෙන වා අමග්ගඵලධම්මායෙව වුත්තා, ඉතරෙහි මග්ගඵලධම්මා චාති වෙදිතබ්බං.

1050. ‘උපාදින්න’ යන මෙහි කෙලෙස් සහිතව ගන්නා ලද යන අර්ථය නොවේ. ‘උප’ යන්න උපසර්ගයක් පමණි. එබැවින් උපාදානයන්ට අරමුණු වූ ලෞකික ධර්මයන් උපාදානයන් විසින් ගන්නා ලද්දේය යන අර්ථයෙන්ද, අන්‍ය වූ මාර්ග ඵල ධර්මයන් අභිනිවේශයකින් තොරව ‘මම මාර්ගය වැඩුවෙමි, මාගේ මාර්ගය උපන්නේය’ යනාදී ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙන් ගන්නා ලද බැවින් ‘උපාදින්න’ නම් වේ. නැතහොත් ‘උපාදින්න’ ශබ්දයෙන් මාර්ග ඵල නොවන ධර්මයන්ම කියන ලද බවත්, සෙසු ශබ්දයන්ගෙන් මාර්ග ඵල ධර්මයන්ද කියන ලද බවත් දත යුතුය.

තිකනික්ඛෙපකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තික නික්ඛේප කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

දුකනික්ඛෙපකථාවණ්ණනා

දුක නික්ඛේප කථා වර්ණනාව.

1062. මෙත්තායනවසෙනාති මෙත්තාඵරණවසෙන. ‘‘මෙත්තයනවසෙනා’’ති වත්තබ්බෙ දීඝං කත්වා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. මෙත්තා, මෙදනං වා මෙත්තායනං, තඤ්ච සිනෙහවසෙන. අනුදයතීති අනුදාති වත්තබ්බෙ ‘‘අනුද්දා’’ති ද-කාරාගමනං කත්වා වුත්තං. අනුද්දායනාකාරොති අනුරක්ඛණාකාරො. රක්ඛණඤ්හි දායනා. අනුද්දායිතස්සාති අනුද්දාය අයිතස්ස. ‘‘ජාතිපි දුක්ඛා’’තිආදිං සුණන්තස්ස සවනෙ, අනිච්චාදිතො සම්මසන්තස්ස සම්මසනෙ, මග්ගෙනෙත්ථ සම්මොහං විද්ධංසෙන්තස්ස පටිවෙධෙ, පටිවිජ්ඣිත්වා පච්චවෙක්ඛන්තස්ස පච්චවෙක්ඛණෙති චතූසු කාලෙසු දුක්ඛෙ ඤාණං වත්තති.

1062. ‘මෙත්තායනවසෙන’ යනු මෛත්‍රිය පැතිරවීමේ වසයෙනි. ‘මෙත්තයනවසෙන’ යයි කිය යුතු තැන දීර්ඝ කොට ‘මෙත්තායන’ යයි කියන ලද බව දත යුතුය. මෛත්‍රියෙහි ඇති ස්නේහය ‘මෙත්තායන’ නම් වේ. එය ස්නේහය පදනම් කරගත් පැවැත්මකි. ‘අනුදයති’ (අනුකම්පා කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘අනුදා’ යයි කිය යුතු තැන ‘ද’ කාරය ආගමනය වී ‘අනුද්දා’ යයි කියන ලදී. ‘අනුද්දායනාකාර’ යනු ආරක්ෂා කිරීමේ ස්වභාවයයි. මන්දයත් ආරක්ෂා කිරීමම ‘දයනා’ වන බැවිනි. ‘අනුද්දායිතස්ස’ යනු අනුකම්පාවෙන් යුත් සිත ඇති තැනැත්තාගේ යන්නයි. ‘ජාතියත් දුකකි’ යනාදිය අසන තැනැත්තාගේ ශ්‍රවණයෙහිදී හෝ අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නාගේ විදර්ශනා මෙනෙහි කිරීමේදී හෝ මාර්ගයෙන් මෙහි දුක්ඛ සත්‍යයෙහි මෝහය නසන්නාගේ අවබෝධයෙහිදී හෝ අවබෝධ කොට ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂණයෙහිදී හෝ යන මේ සතර අවස්ථාවන්හි දුක්ඛ සත්‍යය පිළිබඳ ඥානය පවතියි.

1065. චිත්තස්ස [Pg.168] සංරඤ්ජනං චිත්තස්ස සාරාගො. ගිජ්ඣන්තීති අභිකඞ්ඛන්ති. සඤ්ජංන්තීති බන්ධන්ති. ලග්ගනට්ඨෙනාති සංවරණට්ඨෙන, ඔලම්බනට්ඨෙන වා. තස්ස තස්සෙව භවස්සාති කාමභවාදිසඞ්ඛාතස්ස විපාකකටත්තාරූපස්ස අභිනිබ්බත්තිඅත්ථං පටිසන්ධියා පච්චයභාවවසෙන පරිකඩ්ඪති. චිත්තමස්ස භවන්තරෙ විධාවති නිබ්බත්තති. තණ්හාවිප්ඵන්දිතනිවෙසො අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතාදිභාවෙන තණ්හාපවත්තියෙව.

1065. සිතෙහි දැඩි ඇලීම සිතෙහි සරාගයයි. ‘ගිජ්ඣන්ති’ යනු දැඩි ලෙස කැමති වෙති. ‘සඤ්ජන්ති’ යනු බැඳෙති. ‘ලග්ගනට්ඨේන’ යනු ඇලෙන අර්ථයෙන් හෝ එල්ලෙන අර්ථයෙනි. ‘තස්ස තස්සේව භවස්ස’ යනු කාම භව ආදී වශයෙන් කියන ලද විපාක නාමස්කන්ධ හා කටත්තා රූපයන්ගේ ඉපදීම පිණිස ප්‍රතිසන්ධියට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් ඇද ගනියි. ඔහුගේ සිත අන්‍ය භවයෙහි දිව යයි, උපදියි. ‘තණ්හාවිප්ඵන්දිතනිවේස’ යනු එකසිය අටක් වූ තණ්හා විචරිත ආදී වශයෙන් පවතින තණ්හාවේම පැවැත්මයි.

සරිතානීති රාගවසෙන අල්ලානි. තංසම්පයුත්තපීතිවසෙන සිනිද්ධානි සිනෙහිතානි. විසතාති විත්ථතා. රූපාදීසු තෙභූමකධම්මෙසු බ්‍යාපනවසෙන විසටා. පුරිමවචනමෙව ත-කාරස්ස ට-කාරං කත්වා වුත්තං. විසාලාති විපුලා. විසක්කතීති පරිසප්පති, සහති වා. රත්තො හි රාගවත්ථුනා පාදෙන තාලියමානොපි සහතීති. ඔසක්කනං, විප්ඵන්දනං වා විසක්කනන්ති වදන්ති. අනිච්චාදිං නිච්චාදිතො ගණ්හන්තී විසංවාදිකා හොති. විසංහරතීති තථා තථා කාමෙසු ආනිසංසං පස්සන්තී විවිධෙහාකාරෙහි නෙක්ඛම්මාභිමුඛප්පවත්තිතො චිත්තං සංහරති සඞ්ඛිපති. විසං වා දුක්ඛං, තං හරති වහතීති අත්ථො. දුක්ඛනිබ්බත්තකස්ස කම්මස්ස හෙතුභාවතො විසමූලා, විසං වා දුක්ඛවෙදනාමූලං එතිස්සාති විසමූලා. දුක්ඛසමුදයත්තා විසං ඵලං එතිස්සාති විසඵලා. තණ්හාය රූපාදිකස්ස දුක්ඛස්සෙව පරිභොගො හොති, න අමතස්සාති සා ‘‘විසපරිභොගා’’ති වුත්තා. සබ්බත්ථ නිරුත්තිවසෙන පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. යො පනෙත්ථ පධානො අත්ථො, තං දස්සෙතුං පුන ‘‘විසතා වා පනා’’තිආදි වුත්තං. ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවන්ති මනුස්සභාවදෙවාදිභාවභූතං.

‘සරිතානි’ යනු රාගය නිසා තෙත් වූවක් යන්නයි. ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රීතිය නිසා ස්නිග්ධ වූ, ඇලෙන සුලු වූ සෝමනස්සයන්ට මෙය යෙදේ. ‘විසතා’ යනු පැතිරුණු යන්නයි. රූප ආදී තේභූමක ධර්මයන් කෙරෙහි පැතිරෙන ස්වභාවයෙන් යුක්තය. පෙර කී ‘විසතා’ යන්නෙහිම ‘ත’ කාරයට ‘ට’ කාරය යොදා ‘විසටා’ යයිද කියන ලදී. ‘විසාලා’ යනු මහත් වූ යන්නයි. ‘විසක්කති’ යනු අරමුණු කරා හැසිරෙයි, නැතහොත් ඉවසයි. රාගයෙන් ඇලුනු තැනැත්තා රාග වස්තුව විසින් පයින් ගැසුවද එය ඉවසයි. පසුබෑම හෝ සැලීම ‘විසක්කන’ යයිද පවසති. අනිත්‍ය ආදිය නිත්‍ය ආදී වශයෙන් ගන්නා බැවින් එය මුලා කරවන්නකි (විසංවාදිකා). ‘විසංහරති’ යනු ඒ ඒ අයුරින් කාමයන්හි ආනිසංස දකිමින් නෙක්ඛම්මයට අභිමුඛව පවතින සිත නෙක්ඛම්මයෙන් ඉවතට හරවයි. නැතහොත් ‘විස’ යනු දුකයි, ඒ දුක දරන බැවින් ‘විසංහරති’ නම් වේ. දුක උපදවන කර්මයට හේතු වන බැවින් ‘විසමූලා’ නම් වේ. නැතහොත් මේ තණ්හාවට දුක් වේදනාව නමැති මුලක් ඇති බැවින් ‘විසමූලා’ නම් වේ. දුකට හේතු වන බැවින් මීට දුක නමැති ඵලයක් ඇත, එබැවින් ‘විසප්ඵලා’ නම් වේ. තණ්හාව නිසා රූප ආදී වූ දුකම අනුභව කරයි, අමෘත නිබ්බානය අනුභව නොකරයි, එබැවින් එය ‘විසපරිභෝගා’ යයි කියනු ලැබේ. සෑම තැනකදීම නිරුක්ති ක්‍රමයට පද සිද්ධිය දත යුතුය. මෙහිලා යම් අර්ථයක් ප්‍රධාන වේද, එය දැක්වීමට නැවත ‘විසතා වා පනා’ යනාදිය කියන ලදී. ‘ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං’ යනු මනුෂ්‍ය භවය, දේව භවය ආදී වූ තත්ත්වයයි.

පණිධානකවසෙනාති චිත්තස්ස රූපාදීසු ඨපනකවසෙන. අඤ්ඤොපි බන්ධු තණ්හාය එව හොති, සො පන අබන්ධුපි හොති. තණ්හා පන නිච්චසන්නිස්සිතාති ‘‘පාටියෙක්කො බන්ධූ’’ති වුත්තා. අසනතොති බ්‍යාපනතො භුඤ්ජනතො ච. තදුභයං දස්සෙති ‘‘අජ්ඣොත්ථරණතො’’තිආදිනා. ආසීසනවසෙනාති ඉච්ඡනවසෙන. අඤ්ඤෙනාකාරෙනාති ජප්පනාජප්පිතත්තානං ජප්පාය අනඤ්ඤත්තදස්සනාකාරෙන. චිත්තං පරියුට්ඨාතීති චිත්තං මූසති. මාරපාසොති මාරෙන ගහිතතාය රාගො මාරපාසො.

‘පණිධානකවසෙන’ යනු සිත රූප ආදියෙහි පිහිටුවීමේ වසයෙනි. තණ්හාව නිසා අන්‍ය වූ ඥාතිහුද වෙති, එහෙත් ඔවුහු අඥාතිහුද විය හැක්කෝය. තණ්හාව වනාහි සැමවිටම ඇසුරු කළ ඥාතියෙකු බැවින් ‘ප්‍රතිශක්ත ඥාතියා’ යයි කියන ලදී. ‘අසනතෝ’ යනු පැතිරීම හා අනුභව කිරීම යන අර්ථයෙනි. ‘අජ්ඣොත්ථරණතෝ’ යනාදියෙන් ඒ අර්ථ දෙකම දක්වයි. ‘ආසීසනවසෙන’ යනු කැමැත්තෙහි වසයෙනි. අන්‍ය ආකාරයකින් යනු ජප්පනා ස්වභාවයෙන් තොරව වෙනස් නොවන ස්වභාවය දැක්වීමේ ආකාරයෙනි. ‘චිත්තං පරියුට්ඨාති’ යනු සිත කොල්ලකයි. ‘මාරපාසෝ’ යනු මාරයා විසින් ගන්නා ලද බැවින් රාගය මාර පාශය නම් වේ.

1066. සඞ්ඛාරෙසු උප්පන්නො කම්මපථභෙදං න කරොතීති එතෙන සත්තෙසු උප්පන්නො අට්ඨානකොපො කරොතීති විඤ්ඤායති. ‘‘අත්ථං මෙ නාචරි[Pg.169], න චරති, න චරිස්සති, පියස්ස මෙ මනාපස්ස අත්ථං නාචරි, න චරති, න චරිස්සති, අප්පියස්ස මෙ අමනාපස්ස අනත්ථං නාචරි, න චරති, න චරිස්සතී’’ති උප්පජ්ජමානොපි හි කොපො අවත්ථුස්මිං උප්පන්නත්තා අට්ඨානකොපො එව භවිතුං යුත්තො. ආඝාතෙන්තොති හනන්තො. පුනරුත්තිදොසො පටිසෙධිතොති දොස-පදස්ස පටිවිරොධ-පදස්ස ච ද්වික්ඛත්තුං ආගතත්තා වුත්තං. පටිඝස්ස වා විසෙසනත්ථං පුබ්බෙ ‘‘පටිවිරොධො’’ති, පදොසාදිවිසෙසනත්ථං ‘‘දොසො’’ති ච වුත්තං, දුස්සනාදිවිසෙසනත්ථං පච්ඡා ‘‘දොසො’’ති, විරොධවිසෙසනත්ථඤ්ච ‘‘පටිවිරොධො’’ති වුත්තන්ති නත්ථි පුනරුත්තිදොසො.

1066. සංස්කාරයන් කෙරෙහි උපන් කෝපය කර්මපථ භේදයක් නොකරයි යන මෙයින්, සත්ත්වයන් කෙරෙහි උපන් අස්ථාන කෝපය කර්මපථ භේදය කරයි යන බව හැඟවේ. ‘මොහු මට අතීතයේදී යහපතක් නොකළේය, දැනුදු නොකරයි, මතුද නොකරයි. මාගේ ප්‍රියමනාප තැනැත්තාට අයහපතක් කළේය...’ යනාදී වශයෙන් උපදින කෝපය, කෝපයට කරුණු නොවන තැනක උපන් බැවින් එය ‘අස්ථාන කෝපය’ ලෙස හැඳින්වීම උචිතය. ‘ආඝාතෙන්තෝ’ යනු හිංසා කරමින් යන්නයි. ‘දෝස’ පදය හා ‘පටිවිරෝධ’ පදය දෙවරක් පැමිණි බැවින් පුනරුක්ති දෝෂය වළක්වනු පිණිස මෙසේ පවසන ලදී. නැතහොත් පටිඝය විශේෂ කිරීම සඳහා මුලින් ‘පටිවිරෝධෝ’ යයිද, ප්‍රදෝෂාදීන් විශේෂ කිරීම සඳහා ‘දෝසෝ’ යයිද කියන ලදී. පසුව දුෂණය වීම් ආදිය විශේෂ කිරීම සඳහා ‘දෝසෝ’ යයිද, විරෝධය විශේෂ කිරීම සඳහා ‘පටිවිරෝධෝ’ යයිද කියන ලද බැවින් මෙහි පුනරුක්ති දෝෂයක් නැත.

1091. අනිද්ධාරිතපරිච්ඡෙදෙ ධම්මානං අත්ථිතාමත්තදීපකෙ මාතිකුද්දෙසෙ අපරිච්ඡෙදෙන බහුවචනෙන උද්දෙසො කතොති බහුවචනෙනෙව පුච්ඡති – ‘‘කතමෙ ධම්මා අප්පච්චයා’’ති. සභාවසඞ්ඛාපරිච්ඡෙදාදිවසෙන හි ධම්මෙ අජානන්තස්ස වසෙන උද්දෙසො පුච්ඡා ච කරීයතීති. තස්මා පරිච්ඡෙදං අකත්වා උද්දිට්ඨා පුච්ඡිතා ච. ඉමෙති අසඞ්ඛතධාතුතො උද්ධං නත්ථීති දීපනත්ථං එකම්පි තං නිද්දිසිත්වා බහුවචනෙනෙව නිගමනං කතං නිද්දෙසතො පුබ්බෙ බොධනෙය්‍යස්ස අජානනකාලං උපාදාය.

1091. නිශ්චිත සීමාවක් වෙන්කර නොදක්වා, පරමාර්ථ ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පමණක් දක්වන මාතිකා උද්දේශයෙහි, සීමාවන් පැනවීමකින් තොරව බහු වචනයෙන් උද්දේශය (හැඳින්වීම) කරන ලද බැවින් “කතමේ ධම්මා අප්පච්චයා” (ප්‍රත්‍ය රහිත ධර්ම කවරේද) යනුවෙන් බහු වචනයෙන්ම විමසනු ලැබේ. සැබවින්ම, ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය හෝ ප්‍රමාණය පිළිබඳ සීමා නොදන්නා ශ්‍රවණය කරන්නාගේ අභිප්‍රාය පරිදි උද්දේශය හා පුච්ඡාව කරනු ලැබේ. එබැවින් සීමා පැනවීමක් නොකර පෙන්වා දෙන ලදී, විමසන ලදී. අසංඛත ධාතුවට වඩා ඉහළ ධර්මයක් නැති බව දැක්වීම සඳහා, නිරෝධය වන ඒ අසංඛත ධර්මය එක් දෙයක් වුවද එය පෙන්වා දී, පසුව “ඉමේ ධම්මා” යනාදී බහු වචනයෙන්ම නිගමනය කරන ලද්දේය. මෙය නිද්දේසයට (විස්තරයට) පෙර, ධර්මය අවබෝධ කළ යුතු තැනැත්තා තවමත් කරුණු නොදන්නා කාලය සලකා කරන ලද්දකි.

1101. කිං පන නත්ථි, කිං තෙන න වුත්තාති යොජනා කාතබ්බා. ඉදමෙව මනොවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති නියමාභාවො වවත්ථානාභාවො. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව චක්ඛාදිවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති පාළියං වුත්තන්ති මනොවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤෙය්‍යෙනපි මනොවිඤ්ඤෙය්‍යෙන භවිතබ්බන්ති කත්වා අට්ඨකථාය ‘‘කිං පන මනොවිඤ්ඤාණෙනා’’තිආදි වුත්තං. කෙහිචි විඤ්ඤෙය්‍යා කෙහිචි අවිඤ්ඤෙය්‍යාති ඉදං කාමාවචරං මනොවිඤ්ඤාණං ආරම්මණාදිවසෙන භින්දිත්වා යොජෙතබ්බං. රූපාවචරාදිආරම්මණෙන හි කාමාවචරමනොවිඤ්ඤාණෙන රූපරාගාදිසම්පයුත්තෙන ච කාමාවචරධම්මා න විඤ්ඤෙය්‍යා, ඉතරෙන ච විඤ්ඤෙය්‍යා. එවං කාමාවචරානමෙව ආරම්මණානං කෙසඤ්චි සද්දාදීනං රූපාරම්මණාදීහි අවිඤ්ඤෙය්‍යතා විඤ්ඤෙය්‍යතා ච යොජෙතබ්බා, තථා ද්වාරභෙදවසෙන. අථ වා සොමනස්සසහගතසන්තීරණං ඉට්ඨාරම්මණමෙවාති ඉතරං තෙන න විඤ්ඤෙය්‍යං. එවං උපෙක්ඛාසහගතෙ කුසලවිපාකෙ අකුසලවිපාකෙ චාති සබ්බත්ථ යථායොගං යොජෙතබ්බං. රූපාවචරාදයො කාමාවචරවිපාකාදීහි අවිඤ්ඤෙය්‍යා, කෙචිදෙව විඤ්ඤෙය්‍යා [Pg.170] අරූපාවචරෙහීති යොජෙතබ්බං අනුවත්තමානත්තා. නිබ්බානෙන අවිඤ්ඤෙය්‍යත්තාති ‘‘කෙහිචි අවිඤ්ඤෙය්‍යා’’ති ඉමස්ස පදස්ස අත්ථසම්භවමත්තං සන්ධාය වුත්තං, න නිබ්බානස්ස අනුවත්තමානමනොවිඤ්ඤාණභාවතො.

1101. “ඇයි නැත්තේ? ඒ හේතුවෙන් නොවදාළේ ද?” යනුවෙන් මෙහි පද සම්බන්ධය දත යුතුය. “මෙයම මනෝවිඤ්ඤාණයෙන් දත යුතුය” යනුවෙන් නියමයක් හෝ ව්‍යවස්ථාපනයක් නැත. චක්ඛු විඤ්ඤාණාදියෙන් දත යුතු රූපාදිය පමණක් “චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍ය” (ඇසෙන් දත යුතු) ආදී වශයෙන් පාලියෙහි වදාළ බැවින්, මනෝ විඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු ධර්මය ද “මනොවිඤ්ඤෙය්‍ය” විය යුතු යැයි සලකා අටුවාවෙහි “මනෝ විඤ්ඤාණයෙන් කිමෙක් ද” යනාදිය වදාරන ලදී. සමහරක් මනෝවිඤ්ඤාණයන්ට විෂය වන අතර සමහරකට විෂය නොවේ යන මෙකී කරුණ, කාමාවචර මනෝවිඤ්ඤාණය අරමුණු ආදී වශයෙන් බෙදා දක්වා යොදාගත යුතුය. රූපාවචර ආදී අරමුණු සහිත වූ ද, රූප රාගාදියෙන් යුක්ත වූ ද කාමාවචර මනෝවිඤ්ඤාණයට කාමාවචර ධර්මයන් අරමුණු නොවේ; එයින් අන්‍ය වූ මනෝවිඤ්ඤාණයන්ට අරමුණු වේ. එමෙන්ම කාමාවචර අරමුණු අතරින් ඇතැම් ශබ්දාදිය රූපාරම්මණාදිය ගන්නා මනෝවිඤ්ඤාණයට විෂය නොවන බවත්, ඇතැම් විට විෂය වන බවත් ද්වාර භේදය අනුව යොදාගත යුතුය. එසේම සෝමනස්ස සහගත සන්තීරණය ඉෂ්ට අරමුණුම ගන්නා බැවින්, එයට අනෙක් (අනිෂ්ට හෝ මධ්‍යස්ථ) අරමුණු විෂය නොවේ. උපේක්ෂා සහගත කුසල විපාක හා අකුසල විපාක සන්තීරණයන්හි ද එසේමය. රූපාවචර ආදී ධර්මයන් කාමාවචර විපාක සිත්වලට අරමුණු නොවන අතර, අරූපාවචර ධර්මයන් සමහර අරූපාවචර සිත්වලටම විෂය වන බව අනුගමනය කළ යුතුය. නිර්වාණය මනෝවිඤ්ඤාණයට විෂය නොවේ යැයි පැවසීම “ඇතැම් සිත්වලට විෂය නොවේ” යන පදයේ අර්ථය දැක්වීම සඳහා කරන ලද්දකි; එය නිර්වාණය අරමුණු කරගන්නා මනෝවිඤ්ඤාණයක් නොමැති බැවින් කරන ලද්දක් නොවේ.

1102. පඤ්චකාමගුණිකරාගොති උක්කට්ඨවසෙන වුත්තං. භවාසවං ඨපෙත්වා සබ්බො ලොභො කාමාසවොති යුත්තං සියා. සස්සතදිට්ඨිසහගතො රාගො භවදිට්ඨිසම්පයුත්තත්තා ‘‘භවාසවො’’ති අට්ඨකථායං වුත්තො. භවාසවො පන ‘‘දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තෙසු එව උප්පජ්ජතී’’ති පාළියං වුත්තො. සොපි රාගො කාමාසවො භවිතුං යුත්තො. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකදුක්ඛානං කාරණභූතා කාමාසවාදයොපි ද්විධා වුත්තා.

1102. “පංචකාමගුණික රාගය” යැයි වදාළේ උත්කෘෂ්ට ක්‍රමයෙනි. භවාසවය හැර අන් සියලු ලෝභය කාමාසවය යැයි පැවසීම සුදුසුය. ශශ්වත දෘෂ්ටිය හා එක්වූ රාගය භව දෘෂ්ටිය හා සම්ප්‍රයුක්ත බැවින් එය “භවාසවය” යැයි අටුවාවෙහි දක්වන ලදී. එහෙත් භවාසවය දෘෂ්ටිගත විප්‍රයුක්ත සිත්හිම උපදින බව නිද්දේස පාලියෙහි වදාළ බැවින්, ඒ ශශ්වත දෘෂ්ටිය හා එක්වූ රාගය ද කාමාසවයට ඇතුළත් විය හැකිය. මෙලොව හා පරලොව දුකට හේතු වන කාමාසව ආදී ධර්මයන් ද දෙවැදෑරුම් ලෙස වදාරන ලදී.

1103. කාමාසවනිද්දෙසෙ ච කාමෙසූති කාමරාගදිට්ඨිරාගාදිආරම්මණභූතෙසු තෙභූමකෙසු වත්ථුකාමෙසූති අත්ථො සම්භවති. තත්ථ හි උප්පජ්ජමානා සා තණ්හා සබ්බාපි න කාමච්ඡන්දාදිනාමං න ලභතීති. කත්තුකම්‍යතාඡන්දො අකුසලෙපි උප්පජ්ජති, න පන ධම්මච්ඡන්දො.

1103. කාමාසව නිද්දේසයෙහි “කාමේසු” යන්නෙන් කාමරාග, දෘෂ්ටිරාග ආදියට අරමුණු වන තෛභූමක (කාම, රූප, අරූප යන භූමි තුනටම අයත්) වස්තු කාමයන් කෙරෙහි යන්න අර්ථවත් වේ. එහි උපදින ඒ සියලු තණ්හාවන් කාමච්ඡන්දය යනාදී නම් නොලබන්නේ නොවේ. යමක් කිරීමේ කැමැත්ත වන කර්තෘකම්‍යතා ඡන්දය අකුසලයෙහි ද උපදී; නමුත් ධර්මච්ඡන්දය (කුසල ඡන්දය) අකුසල සිත්හි නූපදී.

1105. අඤ්ඤං ජීවන්ති ගහණං යදිපි උපාදානක්ඛන්ධෙස්වෙව පවත්තති, රූපෙ…පෙ… විඤ්ඤාණෙ වා පන න පතිට්ඨාති. තතො අඤ්ඤං කත්වා ජීවං ගණ්හාතීති සස්සතදිට්ඨි හොතීති. බ්‍රහ්මාදිං එකච්චං අත්තානං ‘‘හොතී’’ති නිච්චතො අඤ්ඤඤ්ච ‘‘න හොතී’’ති අනිච්චතො ගණ්හන්තස්ස ‘‘හොති ච න ච හොතී’’ති එකච්චසස්සතදිට්ඨි. ‘‘හොතී’’ති ච පුට්ඨෙ ‘‘නෙවා’’ති, ‘‘න හොතී’’ති ච පුට්ඨෙ ‘‘න’’ඉති සබ්බත්ථ පටික්ඛිපන්තස්ස අමරාවික්ඛෙපදිට්ඨි, අමරා අනුපච්ඡෙදා, අමරමච්ඡසදිසී වා වික්ඛෙපදිට්ඨීති අත්ථො.

1105. “ජීවය ශරීරයෙන් අන්‍යය” යන ගැනීම උපාදානස්කන්ධයන් කෙරෙහිම පැවතියත්, එය රූපයෙහි හෝ වේදනාදී විඤ්ඤාණයන්හි පිහිටා නැත. උපාදානස්කන්ධයන්ගෙන් පරිබාහිරව වෙනම ජීවයක් (ආත්මයක්) ඇතැයි ගැනීම නිසා ශශ්වත දෘෂ්ටිය ඇති වේ. බ්‍රහ්මාදී යම් ආත්මයක් මරණින් පසු පවතින බව නිත්‍ය වශයෙන් ද, තවත් ආත්මයක් මරණින් පසු නොපවතින බව අනිත්‍ය වශයෙන් ද ගන්නා තැනැත්තාට “පවතියි, නොපවතියි” යන ඒකච්චසස්සත දෘෂ්ටිය (අර්ධ ශශ්වත දෘෂ්ටිය) ඇති වේ. “පවතියි ද?” කියා විමසූ විට “එසේ නොවේ” කියා ද, “නොපවතියි ද?” කියා විමසූ විට “නැත” කියා ද සෑම ප්‍රශ්නයකදීම නිශ්චිත පිළිතුරක් නොදී මගහරින්නාට අමරාවික්ඛේප දෘෂ්ටිය ඇති වේ. අමරා යනු නොසිඳුණු හෝ ආඳා වැනි මත්ස්‍යයෙකු හා සමාන වූ, එහා මෙහා ලිස්සා යන දෘෂ්ටිය යන්න අර්ථයයි.

පඤ්චකාමගුණිකො රාගො කාමාසවොති වුත්තොති කත්වා බ්‍රහ්මානං විමානාදීසු රාගස්ස දිට්ඨිරාගස්ස ච කාමාසවභාවං පටික්ඛිපති. යදි පන ලොභො කාමාසවභවාසවවිනිමුත්තො අත්ථි, සො යදා දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තෙසු උප්පජ්ජති, තදා තෙන සම්පයුත්තො අවිජ්ජාසවො ආසවවිප්පයුත්තොති දොමනස්සවිචිකිච්ඡුද්ධච්චසම්පයුත්තස්ස විය තස්සපි ආසවවිප්පයුත්තතා වත්තබ්බා සියා ‘‘චතූසු දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තෙසු ලොභසහගතෙසු චිත්තුප්පාදෙසු උප්පන්නො මොහො සියා ආසවසම්පයුත්තො සියා ආසවවිප්පයුත්තො’’ති. ‘‘කාමාසවො අට්ඨසු ලොභසහගතෙසු චිත්තුප්පාදෙසු උප්පජ්ජතී’’ති, ‘‘කාමාසවං පටිච්ච දිට්ඨාසවො අවිජ්ජාසවො’’ති [Pg.171] (පට්ඨා. 3.3.1) ච වචනතො දිට්ඨිසහගතො රාගො කාමාසවො න හොතීති න සක්කා වත්තුං. කිලෙසපටිපාටියාපි ආහරිතුං වට්ටතීති ආසවානං වචනං පහාතබ්බදස්සනත්ථන්ති කත්වා තෙ පහානෙ ආහරියමානා පහාතබ්බානම්පි තෙසං කිලෙසානං උද්දෙසක්කමෙන ආහරිතුං වට්ටන්ති පජහනකානං මග්ගානම්පීති අත්ථො.

“පංචකාමගුණික රාගය කාමාසවය” යැයි වදාළ බැවින් බ්‍රහ්මයන්ගේ විමානාදියෙහි ඇති රාගයේ සහ දෘෂ්ටිරාගයේ කාමාසව ස්වභාවය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. ඉදින් කාමාසව හා භවාසවයන්ගෙන් වෙන්වූ ලෝභයක් පවතී නම්, එය දෘෂ්ටිගත විප්‍රයුක්ත සිත්හි උපදින විට, ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත අවිජ්ජාසවය “ආසව විප්‍රයුක්ත” යැයි කිව යුතුය. එය දෝමනස්ස, විචිකිච්ඡා හා උද්ධච්ච සහගත සිත්වල ඇති මෝහය ආසව විප්‍රයුක්ත යැයි වදාළාක් මෙනි. “දෘෂ්ටිගත විප්‍රයුක්ත ලෝභ සහගත සිත් සතරෙහි උපදින මෝහය ඇතැම් විට ආසව සම්ප්‍රයුක්ත වන අතර ඇතැම් විට ආසව විප්‍රයුක්ත වේ” යැයි ද, “කාමාසවය ලෝභ සහගත සිත් අටෙහිම උපදී” යැයි ද, “කාමාසවය ප්‍රත්‍ය කරගෙන දිට්ඨාසවය හා අවිජ්ජාසවය උපදී” යැයි ද පට්ඨාන පාලියෙහි වදාළ බැවින්, දෘෂ්ටිය හා එක්වූ රාගය කාමාසවය නොවේ යැයි කිව නොහැකිය. කෙලෙස් අනුපිළිවෙළින් දැක්විය යුතු බැවින්, ආසවයන් වදාළේ ප්‍රහීණය කළ යුතු කෙලෙස් පෙන්වීම පිණිසය. එබැවින් ඒ කෙලෙස් ප්‍රහීණ කිරීමේදී, ප්‍රහීණය කළ යුතු ඒ කෙලෙස් උද්දේශ අනුපිළිවෙළින් දැක්වීමත්, ඒවා ප්‍රහීණය කරන මාර්ගයන් දැක්වීමත් සුදුසු වන්නේය.

1121. පඨමකමානභාජනීයෙති ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’ති මානස්ස නිද්දෙසෙ. තත්ථ හි ‘‘එකච්චො ජාතියා වා ගොත්තෙන වා කොලපුත්තියෙන වා වණ්ණපොක්ඛරතාය වා ධනෙන වා අජ්ඣෙනෙන වා කම්මායතනෙන වා සිප්පායතනෙන වා විජ්ජාට්ඨානෙන වා සුතෙන වා පටිභානෙන වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා වත්ථුනා මානං ජප්පෙති, යො එවරූපො මානො මඤ්ඤනා…පෙ… කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්සා’’ති (විභ. 866) සෙය්‍යස්ස සදිසස්ස හීනස්ස ච පවත්තමානො පුග්ගලවිසෙසං අනාමසිත්වා සෙය්‍යමානො විභත්තොති ඉමමත්ථං සන්ධාය ‘‘එකො මානො තිණ්ණං ජනානං උප්පජ්ජතීති කථිතො’’ති ආහ. න කෙවලඤ්චායං පඨමකමානභාජනීයෙ එව එවං කථිතො, දුතියකතතියකමානභාජනීයෙපි කථිතො එවාති නිදස්සනමත්ථං එතං දට්ඨබ්බං. අථ වා පුග්ගලෙ අනිස්සාය වුත්තානං තිණ්ණම්පි මානානං භාජනීයං ‘‘පඨමකමානභාජනීයෙ’’ති ආහ. සෙය්‍යස්ස ‘‘සෙය්‍යොහමස්මීති මානො’’තිආදීනඤ්හි පුග්ගලං ආමසිත්වා වුත්තානං නවන්නං මානානං භාජනීයං දුතියකමානභාජනීයං හොති, තස්ස මානරාසිස්ස පුග්ගලං අනාමසිත්වා වුත්තමානරාසිතො දුතියතතියකත්තාති, අථාපි ච යථාවුත්තෙ දුතියකමානභාජනීයෙ ‘‘එකෙකස්ස තයො තයො මානා උප්පජ්ජන්තීති කථිත’’න්ති ඉධ වුත්තාය අත්ථවණ්ණනාය සමානදස්සනත්ථං ‘‘පඨමකමානභාජනීයෙ’’ති වුත්තං. සො එව මානො ඉධාගතොති තත්ථ කථිතො එව අත්ථො යුජ්ජතීති අධිප්පායො. මානකරණවසෙනාති ‘‘සෙය්‍යො’’තිආදිකිච්චකරණවසෙන. අපරාපරෙ උපාදායාති ඉදං පුරිමපුරිමා මානා අපරාපරෙ උපනිස්සයභාවෙන තෙ උප්පාදෙන්තා අච්චුග්ගච්ඡන්තීති ඉමමත්ථං සන්ධාය වුත්තං. කෙතුකම්‍යතාචිත්තං අච්චුග්ගතභාවං ගච්ඡතීති කත්වා චිත්තෙනෙව විසෙසිතං.

1121. ප්‍රථම මාන භාජනීය විග්‍රහයෙහි ‘මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි’ (සෙය්‍යෝහමස්මි) යන මානය පිළිබඳව විස්තර කර ඇත. එහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ජාතිය නිසා හෝ, ගෝත්‍රය නිසා හෝ, කුලවත් බව නිසා හෝ, රූප සම්පත්තිය නිසා හෝ, ධනය නිසා හෝ, උගත් වේද ශාස්ත්‍රය නිසා හෝ, කෘෂිකර්ම වෙළඳාම් ආදී කර්මාන්ත නිසා හෝ, හස්ති ශිල්ප ආදී ශිල්ප ශාස්ත්‍ර නිසා හෝ, ක්ෂේත්‍ර විද්‍යා ආදී විද්‍යා ස්ථාන නිසා හෝ, අසා දැනගත් දේ නිසා හෝ, වැටහෙන නුවණ (ප්‍රතිභානය) නිසා හෝ, වෙනත් යම් කරුණක් නිසා හෝ මානය ඇති කරගනී. මෙබඳු වූ යම් මානයක්, හැඟීමක්, සිතේ ධජයක් මෙන් ඉහළට එසවීමට ඇති කැමැත්තක් ඇද්ද, එය ශ්‍රේෂ්ඨ, සමාන හෝ හීන පුද්ගලයන් පිළිබඳව විශේෂයෙන් සඳහන් නොකර, ‘මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි’ යන මානය ලෙස මෙහි බෙදා දක්වා ඇත. මෙම අදහස ගෙන ‘එක් මානයක් පුද්ගලයන් තිදෙනෙකුට ඇතිවන බව කියන ලදී’ යනුවෙන් සඳහන් විය. මෙම විග්‍රහය පළමු මාන භාජනීයෙහි පමණක් නොව, දෙවන හා තුන්වන මාන භාජනීයයන්හිද දක්වා ඇති බැවින් මෙය නිදසුනක් ලෙස දත යුතුය. එසේත් නැතහොත්, පුද්ගලයන් ඇසුරු නොකර වදාල මාන තුනේ බෙදීම ‘ප්‍රථම මාන භාජනීය’ ලෙස කියන ලදී. ශ්‍රේෂ්ඨයාට ඇතිවන ‘මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි’ යනාදී වශයෙන් පුද්ගලයන් ඇසුරු කොට වදාල මාන නවයේ බෙදීම දෙවන මාන භාජනීය වේ. එය පුද්ගලයන් ඇසුරු නොකර වදාල මාන රාශියට වඩා දෙවැන්න හෝ තෙවැන්න වන බැවිනි. එසේම දෙවන මාන භාජනීයෙහි ‘එක් එක් පුද්ගලයාට මාන තුන බැගින් ඇතිවේ’ යැයි අට්ඨකථාවෙහි දක්වා ඇති අර්ථ විවරණයට සමාන බව පෙන්වීමට ‘ප්‍රථම මාන භාජනීය’ යැයි පවසන ලදී. එම මානයම මෙහි පැමිණි බැවින් එහි කියන ලද අර්ථයම යෙදීම සුදුසු යන්න අදහසයි. මානය ඇතිවීම යනු ‘මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි’ යනාදී වශයෙන් කටයුතු කිරීමයි. ‘පූර්ව පූර්ව මානයන් ඇසුරු කොට’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කලින් කලින් ඇති වූ මානයන් පසු පසු ඇතිවන මානයන්ට උපනිශ්‍රය වෙමින් ඒවා වඩාත් ඉස්මතු කරවන බවයි. සිතේ ධජයක් මෙන් උසස් වීමට ඇති කැමැත්ත නිසා සිත අතිශයින් උඩඟු බවට පත්වන බැවින් එය සිතෙන්ම විශේෂණය කරන ලදී.

