නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.

අභිධම්මපිටකෙ

अभिधम्मपिटकात

ධම්මසඞ්ගණී-මූලටීකා

धम्मसंगणी-मूलटीका

වීසතිගාථාවණ්ණනා

वीसतिगाथावण्णना (वीस गाथांचे स्पष्टीकरण)

1. ධම්මසංවණ්ණනායං [Pg.1] සත්ථරි පණාමකරණං ධම්මස්ස ස්වාක්ඛාතභාවෙන සත්ථරි පසාදජනනත්ථං, සත්ථු ච අවිතථදෙසනභාවප්පකාසනෙන ධම්මෙ පසාදජනනත්ථං. තදුභයප්පසාදා හි ධම්මසම්පටිපත්ති මහතො ච අත්ථස්ස සිද්ධි හොතීති. අථ වා රතනත්තයපණාමවචනං අත්තනො රතනත්තයපසාදස්ස විඤ්ඤාපනත්ථං, තං පන විඤ්ඤූනං චිත්තාරාධනත්ථං, තං අට්ඨකථාය ගාහණත්ථං, තං සබ්බසම්පත්තිනිප්ඵාදනත්ථන්ති. ඉදං පන ආචරියෙන අධිප්පෙතප්පයොජනං අන්තරායවිසොසනං. වක්ඛති හි ‘‘නිපච්චකාරස්සෙතස්ස…පෙ… අසෙසතො’’ති. රතනත්තයපණාමකරණඤ්හි අන්තරායකරාපුඤ්ඤවිඝාතකරපුඤ්ඤවිසෙසභාවතො මඞ්ගලභාවතො භයාදිඋපද්දවනිවාරණතො ච අන්තරායවිසොසනෙ සමත්ථං හොති. කථං පනෙතස්සාපුඤ්ඤවිඝාතකරාදිභාවො විජානිතබ්බොති? ‘‘යස්මිං මහානාම සමයෙ අරියසාවකො තථාගතං අනුස්සරති, නෙවස්ස තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොතී’’තිආදිවචනතො (අ. නි. 6.10; 11.11), ‘‘පූජා ච පූජනෙය්‍යානං, එතං මඞ්ගලමුත්තම’’න්ති (ඛු. පා. 5.3; සු. නි. 262) ච, ‘‘එවං බුද්ධං සරන්තානං, ධම්මං සඞ්ඝඤ්ච භික්ඛවො. භයං වා ඡම්භිතත්තං වා, ලොමහංසො න හෙස්සතී’’ති (සං. නි. 1.249) ච වචනතොති.

१. धम्माच्या स्पष्टीकरणात (टीकेमध्ये) शास्त्याला (बुद्धाला) वंदन करणे हे धम्माच्या सुआख्यात (उत्कृष्टपणे उपदेशिलेल्या) भावामुळे शास्त्याविषयी श्रद्धा (प्रसाद) उत्पन्न करण्यासाठी आहे, आणि शास्त्याच्या सत्य उपदेशाच्या प्रकटीकरणामुळे धम्माविषयी श्रद्धा उत्पन्न करण्यासाठी आहे. कारण या दोन्ही प्रकारच्या श्रद्धेमुळे धम्माचे आचरण आणि महान कल्याणाची (अत्थाची) सिद्धी होते. अथवा त्रिरत्नाला वंदन करण्याचे वचन हे स्वतःच्या त्रिरत्नावरील श्रद्धेचे प्रकटीकरण करण्यासाठी आहे, आणि ते सुज्ञांच्या चित्ताचे आराधन करण्यासाठी, ते अट्ठकथेचे ग्रहण करण्यासाठी आणि सर्व संपत्तीच्या (कल्याणाच्या) निष्पत्तीसाठी आहे. आणि हे आचार्यांचे अभिप्रेत असलेले प्रयोजन अंतरायांचे (अडथळ्यांचे) निवारण करणे हे आहे. कारण ते पुढे म्हणतील, 'या नम्रपणे केलेल्या वंदनामुळे... पे... पूर्णपणे'. कारण त्रिरत्नाला वंदन करणे हे अंतराय निर्माण करणाऱ्या अपुण्याचा नाश करणाऱ्या विशेष पुण्याच्या स्वरूपामुळे, मंगल स्वरूपामुळे आणि भय इत्यादी उपद्रवांचे निवारण करत असल्यामुळे अंतरायांचे समूळ उच्चाटन करण्यास समर्थ असते. पण याचा अपुण्यविघातक (पापनाशक) इत्यादी भाव कसा जाणावा? “हे महानाम, ज्या वेळी आर्यश्रावक तथागतांचे अनुस्मरण करतो, त्या वेळी त्याचे चित्त रागाने वेढलेले नसते” इत्यादी वचनांवरून (अं. नि. ६.१०; ११.११), आणि “पूजनीयांची पूजा करणे, हे उत्तम मंगल आहे” (खु. पा. ५.३; सु. नि. २६२) या वचनावरून, तसेच “हे भिक्खूहो, अशा प्रकारे बुद्ध, धम्म आणि संघाचे स्मरण करणाऱ्यांना भय, थरकाप किंवा अंगावर काटा येणे (रोमहर्ष) होणार नाही” (सं. नि. १.२४९) या वचनावरून (हे सिद्ध होते).

තත්ථ යස්ස සත්ථුනො පණාමං කත්තුකාමො, තස්ස ගුණවිසෙසදස්සනත්ථං ‘‘කරුණා වියා’’තිආදිමාහ. ගුණවිසෙසවා හි පණාමාරහො [Pg.2] හොති, පණාමාරහෙ ච කතො පණාමො වුත්තප්පයොජනසිද්ධිකරොව හොතීති. භගවතො ච දෙසනා විනයපිටකෙ කරුණාප්පධානා, සුත්තන්තපිටකෙ පඤ්ඤාකරුණාප්පධානා. තෙනෙව ච කාරණෙන විනයපිටකස්ස සංවණ්ණනං කරොන්තෙන කරුණාප්පධානා භගවතො ථොමනා කතා, ආගමසංවණ්ණනඤ්ච කරොන්තෙන උභයප්පධානා, අභිධම්මදෙසනා පන පඤ්ඤාප්පධානාති කත්වා පඤ්ඤාප්පධානමෙව ථොමනං කරොන්තො ‘‘කරුණා විය සත්තෙසූ’’ති කරුණං උපමාභාවෙන ගහෙත්වා පඤ්ඤාය ථොමෙති.

तेथे ज्या शास्त्याला (बुद्धाला) वंदन करण्याची इच्छा आहे, त्यांच्या गुणांचे विशेषत्व दर्शवण्यासाठी “करुणा विया” (करुणेप्रमाणे) इत्यादी म्हटले आहे. कारण विशेष गुणांनी युक्त असलेलाच वंदनास पात्र असतो, आणि वंदनास पात्र असलेल्याला केलेले वंदन वर सांगितलेल्या प्रयोजनाची सिद्धी करणारेच ठरते. आणि भगवंतांचा उपदेश विनयपिटकात करुणाप्रधान आहे, सुत्तंतपिटकात प्रज्ञा-करुणाप्रधान आहे. आणि याच कारणाने विनयपिटकाचे स्पष्टीकरण (टीका) करताना भगवंतांची करुणाप्रधान स्तुती केली गेली आहे, आगम (सुत्तंत) स्पष्टीकरण करताना दोन्ही प्रधान (प्रज्ञा आणि करुणा) स्तुती केली गेली आहे, परंतु अभिधम्म उपदेश हा प्रज्ञाप्रधान असल्यामुळे प्रज्ञाप्रधानच स्तुती करताना “करुणा विय सत्तेसू” (प्राण्यांवर करुणेप्रमाणे) असे म्हणून करुणेला उपमेच्या रूपात घेऊन प्रज्ञेची स्तुती केली आहे.

තත්ථ කරුණා වියාති නිදස්සනවචනමෙතං, යස්ස යථා කරුණා සබ්බෙසු සත්තෙසු පවත්තිත්ථ, එවං සබ්බෙසු ඤෙය්‍යධම්මෙසු පඤ්ඤාපි පවත්තිත්ථාති අත්ථො. සත්තෙසූති විසයනිදස්සනමෙතං. පඤ්ඤාති නිදස්සෙතබ්බධම්මනිදස්සනං. යස්සාති තදධිට්ඨානපුග්ගලනිදස්සනං. මහෙසිනොති තබ්බිසෙසනං. ඤෙය්‍යධම්මෙසූති පඤ්ඤාවිසයනිදස්සනං. සබ්බෙසූති තබ්බිසෙසනං. පවත්තිත්ථාති කිරියානිදස්සනං. යථාරුචීති වසීභාවනිදස්සනං.

तेथे 'करुणा विय' (करुणेप्रमाणे) हे उदाहरणाचे वचन आहे; ज्याप्रमाणे ज्यांची करुणा सर्व प्राण्यांवर (सत्त्वांवर) प्रवृत्त झाली, त्याचप्रमाणे सर्व ज्ञेयधम्मांवर प्रज्ञा देखील प्रवृत्त झाली, असा याचा अर्थ आहे. 'सत्तेसू' (प्राण्यांवर) हे विषयाचे निदर्शन (उदाहरण) आहे. 'प्रज्ञा' हे दर्शविल्या जाणाऱ्या धम्माचे निदर्शन आहे. 'यस्स' (ज्यांची) हे त्या अधिष्ठान पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) निदर्शन आहे. 'महेसिनो' (महर्षींचे) हे त्याचे विशेषण आहे. 'ज्ञेयधम्मेसू' (ज्ञेयधम्मांवर) हे प्रज्ञेच्या विषयाचे निदर्शन आहे. 'सब्बेसू' (सर्वांवर) हे त्याचे विशेषण आहे. 'पवत्तित्था' (प्रवृत्त झाली) हे क्रियेचे निदर्शन आहे. 'यथारुची' (रुचीनुसार) हे वशीभावाचे (नियंत्रणाचे) निदर्शन आहे.

තත්ථ කිරතීති කරුණා, පරදුක්ඛං වික්ඛිපති අපනෙතීති අත්ථො. රූපාදීසු සත්තා විසත්තාති සත්තා. තස්සා පන පඤ්ඤත්තියා ඛන්ධසන්තානෙ නිරුළ්හභාවතො නිච්ඡන්දරාගාපි ‘‘සත්තා’’ති වුච්චන්ති. පජානාතීති පඤ්ඤා, යථාසභාවං පකාරෙහි පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො. යස්සාති අනියමනං. ‘‘තස්ස පාදෙ නමස්සිත්වා’’ති එතෙන නියමනං වෙදිතබ්බං. මහෙසීති මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධාදයො එසි ගවෙසීති මහෙසි. ඤාතබ්බාති ඤෙය්‍යා, සභාවධාරණාදිනා අත්ථෙන ධම්මා. තත්ථ ‘‘ඤෙය්‍යා’’ති වචනෙන ධම්මානං අඤෙය්‍යත්තං පටික්ඛිපති. ‘‘ධම්මා’’ති වචනෙන ඤෙය්‍යානං සත්තජීවාදිභාවං පටික්ඛිපති. ඤෙය්‍යා ච තෙ ධම්මා චාති ඤෙය්‍යධම්මා. සබ්බෙසූති අනවසෙසපරියාදානං. තෙන අඤ්ඤාතාභාවං දස්සෙති. පවත්තිත්ථාති උප්පජ්ජිත්ථ. යථාරුචීති යා යා රුචි යථාරුචි, රුචීති ච ඉච්ඡා, කත්තුකාමතා සා. යා යා පවත්තා තප්පභෙදා, යථා වා රුචි තථා, රුචිඅනුරූපං පවත්තා ‘‘යථාරුචි පවත්තිත්ථා’’ති වුච්චති. යථා යථා වා රුචි පවත්තා, තථා තථා පවත්තා පඤ්ඤා ‘‘යථාරුචි පවත්තිත්ථා’’ති වුච්චති.

तेथे 'किरती' (जी दुःख दूर करते) ती करुणा; दुसऱ्यांचे दुःख दूर करते, नष्ट करते असा अर्थ आहे. रूप इत्यादींमध्ये जे आसक्त (सत्त) आहेत, ते 'सत्त' (प्राणी) होत. परंतु त्या संज्ञेच्या (प्रज्ञप्तीच्या) स्कंधसंतानामध्ये रूढ झाल्यामुळे, छंद आणि राग नसलेले (वीतराग) देखील 'सत्त' (प्राणी) म्हटले जातात. जी विशेष रूपाने जाणते ती 'प्रज्ञा'; यथास्वभावाने विविध प्रकारे भेदून जाणते (प्रतिवेध करते) असा अर्थ आहे. 'यस्स' (ज्यांचे) हे अनियमन (सामान्य निर्देश) आहे. 'तस्स पादे नमस्सित्वा' (त्यांच्या चरणांना वंदन करून) याने नियमन (विशेष निर्देश) जाणावे. 'महेसी' (महर्षी) म्हणजे ज्यांनी महान शीलस्कंध इत्यादींचा शोध घेतला (गवेषणा केली), ते महेसी होत. जे जाणण्यायोग्य आहेत ते 'ज्ञेय', आणि स्वभावाचे धारण करणे इत्यादी अर्थाने ते 'धम्म' होत. तेथे 'ज्ञेय' या शब्दाने धम्मांचे अज्ञेयत्व (न जाणता येणे) नाकारले जाते. 'धम्मा' या शब्दाने ज्ञेयांचे सत्त्व (प्राणी), जीव इत्यादी असणे नाकारले जाते. जे ज्ञेय आहेत आणि धम्म आहेत ते 'ज्ञेयधम्म' होत. 'सब्बेसू' (सर्वांवर) म्हणजे काहीही शिल्लक न ठेवता पूर्णपणे ग्रहण करणे. त्याने काहीही अज्ञात न राहिल्याचा भाव दर्शविला जातो. 'पवत्तित्था' म्हणजे उत्पन्न झाली. 'यथारुची' म्हणजे जी जी रुची ती यथारुची; आणि रुची म्हणजे इच्छा, ती करण्याची इच्छा (कर्तुकाम्यता) होय. जी जी प्रवृत्त झाली ती तिच्या भेदांनुसार, किंवा जशी रुची तशी, रुचीच्या अनुरूप प्रवृत्त झालेली ती 'यथारुची पवत्तित्था' (रुचीनुसार प्रवृत्त झाली) असे म्हटले जाते. अथवा जशी जशी रुची प्रवृत्त झाली, तशी तशी प्रवृत्त झालेली प्रज्ञा 'यथारुची पवत्तित्था' असे म्हटले जाते.

තත්ථ භගවති පවත්තාව කරුණා භගවතො පඤ්ඤාය නිදස්සනන්ති ගහෙතබ්බා. සා හි අසාධාරණා මහාකරුණා, න අඤ්ඤා. යස්සාති ච කරුණාපඤ්ඤානං උභින්නම්පි ආධාරපුග්ගලනිදස්සනං. න හි නිරාධාරා කරුණා අත්ථීති [Pg.3] ‘‘කරුණා’’ති වුත්තෙ තදාධාරභූතො පුග්ගලො නිදස්සෙතබ්බො හොති, සො ච ඉධ අඤ්ඤො වුත්තො නත්ථි, න ච ආසන්නං වජ්ජෙත්වා දූරස්ස ගහණෙ පයොජනං අත්ථීති ‘‘යස්සා’’ති නිදස්සිතපුග්ගලොව කරුණාය ආධාරො. තෙන ඉදං වුත්තං හොති ‘‘යස්ස අත්තනො කරුණා විය පඤ්ඤාපි පවත්තිත්ථා’’ති. කථං පන කරුණා සත්තෙසු පවත්තිත්ථ යථා පඤ්ඤාපි ධම්මෙසු පවත්තිත්ථාති? නිරවසෙසතො යථාරුචි ච. භගවතො හි කරුණා කඤ්චි සත්තං අවජ්ජෙත්වා සබ්බෙසු සත්තෙසු නිරවසෙසෙසු පවත්තති, පවත්තමානා ච රුචිවසෙන එකස්මිං අනෙකෙසු ච අඤ්ඤෙහි අසාධාරණා පවත්තති. න හි අඤ්ඤෙසං ‘‘මහොඝපක්ඛන්දානං සත්තානං නත්ථඤ්ඤො කොචි ඔඝා උද්ධතා අඤ්ඤත්‍ර මයා’’ති පස්සන්තානං කරුණොක්කමනං හොති යථා භගවතොති. පඤ්ඤාපි භගවතො සබ්බෙසු ධම්මෙසු නිරවසෙසෙසු පවත්තති, පවත්තමානා ච එකස්මිං අනෙකෙසු ච ධම්මෙසු සභාවකිච්චාදිජානනෙන අනාවරණා අසාධාරණා පවත්තති යථාරුචි, යථා ච පස්සන්තස්ස භගවතො කරුණා යථාරුචි පවත්තති. තං සබ්බං පටිසම්භිදාමග්ගෙ මහාකරුණාඤාණවිභඞ්ගවසෙන ජානිතබ්බං, පඤ්ඤාය ච යථාරුචි පවත්ති සෙසාසාධාරණඤාණවිභඞ්ගාදිවසෙන. පඤ්ඤාගහණෙන ච තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණං චතුසච්චඤාණං චතුපටිසම්භිදාඤාණං, කරුණාගහණෙන මහාකරුණාසමාපත්තිඤාණස්ස ගහිතත්තා තං වජ්ජෙත්වා අඤ්ඤානි අසාධාරණඤාණානි චතුවෙසාරජ්ජඤාණං දසබලානි ඡ අභිඤ්ඤා චතුචත්තාලීස ඤාණවත්ථූනි සත්තසත්තති ඤාණවත්ථූනීති එවමාදයො අනෙකෙ පඤ්ඤාප්පභෙදා සඞ්ගය්හන්ති, තස්මා තස්සා තස්සා පඤ්ඤාය පවත්තිවසෙන යථාරුචි පවත්ති වෙදිතබ්බා. තෙනාහ ‘‘කරුණා විය…පෙ… යථාරුචී’’ති.

तेथे, भगवंतांच्या ठिकाणी प्रवृत्त झालेली करुणा ही भगवंतांच्या प्रज्ञेचे निदर्शन आहे, असे समजले पाहिजे. कारण ती असाधारण महाकरुणा आहे, इतर कोणतीही नाही. आणि 'ज्यांच्या' (यस्स) असे म्हटले असता, करुणा आणि प्रज्ञा या दोन्हीचा आधार असलेल्या पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) निदर्शन होते. कारण निराधार करुणा असू शकत नाही, म्हणून जेव्हा 'करुणा' असे म्हटले जाते, तेव्हा तिचा आधार असलेला पुद्गल दर्शवावा लागतो. आणि येथे दुसरा कोणताही पुद्गल सांगितलेला नाही, तसेच जवळच्याला सोडून दूरच्याचे ग्रहण करण्यात काही प्रयोजन नाही, म्हणून 'ज्यांच्या' (यस्स) या शब्दाने दर्शविलेला पुद्गलच करुणेचा आधार आहे. त्यामुळे हे म्हटले गेले आहे की, 'ज्यांच्या स्वतःच्या करुणेप्रमाणे प्रज्ञा देखील प्रवृत्त झाली.' पण करुणेप्रमाणे सत्त्वांच्या (प्राण्यांच्या) ठिकाणी प्रज्ञा देखील धर्मांच्या ठिकाणी कशी प्रवृत्त झाली? पूर्णपणे (निरवशेषपणे) आणि आवडीनुसार (यथारुची). कारण भगवंतांची करुणा कोणत्याही सत्त्वाला न वगळता सर्व सत्त्वांच्या ठिकाणी निरवशेषपणे प्रवृत्त होते, आणि प्रवृत्त होताना ती आवडीनुसार एका किंवा अनेकांच्या ठिकाणी इतरांपेक्षा असाधारणपणे प्रवृत्त होते. कारण 'महापुरात वाहून जाणाऱ्या सत्त्वांना माझ्याशिवाय दुसरा कोणीही या पुरातून बाहेर काढणारा नाही' असे पाहणाऱ्या इतरांच्या ठिकाणी भगवंतांप्रमाणे करुणेचा उदय होत नाही. भगवंतांची प्रज्ञा देखील सर्व धर्मांच्या ठिकाणी निरवशेषपणे प्रवृत्त होते, आणि प्रवृत्त होताना ती एका किंवा अनेक धर्मांच्या ठिकाणी त्यांच्या स्वभाव, कार्य इत्यादींच्या ज्ञानाने अनावृत आणि असाधारणपणे यथारुची प्रवृत्त होते, ज्याप्रमाणे पाहणाऱ्या भगवंतांची करुणा यथारुची प्रवृत्त होते. ते सर्व 'पटिसंभिदामग्ग' ग्रंथातील 'महाकरुणाञाणविभंग' च्या द्वारे जाणले पाहिजे, आणि प्रज्ञेची यथारुची प्रवृत्ती ही उर्वरित असाधारण ज्ञानविभंगांच्या द्वारे जाणली पाहिजे. आणि 'प्रज्ञा' या शब्दाच्या ग्रहणाने तिन्ही काळांतील अप्रतिहत ज्ञान, |चतुःसत्य ज्ञान, चतुःपटिसंभिदा ज्ञान; आणि 'करुणा' या शब्दाच्या ग्रहणाने 'महाकरुणासमापत्ति ज्ञाना'चे ग्रहण झाल्यामुळे, ते वगळून इतर असाधारण ज्ञाने जसे की चतुर्वैशारद्य ज्ञान, दशबल, सहा अभिज्ञा, चव्वेचाळीस ज्ञानवस्तू, सत्याहत्तर ज्ञानवस्तू इत्यादी अनेक प्रज्ञेचे प्रकार समाविष्ट होतात. म्हणून त्या त्या प्रज्ञेच्या प्रवृत्तीनुसार यथारुची प्रवृत्ती समजली पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'करुणेप्रमाणे... पे... यथारुची.'

තත්ථ කරුණාගහණෙන මහාබොධියා මූලං දස්සෙති. මහාදුක්ඛසම්බාධප්පටිපන්නඤ්හි සත්තනිකායං දිස්වා ‘‘තස්ස නත්ථඤ්ඤො කොචි සරණං, අහමෙතං මුත්තො මොචෙස්සාමී’’ති කරුණාය සඤ්චොදිතමානසො අභිනීහාරං දීපඞ්කරස්ස භගවතො පාදමූලෙ කත්වා බොධිසම්භාරෙ සමොධානෙත්වා අනුපුබ්බෙන සම්බොධිං පත්තොති කරුණා මහාබොධියා මූලන්ති. සත්තෙසූති එතෙන මහාබොධියා පයොජනං දස්සෙති. සත්තා හි මහාබොධිං පයොජෙන්ති. සත්තසන්තාරණත්ථඤ්හි සබ්බඤ්ඤුතා අභිපත්ථිතා. යථාහ –

तेथे, 'करुणा' या शब्दाच्या ग्रहणाने महाबोधीचे मूळ दर्शविले आहे. कारण महादुःखाच्या संकटात सापडलेल्या प्राणिमात्र समूहाला पाहून, 'त्यांना माझ्याशिवाय दुसरा कोणीही शरण नाही, मी स्वतः मुक्त होऊन यांना मुक्त करीन' अशा करुणेने प्रेरित होऊन, दीपंकर भगवंतांच्या पादमुळाशी महासंकल्प (अभिनीहार) करून, बोधिसंभारांचे संकलन करून, अनुक्रमाने संबोधी प्राप्त केली, म्हणून करुणा हे महाबोधीचे मूळ आहे. 'सत्त्वांच्या ठिकाणी' (सत्तेसु) या शब्दाने महाबोधीचे प्रयोजन दर्शविले आहे. कारण सत्त्व (प्राणी) हेच महाबोधीचे प्रयोजन साधतात. कारण सत्त्वांना संसारसागरातून तारण्यासाठीच सर्वज्ञतेची आकांक्षा केली जाते. जसे म्हटले आहे -

‘‘කිං [Pg.4] මෙ එකෙන තිණ්ණෙන, පුරිසෙන ථාමදස්සිනා;

සබ්බඤ්ඤුතං පාපුණිත්වා, සන්තාරෙස්සං සදෙවක’’න්ති. (බු. වං. 2. 56);

'सामर्थ्यवान पुरुष असूनही मी एकट्यानेच संसारसागर पार करून काय करायचे? मी सर्वज्ञता प्राप्त करून देवलोकासह सर्व जगाला संसारसागरातून तारीन.' (बुद्धवंश २.५६)

පඤ්ඤාගහණෙන මහාබොධිං දස්සෙති. සබ්බඤ්ඤුතාය හි පදට්ඨානභූතං මග්ගඤාණං, මග්ගඤාණපදට්ඨානඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ‘‘මහාබොධී’’ති වුච්චතීති. ඤෙය්‍යධම්මෙසු සබ්බෙසූති එතෙන සන්තාරෙතබ්බානං සත්තානං අභිඤ්ඤෙය්‍යපරිඤ්ඤෙය්‍යපහාතබ්බභාවෙතබ්බසච්ඡිකාතබ්බෙ ඛන්ධායතනධාතුසච්චින්ද්‍රියපටිච්චසමුප්පාදසතිපට්ඨානාදිභෙදෙ කුසලාදිභෙදෙ ච සබ්බධම්මෙ දස්සෙති. පවත්තිත්ථ යථාරුචීති එතෙන පටිවෙධපච්චවෙක්ඛණපුබ්බඞ්ගමදෙසනාඤාණප්පවත්තිදීපනෙන පයොජනසම්පත්තිං දස්සෙති. සබ්බධම්මානඤ්හි පටිවෙධඤාණං බොධිපල්ලඞ්කෙ අහොසි. මග්ගඤාණමෙව හි තන්ති. පච්චවෙක්ඛණඤාණඤ්ච විසෙසෙන රතනඝරසත්තාහෙ අහොසි. එවං පටිවිද්ධපච්චවෙක්ඛිතානං ධම්මානං ධම්මචක්කප්පවත්තනාදීසු දෙසනාඤාණං අහොසි, විසෙසෙන ච පණ්ඩුකම්බලසිලායං සත්තප්පකරණදෙසනායන්ති. දෙසනාඤාණෙන ච දෙසෙන්තො භගවා සත්තෙසු හිතපටිපත්තිං පටිපජ්ජතීති. එතෙන සබ්බෙන අත්තහිතපටිපත්තිං පරහිතපටිපත්තිඤ්ච දස්සෙති. මහාබොධිදස්සනෙන හි අත්තහිතපටිපත්ති, ඉතරෙහිපි පරහිතපටිපත්ති දස්සිතාති. තෙන අත්තහිතපටිපන්නාදීසු චතූසු පුග්ගලෙසු භගවතො චතුත්ථපුග්ගලභාවං දස්සෙති, තෙන ච අනුත්තරදක්ඛිණෙය්‍යභාවං නිරතිසයපණාමාරහභාවඤ්ච අත්තනො ච කිරියාය ඛෙත්තඞ්ගතභාවං දස්සෙති.

'प्रज्ञा' या शब्दाच्या ग्रहणाने महाबोधी दर्शविली आहे. कारण सर्वज्ञतेचे पदस्थान असलेले मार्गज्ञान आणि मार्गज्ञानाचे पदस्थान असलेले सर्वज्ञताज्ञान याला 'महाबोधी' असे म्हटले जाते. 'सर्व ज्ञेय धर्मांच्या ठिकाणी' (ञेय्यधम्मेसु सब्बेसु) या शब्दाने, तारण्यास योग्य असलेल्या सत्त्वांच्या अभिज्ञेय, परिज्ञेय, प्रहातव्य, भावयितव्य आणि साक्षात्करणीय अशा स्कंध, आयतन, धातू, सत्य, इंद्रिय, प्रतीत्यसमुत्पाद, स्मृतिप्रस्थान इत्यादी भेदांनी युक्त आणि कुशल इत्यादी भेदांनी युक्त अशा सर्व धर्मांना दर्शविले आहे. 'यथारुची प्रवृत्त झाली' (पवत्तित्थ यथारुचि) या शब्दाने प्रतिवेध आणि प्रत्यवेक्षण पूर्वक देशना-ज्ञानाच्या प्रवृत्तीला प्रकाशित करून प्रयोजन-संपत्ती दर्शविली आहे. कारण सर्व धर्मांचे प्रतिवेध-ज्ञान बोधिपल्लंगावर झाले होते. ते मार्गज्ञानच होय. आणि प्रत्यवेक्षण-ज्ञान विशेषतः 'रतनघर' च्या सातव्या दिवशी झाले होते. अशा प्रकारे प्रतिवेध आणि प्रत्यवेक्षण केलेल्या धर्मांचे धम्मचक्रप्रवर्तन इत्यादींमध्ये देशना-ज्ञान झाले, आणि विशेषतः पंडुकंबलशिलेवर सात प्रकरणांच्या देशनेमध्ये झाले. आणि देशना-ज्ञानाने उपदेश करताना भगवान सत्त्वांच्या ठिकाणी हितकारक आचरणाचे आचरण करतात. या सर्वाने आत्महित-प्रतिपत्ती आणि परहित-प्रतिपत्ती दर्शविली आहे. कारण महाबोधीच्या दर्शनाने आत्महित-प्रतिपत्ती आणि इतरांच्या द्वारे परहित-प्रतिपत्ती दर्शविली आहे. त्याद्वारे आत्महित-प्रतिपन्न इत्यादी चार पुद्गलांमध्ये भगवंतांचा चौथा पुद्गलभाव दर्शविला आहे, आणि त्याद्वारे त्यांचे अनुत्तर दक्षिणायोग्यत्व, निरतिशय प्रणाम-पात्रत्व आणि स्वतःच्या क्रियेने पुण्यक्षेत्रत्व प्राप्त झाल्याचे दर्शविले आहे.

එත්ථ ච කරුණාගහණෙන ලොකියෙසු මහග්ගතභාවප්පත්තාසාධාරණගුණදීපනතො සබ්බලොකියගුණසම්පත්ති භගවතො දස්සිතා හොති, පඤ්ඤාගහණෙනපි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානමග්ගඤාණදීපනතො සබ්බලොකුත්තරගුණසම්පත්ති. කරුණාවචනෙන ච උපගමනං නිරුපක්කිලෙසං, පඤ්ඤාවචනෙන අපගමනං දස්සෙති. උපගමනං දස්සෙන්තො ච ලොකෙ සඤ්ජාතසංවඩ්ඪභාවං දස්සෙති, අපගමනං දස්සෙන්තො ලොකෙන අනුපලිත්තතං. ‘‘කරුණා විය සත්තෙසූ’’ති ච ලොකසමඤ්ඤානුරූපං භගවතො පවත්තිං දස්සෙති, ‘‘ඤෙය්‍යධම්මෙසු සබ්බෙසු යථාරුචි පඤ්ඤා පවත්තිත්ථා’’ති එතෙන සමඤ්ඤාය අනතිධාවනං. සබ්බධම්මසභාවානවබොධෙ හි සති සමඤ්ඤං අතිධාවිත්වා ‘‘සත්තො ජීවො අත්ථී’’ති පරාමසනං හොතීති. සබ්බෙසඤ්ච බුද්ධගුණානං කරුණා ආදි තන්නිදානභාවතො, පඤ්ඤා පරියොසානං තතො [Pg.5] උත්තරිකරණීයාභාවතො. ආදිපරියොසානදස්සනෙන ච සබ්බෙ බුද්ධගුණා දස්සිතාව හොන්ති. කරුණාගහණෙන ච සීලක්ඛන්ධපුබ්බඞ්ගමො සමාධික්ඛන්ධො දස්සිතො හොති. කරුණානිදානඤ්හි සීලං තතො පාණාතිපාතාදිවිරතිප්පවත්තිතො තස්සා ච ඣානත්තයසම්පයොගතො. පඤ්ඤාවචනෙන පඤ්ඤාක්ඛන්ධො. සීලඤ්ච සබ්බබුද්ධගුණානං ආදි, සමාධි මජ්ඣං, පඤ්ඤා පරියොසානන්ති එවම්පි ආදිමජ්ඣපරියොසානකල්‍යාණා සබ්බෙ බුද්ධගුණා දස්සිතා හොන්ති.

आणि येथे, 'करुणा' या शब्दाच्या ग्रहणाने लौकिक धर्मांमध्ये महद्गतभावाला प्राप्त झालेल्या असाधारण गुणांचे प्रकाशन होत असल्यामुळे भगवंतांची सर्व लौकिक गुणसंपत्ती दर्शविली आहे; आणि 'प्रज्ञा' या शब्दाच्या ग्रहणाने देखील सर्वज्ञताज्ञानाचे पदस्थान असलेल्या मार्गज्ञानाचे प्रकाशन होत असल्यामुळे सर्व लोकोत्तर गुणसंपत्ती दर्शविली आहे. आणि 'करुणा' या शब्दाने उपगमन हे उपक्लेशांशिवाय असल्याचे दर्शविले आहे, तर 'प्रज्ञा' या शब्दाने अपगमन दर्शविले आहे. उपगमन दर्शविताना ते जगामध्ये उत्पन्न आणि संवर्धित झाल्याचे दर्शवितात, तर अपगमन दर्शविताना ते जगाने अलिप्त राहिल्याचे दर्शवितात. 'सत्त्वांच्या ठिकाणी करुणेप्रमाणे' या शब्दाने लोकव्यवहाराला अनुरूप अशी भगवंतांची प्रवृत्ती दर्शविली आहे, आणि 'सर्व ज्ञेय धर्मांच्या ठिकाणी यथारुची प्रज्ञा प्रवृत्त झाली' या शब्दाने लोकव्यवहाराचे उल्लंघन न करणे दर्शविले आहे. कारण सर्व धर्मांच्या स्वभावाचा बोध न झाल्यास, लोकव्यवहाराचे उल्लंघन करून 'सत्त्व किंवा जीव अस्तित्वात आहे' असा चुकीचा परामर्श घेतला जातो. आणि सर्व बुद्धगुणांचे मूळ करुणा आहे, कारण ती त्यांचे कारण आहे; आणि प्रज्ञा हा त्यांचा शेवट आहे, कारण त्यानंतर काहीही अधिक कर्तव्य उरत नाही. आदी आणि पर्यवसान दर्शविण्याने सर्व बुद्धगुण दर्शविलेच जातात. आणि 'करुणा' या शब्दाच्या ग्रहणाने शीलस्कंध-पूर्वक असलेला समाधिस्कंध दर्शविला आहे. कारण करुणा हे शीलाचे मूळ आहे, कारण तिच्यामुळे प्राणातिपातादीपासून विरती प्रवृत्त होते, आणि ती पहिल्या तीन ध्यानांशी संप्रयुक्त असते. 'प्रज्ञा' या शब्दाने प्रज्ञास्कंध दर्शविला आहे. आणि शील हे सर्व बुद्धगुणांचे आदी, समाधी हा मध्य आणि प्रज्ञा हे पर्यवसान आहे, अशा प्रकारे आदी, मध्य आणि पर्यवसानाने कल्याणकारी असलेले सर्व बुद्धगुण दर्शविले आहेत.

2. එවං සඞ්ඛෙපෙන සබ්බබුද්ධගුණෙහි භගවන්තං ථොමෙත්වා යස්සා සංවණ්ණනං කත්තුකාමො, තාය අභිධම්මදෙසනාය අඤ්ඤෙහි අසාධාරණාය ථොමෙතුං ‘‘දයාය තායා’’තිආදිමාහ. තස්සා පන දෙසනාය නිදානඤ්ච සමුට්ඨානඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘දයාය තායා’’තිආදි වුත්තං. නිදානඤ්ච දුවිධං අබ්භන්තරං බාහිරඤ්චාති. අබ්භන්තරං කරුණා, බාහිරං දෙසකාලාදි. සමුට්ඨානං දෙසනාපඤ්ඤා. තත්ථ අබ්භන්තරනිදානං දස්සෙන්තො ‘‘දයාය තාය සත්තෙසු, සමුස්සාහිතමානසො’’ති ආහ. තත්ථ දයාති කරුණා අධිප්පෙතා. තාය හි සමුස්සාහිතො අභිධම්මකථාමග්ගං සම්පවත්තයීති. තායාති අයං ත-සද්දො පුබ්බෙ වුත්තස්ස පටිනිද්දෙසො හොති.

२. अशा प्रकारे संक्षेपाने सर्व बुद्धगुणांनी भगवंतांची स्तुती करून, ज्या (अभिधम्मदेशनेचे) वर्णन करण्याची इच्छा आहे, त्या इतरांपेक्षा असाधारण अशा अभिधम्मदेशनेद्वारे स्तुती करण्यासाठी 'दयाय ताया' (तिच्या दयेने) इत्यादी म्हटले आहे. आणि त्या देशनेचे निदान (कारण) आणि समुत्थान (उत्पत्ती) दर्शवण्यासाठी 'दयाय ताया' इत्यादी म्हटले आहे. निदान दोन प्रकारचे आहे - आंतरिक आणि बाह्य. आंतरिक म्हणजे करुणा, आणि बाह्य म्हणजे देश (स्थान), काळ इत्यादी. समुत्थान म्हणजे देशना-प्रज्ञा होय. तेथे आंतरिक निदान दर्शवताना 'दयाय ताय सत्तेसु, समुस्साहितमानसो' (प्राण्यांवरील त्या दयेने उत्साहित मन असलेले) असे म्हटले आहे. तेथे 'दया' म्हणजे 'करुणा' अभिप्रेत आहे. कारण तिच्याने (त्या करुणेने) उत्साहित होऊन त्यांनी अभिधम्मकथा मार्ग प्रवृत्त केला. 'ताया' (तिच्याने) मधील हा 'त' (तद्) शब्द पूर्वी सांगितलेल्याचा प्रतिनिर्देश करतो.

පුරිමගාථාය ච පධානභාවෙන පඤ්ඤා නිද්දිට්ඨා, තබ්බිසෙසනභාවෙන කරුණා. සා හි තස්සා නිදස්සනභූතා අප්පධානා තං විසෙසෙත්වා විනිවත්තා, තස්මා ‘‘තායා’’ති පටිනිද්දෙසං නාරහති. යා ච පධානභූතා පඤ්ඤා, සා දෙසනාය සමුට්ඨානං, න සමුස්සාහිනීති තස්සා ච පටිනිද්දෙසො න යුත්තොති? පඤ්ඤාය තාව පටිනිද්දෙසො න යුත්තොති සුවුත්තමෙතං, කරුණාය පන පටිනිද්දෙසො නො න යුත්තො ‘‘දයාය තායා’’ති ද්වින්නං පදානං සමානාධිකරණභාවතො. සමානාධිකරණානඤ්හි ද්වින්නං පදානං රූපක්ඛන්ධාදීනං විය විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවො හොති. රූප-සද්දො හි අඤ්ඤක්ඛන්ධනිවත්තනත්ථං වුච්චමානො විසෙසනං හොති, ඛන්ධ-සද්දො ච නිවත්තෙතබ්බගහෙතබ්බසාධාරණවචනභාවතො විසෙසිතබ්බො, එවමිධාපි ‘‘දයාය තායා’’ති ද්වින්නං පදානං එකවිභත්තියුත්තානං සමානාධිකරණභාවතො විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවො හොති. තත්ථ දයා සමුස්සාහිනීති පධානා, නිවත්තෙතබ්බගහෙතබ්බසාධාරණවචනඤ්චිදං. තස්මා ‘‘දයායා’’ති විසෙසිතබ්බවචනමෙතං, තස්ස ච යථා විසෙසනං හොති ‘‘තායා’’ති [Pg.6] ඉදං වචනං, තථා තස්ස පටිනිද්දෙසභාවො යොජෙතබ්බො. න හි පඤ්ඤාපටිනිද්දෙසභාවෙ දයාවිසෙසනං ත-සද්දො හොති, කරුණාපටිනිද්දෙසභාවෙ ච හොතීති. පධානඤ්ච පඤ්ඤං වජ්ජෙත්වා ‘‘දයායා’’ති එතෙන සම්බජ්ඣමානො ‘‘තායා’’ති අයං ත-සද්දො අප්පධානාය කරුණාය පටිනිද්දෙසො භවිතුමරහති. අයමෙත්ථ අත්ථො – යාය දයාය සමුස්සාහිතො, න සා යා කාචි, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පන නිදස්සනභූතා මහාකරුණා, තාය සමුස්සාහිතොති.

आणि पूर्व गाथेमध्ये मुख्य रूपाने प्रज्ञा निर्दिष्ट केली आहे, आणि तिचे विशेषण म्हणून करुणा. कारण ती (करुणा) तिचे (प्रज्ञेचे) निदर्शन असणारी, अप्रधान असून, तिला विशेषित करून निवृत्त होते, म्हणून ती 'ताया' (तिच्याने) या प्रतिनिर्देशास पात्र नाही. आणि जी मुख्य असणारी प्रज्ञा आहे, ती देशनेचे समुत्थान (कारण) आहे, ती उत्साहित करणारी नाही, म्हणून तिचा प्रतिनिर्देश योग्य नाही काय? प्रज्ञेचा प्रतिनिर्देश योग्य नाही, हे तर योग्यच म्हटले आहे; परंतु करुणेचा प्रतिनिर्देश अयोग्य नाही, कारण 'दयाय' आणि 'ताय' या दोन्ही पदांमध्ये समानाधिकरण भाव आहे. कारण समानाधिकरण असणाऱ्या दोन पदांमध्ये 'रूपस्कंध' इत्यादींप्रमाणे विशेषण-विशेष्य भाव असतो. 'रूप' हा शब्द इतर स्कंधांच्या व्यावृत्तीसाठी (वगळण्यासाठी) वापरला जात असल्याने विशेषण होतो, आणि 'स्कंध' हा शब्द व्यावृत्त करावयाच्या व ग्रहण करावयाच्या सामान्य अर्थाचा वाचक असल्याने विशेष्य होतो. याचप्रमाणे येथेही 'दयाय' आणि 'ताय' या एकाच विभक्तीत असलेल्या दोन पदांमध्ये समानाधिकरण असल्यामुळे विशेषण-विशेष्य भाव आहे. तेथे 'दया' ही उत्साहित करणारी असल्याने मुख्य आहे, आणि हे व्यावृत्त करावयाच्या व ग्रहण करावयाच्या सामान्य अर्थाचे वाचक आहे. म्हणून 'दयाय' हे विशेष्य वाचक पद आहे, आणि त्याचे जसे विशेषण 'ताय' हे पद होते, तसा त्याचा प्रतिनिर्देश भाव जोडला पाहिजे. कारण प्रज्ञेचा प्रतिनिर्देश असताना 'त' (तद्) शब्द दयेचे विशेषण होत नाही, तर करुणेचा प्रतिनिर्देश असताना तो होतो. आणि मुख्य प्रज्ञेला सोडून 'दयाय' याच्याशी जोडला जाणारा 'ताय' हा 'त' शब्द अप्रधान करुणेचा प्रतिनिर्देश असण्यास योग्य आहे. येथे हा अर्थ आहे - ज्या दयेने उत्साहित झाले, ती कोणतीही सामान्य दया नसून, सर्वज्ञता-ज्ञानाचे निदर्शन असणारी 'महाकरुणा' आहे, तिच्याने उत्साहित झाले, असा अर्थ आहे.

කථං පන කරුණා ‘‘දයා’’ති ඤාතබ්බා, නනු වුත්තං ‘‘දයාපන්නො’’ති එතස්ස අට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.8) ‘‘මෙත්තචිත්තතං ආපන්නො’’ති, තස්මා දයා මෙත්තාති යුජ්ජෙය්‍ය, න කරුණාති? යදි එවං ‘‘අදයාපන්නො’’ති එතස්ස අට්ඨකථායං ‘‘නික්කරුණතං ආපන්නො’’ති වුත්තන්ති දයා මෙත්තාති ච න යුජ්ජෙය්‍ය, තස්මා දයා-සද්දො යත්ථ යත්ථ පවත්තති, තත්ථ තත්ථ අධිප්පායවසෙන යොජෙතබ්බො. දයා-සද්දො හි අනුරක්ඛණත්ථං අන්තොනීතං කත්වා පවත්තමානො මෙත්තාය ච කරුණාය ච පවත්තතීති නො න යුජ්ජති. එවඤ්හි අට්ඨකථානං අවිරොධො හොතීති. කරුණා ච දෙසනාය නිදානභාවෙන වුත්තා, න මෙත්තා ‘‘අච්චන්තමෙව හි තං සමයං භගවා කරුණාවිහාරෙන විහාසී’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.1; ම. නි. අට්ඨ. 1.1 මූලපරියායසුත්තවණ්ණනා; සං. නි. අට්ඨ. 1.1.1; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.1) එවමාදීසු, තස්මා ඉධ කරුණාව දයාවචනෙන ගහිතාති වෙදිතබ්බා. සා හි සමුස්සාහිනී, න මෙත්තා, මෙත්තා පන පඤ්ඤාගතිකපවත්තිනී හොතීති.

पण करुणा ही 'दया' आहे हे कसे जाणावे? 'दयापन्नो' (दयेने युक्त) या शब्दाच्या अट्ठकथेत (दी. नि. अट्ठ. १.८) 'मैत्रीचित्ताने युक्त' असे म्हटले आहे ना? म्हणून 'दया' म्हणजे 'मैत्री' असे योग्य ठरेल, करुणा नाही? जर असे असेल, तर 'अदयापन्नो' (दयेने रहित) याच्या अट्ठकथेत 'निष्करुणतेला प्राप्त झालेला' असे म्हटले आहे, त्यामुळे 'दया' म्हणजे केवळ 'मैत्री' असेही योग्य ठरणार नाही. म्हणून 'दया' हा शब्द जिथे जिथे येतो, तिथे तिथे अभिप्रायानुसार त्याचा अर्थ लावला पाहिजे. कारण 'दया' हा शब्द संरक्षणाचा अर्थ अंतर्भूत करून प्रवृत्त होत असल्याने, तो मैत्री आणि करुणा या दोन्ही अर्थांत वापरला जाणे अयोग्य नाही. अशा प्रकारे अट्ठकथांमध्ये कोणताही विरोध राहत नाही. आणि देशनेचे निदान (कारण) म्हणून करुणा सांगितली आहे, मैत्री नाही. जसे की 'त्या वेळी भगवान अत्यंत करुणाविहाराने विहरत होते' इत्यादींमध्ये म्हटले आहे. म्हणून येथे 'दया' या शब्दाने 'करुणा'च ग्रहण केली आहे, असे समजावे. कारण ती (करुणा) उत्साहित करणारी आहे, मैत्री नाही; मैत्री तर प्रज्ञेच्या गतीनुसार प्रवृत्त होणारी असते.

‘‘සත්තෙසූ’’ති කස්මා එවං වුත්තං, නනු ‘‘තායා’’ති එතෙන වචනෙන සත්තවිසයා කරුණා ගහිතාති? නො න ගහිතා, පුරිමගාථාය පන ‘‘සත්තෙසු කරුණා යථාරුචි පවත්තිත්ථා’’ති සප්පදෙසසත්තවිසයා නිප්පදෙසසත්තවිසයා ච සබ්බා වුත්තා, ඉධ පන නිප්පදෙසසත්තවිසයතං ගහෙතුං ‘‘සත්තෙසූ’’ති නිප්පදෙසසත්තවිසයභූතා දස්සිතා. තෙන සබ්බසත්තවිසයාය කරුණාය සමුස්සාහිතො අභිධම්මකථාමග්ගං දෙවානං සම්පවත්තයි, න දෙවවිසයාය එව, තස්මා සබ්බසත්තහිතත්ථං අභිධම්මකථාමග්ගං දෙවානං සම්පවත්තයි, න දෙවානංයෙව අත්ථායාති අයමත්ථො දස්සිතොව හොති. අථ වා ‘‘සත්තෙසූ’’ති ඉදං න දයාය ආලම්බනනිදස්සනං, සමුස්සාහනවිසයො පන එතෙන දස්සිතො. අභිධම්මකථාමග්ගප්පවත්තනත්ථඤ්හි භගවා කරුණාය න දෙවෙසුයෙව සමුස්සාහිතො[Pg.7], සබ්බබොධනෙය්‍යෙසු පන සත්තෙසු සමුස්සාහිතො සබ්බෙසං අත්ථාය පවත්තත්තා, තස්මා සත්තෙසු සමුස්සාහිතමානසොති සත්තෙසු විසයභූතෙසු නිමිත්තභූතෙසු වා සමුස්සාහිතමානසො උය්‍යොජිතචිත්තොති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

'सत्तेसु' (प्राण्यांवर) असे का म्हटले आहे? 'ताया' (तिच्याने) या शब्दाने प्राण्यांविषयीची करुणा ग्रहण केली गेली नाही काय? असे नाही की ग्रहण केली नाही, परंतु पूर्व गाथेत 'प्राण्यांवर करुणा आवडीनुसार प्रवृत्त झाली' याद्वारे सप्रदेश (मर्यादित) प्राणी-विषयक आणि निष्प्रदेश (अमर्यादित) प्राणी-विषयक अशी सर्व करुणा सांगितली आहे. येथे मात्र निष्प्रदेश प्राणी-विषयकता ग्रहण करण्यासाठी 'सत्तेसु' असे म्हणून निष्प्रदेश प्राणी-विषयक करुणा दर्शवली आहे. त्यामुळे सर्व प्राण्यांविषयीच्या करुणेने उत्साहित होऊन त्यांनी देवांना अभिधम्मकथा मार्ग प्रवृत्त केला, केवळ देव-विषयक करुणेने नाही. म्हणून सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी देवांना अभिधम्मकथा मार्ग प्रवृत्त केला, केवळ देवांच्याच कल्याणासाठी नाही, हा अर्थ याद्वारे दर्शवलाच आहे. अथवा, 'सत्तेसु' हे दयेच्या आलंबनाचे (विषयाचे) निदर्शन नाही, तर याने उत्साहाचा विषय दर्शवला आहे. कारण अभिधम्मकथा मार्ग प्रवृत्त करण्यासाठी भगवान करुणेने केवळ देवांच्या बाबतीतच उत्साहित झाले नव्हते, तर सर्व बोधप्राप्त होण्यास योग्य असणाऱ्या प्राण्यांच्या बाबतीत उत्साहित झाले होते, कारण तो सर्वांच्या कल्याणासाठी प्रवृत्त केला गेला होता. म्हणून 'प्राण्यांच्या बाबतीत उत्साहित मन असलेले' म्हणजे प्राणी हे विषय किंवा निमित्त असताना उत्साहित मन असलेले, प्रेरित चित्त असलेले, असा अर्थ समजावे.

එවං අබ්භන්තරනිදානං දස්සෙත්වා බාහිරනිදානං දස්සෙන්තො ‘‘පාටිහීරාවසානම්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ යස්මිං කාලෙ භගවතා අභිධම්මකථාමග්ගො පවත්තිතො, තං දස්සෙතුං ‘‘පාටිහීරාවසානම්හි වසන්තො’’ති වුත්තං. ‘‘අවසානම්හි වසන්තො තිදසාලයෙ’’ති වචනතො යස්සාවසානම්හි තිදසාලයෙ වසි, තං කණ්ඩම්බමූලෙ කතං යමකපාටිහාරියං ඉධ ‘‘පාටිහීර’’න්ති වුත්තං, න බොධිමූලාදීසු කතං පාටිහාරියං, නාපි ආදෙසනානුසාසනියොති විඤ්ඤායති, පාකටත්තා ච ආසන්නත්තා ච තදෙව ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. පාටිහාරියපදස්ස වචනත්ථං (උදා. අට්ඨ. 1; ඉතිවු. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) ‘‘පටිපක්ඛහරණතො රාගාදිකිලෙසාපනයනතො පාටිහාරිය’’න්ති වදන්ති, භගවතො පන පටිපක්ඛා රාගාදයො න සන්ති යෙ හරිතබ්බා. පුථුජ්ජනානම්පි හි විගතුපක්කිලෙසෙ අට්ඨඞ්ගගුණසමන්නාගතෙ චිත්තෙ හතපටිපක්ඛෙ ඉද්ධිවිධං පවත්තති, තස්මා තත්ථ පවත්තවොහාරෙන ච න සක්කා ඉධ ‘‘පාටිහාරිය’’න්ති වත්තුං. සචෙ පන මහාකාරුණිකස්ස භගවතො වෙනෙය්‍යගතා ච කිලෙසා පටිපක්ඛා, තෙසං හරණතො ‘‘පාටිහාරිය’’න්ති වුත්තං, එවං සති යුත්තමෙතං. අථ වා භගවතො ච සාසනස්ස ච පටිපක්ඛා තිත්ථියා, තෙසං හරණතො පාටිහාරියං. තෙ හි දිට්ඨිහරණවසෙන දිට්ඨිප්පකාසනෙ අසමත්ථභාවෙන ච ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනීහි හරිතා අපනීතා හොන්තීති. අථ වා පටීති අයං සද්දො ‘‘පච්ඡා’’ති එතස්ස අත්ථං බොධෙති ‘‘තස්මිං පටිපවිට්ඨම්හි, අඤ්ඤො ආගඤ්ඡි බ්‍රාහ්මණො’’තිආදීසු (සු. නි. 985; චූළනි. පාරායනවග්ග, වත්ථුගාථා 4) විය, තස්මා සමාහිතෙ චිත්තෙ විගතුපක්කිලෙසෙ ච කතකිච්චෙන පච්ඡා හරිතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති පටිහාරියං, අත්තනො වා උපක්කිලෙසෙසු චතුත්ථජ්ඣානමග්ගෙහි හරිතෙසු පච්ඡා හරණං පටිහාරියං, ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනියො ච විගතුපක්කිලෙසෙන කතකිච්චෙන ච සත්තහිතත්ථං පුන පවත්තෙතබ්බා, හරිතෙසු ච අත්තනො උපක්කිලෙසෙසු පරසත්තානං උපක්කිලෙසහරණානි හොන්තීති පටිහාරියානි භවන්ති, පටිහාරියමෙව පාටිහාරියං. පටිහාරියෙ වා ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනිසමුදායෙ භවං එකෙකං පාටිහාරියන්ති වුච්චති. පටිහාරියං [Pg.8] වා චතුත්ථජ්ඣානං මග්ගො ච පටිපක්ඛහරණතො, තත්ථ ජාතං, තස්මිං වා නිමිත්තභූතෙ, තතො වා ආගතන්ති පාටිහාරියං. පාටිහාරියමෙව ඉධ ‘‘පාටිහීර’’න්ති වුත්තං. අවසානම්හි වසන්තොති එතෙහි කාලං නිදස්සෙති. පාටිහීරකරණාවසානෙන හි තිදසාලයවාසෙන ච පරිච්ඡින්නො අභිධම්මකථාමග්ගප්පවත්තනස්ස කාලොති. තිදසාලයෙති දෙසං නිදස්සෙති. සො හි අභිධම්මකථාමග්ගප්පවත්තනස්ස දෙසො තත්ථ වසන්තෙන පවත්තිතත්තාති.

अशा प्रकारे अंतर्गत कारण (अभ्यंतर निदान) दर्शवून, बाह्य कारण (बाह्य निदान) दर्शवताना 'पाटीहीरावसानम्ही' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये ज्या वेळी भगवंतांनी अभिधम्मकथा मार्ग प्रवर्तित केला, ते दर्शवण्यासाठी 'पाटीहीरावसानम्ही वसन्तो' (प्रातिहार्य संपल्यावर वास करत असताना) असे म्हटले आहे. 'अवसानम्ही वसन्तो तिदसालये' या वचनावरून, ज्याच्या समाप्तीनंतर ते तियत्तीस देवलोकात राहिले, ते कण्डम्ब वृक्षाच्या मुळाशी केलेले यमकपाटीहारिय (यमकप्रातिहार्य) येथे 'पाटीहीर' असे म्हटले आहे; बोधिवृक्षाच्या मुळाशी केलेले प्रातिहार्य किंवा आदेशना-अनुशासनी प्रातिहार्य नव्हे, असे जाणावे. ते प्रसिद्ध असल्यामुळे आणि जवळचे असल्यामुळे तेच ग्रहण केले आहे असे समजावे. 'पाटीहारिय' (प्रातिहार्य) या पदाचा शब्दशः अर्थ (उदा. अट्ठ. १; इतिवु. अट्ठ. निदानवण्णना) 'प्रतिपक्षाचे हरण करण्यामुळे, म्हणजेच राग इत्यादी क्लेशांचे निवारण करण्यामुळे प्रातिहार्य' असा सांगतात. परंतु भगवंतांचे राग इत्यादी कोणतेही प्रतिपक्ष नाहीत, ज्यांचे हरण करावे लागेल. कारण पृथग्जनांचेही (पुथुज्जनांचेही) उपक्लेश दूर झाल्यावर, अष्टांग गुणांनी युक्त आणि प्रतिपक्ष नष्ट झालेल्या चित्तात ऋद्धिविधी (इद्धिविध) प्रवृत्त होते; म्हणून तेथे वापरल्या जाणाऱ्या व्यवहाराने येथे 'पाटीहारिय' असे म्हणता येत नाही. परंतु जर महाकारुणिक भगवंतांच्या विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) जनांचे क्लेश हेच प्रतिपक्ष मानले, आणि त्यांचे हरण करण्यामुळे 'पाटीहारिय' म्हटले, तर असे असणे योग्य आहे. किंवा भगवंत आणि त्यांच्या शासनाचे प्रतिपक्ष असणारे जे तीर्थिक (तित्थिय) आहेत, त्यांचे पराभव (हरण) करण्यामुळे ते प्रातिहार्य आहे. कारण ते मिथ्यादृष्टीचे हरण झाल्यामुळे आणि स्वतःचे मत मांडण्यास असमर्थ झाल्यामुळे ऋद्धि, आदेशना आणि अनुशासनी द्वारे पराभूत व दूर केले जातात. किंवा 'पटी' (paṭi) हा शब्द 'पश्चात' (नंतर) हा अर्थ दर्शवतो, जसे की 'तस्मिं पटिपविट्ठम्हि, अञ्ञो आगञ्छि ब्राह्मणो' (तो आत गेल्यावर दुसरा ब्राह्मण आला) इत्यादींमध्ये. म्हणून, समाहित चित्त आणि उपक्लेश दूर झाल्यावर, कृतकृत्य झालेल्या पुरुषाने नंतर जे हरण करावे (किंवा प्रवृत्त करावे), ते 'पटिहारिय' (प्रातिहार्य) होय. किंवा स्वतःचे उपक्लेश चतुर्थ ध्यानाच्या मार्गांनी नष्ट झाल्यावर, नंतर जे हरण केले जाते ते 'पटिहारिय' होय. तसेच ऋद्धि, आदेशना आणि अनुशासनी या गोष्टी उपक्लेशरहित आणि कृतकृत्य झालेल्या व्यक्तीने प्राण्यांच्या कल्याणासाठी पुन्हा प्रवृत्त करावयाच्या असतात. स्वतःचे उपक्लेश नष्ट झाल्यावर इतरांच्या उपक्लेशांचे हरण होते, म्हणून त्यांना 'पटिहारिय' म्हणतात. 'पटिहारिय' म्हणजेच 'पाटीहारिय' होय. किंवा ऋद्धि, आदेशना आणि अनुशासनी यांच्या 'पटिहारिय' नामक समूहातील प्रत्येक घटकाला 'पाटीहारिय' असे म्हटले जाते. किंवा प्रतिपक्षाचे हरण करण्यामुळे चतुर्थ ध्यान आणि मार्ग हे 'पटिहारिय' आहेत; त्यात उत्पन्न झालेले, किंवा त्याला निमित्त करून झालेले, किंवा त्यापासून आलेले ते 'पाटीहारिय' होय. येथे 'पाटीहारिय' यालाच 'पाटीहीर' असे म्हटले आहे. 'अवसानम्ही वसन्तो' या शब्दांनी काळ दर्शवला आहे. कारण प्रातिहार्य करण्याच्या समाप्तीने आणि तियत्तीस देवलोकातील वासाने अभिधम्मकथा मार्गाच्या प्रवर्तनाचा काळ मर्यादित केला आहे. 'तिदसालये' या शब्दाने स्थान दर्शवले आहे. कारण तो अभिधम्मकथा मार्गाच्या प्रवर्तनाचा देश आहे, कारण तेथे वास करत असतानाच तो प्रवर्तित केला गेला होता.

3. තත්ථාපි දෙසවිසෙසදස්සනත්ථං ‘‘පාරිච්ඡත්තකමූලම්හී’’තිආදි වුත්තං. යුගන්ධරෙති සීතපබ්බතෙස්වෙකො ද්වෙචත්තාලීසයොජනසහස්සුබ්බෙධො, ආදිච්චො ච තදුබ්බෙධමග්ගචාරී, සො සති සම්භවෙ යථා යුගන්ධරෙ සොභෙය්‍ය, එවං සොභමානො නිසින්නොති අත්ථො.

३. तेथेही विशिष्ट स्थान दर्शवण्यासाठी 'पारिच्छत्तकमूलम्ही' (पारिजातक वृक्षाच्या मुळाशी) इत्यादी म्हटले आहे. 'युगंधर' म्हणजे शीत पर्वतांपैकी एक पर्वत, जो बेचाळीस हजार योजन उंच आहे, आणि सूर्य त्याच्या उंचीच्या मार्गाने फिरतो. तो जसा शक्य असेल तेव्हा युगंधर पर्वतावर शोभून दिसतो, तशाच प्रकारे शोभून (भगवंत) बसले होते, असा अर्थ आहे.

4-5. ඉදානි පුග්ගලෙ ධම්මපටිග්ගාහකෙ අපදිසන්තො ‘‘චක්කවාළසහස්සෙහී’’තිආදිමාහ. සබ්බසොති සමන්තතො ආගම්ම සබ්බෙහි දිසාභාගෙහි, සන්නිවෙසවසෙන වා සමන්තතො සන්නිවිට්ඨෙහි දසහි චක්කවාළසහස්සෙහීති අධිප්පායො, න සබ්බසො චක්කවාළසහස්සෙහි දසහි දසහීති. එවං සති චත්තාලීසචක්කවාළසහස්සෙහි අධිකෙහි වා ආගමනං වුත්තං සියා, න චෙතං අධිප්පෙතන්ති. සමන්තතො සන්නිසින්නෙනාති වා යොජෙතබ්බං. සමං, සම්මා වා නිසින්නෙන සන්නිසින්නෙන, අඤ්ඤමඤ්ඤං අබ්‍යාබාධෙත්වා භගවති ගාරවං කත්වා සොතං ඔදහිත්වා නිසජ්ජදොසෙ වජ්ජිතබ්බෙ වජ්ජෙත්වා නිසින්නෙනාති අත්ථො. මාතරං පමුඛං කත්වා සන්නිසින්නෙන දෙවානං ගණෙන පරිවාරිතොති වා, මාතරං පමුඛං කත්වා අභිධම්මකථාමග්ගං සම්පවත්තයීති වා යොජනා කාතබ්බා.

४-५. आता धम्माचे ग्रहण करणाऱ्या व्यक्तींचा निर्देश करताना 'चक्कवाळसहस्सेही' (हजारो चक्रवाळांतून) इत्यादी म्हटले आहे. 'सब्बसो' (सर्व बाजूंनी) म्हणजे चहूबाजूंनी येऊन, सर्व दिशांमधून किंवा रचनेच्या दृष्टीने चहूबाजूंनी स्थित असलेल्या दहा हजार चक्रवाळांतून असा अभिप्राय आहे; प्रत्येक दहा-दहा चक्रवाळांतून सर्व बाजूंनी असा नाही. असे मानल्यास चाळीस हजार चक्रवाळांतून किंवा त्याहून अधिक चक्रवाळांतून येणे म्हटले जाईल, आणि हे अभिप्रेत नाही. किंवा 'समंततो संनिसिन्नेन' (चहूबाजूंनी एकत्र बसलेल्या) याच्याशी संबंध जोडावा. 'संनिसिन्न' म्हणजे समान रीतीने किंवा सम्यक प्रकारे बसलेले; एकमेकांना त्रास न देता, भगवंतांविषयी आदर बाळगून, कान देऊन (लक्षपूर्वक ऐकून), आणि बसण्यातील टाळण्याजोगे दोष टाळून बसलेले, असा अर्थ आहे. 'मातेला प्रमुख करून एकत्र बसलेल्या देवांच्या समूहाने वेढलेले' असा किंवा 'मातेला प्रमुख करून अभिधम्मकथा मार्ग चांगल्या प्रकारे प्रवर्तित केला' असा संबंध जोडावा.

ඉදානි දෙසනාය සමුට්ඨානං දස්සෙන්තො ‘‘තස්සා පඤ්ඤාය තෙජසා’’ති ආහ. යා සා ආදිම්හි කරුණාය උපමිතා සබ්බඤෙය්‍යධම්මානං යථාසභාවජානනසමත්ථා, තෙසං දෙසෙතබ්බප්පකාරජානනසමත්ථා, බොධෙතබ්බපුග්ගලානං ආසයාධිමුත්තියාදිවිභාවනසමත්ථා ච පඤ්ඤා, තස්සා ච යථාවුත්තබලයොගතොති අත්ථො. තෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව අභිධම්මකථාය සමුට්ඨානභාවෙ සමත්ථං, නාඤ්ඤන්ති ඉමමත්ථං දීපෙන්තො අභිධම්මකථාය අසාධාරණභාවං දස්සෙති. මග්ගොති උපායො. ඛන්ධායතනාදීනං කුසලාදීනඤ්ච ධම්මානං අවබොධස්ස, සච්චප්පටිවෙධස්සෙව වා උපායභාවතො ‘‘අභිධම්මකථාමග්ගො’’ති වුත්තො. පබන්ධො [Pg.9] වා ‘‘මග්ගො’’ති වුච්චති. සො හි දීඝත්තා මග්ගො වියාති මග්ගො, තස්මා අභිධම්මකථාපබන්ධො ‘‘අභිධම්මකථාමග්ගො’’ති වුත්තො. දෙවානං ගණෙන පරිවාරිතොති වත්වා පුන දෙවානන්ති වචනං තෙසං ගහණසමත්ථතං දීපෙති. න හි අසමත්ථානං භගවා දෙසෙතීති.

आता देशनेचे (उपदेशाचे) समुत्थान (उगम) दर्शवताना 'तस्सा पञ्ञाय तेजसा' (त्या प्रज्ञेच्या तेजाने) असे म्हटले आहे. जी सुरुवातीला करुणेची उपमा दिलेली, सर्व ज्ञेय धम्मांचे यथास्वभाव (वास्तविक स्वरूप) जाणण्यास समर्थ असणारी, त्यांच्या उपदेशाची पद्धत जाणण्यास समर्थ असणारी, आणि बोध प्राप्त करून देण्यास योग्य असलेल्या व्यक्तींचे आशय व अधिमुक्ती (कल आणि श्रद्धा) इत्यादी स्पष्ट करण्यास समर्थ असणारी प्रज्ञा आहे; तिच्या पूर्वोक्त बलाच्या योगाने, असा अर्थ आहे. यावरून सर्वज्ञताज्ञानच (सब्बञ्ञुतञ्ञाण) अभिधम्मकथेचे समुत्थान होण्यास समर्थ आहे, इतर काही नाही, हा अर्थ स्पष्ट करत अभिधम्मकथेचे असाधारणत्व दर्शवले आहे. 'मग्ग' (मार्ग) म्हणजे उपाय. स्कंध, आयतन इत्यादी आणि कुशल इत्यादी धम्मांच्या अवबोधाचा (ज्ञानाचा), किंवा सत्यप्रतिवेधाचाच (सत्याच्या साक्षात्काराचा) उपाय असल्यामुळे याला 'अभिधम्मकथा मार्ग' असे म्हटले आहे. किंवा प्रबंधाला (प्रवाहाची अखंडता) 'मार्ग' म्हटले जाते. तो दीर्घ असल्यामुळे मार्गासारखा आहे, म्हणून तो मार्ग आहे; म्हणूनच अभिधम्मकथेच्या प्रबंधाला 'अभिधम्मकथा मार्ग' असे म्हटले आहे. 'देवांच्या समूहाने वेढलेले' असे म्हणून पुन्हा 'देवांना' असे म्हणणे हे त्यांचे ग्रहण करण्याची पात्रता स्पष्ट करते. कारण भगवंत असमर्थ असलेल्यांना उपदेश करत नाहीत.

6. එවං කරුණාපඤ්ඤාමුඛෙහි ගුණෙහි භගවතො අභිධම්මකථාමග්ගප්පවත්තනෙන ච හිතප්පටිපත්තියා පරමපණාමාරහතං දස්සෙත්වා ඉදානි අධිප්පෙතං පණාමං කරොන්තො ආහ ‘‘තස්ස පාදෙ නමස්සිත්වා’’ති. භගවතො ථොමනෙනෙව ච ධම්මස්ස ස්වාක්ඛාතතා සඞ්ඝස්ස ච සුප්පටිපන්නතා දස්සිතා හොති තප්පභවස්ස අනඤ්ඤථාභාවතො, තස්මා පණාමාරහං තඤ්ච රතනද්වයං පණමන්තො ‘‘සද්ධම්මඤ්චස්ස…පෙ… චඤ්ජලි’’න්ති ආහ. තත්ථ යස්මා බුද්ධො ‘‘සදෙවකෙ ලොකෙ තථාගතො වන්දනීයො’’ති, සඞ්ඝො ච ‘‘සුප්පටිපන්නො…පෙ… අඤ්ජලිකරණීයො’’ති (අ. නි. 6.10) වුත්තො, තස්මා ‘‘තස්ස පාදෙ නමස්සිත්වා, කත්වා සඞ්ඝස්ස චඤ්ජලි’’න්ති වුත්තං. ධම්මො පන ස්වාක්ඛාතතාදිගුණයුත්තො තථානුස්සරණෙන පූජෙතබ්බො හොති ‘‘තමෙව ධම්මං සක්කත්වා ගරුංකත්වා උපනිස්සාය විහරෙය්‍ය’’න්ති (සං. නි. 1.173; අ. නි. 4.21) වචනතො, කායවාචාචිත්තෙහි සබ්බථා පූජෙතබ්බො, තස්මා ‘‘සද්ධම්මඤ්චස්ස පූජෙත්වා’’ති වුත්තං. සිරීමතොති එත්ථ සිරීති පඤ්ඤාපුඤ්ඤානං අධිවචනන්ති වදන්ති. අථ වා පුඤ්ඤනිබ්බත්තා සරීරසොභග්ගාදිසම්පත්ති කතපුඤ්ඤෙ නිස්සයති, කතපුඤ්ඤෙහි වා නිස්සීයතීති ‘‘සිරී’’ති වුච්චති, සා ච අතිසයවතී භගවතො අත්ථීති සිරීමා, භගවා, තස්ස සිරීමතො.

६. अशा प्रकारे करुणा आणि प्रज्ञा यांसारख्या गुणांनी युक्त असलेल्या भगवंतांच्या अभिधम्मकथा-मार्गप्रवर्तनाने आणि हितकारक प्रतिपत्तीने (आचरणाने) ते परम वंदनीय आहेत हे दर्शवून, आता अभिप्रेत असलेले वंदन करताना "तस्स पादे नमस्सित्वा" (त्यांच्या चरणांना वंदन करून) असे म्हटले आहे. भगवंतांच्या स्तुतीनेच धम्माची स्वाख्यातता (सुस्पष्टता) आणि संघाची सुप्रतिपन्नता (उत्तम आचरण) दर्शविली जाते, कारण त्यांचा उगम भगवंतांपासूच झालेला असून त्यात कोणताही बदल नाही. म्हणूनच, वंदनास पात्र असलेल्या त्या दोन्ही रत्नांना वंदन करताना "सद्धम्मञ्चस्स...पे... चञ्जलिं" (आणि त्यांच्या सद्धम्माला... आणि संघाला हात जोडून) असे म्हटले आहे. तेथे, ज्याअर्थी बुद्धांविषयी "सदेवके लोके तथागतो वन्दनीयो" (देवलोकासह या जगात तथागत वंदनीय आहेत) आणि संघाविषयी "सुप्पटिपन्नो...पे... अञ्जलिकरणीयो" (सुप्रतिपन्न... हात जोडण्यास योग्य आहेत) असे म्हटले आहे, म्हणूनच "तस्स पादे नमस्सित्वा, कत्वा सङ्घस्स चञ्जलिं" (त्यांच्या चरणांना वंदन करून आणि संघाला हात जोडून) असे म्हटले आहे. धम्म हा स्वाख्यातता इत्यादी गुणांनी युक्त असल्याने, त्याचे अनुसरण करून त्याची पूजा केली पाहिजे, कारण "तमेव धम्मं सक्कत्वा गरुंकत्वा उपनिस्साय विहरेय्यं" (त्याच धम्माचा सत्कार करून, आदर करून आणि त्याचाच आश्रय घेऊन विहरावे) असे वचन आहे. त्याची काय, वाचा आणि चित्ताने सर्व प्रकारे पूजा केली पाहिजे, म्हणूनच "सद्धम्मञ्चस्स पूजेत्वा" (आणि त्यांच्या सद्धम्माची पूजा करून) असे म्हटले आहे. 'सिरीमतो' (श्रीमान) या शब्दातील 'सिरी' (श्री) हा प्रज्ञा आणि पुण्याचा वाचक शब्द आहे असे म्हणतात. अथवा, पुण्यामुळे प्राप्त झालेली शरीराची शोभा इत्यादी संपत्ती जी कृतपुण्यावर (केलेल्या पुण्यावर) अवलंबून असते किंवा कृतपुण्याद्वारे प्राप्त होते, तिला 'सिरी' असे म्हणतात. ती भगवंतांच्या ठिकाणी अत्यंत श्रेष्ठ स्वरूपात विद्यमान आहे, म्हणून ते 'सिरीमा' (श्रीमान) म्हणजेच भगवंत आहेत; त्या 'सिरीमतो' (श्रीमानाला).

7. නිපච්චකාරස්සාති පණාමකිරියාය. ආනුභාවෙනාති බලෙන. සොසෙත්වාති සුක්ඛාපෙත්වා අන්තරධාපෙත්වා අත්ථං පකාසයිස්සාමීති සම්බන්ධො. අන්තරායෙති අත්ථප්පකාසනස්ස උපඝාතකෙ. අසෙසතොති නිස්සෙසෙ සකලෙ.

७. 'निपच्चकारस्स' म्हणजे वंदन करण्याच्या क्रियेचा. 'आनुभावेन' म्हणजे बलाने (प्रभावाने). 'सोसेत्वा' म्हणजे सुकवून किंवा नाहीसे करून 'अर्थ प्रकाशित करीन' असा संबंध आहे. 'अन्तराये' म्हणजे अर्थ प्रकाशनात अडथळा आणणारे. 'असेसतो' म्हणजे पूर्णपणे, संपूर्णपणे.

8. ඉදානි අභිධම්මස්ස ගම්භීරත්ථත්තා අත්ථප්පකාසනස්ස දුක්කරභාවං දීපෙතුං ‘‘විසුද්ධාචාරසීලෙනා’’තිආදිනා අභියාචනං දස්සෙති. ථුල්ලච්චයාදිවිසුද්ධියා විසුද්ධාචාරො, පාරාජිකසඞ්ඝාදිසෙසවිසුද්ධියා විසුද්ධසීලො. චාරිත්තවාරිත්තවිසුද්ධියා [Pg.10] වා විසුද්ධාචාරසීලො, තෙන. සක්කච්චන්ති චිත්තිං කත්වා. අභියාචිතොති අභිමුඛං යාචිතො. තෙන අනාදරියං අත්ථප්පකාසනෙ කාතුං අසක්කුණෙය්‍යං දස්සෙති.

८. आता अभिधम्माच्या गंभीर अर्थामुळे अर्थ प्रकाशित करण्याच्या कठीणपणाला दर्शविण्यासाठी "विशुद्धाचारसीलेन" इत्यादी शब्दांद्वारे केलेली याचना दर्शवितात. थुल्लच्चय (स्थूलात्यय) इत्यादी दोषांच्या विशुद्धीने 'विशुद्धाचार' आणि पाराजिक, संघादिसेस (संघादिशेष) इत्यादींच्या विशुद्धीने 'विशुद्धशील' होतो. किंवा चारित्र्य आणि वारित्र्य (करण्यायोग्य आणि न करण्यायोग्य गोष्टी) यांच्या विशुद्धीने 'विशुद्धाचारशील' होतो, त्याच्याद्वारे. 'सक्कच्चं' म्हणजे आदरपूर्वक (चित्त लावून). 'अभियाचितो' म्हणजे सन्मुख येऊन याचना केली. याद्वारे अर्थ प्रकाशनात अनादर करणे अशक्य आहे हे दर्शवितात.

9. ඉදානි යස්ස අත්ථං පකාසෙතුකාමො, තං දස්සෙතුං ‘‘යං දෙවදෙවො’’තිආදිමාහ. තත්ථ යන්ති අභිධම්මං. දෙවදෙවොති විසුද්ධිසම්මුතිඋපපත්තිදෙවානං දෙවො. ලොකෙ හි යෙ ‘‘සරණං පරායණ’’න්ති ගන්තබ්බා ගතිභූතා, තෙ ‘‘දෙවා’’ති වුච්චන්ති, භගවා ච සබ්බදෙවානං ගතිභූතොති. නයතොති සඞ්ඛෙපතො. සමාචික්ඛීති සම්මා ආචික්ඛි යථා ථෙරො බුජ්ඣති. වෙනෙය්‍යසත්තෙ විනෙතීති විනායකො, නායකවිරහිතො වා, සයම්භූති අත්ථො.

९. आता ज्याचा अर्थ प्रकाशित करण्याची इच्छा आहे, तो दर्शविण्यासाठी "यं देवदेवो" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'यं' म्हणजे अभिधम्माला. 'देवदेवो' म्हणजे विशुद्धिदेव, संमुतिदेव आणि उपपत्तिदेव या सर्व देवांचे देव. कारण जगात जे "शरण आणि परायण" म्हणून जाण्यायोग्य आणि आश्रयस्थान आहेत, त्यांना 'देव' म्हटले जाते, आणि भगवंत हे सर्व देवांचे आश्रयस्थान आहेत. 'नयतो' म्हणजे संक्षेपाने (थोडक्यात). 'समाचिक्खी' म्हणजे सम्यक प्रकारे सांगितले, जेणेकरून स्थेरांना (थेरांना) समजेल. विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) प्राण्यांना सन्मार्गावर आणतात म्हणून ते 'विनायक' आहेत, किंवा ज्यांना दुसरा कोणी नायक नाही, म्हणजेच ते 'स्वयंभू' आहेत, असा अर्थ आहे.

10-12. යඤ්චාති යඤ්ච අභිධම්මං භික්ඛූනං පයිරුදාහාසීති සම්බන්ධො. පයිරුදාහාසීති කථෙසි. ඉතීති ඉමිනා අනුක්කමෙන. ‘‘යො ධාරිතො’’ති යන්ති උපයොගවසෙන වුත්තො යං-සද්දො ධාරිතොති පච්චත්තෙන සම්බජ්ඣමානො පච්චත්තවසෙන පරිණමති, තස්මා යො ධාරිතො, යො ච සඞ්ගීතො, තස්ස අත්ථං පකාසයිස්සාමීති යොජනා කාතබ්බා. වෙදෙන පඤ්ඤාය ඊහති පවත්තතීති වෙදෙහො, තෙන මුනිනා. අභිණ්හසොති බහුසො. අභිධම්මස්සාති එතං ‘‘අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති එතෙන යොජෙතබ්බං. ඉදානි යො අත්ථප්පකාසනස්ස නිස්සයො, තං දස්සෙතුං ‘‘ආදිතො’’තිආදිමාහ. තත්ථ ආදිතොති ආදිම්හි පඨමසඞ්ගීතියං.

१०-१२. 'यञ्च' म्हणजे ज्या अभिधम्माचा भिक्खूंना उपदेश केला, असा संबंध आहे. 'पयिरुदाहासी' म्हणजे सांगितले (कथन केले). 'इति' म्हणजे या अनुक्रमाने. "यो धारितो" येथे द्वितीया विभक्तीत वापरलेला 'यं' हा शब्द 'धारितो' या प्रथमा विभक्तीतील शब्दाशी जोडला गेल्याने प्रथमा विभक्तीत परिवर्तित होतो, म्हणून 'जो धारण केला गेला आहे आणि जो संगायन केला गेला आहे, त्याचा अर्थ मी प्रकाशित करीन' अशी योजना करावी. 'वेदेन' म्हणजे प्रज्ञेने जो 'ईहति' म्हणजे प्रवृत्त होतो तो 'वेदेह', त्या मुनींनी. 'अभिण्हसो' म्हणजे वारंवार (अनेकदा). 'अभिधम्मस्स' हा शब्द "अर्थ प्रकाशित करीन" याच्याशी जोडला पाहिजे. आता अर्थ प्रकाशनाचा जो आश्रय आहे, तो दर्शविण्यासाठी "आदितो" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'आदितो' म्हणजे सुरुवातीला, पहिल्या संगायनात (प्रथम संगीतीमध्ये).

13. යා අට්ඨකථා සඞ්ගීතා, කස්ස පන සා අට්ඨකථාති? අඤ්ඤස්ස වුත්තස්ස අභාවා ‘‘යස්ස අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති වුත්තං, අධිකාරවසෙන ‘‘තස්ස අභිධම්මස්සා’’ති විඤ්ඤායති. සඞ්ගීතාති අත්ථං පකාසෙතුං යුත්තට්ඨානෙ ‘‘අයං එතස්ස අත්ථො, අයං එතස්ස අත්ථො’’ති සඞ්ගහෙත්වා වුත්තා, පච්ඡාපි ච දුතියතතියසඞ්ගීතීසු අනුසඞ්ගීතා.

१३. जी अट्ठकथा संगायन केली गेली, ती नेमकी कोणाची अट्ठकथा आहे? इतर कोणत्याही गोष्टीचा उल्लेख नसल्यामुळे "ज्याचा अर्थ मी प्रकाशित करीन" असे म्हटले आहे, आणि अधिकाराने (प्रकरणानुसार) "त्या अभिधम्माची" असे समजले जाते. 'सङ्गीता' म्हणजे अर्थ प्रकाशित करण्यासाठी योग्य ठिकाणी "हा याचा अर्थ आहे, हा याचा अर्थ आहे" असे एकत्रित करून सांगितलेली, आणि नंतरही दुसऱ्या व तिसऱ्या संगायनांमध्ये (संगीतींमध्ये) जिचे पुन्हा संगायन केले गेले आहे.

14-16. අභිසඞ්ඛතාති රචිතා. තතොති අට්ඨකථාතො. තන්තිනයානුගන්ති තන්තිගතිං අනුගතං. භාසන්ති මාගධභාසං. නිකායන්තරලද්ධීහීති අන්තරන්තරා අනුප්පවෙසිතාහි. අසම්මිස්සන්ති අවොකිණ්ණං. අනාකුලන්ති සනිකායෙපි අනාවිලං පරිච්ඡින්නං. අසම්මිස්සො අනාකුලො ච යො මහාවිහාරවාසීනං අත්ථවිනිච්ඡයො, තං දීපයන්තො අත්ථං පකාසයිස්සාමීති[Pg.11]. එතෙන තිපිටකචූළනාගත්ථෙරාදීහි වුත්තො ථෙරවාදොපි සඞ්ගහිතො හොති. අථ වා තම්බපණ්ණිභාසං අපනෙත්වා මාගධභාසඤ්ච ආරොපෙත්වා පකාසියමානො යො අභිධම්මස්ස අත්ථො අසම්මිස්සො අනාකුලොයෙව ච හොති මහාවිහාරවාසීනඤ්ච විනිච්ඡයභූතො, තං අත්ථං ‘‘එසො මහාවිහාරවාසීනං විනිච්ඡයො’’ති දීපයන්තො පකාසයිස්සාමි. තප්පකාසනෙනෙව හි සො තථා දීපිතො හොතීති.

१४-१६. 'अभिसङ्खता' म्हणजे रचिलेली. 'ततो' म्हणजे त्या अट्ठकथेतून. 'तन्तिनयानुगं' म्हणजे पाळीच्या (तन्ति) पद्धतीचे अनुसरण करणारे. 'भासं' म्हणजे मागध भाषा (मागधी भाषा). 'निकायन्तरलद्धीहि' म्हणजे वेळोवेळी मध्येच समाविष्ट केलेल्या इतर निकायांच्या (मतांच्या) सिद्धांतांनी. 'असम्मिसं' म्हणजे अमिश्रित (मिसळण नसलेले). 'अनाकुलं' म्हणजे स्वतःच्या निकायातही स्पष्ट आणि निश्चित असलेले. महाविहारवासीयांचा जो अमिश्रित आणि स्पष्ट अर्थविनिश्चय आहे, तो स्पष्ट करत मी अर्थ प्रकाशित करीन. याद्वारे तिपिटकचूळनाग थेर इत्यादींनी सांगितलेला थेरवादही समाविष्ट होतो. अथवा, तम्बपण्णि (ताम्रपर्णी/सिंहली) भाषा दूर करून आणि मागध भाषा स्वीकारून प्रकाशित केला जाणारा अभिधम्माचा जो अर्थ अमिश्रित, स्पष्ट आणि महाविहारवासीयांच्या निर्णयानुसार आहे, तो अर्थ "हा महाविहारवासीयांचा निर्णय आहे" असे स्पष्ट करत मी प्रकाशित करीन. कारण त्याच्या प्रकाशनानेच तो तशा प्रकारे स्पष्ट होतो.

17. තොසයන්තො විචක්ඛණෙති විචක්ඛණෙ තොසයන්තො ගහෙතබ්බං ගහෙත්වානාති එවං යොජෙත්වා ‘‘ගහෙතබ්බට්ඨානෙයෙව ගහිතං සුට්ඨු කත’’න්ති එවං තොසයන්තොති අත්ථං වදන්ති. එවං සති ගහෙතබ්බග්ගහණෙනෙව තොසනං කතං, න අඤ්ඤෙන අත්ථප්පකාසනෙනාති එතං ආපජ්ජෙය්‍ය. තොසයන්තො අත්ථං පකාසයිස්සාමීති එවං පන යොජනාය සති ගහෙතබ්බග්ගහණං අඤ්ඤඤ්ච සබ්බං අත්ථප්පකාසනං හොතීති සබ්බෙන තෙන තොසනං කතං හොති, තස්මා තොසයන්තො අත්ථං පකාසයිස්සාමීති යුත්තරූපා.

१७. 'तोसयन्तो विचक्खणे' म्हणजे विद्वानांना संतुष्ट करत, 'जे ग्रहण करण्यायोग्य आहे ते ग्रहण करून' अशी योजना करून, "ग्रहण करण्यायोग्य ठिकाणीच ग्रहण केले गेले आहे, हे उत्तम केले आहे" अशा प्रकारे संतुष्ट करत, असा अर्थ सांगतात. असे मानल्यास, केवळ ग्रहण करण्यायोग्य गोष्टी ग्रहण केल्यानेच संतोष झाला, इतर अर्थ प्रकाशनाने नाही, असा प्रसंग येईल. परंतु, "संतुष्ट करत मी अर्थ प्रकाशित करीन" अशी योजना केल्यास, ग्रहण करण्यायोग्य गोष्टींचे ग्रहण आणि इतर सर्व अर्थांचे प्रकाशन होते, ज्यामुळे त्या सर्वांनी संतोष प्राप्त होतो. म्हणूनच, "संतुष्ट करत मी अर्थ प्रकाशित करीन" हीच योजना योग्य आहे.

18-20. ඉදානි යං අත්ථප්පකාසනං කත්තුකාමො, තස්ස මහත්තං පරිහරිතුං ‘‘කම්මට්ඨානානී’’තිආදිමාහ. අත්ථවණ්ණනන්ති එත්ථ වණ්ණනා නාම විවරිත්වා විත්ථාරෙත්වා වචනං. ඉතීති ‘‘අපනෙත්වා තතො භාස’’න්ති එවමාදිනා යථාදස්සිතප්පකාරෙන. ඉති සොතූනං උස්සාහුප්පාදනස්ස හෙතුං දස්සෙති. අභිධම්මකථන්ති අභිධම්මට්ඨකථං. නිසාමෙථාති සුණාථ. ඉදානි අවස්සං අයං සොතබ්බායෙවාති දළ්හං උස්සාහෙන්තො ආහ ‘‘දුල්ලභා හි අයං කථා’’ති.

१८-२०. आता ज्या अर्थाचे प्रकाशन करण्याची इच्छा आहे, ते दर्शविण्यासाठी "कम्मट्ठानानि" (कर्मस्थाने) इत्यादी म्हटले आहे. 'अत्थवण्णनं' यामध्ये 'वण्णना' म्हणजे उलगडून आणि विस्तारपूर्वक सांगणे. 'इति' म्हणजे "तेथून भाषा दूर करून" इत्यादी प्रकारे दर्शविलेल्या पद्धतीने. अशा प्रकारे ऐकणाऱ्यांमध्ये उत्साह निर्माण करण्याचे कारण दर्शवितात. 'अभिधम्मकथं' म्हणजे अभिधम्म-अट्ठकथा. 'निसामेथ' म्हणजे ऐका. आता ही कथा नक्कीच ऐकली पाहिजे, असा दृढ उत्साह वाढवत ते म्हणतात, "दुल्लभा हि अयं कथा" (कारण ही कथा अत्यंत दुर्मिळ आहे).

වීසතිගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

वीस गाथांचे स्पष्टीकरण (वर्णन) समाप्त झाले.

නිදානකථාවණ්ණනා

निदानकथा-स्पष्टीकरण (वर्णन)

අට්ඨසාලිනිං තාව වණ්ණෙන්තෙහි ආචරියෙහි තස්සා සන්නිවෙසො විභාවෙතබ්බො. තස්මා ඉදං වුච්චති –

प्रथम अट्ठसालिनीचे वर्णन करणाऱ्या आचार्यांनी तिची रचना (सन्निवेश) स्पष्ट केली पाहिजे. म्हणूनच हे म्हटले आहे –

‘‘වචනත්ථො පරිච්ඡෙදො, සන්නිවෙසො ච පාළියා;

සාගරෙහි තථා චින්තා, දෙසනාහි ගම්භීරතා.

“शब्दाचा अर्थ, परिच्छेद (मर्यादा), आणि पाळीची (पाठाची) रचना; महासागराप्रमाणे चिंतन आणि देशनेची (उपदेशाची) गंभीर्यता.

‘‘දෙසනාය [Pg.12] සරීරස්ස, පවත්තිග්ගහණං තථා;

ථෙරස්ස වාචනාමග්ග-තප්පභාවිතතාපි ච.

“देशनेच्या शरीराचे (स्वरूपाचे) ग्रहण आणि प्रवृत्ती, तसेच थेरांच्या (स्थविरांच्या) वाचनमार्गाचा प्रभाव.

‘‘පටිවෙධා තථා බුද්ධ-වචනාදීහි ආදිතො;

ආභිධම්මිකභාවස්ස, සාධනං සබ්බදස්සිනො.

“तसेच प्रतिवेध (साक्षात्कार), बुद्धवचनादींच्या प्रारंभापासून, आणि सर्वदर्शी (बुद्धांच्या) अभिधार्मिक भावाची सिद्धी.

‘‘විනයෙනාථ ගොසිඞ්ග-සුත්තෙන ච මහෙසිනා;

භාසිතත්තස්ස සංසිද්ධි, නිදානෙන ච දීපිතා.

“विनय आणि गोसिंग सुत्ताद्वारे महर्षींनी (बुद्धांनी) भाषिलेल्या तत्त्वाची सिद्धी आणि निदानाने (कारणाने) प्रकाशित केली आहे.