1126. අක්ඛමනභාවප්පකාසනං ඛිය්‍යනං. මනෙන පියකරණන්ති එවංපකාරං පූජනං මානනන්ති වුච්චතීති අත්ථො. ඉස්සාකරණවසෙනාති ලාභාදිඅක්ඛමනකිච්චවසෙන.

1126. නොඉවසන බව ප්‍රකාශ කිරීම ‘ඛිය්‍යන’ (ගරහා කිරීම) නම් වේ. සිතින් ප්‍රිය මනාප ලෙස සැලකීම ‘මානන’ (පිදීම) යැයි කියනු ලැබේ. ‘ඉස්සාකරණ’ (ඊර්ෂ්‍යාව) යනු අනුන්ගේ ලාභාදිය කෙරෙහි නොඉවසන ස්වභාවයයි.

1127. අරියසාවකාති [Pg.172] වචනං ‘‘අරියසාවකානංයෙව පටිවෙධො අත්ථි, තෙ ච තං න මච්ඡරායන්තී’’ති පටිවෙධධම්මෙ මච්ඡරියාභාවදස්සනත්ථං. ගන්ථොති පාළි. කථාමග්ගොති අට්ඨකථාපබන්ධො. ධම්මන්තරන්ති කුසලාදිධම්මං භින්දිත්වා අකුසලාදිං අත්තනො ලොලතාය තථාගතභාසිතං තිත්ථියභාසිතං වා කරොන්තො ආලොලෙස්සති. අත්තානං ආවිකත්වාති අත්තානං අඤ්ඤථා සන්තං අඤ්ඤථා පවෙදයිත්වා. යො පනාති තිත්ථියො ගහට්ඨො වා අත්තනො සමයස්ස සදොසභාවං දට්ඨුං අනිච්ඡන්තො අඤ්ඤාණෙන අභිනිවෙසෙන වා.

1127. ‘ආර්ය ශ්‍රාවකයන්’ යන වචනය යෙදුවේ ආර්ය ශ්‍රාවකයන්ටම මාර්ගඵල අවබෝධය (පටිවේධය) ඇති බවත්, ඔවුන් එම ධර්මය කෙරෙහි මසුරුකම් නොදක්වන බවත් පෙන්වීමටය. ‘ගන්ථ’ යනු පාලි පාඨයයි. ‘කථාමග්ග’ යනු අට්ඨකථා ප්‍රබන්ධයයි. ‘ධම්මන්තර’ යනු කුසල් දහම් බිඳ දමා තමාගේ ලොල් බව නිසා තථාගත දේශනාව තිර්ථක දේශනාවක් බවට පත් කරමින් ධර්මය අවුල් කිරීමයි. ‘තමා හෙළි කිරීම’ (අත්තානං ආවිකත්වා) යනු තමා සතු නොවන ගුණ ඇති ලෙස හෝ එක් ආකාරයකින් පවතින තමා වෙනත් ආකාරයකින් පෙන්වීමයි. ‘යමෙක්’ යනු තිර්ථකයෙකු හෝ ගිහියෙකු හෝ වේවා, තමාගේ දෘෂ්ටියෙහි වරද දැකීමට අකමැතිව නොදැනුවත්කම නිසා හෝ දැඩිව ග්‍රහණය කර ගැනීම නිසා හෝ කටයුතු කිරීමයි.

බ්‍යාපිතුමනිච්ඡොති විවිච්ඡො, තස්ස භාවො වෙවිච්ඡං. අනාදරොති මච්ඡරියෙන දානෙ ආදරරහිතො. කටච්ඡුනා ගාහො භත්තස්ස කටච්ඡුග්ගාහො, කටච්ඡුග්ගාහො විය කටච්ඡුග්ගාහො. යථා හි කටච්ඡුග්ගාහො යථාවුත්තෙ භත්තෙ න සංපසාරයති, එවං මච්ඡරියම්පි ආවාසාදීසූති. ගය්හති එතෙනාති වා ගාහො, කටච්ඡු එව ගාහො කටච්ඡුග්ගාහො. සො යථා සඞ්කුටිතග්ගො න සංපසාරයති, එවං මච්ඡරියම්පීති. ආවරිත්වා ගහිතං අග්ගහිතං, තස්ස භාවො අග්ගහිතත්තං, මච්ඡරියං. ‘‘ආවාසාදි පරෙහි සාධාරණමසාධාරණං වා මය්හෙව හොතූ’’ති පවත්තිවසෙන අත්තසම්පත්තිග්ගහණලක්ඛණතා, ‘‘මා අඤ්ඤස්සා’’ති පවත්තිවසෙන අත්තසම්පත්තිනිගූහණලක්ඛණතා ච යොජෙතබ්බා. යං පන ‘‘පරසන්තකං ගණ්හිතුකාමො’’ති වුත්තං, තං මච්ඡරියස්ස පරසන්තකලොභස්ස උපනිස්සයභාවං දස්සෙතුං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. යදි හි තං මච්ඡරියප්පවත්තිදස්සනං, පරසම්පත්තිග්ගහණලක්ඛණතා ච වත්තබ්බා සියාති.

බෙදා දීමට අකමැති තැනැත්තා ‘විවිච්ඡ’ නම් වේ, ඔහුගේ ස්වභාවය ‘වේවිච්ඡ’ (මසුරුකම) යි. ‘අනාදර’ යනු මසුරුකම නිසා දානයෙහි ගෞරවයක් නැති බවයි. හැන්දෙන් බත් බෙදන විට හැන්දේ බත් රැඳෙන්නා සේ තදින් අල්ලා ගැනීම ‘කටච්ඡුග්ගාහ’ නම් වේ. කටච්ඡුග්ගාහය බතෙහි විසිරී නොයන්නා සේ, මසුරුකමද ආවාස ආදියේදී විසිරී නොයයි (බෙදා නොදෙයි). එසේත් නැතහොත් යමකින් බත් ගනු ලබයිද එය ‘ගාහ’ නම් වේ, හැන්දම ‘ගාහ’ යි. හැන්දේ අග කොටස හැකිළී ඇති බැවින් එය බතෙහි විසිරී නොයන්නා සේ, මසුරුකමද එසේමය. සිත වසාගෙන අල්ලා ගැනීම ‘අග්ගහිත’ නම් වේ, එහි ස්වභාවය ‘අග්ගහිතත්ත’ හෙවත් මසුරුකමයි. ‘ආවාස ආදිය අනුන් හා සාධාරණ වුවත් නැතත් මටම වේවා’ යන පවැත්මෙන් තමාගේ සම්පත්තිය අල්ලා ගැනීමේ ලක්ෂණයද, ‘අනුන්ට නොවේවා’ යන පවැත්මෙන් තමාගේ සම්පත්තිය සැඟවීමේ ලක්ෂණයද මෙහි යෙදිය යුතුය. ‘අනුන් සතු දේ ගැනීමට කැමති වීම’ යැයි යමක් කියන ලද්දේද, එය මසුරුකමට හේතුවන පරසන්තක ලෝභයේ උපනිශ්‍රය බව පෙන්වීමට වදාළ බව දත යුතුය. ඉදින් එය මසුරුකමේ පවැත්ම පෙන්වීමක් නම්, අනුන්ගේ සම්පත්තිය ගැනීමට කැමති වීමේ ලක්ෂණයද පැවසිය යුතුව තිබුණි.

1140. අභිජ්ඣාකාමරාගානං විසෙසො ආසවද්වයඑකාසවභාවො සියා, නඅභිජ්ඣාය නොආසවභාවො චාති නොආසවලොභස්ස සබ්භාවො විචාරෙතබ්බො. න හි අත්ථි ‘‘ආසවො ච නොආසවො ච ධම්මා ආසවස්ස ධම්මස්ස ආසවස්ස ච නොආසවස්ස ච ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති සත්තමො ච නවමො ච පඤ්හො. ගණනාය ච ‘‘හෙතුයා සත්තා’’ති වුත්තං, න ‘‘නවා’’ති. දිට්ඨිසම්පයුත්තෙ පන ලොභෙ නොආසවෙ විජ්ජමානෙ සත්තමනවමාපි පඤ්හවිස්සජ්ජනං ලභෙය්‍යුං, ගණනා ච ‘‘හෙතුයා නවා’’ති වත්තබ්බා සියා. දිට්ඨිවිප්පයුත්තෙ ච ලොභෙ නොආසවෙ විජ්ජමානෙ පුබ්බෙ දස්සිතො දොසොති.

1140. අභිජ්ඣාව හා කාමරාගය අතර වෙනස වන්නේ ආසව දෙකක් හෝ එක් ආසවයක් වීමයි. අභිජ්ඣාව ‘නෝආසව’ (ආසව නොවන) බවක් නැත, එබැවින් ආසව නොවන ලෝභයේ පැවැත්ම විමසිය යුතුය. ‘ආසව වූද ආසව නොවූද ධර්මයෝ ආසව ධර්මයටත් ආසව හා ආසව නොවූ ධර්මයටත් හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’ යන හත්වන හා නවවන ප්‍රශ්න නොමැත. ගණනාවේදීද ‘හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් හතකි’ යැයි වදාලා මිස ‘නවයකි’ යැයි වදාලේ නැත. දෘෂ්ටිගත සම්ප්‍රයුක්ත ලෝභයෙහි ආසව නොවන ලෝභයක් පවතී නම්, හත්වන හා නවවන ප්‍රශ්න වලටද පිළිතුරු ලැබිය යුතුය, ගණනාවද ‘නවයකි’ යැයි කිව යුතුය. දෘෂ්ටි විප්‍රයුක්ත ලෝභයෙහි ආසව නොවන ලෝභයක් පවතින කල්හි කලින් දැක්වූ දොසම පැමිණේ.

1159. කාමච්ඡන්දනීවරණනිද්දෙසෙ [Pg.173] කාමෙසූති තෙභූමකෙසු සාසවෙසු සබ්බෙසු වත්ථුකාමෙසු. සබ්බො හි ලොභො කාමච්ඡන්දනීවරණං. තෙනෙව තස්ස ආරුප්පෙ උප්පත්ති වුත්තා ‘‘නීවරණං ධම්මං පටිච්ච නීවරණො ධම්මො උප්පජ්ජති න පුරෙජාතපච්චයා. ආරුප්පෙ කාමච්ඡන්දනීවරණං පටිච්ච උද්ධච්චනීවරණං අවිජ්ජානීවරණං. ආරුප්පෙ කාමච්ඡන්දනීවරණං පටිච්ච ථිනමිද්ධනීවරණං උද්ධච්චනීවරණං අවිජ්ජානීවරණ’’න්ති (පට්ඨා. 3.8.1).

1159. කාමච්ඡන්ද නීවරණ විග්‍රහයෙහි ‘කාමයන්හි’ යනු තේභූමක වූ ආසව සහිත වූ සියලු වත්ථු කාමයන්හි යන්නයි. සියලුම ලෝභය කාමච්ඡන්ද නීවරණයයි. එබැවින් එහි උත්පත්තිය අරූප ලෝකයෙහිද සිදුවන බව පට්ඨානයෙහි වදාලා ඇත: ‘නීවරණ ධර්මයක් නිසා නීවරණ ධර්මයක් උපදියි... අරූප ලෝකයෙහි කාමච්ඡන්ද නීවරණය නිසා උද්ධච්ච නීවරණය හා අවිජ්ජා නීවරණය උපදියි... කාමච්ඡන්ද නීවරණය නිසා ථීනමිද්ධ නීවරණය, උද්ධච්ච නීවරණය හා අවිජ්ජා නීවරණය උපදියි’ යනුවෙනි.

1162. ඉරියාපථිකචිත්තන්ති ඉරියාපථූපත්ථම්භකං අට්ඨපඤ්ඤාසවිධං චිත්තං. තත්ථ පන බලවථිනමිද්ධසහගතං චිත්තං ‘‘ඉරියාපථං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්ත’’න්ති වුත්තං. ඔලීයතීති ඔලම්බති.

1162. ඉරියාපථික සිත යනු සතර ඉරියව්වට උපකාරී වන පනස් අට වැදෑරුම් සිතයි. එහිදී බලවත් ථීනමිද්ධය සහිත සිත ඉරියව් පවත්වා ගැනීමට නොහැකි බව කියන ලදී. ‘ඕලීයති’ යනු එල්ලී වැටෙන ස්වභාවයයි (සිත පසුබසින ස්වභාවයයි).

1163. ඔනය්හතීති ඡාදෙති, අවත්ථරති වා. නානාරම්මණෙසු පවත්තිනිවාරණෙන, විප්ඵාරිකතානිවාරණෙනෙව වා අන්තොසමොරොධො. එකච්චානන්ති සිරීසාදිරුක්ඛානං. රූපකායෙනෙව සියුං, තෙන සුඛප්පටිසංවෙදනනිබ්බානසච්ඡිකිරියානං රූපතාපත්ති සියාති අධිප්පායො. තස්මාති ‘‘කායස්සා’’ති වචනස්ස රූපත්තාසාධකත්තා. න හි නාමකායො සුපතීති ඉදං ථිනමිද්ධසමුට්ඨිතරූපෙහි රූපකායස්ස ගරුභාවප්පත්තං අඞ්ගපච්චඞ්ගාදීනං සංසීදනං සොප්පන්ති සන්ධාය වුත්තං, න ජාගරණචිත්තරහිතං භවඞ්ගසන්තතින්ති. තස්ස ඵලත්තාති ඵලූපචාරෙන ඉන්ද්‍රියං විය මිද්ධං දස්සෙතුං මිද්ධස්ස ඵලත්තා ඉන්ද්‍රියනිද්දෙසෙ විය ලිඞ්ගාදීනි මිද්ධනිද්දෙසෙපි සොප්පාදීනි වුත්තානීති අත්ථො.

1163. ‘ඕනය්හති’ යනු වසාලයි, නැතහොත් යටපත් කරයි යන්නයි. විවිධ අරමුණු කෙරෙහි පැවැත්ම වැළැක්වීමෙන් හෝ ව්‍යාප්ත වීමේ ස්වභාවය වැළැක්වීමෙන් ම ඇතුළත හිරවීම (අන්තෝසමෝරෝධෝ) සිදු වේ. ‘එකච්චානං’ යනු සිරීස ආදී වෘක්ෂයන්ගේ ය. රූප කායයෙන් ම (සැප විඳීම ආදිය) වන්නේ නම්, එවිට සැප විඳීම සහ නිර්වාණය සාක්ෂාත් කිරීම ද රූපී ස්වභාවයට පත් වන්නේ යැයි යනු අදහසයි. එබැවින් ‘කායස්සා’ යන වචනය රූපී බව සාධනය කරන්නක් නොවන බැවින්, ‘නාම කාය නිදා ගනියි’ යන්න සත්‍ය නොවේ. මෙහිදී ථීනමිද්ධයෙන් හටගත් රූපයන් නිසා රූප කාය බර බවට පත්වීමෙන් අංගපච්චංගයන්ගේ හැකිළීම නින්ද (සොප්පං) ලෙස අදහස් කරන ලදී. එය පිබිදුණු සිතින් තොර වූ භවාංග සන්තතිය ගැන නොවේ යැයි දත යුතුය. එහි ඵලයක් වන බැවින්, ඵලෝපචාරයෙන් ඉන්ද්‍රියයන් මෙන් මිද්ධය දැක්වීම පිණිස, මිද්ධයේ ඵලයක් ලෙස ඉන්ද්‍රිය නිර්දේශයේදී ලිංග ආදිය පැවසූවාක් මෙන් මිද්ධ නිර්දේශයේදී ද සොප්ප (නිදිබර ගතිය) ආදිය පවසන ලද බව අර්ථයයි.

රූපකායස්ස අන්තොසමොරොධො නත්ථීති සො නාමකායෙ වුත්තොති විඤ්ඤායති. තෙන සහ වුත්තා ඔනාහපරියොනාහා ච. රූපකායස්ස වා විප්ඵාරිකාවිප්ඵාරිකභාවො නාම අත්තනො සභාවෙන නත්ථි, නාමකායස්ස නාමකායෙ විප්ඵාරිකෙ ලහුකො, අවිප්ඵාරිකෙ ගරුකොති අවිප්ඵාරිකභාවෙන ඔනාහනාදි නාමකායස්සෙව හොතීති ඔනාහනාදයොපි නාමකායෙ විඤ්ඤායන්ති. තෙනාහ ‘‘න හි රූපං නාමකායස්ස ඔනාහො…පෙ… හොතී’’ති. ආවරණභාවො විය හි ඔනාහනාදිභාවොපි නාමකායස්සෙව හොතීති. ඉතරො අධිප්පායං අජානන්තො මෙඝාදීහි රූපෙහි රූපානං ඔනාහනාදිං පස්සන්තො ‘‘නනු චා’’තිආදිමාහ. යදි එවන්ති යදි රූපස්ස ඔනාහනාදිතා සිද්ධා, අරූපස්ස න සියා[Pg.174], සෙතුබන්ධාදීසු රූපස්ස ආවරණං දිට්ඨන්ති ආවරණම්පි අරූපස්ස න භවෙය්‍යාති අත්ථො.

රූප කායයෙහි ඇතුළත හිරවීමක් (අන්තෝසමෝරෝධෝ) නොමැති බැවින් එය නාම කායයෙහි පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. ඒ සමඟ ම පවසන ලද ඕනාහ හා පරියෝනාහ ද (නාම කායෙහි ම වේ). නැතහොත් රූප කායයේ පැතිරෙන හෝ නොපැතිරෙන ස්වභාවය නමින් ස්වභාවයක් තමා තුළ ම නැත. නාම කාය පැතිරෙන කල්හි රූප කාය සැහැල්ලු වේ, නාම කාය නොපැතිරෙන කල්හි රූප කාය බර වේ. එබැවින් නොපැතිරෙන ස්වභාවයෙන් යුත් ඕනාහන ආදිය නාම කායට ම අයත් වේ. එබැවින් “රූපය නාම කායට ඕනාහයක් (වැස්මක්) නොවේ...” යනාදී වශයෙන් පවසන ලදී. ආවරණ ස්වභාවය මෙන් ඕනාහන ආදී ස්වභාවය ද නාම කායට ම සිදු වන බව දත යුතුය. අටුවාචාරීන් වහන්සේගේ අදහස නොදන්නා වූ අනෙක් තැනැත්තා (චෝදකයා), මේඝ ආදී රූපයන්ගෙන් රූපයන් වැසීයාම (ඕනාහන) දැක “නනු ච” යනාදිය පැවසීය. ඉදින් රූපයාගේ ඕනාහන ස්වභාවය සිද්ධ වේ නම්, අරූපයට (නාමයට) එය සිදු නොවිය යුතුය. සේතුබන්ධ ආදියේදී රූපයාගේ ආවරණය පෙනෙන බැවින්, ආවරණය ද අරූපයට සිදු නොවිය යුතුය යන්න අර්ථයයි.

සුරාමෙරයපානං අකුසලන්ති කත්වා යුත්තො තස්ස උපක්කිලෙසභාවො, සුරා…පෙ… පමාදට්ඨානානුයොගස්ස ච අකුසලත්තා පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණභාවො යුත්තො, තථාපි පරස්ස අධිප්පායං අනුජානිත්වා සුරාමෙරයස්ස උපක්කිලෙසතා පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණතා ච උපක්කිලෙසානං පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණානඤ්ච පච්චයත්තා ඵලවොහාරෙන වුත්තාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න, පච්චයනිද්දෙසතො’’ති. එවමෙව ඛොති යථා ජාතරූපස්ස අයො ලොහං තිපු සීසං සජ්ජන්ති පඤ්චුපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨං ජාතරූපං න චෙව මුදු හොති, න ච කම්මනියං, න ච පභස්සරං පභඞ්ගු ච, න ච සම්මා උපෙති කම්මාය, එවමෙව. පච්චයනිද්දෙසතොති උපක්කිලෙසපඤ්ඤාදුබ්බලීකරණානං පච්චයභාවනිද්දෙසතො, පච්චයෙ ඵලනිද්දෙසතොති අත්ථො. සයමෙව කිලෙසො උපක්කිලෙසනිද්දෙසෙසු නිද්දිට්ඨොති අධිප්පායො.

සුරාමේරය පානය අකුසලයක් බැවින් එය උපක්කිලේශයක් වීම යෝග්‍ය වේ. සුරාමේරය මජ්ජපමාදට්ඨානයෙහි නිරත වීම අකුසලයක් බැවින් ප්‍රඥාව දුබල කරන සුලු බව ද යෝග්‍ය වේ. එසේ වුවද පරවාදියාගේ අදහස පිළිගෙන, සුරාමේරයෙහි උපක්කිලේශ බව සහ ප්‍රඥාව දුබල කරන බව උපක්කිලේශයන්ගේ හා ප්‍රඥාව දුබල කරන්නන්ගේ ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින්, ඵලවෝහාරයෙන් (ඵලෝපචාරයෙන්) පවසන ලදැයි දක්වමින් “න, පච්චයනිද්දේසතෝ” යනාදිය පැවසීය. රත්තරන් වල යකඩ, ලෝහ, බෙලෙක්, ඊයම්, රිදී යන පස් වැදෑරුම් උපක්කිලේශයන්ගෙන් කිලිටි වූ රත්තරන් මෘදු නොවනවා සේ ම, කර්මාන්තයට සුදුසු නොවනවා සේ ම, ප්‍රභාස්වර නොවනවා සේ ම, බිඳෙන සුලු වනවා සේ ම, කර්මාන්තය පිණිස මැනවින් නොපැමිණෙන්නා සේ ම; එලෙස ම ප්‍රත්‍ය නිර්දේශයෙන් උපක්කිලේශයන්ගේ හා ප්‍රඥාව දුබල කිරීමේ ප්‍රත්‍ය ස්වභාවය නිර්දේශ කිරීමෙන්, ප්‍රත්‍යය වූ සුරාවෙහි ඵල නිර්දේශයක් කරන ලද බව අර්ථයයි. මිද්ධය නම් වූ තමා ම කෙලෙසක් වී උපක්කිලේශ නිර්දේශයන්හි දක්වන ලද්දේ යැයි යනු අදහසයි.

නීවරණං හුත්වාව නීවරණසම්පයුත්තෙ දස්සියමානෙ න නීවරණතාදස්සනත්ථො ආරම්භො, අථ ඛො සිද්ධනීවරණභාවස්ස නීවරණසම්පයුත්තතාදස්සනත්ථොති යථාලාභවසෙන ච අසම්පයුත්තස්ස වචනං න යුජ්ජති. යථා හි තිට්ඨන්තම්පි චරන්තම්පීති සිප්පිසම්බුකාදීසු යථාලාභසම්භවං තං ද්වයං වුත්තං, න එවං ‘‘ථිනමිද්ධනීවරණං සම්පයුත්තම්පි අසම්පයුත්තම්පී’’ති වචනං අත්ථි, යං යථාලාභං සම්භවෙය්‍යාති. චිත්තජස්සාසම්භවවචනතොති ‘‘චත්තත්තා’’තිආදිවචනස්ස ඣානක්ඛණෙ චිත්තජස්ස ථිනමිද්ධස්ස අසම්භවවචනභාවතොති අත්ථො, ‘‘චත්තත්තා’’තිආදිවචනෙන වා අසම්භවස්ස වචනතො පකාසනතොති අත්ථො.

නීවරණයක් වී නීවරණ සම්ප්‍රයුක්ත බව දක්වන කල්හි, එම ආරම්භය නීවරණ බව දැක්වීම පිණිස ම නොවේ. එසේ වුවත් නීවරණ බවට පත් වූ ථීනමිද්ධයාගේ නීවරණ සම්ප්‍රයුක්ත බව දැක්වීම පිණිස ය. එබැවින් යථාලාභ වශයෙන් අසම්ප්‍රයුක්ත බව පැවසීම නොගැලපේ. යම් සේ බෙල්ලන්, හක් බෙල්ලන් ආදියේ යථාලාභීව සිදු වන සිටීම හා හැසිරීම යන දෙක පවසන ලද්දේ ද, එලෙස “ථීනමිද්ධ නීවරණය සම්ප්‍රයුක්ත ද වේ අසම්ප්‍රයුක්ත ද වේ” යන වචනයක් යථාලාභීව පැවතිය හැක්කක් ලෙස නැත. “චත්තත්තා” යනාදී වචනයෙන් ධ්‍යාන ක්ෂණයේදී සිතින් උපදනා ථීනමිද්ධයාගේ නොහටගැනීම පැවසූ බැවින් මිද්ධය අරූපයක් නොවේ යන්න අර්ථයයි. නැතහොත් “චත්තත්තා” යනාදී වචනයෙන් (ධ්‍යාන ක්ෂණයේදී) නොපැවතීම ප්‍රකාශ කළ බැවින් මිද්ධය අරූපයක් නොවේ යනු අර්ථයයි.

කාමෙසු ඛො පන…පෙ… සුදිට්ඨොති ඉමිනා කාමාදීනවෙ අඤ්ඤාණස්ස පහානමාහ. තං තත්ථ පහානන්ති තං තත්ථ රූපෙ පහානන්ති පහානං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘ත’’න්ති වුත්තං, තං විනයනන්ති වා අත්ථො. තෙන රූපස්ස අප්පහාතබ්බත්තමෙව දස්සෙති, න පන ‘‘ඡ ධම්මෙ පහායා’’තිආදීසු මිද්ධස්ස අප්පහාතබ්බතාදස්සනතො අඤ්ඤො පකාරො වුත්තො. න යථා…පෙ… වුත්තන්ති ඡ ධම්මා පඤ්ච නීවරණානි ච යථා පහාතබ්බානෙව හොන්තානි [Pg.175] ‘‘පහාතබ්බානී’’ති වුත්තානි, න එවං රූපං පහාතබ්බමෙව හොන්තං ‘‘පහාතබ්බ’’න්ති වුත්තන්ති අත්ථො.

“කාමේසු ඛෝ පන... සුදිට්ඨෝ” යන මෙයින් කාමයන්ගේ ආදීනවයන්හි නොදැනීම නම් වූ මෝහය ප්‍රහාණය කිරීම පැවසීය. “තං තත්ථ පහානං” යනු එම රූපයෙහි (ඡන්දරාගය) ප්‍රහාණය කිරීමයි. ‘පහාන’ පදය අපේක්ෂා කොට “තං” (එය) යයි පවසන ලදී. නැතහොත් එය විනයනය (දුරු කිරීම) කිරීම අර්ථයයි. එයින් රූපය ප්‍රහාණය නොකළ යුත්තක් බව ම දක්වයි. “ඡ ධම්මේ පහාය” යනාදී තැන්වල මිද්ධය ප්‍රහාණය නොකළ යුතු බව දැක්වෙන වෙනත් ක්‍රමයක් පවසා නැත. “න යථා... වුත්තං” යනු ධර්මයන් හයක් සහ නීවරණ පහක් ප්‍රහාණය කළ යුතු ම වන බැවින් “පහාතබ්බානි” යයි කියන ලද්දාක් මෙන්, රූපය ප්‍රහාණය කළ යුත්තක් ම වෙමින් “පහාතබ්බං” යයි පවසන ලද්දක් නොවේ යනු අර්ථයයි.

අඤ්ඤෙහි ච සුත්තෙහීති වුත්තසුත්තානං දස්සනත්ථං ‘‘තථා හී’’තිආදිමාහ. කුසලප්පවත්තිං ආවරන්තීති ආවරණා. නීවාරෙන්තීති නීවරණා. චිත්තං අභිභවන්තා ආරොහන්තීති චෙතසො අජ්ඣාරුහා. ආවරණාදිකිච්චඤ්ච අරූපස්සෙව යුජ්ජති, තථා අන්ධකරණාදිකිච්චං. තත්ථ චතූසු පදෙසු පුරිමපුරිමස්ස පච්ඡිමපච්ඡිමො අත්ථො. සංසාරදුක්ඛං විඝාතො, තංජනකතාය විඝාතපක්ඛිකං. චෙතසො පරියුට්ඨානං අයොනිසොමනසිකාරතො උප්පත්ති අකුසලරාසිභාවො ච අරූපස්සෙව හොතීති අරූපමෙව මිද්ධං.

“අඤ්ඤේහි ච සුත්තේහි” යනු පවසන ලද සූත්‍රයන් දැක්වීම පිණිස “තථා හි” යනාදිය පැවසීය. කුසලයන්ගේ පැවැත්ම වළක්වන බැවින් “ආවරණ” නම් වේ. වළක්වන බැවින් “නීවරණ” නම් වේ. සිත මැඩපවත්වා සිතට නගින බැවින් “චේතසෝ අජ්ඣාරුහා” නම් වේ. ආවරණය කිරීම් ආදී කෘත්‍යයෝ අරූපයට ම (නාමයට ම) ගැලපේ. එලෙස ම අන්ධකාර කිරීම් ආදී කෘත්‍යයෝ ද ගැලපේ. එහි පද සතරක් අතරින් පෙර පෙර පදයට පසු පසු පදය අර්ථය වේ. සංසාර දුක ‘විඝාත’ නම් වේ. එය උපදවන බැවින් ‘විඝාතපක්ඛික’ නම් වේ. සිතේ පරියුට්ඨානය (කැළඹීම), අයෝනිසෝ මනසිකාරය නිසා හටගැනීම සහ අකුසල රාශියක් වීම යන මේවා අරූපයට ම සිදු වන බැවින් මිද්ධය අරූපයක් ම වේ.

1166. ගණභොජනාදිඅකප්පියභොජනං කප්පියසඤ්ඤී භුඤ්ජිත්වා පුන ජානිත්වා කොචි විප්පටිසාරී හොති, අනවජ්ජඤ්ච භික්ඛුදස්සනචෙතියවන්දනාදිං වජ්ජසඤ්ඤී අකත්වා කත්වා ච කොචි අස්සද්ධො විප්පටිසාරී හොති. වත්ථුන්ති මූලං. එවරූපන්ති මූලවසෙන එවංපකාරන්ති අත්ථො. කුක්කුච්චපදං යෙවාපනකෙසු ‘‘කුච්ඡිතං කතං කුකතං, තස්ස භාවො’’ති වුත්තත්ථමෙව. කුක්කුච්චායනාකාරොති කුක්කුච්චභාවනාකාරො කුක්කුච්චකරණාකාරො කුක්කුච්චගමනාකාරො වා. එතෙන කුක්කුච්චං කිරියභාවෙන දස්සෙති. ‘‘කප්පති න කප්පතී’’ති පවත්තචිත්තුප්පාදොව විනයකුක්කුච්චං.

1166. ගණභෝජන ආදී අකැප භෝජනයක් කැප ය යන සංඥාවෙන් යුතුව අනුභව කොට පසුව එය දැන යමෙක් පසුතැවිලි (විප්පටිසාරී) වෙයි. පින්වත් මහණුන් දැකීම, චෛත්‍ය වැඳීම ආදී නිවැරදි දෙයක් වරදක් යන සංඥාවෙන් යුතුව නොකර සිටීමෙන් හෝ කර පසුව ශ්‍රද්ධාව නැති තැනැත්තෙකු පසුතැවිලි වෙයි. ‘වත්ථුං’ යනු කුක්කුච්චයේ මූලයයි. ‘ඒවරූපං’ යනු මූල වශයෙන් මෙබඳු ආකාර වූ යනු අර්ථයයි. කුක්කුච්ච පදය යේවාපනක ධර්මයන්හි “නින්දිත ලෙස කරන ලද දෙය (කුකත), එහි ස්වභාවය” යනුවෙන් පවසන ලද අර්ථය ම ඇත්තේ ය. ‘කුක්කුච්චායනාකාරෝ’ යනු කුක්කුච්චය ඇතිවීමේ ස්වභාවය හෝ කුක්කුච්චය කිරීමේ ආකාරය හෝ කුක්කුච්චයේ පැවැත්මේ ආකාරයයි. මෙයින් කුක්කුච්චය ක්‍රියාවක ස්වභාවයෙන් දක්වයි. “කැප ද? නොකැප ද?” යනුවෙන් පවතින චිත්තෝත්පාදය ම විනයෙහි එන කුක්කුච්චයයි.

1176. චිත්තවික්ඛිපනකිච්චසාමඤ්ඤෙන උද්ධච්චං කුක්කුච්චඤ්ච සහ වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. කාමච්ඡන්දස්ස අනාගාමිමග්ගෙන පහානං උක්කට්ඨනීවරණවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. යදි හි ලොභො නොනීවරණො සියා, ‘‘නොනීවරණො ධම්මො නීවරණස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදි වත්තබ්බං සියා, න චෙතං වුත්තං. ගණනාය ච ‘‘හෙතුයා චත්තාරී’’ති වුත්තං, න ‘‘නවා’’ති. තස්මා සබ්බො ලොභො කාමච්ඡන්දනීවරණන්ති අරහත්තමග්ගෙනස්ස පහානවචනං යුත්තං.

1176. සිත විසිරී යාමේ කෘත්‍යයෙහි සමානත්වය නිසා උද්ධච්චය සහ කුක්කුච්චය එක්ව වදාරන ලද බව දත යුතුය. කාමච්ඡන්දය අනාගාමි මාර්ගයෙන් ප්‍රහාණය කිරීම උත්කෘෂ්ට නීවරණ වශයෙන් වදාරන ලද බව දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, ඉදින් නීවරණ නොවන ලෝභයක් තිබේ නම්, "නීවරණ නොවන ධර්මය නීවරණ ධර්මයට හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ" යනාදිය කිව යුතුව තිබුණි, නමුත් එසේ වදාරා නැත. ගණනාවාරයෙහි ද "හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් සතරකි"යි වදාරන ලදී, "නවයකි"යි වදාරා නැත. එබැවින් සියලු ලෝභයම කාමච්ඡන්ද නීවරණය වන බැවින්, රහත් මාර්ගයෙන් එහි ප්‍රහාණය පැවසීම යුක්ති සහගතය.

1219. කාමො චාති කිලෙසකාමො ච. පුරිමදිට්ඨිං උත්තරදිට්ඨි උපාදියතීති පුරිමදිට්ඨිං ‘‘සස්සතො’’ති ගණ්හන්තී උපාදියති, පුරිමදිට්ඨිආකාරෙනෙව වා උප්පජ්ජමානා උත්තරදිට්ඨි තෙනෙව පුරිමදිට්ඨිං දළ්හං කරොන්තී තං උපාදියතීති වුත්තං. ගොසීලගොවතාදීනීති තථාභූතං දිට්ඨිමාහ. අභිනිවෙසතොති [Pg.176] අභිනිවෙසභාවතො, අභිනිවිසනතො වා. අත්තවාදමත්තමෙවාති අත්තස්ස අභාවා ‘‘අත්තා’’ති ඉදං වචනමත්තමෙව. උපාදියන්ති දළ්හං ගණ්හන්ති. කථං? අත්තාති. අත්තාති හි අභිනිවිසන්තා වචනමෙව දළ්හං කත්වා ගණ්හන්තීති අත්ථො. එවං අත්තවාදමත්තමෙව උපාදියන්තීති වුත්තං. ‘‘අත්තවාදමත්ත’’න්ති වා වාචාවත්ථුමත්තමාහ. වාචාවත්ථුමත්තමෙව හි ‘‘අත්තා’’ති උපාදියන්ති අත්ථස්ස අභාවාති.

1219. ‘කාම’ යනු ක්ලේශ කාමයයි. ‘පූර්ව දිට්ඨිය අපර දිට්ඨිය විසින් උපාදානය කරනු ලැබේ’ යනු, පෙර පැවති මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ‘ශාස්වත’ යයි ගනිමින් උපාදානය කිරීමයි. නැතහොත් පෙර පැවති මිථ්‍යා දෘෂ්ටියේ ආකාරයෙන්ම උපදින පසු දෘෂ්ටිය, එම ආකාරයෙන්ම පෙර දෘෂ්ටිය දැඩි කරමින් එය උපාදානය කරන බව වදාරන ලදී. ‘ගෝසීල ගෝවත’ යනාදියෙන් එවැනි වූ දෘෂ්ටිය කියන ලදී. ‘අභිනිවේසතෝ’ යනු අභිනිවේස ස්වභාවයෙන් හෝ අභිනිවේසය නිසාය. ‘අත්තවාදමත්තමේව’ යනු ආත්මයක් නොමැති බැවින් ‘ආත්මය’ යන වචන මාත්‍රයම පමණි. ‘උපාදානය කරති’ යනු තදින් ගනිති. කෙසේද? ‘ආත්මය’ යනුවෙනි. ‘ආත්මය’ යයි අභිනිවේස කරන්නෝ වචනයම දැඩි කොට ගනිති යන අර්ථයයි. මෙසේ ‘ආත්මවාද මාත්‍රයම උපාදානය කරති’යි වදාරන ලදී. ‘අත්තවාදමත්ත’ යන්නෙන් වචනයට වස්තු වූ මාත්‍රය (ආත්මය) පැවසූහ. ආත්මයක් නොමැති බැවින් වචනයට වස්තු වූ මාත්‍රයම ‘ආත්මය’ යයි උපාදානය කරති.

1221. දින්නන්ති දානමාහ, තං අඵලත්තා රූපං විය දානං නාම න හොතීති පටික්ඛිපති. මහාවිජිතයඤ්ඤසදිසො යඤ්ඤො මහායාගො. ආමන්තෙත්වා හවනං දානං ආහුනං, පාහුනානං අතිථීනං අතිථිකිරියා පාහුනං, ආවාහාදීසු මඞ්ගලත්ථං දානං මඞ්ගලකිරියා. පරලොකෙ ඨිතො ඉමං ලොකං ‘‘නත්ථී’’ති ගණ්හාතීති ඉමං ලොකං අවෙක්ඛිත්වා පරලොකො, පරඤ්ච අවෙක්ඛිත්වා අයං ලොකො හොති ගන්තබ්බතො ආගන්තබ්බතො චාති පරලොකතො ඉධාගමනස්ස අභාවා තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජනතො චිත්තෙන පරලොකෙ ඨිතො ඉමං ලොකං ‘‘නත්ථී’’ති ගණ්හාතීති අත්ථො වෙදිතබ්බො. න හි අයං දිට්ඨි පරලොකෙ නිබ්බත්තස්සෙව හොතීති. ඉධලොකෙ ඨිතොති එත්ථාපි අයමෙව නයො. අයං වා එත්ථ අත්ථො ‘‘සංසරණප්පදෙසො ඉධලොකො ච පරලොකො ච නාම කොචි නත්ථි සංසරණස්ස අභාවා තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජනතො’’ති. පුරිමභවතො පච්ඡිමභවෙ උපපතනං උපපාතො, සො යෙසං සීලං, තෙ ඔපපාතිකා. තෙ පන චවනකා උපපජ්ජනකා හොන්තීති කත්වා ආහ ‘‘චවනකඋපපජ්ජනකසත්තා නත්ථීති ගණ්හාතී’’ති. අනුලොමප්පටිපදන්ති නිබ්බානානුකූලං සීලාදිප්පටිපදං.

1221. ‘දින්න’ යන්නෙන් දාන චේතනාව කියන ලදී. එය අඵල බැවින් රූපය මෙන් දානයක් නොවේ යයි ප්‍රතික්ෂේප කරයි. මහා විජිත රජුගේ යාගය වැනි යාගය ‘මහා යාග’ නමි. ආරාධනා කොට පූජා කිරීම වන දානය ‘ආහුන’ නමි. පැමිණි අමුත්තන් උදෙසා කෙරෙන අමුත්තන් පිළිගැනීමේ කටයුත්ත ‘පාහුන’ නමි. ආවාහ විවාහාදියෙහි මංගල්‍යය පිණිස දෙන දානය ‘මංගල කිරිය’ නමි. පරලොව සිටිමින් මෙම ලෝකය ‘නැත’ යයි ගනී යනු, මෙම ලෝකය අපේක්ෂා කොට පරලොව ද, පරලොව අපේක්ෂා කොට මෙම ලෝකය ද පවතී. යා යුතු බැවින් සහ ආ යුතු බැවින් පරලොව සිට මෙහි පැමිණීමක් නොමැති බැවින් ද, එහිම සිඳී යන බැවින් ද, සිතින් පරලොවෙහි සිටින පුද්ගලයා මෙම ලෝකය ‘නැත’ යයි ගනී යන අර්ථය දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, මෙම දෘෂ්ටිය පරලොව උපන් අයටම පමණක් ඇති වන්නක් නොවන බැවිනි. ‘මෙම ලෝකයෙහි සිටියේ’ යන්නෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. නැතහොත් මෙහි අර්ථය නම්, "සංසරණය වන ප්‍රදේශයක් වූ මෙලොව හෝ පරලොව යනුවෙන් කිසිවක් නැත, මක්නිසාද යත් සංසරණයක් නොමැති බැවින් සහ ඒ ඒ භවයෙහිම සිඳී යන බැවිනි" යන්නයි. පෙර භවයෙන් පසු භවයට පතිත වීම ‘උපපාත’ නමි, එය යමෙකුගේ ස්වභාවය ද ඔවුහු ‘ඕපපාතික’ නමි. ඔවුන් චුත වන්නෝ සහ උපදින්නෝ ද වෙති යයි සලකා "චුත වන උපදින සත්වයෝ නැතැයි ගනී" යයි වදාරන ලදී. ‘අනුලෝම ප්‍රතිපදාව’ යනු නිවනට අනුකූල වූ සීලාදී ප්‍රතිපදාවයි.

1236. නිප්පදෙසතොව ගහිතොති ඉමිනා යං ආසවගොච්ඡකෙ බ්‍රහ්මානං කප්පරුක්ඛාදීසු රාගස්ස ච දිට්ඨිරාගස්ස ච අසඞ්ගහණෙන නීවරණගොච්ඡකෙ ච කාමච්ඡන්දස්ස අනාගාමිමග්ගෙන පහාතබ්බතාදස්සනෙන සප්පදෙසත්තං වුත්තං, තං නිවාරිතං හොති. අරහත්තමග්ගෙනාති වචනෙන චතූහි මග්ගෙහි පහාතබ්බතා වුත්තාති දට්ඨබ්බං. න හි පුරිමෙහි අතනුකතා මොහාදයො අරහත්තමග්ගෙන පහීයන්තීති.

1236. ‘නිප්පදේසතෝ’ (සර්ව සම්පූර්ණ වශයෙන්) ගත් බැවින්, ආසව ගෝච්ඡකයෙහි බ්‍රහ්මයන්ගේ කප්පරුක්ඛාදියෙහි රාගය සහ දෘෂ්ටි රාගය ඇතුළත් නොකිරීමෙන් ද, නීවරණ ගෝච්ඡකයෙහි කාමච්ඡන්දය අනාගාමි මාර්ගයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු බව දැක්වීමෙන් ද යම් ‘සප්පදේස’ භාවයක් (අසම්පූර්ණ බවක්) වදාරන ලද්දේ ද, එය වළක්වන ලදී. ‘අරහත්ත මග්ගේන’ යන වචනයෙන් මාර්ග සතරින්ම ප්‍රහාණය කළ යුතු බව වදාරන ලදැයි දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, පූර්ව මාර්ගයන්ගෙන් තුනී නොකරන ලද මෝහ ආදිය රහත් මාර්ගයෙන් ප්‍රහාණය නොවන බැවිනි.

1287. නිරතිඅත්ථෙනාති පීතිවිරහෙන, බලවනිකන්තිවිරහෙන වා. න හි දුක්ඛාය වෙදනාය රජ්ජන්තීති. අව-සද්දෙන අවගාහත්ථො අධොඅත්ථො චාති ද්විධා අව-සද්දස්ස අත්ථො වුත්තො.

1287. ‘නිරති’ යන අර්ථයෙන් යනු ප්‍රීතියෙන් තොර වීමෙන් හෝ බලවත් නිකන්තියෙන් තොර වීමෙනි. මක්නිසාද යත්, දුක්ඛ වේදනාවෙහි නොඇලෙන බැවිනි. ‘අව’ ශබ්දයෙන් අවගාහ අර්ථය සහ ‘අධෝ’ අර්ථය යන දෙයාකාරයකින් ‘අව’ ශබ්දයේ අර්ථය වදාරන ලදී.

1301. විචිකිච්ඡාසහගතො [Pg.177] මොහරණො පහානෙකට්ඨෙන දිට්ඨිසම්පයුත්තෙන රාගරණෙන සරණො, උද්ධච්චසහගතො රූපරාගඅරූපරාගසඞ්ඛාතෙන. අරණවිභඞ්ගසුත්තෙ (ම. නි. 3.333) පන ‘‘යො කාමපටිසන්ධිසුඛිනො සොමනස්සානුයොගො හීනො ගම්මො පොථුජ්ජනිකො අනරියො අනත්ථසංහිතො, සදුක්ඛො එසො ධම්මො සඋපඝාතො සඋපායාසො සපරිළාහො මිච්ඡාපටිපදා. තස්මා එසො ධම්මො සරණො’’තිආදිවචනතො ඵලභූතදුක්ඛඋපඝාතඋපායාසපරිළාහසභාවභූතො මිච්ඡාපටිපදාභාවොව ‘‘සරණො’’ති විඤ්ඤායතීති තෙහි සබ්බාකුසලානං සරණතා සිද්ධා හොතීති.

1301. විචිකිච්ඡා සහගත මෝහ රජස, ප්‍රහාණය කළ යුතු බව යන එකම අර්ථයෙන් දිට්ඨි සම්ප්‍රයුක්ත රාග රජස සමඟ පවතී. උද්ධච්ච සහගත මෝහ රජස, රූප රාග සහ අරූප රාග සංඛ්‍යාත රාග රජස සමඟ පවතී. අරණවිභංග සූත්‍රයෙහි වනාහි "යම් කාම සුඛල්ලිකානුයෝගයක් වේද, එය හීන වූ, ග්‍රාම්‍ය වූ, පෘථග්ජනයන්ගේ වූ, ආර්ය නොවන, අනර්ථය පිණිස පවතින, දුක් සහිත, පීඩා සහිත, දැඩි වෙහෙස සහිත, දැවෙන සුළු වූ මිථ්‍යා ප්‍රතිපදාවකි. එබැවින් එම ධර්මය ස-රජස වේ" යනාදී වචනයෙන් ඵලයක් ලෙස උපදින දුක්, උපඝාත, උපායාස, පරිළාහ ස්වභාවය වූ මිථ්‍යා ප්‍රතිපදා භාවයම ‘ස-රජස’ යයි දත යුතුය. එයින් සියලු අකුසලයන්ගේ සරජස භාවය සිද්ධ වේ.

සුත්තන්තිකදුකනික්ඛෙපකථාවණ්ණනා

සූත්තන්තික දුක නික්ඛේප කථා වර්ණනාව.

1303. විවෙචිතත්තාති විසුං කතත්තා පකාසිතත්තා. අසෙසෙත්වා ඛෙපෙතීති වජිරං අත්තනා පතිතට්ඨානං අසෙසෙත්වා ඛෙපෙති පුන අපාකතිකතාආපාදනෙන.

1303. ‘විවේචිතත්තා’ යනු වෙන් වශයෙන් කළ බැවින් සහ ප්‍රකාශ කළ බැවිනි. ‘ඉතිරි නොකොට ක්ෂය කරයි’ යනු වජ්‍රායුධය තමා පතිත වූ ස්ථානය කිසිවක් ඉතිරි නොකොට, නැවත ප්‍රකෘති තත්ත්වයට පත් නොවන ලෙස ක්ෂය කරයි.

1311. තප්පතීති විප්පටිසාරී හොති, අනුසොචති වා.

1311. ‘තප්පති’ යනු පසුතැවිලි වේ හෝ ශෝක කරයි.

1313. අහන්ති ඉති-සද්දපරෙන අහං-සද්දෙන හෙතුභූතෙන යො අත්ථො විඤ්ඤායති, සො සංකථීයති, උදීරීයතීති අත්ථො. අඤ්ඤථා හි වුච්චමානස්ස වචනෙන පකාසියමානස්ස පදත්ථස්ස සඞ්ඛාදිභාවෙ සබ්බෙසං කුසලාදිධම්මානං අධිවචනාදිතා සියාති. භාවොති සත්තවෙවචනන්ති භණන්ති, ධාතුයා වා එතං අධිවචනං. දත්තොති එත්තාවතා සත්තපඤ්ඤත්තිං දස්සෙත්වා අඤ්ඤම්පි උපාදාපඤ්ඤත්තිං දස්සෙතුං ‘‘මඤ්චො’’තිආදිමාහ. අහන්ති ච පවත්තං අධිවචනං වදන්තෙන සුණන්තෙන ච පුබ්බෙ ගහිතසඤ්ඤෙන අත්ථප්පකාසනභාවෙන විඤ්ඤායති. න හි තස්මිං අවිඤ්ඤාතෙ තදත්ථවිජානනං අත්ථීති විසෙසෙන අධිවචනං ‘‘ඤායතීති සමඤ්ඤා’’ති වුත්තං. එතස්සත්ථස්ස අහන්ති ඉදං අධිවචනන්ති එවං වා සඤ්ඤාගහණවසෙන ඤායති සමඤ්ඤායති පාකටා හොතීති සමඤ්ඤා. පඤ්ඤාපීයතීති අහන්ති ඉදං එතස්ස අධිවචනන්ති එවං ඨපීයතීති අත්ථො. වොහරීයතීති වුච්චති. උද්ධෙය්‍යන්ති උද්ධරිතබ්බං. අපි නාමසහස්සතොති අනෙකෙහිපි නාමසහස්සෙහීති අත්ථො. සයමෙව උපපතනසීලං නාමං ‘‘ඔපපාතිකනාම’’න්ති වුච්චති.

1313. ‘අහං’ යනු ‘ඉති’ ශබ්දය පසුව ඇති හේතු භූත වූ ‘අහං’ ශබ්දයෙන් යම් අර්ථයක් දත හැකි ද, එය මැනවින් කියනු ලැබේ, ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ යන අර්ථයයි. මක්නිසාද යත්, අන්‍ය ආකාරයකින් අර්ථය ගන්නා කල්හි, කියනු ලබන වචනයෙන් ප්‍රකාශ වන පද අර්ථයෙහි සංඛ්‍යා ආදී භාවයක් ඇති කල්හි, සියලු කුසලාදී ධර්මයන්ගේ අධිවචන ආදී බවක් සිදුවිය හැකි බැවිනි. ‘භාවෝ’ යනු සත්වයාට පර්යාය වචනයකැයි කියති, නැතහොත් එය ධාතු ස්වභාවයට අධිවචනයකි. ‘දත්ත’ යන මෙපමණ වචනයෙන් සත්ව පඤ්ඤත්තිය දක්වා, අනෙක් උපාදා පඤ්ඤත්තිය දැක්වීම පිණිස ‘මඤ්ච’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘අහං’ යනුවෙන් පවතින අධිවචනය පවසන්නා සහ අසන්නා විසින් ද පෙර ගන්නා ලද සංඥාවෙන් යුක්තව අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමේ ස්වභාවයෙන් දත හැකිය. මක්නිසාද යත්, එය නොදත් කල්හි එහි අර්ථය දැනගත නොහැකි බැවිනි. එබැවින් විශේෂයෙන් අධිවචනය ‘දැනගත හැකි බැවින් සමඤ්ඤා’ යයි වදාරන ලදී. ‘මේ අර්ථයට අහං යනු අධිවචනයයි’ මෙසේ සංඥාව ග්‍රහණය කිරීමේ වසයෙන් දනියි, මැනවින් දනියි, ප්‍රකට වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘සමඤ්ඤා’ නමි. ‘පඤ්ඤාපීයති’ යනු ‘අහං යනු මෙයට අධිවචනයයි’ මෙසේ පනවන ලදී යන අර්ථයයි. ‘වොහරීයති’ යනු ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. ‘උද්ධෙය්‍ය’ යනු උපුටා ගත යුතුය. ‘නාම සහස්සතෝ’ යනු බොහෝ වූ නාම දහස් ගණනින් යන අර්ථයයි. තමාම පතිත වන ස්වභාවය ඇති නාමය ‘ඕපපාතික නාම’ යයි කියනු ලැබේ.

කරීයතීති [Pg.178] කම්මං, නාමමෙව කම්මං නාමකම්මං. තථා නාමධෙය්‍යං. කරණඨපනසද්දාපි හි කම්මත්ථා හොන්තීති. අථ කරණත්ථා, කරීයති ච ඨපීයති ච එතෙන අත්ථො එවංනාමොති පඤ්ඤාපීයතීති කරණං ඨපනඤ්ච නාම හොති. අථ භාවත්ථා, ඤාපනමත්තමෙව කරණං ඨපනන්ති ච වුත්තං. නාමනිරුත්ති නාමබ්‍යඤ්ජනන්ති නාමමිච්චෙව වුත්තං හොති. න හි පථවීසඞ්ඛාතං අත්ථප්පකාරමත්තං නිවදති බ්‍යඤ්ජයති වා පථවීති නාමං නිවදති බ්‍යඤ්ජයති වා, තස්මා අනාමස්ස නිරුත්තිබ්‍යඤ්ජනභාවනිවාරණත්ථං ‘‘නාමනිරුත්ති නාමබ්‍යඤ්ජන’’න්ති වුත්තං. එවං නාමාභිලාපොති එත්ථාපි නයො. එත්ථ පන සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරොති චතූහි පදෙහි පඤ්ඤාපිතබ්බතො පඤ්ඤත්ති වුත්තා, ඉතරෙහි පඤ්ඤාපනතො.

කළ යුතු දෙය 'කර්මය' නම් වේ. නාමයම කර්මය (කිරීම) වන බැවින් එය 'නාම කර්මය' වේ. 'නාමධෙය්‍ය' (නම) යන්නද එසේමය. මක්නිසාද යත්, කරණ (කිරීම) සහ ඨපන (පිහිටුවීම) යන ශබ්දයන් ද කර්මාර්ථයෙහි (කර්මය යන අර්ථයෙහි) යෙදෙන බැවිනි. ඉදින් කරණාර්ථයෙන් (කිරීම යන අර්ථයෙන්) ගන්නේ නම්, මෙයින් අර්ථය 'මේ නම් වේ' යැයි පනවන බැවින් ද, තබන (පිහිටුවන) බැවින් ද එය කරණය සහ ඨපනය නම් වේ. ඉදින් භාවාර්ථයෙන් ගන්නේ නම්, හුදෙක් දැනුම් දීමම (හඳුන්වා දීමම) කරණය සහ ඨපනය යැයි කියනු ලැබේ. 'නාම නිරුක්ති', 'නාම ව්‍යඤ්ජන' යනු ද නාමයම බව කියන ලද්දකි. පඨවි යැයි කියනු ලබන හුදෙක් අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමම 'පඨවි' යන නාමය ප්‍රකාශ කරන්නේ හෝ විස්තර කරන්නේ නැත. එබැවින් නාම නොවන දෙයක නිරුක්ති බව හෝ ව්‍යඤ්ජන බව වළක්වනු පිණිස 'නාම නිරුක්ති නාම ව්‍යඤ්ජන' යැයි කියන ලදී. 'නාම අභිලාප' යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙහිදී සංඛ්‍යා, සමඤ්ඤා, ප්‍රඥප්ති සහ වෝහාර යන පද සතරෙන් පැනවිය යුතු බැවින් 'ප්‍රඥප්තිය' යැයි කියන ලදී. සෙසු පද තුනෙන් දැනුම් දීම (පැනවීම) සිදු කෙරේ.

තත්ථ ච ‘‘පුරිමා උපාදාපඤ්ඤත්ති උප්පාදවයකිච්චරහිතා ලොකසඞ්කෙතසිද්ධා, පච්ඡිමා නාමපඤ්ඤත්ති, යාය පුරිමා පඤ්ඤත්ති රූපාදයො ච සොතද්වාරවිඤ්ඤාණසන්තානානන්තරමුප්පන්නෙන ගහිතපුබ්බසඞ්කෙතෙන මනොද්වාරවිඤ්ඤාණසන්තානෙන ගහිතාය පඤ්ඤාපීයන්තී’’ති ආචරියා වදන්ති. එතස්මිං පන ඉමිස්සා පාළියා අට්ඨකථාය ච අත්ථෙ සති යං වුත්තං මාතිකායං ‘‘වචනමත්තමෙව අධිකාරං කත්වා පවත්තා අධිවචනා නාම, සහෙතුකං කත්වා වුච්චමානා අභිලාපා නිරුත්ති නාම, පකාරෙන ඤාපනතො පඤ්ඤත්ති නාමා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 101-108), තෙන විරොධො සියා. න හි උප්පාදවයකිච්චරහිතස්ස වචනමත්තං අධිකාරං කත්වා පවත්ති අත්ථි උප්පාදාදිසහිතස්සෙව පවත්තිසබ්භාවතො, න ච වචනවචනත්ථවිමුත්තස්ස නාමස්ස නිද්ධාරෙත්වා සහෙතුකං කත්වා වුච්චමානතා අත්ථි, නාපි අනිද්ධාරිතසභාවස්ස පදත්ථස්ස තෙන තෙන පකාරෙන ඤාපනං අත්ථීති.

මෙහිදී ආචාර්යවරයෝ මෙසේ පවසති: 'පළමු ප්‍රඥප්තිය (උපාදා ප්‍රඥප්තිය) උප්පාද-වය (ඉපදීම හා නැසීම) යන කෘත්‍යයන්ගෙන් තොර වූ, ලෝක සම්මුතියෙන් සිද්ධ වූවකි. දෙවැන්න නාම ප්‍රඥප්තියයි. එම නාම ප්‍රඥප්තිය මඟින් පළමු ප්‍රඥප්තිය මෙන්ම රූප ආදිය ද පනවනු ලැබේ. එය සිදුවන්නේ සෝතද්වාර විඤ්ඤාණ සන්තතියට අනතුරුව උපන්, පෙර ගත් සංකේත ඇති මනෝද්වාර විඤ්ඤාණ සන්තතිය මඟින් ගනු ලැබූ ප්‍රඥප්තිය මඟිනි.' ඉදින් මෙම අර්ථය මෙම පාලියට සහ අටුවාවට එකඟ වන්නේ නම්, මාතිකා අටුවාවෙහි සඳහන් වන 'හුදෙක් වචන මාත්‍රයම ප්‍රධාන කොට පවත්නා දෙය අධිවචන නම් වේ, හේතු සහිතව කියනු ලබන දෙය අභිලාප සහ නිරුක්ති නම් වේ, ඒ ඒ ආකාරයෙන් දැනුම් දෙන බැවින් ප්‍රඥප්ති නම් වේ' යන ප්‍රකාශය සමඟ විරෝධයක් ඇති වේ. මක්නිසාද යත්, උප්පාද-වය කෘත්‍යයන්ගෙන් තොර වූ දෙයකට වචන මාත්‍රයක් ප්‍රධාන කොට පැවැත්මක් නැත. පැවැත්ම ඇත්තේ උප්පාදාදිය සහිත පරමාර්ථ ධර්මයන්ටම පමණි. තවද, වචනයෙන් හා වචනාර්ථයෙන් මිදුණු නාමයක නිශ්චිතව දක්වා හේතු සහිතව ප්‍රකාශ කිරීමක් නැත. එමෙන්ම නිශ්චිත ස්වභාවයක් නොදැක්වූ පදාර්ථයක් ඒ ඒ ආකාරයෙන් දැනුම් දීමක් ද නැත.

දුවිධා චායං පඤ්ඤත්ති යථාවුත්තප්පකාරාති අට්ඨකථාවචනඤ්ච න දිස්සති, අට්ඨකථායං පන විජ්ජමානපඤ්ඤත්තිආදයො ඡ පඤ්ඤත්තියොව වුත්තා. තත්ථ ‘‘රූපං වෙදනා’’තිආදිකා විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. ‘‘ඉත්ථී පුරිසො’’තිආදිකා අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. ‘‘තෙවිජ්ජො ඡළභිඤ්ඤො’’තිආදිකා විජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. ‘‘ඉත්ථිසද්දො පුරිසසද්දො’’තිආදිකා අවිජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණං සොතවිඤ්ඤාණ’’න්තිආදිකා විජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. ‘‘ඛත්තියකුමාරො බ්‍රාහ්මණකුමාරො’’තිආදිකා අවිජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. න චෙත්ථ යථාවුත්තප්පකාරා දුවිධා පඤ්ඤත්ති වුත්තාති [Pg.179] සක්කා විඤ්ඤාතුං. විජ්ජමානස්ස හි සඞ්ඛා…පෙ… අභිලාපො විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. අවිජ්ජමානස්ස ච සඞ්ඛාදිකා අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. තෙසංයෙව විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවෙන පවත්තා සඞ්ඛාදයො ඉතරාති.

ඉහත කී ආකාරයට ප්‍රඥප්තිය දෙවැදෑරුම් වේ යන්න අටුවා පාඨයන්හි දක්නට නැත. එහෙත් අටුවාවෙහි විද්‍යමාන ප්‍රඥප්ති ආදී වශයෙන් ප්‍රඥප්ති හයක්ම දක්වා ඇත. එහි 'රූප, වේදනා' ආදිය විද්‍යමාන ප්‍රඥප්තියි. 'ස්ත්‍රී, පුරුෂ' ආදිය අවිද්‍යමාන ප්‍රඥප්තියි. 'තෙවිජ්ජ (ත්‍රිවිද්‍යාලාභී), ඡළභිඤ්ඤ (ෂඩභිඥාලාභී)' ආදිය විද්‍යමානයෙන් අවිද්‍යමාන ප්‍රඥප්තියි. 'ස්ත්‍රී ශබ්දය, පුරුෂ ශබ්දය' ආදිය අවිද්‍යමානයෙන් විද්‍යමාන ප්‍රඥප්තියි. 'චක්ඛු විඤ්ඤාණය, සෝත විඤ්ඤාණය' ආදිය විද්‍යමානයෙන් විද්‍යමාන ප්‍රඥප්තියි. 'ක්ෂත්‍රිය කුමාරයා, බ්‍රාහ්මණ කුමාරයා' ආදිය අවිද්‍යමානයෙන් අවිද්‍යමාන ප්‍රඥප්තියි. මෙහි ඉහත කී පරිදි ප්‍රඥප්තිය දෙවැදෑරුම් යැයි වටහා ගත නොහැක. මක්නිසාද යත්, විද්‍යමාන අර්ථයට යෙදෙන සංඛ්‍යා...පෙ... අභිලාපය විද්‍යමාන ප්‍රඥප්තිය වන අතර, අවිද්‍යමාන අර්ථයට යෙදෙන සංඛ්‍යා ආදිය අවිද්‍යමාන ප්‍රඥප්තිය වේ. එම විද්‍යමාන හා අවිද්‍යමාන දෙකෙහිම විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයෙන් පවත්නා සංඛ්‍යා ආදිය සෙසු ප්‍රඥප්ති හතර වන බැවිනි.

අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිවචනෙන පඤ්ඤාපිතබ්බා උපාදාපඤ්ඤත්ති, තස්සා පඤ්ඤාපනභූතා නාමපඤ්ඤත්ති ච වුත්තා, ඉතරෙහි නාමපඤ්ඤත්තියෙව යථාවුත්තාති චෙ? න, අසිද්ධත්තා. සති හි උජුකෙ පුරිමෙ පාළිඅනුගතෙ අත්ථෙ අයමත්ථො ඉමාය අට්ඨකථාය වුත්තොති අසිද්ධමෙතං. යදි ච සත්තරථඝටාදිදිසාකාලකසිණඅජටාකාසකසිණුග්ඝාටිමාකාසආකිඤ්චඤ්ඤායතනවිසයනිරොධසමාපත්තිආදිප්පකාරා උපාදාපඤ්ඤත්ති අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, එතෙනෙව වචනෙන තස්සා අවිජ්ජමානතා වුත්තාති න සා අත්ථීති වත්තබ්බා. යථා ච පඤ්ඤාපිතබ්බතො අවිජ්ජමානානං සත්තාදීනං අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවො, එවං රූපාදීනං විජ්ජමානානං පඤ්ඤපෙතබ්බතො විජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවො ආපජ්ජති. තතො ‘‘සබ්බෙ ධම්මා පඤ්ඤත්තී’’ති පඤ්ඤත්තිපථෙහි අවිසිට්ඨො පඤ්ඤත්තිධම්මනිද්දෙසො වත්තබ්බො සියා. අථාපි පඤ්ඤාපිතබ්බපඤ්ඤාපනවිසෙසදස්සනත්ථො සඞ්ඛාදිනිද්දෙසො, තථාපි ‘‘එකධම්මො සබ්බධම්මෙසු නිපතති, සබ්බධම්මා එකධම්මස්මිං නිපතන්තී’’තිආදිනා පඤ්ඤාපිතබ්බානං පඤ්ඤත්තිපථභාවස්ස දස්සිතත්තා පඤ්ඤාපිතබ්බානං පඤ්ඤත්තිභාවෙ පඤ්ඤත්තිපථා පඤ්ඤත්තිසද්දෙනෙව වුත්තාති පඤ්ඤත්තිපථපදං න වත්තබ්බං සියා, නාපි සක්කා පඤ්ඤාපිතබ්බපඤ්ඤාපනවිසෙසදස්සනත්ථො සඞ්ඛාදිනිද්දෙසොති වත්තුං සඞ්ඛාදිසද්දානං සමානත්ථත්තා. වුත්තඤ්හි ‘‘මරණෙනපි තං පහීයති, යං පුරිසො මමිදන්ති මඤ්ඤතී’’ති (මහානි. 41) එත්ථ ‘‘පුරිසොති සඞ්ඛා සමඤ්ඤා…පෙ… අභිලාපො’’ති (මහානි. 41). තථා ‘‘මාගණ්ඩියොති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස නාමං සඞ්ඛා සමඤ්ඤා’’තිආදි (මහානි. 73). න ච ‘‘අයං ඉත්ථන්නාමො’’ති සඞ්කෙතග්ගහණං ‘‘රූපං තිස්සො’’තිආදිවචනග්ගහණඤ්ච මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤස්ස අසිද්ධසභාවස්ස අත්ථපඤ්ඤාපනෙ සමත්ථතා සම්භවති, තෙසඤ්ච අසමත්ථතා. යදි හි තෙසං විනා පඤ්ඤත්තියා අත්ථපඤ්ඤාපනෙ අසමත්ථතා සියා, පඤ්ඤත්තිපඤ්ඤාපනෙ ච අසමත්ථතාති තස්සා අඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වත්තබ්බා සියා, තස්සා තස්සාති අනවත්ථානං, තතො අත්ථවිජානනමෙව න සියා, නාපි සඞ්කෙතග්ගහණං සඞ්කෙතස්ස පඤ්ඤත්තිභාවෙ ‘‘අයං ඉමස්ස භාසිතස්ස අත්ථො’’ති වා, ‘‘ඉමස්සත්ථස්ස ඉදං වචනං ජොතක’’න්ති වා. සඤ්ඤුප්පාදමත්තෙ පන සඞ්කෙතග්ගහණෙ වචනස්ස වචනත්ථවිනිමුත්තස්ස [Pg.180] කප්පනෙ පයොජනං නත්ථි. ‘‘බුද්ධස්ස භගවතො වොහාරො ලොකියෙ සොතෙ පටිහඤ්ඤති’’ (කථා. 347), ‘‘අභිජානාසි නො ත්වං ආනන්ද ඉතො පුබ්බෙ එවරූපං නාමධෙය්‍යං සුතං යදිදං ජනවසභො’’ති (දී. නි. 2.280), ‘‘නාමඤ්ච සාවෙති කොණ්ඩඤ්ඤො අහං භගවා’’තිආදීහි (සං. නි. 1.217) ච පඤ්ඤත්තියා වචනභාවො සිද්ධො. තස්මා පාළියා අට්ඨකථාය ච අවිරුද්ධො අත්ථො විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බො.

ඉදින්, අවිද්‍යමාන ප්‍රඥප්ති යන වචනයෙන් පැනවිය යුතු උපාදා ප්‍රඥප්තිය ද, එය පැනවීමක් වූ නාම ප්‍රඥප්තිය ද කියන ලදැයි ද, සෙසු වචනවලින් කියන ලද්දේ නාම ප්‍රඥප්තියම යැයි ද පවසන්නේ නම්; එය නිවැරදි නැත, මක්නිසාද යත් එය තවමත් ඔප්පු වී නැති බැවිනි. සෘජු වූ ද, පූර්ව වූ ද, පාලියට අනුකූල වූ ද අර්ථයක් තිබියදී, මෙම අර්ථය මෙම අටුවාවෙහි කියන ලද්දකැයි පිළිගැනීම අසීරුය. ඉදින් සත්ත්ව, රථ, කළය ආදී වශයෙන් ද, දිශා, කාල, කසිණ, අජටාකාශ, කසිණුග්ඝාටිමාකාශ, ආකිඤ්චඤ්ඤායතන විෂය සහ නිරෝධ සමාපත්ති ආදී ප්‍රභේද සහිත උපාදා ප්‍රඥප්තිය 'අවිද්‍යමාන ප්‍රඥප්තියක්' නම්, එම වචනයෙන්ම එහි අවිද්‍යමාන බව කියැවෙන බැවින් එය පවතින්නක් යැයි නොකිය යුතුය. පැනවිය යුතු බැවින් අවිද්‍යමාන සත්ත්ව ආදීන්ට අවිද්‍යමාන ප්‍රඥප්ති බව ඇති වන්නා සේම, පැනවිය යුතු බැවින් විද්‍යමාන රූප ආදීන්ට ද විද්‍යමාන ප්‍රඥප්ති බව ඇති වේ. එවිට 'සියලු ධර්මයෝ ප්‍රඥප්තියෝය' යනුවෙන් ප්‍රඥප්ති පථයන්ගෙන් විශේෂයක් නැති ප්‍රඥප්ති ධර්ම නිර්දේශයක් කළ යුතු වන්නේය. තවද, පැනවිය යුතු දෙය සහ පැනවීම අතර වෙනස දැක්වීම පිණිස සංඛ්‍යා නිර්දේශය කළේ නම්, 'එක් ධර්මයක් සියලු ධර්මයන්හි වැටේ, සියලු ධර්මයෝ එක් ධර්මයක වැටෙති' ආදී වශයෙන් පැනවිය යුතු ධර්මයන්ගේ ප්‍රඥප්ති පථ බව දක්වා ඇති බැවින්, ප්‍රඥප්ති පථ යන්න ප්‍රඥප්ති ශබ්දයෙන්ම කියන ලද බැවින් 'ප්‍රඥප්ති පථ' යන පදය නොකිය යුතු වන්නේය. සංඛ්‍යා ආදී ශබ්ද සමානාර්ථ බැවින් පැනවිය යුතු හා පැනවීම අතර වෙනස දැක්වීම පිණිස සංඛ්‍යා නිර්දේශය කළේ යැයි ද කිව නොහැක. මක්නිසාද යත්: 'මිනිසා යම් දෙයක් මගේ යැයි සිතයි ද, එය මරණයෙන් ඔහුට අහිමි වේ' යන තැන 'මිනිසා යනු සංඛ්‍යාවකි, සමඤ්ඤාවකි...පෙ... අභිලාපයකි' යනුවෙන් ද, එසේම 'මාගන්දිය යනු ඒ බ්‍රාහ්මණයාගේ නාමයකි, සංඛ්‍යාවකි, සමඤ්ඤාවකි' ආදී වශයෙන් ද දක්වා ඇති බැවිනි. තවද, 'මේ නම් ඇත්තෙකි' යන සංකේත ග්‍රහණය සහ වචන ග්‍රහණය හැර, අන්‍ය වූ අසිද්ධ ස්වභාවයක් ඇති ප්‍රඥප්තියකට අර්ථය පැනවීමේ සමර්ථකමක් නැත. ඉදින් ප්‍රඥප්තියෙන් තොරව අර්ථය පැනවීමට ඒවාට නොහැකි නම්, ප්‍රඥප්තිය පැනවීමට ද නොහැකි වනු ඇත. එවිට ඒ සඳහා වෙනත් ප්‍රඥප්තියක් ද වශයෙන් අනවස්ථා ප්‍රසංගයක් ඇති වේ. එවිට අර්ථය වටහා ගැනීමක් සිදු නොවේ. 'මේ මෙම ප්‍රකාශයේ අර්ථයයි' හෝ 'මෙම අර්ථය ප්‍රකාශ කරන වචනය මෙයයි' යනුවෙන් සංකේත ග්‍රහණයක් ද සිදු නොවේ. හුදෙක් සංඥාව ඉපදීම පමණක් වන සංකේත ග්‍රහණයේදී, වචනාර්ථයෙන් මිදුණු වචනයක් කල්පනා කිරීමෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත. 'බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වෝහාරය ලෝකීය ශ්‍රවණයෙහි ස්පර්ශ වේ', 'ආනන්දය, මීට පෙර ජනවසභ යන මෙවන් නාමයක් ඇසූ බව තොපට මතකද?', 'කොණ්ඩඤ්ඤ වූ මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නාමය ඇස්වූයෙමි' ආදී පාඨයන්ගෙන් ප්‍රඥප්තියේ වචන ස්වභාවය සිද්ධ වේ. එබැවින් පාලියට සහ අටුවාවට විරුද්ධ නොවන අර්ථය විමසා බලා ගත යුතුය.