‘‘පකාසෙත්වා ඉමං සබ්බං, පටිඤ්ඤාතකථා කතා;

අට්ඨසාලිනියා එතං, සන්නිවෙසං විභාවයෙ’’ති.

“हे सर्व प्रकाशित करून प्रतिज्ञा-कथा केली आहे; अट्ठसालिनीची ही रचना स्पष्ट करावी.”

වචනත්ථවිජානනෙන විදිතාභිධම්මසාමඤ්ඤත්ථස්ස අභිධම්මකථා වුච්චමානා සොභෙය්‍යාති අභිධම්මපරිජානනමෙව ආදිම්හි යුත්තරූපන්ති තදත්ථං පුච්ඡති ‘‘තත්ථ කෙනට්ඨෙන අභිධම්මො’’ති. තත්ථ තත්ථාති ‘‘අභිධම්මස්ස අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති යදිදං වුත්තං, තස්මිං. ‘‘යස්ස අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති පටිඤ්ඤාතං, සො අභිධම්මො කෙනට්ඨෙන අභිධම්මොති අත්ථො. තත්ථාති වා ‘‘අභිධම්මකථ’’න්ති එතස්මිං වචනෙ යො අභිධම්මො වුත්තො, සො කෙනට්ඨෙන අභිධම්මොති අත්ථො. ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසට්ඨෙනාති එත්ථ ධම්මො අතිරෙකො ධම්මාතිරෙකො, සුත්තන්තාධිකා පාළීති අත්ථො. ධම්මො විසෙසො ධම්මවිසෙසො ධම්මාතිසයො, විචිත්තා පාළීති අත්ථො, ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසා එව අත්ථො ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසට්ඨො. ද්වින්නම්පි අත්ථානං අභිධම්මසද්දස්ස අත්ථභාවෙන සාමඤ්ඤතො එකවචනනිද්දෙසො කතො. තස්මාති යස්මා ‘‘අභික්කමන්ති, අභික්කන්තවණ්ණා’’තිආදීසු විය අතිරෙකවිසෙසට්ඨදීපකො අභිසද්දො, තස්මා අයම්පි ධම්මො ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසට්ඨෙන ‘‘අභිධම්මො’’ති වුච්චතීති සම්බන්ධො.

शब्दाचा अर्थ समजून घेतल्याने अभिधम्माचा सामान्य अर्थ जाणणाऱ्यासाठी अभिधम्मकथा सांगितली असता ती शोभून दिसेल, म्हणून अभिधम्माचे परिज्ञान (पूर्ण ज्ञान) करून घेणेच सुरुवातीला योग्य आहे. त्याकरिता विचारले आहे - “तेथे कोणत्या अर्थाने अभिधम्म आहे?” 'तेथे' म्हणजे “मी अभिधम्माचा अर्थ प्रकाशित करीन” असे जे म्हटले आहे, त्यामध्ये. “ज्याचा अर्थ मी प्रकाशित करीन” अशी जी प्रतिज्ञा केली आहे, तो अभिधम्म कोणत्या अर्थाने अभिधम्म आहे, असा अर्थ आहे. किंवा 'तेथे' म्हणजे “अभिधम्मकथा” या वचनात जो अभिधम्म सांगितला आहे, तो कोणत्या अर्थाने अभिधम्म आहे, असा अर्थ आहे. 'धम्मातिरेक आणि धम्मविशेष' या अर्थाने; येथे धम्माचा अतिरेक (अधिकता) म्हणजे धम्मातिरेक, सुत्तन्तापेक्षा अधिक असलेली पाळी (पाठ) असा अर्थ आहे. धम्माचा विशेष म्हणजे धम्मविशेष किंवा धम्माचा अतिशय, विचित्र पाळी असा अर्थ आहे. धम्मातिरेक आणि धम्मविशेष हाच अर्थ म्हणजे 'धम्मातिरेकधम्मविशेषत्थ' होय. दोन्ही अर्थांच्या बाबतीत 'अभिधम्म' शब्दाचा अर्थ सामान्य असल्याने एकवचनी निर्देश केला आहे. म्हणून, ज्याप्रमाणे “अभिक्कमन्ति, अभिक्kन्तवण्णा” इत्यादींमध्ये 'अभि' हा शब्द अतिरेक आणि विशेष अर्थ दर्शवणारा आहे, त्याचप्रमाणे हा धम्म देखील धम्मातिरेक आणि धम्मविशेष या अर्थाने “अभिधम्म” म्हटला जातो, असा संबंध आहे.

තත්ථ සියා – ‘‘අභික්කමන්ති, අභික්කන්තවණ්ණා’’ති එත්ථ ධාතුසද්දස්ස පුරතො පයුජ්ජමානො අභිසද්දො කිරියාය අතිරෙකවිසෙසභාවදීපකො හොතීති යුත්තං උපසග්ගභාවතො, ධම්මසද්දො පන න ධාතුසද්දොති එතස්මා පුරතො අභිසද්දො පයොගමෙව නාරහති. අථාපි පයුජ්ජෙය්‍ය, කිරියාවිසෙසකා උපසග්ගා, න ච ධම්මො කිරියාති ධම්මස්ස අතිරෙකවිසෙසභාවදීපනං න යුත්තන්ති? නො න යුත්තං. අඤ්ඤස්සපි හි උපසග්ගස්ස අධාතුසද්දා [Pg.13] පුරතො පයුජ්ජමානස්ස අකිරියායපි අතිරෙකවිසෙසභාවදීපකස්ස දස්සනතොති එතමත්ථං විභාවෙතුං අතිඡත්තාදිඋදාහරණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යථා’’තිආදි. එවමෙවාති යථා ඡත්තාතිරෙකඡත්තවිසෙසාදිඅත්ථෙන අතිඡත්තාදයො හොන්ති අතිසද්දස්ස උපසග්ගස්ස අධාතුසද්දස්සපි පුරතො පයුජ්ජමානස්ස අකිරියාය ච තබ්භාවදීපකත්තා, එවමයම්පි ධම්මො ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසට්ඨෙන ‘‘අභිධම්මො’’ති වුච්චති අභි-සද්දස්ස උපසග්ගස්ස අධාතුසද්දස්සපි පුරතො පයුජ්ජමානස්ස අකිරියාය ච තබ්භාවදීපකත්තාති අධිප්පායො.

तेथे अशी शंका येऊ शकते – “अभिक्कमन्ति, अभिक्कन्तवण्णा” यामध्ये धातू शब्दाच्या आधी वापरलेला 'अभि' हा शब्द उपसर्ग असल्यामुळे क्रियेचा अतिरेक आणि विशेष भाव दर्शवणारा ठरतो हे योग्य आहे, परंतु 'धम्म' हा शब्द धातू शब्द नाही, म्हणून त्याच्या आधी 'अभि' शब्दाचा प्रयोग करणे योग्य नाही. आणि जरी प्रयोग केला, तरी उपसर्ग हे क्रियेचे विशेषण असतात, आणि धम्म ही क्रिया नाही, म्हणून धम्माचा अतिरेक आणि विशेष भाव दर्शवणे योग्य नाही का? नाही, हे अयोग्य नाही. कारण धातू नसलेल्या शब्दाच्या आधी वापरलेला दुसरा उपसर्ग देखील क्रिया नसतानाही अतिरेक आणि विशेष भाव दर्शवणारा आढळतो. हाच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'अतिछत्र' इत्यादींचे उदाहरण देत म्हटले आहे – “ज्याप्रमाणे” इत्यादी. 'तशाच प्रकारे' म्हणजे ज्याप्रमाणे छत्राचा अतिरेक आणि छत्राचा विशेष इत्यादी अर्थांमध्ये 'अतिछत्र' इत्यादी शब्द होतात, कारण 'अति' हा उपसर्ग धातू नसलेल्या शब्दाच्या आधी वापरला गेला तरी क्रिया नसतानाही तो भाव दर्शवतो; त्याचप्रमाणे हा धम्म देखील धम्मातिरेक आणि धम्मविशेष या अर्थाने “अभिधम्म” म्हटला जातो, कारण 'अभि' हा उपसर्ग धातू नसलेल्या शब्दाच्या आधी वापरला गेला तरी क्रिया नसतानाही तो भाव दर्शवतो, असा अभिप्राय आहे.

එකදෙසෙනෙව විභත්තාති ‘‘කතමෙ ච, භික්ඛවෙ, පඤ්චක්ඛන්ධා? රූපක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. කතමො ච, භික්ඛවෙ, රූපක්ඛන්ධො? යං කිඤ්චි රූපං අතීතා…පෙ… සන්තිකෙ වා, අයං වුච්චති රූපක්ඛන්ධො’’තිඑවමාදිනා (සං. නි. 3.48; විභ. 2) උද්දෙසනිද්දෙසමත්තෙනෙව විභත්තා, ‘‘තත්ථ කතමං රූපං අතීත’’න්තිඑවමාදිනා (විභ. 3) පටිනිද්දෙසස්ස අභිධම්මභාජනීයස්ස පඤ්හපුච්ඡකස්ස ච අභාවා න නිප්පදෙසෙන. අභිධම්මං පත්වා පන…පෙ… නිප්පදෙසතොව විභත්තා, තස්මා අයම්පි ධම්මො ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසට්ඨෙන ‘‘අභිධම්මො’’ති වුච්චති නිප්පදෙසානං තිණ්ණම්පි නයානං අතිරෙකපාළිභාවතො විසෙසපාළිභාවතො චාති අධිප්පායො. සුත්තන්තෙ බාවීසතියා ඉන්ද්‍රියානං එකතො අනාගතත්තා ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගෙ සුත්තන්තභාජනීයං නත්ථි. ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා සම්භවන්තී’’තිආදිනා පටිච්චසමුප්පාදෙ තස්ස තස්ස පච්චයධම්මස්ස පච්චයුප්පන්නධම්මානං පච්චයභාවො උද්දිට්ඨො, උද්දිට්ඨධම්මානඤ්ච කුසලාදිභාවො පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජෙතබ්බො, න චෙත්ථ ‘‘අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා’’ති එවං වුත්තො උද්දෙසො අත්ථීති පඤ්හපුච්ඡකං නත්ථි. සුත්තන්තෙ පඤ්ච සික්ඛාපදානි උද්දිට්ඨානි පාණාතිපාතා වෙරමණීතිආදීනි. සා පන වෙරමණී යදි සභාවකිච්චාදිවසෙන විභජීයෙය්‍ය, ‘‘ආරති විරතී’’තිආදිනා අභිධම්මභාජනීයමෙව හොති. අථාපි චිත්තුප්පාදවසෙන විභජීයෙය්‍ය, තථාපි අභිධම්මභාජනීයමෙව හොති. අඤ්ඤො පන වෙරමණීනං විභජිතබ්බප්පකාරො නත්ථි, යෙන පකාරෙන සුත්තන්තභාජනීයං වත්තබ්බං සියා. තස්මා සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ සුත්තන්තභාජනීයං නත්ථි.

एकदेशानेच (अंशतः) विभागलेले आहे – “भिक्खूहो, पाच स्कंध कोणते? रूपस्कंध...पे... विज्ञाणस्कंध. आणि भिक्खूहो, रूपस्कंध कोणता? जे काही रूप भूतकाळातील...पे... किंवा जवळचे आहे, याला रूपस्कंध म्हणतात” इत्यादी प्रकारे (सं. नि. ३.४८; विभ. २) केवळ उद्देश आणि निर्देश मात्रेनेच विभागलेले आहे. “तेथे भूतकाळातील रूप कोणते?” इत्यादी प्रकारे (विभ. ३) प्रतिनिर्देशाचे, अभिधम्मभाजनियाचे आणि प्रश्न विचारणाऱ्याचे (पञ्हपुच्छक) अभाव असल्यामुळे ते पूर्णपणे (निप्पदेसेन) विभागलेले नाही. परंतु अभिधम्मात आल्यावर...पे... ते पूर्णपणेच विभागलेले आहे, म्हणून हा धम्म देखील धम्मातिरेक आणि धम्मविशेष या अर्थाने “अभिधम्म” म्हटला जातो, कारण पूर्णपणे विभागलेल्या तिन्ही नयांचे (पद्धतींचे) अतिरेक-पाळी स्वरूप आणि विशेष-पाळी स्वरूप आहे, असा अभिप्राय आहे. सुत्तन्तामध्ये बावीस इंद्रिये एकत्र आलेली नसल्यामुळे इंद्रियविभंगात सुत्तन्तभाजनिय नाही. “अविज्जापच्चया सङ्खारा सम्भवन्ति” (अविद्येच्या प्रत्ययाने संस्कार उत्पन्न होतात) इत्यादी प्रकारे प्रतीत्यसमुत्पादामध्ये त्या त्या प्रत्ययधम्माचा प्रत्ययोत्पन्न धम्मांशी असलेला प्रत्ययभाव निर्दिष्ट केला आहे, आणि निर्दिष्ट धम्मांचा कुशलादी भाव विचारून त्याचे निराकरण केले पाहिजे, परंतु येथे “अविज्जासङ्खारा” असा सांगितलेला उद्देश नसल्यामुळे प्रश्न विचारणारा (पञ्हपुच्छक) नाही. सुत्तन्तामध्ये प्राणातिपातापासून विरती इत्यादी पाच शीलपदे (सिक्खापदे) निर्दिष्ट आहेत. ती विरती जर स्वभाव-कृत्य इत्यादींच्या आधारे विभागली गेली, तर “आरती विरती” इत्यादी प्रकारे ती अभिधम्मभाजनियच होते. आणि जर ती चित्तोत्पादाच्या आधारे विभागली गेली, तरीही ती अभिधम्मभाजनियच होते. विरतीचे विभाजन करण्याचा दुसरा कोणताही प्रकार नाही, ज्या प्रकारे सुत्तन्तभाजनिय सांगितले जाऊ शकेल. म्हणून सिक्खापदविभंगात सुत्तन्तभाजनिय नाही.

වචනත්ථතො අභිධම්මෙ ඤාතෙ පරිච්ඡෙදතො ඤාපෙතුං ආහ ‘‘පකරණපරිච්ඡෙදතො’’තිආදි. කතිපයාව පඤ්හවාරා අවසෙසාති ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ අනාගතා හුත්වා මහාධම්මහදයෙ ආගතා ධම්මහදයවිභඞ්ගවචනවසෙන [Pg.14] අවසෙසා කතිපයාව පඤ්හවාරාති අත්ථො. එත්ථෙව සඞ්ගහිතාති ‘‘අපුබ්බං නත්ථී’’ති වුත්තං. අප්පමත්තිකාව තන්ති අවසෙසාති ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ අනාගන්ත්වා මහාධම්මහදයෙ ආගතතන්තිතො යදි පථවීආදීනං විත්ථාරකථා මහාධාතුකථා රූපකණ්ඩධාතුවිභඞ්ගාදීසු, අථ ධාතුකථාය විත්ථාරකථා ධාතුකථාය අනාගන්ත්වා මහාධාතුකථාය ආගතතන්ති අප්පමත්තිකාවාති අධිප්පායො.

शब्दाच्या अर्थावरून अभिधम्म समजल्यावर, परिच्छेदावरून (मर्यादेवरून) माहिती देण्यासाठी “प्रकरणपरिच्छेदावरून” इत्यादी म्हटले आहे. 'काही प्रश्नवारच शिल्लक आहेत' म्हणजे धम्महदयविभंगात न येता महाधम्महदयात आलेले, धम्महदयविभंगाच्या वचनानुसार शिल्लक राहिलेले काही प्रश्नवारच आहेत, असा अर्थ आहे. 'येथेच संग्रहित केले आहेत' म्हणून “काहीही नवीन नाही” असे म्हटले आहे. 'अल्पच तन्ती (ग्रंथपाठ) शिल्लक आहे' म्हणजे धम्महदयविभंगात न येता महाधम्महदयात आलेल्या ग्रंथातून जर पृथ्वी इत्यादींची सविस्तर कथा महाधातुकथा, रूपकांड, धातुविभंग इत्यादींमध्ये असेल, तर धातुकथेची सविस्तर कथा धातुकथेत न यायला महाधातुकथेत आलेली तन्ती (ग्रंथपाठ) अल्पच आहे, असा अभिप्राय आहे.

යං පන වුත්තං ‘‘සාවකභාසිතත්තා ඡඩ්ඩෙථ න’’න්ති, තං බුද්ධභාසිතභාවදස්සනෙන පටිසෙධෙතුං ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො හී’’තිආදිමාහ. චතූසු පඤ්හෙසූති ‘‘උපලබ්භති නුපලබ්භතී’’ති පටිඤ්ඤාය ගහිතාය පටික්ඛෙපගහණත්ථං ‘‘යො සච්චිකට්ඨො’’ති වුත්තං සච්චිකට්ඨං නිස්සයං කත්වා උපාදාය පවත්තා ද්වෙපි පඤ්චකා එකො පඤ්හො, ‘‘සබ්බත්ථා’’ති සරීරං සබ්බං වා දෙසං උපාදාය පවත්තා එකො, ‘‘සබ්බදා’’ති කාලමුපාදාය එකො, ‘‘සබ්බෙසූ’’ති යදි ඛන්ධායතනාදයො ගහිතා, තෙ උපාදාය පවත්තා, අථ පන ‘‘යො සච්චිකට්ඨො සබ්බත්ථ සබ්බදා’’ති එතෙහි න කොචි සච්චිකට්ඨො දෙසො කාලො වා අග්ගහිතො අත්ථි, තෙ පන සාමඤ්ඤවසෙන ගහෙත්වා අනුයොගො කතො, න භෙදවසෙනාති භෙදවසෙන ගහෙත්වා අනුයුඤ්ජිතුං ‘‘සබ්බෙසූ’’ති වුත්තා සච්චිකට්ඨදෙසකාලප්පදෙසෙ උපාදාය ච පවත්තා එකොති එතෙසු චතූසු. ද්වින්නං පඤ්චකානන්ති එත්ථ ‘‘පුග්ගලො උපලබ්භති…පෙ… මිච්ඡා’’ති එකං, ‘‘පුග්ගලො නුපලබ්භති…පෙ… මිච්ඡා’’ති (කථා. 18) එකං, ‘‘ත්වං චෙ පන මඤ්ඤසි…පෙ… ඉදං තෙ මිච්ඡා’’ති (කථා. 3) එකං, ‘‘එසෙ චෙ දුන්නිග්ගහිතෙ…පෙ… ඉදං තෙ මිච්ඡා’’ති එකං, ‘‘න හෙවං නිග්ගහෙතබ්බෙ, තෙන හි යං නිග්ගණ්හාසි…පෙ… සුකතා පටිපාදනා’’ති (කථා. 10) එකන්ති එවං නිග්ගහකරණං, පටිකම්මකරණං, නිග්ගහස්ස සුනිග්ගහභාවං ඉච්ඡතො පටිඤ්ඤාඨපනෙන පටිකම්මවෙඨනං, පටිකම්මස්ස දුප්පටිකම්මභාවං ඉච්ඡතො තංනිදස්සනෙන නිග්ගහස්ස දුන්නිග්ගහභාවදස්සනෙන නිග්ගහනිබ්බෙඨනං, අනිග්ගහභාවාරොපනාදිනා ඡෙදොති අයං එකො පඤ්චකො, යො අට්ඨකථායං අනුලොමපඤ්චකපටිකම්මචතුක්කනිග්ගහචතුක්කඋපනයනචතුක්කනිගමනචතුක්ක නාමෙහි සකවාදිපුබ්බපක්ඛෙ අනුලොමපච්චනීකපඤ්චකොති වුත්තො, පරවාදිපුබ්බපක්ඛෙ ච එවමෙව පච්චනීයානුලොමපඤ්චකොති වුත්තො. එවං ද්වෙ පඤ්චකා වෙදිතබ්බා. එවං සෙසපඤ්හෙසුපීති අට්ඨ පඤ්චකා අට්ඨමුඛා වාදයුත්තීති [Pg.15] වුත්තා. යුත්තීති උපායො, වාදස්ස යුත්ති වාදයුත්ති, වාදප්පවත්තනස්ස උපායොති අත්ථො.

पण जे म्हटले आहे की, 'श्रावकभाषित असल्यामुळे त्याचा त्याग करू नका', त्याचा बुद्धभाषित असण्याच्या दर्शनाने निषेध करण्यासाठी 'सम्मासम्बुद्ध (सम्यक्संबुद्ध) च' इत्यादी म्हटले आहे. 'चार प्रश्नांमध्ये' म्हणजे 'उपलब्ध होतो की उपलब्ध होत नाही' अशी प्रतिज्ञा ग्रहण केल्यावर, प्रतिषेध ग्रहण करण्यासाठी 'जो सच्चिकट्ठ (सत्य आणि परमार्थ) रूपाने' असे म्हटले आहे. सच्चिकट्ठचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त झालेले दोन्ही पंचक मिळून एक प्रश्न आहे; 'सर्वत्र' (सब्बत्था) म्हणजे संपूर्ण शरीर किंवा सर्व देश आश्रित करून प्रवृत्त झालेला एक; 'सर्वदा' (सब्बदा) म्हणजे काळ आश्रित करून प्रवृत्त झालेला एक; 'सर्वांमध्ये' (सब्बेसू) म्हणजे जर खंध (स्कंध), आयतन इत्यादी ग्रहण केले असतील, तर त्यांना आश्रित करून प्रवृत्त झालेला एक. अथवा 'जो सच्चिकट्ठ रूपाने सर्वत्र, सर्वदा' या शब्दांनी कोणताही सच्चिकट्ठ देश किंवा काळ अ-गृहीत राहत नाही, परंतु त्यांना सामान्य रूपाने ग्रहण करून प्रश्न विचारला आहे, भेद रूपाने नाही. म्हणून भेद रूपाने ग्रहण करून विचारण्यासाठी 'सर्वांमध्ये' असे म्हटले आहे, जे सच्चिकट्ठ, देश, काळ आणि प्रदेश यांना आश्रित करून प्रवृत्त झालेला एक प्रश्न आहे - अशा या चार प्रश्नांमध्ये. 'दोन पंचकांचे' म्हणजे येथे 'पुग्गल (पुद्गल) उपलब्ध होतो...पे... मिथ्या आहे' हे एक, 'पुग्गल उपलब्ध होत नाही...पे... मिथ्या आहे' हे एक, 'पण जर तू असे मानतोस...पे... हे तुझे मिथ्या आहे' हे एक, 'जर हा निग्रह करण्यास कठीण...पे... हे तुझे मिथ्या आहे' हे एक, 'अशा प्रकारे निग्रह केला जाऊ नये, म्हणून तू ज्याचा निग्रह करतोस...पे... सुयोग्य प्रतिपादन आहे' हे एक. अशा प्रकारे निग्रह करणे, प्रतिकर्म करणे, निग्रहाची सुनिग्रहता इच्छिणाऱ्यासाठी प्रतिज्ञा स्थापन करून प्रतिकर्माचे वेष्टन करणे, प्रतिकर्माची दुष्प्रतिकर्मता इच्छिणाऱ्यासाठी त्याचे निदर्शन करून निग्रहाची दुर्निग्रहता दाखवून निग्रहाचे निर्वेष्टन करणे, अनिग्रहभावाचा आरोप इत्यादींनी छेद करणे - हा एक पंचक आहे, ज्याला अट्ठकथेत 'अनुलोमपंचक, प्रतिकर्मचतुष्क, निग्रहचतुष्क, उपनयनचतुष्क, निगमनचतुष्क' या नावांनी सकवादीच्या पूर्वपक्षात 'अनुलोम-पच्चनीक-पंचक' म्हटले आहे, आणि परवादीच्या पूर्वपक्षात याच प्रकारे 'पच्चनीक-अनुलोम-पंचक' म्हटले आहे. अशा प्रकारे दोन पंचक जाणावेत. याच प्रकारे उर्वरित प्रश्नांमध्येही आठ पंचक किंवा आठ मुखांची 'वादयुक्ती' म्हटली आहे. 'युक्ती' म्हणजे उपाय, वादाची युक्ती ती 'वादयुक्ती', म्हणजेच वाद चालवण्याचा उपाय असा अर्थ आहे.

අනුලොමපච්චනීකපඤ්චකෙ ආදිනිග්ගහං දස්සෙත්වා පච්චනීයානුලොමපඤ්චකෙ ච ආදිනිග්ගහමෙව දස්සෙත්වා මාතිකං දීපෙතුං ‘‘සා පනෙසා’’තිආදිමාහ. පුග්ගලොති අත්තා සත්තො ජීවො. උපලබ්භතීති පඤ්ඤාය උපගන්ත්වා ලබ්භති. සච්චිකට්ඨපරමට්ඨෙනාති මායාමරීචිආදයො විය නාභූතාකාරෙන, අනුස්සවාදීහි ගහෙතබ්බා විය න අනුත්තමත්ථභාවෙන, අථ ඛො භූතෙන උත්තමත්ථභාවෙන උපලබ්භතීති පුච්ඡති. ඉතරො තාදිසං ඉච්ඡන්තො පටිජානාති. පුන යො සච්චිකට්ඨපරමට්ඨෙන උපලබ්භති, සො සච්චිකට්ඨපරමට්ඨතො අඤ්ඤො තදාධාරො, අඤ්ඤත්‍ර වා තෙහි, තෙසං වා ආධාරභූතො, අනඤ්ඤො වා තතො රුප්පනාදිසභාවතො සප්පච්චයාදිසභාවතො වා උපලබ්භමානො ආපජ්ජතීති අනුයුඤ්ජති ‘‘යො සච්චිකට්ඨො…පෙ… පරමට්ඨෙනා’’ති. ඉතරො පුග්ගලස්ස රූපාදීහි අඤ්ඤත්තං අනඤ්ඤත්තඤ්ච අනිච්ඡන්තො ‘‘න හෙව’’න්ති පටික්ඛිපති. පුන සකවාදී පටිඤ්ඤාය එකත්තාපන්නං අප්පටික්ඛිපිතබ්බං පටික්ඛිපතීති කත්වා නිග්ගහං ආරොපෙන්තො ආහ ‘‘ආජානාහි නිග්ගහ’’න්ති. ‘‘පුග්ගලො නුපලබ්භතී’’ති පුට්ඨො සකවාදී පුග්ගලදිට්ඨිං පටිසෙධෙන්තො ‘‘ආමන්තා’’ති පටිජානාති. පුන ඉතරො යො සච්චිකට්ඨෙන නුපලබ්භති පුග්ගලො, සො සච්චිකට්ඨපරමට්ඨතො අඤ්ඤො වා අනඤ්ඤො වා නුපලබ්භතීති ආපජ්ජති අඤ්ඤස්ස පකාරස්ස අභාවාති අනුයුඤ්ජති ‘‘යො සච්චිකට්ඨො…පෙ… පරමට්ඨෙනා’’ති. යස්මා පන පුග්ගලො සබ්බෙන සබ්බං නුපලබ්භති, තස්මා තස්ස අඤ්ඤත්තානඤ්ඤත්තානුයොගො අනනුයොගො පුග්ගලලද්ධිං පටිසෙධෙන්තස්ස අනාපජ්ජනතොති ‘‘න හෙව’’න්ති පටික්ඛිපති. ඉතරො පටිඤ්ඤාය ආපජ්ජනලෙසමෙව පස්සන්තො අවිපරීතං අත්ථං අසම්බුජ්ඣන්තොයෙව නිග්ගහං ආරොපෙති ‘‘ආජානාහි නිග්ගහ’’න්ති.

अनुलोम-पच्चनीक-पंचकामध्ये आदि-निग्रह दाखवून आणि पच्चनीक-अनुलोम-पंचकामध्ये देखील आदि-निग्रहच दाखवून मातिका (मातृका) स्पष्ट करण्यासाठी 'सा पनेसा' इत्यादी म्हटले आहे. 'पुग्गल' (पुद्गल) म्हणजे आत्मा, सत्त्व, जीव. 'उपलब्भति' (उपलब्ध होतो) म्हणजे प्रज्ञेने जवळ जाऊन प्राप्त होतो. 'सच्चिकट्ठ-परमट्ठेन' (सत्य आणि परमार्थ रूपाने) म्हणजे माया, मरिची (मृगजळ) इत्यादींप्रमाणे असत्य रूपाने नव्हे, किंवा अनुश्रव (ऐकीव माहिती) इत्यादींद्वारे ग्रहण करण्याजोग्या अनुत्तम अर्थभावाने नव्हे, तर वास्तविक उत्तम अर्थभावाने उपलब्ध होतो का, असा प्रश्न विचारतो. दुसरा तशाच प्रकारची इच्छा बाळगून होकार देतो. पुन्हा, जो सच्चिकट्ठ-परमट्ठ रूपाने उपलब्ध होतो, तो सच्चिकट्ठ-परमट्ठाहून भिन्न त्याचा आधार आहे, किंवा त्यांच्याहून वेगळा आहे, किंवा त्यांचा आधारभूत आहे, किंवा त्याच्याहून अभिन्न आहे, जो रूपण (विकार पाडणे) इत्यादी स्वभावामुळे किंवा सप्रत्यय (हेतू-प्रत्यययुक्त) इत्यादी स्वभावामुळे उपलब्ध होतो, अशी आपत्ती येते का, असा प्रश्न विचारतो - 'जो सच्चिकट्ठ...पे... परमार्थ रूपाने'. दुसरा पुद्गलाचे रूपादींशी भिन्नत्व आणि अभिन्नत्व न इच्छिणारा 'असे नाही' (न हेवम्) म्हणून नाकारतो. पुन्हा सकवादी प्रतिज्ञेमध्ये एकरूप झालेल्या आणि न नाकारण्याजोग्या गोष्टीचा नकार करतो, असे मानून निग्रह लादत म्हणतो - 'निग्रह समजून घे' (आजानाहि निगहं). 'पुग्गल उपलब्ध होत नाही' असे विचारले असता, सकवादी पुद्गल-दृष्टीचा निषेध करत 'होय' (आमन्ता) अशी प्रतिज्ञा करतो. पुन्हा दुसरा विचारतो की, जो पुद्गल सच्चिकट्ठ रूपाने उपलब्ध होत नाही, तो सच्चिकट्ठ-परमट्ठाहून भिन्न किंवा अभिन्न रूपाने उपलब्ध होत नाही का, कारण दुसरा कोणताही प्रकार अस्तित्वात नाही, असा प्रश्न विचारतो - 'जो सच्चिकट्ठ...पे... परमार्थ रूपाने'. परंतु, ज्या अर्थी पुद्गल सर्वतोपरी उपलब्ध होत नाही, त्या अर्थी पुद्गल-मताचा निषेध करणाऱ्याला त्याचे भिन्नत्व किंवा अभिन्नत्व विचारणे निरर्थक आहे, कारण त्यात कोणतीही आपत्ती येत नाही, म्हणून तो 'असे नाही' (न हेवम्) असे नाकारतो. दुसरा प्रतिज्ञेमध्ये केवळ आपत्तीचा आभास पाहून, यथार्थ अर्थ न समजताच निग्रह लादतो - 'निग्रह समजून घे' (आजानाहि निगहं).

ඉතීති යං දිස්වා මාතිකා ඨපිතා, එවං දෙසිතත්තාති අධිප්පායො. යථා කින්ති යෙන පකාරෙන බුද්ධභාසිතං නාම ජාතං, තං නිදස්සනං කින්ති අත්ථො. යතොනිදානන්ති යංකාරණා ඡඅජ්ඣත්තිකබාහිරායතනාදිනිදානන්ති අත්ථො. පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛාති තණ්හාමානදිට්ඨිපපඤ්චසම්පයුත්තා සඤ්ඤාකොට්ඨාසා. සමුදාචරන්තීති අජ්ඣාචරන්ති. එත්ථ චෙති එතෙසු ආයතනාදීසු තණ්හාමානදිට්ඨීහි අභිනන්දිතබ්බං අභිවදිතබ්බං අජ්ඣොසිතබ්බඤ්ච නත්ථි චෙ[Pg.16]. නනු නත්ථියෙව, කස්මා ‘‘නත්ථි චෙ’’ති වුත්තන්ති? සච්චං නත්ථි, අප්පහීනාභිනන්දනාභිවදනජ්ඣොසානානං පන පුථුජ්ජනානං අභිනන්දිතබ්බාදිප්පකාරානි ආයතනාදීනි හොන්තීති තෙසං න සක්කා ‘‘නත්ථී’’ති වත්තුං, පහීනාභිනන්දනාදීනං පන සබ්බථා නත්ථීති ‘‘නත්ථි චෙ’’ති වුත්තං. එසෙවන්තොති අභිනන්දනාදීනං නත්ථිභාවකරො මග්ගො තප්පටිප්පස්සද්ධිභූතං ඵලං වා රාගානුසයාදීනං අන්තො අවසානං, අප්පවත්තීති අත්ථො.

'इति' (अशा प्रकारे) म्हणजे जे पाहून मातिका (मातृका) स्थापित केली आहे, तशा प्रकारे उपदेशिले असल्यामुळे, असा अभिप्राय आहे. 'यथा किम्' (कशा प्रकारे) म्हणजे ज्या प्रकारे ते बुद्धभाषित झाले आहे, त्याचे निदर्शन काय आहे, असा अर्थ आहे. 'यतोनिदानम्' (ज्या कारणाने) म्हणजे ज्या कारणाने, सहा आध्यात्मिक आणि बाह्य आयतने इत्यादी कारणाने, असा अर्थ आहे. 'पपञ्चसञ्ञासङ्खा' (प्रपंच-संज्ञा-संख्या) म्हणजे तण्हा (तृष्णा), मान आणि दिट्ठि (दृष्टी) या प्रपंचाशी संप्रयुक्त असलेले संज्ञेचे भाग. 'समुदाचरन्ति' (समुदाचरण करतात) म्हणजे अध्याचरण करतात. 'येथे जर' (एत्थ चे) म्हणजे या आयतनादींमध्ये तण्हा, मान आणि दिट्ठि यांनी अभिनंदनीय, अभिवंदनीय आणि अध्यवसान करण्याजोगे काहीही नाही जर. पण खरोखरच काही नाही, मग 'जर नाही' (नत्थि चे) असे का म्हटले आहे? सत्य आहे की काही नाही, परंतु ज्यांचे अभिनंदन, अभिवंदन आणि अध्यवसान प्रहीण (नष्ट) झालेले नाही, अशा पुथुज्जनांसाठी (पृथग्जनांसाठी) अभिनंदनीय इत्यादी प्रकारची आयतने असतात, म्हणून त्यांच्यासाठी 'नाही' असे म्हणता येत नाही. परंतु ज्यांचे अभिनंदन इत्यादी प्रहीण झाले आहे, त्यांच्यासाठी सर्वथा काहीही नसल्यामुळे 'जर नाही' असे म्हटले आहे. 'एसेवन्तो' (हाच अंत) म्हणजे अभिनंदन इत्यादींचा अभाव करणारा मार्ग किंवा त्याची प्रतिप्रश्रब्धी (शांती) रूप असलेले फल, किंवा राग-अनुशय इत्यादींचा अंत, समाप्ती, अप्रवृत्ती असा अर्थ आहे.

ජානං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන ජානිතබ්බං ජානාති. න හි පදෙසඤාණවා ජානිතබ්බං සබ්බං ජානාතීති. පස්සං පස්සතීති දිබ්බචක්ඛුපඤ්ඤාචක්ඛුධම්මචක්ඛුබුද්ධචක්ඛුසමන්තචක්ඛුසඞ්ඛාතෙහි පඤ්චහි චක්ඛූහි පස්සිතබ්බං පස්සති. අථ වා ජානං ජානාතීති යථා අඤ්ඤෙ සවිපල්ලාසා කාමරූපපරිඤ්ඤාවාදිනො ජානන්තාපි විපල්ලාසවසෙන ජානන්ති, න එවං භගවා, භගවා පන පහීනවිපල්ලාසත්තා ජානන්තො ජානාතියෙව, දිට්ඨිදස්සනස්ස ච අභාවා පස්සන්තො පස්සතියෙවාති අත්ථො. චක්ඛුභූතොති පඤ්ඤාචක්ඛුමයත්තා සත්තෙසු ච තදුප්පාදනතො ලොකස්ස චක්ඛුභූතො. ඤාණභූතොති එතස්ස ච එවමෙව අත්ථො දට්ඨබ්බො. ධම්මා බොධිපක්ඛියා. බ්‍රහ්මා මග්ගො, තෙහි උප්පන්නත්තා ලොකස්ස ච තදුප්පාදනතො තබ්භූතො. වත්තාති චතුසච්චධම්මෙ වදතීති වත්තා. පවත්තාති චිරං සච්චප්පටිවෙධං පවත්තෙන්තො වදතීති පවත්තා. අත්ථස්ස නින්නෙතාති අත්ථං උද්ධරිත්වා දස්සෙතා, පරමත්ථං වා නිබ්බානං පාපයිතා. අමතස්ස දාතාති අමතසච්ඡිකිරියං සත්තෙසු උප්පාදෙන්තො අමතං දදාතීති අමතස්ස දාතා. බොධිපක්ඛියධම්මානං තදායත්තභාවතො ධම්මස්සාමී. සුවණ්ණාලිඞ්ගන්ති සුවණ්ණමයං ආලිඞ්ගං ඛුද්දකමුදිඞ්ගං. සුපුප්ඵිතසතපත්තපදුමමිව සස්සිරිකං සසොභං සුපුප්ඵිතසතපත්තසස්සිරිකං.

“जाणत असताना जाणतात” (जानं जानातीति) म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञानाने (सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन) जे जाणण्यायोग्य आहे ते जाणतात. कारण प्रादेशिक ज्ञान असणारा (मर्यादित ज्ञान असलेला) सर्व जाणण्यायोग्य गोष्टी जाणू शकत नाही. “पाहत असताना पाहतात” (पस्सं पस्सतीति) म्हणजे दिव्यचक्षू, प्रज्ञाचक्षू, धम्मचक्षू, बुद्धचक्षू आणि समंतचक्षू या पाच चक्षूंनी जे पाहण्यायोग्य आहे ते पाहतात. अथवा, “जाणत असताना जाणतात” म्हणजे जसे इतर विपर्यासयुक्त (सविपल्लासा) काम-रूप-परिज्ञावादी जाणत असूनही विपर्यासाच्या वश होऊन जाणतात, तसे भगवान नाही. भगवान तर विपर्यास नष्ट झाल्यामुळे (पहीनविपल्लासत्ता) जाणत असतानाच जाणतात, आणि चुकीच्या दृष्टीने पाहण्याचा अभाव असल्यामुळे पाहत असतानाच पाहतात, असा अर्थ आहे. “चक्षुभूत” (चक्खुभूतो) म्हणजे प्रज्ञाचक्षूमय असल्यामुळे आणि प्राण्यांमध्ये तो उत्पन्न करत असल्यामुळे ते जगाचे चक्षुभूत (डोळे) आहेत. “ज्ञानभूत” (ञाणभूतो) याचाही असाच अर्थ समजला पाहिजे. “धम्म” म्हणजे बोधिपक्खिय धम्म. “ब्रह्म” म्हणजे मार्ग (मग्गो), त्यांच्याद्वारे उत्पन्न झाल्यामुळे आणि जगामध्ये ते उत्पन्न करत असल्यामुळे ते तद्रूप (तब्भूतो) आहेत. “वक्ता” (वत्ता) म्हणजे चार आर्यसत्यांचा धम्म सांगणारे ते ‘वक्ता’ आहेत. “प्रवक्ता” (पवत्ता) म्हणजे दीर्घकाळ सत्याचा साक्षात्कार घडवून आणत (धम्म) सांगणारे ते ‘प्रवक्ता’ आहेत. “अर्थाचे प्रणेते” (अत्थस्स निन्नेता) म्हणजे अर्थाचा उद्धार करून दाखवणारे, किंवा परमार्थ म्हणजेच निब्बाण प्राप्त करून देणारे. “अमृताचे दाते” (अमतस्स दाता) म्हणजे प्राण्यांमध्ये अमृत-साक्षात्काराची (अमतसच्छिकिरियं) उत्पत्ती करून अमृत देणारे ते ‘अमृताचे दाते’ आहेत. बोधिपक्खिय धम्म त्यांच्यावरच अवलंबून असल्यामुळे ते ‘धम्मस्वामी’ (धम्मस्सामी) आहेत. “सुवण्णालिंग” (सुवण्णालिङ्गं) म्हणजे सोन्याचे आलिंग (एक लहान मृदंग). “सुपुप्फितसतपत्तसस्सिरिकं” म्हणजे चांगल्या प्रकारे फुललेल्या शंभर पाकळ्यांच्या कमळाप्रमाणे शोभायमान, सुंदर.

අනුමොදිතකාලතො පට්ඨාය…පෙ… බුද්ධභාසිතං නාම ජාතන්ති එතෙන අනුමොදනා බුද්ධභාසිතභාවස්ස කාරණන්ති අයමත්ථො වුත්තො විය දිස්සති, එවඤ්ච සති කථාවත්ථුස්ස බුද්ධභාසිතභාවො න සියා අනනුමොදිතත්තා, තස්මා එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො – ‘‘මහාකච්චායනො එවං විභජිස්සතී’’ති දිස්වා භගවා මාතිකං නික්ඛිපිත්වා විහාරං පවිට්ඨො, තථෙව ච ථෙරො භගවතා දින්නනයෙන ඨපිතමාතිකාය විභජීති බුද්ධභාසිතං නාම ජාතං, තං පන අනුමොදනාය පාකටං ජාතන්ති එතමත්ථං සන්ධාය ‘‘එවං සත්ථාරා…පෙ… නාම ජාත’’න්ති වුත්තන්ති.

“अनुमोदन केल्याच्या काळापासून... पे... बुद्धभाषित झाले” याने अनुमोदन हे बुद्धभाषित होण्याचे कारण आहे, असा अर्थ सांगितल्यासारखा दिसतो. आणि जर असे असेल, तर कथावस्तूचे बुद्धभाषितत्व सिद्ध होणार नाही कारण त्याला अनुमोदन मिळालेले नाही. म्हणून, येथे असा अर्थ समजला पाहिजे - “महाकच्चायन अशा प्रकारे विभाजन करतील” हे पाहून भगवंतांनी मातिका (शीर्षके) मांडून विहारात प्रवेश केला, आणि त्याचप्रमाणे थेरांनी भगवंतांनी दिलेल्या पद्धतीने स्थापित केलेल्या मातिकेचे विभाजन केले, म्हणून ते ‘बुद्धभाषित’ झाले. परंतु, ते अनुमोदनामुळे प्रकट झाले, हा अर्थ लक्षात घेऊन “अशा प्रकारे शास्त्यांनी... पे... झाले” असे म्हटले आहे.

ඉදානි [Pg.17] පාළියා සන්නිවෙසං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ ධම්මසඞ්ගණීපකරණෙ’’තිආදිමාහ. කාමාවචරකුසලතො අට්ඨාති කාමාවචරකුසලෙ චත්තාරො ඛන්ධෙ ගහෙත්වා තතො අට්ඨ චිත්තානි උද්ධරති. පඨමා විභත්තීතිපි වදන්ති. එකූනනවුති චිත්තානීති යත්ථ එතානි චිත්තානි විභත්තානි, තෙ පාළිප්පදෙසා ‘‘එකූනනවුති චිත්තානී’’ති වුත්තා. තෙසඤ්ච සමුදායො චිත්තවිභත්ති, තස්මා උපපන්නමෙතං ‘‘එකූනනවුති චිත්තානි චිත්තවිභත්තී’’ති. මාතිකඤ්ච උද්දිසිත්වා තත්ථ එකෙකං පදං උද්ධරිත්වා යස්මා චිත්තානි විභත්තානි, තස්මා මාතිකාපි චිත්තවිභත්තිඅන්තොගධායෙවාති චිත්තුප්පාදකණ්ඩං මාතිකාපදභාජනීයවසෙන දුවිධන්ති ඉදම්පි වචනං යුජ්ජති.

आता पाळीचा (पाठाचा) क्रम दाखवण्यासाठी “तेथे धम्मसंगणी प्रकरणात” इत्यादी म्हटले आहे. “कामावचर कुशलमधून आठ” म्हणजे कामावचर कुशलातील चार स्कंध घेऊन त्यातून आठ चित्ते उद्धृत करतात. याला “पहिली विभत्ती” असेही म्हणतात. “एकोणनव्वद चित्ते” म्हणजे जिथे ही चित्ते विभागली गेली आहेत, त्या पाळी-प्रदेशांना (पाठांना) “एकोणनव्वद चित्ते” म्हटले आहे. आणि त्यांचा समूह म्हणजे ‘चित्तविभत्ती’ होय, म्हणून “एकोणनव्वद चित्ते ही चित्तविभत्ती आहे” हे योग्यच आहे. आणि मातिकेचा (शीर्षकांचा) निर्देश करून, त्यातील एकेक पद उद्धृत करून ज्या अर्थी चित्ते विभागली गेली आहेत, त्या अर्थी मातिका देखील चित्तविभत्तीच्या अंतर्गतच समाविष्ट आहे; म्हणून चित्तुत्पादकांड हे मातिकापद-भाजनियच्या दृष्टीने द्विविध (दोन प्रकारचे) आहे, हे वचन देखील योग्य ठरते.

මූලතොති ‘‘තීණි කුසලමූලානී’’තිආදිනා (ධ. ස. 985) කුසලාදීනං මූලවසෙන සඞ්ඛිපිත්වා වචනං. ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධො’’තිආදිනා ඛන්ධතො. ‘‘කායකම්ම’’න්තිආදිනා ද්වාරතො. ‘‘සුඛභූමියං කාමාවචරෙ’’තිආදිනා (ධ. ස. 988) භූමිතො. අත්ථොති හෙතුඵලං. ධම්මොති හෙතු. ‘‘තීණි කුසලමූලානි තීණි අකුසලමූලානී’’තිආදිනා (ධ. ස. 985-986) හෙතුවසෙන සඞ්ගහො ධම්මතො නික්ඛෙපො. ‘‘තංසම්පයුත්තො, තංසමුට්ඨානා තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා’’තිආදිනා (ධ. ස. 985-986) හෙතුඵලවසෙන සඞ්ගහො අත්ථතො නික්ඛෙපො. අථ වා ධම්මොති භාසිතො. අත්ථොති භාසිතත්ථො. ‘‘තයො කුසලහෙතූ’’ති (ධ. ස. 1059) ධම්මො. ‘‘තත්ථ කතමෙ තයො කුසලහෙතූ අලොභො’’තිආදි (ධ. ස. 1060) අත්ථො, සො ච ධම්මො. ‘‘තත්ථ කතමො අලොභො’’තිආදි (ධ. ස. 1061) අත්ථොති එවං අත්ථධම්මවසෙන නික්ඛෙපො වෙදිතබ්බො. නාමතොති ‘‘තීණි කුසලමූලානී’’ති වුත්තධම්මානං අලොභොතිආදිනාමවසෙන. ලිඞ්ගතොති උද්දිට්ඨස්ස එකස්සෙව ධම්මස්ස ‘‘අලොභො අලුබ්භනා අලුබ්භිතත්ත’’න්ති (ධ. ස. 1061) පුරිසාදිලිඞ්ගවසෙන නික්ඛෙපො.

“मुळापासून” (मूलतो) म्हणजे “तीन कुशलमुळे” इत्यादींद्वारे (ध. सं. ९८५) कुशलादींच्या मुळांच्या आधारे संक्षेपाने केलेले कथन होय. “वेदनास्कंध” इत्यादींद्वारे स्कंधाच्या आधारे. “कायकर्म” इत्यादींद्वारे द्वाराच्या आधारे. “सुखभूमीत कामावचर” इत्यादींद्वारे (ध. सं. ९८८) भूमीच्या आधारे. ‘अत्थ’ (अर्थ) म्हणजे हेतूचे फळ. ‘धम्म’ म्हणजे हेतू. “तीन कुशलमुळे, तीन अकुशलमुळे” इत्यादींद्वारे (ध. सं. ९८५-९८६) हेतूच्या आधारे केलेला संग्रह हा ‘धम्मतो निक्खेप’ (धम्माच्या आधारे मांडणी) आहे. “त्याच्याशी संप्रयुक्त, त्यापासून समुत्थित आणि त्याच ठिकाणी असणारे क्लेश” इत्यादींद्वारे (ध. सं. ९८५-९८६) हेतू आणि फळाच्या आधारे केलेला संग्रह हा ‘अत्थतो निक्खेप’ (अर्थाच्या आधारे मांडणी) आहे. अथवा, ‘धम्म’ म्हणजे भाषित (सांगितलेले). ‘अत्थ’ म्हणजे भाषित अर्थ (सांगितलेल्याचा अर्थ). “तीन कुशल हेतू” (ध. सं. १०५९) हा धम्म आहे. “तेथे तीन कुशल हेतू कोणते? अलोभ...” इत्यादी (ध. सं. १०६०) हा अर्थ आहे, आणि तो धम्म देखील आहे. “तेथे अलोभ कोणता?” इत्यादी (ध. सं. १०६१) हा अर्थ आहे; अशा प्रकारे अर्थ आणि धम्माच्या आधारे मांडणी (निक्खेप) समजली पाहिजे. “नावावरून” (नामतो) म्हणजे “तीन कुशलमुळे” असे म्हटलेल्या धम्मांचे ‘अलोभ’ इत्यादी नावांच्या आधारे कथन. “लिंगावरून” (लिंगतो) म्हणजे निर्दिष्ट केलेल्या एकाच धम्माचे “अलोभ, अलुब्भना (न लोभवणे), अलुब्भितत्त (लोभ नसण्याची अवस्था)” (ध. सं. १०६१) अशा पुल्लिंग इत्यादी लिंगांच्या आधारे केलेली मांडणी (निक्खेप) होय.

ගණනචාරන්ති ගණනප්පවත්තිං. සමානෙන්තීති සමානං කරොන්ති පූරෙන්ති, තථා සමානෙතබ්බන්ති එත්ථාපි. ‘‘විජ්ජාභාගිනො අවිජ්ජාභාගිනො’’ති (ධ. ස. දුකමාතිකා 101) එවමාදීසු එත්ථ විඤ්ඤාතෙසු ආභිධම්මිකත්ථෙරා සුත්තන්තං සුණන්තා චින්තෙන්තා ච සුත්තන්තෙසු ‘‘විජ්ජාභාගිනො’’තිආදීසු ආගතෙසු අත්ථස්ස විඤ්ඤාතත්තා න කිලමන්තීති එතමත්ථං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ආභිධම්මිකත්ථෙරානං…පෙ… අකිලමත්ථං ඨපිතා’’ති.

“गणनचार” (गणनचारं) म्हणजे गणनेची प्रवृत्ती. “समानेन्ति” (समानीकरण करतात) म्हणजे समान करतात, पूर्ण करतात; तसेच “समानेतब्बं” (समान केले पाहिजे) यामध्येही हाच अर्थ आहे. “विज्जाभागिनो अविज्जाभागिनो” (ध. सं. दुक मातिका १०१) इत्यादी गोष्टी येथे समजून घेतल्यावर, अभिधम्म जाणणारे थेर (आभिधम्मिक थेर) सुत्त ऐकताना आणि त्यावर विचार करताना, सुत्तांमध्ये “विज्जाभागिनो” इत्यादी शब्द आल्यावर त्यांचा अर्थ आधीच माहीत असल्यामुळे थकत नाहीत (त्रास होत नाही), हा अर्थ लक्षात घेऊन “आभिधम्मिक थेरांना... पे... थकवा न येण्यासाठी स्थापित केले आहे” असे म्हटले आहे.

අනමතග්ගොති [Pg.18] අඤ්ඤාතග්ගො. ඛන්ධන්තරන්ති ඛන්ධනානත්තං, ඛන්ධමෙව වා. ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා සණ්හං, සුඛුමාය පඤ්ඤාය ගහෙතබ්බතො සුඛුමඤ්ච ධම්මං සණ්හසුඛුමධම්මං. බලවතා ඤාණවෙගෙන පවත්තත්තා බලවතො ඤාණවෙගස්ස නිමිත්තභාවතො ච බලවං. ගම්භීරමෙව ගම්භීරගතං, ගම්භීරානි වා ගතානි ගමනානි එතස්ස සන්තීති ගම්භීරගතං. යථානුපුබ්බන්ති යථානුපුබ්බෙන. නිඛිලෙනාති නිරවසෙසෙන දෙසිතං, පඤ්චඛිලරහිතෙන වා භගවතා දෙසිතං. රූපගතංවාති හත්ථගතං රූපං විය චක්ඛුනා. ‘‘පටිවෙධඤාණෙන සමන්තපට්ඨානං යො පස්සති, සො අත්ථෙව, නො නත්ථී’’ති අත්තානං සන්ධාය ථෙරො වදතීති.

“अनमतग्गो” (अनमतग्गो) म्हणजे ज्याचा अंत माहीत नाही (अज्ञात अंत असलेला). “खंधंतरं” म्हणजे स्कंधांची विविधता, किंवा स्कंधच. (सामान्य बुद्धीने) ग्रहण करणे अशक्य असल्यामुळे “सण्ह” (सूक्ष्म/बारीक), आणि सूक्ष्म प्रज्ञेने ग्रहण करण्यायोग्य असल्यामुळे “सुखुम” (सूक्ष्म) अशा धम्माला “सण्हसुखुमधम्म” (सूक्ष्म व अतिसूक्ष्म धम्म) म्हटले आहे. बलवान ज्ञानवेगाने प्रवृत्त झाल्यामुळे आणि बलवान ज्ञानवेगाचे निमित्त असल्यामुळे “बलवान” (बलवं). जे गंभीरच आहे ते “गंभीरगत” (गम्भीरगतं), किंवा ज्याचे गमन (मार्ग) गंभीर आहे ते “गंभीरगत” होय. “यथानुपुब्बं” म्हणजे अनुक्रमाने. “निखिलेन” म्हणजे संपूर्णपणे (काहीही शिल्लक न ठेवता) उपदेशिलेले, किंवा पाच खील (चित्तखील) नसलेल्या भगवंतांनी उपदेशिलेले. “रूपगतं व” म्हणजे हातातील रूपाला (वस्तूला) डोळ्यांनी पाहिल्याप्रमाणे. “प्रतिवेध-ज्ञानाने (साक्षात्कारी ज्ञानाने) जो समंतपट्ठान पाहतो, तो खरोखरच अस्तित्वात आहे, अस्तित्वात नाही असे नाही,” असे थेर स्वतःला उद्देशून म्हणतात.

ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගෙ ආගතෙසු එකාධිකෙසු අට්ඨසු කිලෙසසතෙසු අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතානි අපනෙත්වා සෙසා ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො ච උප්පන්නානුප්පන්නභාවෙන දිගුණිතානි දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සානි දසාධිකානි හොන්ති, අප්පකං පන ඌනමධිකං වා න ගණනූපගං හොතීති ‘‘දියඩ්ඪකිලෙසසහස්ස’’න්ති වුත්තං. ඉතරෙසං අතීතාදිභාවාමසනා අග්ගහණං ඛෙපනෙ දට්ඨබ්බං.

खुद्दकवत्थुविभंगामध्ये आलेल्या आठशेहून अधिक क्लेशांमधून (एक अधिक असलेल्या आठशे क्लेशांमधून) आठशे तण्हा-विचरिते (तृष्णेचे विचार) काढून टाकून, उर्वरित बासष्ट दृष्टी आणि उत्पन्न व अनुत्पन्न भावाने दुप्पट केलेले दीड हजार क्लेश दहाने अधिक (१५१०) होतात. परंतु, थोडे कमी किंवा जास्त असणे हे गणनेत धरले जात नसल्यामुळे “दीड हजार क्लेश” (दियड्ढकिलेससहस्सं) असे म्हटले आहे. इतरांचे (उर्वरित क्लेशांचे) अतीत इत्यादी भावाचा स्पर्श न केल्यामुळे ग्रहण न करणे हे वगळण्यात आलेले समजावे.

මෙචකපටාති නීලනිභා පටා. චිත්තසමුට්ඨානා වණ්ණධාතූති චිත්තපච්චයඋතුසමුට්ඨානා වණ්ණධාතූති අත්ථො ගහෙතබ්බො. කස්මා? න හි චිත්තසමුට්ඨානං රූපං බහි නිගච්ඡතීති, චිත්තසමුට්ඨානරූපපරම්පරාය ආගතත්තා පන එවං වුත්තං. අථ වා චිත්තසමුට්ඨානා වණ්ණධාතූති එත්ථ පච්චයඋතුසද්දානං ලොපං කත්වා සොයෙව පුබ්බෙ වුත්තො අත්ථො සුවණ්ණතා සුස්සරතා විය. එත්ථ හි ‘‘සුස්සරතා’’ති උපාදින්නකාධිකාරෙ ආගතං, න ච සද්දො උපාදින්නකො අත්ථි, තස්මා උපාදින්නකරූපඔට්ඨතාලුආදිනිස්සයත්තා එවං වුත්තන්ති, එවමෙත්ථාපි චිත්තපච්චයඋතුසමුට්ඨානං සන්ධාය ‘‘චිත්තසමුට්ඨානා වණ්ණධාතූ’’ති වදති.

‘मेचकपटाः’ म्हणजे निळे (किंवा गडद निळे) वस्त्र. ‘चित्तसमुत्थाना वर्णधातू’ (चित्तसमुत्थान वर्णधातू) याचा अर्थ ‘चित्त-प्रत्यय-ऋतु-समुत्थान वर्णधातू’ असा घ्यावा. का? कारण चित्तसमुत्थान रूप बाहेर जात नाही, परंतु चित्तसमुत्थान रूपपरंपरेने आल्यामुळे असे म्हटले आहे. किंवा ‘चित्तसमुत्थाना वर्णधातू’ येथे ‘प्रत्यय’ आणि ‘ऋतु’ या शब्दांचा लोप करून, पूर्वी सांगितलेलाच अर्थ होतो, जसे की ‘सुवर्णता’ (उत्तम वर्ण) आणि ‘सुस्वरता’ (मधुर आवाज). येथे ‘सुस्वरता’ हे उपादिन्नक (उपात्त/ग्रहण केलेले) अधिकारात आले आहे, आणि शब्द हा उपादिन्नक नसतो, म्हणून उपादिन्नक रूप असलेल्या ओठ, टाळू इत्यादींच्या आश्रयाने असल्यामुळे असे म्हटले आहे; त्याचप्रमाणे येथेही चित्त-प्रत्यय-ऋतु-समुत्थानाचा संदर्भ घेऊन ‘चित्तसमुत्थाना वर्णधातू’ असे म्हटले आहे.

කායසක්ඛින්ති පච්චක්ඛං. දන්තාවරණන්ති ඔට්ඨද්වයං. මුඛාදානන්ති මුඛවිවරං. සිලිට්ඨන්ති සංගතං සුසණ්ඨිතං. සරෙ නිමිත්තං ගහෙත්වාති ‘‘ධම්මො එසො වුච්චතී’’ති ධම්මස්සරවසෙන නිමිත්තං ගහෙත්වා, න කිලෙසානුබ්‍යඤ්ජනවසෙන. එකප්පහාරෙනාති එත්ථ පහාරොති දිවසස්ස තතියො භාගො වුච්චති. එවං සන්තෙති පුබ්බෙ වුත්තමග්ගහෙත්වා වාචනාමග්ගස්ස ථෙරප්පභවත්තවචනමෙව ගහෙත්වා තෙන පුරිමවචනඤ්ච පටික්ඛිපන්තො චොදෙති.

‘कायसक्खी’ (कायसाक्षी) म्हणजे प्रत्यक्ष. ‘दंतावरण’ म्हणजे दोन्ही ओठ. ‘मुखादान’ म्हणजे मुखविवर (तोंडाची पोकळी). ‘सिलिट्ठ’ म्हणजे सुसंगत, सुसंस्थित. ‘सरे निमित्तं गहेत्वा’ (स्वरात निमित्त ग्रहण करून) म्हणजे ‘हा धम्म म्हटला जातो’ अशा धम्मस्वराच्या वशाने निमित्त ग्रहण करून, क्लेशांच्या अनुव्यंजनांच्या (चिन्हांच्या) वशाने नाही. ‘एकप्पहारेण’ (एका प्रहाराने) येथे ‘प्रहार’ म्हणजे दिवसाचा तिसरा भाग म्हटला जातो. असे असताना, पूर्वी सांगितलेले न स्वीकारता, वाचनमार्ग थेरांपासून (स्थविरांपासून) उत्पन्न झाला आहे हे वचनच स्वीकारून, त्याद्वारे पूर्ववचनाचा निषेध करत आक्षेप घेतो.

තෙනෙතමෙතස්සාති [Pg.19] විනයස්ස. අත්තත්ථපරත්ථාදිභෙදෙති යො තං සුත්තං සජ්ඣායති සුණාති වාචෙති චින්තෙති දෙසෙති, සුත්තෙන සඞ්ගහිතො සීලාදිඅත්ථො තස්සපි හොති, තෙන පරස්ස සාධෙතබ්බතො පරස්සපි හොතීති තදුභයං තං සුත්තං සූචෙති දීපෙති. තථා දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකත්ථෙ ලොකියලොකුත්තරත්ථෙති එවමාදිභෙදෙ අත්ථෙ ආදිසද්දෙන සඞ්ගණ්හාති. අත්ථසද්දො චායං හිතපරියායවචනං, න භාසිතත්ථවචනං. යදි සියා, සුත්තං අත්තනොපි භාසිතත්ථං සූචෙති පරසුත්තස්සපීති අයමත්ථො සියා, සුත්තෙන ච යො අත්ථො පකාසිතො, සො තස්සෙව හොතීති න තෙන පරත්ථො සූචිතො හොති, තෙන ච සූචෙතබ්බස්ස පරත්ථස්ස නිවත්තෙතබ්බස්ස අභාවා අත්තග්ගහණං න කත්තබ්බං, අත්තත්ථපරත්ථවිනිමුත්තස්ස භාසිතත්ථස්ස අභාවා ආදිග්ගහණඤ්ච න කත්තබ්බං, තස්මා යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස සුත්තෙ අසම්භවතො සුත්තාධාරස්ස පුග්ගලස්ස වසෙන අත්තත්ථපරත්ථා වුත්තා.

‘तेनेतमेतस्स’ म्हणजे या विनयाचे. ‘अत्तत्थपरत्थादिभेदे’ (आत्मार्थ, परार्थ इत्यादी भेदांमध्ये) - जो त्या सुत्ताचा स्वाध्याय करतो, ऐकतो, शिकवितो, चिंतन करतो, देशना करतो, सुत्तामध्ये समाविष्ट असलेला शीलादी अर्थ त्याच्यासाठीही असतो; आणि त्याच्याद्वारे इतरांसाठी साध्य करायचा असल्यामुळे तो इतरांसाठीही असतो; अशा प्रकारे ते सुत्त या दोन्ही गोष्टी सूचित व प्रकाशित करते. तसेच दृष्टधार्मिक (या जन्मातील) व सांपरायिक (परलोकातील) अर्थ, लौकिक व लोकोत्तर अर्थ इत्यादी भेदांमधील अर्थ ‘आदि’ शब्दाने ग्रहण केले जातात. आणि हा ‘अत्थ’ (अर्थ) शब्द ‘हित’ या अर्थाचा वाचक आहे, ‘भाषित अर्थाचा’ (बोललेल्या अर्थाचा) वाचक नाही. जर तसे असते, तर सुत्त स्वतःचाही भाषित अर्थ सूचित करते आणि दुसऱ्या सुत्ताचाही, असा अर्थ झाला असता. आणि सुत्ताद्वारे जो अर्थ प्रकाशित केला जातो, तो त्याचाच असतो, त्यामुळे त्याद्वारे परार्थ सूचित होत नाही; आणि त्याद्वारे सूचित करावयाच्या किंवा निवृत्त करावयाच्या परार्थाचा अभाव असल्यामुळे ‘अत्त’ (स्वतःचे) ग्रहण करू नये, तसेच आत्मार्थ व परार्थापासून मुक्त अशा भाषित अर्थाचा अभाव असल्यामुळे ‘आदि’चे ग्रहणही करू नये. म्हणून, पूर्वोक्त अर्थाचा सुत्तात असंभव असल्यामुळे, सुत्ताचा आधार असलेल्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) वशाने आत्मार्थ आणि परार्थ सांगितले आहेत.

අථ වා සුත්තං අනපෙක්ඛිත්වා යෙ අත්තත්ථාදයොපි අත්ථප්පභෙදා වුත්තා නිද්දෙසෙ (මහානි. 69; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85) ‘‘අත්තත්ථො පරත්ථො උභයත්ථො දිට්ඨධම්මිකො අත්ථො සම්පරායිකො අත්ථො උත්තානො අත්ථො ගම්භීරො අත්ථො ගුළ්හො අත්ථො පටිච්ඡන්නො අත්ථො නෙය්‍යො අත්ථො නීතො අත්ථො අනවජ්ජො අත්ථො නික්කිලෙසො අත්ථො වොදානො අත්ථො පරමත්ථො අත්ථො’’ති, තෙ සුත්තං සූචෙතීති අත්ථො. අථ වා ‘‘අත්තනා ච අප්පිච්ඡො හොතී’’ති අත්තත්ථං, ‘‘අප්පිච්ඡකථඤ්ච පරෙසං කත්තා හොතී’’ති පරත්ථං සූචෙතීති. එවං ‘‘අත්තනා ච පාණාතිපාතා පටිවිරතො හොතී’’තිආදිසුත්තානි (අ. නි. 4.99) යොජෙතබ්බානි. විනයාභිධම්මෙහි ච විසෙසෙත්වා සුත්තසද්දස්ස අත්ථො වත්තබ්බො, තස්මා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසප්පවත්තාය දෙසනාය අත්තහිතපරහිතාදීනි සාතිසයං පකාසිතානි හොන්ති, න ආණාධම්මසභාවවසප්පවත්තායාති ඉදමෙව ‘‘අත්ථානං සූචනතො සුත්ත’’න්ති වුත්තං.

किंवा सुत्ताची अपेक्षा न ठेवता, निर्देशामध्ये (महानिद्देस ६९; चुलनिद्देस मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८५) आत्मार्थ इत्यादी अर्थांचे जे भेद सांगितले आहेत, जसे की - ‘आत्मार्थ (स्वतःचे हित), परार्थ (इतरांचे हित), उभयार्थ (दोन्हींचे हित), दृष्टधार्मिक अर्थ (या जन्मातील हित), सांपरायिक अर्थ (परलोकातील हित), उत्तान अर्थ (स्पष्ट अर्थ), गंभीर अर्थ, गूढ अर्थ, प्रच्छन्न (झाकलेला) अर्थ, नेय्यार्थ (अनुमानाने समजून घेण्याचा अर्थ), नीतार्थ (स्पष्ट केलेला अर्थ), अनवद्य (दोषरहित) अर्थ, निष्क्लेश अर्थ, वोदान (परिशुद्ध) अर्थ, परमार्थ अर्थ’ - ते सुत्त सूचित करते, असा अर्थ आहे. किंवा ‘तो स्वतः अल्पेच्छ (कमी इच्छा असलेला) असतो’ याने आत्मार्थ, आणि ‘तो इतरांना अल्पेच्छतेचा उपदेश करतो’ याने परार्थ सूचित होतो. या प्रकारे ‘तो स्वतः प्राणातिपातापासून (हिंसेपासून) अलिप्त असतो’ इत्यादी सुत्ते जोडली पाहिजेत. विनय आणि अभिधम्मापेक्षा वेगळे करून ‘सुत्त’ या शब्दाचा अर्थ सांगितला पाहिजे, म्हणून वेनेय्यांच्या (उपदेश देण्यास योग्य व्यक्तींच्या) आशयाच्या वशाने प्रवृत्त झालेल्या देशनेमध्ये आत्महित, परहित इत्यादी अतिशय रूपाने प्रकाशित होतात, आज्ञा आणि धम्मस्वभावाच्या वशाने प्रवृत्त झालेल्या देशनेमध्ये नाही; म्हणूनच ‘अर्थांचे सूचन करत असल्यामुळे ते सुत्त आहे’ असे म्हटले आहे.

සුත්තෙ ච ආණාධම්මසභාවා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයං අනුවත්තන්ති, න විනයාභිධම්මෙසු විය වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයො ආණාධම්මසභාවෙ අනුවත්තති, තස්මා වෙනෙය්‍යානං එකන්තහිතපටිලාභසංවත්තනිකා සුත්තන්තදෙසනා හොතීති ‘‘සුවුත්තා චෙත්ථ අත්ථා’’තිආදි වුත්තං. පසවතීති ඵලති[Pg.20]. ‘‘සුත්තාණා’’ති එතස්ස අත්ථං පකාසෙතුං ‘‘සුට්ඨු ච නෙ තායතී’’ති වුත්තං. අත්තත්ථපරත්ථාදිවිධානෙසු ච සුත්තස්ස පමාණභාවො තෙසඤ්ච සඞ්ගාහකත්තං යොජෙතබ්බං, තදත්ථප්පකාසනෙ පධානත්තා සුත්තස්ස ඉතරෙහි විසෙසනඤ්ච. එතන්ති ‘‘අත්ථානං සූචනතො’’තිආදිකං අත්ථවචනං. එතස්සාති සුත්තස්ස.

आणि सुत्तामध्ये आज्ञा व धम्मस्वभाव हे वेनेय्यांच्या (विनेयांच्या) आशयाचे अनुकरण करतात, विनय आणि अभिधम्माप्रमाणे वेनेय्यांचा आशय आज्ञा व धम्मस्वभावाचे अनुकरण करत नाही; म्हणून वेनेय्यांच्या एकांत हिताच्या प्राप्तीसाठी सुत्तंत देशना प्रवृत्त होते, म्हणूनच ‘येथे अर्थ सुस्पष्ट सांगितले आहेत’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘पसवति’ म्हणजे फलद्रूप होतो (फळ देतो). ‘सुत्ताणा’ याचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी ‘त्यांचे चांगल्या प्रकारे रक्षण करते’ (सुट्ठु च ने तायति) असे म्हटले आहे. आत्मार्थ, परार्थ इत्यादींच्या विधानांमध्ये सुत्ताचे प्रमाणपण आणि त्यांचे संग्राहकत्व जोडले पाहिजे; आणि त्या अर्थाच्या प्रकाशनात सुत्ताचे प्राधान्य असल्यामुळे त्याचे इतरांपेक्षा विशेषत्व आहे. ‘एतम्’ म्हणजे ‘अर्थांचे सूचन करत असल्यामुळे’ इत्यादी अर्थवचन. ‘एतस्स’ म्हणजे सुत्ताचे.

අභික්කමන්තීති එත්ථ අභි-සද්දො කමනස්ස වුද්ධිභාවං අතිරෙකත්තං දීපෙති. අභික්කන්තෙනාති ච එත්ථ කන්තියා අධිකත්තං විසෙසභාවන්ති යුත්තං කිරියාවිසෙසකත්තා උපසග්ගස්ස. අභිඤ්ඤාතා, අභිරාජා, අභිවිනයෙති එත්ථ ලක්ඛණපූජිතපරිච්ඡින්නෙසු රත්තිආදීසු අභි-සද්දො වත්තතීති කථමෙතං යුජ්ජෙය්‍යාති? ලක්ඛණකරණඤාණපූජනපරිච්ඡෙදකිරියාදීපනතො තාහි ච කිරියාහි රත්තිරාජවිනයානං යුත්තත්තා. භාවනාඵරණවුද්ධීහි වුද්ධිමන්තො. ආරම්මණාදීහීති ආරම්මණසම්පයුත්තකම්මද්වාරපටිපදාදීහි. අවිසිට්ඨන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤවිසිට්ඨෙසු විනයසුත්තන්තාභිධම්මෙසු අවිසිට්ඨං සමානං පිටකසද්දන්ති අත්ථො. යථාවුත්තෙනෙවාති ‘‘එවං දුවිධත්ථෙනා’’තිආදිනා නයෙන.

‘अभिक्कमन्ति’ येथे ‘अभि’ हा शब्द गमनाचा (चालण्याचा) वृद्धीभाव आणि अतिरेक दर्शवितो. ‘अभिक्कन्तेन’ येथे ‘अभि’ हा कांतीची (सौंदर्याची) अधिकता आणि विशेष भाव दर्शवितो, हे योग्यच आहे; कारण उपसर्ग हा क्रियाविशेषक असतो. ‘अभिञ्ञाता’ (अभिज्ञात), ‘अभिराजा’, ‘अभिविनये’ येथे लक्षण, पूजित आणि परिच्छिन्न अशा रात्री इत्यादींच्या अर्थात ‘अभि’ शब्द वापरला जातो, हे कसे योग्य ठरेल? कारण ते लक्षण करणे, ज्ञान, पूजन आणि परिच्छेद या क्रियांचे प्रकाशन करते आणि त्या क्रियांशी रात्र, राजा व विनय यांचा संबंध असतो. ‘भावना-स्फुरण-वृद्धी’ यांनी वृद्धी पावणारे. ‘आरम्मणादीहि’ म्हणजे आलंबन (विषय), संप्रयुक्त, कर्मद्वार, प्रतिपदा इत्यादींच्या द्वारे. ‘अविसिट्ठं’ (अविशिष्ट) म्हणजे परस्परांपेक्षा विशिष्ट असलेल्या विनय, सुत्तंत आणि अभिधम्मामध्ये ‘पिटक’ हा शब्द अविशिष्ट म्हणजे समान आहे, असा अर्थ आहे. ‘यथावृत्तेनेव’ म्हणजे ‘अशा प्रकारे द्विविध अर्थाने’ इत्यादी पूर्वोक्त पद्धतीनेच.

කථෙතබ්බානං අත්ථානං දෙසකායත්තෙන ආණාදිවිධිනා අතිසජ්ජනං පබොධනං දෙසනා. සාසිතබ්බපුග්ගලගතෙන යථාපරාධාදිනා සාසිතබ්බභාවෙන අනුසාසනං විනයනං සාසනං. කථෙතබ්බස්ස සංවරාසංවරාදිනො අත්ථස්ස කථනං වචනපටිබද්ධකරණං කථා. භෙද-සද්දො විසුං විසුං යොජෙතබ්බො ‘‘දෙසනාභෙදං සාසනභෙදං කථාභෙදඤ්ච යථාරහං පරිදීපයෙ’’ති. භෙදන්ති නානත්තං, නානාකරණන්ති අත්ථො. සික්ඛා ච පහානානි ච ගම්භීරභාවො ච සික්ඛාපහානගම්භීරභාවං, තඤ්ච පරිදීපයෙ. යන්ති පරියත්තිආදිං. යථාති උපාරම්භාදිහෙතු පරියාපුණනාදිප්පකාරෙහි.

सांगावयाच्या अर्थांचे, देशना-समूहाच्या रूपाने, आज्ञा इत्यादी विधीने प्रकटीकरण व प्रबोधन करणे म्हणजे ‘देशना’ होय. शासनास योग्य असलेल्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) अपराध इत्यादींच्या वशाने, शासनास योग्य अशा भावाने अनुशासन व विनय करणे म्हणजे ‘शासन’ होय. सांगावयाच्या संवर-असंवर इत्यादी अर्थांचे कथन करणे, त्याला वचनाशी बद्ध करणे म्हणजे ‘कथा’ होय. ‘भेद’ हा शब्द स्वतंत्रपणे जोडला पाहिजे - ‘देशनाभेद, शासनभेद आणि कथाभेद योग्य प्रकारे प्रकाशित करावा’. ‘भेद’ म्हणजे नानात्व (विविधता) किंवा भिन्नता, असा अर्थ आहे. शिक्षा (प्रशिक्षण), प्रहाण (त्याग) आणि गंभीरभाव म्हणजे ‘शिक्षा-प्रहाण-गंभीरभाव’ होय, आणि ते प्रकाशित करावे. ‘यम्’ (जे) म्हणजे परियत्ती (अभ्यास/पठण) इत्यादी. ‘यथा’ (जसे) म्हणजे उपालंभ (दोष शोधणे) इत्यादी हेतूने परियत्ती ग्रहण करणे इत्यादी प्रकारे.

තීසුපි චෙතෙසු එතෙ ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධාති එත්ථ තන්තිඅත්ථො තන්තිදෙසනා තන්තිඅත්ථපටිවෙධො ච තන්තිවිසයා හොන්තීති විනයපිටකාදීනං අත්ථදෙසනාපටිවෙධාධාරභාවො යුත්තො, පිටකානි පන තන්තියොයෙවාති ධම්මාධාරභාවො කථං යුජ්ජෙය්‍යාති? තන්තිසමුදායස්ස අවයවතන්තියා ආධාරභාවතො, ධම්මාදීනඤ්ච දුක්ඛොගාහභාවතො තෙහි විනයාදයො ගම්භීරාති විනයාදීනඤ්ච චතුබ්බිධො ගම්භීරභාවො වුත්තො, තස්මා ‘‘ධම්මාදයො එව දුක්ඛොගාහත්තා ගම්භීරා, න [Pg.21] විනයාදයො’’ති න චොදෙතබ්බමෙතං. තත්ථ පටිවෙධස්ස දුක්කරභාවතො ධම්මත්ථානං, දෙසනාඤාණස්ස දුක්කරභාවතො දෙසනාය ච දුක්ඛොගාහභාවො වෙදිතබ්බො. පටිවෙධස්ස පන උප්පාදෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා තබ්බිසයඤාණුප්පත්තියා ච දුක්කරභාවතො දුක්ඛොගාහතා වෙදිතබ්බා.

या तिन्हीमध्ये हे धम्म, अत्थ, देसना आणि पटिवेध आहेत. येथे तन्ति-अत्थ (ग्रंथार्थ), तन्ति-देसना (ग्रंथदेशना) आणि तन्ति-अत्थ-पटिवेध हे तन्ति-विषय (ग्रंथविषय) होतात, म्हणून विनयपिटक इत्यादींचा अत्थ, देसना आणि पटिवेध यांचा आधार असणे योग्य आहे. परंतु पिटके तर स्वतःच तन्ति (ग्रंथ) आहेत, मग त्यांचा धम्माचा आधार असणे कसे योग्य ठरेल? तन्ति-समुदायाचा (ग्रंथसमूहाचा) अवयव-तन्तिच्या (ग्रंथाच्या अवयवाच्या) आधारभावामुळे, आणि धम्म इत्यादींच्या दुख्खोगहाभावामुळे (खोलवर समजण्यास कठीण असल्यामुळे) त्यांच्याद्वारे विनय इत्यादी गंभीर आहेत, म्हणून विनय इत्यादींचा चार प्रकारचा गंभीरभाव सांगितला आहे. म्हणून, 'धम्म इत्यादीच कठीण असल्यामुळे गंभीर आहेत, विनय इत्यादी नाही' असा आक्षेप घेऊ नये. तेथे पटिवेध (साक्षात्कार) अत्यंत कठीण असल्यामुळे धम्म आणि अत्थ यांचा, आणि देसना-ज्ञान (देशनाज्ञान) कठीण असल्यामुळे देसनेचा दुख्खोगहाभाव (गंभीरता) समजला पाहिजे. परंतु पटिवेध उत्पन्न करणे अशक्य असल्यामुळे आणि त्या विषयाच्या ज्ञानाची उत्पत्ती कठीण असल्यामुळे त्याची दुख्खोगहाता (गंभीरता) समजली पाहिजे।

හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදාති එතෙන වචනත්ථෙන ධම්මස්ස හෙතුභාවො කථං ඤාතබ්බොති? ‘‘ධම්මපටිසම්භිදා’’ති එතස්ස සමාසපදස්ස අවයවපදත්ථං දස්සෙන්තෙන ‘‘හෙතුම්හි ඤාණ’’න්ති වුත්තත්තා. ‘‘ධම්මෙ පටිසම්භිදා’’ති එත්ථ හි ‘‘ධම්මෙ’’ති එතස්ස අත්ථං දස්සෙන්තෙන ‘‘හෙතුම්හී’’ති වුත්තං, ‘‘පටිසම්භිදා’’ති එතස්ස ච අත්ථං දස්සෙන්තෙන ‘‘ඤාණ’’න්ති, තස්මා හෙතුධම්මසද්දා එකත්ථා ඤාණපටිසම්භිදාසද්දා චාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තෙන සාධිතො ධම්මස්ස හෙතුභාවො. අත්ථස්ස හෙතුඵලභාවො ච එවමෙව දට්ඨබ්බො. යථාධම්මන්ති එත්ථ ධම්ම-සද්දො හෙතුං හෙතුඵලඤ්ච සබ්බං ගණ්හාති. සභාවවාචකො හෙස, න පරියත්තිහෙතුභාවවාචකො, තස්මා යථාධම්මන්ති යො යො අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදිධම්මො, තස්මිං තස්මින්ති අත්ථො. ධම්මාභිලාපොති අත්ථබ්‍යඤ්ජනකො අවිපරීතාභිලාපො. එතෙන ‘‘තත්‍ර ධම්මනිරුත්තාභිලාපෙ ඤාණං නිරුත්තිපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 718-720) එත්ථ වුත්තධම්මනිරුත්තිං දස්සෙති. අනුලොමාදිවසෙන වා කථනන්ති එතෙන තස්සා ධම්මනිරුත්තියා අභිලාපං කථනං තස්ස වචනස්ස පවත්තනං දස්සෙති. අධිප්පායොති එතෙන ‘‘දෙසනාති පඤ්ඤත්තී’’ති එතං වචනං ධම්මනිරුත්තාභිලාපං සන්ධාය වුත්තං, න තබ්බිනිමුත්තං පඤ්ඤත්තිං සන්ධායාති දස්සෙති.

'हेतूचे ज्ञान म्हणजे धम्मपटिसम्भिदा' या वचनाच्या अर्थाने धम्माचा हेतूभाव कसा जाणावा? 'धम्मपटिसम्भिदा' या सामासिक पदाच्या अवयव पदांचा अर्थ दर्शवताना 'हेतूचे ज्ञान' असे म्हटले असल्यामुळे. कारण 'धम्मे पटिसम्भिदा' येथे 'धम्मे' याचा अर्थ दर्शवताना 'हेतूमध्ये' असे म्हटले आहे, आणि 'पटिसम्भिदा' याचा अर्थ दर्शवताना 'ज्ञान' असे म्हटले आहे. म्हणून हेतू आणि धम्म हे शब्द एकाच अर्थाचे आहेत, आणि ज्ञान व पटिसम्भिदा हे शब्द एकाच अर्थाचे आहेत, हा अर्थ दर्शवून धम्माचा हेतूभाव सिद्ध केला आहे. अत्थाचा (अर्थाचा) हेतूफलभाव देखील याचप्रमाणे पाहिला पाहिजे. 'यथाधम्म' येथे 'धम्म' शब्द हेतू आणि हेतूफल या सर्वांचे ग्रहण करतो. हा स्वभाववाचक आहे, परियत्तीच्या हेतूभावाचा वाचक नाही. म्हणून 'यथाधम्म' म्हणजे जो जो अविज्जा (अविद्या), संखारा (संस्कार) इत्यादी धम्म आहे, त्या त्या धम्मामध्ये असा अर्थ आहे. 'धम्माभिलाप' म्हणजे अर्थ आणि व्यंजनाचा अचूक (अविपरीत) उच्चार. याद्वारे 'तेथे धम्म-निरुत्तीच्या अभिलापामध्ये जे ज्ञान ती निरुत्तिपटिसम्भिदा होय' (विभंग ७१८-७२०) येथे सांगितलेली धम्म-निरुत्ती दर्शवली आहे. किंवा 'अनुलोम इत्यादींच्या द्वारे कथन करणे' याने त्या धम्म-निरुत्तीचा अभिलाप, कथन किंवा त्या वचनाचा प्रयोग दर्शवला आहे. 'अभिप्राय' याने 'देशना म्हणजे पण्णत्ती (प्रज्ञप्ती)' हे वचन धम्म-निरुत्तीच्या अभिलापाला अनुसरून म्हटले आहे, त्यापासून मुक्त असलेल्या पण्णत्तीला अनुसरून नाही, हे दर्शवले आहे।

සො ච ලොකියලොකුත්තරොති එවං වුත්තං අභිසමයං යෙන පකාරෙන අභිසමෙති, යඤ්ච අභිසමෙති, යො ච තස්ස සභාවො, තෙහි පාකටං කාතුං ‘‘විසයතො අසම්මොහතො ච අත්ථාදිඅනුරූපං ධම්මාදීසු අවබොධො’’ති ආහ. තත්ථ හි විසයතො අත්ථාදිඅනුරූපං ධම්මාදීසු අවබොධො අවිජ්ජාදිධම්මසඞ්ඛාරාදිඅත්ථතදුභයපඤ්ඤාපනාරම්මණො ලොකියො අභිසමයො. අසම්මොහතො අත්ථාදිඅනුරූපං ධම්මාදීසු අවබොධො නිබ්බානාරම්මණො මග්ගසම්පයුත්තො යථාවුත්තධම්මත්ථපඤ්ඤත්තීසු සම්මොහවිද්ධංසනො ලොකුත්තරො අභිසමයොති. අභිසමයතො අඤ්ඤම්පි පටිවෙධත්ථං දස්සෙතුං ‘‘තෙසං තෙසං වා’’තිආදිමාහ. ‘‘පටිවෙධනං [Pg.22] පටිවෙධො’’ති ඉමිනා හි වචනත්ථෙන අභිසමයො, පටිවිජ්ඣීයතීති පටිවෙධොති ඉමිනා තංතංරූපාදිධම්මානං අවිපරීතසභාවො ච පටිවෙධොති යුජ්ජති.

आणि तो (अभिसमय) लौकिक व लोकोत्तर आहे, अशा प्रकारे सांगितलेला अभिसमय ज्या प्रकारे प्राप्त केला जातो, जो प्राप्त केला जातो आणि त्याचा जो स्वभाव आहे, तो स्पष्ट करण्यासाठी 'विषयानुसार आणि संमोहाच्या अभावामुळे अत्थ इत्यादींच्या अनुरूप धम्म इत्यादींचा अवबोध' असे म्हटले आहे. कारण तेथे विषयानुसार अत्थ इत्यादींच्या अनुरूप धम्म इत्यादींचा अवबोध म्हणजे अविज्जा इत्यादी धम्म, संखारा इत्यादी अत्थ आणि त्या दोन्हीच्या प्रज्ञप्तीचे (पण्णत्तीचे) आलंबन असणारा लौकिक अभिसमय होय. संमोहाच्या अभावामुळे अत्थ इत्यादींच्या अनुरूप धम्म इत्यादींचा अवबोध म्हणजे निब्बानाचे (निर्वाणाचे) आलंबन असणारा, मार्गाशी संप्रयुक्त असणारा आणि पूर्वोक्त धम्म, अत्थ व पण्णत्ती यांमधील संमोहाचा नाश करणारा लोकोत्तर अभिसमय होय. अभिसमयाव्यतिरिक्त दुसरा देखील पटिवेधाचा अर्थ दर्शवण्यासाठी 'त्या त्या किंवा...' इत्यादी म्हटले आहे. कारण 'पटिवेधन (साक्षात्कार करणे) म्हणजे पटिवेध' या वचनाच्या अर्थाने अभिसमय, आणि 'ज्याचा साक्षात्कार केला जातो तो पटिवेध' याने त्या त्या रूप इत्यादी धम्मांचा अचूक (अविपरीत) स्वभाव देखील पटिवेध आहे, हे योग्य ठरते।

යථාවුත්තෙහි ධම්මාදීහි පිටකානං ගම්භීරභාවං දස්සෙතුං ‘‘ඉදානි යස්මා එතෙසු පිටකෙසූ’’තිආදිමාහ. යො චෙත්ථාති එතෙසු තංතංපිටකගතෙසු ධම්මාදීසු යො පටිවෙධො එතෙසු ච පිටකෙසු තෙසං තෙසං ධම්මානං යො අවිපරීතසභාවොති යොජෙතබ්බො. දුක්ඛොගාහතා ච වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. අයං පනෙත්ථ විසෙසො ‘‘අවිපරීතසභාවසඞ්ඛාතො පටිවෙධො දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යතාය එව දුක්ඛොගාහො’’ති.

पूर्वोक्त धम्म इत्यादींच्या द्वारे पिटकांचे गंभीरत्व दर्शवण्यासाठी 'आता ज्याअर्थी या पिटकांमध्ये...' इत्यादी म्हटले आहे. 'आता जो येथे' म्हणजे या त्या त्या पिटकांमध्ये असलेल्या धम्म इत्यादींचा जो पटिवेध (साक्षात्कार) आहे, आणि या पिटकांमध्ये त्या त्या धम्मांचा जो अचूक (अविपरीत) स्वभाव आहे, असा संबंध लावावा. आणि दुख्खोगहाता (गंभीरता) पूर्वोक्त पद्धतीनेच समजली पाहिजे. परंतु येथे हा विशेष आहे की, 'अचूक स्वभावरूप पटिवेध हा समजण्यास कठीण असल्यामुळेच दुख्खोगहा (गंभीर) आहे'।

යන්ති පරියත්තිදුග්ගහණං සන්ධාය වුත්තං. අත්ථන්ති භාසිතත්ථං පයොජනත්ථඤ්ච. න උපපරික්ඛන්තීති න විචාරෙන්ති. න නිජ්ඣානං ඛමන්තීති නිජ්ඣානපඤ්ඤං න ඛමන්ති, නිජ්ඣායිත්වා පඤ්ඤාය දිස්වා රොචෙත්වා න ගහෙතබ්බා හොන්තීති අධිප්පායො. ඉතීති එවං එතාය පරියත්තියා වාදප්පමොක්ඛානිසංසා අත්තනො උපරි පරෙහි ආරොපිතවාදස්ස නිග්ගහස්ස පමොක්ඛප්පයොජනා හුත්වා ධම්මං පරියාපුණන්ති. වාදප්පමොක්ඛොති වා නින්දාපමොක්ඛො. යස්ස චත්ථායාති යස්ස ච සීලාදිපරිපූරණස්ස අනුපාදාවිමොක්ඛස්ස වා අත්ථාය. ධම්මං පරියාපුණන්තීති ඤායෙන පරියාපුණන්තීති අධිප්පායො. අස්සාති අස්ස ධම්මස්ස. නානුභොන්තීති න වින්දන්ති. තෙසං තෙ ධම්මා දුග්ගහිතත්තා උපාරම්භමානදප්පමක්ඛපලාසාදිහෙතුභාවෙන දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්ති. භණ්ඩාගාරෙ නියුත්තො භණ්ඩාගාරිකො, භණ්ඩාගාරිකො වියාති භණ්ඩාගාරිකො, ධම්මරතනානුපාලකො. අඤ්ඤං අත්ථං අනපෙක්ඛිත්වා භණ්ඩාගාරිකස්සෙව සතො පරියත්ති භණ්ඩාගාරිකපරියත්ති.