යදි සත්තාදයො අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති න හොන්ති, කා පන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති නාමාති? පකාසිතො අයමත්ථො ‘‘අවිජ්ජමානානං සත්තාදීනං සඞ්ඛා…පෙ… අභිලාපො අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ති. සත්තාදීනඤ්ච අවිජ්ජමානත්තා අත්ථිතා නෙව වත්තබ්බා, යෙ ච වදෙය්‍යුං ‘‘රූපාදීනි විය අවිජ්ජමානත්තා අවිජ්ජමානතා වුත්තා, න නත්ථිභාවතො’’ති, අයඤ්ච වාදො හෙවත්ථිකථාය පටිසිද්ධො, න ච රූපං වෙදනා න හොතීති අවිජ්ජමානං නාම හොති. එවං සත්තාදයොපි යදි අත්ථි, රූපාදයො න හොන්තීති අවිජ්ජමානාති න වත්තබ්බා. යස්මා පන යෙසු රූපාදීසු චක්ඛාදීසු ච තථා තථා පවත්තමානෙසු ‘‘සත්තො ඉත්ථී රථො ඝටො’’තිආදිකා විචිත්තසඤ්ඤා උප්පජ්ජති, සඤ්ඤානුලොමානි ච අධිවචනානි, තෙහි රූපචක්ඛාදීහි අඤ්ඤො සත්තරථාදිසඤ්ඤාවලම්බිතො වචනත්ථො විජ්ජමානො න හොති, තස්මා සත්තරථාදිඅභිලාපා ‘‘අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ති වුච්චන්ති, න ච තෙ ‘‘මුසා’’ති වුච්චන්ති ලොකසමඤ්ඤාවසෙන පවත්තත්තා. තතො එව තෙ අභිලාපා ‘‘සම්මුතිසච්ච’’න්ති වුච්චන්ති. සො ච වචනත්ථො සයං අවිජ්ජමානොපි විජ්ජමානස්ස වචනස්සෙව වසෙන පඤ්ඤත්තිවොහාරං ලභති, ‘‘සම්මුතිසච්ච’’න්ති ච වුච්චති යථාගහිතසඤ්ඤාවසෙන පවත්තවචනත්ථභාවතො. ‘‘සම්මුතිඤාණං සච්චාරම්මණමෙව, නාඤ්ඤාරම්මණ’’න්ති (කථා. 434) කථාය ච ‘‘පථවීකසිණාදි චීවරාදි ච සම්මුතිසච්චම්හී’’ති ඉමිනාව අධිප්පායෙන වුත්තන්ති විඤ්ඤායති. යස්මා රූපාදීසු සන්තානෙන පවත්තමානෙසු එකත්තග්ගහණවසෙන තෙ අමුඤ්චිත්වා පවත්තං සත්තාදිග්ගහණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි විය රූපාදීසු තෙසු ඛන්ධෙසු චක්ඛාදීසු ච අසන්තං අවිජ්ජමානං සත්තරථාදිං ගණ්හාති, තස්මා තං පරිත්තාරම්මණාදිභාවෙන න වත්තබ්බන්ති වුත්තං. තථා යං ඛන්ධසමූහසන්තානං එකත්තෙන ගහිතං උපාදාය ‘‘කල්‍යාණමිත්තො පාපමිත්තො [Pg.181] පුග්ගලො’’ති ගහණං පඤ්ඤත්ති ච පවත්තති, තං තදුපාදානභූතං පුග්ගලසඤ්ඤාය සෙවමානස්ස කුසලාකුසලානං උප්පත්ති හොතීති ‘‘පුග්ගලොපි උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.9) වුත්තං. යස්මා පන පුග්ගලො නාම කොචි භාවො නත්ථි, තස්මා යථා ආපොධාතුආදීනි චිත්තෙන විවෙචෙත්වා පථවීධාතු උපලබ්භති, න එවං රූපාදයො ඛන්ධෙ විවෙචෙත්වා පුග්ගලො උපලබ්භති. පටිසෙධිතා ච පුග්ගලකථාය පුග්ගලදිට්ඨි. වජිරාය ච භික්ඛුනියා වුත්තං –

සත්ත්වයා ආදීහු ‘අවිද්‍යමාන පඤ්ඤත්ති’ (පරමාර්ථ වශයෙන් නොපවතින පැනවීම්) නොවෙත් නම්, ‘අවිද්‍යමාන පඤ්ඤත්ති’ යනු කවරේ ද? ‘පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යමාන නොවන සත්ත්වයා ආදීන්ගේ හැඳින්වීම හෙවත් නාමය අවිද්‍යමාන පඤ්ඤත්තියි’ යන මෙම අර්ථය මා විසින් ප්‍රකාශ කරන ලදී. සත්ත්වයා ආදීන් (පරමාර්ථ වශයෙන්) විද්‍යමාන නොවන බැවින් ඔවුන්ගේ පැවැත්මක් ඇතැයි නොකිය යුතුමය. 'රූප ආදිය මෙන් සත්ත්වයා ආදීන් ද පවතින නමුත්, ඔවුන් විද්‍යමාන නොවන බව කියනු ලබන්නේ සපුරාම නොමැති නිසා නොවේ' යැයි යම් පරවාදියෙක් පවසන්නේ නම්, එම වාදය හෙවත් මතය හේවත්ථිකථාවෙහි (කථාවත්ථු අටුවාවෙහි) ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. රූපය වේදනාව නොවේ යන අර්ථයෙන් එය ‘අවිද්‍යමාන’ (නොපවතින දෙයක්) නොවේ. එසේම, සත්ත්වයා ආදීන් ඇත්ත වශයෙන් ම පවතින්නේ නම්, රූපය සත්ත්වයා නොවේ යන අර්ථයෙන් ඔවුන් ‘අවිද්‍යමාන’ යැයි නොකිය යුතුය. යම් හෙයකින් රූප ආදිය හා චක්ඛු ආදිය එසේ පවතින කල්හි ‘සත්ත්වයා, ස්ත්‍රිය, රථය, කළය’ ආදී වශයෙන් විවිධ වූ සංඥාවන් උපදී ද, ඒ සංඥාවන්ට අනුකූලව නම් ද (අධිවචන) යෙදේ ද, ඒ රූප හා චක්ඛු ආදියෙන් පරිබාහිරව ‘සත්ත්ව’ හෝ ‘රථ’ ආදී සංඥාවන්ට අරමුණු වන විද්‍යමාන වස්තුවක් (අර්ථයක්) නැත. එබැවින් සත්ත්ව, රථ ආදී නම් ‘අවිද්‍යමාන පඤ්ඤත්ති’ යැයි කියනු ලැබේ. එහෙත් ඒවා ලෝක සම්මුතියේ (ව්‍යවහාරයේ) හැසිරෙන බැවින් ‘මුසාවන්’ යැයි නොකියනු ලැබේ. එම නිසාම එම නම් කිරීම් ‘සම්මුති සත්‍යය’ ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. එම වචනාර්ථය තමා විසින් ම විද්‍යමාන නොවුණ ද, විද්‍යමාන වන වචනයක ආනුභාවයෙන් ‘පඤ්ඤත්ති ව්‍යවහාරය’ ලබයි. ග්‍රහණය කරගත් සංඥාවට අනුව පවතින වචනාර්ථයක් බැවින් එය ‘සම්මුති සත්‍යය’ ලෙස ද කියනු ලැබේ. ‘සම්මුති ඥානය සත්‍යය ම අරමුණු කරයි, අන්‍ය දෙයක් අරමුණු නොකරයි’ යන කථාවෙහි පඨවී කසිණය සහ සිවුරු ආදිය ‘සම්මුති සත්‍යය’ යැයි වදාළේ ද මෙම අදහසින්ම බව දත යුතුය. රූප ආදී ධර්මයන් සන්තානයක් ලෙස පවතින කල්හි, ඒවා ඒකත්වයක් (එකක්) ලෙස ගෙන, ඒවා අතනොහැර සත්ත්ව සංඥාව උපදී. එය චක්ඛු විඤ්ඤාණය රූපය අරමුණු කරන්නාක් මෙන්, රූප ආදී පංචස්කන්ධයන් කෙරෙහි විද්‍යමාන නොවන සත්ත්ව, රථ ආදිය අරමුණු කරයි. එබැවින් එය ‘පරිත්තාරම්මණ’ (කුඩා අරමුණු ඇති) බව ආදියෙන් නොකිය යුතු යැයි වදාරන ලදී. එසේම, ස්කන්ධ සමූහයක පැවැත්ම එකක් ලෙස ගෙන ‘කල්‍යාණ මිත්‍ර, පාප මිත්‍ර පුද්ගලයා’ යනාදී වශයෙන් යම් සංඥාවක් හෝ පඤ්ඤත්තියක් පවතී ද, එම පුද්ගල සංඥාවෙන් යුතුව ඇසුරු කරන්නාට කුසල් අකුසල් උපදින බැවින් ‘පුද්ගලයා ද උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ’ යැයි වදාරන ලදී. එහෙත් පුද්ගලයා නමින් යම් පරමාර්ථ ස්වභාවයක් නැති බැවින්, ආපෝ ධාතුව ආදිය සිතින් වෙන් කර බැලූ කල පඨවී ධාතුව හමු වන්නාක් මෙන්, ස්කන්ධයන් වෙන් කර බැලූ කල පුද්ගලයෙකු හමු නොවේ. පුද්ගලකථාවෙහි පුද්ගල දෘෂ්ටිය ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. වජිරා මෙහෙණින් වහන්සේ විසින් ද මෙසේ වදාරන ලදී.

‘‘කං නු සත්තොති පච්චෙසි, මාර දිට්ඨිගතං නු තෙ;

සුද්ධසඞ්ඛාරපුඤ්ජොයං, නයිධ සත්තුපලබ්භතී’’ති. (සං. නි. 1.171;

මහානි. 186;

කථා. 233);

“මාරය, නුඹ කවරක් ‘සත්ත්වයා’ යැයි අදහන්නෙහි (සලකන්නෙහි) ද? මෙය නුඹේ වැරදි දෘෂ්ටියකි. මෙය පිරිසිදු සංඛාරයන්ගේ සමූහයක් පමණි. මෙහි (පරමාර්ථ වශයෙන්) සත්ත්වයෙකු සොයාගත නොහැක.”

සත්තොති පන වචනස්ස පඤ්ඤත්තියා පවත්තිං දස්සෙතුං සා එවමාහ –

‘සත්ත්වයා’ යන වචනය පඤ්ඤත්තියක් ලෙස පවතින ආකාරය දැක්වීම සඳහා ඇය (වජිරා රහත් මෙහෙණින් වහන්සේ) මෙසේ වදාළාය:

‘‘යථාපි අඞ්ගසම්භාරා, හොති සද්දො රථො ඉති;

එවං ඛන්ධෙසු සන්තෙසු, හොති සත්තොති සම්මුතී’’ති. (සං. නි. 1.171;

මහානි. 186;

කථා. 233);

“යම් සේ අංගයන්ගේ (රෝද, වියගහ ආදියෙහි) එකතුව නිසා ‘රථය’ යන නාමය ඇති වේ ද, එමෙන්ම ස්කන්ධයන් පවතින කල්හි ‘සත්ත්වයා’ යන සම්මුතිය ඇති වේ.”

යදි පුග්ගලො න විජ්ජති, කථං පුග්ගලග්ගහණස්ස සාරම්මණතා සියාති? අවිජ්ජමානස්සපි ආරම්මණස්ස ගහණතො. අවිජ්ජමානම්පි හි පරිකප්පිතං ලොකසඤ්ඤාතං වා විජ්ජමානං වා සභාවභූතං ආරම්මණං ගහෙත්වාව උප්පජ්ජනතො සාරම්මණතා වුත්තා. සාරම්මණාති හි වචනං චිත්තචෙතසිකානං ආරම්මණෙන විනා අප්පවත්තිඤ්ඤෙව දීපෙති, න තෙහි ගහිතස්ස ආරම්මණස්ස විජ්ජමානතං අවිජ්ජමානතං වාති. අයං සඞ්ඛතාසඞ්ඛතවිනිමුත්තස්ස අත්ථිතාපටිසෙධං සබ්බථා අනුවත්තන්තානං විනිච්ඡයො.

පුද්ගලයෙකු (පරමාර්ථ වශයෙන්) විද්‍යමාන නොවේ නම්, ‘පුද්ගලයා’ ලෙස ගන්නා සිතට අරමුණක් සහිත බව (සාරම්මණතාව) ලැබෙන්නේ කෙසේ ද? විද්‍යමාන නොවන අරමුණක් වුව ද ග්‍රහණය කළ හැකි බැවිනි. සිත උපදින්නේ පරිකල්පිත වූ හෝ ලෝක සම්මුතියෙහි ප්‍රකට වූ හෝ විද්‍යමාන ස්වභාව ධර්මයක් හෝ අරමුණු කරගෙනය. එබැවින් සිත අරමුණක් සහිත (සාරම්මණ) යැයි කියනු ලැබේ. ‘සාරම්මණ’ යන වචනයෙන් අදහස් කරන්නේ සිත හා චෛතසිකයන් අරමුණක් රහිතව හට නොගන්නා බව මිස, එම අරමුණ ඇත්තටම පවතින්නක් ද නැද්ද යන්න නොවේ. මෙය සංඛත හා අසංඛත ධර්මයන්ගෙන් බැහැරව (පඤ්ඤත්ති මාත්‍රයක් ලෙස) පවතින අර්ථයන්හි විද්‍යමාන බව සර්වාකාරයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කරන ආචාර්යවරුන්ගේ නිශ්චයයි.

1316. නාමකරණට්ඨෙනාති අඤ්ඤං අනපෙක්ඛිත්වා සයමෙව අත්තනො නාමකරණසභාවතොති අත්ථො. යඤ්හි පරස්ස නාමං කරොති, තස්ස ච තදපෙක්ඛත්තා අඤ්ඤාපෙක්ඛං නාමකරණන්ති නාමකරණසභාවතා න හොති. තස්මා මහාජනස්ස ඤාතීනං ගුණානඤ්ච සාමඤ්ඤනාමාදිකාරකානං නාමභාවො නාපජ්ජති. යස්ස ච අඤ්ඤෙහි නාමං කරීයති, තස්ස ච නාමකරණසභාවතා නත්ථීති නත්ථියෙව නාමභාවො, වෙදනාදීනං පන සභාවසිද්ධත්තා වෙදනාදිනාමස්ස නාමකරණසභාවතො නාමතා වුත්තා. පථවීආදිනිදස්සනෙන නාමස්ස සභාවසිද්ධතංයෙව නිදස්සෙති, න නාමභාවසාමඤ්ඤං, නිරුළ්හත්තා පන නාමසද්දො අරූපධම්මෙසු එව වුත්තො, න පථවීආදීසූති න තෙසං නාමභාවො. මාතිකාය ච පථවීආදීනං නාමතානාපත්ති [Pg.182] වුත්තාව. න හි පථවීආදිනාමං විජහිත්වා කෙසාදිනාමෙහි රූපධම්මානං විය වෙදනාදිනාමං විජහිත්වා අඤ්ඤෙන නාමෙන අරූපධම්මානං වොහරිතබ්බෙන පිණ්ඩාකාරෙන පවත්ති අත්ථීති.

1316. ‘නාමකරණට්ඨේන’ යනු අන්‍ය දෙයක් අපේක්ෂා නොකර තමා විසින් ම තම නාමය ඇති කරගන්නා ස්වභාවයයි. යම් දෙයක් අන්‍යයෙකුට නාමයක් තබයි ද, එය අන්‍යයා මත යැපෙන බැවින් එහි සැබෑ ‘නාමකරණ ස්වභාවය’ නැත. එබැවින් මහා ජනයා හෝ ඥාතීන් හෝ ගුණයන් විසින් පනවනු ලබන සාමාන්‍ය නාමයන් ‘නාම’ (පරමාර්ථ නාම) බවට පත් නොවේ. අන්‍යයන් විසින් යමෙකුට නමක් තබයි නම්, එහි නාමකරණ ස්වභාවයක් නැත. එහෙත් වේදනා ආදී ධර්මයන් ස්වභාවයෙන් ම සිද්ධ වන බැවින් ඒවා ‘නාම’ ලෙස හඳුන්වන ලදී. පඨවී ආදිය නිදසුනට ගනිමින් නාමයෙහි ස්වභාව-සිද්ධ බව දක්වන ලදී. නාම යන වචනය අරූප ධර්මයන් කෙරෙහි ප්‍රකට බැවින් එය අරූප ධර්මයන් සඳහා ම වදාරන ලදී. පඨවී ආදී රූප ධර්මයන් සඳහා එය ව්‍යවහාර නොවේ. මාතිකාවෙහි පඨවී ආදිය නාමයන් නොවන බව වදාරා ඇත. පඨවී ආදී නාමය අත්හැර කෙස් ආදී නාමයන්ගෙන් රූප ධර්මයන් හැඳින්විය හැකි වුව ද, වේදනා ආදී නාමය අත්හැර අරූප ධර්මයන් හැඳින්විය හැකි වෙනත් ව්‍යවහාරික පිණ්ඩයක් (සමූහයක්) නැත.

අථ වා රූපධම්මා චක්ඛාදයො රූපාදයො ච තෙසං පකාසකපකාසිතබ්බභාවතො විනා නාමෙන පාකටා හොන්ති, න එවං අරූපධම්මාති අධිවචනසම්ඵස්සො විය නාමායත්තගහණීයභාවෙන ‘‘නාම’’න්ති වුත්තා, පටිඝසම්ඵස්සොපි න චක්ඛාදීනි විය නාමෙන විනා පාකටොති ‘‘නාම’’න්ති වුත්තො. අරූපතාය වා අඤ්ඤනාමසභාගත්තා සඞ්ගහිතොයං, අඤ්ඤඵස්සසභාගත්තා වා. වචනත්ථොපි හි ‘‘රූපයතීති රූපං, නාමයතීති නාම’’න්ති ඉධ පච්ඡිමපුරිමානං සම්භවති. රූපයතීති විනාපි නාමෙන අත්තානං පකාසයතීති අත්ථො, නාමයතීති නාමෙන විනා අපාකටභාවතො අත්තනො පකාසකං නාමං කරොතීති අත්ථො. ආරම්මණාධිපතිපච්චයතායාති සතිපි රූපස්ස ආරම්මණාධිපතිපච්චයභාවෙ න පරමස්සාසභූතං නිබ්බානං විය සාතිසයං තංනාමනසභාවෙන පච්චයොති නිබ්බානමෙව ‘‘නාම’’න්ති වුත්තං.

නැතහොත්, චක්ඛු ආදී සහ රූප ආදී රූප ධර්මයන්, ප්‍රකාශ කරන සහ ප්‍රකාශ වන ස්වභාවය නිසා නාමයක් (වචනයක්) නොමැතිව වුව ද ප්‍රකට වේ. එහෙත් අරූප ධර්මයන් එසේ නොවේ. එබැවින් අධිවචන සම්ඵස්සය මෙන් නාමයට අනුව ග්‍රහණය කරගත යුතු බැවින් ඒවාට ‘නාම’ යැයි කියනු ලැබේ. පටිඝ සම්ඵස්සය ද චක්ඛු ආදිය මෙන් නාමයක් රහිතව ප්‍රකට නොවන බැවින් එය ද ‘නාම’ ලෙස හඳුන්වන ලදී. අරූපී ස්වභාවය නිසා හෝ අන්‍ය නාම ධර්මයන්ට සමාන බැවින් හෝ මෙය නාමයන්ට ඇතුළත් කරන ලදී. ‘රූපයති’ (පෙන්නුම් කරයි) යනුවෙන් රූපය ද, ‘නාමයති’ (නමයි/නම් කරයි) යනුවෙන් නාමය ද මෙහි අර්ථ දැක්විය හැකිය. ‘රූපයති’ යනු නාමයක් නොමැතිව වුව ද තමා ප්‍රකාශ කරයි යන්නයි. ‘නාමයති’ යනු නාමය නොමැතිව ප්‍රකට නොවන බැවින් තමා ප්‍රකාශ කරන නාමය ඇති කරයි යන්නයි. රූපයට ‘ආරම්මණාධිපති’ ප්‍රත්‍යය විය හැකි වුව ද, එය පරම සැනසීම වූ නිවන මෙන් බලවත් ලෙස සිත නමන ස්වභාවයෙන් යුක්ත නොවන බැවින්, නිවනම ‘නාම’ ලෙස වදාරන ලදී.

1318. වට්ටමූලසමුදාචාරදස්සනත්ථන්ති සත්තානං වට්ටමූලසමුදාචාරො නාම අවිජ්ජා ච භවතණ්හා ච, තංදස්සනත්ථන්ති අත්ථො. තත්ථ සමුදාචරතීති සමුදාචාරො, වට්ටමූලමෙව සමුදාචාරො වට්ටමූලසමුදාචාරො, වට්ටමූලදස්සනෙන වට්ටමූලානං පවත්ති දස්සිතා හොතීති වට්ටමූලානං සමුදාචාරස්ස දස්සනත්ථන්තිපි අත්ථො.

1318. ‘වට්ටමූලසමුදාචාරදස්සනත්ථං’ යනු සත්වයන්ගේ සංසාර චක්‍රයේ (වට්ටයේ) මුල් වන, නැවත නැවතත් ඉහළට මතු වී පවත්නා වූ අවිද්‍යාව හා භවතණ්හාව දැක්වීමේ අර්ථයයි. එහි ‘සමුදාචරති’ යනු නැවත නැවතත් ඉහළට මතු වී ඇතිවීමයි; සංසාරයේ මුලම නැවත නැවතත් උපදින බැවින් ‘වට්ටමූලසමුදාචාර’ නම් වේ. සංසාර මූලයන් පෙන්වීමෙන් සංසාරයේ පැවැත්ම දක්වන ලද බැවින්, සංසාර මූලයන්ගේ පැවැත්ම දැක්වීම පිණිස යන අර්ථය ද මෙහි තිබේ.

1320. එකෙකස්මිඤ්ච අත්තාති ච ලොකොති ච ගහණවිසෙසං උපාදාය ‘‘අත්තා ච ලොකො චා’’ති වුත්තං. එකං වා ඛන්ධං අත්තතො ගහෙත්වා අඤ්ඤං අත්තනො උපභොගභූතො ලොකොති ගණ්හන්තස්ස අත්තනො අත්තානං ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා පරස්ස අත්තානං ‘‘ලොකො’’ති ගණ්හන්තස්ස වා වසෙන ‘‘අත්තා ච ලොකො චා’’ති වුත්තං. තං භවිස්සතීති තං ද්විධාපි ගහිතං ඛන්ධපඤ්චකං භවිස්සතීති නිවිට්ඨා පරාමසන්තීති අත්ථො.

1320. පංචස්කන්ධයේ එක් එක් ස්කන්ධයක් පාසා ‘ආත්මය’ කියා හෝ ‘ලෝකය’ කියා හෝ ගන්නා වූ සුවිශේෂී ග්‍රහණයන් නිසා ‘ආත්මය හා ලෝකය’ යැයි කියන ලදී. නැතහොත් එක් ස්කන්ධයක් ආත්මය ලෙස ගෙන, අනෙක් ස්කන්ධයන් තමාගේ පරිභෝජනයට ඇති ලෝකය ලෙස ගන්නා තැනැත්තාගේ හෝ, තම ආත්මය ‘ආත්මය’ ලෙසත් අනුන්ගේ ආත්මය ‘ලෝකය’ ලෙසත් ගන්නා තැනැත්තාගේ හෝ අදහස අනුව ‘ආත්මය හා ලෝකය’ යැයි පවසන ලදී. ‘එය වන්නේය’ (තං භවිස්සති) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, ඉහත කී දෙආකාරයෙන් ගන්නා ලද පංචස්කන්ධය මතු කාලයෙහි වන්නේය (පවතින්නේය) යනුවෙන් දැඩිව ගෙන වරදවා වටහා ගන්නා දෘෂ්ටියයි.

1332. සහ සික්ඛිතබ්බො ධම්මො සහධම්මො, තත්ථ භවං සහධම්මිකං. කම්මත්ථෙ වත්තමානතො දොවචස්සසද්දතො ආය-සද්දං අනඤ්ඤත්ථං කත්වා ‘‘දොවචස්සාය’’න්ති වුත්තන්ති අධිප්පායෙන ‘‘දුබ්බචස්ස කම්ම’’න්ති ආහ. දොවචස්සස්ස වා අයනං පවත්ති දොවචස්සායං. වචනස්ස පටිවිරුද්ධවචනං පටාණිකගහණං[Pg.183]. ගුණෙහි ගරූසු ගාරවෙන වසනං ගරුවාසො. ජාතිආදීහි ජෙට්ඨකෙසු පටිස්සුණිතබ්බෙසු වසනං සජෙට්ඨකවාසො. ඔත්තප්පිතබ්බා වා ගරුනො. හිරියිතබ්බා ජෙට්ඨකා. යාය චෙතනාය දුබ්බචො හොති, සා දොවචස්සතා භවිතුං අරහතීති ‘‘සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොයෙවා’’ති ආහ.

1332. එක්ව හික්මිය යුතු වූ අධිසීල ආදී ධර්මයන් ‘සහධර්ම’ නම් වේ; එහි ඇති ශික්ෂා පද ආදිය ‘සහධම්මික’ නම් වේ. ‘දෝවචස්ස’ (දුර්වච බව) යන ශබ්දයෙන් පසුව ‘ආය’ ශබ්දය යොදා ඇත්තේ වෙනත් අර්ථයක් සඳහා නොව කර්ම අර්ථය දැක්වීමට බැවින්, ‘දුර්වච තැනැත්තාගේ ක්‍රියාව’ යන අදහසින් ‘දෝවචස්සාය’ යැයි වදාරන ලදී. එසේත් නැතහොත් දුර්වච තැනැත්තාගේ ක්‍රියාවන්ගේ පැවැත්ම ‘දෝවචස්සාය’ නම් වේ. අනුන් කියන වචනයට විරුද්ධව කථා කිරීම ‘පටාණිකග්ගහණ’ (විරුද්ධව ගැනීම) නම් වේ. සීලාදී ගුණයෙන් වැඩිහිටියන් කෙරෙහි ගෞරවයෙන් විසීම ‘ගරුවාස’ නම් වේ. ජාති ආදියෙන් වැඩිමහලු වූ, වචනයට සවන් දිය යුතු පුද්ගලයන් කෙරෙහි විසීම ‘සජෙට්ඨකවාස’ නම් වේ. එසේම බිය විය යුතු පුද්ගලයන් ‘ගරු’ නම් වන අතර, ලැජ්ජා විය යුතු පුද්ගලයන් ‘ජෙට්ඨක’ නම් වේ. යම් චේතනාවක් නිසා කෙනෙකු දුර්වච වේ ද (අවවාද පිළිනොගනී ද), ඒ චේතනාව දුර්වච බව (දෝවචස්සතා) වීමට සුදුසු බැවින් එය ‘සංඛාරක්ඛන්ධයම’ යැයි පවසන ලදී.

1333. දු-සද්දෙන යුත්තං නාමං දුන්නාමං. අනුපසඞ්කමන්තස්සපි අනුසික්ඛනං සෙවනාති අධිප්පායෙන ‘‘භජනාති උපසඞ්කමනා’’ති ආහ. සබ්බතොභාගෙනාති කායවාචාචිත්තෙහි ආවි චෙව රහො ච.

1333. ‘දු’ (නරක) ශබ්දය සමඟ යෙදුණු නාමය ‘දුන්නාම’ නම් වේ. ඇසුරු කළ යුතු තැනැත්තා සමීපයට නොගොස් වුව ද (ඈත සිට වුව ද) ඔහු අනුගමනය කිරීම ‘සේවනය’ යන අදහසින් ‘භජනය හා උපසංක්‍රමණය’ (ඇසුරු කිරීම හා එළඹීම) යැයි වදාළහ. ‘සබ්බතෝ භාගේන’ යනු කය, වචනය හා සිත යන තිදොරින් ම ප්‍රසිද්ධියේ මෙන් ම රහසේ ද ඇසුරු කිරීමයි.

1336. විනයොති විභඞ්ගඛන්ධකා වුත්තා. වත්ථුවීතික්කමතො පුබ්බෙ පරතො ච ආපත්තිං ආපජ්ජන්තො නාම න හොතීති සහ වත්ථුනා ආපත්තිං පරිච්ඡින්දති. තෙනාහ ‘‘සහ වත්ථුනා…පෙ… ආපත්තිකුසලතා නාමා’’ති. සහ කම්මවාචායාති අබ්භානතිණවත්ථාරකකම්මවාචාය ‘‘අහං, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං ආපජ්ජි’’න්තිආදිකාය ච. සහෙව හි කම්මවාචාය ආපත්තිවුට්ඨානඤ්ච පරිච්ඡින්දතීති. ආපත්තියා වා කාරණං වත්ථු, වුට්ඨානස්ස කාරණං කම්මවාචාති කාරණෙන සහ ඵලස්ස ජානනවසෙන ‘‘සහ වත්ථුනා සහ කම්මවාචායා’’ති වුත්තං.

1336. ‘විනය’ යනු විභංග හා කන්ධක යන ග්‍රන්ථයන් ය. වස්තුව (සිද්ධිය) ඉක්මවා යාමට පෙර හෝ පසුව ඇවැතකට පත් වූවෙකු ලෙස හැඳින්විය නොහැකි බැවින්, වස්තුව සමඟ ම ඇවැත වෙන් කර දක්වයි. එබැවින් ‘වස්තුව සමඟ... ඇවැත් පිළිබඳ දක්ෂ බව’ යැයි පවසන ලදී. ‘සහ කම්මවාචාය’ යනු අබ්භානය වැනි විනය කර්ම වාක්‍යයන් මගින් හා ‘ස්වාමීනි, මම අසවල් ඇවැතට පත් වීමි’ ආදී ප්‍රකාශයන් මගින් ඇවැතෙන් නැගී සිටීම ද ඒ සමඟ ම තීරණය කරන නිසා ය. මන්ද, කර්මවාක්‍යය හා සමඟ ම ඇවැතෙන් නැගී සිටීම ද නියම කෙරෙන බැවිනි. නැතහොත් ඇවැතට හේතුව වස්තුව වන අතර ඇවැතෙන් නැගී සිටීමට හේතුව කර්මවාක්‍යය යි. මෙසේ හේතුව සමඟ ඵලය දැනගැනීමේ අර්ථයෙන් ‘වස්තුව සමඟ’ සහ ‘කර්මවාක්‍යය සමඟ’ යැයි පවසන ලදී.

1338. අයමෙවත්ථො සහ පරිකම්මෙනාති එත්ථ වුත්තො. වුට්ඨානකපඤ්ඤායාති වුට්ඨානස්ස කාරණභූතාය පරිකම්මපඤ්ඤාය.

1338. මේ අර්ථයම ‘පරිකර්මය සමඟ’ යන මෙහි ද පවසන ලදී. ‘වුට්ඨානක පඤ්ඤා’ (නැගී සිටීමේ ප්‍රඥාව) යනු සමාපත්තියෙන් නැගී සිටීමට හේතු වූ පරිකර්ම ප්‍රඥාවයි.

1340. ධාතුවිසයා සබ්බාපි පඤ්ඤා ධාතුකුසලතා, තදෙකදෙසා මනසිකාරකුසලතාති අධිප්පායෙන පුරිමපදෙපි උග්ගහමනසිකාරජානනපඤ්ඤා වුත්තා. පුරිමපදෙ වා වාචුග්ගතාය ධාතුපාළියා මනසිකරණං ‘‘මනසිකාරො’’ති වුත්තං. තත්ථ උග්ගණ්හන්තී මනසිකරොන්තී ධාතුපාළියා අත්ථං සුණන්තී ගන්ථතො ච අත්ථතො ච ධාරෙන්තී ‘‘අයං චක්ඛුධාතු නාමා’’තිආදිනා සභාවතො අට්ඨාරසෙවාති ගණනතො ච පරිච්ඡෙදං ජානන්තී ච පඤ්ඤා උග්ගහපඤ්ඤාදිකා වුත්තා. පච්ඡිමපදෙ පඤ්චවිධාපි සා පඤ්ඤා උග්ගහොති තතො ච පවත්තො අනිච්චාදිමනසිකාරො ‘‘උග්ගහමනසිකාරො’’ති වුත්තො, තස්ස ජානනං පවත්තනමෙව, යථා පවත්තං වා උග්ගහං, එවමෙව පවත්තො උග්ගහොති ජානනං උග්ගහජානනං. මනසිකාරොපි ‘‘එවං පවත්තෙතබ්බො එවඤ්ච පවත්තො’’ති ජානනං මනසිකාරජානනං. තදුභයම්පි මනසිකාරකොසල්ලන්ති [Pg.184] වුත්තං. උග්ගහොපි හි මනසිකාරසම්පයොගතො මනසිකාරනිරුත්තිං ලද්ධුං යුත්තොති යො ච මනසි කාතබ්බො, යො ච මනසිකරණුපායො, සබ්බො සො මනසිකාරොති වත්තුං වට්ටතීති. තත්ථ ච කොසල්ලං මනසිකාරකුසලතාති.

1340. ධාතූන් විෂය කරගත් සියලු ප්‍රඥාව ‘ධාතු කුසලතාව’ නම් වේ; ඉන් කොටසක් වූ උග්ගහ මනසිකාරය පිළිබඳ ඥානය ‘මනසිකාර කුසලතාව’ යැයි යන අදහසින් පූර්ව පදයේ දී උග්ගහ මනසිකාරය දැනගන්නා ප්‍රඥාව ගැන ද පවසන ලදී. නැතහොත් පූර්ව පදයෙහි වචනයෙන් ප්‍රගුණ කළ ධාතු පාලිය මෙනෙහි කිරීම ‘මනසිකාරය’ යැයි කියන ලදී. එහි ඉගෙන ගන්නා වූ ද, මෙනෙහි කරන්නා වූ ද, ධාතු පාලියේ අර්ථය අසන්නා වූ ද, ග්‍රන්ථ හා අර්ථ වශයෙන් දරන්නා වූ ද, ‘මෙය චක්ඛු ධාතුවයි’ ආදී වශයෙන් ස්වභාවය අනුව හා දහඅටක් පමණක් වූ ගණන අනුව සීමාවන් දැනගන්නා වූ ද ප්‍රඥාව ‘උග්ගහ පඤ්ඤා’ (උගත් ප්‍රඥාව) ආදී වශයෙන් දක්වන ලදී. පශ්චිම පදයෙහි ඒ පස්වැදෑරුම් ප්‍රඥාව ‘උග්ගහ’ (උගෙනීම) ලෙසත්, ඉන් පසු ඇතිවන අනිත්‍ය ආදී මනසිකාරය ‘උග්ගහ මනසිකාරය’ ලෙසත් කියන ලදී. එය දැනගැනීම යනු ඇති කරගැනීමම ය. නැතහොත් පවතින පරිදි ම ඉගෙනීම ‘උග්ගහ ජානන’ (ඉගෙනීම දැනීම) වන අතර, මනසිකාරය ද ‘මෙසේ ඇති කළ යුතුය, මෙසේ ඇති විය’ යැයි දැනගැනීම ‘මනසිකාර ජානන’ නම් වේ. මේ දෙකම ‘මනසිකාර කෝසල්ල’ (මනසිකාරයෙහි දක්ෂතාව) යැයි පවසන ලදී. මනසිකාරය හා සම්බන්ධ වීම නිසා උගෙනීම ද මනසිකාරය යන නාමය ලැබීමට සුදුසු බැවින් ද, මෙනෙහි කළ යුතු දේ සහ මෙනෙහි කරන ක්‍රමය යන සියල්ල ‘මනසිකාරය’ යැයි කීම සුදුසු බැවින් ද එසේ කියන ලදී. එහි ඇති දක්ෂතාව ‘මනසිකාර කුසලතාව’ නම් වේ.

1342. තීසුපි වා…පෙ… වට්ටතීති තස්සා ච උග්ගහාදිභාවො වුත්තො. සම්මසනං පඤ්ඤා, සා මග්ගසම්පයුත්තා අනිච්චාදිසම්මසනකිච්චං සාධෙති නිච්චසඤ්ඤාදිපජහනතො. මනසිකාරො සම්මසනසම්පයුත්තො තථෙව අනිච්චාදිමනසිකාරකිච්චං මග්ගසම්පයුත්තො සාධෙති. තෙනාහ ‘‘සම්මසනමනසිකාරා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා’’ති. ඉමිනා පන පච්චයෙන ඉදං හොතීති එවං අවිජ්ජාදීනං සඞ්ඛාරාදිපච්චයුප්පන්නස්ස පච්චයභාවජානනං පටිච්චසමුප්පාදකුසලතාති දස්සෙති.

1342. එම කුසලතාවෙහි උග්ගහ ආදී ස්වභාවය ද පවසන ලදී. ‘සම්මසනය’ යනු ප්‍රඥාවයි; එය මාර්ගය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ විට නිත්‍ය සංඥා ආදිය ප්‍රහාණය කරන බැවින් අනිත්‍ය ආදිය මෙනෙහි කිරීමේ කෘත්‍යය සිදු කරයි. සම්මසන ඥානය සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත මනසිකාරය ද එලෙසම අනිත්‍ය ආදී මනසිකාර කෘත්‍යය සිදු කරයි. එබැවින් ‘සම්මසන මනසිකාරය ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිතය’ යැයි පවසන ලදී. මෙසේ මේ ප්‍රත්‍යය නිසා මේ ඵලය ඇති වේ යැයි අවිද්‍යාව ආදී හේතූන්ගෙන් සංඛාර ආදී ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන්ගේ හේතු-ඵල ස්වභාවය දැනගැනීම ‘පටිච්චසමුප්පාද කුසලතාව’ බව මින් දක්වයි.

1344. අම්බබීජාදීනි අනුපාදින්නකදස්සනත්ථං වුත්තානි. සොතවිඤ්ඤාණාදීනං විසභාගා අනනුරූපා අනුප්පාදකායෙව චක්ඛාදයො ‘‘විසභාගපච්චයා’’ති වුත්තා, තෙහි අනුප්පජ්ජමානානෙව ච සොතවිඤ්ඤාණාදීනි ‘‘විසභාගපච්චයසමුප්පන්නධම්මා’’ති. සොතවිඤ්ඤාණෙන වා විසභාගස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයොති විසභාගපච්චයො, චක්ඛායතනස්ස විසභාගෙන සොතායතනෙන පච්චයෙන සමුප්පන්නො විසභාගපච්චයසමුප්පන්නො.

1344. අඹ ඇට ආදිය වදාළේ උපාදින්නක නොවන (අජීවී) වස්තූන් පෙන්වීම පිණිස ය. සෝත විඤ්ඤාණ ආදියට අනුරූප නොවන, ඒවා ඇති නොකරන්නා වූ චක්ඛු ආයතන ආදිය ‘විසභාග ප්‍රත්‍ය’ (අසමාන හේතු) ලෙස හඳුන්වන අතර, ඒ මගින් හට නොගන්නා වූ සෝත විඤ්ඤාණ ආදිය ‘විසභාග ප්‍රත්‍ය සමුප්පන්න ධර්ම’ ලෙස හැඳින්වේ. නැතහොත් සෝත විඤ්ඤාණයට අසමාන වූ චක්ඛු විඤ්ඤාණයට හේතු වන බැවින් ‘විසභාග ප්‍රත්‍ය’ නම් වේ; චක්ඛායතනයට අසමාන වූ සෝතායතන සංඛ්‍යාත ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත් බැවින් ‘විසභාග ප්‍රත්‍ය සමුප්පන්න’ නම් වේ.

1346. අජ්ජවනිද්දෙසෙ අජ්ජවො අජ්ජවතාති උජුතා උජුකතා ඉච්චෙව වුත්තං හොතීති අජ්ජවමද්දවනිද්දෙසෙසු උජුකතාමුදුතානිද්දෙසෙහි විසෙසං මද්දවනිද්දෙසෙ වුත්තං ‘‘නීචචිත්තතා’’තිපදමාහ. තත්ථ ‘‘නීචචිත්තතා මුදුතා’’ති පුන මුදුතාවචනං නීචචිත්තතාය විසෙසනත්ථං. ඔමානොපි හි නීචචිත්තතා හොති, න පන මුදුතාති.

1346. අජ්ජව නිද්දේසයෙහි ‘අජ්ජවෝ අජ්ජවතා’ යන්නෙන් ඍජු බව ම (උජුකතාව) කියන ලදී. අජ්ජව හා මද්දව නිද්දේසයන් හි උජුකතා හා මුදුතා නිද්දේසයන්ට වඩා විශේෂයක් දැක්වීම පිණිස මද්දව නිද්දේසයෙහි ඇති ‘නීචචිත්තතා’ (යටහත් පහත් සිත ඇති බව) යන පදය වදාළහ. එහි ‘නීචචිත්තතා මුදුතා’ යැයි නැවත මුදුතා ශබ්දය යෙදුවේ නීචචිත්තතාව විශේෂ කර දැක්වීම පිණිස ය. මන්ද, හීන මානය ද නීචචිත්තතාවක් වුවත් එය මුදු බව (මෘදු බව) නොවන බැවිනි.

1348. පරෙසං දුක්කටං දුරුත්තඤ්ච පටිවිරොධාකරණෙන අත්තනො උපරි ආරොපෙත්වා වාසෙන්ති. චිත්තස්ස සකමනතාති චිත්තස්ස අබ්‍යාපන්නො සකො මනොභාවොති අත්ථො. චිත්තන්ති වා චිත්තප්පබන්ධං එකත්තෙන ගහෙත්වා තස්ස අන්තරා උප්පන්නෙන පීතිසහගතමනෙන සකමනත්තං ආහ. අත්තමනො වා පුග්ගලො, තස්ස භාවො අත්තමනතා. සා න සත්තස්සාති පුග්ගලදිට්ඨිනිවාරණත්තං ‘‘චිත්තස්සා’’ති වුත්තං.

1348. අන්‍යයන්ගේ වැරදි ක්‍රියා හා වැරදි වචන කෙරෙහි විරුද්ධත්වයක් නොදක්වා, ඒවා තමා කෙරෙහි පවරා ගෙන (ඉවසා) වාසය කරති. ‘චිත්තස්ස සකමනතා’ යනු සිතේ විකෘති නොවූ, ස්වකීය වූ මනෝභාවයයි. එසේත් නැතහොත් ‘සිත’ යන්නෙන් චිත්ත පරම්පරාව එකක් ලෙස ගෙන, ඒ අතරතුර උපන් ප්‍රීතියෙන් යුත් සිතින් යුක්ත බව (ප්‍රසන්න බව) පවසන ලදී. නැතහොත් යමෙක් තමාගේ ම සිතින් යුක්ත ද, ඒ පුද්ගලයාගේ ස්වභාවය ‘අත්තමනතා’ (සතුටු සිත ඇති බව) යි. එය කිසියම් සත්වයෙකුගේ ස්වභාවයක් නොවන බව පෙන්වා පුද්ගල දෘෂ්ටිය වැළැක්වීම පිණිස ‘සිතේ’ (චිත්තස්ස) යැයි වදාරන ලදී.

1349. කායවාචාහි [Pg.185] කත්තබ්බස්ස අකරණෙන අසාදියිතබ්බස්ස සාදියනෙන ච මනසාපි ආචරති එව, ඉන්ද්‍රියසංවරාදිභෙදනවසෙන වා එතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

1349. කය හා වචනයෙන් කටයුතු කළ යුතු දේ නොකිරීමෙන් ද, සතුටු නොවිය යුතු දේ (රන් රිදී ආදිය) කෙරෙහි සතුටු වීමෙන් ද, සිතින් පවා එම දේ සිදු කරන්නේමය. එසේම ඉන්ද්‍රිය සංවරය ආදිය බිඳී යාමෙහි බලයෙන් මෙය පවසන ලදැයි දත යුතුය.

1350. සදොසවණෙ රුක්ඛෙ නිය්‍යාසපිණ්ඩියො, අහිච්ඡත්තකානි වා උට්ඨිතානි ‘‘අණ්ඩකානී’’ති වදන්ති. ඵෙග්ගුරුක්ඛස්ස පන කුථිතස්ස අණ්ඩානි විය උට්ඨිතා චුණ්ණපිණ්ඩියො ගණ්ඨියො වා ‘‘අණ්ඩකානී’’ති වෙදිතබ්බා. පදුමනාළං විය සොතං ඝංසයමානා විය පවිසන්තී කක්කසා දට්ඨබ්බා. කොධෙන නිබ්බත්තා තස්ස පරිවාරභූතා කොධසාමන්තා. පුරෙ සංවඩ්ඪනාරී පොරී, සා විය සුකුමාරා මුදුකා වාචා පොරී වියාති පොරී. තත්ථාති ‘‘භාසිතා හොතී’’ති වුත්තාය කිරියායාතිපි යොජනා සම්භවති, තත්ථ වාචායාති වා. සණ්හවාචතාතිආදිනා තං වාචං පවත්තයමානං චෙතනං දස්සෙති.

1350. දොස් සහිත වූ වණ ඇති ගසක වැගිරෙන කිරි කැටි හෝ හටගත් බිම්මල්වලට 'අණ්ඩක' යැයි පවසති. එසේ වුවද, දිරාපත් වූ අරටුවක් නැති ගසක ඇති පිටි කැටිති හෝ ගැටවලට ද 'අණ්ඩක' යැයි කිය යුතු බව දත යුතුය. නෙළුම් දණ්ඩක් කනෙහි ඇතිල්ලෙන්නාක් මෙන් කනට ඇතුළු වන රළු වචන 'කක්කස' (පරුෂ) ලෙස දත යුතුය. ක්‍රෝධයෙන් උපන්, එම ක්‍රෝධයේම පිරිවර වූ වචන 'ක්‍රෝධ සාමන්ත' නම් වේ. නගරයෙහි හැදුණු වැඩුණු තරුණියක මෙන් (පෝරී) ඉතා සියුම් වූ මෘදු වචන 'පෝරී' නම් වේ. 'පැවසූයේ වෙයි' යන ක්‍රියාව හා සම්බන්ධ කර ගැනීමෙන් ද අර්ථය ගැළපිය හැකිය. සිනිඳු වචන ඇති බව ආදියෙන් එම වචනය පවත්වන චේතනාව දක්වයි.

1351. ආමිසාලාභෙන යං ඡිද්දං හොති, තං ආමිසාලාභෙන ‘‘ඡිද්ද’’න්ති වුත්තං. ද්වෙයෙව හීති යථාවුත්තානි ආමිසධම්මාලාභෙහි පවත්තමානානි ඡිද්දානි ආහ. ගමනසභාගෙනාති ගමනමග්ගස්ස අනුච්ඡවිකදිසාභාගෙන. සඞ්ගහපක්ඛෙ ඨත්වාති සඞ්ගහං කරොමිච්චෙව කථෙතබ්බං, න ලාභසක්කාරකාමතාදීහීති අත්ථො. අවස්සං කාතබ්බං කිච්චං, ඉතරං කරණීයං. අබ්භානතො අඤ්ඤං ආපත්තිවුට්ඨානං ‘‘වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං.

1351. ආමිසය (සිව්පසය) නොලැබීම නිසා යම් සිදුරක් වේ ද, එය ආමිස අලාභයෙන් සිදු වූ 'සිදුරක්' යැයි කියනු ලැබේ. ඉහත කී පරිදි ආමිස හා ධර්ම අලාභයන් නිසා ඇති වන සිදුරු දෙකක් ගැන කියැවේ. 'ගමන සභාගයෙන්' යනු ගමන් මාර්ගයට සුදුසු වූ දිශා කොටසිනි. 'සංග්‍රහ පක්ෂයේ සිට' යනු සංග්‍රහ කරමි යන අදහසින්ම ධර්මය දේශනා කළ යුතු බවත්, ලාභ සත්කාර අපේක්ෂාවෙන් නොවිය යුතු බවත් අර්ථයයි. අනිවාර්යයෙන් කළ යුතු දෙය 'කිච්ච' (කෘත්‍ය) නම් වන අතර අනෙක් දේ 'කරණීය' නම් වේ. අබ්භාන කර්මයෙන් පරිබාහිරව වෙනත් ඇවතින් නැගී සිටීම 'වුට්ඨාන' (වුට්ඨානය) ලෙස කියන ලදී.

1352. සසම්භාරකථාති දස්සනස්ස කාරණසහිතාති අත්ථො, සසම්භාරස්ස වා දස්සනස්ස කථා සසම්භාරකථා. යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියාසංවරස්ස හෙතූති වත්වා පුන ‘‘තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියස්ස සතිකවාටෙන පිදහනත්ථායා’’ති වුත්තං, න අසංවරස්සාති. තදිදං යං චක්ඛුන්ද්‍රියාසංවරස්ස හෙතු අභිජ්ඣාදිඅන්වාස්සවනං දස්සිතං, තං අසංවුතචක්ඛුන්ද්‍රියස්සෙව හෙතුපවත්තං දස්සිතන්ති කත්වා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං, යත්වාධිකරණන්ති හි යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියස්ස කාරණාති අත්ථො. කස්ස ච කාරණාති? අසංවුතස්ස. කිඤ්ච අසංවුතං? යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියාසංවරස්ස හෙතු අන්වාස්සවන්ති තදුපලක්ඛිතං, තස්ස සංවරායාති අයමත්ථයොජනා.

1352. 'සසම්භාර කථා' යනු දැකීමේ හේතු (චක්ඛු පසාදය ආදිය) සමඟ වන කතාවයි. එනම් දැකීමේ හේතු ප්‍රත්‍යයන් සහිත කතාව 'සසම්භාර කථා' නම් වේ. 'යම් චක්ඛුන්ද්‍රිය අසංවරයක් නිසා' යැයි පවසා නැවත 'එම චක්ඛුන්ද්‍රිය සංවරය නමැති දොර අගුලෙන් වැසීම පිණිස' යැයි කියන ලදී. 'අසංවරය පිණිස' යැයි නොකීවේය. චක්ඛුන්ද්‍රිය අසංවරය හේතුවෙන් අභිධ්‍යා ආදිය ගලා ඒම දක්වන ලද්දේ, එය සංවර නොකළ චක්ඛුන්ද්‍රිය නිසාම සිදු වන බැවින් යැයි දත යුතුය. 'යත්වධිකරණං' යනු යම් චක්ඛුන්ද්‍රියක් හේතුවෙන් යන්නයි. 'කවරෙකු හේතුවෙන් ද?' යත්, අසංවර වූ ඉන්ද්‍රිය හේතුවෙනි. 'අසංවර වූයේ කුමක් ද?' යත්, යම් චක්ඛුන්ද්‍රිය අසංවරයක් නිසා (අකුසල්) ගලා එන්නේ ද, එයින් හඳුනා ගනු ලබන ඉන්ද්‍රියයි. එහි සංවරය පිණිස යනු මෙහි අර්ථ යෝජනාවයි.

ජවනක්ඛණෙ පන දුස්සීල්‍යං වාතිආදි පුන අවචනත්ථං ඉධෙව සබ්බං වුත්තන්ති ඡසු ද්වාරෙසු යථාසම්භවං යොජෙතබ්බං. න හි පඤ්චද්වාරෙ කායවචීදුච්චරිතසඞ්ඛාතං දුස්සීල්‍යං අත්ථීති. යථා කින්තිආදිනා නගරද්වාරෙ අසංවරෙ සති [Pg.186] තංසම්බන්ධානං ඝරාදීනං අසංවුතතා විය ජවනෙ අසංවරෙ සති තංසම්බන්ධානං ද්වාරාදීනං අසංවුතතාති එවං අඤ්ඤෙසං සංවරෙ, අඤ්ඤෙසං සංවුතතාසාමඤ්ඤමෙව නිදස්සෙති, න පුබ්බාපරසාමඤ්ඤං අන්තො බහි සාමඤ්ඤං වා. සති වා ද්වාරභවඞ්ගාදිකෙ පුන උප්පජ්ජමානං ජවනං බාහිරං විය කත්වා නගරද්වාරසමානං වුත්තං, ඉතරඤ්ච අන්තොනගරද්වාරසමානං. ජවනෙ වා අසංවරෙ උප්පන්නෙ තතො පරං ද්වාරභවඞ්ගාදීනං අසංවරහෙතුභාවාපත්තිතො නගරද්වාරසදිසෙන ජවනෙන පවිසිත්වා දුස්සීල්‍යාදිචොරානං ද්වාරභවඞ්ගාදිමූසනං කුසලභණ්ඩවිනාසනං කථිතන්ති දට්ඨබ්බං.

ජවන ක්ෂණයෙහි දුස්සීල බව ආදිය නැවත නොකීම සඳහා මෙහිම සියල්ල පවසන ලදී. එබැවින් දොරටු හයෙහිම මෙය යථා පරිදි යෙදිය යුතුය. පංච ද්වාරයෙහි කාය-වචී දුසිරිත යැයි කියන දුස්සීල බවක් නැති බැවිනි. නගර ද්වාරයෙහි අසංවරයක් ඇති වූ විට ඒ හා සම්බන්ධ නිවාස ආදියෙහි ද අසංවර බවක් ඇති වන්නාක් මෙන්, ජවනයෙහි අසංවරයක් වූ විට ඒ හා සම්බන්ධ ඉන්ද්‍රිය දොරටු ආදියෙහි ද අසංවර බව ඇති වේ. මේ අයුරින් අන් දොරටු සංවර වූ විට අනෙක් දේ ද සංවර වන සමාන බව දක්වයි. මෙය පෙර පසු සමාන බවක් හෝ ඇතුළත පිටත සමාන බවක් නොවේ. ද්වාර, භවංග ආදිය ඇති කල්හි නැවත උපදින ජවනය පිටත නගර ද්වාරය මෙන් ද, අනෙක් ද්වාර භවංග ආදිය නගරය ඇතුළත දොරටු මෙන් ද පවසන ලදී. නැතහොත් ජවනයෙහි අසංවරය උපන් කල්හි ඉන් පසුව ද්වාර භවංග ආදිය ද අසංවර වීමට හේතු වන බැවින්, නගර දොරටුවක් බඳු වූ ජවනයෙන් ඇතුළු වී දුස්සීල බව නමැති සොරෙක් ද්වාර භවංග ආදිය කොල්ලකෑම හා කුසල් නමැති බඩු බාහිරාදිය විනාශ කිරීම ලෙස දත යුතුය.

1353. ඉමිනා ආහාරෙන නිත්ථරණත්ථෙන අත්ථිකභාවො ඉදමත්ථිකතා. ආහාරපරිභොගෙ අසන්තුස්සනාති ආහාරපරිභොගක්ඛණෙ පවත්තා අසන්තුස්සනා, දවත්ථාදිඅභිලාසොති අත්ථො. එත්ථ ච අසන්තුට්ඨිතා ලොභො, අමත්තඤ්ඤුතා අප්පටිසඞ්ඛා ච මොහොති ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා ‘‘භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුතා’’ති වෙදිතබ්බා.

1353. මෙම ආහාරයෙන් සංසාරයෙන් එතෙර වීම යන අර්ථයෙන් ප්‍රයෝජනයක් ඇති බව 'ඉදමත්ථිකතා' නම් වේ. ආහාර පරිභෝජනය කිරීමේදී ඇති වන අසන්තෘප්තිමත් බව නම් ආහාර වළඳන අවස්ථාවෙහි උපදින සෑහීමකට පත් නොවන බවයි. එනම් රසවත් දෑ ආදිය කෙරෙහි ඇති තෘෂ්ණාවයි. මෙහිදී 'අසන්තෘප්තිමත් බව' යනු ලෝභයයි. 'අමත්තඤ්ඤුතා' (පමණ නොදන්නා බව) සහ 'අපටිසංඛා' (නොවිමසීම) යනු මෝහයයි. මෙම ලෝභ හා මෝහ යන ධර්ම දෙකම 'භෝජනයෙහි පමණ නොදන්නා බව' (භෝජනේ අමත්තඤ්ඤුතා) ලෙස දත යුතුය.

1355. ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා පවත්තමානොව මානමදො. අසද්ධම්මසෙවනාසමත්ථතං නිස්සාය පවත්තො මානො, රාගො එව වා පුරිසමදො. සක්කරසප්පිඛීරාදීනි යොජෙත්වා බහලපක්කං භොජනං පිණ්ඩරසභොජනං, බහලපක්කං වා මංසරසාදිභොජනං. මන්දන්ති අප්පං. ඨිතියාති ඨිතත්ථං. තදත්ථඤ්ච භුඤ්ජන්තො යස්මා ‘‘කායං ඨපෙස්සාමී’’ති භුඤ්ජති, තස්මා ‘‘ඨපනත්ථායා’’ති වුත්තං. අභුත්තපච්චයා උප්පජ්ජනකාති ඉදං ඛුදාය විසෙසනං යස්සා අප්පවත්ති භොජනෙන කාතබ්බා, තස්සා දස්සනත්ථං. සකලං සාසනන්ති පාළිධම්මම්පි සබ්බකුසලෙපි සඞ්ගණ්හාති. අභුත්තපච්චයා උප්පජ්ජනකවෙදනා, භුත්තපච්චයා න උප්පජ්ජනකවෙදනාති එතාසං කො විසෙසො? පුරිමා යථාපවත්තා ජිඝච්ඡානිමිත්තා වෙදනා. සා හි අභුඤ්ජන්තස්ස භිය්‍යො පවත්තනවසෙන උප්පජ්ජතීති. පච්ඡිමාපි ඛුදානිමිත්තාව අඞ්ගදාහසූලාදිවෙදනා අප්පවත්තා. සා හි භුත්තපච්චයා පුබ්බෙ අනුප්පන්නාව න උප්පජ්ජිස්සති. විහිංසානිමිත්තතා චෙතාසං විහිංසාය විසෙසො.

1355. 'මම උතුම් වෙමි' ආදී වශයෙන් ඇති වන මානයම 'මාන මදය' නම් වේ. අසද්ධර්ම සේවනයට (මෛථුනයට) ඇති හැකියාව නිසා උපදින මානය හෝ රාගයම 'පුරිස මදය' නම් වේ. සක්කර, ගිතෙල්, කිරි ආදිය යොදා හොඳින් පිසූ ආහාර 'පිණ්ඩරස භෝජන' නම් වේ. නැතහොත් මස් රස ආදිය මිශ්‍ර කර ඝනව පිසූ ආහාරයි. 'මන්ද' යනු ස්වල්පයකි. 'ට්ඨිතියා' යනු පැවැත්ම සඳහාය. සිරුර පවත්වා ගැනීම සඳහා වළඳන්නා 'මම ශරීරය පවත්වන්නෙමි' යන අදහසින් වළඳන බැවින් 'පැවැත්ම පිණිස' (ට්ඨපනත්ථාය) යැයි කියන ලදී. 'ආහාර නොලැබීමෙන් උපදින' යන්න බඩගින්නට (ඛුදාවට) විශේෂණයකි. භෝජනයෙන් සංසිඳවිය හැක්කේ කුමන බඩගින්නක් ද යන්න දැක්වීම සඳහා එය යොදා ඇත. 'සකල ශාසනය' යන වචනයෙන් පාලි ධර්මය මෙන්ම සියලු කුසල ධර්මයන් ද ඇතුළත් වේ. ආහාර නොලැබීමෙන් උපදින වේදනාව හා ආහාර ලැබීමෙන් උපදින වේදනාව යන මෙහි වෙනස කුමක්ද? පළමු වැන්න නම් සාමාන්‍යයෙන් ඇති වන බඩගින්න නිසා ඇති වන වේදනාවයි. එය ආහාර නොගන්නා තැනැත්තාට තවදුරටත් වැඩෙමින් උපදී. දෙවැන්න නම් බඩගින්න හේතුවෙන් ඇති වන, ශරීරය දැවිල්ල හා බඩේ රුජාව ආදී මෙතෙක් නූපන් වේදනායි. එය ආහාර ලැබීම නිසා පෙර නූපන් පරිද්දෙන්ම නැවත නූපදී. වේදනාවන් දෙකෙහි වෙනස නම් පෙළීම හේතු කොටගෙන ඇති වීමයි.

යාත්‍රාති යාපනා වුත්තා, පුබ්බෙපි ‘‘යාපනායා’’ති වුත්තං, කො එත්ථ විසෙසො? පුබ්බෙ ‘‘යාපනායාති ජීවිතින්ද්‍රියයාපනත්ථායා’’ති වුත්තං, ඉධ පන චතුන්නං ඉරියාපථානං අවිච්ඡෙදසඞ්ඛාතා යාපනා යාත්‍රාති අයමෙත්ථ විසෙසො[Pg.187]. දායකදෙය්‍යධම්මානං අත්තනො ච පමාණං අජානිත්වා පටිග්ගහණං, සද්ධාදෙය්‍යවිනිපාතනත්ථං වා පටිග්ගහණං අධම්මිකපටිග්ගහණං, යෙන වා ආපත්තිං ආපජ්ජෙය්‍ය. අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො අධම්මෙන පරිභොගො. අනවජ්ජෙ අනින්දිතබ්බෙ පච්චයෙ සාවජ්ජං සනින්දං පරිභොගෙන අත්තානං කරොති. අනවජ්ජතා ච භවිස්සතීති අත්තනො පකතිඅග්ගිබලාදිං ජානිත්වා ‘‘එවං මෙ අගරහිතබ්බතා ච භවිස්සතී’’ති පමාණයුත්තං ආහාරෙතීති අත්ථො.

'යාත්‍රා' යනු පැවැත්ම (යාපනා) යන්නයි. පෙර ද 'යාපනාය' යැයි කියන ලදී. මෙහි වෙනස කුමක් ද? පෙර 'පැවැත්ම සඳහා' යැයි කීවේ ජීවිතේන්ද්‍රිය පැවැත්ම සඳහාය. මෙහිදී සතර ඉරියව් අඛණ්ඩව පවත්වා ගැනීම 'යාත්‍රා' නම් වේ. මෙය මෙහි ඇති වෙනසයි. දායකයාගේ ශ්‍රද්ධාව, පූජා භාණ්ඩ සහ තමාගේ පමණ නොදැන පිළිගැනීම හෝ ශ්‍රද්ධාවෙන් දෙන දානය අපතේ යන පරිදි පිළිගැනීම 'අධර්මික පිළිගැනීම' නම් වේ. යම් පිළිගැනීමක් නිසා ඇවතක් වේ ද එය ද එසේමය. ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකර වැළඳීම අධර්මික පරිභෝජනයයි. නිවැරදි නිදොස් වූ පසය, වැරදි පරිභෝජනයෙන් තමාම සදොස් හා නින්දා සහිත කරයි. 'නිදොස් බව ඇති වේ' යනු තමාගේ සාමාන්‍ය ශක්තිය හා ආහාර දිරවීමේ ශක්තිය හඳුනාගෙන 'මෙසේ මට නින්දා රහිත බව ඇති වේ' යැයි සිතා පමණ දැන ආහාර වැළඳීමයි.

සුඛො ඉරියාපථවිහාරො ඵාසුවිහාරො. එත්තකඤ්හි භුඤ්ජිත්වා…පෙ… පවත්තන්තීති ඉරියාපථානං සුඛප්පවත්තියා කාරණභූතං භුඤ්ජනං පිවනඤ්ච ඉරියාපථෙහි කාරණභාවෙන ගහිතත්තා තෙහි සාධිතං විය වුත්තං. ‘‘අභුත්වා උදකං පිවෙ’’ති ලිඛන්ති, ‘‘භුත්වානා’’ති පන පාඨො. පුනපි හි අප්පස්සෙව අනුජානනවසෙන –

සුවසේ ඉරියව් පැවැත්වීම 'ඵාසුවිහාර' නම් වේ. 'මෙපමණක් අනුභව කොට... පවතිති' යන මේ වචනයෙන් ඉරියව් සුවසේ පැවැත්වීමට හේතු වන වැළඳීම හා පැන් බීම, ඉරියව් පැවැත්වීමේ හේතූන් ලෙස ගත් බැවින්, ඒවා එම ඉරියව් මගින්ම සිදු කරන්නාක් මෙන් කියන ලදී. 'ආහාර නොගෙන පැන් බොන්නේය' යැයි සමහරු ලියති. නමුත් 'අනුභව කොට' (භුත්වාන) යනු නිවැරදි පාලි පාඨයයි. නැවතත් ඉතා ස්වල්පයක් අනුභව කිරීමට අවසර දීමක් ලෙස එය දත යුතුය.

‘‘කප්පියං තං චෙ ඡාදෙති, චීවරං ඉදමත්ථිකං;

අලං ඵාසුවිහාරාය.

''එය (ඒ සිවුර) කැප වූවක් නම්, එයින් වසාදෙයි නම්, මේ සඳහාම වූ සිවුර පහසු විහරණය පිණිස ප්‍රමාණවත් වේ.

‘‘පල්ලඞ්කෙන නිසින්නස්ස, ජණ්ණුකෙ නාභිවස්සති;

අලං ඵාසුවිහාරායා’’ති. (ථෙරගා. 984-985) –

පළඟක් බැඳ හුන් කල දණහිස් මත (වැසි) නොවසින්නේ නම්, එය පහසු විහරණය පිණිස ප්‍රමාණවත් වේ'' යැයි (ධර්මසේනාපති වහන්සේ) වදාළ සේක.

ආහ.

වදාළ සේක.

භොජනානිසංසොති යථාවුත්තෙහි අට්ඨහඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස භොජනස්ස අගරහිතබ්බතා සුඛවිහාරො ච ආනිසංසොති අත්ථො. යුත්තස්ස නිද්දොසස්ස භොජනස්ස පරිමාණස්ස ච වසෙන ජානනං යුත්තපමාණජානනං නාම.

'භෝජනානිසංස' යනු ඉහත කී අෂ්ට අංගයන්ගෙන් යුක්ත වූ භෝජනයෙහි ගර්හා නොකටයුතු බව සහ සැපසේ වාසය කිරීම යන ආනිසංසයයි. සුදුසු වූත් නිර්දෝෂී වූත් භෝජනයෙහි ප්‍රමාණය දැනගැනීම 'යුක්තපමාණජානන' නම් වේ.

1356. විනාසං පත්තියා නට්ඨා, පටිපක්ඛෙහි අභිභූතත්තා මුට්ඨා ච සති යස්ස, සො නට්ඨමුට්ඨස්සති, තස්ස භාවො නට්ඨමුට්ඨස්සතිතා.

1356. විනාශයට පත්වීමෙන් සිහිය නැති වූ, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් විසින් මැඩපවත්වන ලද බැවින් සිහිය මුළා වූ යමෙකු වේ ද, ඔහු 'නට්ඨමුට්ඨස්සති' (සිහිය මුළා වූ තැනැත්තා) නම් වේ. ඔහුගේ ඒ ස්වභාවය 'නට්ඨමුට්ඨස්සතිතා' නම් වේ.

1368. විසුද්ධිප්පත්තන්ති මග්ගඵලසීලං වුච්චති. ලොකුත්තරධම්මාවාති ලොකුත්තරසතිආදිධම්මාව. සීලසම්පදා පන රූපාරූපාවචරා නත්ථීති සම්භවතො යොජෙතබ්බා.

1368. 'විසුද්ධිප්පත්ත' යනු මාර්ග ඵල ශීලයයි. 'ලෝකුත්තරධම්මාවා' යනු ලෝකෝත්තර සිහිය ආදී ධර්මයන්ම වේ. රූපාවචර හා අරූපාවචර භූමිවල ශීල සම්පදාවක් නොමැති බැවින් එය (කාමාවචර හා ලෝකෝත්තර වශයෙන්) සම්භවය වන පරිදි යෙදිය යුතුය.

1373. භොගූපකරණෙහි [Pg.188] සභොගො. චතුන්නං සච්චානං අනුලොමන්ති චතුසච්චප්පටිවෙධස්ස අනුලොමන්ති අත්ථො. ‘‘සච්චාන’’න්ති හි පටිවිජ්ඣිතබ්බෙහි පටිවෙධො වුත්තො, චතුසච්චප්පටිවෙධස්ස වා උපනිස්සයභූතං පටිවිජ්ඣිතබ්බානං චතුන්නං සච්චානං අනුලොමන්ති වුත්තං.

1373. භෝග උපකරණයන්ගෙන් යුක්ත වූයේ 'සභෝග' නම් වේ. 'චතුන්නං සච්චානං අනුලෝමං' යනු සතර සත්‍ය අවබෝධයට අනුලෝම වූ (අනුකූල වූ) යන්නයි. 'සච්චානං' යන පදයෙන් අවබෝධ කළ යුතු සත්‍යයන්ගේ අවබෝධය (මාර්ග ඤාණය) කියැවේ. නැතහොත් සිවුසස් අවබෝධයට උපනිශ්‍රය වූ, අවබෝධ කළ යුතු සතර සත්‍යයන්ට අනුකූල වූ විපස්සනා ඤාණය 'චතුන්නං සච්චානං අනුලෝමං' යැයි කියනු ලැබේ.

1378. ‘‘මම ඝරං ධුරං කත්වා භික්ඛං පවිසථා’’ති දිය්‍යමානං ධුරභත්තන්ති වදන්ති. නිච්චභත්තාදි වා අඤ්ඤෙපි ආණාපෙත්වා සයං ධුරං හුත්වා දින්නං ධුරභත්තං.

1378. 'මාගේ නිවස ප්‍රධාන කොට පිඬු පිණිස වඩිනු මැනවි' යැයි පවසා පූජා කරනු ලබන දානය 'ධුරභක්ත' යැයි පවසති. නැතහොත් නිත්‍ය භක්තාදියෙහි අන් අය ලවා කරවමින් තමා ප්‍රධාන වී දෙනු ලබන දානය 'ධුරභක්ත' නම් වේ.

1379. පටිවාසෙති නාමාති නිවත්තෙති නාම ඔසක්කෙති නාම.

1379. 'පටිවාසේති' යනු වළක්වයි, පසුබස්වයි, පස්සට යවයි යන අරුතයි.

1380. පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධාති පුරිමජාතීසු සන්තතිපරියාපන්නෙ ඛන්ධෙ ආහ. ඛන්ධපටිබද්ධන්ති වත්ථාභරණයානගාමජනපදාදි. ඛයසමයෙති මග්ගක්ඛණං ආහ.

1380. 'පුබ්බේ නිවුත්ථක්ඛන්ධා' යන පදයෙන් පෙර ජාතිවල සන්තතියට ඇතුළත් වූ ස්කන්ධයන් ගැන කියැවේ. 'ඛන්ධපටිබද්ධ' යනු වස්ත්‍ර, ආභරණ, යාන, ගම් දනව් ආදියයි. 'ඛයසමය' යනු මාර්ග ක්ෂණය ගැන කියැවෙයි.

1381. අධිමුච්චනට්ඨෙනාති අනිග්ගහිතපක්ඛන්දනසඞ්ඛාතෙන යථාසුඛං පවත්තනට්ඨෙන.

1381. 'අධිමුච්චනට්ඨේන' යනු නිග්‍රහ නොකරන ලද බැසගැනීම (ඉදිරියට පැනීම) නම් වූ, තමාට රිසි පරිදි පැවැත්ම යන අර්ථයෙනි.

1382. ඛීණානං අන්තො අවසානං නිට්ඨිතභාවො ඛීණන්තො, ඛීණානං වා ආදිකාලො, තස්මිං ඛීණන්තෙ. එස නයො නිරුද්ධන්තෙතිආදීසු.

1382. ක්ෂය වූ ක්ලේශයන්ගේ කෙළවර හෙවත් නිම වූ ස්වභාවය 'ඛීණන්ත' නම් වේ. නැතහොත් ක්ෂය වූවන්ගේ ආරම්භක කාලය 'ඛීණන්ත' නම් වේ. 'නිරුද්ධන්ත' යනාදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

දුකනික්ඛෙපකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුක නික්ඛේප කථා වර්ණනාව නිම විය.

නික්ඛෙපකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නික්ඛේප කාණ්ඩ වර්ණනාව නිම විය.

4. අට්ඨකථාකණ්ඩං

4. අට්ඨකථා කාණ්ඩය

තිකඅත්ථුද්ධාරවණ්ණනා

තික අත්ථුද්ධාර වර්ණනාව

1384. නයමග්ගන්ති [Pg.189] සුත්තන්තභාජනීයාදිනයගමනං අනුලොමාදිනයගමනඤ්ච. තම්පි හි එත්ථ අත්ථෙසු නිච්ඡිතෙසු සුඛං සමානෙන්ති. පඤ්හුද්ධාරන්ති එකූනපඤ්ඤාසාය එකූනපඤ්ඤාසාය නවසු නවසු ච පඤ්හෙසු ලබ්භමානස්ස උද්ධරණං, තෙසුයෙව ලබ්භමානානං ගණනානං ඨපනං ගණනාචාරො. අත්ථුද්ධාරන්ති ‘‘ඉමෙ නාම චිත්තුප්පාදාදයො අත්ථා කුසලාදිකා’’ති උද්ධරණං. කණ්ණිකං කණ්ණිකන්ති චිත්තුප්පාදකණ්ඩරූපකණ්ඩෙසු විභත්තෙ පසටෙ ධම්මෙ ‘‘චතූසු භූමීසු කුසලං ද්වාදසාකුසලචිත්තුප්පාදා’’තිආදිනා රාසිරාසිවසෙන සහ ගන්ථෙත්වාති අත්ථො. ඝටගොච්ඡකා කණ්ණිකවෙවචනානෙව. එත්ථ පන චතූසු භූමීසු කුසලන්ති එකවචනනිද්දෙසො චතුභූමකානං කුසලඵස්සාදීනං කුසලභාවෙ එකත්තූපගමනතො. චිත්තුප්පාදකණ්ඩරූපකණ්ඩෙසු චතුභූමිචිත්තුප්පාදාදිවසෙන විඤ්ඤාතධම්මස්ස වසෙනායං අත්ථුද්ධාරදෙසනා ආරද්ධාති තත්ථ යං චතූසු භූමීසු කුසලං විභත්තං යාව විඤ්ඤාතං, ඉමෙ ධම්මා කුසලාති අත්ථො.

1384. 'නයමග්ග' යනු සුත්තන්ත භාජනීය ආදී ක්‍රමයන්ගේ ගමන සහ අනුලෝම ආදී ක්‍රමයන්ගේ ගමනයි. අර්ථයන් නිශ්චය වූ කල්හි එම ක්‍රමයන් පහසුවෙන් ගළපාගත හැකිය. 'පඤ්හුද්ධාර' යනු එකුන්පනස් එකුන්පනස් බැගින් වූ නව ප්‍රශ්නයන්හි ලැබෙන පිළිතුරු උද්ධාරයයි (ඉදිරිපත් කිරීමයි). එහිම ලැබෙන සංඛ්‍යාවන් තැබීම හෙවත් ගණනය කිරීම 'ගණනාචාර' නම් වේ. 'අත්ථුද්ධාර' යනු 'මේ මේ චිත්තොප්පාදාදී අර්ථයෝ කුසලාදීහු වෙති' යැයි උද්ධාරය කිරීමයි. 'කණ්ණිකං කණ්ණිකං' යනු චිත්තොප්පාද කාණ්ඩයෙහි හා රූප කාණ්ඩයෙහි විභජනය කරන ලද ප්‍රකට ධර්මයන් 'සතර භූමියෙහි කුසල්, දොළොස් අකුසල් චිත්තොප්පාද' ආදී වශයෙන් රාශි වශයෙන් එක්තැන් කොට දැක්වීමයි. 'ඝට' සහ 'ගොච්ඡක' යන වචන 'කණ්ණිකා' යන්නට සමාන වචන වේ. මෙහි 'සතර භූමියෙහි කුසල්' (චතූසු භූමීසු කුසලං) යනුවෙන් ඒක වචනයෙන් දැක්වූයේ සතර භූමියට අයත් කුසල් ඵස්සාදී ධර්මයන්ගේ කුසල් බවෙහි ඒකීය ස්වභාවය නිසාය. චිත්තොප්පාද කාණ්ඩයෙහි හා රූප කාණ්ඩයෙහි සතර භූමිවල චිත්තොප්පාදාදිය පිළිබඳ දත් පුද්ගලයා උදෙසා මෙම අත්ථුද්ධාර දේශනාව ආරම්භ කරන ලදී. එබැවින් එහි සතර භූමියෙහි යම් කුසලයක් විභජනය කරමින් දන්නා ලද්දේ ද, 'මේ ධර්මයෝ කුසල් වෙති' යනු මෙහි අර්ථයයි.

යදිපි කුසලත්තිකවිත්ථාරො පුබ්බෙ විඤ්ඤාතො, තථාපි තත්ථ ධම්මා සමයවසෙන ඵස්සාදිසභාවවසෙන ච විභත්තා භින්නා විඤ්ඤාතා, න පන එකස්මිං ලක්ඛණෙ සමානෙත්වා, තස්මා තත්ථ වුත්තං සමයාදිභෙදං වජ්ජෙත්වා සබ්බභෙදභින්නානං එකස්මිං කුසලාදිලක්ඛණෙ සමානෙත්වා බොධනත්ථං ඉධ කුසලත්තිකනිද්දෙසො පුන විභත්තො. එත්ථ ච එකවචනෙන කුසලනිද්දෙසං කත්වා බහුවචනෙන නිගමනස්ස කාරණං වුත්තමෙව. යදි ධම්මානං කුසලත්තෙ එකත්තූපගමනං, කස්මා එකවචනෙන පුච්ඡාපි න කතා? උද්දෙසෙ කුසල-සද්දස්ස ධම්මවිසෙසනභාවතො තබ්බිසෙසනානං ධම්මානං පුච්ඡිතත්තා තෙසඤ්ච අනිද්ධාරිතසඞ්ඛාවිසෙසත්තා, නිද්දෙසෙ පන චතූහි භූමීහි විත්ථාරතො විඤ්ඤාතාහි කුසලෙ විසෙසෙත්වා දස්සෙතීති යුත්තං ‘‘චතූසු භූමීසු කුසල’’න්ති එකත්තං නෙත්වා වචනං. කුසලපදඤ්හි එත්ථ පධානං, තඤ්ච විසෙසිතබ්බානපෙක්ඛං කුසලාකාරමෙව අත්තනො සභාවෙ ඨිතං ගහෙත්වා පවත්තමානං එකත්තමෙව උපාදාය පවත්තති, න භෙදන්ති.

කුසල තිකයේ විස්තරය මීට පෙර දන්නා ලද්දේ වුවද, එහිදී ධර්මයන් විභජනය කරන ලද්දේ සමය වශයෙන් හා ඵස්සාදී ස්වභාවයන් වශයෙන් වෙන් වෙන් වශයෙනි. එහෙත් එකම ලක්ෂණයක පිහිටා ඒවා එක්තැන් කොට නොදන්වන ලදී. එබැවින් එහි වදාළ සමය ආදී භේදයන් බැහැර කොට, සියලු ආකාරයෙන් වෙන්ව පවතින කුසල් ධර්මයන් එකම කුසලාදී ලක්ෂණයක පිහිටුවා අවබෝධ කරවීම පිණිස මෙහි කුසල තික නිද්දේශය නැවත විභජනය කරන ලදී. මෙහි ඒක වචනයෙන් කුසල නිද්දේශය කොට, බහු වචනයෙන් නිගමනය කිරීමට හේතුව කලින් පවසන ලදී. ඉදින් ධර්මයන්ගේ කුසල් බවෙහි ඒකීය ස්වභාවයක් පවතී නම්, ප්‍රශ්නය ඒක වචනයෙන් නොවූයේ මන්ද? උද්දේශයෙහි 'කුසල' ශබ්දය ධර්ම විශේෂණයක් වන බැවින් සහ එම විශේෂණය සහිත ධර්මයන් ගැන විමසන ලද බැවින් ද, ඒවායේ සංඛ්‍යා විශේෂය තවමත් තීරණය කර නොමැති බැවින් ද (ප්‍රශ්නය ඒක වචනයෙන් නොකරන ලදී). නිද්දේශයෙහි දී සතර භූමියෙන් විස්තරාත්මකව දන්නා ලද්දා වූ කුසල් ධර්මයන් විශේෂ කොට දක්වන බැවින් 'සතර භූමියෙහි කුසලය' (චතූසු භූමීසු කුසලං) යැයි ඒක වචනයෙන් දැක්වීම සුදුසුය. මෙහි 'කුසල' පදය ප්‍රධාන වන අතර, එය විශේෂණය කළ යුතු ධර්මයන් කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් රහිතව, තමාගේ ස්වභාවයෙහි (අනවජ්ජ ලක්ෂණයෙහි) පිහිටා පවතින බැවින් ඒකීයත්වයම ගෙන පවතී, භේදයන් ගෙන නොපවතී.

1385. ද්වාදස [Pg.190] අකුසලචිත්තුප්පාදාති එත්ථාපි පඨමාකුසලචිත්තුප්පාදො සමයඵස්සාදිවසෙන භෙදං අනාමසිත්වා සොමනස්සසහගතදිට්ඨිගතසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදභාවෙ එකත්තං නෙත්වා වුත්තො, එවං යාව ද්වාදසමොති ‘‘ද්වාදස අකුසලචිත්තුප්පාදා’’ති වුත්තං. එවං චතූසු භූමීසු විපාකොතිආදීසුපි යථායොගං යොජෙතබ්බං. චිත්තුප්පාදාති එත්ථ උප්පජ්ජති එත්ථාති උප්පාදො, කිං උප්පජ්ජති? චිත්තං, චිත්තස්ස උප්පාදො චිත්තුප්පාදොති එවං අවයවෙන සමුදායොපලක්ඛණවසෙන අත්ථො සම්භවති. එවඤ්හි සති චිත්තචෙතසිකරාසි චිත්තුප්පාදොති සිද්ධො හොති. අට්ඨකථායං පන ‘‘චිත්තමෙව උප්පාදො චිත්තුප්පාදො’’ති අඤ්ඤස්සුප්පජ්ජනකස්ස නිවත්තනත්ථං චිත්තග්ගහණං කතං, චිත්තස්ස අනුප්පජ්ජනකභාවනිවත්තනත්ථං උප්පාදග්ගහණං, චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ වා ‘‘චිත්තං උප්පන්නං හොතී’’ති චිත්තස්ස උප්පජ්ජනකභාවො පාකටොති කත්වා ‘‘චිත්තමෙව උප්පාදො’’ති වුත්තං, චිත්තස්ස අනුප්පජ්ජනකස්ස නිවත්තෙතබ්බස්ස සබ්භාවා උප්පාදග්ගහණං කතන්ති වෙදිතබ්බං. අයඤ්චත්ථො ‘‘ද්වෙපඤ්චවිඤ්ඤාණානී’’තිආදීසු විය චිත්තප්පධානො නිද්දෙසොති කත්වා වුත්තොති දට්ඨබ්බො.