'जे' हे परियत्तीच्या चुकीच्या ग्रहणाला (दुग्गहण) अनुसरून म्हटले आहे. 'अत्थ' म्हणजे भाषित अर्थ आणि प्रयोजन अर्थ. 'तपासत नाहीत' म्हणजे विचार करत नाहीत. 'चिंतन सहन करत नाहीत' म्हणजे चिंतनशील प्रज्ञेला सहन करत नाहीत; चिंतन करून, प्रज्ञेने पाहून आणि पसंत करून ग्रहण करण्यायोग्य नसतात, असा अभिप्राय आहे. 'इति' म्हणजे अशा प्रकारे या परियत्तीच्या द्वारे 'वाद-प्रमोक्ष-आनिशंस' (वादातून सुटण्याचा लाभ) मिळवून, इतरांनी स्वतःवर लादलेल्या वादाच्या निग्रहातून सुटण्याच्या प्रयोजनाने धम्माचा अभ्यास करतात. किंवा 'वाद-प्रमोक्ष' म्हणजे निंदेपासून सुटका. 'आणि ज्या अर्थासाठी' म्हणजे ज्या शील इत्यादींच्या परिपूर्तीसाठी किंवा अनुपादा-विमोक्षासाठी (आसक्तीरहित मुक्तीसाठी). 'धम्माचा अभ्यास करतात' म्हणजे योग्य पद्धतीने अभ्यास करतात, असा अभिप्राय आहे. 'याचा' म्हणजे या धम्माचा. 'अनुभव घेत नाहीत' म्हणजे प्राप्त करत नाहीत. त्यांच्यासाठी ते धम्म चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण केल्यामुळे उपालंभ (दोषारोप), मान (अभिमान), दर्प, मख (मत्सर), पलास (द्वेष) इत्यादींचे हेतू बनून दीर्घकाळ अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरतात. भांडारात नियुक्त असलेला तो भांडागारिक (कोशाध्यक्ष) होय. भांडागारिकाप्रमाणे तो भांडागारिक म्हणजे धम्मरत्नाचा रक्षक होय. इतर कोणत्याही अर्थाची अपेक्षा न ठेवता, केवळ भांडागारिकाप्रमाणे असणारी परियत्ती म्हणजे 'भांडागारिक-परियत्ती' होय।

තාසංයෙවාති අවධාරණං පාපුණිතබ්බානං ඡළභිඤ්ඤාචතුපටිසම්භිදානං විනයෙ පභෙදවචනාභාවං සන්ධාය වුත්තං. වෙරඤ්ජකණ්ඩෙ හි තිස්සො විජ්ජාව විභත්තාති. දුතියෙ තාසංයෙවාති අවධාරණං චතස්සො පටිසම්භිදා අපෙක්ඛිත්වා කතං, න තිස්සො විජ්ජා. තා හි ඡසු අභිඤ්ඤාසු අන්තොගධාති සුත්තෙ විභත්තායෙවාති. ඤත්වා සඞ්ගය්හමානන්ති යොජනා. තෙසන්ති තෙසං පිටකානං. සබ්බම්පීති සබ්බම්පි බුද්ධවචනං.

'त्यांचेच' हा निश्चय प्राप्त करण्यायोग्य अशा सहा अभिज्ञा (छळभिञ्ञा) आणि चार प्रतिसंभिदा (चतुपटिसम्भिदा) यांचा विनयामध्ये भेद दर्शवणाऱ्या वचनाचा अभाव लक्षात घेऊन म्हटला आहे. कारण वेरंजकांडात केवळ तीन विद्याच (तिस्सो विज्जा) विभक्त (स्पष्ट) केल्या आहेत. दुसऱ्यामध्ये 'त्यांचेच' हा निश्चय चार प्रतिसंभिदांना लक्षात घेऊन केला आहे, तीन विद्यांना नाही. कारण त्या (तीन विद्या) सहा अभिज्ञांमध्ये समाविष्ट आहेत, असे सुत्तात स्पष्ट केलेच आहे. 'जाणून घेऊन संग्रह केला जात आहे' असा संबंध लावावा. 'त्यांचे' म्हणजे त्या पिटकांचे. 'सर्व काही' म्हणजे सर्व बुद्धवचन।

අත්ථානුලොමනාමතො අනුලොමිකො. අනුලොමිකත්තංයෙව විභාවෙතුං ‘‘කස්මා පනා’’තිආදි වුත්තං. එකනිකායම්පීති එකසමූහම්පි. පොණිකා [Pg.23] ච චික්ඛල්ලිකා ච ඛත්තියා, තෙසං නිවාසො පොණිකනිකායො චික්ඛල්ලිකනිකායො ච. එවං ධම්මක්ඛන්ධතො චතුරාසීති ධම්මක්ඛන්ධසහස්සානීති බුද්ධවචනපිටකාදීනි නිට්ඨාපෙත්වා අනෙකච්ඡරියපාතුභාවපටිමණ්ඩිතාය සඞ්ගීතියා පඨමබුද්ධවචනාදිකො සබ්බො වුත්තප්පභෙදො අඤ්ඤොපි උද්දානසඞ්ගහාදිභෙදො සඞ්ගීතියා ඤායතීති එතස්ස දස්සනත්ථං ‘‘එවමෙතං සබ්බම්පී’’තිආදි ආරද්ධං. අයං අභිධම්මො පිටකතො අභිධම්මපිටකන්තිආදිනා පිටකාදිභාවදස්සනෙනෙව මජ්ඣිමබුද්ධවචනභාවො තථාගතස්ස ච ආදිතො ආභිධම්මිකභාවො දස්සිතොති වෙදිතබ්බො.

अर्थानुरूप नावावरून 'अनुलोमिक' (अनुकूल) असे म्हटले आहे. अनुलोमिकत्वच स्पष्ट करण्यासाठी 'कस्मा पना' (पण का?) इत्यादी म्हटले आहे. 'एकनिकायम्पि' म्हणजे एक समूह सुद्धा. पोणिक आणि चिक्खल्लिक हे क्षत्रिय होते, त्यांचा निवास म्हणजे पोणिकनिकाय आणि चिक्खल्लिकनिकाय होय. अशा प्रकारे धम्मक्खंधाच्या (धम्मस्कंधाच्या) दृष्टीने चौऱ्याऐंशी हजार धम्मक्खंध (धम्मस्कंध) आहेत, असे बुद्धवचन, पिटक इत्यादींचे समापन करून, अनेक आश्चर्यकारक प्रादुर्भावांनी सुशोभित झालेल्या संगीतीद्वारे (धर्मपरिषदेद्वारे) प्रथम बुद्धवचनादी सर्व सांगितलेले प्रकार आणि इतरही उद्दान-संग्रह इत्यादी भेद संगीतीद्वारे जाणले जातात, हे दर्शवण्यासाठी 'एवमेतं सब्बम्पि' (अशा प्रकारे हे सर्व देखील) इत्यादी सुरू केले आहे. हा अभिधम्म पिटकाच्या दृष्टीने 'अभिधम्मpिटक' इत्यादी रूपाने पिटकत्वाचे दर्शन घडवूनच मध्यम बुद्धवचन असणे आणि तथागतांचे सुरुवातीपासूनच आभिधम्मिक (अभिधम्मवेत्ते) असणे दर्शवले आहे, असे समजावे.

එත්ථ සියා ‘‘යදි තථාගතභාසිතභාවො අභිධම්මස්ස සිද්ධො සියා, මජ්ඣිමබුද්ධවචනභාවො ච සිද්ධො භවෙය්‍ය, සො එව ච න සිද්ධො’’ති තස්ස විනයාදීහි බුද්ධභාසිතභාවං සාධෙතුං වත්ථුං දස්සෙන්තො ‘‘තං ධාරයන්තෙසු භික්ඛූසූ’’තිආදිමාහ. සබ්බසාමයිකපරිසායාති සබ්බනිකායිකපරිසාය පඤ්චපි නිකායෙ පරියාපුණන්තියා. න උග්ගහිතන්ති සකලස්ස විනයපිටකස්ස අනුග්ගහිතත්තා ආහ. විනයමත්තං උග්ගහිතන්ති විභඞ්ගද්වයස්ස උග්ගහිතත්තා ආහ. විනයං අවිවණ්ණෙතුකාමතාය ‘‘අභිධම්මං පරියාපුණස්සූ’’ති භණන්තස්ස අනාපත්තිං, අභිධම්මෙ අනොකාසකතං භික්ඛුං පඤ්හං පුච්ඡන්තියා පාචිත්තියඤ්ච වදන්තෙන භගවතා අභිධම්මස්ස බුද්ධභාසිතභාවො දීපිතො බුද්ධභාසිතෙහි සුත්තාදීහිසහ වචනතො, බාහිරකභාසිතෙසු ච ඊදිසස්ස වචනස්ස අභාවා.

येथे अशी शंका असू शकते की, 'जर तथागत-भाषितत्व (तथागतांनी भाषिलेले असणे) अभिधम्माचे सिद्ध झाले असते, तर मध्यम बुद्धवचन असणेही सिद्ध झाले असते, परंतु तेच सिद्ध नाही.' म्हणून विनय इत्यादींद्वारे त्याचे बुद्ध-भाषितत्व सिद्ध करण्यासाठी प्रसंग दर्शवताना 'तं धारयन्तेसु भिक्खूसु' (त्याचे धारण करणाऱ्या भिक्षूंमध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. 'सब्बसामयिकपरिसाय' म्हणजे सर्व निकायिक परिषदेद्वारे, जी पाचही निकायांचा अभ्यास करते. 'न उग्गहितं' (ग्रहण केले नाही) असे संपूर्ण विनयपिटक ग्रहण न केल्यामुळे म्हटले आहे. 'विनयमत्तं उग्गहितं' (केवळ विनय ग्रहण केला आहे) असे दोन विभंगांचे (भिक्खुविभंग आणि भिक्खुनीविभंग) ग्रहण केल्यामुळे म्हटले आहे. विनयाची अवहेलना न करण्याच्या इच्छेने 'अभिधम्माचा अभ्यास कर' असे म्हणणाऱ्याला आपत्ती (दोष) न होणे, आणि अभिधम्मात ज्याला संधी दिली गेली नाही अशा भिक्षूला प्रश्न विचारणाऱ्या भिक्षुणीला पाचित्तिय (प्रायश्चित्त) होते असे सांगणाऱ्या भगवंतांनी अभिधम्माचे बुद्ध-भाषितत्व स्पष्ट केले आहे, कारण त्याचे बुद्ध-भाषित सुत्त इत्यादींसोबत वाचन केले जाते, आणि बाह्य (इतर) भाषितांमध्ये अशा वचनाचा अभाव असतो.

ඉතොපි බලවතරං ආභිධම්මිකස්ස සාධුකාරදානෙන විචිකිච්ඡාවිච්ඡෙදස්ස කතත්තා. කම්මතො අඤ්ඤං කම්මං කම්මන්තරං, තං කාමාවචරාදිං රූපාවචරාදිභාවෙන, කණ්හවිපාකාදිං සුක්කවිපාකාදිභාවෙන කථෙන්තො ආලොළෙති.

यापेक्षाही अधिक प्रबळ कारण म्हणजे आभिधम्मिक (अभिधम्मवेत्त्या) भिक्षूला साधुकार (शाबासकी) देऊन शंकेचे निरसन केले गेले आहे. एका कर्मापेक्षा दुसरे कर्म म्हणजे 'कर्मान्तर' होय, त्याला कामावचर इत्यादींना रूपावचर इत्यादी भावाने, and कृष्णविपाक (काळे फळ) इत्यादींना शुक्लविपाक (पांढरे फळ) इत्यादी भावाने सांगणारा गोंधळात टाकतो.

ජිනචක්කෙති ජිනසාසනෙ. විසංවාදෙතීති විප්පලම්භෙති. භෙදකරවත්ථූසු එකස්මින්ති ‘‘භාසිතං ලපිතං තථාගතෙන අභාසිතං අලපිතං තථාගතෙනාති දීපෙතී’’ති එකස්මිං සන්දිස්සති. උත්තරිපි එවං වත්තබ්බො…පෙ… න අඤ්ඤෙසං විසයො…පෙ… නිදානකිච්චං නාම නත්ථීති අපාකටානං කාලදෙසදෙසකපරිසානං පාකටභාවකරණත්ථං තදුපදෙසසහිතෙන නිදානෙන භවිතබ්බං, අඤ්ඤෙසං අවිසයත්තා දෙසකො පාකටො, ඔක්කන්තිකාලාදීනං පාකටත්තා කාලො ච, දෙවලොකෙ දෙසිතභාවස්ස පාකටත්තා දෙසපරිසා ච පාකටාති කිං නිදානකිච්චං සියාති.

‘जिनचक्के’ म्हणजे जिनशासनात. ‘विसंवादेति’ म्हणजे फसवितो किंवा दिशाभूल करतो. भेद निर्माण करणाऱ्या गोष्टींपैकी एका बाबतीत 'तथागतांनी जे भाषिले आहे, बोलले आहे, ते तथागतांनी भाषिलेले नाही, बोललेले नाही असे दर्शवतो' या एका बाबतीत दिसून येते. पुढेही असेच म्हणावे...पे... इतरांचा विषय नाही...पे... 'निदानकृत्य (प्रस्तावना) नावाचे काही नाही' कारण जे अप्रकट आहेत अशा काळ, देश, उपदेशक आणि परिषदेला प्रकट करण्यासाठी त्या उपदेशासहित निदान (प्रस्तावना) असायला हवे. इतरांचा विषय नसल्यामुळे उपदेशक प्रकट आहेत, अवक्रांती (गर्भावतरण) इत्यादी काळ प्रकट असल्यामुळे काळ प्रकट आहे, आणि देवलोकात उपदेश केल्याचे प्रकट असल्यामुळे देश आणि परिषदही प्रकट आहेत, तर मग निदानकृत्याची काय आवश्यकता आहे?

යත්ථ [Pg.24] ඛන්ධාදයො නිප්පදෙසෙන විභත්තා, සො අභිධම්මො නාම, තස්මා තස්ස නිදානෙන ඛන්ධාදීනං නිප්පදෙසතොපි පටිවිද්ධට්ඨානෙන භවිතබ්බන්ති අධිප්පායෙන ථෙරො ‘‘මහාබොධිනිදානො අභිධම්මො’’ති දස්සෙති. ‘‘සො එවං පජානාමි සම්මාදිට්ඨිපච්චයාපි වෙදයිත’’න්තිආදිනා (සං. නි. 5.12) නයෙන පච්චයාදීහි වෙදනං උපපරික්ඛන්තො ඛන්ධාදිපදෙසානං වෙදනාක්ඛන්ධාදීනං වසෙන විහාසි. ධම්මෙති කුසලාදිඅරණන්තෙ.

जिथे स्कंध इत्यादींचे संपूर्णपणे (निःशेषपणे) वर्गीकरण केले आहे, तो 'अभिधम्म' होय. म्हणून त्याच्या निदानाने (प्रस्तावनेने) स्कंध इत्यादींच्या संपूर्णपणे आकलन झालेल्या स्थानाशी संबंधित असायला हवे, या अभिप्रायाने स्थविरांनी 'महाबोधि-निदान असलेला अभिधम्म' असे दर्शवले आहे. 'तो अशा प्रकारे जाणतो की सम्यक् दृष्टीच्या प्रत्ययाने (कारणाने) देखील वेदन होते' इत्यादी (सं. नि. ५.१२) पद्धतीने प्रत्यय इत्यादींद्वारे वेदनेचे परीक्षण करत, ते स्कंध इत्यादी भागांच्या वेदनास्कंध इत्यादींच्या रूपाने विहरत राहिले. 'धम्मे' म्हणजे कुशल इत्यादी अरण (क्लेशरहित) धर्मांमध्ये.

ධම්මං පරිවත්තෙන්තොති සාට්ඨකථං පාළිං පරිවත්තෙන්තො එතං පරවාදීචොදනං පත්වා ‘‘අයං පරවාදී’’තිආදිමාහ. අම්හාදිසෙසු නිදානං ජානන්තෙසු පටිසරණෙසු විජ්ජමානෙසු අප්පටිසරණො අරඤ්ඤෙ කන්දන්තො විය නිදානසබ්භාවෙ සක්ඛිභූතෙසුපි අම්හෙසු විජ්ජමානෙසු අසක්ඛිකං අඩ්ඩං කරොන්තො විය හොති, නිදානස්ස අත්ථිභාවම්පි න ජානාති, නනු එතං නිදානන්ති කථෙන්තො එවමාහ. එකමෙවාති දෙසනානිදානමෙව අජ්ඣාසයානුරූපෙන දෙසිතත්තා. ද්වෙ නිදානානීති අධිගන්තබ්බදෙසෙතබ්බධම්මානුරූපෙන දෙසිතත්තා. අභිධම්මාධිගමස්ස මූලං අධිගමං නිදෙතීති අධිගමනිදානං. බොධිඅභිනීහාරසද්ධායාති යාය සද්ධාය දීපඞ්කරදසබලස්ස සන්තිකෙ බොධියා චිත්තං අභිනීහරි පණිධානං අකාසි.

‘धम्मं परिवर्तेंतो’ म्हणजे अट्ठकथेसह पाळीचे (पाठाचे) आवर्तन करताना, या परवादीच्या (प्रतिपक्षाच्या) आक्षेपाला प्राप्त होऊन 'हा परवादी आहे' इत्यादी म्हणाले. आमच्यासारखे निदान जाणणारे आश्रयदाते विद्यमान असताना, निराश्रय होऊन अरण्यात रडणाऱ्यासारखा, आणि निदानाच्या अस्तित्वाचे साक्षीदार असलेले आम्ही विद्यमान असतानाही साक्षीदारांशिवाय खटला चालवणाऱ्यासारखा तो होतो; तो निदानाचा अस्तित्व देखील जाणत नाही, 'नक्कीच हे निदान आहे' असे सांगताना त्यांनी असे म्हटले. 'एकमेव' म्हणजे देशना-निदानच, कारण ते अध्यवसायानुसार (आशयानुसार) उपदेशिले गेले आहे. 'दोन निदाने' म्हणजे प्राप्त करण्यायोग्य आणि उपदेशिण्यायोग्य धर्माच्या अनुरूप उपदेशिल्यामुळे. अभिधम्माच्या अधिगमनाचे (प्राप्तीचे) मूळ असलेल्या अधिगमनाला जे दर्शवते ते 'अधिगमन निदान' होय. 'बोधि-अभिनीहार-श्रद्धेने' म्हणजे ज्या श्रद्धेने दीपंकर दशबलांच्या सन्निध बोधीसाठी चित्त प्रवृत्त केले आणि प्रणिधान (संकल्प) केले.

සුමෙධකථාවණ්ණනා

सुमेध-कथा-वर्णन

චතුරො ච අසඞ්ඛියෙති (බු. වං. අට්ඨ. 2.1-2) උද්ධං ආරොහනවසෙන අතික්කමිත්වා අමරං නාම නගරං අහොසීති වචනසෙසයොජනා කාතබ්බා. දසහීති හත්ථිඅස්සරථභෙරීසඞ්ඛමුදිඞ්ගවීණාගීතසම්මතාළෙහි ‘‘අස්නාථ පිවථ ඛාදථා’’ති දසමෙන සද්දෙන. තෙ පන එකදෙසෙන දස්සෙතුං ‘‘හත්ථිසද්ද’’න්තිආදි වුත්තං. හත්ථිසද්දන්ති කරණත්ථෙ උපයොගො දට්ඨබ්බො. භෙරීසඞ්ඛරථානඤ්ච සද්දෙහි අවිවිත්තන්ති වා ඝොසිතන්ති වා යොජෙතබ්බං. හත්ථිසද්දන්ති වා හත්ථිසද්දවන්තං නගරං. ඛාදථ පිවථ චෙවාති ඉති-සද්දො ඤාතත්ථත්තා අප්පයුත්තො දට්ඨබ්බො.

‘चतुरो च असंखिये’ (चार असंख्येय कल्प) यामध्ये वर चढण्याच्या क्रमाने ओलांडून 'अमर नावाचे नगर होते' अशी वाक्यशेषाची योजना करावी. 'दशही' म्हणजे हत्ती, घोडा, रथ, भेरी, शंख, मृदंग, वीणा, गीत, समताळ आणि 'खा, प्या, आस्वाद घ्या' या दहाव्या शब्दाने (नादाने). ते एका भागाने दर्शवण्यासाठी 'हत्तीचा आवाज' इत्यादी म्हटले आहे. 'हत्तिसद्दं' (हत्तीचा आवाज) यामध्ये करण अर्थात द्वितीया विभक्तीचा उपयोग समजला पाहिजे. भेरी, शंख आणि रथांच्या आवाजांनी 'रहित नसलेले' (युक्त) किंवा 'घोषित' असे जोडावे. किंवा 'हत्तिसद्दं' म्हणजे हत्तींच्या आवाजाने युक्त असलेले नगर. 'खादथ पिवथ चेव' (खा आणि प्या देखील) यामध्ये 'इति' हा शब्द आधीच ज्ञात अर्थाचा असल्यामुळे वापरला गेलेला नाही असे समजावे.

සබ්බඞ්ගසම්පන්නං උය්‍යානපොක්ඛරණීආදිසම්පන්නත්තා. ලක්ඛණෙති ඉත්ථිලක්ඛණෙ පුරිසලක්ඛණෙ ච. ඉතිහාසෙති පොරාණෙ. සධම්මෙති අත්තනො තෙවිජ්ජධම්මෙ ච යඤ්ඤවිධිආදිකෙ ච. පාරමින්ති පාරඤාණං පාරාධිගමං ගතො. චින්තෙසහන්ති චින්තෙසිං අහං සුමෙධභූතොති සත්ථා වදති. අත්ථි [Pg.25] හෙහිතීති සො විජ්ජමානො භවිස්සති. න හෙතුයෙති අභවිතුං. එවමෙවාති එවමෙවං. න ගවෙසතීති න ගන්තුං එසති න ඉච්ඡති නානුගච්ඡති වා. ධොවෙති ධොවන්තෙ. සෙරීති සායත්තිකො. සයංවසීති සවසො. මහාචොරසමො වියාති කායසාරාගවසෙන දුච්චරිතානෙසනෙහි කුසලභණ්ඩච්ඡෙදනා. නාථාති නාථවන්තො. පඤ්චදොසවිවජ්ජිතන්ති එවමාදිකස්ස අත්ථො කෙසුචි අට්ඨකථාපොත්ථකෙසු ලිඛිතොති කත්වා න වක්ඛාම.

‘सब्बङ्गसम्पन्नं’ म्हणजे उद्यान, पुष्करिणी (तलाव) इत्यादींनी युक्त असल्यामुळे. ‘लक्खणे’ म्हणजे स्त्री-लक्षण आणि पुरुष-लक्षण यांमध्ये. ‘इतिहासे’ म्हणजे पुराणात (इतिहासात). ‘सधम्मे’ म्हणजे स्वतःच्या त्रैविद्य धर्मात आणि यज्ञविधी इत्यादींमध्ये. ‘पारमिं’ म्हणजे पारगामी ज्ञान किंवा पारगामी अधिगम प्राप्त केलेला. ‘चिन्तेसहं’ म्हणजे 'मी सुमेध असताना विचार केला' असे शास्ता (बुद्ध) म्हणतात. ‘अत्थि हेहिति’ म्हणजे तो विद्यमान असेल. ‘न हेतुये’ म्हणजे न होण्यासाठी. ‘एवमेवं’ म्हणजे अशाच प्रकारे. ‘न gवेसति’ म्हणजे जाण्याची इच्छा करत नाही, किंवा अनुकरण करत नाही. ‘धोवे’ म्हणजे धुताना. ‘सेरी’ म्हणजे स्वतंत्र (स्वेच्छाचारी). ‘सयंवासी’ म्हणजे स्वतःच्या वश असलेला. ‘महाचोरसमो विय’ म्हणजे शरीराच्या आसक्तीमुळे दुश्चरित्राच्या शोधाने कुशल रूपी भांड्याचे (पुण्याचे) हरण करणे. ‘नाथा’ म्हणजे स्वामी असलेले (नाथ असलेले). ‘पञ्चदोसविवज्जितं’ इत्यादींचा अर्थ काही अट्ठकथा पुस्तकांमध्ये लिहिलेला असल्यामुळे आम्ही येथे सांगत नाही.

සාසනෙති එත්ථ තාපසසාසනං ඣානාභිඤ්ඤා ච. වසීභූතස්ස සතො. මයි එවංභූතෙ දීපඞ්කරො ජිනො උප්පජ්ජි. සොධෙති ජනො. අඤ්ජසං වටුමායනන්ති පරියායවචනෙහි මග්ගමෙව වදති. මා නං අක්කමිත්ථාති එත්ථ නන්ති පදපූරණමත්තෙ නිපාතො. ඝාතියාමහන්ති එත්ථ ච අ-ඉති ච හං-ඉති ච නිපාතා, අහං-ඉති වා එකො නිපාතො සානුනාසිකො කතො. ආහුතීනන්ති දක්ඛිණාහුතීනං. මන්ති මම, මං වා අබ්‍ර්වි.

'सासनेति' (शासनात) येथे तापस-शासन (तपस्वींचे अनुशासन) आणि ध्यान-अभिज्ञा (अतींद्रिय ज्ञान) अभिप्रेत आहे. 'वसीभूतस्स सतो' म्हणजे वश झालेल्या (इंद्रियांवर नियंत्रण मिळवलेल्या) व्यक्तीचे. 'मयि एवंभूते दीपङ्करो जिनो उप्पज्जि' म्हणजे मी अशा अवस्थेत असताना दीपंकर जिन (बुद्ध) उत्पन्न झाले. 'सोधेति जनो' म्हणजे लोक मार्ग साफ करतात. 'अञ्जसं वटुमायनन्ति' या पर्यायी शब्दांनी मार्गाचाच (रस्त्याचाच) निर्देश केला आहे. 'मा नं अक्कमित्थाति' येथे 'नं' हा केवळ पदपूर्तीसाठी आलेला निपात आहे. 'घातियामहन्ति' येथे 'च', 'अ' आणि 'हं' हे निपात आहेत, किंवा 'अहं' हा एक सानुनासिक निपात केला आहे. 'आहुतीनन्ति' म्हणजे दक्षिणाहुतींचे (यज्ञातील अर्पणांचे). 'मन्ति' म्हणजे माझे, किंवा 'मं' (मला) असे म्हटले आहे.

කප්පෙ අතික්කමිත්වා වුත්තෙපි බොධිම්හි මාතාදිසංකිත්තනෙ සඞ්ගණ්හිතුං ‘‘බොධි තස්ස භගවතො’’තිආදිමාහ. සුඛෙනාති උත්තමෙන සුඛෙන. අසමොති තාපසෙහි අසමො. අභිඤ්ඤාසුඛතොපි විසිට්ඨං ඊදිසං බුද්ධත්තබ්‍යාකරණජං සුඛං අලභිං. යාති යානි නිමිත්තානි. ආභුජතීති ආවත්තති. අභිරවන්තීති සද්දං කරොන්ති. ඡුද්ධාති නික්ඛන්තා. නුද්ධංසතීති න උද්ධං ගච්ඡති. උභයන්ති උභයවචනං. ධුවසස්සතන්ති එකන්තසස්සතං, අවිපරීතමෙවාති අත්ථො. ආපන්නසත්තානන්ති ගබ්භිනීනං. යාවතාදස දිසා, තත්ථ. ධම්මධාතුයාති ධම්මධාතුයං, සබ්බෙසු ධම්මෙසු විචිනාමීති අත්ථො.

कल्प ओलांडून गेल्यानंतरही बोधीच्या संदर्भात माता इत्यादींच्या संकीर्तनाचा समावेश करण्यासाठी "बोधि तस्स भगवतो" (त्या भगवंतांची बोधी) इत्यादी म्हटले आहे. 'सुखेनाति' म्हणजे उत्तम सुखाने. 'असमोति' म्हणजे तापसांमध्ये असमान (अतुलनीय). अभिज्ञा-सुखापेक्षाही विशिष्ट असे हे बुद्धत्व-व्याकरणातून (भविष्यवाणीतून) उत्पन्न झालेले सुख मला मिळाले. 'याति' म्हणजे जी निमित्ते (चिन्हे). 'आभुजतीति' म्हणजे वळते (आवर्तन करते). 'अभिरवन्तीति' म्हणजे आवाज करतात. 'छुद्धाति' म्हणजे बाहेर पडलेले. 'नुद्धंसतीति' म्हणजे वर जात नाही. 'उभयन्ति' म्हणजे दोन्ही वचन. 'धुवस्ससतन्ति' म्हणजे एकांत शाश्वत, म्हणजेच जे विपरीत नाही असा अर्थ आहे. 'आपन्नसत्तानन्ति' म्हणजे गर्भवती स्त्रियांचे. 'यावतादस दिसा' म्हणजे दहा दिशांमध्ये, तिथे. 'धम्मधातुयाति' म्हणजे धम्मधातूमध्ये, सर्व धम्मांमध्ये मी शोध घेतो असा अर्थ आहे.

යස්ස සම්පුණ්ණො, තං වමතෙව උදකං නිස්සෙසං. එතෙති එකිස්සාපි දානපාරමිතාය අනෙකප්පකාරතාය බහුවචනනිද්දෙසො කතො. පටිලග්ගිතං රක්ඛතීති වචනසෙසො, භුම්මත්ථෙ වා උපයොගො. චතූසු භූමීසූති පාතිමොක්ඛාදීසු සංවරභූමීසු. අද්වෙජ්ඣමානසොති කදාචි ඛමනං කදාචි අක්ඛමනං, කස්සචි ඛමනං කස්සචි අක්ඛමනන්ති එවං ද්වෙධාභාවං අනාපන්නමානසො හුත්වා. සච්චස්ස වීථි නාම දිට්ඨාදි ච අදිට්ඨාදි ච යථාභූතංව වත්ථු. අධිට්ඨානන්ති කුසලසමාදානාධිට්ඨානං, සමාදින්නෙසු කුසලෙසු අචලතා අධිට්ඨානං නාම. පථවියා උපෙක්ඛනං නාම විකාරානාපත්ති. අඤ්ඤත්‍රාති අඤ්ඤං. සභාවරසලක්ඛණෙති එත්ථ භාවොති අවිපරීතතා විජ්ජමානතා, සහ භාවෙන සභාවො, අවිපරීතො අත්තනො බොධිපරිපාචනකිච්චසඞ්ඛාතො [Pg.26] රසො, අනවජ්ජවත්ථුපරිච්චාගාදිසඞ්ඛාතං ලක්ඛණඤ්ච සභාවරසලක්ඛණං, තතො සම්මසතො. ධම්මතෙජෙනාති ඤාණතෙජෙන. චලතාති චලතාය කම්පනතාය. සෙසීති සයි. මා භාථාති මා භායිත්ථ. සබ්බීතියොති සබ්බා ඊතියො උපද්දවා තං විවජ්ජන්තු.

ज्याचा (घडा) पूर्ण भरलेला असतो, तो पाणी पूर्णपणे बाहेर टाकतो. 'एतेति' येथे एकाच दानपारमितेच्या अनेक प्रकारांमुळे बहुवचनी निर्देश केला आहे. 'पटिलग्गितं रक्खतीति' हा वाक्याचा उर्वरित भाग आहे, किंवा सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात द्वितीयेचा उपयोग आहे. 'चतूसु भूमीसूति' म्हणजे प्रातिमोक्ष इत्यादी संवर-भूमींमध्ये. 'अद्वेज्झमानसोति' म्हणजे कधी क्षमा करणे तर कधी क्षमा न करणे, कोणाला क्षमा करणे तर कोणाला क्षमा न करणे, असा द्विधा भाव मनात न आणता. 'सच्चस्स वीथि' (सत्याचा मार्ग) म्हणजे पाहिलेले किंवा न पाहिलेले जसे आहे तसे वास्तव. 'अधिट्ठानन्ति' म्हणजे कुशल गुणांचे ग्रहण करण्याचे अधिष्ठान; ग्रहण केलेल्या कुशल गुणांमध्ये अचल राहणे म्हणजेच अधिष्ठान होय. 'पथविया उपेक्खनं' (पृथ्वीची उपेक्षा) म्हणजे विकारांचा अभाव (विकार न होणे). 'अञ्ञत्राति' म्हणजे इतर (दुसरे). 'सभावरसलक्खणेति' येथे 'भाव' म्हणजे अविपरीतता (यथार्थता) किंवा विद्यमानता; भावासह असणे म्हणजे स्वभाव; स्वतःच्या बोधीला परिपक्व करण्याच्या कार्यास कारणीभूत असणारा अविपरीत रस, आणि निर्दोष वस्तूंच्या त्यागादींनी युक्त असणारे लक्षण म्हणजे स्वभाव-रस-लक्षण होय, त्याचे मनन (सम्मत) करताना. 'धम्मतेजेनाति' म्हणजे ज्ञानतेजाने. 'चलताति' म्हणजे चंचलतेने किंवा कंपनाने. 'सेसीति' म्हणजे झोपला (शयन केले). 'मा भाथाति' म्हणजे घाबरू नका. 'सब्बीतियोति' म्हणजे सर्व ईती (उपद्रव, संकटे) दूर होवोत.

සුමෙධකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सुमेध कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

පවච්ඡතීති දෙති. යොගෙනාති උපායෙන. සමිංසූති සන්නිපතිංසු. අප්පත්තමානසාති අප්පත්තඅරහත්තා භික්ඛූ ගරහිතා භවන්ති. රිත්තාති සුඤ්ඤා අන්තරහිතා. සාලකල්‍යාණී නාම එකො රුක්ඛො. බුද්ධචක්කවත්තිකාලෙයෙව කිර එකාහෙනෙව උප්පජ්ජති.

'पवच्छतीति' म्हणजे देतो. 'योगेनाति' म्हणजे उपायाने. 'समिंसुति' म्हणजे एकत्र आले (गोळा झाले). 'अप्पत्तमानसाति' म्हणजे ज्यांनी अर्हत्त्व प्राप्त केले नाही असे भिक्खू निंदनीय ठरतात. 'रित्ताति' म्हणजे शून्य किंवा अंतर्धान पावलेले. 'साळकल्याणी' नावाचा एक वृक्ष आहे. असे म्हणतात की, तो बुद्ध-चक्रवर्तीच्या काळात एकाच दिवसात उत्पन्न होतो.

ලිඞ්ගසම්පත්තීති පුරිසලිඞ්ගතා. හෙතූති තිහෙතුකපටිසන්ධිතා. ගුණසම්පත්තීති අභිඤ්ඤාසමාපත්තිලාභිතා. අධිකාරොති බුද්ධානං සක්කාරකරණං. ඡන්දතාති බුද්ධත්තප්පත්තියං ඡන්දසමායොගො. සබ්බඞ්ගසම්පන්නාති අට්ඨඞ්ගානි සමොධානෙත්වා කතපණිධානා. පක්ඛිකාති පීඨසප්පිකා. පණ්ඩකාති උභයලිඞ්ගරහිතා. බොධිසත්තා ච බ්‍රහ්මලොකූපපත්තිපඨමකප්පිකෙසු කාලෙසු උභයලිඞ්ගරහිතා හොන්ති, න පන පණ්ඩකපරියාපන්නාති එතමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘පරියාපන්නා න භවන්තී’’ති වුත්තං, යථාවුත්තෙසු වා දොසෙසු සබ්බෙසු පරියාපන්නා න භවන්ති, බොධිසත්තෙසු වා පරියාපන්නා තදන්තොගධා, පරිච්ඡින්නසංසාරත්තා වා පරියාපන්නා බොධිසත්තා උභතොබ්‍යඤ්ජනපණ්ඩකා න භවන්තීති අත්ථො. සබ්බත්ථ සුද්ධගොචරා යස්මා, තස්මා මිච්ඡාදිට්ඨිං න සෙවන්ති. මිච්ඡාදිට්ඨින්ති නත්ථිකාහෙතුකාකිරියදිට්ඨිං. භවාභවෙති ඛුද්දකෙ චෙව මහන්තෙ ච භවෙ. භොජපුත්තෙති ලුද්දකෙ. ලගනන්ති සඞ්ගො. අඤ්ඤථාති ලීනතා. ගාමණ්ඩලාති ගාමදාරකා. රූපන්ති විප්පකාරං. අයං තාව නිදානකථා යාය අභිධම්මස්ස බුද්ධභාසිතතාසිද්ධීති අත්ථයොජනා කාතබ්බා.

'लिंगसम्पत्तीति' म्हणजे पुरुषलिंग असणे (पुरुषत्व). 'हेतूति' म्हणजे त्रिहेतुक प्रतिसंधी असणे. 'गुणसम्पत्तीति' म्हणजे अभिज्ञा आणि समापत्ती प्राप्त असणे. 'अधिकारोति' म्हणजे बुद्धांचा सत्कार करणे. 'छन्दताति' म्हणजे बुद्धत्व प्राप्तीसाठी इच्छेचा (छंदाचा) संयोग असणे. 'सब्बङ्गसम्पन्नाति' म्हणजे आठ अंगांचा मेळ घालून केलेले प्रणिधान (संकल्प). 'पक्खिकाति' म्हणजे पांगळे (पीठावर सरपटणारे). 'पण्डकाति' म्हणजे दोन्ही लिंगांनी रहित (नपुंसक). बोधिसत्त्व हे ब्रह्मलोकात उत्पन्न होण्याच्या वेळी आणि प्रथम कल्पिक काळात दोन्ही लिंगांनी रहित असतात, परंतु ते 'पंडक' (नपुंसक) वर्गात समाविष्ट नसतात, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी "परियापन्ना न भवन्ती" (समाविष्ट नसतात) असे म्हटले आहे. किंवा वर सांगितलेल्या सर्व दोषांमध्ये ते समाविष्ट नसतात. किंवा बोधिसत्त्वांमध्ये समाविष्ट असणे म्हणजे त्यात अंतर्भूत असणे, किंवा मर्यादित संसार असल्यामुळे समाविष्ट असणारे बोधिसत्त्व हे उभयव्यंजन (दोन्ही लिंग असलेले) किंवा पंडक नसतात, असा अर्थ आहे. कारण ते सर्वत्र शुद्ध गोचर (आचरण) असणारे असतात, म्हणूनच ते मिच्छादिट्ठीचे (मिथ्या दृष्टीचे) सेवन करत नाहीत. 'मिच्छादिट्ठिन्ति' म्हणजे नास्तिक, अहेतुक आणि अक्रियावादी दृष्टी. 'भवाभवेति' म्हणजे लहान आणि मोठ्या भवांमध्ये (अस्तित्वात). 'भोजपुत्तेति' म्हणजे व्याध (शिकारी). 'लगनन्ति' म्हणजे आसक्ती (संग). 'अञ्ञथाति' म्हणजे लीनता (आळस/मंदी). 'गामण्डलाति' म्हणजे गावातील मुले. 'रूपन्ति' म्हणजे विकृती (विपर्यास). ही ती निदानकथा आहे, ज्याद्वारे अभिधम्माचे बुद्धभाषितत्व सिद्ध होते, अशी अर्थयोजना करावी.

නිදානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

निदानकथेचे वर्णन समाप्त झाले.

1. චිත්තුප්පාදකණ්ඩං

१. चित्तोत्पादकांड (चित्तुप्पादकंड)

තිකමාතිකාපදවණ්ණනා

त्रिक-मातृका-पद-वर्णन (तिकमातिकापदवण्णना)

ඉදානි [Pg.27] පටිඤ්ඤාතකථං කාතුං ‘‘ඉදානි ඉති මෙ…පෙ… කථනොකාසො සම්පත්තො’’තිආදිමාහ. ඉතො පට්ඨායාති කුසලධම්මපදතො පට්ඨාය.

आता प्रतिज्ञा केलेल्या कथेचे निरूपण करण्यासाठी "इदानी इति मे...पे... कथनोकासो सम्पत्तो" (आता मला सांगण्याची संधी मिळाली आहे) इत्यादी म्हटले आहे. 'इतो पट्ठायति' म्हणजे कुशल धम्माच्या पदापासून सुरुवात करून.

1. සබ්බපදෙහි ලද්ධනාමොති තීසුපි පදෙසු වෙදනාසද්දස්ස විජ්ජමානත්තා තෙන ලද්ධනාමො සබ්බපදෙහි ලද්ධනාමො හොති. නනු සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මාති චත්තාරි පදානි, එවං සෙසෙසුපීති ද්වාදසෙතානි පදානි, න තීණීති වෙදනාසද්දස්ස පදත්තයාවයවත්තං සන්ධාය ‘‘සබ්බපදෙහී’’ති වුච්චෙය්‍ය, න යුත්තං. ‘‘වෙදනායා’’ති හි විසුං පදං න කස්සචි පදස්ස අවයවො හොති, නාපි සුඛාදිපදභාවං භජතීති තෙන ලද්ධනාමො කථං සබ්බපදෙහි ලද්ධනාමො සියාති? අධිප්පෙතප්පකාරත්ථගමකස්ස පදසමුදායස්ස පදත්තා. පජ්ජති අවබුජ්ඣීයති එතෙනාති හි පදං, ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා’’ති එතෙන ච පදසමුදායෙන යථාධිප්පෙතො අත්ථො සමත්තො විඤ්ඤායති, තස්මා සො පදසමුදායො ‘‘පද’’න්ති වුච්චති. එවං ඉතරෙපි වෙදිතබ්බා. තස්මා තෙසං තිණ්ණං සමුදායානං අවයවෙන ලද්ධනාමො සබ්බපදෙහි ලද්ධනාමොති යුත්තො.

१. 'सब्बपदेहि लद्धनामोति' म्हणजे तिन्ही पदांमध्ये 'वेदना' हा शब्द विद्यमान असल्यामुळे, त्यावरून नाव मिळालेले असल्याने ते 'सर्व पदांवरून नाव मिळालेले' असे होते. ननु (शंका अशी की) "सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता धम्मा" ही चार पदे आहेत, आणि याचप्रमाणे इतरांमध्येही मिळून बारा पदे होतात, तीन नव्हेत; मग वेदना शब्दाच्या तीन पदांचा अवयव असण्याचा संदर्भ घेऊन "सर्व पदांवरून" असे कसे म्हटले जाऊ शकते? हे योग्य नाही. कारण 'वेदनाय' हे स्वतंत्र पद कोणत्याही पदाचा अवयव नाही, आणि ते 'सुख' इत्यादी पदांचा भावही धारण करत नाही; मग त्यावरून मिळालेले नाव 'सर्व पदांवरून मिळालेले नाव' कसे असू शकते? उत्तर असे आहे की, अभिप्रेत अर्थाचा बोध करून देणाऱ्या पदसमूहालाच 'पद' म्हटले जाते. ज्याच्याद्वारे अर्थ समजला जातो ते 'पद' होय. "सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता धम्मा" या पदसमूहाने अभिप्रेत असलेला संपूर्ण अर्थ समजतो, म्हणूनच त्या पदसमूहाला 'पद' असे म्हटले जाते. याचप्रमाणे इतरांचेही समजून घ्यावे. म्हणून, त्या तिन्ही समूहांच्या अवयवावरून मिळालेले नाव 'सर्व पदांवरून मिळालेले नाव' असे म्हणणे योग्यच आहे.

ගන්ථතො ච අත්ථතො චාති එත්ථ හෙතුපදසහෙතුකපදාදීහි සම්බන්ධත්තා ගන්ථතො ච හෙතුඅත්ථසහෙතුකත්ථාදීහි සම්බන්ධත්තා අත්ථතො ච අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. සහෙතුකහෙතුසම්පයුත්තදුකා හි හෙතුදුකෙ හෙතූහි සම්බන්ධත්තා හෙතුදුකසම්බන්ධා, හෙතුසහෙතුකදුකො හෙතුදුකසහෙතුකදුකසම්බන්ධො උභයෙකපදවසෙන. තථා හෙතුහෙතුසම්පයුත්තදුකො හෙතුදුකහෙතුසම්පයුත්තදුකසම්බන්ධො, නහෙතුසහෙතුකදුකො එකද්විපදවසෙන හෙතුදුකසහෙතුකදුකසම්බන්ධොති. කණ්ණිකා වියාති පුප්ඵමයකණ්ණිකා විය. ඝටා වියාති පුප්ඵහත්ථකාදීසු පුප්ඵාදීනං සමූහො විය. කණ්ණිකාඝටාදීසු හි පුප්ඵාදීනි වණ්ටාදීහි අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධානි හොන්තීති තථාසම්බන්ධතා එතෙසං දුකානං වුත්තා. දුකසාමඤ්ඤතොති අඤ්ඤෙහි හෙතුදුකාදීහි දුකවසෙන සමානභාවා. අඤ්ඤෙහීති සාරම්මණදුකාදීහි. අසඞ්ගහිතො පදෙසො යෙසං අත්ථි, තෙ සප්පදෙසා. යෙසං පන නත්ථි, තෙ නිප්පදෙසා.

ग्रंथाच्या दृष्टीने आणि अर्थाच्या दृष्टीने येथे 'हेतु' पद आणि 'सहेतुक' पद इत्यादींशी संबंध असल्यामुळे ग्रंथाच्या दृष्टीने, आणि 'हेतु-अर्थ' व 'सहेतुक-अर्थ' इत्यादींशी संबंध असल्यामुळे अर्थाच्या दृष्टीने परस्परांचा संबंध समजून घ्यावा. कारण 'सहेतुक' आणि 'हेतुसंप्रयुक्त' हे दुक (द्विक) 'हेतुदुक' मध्ये हेतूंशी संबंधित असल्यामुळे 'हेतुदुक-संबंध' आहेत, तर 'हेतु-सहेतुक दुक' हा दोन्हीमधील एका पदाच्या आधारे 'हेतुदुक-सहेतुकदुक-संबंध' आहे. त्याचप्रमाणे 'हेतु-हेतुसंप्रयुक्त दुक' हा 'हेतुदुक-हेतुसंप्रयुक्तदुक-संबंध' आहे, आणि 'नहेतु-सहेतुक दुक' हा एक आणि दोन पदांच्या आधारे 'हेतुदुक-सहेतुकदुक-संबंध' आहे. 'कर्णिकेप्रमाणे' म्हणजे फुलांच्या कर्णिकेप्रमाणे. 'घटाप्रमाणे' म्हणजे फुलांचे गुच्छ इत्यादींमध्ये फुलांच्या समूहाप्रमाणे. कारण कर्णिका आणि घट इत्यादींमध्ये फुले ही देठांद्वारे परस्परांशी संबंधित असतात, त्याचप्रमाणे या दुकांचा संबंध सांगितला आहे. 'दुकसामान्यतेमुळे' म्हणजे इतर हेतुदुक इत्यादींशी दुक असण्याच्या दृष्टीने समान भाव असणे. 'इतरांशी' म्हणजे सारम्मण (सालंबन) दुक इत्यादींशी. ज्यांच्यामध्ये असंग्रहित (समाविष्ट न झालेला) भाग असतो, ते 'सप्पदेस' (सप्रदेश) होत. परंतु ज्यांच्यामध्ये असा भाग नसतो, ते 'निप्पदेस' (निष्प्रदेश) होत.

‘‘කච්චි [Pg.28] නු භොතො කුසල’’න්ති එවං පුච්ඡිතමෙවත්ථං පාකටං කත්වා පුච්ඡිතුං ‘‘කච්චි භොතො අනාමය’’න්ති වුත්තං, තස්මා කුසලසද්දො අනාමයත්ථො හොති. බාහිතිකසුත්තෙ (ම. නි. 2.361) භගවතො කායසමාචාරාදයො වණ්ණෙන්තෙන ධම්මභණ්ඩාගාරිකෙන ‘‘යො ඛො, මහාරාජ, කායසමාචාරො අනවජ්ජො’’ති කුසලො කායසමාචාරො වුත්තො. න හි භගවතො සුඛවිපාකං කම්මං අත්ථීති සබ්බසාවජ්ජරහිතා කායසමාචාරාදයො කුසලාති වුත්තා. කුසලෙසු ධම්මෙසූති ච බොධිපක්ඛියධම්මා ‘‘කුසලා’’ති වුත්තා. තෙ ච විපස්සනාමග්ගඵලසම්පයුත්තා න එකන්තෙන සුඛවිපාකායෙවාති අනවජ්ජත්ථො කුසලසද්දො. අඞ්ගපච්චඞ්ගානන්ති කුසලසද්දයොගෙන භුම්මත්ථෙ සාමිවචනං, අඞ්ගපච්චඞ්ගානං වා නාමකිරියාපයොජනාදීසූති අත්ථො. නච්චගීතස්සාති ච සාමිවචනං භුම්මත්ථෙ, නච්චගීතස්ස විසෙසෙසූති වා යොජෙතබ්බං. කුසලානං ධම්මානං සමාදානහෙතු එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති පුඤ්ඤවිපාකනිබ්බත්තකකම්මං ‘‘කුසල’’න්ති වුත්තං. ධම්මා හොන්තීති සුඤ්ඤධම්මත්තා සභාවමත්තා හොන්තීති අත්ථො. එවං ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සීති එත්ථාපි සුඤ්ඤතත්ථො ධම්මසද්දො දට්ඨබ්බො.

"आपण कुशल आहात ना?" हा विचारलेला अर्थ स्पष्ट करून विचारण्यासाठी "आपण निरोगी (अनामय) आहात ना?" असे म्हटले आहे, म्हणून 'कुशल' हा शब्द 'अनामय' (निरोगीपणा) या अर्थाचा आहे. बाहितिक सुत्तात (मज्झिम निकाय २.३६१) भगवंतांच्या काय-समाचाराचे (शारीरिक आचरणाचे) वर्णन करताना धम्मभांडागारिक (आनंद थेरांनी) "महाराज, जे शारीरिक आचरण निर्दोष (अनवज्ज) आहे" असे म्हणून कुशल काय-समाचाराचे वर्णन केले आहे. कारण भगवंतांचे सुखविपाक देणारे कोणतेही कर्म नसते, म्हणून सर्व दोषांपासून रहित असलेल्या काय-समाचाराला 'कुशल' म्हटले आहे. 'कुशल धम्मांमध्ये' येथे बोधिपक्खिय (बोधिपाक्षिक) धम्मांना 'कुशल' म्हटले आहे. आणि ते विपस्सना, मार्ग व फल यांनी संप्रयुक्त असल्यामुळे केवळ सुखविपाक देणारेच नसतात, म्हणून येथे 'कुशल' शब्दाचा अर्थ 'निर्दोष' (अनवज्ज) असा आहे. 'अंगप्रत्यंगांचे' (अङ्गपच्चङ्गानि) हे कुशल शब्दाच्या योगाने सप्तमीच्या अर्थात षष्ठी विभक्ती आहे, किंवा अंगप्रत्यंगांचे नाव, क्रिया, प्रयोजन इत्यादींमध्ये असा अर्थ आहे. 'नृत्यगीताचे' (नच्चगीतस्स) हे देखील सप्तमीच्या अर्थात षष्ठी विभक्ती आहे, किंवा 'नृत्यगीताच्या विशेषांमध्ये' असा याचा संबंध जोडावा. 'कुशल धम्मांच्या समादानामुळे (स्वीकारामुळे) अशा प्रकारे हे पुण्य वाढते' या वाक्यात पुण्यविपाक निर्माण करणाऱ्या कर्माला 'कुशल' म्हटले आहे. 'धम्म असतात' म्हणजे शून्यधम्म असल्यामुळे केवळ स्वभावमात्र असतात असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे 'धम्मांमध्ये धम्मानुपस्सना करणारा' (धम्मेसु धम्मानुपस्सी) येथेही 'धम्म' शब्द शून्यता या अर्थानेच पाहावा.

සලයන්ති…පෙ… විද්ධංසෙන්තීති එත්ථ පුරිමස්ස පුරිමස්ස පච්ඡිමං පච්ඡිමං අත්ථවචනං. අථ වා සලනස්ස අත්ථදීපනානි චලනාදීනි තීණි තදඞ්ගප්පහානාදීහි යොජෙතබ්බානි. අප්පහීනභාවෙන සන්තානෙ සයමානා අකුසලා ධම්මා රාගාදිඅසුචිසම්පයොගතො නානාවිධදුක්ඛහෙතුතො ච කුච්ඡිතෙන ආකාරෙන සයන්ති. ඤාණවිප්පයුත්තානම්පි ඤාණං උපනිස්සයපච්චයො හොතීති සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා කුසෙන ඤාණෙන පවත්තෙතබ්බාති කුසලා. උප්පන්නංසානුප්පන්නංසභාගෙසු සඞ්ගහිතත්තා උභයභාගගතං සංකිලෙසපක්ඛං පහානානුප්පාදනෙහි ලුනන්ති සම්මප්පධානද්වයං විය.

'कंपित करतात... पे... विध्वंस करतात' येथे आधीच्या आधीच्या शब्दाचा नंतरचा नंतरचा शब्द हा अर्थ स्पष्ट करणारा आहे. अथवा 'सलन' (कंपन) चा अर्थ स्पष्ट करणारे 'चलन' इत्यादी तीन शब्द तदंगप्रहाण (tadaṅgappahāna) इत्यादींशी जोडले पाहिजेत. प्रहीण न झाल्यामुळे (नष्ट न झाल्यामुळे) संतानामध्ये (चित्तप्रवाहामध्ये) शयन करणारे (विद्यमान असणारे) अकुशल धम्म हे राग इत्यादी अशुद्धीच्या संप्रयोगामुळे आणि नाना प्रकारच्या दुःखांचे हेतू असल्यामुळे निंद्य (कुत्सित) रूपाने शयन करतात (विद्यमान राहतात). ज्ञानविप्रयुक्त (ज्ञानाविरहित) धम्मांना देखील ज्ञान हे उपनिश्रयप्रत्यय (upanisayapaccaya) असते, म्हणून सर्वच कुशल धम्म हे 'कुश' म्हणजे ज्ञानाने प्रवृत्त केले पाहिजेत, म्हणून ते 'कुशल' होत. उत्पन्न झालेल्या आणि उत्पन्न न झालेल्या भागांमध्ये समाविष्ट असल्यामुळे, दोन्ही भागांतील संक्लेशपक्षाला (मलीन पक्षाला) प्रहाण (नष्ट करणे) आणि अनुत्पाद (उत्पन्न न होऊ देणे) याद्वारे कापून टाकतात (नष्ट करतात), जसे की दोन सम्यक्प्रधान (sammappadhāna).

සත්තාදිගාහකානං චිත්තානං ගොචරා සත්තාදයො විය පඤ්ඤාය උපපරික්ඛියමානා න නිස්සභාවා, කින්තු අත්තනො සභාවං ධාරෙන්තීති ධම්මා. න ච ධාරියමානසභාවා අඤ්ඤො ධම්මො නාම අත්ථි. න හි රුප්පනාදීහි අඤ්ඤෙ රූපාදයො, කක්ඛළාදීහි ච අඤ්ඤෙ පථවීආදයො ධම්මා විජ්ජන්තීති. අඤ්ඤථා පන අවබොධෙතුං න සක්කාති නාමවසෙන විඤ්ඤාතාවිඤ්ඤාතෙ සභාවධම්මෙ අඤ්ඤෙ විය කත්වා ‘‘අත්තනො සභාවං ධාරෙන්තී’’ති [Pg.29] වුත්තං. සප්පච්චයධම්මෙසු විසෙසං දස්සෙන්තො ‘‘ධාරීයන්ති වා පච්චයෙහී’’ති ආහ. ධාරීයන්තීති උපධාරීයන්ති, ලක්ඛීයන්තීති අත්ථො.

'सत्त्व' (प्राणी) इत्यादींचे ग्रहण करणाऱ्या चित्तांचे गोचर (विषय) असणाऱ्या सत्त्व इत्यादींप्रमाणे, प्रज्ञेने परीक्षण केले असता ते स्वभावशून्य (निःस्वभाव) नसतात, तर ते स्वतःचा स्वभाव धारण करतात, म्हणून ते 'धम्म' होत. आणि धारण केल्या जाणाऱ्या स्वभावापेक्षा वेगळा असा 'धम्म' नावाचा दुसरा कोणताही पदार्थ अस्तित्वात नाही. कारण 'रुप्पन' (विकार पावणे) इत्यादींपेक्षा वेगळे रूप इत्यादी धम्म नसतात, आणि 'कक्खळ' (कठीणपणा) इत्यादींपेक्षा वेगळे पठवी (पृथ्वी) इत्यादी धम्म अस्तित्वात नसतात. परंतु दुसऱ्या प्रकारे हे समजून सांगणे शक्य नाही, म्हणून नावाच्या आधारे ज्ञात आणि अज्ञात स्वभावधम्मांना जणू काही वेगळे करून "स्वतःचा स्वभाव धारण करतात" असे म्हटले आहे. सप्रत्यय (प्रत्ययांसह असणाऱ्या) धम्मांमधील विशेष दाखवताना "किंवा प्रत्ययांद्वारे धारण केले जातात" असे म्हटले आहे. 'धारण केले जातात' म्हणजे उपधारण केले जातात, किंवा लक्षित केले जातात असा अर्थ आहे.

අකුසලාති කුසලපටිසෙධනමත්තං කුසලාභාවමත්තවචනං තදඤ්ඤමත්තවචනං වා එතං න හොති, කින්තු තප්පටිපක්ඛවචනන්ති දස්සෙතුං ‘‘මිත්තපටිපක්ඛා අමිත්තා වියා’’තිආදි වුත්තං. තප්පටිපක්ඛවචනතා ච අබ්‍යාකතතතියරාසිවචනෙන විඤ්ඤායති. යදි හි කුසලාභාවමත්තවචනං අකුසලසද්දො, තෙන න කොචි ධම්මො වුත්තොති අබ්‍යාකතවචනෙනෙව ච තතියො රාසි වුත්තො න සියා, කුසලා චෙව ධම්මා අබ්‍යාකතා චාති දුකොවායං ආපජ්ජති, න තිකො, එවඤ්ච සති අකුසලවචනෙන න කොචි අත්ථො. අථ සියා, ‘‘අනබ්‍යාකතා’’ති ච වත්තබ්බං සියා කුසලානං විය අබ්‍යාකතානඤ්ච අභාවමත්තසම්භවා, තස්මා අභාවමත්තවචනෙ අබ්‍යාකතභාවමත්තං විය කුසලාභාවමත්තං අකුසලං න කොචි රාසීති ‘‘අබ්‍යාකතා’’ති තතියො රාසි න සියා. තතියරාසිභාවෙන ච අබ්‍යාකතා වුත්තාති අකුසලො ච එකො රාසීති විඤ්ඤායති. තස්මා නාභාවවචනතා, සභාවධාරණාදිඅත්ථෙන ධම්මසද්දෙන සමානාධිකරණභාවතො ච අකුසලසද්දස්ස කුසලාභාවමත්තවචනතා න හොති, නාපි තදඤ්ඤමත්තවචනතා තතියරාසිවචනතො එව. යදි හි කුසලෙහි අඤ්ඤෙ අකුසලා චෙතසිකෙහි අඤ්ඤෙ අචෙතසිකා විය, කුසලාකුසලවචනෙහි සබ්බෙසං ධම්මානං සඞ්ගහිතත්තා අසඞ්ගහිතස්ස තතියරාසිස්ස අභාවා චෙතසිකදුකො විය අයඤ්ච දුකො වත්තබ්බො සියා ‘‘කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා’’ති, න ‘‘අබ්‍යාකතා’’ති තතියො රාසි වත්තබ්බො, වුත්තො ච සො, තස්මා න තදඤ්ඤමත්තවචනං අකුසලසද්දො, පාරිසෙසෙන තප්පටිපක්ඛෙසු අ-කාරස්ස පයොගදස්සනතො ලොකෙ ‘‘අමිත්තා’’ති සාසනෙ ‘‘අලොභො’’ති ඉධාපි තප්පටිපක්ඛවචනතා අකුසලසද්දස්ස සිද්ධා, තත්ථ නිරුළ්හත්තා ච න ඉතරවචනතා, තප්පටිපක්ඛභාවො ච විරුද්ධසභාවත්තා තප්පහෙය්‍යභාවතො ච වෙදිතබ්බො, න කුසලවිනාසනතො. න හි කුසලා අකුසලෙහි පහාතබ්බා, මහාබලවතාය පන කුසලායෙව පයොගනිප්ඵාදිතා සදානුසයිතෙ අකුසලෙ තදඞ්ගවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදවසෙන පජහන්තීති.

'अकुसल' म्हणजे केवळ कुसलाचा निषेध करणारा, केवळ कुसलाचा अभाव दर्शवणारा किंवा त्याहून भिन्न काहीतरी दर्शवणारा शब्द नाही, तर तो त्याचा (कुसलाचा) विरोधी (प्रतिपक्ष) दर्शवणारा शब्द आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'मित्रांचे विरोधी जसे अमित्र (शत्रू) असतात' इत्यादी म्हटले आहे. आणि त्याची विरोधी-वाचकता 'अव्याकृत' या तिसऱ्या राशीच्या (वर्गाच्या) उल्लेखावरून समजून येते. कारण जर 'अकुसल' हा शब्द केवळ कुसलाचा अभाव सांगणारा असता, तर त्याने कोणताही धम्म सांगितला गेला नसता आणि केवळ 'अव्याकृत' या शब्दानेच तिसरी राशी सांगितली गेली नसती. अशा वेळी 'कुसल धम्म आणि अव्याकृत धम्म' असा हा केवळ द्विक (दुक) ठरला असता, त्रिक (तिक) नव्हे; आणि असे झाले असता 'अकुसल' या शब्दाला काही अर्थ उरला नसता. किंवा जर असे असते, तर 'अनव्याकृत' असेही म्हणावे लागले असते, कारण कुसलांप्रमाणेच अव्याकृतांचाही केवळ अभाव असणे शक्य आहे. म्हणून, केवळ अभावाच्या अर्थामध्ये, अव्याकृत-भावाच्या अभावाप्रमाणेच कुसल-भावाचा अभाव असणारे 'अकुसल' ही कोणतीही राशी नसती, आणि 'अव्याकृत' ही तिसरी राशीही नसती. परंतु तिसऱ्या राशीच्या रूपाने 'अव्याकृत' सांगितले गेले असल्यामुळे, 'अकुसल' ही सुद्धा एक स्वतंत्र राशी आहे हे समजते. म्हणून, तो केवळ अभावाचा वाचक नाही; तसेच स्वभाव-धारण करणे इत्यादी अर्थ असलेल्या 'धम्म' या शब्दाशी सामानाधिकरण्य (समान संबंध) असल्यामुळेही 'अकुसल' या शब्दाची कुसलाचा केवळ अभाव दर्शवणारी वाचकता सिद्ध होत नाही, आणि तिसऱ्या राशीच्या उल्लेखावरूनच तो त्याहून भिन्न काहीतरी दर्शवणाराही नाही. कारण जर कुसलांपेक्षा भिन्न असलेले अकुसल हे, चेतसिकांपेक्षा भिन्न असलेले अचेतसिक यांच्याप्रमाणे असते, तर कुसल आणि अकुसल या शब्दांनी सर्व धम्मांचा संग्रह होत असल्यामुळे, संग्रहित न झालेल्या तिसऱ्या राशीचा अभाव असता. त्यामुळे चेतसिक-द्विकाप्रमाणे (चेतसिकदुक) 'कुसल धम्म, अकुसल धम्म' असा हा द्विकच म्हणावा लागला असता, 'अव्याकृत' अशी तिसरी राशी म्हणता आली नसती. परंतु ती (तिसरी राशी) सांगितली गेली आहे, म्हणून 'अकुसल' हा शब्द केवळ त्याहून (कुसलाहून) भिन्न काहीतरी दर्शवणारा नाही. परिशेषाने (उर्वरित नियमाने), लोकांमध्ये विरोधी अर्थांमध्ये 'अ' काराचा प्रयोग जसा 'अमित्र' (शत्रू) या शब्दात दिसतो, आणि शासनात (बुद्धवचनात) 'अलोभ' या शब्दात दिसतो, तसेच येथेही 'अकुसल' या शब्दाची विरोधी-वाचकता सिद्ध होते. आणि तिथे (त्या अर्थात) तो रूढ असल्यामुळे इतर अर्थांचा वाचक ठरत नाही. आणि त्याचा विरोधी भाव हा विरुद्ध स्वभाव असल्यामुळे आणि प्रहाण करण्यायोग्य (तप्पहेय्यभाव) असल्यामुळे समजून घ्यावा, कुसलाचा विनाश करण्यामुळे नव्हे. कारण कुसलांचे अकुसलांद्वारे प्रहाण केले जाऊ शकत नाही; उलट, अत्यंत बलवान असल्यामुळे कुसल धम्मच प्रयोगाने निष्पन्न होऊन, नेहमी अनुशयित (सुप्त) असलेल्या अकुसलांचे तदंग-विक्खंभन आणि समुच्छेद या पद्धतींनी प्रहाण करतात.

න [Pg.30] බ්‍යාකතාති අකථිතා. කථං පනෙතෙ අකථිතා හොන්ති, නනු ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා’’තිආදීහි තිකදුකපදෙහි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිවචනෙහි ඵස්සාදිවචනෙහි ච කථිතාති? නො න කථිතා, තානි පන වචනානි ඉධ අනධිප්පෙතානි අවුත්තත්තා අනනුවත්තනතො. න හි ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා’’තිආදිං වත්වා ‘‘අබ්‍යාකතා’’ති වුත්තං, තස්මා න තානි ඉධ අනුවත්තන්තීති තබ්බචනීයභාවෙන අකථිතතා න හොති, කුසලාකුසලවචනානි පන ඉධ වුත්තත්තා අනුවත්තන්තීති තබ්බචනීයභාවෙන අකථිතතා ඤායතීති ‘‘කුසලාකුසලභාවෙන අකථිතාති අත්ථො’’ති ආහ. න බ්‍යාකතාති වා අවිපාකා, අබ්‍යාකතවචනෙනෙව ච අවිපාකත්ථා ඤායන්ති. න හි භගවතො වචනං ඤාපකසාධනීයං, ආසයානුසයචරියාදිකුසලෙන භගවතා යෙසං අවබොධනත්ථං ධම්මා වුත්තා තෙසං වචනානන්තරං තදත්ථපටිවෙධතො, පච්ඡිමෙහි පන යථා තෙසං අවබොධනත්ථං භගවතා තං තං වචනං වුත්තං, යථා ච තෙහි තදත්ථො පටිවිද්ධො, තං සබ්බං ආචරියෙ පයිරුපාසිත්වා සුත්වා වෙදිතබ්බං හොති, තස්මා කාරණං අවත්වා ‘‘කුසලාකුසලභාවෙන අකථිතාති අත්ථො’’ති ආහ. යො ච වදෙය්‍ය ‘‘අකුසලවිපාකභාවෙන අකථිතත්තා, කුසලා අබ්‍යාකතාති ආපජ්ජන්ති, කුසලවිපාකභාවෙන අකථිතත්තා අකුසලාපී’’ති, සොපි ‘‘අඤ්ඤාපකසාධනීයවචනො භගවා’’ති නිවාරෙතබ්බො අනුවත්තමානවචනවචනීයභාවෙන අකථිතස්ස ච අබ්‍යාකතභාවතො. න හි අවිපාකවචනං වුත්තං කුසලවචනඤ්ච අවුත්තං, යතො අවිපාකවචනස්ස අධිකතභාවො කුසලස්ස ච තබ්බචනීයභාවෙන අකථිතභාවො සියා, තස්මා න කුසලානං අබ්‍යාකතතා, එවං අකුසලානඤ්ච අනබ්‍යාකතභාවෙ යොජනා කාතබ්බා.

‘न व्याकृत’ (अव्याकृत) म्हणजे ‘अकथित’ (न सांगितलेले). पण हे अकथित कसे आहेत? 'सुखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त' इत्यादी त्रिक-द्विक पदांद्वारे, चक्षुविज्ञानादी वचनांद्वारे आणि स्पर्शादी वचनांद्वारे ते सांगितले गेले नाहीत काय? असे नाही की ते सांगितले गेले नाहीत, परंतु ती वचने येथे अनभिप्रेत आहेत, कारण ती येथे न सांगितल्यामुळे अनुवृत्त होत नाहीत. कारण 'सुखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त धम्म' इत्यादी म्हणून 'अव्याकृत' असे म्हटलेले नाही, म्हणून ती वचने येथे अनुवृत्त होत नाहीत; त्यामुळे त्यांच्याद्वारे अकथितता सिद्ध होत नाही. परंतु कुसल आणि अकुसल ही वचने येथे सांगितली गेल्यामुळे अनुवृत्त होतात, म्हणून त्यांच्याद्वारे अकथितता समजून येते; म्हणूनच 'कुसल-अकुसल भावाने अकथित असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. किंवा 'न व्याकृत' म्हणजे 'अविपाक' (विपाक नसलेले), आणि अव्याकृत या शब्दानेच अविपाक हा अर्थ समजतो. कारण भगवंतांचे वचन हे केवळ ज्ञापक (लक्षण सांगणारे) सिद्ध करणारे नसते; आशय, अनुशय आणि चर्या इत्यादींमध्ये कुशल असलेल्या भगवंतांनी ज्यांच्या आकलनासाठी धम्म सांगितले, त्यांना ते वचन ऐकल्याबरोबर लगेचच त्याचा अर्थ समजला. परंतु नंतरच्या लोकांनी, भगवंतांनी त्यांच्या आकलनासाठी ते ते वचन कसे सांगितले आणि त्यांनी त्याचा अर्थ कसा ग्रहण केला, हे सर्व आचार्यांची सेवा करून आणि त्यांच्याकडून ऐकून समजून घेतले पाहिजे. म्हणूनच, कारण न सांगता 'कुसल-अकुसल भावाने अकथित असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. आणि जो कोणी असे म्हणेल की, 'अकुसल-विपाक भावाने अकथित असल्यामुळे कुसल हे अव्याकृत ठरतात, आणि कुसल-विपाक भावाने अकथित असल्यामुळे अकुसल देखील अव्याकृत ठरतात', त्यालाही 'भगवंतांचे वचन अज्ञापक (न समजणारे) सिद्ध करणारे नाही' असे म्हणून रोखले पाहिजे; कारण अनुवृत्त होणाऱ्या वचनाच्या संबंधाने जे अकथित असते, तेच अव्याकृत ठरते. कारण 'अविपाक' हे वचन सांगितले गेले आहे आणि 'कुसल' हे वचन सांगितले गेले नाही असे नाही, ज्यामुळे अविपाक वचनाची अधिकता आणि कुसलाची त्या वचनाद्वारे अकथितता सिद्ध होईल. म्हणून कुसलांची अव्याकृतता सिद्ध होत नाही; याचप्रमाणे अकुसलांच्या अनव्याकृततेबाबतही योजना (तर्क) करावी.

අථ වා වි-සද්දො විරොධවචනො, ආ-සද්දො අභිමුඛභාවප්පකාසනො, තස්මා අත්තනො පච්චයෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤවිරොධාභිමුඛා කතා, ලක්ඛණවිරොධතො විනාසකවිනාසිතබ්බතො චාති බ්‍යාකතා, කුසලාකුසලා. න බ්‍යාකතාති අබ්‍යාකතා. තෙ හි ලක්ඛණතො කුසලාකුසලා විය විරුද්ධා න හොන්ති. න හි අවිපාකතා දුක්ඛවිපාකතා විය සුඛවිපාකතාය සුඛවිපාකතා විය ච දුක්ඛවිපාකතාය සුඛදුක්ඛවිපාකතාහි විරුජ්ඣතීති නාපි තෙ කිඤ්චි පජහන්ති, න ච තෙ කෙනචි පහාතබ්බාති අයමෙත්ථ අත්තනොමති.

अथवा, ‘वि’ हा शब्द विरोधाचा वाचक आहे, ‘आ’ हा शब्द अभिमुखभाव (सामोरे जाणे) प्रकट करणारा आहे; म्हणून आपल्या प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) जे परस्परांच्या विरोधाला अभिमुख केले गेले आहेत, लक्षणाच्या विरोधामुळे आणि विनाशक-विनाश्य (नाश करणारे व नाश पावणारे) असल्यामुळे जे ‘व्याकृत’ आहेत, ते कुसल आणि अकुसल होत. जे ‘व्याकृत’ नाहीत ते ‘अव्याकृत’ होत. कारण ते लक्षणाच्या दृष्टीने कुसल आणि अकुसल यांच्याप्रमाणे परस्परांच्या विरुद्ध नसतात. कारण जशी दुःख-विपाकता ही सुख-विपाकतेशी आणि सुख-विपाकता ही दुःख-विपाकतेशी विरुद्ध असते, तशी अविपाकता ही सुख-दुःख विपाकतेशी विरुद्ध नसते; तसेच ते (अव्याकृत धम्म) कशाचेही प्रहाण करत नाहीत आणि कोणाकडूनही त्यांचे प्रहाण केले जाऊ शकत नाही, हे येथे स्वतःचे मत (स्वमत) आहे.

අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණාති [Pg.31] එත්ථ නත්ථි එතෙසං අවජ්ජන්ති අනවජ්ජා, ගරහිතබ්බභාවරහිතා නිද්දොසාති අත්ථො. තෙන නෙසං අගරහිතබ්බභාවං දස්සෙති, න ගාරය්හවිරහමත්තං. අඤ්ඤෙපි අත්ථි නිද්දොසා අබ්‍යාකතාති අනවජ්ජවචනමත්තෙන තෙසම්පි කුසලතාපත්තිදොසං දිස්වා තං පරිහරිතුං සුඛවිපාකවචනං ආහ. අවජ්ජපටිපක්ඛා වා ඉධ අනවජ්ජාති වුත්තා, න බාහිතිකසුත්තෙ (ම. නි. 2.361) විය පටිප්පස්සද්ධාවජ්ජා විරහිතාවජ්ජමත්තා වා, තස්මා අනවජ්ජවචනෙන අවජ්ජවිනාසනභාවො දස්සිතො. අබ්‍යාකතෙහි පන විසිට්ඨං කුසලාකුසලානං සාධාරණං සවිපාකතාලක්ඛණන්ති තස්මිං ලක්ඛණෙ විසෙසදස්සනත්තං සුඛවිපාකවචනං අවොච. සිද්ධො හි පුරිමෙනෙව අකුසලාබ්‍යාකතෙහි කුසලානං විසෙසොති. සුඛො විපාකො එතෙසන්ති සුඛවිපාකා. තෙන කුසලාකුසලානං සාමඤ්ඤෙ විපාකධම්මභාවෙ සුඛවිපාකවිපච්චනසභාවං දස්සෙති, න තෙසං සුඛවිපාකසබ්භාවමෙව. අනවජ්ජා ච තෙ සුඛවිපාකා චාති අනවජ්ජසුඛවිපාකා. කුසලා ලක්ඛීයන්ති එතෙනාති ලක්ඛණං, අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණං එතෙසන්ති අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණා. නනු තෙ එව කුසලා අනවජ්ජසුඛවිපාකා, කථං තෙ සයමෙව අත්තනො ලක්ඛණං හොන්තීති? විඤ්ඤාතාවිඤ්ඤාතසද්දත්ථභාවෙන ලක්ඛණලක්ඛිතබ්බභාවයුත්තිතො. කුසලසද්දත්ථවසෙන හි අවිඤ්ඤාතා කුසලා ලක්ඛිතබ්බා හොන්ති, අනවජ්ජසුඛවිපාකසද්දත්ථභාවෙන විඤ්ඤාතා ලක්ඛණන්ති යුත්තමෙතං. අථ වා ලක්ඛීයතීති ලක්ඛණං, සභාවො. අනවජ්ජසුඛවිපාකා ච තෙ ලක්ඛණඤ්චාති අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණා, අනවජ්ජසුඛවිපාකා හුත්වා ලක්ඛියමානා සභාවා කුසලා නාමාති අත්ථො.

‘अनवज्जसुखविपाकलक्खणा’ (अनवद्य-सुखविपाक-लक्षणा) यामध्ये, ‘ज्यांच्यामध्ये दोष (अवज्ज) नाही ते अनवज्ज (अनवद्य)’, म्हणजेच जे निंदनीय भावापासून रहित आणि निर्दोष आहेत, असा अर्थ आहे. याद्वारे त्यांचा अनिंदनीय भाव दर्शविला जातो, केवळ निंदेचा अभाव नव्हे. इतरही निर्दोष असणारे ‘अव्याकृत’ (अव्याकत) धर्म आहेत, म्हणून केवळ ‘अनवज्ज’ (अनवद्य) या शब्दाने त्यांनाही कुशलत्व प्राप्त होण्याचा दोष पाहून, त्याचे निवारण करण्यासाठी ‘सुखविपाक’ (सुखविपाकाचे) वचन म्हटले आहे. किंवा येथे दोषाचे (अवज्ज) प्रतिपक्षी असणारे ‘अनवज्ज’ म्हटले आहे, बाहितिक सुत्तामध्ये (म. नि. २.३६१) सांगितल्याप्रमाणे शांत झालेला दोष किंवा केवळ दोषाचा अभाव नव्हे. म्हणून ‘अनवज्ज’ या शब्दाने दोषाचा विनाश करणारा भाव दर्शविला आहे. परंतु अव्याकृत धर्मांपेक्षा विशिष्ट असणारे, कुशल आणि अकुशल धर्मांचे साधारण लक्षण ‘सविपाकत्व’ (विपाकासह असणे) आहे, म्हणून त्या लक्षणामध्ये विशेष दर्शविण्यासाठी ‘सुखविपाक’ हे वचन म्हटले आहे. कारण पूर्वीच्या शब्दानेच अकुशल आणि अव्याकृत धर्मांपेक्षा कुशल धर्मांचा विशेष सिद्ध होतो. ‘ज्यांचा विपाक सुखकारक आहे ते सुखविपाक’. याद्वारे कुशल आणि अकुशल धर्मांच्या सामान्य विपाकधर्मी स्वभावामध्ये (कुशल धर्मांचा) सुखविपाक म्हणून परिपक्व होण्याचा स्वभाव दर्शविला आहे, केवळ त्यांच्यामध्ये सुखविपाकाचे अस्तित्वच नव्हे. जे अनवद्य (दोषरहित) आहेत आणि सुखविपाक आहेत, ते ‘अनवज्जसुखविपाक’ होत. ज्याच्याद्वारे कुशल ओळखले जातात ते ‘लक्षण’ होय; ‘अनवज्जसुखविपाक’ हे ज्यांचे लक्षण आहे ते ‘अनवज्जसुखविपाकलक्षण’ होत. शंका: ते कुशल स्वतःच अनवद्य आणि सुखविपाक आहेत, तर मग ते स्वतःच स्वतःचे लक्षण कसे होऊ शकतात? उत्तर: ज्ञात आणि अज्ञात शब्दांच्या अर्थाच्या भावामुळे लक्षण आणि लक्षित होणारा भाव योग्य ठरतो. कारण ‘कुशल’ या शब्दाच्या अर्थाने जे अज्ञात आहेत ते कुशल लक्षित (ओळखले जाण्यास योग्य) होतात, आणि ‘अनवज्जसुखविपाक’ या शब्दाच्या अर्थाने जे ज्ञात आहेत ते लक्षण ठरतात, हे योग्यच आहे. किंवा, जे लक्षित केले जाते ते लक्षण म्हणजेच स्वभाव होय. आणि जे अनवद्य सुखविपाक आहेत आणि लक्षणही आहेत ते ‘अनवज्जसुखविपाकलक्षण’ होत; म्हणजेच अनवद्य सुखविपाक म्हणून लक्षित होणारे स्वभाव हे ‘कुशल’ होत, असा अर्थ आहे।

අථ වා අනවජ්ජවචනෙන අනවජ්ජත්තං ආහ, සුඛවිපාකවචනෙන සුඛවිපාකත්තං, තස්මා අනවජ්ජඤ්ච සුඛවිපාකො ච අනවජ්ජසුඛවිපාකං, තං ලක්ඛණං එතෙසං කරණත්ථෙ ච කම්මත්ථෙ ච ලක්ඛණසද්දෙ සභාවභූතන්ති අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණා, අනවජ්ජසුඛවිපාකසභාවෙන ලක්ඛියමානා තංසභාවවන්තො ච කුසලාති වුත්තං හොති. තත්ථ අනවජ්ජවචනෙන පවත්තිසුඛතං කුසලානං දස්සෙති, සුඛවිපාකවචනෙන විපාකසුඛතං. පුරිමඤ්හි අත්තනො පවත්තිසභාවවසෙන ලක්ඛණතාවචනං, පච්ඡිමං කාලන්තරෙ විපාකුප්පාදනසමත්ථතායාති. තථා පුරිමෙන කුසලානං අත්තසුද්ධිං දස්සෙති[Pg.32], පච්ඡිමෙන විසුද්ධවිපාකතං. පුරිමෙන ච කුසලං අකුසලසභාවතො නිවත්තෙති, පච්ඡිමෙන අබ්‍යාකතසභාවතො සවිපාකත්තදීපකත්තා පච්ඡිමස්ස. පුරිමෙන වා වජ්ජපටිපක්ඛභාවදස්සනතො කිච්චට්ඨෙන රසෙන අකුසලවිද්ධංසනරසතං දීපෙති, පච්ඡිමෙන සම්පත්තිඅත්ථෙන ඉට්ඨවිපාකරසතං. පුරිමෙන ච උපට්ඨානාකාරට්ඨෙන පච්චුපට්ඨානෙන වොදානපච්චුපට්ඨානතං දස්සෙති, පච්ඡිමෙන ඵලත්ථෙන සුඛවිපාකපච්චුපට්ඨානතං. පුරිමෙන ච යොනිසොමනසිකාරං කුසලානං පදට්ඨානං විභාවෙති. තතො හි තෙ අනවජ්ජා ජාතාති. පච්ඡිමෙන කුසලානං අඤ්ඤෙසං පදට්ඨානභාවං දස්සෙති. තෙ හි සුඛවිපාකස්ස කාරණං හොන්තීති. එත්ථ ච සුඛවිපාකසද්දෙ සුඛසද්දො ඉට්ඨපරියායවචනන්ති දට්ඨබ්බො. ඉට්ඨචතුක්ඛන්ධවිපාකා හි කුසලා, න සුඛවෙදනාවිපාකාව. සඞ්ඛාරදුක්ඛොපසමසුඛවිපාකතාය ච සම්භවො එව නත්ථි. න හි තංවිපාකොති. යදි පන විපාකසද්දො ඵලපරියායවචනං, නිස්සන්දවිපාකෙන ඉට්ඨරූපෙනාපි සුඛවිපාකතා යොජෙතබ්බා.

किंवा, ‘अनवज्ज’ या शब्दाने अनवद्यत्व (दोषरहितत्व) सांगितले आहे आणि ‘सुखविपाक’ या शब्दाने सुखविपाकत्व सांगितले आहे. म्हणून जे अनवद्य आणि सुखविपाक आहे ते ‘अनवज्जसुखविपाक’ होय. ते ज्यांचे लक्षण आहे, आणि करण अर्थात व कर्म अर्थात ‘लक्षण’ हा शब्द स्वभावभूत आहे, म्हणून ते ‘अनवज्जसुखविपाकलक्षण’ होत. म्हणजेच, अनवद्य सुखविपाक स्वभावाने लक्षित होणारे आणि तो स्वभाव असणारे धर्म ‘कुशल’ आहेत, असे म्हटले आहे. त्यामध्ये, ‘अनवज्ज’ या शब्दाने कुशल धर्मांची प्रवृत्ती-सुखता (उत्पत्तीच्या वेळचे सुख) दर्शविली जाते, आणि ‘सुखविपाक’ या शब्दाने विपाक-सुखता (परिणामाचे सुख) दर्शविली जाते. कारण पहिले वचन स्वतःच्या प्रवृत्ती-स्वभावाच्या दृष्टीने लक्षण सांगणारे आहे, तर दुसरे वचन कालांतराने विपाक उत्पन्न करण्याच्या समर्थतेमुळे आहे. तसेच, पहिल्याने कुशल धर्मांची आत्मशुद्धी (स्वतःची शुद्धता) दर्शविली जाते, तर दुसऱ्याने विपाकाची शुद्धता (विशुद्धविपाकत्व) दर्शविली जाते. आणि पहिल्याने कुशल धर्माला अकुशल स्वभावापासून निवृत्त केले जाते, तर दुसऱ्याने अव्याकृत स्वभावापासून निवृत्त केले जाते, कारण दुसरे वचन सविपाकत्व (विपाकासह असणे) दर्शविणारे आहे. किंवा पहिल्याने दोषाच्या प्रतिपक्षभावाचे दर्शन होत असल्यामुळे, कृत्याच्या अर्थाने (किच्चट्ठेन) असणाऱ्या रसाने ‘अकुशल-विध्वंसन-रसत्व’ (अकुशलाचा नाश करण्याचे कार्य) प्रकाशित होते, तर दुसऱ्याने संपत्तीच्या अर्थाने ‘इष्ट-विपाक-रसत्व’ (इष्ट विपाक देण्याचे कार्य) प्रकाशित होते. आणि पहिल्याने उपस्थान-आकाराच्या अर्थाने असणाऱ्या प्रत्युपस्थानाने (पच्चुपट्ठान) ‘वोदान-प्रत्युपस्थानत्व’ (शुद्धतेचे प्रकटीकरण) दर्शविले जाते, तर दुसऱ्याने फळाच्या अर्थाने ‘सुखविपाक-प्रत्युपस्थानत्व’ दर्शविले जाते. आणि पहिल्याने ‘योनिसोमनसिकार’ (योग्य विचार) हा कुशल धर्मांचे पदस्थान (जवळचे कारण) आहे हे स्पष्ट केले जाते, कारण त्यापासूनच ते अनवद्य (दोषरहित) उत्पन्न होतात. दुसऱ्याने कुशल धर्मांचे इतरांसाठी पदस्थान असणे दर्शविले जाते, कारण ते सुखविपाकाचे कारण होतात. आणि येथे ‘सुखविपाक’ या शब्दामध्ये ‘सुख’ हा शब्द ‘इष्ट’ (प्रिय/इच्छित) या अर्थाचा वाचक आहे असे समजावे. कारण कुशल धर्म हे इष्ट अशा चार स्कंधांच्या विपाकाचे कारण असतात, केवळ सुखवेदनेच्या विपाकाचेच नव्हे. आणि संस्कार-दुःखाच्या उपशम रूप सुखाचा विपाक असणे शक्यच नाही, कारण तो (उपशम) विपाक नव्हे. परंतु जर ‘विपाक’ हा शब्द फळाचा वाचक असेल, तर निस्यंद-विपाक (निसंदविपाक) असणाऱ्या इष्ट रूपाशी देखील सुखविपाकत्वाचा संबंध जोडला पाहिजे।

සාවජ්ජදුක්ඛවිපාකලක්ඛණාති එත්ථ ච වුත්තවිධිඅනුසාරෙන අත්ථො ච යොජනා ච යථාසම්භවං වෙදිතබ්බා. විපාකාරහතා කුසලාකුසලානං ලක්ඛණභාවෙන වුත්තා, තබ්භාවෙන අකථිතා අබ්‍යාකතා අවිපාකාරහසභාවා හොන්තීති ආහ ‘‘අවිපාකලක්ඛණා අබ්‍යාකතා’’ති. යථෙව හි සුඛදුක්ඛවිපාකාරහා සුඛදුක්ඛවිපාකාති එවංලක්ඛණතා කුසලාකුසලානං වුත්තා, එවමිධාපි අවිපාකාරහා අවිපාකාති එවංලක්ඛණතා අබ්‍යාකතානං වුත්තා. තස්මා ‘‘අහොසි කම්මං නාහොසි කම්මවිපාකො න භවිස්සති කම්මවිපාකො නත්ථි කම්මවිපාකො, අත්ථි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකො න භවිස්සති කම්මවිපාකො, භවිස්සති කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකො’’ති (පටි. ම. 1.234) එවංපකාරානං කුසලාකුසලානං කුසලාකුසලභාවානාපත්ති අබ්‍යාකතභාවාපත්ති වා න හොති. න හි තෙ සුඛදුක්ඛවිපාකාරහා න හොන්ති විපාකධම්මත්තා, අවිපාකාරහා වා න හොන්ති අවිපාකධම්මත්තාභාවාති.

‘सावज्जदुक्खविपाकलक्खणा’ (सावद्य-दुःखविपाक-लक्षणा) यामध्ये देखील पूर्वोक्त पद्धतीनुसार अर्थ आणि योजना यथासंभव समजून घ्यावी. कुशल आणि अकुशल धर्मांचे लक्षण म्हणून ‘विपाक-योग्यत्व’ (विपाकाची योग्यता) सांगितले आहे; त्या भावाने जे सांगितले गेले नाहीत ते अव्याकृत धर्म ‘अविपाक-योग्य-स्वभावाचे’ (विपाकाची योग्यता नसलेले) असतात, म्हणून “अव्याकृत धर्म हे अविपाकलक्षण आहेत” असे म्हटले आहे. कारण ज्याप्रमाणे सुख-दुःख विपाकास योग्य असणारे ‘सुख-दुःख विपाक’ आहेत, असे लक्षण कुशल आणि अकुशल धर्मांचे सांगितले आहे, त्याचप्रमाणे येथेही विपाकास अयोग्य असणारे ‘अविपाक’ आहेत, असे लक्षण अव्याकृत धर्मांचे सांगितले आहे. म्हणून, “कर्म होते पण कर्माचा विपाक नव्हता, कर्माचा विपाक होणार नाही, कर्माचा विपाक नाही; कर्म आहे पण कर्माचा विपाक नाही, कर्माचा विपाक होणार नाही; कर्म होईल पण कर्माचा विपाक होणार नाही” (पटिसंभिदामग्ग १.२३४) अशा प्रकारच्या कुशल-अकुशल कर्मांना कुशल-अकुशल भावाची अप्राप्ती किंवा अव्याकृत भावाची प्राप्ती होत नाही. कारण ते विपाकधर्मी असल्यामुळे सुख-दुःख विपाकास अयोग्य ठरत नाहीत, किंवा अविपाकधर्मी नसल्यामुळे विपाकास अयोग्य ठरत नाहीत।

කුසලාති වා ධම්මාති වාතිආදීනීති කුසලධම්මපදානි ද්වෙ, අකුසලධම්මපදානි ද්වෙ, අබ්‍යාකතධම්මපදානි ද්වෙති. එකත්ථනානත්ථානීති විසුං විසුං ද්වින්නං ද්වින්නං අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛං එකත්ථනානත්ථතං චොදෙති, න ඡන්නං. දොසමෙත්ථ වත්තුකාමො චොදකො පුච්ඡතීති ඤත්වා ආචරියො ආහ ‘‘කිඤ්චෙත්ථා’’ති. එත්ථ [Pg.33] එකත්ථනානත්ථතායං කිඤ්චි වත්තබ්බං අසමත්තා තෙ චොදනා, අවසිට්ඨං තාව බ්‍රූහීති වුත්තං හොති. යදි එකත්ථානි ඉන්දසක්කසද්දානං විය සද්දමත්තෙ එව භෙදො, එවං කුසලධම්මසද්දානං, න අත්ථෙති. යථා ‘‘ඉන්දො සක්කො’’ති වුත්තෙ ‘‘ඉන්දො ඉන්දො’’ති වුත්තසදිසං හොති, එවං ‘‘කුසලා ධම්මා’’ති ඉදං වචනං ‘‘කුසලා කුසලා’’ති වුත්තසදිසං හොති. එවං ඉතරෙසුපි ‘‘අකුසලා අකුසලා’’ති වුත්තසදිසතා ‘‘අබ්‍යාකතා අබ්‍යාකතා’’ති වුත්තසදිසතා ච යොජෙතබ්බා. අථ නානත්ථානි, ඉන්දකුවෙරසද්දානං විය සද්දතො අත්ථතො ච කුසලධම්මසද්දානං භෙදො, තථා අකුසලධම්මසද්දාදීනන්ති ඡහි පදෙහි චතූහි පදෙහි ච ඡ චත්තාරො ච අත්ථා භින්නා වුත්තාති කුසලත්තිකාදීනං කුසලඡක්කාදිභාවො, හෙතුදුකාදීනඤ්ච හෙතුචතුක්කාදිභාවො ආපජ්ජතීති.

“कुसलाति वा धम्माति वा” इत्यादींमध्ये 'कुसलधम्म' ही दोन पदे, 'अकुसलधम्म' ही दोन पदे आणि 'अव्याकतधम्म' ही दोन पदे आहेत. 'एकत्थनानत्थानि' (एकार्थ आणि भिन्नार्थ) याद्वारे वेगवेगळ्या दोन-दोन पदांच्या परस्पर अपेक्षेने एकार्थता आणि भिन्नार्थतेवर आक्षेप घेतला आहे, सहाही पदांवर नाही. येथे दोष दाखवू इच्छिणारा आक्षेपकर्ता विचारत आहे, हे जाणून आचार्य म्हणाले - “किञ्चेत्था” (यात काय आहे?) म्हणजे, “या एकार्थता आणि भिन्नार्थतेच्या बाबतीत काही सांगायचे असल्यास, तुझा आक्षेप अपूर्ण आहे, आधी उरलेले सांग” असे म्हटले आहे. जर 'इन्द्र' आणि 'सक्क' (शक्र) या शब्दांप्रमाणे केवळ शब्दांमध्येच भेद असेल आणि अर्थ एकच असेल, तर 'कुसल' आणि 'धम्म' या शब्दांच्या बाबतीत तसे नाही. ज्याप्रमाणे “इन्द्रो सक्को” (इंद्र शक्र आहे) असे म्हटले असता “इन्द्रो इन्द्रो” (इंद्र इंद्र आहे) म्हटल्यासारखे होते, त्याचप्रमाणे “कुसला धम्मा” हे वचन “कुसला कुसला” (कुसल कुसल) म्हटल्यासारखे होईल. याचप्रमाणे इतरांच्या बाबतीतही “अकुसला अकुसला” आणि “अव्याकता अव्याकता” अशी समानता जोडली पाहिजे. जर ते भिन्नार्थी असतील, तर 'इन्द्र' आणि 'कुवेर' या शब्दांप्रमाणे शब्दशः आणि अर्थशः 'कुसल' आणि 'धम्म' या शब्दांमध्ये भेद असेल. त्याचप्रमाणे 'अकुसलधम्म' इत्यादी शब्दांच्या बाबतीतही सहा पदांनी आणि चार पदांनी सहा आणि चार भिन्न अर्थ सांगितले गेल्यामुळे कुशल-त्रिक (कुसलत्तिक) इत्यादींचे कुशल-षट्क (कुसलछक्क) इत्यादींमध्ये आणि हेतू-द्विक (हेतुदुक) इत्यादींचे हेतू-चतुष्क (हेतुचतुक्क) इत्यादींमध्ये रूपांतर होण्याचा प्रसंग येईल।

නනු තිණ්ණං ධම්මසද්දානං තිණ්ණං ඉන්දසද්දානං විය රූපාභෙදා අත්ථාභෙදොති ඡක්කභාවො න භවිස්සති, තස්මා එවමිදං වත්තබ්බං සියා ‘‘තිකදුකානං චතුක්කතිකභාවො ආපජ්ජතී’’ති, න වත්තබ්බං, තිණ්ණං ධම්මසද්දානං එකත්ථානං තිණ්ණං ඉන්දසද්දානං විය වචනෙ පයොජනාභාවා වුත්තානං තෙසං මාසසද්දානං විය අභින්නරූපානඤ්ච අත්ථභෙදො උපපජ්ජතීති, එවමපි යථා එකො මාසසද්දො අභින්නරූපො කාලං අපරණ්ණවිසෙසං සුවණ්ණමාසඤ්ච වදති, එවං ධම්මසද්දොපි එකො භින්නෙ අත්ථෙ වත්තුමරහතීති කාලාදීනං මාසපදත්ථතාය විය තබ්බචනීයභින්නත්ථානං ධම්මපදත්ථතාය අභෙදොති චතුක්කතිකභාවො එව ආපජ්ජතීති, නාපජ්ජති එකස්ස සද්දස්ස ජාතිගුණකිරියාභින්නානං අනභිධානතො. න හි මාස-සද්දො එකො ජාතිභින්නානං කාලාදීනං අන්තරෙන සරූපෙකසෙසං වාචකො හොති. ඉධ ච යදි සරූපෙකසෙසො කතො සියා, දුතියො තතියො ච ධම්ම-සද්දො න වත්තබ්බො සියා, වුත්තො ච සො, තස්මා කුසලාදි-සද්දා විය අභින්නකුසලාදිජාතීසු රූපසාමඤ්ඤෙපි මාස-සද්දා විය තයො විනිවත්තඅඤ්ඤජාතීසු වත්තමානා තයො ද්වෙ ච ධම්ම-සද්දා ආපන්නාති තිකදුකානං ඡක්කචතුක්කභාවො එව ආපජ්ජතීති.

तीन 'धम्म' शब्दांचा, तीन 'इन्द्र' शब्दांप्रमाणे रूपाचा अभेद असल्यामुळे अर्थाचाही अभेद होईल, म्हणून षट्कभाव (सहा प्रकार) होणार नाही; म्हणूनच असे म्हटले पाहिजे की 'त्रिक आणि द्विकांचा चतुष्क-त्रिक भाव प्राप्त होतो' - असे म्हणू नये. कारण तीन 'इन्द्र' शब्दांप्रमाणे एकार्थी असलेल्या तीन 'धम्म' शब्दांच्या उच्चारणात काही प्रयोजन नसल्यामुळे, उच्चारलेल्या त्या शब्दांचा 'मास' (महिना/उडीद/मासा नाणे) शब्दाप्रमाणे अभिन्न रूप असूनही अर्थभेद सिद्ध होतो. असे असले तरी, ज्याप्रमाणे एकच 'मास' शब्द अभिन्न रूप असूनही काळ (महिना), धान्याचा प्रकार (उडीद) आणि सोन्याचे नाणे (मासा) यांना दर्शवतो, त्याचप्रमाणे एकच 'धम्म' शब्दही वेगवेगळ्या अर्थांना सांगू शकतो. त्यामुळे काळादी अर्थ हे 'मास' पदाचे अर्थ असल्याप्रमाणे, त्या शब्दाने सांगता येणारे भिन्न अर्थ हे 'धम्म' पदाचे अर्थ असल्यामुळे अभेद ठरतो, आणि अशा प्रकारे 'चतुष्क-त्रिक भाव'च प्राप्त होतो - असे नाही, कारण एकाच शब्दाने जात, गुण आणि क्रिया यांनी भिन्न असलेल्या गोष्टींचे अभिधान (कथन) होत नाही. कारण एकच 'मास' शब्द जातीने भिन्न असलेल्या काळादी अर्थांचा 'सरूपैकशेष' (समान रूपांचा एकच शेष राहणे) केल्याशिवाय वाचक होऊ शकत नाही. आणि येथे जर 'सरूपैकशेष' केला असता, तर दुसरा आणि तिसरा 'धम्म' शब्द बोलण्याची गरज नसती, पण तो बोलला गेला आहे. म्हणून, ज्याप्रमाणे 'कुसल' इत्यादी शब्द अभिन्न अशा कुशलत्वादि जातींमध्ये रूपसाम्य असूनही वर्ततात, त्याचप्रमाणे 'मास' शब्दांप्रमाणे वेगवेगळ्या भिन्न जातींमध्ये वर्तणारे तीन आणि दोन 'धम्म' शब्द प्राप्त होतात; म्हणून त्रिक आणि द्विकांचा अनुक्रमे षट्क आणि चतुष्क भावच प्राप्त होतो।

පදානඤ්ච අසම්බන්ධොති කුසලධම්මපදානං අඤ්ඤමඤ්ඤං තථා අකුසලධම්මපදානං අබ්‍යාකතධම්මපදානඤ්ච අසම්බන්ධො ආපජ්ජතීති අත්ථො. ද්වින්නං ද්වින්නඤ්හි ඉච්ඡිතො සම්බන්ධො, න සබ්බෙසං ඡන්නං චතුන්නං වා අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති. ඉදං පන කස්මා චොදෙති, නනු නානත්ථත්තෙ සති අත්ථන්තරදස්සනත්ථං වුච්චමානෙසු ධම්ම-සද්දෙසු කුසලාකුසලාබ්‍යාකත-සද්දානං [Pg.34] විය අසම්බන්ධො වුත්තො යුත්තො එවාති? සච්චමෙතං, අසම්බන්ධං පන සිද්ධං කත්වා පුරිමචොදනා කතා ‘‘තිකදුකානං ඡක්කචතුක්කභාවො ආපජ්ජතී’’ති, ඉධ පන තං අසම්බන්ධං සාධෙතුං ඉදං චොදිතන්ති වෙදිතබ්බං. අථ වා එවමෙත්ථ යොජනා කාතබ්බා – යදි පන ඡක්කචතුක්කභාවං න ඉච්ඡසි, පදානං සම්බන්ධෙන භවිතබ්බං යථාවුත්තනයෙන, සො ච සමානවිභත්තීනං ද්වින්නං ද්වින්නං සම්බන්ධො එකත්ථත්තෙ සති යුජ්ජෙය්‍ය, ත්වං පන නානත්ථතං වදසීති පදානඤ්ච තෙ අසම්බන්ධො ආපජ්ජති, නෙව නාපජ්ජතීති. නියමනත්ථො ච-සද්දො. පුබ්බාපර…පෙ… නිප්පයොජනානි නාම හොන්තීති ඡක්කචතුක්කභාවං අනිච්ඡන්තස්ස, නානත්ථතං පන ඉච්ඡන්තස්සාති අධිප්පායො. අවස්සඤ්ච සම්බන්ධො ඉච්ඡිතබ්බො පුබ්බාපරවිරොධාපත්තිතොති දස්සෙතුං ‘‘යාපි චෙසා’’තිආදිමාහ. පුච්ඡා හි පදවිපල්ලාසකරණෙන ධම්මා එව කුසලාති කුසලධම්ම-සද්දානං ඉධ උද්දිට්ඨානං එකත්ථතං දීපෙති, තව ච නානත්ථතං වදන්තස්ස නෙව හි ධම්මා කුසලාති කත්වා තායපි පුච්ඡාය විරොධො ආපජ්ජති, වුච්චති ච තථා සා පුච්ඡාති න නානත්ථතා යුජ්ජති.

“पदानाचा असम्बन्धो” (पदांचा परस्पर संबंध नसणे) म्हणजे 'कुसलधम्म' पदांचा परस्परांशी, तसेच 'अकुसलधम्म' आणि 'अव्याकतधम्म' पदांचा परस्परांशी संबंध न राहण्याचा प्रसंग येतो, असा अर्थ आहे. कारण दोन-दोन पदांचाच संबंध इच्छित आहे, सर्व सहा किंवा चार पदांचा परस्परांशी नाही. पण हा आक्षेप कशासाठी घेतला आहे? भिन्नार्थता असताना, भिन्न अर्थ दाखवण्यासाठी उच्चारल्या जाणाऱ्या 'धम्म' शब्दांमध्ये 'कुसल', 'अकुसल' आणि 'अव्याकत' शब्दांप्रमाणे असंबद्धता असणे योग्यच नाही का? हे सत्य आहे, परंतु असंबद्धता सिद्ध मानून “त्रिक आणि द्विकांचा षट्क-चतुष्क भाव प्राप्त होतो” हा पूर्व आक्षेप केला गेला होता; येथे मात्र ती असंबद्धता सिद्ध करण्यासाठी हा आक्षेप घेतला आहे, असे समजावे. किंवा येथे अशी योजना करावी - जर तुला षट्क-चतुष्क भाव मान्य नसेल, तर पूर्वोक्त नियमाने पदांचा संबंध असला पाहिजे; आणि समान विभक्ती असलेल्या दोन-दोन पदांचा तो संबंध एकार्थता असतानाच योग्य ठरेल. परंतु तू तर भिन्नार्थता सांगत आहेस, त्यामुळे तुझ्या मते पदांचा असंबद्धताच प्राप्त होतो, संबंध नाही. 'च' (आणि) हा शब्द नियम दर्शवण्यासाठी आहे. 'पूर्वापर...पे... निरर्थक ठरतात' म्हणजे ज्याला षट्क-चतुष्क भाव मान्य नाही, परंतु भिन्नार्थता मान्य आहे, त्याच्यासाठी हा अभिप्राय आहे. पूर्वापर विरोध टाळण्यासाठी संबंध मानणे अत्यंत आवश्यक आहे, हे दर्शवण्यासाठी “यापि चेसा” (आणि ही जी...) इत्यादी म्हटले आहे. कारण विचारलेला प्रश्न पदांचा विपर्यास (उलटपालट) करून 'धम्मच कुशल आहेत' अशा प्रकारे येथे निर्दिष्ट केलेल्या 'कुसलधम्म' शब्दांची एकार्थता स्पष्ट करतो. आणि भिन्नार्थता सांगणाऱ्या तुझ्या मते 'धम्म कुशल नाहीत' असे मानल्यामुळे त्या प्रश्नाशीही विरोध निर्माण होतो; आणि तो प्रश्न तसाच विचारला गेला असल्यामुळे भिन्नार्थता योग्य ठरत नाही।

අපරො නයොති ‘‘කුසලා ධම්මා’’තිආදීනං ද්වින්නං ද්වින්නං එකත්ථත්තමෙව තිණ්ණං ධම්මසද්දානං එකත්ථනානත්ථත්තෙහි චොදෙති. තිණ්ණං ධම්මානං එකත්තාතිආදිම්හි යථා තීහි ඉන්ද-සද්දෙහි වුච්චමානානං ඉන්දත්ථානං ඉන්දභාවෙන එකත්තා තතො අනඤ්ඤෙසං සක්කපුරින්දදසහස්සක්ඛසද්දත්ථානං එකත්තං, එවං තිණ්ණං ධම්ම-සද්දත්ථානං ධම්මභාවෙන එකත්තා තතො අනඤ්ඤෙසං කුසලාකුසලාබ්‍යාකත-සද්දත්ථානං එකත්තං ආපජ්ජතීති අත්ථො. ධම්මො නාම භාවොති සභාවධාරණාදිනා අත්ථෙන ධම්මොති වුත්තො, සො ච සභාවස්සෙව හොති, නාසභාවස්සාති ඉමිනා අධිප්පායෙන වදති. හොතු භාවො, තතො කින්ති? යදි තිණ්ණං ධම්මසද්දානං නානත්ථතා, තීසු ධම්මෙසු යො කොචි එකො ධම්මො භාවො, තතො අනඤ්ඤං කුසලං අකුසලං අබ්‍යාකතං වා එකෙකමෙව භාවො. භාවභූතා පන ධම්මා අඤ්ඤෙ ද්වෙ අභාවා හොන්තීති තෙහි අනඤ්ඤෙ කුසලාදීසු ද්වෙ යෙ කෙචි අභාවා. යොපි ච සො එකො ධම්මො භාවොති ගහිතො, සොපි සමානරූපෙසු තීසු ධම්මසද්දෙසු අයමෙව භාවත්ථො හොතීති නියමස්ස අභාවා අඤ්ඤස්ස භාවත්ථත්තෙ සති අභාවො හොතීති තතො අනඤ්ඤස්සපි අභාවත්තං ආපන්නන්ති කුසලාදීනං සබ්බෙසම්පි අභාවත්තාපත්ති හොති. න හි ඉන්දස්ස අමනුස්සත්තෙ තතො අනඤ්ඤෙසං සක්කාදීනං මනුස්සත්තං අත්ථීති.

दुसरा मार्ग (अपरो नयो) - “कुसला धम्मा” इत्यादी दोन-दोन पदांच्या एकार्थतेवरच, तीन 'धम्म' शब्दांच्या एकार्थता आणि भिन्नार्थतेद्वारे आक्षेप घेतो. “तिण्णं धम्मानं एकत्ता” (तीन धम्मांची एकता) इत्यादींमध्ये ज्याप्रमाणे तीन 'इन्द्र' शब्दांनी सांगितल्या जाणाऱ्या इंद्र-अर्थांची इंद्रत्वामुळे एकता असल्यामुळे, त्याहून अभिन्न असलेल्या 'सक्क' (शक्र), 'पुरिन्दद' (पुरंदर), 'सहस्रक्ख' (सहस्राक्ष) या शब्दांच्या अर्थांची एकता होते; त्याचप्रमाणे तीन 'धम्म' शब्दांच्या अर्थांची धम्मत्वामुळे एकता असल्यामुळे, त्याहून अभिन्न असलेल्या 'कुसल', 'अकुसल' आणि 'अव्याकत' या शब्दांच्या अर्थांची एकता प्राप्त होते, असा अर्थ आहे. 'धम्म' म्हणजे 'भाव' (अस्तित्व/स्वभाव) - स्वभावाचे धारण करणे इत्यादी अर्थाने 'धम्म' म्हटले जाते, आणि तो स्वभावच असतो, अस्वभाव नाही, या अभिप्रायाने तो बोलतो. समजा तो 'भाव' आहे, तर मग काय? जर तीन 'धम्म' शब्दांची भिन्नार्थता असेल, तर तीन धम्मांपैकी जो कोणी एक धम्म 'भाव' असेल, तर त्याहून अभिन्न असलेले कुशल, अकुशल किंवा अव्याकत यांपैकी एकेकच 'भाव' ठरेल. परंतु भावस्वरूप असलेले इतर दोन धम्म 'अभाव' ठरतील, आणि त्यांच्याशी अभिन्न असलेले कुशल इत्यादींपैकी इतर दोन कोणतेही 'अभाव' ठरतील. आणि जो तो एक धम्म 'भाव' म्हणून स्वीकारला आहे, तो देखील समान रूप असलेल्या तीन 'धम्म' शब्दांमध्ये 'हाच भावार्थ आहे' अशा नियमाच्या अभावामुळे, दुसऱ्याला भावार्थ मानल्यास तो 'अभाव' ठरतो; आणि त्याहून अभिन्न असलेल्यालाही अभावत्व प्राप्त झाल्यामुळे कुशल इत्यादी सर्वांनाच अभावत्व प्राप्त होण्याचा प्रसंग येतो. कारण इंद्र जर मनुष्य नसेल, तर त्याहून अभिन्न असलेल्या शक्र इत्यादींना मनुष्यत्व असू शकत नाही।

නනු [Pg.35] එවමපි එකස්ස භාවත්තං විනා අඤ්ඤෙසං අභාවත්තං න සක්කා වත්තුං, තත්ථ ච එකෙනෙව භාවෙන භවිතබ්බන්ති නියමාභාවතො තිණ්ණම්පි භාවත්තෙ සිද්ධෙ තෙහි අනඤ්ඤෙසං කුසලාදීනම්පි භාවත්තං සිද්ධං හොතීති? න හොති තිණ්ණං ධම්ම-සද්දානං නානත්ථභාවස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා. න හි තිණ්ණං භාවත්තෙ නානත්ථතා අත්ථි, අනුඤ්ඤාතා ච සා තයාති. නනු තිණ්ණං ධම්මානං අභාවත්තෙපි නානත්ථතා න සියාති? මා හොතු නානත්ථතා, තව පන නානත්ථතං පටිජානන්තස්ස ‘‘එසො දොසො’’ති වදාමි, න පන මයා නානත්ථතා එකත්ථතා වා අනුඤ්ඤාතාති කුතො මෙ විරොධො සියාති. අථ වා අභාවත්තං ආපන්නෙහි ධම්මෙහි අනඤ්ඤෙ කුසලාදයොපි අභාවා එව සියුන්ති ඉදං වචනං අනියමෙන යෙ කෙචි ද්වෙ ධම්මා අභාවත්තං ආපන්නා, තෙහි අනඤ්ඤෙසං කුසලාදීසු යෙසං කෙසඤ්චි ද්වින්නං කුසලාදීනං අභාවත්තාපත්තිං සන්ධාය වුත්තං එකස්ස භාවත්තා. යම්පි වුත්තං ‘‘තෙහි ච අඤ්ඤො කුසලපරොපි අභාවො සියා’’ති, තං අනියමදස්සනත්ථං වුත්තං, න සබ්බෙසං අභාවසාධනත්ථං. අයඤ්හි තත්ථ අත්ථො අකුසලපරස්ස වා අබ්‍යාකතපරස්ස වා ධම්මස්ස භාවත්තෙ සති තෙහි අඤ්ඤො කුසලපරොපි අභාවො සියාති.

तरीही, एकाच्या अस्तित्वाशिवाय इतरांचे अस्तित्व नाही (अभाव) असे म्हणता येत नाही, आणि तिथे एकाच भावाने (अस्तित्वाने) असावे असा नियम नसल्यामुळे, तिन्हींचेही अस्तित्व सिद्ध झाल्यावर, त्यांच्याशी अनन्य (भिन्न नसलेल्या) कुशल इत्यादींचेही अस्तित्व सिद्ध होते काय? नाही होत, कारण तीन ‘धम्म’ शब्दांच्या भिन्न अर्थाचा स्वीकार केलेला नाही. कारण तिन्हींच्या अस्तित्वात भिन्नता नसते, आणि ती तुझ्याकडून स्वीकारली गेली आहे. पण तीन धम्मांच्या अभावातही भिन्नता नसावी काय? भिन्नता नसो, परंतु भिन्नता मान्य करणाऱ्या तुझ्यासाठी ‘हा दोष आहे’ असे मी म्हणतो, माझ्याकडून तर भिन्नता किंवा एकरूपता (एकत्व) स्वीकारली गेलेली नाही, मग माझा विरोध कसा असेल? अथवा, अभावाला प्राप्त झालेल्या धम्मांपेक्षा अनन्य (अभिन्न) असलेले कुशल इत्यादी देखील अभावच होतील, हे वचन अनियमाने कोणतेही दोन धम्म अभावाला प्राप्त झाले असता, त्यांच्याशी अभिन्न असलेल्या कुशल इत्यादींपैकी कोणत्याही दोन कुशल इत्यादींच्या अभावाच्या प्राप्तीचा संदर्भ देऊन ‘एकाच्या अस्तित्वामुळे’ असे म्हटले आहे. जे म्हटले आहे की ‘त्याщихाहून भिन्न असलेला कुशल-पर (कुशल व्यतिरिक्त) देखील अभाव होईल’, ते अनियम दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे, सर्वांचा अभाव सिद्ध करण्यासाठी नाही. कारण तिथे हा अर्थ आहे की—अकुशल-पर किंवा अव्याकृत-पर धम्माचे अस्तित्व असताना, त्यांच्यापेक्षा भिन्न असलेला कुशल-पर देखील अभाव होईल.

සබ්බමෙතං අකාරණන්ති එත්ථ කාරණං නාම යුත්ති. කුසලකුසලසද්දානං විය එකන්තඑකත්ථතං, කුසලරූපචක්ඛුම-සද්දානං විය එකන්තනානත්ථතඤ්ච විකප්පෙත්වා යායං පුනරුත්ති ඡක්කචතුක්කාපත්ති අසම්බන්ධවිරොධාභාවාපත්ති දොසාරොපනයුත්ති වුත්තා, සබ්බා සා අයුත්ති, තථා එකත්ථනානත්ථතාභාවතොති වුත්තං හොති. යා යා අනුමති යථානුමති අනුමතියා අනුමතියා වොහාරසිද්ධිතො. අනුමතියා අනුරූපං වා යථානුමති, යථා අනුමති පවත්තා, තථා තදනුරූපං වොහාරසිද්ධිතොති අත්ථො. අනුමති හි විසෙසනවිසෙසිතබ්බාභාවතො අච්චන්තමභින්නෙසු කත්ථචි කිරියාගුණාදිපරිග්ගහවිසෙසෙන අවිවටසද්දත්ථවිවරණත්ථං පවත්තා යථා ‘‘සක්කො ඉන්දො පුරින්දදො’’ති. කත්ථචි අච්චන්තං භින්නෙසු යථා ‘‘ධවො ඛදිරො පලාසො ච ආනීයන්තූ’’ති. කත්ථචි විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවතො භෙදාභෙදවන්තෙසු සෙය්‍යථාපි ‘‘නීලුප්පලං පණ්ඩිතපුරිසො’’ති, තාය තාය අනුමතියා තදනුරූපඤ්ච තෙ තෙ වොහාරා සිද්ධා. තස්මා ඉහාපි කුසලධම්ම-සද්දානං විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවතො විසෙසත්ථසාමඤ්ඤත්ථපරිග්ගහෙන සමානෙ අත්ථෙ භෙදාභෙදයුත්තෙ පවත්ති අනුමතාති [Pg.36] තාය තාය අනුමතියා තදනුරූපඤ්ච සිද්ධො එසො වොහාරො. තස්මා වුත්තං ‘‘සබ්බමෙතං අකාරණ’’න්ති.

‘हे सर्व अकारण (निरर्थक) आहे’ यात ‘कारण’ म्हणजे युक्ती (तर्क). कुशल-अकुशल शब्दांप्रमाणे एकांत-एकरूपता (पूर्ण एकत्व), आणि कुशल-रूप-चक्खुमंत शब्दांप्रमाणे एकांत-भिन्नता यांचा विकल्प करून जी पुनरुक्ती, सहा आणि चारची आपत्ती (दोष), असंबद्धता आणि विरोधाचा अभाव या दोषांचे आरोप करण्याची युक्ती सांगितली आहे, ती सर्व अयुक्ती (तर्कहीन) आहे; तसेच एकत्व आणि भिन्नतेचा अभाव असल्यामुळे असे म्हटले आहे. जी जी अनुमती (संमती/स्वीकृती) ती ‘यथानुमती’ (अनुमतीनुसार), कारण अनुमतीनेच व्यवहाराची सिद्धी होते. अनुमतीच्या अनुरूप किंवा यथानुमती, जशी अनुमती प्रवृत्त झाली, तशी तिच्या अनुरूप व्यवहाराची सिद्धी होते, असा अर्थ आहे. कारण अनुमती ही विशेषण-विशेष्य भाव नसल्यामुळे अत्यंत अभिन्न असलेल्या गोष्टींमध्ये कधी क्रिया, गुण इत्यादींच्या विशेष ग्रहणाने स्पष्ट नसलेल्या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी प्रवृत्त होते, जसे ‘सक्क (शक्र), इंद (इंद्र), पुरिंदद’. कधी अत्यंत भिन्न असलेल्या गोष्टींमध्ये, जसे ‘धवा, खदिर (खैर) आणि पलास (पळस) आणले जावेत’. कधी विशेषण-विशेष्य भाव असल्यामुळे भेद आणि अभेद असणाऱ्यांमध्ये, जसे ‘नीलोत्पल (निळे कमळ), पंडित पुरुष’. त्या त्या अनुमतीने आणि तिच्या अनुरूप ते ते व्यवहार सिद्ध होतात. म्हणून येथेही कुशल-धम्म शब्दांचा विशेषण-विशेष्य भाव असल्यामुळे, विशेष अर्थ आणि सामान्य अर्थाच्या ग्रहणाने समान अर्थात भेद-अभेदयुक्त प्रवृत्ती अनुमत (मान्य) आहे, आणि त्या त्या अनुमतीने व तिच्या अनुरूप हा व्यवहार सिद्ध होतो. म्हणूनच म्हटले आहे—‘हे सर्व अकारण आहे’.

අත්තනො අත්තනො අත්ථවිසෙසං තස්ස දීපෙන්තීති අත්තනා පරිග්ගහිතං අත්තනා වුච්චමානං අනවජ්ජසුඛවිපාකාදිකුසලාදිභාවං ධම්ම-සද්දස්ස දීපෙන්ති තදත්ථස්ස තබ්භාවදීපනවසෙනාති අධිප්පායො. න හි ධම්ම-සද්දො කුසලාදිභාවො හොතීති. ඉමිනාවාති ‘‘ධම්ම-සද්දො පරියත්තිආදීසු දිස්සතී’’තිආදිනා ‘‘අත්තනො සභාවං ධාරෙන්තී’’තිආදිනා ච නයෙන. සො හි සබ්බත්ථ සමානො, න කුසල-සද්දො ආරොග්‍යාදීසු දිස්සතීති ‘‘කුච්ඡිතෙ සලයන්තී’’තිආදිකො, සො ච විසෙසනයො ‘‘ඉතො පරං විසෙසමත්තමෙව වක්ඛාමා’’ති එතෙන අපනීතොති දට්ඨබ්බො. න හි කුසලාදිවිසෙසං ගහෙත්වා පවත්තා සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තාතිආදයො විසෙසාති.

‘आपला आपला अर्थविशेष त्याला दर्शवितात’ म्हणजे स्वतः ग्रहण केलेला, स्वतः सांगितलेला अनवद्य (दोषरहित) सुखविपाक इत्यादी कुशल भाव ‘धम्म’ शब्दाचा अर्थ दर्शवितात, त्या अर्थाचा तो भाव दर्शविण्याच्या द्वारे, असा अभिप्राय आहे. कारण ‘धम्म’ शब्द स्वतः कुशल इत्यादी भाव होत नाही. ‘यानेच’ म्हणजे ‘धम्म शब्द परियत्ती (प्रवचन) इत्यादींमध्ये दिसतो’ इत्यादी आणि ‘आपला स्वभाव धारण करतात’ इत्यादी पद्धतीने. कारण तो सर्वत्र समान आहे, ‘कुशल’ शब्द आरोग्य इत्यादींमध्ये दिसतो तसा ‘कुत्सित गोष्टींना नष्ट करतो’ इत्यादी नाही, आणि तो विशेष मार्ग ‘यानंतर केवळ विशेषच सांगू’ याने दूर केला आहे असे समजावे. कारण कुशल इत्यादी विशेष घेऊन प्रवृत्त झालेले ‘सुखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त’ इत्यादी विशेष नाहीत.

2. සුඛස්ස ච පහානාති එත්ථ සුඛින්ද්‍රියං ‘‘සුඛ’’න්ති වුත්තං, තඤ්ච සුඛවෙදනාව හොතීති ‘‘සුඛවෙදනායං දිස්සතී’’ති වුත්තං, න පන ‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, වෙදනා සුඛා වෙදනා’’තිඑවමාදීසු (සං. නි. 4.249 ආදයො) සුඛ-සද්දො විය සුඛවෙදනාසද්දෙන සමානත්ථත්තා. අයඤ්හි සුඛින්ද්‍රියත්ථො සුඛ-සද්දො කායසුඛනං කායානුග්ගහං සාතවිසෙසං ගහෙත්වා පවත්තො, න පන සුඛා වෙදනා ‘‘යං කිඤ්චි වෙදනං වෙදෙති සුඛං වා (ම. නි. 1.409), යො සුඛං දුක්ඛතො’’තිඑවමාදීසු (සං. නි. 4.253) සුඛ-සද්දො විය සාතසාමඤ්ඤං ගහෙත්වා පවත්තොති. යස්මිං සති සුඛහෙතූනං පවත්ති, තං සුඛමූලං. බුද්ධුප්පාදෙ ච කාමසමතික්කමාදිකෙ විරාගෙ ච සති සුඛහෙතූනං පුඤ්ඤපස්සද්ධිආදීනං පවත්ති හොතීති තං ‘‘සුඛමූලං සුඛ’’න්ති වුත්තං. සුඛස්ස ච ආරම්මණත්තා ‘‘රූපං සුඛ’’න්ති වුත්තං. පුඤ්ඤානීති යදිදං වචනං, තං සුඛස්ස ච අධිවචනං ඉට්ඨවිපාකස්ස අධිවචනං තදත්ථස්ස ඉට්ඨවිපාකවිපච්චනතොති අත්ථො. සුඛපච්චයානං රූපාදීනං ඉට්ඨානං ඨානං ඔකාසො සග්ගා නන්දනඤ්චාති ‘‘සුඛා සග්ගා සුඛං නන්දන’’න්ති වුත්තං. දිට්ඨධම්මෙති ඉමස්මිං අත්තභාවෙ. සුඛවිහාරාති පඨමජ්ඣානවිහාරාදී. නීවරණාදිබ්‍යාබාධරහිතත්තා ‘‘අබ්‍යාබජ්ඣා’’ති වුත්තා. සබ්බසඞ්ඛාරදුක්ඛනිබ්බාපනතො තංනිරොධත්තා වා ‘‘නිබ්බානං සුඛ’’න්ති වුත්තං. ආදි-සද්දෙන ‘‘අදුක්ඛමසුඛං සන්තං, සුඛමිච්චෙව භාසිත’’න්ති අදුක්ඛමසුඛෙ. ‘‘ද්වෙපි මයා, ආනන්ද, [Pg.37] වෙදනා වුත්තා පරියායෙන සුඛා වෙදනා දුක්ඛා වෙදනා’’ති (සං. නි. 4.267) සුඛොපෙක්ඛාසු ච ඉට්ඨාසූති එවමාදීසු පවත්ති සඞ්ගහිතා.

२. ‘सुखाचा प्रहाण (त्याग) केल्यामुळे’ येथे सुखेंद्रियाला ‘सुख’ म्हटले आहे, आणि ते सुखवेदनाच असते म्हणून ‘सुखवेदनेमध्ये दिसते’ असे म्हटले आहे, परंतु ‘भिक्खूहो, या तीन वेदना आहेत—सुख वेदना...’ इत्यादींमधील सुख शब्दाप्रमाणे सुखवेदना शब्दाशी समान अर्थ असलेला नाही. कारण हा सुखेंद्रियाचा अर्थ असलेला ‘सुख’ शब्द शारीरिक सुखाला, शरीराच्या अनुग्रहाला, एका विशिष्ट सुखाला (साताला) घेऊन प्रवृत्त झाला आहे, परंतु ‘जे काही वेदन अनुभवतो, सुख किंवा...’, ‘जो सुखाला दुःखरूपाने पाहतो’ इत्यादींमधील सुख शब्दाप्रमाणे सामान्य सुखाला (साताला) घेऊन प्रवृत्त झालेला नाही. ज्याच्या अस्तित्वात सुखाच्या हेतूंची प्रवृत्ती होते, ते ‘सुखमूल’ होय. बुद्धोत्पाद (बुद्धांचा जन्म) आणि कामाचा समतिक्रम (अतिक्रमण) इत्यादी विराग असताना सुखाचे हेतू असलेल्या पुण्य, प्रस्सद्धि (प्रशांतता) इत्यादींची प्रवृत्ती होते, म्हणून त्याला ‘सुखमूल सुख’ म्हटले आहे. सुखाचे आलंबन (आरम्मण) असल्यामुळे ‘रूप सुख आहे’ असे म्हटले आहे. ‘पुण्य’ हे जे वचन आहे, ते सुखाचे अधिवाचन (पर्यायवाची) आहे, इष्ट विपाकाचे अधिवाचन आहे, कारण त्याचा अर्थ इष्ट विपाकाचे परिपक्व होणे हा आहे. सुखाचे प्रत्यय (कारण) असलेल्या रूप इत्यादी इष्ट गोष्टींचे स्थान, अवकाश म्हणजे स्वर्ग आणि नंदनवन होय, म्हणून ‘स्वर्ग सुखावह आहे, नंदनवन सुखावह आहे’ असे म्हटले आहे. ‘दिट्ठधम्म’ म्हणजे याच आत्मभावात (याच जन्मात). ‘सुखविहार’ म्हणजे प्रथमध्यानविहार इत्यादी. नीवरणादी बाधांपासून रहित असल्यामुळे त्यांना ‘अव्यापज्झ’ (बाधारहित) म्हटले आहे. सर्व संस्कार-दुःखाचे निर्वापण (शांत) केल्यामुळे किंवा त्यांच्या निरोधामुळे ‘निब्बान (निर्वाण) सुख आहे’ असे म्हटले आहे. ‘आदि’ शब्दाने ‘अदुक्खमसुख (अदुःख-असुख) शांत आहे, त्याला सुखच म्हटले आहे’ या अदुक्खमसुखात, आणि ‘आनंदा, मी पर्यायाने दोन वेदना देखील सांगितल्या आहेत—सुख वेदना आणि दुःख वेदना’ इत्यादी इष्ट सुख-उपेक्षांमध्ये प्रवृत्ती समाविष्ट केली आहे.

දුක්ඛවත්ථූති දුක්ඛස්ස ඔකාසො. අත්තනො පච්චයෙහි උප්පජ්ජමානම්පි හි තං දුක්ඛං ජාතිආදීසු විජ්ජමානෙසු තබ්බත්ථුකං හුත්වා උප්පජ්ජති. දුක්ඛපච්චයෙති දුක්ඛහෙතුම්හි, දුක්ඛස්ස ජනකෙති අත්ථො. දුක්ඛපච්චයට්ඨානෙති දුක්ඛජනකකම්මස්ස සහායභූතානං අනිට්ඨරූපාදිපච්චයානං ඨානෙ. පච්චයසද්දො හි ජනකෙ ජනකසහායෙ ච පවත්තතීති. ආදි-සද්දෙන ‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛ’’න්තිආදිනා (සං. නි. 3.15, 45-46, 76) සඞ්ඛාරදුක්ඛාදීසු පවත්ති දට්ඨබ්බා. සම්පයුත්තෙ වත්ථුඤ්ච කරජකායං සුඛයති ලද්ධස්සාදෙ අනුග්ගහිතෙ කරොතීති සුඛා. සුඛාති වෙදනාසද්දමපෙක්ඛිත්වා සුඛභාවමත්තස්ස අප්පකාසනෙන නපුංසකලිඞ්ගතා න කතා. සභාවතො සඞ්කප්පතො ච යං ඉට්ඨං, තදනුභවනං ඉට්ඨාකාරානුභවනං වා ඉට්ඨානුභවනං.

दुःखवत्थु म्हणजे दुःखाचे स्थान (अवकाश). कारण आपल्या स्वतःच्या प्रत्ययांनी (कारणांनी) उत्पन्न होणारे ते दुःख देखील, जाती (जन्म) इत्यादी विद्यमान असताना, त्यावर आधारित होऊन उत्पन्न होते. 'दुःखपच्चय' म्हणजे दुःखाचा हेतू, दुःखाला जन्म देणारा असा अर्थ आहे. 'दुःखपच्चयट्ठाने' म्हणजे दुःख उत्पन्न करणाऱ्या कर्माचे सहाय्यक असणाऱ्या अनिष्ट रूपादी प्रत्ययांच्या स्थानात. कारण 'पच्चय' (प्रत्यय) हा शब्द जनकासाठी (उत्पन्न करणाऱ्यासाठी) आणि जनकाच्या सहाय्यकासाठी वापरला जातो. 'आदि' शब्दाने "जे अनित्य आहे, ते दुःख आहे" इत्यादी सूत्रांनुसार (संयुत्त निकाय ३.१५, ४५-४६, ७६) संखारादुःख (संस्कार-दुःख) इत्यादींमध्ये प्रवृत्ती पाहावी. संप्रयुक्त वस्तूला आणि कर्मज शरीराला जे सुखी करते, आस्वाद प्राप्त झाल्यावर अनुगृहीत करते, ते 'सुखा' (सुखकारक) आहे. 'सुखा' हा शब्द 'वेदना' शब्दाची अपेक्षा ठेवून (स्त्रीलिंगी वापरला आहे), केवळ सुखभावाचे प्रकटीकरण न केल्यामुळे नपुंसकलिंगी केला गेला नाही. स्वभावाने आणि संकल्पाने जे इष्ट (प्रिय) आहे, त्याचा अनुभव घेणे किंवा इष्ट आकाराने अनुभव घेणे म्हणजे 'इष्टानुभव' होय।

සමන්ති අවිසමං. සමා එකීභාවූපගතා විය යුත්තා, සමං වා සහ යුත්තාති යොජෙතබ්බං. එකුප්පාදාති එකො සමානො උප්පාදො එතෙසන්ති එකුප්පාදා, සමානපච්චයෙහි සහුප්පත්තිකාති අත්ථො. සහුප්පත්තිකානං රූපාරූපානඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤසම්පයුත්තතා ආපජ්ජෙය්‍යාති ‘‘එකනිරොධා’’ති වුත්තං, යෙ සමානුප්පාදා සමානනිරොධා ච, තෙ සම්පයුත්තාති රූපාරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤසම්පයොගො නිවාරිතො හොති. එවමපි අවිනිබ්භොගරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤසම්පයුත්තතා ආපජ්ජෙය්‍යාති ‘‘එකවත්ථුකා’’ති වුත්තං, යෙ එකුප්පාදා එකනිරොධා එකවත්ථුකා ච, තෙ සම්පයුත්තාති. එවමපි අවිනිබ්භොගරූපෙසු එකං මහාභූතං සෙසමහාභූතොපාදාරූපානං නිස්සයපච්චයො හොතීති තෙන තානි එකවත්ථුකානීති, චක්ඛාදිනිස්සයභූතානි වා භූතානි එකං වත්ථු එතෙසු සන්නිස්සිතන්ති එකවත්ථුකානීති කප්පෙන්තස්ස තෙසං සම්පයුත්තතාපත්ති සියාති තන්නිවාරණත්ථං ‘‘එකාරම්මණා’’ති වුත්තං, යෙ එකුප්පාදා…පෙ… එකාරම්මණා ච හොන්ති, තෙ සම්පයුත්තාති. පටිලොමතො වා එකාරම්මණාති වුත්තෙ එකවීථියඤ්ච පඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනානං නානාවීථියං පරසන්තානෙ ච එකස්මිං ආරම්මණෙ උප්පජ්ජමානානං භින්නවත්ථුකානං සම්පයුත්තතා ආපජ්ජෙය්‍යාති ‘‘එකවත්ථුකා’’ති වුත්තං, යෙ එකවත්ථුකා හුත්වා එකාරම්මණා, තෙ සම්පයුත්තාති. එවමපි සම්පටිච්ඡනසන්තීරණාදීනං සම්පයුත්තතා ආපජ්ජෙය්‍යාති ‘‘එකනිරොධා’’ති වුත්තං, යෙ එකනිරොධා [Pg.38] හුත්වා එකවත්ථුකා එකාරම්මණා, තෙ සම්පයුත්තාති. කිං පන නානුප්පාදාපි එවං තිවිධලක්ඛණා හොන්ති, අථ එකුප්පාදා එවාති විචාරණාය එකුප්පාදා එව එවං තිවිධලක්ඛණා හොන්තීති දස්සනත්ථං ‘‘එකුප්පාදා’’ති වුත්තං.

‘समं’ म्हणजे अविषम (समान). ‘समा’ म्हणजे जणू काही एकीभावाला प्राप्त होऊन जोडलेले, किंवा ‘समं’ म्हणजे एकत्र जोडलेले, असे जोडावे. ‘एकुप्पादा’ (एक-उत्पाद) म्हणजे ज्यांचा उत्पाद (उत्पत्ती) एकच आणि समान आहे ते ‘एकुप्पादा’ होत, म्हणजेच समान प्रत्ययांनी एकत्र उत्पन्न होणारे, असा अर्थ आहे. एकत्र उत्पन्न होणाऱ्या रूप आणि अरूपांची (भौतिक व मानसिक धर्मांची) परस्परांशी संप्रयुक्तता प्राप्त होऊ नये म्हणून ‘एकनिरोधा’ (एक-निरोध) असे म्हटले आहे; जे समान उत्पाद आणि समान निरोध असणारे आहेत, तेच संप्रयुक्त आहेत, याने रूप आणि अरूपांचा परस्पर संप्रयोग निवारित होतो. असे असूनही, अविनीभोग-रूपांची (अविभाज्य रूपांची) परस्परांशी संप्रयुक्तता प्राप्त होऊ नये म्हणून ‘एकवत्थुका’ (एक-वस्तुक/एक-आश्रय असलेले) असे म्हटले आहे; जे एक-उत्पाद, एक-निरोध आणि एक-वस्तुक आहेत, तेच संप्रयुक्त आहेत. असे असूनही, अविनीभोग-रूपांमध्ये एक महाभूत हे उर्वरित महाभूते आणि उपादाय-रूपांचा निस्सय-प्रत्यय (आश्रय-प्रत्यय) होते, म्हणून ती ‘एकवत्थुक’ आहेत; किंवा चक्षू इत्यादींचे आश्रय असणारी महाभूते हे एकच वस्तू (आश्रय) असून त्यावर हे आश्रित आहेत म्हणून ती ‘एकवत्थुक’ आहेत, अशी कल्पना करणाऱ्याला त्यांची संप्रयुक्तता प्राप्त होईल, त्याचे निवारण करण्यासाठी ‘एकारम्मणा’ (एक-आलंबन असलेले) असे म्हटले आहे; जे एक-उत्पाद...पे... आणि एक-आलंबन असणारे असतात, तेच संप्रयुक्त आहेत. किंवा उलट क्रमाने, जर केवळ ‘एकारम्मणा’ असे म्हटले, तर एकाच वीथीमध्ये (चित्तवीथीमध्ये) पंचविज्ञान आणि संपटिच्छन यांचे, किंवा वेगवेगळ्या वीथींमध्ये आणि दुसऱ्याच्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहामध्ये) एकाच आलंबनावर उत्पन्न होणाऱ्या भिन्न-वस्तू (भिन्न-आश्रय) असणाऱ्यांची संप्रयुक्तता प्राप्त होईल, म्हणून ‘एकवत्थुका’ असे म्हटले आहे; जे एक-वस्तुक होऊन एक-आलंबन असणारे असतात, तेच संप्रयुक्त आहेत. असे असूनही, संपटिच्छन, संतीरण इत्यादींची संप्रयुक्तता प्राप्त होईल, म्हणून ‘एकनिरोधा’ असे म्हटले आहे; जे एक-निरोध होऊन एक-वस्तुक आणि एक-आलंबन असणारे असतात, तेच संप्रयुक्त आहेत. मग काय नाना-उत्पाद (वेगवेगळे उत्पाद) असणारे देखील अशा three प्रकारच्या लक्षणांचे असतात, की केवळ एक-उत्पाद असणारेच? या विचारावर, केवळ एक-उत्पाद असणारेच अशा तीन प्रकारच्या लक्षणांचे असतात, हे दर्शवण्यासाठी ‘एकुप्पादा’ असे म्हटले आहे।

3. විපක්කභාවමාපන්නානං අරූපධම්මානන්ති යථා සාලිබීජාදීනං ඵලානි තංසදිසානි නිබ්බත්තානි විපක්කානි නාම හොන්ති, විපාකනිරුත්තිඤ්ච ලභන්ති, න මූලඞ්කුරපත්තඛන්ධනාළානි, එවං කුසලාකුසලානං ඵලානි අරූපධම්මභාවෙන සාරම්මණභාවෙන සුක්කකණ්හාදිභාවෙන ච තංසදිසානි විපක්කභාවමාපන්නානීති විපාකනිරුත්තිං ලභන්ති, න රූපධම්මා කම්මනිබ්බත්තාපි කම්මාසදිසාති දස්සෙතුං වුත්තං. ජාතිජරාසභාවාති ජායනජීරණසභාවා. විපාකපකතිකාති විපච්චනපකතිකා. විපච්චනසභාවතා ච අනුපච්ඡින්නාවිජ්ජාතණ්හාමානසන්තානෙ සබ්‍යාපාරතා, තෙන අභිඤ්ඤාදිකුසලානං භාවනායපහාතබ්බාදිඅකුසලානඤ්ච විපාකානුප්පාදනෙපි විපාකධම්මතා සිද්ධා හොති. විපක්කභාවන්ති චෙත්ථ භාව-සද්දෙන සභාවො එව වුත්තො. තං යථාවුත්තං විපක්කසභාවං දුතියස්ස වුත්තං විපච්චනසභාවඤ්ච ගහෙත්වා ‘‘උභයසභාවපටික්ඛෙපවසෙනා’’ති ආහ.

३. ‘विपक्कभावमापन्नानं अरूपधम्मानं’ (विपक्वभावाला प्राप्त झालेल्या अरूप धर्मांचे) म्हणजे जसे शाली-बीज (तांदळाचे बी) इत्यादींची फळे त्यांच्यासारखीच उत्पन्न होऊन ‘विपक्व’ (पिकलेली) म्हटली जातात आणि ‘विपाक’ ही संज्ञा प्राप्त करतात, मूळ, अंकुर, पाने, खोड किंवा पन्हाळी (नाळ) नव्हे; त्याचप्रमाणे कुशल आणि अकुशल कर्मांची फळे अरूप-धर्मभावाने, सालंबनभावाने (आलंबनयुक्त भावाने) आणि शुक्ल-कृष्ण (चांगल्या-वाईट) भावाने त्यांच्यासारखीच विपक्वभावाला प्राप्त झालेली असतात, म्हणून ती ‘विपाक’ ही संज्ञा प्राप्त करतात. कर्माने उत्पन्न झालेले रूप-धर्म कर्मासारखे नसतात, म्हणून ते ही संज्ञा प्राप्त करत नाहीत, हे दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे. ‘जातिजरासभावा’ म्हणजे जन्म आणि जरा (वृद्धत्व) या स्वभावाचे. ‘विपाकप्रकृतिका’ म्हणजे विपाचन (परिपक्व होण्याच्या) प्रकृतीचे (स्वभावाचे). आणि विपाचन-स्वभावता म्हणजे अविच्छिन्न (न तुटलेल्या) अविद्या, तृष्णा आणि मानाच्या संतानामध्ये (प्रवाहामध्ये) सक्रीय असणे; त्यामुळे अभिज्ञा इत्यादी कुशल धर्मांच्या आणि भावनेने प्रहातव्य (नष्ट करण्यायोग्य) अशा अकुशल धर्मांच्या विपाकाची उत्पत्ती न झाली तरीही त्यांची ‘विपाकधम्मता’ (विपाक-धर्मता) सिद्ध होते. येथे ‘विपक्कभावं’ यातील ‘भाव’ शब्दाने स्वभावच सांगितला आहे. तो वर सांगितलेला विपक्व-स्वभाव आणि दुसऱ्याचे सांगितलेले विपाचन-स्वभाव ग्रहण करून "दोन्ही स्वभावांच्या प्रतिषेधाच्या (नाकारण्याच्या) वशाने" असे म्हटले आहे।

4. උපෙතෙන ආදින්නා උපාදින්නා. කිං පන තං උපෙතං, කෙන ච උපෙතං, කථඤ්ච උපෙතං, කෙ ච තෙන ආදින්නාති? සති ච ලොකුත්තරානං කෙසඤ්චි ආරම්මණභාවෙ තන්නිවත්තනත්ථං උපෙතසද්දසම්බන්ධිනා උපය-සද්දෙන වුච්චමානාහි චතුබ්බිධුපාදානභූතාහි තණ්හාදිට්ඨීහි උපෙතං, තෙහි ච ආරම්මණකරණවසෙන උපෙතං, න සමන්නාගමවසෙන. සති ච සබ්බතෙභූමකධම්මානං උපාදානාරම්මණත්තෙ යෙහි විපාකකටත්තාරූපානි අම්හෙහි නිබ්බත්තත්තා අම්හාකං එතානි ඵලානීති ගණ්හන්තෙහි විය ආදින්නානි, තානි තෙභූමකකම්මානි කම්මභාවෙන එකත්තං උපනෙත්වා උපෙතන්ති ඉධ ගහිතානි. තෙහි ච නිබ්බත්තානි විපාකකටත්තාරූපානි උපාදින්නා ධම්මාති සබ්බමෙතං දස්සෙතුං ‘‘ආරම්මණකරණවසෙනා’’තිආදි වුත්තං. අයඤ්ච අත්ථනයො යථාසම්භවං යොජෙතබ්බො, න වචනානුපුබ්බෙනාති. එත්ථාහ – යදි ආරම්මණකරණවසෙන තණ්හාදිට්ඨීහි උපෙතෙන ආදින්නා උපාදින්නා, සබ්බතෙභූමකධම්මා ච තණ්හාදීනං ආරම්මණා හොන්ති, න ච උපෙතසද්දො කම්මෙ එව නිරුළ්හො, තෙන කම්මස්සෙව ගහණෙ කාරණං නත්ථි, තස්මා සබ්බතෙභූමකධම්මපච්චයුප්පන්නානං [Pg.39] අවිජ්ජාදිහෙතූහි නිබ්බත්තානං සඞ්ඛාරාදිඵලානං උපාදින්නත්තං ආපජ්ජති තෙසම්පි තෙහිඵලභාවෙන ගහිතත්තා. උප-සද්දෙන ච උපෙතතාමත්තං ජොතිතං, න ආරම්මණකරණං සමන්නාගමනිවත්තකං, ආදින්න-සද්දෙන ච ගහිතතාමත්තං වුත්තං, න කම්මසමුට්ඨානතාවිසෙසො. තස්මා සබ්බපච්චයුප්පන්නානං උපාදින්නත්තං ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති බොධනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන දෙසනාපවත්තිතො. යෙසඤ්හි බොධනත්ථං ‘‘උපාදින්නා’’ති එතං වුත්තං, තෙ තෙනෙව වචනෙන යථාවුත්තප්පකාරෙ ධම්මෙ බුජ්ඣිංසු, එතරහි පන තාවතා බුජ්ඣිතුං අසක්කොන්තෙන සුත්වා තදත්ථො වෙදිතබ්බොති එසා අත්ථවිභාවනා කතා ‘‘කම්මුනා’’ති.

४. उपेताने (युक्त असलेल्याने) जे ग्रहण केले आहे (आदिन्न), ते ‘उपादिन्न’ (उपात्त/गृहीत) होय. मग ते ‘उपेत’ काय आहे, कशाने युक्त आहे, कसे युक्त आहे आणि त्याने काय ग्रहण केले आहे? काही लोकोत्तर धर्मांचे आलंबनत्व विद्यमान असताना, त्याचे निवारण करण्यासाठी ‘उपेत’ शब्दाशी संबंधित ‘उपय’ शब्दाने सांगितल्या जाणाऱ्या चार प्रकारच्या उपादानरूप तृष्णा आणि दृष्टी यांनी युक्त (उपेत) आहे; आणि त्यांच्याद्वारे आलंबन करण्याच्या वशाने युक्त आहे, समन्वयाने (समन्नागम) नव्हे. आणि सर्व तैभूमिक (तिन्ही भूमींमधील) धर्मांचे उपादान-आलंबनत्व असताना, ज्यांच्याद्वारे विपाक आणि कटत्ता-रूपे (कर्मज रूपे) "आमच्याद्वारे उत्पन्न केल्यामुळे ही आमची फळे आहेत" असे ग्रहण केल्यासारखी स्वीकारली (आदिन्न) जातात, ती तैभूमिक कर्मे कर्मभावाने एकत्र आणून येथे ‘उपेत’ म्हणून घेतली आहेत. आणि त्यांच्याद्वारे उत्पन्न झालेली विपाक व कटत्ता-रूपे हे ‘उपादिन्न’ धर्म आहेत, हे सर्व दर्शवण्यासाठी "आलंबन करण्याच्या वशाने" इत्यादी म्हटले आहे. आणि हा अर्थनय (अर्थ लावण्याची पद्धत) यथासंभव जोडावा, शब्दांच्या अनुक्रमाने नव्हे. येथे आक्षेप आहे – जर आलंबन करण्याच्या वशाने तृष्णा आणि दृष्टी यांनी युक्त असलेल्याने ग्रहण केलेले ‘उपादिन्न’ असेल, आणि सर्व तैभूमिक धर्म हे तृष्णा इत्यादींचे आलंबन असतात, आणि ‘उपेत’ हा शब्द केवळ कर्मामध्येच रूढ नाही, त्यामुळे केवळ कर्माचेच ग्रहण करण्याचे काही कारण नाही; म्हणून सर्व तैभूमिक प्रत्ययोत्पन्न (प्रत्ययांनी उत्पन्न झालेल्या), अविद्या इत्यादी हेतूंनी निर्माण झालेल्या संस्कार इत्यादी फळांना ‘उपादिन्नत्व’ प्राप्त होईल, कारण ती देखील त्यांच्याद्वारे फळरूपाने ग्रहण केली जातात. आणि ‘उप’ शब्दाने केवळ युक्त असणे (उपेतता) दर्शवले आहे, आलंबन करणे नव्हे जे समन्वयाचे निवारण करते; आणि ‘आदिन्न’ शब्दाने केवळ ग्रहण केले असणे सांगितले आहे, कर्मसमुत्थानता हा विशेष नव्हे. म्हणून सर्व प्रत्ययोत्पन्न धर्मांना ‘उपादिन्नत्व’ प्राप्त होईल काय? नाही प्राप्त होत, कारण बोध प्राप्त करणाऱ्यांच्या (बोधनेय्य) आशयाच्या वशाने देशना प्रवृत्त झाली आहे. कारण ज्यांच्या बोधासाठी ‘उपादिन्ना’ असे म्हटले गेले, त्यांनी त्याच शब्दाने वर सांगितलेल्या प्रकारच्या धर्मांना जाणले; परंतु आता तेवढ्याने समजण्यास असमर्थ असलेल्याने ऐकून त्याचा अर्थ समजून घ्यावा, म्हणून "कर्माद्वारे" अशी ही अर्थविभावना (स्पष्टीकरण) केली आहे।

අයං පන අපරො අත්ථො දට්ඨබ්බො – උප-සද්දො උපෙතං දීපෙති. අයඤ්හි උප-සද්දො සමාසෙ පයුජ්ජමානො ‘‘අතිමාලා’’තිආදීසු අති-සද්දො විය අතික්කමනං සසාධනං උපගමනං සසාධනං වදති, උපගමනඤ්ච උපාදානඋපයො, තෙන උපගතං උපෙතං. කිං පන තන්ති? යං අසති උපාදානෙ න හොති, තං ‘‘උපාදානපච්චයා භවො’’ති එවං වුත්තං තෙභූමකකම්මං පච්චයභාවෙන පුරිමජාතුප්පන්නෙන උපාදානෙන උපගතත්තා ‘‘උපෙත’’න්ති වුච්චති. න හි කොචි අනුපග්ගම්ම අනිච්ඡන්තො කම්මං කරොතීති. තෙන උපෙතෙන කම්මුනා පුනබ්භවස්ස ආදානං හොති. කම්මුනා හි සාසවෙන සත්තා ආදියන්ති පුනබ්භවං, තස්මා ආදාතබ්බභාවෙන පාකටො පුනබ්භවො. සො ච උපපත්තිභවො තෙභූමකවිපාකකටත්තාරූපසඞ්ගහො ‘‘භවපච්චයා ජාතී’’ති එත්ථ ජාතිවචනෙ සමවරුද්ධොති උපාදින්නවචනෙන උපපත්තිභවො වුච්චති, උපපත්තිභවො ච තෙභූමකවිපාකකටත්තාරූපානීති ධාතුකථායං පකාසිතමෙතං. තස්මා උපෙතෙන ආදින්නාති තෙ එව ධම්මා වුච්චන්තීති සිද්ධො අයමත්ථොති. උපාදින්න-සද්දස්ස අත්ථං වත්වා තං විස්සජ්ජෙත්වා උපාදානිය-සද්දස්ස විසුං උපාදින්නසද්දානපෙක්ඛං අත්ථං වත්තුං ‘‘ආරම්මණභාවං උපගන්ත්වා’’තිආදිමාහ. තස්මා එව අවිසෙසෙත්වා ‘‘උපාදානස්ස ආරම්මණපච්චයභූතානමෙතං අධිවචන’’න්ති වුත්තං. තං පන උපාදානියං උපාදින්නං අනුපාදින්නන්ති දුවිධං. තස්මා තං විසෙසනෙන දස්සෙන්තො ‘‘උපාදින්නා ච තෙ උපාදානියා චා’’තිආදිමාහ.

तसेच, हा दुसरा अर्थ देखील पाहिला पाहिजे – 'उप' (upa) हा शब्द 'उपेत' (upeta - युक्त) दर्शवतो. कारण हा 'उप' शब्द समासात वापरला जात असताना, 'अतिमाला' इत्यादी शब्दांमधील 'अति' शब्दाप्रमाणे, साधनासह अतिक्रमण किंवा साधनासह उपगमन (जवळ जाणे) व्यक्त करतो. आणि उपगमन म्हणजे उपादानाचा स्वीकार (उपादानोपाय) आहे, म्हणून जे उपगत (जवळ आलेले) आहे ते 'उपेत' आहे. पण ते काय आहे? जे उपादान नसताना अस्तित्वात नसते, त्याला 'उपादानपच्चया भवो' (उपादानाच्या प्रत्ययाने भव होतो) असे म्हटले आहे. ते त्रिभूमिक कर्म प्रत्ययभावाने आधी उत्पन्न झालेल्या उपादानाने युक्त (उपगत) असल्यामुळे त्याला 'उपेत' म्हटले जाते. कारण कोणीही (उपादानाचा) आश्रय न घेता किंवा इच्छा न करता कर्म करत नाही. त्या उपेत कर्माद्वारे पुनर्भवाचे ग्रहण (आदान) होते. कारण सासव (आसवांसह असलेल्या) कर्माने प्राणी पुनर्भवाचे ग्रहण करतात, म्हणून ग्रहण करण्याच्या योग्यतेने पुनर्भव प्रकट होतो. आणि तो उपपत्तिभव (उत्पत्तीचा भव) जो त्रिभूमिक विपाक आणि कतत्ता-रूप (केलेल्या कर्माचे रूप) यांचा संग्रह आहे, तो 'भवपच्चया जाती' (भवाच्या प्रत्ययाने जन्म होतो) यातील 'जाती' या शब्दात समाविष्ट आहे, म्हणून 'उपादिnn' या शब्दाने उपपत्तिभव म्हटला जातो. आणि उपपत्तिभव म्हणजे त्रिभूमिक विपाक आणि कतत्ता-रूपे आहेत, हे धातुकथेत स्पष्ट केले आहे. म्हणून, 'उपेत' द्वारे जे ग्रहण केले गेले (आदिन्न) आहे, तेच धर्म सांगितले जातात, हा अर्थ सिद्ध होतो. 'उपादिन्न' शब्दाचा अर्थ सांगून आणि त्याचा त्याग करून, 'उपादानिय' शब्दाचा स्वतंत्रपणे, 'उपादिन्न' शब्दाची अपेक्षा न ठेवता अर्थ सांगण्यासाठी 'आरम्मणभावं उपगन्त्वा' (आलंबनभावाला प्राप्त होऊन) इत्यादी म्हटले आहे. म्हणूनच, विशेष भेद न करता 'हे उपादानाच्या आलंबन-प्रत्यय झालेल्या धर्मांचे अधिवाचन (नाव) आहे' असे म्हटले आहे. ते उपादानिय धर्म पुन्हा 'उपादिन्न' (उपात्त) आणि 'अनुपादिन्न' (अनुपात्त) असे दोन प्रकारचे आहे. म्हणून, त्याला विशेषणाने दर्शवताना 'जे उपादिन्न देखील आहेत आणि उपादानिय देखील आहेत' इत्यादी म्हटले आहे.

5. සංකිලෙසොති දස කිලෙසවත්ථූනි වුච්චන්ති. සංකිලිට්ඨාති තෙහි විබාධිතා උපතාපිතා ච. තෙ පන යස්මා සංකිලෙසසම්පයුත්තා එකුප්පාදාදීහි නින්නානත්තා එකීභාවමිව ගතා විසාදීහි විය සප්පිආදයො විදූසිතා [Pg.40] මලීනා විබාධිතා උපතාපිතා ච නාම හොන්ති, තස්මා ආහ ‘‘සංකිලෙසෙන සමන්නාගතා සංකිලිට්ඨා’’ති. සංකිලෙසං අරහන්තීති සංකිලෙසස්ස ආරම්මණභාවෙන තං ලද්ධුං අරහන්තීති අත්ථො. ආරම්මණභාවානතික්කමනතොති එතෙන සංකිලෙසානතික්කමනමෙව දස්සෙති, වත්ථයුගිකසුඞ්කසාලිකසද්දානං විය සංකිලෙසික-සද්දස්ස පවත්ති වෙදිතබ්බා.

५. 'संकिलेस' (संक्लेश) म्हणजे दहा क्लेशवस्तू म्हटल्या जातात. 'संकिळिट्ठ' (संक्लिष्ट) म्हणजे त्यांच्याद्वारे पीडित आणि उपतप्त झालेले. परंतु, ते संक्लेशाशी संप्रयुक्त असल्यामुळे, एक-उत्पाद इत्यादींमुळे भिन्नता नसलेले आणि एकीभावाला प्राप्त झाल्यासारखे, जसे विषाने तूप इत्यादी दूषित, मलीन, पीडित आणि उपतप्त होतात, तसे होतात; म्हणून 'संक्लेशाने युक्त असलेले ते संक्लिष्ट आहेत' असे म्हटले आहे. 'संकिलेसं अरहन्ति' (संक्लेशाला पात्र आहेत) म्हणजे संक्लेशाच्या आलंबनभावाने ते प्राप्त करण्यास पात्र आहेत, असा अर्थ आहे. आलंबनभावाचे उल्लंघन न करण्यामुळे, याद्वारे संक्लेशाचे उल्लंघन न करणेच दर्शवले आहे. वस्त्रयुगिक (वस्त्रजोडीशी संबंधित), सुंकसालिक (कर-धान्याशी संबंधित) शब्दांप्रमाणे 'संकिलेसिक' (संक्लेशिक) शब्दाची प्रवृत्ती (वापर) समजली पाहिजे.

6. සහ විතක්කෙන හොන්තීති වචනසෙසො යොජෙතබ්බො අවුච්චමානස්සපි භවති-අත්ථස්ස විඤ්ඤායමානත්තා. මත්තාති පමාණවාචකං එකං පදන්ති ගහෙත්වා ‘‘විචාරොව මත්තා එතෙස’’න්ති අත්ථො වුත්තො. අඤ්ඤත්ථ අවිප්පයොගීසු විතක්කවිචාරෙසු විචාරොව එතෙසං මත්තා, තතො උද්ධං විතක්කෙන සම්පයොගං න ගච්ඡන්තීති අත්ථො. අයමපරො අත්ථො – මත්ත-සද්දො විසෙසනිවත්තිඅත්ථො. සවිතක්කසවිචාරා ධම්මා හි විතක්කවිසිට්ඨෙන විචාරෙන සවිචාරා, එතෙ පන විචාරමත්තෙන විතක්කසඞ්ඛාතවිසෙසරහිතෙන, තස්මා ‘‘විචාරමත්තා’’ති වුච්චන්ති, විචාරමත්තවන්තොති අත්ථො. විචාරමත්තවචනෙන අවිතක්කත්තෙ සිද්ධෙ අවිතක්කානං අඤ්ඤෙසම්පි අත්ථිභාවජොතනත්ථං අවිතක්කවචනං. අවිතක්කා හි විචාරමත්තා ච සන්ති අවිචාරා චාති නිවත්තෙතබ්බා ගහෙතබ්බා ච හොන්ති, තෙසු අවුච්චමානෙසු නිවත්තෙතබ්බගහෙතබ්බස්ස අදස්සිතත්තා විචාරමත්තාවඅවිතක්කාති ආපජ්ජෙය්‍යාති. විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවො පන යථාකාමං හොතීති සාමඤ්ඤෙන අවිතක්කභාවෙන සහ විචාරමත්තතාය ධම්මවිසෙසනභාවං දස්සෙතුං ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා’’ති පදානුක්කමො කතො.

६. 'वितर्कासह असतात' (सहा वितक्केन होन्ति) असा वाक्यशेष जोडला पाहिजे, कारण न बोलताही 'अस्तित्व' (होणे) हा अर्थ समजून येतो. 'मत्ता' हा प्रमाणाचा वाचक असलेला एक शब्द मानून, 'विचारच यांचे प्रमाण (मत्ता) आहे' असा अर्थ सांगितला आहे. इतर ठिकाणी अविप्रयुक्त (एकत्र राहणाऱ्या) वितर्क आणि विचारांमध्ये विचारच त्यांचे प्रमाण आहे, त्यानंतर ते वितर्काशी संप्रयोग पावत नाहीत, असा अर्थ आहे. हा दुसरा अर्थ आहे – 'मत्त' हा शब्द विशेषाची निवृत्ती करणारा आहे. कारण सवितर्क-सविचार धर्म हे वितर्काने विशिष्ट असलेल्या विचाराने सविचार असतात, परंतु हे धर्म वितर्क नावाच्या विशेषाशिवाय केवळ विचारमात्र असतात, म्हणून त्यांना 'विचारमत्त' (केवळ विचार असलेले) म्हटले जाते, म्हणजेच विचारमात्रता असलेले असा अर्थ आहे. विचारमात्र शब्दाने अवितर्कत्व सिद्ध होत असतानाही, इतर अवितर्क धर्मांचे देखील अस्तित्व दर्शवण्यासाठी 'अवितर्क' हा शब्द वापरला आहे. कारण अवितर्क धर्म हे विचारमात्र देखील असतात आणि अविचार देखील असतात, जे निवृत्त (वगळण्यास) योग्य आणि ग्रहण करण्यास योग्य असतात. ते न सांगितल्यास, निवृत्त करावयाचे आणि ग्रहण करावयाचे स्पष्ट न झाल्यामुळे, 'केवळ विचारमात्र असलेलेच अवितर्क आहेत' असा प्रसंग येईल. परंतु विशेषण-विशेष्य भाव इच्छेनुसार होतो, म्हणून सामान्य अवितर्कभावासह विचारमात्रतेचा धर्मविशेषणभाव दर्शवण्यासाठी 'अवितक्कविचारमत्ता' (अवितर्कविचारमात्र) असा पदांचा क्रम केला आहे.

අථ වා සවිචාරා දුවිධා සවිතක්කා අවිතක්කා ච, තෙසු අවිතක්කෙ නිවත්තෙතුං ආදිපදං වුත්තං. අවිචාරා ච දුවිධා සවිතක්කා අවිතක්කා ච, තෙසු සවිතක්කෙ නිවත්තෙතුං තතියපදං වුත්තං. යෙ පන ද්වීහිපි නිවත්තිතා අවිතක්කා සවිතක්කා ච සවිචාරා අවිචාරා ච, තෙසු අඤ්ඤතරදස්සනං වා කත්තබ්බං සියා උභයදස්සනං වා. උභයදස්සනෙ කරියමානෙ යදි ‘‘සවිතක්කසවිචාරා’’ති වුච්චෙය්‍ය, ආදිපදත්ථතාව ආපජ්ජති. අථ ‘‘අවිතක්කඅවිචාරා’’ති වුච්චෙය්‍ය, අන්තපදත්ථතා. අථ පන ‘‘අවිතක්කසවිචාරා සවිතක්කඅවිචාරා’’ති වුච්චෙය්‍ය, අජ්ඣත්තබහිද්ධානං විය අත්ථන්තරාභාවො වා සඞ්කරදොසො වා එකස්සෙව සවිතක්කාවිතක්කතාසවිචාරාවිචාරතාවිරොධො වා ආපජ්ජෙය්‍ය, තස්මා [Pg.41] අඤ්ඤතරදස්සනෙන ඉතරම්පි පකාසෙතුං අවිතක්කවචනෙන ද්විප්පකාරෙසු වත්තබ්බෙසු සවිතක්කඅවිචාරෙ නිවත්තෙත්වා අවිතක්කසවිචාරෙ දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා’’ති. අථ වා විතක්කාභාවෙන එතෙ විචාරමත්තා, න විචාරතො අඤ්ඤස්ස කස්සචි ධම්මස්ස අභාවාති දස්සෙතුං අවිතක්කවචනෙන විචාරමත්තා විසෙසිතා.

अथवा, सविचार धर्म दोन प्रकारचे असतात – सवितर्क आणि अवितर्क. त्यापैकी अवितर्कांना वगळण्यासाठी पहिले पद (सवितर्क-सविचार) म्हटले आहे. आणि अविचार धर्म देखील दोन प्रकारचे असतात – सवितर्क आणि अवितर्क. त्यापैकी सवितर्कांना वगळण्यासाठी तिसरे पद (अवितर्क-अविचार) म्हटले आहे. परंतु जे दोन्ही पदांनी वगळलेले अवितर्क आणि सवितर्क, तसेच सविचार आणि अविचार आहेत, त्यांपैकी एकाचे निर्देश करावे लागेल किंवा दोन्हीचे निर्देश करावे लागेल. दोन्हींचे निर्देश करताना जर 'सवितक्कसविचार' (सवितर्क-सविचार) असे म्हटले, तर पहिल्या पदाचाच अर्थ प्राप्त होईल. जर 'अवितक्कअविचार' (अवितर्क-अविचार) असे म्हटले, तर अंतिम पदाचा अर्थ प्राप्त होईल. आणि जर 'अवितर्क-सविचार आणि सवितर्क-अविचार' असे म्हटले, तर अध्यात्म-बहिर्धा (अंतर्गत-बाह्य) प्रमाणे अर्थांतराचा अभाव किंवा संकरदोष (मिश्रणदोष) किंवा एकाच धर्मामध्ये सवितर्क-अवितर्कत्व आणि सविचार-अविचारत्वाचा विरोध निर्माण होईल. म्हणून, एकाच्या दर्शनाने दुसऱ्यालाही प्रकाशित करण्यासाठी, 'अवितर्क' शब्दाने दोन प्रकारांचे कथन करायचे असताना, सवितर्क-अविचारांना वगळून अवितर्क-सविचारांना दर्शवताना 'अवितक्कविचारमत्ता' (अवितर्कविचारमात्र) असे म्हटले आहे. अथवा, वितर्काच्या अभावामुळे हे केवळ विचारमात्र आहेत, विचाराव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही धर्माचा अभाव नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'अवितर्क' शब्दाने विचारमात्रतेला विशेषित केले आहे.

7. උපෙක්ඛතීති වෙදයමානාපි මජ්ඣත්තවෙදනා සුඛාකාරෙ දුක්ඛාකාරෙ ච උදාසිනා හොතීති අත්ථො. අථ වා උපෙතා යුත්තා සුඛදුක්ඛානං අවිරුද්ධා ඉක්ඛා අනුභවනං උපෙක්ඛා. විසෙසදස්සනවසෙනාති නානත්තදස්සනවසෙන. යදි හි පීතිසහගතා එව සුඛසහගතා සියුං, ‘‘පීතිසහගතා’’ති එතෙනෙව සිද්ධත්තා ‘‘සුඛසහගතා’’ති ඉදං න වත්තබ්බං සියා, ‘‘සුඛසහගතා’’ති වා වුච්චමානෙ ‘‘පීතිසහගතා’’ති න වත්තබ්බං, තතො තිකං පූරෙන්තෙන දුක්ඛසහගතපදං වත්තබ්බං සියා, එවඤ්ච සති ‘‘වෙදනාත්තිකො එවාය’’න්ති වුත්තවචනං ආපජ්ජති, තස්මා ‘‘පීතිසහගතා’’ති වත්වා ‘‘සුඛසහගතා’’ති වදන්තො පීතිවිප්පයුත්තම්පි සුඛං අත්ථීති තතියජ්ඣානකායවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තං සුඛං සප්පීතිකසුඛතො භින්නං කත්වා දස්සෙතීති අධිප්පායො. අථ වා පීතිසුඛානං දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යනානත්තානං නානත්තදස්සනත්ථං අයං තිකො වුත්තො. ‘‘පීතිසහගතා’’ති එත්ථ හි සුඛෙකදෙසො සඞ්ගහිතො, න පීති. ‘‘සුඛසහගතා’’ති එත්ථ පීති සඞ්ගහිතා, න සුඛං. පීතිවිප්පයුත්තසුඛසහගතා ච පුරිමෙන අසඞ්ගහිතා පච්ඡිමෙන සඞ්ගහිතාති සිද්ධො පීතිසුඛානං විසෙසොති.

७. "उपेक्खतीति" (उपेक्षा करते) म्हणजे अनुभवली जात असतानाही जी मध्यस्थ वेदना (तटस्थ वेदना) सुखकारक आणि दुःखकारक अशा दोन्ही अवस्थांमध्ये उदासीन (अलिप्त) असते, असा अर्थ आहे. अथवा, सुख आणि दुःखाशी अविरुद्ध (अनुकूल किंवा प्रतिकूल नसलेली) अशी जी 'इक्खा' (पाहणे/अनुभवणे) युक्त आहे, ती 'उपेक्षा' (उपेक्खा) होय. "विसेसदस्सनवसेनाति" (विशेष दर्शनाच्या वशाने) म्हणजे नानात्व दर्शनाच्या (विविधतेच्या दर्शनाच्या) वशाने. जर 'पीतिसहगत' (प्रीतीसहगत) हेच 'सुखसहगत' असते, तर "पीतिसहगत" एवढ्यानेच सिद्ध होत असल्यामुळे "सुखसहगत" असे म्हणण्याची गरज नसती. किंवा "सुखसहगत" असे म्हटले असता "पीतिसहगत" असे म्हणण्याची गरज नसती. त्यानंतर त्रिक (तिक) पूर्ण करण्यासाठी 'दुःखसहगत' हे पद म्हणावे लागले असते. आणि असे झाले असता "हा केवळ वेदना-त्रिकच आहे" असे म्हणण्याचा प्रसंग आला असता. म्हणून, "पीतिसहगत" असे म्हणून "सुखसहगत" असे म्हणणारा (ग्रंथकार) प्रीती-विप्रयुक्त (प्रीतीरहित) सुख देखील अस्तित्वात आहे, हे दर्शवण्यासाठी तृतीय ध्यानातील काय-विज्ञानाशी संप्रयुक्त असणारे सुख हे सप्रीतिक सुखापेक्षा भिन्न करून दाखवतो, असा अभिप्राय आहे. अथवा, प्रीती आणि सुख यांच्यातील कठीण अशा नानात्वाचे (भिन्नतेचे) दर्शन घडवण्यासाठी हा त्रिक (तिक) सांगितला आहे. "पीतिसहगत" यामध्ये सुखाचा एक भाग समाविष्ट आहे, प्रीती नाही. "सुखसहगत" यामध्ये प्रीती समाविष्ट आहे, सुख नाही. आणि प्रीती-विप्रयुक्त सुखसहगत हे पहिल्या पदाने समाविष्ट नसून दुसऱ्या पदाने समाविष्ट आहे, यावरून प्रीती आणि सुख यांमधील विशेष (भेद) सिद्ध होतो.

8. නිබ්බානං දස්සනතොති නිබ්බානාරම්මණතං සන්ධායාහ. අථ වා ධම්මචක්ඛු පුනප්පුනං නිබ්බත්තනෙන භාවනාභාවං අප්පත්තං දස්සනං නාම, ධම්මචක්ඛු ච පරිඤ්ඤාදිකිච්චකරණෙන චතුසච්චධම්මදස්සනං තදතිසයො, තස්මා නත්ථෙත්ථ ගොත්‍රභුස්ස දස්සනභාවාපත්තීති. උභයපටික්ඛෙපවසෙනාති ද්වීහි පදෙහි වුත්තධම්මපටික්ඛෙපවසෙන, න පහායකපටික්ඛෙපවසෙන. තථා හි සති දස්සනභාවනාහි අඤ්ඤො සමුච්ඡෙදවසෙන පහායකො අත්ථි, තෙන පහාතබ්බා නෙව දස්සනෙන න භාවනාය පහාතබ්බාති අයමත්ථො ආපජ්ජති, න ච අඤ්ඤො පහායකො අත්ථි අඤ්ඤෙහි වික්ඛම්භිතානඤ්ච පුනප්පවත්තිසබ්භාවා, නාපි පහාතබ්බා තතියපදෙන සඞ්ගය්හන්ති, කින්තු [Pg.42] අප්පහාතබ්බා එවාති. තස්මා පහාතබ්බපදං පච්චෙකං යොජෙත්වා නෙව දස්සනෙන පහාතබ්බා න භාවනාය පහාතබ්බාති දස්සනෙන භාවනාය පහාතබ්බෙහි අඤ්ඤෙ ගහිතාති වෙදිතබ්බා.

८. "निब्बानं दस्सनतो" (निर्वाण दर्शनाने) म्हणजे निर्वाण-आलंबनत्व संदर्भात म्हटले आहे. अथवा, धम्मचक्खू (धर्मचक्षू) वारंवार उत्पन्न झाल्याने भावना-भावाला प्राप्त न झालेले जे आहे, त्याला 'दर्शन' म्हणतात. आणि धम्मचक्खू परिज्ञा इत्यादी कार्ये करण्याद्वारे चार आर्यसत्यांच्या धर्माचे दर्शन घडवतो, ते त्याहून श्रेष्ठ आहे. म्हणून येथे गोत्रभूला दर्शनभाव प्राप्त होत नाही. "उभयपटिक्खेपवसेनाति" (दोन्हींच्या निषेधाच्या वशाने) म्हणजे दोन पदांनी सांगितलेल्या धर्माच्या निषेधाच्या वशाने, प्रहाण करणाऱ्याच्या (नष्ट करणाऱ्याच्या) निषेधाच्या वशाने नाही. तसे असल्यास, दर्शन आणि भावना यांशिवाय दुसरा समूच्छेद (पूर्ण नाश) करण्याच्या वशाने प्रहाण करणारा मार्ग अस्तित्वात आहे, आणि त्याच्याद्वारे प्रहाण केले जाणारे धर्म "दर्शनाने किंवा भावनेने प्रहाण करण्यायोग्य नाहीत" असा अर्थ प्राप्त होईल. परंतु दुसरा कोणताही प्रहाण करणारा मार्ग अस्तित्वात नाही, कारण इतरांद्वारे विक्खंभित (दबलेले) झालेल्या क्लेशांचे पुन्हा उत्पन्न होणे शक्य असते. तसेच प्रहाण करण्यायोग्य धर्म तिसऱ्या पदाने समाविष्ट होत नाहीत, तर ते केवळ 'अप्रहाणतव्य' (प्रहाण न करण्यायोग्य) आहेत. म्हणून, 'प्रहाणतव्य' (पहातब्ब) हे पद प्रत्येकाशी जोडून, "दर्शनाने प्रहाण करण्यायोग्य नाही आणि भावनेनेही प्रहाण करण्यायोग्य नाही" अशा प्रकारे, दर्शनाने आणि भावनेने प्रहाण करण्यायोग्य धर्मांपेक्षा जे भिन्न आहेत, ते येथे ग्रहण केले आहेत असे समजावे.

9. එවමත්ථං අග්ගහෙත්වාති අත්ථායුත්තිතො ච සද්දායුත්තිතො ච අග්ගහෙතබ්බතං දස්සෙති. දස්සනභාවනාහි අප්පහාතබ්බහෙතුමත්තෙසු හි ගය්හමානෙසු අහෙතුකා අසඞ්ගහිතාති යථාධිප්පෙතස්ස අත්ථස්ස අපරිපුණ්ණත්තා අත්ථායුත්ති, පහාතබ්බසද්දස්ස නිච්චසාපෙක්ඛත්තෙ ච සති න සම්බන්ධීසද්දතො පහායකතො අඤ්ඤං පටිසෙධං අපෙක්ඛමානස්ස හෙතුසද්දෙන සමාසො උපපජ්ජතීති සද්දායුත්ති ච වෙදිතබ්බා. එවමත්ථො ගහෙතබ්බොති පහාතබ්බ-සද්දං පටිසෙධෙන අයොජෙත්වා යෙසං අඤ්ඤපදත්ථෙ සමාසො, තබ්බිසෙසනං අත්ථීති ඉදං පටිසෙධෙන යොජෙත්වා දස්සනභාවනාහි පහාතබ්බො හෙතු එතෙසං නෙවත්ථීති අත්ථො ගහෙතබ්බොති වුත්තං හොති. එවඤ්ච සති යථාධිප්පෙතත්ථො සබ්බො සඞ්ගහිතොති. අත්ථායුත්ති මා හොතු, සද්දො පන ඉධාපි න යුත්තො. එකන්තයොගීනං අත්ථි-සද්දමෙව හි අපෙක්ඛමානානං උභින්නං පහාතබ්බහෙතු-සද්දානං සමාසො යුත්තො, න පටිසෙධං අපෙක්ඛමානානන්ති, තස්මා ගහෙතබ්බත්ථදස්සනමත්තං එතං කතං, සද්දො පන යථා යුජ්ජති, තථා යොජෙතබ්බො. එවං පන යුජ්ජති – පහාතබ්බො හෙතු එතෙසං අත්ථීති පහාතබ්බහෙතුකා. කෙන පහාතබ්බොති? දස්සනෙන භාවනාය ච. තයිදං පහාතබ්බහෙතුකපදං දස්සනභාවනාපදෙහි විසුං විසුං යොජෙත්වා තෙහි යුත්තෙන යෙ දස්සනෙන පහාතබ්බහෙතුකා නෙව හොන්ති, භාවනාය පහාතබ්බහෙතුකා ච න හොන්තීති පටිසෙධඤ්ච විසුං විසුං යොජෙත්වා තෙ නෙව දස්සනෙන න භාවනාය පහාතබ්බහෙතුකාති වුච්චන්ති. නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මවචනං විය හි පුරිමපදද්වයසඞ්ගහිතධම්මපටිසෙධනෙන තදඤ්ඤධම්මනිදස්සනමෙතං හොති, න අහෙතුකපදං විය හෙතුවිරහප්පකාසනෙනාති. එවඤ්ච කත්වා ද්වෙ පටිසෙධා යුත්තා හොන්ති.

९. "एवमत्थं अग्गहेत्वाति" (अशा प्रकारे अर्थ ग्रहण न करता) याद्वारे अर्थाच्या अयोग्यतेमुळे आणि शब्दाच्या अयोग्यतेमुळे तो ग्रहण न करण्यायोग्य आहे हे दर्शवले आहे. कारण, दर्शन आणि भावना यांनी प्रहाण न करण्यायोग्य केवळ हेतूंचे ग्रहण केले असता, अहेतुक धर्म समाविष्ट होत नाहीत. त्यामुळे अभिप्रेत अर्थ अपूर्ण राहिल्याने 'अर्थाची अयोग्यता' (अत्थायुत्ति) होते. आणि 'प्रहाणतव्य' (पहातब्ब) हा शब्द नेहमी सापेक्ष असल्याने, संबंध दर्शवणाऱ्या शब्दापासून म्हणजे प्रहाण करणाऱ्यापासून इतर निषेधाची अपेक्षा करणाऱ्या शब्दाचा 'हेतू' शब्दाशी समास जुळत नाही, ही 'शब्दाची अयोग्यता' (सद्दायुत्ति) समजावी. "एवमत्थो गहेतब्बो" (अशा प्रकारे अर्थ ग्रहण करावा) म्हणजे 'प्रहाणतव्य' शब्दाला निषेधाशी न जोडता, ज्यांचा अन्यपदार्थामध्ये समास आहे, त्यांचे विशेषण "आहे" हे निषेधाशी जोडून, "दर्शनाने आणि भावनेने प्रहाण करण्यायोग्य हेतू ज्यांच्यामध्ये मुळीच नाही" असा अर्थ ग्रहण करावा, असे म्हटले आहे. आणि असे झाले असता अभिप्रेत असलेला सर्व अर्थ समाविष्ट होतो. अर्थाची अयोग्यता नसो, परंतु शब्द येथेही योग्य नाही. कारण केवळ 'अस्ति' (आहे) शब्दाचीच अपेक्षा करणाऱ्या एकांतयोगी शब्दांचाच दोन्ही 'प्रहाणतव्य-हेतू' शब्दांशी समास योग्य ठरतो, निषेधाची अपेक्षा करणाऱ्यांचा नाही. म्हणून, हे केवळ ग्रहण करण्यायोग्य अर्थाचे दर्शन घडवण्यासाठी केले आहे, परंतु शब्द जसा योग्य ठरेल तसा जोडला पाहिजे. तो असा योग्य ठरतो – "प्रहाण करण्यायोग्य हेतू ज्यांच्यामध्ये आहे ते प्रहाणतव्यहेतुक (पहातब्बहेतुका)". कशाने प्रहाण करण्यायोग्य? दर्शनाने आणि भावनेने. हे 'प्रहाणतव्यहेतुक' पद दर्शन आणि भावना या पदांशी वेगवेगळे जोडून, त्यांच्याशी युक्त असलेले जे दर्शनाने प्रहाणतव्यहेतुक नसतात आणि भावनेनेही प्रहाणतव्यहेतुक नसतात, असा निषेधही वेगवेगळा जोडून, त्यांना "नेव दस्सनेन न भावनाय पहातब्बहेतुका" (दर्शनाने किंवा भावनेने प्रहाणतव्यहेतुक नसलेले) असे म्हटले जाते. कारण, "नेवविपाकनविपाकधम्मधम्म" (विपाकही नसलेले आणि विपाकधर्मीही नसलेले धर्म) या वचनाप्रमाणे, पहिल्या दोन पदांमध्ये समाविष्ट असलेल्या धर्मांचा निषेध करून त्याहून भिन्न धर्मांचे हे निदर्शन आहे, अहेतुक पदाप्रमाणे हेतूच्या अभावाचे प्रकटीकरण नाही. आणि असे केल्याने दोन्ही निषेध योग्य ठरतात.

හෙතුයෙව හි තෙසං නත්ථි, යො දස්සනභාවනාහි පහාතබ්බො සියාති පුරිමස්මිඤ්හි අත්ථෙ හෙතූනං දස්සනභාවනාහි පහාතබ්බතා පටික්ඛිත්තා, පටික්ඛෙපො ච පහාතබ්බාසඞ්කාසබ්භාවෙ හොති, පහාතබ්බාසඞ්කා ච හෙතුම්හි සති සියා, තෙසං පන අහෙතුකානං හෙතුයෙව නත්ථි, යො දස්සනභාවනාහි පහාතබ්බො සියා, තදභාවා පහාතබ්බාසඞ්කා [Pg.43] නත්ථීති තංනිවාරණත්ථො පටික්ඛෙපො න සම්භවති, තස්මා ‘‘නෙවදස්සනෙන න භාවනාය පහාතබ්බො හෙතු එතෙස’’න්ති එවං අහෙතුකානං ගහණං න භවෙය්‍යාති අත්ථො. අථ වා ඉතරථා හි අහෙතුකානං අග්ගහණං භවෙය්‍යාති අත්ථස්ස පාකටත්තා න කාරණසාධනීයො එසොති ගහෙතබ්බත්ථස්සෙව කාරණං වදන්තො ‘‘හෙතුයෙව හි තෙසං නත්ථී’’තිආදිමාහ. තෙසඤ්හි නෙවදස්සනෙන න භාවනායපහාතබ්බහෙතුකපදවචනීයානං යො දස්සනභාවනාහි පහාතබ්බො සියා, සො එවංපකාරො හෙතු නත්ථි. තෙ හි අනෙකප්පකාරා සහෙතුකා අහෙතුකා චාති, තස්මා නෙවදස්සනෙන න භාවනාය පහාතබ්බො හෙතු එතෙසං අත්ථීති අයමත්ථො ගහෙතබ්බොති අත්ථො.

"हेतुयेव हि तेसं नत्थि, यो दस्सनभावनाहि पहातब्बो सिया" (कारण त्यांच्यामध्ये तो हेतूच नाही, जो दर्शन आणि भावना यांनी प्रहाण करण्यायोग्य असावा). कारण पूर्व अर्थामध्ये हेतूंचे दर्शन आणि भावना यांनी प्रहाण करण्यायोग्य असणे नाकारले आहे. आणि निषेध हा प्रहाण करण्याच्या शंकेच्या अस्तित्वावर अवलंबून असतो. प्रहाण करण्याची शंका हेतू अस्तित्वात असतानाच होऊ शकते. परंतु त्या अहेतुक धर्मांमध्ये तो हेतूच अस्तित्वात नाही, जो दर्शन आणि भावना यांनी प्रहाण करण्यायोग्य असावा. त्याच्या अभावामुळे प्रहाण करण्याची शंकाच उरत नाही, म्हणून त्याचे निवारण करणारा निषेध संभवत नाही. त्यामुळे "दर्शनाने किंवा भावनेने प्रहाण करण्यायोग्य हेतू ज्यांच्यामध्ये नाही" अशा प्रकारे अहेतुक धर्मांचे ग्रहण होणार नाही, असा अर्थ आहे. अथवा, दुसऱ्या प्रकारे अहेतुक धर्मांचे ग्रहण होणार नाही हा अर्थ स्पष्ट असल्यामुळे, हा केवळ कारणाचा सिद्ध करणारा नाही, तर ग्रहण करण्यायोग्य अर्थाचेच कारण सांगताना "हेतुयेव हि तेसं नत्थि" (कारण त्यांच्यामध्ये हेतूच नाही) इत्यादी म्हटले आहे. कारण, "नेवदस्सनेन न भावनाय पहातब्बहेतुक" या पदाने सांगण्यायोग्य असलेल्या धर्मांमध्ये, जो दर्शन आणि भावना यांनी प्रहाण करण्यायोग्य असावा, असा कोणताही हेतू अस्तित्वात नाही. कारण ते अनेक प्रकारचे सहेतुक आणि अहेतुक धर्म आहेत. म्हणून, "दर्शनाने किंवा भावनेने प्रहाण करण्यायोग्य हेतू ज्यांच्यामध्ये आहे" (असा निषेधयुक्त) हा अर्थ ग्रहण करावा, असा अर्थ आहे.