1385. 'දොළොස් අකුසල් චිත්තොප්පාද' යන මෙහිදී ද පළමු අකුසල් සිත සමය, ඵස්ස ආදී වශයෙන් වන භේදයන් නොසලකා, 'සෝමනස්ස සහගත දිට්ඨිගත සම්පයුත්ත චිත්තොප්පාද' යන ස්වභාවයෙහි ඒකීයත්වයට පමුණුවා වදාරන ලදී. මෙසේ දොළොස්වැන්න දක්වාම 'දොළොස් අකුසල් චිත්තොප්පාද' යැයි වදාරන ලදී. මෙසේ 'සතර භූමියෙහි විපාක' ආදී තැන්වලදී ද යෝග්‍ය පරිදි යෙදිය යුතුය. 'චිත්තොප්පාද' යන මෙහි 'යමක උපදී ද එය උප්පාදයයි' (උප්පජ්ජති එත්ථාති උප්පාදො). කුමක් උපදී ද? සිතයි. සිතේ ඉපදීම චිත්තොප්පාදයයි. මෙසේ අවයවයන් (චෛතසිකයන්) මගින් සමූහය (සිත හා චෛතසික) හඳුනාගැනීමේ ක්‍රමයෙන් අර්ථය සම්භවය වේ. මෙසේ වූ කල 'සිත හා චෛතසික සමූහය චිත්තොප්පාදය' යන අර්ථය සිද්ධ වේ. අටුවාවෙහි 'සිතම උප්පාදයයි චිත්තොප්පාදය' යනුවෙන් දක්වා ඇත්තේ සිත හැර උපදින වෙනත් රූපයන් බැහැර කිරීම පිණිස 'චිත්ත' යන පදය යෙදූ බවත්, සිතේ නූපදින ස්වභාවය බැහැර කිරීම පිණිස 'උප්පාද' යන පදය යෙදූ බවත්ය. නැතහොත් චිත්තොප්පාද කාණ්ඩයෙහි 'සිත උපන්නේ වෙයි' යනුවෙන් සිතේ ඉපදෙන ස්වභාවය ප්‍රකට බැවින් 'සිතම උප්පාදය' යැයි පවසන ලදී. සිතේ නූපදින ස්වභාවය බැහැර කළ යුතු බැවින් 'උප්පාද' ශබ්දය යෙදූ බව දත යුතුය. මෙම අර්ථය 'ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි' ආදියෙහි මෙන් සිත ප්‍රධාන කොට ගත් නිද්දේශයක් ලෙස වදාරන ලද්දක් බව දත යුතුය.

1420. ඡසු ද්වාරෙසූති එත්ථ පඤ්චද්වාරෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි, මනොද්වාරෙපි පරිත්තාරම්මණමෙව ජවනං තදාරම්මණසඞ්ඛාතං භවඞ්ගං අනුබන්ධති. තඤ්හි පරිත්තස්ස කම්මස්ස විපාකො, විපාකො ච ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණානුභවනං, කම්මානුරූපො ච විපාකො හොතීති පරිත්තකම්මවිපාකො පරිත්තාරම්මණස්සෙව අනුභවනං හොති. තස්මා සබ්බං තදාරම්මණං ‘‘පරිත්තාරම්මණ’’න්ති වුත්තං. යදි එවං මහග්ගතවිපාකොපි මහග්ගතානුභවනමෙව ආපජ්ජතීති චෙ? න, සමාධිප්පධානස්ස කම්මස්ස අප්පනාප්පත්තස්ස සඤ්ඤාවසාරම්මණස්ස තාදිසෙනෙව විපාකෙන භවිතබ්බත්තා. තස්මා සමාධි සුඛානුභවනභූතො, සොපි කම්මානුරූපතොයෙව කම්මාරම්මණො හොතීති දට්ඨබ්බො. කම්මානුරූපතො එව ච තදාරම්මණං පරිත්තාරම්මණම්පි මහග්ගතජවනං නානුබන්ධති. තතො එව පටිසන්ධිආදිභූතො කාමාවචරවිපාකො කම්මනිමිත්තම්පි පරිත්තමෙව ආරම්මණං කරොති, න මහග්ගතං අප්පමාණං වා. යස්මා පන වුත්තං ‘‘මහග්ගතාරම්මණො ධම්මො පරිත්තාරම්මණස්ස ධම්මස්ස කම්මපච්චයෙන පච්චයො, අප්පමාණාරම්මණො ධම්මො පරිත්තාරම්මණස්ස ධම්මස්ස කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති, න ච මහග්ගතප්පමාණවිපාකො පරිත්තාරම්මණො අත්ථි, ඉධ ච සබ්බකාමාවචරවිපාකානං පරිත්තාරම්මණතාව වුත්තා, තස්මා කම්මානුරූපතො මහග්ගතප්පමාණාරම්මණම්පි [Pg.191] පරිත්තකම්මං යදි පටිසන්ධිං දෙති, කම්මගතිනිමිත්තාරම්මණමෙව දෙති. පවත්තිවිපාකම්පි රූපාදිපරිත්තාරම්මණමෙවාති වෙදිතබ්බං. ඛීණාසවානං වාසනාවසෙන සතිවිප්පයුත්තහසනං පවත්තමානං පරිත්තෙස්වෙව පවත්තති, න ඉතරෙසු කිලෙසවිරහෙ තාදිසහසනපච්චයභාවාභාවතො. තස්මා තස්ස පරිත්තාරම්මණතා වුත්තා. ඛීණාසවානං අසක්කච්චදානාදීනි ආදරාකරණවසෙනෙව වෙදිතබ්බානි, න කොසජ්ජාදිඅකුසලවසෙන. පටිප්පස්සද්ධසබ්බුස්සුක්කා හි තෙ උත්තමපුරිසාති. තෙසං ආදරාකරණඤ්ච නිරුස්සුක්කතා එවාති වෙදිතබ්බා.

1420. දොරටු සය පිළිබඳ මෙහි පඤ්චද්වාරයෙහි (විශේෂයෙන්) කිව යුත්තක් නැත. මනෝද්වාරයෙහි ද පරීත්තාරම්මණ (කාම අරමුණු) ඇති ජවනයට පසුව තදාරම්මණ යැයි කියනු ලබන භවංගය අනුව පවතියි. එය පරීත්ත (කාම) කර්මයේ විපාකයකි. විපාකය යනු ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණු අනුභව කිරීමේ ස්වභාවයයි. විපාකය කර්මයට අනුරූපව සිදුවන බැවින් පරීත්ත කර්ම විපාකය පරීත්ත අරමුණක්ම අනුභව කරයි. එබැවින් සියලු තදාරම්මණ 'පරීත්තාරම්මණ' යැයි කියන ලදී. එසේ නම් මහග්ගත විපාකය ද මහග්ගත අරමුණම අනුභව කිරීමට පැමිණෙන්නේ දැයි විමසන්නේ නම්, එය එසේ නොවේ. සමාධිය ප්‍රධාන කොට ඇති, අර්පණාවට පැමිණි, සංඥා වසයෙන් අරමුණු ගන්නා වූ (මහග්ගත) කර්මයේ විපාකය ද එවැනිම (මහග්ගත) අරමුණක් විය යුතු බැවිනි. එබැවින් සමාධි සුඛය අනුභව කරන්නා වූ එය ද කර්මානුරූපව කර්මාරම්මණ (කර්මය ගත් අරමුණම ඇති) වන්නේ යැයි දත යුතුය. කර්මානුරූපවම තදාරම්මණය පරීත්ත අරමුණක් වුව ද මහග්ගත ජවනය අනුව නොපවතියි. එහෙයින්ම ප්‍රතිසන්ධි ආදී වූ කාමාවචර විපාකය කර්ම නිමිත්ත ද පරීත්ත (කාම) අරමුණක්ම කරයි, මහග්ගත හෝ අප්පමාණ (ලෝකෝත්තර) අරමුණක් නොකරයි. යම් හෙයකින් 'මහග්ගත අරමුණු ඇති ධර්මය පරීත්ත අරමුණු ඇති ධර්මයට කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ, අප්පමාණ අරමුණු ඇති ධර්මය පරීත්ත අරමුණු ඇති ධර්මයට කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යැයි වදාළ බැවින් ද, පරීත්ත අරමුණු ඇති මහග්ගත හෝ අප්පමාණ විපාකයක් නොමැති බැවින් ද, මෙහි සියලු කාමාවචර විපාකයන්ගේ පරීත්තාරම්මණ බවම වදාළ බැවින් ද, කර්මානුරූපව මහග්ගත හෝ අප්පමාණ අරමුණු ඇති පරීත්ත කර්මයක් ප්‍රතිසන්ධිය ලබා දෙන්නේ නම් එය කර්ම හා ගති නිමිති අරමුණුම ලබා දෙයි. ප්‍රවෘත්ති විපාකය ද රූප ආදී පරීත්ත අරමුණුම ලබා දෙන්නේ යැයි දත යුතුය. රහතන් වහන්සේලාගේ වාසනා ගුණය නිසා සිදුවන ස්මෘති විප්‍රයුක්ත සිනහව පරීත්ත (කාම) අරමුණුවලදීම පවතියි, අනෙක් (මහග්ගත ආදී) අරමුණුවලදී නොවෙයි. කෙලෙස් පහව ගිය බැවින් එවැනි සිනහවකට හේතු නොමැති බැවිනි. එබැවින් ඒ හසිතොප්පාද සිත පරීත්තාරම්මණ බව කියන ලදී. රහතන් වහන්සේලාගේ නොසැලකිලිමත් දානමානාදිය ද ආදරයක් (විශේෂ උත්සාහයක්) නොමැති වීම නිසාම සිදුවන බව දත යුතුය. කම්මැලිකම ආදී අකුසලයන් නිසා නොවේ. සියලු උත්සාහයන් සංසිඳුවා ගත් ඒ උත්තම පුරුෂයන්ගේ ආදරය (විශේෂ උනන්දුව) නොමැතිකම නිරුත්සුක බවම යැයි දත යුතුය.

1421. අතිපගුණානන්ති වචනං නිරාදරස්ස ඤාණවිප්පයුත්තපච්චවෙක්ඛණස්ස විසයදස්සනං, න තස්සෙවාති විසයනියමනං. ඤාණසම්පයුත්තස්සපි හි අතිපගුණානං විසයතා සුට්ඨුතරං හොති එව. යථා පගුණං ගන්ථං සජ්ඣායන්තො ද්වෙ තයො වාචනාමග්ගෙ ගතෙපි න සල්ලක්ඛෙති ඤාණවිප්පයුත්තසතිමන්තෙන සජ්ඣායිතත්තා, එවං පගුණජ්ඣානෙසුපි පවත්ති හොතීති ආහ ‘‘අතිපගුණාන’’න්තිආදි. කසිණනිමිත්තාදිපඤ්ඤත්තීති පුබ්බෙ දස්සිතං සබ්බං උපාදාපඤ්ඤත්තිමාහ. තං පන රූපාදයො විය අවිජ්ජමානො විජ්ජමානො ච අත්ථොති ආචරියා වදන්ති. සම්මුතිසච්චෙ පන වුච්චමානානං කසිණනිමිත්තාදි වාචාවත්ථුමත්තතො වචනවොහාරෙනෙව පඤ්ඤත්තීති වුච්චති. තස්ස හි පඤ්ඤාපනං අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තීති තස්ස අවිජ්ජමානත්තං අට්ඨකථායං වුත්තන්ති. අවිජ්ජමානම්පි පන තං විජ්ජමානමිව ගහෙත්වා පවත්තමානාය සඤ්ඤාය පරිත්තාදීසු ‘‘අයං නාම ධම්මො ආරම්මණ’’න්ති න සක්කා වත්තුං තෙ එව ධම්මෙ උපාදාය පවත්තමානායපි ධම්මෙස්වෙව අට්ඨානතො. තස්මා සා සසම්පයුත්තා පරිත්තාදිආරම්මණාති න වත්තබ්බාති වුත්තා. නවත්තබ්බාරම්මණාති ඉදං පන වචනං යථාගහිතාකාරස්ස සඤ්ඤාවිසයස්ස නවත්තබ්බතං සන්ධාය නවත්තබ්බං ආරම්මණං එතෙසන්ති නවත්තබ්බාරම්මණා, චිත්තුප්පාදාති අඤ්ඤපදත්ථසමාසං කත්වා අට්ඨකථායං වුත්තං.

1421. 'අතිපගුණානං' (මැනවින් පුරුදු කරන ලද) යන වචනය, විශේෂ උනන්දුවක් නැතිව කෙරෙන ඥානවිප්‍රයුක්ත ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවක විෂය දක්වනු පිණිස මිස, එයටම පමණක් අදාළ වන සීමාවක් දැක්වීමට නොවේ. ඥානසම්ප්‍රයුක්ත සිතට ද මැනවින් පුරුදු කළ විෂයන් අරමුණු වීම වඩාත් මැනවින් සිදුවන බැවිනි. යම්සේ මැනවින් පුරුදු කළ ග්‍රන්ථයක් සජ්ඣායනා කරන්නෙකු, ඥානවිප්‍රයුක්ත ස්මෘතියෙන් සජ්ඣායනා කරන බැවින් වාර දෙකක් හෝ තුනක් පසු වී ගියත් එය නොදැනෙන්නේ ද, එසේම මැනවින් පුරුදු කළ ධ්‍යානවලදී ද ඥානවිප්‍රයුක්ත ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව පැවතීම සිදුවන බව 'අතිපගුණානං' ආදියෙන් කියන ලදී. 'කසිණනිමිත්තාදි පඤ්ඤත්ති' යන්නෙන් පෙර දක්වන ලද සියලු උපාදා පඤ්ඤත්තීන් කියයි. එය රූපාදිය මෙන් විද්‍යමාන හෝ අවිද්‍යමාන අර්ථයක් සහිත බව ආචාර්යවරු පවසති. සම්මුති සච්චයෙහි කසිණ නිමිත්ත ආදිය වචන ව්‍යවහාර මාත්‍රයක් වන බැවින් එය 'පඤ්ඤත්ති' යැයි කියනු ලැබේ. එහි විස්තර කිරීම 'අවිද්‍යමාන ප්‍රඥප්ති' වන අතර එහි අවිද්‍යමාන බව අට්ඨකථාවෙහි දක්වා ඇත. එය අවිද්‍යමාන වුව ද විද්‍යමාන ලෙස ගෙන පවතින සංඥාව පරීත්තාදීන් අතරින් 'මෙය නම් අරමුණයි' කියා කිව නොහැකිය. ඒ පරීත්තාදී ධර්මයන්ම ඇසුරු කොට පැවතුණ ද ඒ ධර්මයන් කෙරෙහිම නොපිහිටන බැවිනි. එබැවින් ඒ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සහිත සංඥාව පරීත්තාරම්මණ ආදී වශයෙන් නොකිය යුතු යැයි දක්වන ලදී. 'නවත්‍තබ්බාරම්මණ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, සංඥාව ගත් ආකාරය අනුව අරමුණ පරීත්තාරම්මණ ආදී වශයෙන් පැවසිය නොහැකි බැවින්, 'නොපැවසිය යුතු අරමුණු ඇත්තා වූ සිතුවිලි' (චිත්තොප්පාද) යන අර්ථය සහිත අන්‍යපදත්ථ (බහුබ්බීහි) සමාසයක් කොට අට්ඨකථාවෙහි දක්වා ඇති බවයි.

චතුපඤ්ඤාසචිත්තුප්පාදානං රූපස්ස ච වසෙන පඤ්චපණ්ණාසාය. කෙවලන්ති විනා පරාමසනෙන. අනිට්ඨඞ්ගතවසෙනාති අනිච්ඡයගමනවසෙන, අනිච්ඡයං වා ද්වෙළ්හං ගතො චිත්තුප්පාදො අනිට්ඨඞ්ගතො, තෙනාකාරෙන පවත්ති ‘‘අනිට්ඨඞ්ගතවසෙන පවත්තී’’ති වුත්තා. නානාරම්මණෙසු චිත්තස්ස වික්ඛිපනං වික්ඛෙපො. අනවට්ඨානං අවූපසමො. ගොත්‍රභුවොදානෙ ගොත්‍රභූති ගහෙත්වා ‘‘ගොත්‍රභුකාලෙ’’ති ආහ.

චිත්තොප්පාද පනස් හතරක් හා රූපය සමඟ පනස් පහක් වේ. 'කේවලං' යනු පරාමර්ශනයෙන් (තදින් අල්ලා ගැනීමෙන්) තොරව ය. 'අනිට්ඨංගතවසෙන' යනු නිශ්චයකට නොපැමිණීමේ වසයෙනි. නිශ්චය නොවූ හෝ දෙගිඩියාවට පත් වූ චිත්තොප්පාදය 'අනිට්ඨංගත' නම් වේ. ඒ ආකාරයෙන් පැවතීම 'අනිට්ඨංගත වශයෙන් පැවතීම' යැයි කියන ලදී. විවිධ අරමුණු කෙරෙහි සිත විසිරී යාම 'වික්ඛේප' නම් වේ. සිත නොපිහිටීම 'අවූපසම' නම් වේ. ගෝත්‍රභූ සහ වෝදාන යන අවස්ථා දෙකම 'ගෝත්‍රභූ' ලෙස සලකා 'ගෝත්‍රභූ කාලයෙහි' යැයි කියන ලදී.

සබ්බත්ථපාදකචතුත්ථන්ති [Pg.192] ඉධ සබ්බත්ථ-සද්දො සාමිඅත්ථො දට්ඨබ්බො, සබ්බෙසු වා විපස්සනාදීසු පාදකං කාරණං සබ්බත්ථපාදකන්ති ඵලස්ස විසයභාවෙන නිද්දෙසො. ආකාසකසිණචතුත්ථන්ති පරිච්ඡෙදාකාසකසිණචතුත්ථමාහ. තඤ්හි රූපාවචරං, න ඉතරන්ති. කුසලතොපි ද්වාදසවිධං කිරියතොපීති චතුවීසතිවිධතා වුත්තා හොති. වට්ටස්සපි පාදකං හොතියෙවාති කුසලං කිරියඤ්ච එකතො කත්වා සබ්බත්ථපාදකං වුත්තන්ති කිරියජ්ඣානස්ස අවට්ටපාදකත්තා සාසඞ්කං වදති. මහග්ගතචිත්තෙ සමොදහතීති ඉදං ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ’’තිආදිනා නයෙන වුත්තං පාකටං පාදකජ්ඣානචිත්තං පරිකම්මෙහි ගහෙත්වා චිත්තෙ රූපකායං අධිට්ඨානචිත්තෙන සමොදහතීති කත්වා වුත්තං. පාදකජ්ඣානචිත්තං රූපකායෙ සමොදහතීති ඉදම්පි යථාවුත්තං පාදකජ්ඣානචිත්තං ආරම්මණං කත්වා චිත්තසන්තානං රූපකායෙ සමොදහිතං තදනුගතිකං කත්වා අධිට්ඨාතීති කත්වා වුත්තං, ඉදං පන අධිට්ඨානද්වයං අදිස්සමානකායතං දිස්සමානකායතඤ්ච ආපාදෙති. ගන්තුකාමතාපරිකම්මවසෙන තංසම්පයුත්තාය සඤ්ඤාය සුඛසඤ්ඤාලහුසඤ්ඤාභාවතො ගමනම්පි නිප්ඵාදෙතීති දට්ඨබ්බං.

'සබ්බත්ථපාදක චතුත්ථ' යන මෙහි 'සබ්බත්ථ' ශබ්දය සාමි අර්ථයෙහි ලා දත යුතුය. නැතහොත් විපස්සනා ආදී සියල්ල නිපදවීමට හේතු වන පාදක ධ්‍යානය 'සබ්බත්ථපාදක' වන අතර එය ඵලයෙහි විෂය භාවය මගින් දක්වා ඇත. 'ආකාසකසිණ චතුත්ථ' යන්නෙන් පිරිච්ඡේද ආකාශ කසිණයෙහි සතරවන ධ්‍යානය අදහස් වේ. එය රූපාවචර වන අතර අනෙකක් නොවන බව දත යුතුය. කුසල් වසයෙන් දොළොස් ආකාරයක් ද ක්‍රියා වසයෙන් දොළොස් ආකාරයක් ද වශයෙන් විසි හතර ආකාර බව පවසන ලදී. සංසාරයට (වට්ටයට) ද පාදක වන බව පවසමින් කුසල් හා ක්‍රියා දෙකම එක්කොට 'සබ්බත්ථපාදක' යැයි කියන ලදී. ක්‍රියා ධ්‍යානය සංසාරයට පාදක නොවන බැවින් එහි සැකයක් ඇති විය හැකි බැවින් එසේ පවසයි. 'මහග්ගත සිතෙහි (රූප කය) තැන්පත් කරයි' යන්න 'ඔහු මෙසේ සිත සමාහිත වූ කල්හි' ආදී ක්‍රමයෙන් වදාල ප්‍රකට වූ පාදක ධ්‍යාන සිත පරිකර්මයන්ගෙන් ගෙන, සිතෙහි රූප කය අධිෂ්ඨාන සිතින් තැන්පත් කරයි යන අර්ථයෙන් පවසන ලදී. 'පාදක ධ්‍යාන සිත රූප කයෙහි තැන්පත් කරයි' යන්න ද කියන ලද පාදක ධ්‍යාන සිත අරමුණු කොට සිතෙහි සන්තතිය රූප කයෙහි තැන්පත් කොට එය අනුගමනය කරමින් අධිෂ්ඨාන කරයි යන අර්ථයෙන් පවසන ලදී. මේ අධිෂ්ඨාන ද්විත්වය නොපෙනෙන කයක් හෝ පෙනෙන කයක් ඇති කිරීමට සමත් වේ. වේගයෙන් යාමේ කැමැත්ත නැමති පරිකර්මයේ බලයෙන් ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත සංඥාවෙහි සැහැල්ලු බව (ලහුසංඥා) ඇති වන බැවින් ගමන ද සම්පූර්ණ කරයි යැයි දත යුතුය.

සොතාපන්නස්ස චිත්තන්ති සොතාපන්නස්ස පාටිපුග්ගලිකං මග්ගඵලචිත්තන්ති වෙදිතබ්බං. මාරාදීනඤ්හි භගවතො චිත්තජානනං වුත්තන්ති චෙතොපරියඤාණලාභී කස්මා සාසවචිත්තං න ජානිස්සතීති. ඡින්නවටුමකා ඡින්නසංසාරවට්ටා බුද්ධා. මග්ගඵලනිබ්බානපච්චවෙක්ඛණතොපීති එත්ථ මග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණානි තාව පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන මග්ගඵලෙසු ඤාතෙසු පවත්තන්ති, නිබ්බානපච්චවෙක්ඛණඤ්ච නිබ්බානාරම්මණෙසු අප්පමාණධම්මෙසු ඤාතෙසූති මග්ගාදිපච්චවෙක්ඛණානි පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස අප්පමාණාරම්මණතං සාධෙන්තීති වෙදිතබ්බානි. ‘‘අප්පමාණා ඛන්ධා පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ඉච්චෙව (පට්ඨා. 2.12.58) හි වුත්තං, න නිබ්බානන්ති. තස්මා පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන එව මග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණකිච්චෙ වුච්චමානෙපි නිබ්බානපච්චවෙක්ඛණතා න සක්කා වත්තුං, අට්ඨකථායං පන තස්සපි නිබ්බානාරම්මණතා අනුඤ්ඤාතාති දිස්සති. කාමාවචරෙනිබ්බත්තිස්සතීති නිබ්බත්තක්ඛන්ධජානනමාහ. නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායිස්සතීති නිබ්බානාරම්මණෙහි මග්ගඵලෙහි කිලෙසපරිනිබ්බානභූතෙහි පරිනිබ්බායිස්සතීති අත්ථො සම්භවති.

"සෝතාපන්නයාගේ සිත" යනු සෝතාපන්න පුද්ගලයාටම විශේෂ වූ මාර්ග සහ ඵල සිත බව දත යුතුය. මාරාදීන් පවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිත දන්නා බව වදාරා ඇති හෙයින්, චේතෝපරියඤාණය ලාභියෙකු කෙලෙස් සහිත (සාසව) සිතක් නොදන්නේ මන්දැයි දත යුතුය. "ඡින්නවටුමක" යනු සංසාර වෘත්තය සිඳ දැමූ බුදුවරුන්ය. මාර්ග, ඵල සහ නිබ්බාන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම යන මෙහිදී, පළමුව පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඤාණයෙන් මාර්ග සහ ඵලයන් දැනගත් කල්හි මාර්ග ඵල ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඤාණයන් පවතී. නිවන අරමුණු කොටගත් අප්‍රමාණ ධර්මයන් (ලෝකෝත්තර ධර්ම) දැනගත් කල්හි නිබ්බාන ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව පවතී. එබැවින් මාර්ගාදී ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඤාණයන් පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඤාණයට අප්‍රමාණ අරමුණු ඇති බව තහවුරු කරයි. "අප්‍රමාණ වූ ස්කන්ධයෝ පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඤාණයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙති" යි පට්ඨානයෙහි වදාරා ඇති මුත්, නිවන ගැන එසේ වදාරා නැත. එබැවින් පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඤාණයෙන් මාර්ග ඵල ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කෘත්‍යය සිදු කරන බව පැවසුවද, නිබ්බාන ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව ගැන එසේ කිව නොහැක. එසේ වුවද අටුවාවෙහි එම ඤාණයට ද නිවන අරමුණු වන බව අනුදැන ඇත. "කාමාවචරයෙහි උපදින්නේය" යන්නෙන් උපදින්නා වූ ස්කන්ධයන් දැන ගැනීම පවසයි. "නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පාන්නේය" යන්නෙන් නිවන අරමුණු වූ, කෙලෙස් පිරිනිවන් පෑමට හේතු වූ මාර්ග ඵලයන්ගෙන් පිරිනිවන් පාන්නේය යන අර්ථය ලැබේ.

1429. අසහජාතත්තාති [Pg.193] අසම්පයුත්තත්තාති අත්ථො. න හි අරූපධම්මානං අරූපධම්මෙහි සහජාතතා සම්පයොගතො අඤ්ඤා අත්ථීති. ‘‘අඤ්ඤධම්මාරම්මණකාලෙ’’ති වුත්තං, මග්ගාරම්මණකාලෙපි පන ගරුං අකරණෙ මග්ගාධිපතිභාවෙන නවත්තබ්බතා යොජෙතබ්බා.

1429. "සහජාත නොවන බැවින්" යන්නෙහි අර්ථය "සම්ප්‍රයුක්ත නොවන බැවින්" යන්නයි. අරූපී ධර්මයන්ට (නාම ධර්මයන්ට) අරූපී ධර්මයන් හා සමඟ සම්ප්‍රයෝගයෙන් තොර වූ සහජාත භාවයක් නැත. "අන්‍ය ධර්මයන් අරමුණු කරන කාලයෙහි" යැයි පැවසුවද, මාර්ගය අරමුණු කරන කාලයෙහි ද එය ගරු කොට (අධිපති වශයෙන්) නොගන්නේ නම්, මාර්ගාධිපති බවක් නොකියවෙන බව යොදාගත යුතුය.

1433. නියොගාති නියොගතොති ඉමමත්ථං සන්ධාය ‘‘නියමෙනා’’ති ආහ, නියොගවන්තො වා නියොගා, නියතාති අත්ථො. චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ හි බොධිතෙසු චිත්තුප්පාදෙසු එකන්තෙන අනාගතාරම්මණො කොචි නත්ථීති.

1433. "නියෝග" යනු නියත වශයෙන්ම එක්වීම යන අර්ථය ගෙන "නියමය පරිදි" යැයි පවසන ලදී. එසේත් නැතිනම් නියත වශයෙන්ම පවත්නා ධර්මයෝ "නියෝග" හෙවත් නියත වූවෝ වෙති. චිත්තොප්පාද කාණ්ඩයෙහි වදාරන ලද සිත් අතරින් ඒකාන්තයෙන්ම අනාගත අරමුණු ඇත්තා වූ කිසිදු සිතක් නැත.

1434. කම්මං වා කම්මනිමිත්තං වා ආරබ්භ පවත්තියං අතීතාරම්මණාවාති වුත්තං, කම්මනිමිත්තං පන ආරබ්භ පවත්තියං පච්චුප්පන්නාරම්මණභාවඤ්ච පටිසන්ධියා පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගවණ්ණනායං වක්ඛති. තස්මා ඉදං මනොද්වාරචුතියං අතීතකම්මනිමිත්තං මනොද්වාරෙ ආපාථගතං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සතදාරම්මණාය චුතියා පඤ්චචිත්තක්ඛණාවසිට්ඨායුකෙ ගතිනිමිත්තෙ පටිසන්ධියා පවත්තාය චත්තාරි භවඞ්ගානි පච්චුප්පන්නාරම්මණානි, ඉතරත්ථ ච ඡ සන්ධායාහ ‘‘තතො පරං භවඞ්ගකාලෙ චා’’ති. යදා හි ගතිනිමිත්තාරම්මණෙ ජවනෙ පවත්තෙ අනුප්පන්නෙ එව තදාරම්මණෙ චුති හොති රූපාවචරාරූපාවචරසත්තස්ස විය කාමධාතුං උපපජ්ජන්තස්ස, තදා පටිසන්ධිතො පරානි ඡ භවඞ්ගානි පච්චුප්පන්නාරම්මණානි හොන්තීති. දිට්ඨිසම්පයුත්තෙහි අස්සාදනාදීනි සපරාමාසානෙව දට්ඨබ්බානි. පණ්ණත්තිනිබ්බානාරම්මණානඤ්ච ජවනානං පුරෙචාරිකකාලෙති යෙසං පුරෙචාරිකකාලෙ එකන්තෙන ආවජ්ජනාය අතීතාදිආරම්මණභාවෙන නවත්තබ්බතා, තෙසං වසෙන නයං දස්සෙති. නිබ්බානාරම්මණානම්පි ජවනානං පුරෙචාරිකකාලෙ සා තථා න වත්තබ්බා, න පන එකන්තෙන මග්ගඵලවීථීසු තස්සා අනිබ්බානාරම්මණත්තා.

1434. කර්මය හෝ කර්ම නිමිත්ත අරමුණු කොට පැවැත්මේදී "අතීත අරමුණු ඇත්තේය" යැයි පවසන ලදී. එහෙත් කර්ම නිමිත්ත අරමුණු කොට පැවැත්මේදී ප්‍රතිසන්ධියෙහි පවත්නා වර්තමාන අරමුණු භාවය ගැන පටිච්චසමුප්පාද විභංග වර්ණනාවෙහි ඉදිරියේදී පවසනු ඇත. එබැවින්, මෙය මනෝද්වාරික චුතියෙහි මනෝද්වාරයට හමු වූ අතීත කර්ම නිමිත්තක් අරමුණු කොට පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. තදාරම්මණ සහිත චුතියෙන් පසු චිත්තක්ෂණ පහක් ඉතිරිව තිබියදී ගති නිමිත්ත අරමුණු කොට ප්‍රතිසන්ධිය ඇති වූ විට, භවංග හතරක් වර්තමාන අරමුණු සහිත වේ. අනෙක් තැන්වලදී (තදාරම්මණ රහිත චුතියේදී) භවංග හයක් පවතින බව අදහස් කරමින් "ඉන් පසුව භවංග කාලයෙහි ද" යැයි පවසන ලදී. රූපාවචර හෝ අරූපාවචර සත්වයෙකු කාම ධාතුවෙහි උපදින විට, ගති නිමිත්ත අරමුණු කොට ජවන් පැවති කල්හි තදාරම්මණයක් නූපදීම චුතිය සිදු වේ නම්, එවිට ප්‍රතිසන්ධියෙන් පසුව පවතින භවංග හය වර්තමාන අරමුණු සහිත වේ. දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්ත සිත්වලින් ඇති වන ආශ්වාද ආදිය පරාමාසය (වැරදි ලෙස දැඩිව ගැනීම) සහිතවම දත යුතුය. ප්‍රඥප්ති සහ නිවන අරමුණු කරන ජවන් සිත්වලට පෙර පවතින කාලය සම්බන්ධයෙන්, යම් ජවන් සිත්වලට පෙර ඒකාන්තයෙන්ම පවත්නා ආවර්ජනාවට අතීත ආදී අරමුණු ඇති බවක් කිව නොහැකි වේද, එම ජවන් සිත් අනුව ක්‍රමය දක්වයි. නිවන අරමුණු කරන ජවන් සිත්වලට පෙර පවතින ආවර්ජනාව ද එසේ (අතීත අරමුණු සහිත යැයි) නොකිය යුතු වුවද, මාර්ග ඵල වීථිවල පවත්නා එම ආවර්ජනාවට නිවන අරමුණු නොවන බැවින් එය ඒකාන්තයෙන්ම එසේ නොවේ.

ඉමෙ ගන්ධාති නනු පච්චුප්පන්නා ගන්ධා ගහිතා, කථං එත්ථ අනාගතාරම්මණතා හොතීති? ‘‘අට්ඨාරසවස්සාධිකානි ද්වෙ වස්සසතානි මා සුස්සිංසූ’’ති පවත්තිතො, අනාගතෙ මා සුස්සිං සූති හි අනාගතං ගන්ධං ගහෙත්වා පවත්තතීති අධිප්පායො. චිත්තවසෙන කායං පරිණාමෙන්තො අභිමුඛීභූතං තදා විජ්ජමානමෙව කායං ආරම්මණං කරොතීති පච්චුප්පන්නාරම්මණං අධිට්ඨානචිත්තං හොති. තථා අත්තනො කායස්ස දීඝරස්සාණුථූලනීලාදිභාවාපාදනවසෙන අඤ්ඤස්ස ච පාටිහාරියස්ස කරණෙ යොජෙතබ්බං[Pg.194]. එත්ථන්තරෙ එකද්වෙසන්තතිවාරා වෙදිතබ්බාති එත්ථන්තරෙ පවත්තා රූපසන්තතිඅරූපසන්තතිවාරා එකද්වෙසන්තතිවාරා නාමාති වෙදිතබ්බාති අත්ථො. අතිපරිත්තසභාවඋතුආදිසමුට්ඨානා වා ‘‘එකද්වෙසන්තතිවාරා’’ති වුත්තා. උභයමෙතං පච්චුප්පන්නන්ති අද්ධාපච්චුප්පන්නං හොන්තං එතං උභයං හොතීති අත්ථො. සංහීරතීති තණ්හාදිට්ඨාභිනන්දනාහි ආකඩ්ඪීයති.

"මෙම සුවඳ" යනුවෙන් වර්තමාන සුවඳ ගන්නා ලද්දේ නම්, මෙහි අනාගත අරමුණු ඇති බව කෙසේ වන්නේද? "අවුරුදු දෙසිය දහඅටක් යනතුරු නොවේලී පවතීවා" යැයි පැවැත්ම නිසා, අනාගතයෙහි "නොවේලේවා" යි අනාගත සුවඳ අරමුණු කොට පවතින බව අදහස් වේ. සිතේ බලයෙන් කය මෙහෙයවන තැනැත්තා ඉදිරිපත් වී ඇති, එවිට විද්‍යමාන වන්නා වූ කයම අරමුණු කරන බැවින් එය වර්තමාන අරමුණු සහිත අධිෂ්ඨාන සිතක් වේ. එලෙසම ස්වකීය කයෙහි දිග, කොට, සියුම්, මහත, නිල් ආදී භාවයන් ඇති කිරීමේදී ද අන්‍ය ප්‍රාතිහාර්යයන් කිරීමේදී ද මෙය යොදාගත යුතුය. "මෙහිදී එක දෙකක් වූ සන්තති වාරයන් දත යුතුය" යනු මෙහි පවත්නා රූප සන්තති සහ අරූප සන්තති වාරයන් එකක් හෝ දෙකක් වූ සන්තති වාරයන් ලෙස දත යුතුය යන්න අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම් ඉතා කෙටි ස්වභාව ඇති උතු (ඍතු) ආදියෙන් හටගත් සන්තතීන් "එක දෙකක් වූ සන්තති වාර" යැයි කියන ලදී. "මේ දෙකම වර්තමාන වේ" යන්නෙන් අද්ධා (කාල) වර්තමාන වන්නා වූ මේ දෙකම වේ යන අර්ථයයි. "සංහීරති" යන්නෙන් තණ්හා දිට්ඨි නැමති අභිනන්දනයන්ගෙන් ඇදගනු ලබන බව අදහස් වේ.

කෙචීති අභයගිරිවාසිනොති වදන්ති, තෙ පන චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණං න ඉච්ඡන්තීති ‘‘ඨිතික්ඛණෙ වා පටිවිජ්ඣතී’’ති න වත්තබ්බං සියා. තථා යෙ ‘‘ඉද්ධිමස්ස ච පරස්ස ච එකක්ඛණෙ වත්තමානං චිත්තං උප්පජ්ජතී’’ති වදන්ති, තෙසං ‘‘ඨිතික්ඛණෙ වා භඞ්ගක්ඛණෙ වා පටිවිජ්ඣතී’’ති වචනං න සමෙති. න හි තස්මිං ඛණද්වයෙ උප්පජ්ජමානං පරචිත්තෙන සහ එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජති නාමාති. ඨිතිභඞ්ගක්ඛණෙසු ච උප්පජ්ජමානං එකදෙසං පච්චුප්පන්නාරම්මණං, එකදෙසං අතීතාරම්මණං ආපජ්ජති. යඤ්ච වුත්තං ‘‘පරස්ස චිත්තං ජානිස්සාමීති රාසිවසෙන මහාජනස්ස චිත්තෙ ආවජ්ජිතෙ’’ති, එත්ථ ච මහාජනො අත්තනා පරෙ අනෙකෙ පුග්ගලාති පරෙසං චිත්තං ජානිස්සාමීති ආවජ්ජනප්පවත්ති වත්තබ්බා සියා. අථාපි පරස්සාති මහාජනස්සාති අත්ථො සම්භවෙය්‍ය, තථාපි තස්ස පුග්ගලස්සෙව වා චිත්තරාසිං ආවජ්ජිත්වා එකස්ස පටිවිජ්ඣනං අයුත්තං. න හි රාසිආවජ්ජනං එකදෙසාවජ්ජනං හොතීති. තස්මා තෙහි ‘‘මහාජනස්ස චිත්තෙ ආවජ්ජිතෙ’’තිආදි න වත්තබ්බං.

"සමහරු" යනු අභයගිරිවාසීන් යැයි පවසති. එහෙත් ඔවුන් සිතක ස්ථිති ක්ෂණයක් (පැවැත්මක්) පිළි නොගන්නා හෙයින් "ස්ථිති ක්ෂණයෙහි අවබෝධ කරයි" යන්න නොකිය යුතුය. එලෙසම, යම් කෙනෙක් "තම සෘද්ධි සිත සහ අන්‍යයාගේ සිත එකම ක්ෂණයක පවතී" යැයි පවසන්නේ නම්, ඔවුන්ගේ "ස්ථිති ක්ෂණයෙහි හෝ භංග ක්ෂණයෙහි අවබෝධ කරයි" යන ප්‍රකාශය නොගැලපේ. මන්දයත්, එම ක්ෂණ දෙකෙහි උපදින සිත අන්‍ය සිතක් හා සමඟ එකම ක්ෂණයක උපදින්නේ නැති බැවිනි. තවද ස්ථිති සහ භංග ක්ෂණවල උපදින සිත එක් කොටසකින් වර්තමාන අරමුණු සහිත වන අතර, තවත් කොටසකින් අතීත අරමුණු සහිත බවට පත් වේ. "අන්‍යයාගේ සිත දැනගන්නෙමි යි සමූහ වශයෙන් බොහෝ ජනයාගේ සිත් ආවර්ජනය කළ කල්හි" යැයි යමක් පවසන ලද්දේ ද, මෙහි "මහාජන" යනු තමාගෙන් පරිබාහිර වූ බොහෝ පුද්ගලයන් බැවින්, අන්‍යයන්ගේ සිත් දැනගන්නෙමි යි ආවර්ජනය පැවතිය යුතු වේ. එසේත් නැතිනම් "අන්‍යයාගේ" යන්නෙන් "මහාජනයාගේ" යන අර්ථය සිදුවිය හැකි වුවද, එම පුද්ගලයාගේ හෝ සිත් රාශියක් ආවර්ජනය කොට ඉන් එකක් පමණක් අවබෝධ කර ගැනීම අයෝග්‍ය වේ. මන්දයත් රාශියක් (සමූහයක්) ආවර්ජනය කිරීම යනු ඉන් එක් කොටසක් පමණක් ආවර්ජනය කිරීම නොවන බැවිනි. එබැවින් ඔවුන් විසින් "මහාජනයාගේ සිත ආවර්ජනය කළ කල්හි" යනාදී වශයෙන් නොපැවසිය යුතුය.

යං පන තෙ වදන්ති ‘‘යස්මා ඉද්ධිමස්ස ච පරස්ස ච එකක්ඛණෙ චිත්තං උප්පජ්ජතී’’ති, තත්ථායං අධිප්පායො සියා – චෙතොපරියඤාණලාභී පරස්ස චිත්තං ඤාතුකාමො පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අතීතාදිවිභාගං අකත්වා චිත්තසාමඤ්ඤෙන ‘‘ඉමස්ස චිත්තං ජානාමී’’ති පරිකම්මං කත්වා පුන පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය සාමඤ්ඤෙනෙව චිත්තං ආවජ්ජිත්වා තිණ්ණං චතුන්නං වා පරිකම්මානං අනන්තරා චෙතොපරියඤාණෙන පරචිත්තං පටිවිජ්ඣති විභාවෙති රූපං විය දිබ්බචක්ඛුනා. තතො පරං පන කාමාවචරචිත්තෙහි සරාගාදිවවත්ථානං හොති නීලාදිවවත්ථානං විය. තත්ථ දිබ්බචක්ඛුනා දිට්ඨහදයවත්ථුරූපස්ස සත්තස්ස අභිමුඛීභූතස්ස චිත්තසාමඤ්ඤෙන චිත්තං ආවජ්ජයමානං ආවජ්ජනං අභිමුඛීභූතං විජ්ජමානං චිත්තං ආරම්මණං කත්වා චිත්තං ආවජ්ජෙති. පරිකම්මානි ච තං තං විජ්ජමානං චිත්තං චිත්තසාමඤ්ඤෙනෙව ආරම්මණං [Pg.195] කත්වා චිත්තජානනපරිකම්මානි හුත්වා පවත්තන්ති. චෙතොපරියඤාණං පන විජ්ජමානං චිත්තං පටිවිජ්ඣන්තං විභාවෙන්තං තෙන සහ එකක්ඛණෙ එව උප්පජ්ජති. තත්ථ යස්මා සන්තානස්ස සන්තානග්ගහණතො එකත්තවසෙන ආවජ්ජනාදීනි චිත්තන්ත්වෙව පවත්තානි, තඤ්ච චිත්තමෙව, යං චෙතොපරියඤාණෙන විභාවිතං, තස්මා සමානාකාරප්පවත්තිතො න අනිට්ඨෙ මග්ගඵලවීථිතො අඤ්ඤස්මිං ඨානෙ නානාරම්මණතා ආවජ්ජනජවනානං හොති. පච්චුප්පන්නාරම්මණඤ්ච පරිකම්මං පච්චුප්පන්නාරම්මණස්ස චෙතොපරියඤාණස්ස ආසෙවනපච්චයොති සිද්ධං හොති. අතීතත්තිකො ච එවං අභින්නො හොති. අඤ්ඤථා සන්තතිපච්චුප්පන්නෙ අද්ධාපච්චුප්පන්නෙ ච පච්චුප්පන්නන්ති ඉධ වුච්චමානෙ අතීතානාගතානඤ්ච පච්චුප්පන්නතා ආපජ්ජෙය්‍ය, තථා ච සති ‘‘පච්චුප්පන්නො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදි වත්තබ්බං සියා, න ච තං වුත්තං. ‘‘අතීතො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො, පුරිමා පුරිමා අතීතා ඛන්ධා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං පච්චුප්පන්නානං ඛන්ධානං අනන්තර…පෙ… අනුලොමං ගොත්‍රභුස්සා’’තිආදිවචනතො (පට්ඨා. 2.18.5) පන අද්ධාසන්තතිපච්චුප්පන්නෙස්වෙව අනන්තරාතීතා චත්තාරො ඛන්ධා අතීතාති විඤ්ඤායන්ති, න ච අභිධම්මමාතිකාය ආගතස්ස පච්චුප්පන්නපදස්ස අද්ධාසන්තතිපච්චුප්පන්නපදත්ථතා කත්ථචි පාළියං වුත්තා. තස්මා තෙහි ඉද්ධිමස්ස ච පරස්ස ච එකක්ඛණෙ චිත්තුප්පත්තියා චෙතොපරියඤාණස්ස පච්චුප්පන්නාරම්මණතා වුත්තා. යදා පන ‘‘යං ඉමස්ස චිත්තං පවත්තං, තං ජානාමි. යං භවිස්සති, තං ජානිස්සාමී’’ති වා ආභොගං කත්වා පාදකජ්ඣානසමාපජ්ජනාදීනි කරොති, තදා ආවජ්ජනපරිකම්මානි චෙතොපරියඤාණඤ්ච අතීතානාගතාරම්මණානෙව හොන්ති ආවජ්ජනෙනෙව විභාගස්ස කතත්තා.

යම් හෙයකින් එම (කේචි) ආචාර්යවරු “සෘද්ධිමතාගේ සහ අන්‍යයාගේ සිත එකම ක්ෂණයක උපදී” යැයි පවසත්ද, එහි අදහස මෙසේ විය හැකිය. චේතෝපරියඤාණය ලාභී තැනැත්තා අන්‍යයාගේ සිත දැනගනු කැමැතිව, පාදක ධ්‍යානයට සමවැදී එයින් නැගී සිට, අතීත ආදී වශයෙන් වෙන් කිරීමක් නොකොට, සිතේ සාමාන්‍ය ස්වභාවයෙන් “මොහුගේ සිත දැනගනිමි” යි පරිකර්ම කොට, නැවත පාදක ධ්‍යානයට සමවැදී එයින් නැගී සිට, සාමාන්‍ය ස්වභාවයෙන්ම සිත ආවර්ජනය කොට, පරිකර්ම ජවන් තුනක් හෝ හතරක් අවසානයේ චේතෝපරියඤාණයෙන් අනුන්ගේ සිත පිරිසිඳ දකියි; දිව්‍ය චක්ෂුසින් රූපයක් ප්‍රකට කරන්නාක් මෙන් (අනුන්ගේ සිත) ප්‍රකට කරයි. ඉන් පසුව කාමාවචර සිත්වලින්, නිල් ආදී වර්ණ වෙන් කොට හඳුනාගන්නාක් මෙන්, සරාගී ආදී වශයෙන් සිත් වෙන් කිරීම සිදු වේ. එහිදී දිව්‍ය චක්ෂුසින් දක්නා ලද හදවත් වස්තු රූප ඇති, ඉදිරියෙහි සිටින සත්ත්වයාගේ සිත සාමාන්ී සාමාන්‍ය වශයෙන් ආවර්ජනය කරන්නා වූ ආවර්ජන සිත, පවතින සිත අරමුණු කොට ආවර්ජනය කරයි. පරිකර්ම සිත් ද පවතින ඒ ඒ සිත සාමාන්‍ය ස්වභාවයෙන්ම අරමුණු කොට සිත දැනගැනීමේ පරිකර්ම ලෙස පවතී. චේතෝපරියඤාණය වනාහි පවතින සිත පිරිසිඳ දකිමින් ප්‍රකට කරමින් ඒ අරමුණු සිත සමඟ එකම ක්ෂණයක උපදී. එහිදී සන්තතිය ග්‍රහණය කිරීම නිසා ඒකීය භාවයෙන් ආවර්ජනාදිය “සිත” යනුවෙන්ම පවතින බැවින් ද, චේතෝපරියඤාණයෙන් ප්‍රකට කරන ලද්දේ ද ඒ සිතම වන බැවින් ද, සමාන ආකාරයකින් පැවැත්ම නිසා අනිෂ්ට වූ මග්ගඵල වීථියෙන් අන්‍ය ස්ථානයක ආවර්ජන හා ජවනයන්ගේ නානාරම්මණ භාවයක් සිදු නොවේ. මෙසේ වත්මන් අරමුණු ඇති පරිකර්මය වත්මන් අරමුණු ඇති චේතෝපරියඤාණයට ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර වන බව සිද්ධ වේ. එවිට අතීත තිකය ද අවිරුද්ධ වේ. එසේ නොවී මෙහිදී සන්තති පච්චුප්පන්නය හෝ අද්ධා පච්චුප්පන්නය “පච්චුප්පන්න” (වර්තමාන) යැයි කියනු ලැබුවහොත්, අතීත හා අනාගත ධර්මයන්ට ද වර්තමාන බව ලැබෙනු ඇත. එසේ වූ විට “වර්තමාන ධර්මය වර්තමාන ධර්මයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ” යනාදී වශයෙන් වදාළ යුතුව තිබුණ ද එසේ වදාරා නැත. “අතීත ධර්මය වර්තමාන ධර්මයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ... පෙර පෙර අතීත ස්කන්ධයෝ පසුව පසුව උපදින වර්තමාන ස්කන්ධයන්ට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන්...” යනාදී පට්ඨාන පාඨයන්ට අනුව අද්ධා හා සන්තති පච්චුප්පන්නයන්හිම අනන්තරව අතීත වූ ස්කන්ධ සතර අතීත යැයි දත යුතුය. අභිධර්ම මාතෘකාවෙහි එන “පච්චුප්පන්න” පදයට අද්ධා හෝ සන්තති පච්චුප්පන්න අර්ථය ඇති බව කිසිදු පාලියක වදාරා නැත. එබැවින් ඒ ආචාර්යවරුන් විසින් සෘද්ධිමතාගේ සහ අන්‍යයාගේ සිත එකම ක්ෂණයක ඉපදීම නිසා චේතෝපරියඤාණයට වර්තමාන අරමුණු බව වදාරන ලදී. යම් කලෙක “මොහුගේ යම් සිතක් පවතී ද එය දැනගනිමි; යම් සිතක් වන්නේ ද එය දැනගනිමි” යි ආභෝග කොට පාදක ධ්‍යාන සමවැදීම් ආදිය කෙරේ ද, එවිට ආවර්ජන පරිකර්ම සහ චේතෝපරියඤාණය අතීත අනාගත අරමුණු ඇත්තාහුම වෙති; එය ආවර්ජනයෙන්ම වෙන් කරනු ලැබූ බැවිනි.

යෙ පන ‘‘ඉද්ධිමා පරස්ස චිත්තං ජානිතුකාමො ආවජ්ජෙති, ආවජ්ජනං ඛණපච්චුප්පන්නං ආරම්මණං කත්වා තෙනෙව සහ නිරුජ්ඣති, තතො චත්තාරි පඤ්ච වා ජවනානි. යෙසං පච්ඡිමං ඉද්ධිචිත්තං, සෙසානි කාමාවචරානි, තෙසං සබ්බෙසම්පි තදෙව නිරුද්ධං චිත්තමාරම්මණං හොති, න ච තානි නානාරම්මණානි හොන්ති, අද්ධාවසෙන පච්චුප්පන්නාරම්මණත්තා’’ති ඉදං වචනං නිස්සාය ‘‘ආවජ්ජනජවනානං පච්චුප්පන්නාතීතාරම්මණභාවෙපි නානාරම්මණත්තාභාවො විය එකද්විතිචතුපඤ්චචිත්තක්ඛණානාගතෙසුපි චිත්තෙසු ආවජ්ජිතෙසු ආවජ්ජනජවනානං යථාසම්භවං අනාගතපච්චුප්පන්නාතීතාරම්මණභාවෙපි නානාරම්මණතා න [Pg.196] සියා, තෙන චතුපඤ්චචිත්තක්ඛණානාගතෙ ආවජ්ජිතෙ අනාගතාරම්මණපරිකම්මානන්තරං ඛණපච්චුප්පන්නාරම්මණං චෙතොපරියඤාණං සිද්ධ’’න්ති වදන්ති, තෙසං වාදො ‘‘අනාගතාරම්මණො ධම්මො පච්චුප්පන්නාරම්මණස්ස ධම්මස්ස ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො, පච්චුප්පන්නාරම්මණො ධම්මො අතීතාරම්මණස්ස ධම්මස්ස ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො’’ති ඉමෙසං පඤ්හානං අනුද්ධටත්තා ගණනාය ච ‘‘ආසෙවනෙ තීණී’’ති වුත්තත්තා න සිජ්ඣති. න හි කුසලකිරියමහග්ගතං අනාසෙවනං අත්ථීති.

යම් ආචාර්යවරු කෙනෙක් “සෘද්ධිමතා අනුන්ගේ සිත දැනගනු කැමැතිව ආවර්ජනය කරයි, ආවර්ජනය ක්ෂණ පච්චුප්පන්නය අරමුණු කොට එය සමඟම නිරුද්ධ වේ, ඉන් පසු ජවන් හතරක් හෝ පහක් උපදී, එයින් අවසාන සිත සෘද්ධි සිතයි, ඉතිරි ඒවා කාමාවචරය, ඒ සියල්ලටම නිරුද්ධ වූ ඒ සිතම අරමුණු වේ, අද්ධා වශයෙන් වර්තමාන අරමුණු ඇති බැවින් ඒවා නානාරම්මණ නොවේ” යන මෙම වචනය ඇසුරු කොට, “ආවර්ජන හා ජවනයන්ට වර්තමාන හා අතීත අරමුණු ඇති කල්හි ද නානාරම්මණ භාවයක් නැත්තාක් මෙන්, එක දෙක තුන හතර පහ සිතැසි අනාගත වූ සිත් අරමුණු කළ කල්හි ද ආවර්ජන හා ජවනයන්ට ඒ ඒ අයුරින් අනාගත වර්තමාන අතීත අරමුණු තිබුණ ද නානාරම්මණ භාවයක් සිදු නොවිය යුතුය, එබැවින් සතර පහ චිත්තක්ෂණ අනාගත සිතක් ආවර්ජනය කළ කල්හි අනාගත අරමුණු ඇති පරිකර්මයන්ට අනතුරුව ක්ෂණ පච්චුප්පන්න අරමුණු ඇති චේතෝපරියඤාණය සිද්ධ වේ” යැයි පවසත් ද, ඔවුන්ගේ ඒ වාදය “අනාගත අරමුණු ඇති ධර්මය වර්තමාන අරමුණු ඇති ධර්මයට ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ ද, වර්තමාන අරමුණු ඇති ධර්මය අතීත අරමුණු ඇති ධර්මයට ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ ද” යන මෙම ප්‍රශ්නයන් නොවිසඳූ බැවින් ද, ප්‍රත්‍ය ගණනාවෙහි “ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙහි තුනකි” යි වදාළ බැවින් ද සිදු නොවේ. කුසල්, ක්‍රියා හා මහග්ගත ධර්මයන්හි ආසේවන ප්‍රත්‍යය නොවන ධර්මයක් නොමැති බැවිනි.

එතස්ස ච වාදස්ස නිස්සයභාවො ආවජ්ජනජවනානං ඛණපච්චුප්පන්නනිරුද්ධාරම්මණතාවචනස්ස න සිජ්ඣති, යං පවත්තං යං පවත්තිස්සතීති වා විසෙසං අකත්වා ගහණෙ ආවජ්ජනස්ස අනාගතග්ගහණභාවං, තදභාවා ජවනානම්පි වත්තමානග්ගහණාභාවඤ්ච සන්ධායෙව තස්ස වුත්තත්තා. තදා හි භවඞ්ගචලනානන්තරං අභිමුඛීභූතමෙව චිත්තං ආරබ්භ ආවජ්ජනා පවත්තතීති. ජානනචිත්තස්සපි වත්තමානාරම්මණභාවෙ ආවජ්ජනජානනචිත්තානං සහට්ඨානදොසාපත්තියා රාසිඑකදෙසාවජ්ජනපටිවෙධෙ සම්පත්තසම්පත්තාවජ්ජනජානනෙ ච අනිට්ඨෙ ඨානෙ ආවජ්ජනජවනානං නානාරම්මණභාවදොසාපත්තියා ච යං වුත්තං ‘‘ඛණපච්චුප්පන්නං චිත්තං චෙතොපරියඤාණස්ස ආරම්මණං හොතී’’ති, තං අයුත්තන්ති පටික්ඛිපිත්වා යථාවුත්තදොසානාපත්තිකාලවසෙනෙව අද්ධාසන්තතිපච්චුප්පන්නාරම්මණත්තා නානාරම්මණතාභාවං දිස්වා ආවජ්ජනජවනානං වත්තමානතං නිරුද්ධාරම්මණභාවො වුත්තොති, තම්පි වචනං පුරිමවාදිනො නානුජානෙය්‍යුං. තස්මිඤ්හි සති ආවජ්ජනා කුසලානන්තිආදීසු විය අඤ්ඤපදසඞ්ගහිතස්ස අනන්තරපච්චයවිධානතො ‘‘පච්චුප්පන්නාරම්මණා ආවජ්ජනා අතීතාරම්මණානං ඛන්ධානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති වත්තබ්බං සියා, න ච වුත්තන්ති.

ආවර්ජන හා ජවනයන්ට ක්ෂණ පච්චුප්පන්න වූ ද නිරුද්ධ වූ ද අරමුණු ඇති බව පවසන වචනය මෙම වාදයට පදනමක් ලෙස පවතින්නේ නැත. “යමක් පවතී ද, යමක් පවතින්නේ ද” යැයි විශේෂයක් නොකොට ග්‍රහණය කිරීමේදී ආවර්ජනයට අනාගතය ග්‍රහණය කිරීමක් නොමැති බවත්, එය නොමැති බැවින් ජවනයන්ට ද වර්තමානය ග්‍රහණය කිරීමක් නොමැති බවත් අදහස් කොට එය වදාළ බැවිනි. එවිට භවංග චලනයට අනතුරුව ඉදිරිපත් වූ (වර්තමාන) සිතම අරමුණු කොට ආවර්ජනය පවතී. දැනගන්නා සිතට ද වර්තමාන අරමුණු ඇති කල්හි, ආවර්ජනය හා දැනගන්නා සිත එකම තැනක පිහිටීමේ දෝෂයට පැමිණීම නිසා ද, රාශියකින් කොටසක් ආවර්ජනය කිරීමේ හා පිරිසිඳ දැකීමේදී ද, පැමිණි පැමිණි අරමුණු ආවර්ජනය කිරීමේ හා දැනගැනීමේදී ද අනිෂ්ට ස්ථානයන්හි ආවර්ජන හා ජවනයන්ට නානාරම්මණ භාවයේ දෝෂය සිදුවන බැවින්, “ක්ෂණ පච්චුප්පන්න සිත චේතෝපරියඤාණයට අරමුණු වේ” යැයි යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය අයෝග්‍ය යැයි ප්‍රතික්ෂේප කොට, වදාළ දෝෂයන්ට පත් නොවන කාලය අනුවම අද්ධා හා සන්තති පච්චුප්පන්න අරමුණු බව නිසා නානාරම්මණ භාවයක් නොමැති බව දැක, ආවර්ජන ජවනයන්ට වර්තමාන වූ නිරුද්ධ අරමුණු බව වදාරන ලදී. එම වචනය ද පූර්ව වාදීහු පිළිනොගනිති. එසේ වූ විට “කුසල් වූ ආවර්ජනාවන්ට...” යනාදී තැන්හි මෙන් අන්‍ය පදයකින් සංග්‍රහ වූවකට අනන්තර ප්‍රත්‍යය පැනවීමේදී “වර්තමාන අරමුණු ඇති ආවර්ජනය අතීත අරමුණු ඇති ස්කන්ධයන්ට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ” යැයි පැවසිය යුතු වුව ද, එසේ වදාරා නැති බැවිනි.

කස්මා පනෙවං චෙතොපරියඤාණස්ස පච්චුප්පන්නාරම්මණතා විචාරිතා, නනු ‘‘අතීතො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස, අනාගතො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති එතෙසං විභඞ්ගෙසු ‘‘අතීතා ඛන්ධා ඉද්ධිවිධඤාණස්සචෙතොපරියඤාණස්ස පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස යථාකම්මූපගඤාණස්ස ආවජ්ජනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.18.2), ‘‘අනාගතා ඛන්ධා ඉද්ධිවිධඤාණස්ස චෙතොපරියඤාණස්ස අනාගතංසඤාණස්ස ආවජ්ජනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.17.3-4), උප්පන්නත්තිකෙ ච ‘‘අනුප්පන්නාඛන්ධා, උප්පාදිනො [Pg.197] ඛන්ධා ඉද්ධිවිධඤාණස්ස චෙතොපරියඤාණස්ස අනාගතංසඤාණස්ස ආවජ්ජනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති චෙතොපරියඤාණග්ගහණං කත්වා ‘‘පච්චුප්පන්නො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්සා’’ති එතස්ස විභඞ්ගෙ ‘‘පච්චුප්පන්නා ඛන්ධා ඉද්ධිවිධඤාණස්ස ආවජ්ජනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.18.3), උප්පන්නත්තිකෙ ච ‘‘උප්පන්නා ඛන්ධා ඉද්ධිවිධඤාණස්ස ආවජ්ජනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.17.2) එත්තකස්සෙව වුත්තත්තා ‘‘පච්චුප්පන්නචිත්තෙ චෙතොපරියඤාණං නප්පවත්තතී’’ති විඤ්ඤායති. යදි හි පවත්තෙය්‍ය, පුරිමෙසු විය ඉතරෙසු ච චෙතොපරියඤාණග්ගහණං කත්තබ්බං සියාති? සච්චං කත්තබ්බං, නයදස්සනවසෙන පනෙතං සංඛිත්තන්ති අඤ්ඤාය පාළියා විඤ්ඤායති. ‘‘අතීතාරම්මණො ධම්මො පච්චුප්පන්නාරම්මණස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො (පට්ඨා. 2.19.20), අනාගතාරම්මණො ධම්මො පච්චුප්පන්නාරම්මණස්ස. පච්චුප්පන්නාරම්මණො ධම්මො පච්චුප්පන්නාරම්මණස්සා’’ති (පට්ඨා. 2.19.22) එතෙසඤ්හි විභඞ්ගෙසු ‘‘චෙතොපරියඤාණෙන අතීතාරම්මණපච්චුප්පන්නචිත්තසමඞ්ගිස්ස චිත්තං ජානාති. අතීතාරම්මණා පච්චුප්පන්නා ඛන්ධා චෙතොපරියඤාණස්ස ආවජ්ජනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.19.22), ‘‘චෙතොපරියඤාණෙන අනාගතාරම්මණපච්චුප්පන්නචිත්තසමඞ්ගිස්ස චිත්තං…පෙ… චෙතොපරියඤාණෙන පච්චුප්පන්නාරම්මණපච්චුප්පන්නචිත්තසමඞ්ගිස්ස චිත්තං ජානාති. පච්චුප්පන්නාරම්මණා පච්චුප්පන්නා ඛන්ධා චෙතොපරියඤාණස්ස ආවජ්ජනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.19.21) චෙතොපරියඤාණස්ස පච්චුප්පන්නාරම්මණෙ පවත්ති වුත්තාති. තෙනෙවායං විචාරණා කතාති වෙදිතබ්බා.

එසේ නම්, චේතෝපරියඤාණයෙහි පච්චුප්පන්නාරම්මණභාවය (වර්තමාන අරමුණු ඇති බව) මෙතරම් දුරට විමසන ලද්දේ කුමක් නිසාද? 'අතීත ධර්මය වර්තමාන ධර්මයට ද, අනාගත ධර්මය වර්තමාන ධර්මයට ද අරමුණු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යැයි කී එම විභංගයන්හි, 'අතීත ස්කන්ධයන් ඉද්ධිවිධඤාණය, චේතෝපරියඤාණය, පුබ්බේනිවාසානුස්සතිඤාණය සහ යථාකම්මූපගඤාණය පිණිස අරමුණු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යනුවෙන් ද, 'අනාගත ස්කන්ධයන් ඉද්ධිවිධඤාණය, චේතෝපරියඤාණය සහ අනාගතංසඤාණය පිණිස අරමුණු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යනුවෙන් ද, උප්පන්න තිකයෙහි 'නූපන් ස්කන්ධයන්... චේතෝපරියඤාණය... පිණිස අරමුණු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යනුවෙන් චේතෝපරියඤාණය ග්‍රහණය කොට, 'වර්තමාන ධර්මය වර්තමාන ධර්මයට (ප්‍රත්‍ය වේ)' යන එම විභංගයෙහි 'වර්තමාන ස්කන්ධයන් ඉද්ධිවිධඤාණය පිණිස අරමුණු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යනුවෙන් ද, උප්පන්න තිකයෙහි 'උපන් ස්කන්ධයන් ඉද්ධිවිධඤාණය පිණිස අරමුණු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යනුවෙන් ද මෙපමණක්ම පවසා ඇති බැවින්, වර්තමාන සිතෙහි චේතෝපරියඤාණය නොපවතින්නේ යැයි වටහා ගත හැකි නොවේද? එසේ පවතින්නේ නම්, පෙර (පදයන්හි) මෙන්ම සෙසු තැන්වල ද චේතෝපරියඤාණය ග්‍රහණය කළ යුතු නොවේද? සත්‍යයකි, එය කළ යුතුව තිබුණි. එහෙත් ක්‍රමයක් පෙන්වීමේ අදහසින් එය මෙසේ සංක්ෂිප්තව දක්වන ලද බව වෙනත් පාළි පාඨයකින් අවබෝධ වේ. 'අතීතාරම්මණ ධර්මය පච්චුප්පන්නාරම්මණ ධර්මයට අරමුණු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ, අනාගතාරම්මණ ධර්මය පච්චුප්පන්නාරම්මණ ධර්මයට..., පච්චුප්පන්නාරම්මණ ධර්මය පච්චුප්පන්නාරම්මණ ධර්මයට...' යන මෙම විභංගයන්හි, 'චේතෝපරියඤාණයෙන් අතීතාරම්මණ වූ වර්තමාන සිතක් ඇති තැනැත්තාගේ සිත දැන ගනියි... චේතෝපරියඤාණයෙන් අනාගතාරම්මණ වූ වර්තමාන සිතක් ඇති තැනැත්තාගේ සිත... චේතෝපරියඤාණයෙන් පච්චුප්පන්නාරම්මණ වූ වර්තමාන සිතක් ඇති තැනැත්තාගේ සිත දැන ගනියි. පච්චුප්පන්නාරම්මණ වූ වර්තමාන ස්කන්ධයන් චේතෝපරියඤාණයේ ආවජ්ජනය පිණිස අරමුණු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යනුවෙන් චේතෝපරියඤාණය වර්තමාන අරමුණෙහි පැවැත්ම පවසා ඇත. එබැවින්ම මෙම විමර්ශනය කරන ලද බව දත යුතුය.

තෙසන්ති තෙසු ද්වීසු ඤාණෙසූති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. කුසලා ඛන්ධාති ඉද්ධිවිධපුබ්බෙනිවාසානාගතංසඤාණාපෙක්ඛො බහුවචනනිද්දෙසො, න චෙතොපරියඤාණයථාකම්මූපගඤාණාපෙක්ඛොති. තෙසං චතුක්ඛන්ධාරම්මණභාවස්ස අසාධකොති චෙ? න, අඤ්ඤත්ථ ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා ඛන්ධා ච විචාරො ච චෙතොපරියඤාණස්ස පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස අනාගතංසඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.6.72) ‘‘සවිතක්කසවිචාරා ඛන්ධා ච විතක්කො ච චෙතොපරියඤාණස්ස පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස අනාගතංසඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.6.69) ච වුත්තත්තා චෙතොපරියඤාණාපෙක්ඛොපි බහුවචනනිද්දෙසොති ඉමස්සත්ථස්ස සිද්ධිතො. එවමපි [Pg.198] යථාකම්මූපගඤාණස්ස ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා ඛන්ධා ච විචාරො චා’’තිආදීසු අවුත්තත්තා චතුක්ඛන්ධාරම්මණතා න සිජ්ඣතීති? න, තත්ථ අවචනස්ස අඤ්ඤකාරණත්තා. යථාකම්මූපගඤාණෙන හි කම්මසංසට්ඨා චත්තාරො ඛන්ධා කම්මප්පමුඛෙන ගය්හන්ති. තඤ්හි යථා චෙතොපරියඤාණං පුරිමපරිකම්මවසෙන සවිතක්කාදිවිභාගං සරාගාදිවිභාගඤ්ච චිත්තං විභාවෙති, න එවං සවිභාගං විභාවෙති, කම්මවසෙනෙව පන සමුදායං විභාවෙතීති ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා ඛන්ධා ච විචාරො චා’’තිආදිකෙ විභාගකරණෙ තං න වුත්තං, න චතුක්ඛන්ධානාරම්මණතොති. ඉදං පන අවචනස්ස කාරණන්ති. කෙචි තත්ථාපි ‘‘පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස යථාකම්මූපගඤාණස්ස අනාගතංසඤාණස්සා’’ති පඨන්ති එව. න හි තං කුසලාකුසලවිභාගං විය සවිතක්කාදිවිභාගං කම්මං විභාවෙතුං අසමත්ථං. දුච්චරිතසුචරිතභාවවිභාවනම්පි හි ලොභාදිඅලොභාදිසම්පයොගවිසෙසවිභාවනං හොතීති.

'තේසං' යනු ඒ ඤාණයන් දෙක අතුරින් යන වෙන් කිරීමෙහි සාමී විභක්තියයි. 'කුසලා ඛන්ධා' යනු ඉද්ධිවිධ, පුබ්බේනිවාසානුස්සති සහ අනාගතංස යන ඤාණයන් අපේක්ෂා කළ බහුවචන නිර්දේශයකි. එය චේතෝපරියඤාණය සහ යථාකම්මූපගඤාණය අපේක්ෂා කළ එකක් නොවේ. එසේ නම්, ඔවුන්ගේ (එම ඤාණයන්ගේ) සතර ස්කන්ධයන් අරමුණු කරගැනීමේ ස්වභාවය සාධනය නොවේද? නැත, වෙනත් තැනක 'අවිතක්ක විචාරමත්ත ස්කන්ධයන් සහ විචාරය, චේතෝපරියඤාණය, පුබ්බේනිවාසානුස්සතිඤාණය සහ අනාගතංසඤාණය පිණිස අරමුණු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යනුවෙන් ද, 'සවිතක්ක සවිචාර ස්කන්ධයන් සහ විතර්කය, චේතෝපරියඤාණය... පිණිස අරමුණු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යනුවෙන් ද පවසා ඇති බැවින්, චේතෝපරියඤාණය අපේක්ෂා කොට ද බහුවචන නිර්දේශය පවතින බව සනාථ වේ. එසේ වුවත්, යථාකම්මූපගඤාණය 'අවිතක්ක විචාරමත්ත ස්කන්ධයන්' ආදී තැන්වල සඳහන් නොවන බැවින් එහි සතර ස්කන්ධයන් අරමුණු කරගැනීමේ බව සාධනය නොවේද? නැත, එහි සඳහන් නොවීම වෙනත් කරුණක් නිසාය. මක්නිසාද යත්, යථාකම්මූපගඤාණයෙන් කර්මය හා බැඳුණු සතර ස්කන්ධයන් ගනු ලබන්නේ කර්මය ප්‍රධාන කොටගෙනයි. චේතෝපරියඤාණය පෙර පරිකර්මය අනුව සවිතක්ක ආදී බෙදීම් සහ සරාගී ආදී බෙදීම් සහිත සිත විස්තර කරන නමුදු, යථාකම්මූපගඤාණය එලෙස බෙදා විස්තර නොකරයි; එය කර්මය අනුව සමූහය (ස්කන්ධ පඤ්චකය) විස්තර කරයි. එබැවින් 'අවිතක්ක විචාරමත්ත ස්කන්ධයන්' ආදී බෙදීම් දක්වන තැන එය සඳහන් නොකළා මිස සතර ස්කන්ධයන් අරමුණු නොවන නිසා නොවේ. මෙය එහි සඳහන් නොවීමට හේතුවයි. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් එහිද 'පුබ්බේනිවාසානුස්සතිඤාණය, යථාකම්මූපගඤාණය සහ අනාගතංසඤාණය' යනුවෙන් කියවති. කුසල අකුසල බෙදීම මෙන් සවිතක්ක ආදී කර්ම විභාගය විස්තර කිරීමට එය අසමත් නොවේ. දුශ්චරිත-සුචරිත බව විස්තර කිරීම මෙන්ම ලෝභාදී සහ අලෝභාදී සම්ප්‍රයුක්ත බවේ විශේෂයන් විස්තර කිරීම ද එහි සිදුවන බැවිනි.

1435. නියකජ්ඣත්තපරියායස්ස අභාවෙනාති සභාවධම්මත්තා කෙනචි පරියායෙන නියකජ්ඣත්තං අහොන්තං සබ්බථා බහිද්ධාභාවෙනෙව ‘‘එකන්තබහිද්ධා’’ති වුත්තං, න අසභාවධම්මත්තා බහිද්ධාපි අහොන්තං කසිණාදි විය නියකජ්ඣත්තමත්තස්ස අසම්භවතො. අසභාවධම්මත්තා එව හි කසිණාදිඅජ්ඣත්තධම්මභූතො ච කොචි භාවො න හොතීති අජ්ඣත්තත්තිකෙ න වුත්තන්ති අධිප්පායො. තං සබ්බං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනාදි අතීතාරම්මණත්තිකෙ ‘‘නවත්තබ්බාරම්මණ’’න්ති වුත්තන්ති සම්බන්ධො. එත්ථ ච වුත්තන්ති අනුඤ්ඤාතත්තා වචනතොති එතෙහි කාරණෙහි පකාසිතන්ති අත්ථො.

1435. 'නියකජ්ඣත්ත පරියායෙහි (තමාට අයත් අධ්‍යාත්මික ක්‍රමයෙහි) අභාවයෙන්' යන්නෙහි අර්ථය නම්: ස්වභාව ධර්මයක් වන බැවින් කිසිදු ක්‍රමයකින් තමාට අයත් අධ්‍යාත්මික බවක් නොවන, හැම අයුරින්ම බාහිර වූ දෙයක්ම 'ඒකාන්ත බාහිර' (ඒකන්තබහිද්ධ) යැයි පවසන ලදී. ස්වභාව ධර්මයක් නොවන බැවින් බාහිර ද නොවන කසිණ (ප්‍රඥප්ති) ආදිය මෙන් තමාට අයත් අධ්‍යාත්මික බව පමණක් ද ඇති විය නොහැකිය. ස්වභාව ධර්මයක් නොවන බැවින්ම කසිණ ආදී අධ්‍යාත්මික ධර්මයක් වූ කිසිදු පරමාර්ථ ස්වභාවයක් නොමැති හෙයින් අජ්ඣත්ත තිකයෙහි (අධ්‍යාත්මික තිකයෙහි) සඳහන් නොකළ බව අදහසයි. ඒ සියලු ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ආදිය අතීතාරම්මණ තිකයෙහි 'වචනයෙන් නොකළ යුතු අරමුණු' (නවත්තබ්බාරම්මණ) යැයි පවසන ලදී. මෙහි 'පවසන ලදී' යනුවෙන් අනුමත කරන ලද හෙයින්, 'වචනතෝ' (වචනයෙන්) යනාදී මෙම කරුණු මගින් ප්‍රකාශ කරන ලද බව අර්ථයයි.