10. තං ආරම්මණං කත්වාති ඉදං චතුකිච්චසාධනවසෙන ආරම්මණකරණං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අඤ්ඤථා ගොත්‍රභුඵලපච්චවෙක්ඛණාදීනම්පි අපචයගාමිතා ආපජ්ජෙය්‍යාති. අථ වා හෙතුභාවෙන අපචයං නිබ්බානං ගච්ඡන්තීති අපචයගාමිනො. නිබ්බානස්ස හි අනිබ්බත්තනියත්තෙපි සමුදයප්පහානසමුදයනිරොධානං අධිගමඅධිගන්තබ්බභාවතො හෙතුහෙතුඵලභාවො මග්ගනිබ්බානානං යුජ්ජති. යථාහ ‘‘දුක්ඛනිරොධෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා, දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 719). අත්ථොති හි හෙතුඵලං. ධම්මොති හෙතූති. පුරිමපච්ඡිමානං පුරිමෙ සසම්පයුත්තා වුත්තා, පච්ඡිමෙ කෙවලා. පුරිමෙ විය පන පච්ඡිමෙ අත්ථෙපි අරියමග්ගසීසෙන සබ්බලොකුත්තරකුසලචිත්තුප්පාදා ගහෙතබ්බා. දුතියෙ අත්ථවිකප්පෙ ‘‘ආචයං ගාමිනො’’ති වත්තබ්බෙ අනුනාසිකලොපො කතොති දට්ඨබ්බො. ආචිනන්තීති වා ආචයා, ආචයා හුත්වා ගච්ඡන්ති පවත්තන්තීතිපි අත්ථො දට්ඨබ්බො.

१०. “त्याला आलंबन (आरम्मण) करून” हे चार कृत्यांच्या साधनाच्या वशाने आलंबन करणे या संदर्भात म्हटले आहे असे जाणावे. अन्यथा गोत्रभू, फल आणि प्रत्यवेक्षण इत्यादींनाही अपचयगामीत्व प्राप्त होईल. किंवा, हेतूभावाने जे अपचय रूप निर्वाणाप्रत जातात, ते ‘अपचयगामी’ होत. कारण निर्वाण हे अनुत्पन्न (उत्पन्न न होणारे) असले तरी, समुदय-प्रहाण आणि समुदय-निरोध यांच्या अधिगम (प्राप्ती) आणि अधिगम्य (प्राप्त करण्यायोग्य) भावामुळे मार्ग आणि निर्वाण यांचा हेतू-हेतूफलभाव योग्य ठरतो. जसे म्हटले आहे - “दुःखनिरोधाचे ज्ञान म्हणजे अर्थपटिसंभिदा (अत्थपटिसम्भिदा) आणि दुःखनिरोधगामी प्रतिपदेचे ज्ञान म्हणजे धम्मपटिसंभिदा होय” (विभंग ७१९). कारण ‘अर्थ’ म्हणजे हेतूचे फल आणि ‘धम्म’ म्हणजे हेतू होय. पहिल्या आणि दुसऱ्या अर्थांमधील पहिल्या अर्थात संप्रयुक्त धर्मांसह म्हटले आहे, तर दुसऱ्या अर्थात केवळ (केवळ निर्वाण) म्हटले आहे. परंतु पहिल्या अर्थाप्रमाणे दुसऱ्या अर्थातही आर्यमार्गाच्या मुख्यतेने सर्व लोकोत्तर कुशल चित्तोत्पाद ग्रहण केले पाहिजेत. दुसऱ्या पर्यायी अर्थात “आचयं गामिनो” (आचयगामी) असे म्हणायचे असताना अनुनासिकाचा लोप झाला आहे असे समजावे. किंवा जे संचय करतात ते ‘आचय’ होत, आणि आचय होऊन जे जातात किंवा प्रवृत्त होतात, असाही अर्थ समजावा.

11. සත්ත පන සෙක්ඛා සික්ඛනසීලාති සෙක්ඛා, තෙසං ඉමෙති සෙක්ඛා, අඤ්ඤාසාධාරණා මග්ගඵලත්තයධම්මා. සයමෙව සික්ඛන්තීති සික්ඛනසීලානමෙතං නිදස්සනං. යෙ හි ධම්මා සික්ඛන්ති, තෙ සික්ඛනසීලා හොන්තීති. අක්ඛරත්ථො පන සික්ඛා එතෙසං සීලන්ති සෙක්ඛාති. න සෙක්ඛාති යත්ථ සෙක්ඛභාවාසඞ්කා අත්ථි, තත්ථායං පටිසෙධොති ලොකියනිබ්බානෙසු [Pg.44] අසෙක්ඛභාවානාපත්ති දට්ඨබ්බා. සීලසමාධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතා හි සික්ඛා අත්තනො පටිපක්ඛකිලෙසෙහි විප්පමුත්තා පරිසුද්ධා උපක්කිලෙසානං ආරම්මණභාවම්පි අනුපගමනතො එතා සික්ඛාති වත්තුං යුත්තා අට්ඨසු මග්ගඵලෙසු විජ්ජන්ති, තස්මා චතුමග්ගහෙට්ඨිමඵලත්තයධම්මා විය අරහත්තඵලධම්මාපි තාසු සික්ඛාසු ජාතාති ච, තංසික්ඛාසමඞ්ගිනො අරහතො ඉතරෙසං විය සෙක්ඛත්තෙ සති සෙක්ඛස්ස එතෙති ච, සික්ඛා සීලං එතෙසන්ති ච සෙක්ඛාති ආසඞ්කිතබ්බා සියුන්ති තදාසඞ්කානිවත්තනත්ථං ‘‘අසෙක්ඛා’’ති යථාවුත්තසෙක්ඛභාවපටිසෙධො කතො. අරහත්තඵලෙ හි පවත්තමානා සික්ඛා පරිනිට්ඨිතසික්ඛාකිච්චත්තා න සික්ඛාකිච්චං කරොන්ති, කෙවලං සික්ඛාඵලභාවෙනෙව පවත්තන්ති, තස්මා තා න සික්ඛාවචනං අරහන්ති, නාපි තංසමඞ්ගිනො සෙක්ඛවචනං, න ච තංසම්පයුත්තා සික්ඛනසීලාති සික්ඛාසු ජාතාතිආදිඅත්ථෙහි අග්ගඵලධම්මා සෙක්ඛා න හොන්ති, හෙට්ඨිමඵලෙසු පන සික්ඛා සකදාගාමිමග්ගවිපස්සනාදීනං උපනිස්සයභාවතො සික්ඛාකිච්චං කරොන්තීති සික්ඛාවචනං අරහන්ති, තංසමඞ්ගිනො ච සෙක්ඛවචනං, තංසම්පයුත්තා ච සික්ඛනසීලවුත්තීති තත්ථ ධම්මා යථාවුත්තෙහි අත්ථෙහි සෙක්ඛා හොන්ති එව.

११. सात प्रकारचे शैक्ष (सेक्ख) हे शिकण्याच्या स्वभावाचे (सिक्खनसीला) असल्यामुळे ‘शैक्ष’ म्हटले जातात. त्यांचे हे जे धर्म आहेत ते ‘शैक्ष’ धर्म आहेत, जे इतरांसाठी असाधारण असणारे तीन मार्ग आणि तीन फल रूप धर्म आहेत. ते स्वतःच शिकतात (अभ्यास करतात), हे ‘शिकण्याच्या स्वभावाचे’ असणाऱ्यांचे लक्षण आहे. कारण जे धर्म शिकतात, ते शिकण्याच्या स्वभावाचे असतात. अक्षराचा अर्थ (व्युत्पत्ती) असा आहे की, ‘शिक्षा (सिक्खा) हा ज्यांचा स्वभाव (शील) आहे, ते शैक्ष होत’. ‘शैक्ष नाहीत’ (न सेक्खा) असा निषेध जेथे शैक्षभावाची शंका असते तेथे केला जातो; म्हणून लौकिक धर्म आणि निर्वाण यांना अशैक्षभाव प्राप्त होत नाही, असे समजावे. शील, समाधी आणि प्रज्ञा या नावाने ओळखली जाणारी शिक्षा ही आपल्या प्रतिपक्ष क्लेशांपासून विमुक्त, अत्यंत शुद्ध आणि उपक्लेशांच्या आलंबनभावाला प्राप्त न होणारी असल्यामुळे, तिला ‘शिक्षा’ म्हणणे योग्य आहे; आणि ती आठ मार्ग व फलांमध्ये विद्यमान असते. त्यामुळे चार मार्ग आणि खालच्या तीन फलांच्या धर्मांप्रमाणे अर्हत्त्वफल धर्म देखील त्या शिक्षांमध्ये उत्पन्न झाले आहेत, आणि त्या शिक्षेने युक्त असणाऱ्या अर्हतांना इतरांप्रमाणे ‘शैक्षत्व’ प्राप्त होईल म्हणून ‘हे शैक्षाचे धर्म आहेत’ किंवा ‘शिक्षा हे ज्यांचे शील आहे ते शैक्ष आहेत’ अशी शंका निर्माण होऊ शकते. त्या शंकेचे निवारण करण्यासाठी ‘अशैक्ष’ (असेक्खा) असा वर सांगितलेल्या शैक्षभावाचा निषेध केला आहे. कारण अर्हत्त्वफलामध्ये प्रवृत्त असणारी शिक्षा ही शिक्षेचे कार्य पूर्ण झालेले असल्यामुळे शिक्षेचे कार्य करत नाही, ती केवळ शिक्षेचे फल म्हणूनच प्रवृत्त होते. म्हणून ती ‘शिक्षा’ या संज्ञेला पात्र ठरत नाही, आणि तिच्याशी युक्त असणारे अर्हत ‘शैक्ष’ या संज्ञेला पात्र ठरत नाहीत, तसेच तिच्याशी संप्रयुक्त असणारे धर्म ‘शिकण्याच्या स्वभावाचे’ नसतात. अशा प्रकारे ‘शिक्षांमध्ये उत्पन्न झालेले’ इत्यादी अर्थांनी अग्रफल (अर्हत्त्वफल) धर्म हे ‘शैक्ष’ ठरत नाहीत. परंतु खालच्या फलांमधील शिक्षा ही सकदागामी मार्ग, विपश्यना इत्यादींसाठी उपनिषय (प्रबळ कारण) भावाने शिक्षेचे कार्य करत असल्यामुळे ‘शिक्षा’ या संज्ञेला पात्र ठरते, तिच्याशी युक्त असणारे साधक ‘शैक्ष’ या संज्ञेला पात्र ठरतात, आणि तिच्याशी संप्रयुक्त असणारे धर्म ‘शिकण्याच्या स्वभावाचे’ असतात. म्हणून तेथील धर्म वर सांगितलेल्या अर्थांनी ‘शैक्ष’च असतात.

සෙක්ඛාති වා අපරියොසිතසික්ඛා දස්සිතා. අනන්තරමෙව ‘‘අසෙක්ඛා’’ති වචනං පරියොසිතසික්ඛානං දස්සනන්ති න ලොකියනිබ්බානානං අසෙක්ඛතාපත්ති. වුද්ධිප්පත්තා වා සෙක්ඛාති එතස්මිං අත්ථෙ සෙක්ඛධම්මෙසු එව කෙසඤ්චි වුද්ධිප්පත්තානං අසෙක්ඛතා ආපජ්ජති, තෙන අරහත්තමග්ගධම්මා වුද්ධිප්පත්තා ච යථාවුත්තෙහි ච අත්ථෙහි සෙක්ඛාති කත්වා අසෙක්ඛා ආපන්නාති? න, තංසදිසෙසු තබ්බොහාරා. අරහත්තමග්ගතො හි නින්නානාකරණං අරහත්තඵලං ඨපෙත්වා පරිඤ්ඤාදිකිච්චකරණං විපාකභාවඤ්ච, තස්මා තෙ එව සෙක්ඛා ධම්මා අරහත්තඵලභාවං ආපන්නාති සක්කා වත්තුං, කුසලසුඛතො ච විපාකසුඛං සන්තතරතාය පණීතතරන්ති වුද්ධිප්පත්තා ච තෙ ධම්මා හොන්තීති අසෙක්ඛාති වුච්චන්තීති.

किंवा ‘शैक्ष’ या शब्दाने अपूर्ण शिक्षा (ज्यांची शिक्षा पूर्ण झालेली नाही असे) दर्शविली आहे. त्यानंतर लगेचच ‘अशैक्ष’ हा शब्द पूर्ण झालेल्या शिक्षेचे (ज्यांची शिक्षा पूर्ण झाली आहे त्यांचे) दर्शन घडवतो, म्हणून लौकिक धर्म आणि निर्वाण यांना अशैक्षत्व प्राप्त होत नाही. किंवा ‘वृद्धीला प्राप्त झालेले शैक्ष’ या अर्थाने शैक्ष धर्मांमध्येच काही वृद्धीला प्राप्त झालेल्यांना अशैक्षत्व प्राप्त होते. मग त्यामुळे अर्हत्त्वमार्ग धर्म हे वृद्धीला प्राप्त झालेले असल्यामुळे आणि वर सांगितलेल्या अर्थांनी शैक्ष असल्यामुळे त्यांना ‘अशैक्षत्व’ प्राप्त होते काय? नाही, कारण त्यांच्यासारख्या असणाऱ्यांमध्येच तसा व्यवहार (संज्ञा) केला जातो. कारण अर्हत्त्वमार्गापेक्षा अर्हत्त्वफल हे परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) इत्यादी कृत्यांचे करणे आणि विपाकभाव सोडून इतर बाबतीत भिन्न नाही. म्हणून तेच शैक्ष धर्म अर्हत्त्वफलभावाला प्राप्त झाले आहेत असे म्हणता येते. आणि कुशल सुखापेक्षा विपाक सुख हे अधिक शांत व प्रणीत (श्रेष्ठ) असल्यामुळे ते धर्म वृद्धीला प्राप्त झालेले असतात, म्हणून त्यांना ‘अशैक्ष’ म्हटले जाते.

12. කිලෙසවික්ඛම්භනාසමත්ථතාදීහි පරිත්තා. ‘‘කිලෙස…පෙ… තායා’’ති අත්ථත්තයම්පි කුසලෙසු යුජ්ජති, විපාකකිරියෙසු දීඝසන්තානතාව. පමාණකරෙහි වා ඔළාරිකෙහි කාමතණ්හාදීහි පරිච්ඡින්නා පරිත්තා. තෙහි අපරිච්ඡින්නත්තා සුඛුමෙහි රූපතණ්හාදීහි පරිච්ඡින්නා පමාණමහත්තං ගතාති මහග්ගතා. අපරිච්ඡින්නා අප්පමාණා.

१२. क्लेशांचे विष्कंभन (दडपून टाकणे) करण्यास असमर्थ असणे इत्यादी कारणांमुळे ते ‘परित्त’ (मर्यादित/अल्प) आहेत. “क्लेश... पे... मुळे” हे तिन्ही अर्थ कुशल धर्मांमध्ये लागू होतात, तर विपाक आणि क्रिया धर्मांमध्ये दीर्घ संततीमुळे (लागू होतात). किंवा प्रमाण (मर्यादा) करणाऱ्या स्थूल कामतृष्णा इत्यादींनी परिच्छिन्न (मर्यादित) असल्यामुळे ते ‘परित्त’ होत. त्यांच्याद्वारे अपरिच्छिन्न (अमर्यादित) असल्यामुळे, सूक्ष्म अशा रूपतृष्णा इत्यादींनी परिच्छिन्न असून प्रमाणाच्या महत्त्वाला प्राप्त झालेले असल्यामुळे ते ‘महग्गत’ (महानतेला प्राप्त झालेले) होत. जे परिच्छिन्न (मर्यादित) नाहीत, ते ‘अप्पमाण’ (अप्रमाण/असीम) होत.

14. අතප්පකට්ඨෙනාති [Pg.45] දිවසම්පි පච්චවෙක්ඛියමානා ලොකුත්තරධම්මා තිත්තිං න ජනෙන්ති සමාපජ්ජියමානාපි ඵලධම්මාති.

१४. ‘अतप्पकठ्ठेन’ (तृप्ती न देणाऱ्या अर्थाने) म्हणजे दिवसभर जरी प्रत्यवेक्षण (चिंतन) केले तरी लोकोत्तर धर्म तृप्ती (कंटाळा/पूर्ण समाधान) निर्माण करत नाहीत, आणि समापत्तीला प्राप्त होणारे फलधर्म देखील (तृप्ती निर्माण करत नाहीत).

15. මාතුඝාතාදීසු පවත්තමානාපි හිතසුඛං ඉච්ඡන්තාව පවත්තන්තීති තෙ ධම්මා හිතසුඛාවහා මෙ භවිස්සන්තීති ආසීසිතා හොන්ති, තථා අසුභාසුඛානිච්චානත්තෙසු සුභාදිවිපරියාසදළ්හතාය ආනන්තරියකම්මනියතමිච්ඡාදිට්ඨීසු පවත්ති හොතීති තෙ ධම්මා අසුභාදීසු සුභාදිවිපරීතප්පවත්තිකා හොන්ති. මිච්ඡාසභාවාති මුසාසභාවා. අනෙකෙසු ආනන්තරියෙසු කතෙසු යං තත්ථ බලවං, තං විපච්චති, න ඉතරානීති එකන්තවිපාකජනකතාය නියතතා න සක්කා වත්තුන්ති ‘‘විපාකදානෙ සතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඛන්ධභෙදානන්තරන්ති චුතිඅනන්තරං. චුති හි මරණනිද්දෙසෙ (විභ. 193) ‘‘ඛන්ධානං භෙදො’’ති වුත්තාති. එතෙන වචනෙන සති ඵලදානෙ චුතිඅනන්තරො එව, න අඤ්ඤො එතෙසං ඵලකාලොති ඵලකාලනියමෙනෙව නියතතා වුත්තා හොති, න ඵලදානනියමෙනාති නියතඵලකාලානං අඤ්ඤෙසම්පි උපපජ්ජවෙදනීයානං දිට්ඨධම්මවෙදනීයානම්පි නියතතා ආපජ්ජති, තස්මා විපාකධම්මධම්මානං පච්චයන්තරවිකලතාදීහි අවිපච්චමානානම්පි අත්තනො සභාවෙන විපාකධම්මතා විය බලවතා ආනන්තරියෙන විපාකෙ දින්නෙ අවිපච්චමානානම්පි ආනන්තරියානං ඵලදානෙ නියතසභාවා ආනන්තරියසභාවා ච පවත්තීති අත්තනො සභාවෙන ඵලදානනියමෙනෙව නියතතා ආනන්තරියතා ච වෙදිතබ්බා. අවස්සඤ්ච නියතසභාවා ආනන්තරියසභාවා ච තෙසං පවත්තීති සම්පටිච්ඡිතබ්බමෙතං අඤ්ඤස්ස බලවතො ආනන්තරියස්ස අභාවෙ චුතිඅනන්තරං එකන්තෙන ඵලදානතො.

१५. मातृघातादी (आईचा वध करणे इत्यादी) कर्मांमध्ये प्रवृत्त असणारे देखील हित आणि सुखाची इच्छा ठेवूनच प्रवृत्त होतात, 'ते धर्म माझ्यासाठी हित आणि सुख देणारे ठरतील' अशी त्यांची आकांक्षा असते. त्याचप्रमाणे, अशुभ, दुःख, अनित्य आणि अनात्म या गोष्टींमध्ये शुभ इत्यादी विपर्यासाच्या (उलट समजुतीच्या) दृढतेमुळे आनंतरीय कर्म आणि नियत मिच्छादिट्ठी (नियत मिथ्यादृष्टी) मध्ये प्रवृत्ती होते, म्हणून ते धर्म अशुभ इत्यादींमध्ये शुभ इत्यादी विपरीत प्रवृत्तीचे असतात. 'मिच्छासभाव' (मिथ्यास्वभाव) म्हणजे 'मुसासभाव' (असत्य स्वभाव). अनेक आनंतरीय कर्मे केली असता, त्यांपैकी जे बलवान असते, तेच विपाकाला (फळाला) प्राप्त होते, इतर नाही; म्हणून एकांताने (निश्चितपणे) विपाक निर्माण करण्याच्या नियततेबद्दल असे सांगता येत नाही, म्हणूनच "विपाकदाने सति" (विपाक देणे असताना) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'खंधभेद' (स्कंधभेद) नंतर म्हणजे 'चुति' (मृत्यू) नंतर. कारण मरणाच्या निर्देशात (विभंग १९३) "स्कंधांचा भेद" असे म्हटले आहे. या वचनाने, फलदान असताना चुतीनंतरच (मृत्यूनंतरच) फळ मिळते, इतर कोणताही काळ या फळाचा काळ नाही, अशा प्रकारे फलकाळाच्या नियमानेच नियतता सांगितली आहे, फलदानाच्या नियमाने नाही. कारण नियत फलकाळ असणाऱ्या इतर उपपज्जवेदनीय (पुढील जन्मात भोगल्या जाणाऱ्या) आणि दिट्ठधम्मवेदनीय (याच जन्मात भोगल्या जाणाऱ्या) कर्मांची देखील नियतता प्राप्त होते. म्हणून, ज्याप्रमाणे विपाक देण्याचा स्वभाव असणारे धर्म इतर प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) अभावामुळे विपाकाला प्राप्त होत नसले तरी त्यांच्या स्वतःच्या स्वभावाने विपाकधर्मीच असतात, त्याचप्रमाणे बलवान आनंतरीय कर्माने विपाक दिला असता, विपाकाला प्राप्त न होणाऱ्या इतर आनंतरीय कर्मांची देखील फलदानात नियत स्वभाव आणि आनंतरीय स्वभाव अशी प्रवृत्ती असते, म्हणून स्वतःच्या स्वभावाने फलदानाच्या नियमानेच नियतता आणि आनंतरीयता जाणावी. आणि त्यांची प्रवृत्ती निश्चितपणे नियत स्वभावाची आणि आनंतरीय स्वभावाची असते हे स्वीकारले पाहिजे, कारण इतर बलवान आनंतरीय कर्माच्या अभावी चुतीनंतर (मृत्यूनंतर) एकांताने (निश्चितपणे) फलदान होते.

නනු එවං අඤ්ඤෙසම්පි උපපජ්ජවෙදනීයානං අඤ්ඤස්මිං විපාකදායකෙ අසති චුතිඅනන්තරමෙව එකන්තෙන ඵලදානතො ආනන්තරියසභාවා නියතසභාවා ච පවත්ති ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති අසමානජාතිකෙන චෙතොපණිධිවසෙන උපඝාතකෙන ච නිවත්තෙතබ්බවිපාකත්තා අනන්තරෙකන්තඵලදායකත්තාභාවා, න පන ආනන්තරියකානං පඨමජ්ඣානාදීනං දුතියජ්ඣානාදීනි විය අසමානජාතිකං ඵලනිවත්තකං අත්ථි සබ්බානන්තරියකානං අවීචිඵලත්තා, න ච හෙට්ඨුපපත්තිං ඉච්ඡතො සීලවතො චෙතොපණිධි විය උපරූපපත්තිජනකකම්මඵලං ආනන්තරියකඵලං නිවත්තෙතුං සමත්ථො [Pg.46] චෙතොපණිධි අත්ථි අනිච්ඡන්තස්සෙව අවීචිපාතනතො, න ච ආනන්තරියකොපඝාතකං කිඤ්චි කම්මං අත්ථි, තස්මා තෙසංයෙව අනන්තරෙකන්තවිපාකජනකසභාවා පවත්තීති.

शंका: जर असे असेल, तर इतर उपपज्जवेदनीय कर्मांचाही, दुसरा कोणताही विपाक देणारा (कर्म) नसताना, चुतीनंतरच (मृत्यूनंतरच) एकांताने फलदान होत असल्यामुळे, आनंतरीय स्वभाव आणि नियत स्वभाव अशी प्रवृत्ती प्राप्त होईल की नाही? उत्तर: प्राप्त होत नाही. कारण असमानजातीय चेतोप्रणिधीच्या (चित्ताच्या आकांक्षेच्या) प्रभावाने आणि उपघातक कर्माने त्यांचा विपाक नष्ट केला जाऊ शकतो, त्यामुळे त्यांच्यामध्ये तात्काळ एकांताने फल देण्याचा स्वभाव नसतो. परंतु, आनंतरीय कर्मांना, प्रथम ध्यानादी कर्मांना द्वितीय ध्यानादी कर्मांप्रमाणे, कोणताही असमानजातीय फल-निवारक नसतो, कारण सर्व आनंतरीय कर्मांचे फळ अवीची (नरक) हेच असते. तसेच, ज्याप्रमाणे खालच्या गतीमध्ये उत्पन्न होण्याची इच्छा असणाऱ्या शीलवानाच्या चेतोप्रणिधीप्रमाणे, वरच्या गतीमध्ये जन्म देणाऱ्या कर्माच्या फळाला किंवा आनंतरीय कर्माच्या फळाला रोखण्यास समर्थ असणारा कोणताही चेतोप्रणिधी नसतो, कारण इच्छा नसतानाही अवीचीमध्ये पतन होतेच. आणि आनंतरीय कर्माचा उपघात करणारे (नाश करणारे) कोणतेही कर्म नसते. म्हणूनच, केवळ त्यांच्यामध्येच तात्काळ एकांताने विपाक निर्माण करण्याचा स्वभाव प्रवृत्त होतो.

අනෙකානි ච ආනන්තරියකානි කතානි එකන්තෙ විපාකෙ සන්නියතත්තා උපරතාවිපච්චනසභාවාසඞ්කත්තා නිච්ඡිතානි සභාවතො නියතානෙව. චුතිඅනන්තරං පන ඵලං අනන්තරං නාම තස්මිං අනන්තරෙ නියුත්තානි තන්නිබ්බත්තනෙන අනන්තරකරණසීලානි අනන්තරප්පයොජනානි චාති සභාවතො ආනන්තරියකානෙව ච හොන්ති. තෙසු පන සමානසභාවෙසු එකෙන විපාකෙ දින්නෙ ඉතරානි අත්තනා කත්තබ්බස්ස කිච්චස්ස තෙනෙව කතත්තා න දුතියං තතියම්පි ච පටිසන්ධිං කරොන්ති, න සමත්ථතාවිඝාතත්තාති නත්ථි තෙසං නියතානන්තරියතානිවත්තීති. න හි සමානසභාවං සමානසභාවස්ස සමත්ථතං විහනතීති. එකස්ස පන අඤ්ඤානිපි උපත්ථම්භකානි හොන්තීති දට්ඨබ්බානීති. සම්මා සභාවාති සච්චසභාවා.

आणि अनेक आनंतरीय कर्मे केली असता, एकांताने विपाकामध्ये निश्चित असल्यामुळे, विपाक न देण्याच्या स्वभावाच्या शंकेपासून मुक्त असल्याने ती स्वभावाने नियतच असतात. चुतीनंतर (मृत्यूनंतर) मिळणारे फळ 'अनंतर' (तात्काळ) म्हटले जाते, कारण त्या अनंतरामध्ये ती नियुक्त असतात, ते फळ उत्पन्न करण्याच्या स्वभावामुळे ती अनंतर-करणशील असतात आणि अनंतर-प्रयोजन असणारी असतात, म्हणून ती स्वभावाने आनंतरीयच असतात. परंतु, त्या समान स्वभावाच्या कर्मांपैकी एकाने विपाक दिला असता, इतरांनी स्वतः करावयाचे कार्य त्याच कर्माने केले गेल्यामुळे, ती दुसरी किंवा तिसरी पटिसंधी (पुनर्जन्म) घडवून आणत नाहीत; हे त्यांच्या सामर्थ्याचा नाश झाल्यामुळे होत नाही, म्हणून त्यांची नियत आनंतरीयता निवृत्त होत नाही. कारण समान स्वभाव असणारा दुसऱ्या समान स्वभावाच्या सामर्थ्याचा नाश करत नाही. परंतु, एका कर्माला इतर कर्मे देखील उपस्तंभक (मदत करणारी) ठरतात असे समजावे. 'सम्मासभाव' (सम्यक् स्वभाव) म्हणजे 'सच्चसभाव' (सत्य स्वभाव).

16. පරිපුණ්ණමග්ගකිච්චත්තා චත්තාරො අරියමග්ගාව ඉධ ‘‘මග්ගා’’ති වුත්තා. පච්චයට්ඨෙනාති මග්ගපච්චයට්ඨෙන. නික්ඛෙපකණ්ඩෙපි හි යෙ මග්ගපච්චයං ලභන්ති, න පන සයං මග්ගපච්චයභාවං ගච්ඡන්ති, තෙ මග්ගහෙතුකාති දස්සෙතුං ‘‘අරියමග්ගසමඞ්ගිස්ස මග්ගඞ්ගානි ඨපෙත්වා’’තිආදි (ධ. ස. 1039) වුත්තං. යො පන තත්ථෙව ‘‘අරියමග්ගසමඞ්ගිස්ස අලොභො අදොසො අමොහො, ඉමෙ ධම්මා මග්ගහෙතූ’’ති ආදිනයො වුත්තො, තං දස්සෙතුං ‘‘මග්ගසම්පයුත්තා වා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අරියමග්ගසමඞ්ගිස්ස සම්මාදිට්ඨි මග්ගො චෙව හෙතු චා’’තිආදිනා පන වුත්තනයං දස්සෙතුං ‘‘සම්මාදිට්ඨි සය’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ පන අසඞ්ගහිතසඞ්ගණ්හනවසෙන පටිපාටියා තයො නයා වුත්තා, හෙතුබහුතාවසෙන තතියො නයො ඉධ දුතියො වුත්තො.

१६. मार्गकृत्य परिपूर्ण असल्यामुळे चार अरियमग्ग (आर्यमार्ग) यांनाच येथे "मग्ग" (मार्ग) असे म्हटले आहे. 'पच्चयट्ठेन' (प्रत्ययार्थाने) म्हणजे मार्गप्रत्ययार्थाने. निक्खेपकांडात देखील जे मार्गप्रत्यय प्राप्त करतात, परंतु स्वतः मार्गप्रत्ययभावाला प्राप्त होत नाहीत, ते 'मग्गहेतुक' (मार्गहेतुक) आहेत हे दर्शवण्यासाठी "आर्यमार्गाने युक्त असणाऱ्याचे मार्गांग वगळून" इत्यादी (धम्मसंगणि १०३९) म्हटले आहे. आणि तेथेच जो "आर्यमार्गाने युक्त असणाऱ्याचा अलोभ, अदोष, अमोह, हे धर्म मार्गहेतू आहेत" इत्यादी नियम सांगितला आहे, तो दर्शवण्यासाठी "मग्गसंपयुत्ता वा" (मार्गसंप्रयुक्त किंवा) इत्यादी म्हटले आहे. "आर्यमार्गाने युक्त असणाऱ्याची सम्मादिट्ठि (सम्यक् दृष्टी) हा मार्ग देखील आहे आणि हेतू देखील आहे" इत्यादीद्वारे सांगितलेला नियम दर्शवण्यासाठी "सम्मादिट्ठि सय" (सम्यक् दृष्टी स्वतः) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे असंगृहीताचा संग्रह करण्याच्या हेतूने क्रमाने तीन नियम सांगितले आहेत, हेतूच्या बहुतेमुळे तिसरा नियम येथे दुसरा म्हणून सांगितला आहे.

අභිභවිත්වා පවත්තනට්ඨෙනාති සහජාතාධිපතිපි පුබ්බාභිසඞ්ඛාරවසෙන ජෙට්ඨකභාවෙ පවත්තමානො සහජාතෙ අත්තනො වසෙ අනුවත්තයමානො තෙ අභිභවිත්වා පවත්තති, ආරම්මණාධිපතිපි තදාරම්මණෙ ධම්මෙ තථෙව අත්තානං අනුවත්තයමානො තෙ ධම්මෙ අභිභවිත්වා ආරම්මණභාවෙන පවත්තති, න පච්චුප්පන්නභාවෙන, තස්මා අධිපතිද්වයම්පි සඞ්ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘මග්ගො අධිපති එතෙස’’න්ති අයඤ්ච අත්ථො නික්ඛෙපකණ්ඩෙ උදාහරණවසෙන [Pg.47] ආගතං අත්ථනයං ගහෙත්වා වුත්තො. යස්මා පන පට්ඨානෙ (පට්ඨා. 2.16.11) ‘‘මග්ගාධිපතිං ධම්මං පටිච්ච මග්ගාධිපති ධම්මො උප්පජ්ජති නාධිපතිපච්චයා, මග්ගාධිපතී ඛන්ධෙ පටිච්ච මග්ගාධිපති අධිපතී’’ති වුත්තං, තස්මා මග්ගො අධිපති මග්ගාධිපතීති අයම්පි අත්ථො පාළියං සරූපෙකසෙසවසෙන සමානසද්දත්ථවසෙන වා සඞ්ගහිතොති වෙදිතබ්බො.

'अभिभवित्वा पवत्तनट्ठेन' (अभिभूत करून प्रवृत्त होण्याच्या अर्थाने) म्हणजे सहजात-अधिपती देखील पूर्व-अभिसंस्काराच्या प्रभावाने ज्येष्ठभावात प्रवृत्त होऊन, सहजात धर्मांना स्वतःच्या वशामध्ये अनुवर्ती बनवून, त्यांना अभिभूत करून प्रवृत्त होतो; आरम्मण-अधिपती (आलंबन-अधिपती) देखील त्या आलंबन धर्मांमध्ये त्याचप्रमाणे स्वतःला अनुवर्ती बनवून, त्या धर्मांना अभिभूत करून आलंबनभावाने प्रवृत्त होतो, वर्तमानभावाने नाही; म्हणून दोन्ही अधिपतींचा संग्रह केला आहे असे जाणावे. "मग्गो अधिपती एतेसं" (मार्ग यांचा अधिपती आहे) हा अर्थ देखील निक्खेपकांडात उदाहरणाद्वारे आलेल्या अर्थाचा आधार घेऊन सांगितला आहे. परंतु, ज्याअर्थी पट्ठानमध्ये (पट्ठान २.१६.११) "मग्गाधिपती धर्माचा आश्रय घेऊन मग्गाधिपती धर्म उत्पन्न होतो, अधिपती प्रत्ययामुळे नाही; मग्गाधिपती स्कंधांचा आश्रय घेऊन मग्गाधिपती अधिपती होतो" असे म्हटले आहे, म्हणून 'मार्ग हा अधिपती आहे तो मग्गाधिपती' हा अर्थ देखील पाळीमध्ये सरूपैकशेष भावाने किंवा समान शब्दाच्या अर्थाच्या भावाने संगृहीत आहे असे जाणावे.

17. අනුප්පන්නාති එතෙන සබ්බො උප්පන්නභාවො පටිසිද්ධො, න උප්පන්නධම්මභාවො එවාති තෙන උප්පන්නා විගතා අතීතාපි න සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා. යදි හි සඞ්ගහිතා සියුං, ‘‘අනුප්පන්නො ධම්මො උප්පන්නස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’තිඑවමාදි වුච්චෙය්‍ය, න තු වුත්තන්ති. අනාගතානි විපාකකටත්තාරූපානි අතීතෙ අනාගතෙ වා කම්මෙ පුරිමනිප්ඵන්නෙ එව උප්පජ්ජිස්සන්ති, නානිප්ඵන්නෙති පරිනිට්ඨිතකාරණෙකදෙසානෙව හොන්ති, තස්මා තානි ‘‘අවස්සං උප්පජ්ජිස්සන්තීති උප්පාදිනො ධම්මා’’ති වුච්චන්ති.

१७. 'अनुप्पन्ना' (अनुत्पन्न) याद्वारे सर्व उत्पन्नभाव प्रतिषिद्ध (निषिद्ध) केला आहे, केवळ उत्पन्नधर्मभावच नाही; म्हणून उत्पन्न, विगत् आणि अतीत (भूतकालीन) धर्मांचा देखील संग्रह केलेला नाही असे समजावे. जर त्यांचा संग्रह केला असता, तर "अनुत्पन्न धर्म हा उत्पन्न धर्माचा अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय होतो" इत्यादी म्हटले गेले असते, परंतु तसे म्हटलेले नाही. अनागत (भविष्यातील) विपाक आणि कटत्तारूप (कर्मज रूप) हे भूतकाळात किंवा भविष्यकाळात पूर्वी निष्पन्न झालेल्या कर्मामध्येच उत्पन्न होतील, अनिष्पन्न कर्मामध्ये नाही, म्हणून ते परिनिष्ठित (पूर्ण झालेल्या) कारणांचे एकदेशच असतात; म्हणूनच त्यांना "निश्चितपणे उत्पन्न होतील म्हणून उप्पादी (उत्पादशील) धर्म" असे म्हटले जाते.

18. අත්තනො සභාවන්ති කක්ඛළඵුසනාදිසභාවං.

१८. स्वतःचा स्वभाव म्हणजे कठीणपणा, स्पर्श इत्यादी स्वभाव होय.

20. එවං පවත්තමානාති එවං චක්ඛාදිභාවෙන ඵුසනාදිභාවෙන ච එකසන්තතිපරියාපන්නතාවසෙන පවත්තමානා. අත්තානං අධි අජ්ඣත්තාති අධි-සද්දො සමාසවිසයෙ අධිකාරත්ථං පවත්තිඅත්ථඤ්ච ගහෙත්වා පවත්තතීති අත්තානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස පවත්තා අජ්ඣත්තා. තෙනාති යස්ස ඣානා වුට්ඨහිත්වා අජ්ඣත්තං බහිද්ධා අජ්ඣත්තබහිද්ධා ච සුඤ්ඤතං ආනෙඤ්ජඤ්ච මනසිකරොතො අජ්ඣත්තසුඤ්ඤතාදීසු චිත්තං න පක්ඛන්දති න පසීදති න සන්තිට්ඨති නාධිමුච්චති, යො ච ඉතිහ තත්ථ සම්පජානො, තෙන භික්ඛුනා. තස්මිංයෙව පුරිමස්මිං සමාධිනිමිත්තෙති පඨමජ්ඣානාදිසමාධිනිමිත්තෙ. අජ්ඣත්තමෙවාති ඣානගොචරෙ කසිණාදිම්හි. චිත්තං සණ්ඨපෙතබ්බන්ති පඨමජ්ඣානාදිචිත්තං සණ්ඨපෙතබ්බං. අජ්ඣත්තරතොති ගොචරජ්ඣත්තෙ නිබ්බානෙ රතො, සමාධිගොචරෙ කම්මට්ඨානෙ වා රතො. ‘‘සමාහිතො එකො සන්තුසිතො තමාහු භික්ඛු’’න්ති (ධ. ප. 362) ගාථාසෙසො.

२०. ‘अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारे’ (एवं पवत्तमाना) म्हणजे चक्षु इत्यादी भावाने आणि स्पर्श इत्यादी भावाने एकाच संततीमध्ये समाविष्ट असण्याच्या वशाने प्रवृत्त होणारे होय. ‘स्वतःच्या अधिकारात अध्यात्म’ (अत्तानं अधि अज्झत्ता) म्हणजे ‘अधि’ हा शब्द समासाच्या विषयात अधिकार अर्थ आणि प्रवृत्ती अर्थ ग्रहण करून प्रवृत्त होतो, म्हणून स्वतःला अधिकृत करून (उद्देशून) प्रवृत्त झालेले ते ‘अध्यात्म’ (अज्झत्ता) होय. ‘त्याच्याद्वारे’ (तेन) म्हणजे ज्या भिक्खूचे ध्यानातून उठून अध्यात्म (अंतर्गत), बहिर्धा (बाह्य) आणि अध्यात्म-बहिर्धा शून्यता व आणेञ्ज (अचलत्व) यांचे मनसिकार करताना, अध्यात्म-शून्यता इत्यादींमध्ये चित्त झेप घेत नाही, प्रसन्न होत नाही, स्थिर होत नाही, अधिमुक्त होत नाही, आणि जो तेथे जागरूक (संपजानो) असतो, त्या भिक्खूने. ‘त्याच पूर्वीच्या समाधीनिमित्तामध्ये’ (तस्मिंयेव पुरिमस्मिं समाधिनिमित्ते) म्हणजे प्रथम ध्यान इत्यादी समाधीनिमित्तामध्ये. ‘अध्यात्मच’ (अज्झत्तमेव) म्हणजे ध्यानाच्या गोचर असलेल्या कसिण इत्यादींमध्ये. ‘चित्त स्थिर केले पाहिजे’ (चित्तं सण्ठपेतब्बं) म्हणजे प्रथम ध्यान इत्यादी चित्त स्थिर केले पाहिजे. ‘अध्यात्मरत’ (अज्झत्तरतो) म्हणजे गोचर अध्यात्म असलेल्या निर्वाणामध्ये रममाण असलेला, किंवा समाधीच्या गोचर असलेल्या कम्मट्ठानामध्ये (कर्मस्थानामध्ये) रममाण असलेला. “जो समाहित, एकाकी आणि संतुष्ट आहे, त्याला भिक्खू म्हणतात” (धम्मपद ३६२) हा उर्वरित गाथाभाग आहे.

අජ්ඣත්තං සම්පසාදනන්ති එත්ථ ඣානං සකසන්තතිපරියාපන්නත්තා ‘‘අජ්ඣත්ත’’න්ති වුත්තන්ති නියකජ්ඣත්තත්ථො අජ්ඣත්ත-සද්දො හොති. අජ්ඣත්තන්ති සකසන්තතිනියකං. අජ්ඣත්තෙ භවා අජ්ඣත්තිකාති නියකජ්ඣත්තෙසුපි අබ්භන්තරා චක්ඛාදයො වුච්චන්ති. එත්ථ පන අජ්ඣත්තික-සද්දො චක්ඛාදීසු පවත්තමානො දස්සිතො[Pg.48], න අජ්ඣත්තසද්දො, අත්ථි ච අජ්ඣත්තඅජ්ඣත්තිකසද්දානං බහිද්ධාබාහිර-සද්දානං විය විසෙසො. අජ්ඣත්තිකසද්දො හි සපරසන්තානිකෙසු සබ්බෙසු චක්ඛාදීසු රූපාදීසු බාහිර-සද්දො විය පවත්තති, අජ්ඣත්ත-සද්දො පන සකසන්තානිකෙස්වෙව චක්ඛුරූපාදීසු තතො අඤ්ඤෙස්වෙව බහිද්ධා-සද්දො විය පවත්තතීති තස්මා සද්දතො අත්ථතො ච අසමානත්තා න ඉදමෙත්ථ උදාහරණං යුත්තන්ති. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො දට්ඨබ්බො – අජ්ඣත්තෙ භවා අජ්ඣත්තිකාති අයඤ්හි වචනත්ථො. යඤ්ච අජ්ඣත්තෙ භවං, තෙන අජ්ඣත්තෙනෙව භවිතබ්බං, තෙන තංවාචකස්ස අජ්ඣත්ත-සද්දස්ස අජ්ඣත්තික-සද්දස්ස ච සමානත්ථතා. උභින්නම්පි සද්දානං සමානත්ථභාවතො අජ්ඣත්තජ්ඣත්තෙ පවත්තමානෙ අජ්ඣත්තික-සද්දෙ අජ්ඣත්ත-සද්දො තත්ථ පවත්තොති සක්කා වත්තුන්ති.

‘अध्यात्म संप्रसादन’ (अज्झत्तं सम्प्रसादनं) येथे ध्यान हे स्वतःच्या संततीमध्ये समाविष्ट असल्यामुळे ‘अध्यात्म’ असे म्हटले आहे, म्हणून ‘अध्यात्म’ हा शब्द स्वतःच्या अध्यात्म अर्थाचा वाचक आहे. ‘अध्यात्म’ (अज्झत्तं) म्हणजे स्वतःच्या संततीशी संबंधित. ‘अध्यात्मात उत्पन्न होणारे ते आध्यात्मिक’ (अज्झत्ते भवा अज्झत्तिका) म्हणजे स्वतःच्या अध्यात्मातही जे अभ्यंतर (अंतर्गत) चक्षु इत्यादी आहेत, त्यांना आध्यात्मिक म्हटले जाते. येथे ‘आध्यात्मिक’ (अज्झत्तिक) हा शब्द चक्षु इत्यादींच्या बाबतीत प्रवृत्त होणारा दर्शविला आहे, ‘अध्यात्म’ (अज्झत्ता) शब्द नाही. आणि ‘अध्यात्म’ व ‘आध्यात्मिक’ या शब्दांमध्ये ‘बहिर्धा’ व ‘बाह्य’ या शब्दांप्रमाणेच भेद आहे. कारण ‘आध्यात्मिक’ हा शब्द स्वतःच्या आणि इतरांच्या संततीमधील सर्व चक्षु इत्यादींमध्ये ‘बाह्य’ शब्दाप्रमाणे प्रवृत्त होतो, परंतु ‘अध्यात्म’ हा शब्द केवळ स्वतःच्या संततीमधील चक्षु-रूप इत्यादींमध्ये आणि त्याव्यतिरिक्त इतरांमध्ये ‘बहिर्धा’ शब्दाप्रमाणे प्रवृत्त होतो. म्हणून शब्दशः आणि अर्थशः ते समान नसल्यामुळे येथे हे उदाहरण योग्य नाही. येथे हा अभिप्राय समजून घेतला पाहिजे – ‘अध्यात्मात उत्पन्न होणारे ते आध्यात्मिक’ हा याचा शाब्दिक अर्थ आहे. आणि जे अध्यात्मात उत्पन्न होते, ते अध्यात्मच असले पाहिजे, त्यामुळे त्याचा वाचक असलेला ‘अध्यात्म’ शब्द आणि ‘आध्यात्मिक’ शब्द हे समान अर्थाचे आहेत. दोन्ही शब्दांच्या समान अर्थत्वामुळे, अध्यात्मामध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या ‘आध्यात्मिक’ शब्दाच्या जागी ‘अध्यात्म’ शब्द तेथे प्रवृत्त झाला आहे, असे म्हणता येऊ शकते.

අයං ඛො පනානන්ද, විහාරොති විහාරසුඤ්ඤතාසුත්තෙ (ම. නි. 3.187) සඞ්ගණිකාරාමතාය රූපාදිරතියා ච ආදීනවං වත්වා තප්පටිපක්ඛවිහාරදස්සනත්ථං වුත්තං. අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතන්ති විසයභූතං ඉස්සරියට්ඨානභූතං සුඤ්ඤතං, සුඤ්ඤතාඵලසමාපත්තින්ති අත්ථො. චිත්තිස්සරා හි බුද්ධා භගවන්තො ධම්මං දෙසෙන්තාපි යං මුහුත්තං තුණ්හී භවිතබ්බං හොති, තං මුහුත්තං ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්ති, පගෙව අඤ්ඤස්මිං කාලෙ, තස්මා සබ්බත්ථාපි ඉස්සරියානං බහුලං ඵලසමාපත්තියං ඉස්සරියස්ස පවත්තනතො ඵලසමාපත්ති ‘‘ඉස්සරියට්ඨාන’’න්ති වුත්තා. අරහත්තඵලාධිගමෙන වා තථාගතානං ඉස්සරියං නිබ්බත්තං තංජනකෙනෙව මග්ගෙනාති තං තෙසං ඉස්සරියට්ඨානං. විසයො ච අනඤ්ඤත්ථභාවොව යථා ‘‘ආකාසෙ සකුණා උදකෙ මච්ඡා’’ති, බුද්ධා ච අඤ්ඤත්ථ දිස්සමානාපි විවෙකපබ්භාරතාය ඵලසමාපත්තිනින්නාව, තෙන තස්සා තස්සා කිරියාය අනන්තරං ඵලසමාපත්තියංයෙව භවන්තීති සා තෙසං විසයො, තබ්බිසයතා ච සච්චකසුත්තෙන (ම. නි. 1.364 ආදයො) දීපෙතබ්බා.

‘हाच खरोखर, आनंदा, विहार आहे’ (अयं खो पनानन्द, विहारो) हे विहारशून्यता सुत्तात (मज्झिम निकाय ३.१८७) संसर्गप्रियता (सङ्गणिकारामता) आणि रूप इत्यादींमधील आसक्तीचे दोष सांगून, त्याच्या विरोधी विहाराचे दर्शन घडवण्यासाठी म्हटले आहे. ‘अध्यात्म शून्यता’ (अज्झत्तं सुञ्ञतं) म्हणजे विषयभूत आणि ऐश्वर्यस्थानभूत असलेली शून्यता, म्हणजेच ‘शून्यता फलसमापत्ती’ असा अर्थ आहे. कारण चित्ताचे स्वामी असलेले बुद्ध भगवंत धम्मदेशना करतानाही ज्या क्षणी शांत राहायचे असते, त्या क्षणी फलसमापत्तीमध्ये समापन्न होतात (प्रवेश करतात), मग इतर वेळी तर काय सांगावे! म्हणूनच सर्वत्र ऐश्वर्यवानांचे प्रामुख्याने फलसमापत्तीमध्ये ऐश्वर्य प्रवृत्त होत असल्यामुळे फलसमापत्तीला ‘ऐश्वर्यस्थान’ (इस्सरियट्ठाण) म्हटले आहे. किंवा अर्हत्त्वफलाच्या प्राप्तीने तथागतांचे ऐश्वर्य उत्पन्न झाले आहे, आणि ते उत्पन्न करणाऱ्या मार्गानेच झाले आहे, म्हणून ते त्यांचे ऐश्वर्यस्थान आहे. आणि विषय हा अनन्यभाव (इतरत्र न जाणे) च आहे, जसे की “आकाशात पक्षी आणि पाण्यात मासे”. बुद्ध इतरत्र दिसत असले तरी विवेकप्रवणतेमुळे ते फलसमापत्तीकडेच झुकलेले असतात, त्यामुळे त्या त्या क्रियेनंतर लगेचच ते फलसमापत्तीमध्येच असतात, म्हणून तो त्यांचा विषय आहे. आणि त्यांची ही विषयता सच्चक सुत्ताद्वारे (मज्झिम निकाय १.३६४ इत्यादी) स्पष्ट केली पाहिजे.

22. යෙසං දට්ඨබ්බභාවො අත්ථි, තෙ සනිදස්සනා. චක්ඛුවිඤ්ඤාණගොචරභාවොව දට්ඨබ්බභාවො, තස්ස රූපායතනා අනඤ්ඤත්තෙපි අඤ්ඤෙහි ධම්මෙහි රූපායතනං විසෙසෙතුං අඤ්ඤං විය කත්වා ‘‘සහ නිදස්සනෙනාති සනිදස්සනා’’ති වුත්තං. ධම්මසභාවසාමඤ්ඤෙන හි එකීභූතෙසු ධම්මෙසු යො නානත්තකරො සභාවො, සො අඤ්ඤො විය කත්වා උපචරිතුං යුත්තො[Pg.49]. එවඤ්හි අත්ථවිසෙසාවබොධො හොතීති. සයඤ්ච නිස්සයවසෙන ච සම්පත්තානං අසම්පත්තානඤ්ච පටිමුඛභාවො අඤ්ඤමඤ්ඤපතනං පටිහනනභාවො, යෙන බ්‍යාපාරාදිවිකාරපච්චයන්තරසහිතෙසු චක්ඛාදීනං විසයෙසු විකාරුප්පත්ති.

२२. ‘ज्यांच्यामध्ये दृश्यमानता आहे, ते सनिदस्सन (निदर्शनासहित) आहेत.’ चक्षुविज्ञानाचा गोचर असणे म्हणजेच दृश्यमानता होय. रूपायातन हे इतर धर्मांपेक्षा भिन्न नसले तरी, इतर धर्मांपासून रूपायातनाला विशेषित करण्यासाठी त्याला जणू काही वेगळे करून “निदर्शनासह ते सनिदस्सन” असे म्हटले आहे. कारण धम्मांच्या सामान्य स्वभावामुळे एकरूप झालेल्या धम्मांमध्ये जो नानात्व (भिन्नता) निर्माण करणारा स्वभाव आहे, त्याला जणू काही वेगळा मानून उपचार करणे योग्य आहे. कारण अशा प्रकारेच अर्थाच्या विशेषाचे आकलन होते. आणि स्वतःच्या व आश्रयाच्या वशाने प्राप्त झालेल्या व अप्राप्त झालेल्यांचा समोरासमोर असण्याचा भाव, एकमेकांवर आदळण्याचा किंवा प्रतिघात होण्याचा भाव, ज्याच्याद्वारे व्यापार इत्यादी विकारांच्या इतर कारणांसह चक्षु इत्यादींच्या विषयांमध्ये विकाराची उत्पत्ती होते.

තිකමාතිකාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

त्रिक-मातृका पदांचे वर्णन समाप्त झाले.

දුකමාතිකාපදවණ්ණනා

द्विक-मातृका पदांचे वर्णन.

1-6. මූලට්ඨෙනාති සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනෙන මූලභාවෙන, න පච්චයමත්තට්ඨෙන හෙතුධම්මා හෙතූ ධම්මාති සමාසාසමාසනිද්දෙසභාවො ද්වින්නං පාඨානං විසෙසො. තථෙවාති සම්පයොගතොව. සහෙතුකානං හෙතුසම්පයුත්තභාවතො ‘‘සම්පයොගතො’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං, න සහසද්දස්ස සම්පයොගත්ථත්තා. සහ-සද්දො පන එකපුඤ්ජෙ උප්පාදතො යාව භඞ්ගා සහෙතුකානං හෙතූහි සමානදෙසගහණානං හෙතුආදිසබ්භාවං දීපෙති, සම්පයුත්ත-සද්දො එකුප්පාදාදිවසෙන සහ හෙතූහි එකීභාවුපගමනං, තතො එව ච ද්වින්නං දුකානං නානත්තං වෙදිතබ්බං. ධම්මනානත්තාභාවෙපි හි පදත්ථනානත්තෙන දුකන්තරං වුච්චති. න හි හෙතුදුකසඞ්ගහිතෙහි ධම්මෙහි අඤ්ඤෙ සහෙතුකදුකාදීහි වුච්චන්ති, තෙ එව පන සහෙතුකාහෙතුකාදිභාවතො සහෙතුකදුකාදීහි වුත්තා. එවං සහෙතුකදුකසඞ්ගහිතා එව හෙතුසම්පයුත්තවිප්පයුත්තභාවතො හෙතුසම්පයුත්තදුකෙන වුත්තා. න හි ධම්මානං අවුත්තතාපෙක්ඛං දුකන්තරවචනන්ති නත්ථි පුනරුත්තිදොසො. දෙසෙතබ්බප්පකාරජානනඤ්හි දෙසනාවිලාසො තථා දෙසනාඤාණඤ්චාති. තෙන ධම්මානං තප්පකාරතා වුත්තා හොති. සකලෙකදෙසවසෙන පඨමදුකං දුතියතතියෙහි සද්ධිං යොජෙත්වා චතුත්ථාදයො තයො දුකා වුත්තා. සකලඤ්හි පඨමදුකං දුතියදුකෙකදෙසෙන සහෙතුකපදෙන තතියදුකෙකදෙසෙන හෙතුසම්පයුත්තපදෙන ච යොජෙත්වා යථාක්කමං චතුත්ථපඤ්චමදුකා වුත්තා, තථා පඨමදුකෙකදෙසං නහෙතුපදං සකලෙන දුතියදුකෙන යොජෙත්වා ඡට්ඨදුකො වුත්තො. ඉදම්පි සම්භවතීති එතෙන අවුත්තම්පි සම්භවවසෙන දීපිතන්ති දස්සෙති. සම්භවො හි ගහණස්ස කාරණන්ති. යථා හෙතුසහෙතුකාති ඉදං සම්භවතීති කත්වා ගහිතං, එවං හෙතුඅහෙතුකාති ඉදම්පි සම්භවතීති කත්වා ගහෙතබ්බමෙවාති එවං අඤ්ඤත්ථාපි යොජෙතබ්බං.

१-६. ‘मूलट्ठेन’ (मूळ अर्थाने) म्हणजे सुप्रतिष्ठित भाव सिद्ध करणाऱ्या मूळ भावाने, केवळ प्रत्यय (कारण) या अर्थाने नव्हे. ‘हेतुधम्मा’ (हेतू धर्म) आणि ‘हेतू धम्मा’ हा समास आणि असमस्त निर्देश असणे हा दोन पाठांमधील फरक आहे. ‘तथैव’ (त्याचप्रमाणे) म्हणजे संप्रयोगामुळेच (सहयोगामुळेच). सहेतुक धर्मांच्या हेतू-संप्रयुक्त भावामुळे ‘संप्रयोगातून’ असे म्हटले आहे, हे जाणावे; ‘सह’ शब्दाचा अर्थ संप्रयोग असल्यामुळे नव्हे. ‘सह’ शब्द हा एकाच समूहात उत्पत्तीपासून ते भंगापर्यंत (विनाशापर्यंत) सहेतुक धर्मांच्या हेतूंसोबत समान स्थान ग्रहण करण्याच्या हेतू इत्यादींचे अस्तित्व दर्शवतो. ‘संप्रयुक्त’ शब्द हा एकाच वेळी उत्पन्न होणे इत्यादींच्या द्वारे हेतूंसोबत एकरूप होणे दर्शवतो. आणि म्हणूनच या दोन दुकांचे (द्विकांचे) वेगळेपण जाणावे. धर्मांमध्ये भिन्नता नसली तरीही, पदांच्या अर्थातील भिन्नतेमुळे दुसरा दुक (द्विक) सांगितला जातो. कारण हेतू-दुकात समाविष्ट असलेल्या धर्मांपेक्षा वेगळे धर्म सहेतुक-दुक इत्यादींद्वारे सांगितले जात नाहीत, तर तेच धर्म सहेतुक-अहेतुक इत्यादी भावांमुळे सहेतुक-दुक इत्यादींद्वारे सांगितले आहेत. अशा प्रकारे, सहेतुक-दुकात समाविष्ट असलेलेच धर्म हेतू-संप्रयुक्त आणि हेतू-विप्रयुक्त भावामुळे हेतू-संप्रयुक्त-दुकाद्वारे सांगितले आहेत. धर्मांच्या अनुक्ततेची (न बोलल्याची) अपेक्षा करून दुसऱ्या दुकाचे वचन नसल्यामुळे येथे पुनरुक्तीचा दोष नाही. कारण उपदेश करण्याच्या पद्धतीचे ज्ञान म्हणजेच देशनाविलास (उपदेशाचे सौंदर्य) आणि देशनाज्ञान (उपदेशाचे ज्ञान) होय. त्याद्वारे धर्मांची ती विशिष्ट पद्धत सांगितली गेली आहे. संपूर्ण आणि एका भागाच्या (एकदेश) रूपाने पहिल्या दुकाला दुसऱ्या आणि तिसऱ्या दुकांसोबत जोडून चौथे इत्यादी तीन दुक सांगितले आहेत. कारण संपूर्ण पहिल्या दुकाला दुसऱ्या दुकाच्या एका भागातील ‘सहेतुक’ पदाशी आणि तिसऱ्या दुकाच्या एका भागातील ‘हेतूसंप्रयुक्त’ पदाशी जोडून अनुक्रमे चौथा आणि पाचवा दुक सांगितले आहेत, तसेच पहिल्या दुकाचा एक भाग असलेल्या ‘नहेतू’ पदाला संपूर्ण दुसऱ्या दुकाशी जोडून सहावा दुक सांगितला आहे. ‘हे देखील संभवते’ याद्वारे जे सांगितले नाही, ते देखील संभवाच्या (शक्यतेच्या) आधारे दर्शवले आहे, असे दाखवले आहे. कारण संभव (शक्यता) हेच ग्रहण करण्याचे कारण आहे. ज्याप्रमाणे ‘हेतू सहेतुक’ हे संभवते असे मानून ग्रहण केले आहे, त्याचप्रमाणे ‘हेतू अहेतुक’ हे देखील संभवते असे मानून ग्रहण केलेच पाहिजे, असे इतर ठिकाणीही जोडले पाहिजे।

එවං [Pg.50] පඨමදුකං දුතියතතියදුකෙසු දුතියපදෙහි යොජෙත්වා ‘‘හෙතූ චෙව ධම්මා අහෙතුකා ච, අහෙතුකා චෙව ධම්මා න ච හෙතූ, හෙතූ චෙව ධම්මා හෙතුවිප්පයුත්තා ච, හෙතුවිප්පයුත්තා චෙව ධම්මා න ච හෙතූ’’ති යෙ ද්වෙ දුකා කාතබ්බා, තෙසං සම්භවවසෙනෙව සඞ්ගහං දස්සෙත්වා ඛො පන-පදෙන අපරෙසම්පි දුකානං සඞ්ගහං දස්සෙතුං ‘‘තත්‍ර යදෙත’’න්තිආදිමාහ. තත්‍රාති පාළියං. අයං අතිරෙකත්ථොති ඉදානි යං වක්ඛති, තමත්ථමාහ. තත්ථ පන අඤ්ඤෙපි අඤ්ඤථාපීති එතෙසං විසුං පවත්තියා ද්වෙ දුකා දස්සිතා, සහ පවත්තියා පන අයම්පි දුකො වෙදිතබ්බො ‘‘හෙතූ චෙව ධම්මා හෙතුසම්පයුත්තාපි හෙතුවිප්පයුත්තාපී’’ති, එතෙසු පන පඤ්චසු දුකෙසු දුතියදුකෙන තතියදුකො විය, චතුත්ථදුකෙන පඤ්චමදුකො විය ච ඡට්ඨදුකෙන නින්නානත්ථත්තා ‘‘න හෙතු ඛො පන ධම්මා හෙතුසම්පයුත්තාපි හෙතුවිප්පයුත්තාපී’’ති අයං දුකො න වුත්තො. දස්සිතනින්නානත්ථනයො හි සො පුරිමදුකෙහීති. ඉතරෙසු චතූසු හෙතූ චෙව අහෙතුකදුකෙන සමානත්ථත්තා හෙතූ චෙව හෙතුවිප්පයුත්තදුකො, හෙතුසහෙතුකදුකෙන සමානත්ථත්තා හෙතුහෙතුසම්පයුත්තදුකො ච නහෙතුහෙතුසම්පයුත්තදුකො විය න වත්තබ්බො. තෙසු පන ද්වීසු පච්ඡිමදුකෙ ‘‘හෙතූ ඛො පන ධම්මා සහෙතුකා’’ති පදං චතුත්ථදුකෙ පඨමපදෙන නින්නානාකරණත්තා න වත්තබ්බං, ‘‘හෙතූ ඛො පන ධම්මා අහෙතුකා’’ති පදං ‘‘හෙතූ චෙව ධම්මා අහෙතුකා’’ති එතෙන නින්නානත්තා න වත්තබ්බං. අවසිට්ඨෙ පන එකස්මිං දුකෙ ‘‘අහෙතුකා චෙව ධම්මා න ච හෙතූ’’ති පදං ඡට්ඨදුකෙ දුතියපදෙන එකත්ථත්තා න වත්තබ්බං. ඉදානි ‘‘හෙතූ චෙව ධම්මා අහෙතුකා චා’’ති ඉදමෙවෙකං පදං අවසිට්ඨං, න ච එකෙන පදෙන දුකො හොතීති තඤ්ච න වුත්තන්ති. චතුත්ථදුකෙ දුතියපදෙන පන සමානත්ථස්ස ඡට්ඨදුකෙ පඨමපදස්ස වචනං දුකපූරණත්ථං, එතෙන වා ගතිදස්සනෙන සබ්බස්ස සම්භවන්තස්ස සඞ්ගහො කතොති දට්ඨබ්බො. තථා හි සබ්බො සම්භවදුකො පඨමදුකෙ දුතියතතියදුකපක්ඛෙපෙන දස්සිතො, තෙසු ච පඨමදුකපක්ඛෙපෙනාති.

अशा प्रकारे पहिल्या दुकाला दुसऱ्या आणि तिसऱ्या दुकांच्या दुसऱ्या पदांशी जोडून, “जे धर्म हेतू देखील आहेत आणि अहेतुक देखील आहेत, जे धर्म अहेतुक देखील आहेत आणि हेतू नाहीत, जे धर्म हेतू देखील आहेत आणि हेतू-विप्रयुक्त देखील आहेत, जे धर्म हेतू-विप्रयुक्त देखील आहेत आणि हेतू नाहीत” असे जे दोन दुक केले पाहिजेत, त्यांचा संभवाच्या आधारेच संग्रह दाखवून, ‘खो पन’ (परंतु पुन्हा) या पदाने इतरही दुकांचा संग्रह दाखवण्यासाठी “तत्र यदेतम्” इत्यादी म्हटले आहे. ‘तत्र’ म्हणजे पाळीमध्ये (पाठात). ‘हा अतिरिक्त अर्थ आहे’ याद्वारे आता जे सांगणार आहेत, तो अर्थ सांगितला आहे. त्यामध्ये ‘इतरही आणि इतर प्रकारेही’ यांच्या स्वतंत्र प्रवृत्तीमुळे दोन दुक दाखवले आहेत. परंतु सह-प्रवृत्तीमुळे (एकत्र प्रवृत्तीमुळे) “जे धर्म हेतू देखील आहेत, हेतू-संप्रयुक्त देखील आहेत आणि हेतू-विप्रयुक्त देखील आहेत” हा देखील दुक जाणावा. परंतु या पाच दुकांमध्ये, दुसऱ्या दुकाद्वारे तिसऱ्या दुकाप्रमाणे, चौथ्या दुकाद्वारे पाचव्या दुकाप्रमाणे आणि सहाव्या दुकाद्वारे अभिन्न अर्थ (भिन्न अर्थ नसणे) असल्यामुळे “जे धर्म हेतू नाहीत, परंतु हेतू-संप्रयुक्त देखील आहेत आणि हेतू-विप्रयुक्त देखील आहेत” हा दुक सांगितलेला नाही. कारण तो अभिन्न अर्थाचा नियम पूर्वीच्या दुकांद्वारे दाखवला गेला आहे. इतर चार दुकांमध्ये, ‘हेतू आणि अहेतुक’ या दुकाशी समान अर्थ असल्यामुळे ‘हेतू आणि हेतू-विप्रयुक्त’ हा दुक, आणि ‘हेतू आणि सहेतुक’ या दुकाशी समान अर्थ असल्यामुळे ‘हेतू आणि हेतू-संप्रयुक्त’ हा दुक, ‘न-हेतू आणि हेतू-संप्रयुक्त’ या दुकाप्रमाणे सांगू नये. त्या दोन दुकांपैकी नंतरच्या दुकात “जे धर्म हेतू आहेत, ते सहेतुक आहेत” हे पद चौथ्या दुकाच्या पहिल्या पदापेक्षा भिन्न अर्थाचे नसल्यामुळे सांगू नये. “जे धर्म हेतू आहेत, ते अहेतुक आहेत” हे पद “जे धर्म हेतू देखील आहेत आणि अहेतुक देखील आहेत” याच्याशी अभिन्न असल्यामुळे सांगू नये. उरलेल्या एका दुकात “जे धर्म अहेतुक देखील आहेत आणि हेतू नाहीत” हे पद सहाव्या दुकाच्या दुसऱ्या पदाशी एकच अर्थाचे असल्यामुळे सांगू नये. आता “जे धर्म हेतू देखील आहेत आणि अहेतुक देखील आहेत” हे एकच पद उरले आहे, आणि एका पदाने दुक (द्विक) होत नाही, म्हणून ते देखील सांगितले नाही. चौथ्या दुकातील दुसऱ्या पदाशी समान अर्थ असलेल्या सहाव्या दुकातील पहिल्या पदाचे वचन दुक पूर्ण करण्यासाठी आहे, किंवा या गतीचे (पद्धतीचे) दर्शन घडवून सर्व संभवणाऱ्या गोष्टींचा संग्रह केला आहे, असे समजावे. कारण सर्व संभवणारे दुक पहिल्या दुकात दुसऱ्या आणि तिसऱ्या दुकांचा समावेश करून दाखवले आहेत, आणि त्यामध्ये पहिल्या दुकाच्या समावेशाद्वारे हे दाखवले आहे।

7-13. සමානකාලෙන අසමානකාලෙන කාලවිමුත්තෙන ච පච්චයෙන නිප්ඵන්නානං පච්චයායත්තානං පච්චයභාවමත්තෙන තෙසං පච්චයානං අත්ථිතං දීපෙතුං සප්පච්චයවචනං, න සහෙතුකවචනං විය සමානකාලානමෙව, නාපි සනිදස්සනං විය තංසභාවස්ස අනත්ථන්තරභූතස්ස. සඞ්ඛත-සද්දො පන සමෙතෙහි [Pg.51] නිප්ඵාදිතභාවං දීපෙතීති අයමෙතෙසං විසෙසො දුකන්තරවචනෙ කාරණං. එත්ථ ච අප්පච්චයා අසඞ්ඛතාති බහුවචනනිද්දෙසො අවිනිච්ඡිතත්ථපරිච්ඡෙදදස්සනවසෙන මාතිකාඨපනතො කතොති වෙදිතබ්බො. උද්දෙසෙන හි කුසලාදිසභාවානං ධම්මානං අත්ථිතාමත්තං වුච්චති, න පරිච්ඡෙදොති අපරිච්ඡෙදෙන බහුවචනෙන උද්දෙසො වුත්තොති. රූපන්ති රූපායතනං පථවියාදි වා. පුරිමස්මිං අත්ථවිකප්පෙ රූපායතනස්ස අසඞ්ගහිතතා ආපජ්ජතීති රුප්පනලක්ඛණං වා රූපන්ති අයං අත්ථනයො වුත්තො. තත්ථ රූපන්ති රුප්පනසභාවො. න ලුජ්ජති න පලුජ්ජතීති යො ගහිතො තථා න හොති, සො ලොකොති තංගහණරහිතානං ලොකුත්තරානං නත්ථි ලොකතා. දුක්ඛසච්චං වා ලොකො, තත්ථ තෙනෙව ලොකසභාවෙන විදිතාති ලොකියා.

७-१३. समानकालीन, असमानकालीन आणि कालमुक्त प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) निष्पन्न झालेल्या आणि प्रत्ययांवर अवलंबून असलेल्या त्या प्रत्ययांचे केवळ प्रत्ययत्व (कारणत्व) दर्शवण्यासाठी ‘सप्रत्यय’ हे वचन आहे; ‘सहेतुक’ वचनाप्रमाणे केवळ समानकालीन प्रत्ययांचेच नव्हे, आणि ‘सनिदर्शन’ वचनाप्रमाणे त्या स्वभावापेक्षा अभिन्न असलेल्याचेही नव्हे. परंतु ‘संखत’ (संस्कृत) शब्द हा एकत्रित आलेल्या कारणांनी निष्पन्न झालेला भाव दर्शवतो, हाच या दोन्हीमधील फरक दुसऱ्या दुकाच्या वचनाचे कारण आहे. आणि येथे ‘अप्रत्यय’ आणि ‘असंखत’ (असंस्कृत) असा जो बहुवचनी निर्देश केला आहे, तो अनिश्चित अर्थाची मर्यादा दाखवण्याच्या उद्देशाने मातृका (मातिका) मांडताना केला आहे, असे जाणावे. कारण उद्देशाद्वारे (थोडक्यात सांगण्याद्वारे) कुशल इत्यादी स्वभावाच्या धर्मांचे केवळ अस्तित्व सांगितले जाते, त्यांची मर्यादा (परिच्छेद) नव्हे; म्हणून मर्यादेशिवाय बहुवचनाने उद्देश सांगितला आहे. ‘रूप’ म्हणजे रूपायतन किंवा पृथ्वी इत्यादी महाभूत होय. पूर्वीच्या अर्थविकल्पात रूपायतनाचा संग्रह न होण्याची आपत्ती येत असल्यामुळे, ‘रुप्पन’ (बाधित होणे/विकार पावणे) हे लक्षण असलेले ‘रूप’ असा हा अर्थाचा नियम सांगितला आहे. त्यामध्ये ‘रूप’ म्हणजे रुप्पन-स्वभाव (बाधित होण्याचा स्वभाव). ‘जे नष्ट होत नाही, विदीर्ण होत नाही’ असे जे ग्रहण केले जाते ते तसे नसते, तो ‘लोक’ होय; म्हणून त्या ग्रहणाने रहित असलेल्या लोकोत्तर धर्मांमध्ये ‘लोकत्व’ (लोकाचा भाव) नसतो. किंवा दुःखसत्य म्हणजेच ‘लोक’ होय, आणि त्यामध्ये त्याच लोकस्वभावाने जे जाणले जातात ते ‘लौकिक’ (लोकिय) होत।

එවං සන්තෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන විජානිතබ්බස්ස රූපායතනස්ස තෙනෙව නවිජානිතබ්බස්ස සද්දායතනාදිකස්ස ච නානත්තා ද්වින්නම්පි පදානං අත්ථනානත්තතො දුකො හොති. එවං පන දුකෙ වුච්චමානෙ දුකබහුතා ආපජ්ජති, යත්තකානි විඤ්ඤාණානි, තත්තකා දුකා වුත්තා සමත්තා ඨපෙත්වා සබ්බධම්මාරම්මණානි විඤ්ඤාණානි. තෙසු ච දුකස්ස පච්ඡෙදො ආපජ්ජති, තථා ච සති ‘‘කෙනචී’’ති පදං සබ්බවිඤ්ඤාණසඞ්ගාහකං න සියා, නිද්දෙසෙන ච විරුද්ධං ඉදං වචනං. යො ච තත්ථ ‘‘යෙ තෙ ධම්මා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා, න තෙ ධම්මා සොතවිඤ්ඤෙය්‍යාති අයං දුකො න හොතී’’ති පටිසෙධො කතො, සො ච කථං යුජ්ජෙය්‍ය. න හි සමත්ථා අට්ඨකථා පාළිං පටිසෙධෙතුන්ති, න ච කෙනචි-සද්දස්ස තෙනෙවාති අයං පදත්ථො සම්භවති, ‘‘කෙනචී’’ති එතස්ස ආදිපදස්ස අනියමිතං යං කිඤ්චි එකං පදත්ථො, තං වත්වා වුච්චමානස්ස ‘‘කෙනචී’’ති දුතියපදස්ස යං කිඤ්චි අපරං අනියමිතං පදත්ථොති ලොකසිද්ධමෙතං, තථෙව ච නිද්දෙසො පවත්තො, න චෙත්ථ විඤ්ඤාතබ්බධම්මභෙදෙන දුකභෙදො සමත්තො ආපජ්ජති යත්තකා විඤ්ඤාතබ්බා, තත්තකා දුකාති, තස්මා නත්ථි දුකබහුතා. න හි එකංයෙව විඤ්ඤාතබ්බං කෙනචි විඤ්ඤෙය්‍යං කෙනචි න විඤ්ඤෙය්‍යඤ්ච, කින්තු අපරම්පි අපරම්පීති සබ්බවිඤ්ඤාතබ්බසඞ්ගහෙ දුකො සමත්තො හොති, එවඤ්ච සති ‘‘කෙනචී’’ති පදං අනියමෙන සබ්බවිඤ්ඤාණසඞ්ගාහකන්ති සිද්ධං හොති, විඤ්ඤාණනානත්තෙන ච විඤ්ඤාතබ්බං භින්දිත්වා අයං දුකො වුත්තො, න විඤ්ඤාතබ්බානං අත්ථන්තරතායාති. එතස්ස පන දුකස්ස නික්ඛෙපරාසිනිද්දෙසො දුකසඞ්ගහිතධම්මෙකදෙසෙසු [Pg.52] දුකපදද්වයප්පවත්තිදස්සනවසෙන පවත්තො. අත්ථුද්ධාරනිද්දෙසො නිරවසෙසදුකසඞ්ගහිතධම්මදස්සනවසෙනාති වෙදිතබ්බො.

असे असताना, चक्षुविज्ञानाने जाणले जाणाऱ्या रूपायतनाचा आणि त्याच विज्ञानाने न जाणले जाणाऱ्या शब्दादि आयतनाचा जो भेद आहे, त्या दोन्ही पदांच्या अर्थाच्या भिन्नतेमुळे 'दुक' (द्विक) होतो. परंतु, अशा प्रकारे दुक म्हटल्यास दुकांची बहुता (अनेकत्व) प्राप्त होते; जेवढी विज्ञाने आहेत, तेवढे सर्व दुक सांगितले जातील, केवळ सर्वधम्मारम्मण (सर्व धर्म हेच आलंबन असणारी) विज्ञाने वगळून. आणि त्या विज्ञानांमध्ये दुकाचा उच्छेद (खंडन) होईल, आणि असे झाल्यास "केनचि" (कोणा एकाद्वारे) हे पद सर्व विज्ञानांचा संग्रह करणारे ठरणार नाही, आणि हे विधान निर्देशाशी विरुद्ध होईल. आणि तेथे जो "जे धर्म चक्षुविज्ञेय आहेत, ते धर्म श्रोत्रविज्ञेय नाहीत, हा दुक होत नाही" असा निषेध केला आहे, तो कसा योग्य ठरेल? कारण अट्ठकथा (अट्टकथा) पाळीचा (मूळ पाठाचा) निषेध करण्यास समर्थ नाही. आणि "केनचि" या शब्दाचा "तेनेव" (त्याच्याद्वारेच) असा अर्थ संभवत नाही. "केनचि" या पहिल्या पदाचा अनियमितातून कोणताही एक अर्थ सांगून, नंतर म्हटल्या जाणाऱ्या "केनचि" या दुसऱ्या पदाचा दुसरा कोणताही अनियमित अर्थ होतो, हे लोकसिद्ध आहे. आणि त्याचप्रमाणे निर्देश प्रवृत्त झाला आहे. येथे जाणल्या जाणाऱ्या धर्मांच्या भेदाने दुकाचा भेद पूर्णपणे प्राप्त होत नाही की 'जेवढे विज्ञेय आहेत, तेवढे दुक आहेत', म्हणून दुकांची बहुता नाही. कारण एकच विज्ञेय कोणाद्वारे विज्ञेय आणि कोणाद्वारे अविज्ञेय नसते, तर दुसरे आणि दुसरे (अनेक) मिळून सर्व विज्ञेयांच्या संग्रहामध्ये दुक पूर्ण होतो. आणि असे असताना "केनचि" हे पद अनियमाने सर्व विज्ञानांचा संग्रह करणारे आहे हे सिद्ध होते. विज्ञानांच्या भिन्नतेमुळे विज्ञेयाचे विभाजन करून हा दुक सांगितला आहे, विज्ञेयांच्या अर्थाच्या भिन्नतेमुळे नाही. या दुकाचा निक्खेपराशि-निर्देश दुकामध्ये संग्रहित असलेल्या धर्मांच्या एका भागात दोन्ही दुक-पदांच्या प्रवृत्तीचे दर्शन घडवण्याच्या उद्देशाने प्रवृत्त झाला आहे. आणि अत्थुद्धार-निर्देश संपूर्ण दुकात संग्रहित असलेल्या धर्मांच्या दर्शनाच्या उद्देशाने प्रवृत्त झाला आहे, असे समजावे.

14-19. චක්ඛුතොපි…පෙ… මනතොපීති චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිවීථීසු තදනුගතමනොවිඤ්ඤාණවීථීසු ච කිඤ්චාපි කුසලාදීනම්පි පවත්ති අත්ථි, කාමාසවාදයො එව පන වණතො යූසං විය පග්ඝරණකඅසුචිභාවෙන සන්දන්ති, තස්මා තෙ එව ‘‘ආසවා’’ති වුච්චන්ති. තත්ථ හි පග්ඝරණකඅසුචිම්හි නිරුළ්හො ආසවසද්දොති. ධම්මතො යාව ගොත්‍රභුන්ති තතො පරං මග්ගඵලෙසු අප්පවත්තිතො වුත්තං. එතෙ හි ආරම්මණකරණවසෙන ධම්මෙ ගච්ඡන්තා තතො පරං න ගච්ඡන්තීති. නනු තතො පරං භවඞ්ගාදීනිපි ගච්ඡන්තීති චෙ? න, තෙසම්පි පුබ්බෙ ආලම්බිතෙසු ලොකියධම්මෙසු සාසවභාවෙන අන්තොගධත්තා තතො පරතාභාවතො. එත්ථ ච ගොත්‍රභුවචනෙන ගොත්‍රභුවොදානඵලසමාපත්තිපුරෙචාරිකපරිකම්මානි වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි, පඨමමග්ගපුරෙචාරිකමෙව වා ගොත්‍රභු අවධිනිදස්සනභාවෙන ගහිතං, තතො පරං මග්ගඵලසමානතාය පන අඤ්ඤෙසු මග්ගෙසු මග්ගවීථියං ඵලසමාපත්තිවීථියං නිරොධානන්තරඤ්ච පවත්තමානෙසු ඵලෙසු නිබ්බානෙ ච පවත්ති නිවාරිතා ආසවානන්ති වෙදිතබ්බා. සවන්තීති ගච්ඡන්ති. දුවිධො හි අවධි අභිවිධිවිසයො අනභිවිධිවිසයො ච. අභිවිධිවිසයං කිරියා බ්‍යාපෙත්වා පවත්තති ‘‘ආභවග්ගා භගවතො යසො ගතො’’ති, ඉතරං බහි කත්වා ‘‘ආපාටලිපුත්තා වුට්ඨො දෙවො’’ති. අයඤ්ච ආ-කාරො අභිවිධිඅත්ථො ඉධ ගහිතොති ‘‘අන්තොකරණත්ථො’’ති වුත්තං.

१४-१९. "चक्षूपासूनही...पे... मनापासूनही" म्हणजे चक्षुविज्ञानादी वीथींमध्ये आणि त्यांच्या अनुगामी मनोविज्ञानाच्या वीथींमध्ये जरी कुशलादींची प्रवृत्ती होत असली, तरी कामासव इत्यादीच केवळ जखमेतून वाहणाऱ्या पू किंवा रसाप्रमाणे वाहणाऱ्या अशुद्ध भावाने पाझरतात, म्हणून त्यांनाच "आसव" (आस्रव) म्हटले जाते. कारण तेथे वाहणाऱ्या अशुद्ध पदार्थासाठी "आसव" हा शब्द रूढ आहे. "धर्मापासून गोत्रभूपर्यंत" असे जे म्हटले आहे, ते त्यानंतर मार्ग आणि फलांमध्ये प्रवृत्ती न होण्यामुळे म्हटले आहे. कारण हे (आसव) आलंबन करण्याच्या द्वारे धर्मांकडे जातात, परंतु त्यानंतर पुढे जात नाहीत. जर शंका घेतली की, 'त्यानंतर भवंगादींकडेही जातात की नाही?' तर तसे नाही; कारण पूर्वी आलंबन केलेल्या लौकिक धर्मांमध्ये त्यांचाही सासव (सास्रव) भावाने अंतर्भाव होत असल्यामुळे, त्यानंतर पुढे जाणे शक्य नाही. आणि येथे "गोत्रभू" या शब्दाने गोत्रभू, वोदान (व्यवदान), फलसमापत्तीच्या पूर्वीचे परिकर्म सांगितले आहेत असे समजावे; किंवा पहिल्या मार्गाच्या पूर्वीचे परिकर्म असणारे गोत्रभू हेच सीमेचे उदाहरण म्हणून घेतले आहे. त्यानंतर मार्ग आणि फलांच्या समानतेमुळे इतर मार्गांमध्ये, मार्गवीथीमध्ये, फलसमापत्तीवीथीमध्ये आणि निरोधानंतर प्रवृत्त होणाऱ्या फलांमध्ये आणि निर्वाणामध्ये आसवांची प्रवृत्ती रोखली जाते, असे समजावे. 'सवन्ति' म्हणजे जातात. सीमा (अवधी) दोन प्रकारची असते: अभिविधी-विषय (व्यापक) आणि अनभिविधी-विषय (मर्यादित). अभिविधी-विषयात क्रिया व्यापून प्रवृत्त होते, जसे "भवग्ग (भव-अग्र) पर्यंत भगवंतांची कीर्ती गेली आहे"; आणि दुसऱ्या प्रकारात (मर्यादित) बाहेर ठेवून, जसे "पाटलिपुत्रापर्यंत पाऊस पडला". आणि येथे हा 'आ' कार अभिविधी अर्थाने घेतला आहे, म्हणून "अंतःकरण अर्थाने" असे म्हटले आहे.

චිරපාරිවාසියට්ඨො චිරපරිවුත්ථතා පුරාණභාවො. ආදි-සද්දෙන ‘‘පුරිමා, භික්ඛවෙ, කොටි න පඤ්ඤායති භවතණ්හායා’’ති (අ. නි. 10.62) ඉදං සුත්තං සඞ්ගහිතං. අවිජ්ජාසවභවාසවානඤ්ච චිරපරිවුත්ථතාය දස්සිතාය තබ්භාවභාවීනං කාමාසවදිට්ඨාසවානඤ්ච චිරපරිවුත්ථතා දස්සිතා හොති. අඤ්ඤෙසුපි යථාවුත්තෙ ධම්මෙ ඔකාසඤ්ච ආරම්මණං කත්වා පවත්තමානෙසු මානාදීසු විජ්ජමානෙසු අත්තත්තනියාදිග්ගාහවසෙන අභිබ්‍යාපනං මදකරණවසෙන ආසවසදිසතා ච එතෙසංයෙව, නාඤ්ඤෙසන්ති එතෙස්වෙව ආසවසද්දො නිරුළ්හො දට්ඨබ්බො. ආයතං වා සවන්ති ඵලන්තීති ආසවා[Pg.53]. න හි කිඤ්චි සංසාරදුක්ඛං ආසවෙහි විනා උප්පජ්ජමානං අත්ථීති. ආරම්මණභාවෙන යෙ ධම්මා වණො විය ආසවෙ පග්ඝරන්ති, තෙ අසම්පයොගෙ අතබ්භාවෙපි සහ ආසවෙහීති සාසවා, ආසවවන්තොති අත්ථො.

'चिरपारिवासियट्ठो' म्हणजे दीर्घकाळ राहणे, जुने असणे. 'आदि' शब्दाने "भिक्खूहो, भवतण्हाची (भवतृष्णेची) पूर्व कोटी (सुरुवात) समजत नाही" (अं. नि. १०.६२) हे सुत्त संग्रहित केले आहे. अविज्जासव (अविद्यास्रव) आणि भवासव (भवास्रव) यांचे दीर्घकाळ राहणे दाखविल्याने, त्यांच्यावर अवलंबून असणाऱ्या कामासव (कामास्रव) आणि दिट्ठिआसव (दृष्ट्यास्रव) यांचेही दीर्घकाळ राहणे दाखविले जाते. इतरही वर सांगितलेल्या धर्मांना अवकाश आणि आलंबन करून प्रवृत्त होणाऱ्या मान इत्यादींमध्ये विद्यमान असणाऱ्या 'मी आणि माझे' इत्यादी ग्रहणामुळे होणारे अभिव्यापन आणि मद निर्माण करण्याच्या बाबतीत आसवांसारखे असणे केवळ यांचेच आहे, इतरांचे नाही; म्हणून यांच्यातच 'आसव' हा शब्द रूढ झाला आहे असे समजावे. किंवा जे दीर्घकाळ वाहतात किंवा फल देतात ते 'आसव' होत. कारण संसारातील कोणतेही दुःख आसवांशिवाय उत्पन्न होत नाही. आलंबन भावाने जे धर्म जखमेप्रमाणे आसवांना पाझरतात, ते असंप्रयोगात आणि तद्भाव नसतानाही आसवांसह असतात म्हणून 'सास्रव' (स-आसव) होत, म्हणजेच 'आसवयुक्त' असा अर्थ आहे.

ඔසානදුකෙ ‘‘නො ආසවා ඛො පනා’’ති අවත්වා ‘‘ආසවවිප්පයුත්තා ඛො පනා’’ති වචනං සාසවානං සහෙතුකානං විය සම්පයුත්තෙහි තංසහිතතා න හොතීති දස්සනත්ථං. එවං සෙසගොච්ඡකෙසුපි යථාසම්භවං විප්පයුත්තග්ගහණෙ පයොජනං දට්ඨබ්බං. අපිච ‘‘නො ආසවා ඛො පන ධම්මා සාසවා’’ති ඉදං පදං චතුත්ථදුකෙ දුතියපදෙන නින්නානං, න ච එකෙන දුකො හොති, තස්මා ආසවවිප්පයුත්තපදමෙව ගහෙත්වා ඔසානදුකයොජනා ඤායාගතාති කතා. හෙතුගොච්ඡකෙ පන හෙතුවිප්පයුත්තානං සහෙතුකතා නත්ථීති තෙ ගහෙත්වා දුකයොජනාය අසක්කුණෙය්‍යත්තා නහෙතුපදං ගහෙත්වා ඔසානදුකයොජනා කතා. යෙ වා පන පඨමෙ දුකෙ දුතියස්ස පක්ඛෙපෙ එකො, තතියස්ස ද්වෙ, පඨමස්ස දුතියෙ එකො, තතියෙ ද්වෙ, දුතියස්ස තතියෙ එකො, දුතියෙ ච තතියස්ස එකොති අට්ඨ දුකා ලබ්භන්ති, තෙසු තීහි ඉතරෙ ච නයතො දස්සිතාති වෙදිතබ්බා. එස නයො සෙසගොච්ඡකෙසුපි.

शेवटच्या दुकात "नो आसवा खो पना" (परंतु जे आसव नाहीत) असे न म्हणता "आसवविप्पयुत्ता खो पना" (परंतु जे आसवविप्रयुक्त आहेत) असे म्हणणे हे, सास्रव आणि सहेतुक धर्मांप्रमाणे संप्रयुक्त धर्मांशी त्यांचे सहत्व नसते, हे दाखवण्यासाठी आहे. याचप्रमाणे उर्वरित गोच्छकांमध्येही (गुच्छांमध्ये) यथासंभव 'विप्रयुक्त' ग्रहण करण्याचे प्रयोजन समजावे. शिवाय, "नो आसवा खो पाना धम्मा सासवा" (परंतु जे धर्म आसव नाहीत ते सास्रव आहेत) हे पद चौथ्या दुकातील दुसऱ्या पदापेक्षा भिन्न नाही, आणि एका पदाने दुक होत नाही; म्हणून 'आसवविप्रयुक्त' पदच घेऊन शेवटच्या दुकाची योजना न्यायसंगत केली आहे. परंतु हेतूगोच्छकात हेतूविप्रयुक्त धर्मांची सहेतुकता नसते, म्हणून त्यांना घेऊन दुकयोजना करणे अशक्य असल्यामुळे 'न-हेतू' पद घेऊन शेवटच्या दुकाची योजना केली आहे. किंवा पहिल्या दुकात दुसऱ्याचा समावेश केल्यास एक, तिसऱ्याचा समावेश केल्यास दोन; पहिल्याच्या दुसऱ्यात एक, तिसऱ्यात दोन; दुसऱ्याच्या तिसऱ्यात एक, आणि दुसऱ्या व तिसऱ्याचा एक, असे आठ दुक प्राप्त होतात. त्यांपैकी तीन आणि इतरही नयाने (पद्धतीने) दाखवले आहेत असे समजावे. हाच नियम उर्वरित गोच्छकांमध्येही लागू होतो.