ඉදානි තන්ති ‘‘එතඤ්හි ආකිඤ්චඤ්ඤායතන’’න්ති වුත්තං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං තං-සද්දෙන ආකඩ්ඪිත්වා වදති. යො පනායමෙත්ථ අත්ථො වුත්තො ‘‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං එකම්පි ඉධ වුච්චමානං අතීතාරම්මණත්තිකෙ තෙන සහෙකාරම්මණතම්පි සන්ධාය කාමාවචරකුසලාදීනං නවත්තබ්බාරම්මණතාය වුත්තත්තා ඉධාපි තෙසං නවත්තබ්බාරම්මණභාවං දීපෙතීති කත්වා තස්මිං වුත්තෙ තානිපි වුත්තානෙව හොන්ති, තස්මා විසුං න වුත්තානී’’ති, තමඤ්ඤෙ නානුජානන්ති. න හි ඊදිසං ලෙසවචනං අට්ඨකථාකණ්ඩෙ අත්ථි. යදි සියා, පරිත්තාරම්මණත්තිකෙ යෙසං සමානාරම්මණානං පරිත්තාදිආරම්මණතා නවත්තබ්බතා ච වුත්තා. පුන අතීතාරම්මණත්තිකෙ තෙසු එකමෙව වත්වා අඤ්ඤං න වත්තබ්බං සියා. තථා වෙදනාත්තිකෙ සමානවෙදනානං යෙසං සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තතා [Pg.199] වුත්තා, තෙසු එකමෙව පීතිත්තිකෙ සුඛසහගතනිද්දෙසෙ වත්වා අඤ්ඤං න වත්තබ්බං සියා. එවං උපෙක්ඛාසහගතනිද්දෙසාදීසු යොජෙතබ්බං. ලෙසෙන පන විනා අට්ඨකථාකණ්ඩෙ අත්ථුද්ධාරස්ස කතත්තා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනස්ස විය කාමාවචරකුසලාදීනම්පි අජ්ඣත්තාරම්මණත්තිකෙ නවත්තබ්බතාය සති තානිපි නවත්තබ්බානීති වත්තබ්බානි, න පන වුත්තානි. තස්මා අභාවනාසාමඤ්ඤෙපි යාය අභාවනානිට්ඨප්පවත්තියා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං පවත්තමානං නවත්තබ්බං ජාතං, තස්සා පවත්තියා අභාවෙන තානි නවත්තබ්බානීති න වුත්තානි. ගහණවිසෙසනිම්මිතානෙව හි කසිණාදීනි සභාවතො අවිජ්ජමානානීති තදාරම්මණානං බහිද්ධාගහණවසෙන බහිද්ධාරම්මණතා වුත්තා. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං පන න බහිද්ධාගහණභාවෙන පවත්තති, නාපි අජ්ඣත්තග්ගහණභාවෙන පවත්තතීති නවත්තබ්බන්ති වුත්තං. යෙන පන ගහණාකාරෙන ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං පවත්තති, න තෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි පවත්තති. යදි පවත්තෙය්‍ය, තම්පි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනමෙව භවෙය්‍ය. යථා හි කිලෙසානං ගොචරං පවත්තිවිසෙසඤ්ච සබ්බං ජානන්තං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං න යථා තෙ ගණ්හන්ති, තථා ගණ්හාති තස්සපි කිලෙසභාවාපත්තිතො, එවං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනස්ස ච පවත්තනාකාරං යථාසභාවතො ජානන්තං තං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනමිව න ගණ්හාති, කිමඞ්ගං පන අඤ්ඤන්ති. තෙන කාමාවචරකුසලානං නවත්තබ්බතා න වුත්තාති. අයං ‘‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනස්ස විසයභූතො අපගමො නාම එකො අත්ථො අත්ථී’’ති අනිච්ඡන්තානං ආචරියානං විනිච්ඡයො.

දැන් ‘ඒ මේ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයයි’ යනුවෙන් වදාරන ලද ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ‘තං’ යන ශබ්දයෙන් ඇද දක්වා පවසයි. මෙහි යම් අර්ථයක් පවසන ලද්දේ ද, එනම්: ‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය එකක් වුවද මෙහි පවසන කල්හි, අතීතාරම්මණත්තිකයේ දී එය හා සමාන අරමුණු ඇති බව සලකා කාමාවචර කුසලාදීන් ද නවත්තබ්බාරම්මණ (පැවසිය නොහැකි අරමුණු ඇති) බව වදාරන ලද බැවින්, මෙහි ද ඔවුන්ගේ නවත්තබ්බාරම්මණ භාවය දක්වයි යනුවෙන් සලකා, එය වදාරන කල්හි ඒවා ද වදාරන ලද්දේ ම වෙයි, එබැවින් වෙන් වෙන්ව වදාරන ලද්දේ නැත’ යන්නයි. සෙසු ආචාර්යවරු මෙය පිළි නොගනිති. මන්ද යත්, මෙබඳු වූ ව්‍යංග ප්‍රකාශයක් (ලේෂ වචනයක්) අට්ඨකථා කාණ්ඩයෙහි නොමැති බැවිනි. ඉදින් එසේ වූයේ නම්, පරිත්තාරම්මණත්තිකයේ දී යම් සමාන අරමුණු ඇති ධර්මයන්ගේ පරිත්තාදි අරමුණු බව හා නවත්තබ්බ බව වදාරන ලද්දේ ද, නැවත අතීතාරම්මණත්තිකයේ දී ඔවුන් අතරින් එකක් පමණක් පවසා අනෙක නොපැවසිය යුතු වන්නේ ය. එලෙසම වේදනාත්තිකයේ දී සමාන වේදනා ඇති යම් ධර්මයන්ගේ සුඛ වේදනා සම්පයුත්ත බව වදාරන ලද්දේ ද, ඔවුන් අතරින් එකක් පමණක් පීතිත්තිකයේ සුඛසහගත නිද්දේසයෙහි පවසා අනෙක නොපැවසිය යුතු වන්නේ ය. උපෙක්ඛාසහගත නිද්දේසාදියෙහි ද මෙසේ ම යෙදිය යුතු ය. ලේෂයකින් තොරව අට්ඨකථා කාණ්ඩයෙහි අර්ථ උද්ධාරය කර ඇති බැවින්, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට මෙන් කාමාවචර කුසලාදීන්ට ද අජ්ඣත්තාරම්මණත්තිකයේ දී නවත්තබ්බ බව තිබිය දී ඒවා ද නවත්තබ්බ යැයි පැවසිය යුතු ය, නමුත් එසේ වදාරා නැත. එබැවින් අභාවන (නැති බව) සමාන වුවද, යම් අභාවනා නිෂ්පත්ති ප්‍රවෘත්තියකින් (නැති බව සිද්ධ වීමෙන්) ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය පවත්නා කල්හි නවත්තබ්බ බවට පත් වූයේ ද, එම ප්‍රවෘත්තිය නැති බැවින් ඒවා නවත්තබ්බ යැයි වදාරා නැත. ග්‍රහණ විශේෂයෙන් මවා ගන්නා ලද කසිණාදිය ස්වභාවයෙන් ම විද්‍යාමාන නොවන බැවින්, ඒවා අරමුණු කරන සිතට බාහිර වශයෙන් ගන්නා බැවින් බහිද්ධාරම්මණ බව වදාරන ලදි. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය වනාහි බාහිරව ගන්නා ස්වභාවයෙන් නොපවතියි, අභ්‍යන්තරව ගන්නා ස්වභාවයෙන් ද නොපවතියි, එබැවින් නවත්තබ්බ යැයි වදාරන ලදි. යම් ග්‍රහණ ආකාරයකින් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය පවතියි ද, සර්වඥතා ඤාණය ද එම ආකාරයෙන් ම නොපවතියි. ඉදින් පවතින්නේ නම් එය ද ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයක් ම වන්නේ ය. යම් සේ කෙලෙසුන්ගේ ගෝචරය හා ප්‍රවෘත්ති විශේෂය සියල්ල දන්නා වූ සර්වඥතා ඤාණය, එම කෙලෙසුන් අරමුණු ගන්නා සේ අරමුණු නොගනියි ද (මන්ද යත් එවිට එය ද කෙලෙස් බවට පත්වන බැවිනි), එලෙසම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයේ ප්‍රවෘත්ති ආකාරය යථා ස්වභාවයෙන් දන්නා වූ ඒ සර්වඥතා ඤාණය ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය මෙන් අරමුණු නොගනියි, සෙසු ධර්මයන් ගැන කවර කතා ද? එබැවින් කාමාවචර කුසලයන්ගේ නවත්තබ්බ බව වදාරා නැත. මෙය ‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට විෂය වූ අපගම (නැති වීම) නම් වූ එක් අර්ථයක් ඇත’ යන්න පිළිනොගන්නා වූ ආචාර්යවරුන්ගේ විනිශ්චයයි.

විපාකං පන න කස්සචි ආරම්මණං හොතීති විපාකං ආකාසානඤ්චායතනං විපාකාදීසු විඤ්ඤාණඤ්චායතනෙසු න කස්සචි ආරම්මණං හොතීති අත්ථො, තථා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනඤ්ච නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනස්ස. යථා හි විපාකත්තිකෙ විපාකධම්මධම්මනෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මමූලකෙසු පඤ්හෙසු ‘‘ආකාසානඤ්චායතනකුසලං විඤ්ඤාණඤ්චායතනකුසලස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකුසලං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකුසලස්ස, තථා විපාකස්ස කිරියස්ස. ආකාසානඤ්චායතනකිරියං විඤ්ඤාණඤ්චායතනකිරියස්ස. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකිරියං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකිරියස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.406, 410) වුත්තං, න [Pg.200] තථා විපාකධම්මමූලකෙසු ‘‘ආකාසානඤ්චායතනආකිඤ්චඤ්ඤායතනවිපාකා විඤ්ඤාණඤ්චායතනනෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනවිපාකකුසලකිරියානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති වුත්තා. විපාකතො වුට්ඨහිත්වා චිත්තස්ස අභිනීහාරාසම්භවතොති විපාකං ආරම්මණං කත්වා අභිනීහාරාසම්භවතොති අත්ථො. විපාකස්ස හි ආරම්මණං කත්වා නත්ථි අභිනීහාරොති.

විපාකය කිසිවකුට අරමුණු නොවේ යන්නෙන්, විපාක වූ ආකාසානඤ්චායතනය විපාක වූ විඤ්ඤාණඤ්චායතන ආදියේ කිසිවකුට අරමුණු නොවේ යන අර්ථයයි. එලෙසම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ද නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට අරමුණු නොවේ. යම් සේ විපාකත්තිකයේ විපාකධම්ම-ධම්ම, නේවවිපාකනවිපාකධම්ම-ධම්ම මූලක ප්‍රශ්නවල ‘ආකාසානඤ්චායතන කුසලය විඤ්ඤාණඤ්චායතන කුසලයට ආරම්මණ පච්චයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ, ආකිඤ්චඤ්ඤායතන කුසලය නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන කුසලයට, එලෙසම විපාකයට හා ක්‍රියාවට. ආකාසානඤ්චායතන ක්‍රියාව විඤ්ඤාණඤ්චායතන ක්‍රියාවට, ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ක්‍රියාව නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන ක්‍රියාවට ආරම්මණ පච්චයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’ යනුවෙන් වදාරන ලද්දේ ද, විපාකධම්ම මූලකයන්හි එලෙස ‘ආකාසානඤ්චායතන ආකිඤ්චඤ්ඤායතන විපාකයන් විඤ්ඤාණඤ්චායතන නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන විපාක කුසල් ක්‍රියාවලට ආරම්මණ පච්චයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’ යැයි වදාරා නැත. විපාකයෙන් නැගී සිටි සිතෙහි අභිනිහාරයක් (යොමු වීමක්) සිද්ධ නොවන බැවින් විපාකය අරමුණු කොට අභිනිහාරයක් ඇති නොවේ යන අර්ථයයි. විපාකය අරමුණු කොට අභිනිහාරයක් නොමැති බැවිනි.

අත්තනො ඛන්ධාදීනීති අරූපක්ඛන්ධෙ ‘‘ඛන්ධා’’ති ගහෙත්වා ආදි-සද්දෙන රූපං ගණ්හාති. අජ්ඣත්තං වා ගය්හමානං අහන්ති පඤ්ඤත්තිං ආදි-සද්දෙන ගණ්හාති. එස නයො පරෙසං ඛන්ධාදිග්ගහණෙ ච. පුන පඤ්ඤත්තිග්ගහණෙන කසිණවිහාරාදිඅනින්ද්‍රියබද්ධුපාදායපඤ්ඤත්තිමාහ. ආදි-සද්දෙන වා අහං පරං පණ්ණත්තිග්ගහණෙ සබ්බං උපාදායපඤ්ඤත්තිං. කම්මාදීසු කම්මං අජ්ඣත්තං, කම්මනිමිත්තං උභයං, ගතිනිමිත්තං බහිද්ධාති දට්ඨබ්බං. අත්තනො සරීරෙ එව කිමි හුත්වා නිබ්බත්තමානස්ස ගතිනිමිත්තම්පි අජ්ඣත්තං සියා. මල්ලිකාය කුම්මාසං දදමානාය රඤ්ඤො අග්ගමහෙසිට්ඨානලාභං, සන්තතිමහාමත්තස්ස හත්ථික්ඛන්ධගතස්ස අරහත්තප්පත්තිං, සුමනමාලාකාරස්ස ච පුප්ඵමුට්ඨිනා පූජෙන්තස්ස පච්චෙකබොධිසච්ඡිකිරියං නිස්සාය භගවා සිතං පාත්වාකාසි.

‘අත්තනෝ ඛන්ධාදීනි’ යන්නෙහි අරූප ස්කන්ධයන් ‘ඛන්ධා’ යනුවෙන් ගෙන ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් රූපය ගනියි. නැතහොත් අභ්‍යන්තරයෙහි ගනු ලබන ‘මම’ යන පඤ්ඤත්තිය ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ගනියි. පර සන්තානගත ස්කන්ධ ආදිය ගැනීමේ දී ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. නැවත ‘පඤ්ඤත්ති’ ග්‍රහණයෙන් කසිණ, විහාර ආදී වූ අනින්ද්‍රියබද්ධ උපාදාය පඤ්ඤත්තිය පවසයි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් මම, පර යන පඤ්ඤත්ති ගැනීමේ දී සියලු උපාදාය පඤ්ඤත්තීන් ගනියි. කර්මාදියෙහි කර්මය අභ්‍යන්තරය (අජ්ඣත්ත), කර්ම නිමිත්ත උභය (අභ්‍යන්තර හා බාහිර) දෙකම වේ, ගති නිමිත්ත බාහිර (බහිද්ධා) වේ යැයි දත යුතු ය. තම ශරීරයෙහි ම පණුවෙකු වී උපදින්නහුගේ ගති නිමිත්ත ද අභ්‍යන්තර විය හැකි ය. මල්ලිකාව (යව පිටි) දන් දී රජුගේ අග්‍ර මහේශිකා තනතුර ලැබීම ද, සන්තති මහාමාත්‍යයා ඇතා පිට හිඳ සිටිය දී අර්හත්වය ලැබීම ද, සුමන මල්කරු මල් මිටකින් පූජා කර පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කිරීම ද නිමිති කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිනහව (සිත) පහළ කළ සේක.

ඉමස්මිං තිකෙ ඔකාසං ලභන්තීති පරිත්තාරම්මණාතීතාරම්මණත්තිකෙසු අලද්ධොකාසානි නවත්තබ්බානීති වුත්තානි, ඉධ පන නවත්තබ්බානි න හොන්ති, අජ්ඣත්තාදීසු එකාරම්මණතං ලභන්තීති අත්ථො. එතානි හි පඤ්ච සබ්බත්ථපාදකාකාසාලොකකසිණචතුත්ථානං කසිණාරම්මණත්තා, බ්‍රහ්මවිහාරචතුත්ථස්ස පඤ්ඤත්තිආරම්මණත්තා, ආනාපානචතුත්ථස්ස නිමිත්තාරම්මණත්තා බහිද්ධාරම්මණානීති. සකායචිත්තානන්ති සකකායචිත්තානං, තෙන පයොජනං නත්ථි, තස්මා න තං අජ්ඣත්තාරම්මණන්ති අත්ථො. අනින්ද්‍රියබද්ධස්ස වා රූපස්සාති එත්ථ ‘‘තිස්සන්නං වා පඤ්ඤත්තීන’’න්ති ඉදම්පි වා-සද්දෙන ආහරිතබ්බං, නයදස්සනං වා එතං දට්ඨබ්බං. ඊදිසෙ හි කාලෙ බහිද්ධාරම්මණන්ති.

මේ තිකයෙහි අවකාශ ලබති යනු, පරිත්තාරම්මණ හා අතීතාරම්මණ තිකයන්හි අවකාශයක් නොලැබූ නවත්තබ්බ (පැවසිය නොහැකි) ධර්ම මෙහි දී නවත්තබ්බ නොවේ, අජ්ඣත්තාදියෙහි එක් අරමුණක් ඇති බව ලබති යන අර්ථයයි. මන්ද යත්, මේ පංච ධර්මයන් සබ්බත්ථපාදක, ආකාශකසිණ, ආලෝකකසිණ යන චතුර්ථ ධ්‍යානයන්ගේ කසිණ අරමුණු ඇති බැවින් ද, බ්‍රහ්මවිහාර චතුර්ථයේ පඤ්ඤත්ති අරමුණු ඇති බැවින් ද, ආනාපාන චතුර්ථයේ නිමිත්ත අරමුණු ඇති බැවින් ද බහිද්ධාරම්මණ (බාහිර අරමුණු ඇති) වේ. ‘සකායකින්තානං’ යනු තම ශරීරයට හා සිතට අයත් දේය, එයින් ප්‍රයෝජනයක් නැත, එබැවින් එය අජ්ඣත්තාරම්මණ නොවේ යන අර්ථයයි. ‘අනින්ද්‍රියබද්ධ වූ රූපයට’ යන මෙහි ‘තිස්සන්නං වා පඤ්ඤත්තීනං’ යන්න ද ‘වා’ ශබ්දයෙන් ගෙන ආ යුතු ය, නැතහොත් එය ක්‍රමයක් දැක්වීමක් (නය දර්ශනයක්) ලෙස දත යුතු ය. මෙබඳු කාලයක දී බහිද්ධාරම්මණ (බාහිර අරමුණක්) වන බැවිනි.

තිකඅත්ථුද්ධාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තික අර්ථ උද්ධාර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

දුකඅත්ථුද්ධාරවණ්ණනා

දුක අර්ථ උද්ධාර වර්ණනාව

1473. මානො [Pg.201] …පෙ… එකධාවාති ඉදං අවුත්තප්පකාරදස්සනවසෙන වුත්තං, අඤ්ඤථා මානො කාමරාගාවිජ්ජාසඤ්ඤොජනෙහි එකතො උප්පජ්ජතීති ද්විධාති වත්තබ්බො සියා. එස නයො භවරාගාදීසු. තථා විචිකිච්ඡාති එත්ථ තථාති එතස්ස එකධාවාති අත්ථො.

1473. "මානය... එක් ආකාරයකින්" යන්න මෙතෙක් ප්‍රකාශ නොකළ විශේෂ ආකාරයක් දැක්වීම පිණිස වදාරන ලද්දකි. එසේ නොවේ නම්, මානය කාමරාග සහ අවිද්‍යා සංයෝජනයන් සමඟ එක්ව උපදින බැවින් "දෙවැදෑරුම්ය" කියා පැවසිය යුතුව තිබිණි. භවරාගාදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම අදාළ වේ. "එසේම විචිකිච්ඡාව" යන මෙහි "එසේම" යන්නෙහි අර්ථය "එක් ආකාරයකින්" යන්නයි.

1511. සසඞ්ඛාරිකෙසූති ඉදං කාමච්ඡන්දනීවරණස්ස තීහි නීවරණෙහි සද්ධිං උප්පජ්ජනට්ඨානදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං, න නියමතො තත්ථ තස්ස තෙහි උප්පත්තිදස්සනත්ථං ථිනමිද්ධස්ස අනියතත්තා. හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙනාති උද්ධච්චස්ස සබ්බාකුසලෙ උප්පජ්ජනතො උද්ධච්චසහගතෙ ද්වෙ, අඤ්ඤෙසු ථිනමිද්ධකුක්කුච්චවිරහෙ තීණි හෙට්ඨිමන්තතො උප්පජ්ජන්තීති කත්වා ‘‘ද්වෙ තීණී’’ති වුත්තන්ති අත්ථො. යත්තකානං පන එකතො උප්පත්තියං නීවරණා චෙව නීවරණසම්පයුත්තා චාති අයමත්ථො සම්භවති, හෙට්ඨිමන්තෙන තෙසං දස්සනත්ථං ‘‘ද්වෙ’’ති වුත්තං. තතො උද්ධම්පි පවත්තියං අයමත්ථො සම්භවති එවාති දස්සනත්ථං ‘‘තීණී’’ති වුත්තං. ද්වෙ තීණීති ච ද්වෙ වා තීණි වාති අනියමනිද්දෙසොති චත්තාරි වා පඤ්ච වාතිපි විඤ්ඤායති. යත්ථ සහුප්පත්ති, තත්ථ නීවරණා චෙව නීවරණසම්පයුත්තා ච හොන්තීති එතස්ස වා ලක්ඛණස්ස දස්සනමෙතන්ති. යත්ථ චත්තාරි පඤ්ච ච උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ චායමත්ථො සාධිතො හොති. එවඤ්ච කත්වා කිලෙසගොච්ඡකෙ ච ‘‘ද්වෙ තයො’’ති වුත්තං. ලක්ඛණදස්සනවසෙන හි කිලෙසා චෙව කිලෙසසම්පයුත්තා ච වුත්තා, න සබ්බෙසං සම්භවන්තානං සරූපෙන දස්සනවසෙනාති.

1511. "සසංඛාරික සිත්හි" යන්නෙන් කාමච්ඡන්ද නීවරණය අනෙක් නීවරණ තුනක් (ථීනමිද්ධ, උද්ධච්ඡ, අවිජ්ජා) සමඟ උපදින ස්ථානය දැක්වීම පමණක් අදහස් කරන බව දත යුතුය. ථීනමිද්ධය අනිශ්චිත චෛතසිකයක් බැවින් එහි එම නීවරණ සමඟ ඉපදීම නියත වශයෙන් නොදත යුතුය. අවම සීමාව දැක්වීමේදී, උද්ධච්ඡය සියලු අකුසල්හි උපදින බැවින් උද්ධච්ඡ සහගත සිත්හි නීවරණ දෙකක් ද, ථීනමිද්ධ හා කුක්කුච්ඡ රහිත අනෙකුත් අකුසල් සිත්හි නීවරණ තුනක් ද අවම වශයෙන් උපදින බැවින් "දෙකක් හෝ තුනක්" යයි වදාරන ලදී. යම් ප්‍රමාණයක නීවරණයෝ සහ නීවරණ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ එක්ව උපදින්නේ ද, එම අර්ථය සිදුවන බැවින් අවම සීමාව අනුව ඒවා දැක්වීම පිණිස "දෙකක්" යයි කියන ලදී. ඉන් පසුවද එම අර්ථයම සිද්ධ වන බැවින් "තුනක්" යයි කියන ලදී. "දෙකක් හෝ තුනක්" යනු නියත නොවන නිර්දේශයකි; එබැවින් හතරක් හෝ පහක් ලෙස ද දත හැකිය. කොතැනක එක්ව ඉපදීමක් වේද, එහි නීවරණයෝ මෙන්ම නීවරණ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ ද වෙති යන මෙම ලක්ෂණය දැක්වීම මෙහි අදහසයි. හතරක් හෝ පහක් උපදින තැනද මෙම අර්ථයම තහවුරු වේ. මෙසේ සලකා කෙලෙස ගොච්ඡකයෙහි ද "දෙකක් හෝ තුනක්" යයි වදාරන ලදී. ලක්ෂණ දැක්වීමේ මට්ටමින් කෙලෙසයන් සහ කෙලෙස සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් පවසන ලද අතර, උපදින සියලු කෙලෙස් ඒවායේ ස්වරූපයෙන්ම දැක්වීම පිණිස නොවන බව දත යුතුය.

යදි උද්ධච්චං සබ්බාකුසලෙ උප්පජ්ජති, කස්මා වුත්තං ‘‘උද්ධච්චනීවරණං උද්ධච්චසහගතෙ චිත්තුප්පාදෙ උප්පජ්ජතී’’ති? සුත්තන්තෙ වුත්තෙසු පඤ්චසු නීවරණෙසු අඤ්ඤනීවරණරහිතස්ස උද්ධච්චස්ස විසයවිසෙසදස්සනත්ථං. ඡට්ඨං පන නීවරණං අභිධම්මෙ ඉතරෙහි සහගතන්ති තස්ස අඤ්ඤනීවරණරහිතස්ස න කොචි විසයවිසෙසො අත්ථි, අත්තනා සහගතෙහි විනා උප්පජ්ජනට්ඨානාභාවා තදුපලක්ඛිතස්ස චිත්තුප්පාදස්ස අභාවා ච නත්ථෙව විසයවිසෙසො, තස්මා ‘‘තං සබ්බාකුසලෙ උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. උද්ධච්චසහගතො පන වුත්තචිත්තුප්පාදො සෙසධම්මානං උද්ධච්චානුවත්තනභාවෙන තදුපලක්ඛිතො උද්ධච්චස්ස විසයවිසෙසො, තස්මා සබ්බාකුසලෙ උප්පජ්ජමානං උද්ධච්චං සාමඤ්ඤෙන ‘‘උද්ධච්චනීවරණ’’න්ති [Pg.202] ගහෙත්වාපි තං අත්තනො විසයවිසෙසෙන පකාසෙතුං ‘‘උද්ධච්චසහගතෙ චිත්තුප්පාදෙ උප්පජ්ජතී’’ති ආහ. එවඤ්ච පකාසනං විසයවිසෙසෙසු ලොභදොමනස්සසහගතසසඞ්ඛාරිකවිචිකිච්ඡුද්ධච්චසහගතෙසු පඤ්ච නීවරණානි වවත්ථපෙත්වා තෙසං බ්‍යාපකභාවෙන ඡට්ඨං පකාසෙතුං කතන්ති වෙදිතබ්බං.

ඉදින් උද්ධච්ඡය සියලු අකුසල් සිත්හි උපදී නම්, "උද්ධච්ඡ නීවරණය උද්ධච්ඡ සහගත චිත්තෝත්පාදයන්හි උපදී" යයි වදාරන්නේ කුමන හේතුවක් නිසාද? සූත්‍රාන්ත දේශනාවන්හි දක්වා ඇති පංච නීවරණයන් අතුරින්, අනෙකුත් නීවරණයන්ගෙන් තොර වූ උද්ධච්ඡයේ විශේෂ විෂය පථය දැක්වීම සඳහා එසේ වදාරන ලදී. හයවන නීවරණය වන අවිජ්ජා නීවරණය අභිධර්මයෙහි අනෙකුත් නීවරණයන් සමඟ සහගතව පවතින බැවින්, අනෙක් නීවරණයන්ගෙන් තොර වූ විශේෂ විෂයයක් ඊට නැත. තමා සමඟ සහගතව පවතින නීවරණයන්ගෙන් තොරව උපදින ස්ථානයක් නොමැති බැවින් ද, එයින් හඳුනාගත හැකි චිත්තෝත්පාදයක් නොමැති බැවින් ද අවිජ්ජාවට විශේෂ විෂයයක් නැත. එබැවින් "එය සියලු අකුසල්හි උපදී" යයි වදාරන ලදී. උද්ධච්ඡ සහගත වූ කලී, කියන ලද චිත්තෝත්පාදය සෙසු ධර්මයන් උද්ධච්ඡය අනුව පවතින ස්වභාවයෙන් එම උද්ධච්ඡය මගින් හඳුනාගත හැකි උද්ධච්ඡයේම විශේෂ විෂයයකි. එබැවින් සියලු අකුසල්හි උපදින උද්ධච්ඡය පොදු වශයෙන් "උද්ධච්ඡ නීවරණය" යයි ගෙන ද, එය තම විශේෂ විෂයය මගින් ප්‍රකාශ කිරීමට "උද්ධච්ඡ සහගත චිත්තෝත්පාදයෙහි උපදී" යයි වදාළ සේක. මෙසේ ප්‍රකාශ කිරීම, විශේෂ විෂයයන් සහිත ලෝභ, දෝමනස්ස සහගත, සසංඛාරික, විචිකිච්ඡා සහ උද්ධච්ඡ සහගත සිත්හි පංච නීවරණයන් වෙන් කොට දක්වා, ඒවායෙහි ව්‍යාප්ත වන ස්වභාවයෙන් යුත් හයවන අවිජ්ජා නීවරණය ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා කළ බව දත යුතුය.

කෙචි පන ‘‘උද්ධච්චසහගතෙති සාමඤ්ඤෙන සබ්බං උද්ධච්චං ‘උද්ධච්ච’න්ති ගහෙත්වා තෙන සහගතෙ චිත්තුප්පාදෙ’’ති වදන්ති, අයං පනත්ථො න බහුමතො ද්වාදසමචිත්තුප්පාදස්ස විය සබ්බාකුසලචිත්තුප්පාදානං උද්ධච්චෙන අනුපලක්ඛිතත්තා, සති ච උපලක්ඛිතත්තෙ ‘‘අට්ඨසු ලොභසහගතෙසූ’’තිආදීසු විය අඤ්ඤෙසං චිත්තුප්පාදානං නිවත්තනත්ථං ‘‘ද්වාදසසු උද්ධච්චසහගතෙසූ’’ති වත්තබ්බත්තා. උද්ධච්චානුපලක්ඛිතත්තා පන සබ්බාකුසලානං අවිජ්ජානීවරණං විය ඉදම්පි ‘‘සබ්බාකුසලෙසු උප්පජ්ජතී’’ති වත්තබ්බං සියා, න පන වුත්තං, තස්මා වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. යස්මා ච අවිජ්ජානීවරණං විය උද්ධච්චනීවරණඤ්ච සබ්බාකුසලෙසු උප්පජ්ජති, තස්මා නික්ඛෙපකණ්ඩෙ ‘‘කාමච්ඡන්දනීවරණං උද්ධච්චනීවරණෙන නීවරණඤ්චෙව නීවරණසම්පයුත්තඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. තෙන එකස්මිංයෙව චිත්තුප්පාදෙ උද්ධච්චනීවරණං උප්පජ්ජතීති අග්ගහෙත්වා අධිප්පායො මග්ගිතබ්බොති.

සමහර ආචාර්යවරුන් "උද්ධච්ඡ සහගත යනු පොදුවේ සියලු උද්ධච්ඡයන් ගෙන ඒ හා සහගත චිත්තෝත්පාදයන්හි උපදී" යයි පවසති. එහෙත් එම අර්ථය බොහෝ දෙනා පිළිනොගනිති. මන්දයත්, දොළොස්වන චිත්තෝත්පාදය මෙන් සියලු අකුසල් චිත්තෝත්පාදයන් උද්ධච්ඡයෙන් පමණක් විශේෂ කොට හඳුනාගත නොහැකි බැවිනි. එසේ විශේෂ කොට හඳුනාගත හැක්කේ නම්, "අටක් ලෝභ සහගත සිත්හි" යනාදියෙහි මෙන් අනෙක් චිත්තෝත්පාදයන් වෙන් කිරීම සඳහා "දොළොස් උද්ධච්ඡ සහගත සිත්හි" යයි පැවසිය යුතුව තිබිණි. උද්ධච්ඡයෙන් විශේෂ කොට හඳුනා නොගන්නා බැවින්, සියලු අකුසල් සිත් කෙරෙහි අවිජ්ජා නීවරණය මෙන් මෙය ද "සියලු අකුසල්හි උපදී" යයි පැවසිය යුතු වුවත්, එසේ වදාරා නැත. එබැවින් ඉහත සඳහන් කළ ක්‍රමයෙන්ම අර්ථය වටහාගත යුතුය. අවිජ්ජා නීවරණය මෙන් උද්ධච්ඡ නීවරණය ද සියලු අකුසල්හි උපදින බැවින්, නික්ඛේප කණ්ඩයෙහි "කාමච්ඡන්ද නීවරණය, උද්ධච්ඡ නීවරණය සමඟ නීවරණය ද නීවරණ සම්ප්‍රයුක්තය ද වේ" යනාදිය වදාරන ලදී. එබැවින් එක් චිත්තෝත්පාදයකම උද්ධච්ඡ නීවරණය උපදී යයි පටු ලෙස නොගෙන නියම අදහස සෙවිය යුතුය.

කිලෙසගොච්ඡකෙ ලොභාදීනි දස කිලෙසවත්ථූනි ඉමිනා අනුක්කමෙන ඉධෙව අභිධම්මෙ ආගතානි. තස්මා ඉධෙව වුත්තස්ස උද්ධච්චකිලෙසස්ස අත්තනා සහ වුත්තෙහි කිලෙසෙහි රහිතස්ස විසයවිසෙසො නත්ථීති විසයවිසෙසෙන පකාසනං අකත්වා ‘‘උද්ධච්චඤ්ච අහිරිකඤ්ච අනොත්තප්පඤ්ච සබ්බාකුසලෙසු උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. කිලෙසා චෙව සංකිලිට්ඨපදනිද්දෙසෙ යස්මා සංකිලිට්ඨපදං කිලෙසසම්පයුත්තපදෙන අසමානත්ථං කෙවලං මලෙන උපතාපිතතං විබාධිතතඤ්ච දීපෙති, තස්මා කිලෙසා චෙව කිලෙසසම්පයුත්තපදනිද්දෙසෙන සමානං නිද්දෙසං අකත්වා ‘‘තෙව කිලෙසා කිලෙසා චෙව සංකිලිට්ඨා චා’’ති වුත්තං.

කෙලෙස ගොච්ඡකයෙහි ලෝභාදී දස කෙලෙස් වස්තූන් මෙම අනුපිළිවෙළින්ම මෙම අභිධර්මයෙහිම සඳහන් වේ. එබැවින් මෙහි සඳහන් කෙලෙස් සමඟ සහගත වීමෙන් තොර වූ උද්ධච්ඡ කෙලෙසයට විශේෂ විෂයයක් නොමැති බැවින්, විශේෂ විෂයයකින් තොරව "උද්ධච්ඡය, අහිරිකය සහ අනොත්තප්පය සියලු අකුසල්හි උපදී" යයි වදාරන ලදී. "කෙලෙස් මෙන්ම සංකිලිට්ඨ" යන පද නිර්දේශයෙහි "සංකිලිට්ඨ" යන පදය "කෙලෙස සම්ප්‍රයුක්ත" පදයට වඩා වෙනස් අර්ථයක් ගනී. එයින් හුදෙක් කෙලෙස් නමැති මලකඩ නිසා තැවීම සහ පීඩාවට පත්වීම යන අර්ථය දක්වයි. එබැවින් "කෙලෙස් මෙන්ම කෙලෙස සම්ප්‍රයුක්ත" යන නිර්දේශයට සමාන නොකොට "ඒවාම කෙලෙස් ද වේ, සංකිලිට්ඨ ද වේ" යයි වදාරන ලදී.

1577. ද්වෙ තයො කිලෙසාති එත්ථ ‘‘ද්වෙ තයොති හෙතුගොච්ඡකාදීසු වුත්තාධිකාරවසෙන රුළ්හියා වුත්ත’’න්ති කෙචි වදන්ති. යදි අත්ථං අනපෙක්ඛිත්වා රුළ්හියා වුච්චෙය්‍ය, ගන්ථගොච්ඡකෙ ච ‘‘යත්ථ ද්වෙ තයො ගන්ථා [Pg.203] එකතො උප්පජ්ජන්තී’’ති වත්තබ්බං සියා. යඤ්ච වදන්ති ‘‘යත්ථ ද්වෙ තයො අඤ්ඤෙහි එකතො උප්පජ්ජන්තීති ඉමස්සත්ථස්ස සම්භවතො එකතො-සද්දො කිලෙසගොච්ඡකෙ සාත්ථකො, න හෙතුගොච්ඡකාදීසු තෙන විනාපි අධිප්පායවිජානනතො’’ති, තම්පි න, හෙතුගොච්ඡකාදීසුපි නානාඋප්පත්තියං හෙතූ චෙව හෙතුසම්පයුත්තාදිග්ගහණනිවාරණත්ථත්තා එකතො-සද්දස්ස, තස්මා රුළ්හීඅන්වත්ථකථාරොපනඤ්ච වජ්ජෙත්වා යථාවුත්තෙනෙව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බොති. ලොභො ඡධාතිආදිනා ලොභපටිඝමොහානං අඤ්ඤෙහි එකතො උප්පත්තිදස්සනෙනෙව තෙසම්පි ලොභාදීහි එකතො උප්පත්ති දස්සිතාති වෙදිතබ්බා. සෙසං උත්තානත්ථමෙවාති.

1577. "කෙලෙස් දෙකක් හෝ තුනක්" යන මෙහි "දෙකක් හෝ තුනක් යන්න හේතු ගොච්ඡකාදියෙහි වදාළ අධිකාර බලයෙන් රූළ්හි (සම්මත) වශයෙන් කියන ලදී" යයි සමහරු පවසති. ඉදින් අර්ථය නොසලකා රූළ්හි වශයෙන් පවසන්නේ නම්, ගන්ථ ගොච්ඡකයෙහි ද "යම් තැනක ගන්ථ දෙකක් හෝ තුනක් එක්ව උපදී ද" යයි පැවසිය යුතු වන්නේය. "යම් තැනක අනෙක් කෙලෙස් සමඟ දෙකක් තුනක් එක්ව උපදී ද" යන අර්ථය සිදුවන බැවින් "එක්ව" (ඒකතෝ) යන ශබ්දය කෙලෙස ගොච්ඡකයෙහි අර්ථවත් වේ. හේතු ගොච්ඡකාදියෙහි එම ශබ්දය නොමැතිව වුවද අදහස වටහාගත හැකි බැවින් එය අර්ථවත් නොවේ යයි පවසන යමක් වේ ද, එය ද නිවැරදි නොවේ. මන්දයත් හේතු ගොච්ඡකාදියෙහි ද විවිධාකාරයෙන් උපදින විට හේතුන් සහ හේතු සම්ප්‍රයුක්තාදිය ගැනීම වැළැක්වීමේ අර්ථය "එක්ව" යන ශබ්දයෙහි පවතින බැවිනි. එබැවින් රූළ්හි කථා හෝ අන්වත්ථ කථා ආරෝපණයන්ගෙන් තොරව, කලින් සඳහන් කළ ක්‍රමයටම අර්ථය දත යුතුය. "ලෝභය සවැදෑරුම්ය" යනාදියෙන් ලෝභ, පටිඝ සහ මෝහයන් අනෙකුත් කෙලෙස් සමඟ එක්ව ඉපදීම දැක්වීමෙන්ම, එම සෙසු කෙලෙසුන් ද ලෝභාදිය සමඟ එක්ව ඉපදීම දක්වන ලදැයි දත යුතුය. ඉතිරි කොටස අර්ථයෙන් පැහැදිලිය.

අට්ඨකථාකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අටුවා කණ්ඩ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

චත්තාරි ච සහස්සානි, පුන තීණි සතානි ච;

අට්ඨසාලිනියා එතෙ, පදා ලීනත්ථජොතකා.

සාරදහසක් සහ නැවත තුන්සියයක් වූ අට්ඨසාලිනී අටුවාවෙහි පවතින මෙම පදයන්, සැඟවුණු අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන පද (ලීනත්ථ ජෝතක) වෙති.

ධම්මමිත්තොති නාමෙන, සක්කච්චං අභියාචිතො;

ආනන්දොඉති නාමෙන, කතා ගන්ථා සුබුද්ධිනාති.

ධම්මමිත්ත යන නාමයෙන් ප්‍රකට ස්වාමීන් වහන්සේ විසින් ගෞරවපූර්වකව කරන ලද ආරාධනයෙන්, මනා ප්‍රඥාවෙන් යුත් ආනන්ද නම් වූ තෙරණුවන් විසින් මෙම ග්‍රන්ථය සම්පාදනය කරන ලදී.

ඉති අට්ඨසාලිනියා ලීනත්ථපදවණ්ණනා

මෙසේ අට්ඨසාලිනී අටුවාවෙහි ගුප්ත අර්ථ සහිත පදයන් විවරණය කරන්නා වූ,

ධම්මසඞ්ගණී-මූලටීකා සමත්තා.

ධම්මසංගණී මූලටීකාව නිමාවට පත් විය.