20-25. කිලෙසකම්මවිපාකවට්ටානං පච්චයභාවෙන තත්ථ සංයොජෙන්ති, සතිපි අඤ්ඤෙසං තප්පච්චයභාවෙ න විනා සංයොජනානි තෙසං තප්පච්චයභාවො අත්ථි, ඔරම්භාගියුද්ධම්භාගියසඞ්ගහිතෙහි ච තංතංභවනිබ්බත්තකකම්මනියමො භවනියමො ච හොති, න ච උපච්ඡින්නසංයොජනස්ස කතානිපි කම්මානි භවං නිබ්බත්තෙන්තීති. සංයොජෙතබ්බාති වා සංයොජනියා, සංයොජනෙ නියුත්තාති වා. දූරගතස්සපි ආකඩ්ඪනතො නිස්සරිතුං අප්පදානවසෙන බන්ධනං සංයොජනං, ගන්ථකරණං සඞ්ඛලිකචක්කලකානං විය පටිබද්ධතාකරණං වා ගන්ථනං ගන්ථො, සංසිලිසකරණං යොජනං යොගොති අයමෙතෙසං විසෙසොති වෙදිතබ්බො. ධම්මානං සභාවකිච්චවිසෙසඤ්ඤුනා පන භගවතා සම්පයුත්තෙසු ආරම්මණෙසු තප්පච්චයෙසු ච තෙහි තෙහි නිප්ඵාදියමානං තං තං කිච්චවිසෙසං පස්සන්තෙන තෙ තෙ ධම්මා තථා තථා ආසවසංයොජනගන්ථාදිවසෙන වුත්තාති ‘‘කිමත්ථං එතෙයෙව ධම්මා එවං වුත්තා, කස්මා ච වුත්තා එව පුන වුත්තා’’ති න චොදෙතබ්බමෙතං.

२०-२५. क्लेश, कर्म आणि विपाक यांच्या चक्राला (वट्टाला) प्रत्ययभावाने (कारणाने) तिथे बांधून ठेवतात; जरी इतरांचाही त्यामध्ये प्रत्ययभाव असला, तरी संयोजनांशिवाय त्यांचा तो प्रत्ययभाव असू शकत नाही. तसेच ओरामभागिय (अधोगामी) आणि उद्धंभागिय (उर्ध्वगामी) संयोजनांमध्ये समाविष्ट असलेल्या त्या-त्या भावात उत्पन्न करणाऱ्या कर्माचा नियम आणि भवाचा नियम होतो. आणि ज्याचे संयोजन नष्ट झाले आहे, त्याने केलेली कर्मे देखील नवीन भवाला उत्पन्न करत नाहीत. 'संयोजित केले जावे' म्हणून ते 'संयोजनीय' आहेत, किंवा 'संयोजनात नियुक्त आहेत' म्हणून 'संयोजनीय' आहेत. दूर गेलेल्यालाही खेचून आणल्यामुळे, बाहेर पडू न देण्याच्या स्वरूपातील जे बंधन आहे ते 'संयोजन' होय. साखळी आणि चाकाच्या आऱ्यांप्रमाणे परस्परांना बांधून ठेवणे किंवा ग्रंथी (गाठ) निर्माण करणे म्हणजे 'ग्रंथ' होय. आणि घट्ट जोडणे किंवा एकत्र आणणे म्हणजे 'योग' होय - हा यांच्यातील फरक समजून घ्यावा. परंतु, धर्मांच्या स्वभाव आणि विशेषांचे ज्ञान असणाऱ्या भगवंतांनी, संप्रयुक्त धर्मांमध्ये, आलंबनांमध्ये आणि त्यांच्या प्रत्ययांमध्ये त्यांच्याद्वारे निष्पादित होणाऱ्या त्या-त्या कार्यविशेषाला पाहून, ते-ते धर्म त्या-त्या प्रकारे आसव, संयोजन, ग्रंथ इत्यादींच्या स्वरूपात सांगितले आहेत. त्यामुळे 'हेच धर्म अशा प्रकारे का सांगितले आहेत, आणि एकदा सांगितलेले पुन्हा का सांगितले आहेत?' अशी शंका उपस्थित करू नये।

26-37. ගන්ථනියාති [Pg.54] එත්ථ අයමඤ්ඤො අත්ථො ‘‘ගන්ථකරණං ගන්ථනං, ගන්ථනෙ නියුත්තාති ගන්ථනියා, ගන්ථයිතුං සක්කුණෙය්‍යා, ගන්ථයිතුං අරහන්තීති වා ගන්ථනියා’’ති. එවං ඔඝනියාදීසුපි දට්ඨබ්බං. තෙනාතික්කමතීති එතං ධාත්වත්ථං ගහෙත්වා ඔඝනියාති පදසිද්ධි කතා.

२६-३७. 'गंथनीया' (ग्रंथनीय) या संदर्भात हा दुसरा अर्थ आहे - 'गाठ मारणे म्हणजे गंथन (ग्रंथन) होय, गंथनात (गाठ मारण्यात) नियुक्त आहेत म्हणून ते गंथनीय आहेत; किंवा जे गाठ मारण्यास समर्थ आहेत, अथवा गाठ मारण्यास योग्य आहेत ते गंथनीय आहेत.' याचप्रमाणे ओघनीय इत्यादींच्या बाबतीतही समजून घ्यावे. 'त्याच्याद्वारे ओलांडून जातो' हा धातूचा अर्थ घेऊन 'ओघनीय' या पदाची सिद्धी केली आहे।

50-54. ධම්මසභාවං අග්ගහෙත්වා පරතො ආමසන්තීති පරාමාසා. පරතොති නිච්චාදිතො. ආමසන්තීති සභාවපටිසෙධෙන පරිමජ්ජන්ති.

५०-५४. धर्मांच्या खऱ्या स्वभावाला ग्रहण न करता, त्यांना परतः (दुसऱ्या स्वरूपात) स्पर्श करतात (पाहतात), म्हणून ते 'परामस' (परामर्श/भ्रामक धारणा) आहेत. 'परतः' म्हणजे नित्य इत्यादी रूपाने. 'स्पर्श करतात' म्हणजे स्वभावाचा निषेध करून चुकीच्या पद्धतीने स्पर्श करतात (पाहतात).

55-68. සභාවතො විජ්ජමානං අවිජ්ජමානං වා විචිත්තසඤ්ඤාය සඤ්ඤිතං ආරම්මණං අග්ගහෙත්වා අප්පවත්තිතො ආලම්බමානා ධම්මා සාරම්මණා. චින්තනං ගහණං ආරම්මණූපලද්ධි. චෙතසි නියුත්තා, චෙතසා සංසට්ඨා වා චෙතසිකා. දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යනානත්තතාය එකීභාවමිවුපගමනං නිරන්තරභාවුපගමනං. යෙසං රූපානං චිත්තං සහජාතපච්චයො හොති, තෙසං චිත්තස්ස ච සුවිඤ්ඤෙය්‍යනානත්තන්ති නිරන්තරභාවානුපගමනං වෙදිතබ්බං. එකතො වත්තමානාපීති අපි-සද්දො කො පන වාදො එකතො අවත්තමානාති එතමත්ථං දීපෙති. ඉදමෙත්ථ විචාරෙතබ්බං – අවිනිබ්භොගරූපානං කිං අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසට්ඨතා, උදාහු විසංසට්ඨතාති? විසුං ආරම්මණභාවෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යනානත්තත්තා න සංසට්ඨතා, නාපි විසංසට්ඨතා සංසට්ඨාති අනාසඞ්කනීයසභාවත්තා. චතුන්නඤ්හි ඛන්ධානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසට්ඨසභාවත්තා රූපනිබ්බානෙහිපි සො සංසට්ඨභාවො අත්ථි නත්ථීති සියා ආසඞ්කා, තස්මා තෙසං ඉතරෙහි, ඉතරෙසඤ්ච තෙහි විසංසට්ඨසභාවතා වුච්චති, න පන රූපානං රූපෙහි කත්ථචි සංසට්ඨතා අත්ථීති තදාසඞ්කාභාවතො විසංසට්ඨතා ච රූපානං රූපෙහි න වුච්චතීති. එස හි තෙසං සභාවොති. චිත්තසංසට්ඨසමුට්ඨානාදිපදෙසු සංසට්ඨසමුට්ඨානාදිසද්දා චිත්තසද්දාපෙක්ඛාති පච්චෙකං චිත්තසද්දසම්බන්ධත්තා චිත්තසංසට්ඨා ච තෙ චිත්තසමුට්ඨානා චාති පච්චෙකං යොජෙත්වා අත්ථො වුත්තො. උපාදියන්තෙවාති භූතානි ගණ්හන්ති එව, නිස්සයන්ති එවාති අත්ථො. යථා භූතානි උපාදියන්ති ගය්හන්ති නිස්සීයන්ති, න තථා එතානි ගය්හන්ති නිස්සීයන්ති, තස්මා උපාදා. අථ වා භූතානි අමුඤ්චිත්වා තෙසං වණ්ණනිභාදිභාවෙන ගහෙතබ්බතො උපාදා.

५५-६८. स्वभावतः विद्यमान किंवा अविद्यमान असलेल्या, विविध संज्ञेने चिन्हांकित केलेल्या आलंबनाला ग्रहण न करता, अप्रवृत्तीने आलंबन घेणारे धर्म म्हणजे 'सारम्मण' (सालबंन) होत. चिंतन, ग्रहण म्हणजे आलंबनाची उपलब्धी होय. चित्तामध्ये नियुक्त असलेले किंवा चित्ताशी संसृष्ट (मिश्रित) असलेले ते 'चेतसिक' होत. समजण्यास कठीण अशा विविधतेमुळे जणू काही एकरूप होणे म्हणजे 'निरंतरभावोपगमन' (अखंडपणे एकरूप होणे) होय. ज्या रूपांसाठी चित्त हे सहजातप्रत्यय असते, त्या रूपांचे आणि चित्ताचे वेगळेपण सहज समजण्यासारखे असते, म्हणून तिथे निरंतरभावाचा अभाव (निरंतरभावानुपगमन) समजावा. 'एकत्र प्रवृत्त होत असूनही' यातील 'अपि' (सुद्धा) हा शब्द 'मग एकत्र प्रवृत्त न होणाऱ्यांबद्दल काय सांगावे!' हा अर्थ स्पष्ट करतो. येथे हा विचार केला पाहिजे - अविनीभोग रूपांचे परस्परांशी संसृष्टत्व (मिश्रण) असते की विसंसृष्टत्व (अमिश्रण)? स्वतंत्र आलंबनभावामुळे त्यांचे वेगळेपण स्पष्टपणे जाणवणारे असल्यामुळे ते संसृष्ट नाहीत, आणि ते संसृष्ट आहेत अशी शंका घेण्याजोगा स्वभाव नसल्यामुळे ते विसंसृष्टही नाहीत. कारण चार (अभातिक) स्कंधांचा परस्परांशी संसृष्ट स्वभाव असल्यामुळे, रूप आणि निर्वाणाशी देखील त्यांचा संसृष्टभाव आहे की नाही, अशी शंका येऊ शकते; म्हणून त्यांचा इतरांशी आणि इतरांचा त्यांच्याशी विसंसृष्ट स्वभाव सांगितला जातो. परंतु रूपांचे रूपांशी कुठेही संसृष्टत्व नसते, म्हणून त्या शंकेचा अभाव असल्यामुळे रूपांचे रूपांशी विसंसृष्टत्वही सांगितले जात नाही. कारण हाच त्यांचा स्वभाव आहे. 'चित्तसंसृष्टसमुत्थान' इत्यादी पदांमध्ये 'संसृष्टसमुत्थान' इत्यादी शब्द 'चित्त' शब्दाच्या अपेक्षेने आहेत, म्हणून प्रत्येक ठिकाणी चित्त शब्दाशी संबंध जोडून 'चित्तसंसृष्ट आणि चित्तसमुत्थान' असा स्वतंत्रपणे अर्थ सांगितला आहे. 'उपादीयन्ते' (ग्रहण करतात) म्हणजे महाभूतांना ग्रहणच करतात, त्यांचा आश्रयच घेतात असा अर्थ आहे. ज्याप्रमाणे महाभूते ग्रहण केली जातात, आश्रय घेतली जातात, त्याप्रमाणे ही (उपादाय रूपे) ग्रहण केली जात नाहीत किंवा आश्रय घेतली जात नाहीत, म्हणून त्यांना 'उपादा' (उपादाय रूप) म्हणतात. अथवा, महाभूतांना न सोडता त्यांच्या वर्ण-प्रभा इत्यादी रूपाने ग्रहण करण्यायोग्य असल्यामुळे त्यांना 'उपादा' म्हणतात।

75-82. සංකිලිට්ඨත්තිකෙ වුත්තනයෙනාති සං-සද්දං අපනෙත්වා කිලිසන්තීති කිලෙසාතිආදිනා නයෙන.

७५-८२. 'संक्लिट्ठत्तिक' (संक्लिष्ट त्रिक) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने म्हणजे 'सं' हा शब्द काढून 'क्लेश देतात ते क्लेश' इत्यादी पद्धतीने।

83-100. කාමාවචරාදීසු [Pg.55] අයමපරො අත්ථො – කාමතණ්හා කාමො, එවං රූපාරූපතණ්හා රූපං අරූපඤ්ච. ආරම්මණකරණවසෙන තානි යත්ථ අවචරන්ති, තෙ කාමාවචරාදයොති. එවඤ්හි සති අඤ්ඤභූමීසු උප්පජ්ජමානානං අකාමාවචරාදිතා කාමාවචරාදිතා ච නාපජ්ජතීති සිද්ධං හොති. නික්ඛෙපකණ්ඩෙපි ‘‘එත්ථාවචරා’’ති වචනං අවීචිපරනිම්මිතපරිච්ඡින්නොකාසාය කාමතණ්හාය ආරම්මණභාවං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං, තදොකාසතා ච තණ්හාය තන්නින්නතාය වෙදිතබ්බා. යදි පරියාපන්නසද්දස්ස අන්තොගධාති අයමත්ථො, මග්ගාදිධම්මානඤ්ච ලොකුත්තරන්තොගධත්තා පරියාපන්නතා ආපජ්ජති. න හි ‘‘පරියාපන්නා’’ති එත්ථ තෙභූමකගහණං අත්ථීති? නාපජ්ජති සබ්බදා පවත්තමානස්ස පච්චක්ඛස්ස ලොකස්ස වසෙන පරියාපන්නනිච්ඡයතො. අථ වා පරිච්ඡෙදකාරිකාය තණ්හාය පරිච්ඡින්දිත්වා ආපන්නා පටිපන්නා ගහිතාති පරියාපන්නා.

८३-१००. कामावचर इत्यादींच्या बाबतीत हा दुसरा अर्थ आहे - कामतृष्णा म्हणजे 'काम' होय, याचप्रमाणे रूपतृष्णा आणि अरूपतृष्णा म्हणजे अनुक्रमे 'रूप' आणि 'अरूप' होय. आलंबन करण्याच्या दृष्टीने ते जिथे संचार करतात, ते 'कामावचर' इत्यादी होत. असे मानल्यास, इतर भूमींमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या धर्मांची अकामावचरता आणि कामावचरता सिद्ध होत नाही, हे स्पष्ट होते. निक्खेपकांडात देखील 'येथे संचार करतात' (एत्थावचरा) हे वचन अवीची (नरक) पासून परनिर्मितवशवर्ती (देवलोक) पर्यंतच्या मर्यादित अवकाशात कामतृष्णेच्या आलंबनभावाला उद्देशून म्हटले आहे असे समजावे, आणि त्या अवकाशाची तृष्णेची प्रवृत्ती तिच्या त्या प्रवणतेमुळे (तन्निन्नतया) समजावी. जर 'परियापन्न' (पर्यापन्न) या शब्दाचा अर्थ 'अंतर्भूत' असा असेल, तर मार्ग इत्यादी धर्मांचे लोकोत्तर धर्मांमध्ये अंतर्भूत असल्यामुळे पर्यापन्नत्व प्राप्त होईल. 'पर्यापन्न' या शब्दात केवळ त्रिभूमिकेचेच ग्रहण आहे का? नाही, कारण नेहमी प्रवृत्त असणाऱ्या प्रत्यक्ष लोकाच्या आधारे पर्यापन्नाचा निश्चय केला जातो. अथवा, मर्यादा निश्चित करणाऱ्या तृष्णेद्वारे मर्यादित करून प्राप्त झालेले, प्रतिपन्न झालेले किंवा ग्रहण केलेले ते 'पर्यापन्न' होय।

අනීය-සද්දො බහුලා කත්තුඅභිධායකොති වට්ටචාරකතො නිය්‍යන්තීති නිය්‍යානීයා, නී-කාරස්ස රස්සත්තං ය-කාරස්ස ච ක-කාරත්තං කත්වා ‘‘නිය්‍යානිකා’’ති වුත්තං, නිය්‍යානකරණසීලා වා නිය්‍යානිකා. උත්තරිතබ්බස්ස අඤ්ඤස්ස නිද්දිට්ඨස්ස අභාවා නිද්දිසියමානා සඋත්තරා ධම්මාව උත්තරිතබ්බාති ‘‘අත්තාන’’න්ති ආහ. රාගාදීනන්ති රාගාදීනං දසන්නං කිලෙසානං සබ්බනියතාකුසලානං වා. තෙහි නානප්පකාරදුක්ඛනිබ්බත්තකෙහි අභිභූතා සත්තා කන්දන්ති අකන්දන්තාපි කන්දනකාරණභාවතො. යස්මා පන පහානෙකට්ඨතාවසෙන ච ‘‘සරණා’’ති ආහ, තස්මා ‘‘රාගාදීන’’න්ති වචනෙන රාගදොසමොහාව ගහිතාති ඤායති. රණ-සද්දො වා රාගාදිරෙණූසු නිරුළ්හො දට්ඨබ්බො, රණං වා යුද්ධං, ‘‘කාමා තෙ පඨමා සෙනා’’ති (සු. නි. 438; මහානි. 28, 68, 149; චූළනි. නන්දමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 47) එවමාදිකා ච අකුසලා සෙනා අරියමග්ගයුද්ධෙන ජෙතබ්බත්තා සයුද්ධත්තා ‘‘සරණා’’ති වුච්චන්තීති. අරණවිභඞ්ගසුත්තෙ (ම. නි. 3.323 ආදයො) පන සදුක්ඛා සඋපඝාතා සඋපායාසා සපරිළාහා මිච්ඡාපටිපදාභූතා කාමසුඛානුයොගාදයො ‘‘සරණා’’ති වුත්තාති දුක්ඛාදීනං රණභාවො තන්නිබ්බත්තකසභාවානං අකුසලානං සරණතා ච වෙදිතබ්බා.

'अनीय' (anīya) हा शब्द बहुतांश वेळा कर्ता दर्शवणारा असतो, म्हणून संसाराच्या चक्रातून बाहेर पडतात ते 'निय्यानीय' (बाहेर पडणारे) होत. 'नी' स्वराचा र्‍हस्व आणि 'य' अक्षराचा 'क' करून 'निय्यानिका' (niyyānikā) असे म्हटले आहे, किंवा जे बाहेर पडण्याच्या (मुक्तीच्या) स्वभावाचे आहेत ते 'निय्यानिका' होत. पार जाण्यायोग्य इतर कोणत्याही गोष्टीचा निर्देश नसल्यामुळे, निर्देश केले जाणारे 'सउत्तर' (ज्याहून श्रेष्ठ काही आहे असे) धर्मच पार जाण्यायोग्य आहेत, म्हणून 'अत्तानं' (स्वतःला) असे म्हटले आहे. 'रागादीनां' म्हणजे राग इत्यादी दहा क्लेश किंवा सर्व निश्चित अकुशल धर्म. विविध प्रकारची दुःखे निर्माण करणाऱ्या त्या क्लेशांनी ग्रस्त झालेले प्राणी आक्रोश करतात, आणि आक्रोश न करणारेही आक्रोशाचे कारण असल्यामुळे (आक्रोश करणारेच मानले जातात). परंतु ज्या अर्थी प्रहाण (त्याग) करण्याच्या एकाच अर्थाने 'सरणा' (स-रण - क्लेशांसह असणारे) असे म्हटले आहे, त्या अर्थी 'रागादीनां' या शब्दाने राग, द्वेष आणि मोह हेच ग्रहण केले आहेत असे समजले जाते. किंवा 'रण' हा शब्द राग इत्यादी धुळीच्या (रेणूंच्या) अर्थी रूढ झालेला मानावा. किंवा 'रण' म्हणजे युद्ध. "काम ही तुझी पहिली सेना आहे" इत्यादी अकुशल सेना आर्यमार्गाच्या युद्धाने जिंकण्यायोग्य असल्यामुळे आणि स्वतः युद्धरूप असल्यामुळे त्यांना 'सरणा' (युद्धासह असणारे) म्हटले जाते. परंतु 'अरणविभंगसुत्ता'त दुःखासह असणारे, उपघातासह (पीडा) असणारे, उपायासासह (उद्वेग) असणारे, परिदाहाने (संताप) युक्त असणारे आणि मिथ्या प्रतिपदेचे (चुकीचा मार्ग) रूप असणारे कामसुखाचे अनुयोग इत्यादींना 'सरणा' (स-रण) म्हटले आहे. यावरून दुःखादींचा 'रण' (युद्ध/पीडा) भाव आणि त्यांना उत्पन्न करणाऱ्या स्वभावाच्या अकुशल धर्मांची 'सरणा' (स-रण) अवस्था समजून घ्यावी.

පිට්ඨිදුකා සමත්තා.

'पिठ्ठिदुके' (परिशिष्ट द्विक) समाप्त झाली.

සුත්තන්තිකදුකමාතිකාපදවණ්ණනා

सुत्तन्तिक द्विक मातृका पदांचे स्पष्टीकरण.

101-108. විජ්ජාරාසන්තොගධධම්මා [Pg.56] විජ්ජාසභාගතාය තදෙකදෙසෙ විජ්ජාකොට්ඨාසෙ වත්තන්තීති වුත්තා. වජිරස්ස යත්ථ තං පතති, තත්ථ අභෙජ්ජං නාම කිඤ්චි මණිපාසාණාදි නත්ථි, න ච තෙන ගමනමග්ගො විරුහති, එවමෙව අරහත්තමග්ගෙන යත්ථ සො උප්පජ්ජති, තස්මිං සන්තානෙ අභෙජ්ජො කිලෙසො නාම නත්ථි, න ච භින්නො පුන විරුහතීති වජිරුපමතා වෙදිතබ්බා. තදුපචාරෙන බාලා යථා ‘‘මඤ්චා ඝොසන්තී’’ති. කණ්හාභිජාතීති අපායා වුච්චන්ති මනුස්සෙසු ච දොභග්ගියං. තපනස්ස වා දුක්ඛස්ස හිතාති තපනියා.

१०१-१०८. विद्याराशीमध्ये (विद्येच्या समूहात) समाविष्ट असणारे धर्म विद्येच्या समानतेमुळे (सभागतेमुळे) तिच्याच एका भागात म्हणजेच 'विद्याकोष्ठात' (विद्येच्या वर्गात) वर्ततात असे म्हटले आहे. वज्र जेथे पडते, तेथे अभेद्य असे काहीही (मणी, पाषाण इत्यादी) उरत नाही, आणि त्याच्या मार्गात काहीही अडथळा आणू शकत नाही. त्याचप्रमाणे अर्हत्त्वमार्गाद्वारे जेथे तो (मार्ग) उत्पन्न होतो, त्या संतानामध्ये (चित्तपरंपरेत) अभेद्य असा कोणताही क्लेश उरत नाही, आणि नष्ट झालेला क्लेश पुन्हा उत्पन्न होत नाही; ही 'वज्रोपमा' (वज्राची उपमा) अशी समजून घ्यावी. त्याच्या उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) अज्ञानी लोक जसे "मंचक (खाटा) ओरडत आहेत" असे म्हणतात (तसे आहे). 'कण्हाभिजाती' (कृष्ण अभिजाती) म्हणजे अपाय (दुर्गती) आणि मनुष्यांमधील दुर्भाग्य म्हटले जाते. किंवा तपनाला (तापाला) म्हणजेच दुःखाला कारणीभूत असणारे ते 'तपनीय' (तापदायक) होय.

දාසාදීසුපි සිරිවඩ්ඪකාදිසද්දා විය අතථත්තා වචනමත්තමෙව අධිකාරං කත්වා පවත්තා අධිවචනා. යස්මා පන අධිවචනනිරුත්තිපඤ්ඤත්තිපදානි සමානත්ථානි, සබ්බඤ්ච වචනං අධිවචනාදිභාවං භජති, තස්මා තෙසුපි වචනවිසෙසෙසු විසෙසෙන පවත්තෙහි අධිවචනාදිසද්දෙහි සබ්බානි වචනානි අත්ථප්පකාසනසාමඤ්ඤෙන වුත්තානීති එතෙනාධිප්පායෙන අයං අත්ථයොජනා කතාති වෙදිතබ්බා. අථ වා අධි-සද්දො උපරිභාගෙ, උපරි වචනං අධිවචනං. කස්ස උපරි? පකාසෙතබ්බස්ස අත්ථස්සාති විදිතොවායමත්ථො. අධීනං වා වචනං අධිවචනං. කෙන අධීනං? අත්ථෙන. තථා තංතංඅත්ථප්පකාසනෙ නිච්ඡිතං, නියතං වා වචනං නිරුත්ති. පථවීධාතුපුරිසාදිතංතංපකාරෙන ඤාපනතො පඤ්ඤත්තීති එවං අධිවචනාදිපදානං සබ්බවචනෙසු පවත්ති වෙදිතබ්බා. අඤ්ඤථා සිරිවඩ්ඪකධනවඩ්ඪකප්පකාරානමෙව අභිලාපානං අධිවචනතා, අභිසඞ්ඛරොන්තීති එවංපකාරානමෙව නිද්ධාරණවචනානං නිරුත්තිතා, තක්කො විතක්කොති එවංපකාරානමෙව එකමෙවත්ථං තෙන තෙන පකාරෙන ඤාපෙන්තානං පඤ්ඤත්තිතා ච ආපජ්ජෙය්‍යාති.

दासादींच्या बाबतीतही 'सिरिवड्ढक' (श्रीवर्धक) इत्यादी शब्दांप्रमाणे, यथार्थ नसताना केवळ शब्दमात्र अधिकाराने प्रवृत्त होणारे ते 'अधिवचन' (नाव/संज्ञा) होय. परंतु ज्या अर्थी अधिवचन, niरुत्ती आणि प्रज्ञप्ती हे शब्द समान अर्थाचे आहेत, आणि सर्वच वचन (शब्द) अधिवचन इत्यादी भाव प्राप्त करतात, म्हणून त्या विशिष्ट वचनांमध्ये विशेष रूपाने प्रवृत्त झालेल्या अधिवचन इत्यादी शब्दांद्वारे सर्व वचने अर्थ प्रकाशित करण्याच्या सामान्य क्षमतेमुळेच म्हटली गेली आहेत, या अभिप्रायाने ही अर्थयोजना केली आहे असे समजावे. किंवा 'अधि' हा शब्द वरच्या भागासाठी आहे, वरचे वचन म्हणजे 'अधिवचन'. कशाच्या वर? प्रकाशित करावयाच्या अर्थाच्या वर, हा अर्थ स्पष्टच आहे. किंवा अधीन असणारे वचन म्हणजे 'अधिवचन'. कशाच्या अधीन? अर्थाच्या अधीन. त्याचप्रमाणे त्या त्या अर्थाच्या प्रकाशनात निश्चित किंवा नियत असणारे वचन म्हणजे 'निरुत्ती' होय. पृथ्वीधातू, पुरुष इत्यादी त्या त्या प्रकारे ज्ञान करून देण्यामुळे ती 'प्रज्ञप्ती' (पण्णत्ती) होय; अशा प्रकारे अधिवचन इत्यादी पदांची सर्व वचनांमध्ये प्रवृत्ती समजून घ्यावी. अन्यथा, केवळ 'सिरिवड्ढक' (श्रीवर्धक), 'धनवड्ढक' (धनवर्धक) यांसारख्या शब्दांनाच अधिवचनत्व प्राप्त होईल; 'अभिसंखरोंती' (संस्कार करतात) अशा प्रकारच्या निश्चित वचनांनाच निरुत्तीत्व प्राप्त होईल; आणि 'तर्क', 'वितर्क' अशा प्रकारच्या एकाच अर्थाला वेगवेगळ्या प्रकारे दर्शवणाऱ्या शब्दांनाच प्रज्ञप्तीत्व प्राप्त होईल (असा प्रसंग येईल).

109-118. ඵස්සො වෙදනාති සබ්බදාපි අරූපධම්මානං ඵස්සාදිනාමකත්තා පථවියාදීනං කෙසකුම්භාදිනාමන්තරාපත්ති විය නාමන්තරානාපජ්ජනතො ච සදා අත්තනාව කතනාමතාය චතුක්ඛන්ධනිබ්බානානි නාමකරණට්ඨෙන නාමං. නමනං අවිනාභාවතො ආරම්මණාභිමුඛතා, නමනහෙතුභූතතා නාමනං. අථ වා අධිවචනසම්ඵස්සො විය අධිවචනං නාමමන්තරෙන යෙ අනුපචිතබොධිසම්භාරානං ගහණං න ගච්ඡන්ති, තෙ නාමායත්තග්ගහණා නාමං. රූපං පන විනාපි නාමසාධනං අත්තනො රුප්පනසභාවෙන ගහණං උපයාතීති රූපං.

१०९-११८. स्पर्श, वेदना इत्यादी अरूप धर्मांना नेहमीच स्पर्शादी नावे असल्यामुळे, आणि पृथ्वी इत्यादींना केस, कुंभ इत्यादी इतर नावे प्राप्त होतात तशी इतर नावे प्राप्त न होता नेहमी स्वतःच केलेल्या नावामुळे, चार स्कंध आणि निर्वाण हे नामकरण करण्याच्या अर्थाने 'नाम' (नामकरण) आहेत. अविनाभावामुळे (अविभाज्य संबंधामुळे) आलंबनाकडे (विषयाकडे) झुकणे म्हणजे 'नमन' होय, आणि नमनाचे हेतू असणे म्हणजे 'नामन' होय. किंवा अधिवचन-संपर्शाप्रमाणे, ज्यांनी बोधिसंभार (ज्ञानाची सामग्री) गोळा केलेली नाही अशा लोकांना नामाशिवाय ज्यांचे ग्रहण करता येत नाही, ते नामाच्या अधीन ग्रहण होणारे असल्यामुळे 'नाम' होत. परंतु 'रूप' हे नामाच्या साधनाशिवायही स्वतःच्या 'रुप्पन' (पीडित होणे/बदलणे) स्वभावामुळे ग्रहणात येते, म्हणून ते 'रूप' होय.

119-123. ඉතො [Pg.57] පුබ්බෙ පරිකම්මං පවත්තං, ඉතො පරං භවඞ්ගං, මජ්ඣෙ සමාපත්තීති එවං සමාපත්තීනං අප්පනාපරිච්ඡෙදපඤ්ඤා සමාපත්තිකුසලතා. වුට්ඨානෙ කුසලභාවො පුබ්බෙ වුට්ඨානෙ පරිච්ඡෙදකරණඤාණං. ලක්ඛණාදිවසෙන අනිච්චාදිවසෙන ච මනසි කරණං මනසිකාරො.

११९-१२३. "याच्या आधी परिकर्म (पूर्व तयारी) प्रवृत्त झाले, याच्या नंतर भवांग प्रवृत्त झाले, आणि मध्ये समापत्ती आहे" अशा प्रकारे समापत्तींच्या अर्पणा (चित्ताची एकाग्रता) निश्चित करण्याचे प्रज्ञा-ज्ञान म्हणजे 'समापत्ती-कुशलता' होय. व्युत्थानात (समाधीतून बाहेर पडण्यात) कुशल असणे म्हणजे पूर्वीच व्युत्थानाचा निश्चय करण्याचे ज्ञान होय. लक्षण इत्यादींच्या द्वारे आणि अनित्यता इत्यादींच्या द्वारे मनात विचार करणे म्हणजे 'मनसिकार' होय.

124-134. සුචිසීලතා සොරච්චං. සා හි සොභනකම්මරතතාති. සම්මොදකස්ස, සම්මොදකො වා මුදුභාවො සම්මොදකමුදුභාවො, සණ්හවාචතා. ‘‘අගුත්තද්වාරතා’’ති වුත්තෙ කෙසු ද්වාරෙසූති න පඤ්ඤායතීති ‘‘ඉන්ද්‍රියෙසූ’’ති වුත්තං. සම්පජානාතීති සම්පජානො, තස්ස භාවො සම්පජඤ්ඤං. තදපි ඤාණං යස්මා සම්පජානාති, තස්මා ‘‘සම්පජානාතීති සම්පජඤ්ඤ’’න්ති ආහ. අප්පටිසඞ්ඛානෙ නිමිත්තෙ විසයෙ වා. වීරියසීසෙනාති වීරියපාමොක්ඛෙන. උප්පන්නං බලන්ති වීරියොපත්ථම්භෙන හි කුසලභාවනා බලවතී ථිරා උප්පජ්ජතීති තථා උප්පන්නා බලවතී කුසලභාවනා බලවන්තො සත්ත බොජ්ඣඞ්ගාතිපි වුච්චන්ති. කසිණනිමිත්තං විය සඤ්ඤාණං විය සවිග්ගහං විය ච සුට්ඨු උපලක්ඛෙතබ්බාකාරං ‘‘නිමිත්ත’’න්ති වුච්චති. සමථො ච එවං ආකාරොති ‘‘නිමිත්ත’’න්ති වුත්තො. තථා හි සො පච්චවෙක්ඛන්තෙන පච්චවෙක්ඛණතො ගය්හතීති. උද්ධච්චමිව චිත්තං න වික්ඛිපතීති, වික්ඛෙපපටික්ඛෙපො වා අවික්ඛෙපො.

१२४-१३४. पवित्र शील असणे म्हणजे 'सोरच्च' (सौजन्य/सुशीलता) होय. कारण ते चांगल्या कर्मांमध्ये रममाण असणे आहे. संमोदकाचा (आनंद देणाऱ्याचा) किंवा संमोदक असणारा मृदुभाव म्हणजे 'संमोदक-मृदुभाव' होय, म्हणजेच मधुर वाणी (मृदु संभाषण). "अगुत्तद्वारता" (इंद्रियांचे दरवाजे असुरक्षित असणे) असे म्हटले असता कोणत्या दारांविषयी, हे समजत नाही, म्हणून "इंद्रियांमध्ये" असे म्हटले आहे. जो सम्यक प्रकारे जाणतो तो 'संपजान' (संज्ञानयुक्त), आणि त्याचा भाव म्हणजे 'संपजन्य' (संज्ञान/जागरूकता) होय. ते ज्ञान देखील सम्यक प्रकारे जाणत असल्यामुळे "सम्यक प्रकारे जाणतो ते संपजन्य" असे म्हटले आहे. अप्रतिसंख्यानात (विचार न करता) निमित्तामध्ये किंवा विषयात. 'वीर्यशीर्षेण' म्हणजे वीर्याच्या (प्रयत्नाच्या) प्रमुखतेने. 'उत्पन्न झालेले बल' म्हणजे वीर्याच्या (प्रयत्नाच्या) पाठबळाने कुशल भावना बलवान व स्थिर उत्पन्न होते; अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या बलवान कुशल भावनेला 'बलवान सात बोध्यंग' असेही म्हटले जाते. कसिण-निमित्ताप्रमाणे, संज्ञेप्रमाणे आणि शरीराप्रमाणे (मूर्तीप्रमाणे) चांगल्या प्रकारे लक्षात येण्याजोगा आकार म्हणजे 'निमित्त' म्हटले जाते. आणि शमथ (चित्ताची शांतता) देखील अशा आकाराचा असल्यामुळे त्याला 'निमित्त' म्हटले आहे. कारण तो प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) करणाऱ्याद्वारे प्रत्यवेक्षणाने ग्रहण केला जातो. उद्धच्चाप्रमाणे (चित्ताच्या चंचलतेप्रमाणे) चित्त विखुरत नाही, किंवा विक्षेपाचा (भटकण्याचा) निषेध करणे म्हणजे 'अविक्षेप' (एकाग्रता) होय.

135-142. සීලමෙව පුනප්පුනං ආසෙවියමානං ලොකියං ලොකුත්තරම්පි සීලං පරිපූරෙතීති ‘‘සීලපරිපූරණතො’’ති වුත්තං. සීලස්ස සම්පදාති කාරණසීලම්පි ඵලසීලම්පි සම්පන්නසමුදායස්ස එකදෙසවසෙන වුත්තං. අථ වා ‘‘කතමෙ ච ථපති අකුසලා සීලා? අකුසලං කායකම්මං අකුසලං වචීකම්මං පාපකො ආජීවො’’ති (ම. නි. 2.264) වුත්තත්තා සබ්බම්පි කුසලාකුසලං ‘‘සීල’’න්ති ගහෙත්වා තත්ථ කුසලසීලං නිද්ධාරෙත්වා ‘‘සීලසම්පදා’’ති වුත්තං. එවං දිට්ඨිසම්පදාපි වෙදිතබ්බා.

१३५-१४२. शीलच वारंवार आचरले असता लौकिक आणि लोकोत्तर शीलालाही परिपूर्ण करते, म्हणून 'शीलपरिपूरणतो' (शीलाच्या परिपूर्णतेमुळे) असे म्हटले आहे. 'शीलसंपदा' म्हणजे कारण-शील आणि फल-शील या दोन्ही संपन्न समूहांच्या एका भागाच्या (एकदेश) रूपाने म्हटले आहे. अथवा, 'हे स्थपती, अकुशल शील कोणते? अकुशल कायकर्म, अकुशल वचीकर्म आणि पापी आजीव (उपजीविका)' (म. नि. २.२६४) असे म्हटल्यामुळे सर्वच कुशल-अकुशल धर्मांना 'शील' म्हणून ग्रहण करून, त्यामध्ये कुशल शीलाला वेगळे करून 'शीलसंपदा' असे म्हटले आहे. याचप्रमाणे दृष्टीसंपदा देखील समजली पाहिजे.

දිට්ඨිවිසුද්ධි ඛො පන යථාදිට්ඨිස්ස ච පධානන්ති කම්මස්සකතඤාණාදිසඞ්ඛාතා දිට්ඨිවිසුද්ධි චෙවාති පටිපාටියා දිට්ඨිවිසුද්ධි දිට්ඨිවිසුද්ධි ඛො පනාති ච පදද්වයස්ස සමානත්තා පඤ්ඤා. යථාදිට්ඨිස්සාති නිබ්බත්තිතප්පකාරදිට්ඨිස්ස නිබ්බත්තෙතබ්බපධානානුරූපදිට්ඨිස්ස වා යථාදිට්ඨිපවත්තකිරියස්ස වා. සංවෙගොති සහොත්තප්පං ඤාණං, ඔත්තප්පමෙව වා. සමත්තං තුස්සනං තිත්ති [Pg.58] සන්තුට්ඨි, නත්ථි එතස්ස සන්තුට්ඨීති අසන්තුට්ඨි, අසන්තුට්ඨිස්ස භාවො අසන්තුට්ඨිතා. වීරියප්පවාහෙ පවත්තමානෙ අන්තරා එව පටිගමනං නිවත්තනං පටිවානං, තං අස්ස අත්ථීති පටිවානී, න පටිවානී අප්පටිවානී, තස්ස භාවො අප්පටිවානිතා. විමුච්චනං නාම ආරම්මණෙ අධිමුත්තතා කිලෙසෙහි සබ්බසඞ්ඛාරෙහි ච නිස්සටතා ච. පටිසන්ධිවසෙනාති කිලෙසානං තංතංමග්ගවජ්ඣානං උප්පන්නමග්ගෙ ඛන්ධසන්තානෙ පුන සංදහනවසෙන. අනුප්පාදභූතෙති තංතංඵලෙ. අනුප්පාදපරියොසානෙති අනුප්පාදකරො මග්ගො අනුප්පාදො, තස්ස පරියොසානෙ.

परंतु दृष्टीविशुद्धी ही यथादृष्टीचे प्रधान (मुख्य साधन) आहे, म्हणजेच कम्मस्सकता-ज्ञान (कर्मस्वकीयता ज्ञान) इत्यादी म्हणून ओळखली जाणारी दृष्टीविशुद्धी होय. अशा प्रकारे अनुक्रमाने 'दृष्टीविशुद्धी' आणि 'दृष्टीविशुद्धी खो पन' या दोन्ही पदांच्या समानतेमुळे ती 'प्रज्ञा' आहे. 'यथादृष्टीचे' म्हणजे उत्पन्न झालेल्या प्रकारच्या दृष्टीचे, किंवा उत्पन्न करावयाच्या प्रधानतेच्या अनुरूप दृष्टीचे, किंवा यथादृष्टीनुसार प्रवृत्त होणाऱ्या क्रियेचे. 'संवेग' म्हणजे ओत्तप्प (पापाची भीती) युक्त ज्ञान, किंवा केवळ ओत्तप्पच. सम्यक प्रकारे संतुष्ट होणे, तृप्ती म्हणजे संतुष्टी (संतोष). ज्याला हा संतोष नाही तो 'असंतोष' (असंतुट्ठी), आणि असंतोषाचा भाव म्हणजे 'असंतोषिता' (असंतुट्ठिता). वीर्यप्रवाहामध्ये (प्रयत्नांच्या प्रवाहात) प्रवृत्त असताना मध्येच मागे फिरणे किंवा निवृत्त होणे म्हणजे 'प्रतिवान' (माघार). जे ज्याच्याकडे असते तो 'प्रतिवानी' (माघार घेणारा). जो माघार घेत नाही तो 'अप्रतिवानी' (माघार न घेणारा), आणि त्याचा भाव म्हणजे 'अप्रतिवानिता' (अप्पाटिवानिता - माघार न घेण्याची वृत्ती). 'विमुच्चन' (मुक्त होणे) म्हणजे आलंबनामध्ये अधिमुक्तता (एकाग्रता/समर्पण) आणि क्लेशांपासून तसेच सर्व संस्कारांपासून निसरण (मुक्त होणे). 'प्रतिसंधीच्या वशाने' म्हणजे त्या-त्या मार्गाने नष्ट होणाऱ्या क्लेशांचे, उत्पन्न झालेल्या मार्गातील स्कंधसंतानामध्ये पुन्हा संधान (जोडणी) होण्याच्या वशाने. 'अनुत्पादभूत' म्हणजे त्या-त्या फळामध्ये. 'अनुत्पादपरियोसान' म्हणजे अनुत्पाद करणारा मार्ग हाच अनुत्पाद आहे, त्याच्या समाप्तीमध्ये (शेवटी).

සුත්තන්තිකදුකමාතිකාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सुत्तन्तिक दुक-मातिका पदवर्णना समाप्त झाली.

දුකමාතිකාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

दुक-मातिका पदवर्णना समाप्त झाली.

කාමාවචරකුසලපදභාජනීයවණ්ණනා

कामावचर कुशल पदभाजीनीय वर्णना.

1. ‘‘යෙ වා පන…පෙ… අරූපිනො ධම්මා’’ති ඉදං ‘‘ඵස්සො හොතී’’ති එවමාදිකං විය න විසුං ‘‘තෙපි හොන්තී’’ති හොති-සද්දෙන සම්බන්ධං කත්වා වුත්තං, උද්දිට්ඨාවසෙසෙ ච පන ගහෙත්වා ‘‘ඉමෙ ධම්මා කුසලා’’ති අප්පෙතුං වුත්තන්ති අප්පනාය අවරොධිතං. එවඤ්ච කත්වා නිද්දෙසෙපි එතස්ස පදභාජනීයං න වුත්තන්ති. සරූපෙන පන අදස්සිතත්තා ‘‘අත්ථී’’ති වත්වා දුතියෙන හොති-සද්දෙන සම්බන්ධො නිද්දෙසො ච න කතො, සඞ්ඛෙපෙන පන උද්දිසිත්වා සඞ්ඛෙපෙනෙව යෙ වා පන ධම්මා නිද්දිට්ඨාති එතස්ස ධම්මස්ස උද්දෙසෙ අවරොධො යුත්තො. ධම්මනිද්දෙසෙ ච නිද්දෙසාවසානෙ වුත්තස්සාති.

१. “जे वा पन... पे... अरूपिधम्म” हा शब्द “स्पर्श होतो” इत्यादी शब्दांप्रमाणे स्वतंत्रपणे “ते देखील होतात” अशा प्रकारे 'होती' (अस्तित्वात असणे) या शब्दाशी संबंध जोडून सांगितलेला नाही. परंतु, आधी निर्देश केलेल्या (स्पर्शादी) धर्मांशिवाय उरलेल्या 'येवापनक' धर्मांना एकत्र घेऊन “हे धर्म कुशल आहेत” अशा प्रकारे निष्कर्षाप्रत (अप्पना) पोहचवण्यासाठी म्हटले आहे, म्हणून ते अप्पनामध्ये समाविष्ट केले आहे. आणि असे केल्यामुळे निर्देशामध्ये (निद्देस) देखील या पदाचे पदभाजीनीय (विस्तृत विश्लेषण) सांगितले नाही. परंतु, प्रत्यक्ष रूपाने (सरूपेण) न दाखविल्यामुळे, “आहेत” असे म्हणून दुसऱ्या 'होती' शब्दाशी संबंध आणि विस्तृत निर्देश भगवंतांनी केला नाही. परंतु संक्षेपाने निर्देश करून, संक्षेपानेच 'ये वा पन' धर्म निर्दिष्ट केले आहेत, म्हणून या धर्माचा उद्देशात (उद्देस) समावेश करणे योग्य आहे. आणि धर्मनिर्देशात, निर्देशाच्या शेवटी सांगितलेल्या (या धर्माचा समावेश करणे योग्य आहे).

පුච්ඡාපරිච්ඡෙදවචනෙනෙව පුච්ඡාභාවෙ විඤ්ඤාතෙ පුච්ඡාවිසෙසඤාපනත්ථං ආහ ‘‘අයං කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා’’ති. පඤ්චවිධා හීති මහානිද්දෙසෙ (මහානි. 150; චූළනි. පුණ්ණකමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 12; මෙත්තගූමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 18) ආගතා පුච්ඡා දස්සෙති. ලක්ඛණන්ති ඤාතුං ඉච්ඡිතො යො කොචි සභාවො. අඤ්ඤාතන්ති යෙන කෙනචි ඤාණෙන අඤ්ඤාතභාවං ආහ. අදිට්ඨන්ති දස්සනභූතෙන ඤාණෙන පච්චක්ඛං විය අදිට්ඨතං. අතුලිතන්ති ‘‘එත්තකං ඉද’’න්ති තුලාභූතාය පඤ්ඤාය අතුලිතතං. අතීරිතන්ති තීරණභූතාය පඤ්ඤාය අකතඤාණකිරියාසමාපනතං. අවිභූතන්ති ඤාණස්ස අපාකටභාවං[Pg.59]. අවිභාවිතන්ති ඤාණෙන අපාකටීකතභාවං. අදිට්ඨං ජොතීයති එතායාති අදිට්ඨජොතනා. අනුමතියා පුච්ඡා අනුමතිපුච්ඡා. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ’’තිආදිපුච්ඡාය හි ‘‘කා තුම්හාකං අනුමතී’’ති අනුමති පුච්ඡිතා හොති. කථෙතුකම්‍යතාති කථෙතුකම්‍යතාය.

प्रश्न-परिच्छेद वचनानेच प्रश्नाचा भाव समजला जात असताना, प्रश्नाचा विशेष प्रकार दर्शवण्यासाठी 'हा कथेतुकाम्यता-प्रश्न (सांगण्याच्या इच्छेने विचारलेला प्रश्न) आहे' असे म्हटले आहे. 'पाच प्रकारची' या शब्दाने महानिद्देसामध्ये आलेल्या प्रश्नांचे प्रकार दाखवले आहेत. 'लक्षण' म्हणजे जाणण्याची इच्छा असलेला कोणताही स्वभाव. 'अज्ञात' या शब्दाने कोणत्याही ज्ञानाने न जाणलेली अवस्था (अज्ञातभाव) सांगितली आहे. 'अदृष्ट' या शब्दाने दर्शनरूप ज्ञानाने प्रत्यक्ष न पाहिलेली अवस्था (अदृष्टता) सांगितली आहे. 'अतुलित' म्हणजे 'हे एवढेच आहे' अशा प्रकारे तागडीसारख्या (तुल्य) प्रज्ञेने मोजले न जाणे (अतुलितत्व). 'अतीरित' म्हणजे निर्णय करणाऱ्या प्रज्ञेने ज्ञानाची क्रिया पूर्ण न केली जाणे. 'अविभूत' म्हणजे ज्ञानाला स्पष्ट न झालेली अवस्था (अस्पष्टता). 'अविभावित' म्हणजे ज्ञानाने स्पष्ट न केलेली अवस्था. याच्याद्वारे न पाहिलेली गोष्ट प्रकाशित केली जाते, म्हणून हा 'अदृष्टजोतना' प्रश्न होय. संमती मिळवण्यासाठी विचारलेला प्रश्न म्हणजे 'अनुमती-प्रश्न' होय. कारण, “भिक्खूहो, तुम्हाला काय वाटते?” इत्यादी प्रश्नांद्वारे “तुमची काय संमती आहे?” अशी संमतीच विचारली जाते. 'कथेतुकाम्यता' म्हणजे सांगण्याच्या इच्छेने.

පභෙදතො ධම්මානං දෙසනන්ති මාතිකාදෙසනං ආහ. තත්ථ හි පුරතො කුසලාදිකෙ පභෙදෙ වත්වා පච්ඡතො ධම්මා වුත්තාති ‘‘පභෙදවන්තදස්සනත්ථ’’න්ති නිද්දෙසං ආහ. ඉදං වුත්තං හොති – මාතිකාය සවිසෙසනා ධම්මා වුත්තා, තෙ ච විසෙසිතබ්බත්තා පධානා, පධානඤ්ච ඉතිකත්තබ්බතාය යුජ්ජතීති ධම්මානමෙව පධානානං පුච්ඡිතබ්බතා විස්සජ්ජිතබ්බතා ච හොති, තස්මා තෙ පුච්ඡිතබ්බෙ දස්සෙතුං ‘‘කතමෙ ධම්මා’’ති වුත්තං, තෙ පන විසෙසවන්තො පුච්ඡිතාති දස්සෙතුං පුන ‘‘කුසලා’’ති වුත්තන්ති එවං පභෙදවන්තදස්සනත්ථං අයං පදානුක්කමො කතොති. ‘‘ඉමෙ ධම්මා කුසලා’’ති විස්සජ්ජනෙපි එවමෙව යොජනා කාතබ්බා. ‘‘පභෙදතො ධම්මානං දෙසනං දීපෙත්වා’’ති එතස්ස අත්ථං විවරිතුං ‘‘ඉමස්මිඤ්හී’’තිආදිමාහ. අනෙකප්පභෙදා දෙසෙතබ්බාති සම්බන්ධො. තස්මාති අවොහාරදෙසනතො ධම්මානමෙව දෙසෙතබ්බත්තා තෙසඤ්ච ඝනවිනිබ්භොගපටිසම්භිදාඤාණාවහනතො පභෙදවන්තානං දෙසෙතබ්බත්තා ‘‘කුසලා…පෙ… දීපෙත්වා’’ති එතෙන සම්බන්ධො. එවමෙව හි යථාවුත්තදීපනස්ස හෙතුං සකාරණං පකාසෙතුං පුන ‘‘ධම්මායෙවා’’තිආදි වුත්තන්ති. ධම්මාති සාමඤ්ඤමත්තවචනෙන සමූහාදිඝනවසෙන එකත්තග්ගහණං හොතීති එකත්තවිනිබ්භොගකරණං ඝනවිනිබ්භොගඤාණං ආවහති පභෙදදෙසනා, තථා කුසලාදිධම්මානං අබ්‍යාකතාදිඅත්ථානඤ්ච දීපනතො ධම්මපටිසම්භිදාදිඤාණඤ්ච ආවහති. ‘‘පභෙදවන්තදස්සනත්ථ’’න්ති එතං විවරිතුං ‘‘ඉදානි යෙ තෙනා’’තිආදිමාහ. පභෙද…පෙ… යුජ්ජති ඉතිකත්තබ්බතායුත්තස්ස විසෙසනත්තා. අථ වා උද්දෙසො ධම්මප්පධානො, පුච්ඡා සංසයිතප්පධානා, න ච ධම්මභාවො සංසයිතො, කුසලාදිභෙදො පන සංසයිතොති නිච්ඡිතසංසයිතවසෙනායං පදානුක්කමො කතො.

“प्रभेदाने (विभागाने) धर्मांचा उपदेश” या शब्दाने मातिका-उपदेशाला सांगितले आहे. कारण तेथे आधी कुशल इत्यादी प्रभेद सांगून नंतर “धम्म” असे म्हटले आहे, म्हणून “प्रभेदयुक्त धर्मांना दाखवण्यासाठी” असे निर्देशात (निद्देस) म्हटले आहे. याचा अर्थ असा आहे - मातिकेमध्ये विशेषणासह धर्म सांगितले आहेत, आणि ते विशेष्य असल्यामुळे प्रधान (मुख्य) आहेत. आणि प्रधान हे कर्तव्यतेसाठी (प्रश्न-उत्तरासाठी) योग्य असते, म्हणून प्रधान असलेल्या धर्मांचीच विचारणा आणि उत्तर दिले जाणे योग्य ठरते. म्हणून, त्या विचारण्यायोग्य धर्मांना दाखवण्यासाठी “कतमे धम्मा” (कोणते धर्म) असे म्हटले आहे. परंतु, ते विशेषयुक्त धर्म विचारले आहेत हे दाखवण्यासाठी पुन्हा “कुसला” (कुशल) असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे प्रभेदयुक्त धर्मांना दाखवण्यासाठी हा पदांचा क्रम (पदानुक्रम) केला आहे. “इमे धम्मा कुसला” (हे धर्म कुशल आहेत) या उत्तरातही याच प्रकारे योजना करावी. “प्रभेदाने धर्मांचा उपदेश प्रकाशित करून” या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी “इमस्मिं हि” इत्यादी म्हटले आहे. “अनेक प्रभेद उपदेशिले पाहिजेत” असा संबंध आहे. “त्यामुळे” म्हणजे व्यावहारिक उपदेश (अवोहारदेसना) नसल्यामुळे केवळ परमार्थ धर्मांचाच उपदेश करावयाचा असल्यामुळे, आणि त्यांच्या घन-विनिब्भोग (समूहाचे पृथक्करण) व प्रतिसंभिदा-ज्ञानाला प्राप्त करून देणारे असल्यामुळे, प्रभेदयुक्त धर्मांचा उपदेश करावयाचा असल्यामुळे “कुसला... पे... दीपेत्वा” याच्याशी संबंध आहे. याच प्रकारे, पूर्वोक्त प्रकाशनाचे कारण सहेतुक स्पष्ट करण्यासाठी पुन्हा “धम्मा येव” इत्यादी म्हटले आहे. “धम्मा” या सामान्य मात्र वचनाने समूह इत्यादींच्या घनरूपामुळे एकत्वाचे ग्रहण होते, म्हणून प्रभेद-उपदेश हा एकत्वाचे पृथक्करण करणारे “घन-विनिब्भोग ज्ञान” प्राप्त करून देतो. तसेच कुशल इत्यादी धर्म आणि अव्याकृत इत्यादी अर्थांचे प्रकाशन करत असल्यामुळे “धम्म-प्रतिसंभिदा” इत्यादी ज्ञान देखील प्राप्त करून देतो. “प्रभेदयुक्त धर्मांना दाखवण्यासाठी” हे स्पष्ट करण्यासाठी “इदानि ये तेन” इत्यादी म्हटले आहे. प्रभेद... पे... योग्य आहे, कारण ते कर्तव्यतेने युक्त असलेल्याचे विशेषण आहे. अथवा, उद्देश (मातिका) हा धर्म-प्रधान आहे, प्रश्न हा संशय-प्रधान आहे. आणि धर्मभाव संशयास्पद नाही, परंतु कुशल इत्यादी प्रभेद संशयास्पद आहेत. म्हणून निश्चित आणि संशयास्पद यांच्या वशाने हा पदांचा क्रम केला गेला आहे.

එත්ථාති එතස්මිං වචනෙ. කිමත්ථමාහ භගවාති තං දස්සෙතුං ආහ ‘‘සමයෙ නිද්දිසි චිත්ත’’න්ති. පරියොසානෙති සමයෙ චිත්තනිද්දෙසස්ස ‘‘යස්මිං…පෙ… ආරබ්භා’’ති එතස්ස පරියොසානෙ. තස්මිං සමයෙති තස්මිං චිත්තුප්පාදසමයෙ[Pg.60]. චිත්තෙන සමයං නියමෙත්වාන අථ පච්ඡා බොධෙතුන්ති සම්බන්ධො. විජ්ජමානෙපි භොජනගමනාදිසමයනානත්තෙ සමවායාදිනානත්තෙ ච යථාවුත්තචිත්තනියමිතා විසෙසිතා අඤ්ඤස්මිං සමයෙ යථාධිප්පෙතානං ඵස්සාදීනං අභාවා චිත්තනියමිතෙ සමයෙ ඵස්සාදයො බොධෙතුං විසෙසනමෙව තාව චිත්තං දස්සෙතුං සමයෙ චිත්තං නිද්දිසීති අත්ථො. විසෙසිතබ්බොපි හි සමයො අත්තනො උපකාරත්ථං විසෙසනභාවං ආපජ්ජති, විසෙසනභූතඤ්ච චිත්තං තදුපකාරත්ථං විසෙසිතබ්බභාවන්ති. සන්තතිඝනාදීනං අයං විසෙසො – පුරිමපච්ඡිමානං නිරන්තරතාය එකීභූතානමිව පවත්ති සන්තතිඝනතා, තථා ඵස්සාදීනං එකසමූහවසෙන දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යකිච්චභෙදවසෙන එකාරම්මණතාවසෙන ච එකීභූතානමිව පවත්ති සමූහාදිඝනතාති.

येथे ‘एत्थ’ म्हणजे ‘या वचनात’. भगवंतांनी कोणत्या हेतूने (असे) म्हटले आहे? तो हेतू दर्शवण्यासाठी ‘समये निद्दिसि चित्तं’ (समयामध्ये चित्ताचा निर्देश केला) असे म्हटले आहे. ‘परियोसाने’ म्हणजे ‘यस्मिं...पे... आरब्भा’ या चित्तनिर्देशाच्या शेवटी. ‘तस्मिं समये’ म्हणजे ‘त्या चित्तोत्पाद समयात’ (चित्त उत्पन्न होण्याच्या काळात). चित्ताद्वारे समयाला मर्यादित (निश्चित) करून, त्यानंतर (स्पर्शादी धर्म) समजून सांगण्यासाठी, असा संबंध आहे. भोजन, गमन इत्यादी विविध समय आणि समवाय (सामग्री) इत्यादींची विविधता विद्यमान असतानाही, वर सांगितलेल्या चित्ताने मर्यादित (विशेषित) केलेल्या समयाव्यतिरिक्त इतर समयात अभिप्रेत असलेल्या स्पर्श इत्यादी धर्मांचा अभाव असल्यामुळे, चित्ताने मर्यादित केलेल्या समयात स्पर्श इत्यादी धर्म समजून सांगण्यासाठी, प्रथम विशेषण असलेल्या चित्ताला दर्शवण्यासाठी ‘समये’ (समयात) या विशेष्यभूत समयामध्ये ‘चित्तं’ (चित्ताचा) निर्देश केला आहे, असा अर्थ आहे. कारण विशेष्य असलेला समय देखील स्वतःच्या उपकारासाठी विशेषण भाव प्राप्त करतो आणि विशेषण बनलेले चित्त देखील त्याच्या उपकारासाठी विशेष्य भाव प्राप्त करते. संतति-घन इत्यादींचा हा विशेष (भेद) आहे—पूर्व आणि उत्तर चित्तांच्या निरंतरतेमुळे (अखंडतेमुळे) जणू काही ते एकच झाल्यासारखे प्रवृत्त होणे म्हणजे ‘संतति-घनता’ होय. तसेच स्पर्श इत्यादी धर्मांचे एकाच समूहाच्या रूपाने, कठीण अशा कार्याच्या भेदाने आणि एकाच आलंबनाच्या (विषयाच्या) प्रभावाने जणू काही एकच झाल्यासारखे प्रवृत्त होणे म्हणजे ‘समूह-घनता’ (समूह-कृत्य-आलंबन घनता) होय.

කාලඤ්ච සමයඤ්චාති යුත්තකාලඤ්ච පච්චයසාමග්ගිඤ්ච. ඛණොති ඔකාසො. තථාගතුප්පාදාදිකො හි මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ඔකාසො තප්පච්චයපටිලාභහෙතුත්තා. ඛණො එව ච සමයො. යො ‘‘ඛණො’’ති ච ‘‘සමයො’’ති ච වුච්චති, සො එකොවාති අත්ථො. මහාසමයොති මහාසමූහො. සමයොපි ඛොති සික්ඛාපරිපූරණස්ස හෙතුපි. සමයප්පවාදකෙති දිට්ඨිප්පවාදකෙ. තත්ථ හි නිසින්නා තිත්ථියා අත්තනො අත්තනො සමයං පවදන්තීති. අත්ථාභිසමයාති හිතපටිලාභා. අභිසමෙතබ්බොති අභිසමයො, අභිසමයො අත්ථො අභිසමයට්ඨොති පීළනාදීනි අභිසමිතබ්බභාවෙන එකීභාවං උපනෙත්වා වුත්තානි, අභිසමයස්ස වා පටිවෙධස්ස විසයභූතො අත්ථො අභිසමයට්ඨොති තානෙව තථා එකත්තෙන වුත්තානි. තත්ථ පීළනං දුක්ඛසච්චස්ස තංසමඞ්ගිනො හිං සනං අවිප්ඵාරිකතාකරණං. සන්තාපො දුක්ඛදුක්ඛතාදිභාවෙන සන්තාපනං පරිදහනං.

‘काळ आणि समय’ म्हणजे योग्य काळ आणि प्रत्यय-सामग्री (कारणांची अनुकूलता). ‘क्षण’ म्हणजे संधी (अवकाश). कारण तथागतांचा उत्पाद (उत्पत्ती) इत्यादी हा मार्ग-ब्रह्मचर्यासाठी अनुकूल संधी आहे, कारण तो त्या मार्ग-ब्रह्मचर्याच्या कारणाचा लाभ करून देणारा हेतू आहे. क्षण हाच समय आहे. ज्याला ‘क्षण’ आणि ‘समय’ म्हटले जाते, ते दोन्ही एकच आहेत, असा अर्थ आहे. ‘महासमय’ म्हणजे मोठा समूह. ‘समय’ म्हणजे शिक्षेच्या (शिक्षणाच्या) परिपूर्तीचा हेतू देखील. ‘समयप्रवादक’ म्हणजे दृष्टीप्रवादक (मतांचे प्रतिपादन करणारे). कारण तेथे बसलेले तीर्थक (परधर्मीय उपदेशक) आपापल्या सिद्धांतांचे (समयाचे) प्रतिपादन करत असत. ‘अर्थाभिसमय’ म्हणजे हिताचा लाभ होणे. जो जाणला पाहिजे तो अभिसमय; अभिसमय असलेला अर्थ म्हणजे ‘अभिसमयार्थ’ (अभिसमयट्ट). पीडन (पीडा देणे) इत्यादींना जाणण्याच्या योग्यतेच्या रूपाने एकत्व प्राप्त करून देऊन (एकवचनात) सांगितले आहे. किंवा अभिसमयाच्या (साक्षात्काराच्या) विषयभूत असलेल्या अर्थाला ‘अभिसमयार्थ’ म्हणतात; त्यांनाच त्या प्रकारे एकवचनाने सांगितले आहे. त्यामध्ये, दुःखसत्याचे ‘पीडन’ म्हणजे त्या दुःखाने युक्त असलेल्या व्यक्तीला पीडित करणे आणि त्याला अप्रसन्न (अव्याप्त) करणे होय. ‘संताप’ म्हणजे दुःख-दुःखता इत्यादी भावाने अत्यंत संतप्त करणे आणि चहूबाजूंनी जाळणे होय.

‘‘ඉධා’’ති වචනං අකුසලෙසු අබ්‍යාකතෙසු ච කෙසුචි ඛණස්ස අසම්භවතො. නනු කුසලානඤ්ච නවමෙන ඛණෙන විනා උප්පත්ති හොතීති? නො න හොති, න පන නවමො එව ඛණො, චතුචක්කානිපි ඛණොති වුත්තානි. සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන අත්තසම්මාපණිධිඛණමන්තරෙන නත්ථි කුසලස්ස උප්පත්තීති ඛණො ඉධ ගහිතො. ඉන්ද්‍රියවිසයමනසිකාරාධීනං විඤ්ඤාණන්ති එවමාදි සාධාරණඵලං දට්ඨබ්බං. නවමොති අට්ඨක්ඛණෙ උපාදාය වුත්තං. චතුචක්කං වත්තතීති පුන පතිරූපදෙසවාසාදිසම්පත්ති චතුචක්කං විපරිවත්තතීති [Pg.61] අත්ථො. ඔකාසභූතානීති අත්තනො නිබ්බත්තියා ‘‘ඉදානි උප්පජ්ජන්තු කුසලානී’’ති අනුමතිදානං විය භූතානි.

‘इध’ (येथे) हा शब्द अकुशल धर्मांमध्ये आणि काही अव्याकृत धर्मांमध्ये ‘क्षण’ या अर्थाचा असंभव असल्यामुळे वापरला आहे. शंका: नवव्या क्षणाशिवाय देखील कुशल धर्मांची उत्पत्ती होते की नाही? उत्तर: असे नाही की होत नाही (अर्थात होतेच). परंतु केवळ नववा क्षणच ‘क्षण’ नाही, तर चार संपत्ती-चक्रांना देखील ‘क्षण’ म्हटले गेले आहे. अंतिम मर्यादेनुसार, ‘आत्मसम्यक्प्रणिधी’ (स्वतःला योग्य मार्गावर स्थापित करणे) या क्षणाशिवाय कुशल धर्माची उत्पत्ती होऊ शकत नाही, म्हणून येथे ‘क्षण’ हा अर्थ ग्रहण केला आहे. इंद्रिय, विषय आणि मनसिकार इत्यादींवर अवलंबून असणारे विज्ञान, हे त्यांचे सामायिक फळ आहे असे समजावे. ‘नववा’ हे आठ अक्षण (क्षण नसलेले काळ) लक्षात घेऊन म्हटले आहे. ‘चार चक्रे फिरतात’ म्हणजे प्रतिरूपदेशवास (योग्य देशात राहणे) इत्यादी चार संपत्ती-चक्रे वारंवार फिरतात, असा अर्थ आहे. ‘संधी (अवकाश) स्वरूप झालेले’ म्हणजे स्वतःच्या उत्पत्तीमुळे ‘आता कुशल धर्म उत्पन्न होवोत’ अशी जणू काही अनुमती देणारे झाले आहेत.

චිත්තකාලොති ධම්මෙනෙව සතා කාලො විසෙසිතො, න තස්ස පවත්තිත්ථ පවත්තිස්සති පවත්තතීති එතෙන අවත්ථාවිසෙසෙන, නාපි තස්ස විජානනකිච්චෙන, තස්මා එවංවිධෙ ධම්මෙ උපාදාය පඤ්ඤත්තොති වුත්තො. කමප්පවත්තා විසෙසා එව පටිපාටීති බීජභාවො ච පටිපාටීති වත්තුමරහතීති ඉමිනාධිප්පායෙන ‘‘බීජකාලොති ධම්මපටිපාටිං උපාදාය පඤ්ඤත්තො’’ති ආහ. ධම්මපටිපාටිං වාති අට්ඨකලාපධම්මෙ සන්ධායාහ. සඤ්චිතා විය ගය්හමානකාලා එව කාලසඤ්චයො, යථා වා තථා වා කාලොති එකං සභාවං ගහෙත්වා අභිනිවෙසං කරොන්තස්ස තදභිනිවෙසනිසෙධනත්ථං ‘‘සො පනෙස සභාවතො අවිජ්ජමානත්තා පඤ්ඤත්තිමත්තකො’’ති ආහ. ඤත්වා විඤ්ඤෙය්‍යොති සම්බන්ධො. ඉතරො පන හෙතූති එස සමයො පච්චයොව විඤ්ඤෙය්‍යො. එත්ථාති එතස්මිං අධිකාරෙ න හෙතුහෙතු සාධාරණහෙතු චාති අත්ථො. සමවායො පච්චයසාමග්ගී, හෙතු පන එකෙකො පච්චයොති අයමෙතෙසං විසෙසො වෙදිතබ්බො. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං අනෙකපච්චයදස්සනෙන තංතංද්වාරිකානං කුසලානඤ්ච තප්පච්චයතං දස්සෙති.

‘चित्तकाळ’ म्हणजे विद्यमान असलेल्या चित्त रूप धर्मानेच काळ विशेषित केला आहे; तो भूतकाळात प्रवृत्त झाला, भविष्यकाळात प्रवृत्त होईल किंवा वर्तमानकाळात प्रवृत्त होत आहे, अशा अवस्था-विशेषाने विशेषित केलेला नाही, आणि त्याच्या जाणण्याच्या कार्यानेही विशेषित केलेला नाही. म्हणून अशा प्रकारच्या धर्मांना ग्रहण करून (काळ) प्रज्ञप्त केला आहे, असे म्हटले आहे. क्रमाने प्रवृत्त होणारे विशेष (बदल) म्हणजेच ‘परंपरा’ (क्रम) होय, आणि बीजाची अवस्था देखील परंपरा म्हणता येऊ शकते; या अभिप्रायाने ‘बीजकाळ म्हणजे धर्म-परंपरेला ग्रहण करून प्रज्ञप्त केला आहे’ असे म्हटले आहे. किंवा ‘धर्म-परंपरा’ हे अष्टकलाप रूपांना (आठ रूपांच्या समूहाला) उद्देशून म्हटले आहे. एकत्रित केल्यासारखे ग्रहण केले जाणारे काळ म्हणजेच ‘काळ-संचय’ होय. ‘कसाही असो, काळ हा एक स्वतंत्र स्वभाव (परमार्थ) आहे’ असे मानून अभिनिवेश (हट्ट) करणाऱ्या व्यक्तीच्या त्या अभिनिवेशाचा निषेध करण्यासाठी ‘तो हा काळ स्वभावाने अविद्यमान असल्यामुळे केवळ प्रज्ञप्ती-मात्र आहे’ असे म्हटले आहे. ‘जाणून घेऊन समजले पाहिजे’ असा संबंध आहे. परंतु दुसरा ‘हेतू’ नावाचा जो समय आहे, तो केवळ ‘प्रत्यय’ (कारण) म्हणूनच समजला पाहिजे. ‘येथे’ म्हणजे या अधिकारात तो मुख्य हेतू किंवा साधारण हेतू नाही, असा अर्थ आहे. समवाय म्हणजे प्रत्यय-सामग्री (कारणांची अनुकूलता) आणि हेतू म्हणजे एकेक प्रत्यय (कारण), हा या दोघांमधील भेद समजला पाहिजे. चक्षुर्विज्ञान इत्यादींच्या अनेक कारणांचे दर्शन घडवून, त्या त्या द्वारांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या कुशल धर्मांची देखील अनेक-कारणता दर्शवली आहे.

පරිග්ගහො කතො අට්ඨකථාචරියෙහි. එකකාරණවාදොති පකතිකාරණවාදො, ඉස්සරකාරණවාදො වා. අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛොති අවයවානං අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛතාය සමුදායො වුත්තො. අපෙක්ඛා ච යාව සහායකාරණසමාගමො න හොති, තාව ඵලස්ස අනිප්ඵාදනං සමාගමෙ නිප්ඵාදනසමත්ථස්ස නිප්ඵාදනඤ්ච. සමාගමො ච යෙසු යුජ්ජමානෙසු නිබ්‍යාපාරෙසුපි ඵලස්ස පවත්ති, තෙසං සබ්භාවොති.

अट्ठकथाचार्यांनी (हा) परिग्रह (स्वीकार) केला आहे. ‘एककारणवाद’ म्हणजे प्रकृतिकारणवाद किंवा ईश्वरकारणवाद होय. ‘अन्योन्यापेक्ष’ म्हणजे अवयवांच्या (कारणांच्या भागांच्या) परस्परांवरील अपेक्षेमुळे समूहाला ‘अन्योन्यापेक्ष’ म्हटले आहे. आणि ‘अपेक्षा’ म्हणजे जोपर्यंत सहायक कारणांचा मेळ (मिलाफ) होत नाही, तोपर्यंत फळाची उत्पत्ती न होणे, आणि मेळ झाल्यावर, फळ उत्पन्न करण्यास समर्थ असलेल्या कारणाद्वारे फळाची उत्पत्ती होणे होय. आणि ‘मेळ’ (समागम) म्हणजे ज्या कारणांचा संयोग झाल्यावर, स्वतः कोणताही व्यापार (क्रिया) नसतानाही फळाची प्रवृत्ती (उत्पत्ती) होते, अशा कारणांचे अस्तित्त्व असणे होय.

අසාමග්ගී…පෙ… පත්තිතොති චක්ඛුරූපාලොකමනසිකාරානං අසමවෙතානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස අහෙතුභාවෙ සති සමවෙතානඤ්ච තංසභාවාවිනිවත්තිතො හෙතුභාවානාපත්තිතොති අත්ථො. න හි සභාවන්තරං අඤ්ඤෙන සහිතං සභාවන්තරං හොතීති. එකස්මින්ති අන්ධසතෙ එකෙකස්මිං අන්ධෙති අධිප්පායො. අඤ්ඤථා යථාරුතවසෙන අත්ථෙ ගය්හමානෙ එකස්ස අන්ධස්ස දස්සනාසමත්ථතා සබ්බෙසම්පි න හොති, නාපි එකස්ස අසමත්ථතාය සබ්බෙසම්පි අසමත්ථතා වුත්තා, කින්තු සබ්බෙසං විසුං අසමත්ථතාය එවාති උපමාවචනං න යුජ්ජෙය්‍ය, නාපි උපමොපමිතබ්බසම්බන්ධො. න [Pg.62] හි උපමිතබ්බෙසු චක්ඛාදීසු එකස්ස අසමත්ථතාය සබ්බෙසම්පි අසමත්ථතා වුත්තා, කින්තු සබ්බෙසං විසුං අසමත්ථතාය සහිතානං අසමත්ථතාති. අන්ධසතං පස්සතීති ච අන්ධසතං සහිතං පස්සතීති අධිප්පායො අඤ්ඤථා වුත්තනයෙන උපමිතබ්බාසමානතාපත්තිතො. සාධා…පෙ… ඨිතභාවොති යෙසු විජ්ජමානෙසු ඵලප්පවත්ති තෙසං සමොධානෙ, යථා පවත්තමානෙසු තෙසු ඵලප්පවත්ති, තථා පවත්තිමාහ. න යෙසං කෙසඤ්චි අනෙකෙසං සමොධානමත්තං සාමග්ගී. න හි සද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බසමොධානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස, කට්ඨකපාලපාසාණසමොධානං වා සොතවිඤ්ඤාණස්ස හෙතූති. තන්ති තං දස්සනං. අසා…පෙ… සිද්ධොති නායමත්ථො සාධෙතබ්බො විසුං අහෙතූනං චක්ඛාදීනං සහිතානං හෙතුභාවස්ස පච්චක්ඛසිද්ධත්තාති අත්ථො. න හි පච්චක්ඛසිද්ධෙ යුත්තිමග්ගනං යුත්තන්ති.

"असामग्गी... पत्तितो" याचा अर्थ असा आहे की, जेव्हा चक्षु (डोळा), रूप, प्रकाश आणि मनसिकार हे असमवेत (एकत्र न आलेले) असतात, तेव्हा चक्षु-विज्ञानाचे अहेतुत्व (कारण नसणे) असते; आणि जेव्हा ते समवेत (एकत्र आलेले) असतात, तेव्हा त्या अहेतुत्वाच्या स्वभावापासून परावृत्त न झाल्यामुळे ते कारणभावाला (हेतुत्वाला) प्राप्त होत नाहीत. कारण एक स्वभाव दुसऱ्या स्वभावाशी युक्त होऊन दुसरा स्वभाव बनू शकत नाही. "एकामध्ये" म्हणजे शंभर अंधांपैकी "प्रत्येक एका अंधामध्ये" असा अभिप्राय आहे. अन्यथा, शब्दाच्या केवळ बाह्य अर्थानुसार अर्थ घेतला असता, एका अंधाची पाहण्याची असमर्थता ही सर्वांची असमर्थता ठरणार नाही; किंवा एकाच्या असमर्थतेमुळे सर्वांची असमर्थता सांगितली गेली आहे असेही नाही. परंतु, सर्वांच्या स्वतंत्र असमर्थतेमुळेच (असे म्हटले आहे), त्यामुळे उपमेचे वचन योग्य ठरणार नाही, आणि उपमान-उपमेय संबंधही जुळणार नाही. कारण उपमेय असलेल्या चक्षु इत्यादींमध्ये एकाच्या असमर्थतेमुळे सर्वांची असमर्थता सांगितलेली नाही, तर सर्वांच्या स्वतंत्र असमर्थतेमुळे एकत्रित असलेल्यांची असमर्थता सांगितली आहे. "शंभर अंध पाहतात" यात "शंभर अंध एकत्रितपणे पाहतात" असा अभिप्राय आहे, अन्यथा पूर्वोक्त पद्धतीने उपमेची असमानता प्राप्त होईल. "साधारण... स्थितभाव" म्हणजे ज्या कारणांच्या उपस्थितीत फलोत्पत्ती (कार्याची उत्पत्ती) होते, त्यांच्या एकत्र येण्याने (समवधानाने), ज्या प्रकारे ते कारण प्रवृत्त होत असताना फलोत्पत्ती होते, त्या प्रवृत्तीला सांगितले आहे. कोणत्याही अनेक गोष्टींचे केवळ एकत्र येणे म्हणजे 'सामग्गी' (सामग्री/एकत्रितता) नव्हे. कारण शब्द, गंध, रस आणि स्प्रष्टव्याचे एकत्र येणे हे चक्षु-विज्ञानाचे कारण नाही, किंवा लाकूड, खापर आणि दगड यांचे एकत्र येणे हे श्रोत-विज्ञानाचे कारण नाही. "तम्" म्हणजे ते दर्शन (किंवा चक्षु-विज्ञान). "असा... सिद्धो" म्हणजे हा अर्थ सिद्ध करण्याची गरज नाही, कारण स्वतंत्रपणे अहेतु (कारण नसलेल्या) असलेल्या चक्षु इत्यादींचे एकत्रितपणे हेतुत्व (कारण असणे) हे प्रत्यक्षसिद्ध आहे, असा अर्थ आहे. कारण प्रत्यक्षसिद्ध असलेल्या गोष्टीमध्ये युक्ति (तर्क) शोधणे योग्य नाही।

මනුස්සත්තාදීනං ඛණාවයවානං සාමග්ගී ඛණසාමග්ගී, තං විනා සො නවමචක්කසම්පත්තිසඞ්ඛාතො ඛණො නත්ථි. සා එව හි ඛණසාමග්ගී සො ඛණොති අත්ථො. ඛණ…පෙ… දීපෙති අත්තනො දුල්ලභතායාති අත්ථො. ඛණත්ථො වා සමයසද්දො ඛණසඞ්ඛාතො සමයොති වුත්තො. සො යස්මිං දුල්ලභෙ ඛණෙ සතීති ඉමස්සත්ථස්ස විභාවනවසෙන තදායත්තාය කුසලුප්පත්තියා දුල්ලභභාවං දීපෙති. එතෙනුපායෙන සමවාය…පෙ… වුත්තිං දීපෙතීති එත්ථ ඉතො පරෙසු ච යොජනා තස්ස තස්ස තංතංදීපනෙ කාතබ්බා.

मनुष्यत्व इत्यादी क्षण-अवयवांची (घटकांची) एकाग्रता/एकत्र येणे म्हणजे 'क्षण-सामग्गी' (क्षण-सामग्री) होय. तिच्याशिवाय तो नववा क्षण किंवा चतुर-चक्रसंपत्ती क्षण नावाचा क्षण अस्तित्वात नाही. ती क्षण-सामग्गी म्हणजेच तो क्षण होय, असा अर्थ आहे. "क्षण... दर्शवितो" म्हणजे स्वतःच्या दुर्लभतेमुळे (मिळण्यास कठीण असल्यामुळे) असा अर्थ आहे. किंवा क्षण या अर्थाचा 'समय' शब्द 'क्षण नावाचा समय' असा सांगितला आहे. तो (समय शब्द) ज्या दुर्लभ क्षणाच्या अस्तित्वात कुशल चित्त उत्पन्न होते, या अर्थाचे प्रकटीकरण करून, त्यावर अवलंबून असलेल्या कुशल चित्ताच्या उत्पत्तीची दुर्लभता दर्शवितो. या उपायाने (पद्धतीने) "समवाय... वृत्ती दर्शवितो" येथे आणि यापुढील काळ, समूह, हेतू इत्यादी अर्थांमध्ये त्या त्या समयाच्या त्या त्या अर्थविशेषाचे प्रकटीकरण करण्यासाठी योजना करावी।

තස්ස පුරිසස්සාති ‘‘සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ චත්තාරො දළ්හධම්මා ධනුග්ගහා සික්ඛිතා කතහත්ථා කතුපාසනා චතුද්දිසා ඨිතා අස්සු, අථ පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය ‘අහං ඉමෙසං…පෙ… කතුපාසනානං කණ්ඩෙ ඛිත්තෙ ඛිත්තෙ අප්පතිට්ඨිතෙ පථවියං ගහෙත්වා ආහරිස්සාමී’’’ති (සං. නි. 2.228) එවං වුත්තජවනපුරිසස්ස. තාව පරිත්තකොති ගමනස්සාදානං දෙවපුත්තානං හෙට්ඨුපරියායෙන පටිමුඛං ධාවන්තානං සිරසි පාදෙ ච බද්ධඛුරධාරාසන්නිපාතතො ච පරිත්තතරො කාලො. කාලසඞ්ඛාතො සමයො චිත්තපරිච්ඡින්නො වුච්චමානො තෙනෙව පරිච්ඡෙදකචිත්තෙන ‘‘එවං පරිත්තො අහ’’න්ති අත්තනො පරිත්තතං දීපෙති. යථා චාහං, එවං සබ්බො කුසලචිත්තප්පවත්තිකාලොති තස්ස පරිත්තතං දීපෙති. සද්දස්ස දීපනා වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බා.

"त्या पुरुषाचा" म्हणजे—"हे भिक्खूहो, समजा जसे चार दृढधनुष्यधारी, सुशिक्षित, सरावलेले, राजदरबारात धनुर्विद्या दाखवलेले धनुर्धारी चार दिशांना उभे असतील. त्यानंतर एक पुरुष येईल आणि म्हणेल: 'मी या... धनुर्धाऱ्यांनी सोडलेले बाण जमिनीवर पडण्यापूर्वीच हवेत पकडून परत आणीन.'" अशा प्रकारे सांगितलेल्या वेगवान पुरुषाचा (हा संदर्भ आहे). "तेवढा लहान/अल्प" म्हणजे धावण्यात आनंद घेणाऱ्या देवपुत्रांच्या, वर-खाली उलटसुलट वेगाने एकमेकांसमोर धावताना, त्यांच्या डोक्यावर आणि पायांवर बांधलेल्या वस्तऱ्यांच्या धारांच्या एकत्र येण्यापेक्षाही (चित्त उत्पन्न होण्याचा) काळ अत्यंत लहान (अल्प) असतो. काळ नावाचा समय जो चित्ताने मर्यादित (परिच्छिन्न) करून सांगितला जातो, तो त्याच परिच्छेदक चित्ताद्वारे "मी (काळ) एवढा अल्प आहे" असे सांगून स्वतःची अल्पता दर्शवितो. "जसा मी अल्प आहे, तसाच सर्व कुशल चित्ताच्या प्रवृत्तीचा काळही अल्प आहे" असे सांगून तो कुशल चित्ताच्या प्रवृत्तीच्या काळाची अल्पता दर्शवितो. 'समय' शब्दाचे प्रकटीकरण पूर्वोक्त पद्धतीनुसार समजून घ्यावे।

පකතිවාදීනං [Pg.63] මහතො විය අණුවාදීනං ද්විඅණුකස්ස විය ච එකස්සෙව. හෙතු…පෙ… වුත්තිතං දීපෙතීති පච්චයායත්තවුත්තිදීපනතො තප්පරභාවා හෙතුසඞ්ඛාතස්ස පරායත්තවුත්තිදීපනතා වුත්තා. සති පන පච්චයායත්තභාවෙ පච්චයසාමග්ගීආයත්තතා සමවායසඞ්ඛාතෙන දීපියතීති අතප්පරභාවතො තස්ස තංදීපනතා න වුත්තා. අනෙන සමයෙන කත්තුභූතෙන, අනෙන සමයෙන වා කරණභූතෙන භගවතා පටිසෙධිතොති අත්ථො. එස නයො පුරිමාසු දීපනාසු.

प्रकृतीवाद्यांच्या (सांख्यांच्या) 'महत' (बुद्धी) प्रमाणे, किंवा अणुवाद्यांच्या (वैशेषिकांच्या) 'द्व्यणुक' (दोन अणूंचे एकत्र येणे) प्रमाणे, केवळ एकाच (धम्माची उत्पत्ती निषिद्ध केली आहे). "हेतू... वृत्ती दर्शवितो" या पाठाद्वारे, प्रत्ययाधीन (कारणावर अवलंबून असलेल्या) प्रवृत्तीचे प्रकटीकरण करण्यापेक्षा, हेतू नावाच्या समयाची पराधीन प्रवृत्ती दर्शविण्याची श्रेष्ठता असल्यामुळे, 'पराधीन प्रवृत्तीचे प्रकटीकरण' असे म्हटले आहे. परंतु, प्रत्ययाधीनता असताना, प्रत्यय-सामग्रीवरील अवलंबित्व हे 'समवाय' नावाच्या समयाद्वारे दर्शविले जाते; म्हणून त्या समवाय समयामध्ये ती पराधीनता दर्शविण्याची अतिशय श्रेष्ठता नसल्यामुळे, त्याचे प्रकटीकरण सांगितले नाही. कर्ता बनलेल्या "या समयाने" किंवा करण (साधन) बनलेल्या "या समयाद्वारे" भगवंतांनी (परमताचा) निषेध केला आहे, असा अर्थ आहे. हाच नियम पूर्वीच्या प्रकटीकरणांमध्येही (दीपनांमध्ये) लागू होतो।

අධිකරණවසෙනාති ආධාරවසෙන. එත්ථාති කාලසමූහසඞ්ඛාතෙ සමයෙ ගහිතෙති අත්ථො. කාලොපි හි චිත්තපරිච්ඡින්නො සභාවතො අවිජ්ජමානොපි ආධාරභාවෙනෙව සඤ්ඤාතො ‘‘අධිකරණ’’න්ති වුත්තො තංඛණප්පවත්තානං තතො පුබ්බෙ පරතො ච අභාවා. භාවොති කිරියා. කිරියාය කිරියන්තරලක්ඛණං භාවෙනභාවලක්ඛණං. යථා ගාවීසු දුය්හමානාසු ගතො, දුද්ධාසු ආගතොති දොහනකිරියා ගමනකිරියාය ලක්ඛණං හොති, එවමිහාපි ‘‘යස්මිං සමයෙ තස්මිං සමයෙ’’ති ච වුත්තෙ සතීති අයමත්ථො විඤ්ඤායමානො එව හොති අඤ්ඤකිරියාසම්බන්ධාභාවෙන පදත්ථස්ස සත්තාවිරහාභාවතොති සමයස්ස සත්තාකිරියාය චිත්තුප්පාදකිරියා ඵස්සාදිභවනකිරියා ච ලක්ඛීයතීති උභයත්ථ සමයසද්දෙ භුම්මනිද්දෙසො කතො ලක්ඛණභූතභාවයුත්තොති.

"अधिकरणवश" म्हणजे आधार रूपाने (आधाराच्या स्वरूपात). "येथे" म्हणजे काळ आणि समूह नावाचा समय ग्रहण केला असता, असा अर्थ आहे. कारण चित्ताने मर्यादित केलेला काळ देखील, जरी तो परमार्थ स्वभावाने अस्तित्वात नसला, तरी केवळ आधारभावानेच ओळखला जात असल्याने त्याला 'अधिकरण' (आधार) म्हटले आहे; कारण त्या क्षणी प्रवृत्त होणारे धम्म त्या क्षणाच्या आधी किंवा नंतर अस्तित्वात नसतात. "भाव" म्हणजे क्रिया होय. एका क्रियेद्वारे दुसऱ्या क्रियेचे लक्षण (ओळख) पटवणे याला 'भावेन भाव लक्षण' म्हणतात. जसे "गाईंचे दूध काढले जात असताना तो गेला, आणि दूध काढून झाल्यावर तो परत आला" या उदाहरणात, दूध काढण्याची क्रिया ही जाण्याच्या क्रियेचे लक्षण (दर्शक) बनते. त्याचप्रमाणे येथेही "ज्या समयाला... त्या समयाला" असे म्हटले असता, "असताना" (सति) हा अर्थ आपोआपच समजला जातो; कारण इतर क्रियेचा संबंध नसताना, पदाच्या अर्थाचा अस्तित्वाशी वियोग नसतो. म्हणून समयाच्या अस्तित्व-क्रियेद्वारे चित्तोत्पाद क्रिया आणि स्पर्श इत्यादींच्या उत्पत्तीची क्रिया लक्षित (दर्शविली) होते. म्हणूनच दोन्ही ठिकाणी 'समय' शब्दाचा सप्तमी विभक्तीत निर्देश (भूमनिर्देश) केला आहे, जो लक्षणभूत भावाने (अस्तित्वाने) युक्त आहे, असे समजावे।

උද්දානතොති උද්දෙසතො සඞ්ඛෙපතො. කිලෙසකාමො වත්ථුකාමභාවං භජන්තො කාමනීයවසෙන භජති, න කාමනවසෙනාති කාමනවසෙන කිලෙසකාමො එව හොති, න වත්ථුකාමො. දුවිධොපෙසොති වචනෙන දුවිධස්සපි සහිතස්ස අවචරණප්පදෙසං සඞ්ගණ්හාති. තෙන වත්ථුකාමස්සෙව පවත්තිදෙසො රූපාරූපධාතුද්වයං අපනීතං හොති. නනු ච දුවිධොපි සහිතො රූපාරූපධාතූසු පවත්තති රූපාරූපාවචරධම්මානං වත්ථුකාමත්තා තදාරම්මණානං රූපාරූපරාගානඤ්ච කිලෙසකාමභාවසිද්ධිතොති? තං න, බහලකිලෙසස්ස කාමරාගස්ස කිලෙසකාමභාවෙන ඉධ සඞ්ගහිතත්තා. එවඤ්ච කත්වා රූපාරූපධාතූසු පවත්තමානෙසු කාමාවචරධම්මෙසු නිකන්ති ඉධ න සඞ්ගහිතා සුඛුමත්තා. ‘‘උද්දානතො ද්වෙ කාමා’’ති සබ්බකාමෙ උද්දිසිත්වාපි හි ‘‘දුවිධොපෙසො’’ති එත්ථ තදෙකදෙසභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤසහිතතාපරිච්ඡින්නා කාමරාගතබ්බත්ථුකධම්මාව සඞ්ගහිතාති, නිරවසෙසො [Pg.64] වා කිලෙසකාමො කාමරාගො කාමතණ්හාරූපතණ්හාඅරූපතණ්හානිරොධතණ්හාභෙදො ඉධ පවත්තතීති අනවසෙසප්පවත්තිතං සන්ධාය ‘‘දුවිධොපෙසො’’ති වුත්තං, වත්ථුකාමොපි ච අප්පකො ඉධාපි න වත්තති රූපාරූපාවචරවිපාකමත්තො, තථාපි පරිපුණ්ණවත්ථුකාමත්තා කාමාවචරධම්මාව ඉධ ගහිතා. එවඤ්ච කත්වා සසත්ථාවචරොපමා යුත්තා හොති. ‘‘රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙතී’’ති (ධ. ස. 163; විභ. 625) එත්ථ රූපභවො උත්තරපදලොපං කත්වා ‘‘රූප’’න්ති වුත්තො, එවමිධාපි උත්තරපදලොපො දට්ඨබ්බො. අඤ්ඤථා හි චිත්තං කාමාවචරාවචරන්ති වුච්චෙය්‍යාති. ආරම්මණකරණවසෙනාතිආදිකෙ ‘‘කාමො’’ති සබ්බං තණ්හමාහ, තස්මා ‘‘කාමඤ්චෙසා’’තිආදි වුත්තං, ‘‘කාමෙ අවචාරෙතීති කාමාවචාර’’න්ති වත්තබ්බෙ චා-සද්දස්ස රස්සත්තං කතං.

उद्दानतः म्हणजे उद्देशतः, संक्षेपतः. 'किलेसकाम' (क्लेशकाम) हा 'वत्थुकाम' (वस्तुकाम) भावाचा आश्रय घेताना कामनीयतेच्या (इच्छिण्यायोग्यतेच्या) प्रभावाने आश्रय घेतो, कामना करण्याच्या प्रभावाने नाही; म्हणून कामना करण्याच्या प्रभावाने तो 'किलेसकाम'च होतो, 'वत्थुकाम' नाही. 'दुविधोपेसो' (हा दोन्ही प्रकारचा आहे) या वचनाने दोन्ही प्रकारच्या एकत्रित असलेल्या कामाच्या प्रवृत्तीच्या क्षेत्राचा (अवचरण प्रदेशाचा) संग्रह केला जातो. त्यामुळे केवळ वत्थुकामाचाच प्रवृत्ती देश असलेल्या रूप आणि अरूप या दोन्ही धातूंचा अपवाद केला जातो (वगळले जाते). शंका अशी की, दोन्ही प्रकारचा एकत्रित काम रूप आणि अरूप धातूंमध्ये प्रवृत्त होतो की नाही? कारण रूप-अरूपावचर धर्म हे वत्थुकाम आहेत आणि त्यांचे आलंबन घेणाऱ्या रूप-अरूप रागांचे किलेसकामत्व सिद्ध होत असल्यामुळे? ते तसे नाही, कारण तीव्र क्लेशरूप असलेल्या कामरागाचा किलेसकामभावाने येथे संग्रह केला गेला आहे. आणि असे केल्याने, रूप आणि अरूप धातूंमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या कामावचर धर्मांमधील 'निकान्ती'चा (आसक्तीचा) येथे संग्रह केला जात नाही, कारण ती सूक्ष्म असते. 'उद्दानतः द्वे कामा' (संक्षेपाने दोन काम आहेत) असे म्हणून सर्व कामांचा उद्देश केला असला तरी, 'दुविधोपेसो' यामध्ये त्याचाच एक भाग असलेले आणि परस्परांच्या सहभावाने परिच्छिन्न झालेले कामराग आणि त्याचे अधिष्ठान असलेले धर्मच गृहीत धरले आहेत. किंवा संपूर्ण किलेसकाम—जो कामराग, कामतण्हा, रूपतण्हा, अरूपतण्हा आणि निरोधतण्हा अशा भेदांचा आहे—येथे प्रवृत्त होतो, या निरवशेष प्रवृत्तीला उद्देशून 'दुविधोपेसो' असे म्हटले आहे. आणि वत्थुकाम देखील अल्प प्रमाणात येथे प्रवृत्त होत नाही, जो केवळ रूप-अरूपावचर विपाकमात्र आहे; तरीही परिपूर्ण वत्थुकामत्वामुळे कामावचर धर्मच येथे घेतले आहेत. आणि असे केल्याने 'ससत्थावचर' उपमा योग्य ठरते. 'रूपूपपत्तिया मग्गं भावेति' यामध्ये 'रूपभव' या शब्दातील उत्तर पदाचा लोप करून 'रूप' असे म्हटले आहे, त्याचप्रमाणे येथेही उत्तर पदाचा लोप समजावा. नाहीतर चित्ताला 'कामावचरावचर' असे म्हणावे लागले असते. 'आरम्मणकरणवसेन' इत्यादीमध्ये 'काम' या शब्दाने सर्व तण्हा (तृष्णा) सांगितली आहे, म्हणून 'कामंचेसा' इत्यादी म्हटले आहे. 'कामे अवचारेतीति कामावचारं' असे म्हणायचे असताना 'चा' या शब्दाचा ऱ्हस्व केला आहे.

රුළ්හිසද්දෙනාති ඤාණසම්පයුත්තෙසු රුළ්හෙන සද්දෙන, ඤාණසම්පයුත්තෙසු වා පවත්තිත්වා අනවජ්ජසුඛවිපාකතාය තංසදිසෙසු ඤාණවිප්පයුත්තෙසු රුළ්හෙන සද්දෙන. අථ වා කිඤ්චි නිමිත්තං ගහෙත්වා සතිපි අඤ්ඤස්මිං තංනිමිත්තයුත්තෙ කිස්මිඤ්චිදෙව විසයෙ සම්මුතියා චිරකාලතාවසෙන නිමිත්තවිරහෙපි පවත්ති රුළ්හි නාම යථා ‘‘මහියං සෙතීති මහිංසො, ගච්ඡන්තීති ගාවො’’ති, එවං කුසලසද්දස්සපි රුළ්හිභාවො වෙදිතබ්බො. පඤ්ඤානිද්දෙසෙ ‘‘කොසල්ල’’න්ති අභිධම්මෙ (ධ. ස. 16) වුත්තං, තස්ස ච භාවා කුසලසද්දප්පවත්තීති කොසල්ලයොගා කුසලන්ති අයං අභිධම්මපරියායො හොති. කුසලන්ති කුසලභාවං ආහ.

रूळ्हीशब्दाने (रूढ शब्दाने) म्हणजे ज्ञानसंप्रयुक्त चित्तांमध्ये रूढ झालेल्या शब्दाने, किंवा ज्ञानसंप्रयुक्त चित्तांमध्ये प्रवृत्त होऊन अनवद्य आणि सुखविपाक असल्यामुळे त्याच्यासारख्याच असलेल्या ज्ञानविप्रयुक्त चित्तांमध्ये रूढ झालेल्या शब्दाने. अथवा, काही निमित्त (कारण) घेऊन, त्या निमित्ताने युक्त असलेल्या इतर गोष्टींमध्येही एखाद्या विशिष्ट विषयात संकेताने (संमतीने) दीर्घकाळ प्रवृत्त राहिल्यामुळे, मूळ निमित्त नसतानाही प्रवृत्ती होणे म्हणजे 'रूळ्ही' (रूढी) होय. जसे की, 'जमिनीवर झोपतो म्हणून म्हैस (महिंसो)' आणि 'चालतात त्या गाई (गावो)'; त्याचप्रमाणे 'कुसल' शब्दाचा देखील रूळ्हीभाव (रूढीभाव) समजावा. प्रज्ञानिर्देशात 'कोसल्ल' (कौशल्या) असे अभिधम्मात म्हटले आहे, आणि त्याच्या अस्तित्वामुळे 'कुसल' शब्दाची प्रवृत्ती होते; म्हणून 'कौशल्याच्या योगाने कुसल' हा अभिधम्म पर्याय आहे. 'कुसल' या शब्दाने कुशलभाव सांगितला आहे.

විපාකාදීනං අවජ්ජපටිපක්ඛතා නත්ථීති කුසලමෙව අනවජ්ජලක්ඛණං වුත්තං. අනවජ්ජලක්ඛණමෙවාති සුඛවිපාකසභාවස්ස ලක්ඛණභාවනිවාරණත්ථං අවධාරණං කතං, තංනිවාරණඤ්ච තස්ස පච්චුපට්ඨානතං වත්ථුකාමතාය කතං. සම්පත්තිඅත්ථෙන රසෙන වොදානභාවරසං. ඵලට්ඨෙන පච්චුපට්ඨානෙන ඉට්ඨවිපාකපච්චුපට්ඨානං. සභාවො කක්ඛළාදිඵුසනාදිකො අසාධාරණො. සාමඤ්ඤං සාධාරණො අනිච්චාදිසභාවො. ඉධ ච කුසලලක්ඛණං සබ්බකුසලසාධාරණසභාවත්තා සාමඤ්ඤං දට්ඨබ්බං, අකුසලාදීහි අසාධාරණතාය සභාවො වා. උපට්ඨානාකාරොති ගහෙතබ්බභාවෙන ඤාණස්ස උපට්ඨහනාකාරො. ඵලං පන අත්තනො කාරණං පටිච්ච තප්පටිබිම්බභාවෙන, පටිමුඛං වා උපට්ඨාතීති පච්චුපට්ඨානං.

विपाक इत्यादींमध्ये अवद्यतेचा (दोषाचा) विरोधक भाव नसल्यामुळे कुशलालाच 'अनवद्य-लक्षण' (दोषरहित लक्षण) म्हटले आहे. 'Anavajjalakkhaṇamevāti' (अनवद्यलक्षणमेव) यामध्ये सुखविपाक स्वभावाच्या लक्षणभावाचे निवारण करण्यासाठी अवधारण (नियमन) केले आहे, आणि त्याचे निवारण त्याच्या प्रत्युपस्थानत्वाला सांगण्याच्या इच्छेने केले आहे. संपत्ती अर्थाच्या रसाने 'वोदानभाव रस' (शुद्धता रूप रस) आहे. फल अर्थाच्या प्रत्युपस्थानाने 'इष्ट विपाक प्रत्युपस्थान' आहे. स्वभाव म्हणजे कठिणपणा इत्यादी आणि स्पर्श करणे इत्यादी असाधारण लक्षण होय. सामान्य म्हणजे साधारण असलेला अनित्यता इत्यादी स्वभाव होय. आणि येथे कुशल लक्षण हे सर्व कुशलांमध्ये साधारण स्वभाव असल्यामुळे 'सामान्य लक्षण' समजावे, किंवा अकुशल इत्यादींपेक्षा असाधारण असल्यामुळे 'स्वभाव लक्षण' समजावे. 'उपस्थान आकार' म्हणजे ग्रहण करण्यायोग्य भावाने ज्ञानाविरुद्ध प्रकट होण्याचा प्रकार (आकार) होय. परंतु फल हे आपल्या कारणावर अवलंबून राहून त्याच्या प्रतिबिंबाच्या रूपाने किंवा समोर उपस्थित होते, म्हणून त्याला 'प्रत्युपस्थान' म्हणतात.

විජානාතීති [Pg.65] සඤ්ඤාපඤ්ඤාකිච්චවිසිට්ඨං විසයග්ගහණං ආහ. සබ්බචිත්තසාධාරණත්තා යත්ථ යත්ථ යථා යථා අත්ථො ලබ්භති, තත්ථ තත්ථ තථා තථා ගහෙතබ්බොති. යං ආසෙවනපච්චයභාවෙන චිනොති, යඤ්ච කම්මුනා අභිසඞ්ඛතත්තා චිතං, තං තථා ‘‘චිත්ත’’න්ති වුත්තං. යං පන තථා න හොති, තං පරිත්තකිරියද්වයං අන්තිමජවනඤ්ච ලබ්භමානචින්තනවිචිත්තතාදිවසෙන ‘‘චිත්ත’’න්ති වෙදිතබ්බං. හසිතුප්පාදො පන අඤ්ඤජවනගතිකොව. චිත්තානං පනාති විචිත්‍රානන්ති අත්ථො. තදන්තොගධත්තා හි සමුදායවොහාරෙන අවයවොපි ‘‘චිත්ත’’න්ති වුච්චති යථා පබ්බතනදීසමුද්දාදිඑකදෙසෙසු දිට්ඨෙසු පබ්බතාදයො දිට්ඨාති වුච්චන්තීති. චරණං නාම ගහෙත්වා චරිතබ්බචිත්තපටො. රූපානීති බිම්බානි.

विजानाति (जाणतो) या शब्दाने संज्ञा आणि प्रज्ञेच्या कृत्यापेक्षा विशिष्ट (भिन्न) असलेले विषय ग्रहण करण्याचे कृत्य सांगितले आहे. सर्व चित्तांमध्ये साधारण असल्यामुळे जिथे जिथे ज्या ज्या प्रकारे अर्थ प्राप्त होतो, तिथे तिथे त्या त्या प्रकारे तो ग्रहण करावा. जे चित्त आसेवन प्रत्ययाच्या भावाने संचय करते, आणि जे कर्माने अभिसंस्कृत (निर्मित) असल्यामुळे संचित होते, त्याला त्या प्रकारे 'चित्त' म्हटले आहे. परंतु जे तसे नसते, ते परीत्त क्रियाद्वय (दोन परीत्त क्रिया चित्ते) आणि अंतिम जवन, प्राप्त होणाऱ्या चिंतन-विचित्रता इत्यादींच्या प्रभावाने 'चित्त' म्हणून समजावे. हसितुत्पाद चित्त तर इतर जवनांच्या गतीचेच असते. 'चित्तानं' म्हणजे विचित्र (विविध प्रकारच्या), असा अर्थ आहे. कारण त्यात अंतर्भूत असल्यामुळे समुदाय व्यवहाराने अवयवाला देखील 'चित्त' म्हटले जाते; जसे की पर्वत, नदी, समुद्र इत्यादींचे काही भाग पाहिले असता 'पर्वत इत्यादी पाहिले' असे म्हटले जाते. 'चरण' म्हणजे घेऊन फिरण्याचा चित्रपट (चित्रांचा पट). 'रूपाणि' म्हणजे बिंब (चित्रे).

අජ්ඣත්තිකන්ති ඉන්ද්‍රියබද්ධං වදති. චිත්තකතමෙවාති චිත්තස්ස මූලකාරණතං සන්ධාය වුත්තං. කම්මස්ස හෙතං චිත්තං කාරණන්ති. තං පන අත්ථං විභාවෙතුං ‘‘කායකම්මාදිභෙද’’න්තිආදිමාහ. ලිඞ්ගනානත්තන්ති සණ්ඨානනානත්තං, භින්නසණ්ඨානඞ්ගපච්චඞ්ගවතො සරීරස්ස වා නානත්තං. වොහාරවසෙන ඉත්ථිපුරිසාදිභාවෙන වොහරිතබ්බෙසු පත්ථනාවිසෙසා උප්පජ්ජන්ති, තතො කම්මවිසෙසා. එවමිදං කම්මනානත්තං වොහාරනානත්තතො හොති. අපා…පෙ… කාදිතාති එවමාදීසු ආදි-සද්දෙහි ගතියා උපපත්තියා අත්තභාවෙ ලොකධම්මෙසු ච නානාකරණානි සුත්තාගතානි සඞ්ගණ්හාති.

अज्झत्तिकं (आध्यात्मिक) या शब्दाने इंद्रियबद्ध (शरीर) सांगितले आहे. 'चित्तकृतमेव' (चित्तानेच केलेले) हे वचन चित्ताच्या मूळ कारणत्वाला उद्देशून म्हटले आहे. कारण हे चित्तच कर्माचे कारण आहे. तो अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'कायकर्म-आदी भेद' इत्यादी म्हटले आहे. 'लिंगनानात्तं' म्हणजे संस्थान-नानात्व (आकाराची विविधता), किंवा भिन्न आकाराचे अंग-प्रत्यंग असलेल्या शरीराची विविधता होय. व्यवहाराच्या प्रभावाने स्त्री-पुरुष इत्यादी भावाने व्यवहार करण्यायोग्य गोष्टींमध्ये विशिष्ट प्रार्थना (इच्छा) उत्पन्न होतात, आणि त्यामुळे विशिष्ट कर्मे उत्पन्न होतात. अशा प्रकारे हे कर्माचे नानात्व व्यवहाराच्या नानात्वामुळे होते. 'अपा...पे... कादिता' इत्यादींमध्ये 'आदि' शब्दांनी गतीमध्ये, उत्पत्तीमध्ये, आत्मभावात (शरीरात) आणि लोकधर्मांमध्ये सुत्तांमध्ये आलेल्या विविध प्रकारच्या भेदांचा संग्रह केला जातो.

කම්මනානත්තාදිවසෙනාති එත්ථ කුසලාකුසලවසෙන කම්මනානත්තං වෙදිතබ්බං. විසදිසසභාවතා හි නානත්තන්ති. කුසලකම්මස්ස දානාදිවසෙන කායසුචරිතාදිභාවෙන ච පුථුත්තං, අකුසලකම්මස්ස ච මච්ඡරියාදීහි කායදුච්චරිතාදීහි ච පුථුත්තං වෙදිතබ්බං. බහුප්පකාරතා හි පුථුත්තන්ති. අන්නදානාදිවසෙන දානාදීනං පාණාතිපාතාවිරතිආදිවසෙන කායසුචරිතාදීනං ආවාසමච්ඡරියාදිවසෙන මච්ඡරියාදීනං පාණාතිපාතාදිවසෙන කායදුච්චරිතාදීනඤ්ච පභෙදො වෙදිතබ්බො. එකෙකස්ස හි පකාරස්ස භෙදො පභෙදොති. නානත්තාදීනං වවත්ථානං තථා තථා වවත්ථිතතා නිච්ඡිතතා. එතෙනුපායෙන ලිඞ්ගනානත්තාදීනි වෙදිතබ්බානි. කම්මනානත්තාදීහි නිබ්බත්තානි හි තානීති.

‘कम्मनानत्तादिवसेन’ (कर्माच्या विविधतेनुसार) याविषयी येथे कुशल व अकुशल कर्माच्या आधारे कर्माची विविधता (कम्मनानत्त) जाणून घ्यावी. कारण असमान स्वभाव असणे म्हणजेच ‘नानत्त’ (विविधता) होय. कुशल कर्माचे दान इत्यादींच्या द्वारे आणि कायसुचरित (शारीरिक सुचरित्र) इत्यादींच्या रूपाने अनेकत्व (पुथुत्त) जाणून घ्यावे, तसेच अकुशल कर्माचे मात्सर्य (कंजूषपणा) इत्यादींच्या द्वारे आणि कायदुच्चरित (शारीरिक दुश्चरित्र) इत्यादींच्या द्वारे अनेकत्व जाणून घ्यावे. कारण बहुप्रकारता (अनेक प्रकार असणे) म्हणजेच ‘पुथुत्त’ (अनेकत्व) होय. अन्नदान इत्यादींच्या द्वारे दानादींचे, प्राणातिपातापासून विरती (प्राणघात न करणे) इत्यादींच्या द्वारे कायसुचरितादींचे, आवास-मात्सर्य (स्थानाचा लोभ) इत्यादींच्या द्वारे मात्सर्यादींचे आणि प्राणातिपात (प्राणघात) इत्यादींच्या द्वारे कायदुच्चरितादींचे प्रभेद (पभेद) जाणून घ्यावेत. कारण प्रत्येक प्रकारचा भेद म्हणजेच ‘पभेद’ (प्रभेद) होय. विविधता इत्यादींचे व्यवस्थापन (ववत्थान) म्हणजे त्या त्या प्रकारे व्यवस्थापित असणे किंवा निश्चित असणे होय. या उपायाने लिंगविविधता इत्यादी जाणून घ्यावे. कारण ती (लिंगे) कर्माच्या विविधतेमुळेच उत्पन्न झालेली असतात.

පච්චුප්පන්නස්ස ලිඞ්ගස්ස කම්මතො පවත්තිං තදනුක්කමෙන පච්චුප්පන්නකම්මස්ස නිප්ඵත්තිඤ්ච දස්සෙත්වා තතො අනාගතලිඞ්ගනානත්තාදිනිප්ඵත්තිදස්සනෙන සංසාරං ඝටෙන්තො ‘‘කම්මනානාකරණං පටිච්චා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පුරිමෙන කම්මවචනෙන [Pg.66] අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා, ලිඞ්ගාදිවචනෙන විඤ්ඤාණාදීනි භවපරියොසානානි, ගතිආදිවචනෙන ජාතිජරාමරණානි ගහිතානීති දට්ඨබ්බානි. තත්ථ ගතීති නිරයාදයො පඤ්ච ගතියො වුච්චන්ති, තාසං නානාකරණං අපදාදිභාවො. තා හි තථා භින්නාති. උපපත්තීති ගොමහිංසාදිඛත්තියාදිචාතුමහාරාජිකාදිඋපපත්තියො, තාසං නානාකරණං උච්චාදිතා. ඛත්තියො එව හි එකච්චො කුලභොගඉස්සරියාදීහි උච්චො හොති, එකච්චො නීචො. තෙහි එව හීනතාය හීනො, පධානභාවං නීතතාය පණීතො, අඩ්ඪතාය සුගතො, දලිද්දතාය දුග්ගතො. කුලවසෙන වා උච්චනීචතා, ඉස්සරියවසෙන හීනපණීතතා, භොගවසෙන සුගතදුග්ගතතා යොජෙතබ්බා. සුවණ්ණදුබ්බණ්ණතාති ඔදාතසාමාදිවණ්ණසුද්ධිඅසුද්ධිවසෙන වුත්තං. සුජාතදුජ්ජාතතාති නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලාදිආරොහපරිණාහෙහි ලක්ඛණෙහි වා අත්තභාවපරිපුණ්ණාපරිපුණ්ණජාතතාවසෙන. සුසණ්ඨිතදුස්සණ්ඨිතතාති අඞ්ගපච්චඞ්ගානං සණ්ඨානවසෙන.

वर्तमानकालीन लिंगाची (अवस्था/चिन्हाची) कर्मापासून होणारी प्रवृत्ती आणि त्याच्या अनुक्रमाने वर्तमानकालीन कर्माची निष्पत्ती दर्शवून, त्यानंतर भविष्यकालीन लिंगविविधता इत्यादींच्या निष्पत्तीच्या दर्शनाने संसाराला जोडताना भगवंतांनी ‘कम्मनानाकरणं पटिच्च’ (कर्माच्या नानात्वावर अवलंबून) इत्यादी म्हटले. त्यामध्ये पहिल्या ‘कम्म’ शब्दाने अविद्या व संस्कार; ‘लिंग’ इत्यादी शब्दाने विज्ञानापासून सुरू होऊन भवापर्यंत समाप्त होणारे प्रतीत्यसमुत्पादाचे अंग; आणि ‘गती’ इत्यादी शब्दाने जाती, जरा व मरण ग्रहण केले गेले आहे, असे समजावे. त्यामध्ये ‘गती’ म्हणजे निरय (नरक) इत्यादी पाच गती म्हटल्या जातात, त्यांची विविधता म्हणजे अपद (पाय नसलेले प्राणी) इत्यादी भाव होय. कारण त्या अशा प्रकारे भिन्न आहेत. ‘उपपत्ती’ म्हणजे गाय, म्हैस इत्यादी योनी, क्षत्रिय इत्यादी कुळ, आणि चातुमहाराजिका इत्यादी देवलोकातील उत्पत्ती होय; त्यांची विविधता म्हणजे उच्चता इत्यादी भाव होय. कारण क्षत्रिय असूनही एखादा कुळ, भोग आणि ऐश्वर्य इत्यादींमुळे उच्च असतो, तर एखादा नीच असतो. त्यांच्यामुळेच हीनतेमुळे तो हीन होतो, श्रेष्ठत्वाला प्राप्त झाल्यामुळे प्रणीत (श्रेष्ठ) होतो, समृद्धतेमुळे सुगत (सुखी) होतो आणि दारिद्र्यामुळे दुर्गत (दुःखी) होतो. किंवा कुळाच्या आधारे उच्च-नीचता, ऐश्वर्याच्या आधारे हीन-प्रणीतता आणि भोगाच्या आधारे सुगत-दुर्गतता यांची योजना करावी. ‘सुवण्णदुब्बण्णता’ (सुवर्ण-दुर्वर्णता) हे पांढरा, काळा इत्यादी रंगांच्या शुद्धता व अशुद्धतेच्या आधारे म्हटले आहे. ‘सुजात-दुज्जातता’ हे वडाच्या झाडासारख्या परिमंडळ इत्यादी शरीरयष्टीच्या लक्षणांनी किंवा आत्मभावाच्या (शरीराच्या) परिपूर्णता व अपूर्णतेच्या आधारे म्हटले आहे. ‘सुसण्ठित-दुस्सण्ठितता’ हे अंग-प्रत्यंगांच्या आकृतीनुसार म्हटले आहे.

අපරම්පි වුත්තං අජ්ඣත්තිකචිත්තස්ස යථාවුත්තස්ස චිත්තකතභාවසාධකං සුත්තං ‘‘කම්මතො’’තිආදි. කම්මඤ්හි චිත්තතො නිබ්බත්තන්ති තතො නිප්ඵජ්ජමානං සබ්බම්පි චිත්තං චිත්තකතමෙවාති සාධෙති. කම්මනිබ්බත්තතො ලිඞ්ගතො පවත්තමානලිඞ්ගසඤ්ඤා මූලකාරණතො කම්මතො ආසන්නකාරණතො ලිඞ්ගතො ච පවත්තා හොතීති ‘‘කම්මතො…පෙ… පවත්තරෙ’’ති ආහ. අථ වා ලිඞ්ගඤ්ච සඤ්ඤා ච ලිඞ්ගසඤ්ඤා, තා යථාසඞ්ඛ්‍යං කම්මතො ලිඞ්ගතො ච පවත්තරෙති අත්ථො. සඤ්ඤාතො භෙදං ගච්ඡන්තීති තෙ ඉත්ථිපුරිසාදිලිඞ්ගසඤ්ඤාතො ඉත්ථිපුරිසාදිවොහාරභෙදං ධම්මා ගච්ඡන්ති, තථා තථා වොහරිතබ්බාති අත්ථො. ඉමාය ගාථාය අතීතපච්චුප්පන්නද්ධපටිච්චසමුප්පාදවසෙන චිත්තකතං චිත්තං දස්සිතං.

पूर्वोक्त आध्यात्मिक चित्ताच्या चित्तकृतत्वाचे (चित्ताने निर्माण केलेले असणे) साधक असणारे दुसरेही सूत्र ‘कम्मतो’ इत्यादी भगवंतांनी म्हटले आहे. कारण कर्म हे चित्तापासून उत्पन्न होते, म्हणून त्या कर्मापासून निष्पन्न होणारे सर्व काही चित्तकृतच (चित्तानेच बनवलेले) आहे, हे सिद्ध होते. कर्मापासून उत्पन्न झालेल्या लिंगापासून प्रवृत्त होणारी लिंगसंज्ञा, मूळ कारण असलेल्या कर्मापासून आणि आसन्न (जवळचे) कारण असलेल्या लिंगापासून प्रवृत्त होते, म्हणून ‘कम्मतो...पे... पवत्तरे’ (कर्मापासून... प्रवृत्त होतात) असे म्हटले आहे. अथवा, लिंग आणि संज्ञा म्हणजे ‘लिंगसंज्ञा’ होय; त्या यथाक्रम कर्मापासून आणि लिंगापासून प्रवृत्त होतात, असा अर्थ आहे. ‘संज्ञेपासून भेदाला प्राप्त होतात’ म्हणजे ते धर्म स्त्री-पुरुष इत्यादी लिंगसंज्ञेमुळे स्त्री-पुरुष इत्यादी व्यावहारिक भेदाला प्राप्त होतात, म्हणजेच त्या त्या प्रकारे व्यवहारात आणले जातात, असा अर्थ आहे. या गाथेने भूतकाळ आणि वर्तमानकाळ या दोन्ही काळांच्या प्रतीत्यसमुत्पादाच्या आधारे चित्तकृत चित्त दर्शविले आहे.

ලොකො එව පජාතත්තා පජාති පුරිමපාදස්ස විවරණං පච්ඡිමපාදො දට්ඨබ්බො. යථා රථස්ස ආණි නිබන්ධනා, එවං සත්තලොකරථස්ස කම්මං නිබන්ධනන්ති උපමාසංසන්දනං වෙදිතබ්බං. ඉමාය ච ගාථාය අද්ධද්වයවසෙන චිත්තස්ස කම්මවිඤ්ඤාණකතතා දස්සිතා. කිත්තින්ති පරම්මුඛා කිත්තනං පත්ථටයසතං. පසංසන්ති සම්මුඛා පසංසනං ථුතිං. කම්මනානාකරණන්ති කම්මතො නිබ්බත්තනානාකරණං කම්මජෙහි අනුමියමානං කම්මස්සෙව වා නානාකරණං.

लोक (प्राणिमात्र) हा कर्मामुळे उत्पन्न झाल्यामुळे त्याला ‘प्रजा’ (पजा) म्हणतात, म्हणून मागील चरणाचे स्पष्टीकरण पुढील चरण समजावे. ज्याप्रमाणे रथाची कणा (किल्ली) ही रथाला बांधून ठेवणारी असते, त्याचप्रमाणे सत्त्वलोकरूपी रथाला कर्म हे बांधून ठेवणारे आहे, अशी उपमेची तुलना जाणून घ्यावी. आणि या गाथेने दोन काळांच्या आधारे चित्ताची कर्मविज्ञानकृतता दर्शविली आहे. ‘कीर्ती’ म्हणजे परोक्षपणे (पाठीमागे) केलेले गुणगान किंवा पसरलेला सुयश होय. ‘प्रशंसा करतात’ म्हणजे प्रत्यक्षपणे (समोर) केलेली स्तुती होय. ‘कर्मनानाकरण’ म्हणजे कर्मापासून उत्पन्न झालीली विविधता, किंवा कर्मापासून उत्पन्न झालेल्या फळांवरून अनुमान केले जाणारे कर्माचेच नानात्व होय.

කම්මස්සකාති [Pg.67] කම්මසයා. කම්මස්ස දායං තෙන දාතබ්බං ආදියන්තීති කම්මදායාදා. අණ්ඩජාදීනඤ්ච යොනීනං කම්මතො නිබ්බත්තත්තා කම්මමෙව යොනි අත්තභාවපටිලාභනිමිත්තං එතෙසන්ති කම්මයොනී. බන්ධනට්ඨෙන කම්මං බන්ධු එතෙසන්ති කම්මබන්ධූ.

‘कम्मस्सका’ म्हणजे कर्माचा आश्रय असलेले (कर्म हेच ज्यांचे स्वतःचे आहे). कर्माचा ठेवा किंवा कर्माने देण्यायोग्य असणारा वारसा जे ग्रहण करतात, ते ‘कम्मदायादा’ (कर्माचे वारसदार) होत. आणि अंडज इत्यादी योनी कर्मापासूनच उत्पन्न होत असल्यामुळे, कर्मच ज्यांच्या आत्मभाव-प्राप्तीचे (शरीर-प्राप्तीचे) कारण किंवा योनी आहे, ते ‘कम्मयोनी’ होत. बांधून ठेवण्याच्या अर्थाने कर्मच ज्यांचा बंधू (नातेवाईक) आहे, ते ‘कम्मबंधू’ होत.

චිත්තස්සාති කම්මවිඤ්ඤාණස්ස. තස්ස පන අලද්ධොකාසතා අඤ්ඤෙන කම්මෙන පටිබාහිතත්තා තදවිපච්චනොකාසෙ පුග්ගලස්ස නිබ්බත්තත්තා ච වෙදිතබ්බා. විජ්ජමානම්පි අපරාපරියවෙදනීයකම්මවිඤ්ඤාණං කාලගතිපයොගාදිසහකාරීපච්චයවිකලතාය අවසෙසපච්චයවෙකල්ලං දට්ඨබ්බං. එකච්චචිත්තන්ති චිත්තෙන කත්තබ්බචිත්‍රෙන එකච්චභූතං තෙන කත්තබ්බචිත්‍රමාහ.

‘चित्तस्स’ म्हणजे कर्मविज्ञानाचे. परंतु, त्याला (त्या कर्माला) संधी न मिळणे हे इतर कर्माने ते प्रतिबंधित केले गेल्यामुळे आणि त्या कर्माचे फळ न मिळण्याच्या ठिकाणी पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) जन्म झाल्यामुळे जाणून घ्यावे. विद्यमान असूनही अपरापरियवेदनीय (भविष्यात कधीतरी फळ देणारे) कर्मविज्ञान, काल, गती, प्रयोग इत्यादी सहकारी कारणांच्या अभावामुळे उर्वरित कारणांची अपूर्णता समजावी. ‘एकच्चचित्तं’ म्हणजे चित्ताने करावयाच्या वैचित्र्यामध्ये काही अंशाने युक्त असणारे; त्याद्वारे त्याने करावयाचे वैचित्र्य सांगितले आहे.

අනුභවිත්වා භවිත්වා ච අපගතං භූතාපගතං. අනුභූතභූතතා හි භූතතාසාමඤ්ඤෙන භූතසද්දෙන වුත්තා. සාමඤ්ඤමෙව හි උපසග්ගෙන විසෙසීයතීති. අනුභූතසද්දො ච කම්මවචනිච්ඡාභාවතො අනුභවකවාචකො දට්ඨබ්බො. විකප්පගාහවසෙන රාගාදීහි තබ්බිපක්ඛෙහි ච අකුසලං කුසලඤ්ච ආරම්මණරසං අනුභවති, න විපාකො කම්මවෙගක්ඛිත්තත්තා, නාපි කිරියා අහෙතුකානං අතිදුබ්බලතාය සහෙතුකානඤ්ච ඛීණකිලෙසස්ස ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවතො උප්පජ්ජමානානං අතිසන්තවුත්තිත්තා. එත්ථ ච පුරිමනයෙ කුසලාකුසලමෙව වත්තුං අධිප්පායවසෙන ‘‘භූතාපගත’’න්ති වුත්තං. යං ‘‘උප්පන්නානං අකුසලානං ධම්මානං පහානාය උප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං ඨිතියා’’ති (සං. නි. 5.651-662; විභ. 390-391) එත්ථ උප්පන්නන්ති ගහෙත්වා තංසදිසානං පහානං, වුද්ධි ච වුත්තා, පච්ඡිමනයෙ පන ච-සද්දෙන කුසලාකුසලඤ්ච ආකඩ්ඪිත්වා සබ්බං සඞ්ඛතං වුත්තං භූතාපගතභාවාභිධානාධිප්පායෙන.

अनुभवून आणि होऊन जे निघून गेले आहे, ते ‘भूतापगत’ होय. कारण अनुभूत आणि भूत असणे हे ‘भूत’ या सामान्य अर्थाने ‘भूत’ शब्दाने म्हटले आहे. कारण सामान्य अर्थालाच उपसर्गाने विशेषित केले जाते. आणि ‘अनुभूत’ हा शब्द कर्मवाच्य सांगण्याची इच्छा नसल्यामुळे अनुभव घेणारा (कर्तृवाचक) समजावा. विकल्पाच्या ग्रहणाने राग इत्यादींच्या द्वारे आणि त्यांच्या विरोधकांच्या द्वारे अकुशल आणि कुशल हे आलंबनाच्या रसाचा (विषयाच्या स्वादाचा) अनुभव घेतात; विपाक अनुभव घेत नाही, कारण ते कर्माच्या वेगाने फेकलेले असते; क्रियाचित्त देखील अनुभव घेत नाही, कारण अहेतुक क्रियाचित्ते अत्यंत दुर्बळ असतात आणि क्षणीयक्लेश (अर्हत) असलेल्या षडंगोपेक्षावानांच्या संतानात उत्पन्न होणारी सहेतुक क्रियाचित्ते अत्यंत शांत प्रवृत्तीची असतात. आणि येथे पहिल्या पद्धतीमध्ये केवळ कुशल व अकुशल सांगण्याच्या अभिप्रायाने ‘भूतापगत’ असे म्हटले आहे. जे ‘उत्पन्न झालेल्या अकुशल धर्मांच्या प्रहाणासाठी, उत्पन्न झालेल्या कुशल धर्मांच्या स्थितीसाठी’ येथे ‘उत्पन्न’ असे ग्रहण करून त्यांच्यासारख्यांच्या प्रहाण (त्याग) आणि वृद्धीविषयी सांगितले आहे, परंतु दुसऱ्या पद्धतीमध्ये ‘च’ (आणि) शब्दाने कुशल व अकुशल एकत्र करून भूतापगतभावाच्या कथनाच्या अभिप्रायाने सर्व संस्कृत (संखत) धर्म सांगितले आहेत.

විපච්චිතුං ඔකාසකරණවසෙන උප්පතිතං අතීතකම්මඤ්ච තතො උප්පජ්ජිතුං ආරද්ධො අනාගතො විපාකො ච ‘‘ඔකාසකතුප්පන්න’’න්ති වුත්තො. යං උප්පන්නසද්දෙන විනාපි විඤ්ඤායමානං උප්පන්නං, තං සන්ධාය ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, සඤ්චෙතනිකාන’’න්තිආදි (අ. නි. 10.217, 219) වුත්තං. තාසු තාසු භූමීසූති මනුස්සදෙවාදිඅත්තභාවසඞ්ඛාතෙසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු. තස්මිං තස්මිං සන්තානෙ අනුප්පත්තිඅනාපාදිතතාය අසමූහතං. එත්ථ ච ලද්ධභූමිකං ‘‘භූමිලද්ධ’’න්ති වුත්තං අග්ගිආහිතො විය. ඔකාසකතුප්පන්නසද්දෙපි ච ඔකාසො කතො එතෙනාති, ඔකාසො කතො එතස්සාති ච දුවිධත්ථෙපි එවමෙව කතසද්දස්ස පරනිපාතො වෙදිතබ්බො.

परिपक्व होण्यासाठी (फळ देण्यासाठी) संधी देण्याच्या प्रभावाने जणू काही उसळून वर आलेल्या भूतकालीन कर्माला आणि त्या कर्मामुळे उत्पन्न होण्यासाठी प्रवृत्त झालेल्या अनागत (भविष्यातील) विपाकाला 'ओकासकतुप्पन्न' (संधी प्राप्त करून उत्पन्न झालेले) असे म्हटले आहे. जे 'उत्पन्न' या शब्दाशिवाय देखील 'उत्पन्न' म्हणून ओळखले जाते, त्याला उद्देशून भगवंतांनी "नाहं, भिक्खवे, सञ्चेतनिकानं..." (हे भिक्खूंनो, मी सचेतन कर्मांचा...) इत्यादी वचन म्हटले आहे. 'त्या त्या भूमींमध्ये' म्हणजे मनुष्य, देव इत्यादी आत्मभाव म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या उपादानस्कंधांमध्ये. त्या त्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहामध्ये) पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या अवस्थेला प्राप्त न झाल्यामुळे (मार्गाने) समूळ नष्ट न केलेले (अकुशल कर्म). आणि येथे ज्याने भूमी प्राप्त केली आहे त्याला 'भूमिलद्ध' (भूमी प्राप्त झालेले) म्हटले आहे, जसे की 'अग्गिआहितो' (अग्नी प्रज्वलित केलेला) या शब्दाप्रमाणे. 'ओकासकतुप्पन्न' या शब्दात देखील 'याने संधी दिली आहे' आणि 'याला संधी दिली गेली आहे' अशा दोन्ही प्रकारच्या अर्थांमध्ये अशाच प्रकारे 'कत' शब्दाचा परनिपात (शब्दाच्या शेवटी येणे) समजावा.

සබ්බදා [Pg.68] අවත්තමානම්පි ගමියචිත්තං පටිපක්ඛපච්චවෙක්ඛණාය අවික්ඛම්භිතත්තා ‘‘උප්පන්න’’න්ති වුත්තං. අන්තරධාපෙතීති වික්ඛම්භිකා ආනාපානස්සති වික්ඛම්භෙති. අන්තරායෙවාති භූමිලද්ධෙ සභූමියං අබ්බොච්ඡින්නෙ විච්ඡින්දිත්වාති අත්ථො. අනතීතං අනනාගතඤ්ච ඛණත්තයෙකදෙසගතම්පි උප්පජ්ජමානං ‘‘ඛණත්තයගත’’න්ති වුත්තං. දෙසනාය පධානෙන ගහිතො අත්ථො ‘‘සීස’’න්ති වුච්චති. ලොකියධම්මඤ්හි දෙසෙතබ්බං පත්වා දෙසනාය චිත්තං පුබ්බඞ්ගමං හොති, ධම්මසභාවං වා සන්ධායෙතං වුත්තං. අකුසලාති සබ්බෙපි අකුසලා ධම්මා වුත්තා. චෙතනාති කෙචි. අකුසලභාගියාති රාගාදයො එකන්තඅකුසලා. අකුසලපක්ඛිකාති ඵස්සාදයොපි තප්පක්ඛිකා. මනො තෙසං ධම්මානං පඨමං උප්පජ්ජතීති සහජාතොපි මනො සම්පයුත්තෙ සඞ්ගණ්හිත්වා අධිපතිභාවෙන පවත්තමානො පඨමං උප්පන්නො විය හොතීති එවං වුත්තො. සම්පයුත්තාපි තදනුවත්තනතාය අන්වදෙව අකුසලා ධම්මාති වුත්තා, අනන්තරපච්චයමනං වා සන්ධාය මනොපුබ්බඞ්ගමතා වුත්තා. චිත්තෙන නීයතීති අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං සන්ධායාහ, තණ්හාසම්පයුත්තං වා. පභස්සරන්ති සභාවපණ්ඩරතං සන්ධායාහ. අරක්ඛිතෙති සතියා අනුනයපටිඝාදීහි අරක්ඛිතෙ, රාගාදීහි බ්‍යාපන්නෙ, තෙහි එව අවස්සුතෙ. චිත්තස්ස පුබ්බඞ්ගමභාවසාධනෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං බලදානවසෙන සුත්තානුරක්ඛණං, ඉධ වා උපසංහතානං ආභිධම්මිකෙහි විඤ්ඤාතානං චිරකාලප්පවත්තිවසෙන වෙදිතබ්බං.

सर्वकाळ वर्तमान नसले तरीही, प्रवासाला जाण्याची इच्छा करणाऱ्याचे चित्त विरोधी विचारांच्या चिंतनाने दूर न केल्या गेल्यामुळे 'उत्पन्न' असे म्हटले आहे. 'अंतर्धान पावते' म्हणजे विक्षेपांना दूर करणारी आनापानस्मृती त्यांना दूर करते. 'अंतरायेव' म्हणजे भूमी प्राप्त केलेले क्लेश आपल्या उत्पत्तीच्या भूमीमध्ये (पाच उपादानस्कंधांमध्ये) खंडित न होता, त्यांना मध्येच तोडून नष्ट करणे असा अर्थ आहे. जे भूतकाळात गेलेले नाही आणि भविष्यातही नाही, अशा तीन क्षणांच्या (उत्पाद, स्थिती, भंग) समूहातील एका भागात वर्तमान असलेल्या आणि उत्पन्न होत असलेल्या चित्ताला 'क्षणत्रयगत' (तीन क्षणांमध्ये असलेले) असे म्हटले आहे. उपदेशात प्रामुख्याने घेतलेल्या अर्थाला 'सीस' (प्रमुख/शीर्ष) म्हटले जाते. कारण उपदेश करण्यायोग्य लौकिक धर्माप्रत पोहोचून उपदेशामध्ये चित्त हे अग्रगामी असते, किंवा चित्त या धर्माच्या मुख्यत्वाच्या स्वभावाला उद्देशून हे म्हटले आहे. 'अकुशल' या शब्दाने सर्व अकुशल धर्म सांगितले आहेत. काही आचार्य 'चेतना' असे म्हणतात. 'अकुशलभागीय' म्हणजे राग इत्यादी एकांत अकुशल धर्म. 'अकुशलपक्षीय' म्हणजे स्पर्श इत्यादी त्या अकुशलाच्या पक्षात असणारे धर्म. 'मन त्या धर्मांच्या आधी उत्पन्न होते' म्हणजे सहजात असूनही मन हे संप्रयुक्त धर्मांना सामावून घेऊन अधिपती रूपाने प्रवृत्त होत असल्याने ते जणू काही प्रथम उत्पन्न झाल्यासारखे असते, म्हणून असे म्हटले आहे. संप्रयुक्त धर्म देखील त्या चित्ताचे अनुकरण करत असल्याने त्यांना 'चित्ताच्या मागोमाग येणारे अकुशल धर्म' असे म्हटले आहे, किंवा अनंतरप्रत्यय असणाऱ्या मनाला उद्देशून 'मनाची अग्रगामीता' (मनोपुब्बङ्गमता) म्हटली आहे. 'चित्ताद्वारे नेले जाते' हे अभिसंस्कार विज्ञानाला किंवा तृष्णासंप्रयुक्त चित्ताला उद्देशून म्हटले आहे. 'प्रभास्वर' हे चित्ताच्या नैसर्गिक निर्मळतेला उद्देशून म्हटले आहे. 'अरक्षित' म्हणजे स्मृतीद्वारे अनुनय (राग), प्रतिघ (द्वेष) इत्यादींपासून रक्षण न केल्यामुळे, राग इत्यादींमुळे दूषित झालेल्या आणि त्यांच्यामुळेच आसक्त झालेल्या चित्ताला. चित्ताचे अग्रगामीत्व सिद्ध करण्यामध्ये सूत्रांचे परस्परांना बळ देण्याच्या प्रभावाने सूत्रांचे रक्षण करणे समजावे, किंवा येथे अभिधम्मधरांनी ग्रहण केलेल्या आणि जाणलेल्या सूत्रांच्या दीर्घकालीन प्रवृत्तीच्या प्रभावाने (सूत्रांचे रक्षण) समजावे.

කතරපඤ්ඤං ත්වන්තිආදි න පාළිආරුළ්හං, එවං භගවා පුච්ඡතීති අට්ඨකථායමෙව වුත්තං. පඤ්ඤා පන කිමත්ථියාති ඉදම්පි එකං සුත්තං. ‘‘අභිඤ්ඤත්ථා පරිඤ්ඤත්ථා පහානත්ථා’’ති තස්ස විස්සජ්ජනං.

'तुझी प्रज्ञा कोणती?' इत्यादी वचन पाळी साहित्यात (त्रिपिटकात) समाविष्ट नाही; 'भगवंत असे विचारतात' असे केवळ अट्ठकथेमध्येच म्हटले आहे. 'परंतु प्रज्ञा कोणत्या प्रयोजनासाठी आहे?' हे देखील एक सूत्र आहे. 'अभिज्ञा (विशिष्ट ज्ञान), परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) आणि प्रहाण (त्याग) या प्रयोजनासाठी आहे' हे त्याचे उत्तर आहे.

සාතන්ති සභාවවසෙන වුත්තං, මධුරන්ති මධුරං වියාති උපමාවසෙන. පොනොබ්භවිකාති පුනබ්භවකරණසීලා. තත්‍රතත්‍රාභිනන්දනතො නන්දී, නන්දිභූතො රාගො නන්දිරාගො, නන්දිරාගභාවෙන සහගතාති නන්දිරාගසහගතාති න එත්ථ සම්පයොගවසෙන සහගතභාවො අත්ථීති සහගතසද්දො තණ්හාය නන්දිරාගභාවං ජොතෙති. නන්දිරාගභූතාති චස්ස අත්ථො. නිස්සයෙති පාදකෙ. රූපාරූපාරම්මණානන්ති පථවීකසිණාදිආකාසාදිආරම්මණානං. සංසට්ඨෙති ඛීරොදකං විය සමොදිතෙ එකීභාවමිව ගතෙ. සහජාතෙති සම්පයුත්තසහජාතෙ, න සහජාතමත්තෙ. ඉධාපීති ‘‘ඉමස්මිම්පි පදෙ අයමෙව අත්ථො අධිප්පෙතො’’ති ඉමිස්සා අට්ඨකථාය යථාදස්සිතසංසට්ඨසද්දො [Pg.69] සහජාතෙ අධිප්පෙතොති. අරූපං රූපෙනාති පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුනා. උක්කට්ඨනිද්දෙසොති අනවසෙසසඞ්ගහෙන කතො අතිසයනිද්දෙසො.

'साता' (सुखद) हे सोमनस्य वेदनेच्या स्वभावाच्या प्रभावाने म्हटले आहे, आणि 'मधुर' हे गोड चवीसारखे या उपमेच्या रूपाने म्हटले आहे. 'पोनोब्भविका' म्हणजे पुन्हा जन्म (पुनर्भव) घडवून आणण्याचा स्वभाव असलेली. त्या त्या विषयांमध्ये अत्यंत आनंद घेण्याच्या स्वभावामुळे तिला 'नंदी' म्हणतात; आनंद देणारा राग (आसक्ती) म्हणजे 'नंदिराग'; आणि नंदिरागाच्या भावाने युक्त असलेली म्हणजे 'नंदिरागसहगता'. येथे संप्रयोगाच्या प्रभावाने सहगतभाव नाही, म्हणून 'सहगत' हा शब्द तृष्णेच्या नंदिरागभावाला प्रकट करतो. 'नंदिरागभूत' हाच याचा अर्थ आहे. 'निस्सय' म्हणजे आधार (पाया). 'रूपारूपारम्मण' म्हणजे पृथ्वीकसिण इत्यादी रूप आणि आकाश इत्यादी अरूप आलंबन (विषय) असणारे. 'संसट्ठ' म्हणजे दूध आणि पाण्याप्रमाणे एकत्र मिसळलेले, जणू काही एकरूप झालेले. 'सहजात' म्हणजे संप्रयुक्त सहजात, केवळ सहजात मात्र नव्हे. 'येथे देखील' म्हणजे 'या पदात देखील हाच अर्थ अभिप्रेत आहे'; या अट्ठकथेमध्ये दर्शविल्याप्रमाणे 'संसट्ठ' हा शब्द सहजात या अर्थाने अभिप्रेत आहे. 'अरूप रूपाने' म्हणजे प्रतिसंधीच्या क्षणी हृदयवस्तूशी (सहजात असणे). 'उक्कठ्ठनिद्देस' म्हणजे कोणताही अंश न सोडता सर्व लक्षणांचा संग्रह करून केलेला उत्कृष्ट निर्देश.

අනාභට්ඨතායෙවාති ‘‘දිට්ඨං සුත’’න්තිආදීසු දිට්ඨතාදයො විය අභාසිතබ්බතා අනාභට්ඨතා. සබ්බාකාරෙන සදිසස්ස දුතියචිත්තස්ස සසඞ්ඛාරිකතාවචනෙන ඉමස්ස අසඞ්ඛාරිකතා විඤ්ඤායති, තස්මා අභාසිතබ්බතාය න ගහිතොති අත්ථො යුජ්ජති. අධිප්පායො පන පාළියං අභාසිතත්තා එව තත්ථ දෙසෙතබ්බභාවෙන න ගහිතො න සඞ්ගහිතො න තස්සත්ථස්ස අභාවාති. අථ වා පාළියං අනාභට්ඨතාය එව අට්ඨකථායං න ගහිතො න තස්සත්ථො වුත්තො. නියමෙත්වාවාති පරතො එවංවිධස්සෙව සසඞ්ඛාරිකභාවවචනතො ඉධ තදවචනෙනෙව අසඞ්ඛාරිකභාවං නියමෙත්වා.

'अनाभट्ठता' (न बोलले जाणे) म्हणजे 'दिठ्ठं सुतं' (पाहिलेले, ऐकलेले) इत्यादींमध्ये जसे 'दिठ्ठता' (पाहिलेले असणे) इत्यादी असतात, तसेच न बोलण्यायोग्य असणे म्हणजे 'अनाभट्ठता'. सर्व प्रकारे समान असणाऱ्या दुसऱ्या महाकुशल चित्ताला 'ससंखारिक' म्हटल्यामुळे या पहिल्या महाकुशल चित्ताचे 'असंखारिकत्व' समजून येते, म्हणून न बोलण्यायोग्य असल्यामुळे ते पाळीमध्ये घेतले गेले नाही, हा अर्थ योग्य वाटतो. परंतु अभिप्राय असा आहे की, पाळीमध्ये न बोलल्या गेल्यामुळेच तेथे उपदेश करण्यायोग्य पदाच्या रूपाने ते घेतले गेले नाही किंवा समाविष्ट केले गेले नाही, त्याचा अर्थ अस्तित्वात नसल्यामुळे नव्हे. किंवा पाळीमध्ये न बोलल्या गेल्यामुळेच अट्ठकथेमध्ये ते घेतले गेले नाही आणि त्याचा अर्थ स्पष्ट केला गेला नाही. 'नियमित्व' (निश्चित करून) म्हणजे पुढे अशाच प्रकारच्या दुसऱ्या चित्ताला 'ससंखारिक' म्हटल्यामुळे येथे ते न बोलण्याद्वारेच त्याचे 'असंखारिकत्व' निश्चित करून.

මනොවිඤ්ඤාණන්ති එත්ථ ද්වාරං වත්ථූති වුත්තං, ද්වාරෙන වා තංසහායභූතං හදයවත්ථු වුත්තං. සරසභාවෙනාති සකිච්චභාවෙන. අවිජ්ජා හි සඞ්ඛාරානං පච්චයභාවකිච්චා, අඤ්ඤාසාධාරණො වා රසිතබ්බො විඤ්ඤාතබ්බො භාවො සරසභාවො, අවිජ්ජාසභාවො සඞ්ඛාරසභාවොති එවමාදිකො. ‘‘සරසසභාවෙනා’’තිපි පාඨො, සොයෙව අත්ථො. අවිජ්ජාපච්චයාති වා සරසෙන, සඞ්ඛාරාති සභාවෙන.

'मनोविज्ञान' या शब्दात 'द्वार' हेच 'वस्तू' (हृदयवस्तू) म्हणून म्हटले आहे, किंवा द्वाराच्या माध्यमातून त्याचे सहकारी असणारे 'हृदयवस्तू' म्हटले आहे. 'सरसभावेन' म्हणजे स्वतःच्या कार्याच्या (कर्तव्याच्या) रूपाने. कारण अविद्या ही संस्कारांना प्रत्यय (कारण) बनण्याचे कार्य करते; किंवा इतरांशी सामायिक नसलेला, अनुभवण्यायोग्य आणि जाणण्यायोग्य असा स्वभाव म्हणजे 'सरसभाव' होय, जसे की अविद्येचा स्वभाव, संस्कारांचा स्वभाव इत्यादी. 'सरससभावेन' असा देखील पाठ आढळतो, त्याचा अर्थ देखील हाच आहे. किंवा 'अविद्याप्रत्यया' हे स्वतःच्या कार्याने आणि 'संस्कारा' हे स्वतःच्या स्वभावाने दर्शवले आहेत.

එකසමුට්ඨානාදිතා රූපධම්මෙසු එව යොජෙතබ්බා තෙසු තබ්බොහාරබාහුල්ලතො. අතීතාදිභාවො රූපාරූපධම්මෙසු, චිත්තචෙතසිකනිබ්බානානම්පි වා යථාසභාවං එකද්විනකුතොචිසමුට්ඨානතා යොජෙතබ්බා. අනාපාථගතාති චක්ඛාදීනං අගොචරගතා සුඛුමරජාදිරූපං විය වත්ථුපරිත්තතාය තත්තායොගුළෙ පතිතොදකබින්දුරූපං විය ඛණපරිත්තතාය අතිදූරතාය අච්චාසන්නාදිතාය අතීතානාගතතාය ච. විසයො අනඤ්ඤත්ථභාවෙන, ගොචරො ච තත්ථ චරණෙන වුත්තො, තබ්බිසයනිච්ඡයෙන මනො පටිසරණං. අයමත්ථො සිද්ධො හොති අඤ්ඤථා තෙසං ධම්මාරම්මණභාවෙන ‘‘නෙසං ගොචරවිසයං පච්චනුභොතී’’ති වචනස්ස අනුපපත්තිතො. දිබ්බචක්ඛුදිබ්බසොතඉද්ධිවිධඤාණෙහි යථාවුත්තනයෙන අනාපාථගතානි රූපාදීනි ආලම්බියමානානි න ධම්මාරම්මණන්ති කත්ථචි වුච්චමානානි දිට්ඨානි, ඉතරථා ච දිට්ඨානි ‘‘දිබ්බෙන චක්ඛුනා රූපං පස්සතී’’තිආදීසූති.

एकसमुत्थान (एका कारणाने उत्पन्न होणे) इत्यादी अवस्था केवळ रूपधर्मांमध्येच जोडल्या पाहिजेत, कारण त्यांच्यामध्ये या संज्ञांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर होतो. भूतकाळ इत्यादी अवस्था रूप आणि अरूप दोन्ही धर्मांमध्ये जोडल्या पाहिजेत, किंवा चित्त, चेतसिक आणि निर्वाण यांच्यामध्ये देखील त्यांच्या स्वभावानुसार एकसमुत्थान, द्विसमुत्थान किंवा न-कुतोचि-समुत्थान (कोणत्याही कारणाने उत्पन्न न होणे) जोडले पाहिजे. 'अनापाथगता' (इंद्रियांच्या कक्षेत न आलेले) म्हणजे चक्षु इत्यादी इंद्रियांच्या विषयांच्या कक्षेत न आलेले; जसे की सूक्ष्म धुलिकणांच्या रूपाप्रमाणे वस्तूच्या (आलंबनाच्या) लहानपणामुळे, किंवा तापलेल्या लोखंडाच्या गोळ्यावर पडलेल्या पाण्याच्या थेंबाप्रमाणे क्षणाच्या अल्पतेमुळे, अतिशय दूर असल्यामुळे, अतिशय जवळ असल्यामुळे किंवा भूतकाळ आणि भविष्यकाळात असल्यामुळे. इतर विषयांमध्ये प्रवृत्त न होण्यामुळे त्याला 'विषय' म्हटले आहे, आणि त्या विषयात वारंवार प्रवृत्त होण्यामुळे त्याला 'गोचर' म्हटले आहे; त्या विषयाचा निश्चय करण्याच्या दृष्टीने मन हे त्यांचे 'प्रतिशरण' (आश्रय) आहे. हा अर्थ सिद्ध होतो, कारण अन्यथा, त्यांच्या धर्मारम्मणभावामुळे (धर्मायतन विषय असल्यामुळे) 'मन त्यांच्या गोचर आणि विषयाचा अनुभव घेते' हे वचन अयोग्य ठरेल. दिव्यचक्षू, दिव्यश्रोत आणि ऋद्धिविध ज्ञानाद्वारे वर सांगितलेल्या पद्धतीने इंद्रियांच्या कक्षेत न आलेल्या रूप इत्यादी विषयांचे आलंबन घेतले जात असताना, त्यांना कुठेही 'धर्मांरम्मण' म्हटलेले आढळत नाही; उलटपक्षी, 'दिव्य चक्षूने रूप पाहतो' इत्यादी सूत्रांमध्ये ते स्पष्टपणे पाहिले गेले आहे।

ආපාථමාගච්ඡති [Pg.70] මනසා පඤ්චවිඤ්ඤාණෙහි ච ගහෙතබ්බභාවූපගමනෙන. ඝට්ටෙත්වාති පටිමුඛභාවාපාථං ගන්ත්වා. සරභාණකස්ස ඔසාරකස්ස. පකතියා දිට්ඨාදිවසෙන ආපාථගමනඤ්ච භොජනපරිණාමඋතුභොජනවිසෙසඋස්සාහාදීහි කල්‍යං, රොගිනො වාතාදීහි ච උපද්දුතං වා කායං අනුවත්තන්තස්ස ජාගරස්ස භවඞ්ගස්ස චලනපච්චයානං කායිකසුඛදුක්ඛඋතුභොජනාදිඋපනිස්සයානං චිත්තපණිදහනසදිසාසදිසසම්බන්ධදස්සනාදිපච්චයානං, සුත්තස්ස ච සුපිනදස්සනෙ ධාතුක්ඛොභාදිපච්චයානං වසෙන වෙදිතබ්බං. අදිට්ඨස්ස අසුතස්ස අනාගතබුද්ධරූපාදිනො පසාදදාතුකාමතාවත්ථුස්ස තංසදිසතාසඞ්ඛාතෙන දිට්ඨසුතසම්බන්ධෙනෙව. න කෙවලං තංසදිසතාව උභයසම්බන්ධො, කින්තු තබ්බිපක්ඛතා තදෙකදෙසතා තංසම්පයුත්තතාදිකො ච වෙදිතබ්බො. කෙනචි වුත්තෙ කිස්මිඤ්චි සුතෙ අවිචාරෙත්වා සද්දහනං සද්ධා, සයමෙව තං විචාරෙත්වා රොචනං රුචි, ‘‘එවං වා එවං වා භවිස්සතී’’ති ආකාරවිචාරණං ආකාරපරිවිතක්කො, විචාරෙන්තස්ස කත්ථචි දිට්ඨියා නිජ්ඣානක්ඛමනං දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්ති.

मनाने आणि पंचविज्ञानांद्वारे ग्रहण करण्यायोग्य अवस्थेला प्राप्त झाल्याने विषयक्षेत्रात (आपाथ) येते. 'घट्टित्वा' (संघट्टन करून) म्हणजे समोरासमोर येऊन विषयक्षेत्रात जाऊन. स्वरभाणक (मधुर स्वरात धम्म गाणारा) आणि ओसारक (त्या स्वराला अनुसरून म्हणणारा) यांच्या आवाजाला ऐकून. स्वाभाविकपणे पाहिलेल्या इत्यादींच्या प्रभावाने विषयक्षेत्रात येणे; तसेच भोजन पचणे, अनुकूल ऋतू, विशिष्ट भोजन, उत्साह इत्यादींमुळे निरोगी असलेल्या, किंवा रोग्याच्या वात इत्यादींनी पीडित असलेल्या शरीराला अनुसरणाऱ्या, जागृत व्यक्तीच्या भवांगाच्या कंपनाचे कारण असलेल्या कायिक सुख-दुःख, ऋतू, भोजन इत्यादी उपनिश्रयांच्या (बलवान कारणांच्या) प्रभावाने; आणि मन एकाग्र करणे, समान किंवा असमान संबंध पाहणे इत्यादी कारणांमुळे; आणि झोपलेल्या व्यक्तीच्या स्वप्नदर्शनात धातूंच्या क्षोभ (असंतुलन) इत्यादी कारणांच्या प्रभावाने हे (स्वप्न पाहणे) समजून घ्यावे. न पाहिलेल्या, न ऐकलेल्या, भविष्यातील बुद्धरूपादींच्या विषयी, जे श्रद्धा उत्पन्न करण्याचे किंवा दान देण्याची इच्छा करण्याचे स्थान आहे, त्याच्याशी सादृश्यामुळे (त्याच्यासारखे असण्यामुळे) पाहिलेल्या व ऐकलेल्या गोष्टींच्या संबंधानेच (ते स्वप्नात दिसते). केवळ सादृश्यताच हा दोन्ही प्रकारचा संबंध नाही, तर त्याचा विरोध (विपक्षता), त्याचा एक भाग असणे (एकदेशता), किंवा त्याच्याशी संप्रयुक्त असणे (तत्संप्रयुक्तता) इत्यादी देखील समजून घ्यावे. कोणीतरी काही सांगितले असता किंवा काही ऐकले असता, विचार न करता विश्वास ठेवणे म्हणजे 'श्रद्धा' होय. स्वतःच त्याचा विचार करून आवड निर्माण होणे म्हणजे 'रुची' होय. 'असे असेल किंवा तसे असेल' अशा प्रकारे स्वरूपाचा विचार करणे म्हणजे 'आकारपरिवितर्क' होय. विचार करणाऱ्याच्या मनात एखाद्या अर्थाविषयी ज्ञानाने (दृष्टीने) चिंतन करून सहमती मिळणे म्हणजे 'दृष्टिनिज्झानक्खंती' (दृष्टि-निध्यान-क्षान्ती) होय.

ගෙරුකහරිතාලඤ්ජනාදිධාතූසු. සුභනිමිත්තං සුභග්ගහණස්ස නිමිත්තං. තං සුභනිමිත්තත්තා රඤ්ජනීයත්තා ච ලොභස්ස වත්ථු. නියමිතස්ස චිත්තස්ස වසෙන නියමිතවසෙන. එවමිතරෙසු ද්වීසු. ආභොගො ආභුජිතං. ලූඛපුග්ගලා දොසබහුලා. අදොසබහුලා සිනිද්ධපුග්ගලා. තදධිමුත්තතාති පීතිනින්නචිත්තතා. ඉමෙහි…පෙ… වෙදිතබ්බො පීතියා සොමනස්සවිප්පයොගාසම්භවතොති අධිප්පායො.

गेरू, हरताळ, काजळ इत्यादी धातूंमध्ये. 'शुभनिमित्त' म्हणजे शुभ ग्रहण करण्याचे निमित्त (कारण) होय. ते शुभनिमित्त असल्यामुळे आणि आसक्ती निर्माण करणारे (रंजनीय) असल्यामुळे लोभाचे अधिष्ठान (वस्तू) बनते. निश्चित केलेल्या चित्ताच्या प्रभावाने, म्हणजेच 'नियमितवशेन'. इतर दोन (परिणामित आणि समुदाचार) मध्येही याचप्रमाणे आहे. 'आभोग' म्हणजे मनन करणे (आभुजित). रुक्ष (कठोर) व्यक्ती म्हणजे द्वेषबहुल (जास्त राग असणारे) लोक होत. अद्वेषबहुल व्यक्ती म्हणजे स्निग्ध (मृदू) लोक होत. 'तदधिमुक्तता' म्हणजे प्रीतीकडे झुकलेले चित्त असणे. या कारणांमुळे देखील येथे सोमनस्य-सहगत भाव समजून घ्यावा, कारण प्रीतीचा सोमनस्याशी वियोग होणे असंभव आहे, असा अभिप्राय आहे.

ජීවිතවුත්තියා ආයතනභාවතො හත්ථාරොහාදිසිප්පමෙව සිප්පායතනං. කසිවාණිජ්ජාදිකම්මමෙව කම්මායතනං. ආයුවෙදාදිවිජ්ජා එව විජ්ජාට්ඨානං. අබ්‍යාපජ්ජෙති දොමනස්සබ්‍යාපාදරහිතෙ රූපභවෙ. ධම්මපදාති ධම්මකොට්ඨාසා. පිලවන්තීති උපට්ඨහන්ති පදිස්සන්ති. යොගාති භාවනාභියොගා සමාධිතො. වත්ථුවිසදකිරියාති අජ්ඣත්තිකබාහිරානං වත්ථූනං නිම්මලභාවකිරියා. සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං අඤ්ඤමඤ්ඤානතිවත්තනං ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනතා. ගම්භීරානං ඤාණෙන චරිතබ්බානං, ගම්භීරඤාණෙන වා චරිතබ්බානං සුත්තන්තානං පච්චවෙක්ඛණා ගම්භීරඤාණචරියපච්චවෙක්ඛණා.

उपजीविकेचे साधन (आयतन) असल्यामुळे हत्तीवर बसणे (हस्त्यारोहण) इत्यादी कलाच 'शिल्पायतन' होय. शेती, व्यापार इत्यादी कामेच 'कर्मायतन' होय. आयुर्वेद इत्यादी विद्याच 'विद्यास्थान' होय. 'अव्यापज्जी' म्हणजे दौर्मनस्य आणि व्यापाद (द्वेष) नसलेल्या रूपभवात. 'धम्मपदे' म्हणजे धर्माचे समूह होय. 'पिलवन्ति' म्हणजे प्रकट होतात, दिसतात. 'योग' म्हणजे भावनेचा अभ्यास (भावनाभियोग), समाधीमुळे. 'वस्तू-विशद-क्रिया' म्हणजे आध्यात्मिक आणि बाह्य वस्तूंची निर्मळता करणे होय. श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांचे एकमेकांवर अतिक्रमण न करणे म्हणजे 'इंद्रिय-समता-प्रतिपादनता' होय. गंभीर असलेल्या किंवा गंभीर ज्ञानाने आचरण करण्यायोग्य सुत्तांचे चिंतन करणे म्हणजे 'गंभीरज्ञानचर्या-प्रत्यवेक्षण' होय.

වංසොති අනුක්කමො. තන්තීති සන්තති. පවෙණීති සම්බන්ධො. සබ්බමෙතං චාරිත්තකිරියාපබන්ධස්ස වචනං. චාරිත්තසීලත්තා සීලමයං. ‘‘දස්සාමී’’ති වචීභෙදෙන වත්ථුස්ස පරිණතත්තා තතො පට්ඨාය දානං ආරද්ධං නාම හොති[Pg.71], යතො තස්ස අත්තනො පරිණාමනාදීසු ආපත්ති හොති. විජ්ජමානවත්ථුස්මිං චින්තනකාලතො පට්ඨාය දානං ආරද්ධන්ති තත්ථ දානමයං කුසලං හොතීති අධිප්පායො. න හි දානවත්ථුං අවිජ්ජමානකම්පි සඞ්ඛරොන්තස්ස කුසලං න හොතීති. තං පන දානමයස්ස පුබ්බභාගොති තදෙව භජෙය්‍ය, වුත්තං අට්ඨකථායං. කුලවංසාදිවසෙනාති උදාහරණමත්තමෙවෙතං. අත්තනා සමාදින්නවත්තවසෙන සප්පුරිසවත්තගාමජනපදවත්තාදිවසෙන ච චාරිත්තසීලතා වෙදිතබ්බා.

'वंश' म्हणजे अनुक्रम (परंपरा). 'तंती' म्हणजे संतती (सातत्य). 'पवेणी' म्हणजे संबंध (जोडणी). हे सर्व शब्द चारित्र्यविषयक क्रियांच्या सातत्याचे वाचक आहेत. चारित्र्यशीलतेमुळे ते 'शीलमय' आहे. 'मी देईन' अशा वाणीच्या उच्चाराने वस्तू समर्पित झाल्यामुळे, तेव्हापासून दान सुरू झाले असे मानले जाते, कारण त्यानंतर ती वस्तू स्वतःकडे वळवल्यास इत्यादी केल्यास आपत्ती (दोष) येते. विद्यमान (उपलब्ध) वस्तूच्या बाबतीत विचार केल्याच्या वेळेपासून दान सुरू होते, म्हणून तेथे 'दानमय कुशल' होते, असा अभिप्राय आहे. कारण दान देण्याची वस्तू उपलब्ध नसतानाही ती तयार करणाऱ्या व्यक्तीच्या मनात कुशल निर्माण होत नाही असे नाही (अर्थात कुशल निर्माण होतेच). परंतु ते दानमयाचा पूर्वभाग (पूर्व तयारी) असल्याने त्यातच समाविष्ट केले जावे, असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. 'कुलवंश' इत्यादींच्या प्रभावाने हे केवळ एक उदाहरण आहे. स्वतः स्वीकारलेल्या व्रताच्या प्रभावाने आणि सत्पुरुषांचे व्रत, ग्राम-जनपदांचे व्रत इत्यादींच्या प्रभावाने 'चारित्र्यशीलता' समजून घ्यावी.

සවත්ථුකන්ති භෙරිආදිවත්ථුසහිතං කත්වා. විජ්ජමානකවත්ථුන්ති භෙරිආදිවත්ථුං. ධම්මස්සවනඝොසනාදීසු ච සවත්ථුකං කත්වා සද්දස්ස දානං සද්දවත්ථූනං ඨානකරණානං සසද්දප්පවත්තිකරණමෙවාති තස්ස චින්තනං විජ්ජමානවත්ථුපරිච්චාගො වෙදිතබ්බො. භාජෙත්වා දස්සෙසි ධම්මරාජා ඉධ ච රූපාරම්මණාදිභාවං, අඤ්ඤත්ථ ච ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනී’’ති (දී. නි. 3.305) දානමයාදිභාවං, අපරත්ථ ච ‘‘කතමෙ ධම්මා කුසලා? තීණි…පෙ… තංසමුට්ඨානං කායකම්ම’’න්තිආදිනා කායකම්මාදිභාවඤ්ච වදන්තො. අපරියාපන්නා චාති පරමත්ථතො අවිජ්ජමානත්තා අඤ්ඤායතනත්තා ච අසඞ්ගහිතා.

'सवत्थुकं' म्हणजे ढोल (भेरी) इत्यादी वस्तूंनी युक्त करून. 'विद्यमानकवस्तू' म्हणजे ढोल इत्यादी वस्तू. धम्मश्रवणाची घोषणा करणे इत्यादींमध्ये वस्तूसहित करून शब्दाचे दान देणे, हे शब्दाचे स्थान व करणांचे (उच्चार स्थानांचे) शब्दासह प्रवृत्त करणेच आहे; म्हणून त्याचा विचार हा 'विद्यमान वस्तूचा त्याग' असा समजून घ्यावा. धम्मराजांनी (बुद्धांनी) येथे रूपारंमणादी भाव विभागून दाखविले आहे; आणि इतर ठिकाणी 'भिक्खूहो, ही तीन पुण्यक्रियावस्तू आहेत' असे सांगून दानमयादी भाव दाखविला आहे; आणि दुसऱ्या ठिकाणी 'कोणते धर्म कुशल आहेत? तीन... इत्यादी... त्यातून उत्पन्न होणारे कायिक कर्म' इत्यादी सांगून कायिक कर्मादी भाव दाखविला आहे. 'अपरीयापन्न' म्हणजे परमार्थतः विद्यमान नसल्यामुळे आणि इतर आयतन असल्यामुळे (धम्मायतनात) समाविष्ट न केलेले.

පරිභොගරසො පරිභොගපච්චයං පීතිසොමනස්සං. අයං පන රසසමානතාවසෙන ගහණං උපාදාය රසාරම්මණන්ති වුත්තො, න සභාවතො. සභාවෙන පන ගහණං උපාදාය පීතිසොමනස්සං ධම්මාරම්මණමෙව හොතීති ‘‘සුඛා වෙදනා ධම්මාරම්මණ’’න්ති වුත්තං. ආරම්මණමෙව නිබද්ධන්ති රූපාරම්මණං…පෙ… ධම්මාරම්මණන්ති එවං නියමෙත්වා වුත්තං. කම්මස්ස අනිබද්ධත්තාති කම්මස්ස අනියතත්තා. යථා හි රූපාදීසු එකාරම්මණං චිත්තං අනඤ්ඤාරම්මණං හොති, න එවං කායද්වාරාදීසු එකද්වාරිකකම්මං අඤ්ඤස්මිං ද්වාරෙ නුප්පජ්ජති, තස්මා කම්මස්ස ද්වාරනියමරහිතත්තා ද්වාරම්පි කම්මනියමරහිතන්ති ඉධ ආරම්මණං විය නියමෙත්වා න වුත්තං. විනා ආරම්මණෙන අනුප්පජ්ජනතොති එතස්සපි චත්ථො ‘‘යථා කායකම්මාදීසු එකං කම්මං තෙන ද්වාරෙන විනා අඤ්ඤස්මිං ද්වාරෙ චරති, න එවං රූපාදීසු එකාරම්මණං චිත්තං තෙනාරම්මණෙන විනා ආරම්මණන්තරෙ උප්පජ්ජතී’’ති වෙදිතබ්බො. න හි යථා වචීද්වාරෙ උප්පජ්ජමානම්පි ‘‘කායකම්ම’’න්ති වුච්චති, එවං සද්දාරම්මණෙ උප්පජ්ජමානං ‘‘රූපාරම්මණ’’න්ති වුච්චති.

उपभोगरसामुळे होणारे प्रीती व सोमनस्य म्हणजे 'परिभोगरस' होय. परंतु हा रसाच्या समानतेच्या आधारावर ग्रहण केल्यामुळे 'रस-आलंबन' (रसारम्मण) असा म्हटला गेला आहे, स्वभावाने नाही. स्वभावाने ग्रहण केल्यास प्रीती व सोमनस्य हे 'धर्मांलंबन' (धम्मारम्मण) च होते, म्हणून 'सुखद वेदना हे धर्मांलंबन आहे' असे म्हटले आहे. आलंबनच निश्चित (नियत) असते, म्हणून रूपालंबन... इत्यादी... धर्मांलंबन अशा प्रकारे मर्यादित करून सांगितले आहे. कर्माचे अनियत (अनिश्चित) असणे म्हणजे 'कर्माचे अनिबद्धत्व' होय. कारण जसे रूपादींमध्ये एका आलंबनाचे चित्त दुसऱ्या आलंबनाचे होत नाही, तसे कायद्वारादींमध्ये एका द्वारात होणारे कर्म दुसऱ्या द्वारात उत्पन्न होत नाही असे नाही (अर्थात ते दुसऱ्या द्वारातही होऊ शकते). म्हणून कर्माला द्वाराचा नियम नसल्यामुळे, द्वार देखील कर्माच्या नियमापासून मुक्त आहे; म्हणून येथे आलंबनाप्रमाणे मर्यादित करून सांगितले नाही. 'आलंबनाशिवाय उत्पन्न न होणे' याचा अर्थ असा समजून घ्यावा की, 'जसे कायिक कर्मादींमध्ये एक कर्म त्या द्वाराशिवाय दुसऱ्या द्वारात फिरू शकते, तसे रूपादींमध्ये एका आलंबनाचे चित्त त्या आलंबनाशिवाय दुसऱ्या आलंबनात उत्पन्न होत नाही.' कारण जसे वाग्द्वारावर उत्पन्न होणाऱ्या कर्माला देखील 'कायिक कर्म' म्हटले जाऊ शकते, तसे शब्दालंबनावर उत्पन्न होणाऱ्या चित्ताला 'रूपालंबन' म्हटले जाऊ शकत नाही.

කාමාවචරකුසලං

कामावचर कुशल

කායකම්මද්වාරකථාවණ්ණනා

कायिक कर्मद्वार कथेचे स्पष्टीकरण

ඉමස්ස [Pg.72] පනත්ථස්සාති කම්මද්වාරානං අඤ්ඤමඤ්ඤස්මිං අනියතතාය ‘‘ද්වාරෙ චරන්ති කම්මානී’’තිආදිනා පකාසනත්ථං. පඤ්ච විඤ්ඤාණානීති එත්ථ ඡට්ඨස්ස විඤ්ඤාණස්ස තස්ස ච ද්වාරස්ස අනුද්දෙසො ද්වාරද්වාරවන්තානං සහාභාවා. නියතරූපරූපවසෙන චතුසමුට්ඨානිකකායා වුත්තාති සද්දස්ස විකාරරූපාදීනඤ්ච අසඞ්ගහො.

या अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी, कर्मद्वारांचे परस्परांमध्ये अनियत (अनिश्चित) असणे 'द्वारांमध्ये कर्मे फिरतात' इत्यादींद्वारे प्रकट करण्यासाठी आहे. 'पंच विज्ञान' यामध्ये सहाव्या विज्ञानाचा (मनोविज्ञानाचा) आणि त्याच्या द्वाराचा (मनोद्वाराचा) उल्लेख न करणे हे द्वार आणि द्वारवान (चित्त) यांच्या एकत्र न असण्यामुळे आहे. निश्चित रूप-रूपाच्या (शरीरात नेहमी असणाऱ्या निष्पन्न रूपांच्या) प्रभावाने चतुःसमुत्थानिक काय सांगितले आहेत, म्हणून शब्द आणि विकाररूप इत्यादींचा समावेश न करणे होय.

පඨමජවනසමුට්ඨිතා වායොධාතු යදිපි තස්මිං ඛණෙ රූපානං දෙසන්තරුප්පත්තිහෙතුභාවෙන චාලෙතුං න සක්කොති, තථාපි විඤ්ඤත්තිවිකාරසහිතාව සා වෙදිතබ්බා. දසසු හි දිසාසු යං දිසං ගන්තුකාමො අඞ්ගපච්චඞ්ගානි වා ඛිපිතුකාමො, තංදිසාභිමුඛානෙව රූපානි සා සන්ථම්භෙති සන්ධාරෙති චාති තදභිමුඛභාවවිකාරවතී හොති, අධිප්පායසහභාවී ච විකාරො විඤ්ඤත්තීති. එවඤ්ච කත්වා ආවජ්ජනස්සපි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකභාවො යථාධිප්පායවිකාරරූපුප්පාදනෙන උපපන්නො හොති, යතො බාත්තිංස චිත්තානි රූපිරියාපථවිඤ්ඤත්තිජනකානි වුත්තානීති. යොජනං ගතො, දසයොජනං ගතොති වත්තබ්බතං ආපජ්ජාපෙති අනෙකසහස්සවාරං උප්පන්නා.

पहिल्या जवनाने उत्पन्न झालेली वायूधातू जरी त्या क्षणी रूपांना दुसऱ्या ठिकाणी उत्पन्न करण्याच्या कारणाने हलवण्यास समर्थ नसली, तरीही ती विज्ञाप्ती नावाच्या विकाराने (विशिष्ट हालचालीने) युक्तच आहे असे जाणावे. कारण, दहा दिशांमध्ये ज्या दिशेला जाण्याची इच्छा असते किंवा अंग-प्रत्यंग हलवण्याची इच्छा असते, त्या दिशेकडेच अभिमुख असणाऱ्या रूपांना ती वायूधातू चांगल्या प्रकारे आधार देते आणि धारण करते; म्हणून ती त्या दिशेकडे अभिमुख होण्याच्या विकाराने युक्त असते. इच्छेसोबत असणारा हा विकार म्हणजेच 'विज्ञाप्ती' होय. आणि असे मानल्याने, आवर्जन चित्ताचे देखील विज्ञाप्ती उत्पन्न करण्याचे सामर्थ्य इच्छेनुसार विकाररूप उत्पन्न करण्याच्या द्वारे योग्य ठरते, ज्या कारणाने बत्तीस चित्ते रूप, इरियापथ आणि विज्ञाप्ती उत्पन्न करणारी आहेत असे म्हटले आहे. अनेक हजार वेळा उत्पन्न झालेली ती वायूधातू 'एक योजन गेला', 'दहा योजन गेला' असे म्हणण्यास कारणीभूत ठरते.

වායොධාතුයා…පෙ… පච්චයො භවිතුන්ති ථම්භනචලනෙසු වායොධාතුයා පච්චයො භවිතුං සමත්ථො චිත්තසමුට්ඨානමහාභූතානං එකො ආකාරවිසෙසො අත්ථි, අයං විඤ්ඤත්ති නාම. තෙසඤ්හි තදාකාරත්තා වායොධාතු ථම්භෙති චාලෙති චාති. න චිත්තසමුට්ඨානාති එතෙන පරමත්ථතො අභාවං දස්සෙති. න හි රූපං අප්පච්චයං අත්ථි, න ච නිබ්බානවජ්ජො අත්ථො නිච්චො අත්ථීති. විඤ්ඤත්තිතායාති විඤ්ඤත්තිවිකාරතාය. චිත්තසමුට්ඨානභාවො විය මහාභූතවිකාරතාය උපාදාරූපභාවො ච අධිප්පෙතොති වෙදිතබ්බො.

"वायूधातूचा...पे... प्रत्यय होण्यासाठी" म्हणजे, स्तंभन (आधार देणे) आणि चालन (हालचाल करणे) यामध्ये वायूधातूचा प्रत्यय (कारण) होण्यास समर्थ असणारा, चित्तापासून उत्पन्न झालेल्या महाभूतांचा एक विशिष्ट आकार (अवस्थाविशेष) आहे, याला 'विज्ञाप्ती' असे म्हणतात. कारण त्या चित्तज महाभूतांच्या त्या विशिष्ट आकारामुळे वायूधातू आधार देते आणि हलवते. "चित्तापासून उत्पन्न झाली नाही" या विधानाने परमार्थतः तिचा अभाव दर्शविला जातो. कारण कोणतेही रूप प्रत्ययविरहित (कारणाशिवाय) नसते, आणि निर्वाण वगळता इतर कोणताही परमार्थ धर्म नित्य नसतो. "विज्ञाप्तीत्वामुळे" म्हणजे विज्ञाप्तीरूप विकाराच्या भावामुळे. ज्याप्रमाणे चित्तसमुत्थान भाव अभिप्रेत आहे, त्याचप्रमाणे महाभूतांच्या विकारभावामुळे उपादाय रूपाचा भाव देखील अभिप्रेत आहे असे जाणावे.

කායිකකරණන්ති කායද්වාරප්පවත්තං චිත්තකිරියං, අධිප්පායන්ති අත්ථො. කාරෙති මඤ්ඤෙති එතෙන වණ්ණග්ගහණානුසාරෙන ගහිතාය විඤ්ඤත්තියා යං කරණං විඤ්ඤාතබ්බං, තස්ස විජානනෙන විඤ්ඤත්තියා විඤ්ඤාතත්තං දස්සෙති. න හි විඤ්ඤත්තිරහිතෙසු රුක්ඛචලනාදීසු ‘‘ඉදමෙස කාරෙතී’’ති විජානනං හොතීති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස හි රූපෙ අභිනිපාතමත්තං කිච්චං, න අධිප්පායසහභුනො චලනවිකාරස්ස ගහණං. චිත්තස්ස පන ලහුපරිවත්තිතාය චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථියා [Pg.73] අනන්තරං මනොවිඤ්ඤාණෙන විඤ්ඤාතම්පි චලනං චක්ඛුනා දිට්ඨං විය මඤ්ඤන්ති අවිසෙසවිදුනො, තස්මා යථා නීලාභිනිපාතවසප්පවත්තාය චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථියා නීලන්ති පවත්තාය මනොවිඤ්ඤාණවීථියා ච අන්තරං න විඤ්ඤායති, එවං අවිඤ්ඤායමානන්තරෙන මනොද්වාරවිඤ්ඤාණෙන ගහිතෙ තස්මිං චිත්තෙන සහෙව අනුපරිවත්තෙ කායථම්භනවිකාරචොපනසඞ්ඛාතෙ ‘‘ඉදමෙස කාරෙති, අයමස්ස අධිප්පායො’’ති විජානනං හොති.

"कायिककरण" म्हणजे कायद्वाराने प्रवृत्त होणारी चित्ताची क्रिया, म्हणजेच 'अभिप्राय' (इच्छा) असा अर्थ आहे. "करतो, असे मानतो" या विधानाने, वर्णाचे (रंगाचे) ग्रहण करण्याच्या अनुषंगाने ग्रहण केलेल्या विज्ञाप्तीद्वारे जी क्रिया जाणली पाहिजे, तिच्या ज्ञानाने विज्ञाप्तीचे ज्ञातत्व (जाणले जाणे) दर्शविले जाते. कारण विज्ञाप्तीरहित असणाऱ्या झाडांच्या हालचाली इत्यादींमध्ये "हा हे करत आहे" असे ज्ञान होत नाही. कारण चक्षुविज्ञानाचे कार्य केवळ रूपावर पडणे (दर्शन घेणे) एवढेच आहे, इच्छेसह असणाऱ्या हालचालीच्या विकाराचे ग्रहण करणे हे त्याचे कार्य नाही. परंतु चित्ताच्या जलद परिवर्तनामुळे, चक्षुविज्ञानवीथीच्या लगेचच नंतर मनोविज्ञानाने जाणलेली हालचाल देखील चक्षूनेच पाहिली आहे असे सामान्य लोक मानतात. म्हणून, ज्याप्रमाणे निळ्या रंगावर पडणाऱ्या चक्षुविज्ञानवीथीमध्ये आणि "हे निळे आहे" अशी प्रवृत्त होणाऱ्या मनोविज्ञानवीथीमध्ये असणारा भेद जाणवला जात नाही, त्याचप्रमाणे, भेद न समजणाऱ्या मनोद्वारविज्ञानाने ग्रहण केलेल्या, चित्तासोबतच अनुप्रवृत्त होणाऱ्या, कायेचे स्तंभन, विकार आणि हालचाल म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या त्या विज्ञाप्तीमध्ये "हा हे करत आहे, हा याचा अभिप्राय आहे" असे ज्ञान होते.

තාලපණ්ණාදිරූපානි දිස්වා තදනන්තරප්පවත්තාය මනොද්වාරවීථියා අවිඤ්ඤායමානන්තරාය තාලපණ්ණාදීනං උදකාදිසහචාරිප්පකාරතං සඤ්ඤාණාකාරං ගහෙත්වා උදකාදිග්ගහණං විය. එත්ථ උදකං භවිස්සතීතිආදිනා ච උදකාදිසම්බන්ධනාකාරෙන රූපග්ගහණානුසාරවිඤ්ඤාණෙන යං උදකාදි විඤ්ඤාතබ්බං, තස්ස විජානනෙන තදාකාරස්ස විඤ්ඤාතතා වුත්තාති දට්ඨබ්බා. එතස්ස පන කායිකකරණග්ගහණස්ස උදකාදිග්ගහණස්ස ච පුරිමසිද්ධසම්බන්ධග්ගහණං උපනිස්සයො හොතීති දට්ඨබ්බං. අථ පන නාලම්බිතාපි විඤ්ඤත්ති කායිකකරණග්ගහණස්ස ච පච්චයො පුරිමසිද්ධසම්බන්ධග්ගහණොපනිස්සයවසෙන සාධිප්පායවිකාරභූතවණ්ණග්ගහණානන්තරං පවත්තමානස්ස අධිප්පායග්ගහණස්ස අධිප්පායසහභූවිකාරාභාවෙ අභාවතො, එවං සති වණ්ණග්ගහණානන්තරෙන උදකාදිග්ගහණෙනෙව තාලපණ්ණාදිසඤ්ඤාණාකාරො විය වණ්ණග්ගහණානන්තරෙන අධිප්පායග්ගහණෙනෙව විඤ්ඤත්ති පාකටා හොතීති ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච එස කාරෙති මඤ්ඤෙ’’ති අධිප්පායවිජානනෙනෙව විඤ්ඤත්තියා විඤ්ඤාතතා වුත්තා.

ताळपत्रादींचे रूप पाहून, त्याच्या लगेचच नंतर प्रवृत्त होणाऱ्या आणि भेद न समजणाऱ्या मनोद्वारवीथीद्वारे ताळपत्रादींच्या पाणी इत्यादींशी सहचारी असण्याच्या चिन्हाचा आकार ग्रहण करून पाणी इत्यादींचे ग्रहण करण्यासारखे हे आहे. येथे "पाणी असेल" इत्यादी प्रकारे पाण्याच्या संबंधाच्या आकारामुळे, रूपग्रहणाच्या अनुषंगाने होणाऱ्या विज्ञानाने जे पाणी इत्यादी जाणले पाहिजे, त्याच्या ज्ञानाने त्या आकाराचे ज्ञातत्व सांगितले आहे असे जाणावे. परंतु, या कायिककरणाच्या ग्रहणाला आणि पाणी इत्यादींच्या ग्रहणाला पूर्वी सिद्ध झालेल्या संबंधाचे ग्रहण हे उपनिषय (बलवान कारण) ठरते असे जाणावे. किंवा मग, विज्ञाप्ती ही आलंबन नसली तरीही, कायिककरण ग्रहणाचा प्रत्यय ठरते. कारण पूर्वी सिद्ध झालेल्या संबंधग्रहणाच्या उपनिषयत्वाच्या सामर्थ्याने, इच्छेसह असणाऱ्या विकाराने युक्त अशा वर्णाच्या ग्रहणाच्या लगेचच नंतर प्रवृत्त होणाऱ्या अभिप्रायग्रहणाचा, इच्छेसह असणाऱ्या विकाराच्या अभावी अभाव होतो. असे असताना, ज्याप्रमाणे वर्णग्रहणाच्या लगेचच नंतर पाणी इत्यादींच्या ग्रहणानेच ताळपत्रादींच्या चिन्हाचा आकार स्पष्ट होतो, त्याचप्रमाणे वर्णग्रहणाच्या लगेचच नंतर अभिप्रायग्रहणानेच विज्ञाप्ती स्पष्ट होते; म्हणून "हा हे आणि हे करत आहे असे मला वाटते" अशा अभिप्रायाच्या ज्ञानानेच विज्ञाप्तीचे ज्ञातत्व सांगितले आहे.

අයං නො පහරිතුකාමොති අධිප්පායවිජානනෙන විඤ්ඤත්තියා පාකටභාවං දස්සෙති. න හි තදපාකටභාවෙ අධිප්පායවිජානනං හොතීති. සම්මුඛී…පෙ… යෙව නාම හොතීති අසම්මුඛීභූතතාය අනාපාථගතානං රූපාදීනං චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යාදිභාවො විය සභාවභූතං තං ද්විධා විඤ්ඤත්තිභාවං සාධෙති. පරං බොධෙතුකාමතාය විනාපි අභික්කමනාදිප්පවත්තනෙන සො චිත්තසහභූවිකාරො අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති, සයඤ්ච විඤ්ඤායතීති ද්විධාපි විඤ්ඤත්තියෙවාති වෙදිතබ්බා.

"हा आम्हाला मारू इच्छितो" या विधानाने अभिप्रायाच्या ज्ञानाद्वारे विज्ञाप्तीचा प्रकट भाव (स्पष्टता) दर्शविला जातो. कारण ती विज्ञाप्ती प्रकट नसताना अभिप्रायाचे ज्ञान होऊ शकत नाही. "संमुखी...पे... च होते" म्हणजे ज्याप्रमाणे प्रत्यक्ष समोर नसलेल्या आणि गोचर न झालेल्या रूपादींचा चक्षुविज्ञेयत्व इत्यादी भाव सिद्ध होतो, त्याचप्रमाणे स्वभावभूत असणारा तो विज्ञाप्तीभाव दोन प्रकारे सिद्ध होतो. दुसऱ्याला समजावून सांगण्याच्या इच्छेशिवाय देखील, पुढे जाणे इत्यादी प्रवृत्तीद्वारे तो चित्तसहभू विकार अभिप्रायाला जाणवून देतो आणि स्वतः देखील जाणला जातो; म्हणून दोन्ही प्रकारे ती 'विज्ञाप्ती' च आहे असे जाणावे.

තස්මිං ද්වාරෙ සිද්ධාති තෙන ද්වාරෙන විඤ්ඤාතබ්බභාවතො තෙනෙව ද්වාරෙන නාමලාභතො තස්මිං ද්වාරෙ පාකටභාවවසෙන සිද්ධා. කුසලං වා අකුසලං වාති ඨපෙතබ්බං. කස්මා? යස්මා පරවාදිනො අවිපාකස්ස කම්මභාවො [Pg.74] න සිද්ධො, ඉතරස්ස පන සිද්ධොති විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකානං එකාදසන්නං කිරියචිත්තානං වසෙන තිකං පූරෙත්වා ඨපෙතබ්බං.

"त्या द्वारात सिद्ध होते" म्हणजे त्या द्वाराने जाणले जाण्याच्या स्वभावामुळे आणि त्याच द्वाराने नाव प्राप्त होत असल्यामुळे, त्या द्वारात प्रकट भावाच्या सामर्थ्याने ती सिद्ध होते. "कुशल किंवा अकुशल" असे ठेवावे. का? कारण परवादीच्या मते विपाकरहित असणाऱ्या क्रियाचित्ताचा कर्मभाव सिद्ध होत नाही, परंतु दुसऱ्याच्या (स्ववादीच्या) मते तो सिद्ध होतो; म्हणून विज्ञाप्ती उत्पन्न करणाऱ्या अकरा क्रियाचित्तांच्या द्वारे त्रिक पूर्ण करून ठेवावे.

ද්වාරෙ චරන්ති කම්මානීති එත්ථ අයමධිප්පායො – යදි ද්වාරා ද්වාරන්තරචාරිනො හොන්ති, ද්වාරසම්භෙදා කම්මසම්භෙදොපීති කායකම්මං කායකම්මද්වාරන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤවවත්ථානං න සියා, කම්මානම්පි කම්මන්තරචරණෙ එසෙව නයො. යදි පන ද්වාරානම්පි ද්වාරභාවෙන කම්මන්තරචරණං කම්මානඤ්ච ද්වාරන්තරචරණං න සියා, සුට්ඨුතරං කම්මද්වාරවවත්ථානං සියා. න පන කම්මානං ද්වාරන්තරෙ අචරණං අත්ථි, කින්තු ද්වාරෙ අඤ්ඤස්මිඤ්ච චරන්ති කම්මානි අඤ්ඤානිපි. යස්මා පන ද්වාරෙ ද්වාරානි න චරන්ති, තස්මා අද්වාරචාරීහි ද්වාරෙහි කාරණභූතෙහි කම්මානි ද්වාරන්තරෙ චරන්තානිපි වවත්ථිතානි. න කෙවලං කම්මානෙව, තෙහි පන ද්වාරානිපීති එවං කම්මද්වාරානි අඤ්ඤමඤ්ඤං වවත්ථිතානි ‘‘යෙභුය්‍යෙනවුත්තිතාය තබ්බහුලවුත්තිතාය චා’’ති වුච්චමානාය වවත්ථානයුත්තියා. තත්ථ ද්වාරාපෙක්ඛත්තා කම්මානං කායකම්මාදිභාවස්ස අද්වාරචාරීහි ද්වාරෙහි වවත්ථානං හොති, න පන ද්වාරන්තරචාරීහි කම්මෙහි ද්වාරානං අවවත්ථානං කම්මානපෙක්ඛකායද්වාරාදිභාවෙහි ද්වාරෙහි වවත්ථිතානං කායකම්මාදීනං කායකම්මද්වාරාදිවවත්ථානකරත්තා. අථ වා ද්වාරන්තරෙ චරන්තානිපි කායාදීහි උපලක්ඛිතානෙව චරන්ති පාණාතිපාතාදීනං එවංසභාවත්තා ආණත්තිහත්ථවිකාරාදීහි වුච්චමානස්සපි කායාදීහි සාධෙතබ්බසභාවාවබොධතො, තස්මා න කම්මන්තරස්ස අත්තනි චරන්තස්සපි ද්වාරන්තරං සනාමං දෙති, නාපි කම්මං ද්වාරස්ස, තංතංද්වාරමෙව පන කම්මස්ස කම්මඤ්ච ද්වාරන්තරෙ චරන්තම්පි අත්තනොයෙව ද්වාරස්ස නාමං දෙතීති සිද්ධං අඤ්ඤමඤ්ඤවවත්ථානං. පුබ්බෙ පන ද්වාරෙසු අනිබද්ධතා කම්මානං ද්වාරන්තරචරණමෙව සන්ධාය වුත්තා, න එතං වවත්ථානන්ති.

"द्वारात कर्मे प्रवृत्त होतात" (द्वारे चरन्ति कम्माणि) या वाक्यात हा अभिप्राय आहे – जर द्वारे इतर द्वारांमध्ये प्रवृत्त होणारी असती, तर द्वारांच्या संकरामुळे (मिश्रणामुळे) कर्मांचाही संकर झाला असता, आणि त्यामुळे 'कायकर्म' व 'कायकर्मद्वार' असा परस्परांमधील भेद निश्चित करता आला नसता. कर्मांचे इतर कर्मांमध्ये प्रवृत्त होण्याच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. जर द्वारांचे द्वाराच्या रूपाने इतर कर्मांमध्ये प्रवृत्त होणे आणि कर्मांचे इतर द्वारांमध्ये प्रवृत्त होणे नसेल, तर कर्म आणि द्वारांचे वर्गीकरण अधिक चांगल्या प्रकारे होईल. परंतु कर्मांचे इतर द्वारांमध्ये प्रवृत्त न होणे असे नाही, तर कर्मे आपल्या द्वारात आणि इतर द्वारातही प्रवृत्त होतात, तसेच इतर कर्मेही प्रवृत्त होतात. परंतु ज्या अर्थी द्वारांमध्ये इतर द्वारे प्रवृत्त होत नाहीत, त्या अर्थी इतर द्वारांमध्ये प्रवृत्त न होणाऱ्या कारणभूत द्वारांद्वारे, कर्मे इतर द्वारांमध्ये प्रवृत्त होत असली तरीही, ती वर्गीकृत केली जातात. केवळ कर्मेच नव्हे, तर त्यांच्याद्वारे द्वारेही वर्गीकृत केली जातात. अशा प्रकारे कर्म आणि द्वारे यांचे परस्परांचे वर्गीकरण "बहुतांश प्रवृत्तीमुळे किंवा प्रचुर प्रवृत्तीमुळे" (येभुय्येनवृत्तितया तब्बहुलवृत्तितया च) या सांगितल्या जाणाऱ्या वर्गीकरणाच्या युक्तीने होते. त्यामध्ये, कर्मांचे द्वारावर अवलंबून असणे असल्यामुळे, कर्मांचे कायकर्मादी भाव असणे हे इतर द्वारात न प्रवृत्त होणाऱ्या द्वारांद्वारे वर्गीकृत होते. परंतु इतर द्वारात प्रवृत्त होणाऱ्या कर्मांद्वारे द्वारांचे अवर्गीकरण होत नाही, कारण कर्मांची अपेक्षा न ठेवणाऱ्या कायद्वारादी भावांनी युक्त द्वारांद्वारे वर्गीकृत झालेल्या कायकर्मादींचे कायकर्मद्वारादी वर्गीकरण केले जाते. अथवा, इतर द्वारात प्रवृत्त होत असतानाही, ती कायादींद्वारे लक्षित होऊनच प्रवृत्त होतात; कारण प्राणातिपातादींचा असाच स्वभाव आहे आणि आज्ञा किंवा हाताच्या हालचाली इत्यादींद्वारे व्यक्त होणाऱ्या कर्मांचेही कायादींद्वारेच साध्य होणाऱ्या स्वभावाचे ज्ञान होते. म्हणून, स्वतःच्या द्वारात प्रवृत्त होणाऱ्या इतर कर्माला इतर द्वार आपले नाव देत नाही, आणि कर्मही द्वाराला आपले नाव देत नाही. परंतु ते ते द्वारच कर्माला नाव देते आणि कर्म इतर द्वारात प्रवृत्त होत असले तरी ते स्वतःच्या द्वारालाच नाव देते, यावरून परस्परांचे वर्गीकरण सिद्ध होते. पूर्वी द्वारांमध्ये कर्मांची अनियतता (अप्रतिबद्धता) जी सांगितली आहे, ती कर्मांच्या इतर द्वारांमधील प्रवृत्तीलाच संधान करून सांगितली आहे, हे वर्गीकरण लक्षात घेऊन सांगितलेले नाही.

තත්ථාති තෙසු ද්වාරකම්මෙසු. කායකම්මස්ස උප්පජ්ජනට්ඨානන්ති තංසහජාතා විඤ්ඤත්තියෙව වුච්චති. කිඤ්චාපි හි සා තස්ස කෙනචි පකාරෙන පච්චයො න හොති, තථාපි කම්මස්ස විසෙසිකා විඤ්ඤත්ති තංසහජාතා හොතීති තස්ස උප්පත්තිට්ඨානභාවෙන වුත්තා යථාවුත්තනියමෙන අඤ්ඤවිසෙසනස්ස කම්මස්ස විසෙසනන්තරෙ උප්පත්තිඅභාවා. කායෙන පන කතත්තාති කායවිඤ්ඤත්තිං ජනෙත්වා තාය ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදාදිනිප්ඵාදනතො අත්තනො නිප්ඵත්තිවසෙන ‘‘කායෙන කතං කම්ම’’න්ති වුත්තං. කාරණභූතො හි පනෙත්ථ කායොති.

'तथ्य' (तत्र) म्हणजे त्या द्वारकर्मांमध्ये. 'कायकर्माचे उत्पन्न होण्याचे स्थान' (कायकम्मस्स उप्पज्जनट्ठानं) या पाठाने त्या कर्मासोबत सहजात असणारी 'विज्ञप्ति' (कायिक हालचाल किंवा संकेत) च अभिप्रेत आहे. जरी ती विज्ञप्ति त्या कर्माला कोणत्याही प्रकारे प्रत्यय (कारण) होत नसली, तरीही कर्माला विशेषित करणारी विज्ञप्ति ही त्या कर्मासोबत सहजात (एकत्र उत्पन्न होणारी) असते, म्हणून तिला कर्माचे उत्पत्तीस्थान म्हटले आहे; कारण पूर्वोक्त नियमानुसार इतर विशेषण असलेल्या कर्माची दुसऱ्या विशेषणात उत्पत्ती होत नाही. 'कायाद्वारे केले गेल्यामुळे' (कायेन पन कतत्ता) म्हणजे कायविज्ञप्ति उत्पन्न करून, तिच्याद्वारे जीवितेंद्रियाचा उच्छेद (प्राणघात) इत्यादी कार्ये पूर्ण केल्यामुळे, स्वतःच्या निष्पत्तीच्या (सिद्धीच्या) प्रभावाने "कायाने केलेले कर्म" असे म्हटले आहे. कारण येथे काया (कायविज्ञप्ति) ही कारणभूत आहे.

අඤ්ඤමඤ්ඤං [Pg.75] වවත්ථිතාති එත්ථ කම්මුනා කායො කායකම්මද්වාරන්ති එවං වවත්ථිතො, න කායො ඉච්චෙව. යථා සූචිකම්මුනා සූචිකම්මකරණන්ති වවත්ථිතා, න සූචි ඉච්චෙව, තථා ඉදම්පි දට්ඨබ්බං. අඤ්ඤමඤ්ඤං වවත්ථිතාති ච අඤ්ඤමඤ්ඤං විසෙසිතාති අත්ථො. එවං සන්තෙති යථාවුත්තං වවත්ථානනියමං අග්ගහෙත්වා ‘‘ද්වාරෙ චරන්ති කම්මානී’’තිආදිවචනමෙව ගහෙත්වා චොදෙති. තත්ථ එවං සන්තෙති කම්මානං ද්වාරචරණෙ අඤ්ඤමඤ්ඤෙන ච වවත්ථානෙ නාමලාභෙ විසෙසනෙ සතීති අත්ථො.

'परस्परांचे वर्गीकरण केलेले' (अञ्ञमञ्ञं ववत्थिता) यामध्ये कर्माद्वारे काया ही 'कायकर्मद्वार' अशी वर्गीकृत केली आहे, केवळ 'काया' अशी नाही. ज्याप्रमाणे सुईच्या कर्मामुळे (शिवणकामामुळे) सुईला 'शिवणकामाचे साधन' असे वर्गीकृत केले जाते, केवळ 'सुई' असे नाही, त्याचप्रमाणे हेही समजले पाहिजे. 'परस्परांचे वर्गीकरण केलेले' याचा अर्थ 'परस्परांना विशेषित केलेले' असा आहे. 'असे असताना' (एवं सन्ते) म्हणजे पूर्वोक्त वर्गीकरणाचा नियम न स्वीकारता, "द्वारात कर्मे प्रवृत्त होतात" इत्यादी वचनालाच ग्रहण करून आक्षेप घेतो. तेथे "असे असताना" याचा अर्थ कर्मांच्या द्वारातील प्रवृत्तीमध्ये आणि परस्परांच्या वर्गीकरणामध्ये, नाव मिळण्यात आणि विशेषण असण्यात असा अर्थ आहे.

කායකම්මද්වාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कायकर्मद्वार कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

වචීකම්මද්වාරකථාවණ්ණනා

वचीकर्मद्वार कथेचे वर्णन.

චතූහි, භික්ඛවෙ, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතාති එත්ථ සුභාසිතභාසනසඞ්ඛාතා අපිසුණවාචා, ධම්මභාසනසඞ්ඛාතො අසම්ඵප්පලාපො, පියභාසනසඞ්ඛාතා අඵරුසවාචා, සච්චභාසනසඞ්ඛාතො අමුසාවාදො චාති එතා වාචා තථාපවත්තා චෙතනා දට්ඨබ්බා. සහසද්දා පනාති තස්ස විකාරස්ස සද්දෙන සහ සම්භූතත්තා වුත්තං. චිත්තානුපරිවත්තිතාය පන සො න යාව සද්දභාවීති දට්ඨබ්බො, විතක්කවිප්ඵාරසද්දො න සොතවිඤ්ඤෙය්‍යොති පවත්තෙන මහාඅට්ඨකථාවාදෙන චිත්තසමුට්ඨානසද්දො විනාපි විඤ්ඤත්තිඝට්ටනෙන උප්පජ්ජතීති ආපජ්ජති. ‘‘යා තාය වාචාය විඤ්ඤත්තී’’ති (ධ. ස. 636) හි වචනතො අසොතවිඤ්ඤෙය්‍යසද්දෙන සහ විඤ්ඤත්තියා උප්පත්ති නත්ථීති විඤ්ඤායතීති.

"भिक्खूहो, चार अंगांनी युक्त" (चतूहि, भिक्खवे, अङ्गेहि समन्नागता) यामध्ये सुभाषित बोलणे म्हणजेच चुगली न करणे (पैशुन्यविरहित वाणी), धम्मवचन बोलणे म्हणजेच निरर्थक बडबड न करणे (संप्रलापविरहित वाणी), प्रिय बोलणे म्हणजेच कठोर न बोलणे (परुषताविरहित वाणी), आणि सत्य बोलणे म्हणजेच असत्य न बोलणे (मृषावादविरहित वाणी) अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या चेतना समजल्या पाहिजेत. "शब्दासह असणारी" (सहसद्दा) म्हणजे त्या विज्ञप्तिरूप विकाराची शब्दासह उत्पत्ती होत असल्यामुळे असे म्हटले आहे. परंतु चित्ताच्या अनुपरिवर्तनामुळे (चित्ताचे अनुकरण करण्याच्या स्वभावामुळे) ती विज्ञप्ति जोपर्यंत शब्द अस्तित्वात आहे तोपर्यंत राहणारी नाही असे समजले पाहिजे. "वितर्क-विस्फारजन्य शब्द श्रोत्रविज्ञेय (कानाने ऐकण्याजोगा) नाही" या महाअट्ठकथेच्या मतानुसार, चित्तसमुत्थान शब्द विज्ञप्तिच्या आघाताशिवाय देखील उत्पन्न होतो, असा प्रसंग येतो. कारण "जी त्या वाणीची विज्ञप्ति आहे" या वचनावरून, अश्रोतविज्ञेय शब्दासोबत विज्ञप्तिची उत्पत्ती होत नाही, असे समजते.

චිත්තසමුට්ඨානං සද්දායතනන්ති එත්ථ ච න කොචි චිත්තසමුට්ඨානො සද්දො අසඞ්ගහිතො නාම අත්ථීති අධිප්පායෙන මහාඅට්ඨකථාවාදං පටිසෙධෙති. ඡබ්බිධෙන රූපසඞ්ගහාදීසු හි ‘‘සොතවිඤ්ඤෙය්‍ය’’න්ති ‘‘දිට්ඨං සුත’’න්ති එත්ථ ‘‘සුත’’න්ති ච න කොචි සද්දො න සඞ්ගය්හතීති. මහාඅට්ඨකථායං පන විඤ්ඤත්තිසහජමෙව ජිව්හාතාලුචලනාදිකරවිතක්කසමුට්ඨිතං සුඛුමසද්දං ‘‘දිබ්බසොතෙන සුත්වා ආදිසතී’’ති සුත්තෙ පට්ඨානෙ ච ඔළාරිකසද්දං සන්ධාය ‘‘සොතවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති වුත්තන්ති ඉමිනා අධිප්පායෙන අසොතවිඤ්ඤෙය්‍යතා වුත්තා සියා. සද්දො [Pg.76] ච අසොතවිඤ්ඤෙය්‍යො චාති විරුද්ධමෙතන්ති පන පටික්ඛෙපො වෙදිතබ්බො. විඤ්ඤත්තිපච්චයා ඝට්ටනා විඤ්ඤත්තිඝට්ටනා. විඤ්ඤත්ති එව වා. ඝට්ටනාකාරප්පවත්තභූතවිකාරො හි ‘‘ඝට්ටනා’’ති වුත්තො. සඞ්ඝට්ටනෙන සහෙව සද්දො උප්පජ්ජති, න පුබ්බාපරභාවෙන. පථවීධාතුයාති ඉදං වායොධාතුයා විය චාලනං පථවීධාතුයා සඞ්ඝට්ටනං කිච්චං අධිකන්ති කත්වා වුත්තං, විකාරස්ස ච තප්පච්චයභාවො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. තබ්බිකාරානඤ්හි භූතානං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස පච්චයභාවොති. අඤ්ඤම්පි සබ්බං විධානං කායවිඤ්ඤත්තියං විය වෙදිතබ්බං.

"चित्तसमुत्थान शब्दायतन" (चित्तसमुट्ठानं सदायतनं) यामध्ये कोणताही चित्तसमुत्थान शब्द संग्रहित न केलेला नाही, या अभिप्रायाने महाअट्ठकथेच्या मताचा निषेध केला आहे. कारण सहा प्रकारच्या रूपसंग्रहादींमध्ये "श्रोतविज्ञेय" आणि "दृष्ट, श्रुत" यामध्ये "श्रुत" या शब्दाने कोणताही शब्द संग्रहित होत नाही असे नाही (म्हणजे सर्वच शब्द संग्रहित होतात). परंतु महाअट्ठकथेत विज्ञप्तिसहजात असणारा, जीभ आणि टाळूच्या हालचाली इत्यादी करणाऱ्या वितर्कामुळे उत्पन्न होणारा सूक्ष्म शब्द "दिव्य श्रोत्राने ऐकून निर्देश करतो" असे सूत्तात म्हटले आहे. आणि पट्ठान पाळीमध्ये स्थूल शब्दाला संधान करून "श्रोत्रविज्ञानाला आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतो" असे म्हटले आहे, या अभिप्रायाने 'अश्रोतविज्ञेयता' सांगितली असावी. परंतु "शब्द आणि तो अश्रोतविज्ञेय" हे परस्परविरोधी आहे, असा हा निषेध समजला पाहिजे. विज्ञप्तिप्रत्ययाने होणारा आघात म्हणजे 'विज्ञप्तिघात' होय, किंवा विज्ञप्ति हीच विज्ञप्तिघात होय. आघाताच्या रूपाने प्रवृत्त होणारा महाभूतांचा विकार म्हणजेच 'आघात' म्हटला आहे. परस्परांच्या आघातासोबतच शब्द उत्पन्न होतो, मागे-पुढे (पूर्व-अपर भावाने) नाही. "पृथ्वीधातूचा" हे वायूधातूच्या चालन (हालचाल) कार्याप्रमाणे पृथ्वीधातूचे आघात करण्याचे कार्य अधिक आहे, असे मानून म्हटले आहे. आणि विकाराचा त्या आघाताशी असलेला प्रत्ययभाव (कारणभाव) पूर्वोक्त पद्धतीनेच समजला पाहिजे. कारण त्या विकाराने युक्त महाभूतांचा परस्परांशी प्रत्ययभाव असतो. इतर सर्व विधी कायविज्ञप्तिप्रमाणेच समजले पाहिजेत.

තිසමුට්ඨානිකකායං…පෙ… න ලබ්භති. න හි චාලනං උපාදින්නඝට්ටනන්ති. චාලනඤ්හි දෙසන්තරුප්පාදනපරම්පරතා, ඝට්ටනං පච්චයවිසෙසෙන භූතකලාපානං ආසන්නතරුප්පාදොති. උපත්ථම්භනකිච්චම්පි නත්ථීති උපත්ථම්භනෙන විනා පඨමචිත්තසමුට්ඨානාපි ඝට්ටනාකාරෙන පවත්තතීති ඝට්ටනත්ථං උපත්ථම්භනෙන පයොජනං නත්ථි, ලද්ධාසෙවනෙන චිත්තෙනෙව ඝට්ටනස්ස බලවභාවතො චාති අධිප්පායො. උපත්ථම්භනං නත්ථි අත්ථීති විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං.

ती-समुत्थानिक शरीर... (इथे) प्राप्त होत नाही. कारण हालचाल (चालन) म्हणजे उपादिन्न रूपांचे आघात (घट्टन) नव्हे. हालचाल म्हणजे एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी उत्पन्न होण्याची अखंड परंपरा होय, आणि आघात म्हणजे विशिष्ट प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) महाभूतांच्या समूहांचे अत्यंत जवळ उत्पन्न होणे होय. 'उपस्तंभन कार्य देखील नाही' म्हणजे उपस्तंभनाशिवाय पहिल्या चित्तसमुत्थानिक रूपाने देखील आघाताच्या रूपाने प्रवृत्त होते, म्हणून आघातासाठी उपस्तंभनाची काही गरज नाही; कारण आसेवन प्राप्त झालेल्या चित्तामुळेच आघाताचे बलवान असणे सिद्ध होते, असा अभिप्राय आहे. उपस्तंभन आहे की नाही, याचा विचार करून ते ग्रहण करावे.

වචීකම්මද්වාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

वचीकर्मद्वार कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

මනොකම්මද්වාරකථාවණ්ණනා

मनोकर्मद्वार कथेचे वर्णन.

අයං නාම චෙතනා කම්මං න හොතීති න වත්තබ්බාති ඉදං යස්ස ද්වාරං මනො, තංදස්සනත්ථං වුත්තං. කප්පෙතීති ‘‘ත්වං ඵුසනං කරොහි, ත්වං වෙදයිත’’න්ති එවං කප්පෙන්තං විය පවත්තතීති අත්ථො. පකප්පනඤ්ච තදෙව. කිං පිණ්ඩං කරොතීති ආයූහනත්ථවසෙන පුච්ඡති. ඵස්සාදිධම්මෙ හි අවිප්පකිණ්ණෙ කත්වා සකිච්චෙසු පවත්තනං ආයූහනං, තත්ථෙව බ්‍යාපාරණං චෙතයනං, තථාකරණං අභිසඞ්ඛරණන්ති. තෙභූමකස්සෙව ගහණං ලොකුත්තරකම්මස්ස කම්මක්ඛයකරත්තා.

'ही चेतना कर्म नाही, असे म्हणू नये' हे ज्याचे द्वार मन आहे, ते दाखवण्यासाठी म्हटले आहे. 'कल्पना करते' (कप्पेति) म्हणजे 'तू स्पर्श कर, तू वेदन कर' अशा प्रकारे जणू काही योजना करत असल्यासारखे प्रवृत्त होते, असा अर्थ आहे. 'प्रकल्पना' (पकप्पन) देखील तीच आहे. 'काय पिंड (समूह) करते?' हा प्रश्न आयूहन (एकत्रित करणे/प्रयत्न करणे) या अर्थाने विचारला आहे. कारण, स्पर्श इत्यादी धर्मांना विखुरलेले न ठेवता एकत्रित करून आपापल्या कार्यात प्रवृत्त करणे म्हणजे 'आयूहन' होय. त्याच कार्यात व्यस्त असणे म्हणजे 'चेतयन' होय, आणि तसे करणे म्हणजे 'अभिसंस्करण' (अभिसंखरण) होय. तिन्ही भूमींमधील (तेभूमिक) मनाचेच ग्रहण केले आहे, कारण लोकोत्तर कर्म हे कर्माचा क्षय करणारे असते.

මනොකම්මද්වාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मनोकर्मद्वार कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

කම්මකථාවණ්ණනා

कर्म कथेचे वर्णन.

චෙතයිත්වා [Pg.77] කම්මං කරොතීති එත්ථ යස්මා පුරිමචෙතනාය චෙතයිත්වා සන්නිට්ඨානකම්මං කරොති, තස්මා චෙතනාපුබ්බකං කම්මං තංචෙතනාසභාවමෙවාති චෙතනං අහං කම්මං වදාමීති අත්ථො. අථ වා සමානකාලත්තෙපි කාරණකිරියා පුබ්බකාලා විය වත්තුං යුත්තා, ඵලකිරියා ච අපරකාලා විය. යස්මා ච චෙතනාය චෙතයිත්වා කායවාචාහි චොපනකිරියං මනසා ච අභිජ්ඣාදිකිරියං කරොති, තස්මා තස්සා කිරියාය කාරිකං චෙතනං අහං කම්මං වදාමීති අත්ථො. කායෙ වාති කායවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ කායෙ වා. සතීති ධරමානෙ, අනිරොධිතෙ වා. කායසමුට්ඨාපිකා චෙතනා කායසඤ්චෙතනා. එත්ථ ච සුඛදුක්ඛුප්පාදකෙන කම්මෙන භවිතබ්බං, චෙතනා ච සුඛදුක්ඛුප්පාදිකා වුත්තාති තස්සා කම්මභාවො සිද්ධො හොති. සඤ්චෙතනියන්ති සඤ්චෙතනසභාවවන්තං. සමිද්ධිත්ථෙරෙන ‘‘සඤ්චෙතනියං, ආවුසො…පෙ… මනසා සුඛං සො වෙදයතී’’ති (ම. නි. 3.300; කථා. 539) අවිභජිත්වා බ්‍යාකතො. සුඛවෙදනීයන්තිආදිනා පන විභජිත්වා බ්‍යාකාතබ්බො සො පඤ්හො, තස්මා සම්මා බ්‍යාකතො නාම න හොති. ඉතරද්වයෙපි එසෙව නයො. යථා පන සුත්තානි ඨිතානි, තථා චොපනකිරියානිස්සයභූතා කායවාචා අභිජ්ඣාදිකිරියානිස්සයො ච මනොද්වාරානි, යාය පන චෙතනාය තෙහි කායාදීහි කරණභූතෙහි චොපනාභිජ්ඣාදිකිරියං කරොන්ති වාසිආදීහි විය ඡෙදනාදිං, සා චෙතනා කම්මන්ති ද්වාරප්පවත්තියම්පි කම්මද්වාරාභෙදනඤ්ච කම්මද්වාරවවත්ථානඤ්ච දිස්සති, එවඤ්ච සති ‘‘කායෙන චෙ කතං කම්ම’’න්තිආදිගාථායො (ධ. ස. අට්ඨ. 1 කායකම්මද්වාර) අතිවිය යුජ්ජන්ති.

'चेतनापूर्वक (विचार करून) कर्म करतो' यामध्ये, ज्याअर्थी पूर्व चेतनेने विचार करून मनुष्य निर्णय घेणारे कर्म करतो, त्याअर्थी चेतना-पूर्व असलेले कर्म हे त्या चेतनेच्या स्वभावाचेच असते, म्हणून 'मी चेतनेलाच कर्म म्हणतो' असा अर्थ आहे. किंवा, एकाच वेळी घडत असले तरी, कारण-क्रिया ही पूर्वकालीन क्रियेसारखी आणि फल-क्रिया ही उत्तरकालीन क्रियेसारखी सांगणे योग्य आहे. आणि ज्याअर्थी चेतनेने विचार करून मनुष्य काया व वाणीद्वारे हालचालीची क्रिया (चोपनक्रिया) करतो आणि मनाने अभिध्या (लोभ) इत्यादी क्रिया करतो, त्याअर्थी त्या क्रियेला घडवून आणणाऱ्या चेतनेला 'मी कर्म म्हणतो', असा अर्थ आहे. 'काये वा' म्हणजे कायविज्ञप्ती नावाच्या शरीरात. 'सति' म्हणजे अस्तित्वात असताना किंवा निरुद्ध न झाले असताना. शरीराला प्रवृत्त करणारी चेतना म्हणजे 'कायसंचेतना' होय. आणि येथे कर्म हे सुख-दुःख उत्पन्न करणारे असावे लागते, आणि चेतना ही सुख-दुःख उत्पन्न करणारी सांगितली आहे, म्हणून तिचा कर्मभाव सिद्ध होतो. 'संचेतनीय' म्हणजे संचेतना स्वभाव असलेले. आयुष्मान समिद्धि थेरांनी 'हे आवुसो, संचेतनीय... मनाने तो सुखाचा अनुभव घेतो' असे वर्गीकरण न करता उत्तर दिले होते. परंतु, तो प्रश्न 'सुखवेदनीय' इत्यादी प्रकारे वर्गीकरण करून उत्तर देण्याजोगा होता, म्हणून ते योग्य प्रकारे दिलेले उत्तर (सम्मा व्याकत) ठरत नाही. इतर दोन्हींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. परंतु, जशी सुत्ते आहेत, त्यानुसार हालचालीच्या क्रियेचा आश्रय असलेली काया व वाणी आणि अभिध्या इत्यादी क्रियेचा आश्रय असलेले मन ही 'द्वारे' आहेत; आणि ज्या चेतनेद्वारे कुऱ्हाड इत्यादी साधनांनी कापण्यासारखे कार्य केले जाते, त्याचप्रमाणे शरीर इत्यादी साधनांद्वारे हालचाल व अभिध्या इत्यादी क्रिया केली जाते, ती चेतना म्हणजे 'कर्म' होय. अशा प्रकारे, द्वारांच्या प्रवृत्तीमध्ये देखील कर्म आणि द्वार यांचे विभाजन आणि कर्म व द्वारांचे निर्धारण दिसून येते. आणि असे असताना 'कायेन चे कतं कम्मं' (जर शरीराने कर्म केले...) इत्यादी गाथा अत्यंत योग्य ठरतात.

ලොකුත්තරමග්ගො ඉධ ලොකියකම්මකථායං අනධිප්පෙතොපි භජාපියමානො තීණි කම්මානි භජති. මනෙන දුස්සීල්‍යන්ති කායිකවාචසිකවීතික්කමවජ්ජං සබ්බං අකුසලං සඞ්ගණ්හාති, මිච්ඡාදිට්ඨිසඞ්කප්පවායාමසතිසමාධිං වා. තම්පි චෙතං ‘‘මනසා සංවරො සාධූ’’ති (සං. නි. 1.116; ධ. ප. 361) වුත්තස්ස සංවරස්ස පටිපක්ඛවසෙන වුත්තං, න සීලවිපත්තිවසෙන. න හි සා මානසිකා අත්ථීති මග්ගස්සෙව භජාපනං මහාවිසයත්තා. බොජ්ඣඞ්ගා හි මනොකම්මමෙව භජෙය්‍යුං, න ච න සක්කා මග්ගභජාපනෙනෙව තෙසං භජාපනං විඤ්ඤාතුන්ති.

लोकोत्तर मार्ग जरी या लौकिक कर्मकथेत अभिप्रेत नसला, तरी त्याचा समावेश केला असता तो तिन्ही कर्मांमध्ये समाविष्ट होतो. 'मनाने दुःशील असणे' (मनेन दुस्सींल्यं) यामध्ये कायिक आणि वाचिक उल्लंघने वगळता सर्व अकुशल धर्मांचा समावेश होतो, किंवा मिथ्या दृष्टी, मिथ्या संकल्प, मिथ्या व्यायाम, मिथ्या सती आणि मिथ्या समाधी यांचा समावेश होतो. ते देखील 'मनाने संवर करणे चांगले' या सांगितलेल्या संवराच्या विरोधी बाजूने म्हटले आहे, शील-विपत्तीच्या (शीलाच्या नाशाच्या) दृष्टीने नाही. कारण मानसिक शील-विपत्ती नसते. केवळ मार्गाचाच समावेश करणे हे त्याच्या विशाल विषयामुळे (व्याप्तीमुळे) आहे. कारण बोध्यंग केवळ मनोकर्मातच समाविष्ट होतील, आणि मार्गाच्या समावेशाद्वारेच त्यांचा समावेश जाणून घेणे अशक्य नाही.

කම්මපථං [Pg.78] අප්පත්තානම්පි තංතංද්වාරෙ සංසන්දනං අවරොධනං ද්වාරන්තරෙ කම්මන්තරුප්පත්තියම්පි කම්මද්වාරාභෙදනඤ්ච ද්වාරසංසන්දනං නාම. ‘‘තිවිධා, භික්ඛවෙ, කායසඤ්චෙතනා අකුසලං කායකම්ම’’න්තිආදිනා (කථා. 539) කම්මපථප්පත්තාව සන්නිට්ඨාපකචෙතනා කම්මන්ති වුත්තාති පුරිමචෙතනා සබ්බා කායකම්මං න හොතීති වුත්තං. ආණාපෙත්වා…පෙ… අලභන්තස්සාති ආණත්තෙහි අමාරිතභාවං සන්ධාය වුත්තං, වචීදුච්චරිතං නාම හොති අකම්මපථභාවතොති අධිප්පායො. ‘‘ඉමෙ සත්තා හඤ්ඤන්තූ’’ති පවත්තබ්‍යාපාදවසෙන චෙතනාපක්ඛිකා වා භවන්ති කායකම්මවොහාරලාභා. අබ්බොහාරිකා වා මනොකම්මවොහාරවිරහා. සසම්භාරපථවීආදීසු ආපාදයො එත්ථ නිදස්සනං.

कर्मपथाला प्राप्त न झालेल्या कर्मांचे देखील आपापल्या दारात संघटन (समावेश) करणे, आणि दुसऱ्या दारात दुसऱ्या कर्माची उत्पत्ती होत असताना देखील कर्म आणि द्वारांचे अभेदन (विभाजन न होणे) याला 'द्वार-संसांदन' (द्वारांचे संघटन) म्हणतात. 'भिक्खूहो, कायसंचेतना तीन प्रकारची आहे, अकुशल कायकर्म...' इत्यादी वचनांद्वारे कर्मपथाला प्राप्त झालेली निर्णायक चेतनाच 'कर्म' म्हणून सांगितली आहे, म्हणून 'सर्व पूर्व चेतना कायकर्म होत नाहीत' असे म्हटले आहे. 'आज्ञा देऊन... न मिळणाऱ्याचे' हे आज्ञा दिलेल्या लोकांकडून हत्या न केली जाण्याच्या संदर्भाने म्हटले आहे; कर्मपथाला प्राप्त न झाल्यामुळे ते केवळ 'वचीदुश्चरित' ठरते, असा अभिप्राय आहे. 'हे प्राणी मारले जावोत' अशा प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या व्यापादाच्या (द्वेषाच्या) प्रभावामुळे, कायकर्माची संज्ञा मिळाल्याने ते चेतनेच्या पक्षात समाविष्ट होतात, किंवा मनोकर्माची संज्ञा न मिळाल्याने ते अव्यवहार्य (अब्बोहारिक - संज्ञारहित) ठरतात. ससंभार पृथ्वी इत्यादींमध्ये पाणी इत्यादी असणे हे याचे उदाहरण आहे.

කුලුම්බස්සාති ගබ්භස්ස, කුලස්සෙව වා. තිස්සොපි සඞ්ගීතියො ආරුළ්හතාය අනනුජානනතො ‘‘තව සුත්තස්සා’’ති වුත්තං. දසවිධා ඉද්ධි පටිසම්භිදාමග්ගෙ ඉද්ධිකථාය ගහෙතබ්බා. භාවනාමයන්ති අධිට්ඨානිද්ධිං සන්ධාය වදති. ඝටභෙදො විය පරූපඝාතො, උදකවිනාසො විය ඉද්ධිවිනාසො ච හොතීති උපමා සංසන්දති. තව පඤ්හොති භාවනාමයාය පරූපඝාතො හොතීති වුත්තො ඤාපෙතුං ඉච්ඡිතො අත්ථො. ආථබ්බණිද්ධි විජ්ජාමයිද්ධි හොති. සත්තමෙ පදෙති මණ්ඩලාදිතො සත්තමෙ පදෙ.

'कुलुम्बस्स' म्हणजे गर्भाचा किंवा कुळाचा (वंशाचा). तिन्ही संगीतींमध्ये (धर्मपरिषदांमध्ये) समाविष्ट करण्यास संमती न दिल्यामुळे 'तुझ्या सुत्ताचे' असे म्हटले आहे. दहा प्रकारची ऋद्धी (इद्धि) पटिसंभिदामग्ग मधील 'इद्धिकथा' यातून ग्रहण करावी. 'भावनामेय' हे अधिष्ठान-ऋद्धीच्या संदर्भाने म्हटले आहे. जसे घट फुटणे म्हणजे दुसऱ्याचा घात होणे, आणि पाण्याचा नाश होणे म्हणजे ऋद्धीचा नाश होणे, अशी उपमा जुळते. 'तुझा प्रश्न' म्हणजे भावनामय ऋद्धीद्वारे दुसऱ्याचा घात होऊ शकतो, हा दर्शवण्याचा इच्छित अर्थ आहे. 'आथब्बण ऋद्धी' ही विद्यामय ऋद्धी असते. 'सातव्या पावलावर' म्हणजे मंडळापासून (वर्तुळापासून) सातव्या पावलावर.

වචනන්තරෙන ගමෙතබ්බත්ථං නෙය්‍යත්ථං, සයමෙව ගමිතබ්බත්ථං නීතත්ථං. කිරියතො සමුට්ඨාති, උදාහු අකිරියතොති තෙනාධිප්පෙතං සම්පජානමුසාවාදං සන්ධාය පුච්ඡති, න උපොසථක්ඛන්ධකෙ වුත්තං. තත්ථ අවුත්තමෙව හි සො අනරියවොහාරං වුත්තන්ති ගහෙත්වා වොහරතීති. වාචාගිරන්ති වාචාසඞ්ඛාතං ගිරං, වාචානුච්චාරණං වා.

दुसऱ्या वचनाद्वारे समजून घेण्याचा अर्थ असलेला तो 'नेय्यार्थ' (नेय्यत्थ) होय, आणि स्वतःच समजून घेण्याचा अर्थ असलेला तो 'नीतार्थ' (नीतत्थ) होय. 'क्रियेपासून उत्पन्न होते की अक्रियेपासून?' हा प्रश्न त्याने स्वतःला अभिप्रेत असलेल्या 'संपजानमुसावादा'च्या (जाणूनबुजून खोटे बोलण्याच्या) संदर्भाने विचारला आहे, उपोसथक्खंधकात सांगितलेल्या संदर्भाने नाही. कारण, तिथे न सांगितलेल्याच अनार्य व्यवहाराला (असत्य बोलण्याला) 'सांगितले आहे' असे गृहीत धरून तो बोलतो. 'वाचागिरा' म्हणजे वाणी नावाने ओळखला जाणारा आवाज किंवा वाणीचे वारंवार उच्चारण करणे.

ඛන්දසිවාදයො සෙට්ඨාති ඛන්දාති කුමාරා. සිවාති මහෙස්සරා, මිච්ඡාදිට්ඨියා නිදස්සනත්ථමිදං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. නත්ථිකදිට්ඨාදයො එව හි කම්මපථප්පත්තා කම්මන්ති. චෙතනා පනෙත්ථ අබ්බොහාරිකාති කායද්වාරෙ වචීද්වාරෙ ච සමුට්ඨිතාපි කායකම්මං වචීකම්මන්ති ච වොහාරං න ලභති අභිජ්ඣාදිප්පධානත්තා. ‘‘තිවිධා, භික්ඛවෙ, මනොසඤ්චෙතනා අකුසලං මනොකම්ම’’න්ති පන වචනතො සභාවෙනෙව සා මනොකම්මං, න අභිජ්ඣාදිපක්ඛිකත්තාති ‘‘අභිජ්ඣාදිපක්ඛිකාවා’’ති න වුත්තං. ඉමස්මිං පන ඨානෙ කායඞ්ගවාචඞ්ගානි අචොපෙත්වා චින්තනකාලෙ චෙතනාපි චෙතනාසම්පයුත්තධම්මාපි මනොද්වාරෙ [Pg.79] එව සමුට්ඨහන්ති, තස්මා චෙතනාය අබ්බොහාරිකභාවො කථඤ්චි නත්ථීති අධිප්පායො.

'खन्दसिवादायो सेट्ठा' (स्कन्द, शिव इत्यादी श्रेष्ठ आहेत) या वाक्यात 'खन्द' म्हणजे कुमार (कार्तिकेय) आणि 'सिव' म्हणजे महेश्वर (शिव) होत. मिथ्यादृष्टीचे (micchādiṭṭhi) उदाहरण देण्यासाठी हे म्हटले गेले आहे, असे समजावे. कारण नत्थिकदिट्ठि (नास्तिकदृष्टी) इत्यादी दृष्टीच कम्मपथ (कर्मपथ) प्राप्त होऊन 'कम्म' (कर्म) ठरतात. 'येथे चेतना अव्यवहार्य (abbohārika) आहे' याचा अर्थ असा की, कायद्वार किंवा वचीद्वारामध्ये उत्पन्न होऊनही, अभिज्झा (लोभ) इत्यादींच्या प्रधानतेमुळे तिला 'कायकम्म' किंवा 'वचीकम्म' असे नाव मिळत नाही. परंतु, 'भिक्खूहो, तीन प्रकारची मनोसंचेतना हे अकुशल मनोकम्म आहे' या वचनानुसार ती चेतना स्वतःच्या स्वभावानेच मनोकम्म आहे, अभिज्झा इत्यादींच्या पक्षात असल्यामुळे नाही; म्हणूनच 'किंवा अभिज्झा इत्यादींच्या पक्षातील' असे म्हटले नाही. परंतु या ठिकाणी, शरीराचे अवयव किंवा वाणीचे अवयव न हलवता विचार करतेवेळी, चेतना आणि चेतनासंप्रयुक्त धर्म हे दोन्ही मनोद्वारामध्येच उत्पन्न होतात. म्हणून चेतनेचे अव्यवहार्यत्व (अव्यवहार्य असणे) कोणत्याही प्रकारे संभवत नाही, असा (ग्रंथकाराचा) अभिप्राय आहे.

‘‘තිවිධා, භික්ඛවෙ, කායසඤ්චෙතනා කුසලං කායකම්ම’’න්තිආදිවචනතො (කථා. 539) පාණාතිපාතාදිපටිපක්ඛභූතා තබ්බිරතිවිසිට්ඨා චෙතනාව පාණාතිපාතවිරතිආදිකා හොන්තීති ‘‘චෙතනාපක්ඛිකා වා’’ති වුත්තං, න ‘‘විරතිපක්ඛිකා’’ති. රක්ඛතීති අවිනාසෙත්වා කථෙති. භින්දතීති විනාසෙත්වා කථෙති.

'भिक्खूहो, तीन प्रकारची कायसंचेतना हे कुशल कायकम्म आहे' इत्यादी वचनांमुळे, प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादींच्या विरोधी असणाऱ्या आणि त्यापासून विरतीमुळे (अलिप्ततेमुळे) विशिष्ट झालेल्या चेतनाच 'प्राणातिपात-विरती' इत्यादी होतात. म्हणूनच 'किंवा चेतनेच्या पक्षातील' (cetanāpakkhikā) असे म्हटले आहे, 'विरतीच्या पक्षातील' (viratipakkhikā) असे नाही. 'रक्खति' (रक्षण करतो) म्हणजे विनाश न करता बोलणे. 'भिन्दति' (भेद करतो/तोडतो) म्हणजे विनाश करून बोलणे.

කම්මකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कर्मकथा-वर्णन समाप्त झाले.

චක්ඛුවිඤ්ඤාණද්වාරන්ති චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ද්වාරං. චක්ඛු ච තං විඤ්ඤාණද්වාරඤ්චාති වා චක්ඛුවිඤ්ඤාණද්වාරං. චක්ඛු විඤ්ඤාණද්වාරන්ති වා අසමාසනිද්දෙසො. තං පන චක්ඛුමෙව. එස නයො සෙසෙසුපි. ‘‘චක්ඛුනා සංවරො සාධූ’’තිආදිකාය (ධ. ප. 360) ගාථාය පසාදකායචොපනකායසංවරෙ එකජ්ඣං කත්වා කායෙන සංවරො වුත්තො, තං ඉධ භින්දිත්වා අට්ඨ සංවරා, තප්පටිපක්ඛභාවෙන අසංවරා අට්ඨ කථිතා. සීලසංවරාදයොපි පඤ්චෙව සංවරා සබ්බද්වාරෙසු උප්පජ්ජමානාපි, තප්පටිපක්ඛභාවෙන දුස්සීල්‍යාදීනි අසංවරාති වුත්තානි. තත්ථ දුස්සීල්‍යං පාණාතිපාතාදිචෙතනා. මුට්ඨස්සච්චං සතිපටිපක්ඛා අකුසලා ධම්මා. පමාදන්ති කෙචි. සීතාදීසු පටිඝො අක්ඛන්ති. ථිනමිද්ධං කොසජ්ජං.

'चक्खुविञ्ञाणद्वार' (चक्षुविज्ञानद्वार) म्हणजे चक्षुविज्ञानाचे द्वार. किंवा, जे चक्षु आहे तेच विज्ञानाचे द्वार आहे म्हणून 'चक्खुविञ्ञाणद्वार'. किंवा 'चक्खु विञ्ञाणद्वारं' असा असमस्त निर्देश (समास नसलेले वाक्य) आहे. परंतु ते केवळ चक्षुप्रसाद (डोळा) च आहे. हाच नियम उर्वरित द्वारांच्या बाबतीतही समजावा. 'चक्खुना संवरो साधु' (चक्षूचा संवर चांगला आहे) इत्यादी गाथेमध्ये प्रसादकाय (संवेदनशील शरीर) आणि चोपनकाय (क्रियाशील शरीर) यांच्या संवराला एकत्र करून 'कायेन संवर' (शरीराने संवर) असे म्हटले गेले आहे. येथे त्याचे विभाजन करून आठ संवर आणि त्यांच्या विरोधी स्वरूपात आठ असंवर सांगितले आहेत. शीलसंवर इत्यादी पाच संवर सर्व द्वारांमध्ये उत्पन्न होत असले तरी, त्यांच्या विरोधी स्वरूपात दुश्शीलत्व (dussīlya) इत्यादींना असंवर म्हटले गेले आहे. त्यामध्ये दुश्शीलत्व म्हणजे प्राणातिपात इत्यादींची चेतना होय. मुट्ठसच्च (स्मृतीचा अभाव/स्मृतिभ्रंश) म्हणजे सतीचे (स्मृतीचे) विरोधी असणारे अकुशल धर्म होत. काही आचार्य याला 'पमाद' (प्रमाद/दुर्लक्ष) असे म्हणतात. थंडी इत्यादींमुळे होणारा प्रतिघ (द्वेष/राग) म्हणजे 'अक्खन्ति' (अक्षमा/असहिष्णुता) होय. थिनमिद्ध (आळस व डुलकी) म्हणजे 'कोसज्ज' (आळस) होय.

විනා වචීද්වාරෙන සුද්ධං කායද්වාරසඞ්ඛාතන්ති ඉදං වචීද්වාරසල්ලක්ඛිතස්ස මුසාවාදාදිනොපි කායද්වාරෙ පවත්තිසබ්භාවා අසුද්ධතා අත්ථීති තංනිවාරණත්ථං වුත්තං. න හි තං කායකම්මං හොති. සුද්ධවචීද්වාරොපලක්ඛිතං පන වචීකම්මමෙව හොතීති. එත්ථ අසංවරොති එතෙන සුද්ධකායද්වාරෙන උපලක්ඛිතො අසංවරො ද්වාරන්තරෙ උප්පජ්ජමානොපි වුත්තො. ද්වාරන්තරානුපලක්ඛිතං සබ්බං තංද්වාරිකාකුසලඤ්චෙති වෙදිතබ්බං. එවඤ්ච කත්වා කම්මපථසංසන්දනෙ ‘‘චොපනකායඅසංවරද්වාරවසෙන උප්පජ්ජමානො අසංවරො අකුසලං කායකම්මමෙව හොතී’’තිආදි ‘‘අකුසලං කායකම්මං චොපනකායඅසංවරද්වාරවසෙන වචීඅසංවරවසෙන ච උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා සහ අවිරුද්ධං හොති. අසංවරො හි ද්වාරන්තරෙ [Pg.80] උප්පජ්ජමානොපි සද්වාරෙ එවාති වුච්චති, සද්වාරවසෙන උප්පන්නොති ච, කම්මං අඤ්ඤද්වාරෙ අඤ්ඤද්වාරවසෙන චාති එවං අවිරුද්ධං.

'वचीद्वाराशिवाय केवळ शुद्ध कायद्वार' हे जे म्हटले आहे, ते वचीद्वाराने चिन्हांकित असणाऱ्या मुसावाद (असत्य भाषण) इत्यादींचे कायद्वाराच्या ठिकाणी घडणे शक्य असल्याने होणारी अशुद्धता टाळण्यासाठी म्हटले आहे. कारण ते कायकम्म (शारीरिक कर्म) होत नाही. तर ते शुद्ध वचीद्वाराने चिन्हांकित असणारे वचीकम्म (वाचिक कर्म) च असते. येथे 'असंवर' या शब्दाने शुद्ध कायद्वाराने चिन्हांकित असणारा असंवर, दुसऱ्या द्वारात उत्पन्न होत असला तरीही, सांगितला आहे. तसेच दुसऱ्या द्वाराने चिन्हांकित नसलेले त्या द्वारातील सर्व अकुशल कर्मही (सांगितले आहे) असे समजावे. असे मानल्याने, कम्मपथ-तुलनेमध्ये (kammapathasaṃsandana) 'चोपनकाय-असंवरद्वाराच्या वशात उत्पन्न होणारा असंवर हा अकुशल कायकम्मच होतो' इत्यादी कथन, 'अकुशल कायकम्म हे चोपनकाय-असंवरद्वाराच्या वशात आणि वची-असंवरद्वाराच्या वशात उत्पन्न होते' इत्यादी कथनाशी सुसंगत (अविरोधी) ठरते. कारण असंवर जरी दुसऱ्या द्वारात उत्पन्न होत असला, तरी तो 'आपल्याच द्वारात' किंवा 'आपल्याच द्वाराच्या वशात उत्पन्न झाला' असे म्हटले जाते; आणि कर्म दुसऱ्या द्वारात उत्पन्न होत असले तरी 'दुसऱ्या द्वाराच्या वशात उत्पन्न झाले' असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे यात कोणताही विरोध नाही.

අථ වා එත්ථාති සුද්ධං අසුද්ධන්ති එතං අවිචාරෙත්වා එතස්මිං චොපනෙති වුත්තං හොති. එවං සති ද්වාරන්තරොපලක්ඛිතං කම්මපථභාවප්පත්තතාය වචීමනොකම්මං චොපනකායඅසංවරද්වාරෙ උප්පන්නං, සෙසං සබ්බං තංද්වාරුප්පන්නාකුසලං විය ‘‘චොපනකායඅසංවරො’’ති වුච්චති. කම්මපථභාවප්පත්තියා ද්වාරන්තරුප්පන්නං කායකම්මඤ්ච තථා න වුච්චතීති කම්මපථසංසන්දනවිරොධො සියා, තදවිරොධං තත්ථෙව වක්ඛාම. සීලසංවරාදයො පඤ්ච නික්ඛෙපකණ්ඩෙ ආවි භවිස්සන්ති. තත්ථ ඤාණසංවරෙ පච්චයසන්නිස්සිතසීලස්ස, වීරියසංවරෙ ච ආජීවපාරිසුද්ධියා අන්තොගධතා දට්ඨබ්බා.

अथवा, येथे 'शुद्ध' आणि 'अशुद्ध' असा विचार न करता 'या चोपनकाय (क्रियाशील शरीर) असंवरद्वाराच्या बाबतीत' असे म्हटले आहे. असे असल्यास, दुसऱ्या द्वाराने चिन्हांकित असणारे आणि कम्मपथाच्या (कर्मपथाच्या) अवस्थेला प्राप्त झालेले वचीकम्म व मनोकम्म जे चोपनकाय-असंवरद्वारात उत्पन्न होते, ते आणि त्या द्वारात उत्पन्न होणारे इतर सर्व अकुशल कर्म 'चोपनकाय-असंवर' असे म्हटले जाईल. आणि कम्मपथाच्या अवस्थेला प्राप्त झाल्यामुळे दुसऱ्या द्वारात उत्पन्न होणारे कायकम्म तसे म्हटले जाणार नाही. यामुळे कम्मपथ-तुलनेशी (kammapathasaṃsandana) विरोध निर्माण होईल. त्या विरोधाचा परिहार (अविरोध) आम्ही त्याच प्रकरणात सांगू. शीलसंवर इत्यादी पाच संवर निक्खेपकांडात स्पष्ट होतील. त्यामध्ये, ञाणसंवरात (ज्ञानसंवरात) पच्चयसन्निस्सितशीलाचा (प्रत्ययसंनिश्रित शीलाचा) आणि वीरियसंवरात (वीर्यसंवरात) आजीवपारिसुद्धि-शीलाचा अंतर्भाव समजावा.

අකුසලකම්මපථකථාවණ්ණනා

अकुशल कर्मपथ-कथा वर्णन.

සරසෙනෙව ච පතනසභාවස්ස පාණස්ස අන්තරා එව අතීව පාතනං අතිපාතො, සණිකං පතිතුං අදත්වාව සීඝං පාතනන්ති අත්ථො. අතික්කම්ම වා සත්ථාදීහි අභිභවිත්වා පාතනං අතිපාතො. පයොගවත්ථුමහන්තතාදීහි මහාසාවජ්ජතා තෙහි පච්චයෙහි උප්පජ්ජමානාය චෙතනාය බලවභාවතො. යථාවුත්තපච්චයවිපරියායෙපි තංතංපච්චයෙහි උප්පජ්ජමානාය චෙතනාය බලවාබලවවසෙනෙව අප්පසාවජ්ජමහාසාවජ්ජතා වෙදිතබ්බා. ඉද්ධිමයො කම්මවිපාකජිද්ධිමයො දාඨාකොටිකාදීනං විය.

स्वतःच्या स्वभावानेच मरणाधीन असणाऱ्या प्राण्याला (जीवाला) त्याचे आयुष्य संपण्यापूर्वीच अकाली आणि अत्यंत वेगाने मारणे म्हणजे 'अतिपात' (प्राणातिपात) होय. त्याला हळूहळू मरू न देता वेगाने मारणे, असा याचा अर्थ आहे. किंवा, शस्त्रादींनी पराभूत करून (अतिक्रमण करून) मारणे म्हणजे 'अतिपात' होय. प्रयोगाची (प्रयत्नाची) मोठेपणा आणि वस्तूचा (प्राण्याचा) मोठेपणा इत्यादींमुळे महासावज्जता (मोठे पाप/दोष) होते; कारण त्या कारणांमुळे उत्पन्न होणारी चेतना बलवान असते. वर सांगितलेल्या कारणांच्या उलट परिस्थिती असली तरीही, त्या त्या कारणांमुळे (उदा. प्राण्याच्या गुणवत्तेमुळे) उत्पन्न होणाऱ्या चेतनेच्या सबळ किंवा दुर्बळ असण्यावरूनच अल्पसावज्जता (कमी दोष) किंवा महासावज्जता (मोठा दोष) समजावी. 'इद्धि मयो' (ऋद्धिमय/ऋद्धीने युक्त प्रयोग) म्हणजे कर्माच्या विपाकामुळे उत्पन्न झालेली ऋद्धी होय, जसे दाठाकोटिका (सुळे असणारे प्राणी) इत्यादींची असते.

ගොත්තරක්ඛිතා සගොත්තෙහි රක්ඛිතා. ධම්මරක්ඛිතා සහධම්මිකෙහි රක්ඛිතා. සසාමිකා සාරක්ඛා. යස්සා ගමනෙ රඤ්ඤා දණ්ඩො ඨපිතො, සා සපරිදණ්ඩා. අත්ථභඤ්ජකොති කම්මපථප්පත්තං වුත්තං. කම්මපථකථා හෙසාති. අත්තනො සන්තකං අදාතුකාමතායාතිආදි මුසාවාදසාමඤ්ඤතො වුත්තං. හසාධිප්පායෙන විසංවාදනපුරෙක්ඛාරස්සෙව මුසාවාදො. සුඤ්ඤභාවන්ති පීතිවිරහිතතාය රිත්තතං. අත්ථවිපන්නතාය න හදයඞ්ගමා. අග්ගණ්හන්තෙති අසද්දහන්තෙ කම්මපථභෙදො න හොති. යො කොචි පන සම්ඵප්පලාපො ද්වීහි සම්භාරෙහි සිජ්ඣතීති. අත්තනො පරිණාමනං චිත්තෙනෙවාති වෙදිතබ්බං. මිච්ඡා පස්සතීති විතථං පස්සති.

'गोत्तरक्खिता' म्हणजे समान गोत्रातील (कुळातील) लोकांनी रक्षण केलेली. 'धम्मरक्खिता' म्हणजे सहधर्मीयांनी (सोबत धम्म आचरण करणाऱ्यांनी) रक्षण केलेली. 'सारक्खा' म्हणजे पती असणारी (सस्वामिका). जिच्याकडे जाण्यावर राजाने दंड (शिक्षा) ठेवला आहे, ती 'सपरिदंडा' होय. 'अत्थभञ्जको' (कल्याणाचा नाश करणारा) या शब्दाने कम्मपथाला (कर्मपथाला) प्राप्त झालेली फसवणूक सांगितली आहे. कारण ही कम्मपथाचीच कथा आहे. 'स्वतःची वस्तू देण्याची इच्छा नसणे' इत्यादी शब्द मुसावादाच्या (असत्य भाषणाच्या) समानतेमुळे म्हटले आहेत. थट्टा-मस्करीच्या उद्देशाने बोलले तरी, फसवणूक करण्याची इच्छा असणाऱ्याचाच तो मुसावाद (असत्य भाषण) होतो. 'सुञ्ञभाव' (शून्यभाव) म्हणजे प्रीतीचा (स्नेहाचा) अभाव असल्यामुळे असणारी रिक्तता. अर्थाचा विपर्यास असल्यामुळे ते 'हदयङ्गम' (हृदयस्पर्शी) नसते. 'अग्गण्हन्ते' म्हणजे विश्वास न ठेवल्यास कम्मपथाचा भेद (भंग) होत नाही. परंतु कोणताही संफप्पलाप (व्यर्थ बडबड) दोन अंगांमुळे (घटकांमुळे) सिद्ध होतो. 'स्वतःकडे वळवणे' (pariṇāmana) हे केवळ चित्तानेच (मनानेच) होते, असे समजावे. 'मिच्छा पस्सति' (मिथ्या पाहतो) म्हणजे असत्य (विपरीत) पाहतो.

කොට්ඨාසතොති [Pg.81] ඵස්සපඤ්චමකාදීසු චිත්තඞ්ගකොට්ඨාසෙසු යෙ කොට්ඨාසා හොන්ති, තතොති අත්ථො. නනු ච චෙතනා කම්මපථෙසු න වුත්තාති පටිපාටියා සත්තන්නං කම්මපථභාවො න යුත්තොති? න, අවචනස්ස අඤ්ඤහෙතුත්තා. න හි චෙතනාය අකම්මපථත්තා කම්මපථරාසිම්හි අවචනං, කදාචි පන කම්මපථො හොති, න සබ්බදාති කම්මපථභාවස්ස අනියතත්තා අවචනං. යදා පන කම්මපථො හොති, තදා කම්මපථරාසිසඞ්ගහො න නිවාරිතොති. ‘‘පඤ්ච සික්ඛාපදා පරිත්තාරම්මණා එවා’’ති එතෙන අදින්නාදානාදීනං සත්තාරම්මණභාවවිරොධං ‘‘සත්තසඞ්ඛාතෙ සඞ්ඛාරෙ එව ආරබ්භ පවත්තිතො’’ති සයමෙව පරිහරිස්සති. ‘‘නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා’’ති පවත්තමානා දිට්ඨි තෙභූමකධම්මවිසයාවාති සඞ්ඛාරාරම්මණතා වුත්තා. විපාකනිස්සන්දඵලානි යථාක්කමං නිරයාදිවිපාකදුග්ගතතාදීනි.

'कोठ्ठसतो' (भागांच्या द्वारे) म्हणजे 'फस्सपञ्चमक' (स्पर्श-पंचमक) इत्यादी चित्ताच्या अंगांच्या भागांमध्ये जे भाग असतात, त्या भागांच्या द्वारे (ततो) असा अर्थ आहे. शंका: कम्मपथांमध्ये (कर्मपथांमध्ये) चेतना सांगितलेली नाही, म्हणून अनुक्रमाने सात (काया आणि वाचेच्या कर्मांचा) कम्मपथभाव (कर्मपथत्व) अयोग्य नाही का? नाही, कारण चेतना न सांगण्याचे इतर कारण आहे. कारण चेतना ही कम्मपथ नाही म्हणून कम्मपथांच्या समूहात तिचे अकथन (न सांगणे) आहे असे नाही, तर ती कधीतरी कम्मपथ होते, नेहमी नाही; अशा प्रकारे कम्मपथभावाच्या अनियतत्वामुळे (अनिश्चिततेमुळे) तिचे अकथन आहे. पण जेव्हा ती कम्मपथ होते, तेव्हा कम्मपथांच्या समूहात तिचा संग्रह करणे प्रतिबंधित नाही. "पाच शिक्षापदे केवळ परित्त-आरम्मण (मर्यादित आलंबन) असणारीच आहेत" या (विभंग पाठाच्या) वचनाने अदिन्नादानादी (अदत्तादानादी) कर्मांच्या सत्त्व-आलंबनत्वाच्या विरोधाचे परिहार "सत्त्व संज्ञक संस्कारांनाच आरंभ करून प्रवृत्त झाल्यामुळे" असे स्वतः (अट्ठकथाकार) परिहार करतील. "औपपातिक सत्त्व नसतात" अशी प्रवृत्त होणारी (मिच्छा)दिट्ठी ही तेभूमिक (त्रिभूमिक) धर्मांच्या विषयाचीच असते, म्हणून तिला 'संस्कार-आलंबनत्व' म्हटले आहे. विपाक आणि निसन्द फळे अनुक्रमाने निरयादी विपाक (नरकादी विपाक) आणि दुग्गतता (दुर्गती इत्यादी) आहेत.

අකුසලකම්මපථකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अकुशल कम्मपथ कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

කුසලකම්මපථකථාවණ්ණනා

कुशल कम्मपथ कथेचे वर्णन.

පාණාතිපාතාදීහි පන විරතියොති එතං යාහි විරතීහි සම්පයුත්තා චෙතනා ‘‘කායවචීකම්මානී’’ති වුච්චන්ති, තාසඤ්ච කම්මපථභාවො යුත්තොති කත්වා වුත්තං. තථා හි වක්ඛති ‘‘පටිපාටියා සත්ත චෙතනාපි වට්ටන්ති විරතියොපී’’ති. අල්ලසසමංසන්ති ජීවමානකසසමංසං. වොරොපෙතා හුත්වා නාභිජානාමි. දුස්සීල්‍යාදාරම්මණා තදාරම්මණා. ජීවිතින්ද්‍රියාදිආරම්මණා කථං දුස්සීල්‍යාදීනි පජහන්තීති තං දස්සෙතුං ‘‘යථා පනා’’තිආදි වුත්තං. අනභිජ්ඣා…පෙ… විරමන්තස්සාති අභිජ්ඣං පජහන්තස්සාති අත්ථො. න හි මනොදුච්චරිතා විරති අත්ථි අනභිජ්ඣාදීහෙව තප්පහානතො.

"प्राणातिपातादींपासून विरती" हे जे म्हटले आहे, ते ज्या विरतींनी युक्त असणाऱ्या चेतनांना "काय-वची-कर्मे" म्हटले जाते, त्यांचा कम्मपथभाव योग्य आहे असे मानून म्हटले आहे. कारण पुढे असे म्हटले जाईल: "अनुक्रमाने सात चेतना देखील योग्य आहेत आणि विरती देखील." 'अल्लससमंसं' म्हणजे जिवंत सशाचे मांस (जीवमानक सस-मांस). "मी (प्राण) हरण केलेला असूनही मला आठवत नाही (जाणत नाही)." दुःशील्यादींचे आलंबन असणारे (जीवितेंद्रिय इत्यादी) हे त्यांचे (कुशल कम्मपथांचे) आलंबन आहे. जीवितेंद्रिय इत्यादी आलंबन असणारे (कुशल कम्मपथ) दुःशील्यादींचा कसा त्याग करतात, हे दाखवण्यासाठी "यथा पना" (पण जसे) इत्यादी म्हटले आहे. "अनभिध्या... निवृत्त होणाऱ्याचे" याचा अर्थ "अभिध्येचा त्याग करणाऱ्याचे" असा आहे. कारण मनोदुश्चरित्रापासून विरती नसते, कारण अनभिध्या इत्यादींच्या द्वारेच त्याचा (मनोदुश्चरित्राचा) प्रहाण (त्याग) होतो.

කම්මපථසංසන්දනකථාවණ්ණනා

कम्मपथ-संसन्दन कथेचे वर्णन.

කම්මපථප්පත්තානං දුස්සීල්‍යාදීනං අසංවරානං තථා දුච්චරිතානඤ්ච අකුසලකම්මපථෙහි කම්මපථප්පත්තානමෙව ච සුසීල්‍යාදීනං සංවරානං තථා සුචරිතානඤ්ච කුසලකම්මපථෙහි අත්ථතො නානත්තාභාවදස්සනං. අථ වා තෙසං ඵස්සද්වාරාදීහි අවිරොධභාවෙන දීපනං කම්මපථසංසන්දනන්ති කෙචි වදන්ති[Pg.82], තදෙතං විචාරෙතබ්බං. න හි පඤ්චඵස්සද්වාරපඤ්චඅසංවරද්වාරපඤ්චසංවරද්වාරෙසු උප්පන්නානං අසංවරානං සංවරානඤ්ච කම්මපථතා අත්ථි පාණාතිපාතාදීනං පරසන්තකවත්ථුලොභපරසත්තාරම්මණබ්‍යාපාදඅහෙතුකදිට්ඨිආදීනඤ්ච තෙසු ද්වාරෙසු අනුප්පත්තිතො. තිවිධකආයදුච්චරිතාදීනි ච කම්මපථාති පාකටා එවාති කිං තෙසං කම්මපථෙහි නානත්තාභාවදස්සනෙන, න ච දුච්චරිතානං සුචරිතානඤ්ච ඵස්සද්වාරාදිවසෙන උප්පත්ති දීපිතා, නාපි අසංවරානං සංවරානඤ්ච යතො තෙසං ඵස්සද්වාරාදීහි අවිරොධභාවෙන දීපනා සියා, කෙවලං පන ඵස්සද්වාරාදිවසෙන උප්පන්නානං අසංවරානං සංවරානඤ්ච කායකම්මාදිතා දීපිතා. යදි ච එත්තකං කම්මපථසංසන්දනං, ‘‘අකුසලං කායකම්මං පඤ්චඵස්සද්වාරවසෙන නුප්පජ්ජතී’’තිආදි කම්මපථසංසන්දනං න සියා. එසාපි ඡඵස්සද්වාරාදීහි අවිරොධදීපනාති චෙ, වුත්තමෙව පකාරන්තරෙන දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’ති න වත්තබ්බං. සමුච්චයත්ථෙ ච අථ වා-සද්දෙ කම්මපථප්පත්තානෙව දුස්සීල්‍යාදීනි කායකම්මාදිනාමෙහි වදන්තෙහි මනොකම්මස්ස ඡඵස්සද්වාරවසෙන උප්පත්ති න වත්තබ්බා. න හි තං චක්ඛුද්වාරාදිවසෙන උප්පජ්ජතීති. යදි ච කම්මපථප්පත්තා එව අසංවරාදයො ගහිතා, දුච්චරිතෙහි අඤ්ඤෙසං අසංවරානං අභාවා තෙසඤ්ච තංතංකම්මභාවස්ස වුත්තත්තා ‘‘චොපනකායඅසංවරද්වාරවසෙන උප්පන්නො අසංවරො අකුසලං කායකම්මමෙව හොතී’’තිආදි න වත්තබ්බං සියා. වුච්චමානෙ හි තස්මිං සඞ්කරො සියා, වචීමනොකම්මානිපි හි කායද්වාරෙ උප්පජ්ජන්ති, තථා සෙසද්වාරෙසුපි කම්මන්තරානීති.

कम्मपथाला प्राप्त झालेल्या दुःशील्यादी असंवरांचे तसेच दुश्चरित्रांचे अकुशल कम्मपथांशी, आणि कम्मपथाला प्राप्त झालेल्याच सुशील्यादी संवरांचे तसेच सुचरित्रांचे कुशल कम्मपथांशी अर्थतः भिन्नत्व नसणे (अभिन्नत्व) दाखवणे (म्हणजे कम्मपथ-संसन्दन होय). अथवा, त्यांचा स्पर्शद्वारादींशी अविरोधभावाने (विरोधाशिवाय) निर्देश करणे म्हणजे 'कम्मपथ-संसन्दन' होय, असे काही आचार्य म्हणतात. त्यावर विचार केला पाहिजे. कारण पाच स्पर्शद्वारे, पाच असंवरद्वारे आणि पाच संवरद्वारांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या असंवरांना आणि संवरांना कम्मपथत्व नसते; कारण प्राणातिपातादी, परकीय वस्तूचा लोभ (अभिध्या), परसत्त्व-आलंबन असणारा व्यापाद, अहेतुक दृष्टी इत्यादींची त्या द्वारांमध्ये उत्पत्ती होत नाही. आणि त्रिविध कायदुश्चरित्रादी हे कम्मपथ आहेत हे उघडच आहे, तर मग त्यांचे कम्मपथांशी भिन्नत्व नसणे दाखवण्याने काय लाभ? आणि दुश्चरित्रांची व सुचरित्रांची स्पर्शद्वारादींच्या वशाने उत्पत्ती दर्शवलेली नाही, तसेच असंवरांची व संवरांचीही दर्शवलेली नाही, ज्यायोगे त्यांचा स्पर्शद्वारादींशी अविरोधभावाने निर्देश होईल. केवळ स्पर्शद्वारादींच्या वशाने उत्पन्न झालेल्या असंवरांचे आणि संवरांचे कायकर्मत्व इत्यादी दर्शवले आहे. आणि जर एवढेच कम्मपथ-संसन्दन असेल, तर "अकुशल कायकर्म पाच स्पर्शद्वारांच्या वशाने उत्पन्न होत नाही" इत्यादी कम्मपथ-संसन्दन होणार नाही. जर असे म्हटले की, "हे देखील सहा स्पर्शद्वारादींशी अविरोध दर्शवणारे आहे", तर आधीच सांगितलेला प्रकार दुसऱ्या प्रकारे दाखवण्यासाठी "अथवा" (अथ वा) असे म्हणणे योग्य नाही. आणि जर 'अथवा' हा शब्द समुच्चय अर्थात असेल, तर कम्मपथाला प्राप्त झालेल्याच दुःशील्यादींना कायकर्मादी नावांनी सांगणाऱ्या (अट्ठकथाकारांनी) मनोकर्माची सहा स्पर्शद्वारांच्या वशाने उत्पत्ती सांगू नये. कारण ते (मनोकर्म) चक्षुद्वारादींच्या वशाने उत्पन्न होत नाही. आणि जर कम्मपथाला प्राप्त झालेलेच असंवरादी ग्रहण केले, तर दुश्चरित्रांपेक्षा इतर असंवरांचा अभाव असल्यामुळे आणि त्यांच्या त्या-त्या कर्मभावाचे कथन केल्यामुळे "चोपन (कंपन) काय-असंवरद्वाराच्या वशाने उत्पन्न झालेला असंवर अकुशल कायकर्मच होतो" इत्यादी सांगणे योग्य होणार नाही. कारण तसे म्हटल्यास संकर (मिश्रण) होईल; कारण वचीकर्म आणि मनोकर्म देखील कायद्वारावर उत्पन्न होतात, तसेच उर्वरित द्वारांवरही इतर कर्मे उत्पन्न होतात.

අථ පන ද්වාරන්තරෙ උප්පජ්ජමානං කම්මන්තරම්පි තංද්වාරිකකම්මමෙව සියා, ‘‘තිවිධං කායදුච්චරිතං අකුසලං කායකම්මමෙවා’’තිආදි, ‘‘අකුසලං කායකම්මං චොපනකායඅසංවරද්වාරවසෙන වාචාඅසංවරද්වාරවසෙන ච උප්පජ්ජතී’’තිආදි ච විරුජ්ඣෙය්‍ය. දුච්චරිතානඤ්හි අඤ්ඤද්වාරචරණං අත්ථි, න චස්ස ද්වාරන්තරුප්පන්නං කම්මන්තරං හොතීති. තස්මා හෙට්ඨා කම්මපථප්පත්තානං එව කායකම්මාදිභාවස්ස වුත්තත්තා සෙසානඤ්ච තංතංද්වාරුප්පන්නානං කුසලාකුසලානං ද්වාරසංසන්දනෙ තංතංද්වාරපක්ඛිකභාවස්ස කතත්තා ඉධ කම්මපථං අප්පත්තානඤ්ච චෙතනාභාවතො අකම්මානඤ්ච අසංවරානං සංවරානඤ්ච භජාපියමානානං කම්මපථානං විය කායකම්මාදිතාදීපනං, කම්මපථප්පත්තානං තිවිධකායදුච්චරිතාදීනං තිවිධකායසුචරිතාදීනඤ්ච ද්වාරන්තරචරණෙපි කායකම්මාදිභාවාවිජහනදීපනං, යථාපකාසිතානඤ්ච කම්මපථභාවං පත්තානං [Pg.83] අපත්තානඤ්ච අකුසලකායකම්මාදීනඤ්ච කුසලකායකම්මාදීනඤ්ච ඵස්සද්වාරාදීහි උප්පත්තිපකාසනඤ්ච කම්මපථසංසන්දනං නාම. කස්මා? අකම්මපථානං කම්මපථෙසු කම්මපථානඤ්ච අකම්මපථෙසු සමානනාමතාවසෙන, කම්මපථානං කම්මපථෙසු සාමඤ්ඤනාමාවිජහනවසෙන, උභයෙසඤ්ච උප්පත්තිවසෙන ද්වාරෙසු එත්ථ සංසන්දිතත්තා.

अथवा जर दुसऱ्या द्वारात उत्पन्न होणारे इतर कर्म देखील त्याच द्वाराचे कर्म मानले गेले, तर "त्रिविध कायदुश्चरित हे अकुशल कायकर्मच आहे" इत्यादी, आणि "अकुशल कायकर्म हे चोपन काय-असंवरद्वाराच्या वशाने आणि वाचा-असंवरद्वाराच्या वशाने उत्पन्न होते" इत्यादी वचनांशी विरोध होईल. कारण दुश्चरित्रांचे इतर द्वारांमध्ये प्रवृत्त होणे असते, आणि त्याचे दुसऱ्या द्वारात उत्पन्न होणारे इतर कर्म होत नाही. म्हणून, खाली (पूर्वी) कम्मपथाला प्राप्त झालेल्यांचेच कायकर्मादीत्व सांगितल्यामुळे, आणि उर्वरित त्या-त्या द्वारात उत्पन्न होणाऱ्या कुशल-अकुशलांचे 'द्वार-संसन्दना'मध्ये त्या-त्या द्वाराच्या पक्षाचे असणे सिद्ध केल्यामुळे, येथे कम्मपथाला प्राप्त न झालेल्या आणि चेतनाभाव असल्यामुळे अकर्म असणाऱ्या असंवरांचे व संवरांचे (कायकर्मादींच्या अंतर्गत) प्रवेश करवून, कम्मपथांप्रमाणेच त्यांचे कायकर्मत्व इत्यादी दर्शवणे; कम्मपथाला प्राप्त झालेल्या त्रिविध कायदुश्चरित्रादींचे आणि त्रिविध कायसुचरित्रादींचे दुसऱ्या द्वारात प्रवृत्त होण्यामध्येही कायकर्मादी भाव न सोडणे दर्शवणे; आणि आधी प्रकाशित केलेल्या कम्मपथभावाला प्राप्त झालेल्या व प्राप्त न झालेल्या अकुशल कायकर्मादींचे आणि कुशल कायकर्मादींचे स्पर्शद्वारादींच्या द्वारे उत्पत्तीचे प्रकाशन करणे म्हणजे 'कम्मपथ-संसन्दन' होय. का? कारण जे कम्मपथ नाहीत अशा दुश्चरित्रादींचा कम्मपथांमध्ये, आणि जे कम्मपथ आहेत अशांचा अकम्मपथांमध्ये समान नामत्वाच्या वशाने; कम्मपथांचा कम्मपथांमध्ये सामान्य नाम न सोडण्याच्या वशाने; आणि दोन्ही प्रकारच्या कर्मांची द्वारांमध्ये उत्पत्तीच्या वशाने येथे संसन्दित (मिश्रित/समन्वित) करून दाखवले आहे म्हणून.

තත්ථ තිවිධකම්මද්වාරවසෙන උප්පන්නානං කම්මානං ඤාතකම්මභාවතාය තංතංකම්මභාවස්ස අවචනීයත්තා කම්මද්වාරෙසු තෙසං උප්පත්තියා ච වුත්තත්තා පඤ්චවිඤ්ඤාණද්වාරවසෙන අසංවරාදීනං උප්පත්තිපරියායවචනාභාවතො ච කම්මද්වාරවිඤ්ඤාණද්වාරානි විරජ්ඣිත්වා ‘‘පඤ්චඵස්සද්වාරවසෙන හි උප්පන්නො’’තිආදි වුත්තං. ‘‘යම්පිදං චක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයා උප්පජ්ජති සුඛං වා’’තිආදිනා ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයා වෙදනාක්ඛන්ධො අත්ථි කුසලො’’තිආදිනා ච පඤ්චඵස්සද්වාරවසෙන අසංවරාදීනං උප්පත්තිපරියායො වුත්තො, න ච ‘‘යමිදං චක්ඛුවිඤ්ඤාණපච්චයා’’තිආදිවචනං අත්ථීති. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණසහජාතො හි ඵස්සො චක්ඛුසම්ඵස්සො’’තිආදි (ධ. ස. 1 කම්මකථා; මහානි. අට්ඨ. 86). තෙන හි අසංවරානං සංවරානඤ්ච චක්ඛුසම්ඵස්සාදීහි අසහජාතත්තා මනොසම්ඵස්සසහජාතානඤ්ච චක්ඛුසම්ඵස්සද්වාරාදිවසෙන උප්පත්ති දීපිතාති. ‘‘සො හි කායද්වාරෙ චොපනං පත්තො අකුසලං කායකම්මං හොතී’’තිආදිනා ‘‘චොපනකායඅසංවරද්වාරවසෙන උප්පන්නො අකුසලං කායකම්මමෙව හොතී’’තිආදිනා ච වචීකම්මාදීනඤ්ච කම්මපථප්පත්තානං අසංවරභූතානං කායකම්මාදිභාවෙ ආපන්නෙ ‘‘චතුබ්බිධං වචීදුච්චරිතං අකුසලං වචීකම්මමෙව හොතී’’තිආදිනා අපවාදෙන නිවත්ති දට්ඨබ්බා. එවඤ්ච කත්වා පුබ්බෙ දස්සිතෙසු අසංවරවිනිච්ඡයෙසු දුතියවිනිච්ඡයෙසු ච න කොචි විරොධො. න හි වචීකම්මාදිභූතො චොපනකායඅසංවරො කායකම්මාදි හොතීති.

त्या कम्मपथ-तुलना (कम्मपथसंसन्दन) भागात, त्रिविध कर्मद्वारांच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेल्या कर्मांचे स्वरूप आधीच स्पष्ट (ज्ञात) असल्यामुळे, त्या त्या कायकर्म इत्यादींचे स्वरूप पुन्हा सांगण्याची आवश्यकता नसल्यामुळे, आणि कर्मद्वारांमध्ये त्यांच्या उत्पत्तीचे आधीच कथन केले गेले असल्यामुळे, तसेच पाच विज्ञानद्वारांच्या द्वारे असंवर इत्यादींच्या उत्पत्तीच्या कारणाचे (पर्यायाचे) वचन नसल्यामुळे, कर्मद्वार आणि विज्ञानद्वार यांना वर्ज्य करून 'पाच स्पर्शद्वारांच्या द्वारे उत्पन्न झालेला...' इत्यादी म्हटले आहे. 'चक्षुसंस्पर्शामुळे जे सुख इत्यादी उत्पन्न होते...' आणि 'चक्षुसंस्पर्शामुळे उत्पन्न होणारा वेदनास्कंध कुशल आहे...' इत्यादी वचनांद्वारे पाच स्पर्शद्वारांच्या द्वारे असंवर इत्यादींच्या उत्पत्तीचा पर्याय (मार्ग) सांगितला आहे, परंतु 'चक्षुविज्ञान प्रत्ययामुळे जे उत्पन्न होते...' असे कोणतेही वचन नाही. अट्ठकथेत असे म्हटलेच आहे की, 'चक्षुविज्ञानासोबत सहजात असलेला स्पर्श म्हणजे चक्षुसंस्पर्श होय' इत्यादी. त्यामुळे, असंवर आणि संवर हे चक्षुसंस्पर्शादींसोबत सहजात नसून, मनःसंस्पर्शासोबत सहजात असलेल्या असंवर-संवरांचीच चक्षुसंस्पर्शद्वारादींच्या द्वारे उत्पत्ती दर्शविली आहे, असे समजावे. 'तो (मनोक्रम) कायद्वारावर कंपन (हालचाल) प्राप्त करून अकुशल कायकर्म होतो...' आणि 'कंपनयुक्त काय-असंवरद्वाराच्या द्वारे उत्पन्न झालेला अकुशल कायकर्मच होतो...' इत्यादी वचनांद्वारे, कर्मपथाला प्राप्त झालेल्या असंवररूप वचीकर्म इत्यादींचे कायकर्म इत्यादी भावामध्ये परिवर्तन झाले असता, 'चार प्रकारचे वचीदुश्चरित अकुशल वचीकर्मच होते' इत्यादी अपवादात्मक वचनाने त्याचे निवारण (निषेध) समजावे. असे केल्याने पूर्वी दर्शविलेल्या असंवर-विनिर्णयांमध्ये आणि दुसऱ्या विनिर्णयांमध्ये कोणताही विरोध राहत नाही. कारण वचीकर्म इत्यादी स्वरूपाचा असलेला कंपनयुक्त काय-असंवर हा कायकर्म इत्यादी होऊ शकत नाही.

අකුසලං මනොකම්මං පන ඡඵස්සද්වාරවසෙන උප්පජ්ජති, තං කායවචීද්වාරෙසු චොපනං පත්තං අකුසලං කායවචීකම්මං හොතීති එත්ථ කිං තං අකුසලං මනොකම්මං නාම, හෙට්ඨා දස්සිතනයෙන ච කායවචීද්වාරෙසු උප්පන්නං තිවිධං මනොදුච්චරිතං චොපනං අප්පත්තං සබ්බාකුසලඤ්ච. යදි එවං තස්ස කායවචීකම්මභාවො නත්ථීති ‘‘චොපනප්පත්තං කායවචීකම්මං හොතී’’ති න යුජ්ජතීති[Pg.84]? නො න යුජ්ජති චොපනප්පත්තං කායෙ වාචාය ච අකුසලං කම්මං හොතීති අත්ථසිද්ධිතො. කම්මං පන හොන්තං කිං කම්මං හොතීති? මනොකම්මමෙව හොතීති. ඉදං වුත්තං හොති – චොපනප්පත්තං අකුසලං කායද්වාරෙ වචීද්වාරෙ ච මනොකම්මං හොතීති. අථ වා තං-සද්දස්ස මනොකම්මෙන සම්බන්ධං අකත්වා ඡඵස්සද්වාරවසෙන යං උප්පජ්ජති, තන්ති යථාවුත්තඋප්පාදමත්තපරිච්ඡින්නෙන සම්බන්ධො කාතබ්බො. කිං පන තන්ති? කම්මකථාය පවත්තමානත්තා කම්මන්ති විඤ්ඤායති, තඤ්ච මනොසම්ඵස්සද්වාරෙ උප්පජ්ජමානම්පි තිවිධං කම්මං හොතීති. යථා තං හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘කායවචීද්වාරෙසු චොපනං පත්ත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ නියමස්ස අකතත්තා චොපනප්පත්ති උපලක්ඛණභාවෙන කායවචීකම්මනාමසාධිකාව, න පන සබ්බම්පි චොපනප්පත්තං කායවචීකම්මමෙව, නාපි කුසලපක්ඛෙ චොපනං අප්පත්තං කායවචීකම්මං න හොතීති අයමත්ථො සිද්ධොව හොතීති.

अकुशल मनःकर्म सहा स्पर्शद्वारांच्या द्वारे उत्पन्न होते, आणि ते काय-वचीद्वारांवर कंपन (हालचाल) प्राप्त करून अकुशल काय-वचीकर्म होते - या वाक्यात 'ते अकुशल मनःकर्म' म्हणजे काय? खाली दर्शविलेल्या पद्धतीने काय-वचीद्वारांमध्ये उत्पन्न झालेले त्रिविध मनोदुश्चरित आणि कंपनाला (हालचालीला) प्राप्त न झालेले सर्व अकुशल कर्म होय. जर असे असेल, तर त्याचा काय-वचीकर्मभाव नसल्यामुळे 'कंपन प्राप्त झालेले काय-वचीकर्म होते' हे म्हणणे अयोग्य ठरत नाही का? नाही, ते अयोग्य नाही; कारण कंपन प्राप्त झालेले काय आणि वाचेमध्ये अकुशल कर्म होते, असा अर्थ सिद्ध होतो. परंतु उत्पन्न होणारे कर्म कोणते कर्म असते? ते मनःकर्मच असते. याचा अर्थ असा आहे की - कायद्वार आणि वचीद्वारामध्ये कंपन प्राप्त झालेले अकुशल कर्म हे मनःकर्मच असते. किंवा, 'तम्' (ते) या शब्दाचा 'मनःकर्म' या शब्दाशी संबंध न जोडता, 'सहा स्पर्शद्वारांच्या द्वारे जे उत्पन्न होते, ते...' अशा प्रकारे आधी सांगितलेल्या केवळ उत्पत्तीच्या क्रियेशी त्याचा संबंध जोडला पाहिजे. पण 'ते' म्हणजे काय? कर्मकथेचा प्रसंग चालू असल्यामुळे 'कर्म' असे समजले जाते, आणि ते मनःसंस्पर्शद्वारावर उत्पन्न होत असले तरी त्रिविध कर्म होते. ते जसे होते, ते दर्शविण्यासाठी 'काय-वचीद्वारांमध्ये कंपन प्राप्त झालेले...' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे नियम न केल्यामुळे कंपन प्राप्त होणे हे केवळ उपलक्षण (लक्षण) म्हणून काय-वचीकर्म हे नाव सिद्ध करणारेच आहे. परंतु सर्वच कंपन प्राप्त झालेले कर्म काय-वचीकर्मच असते असे नाही, तसेच कुशल पक्षामध्ये कंपन प्राप्त न झालेले कर्म काय-वचीकर्म होत नाही असेही नाही. हा अर्थ सिद्धच होतो.

අථ වා තන්ති තං ඡඵස්සද්වාරවසෙන උප්පජ්ජමානං මනොකම්මන්ති සබ්බං මනසාපි නිප්ඵජ්ජමානං කම්මං මනොකම්මන්ති චොදකාධිප්පායෙන ගහෙත්වා වදති, න පුබ්බෙ දස්සිතමනොකම්මන්ති. යො හි පරස්ස අධිප්පායො ‘‘මනසා නිප්ඵත්තිතො සබ්බෙන මනොකම්මෙනෙව භවිතබ්බං, න කායවචීකම්මෙනා’’ති, තං නිවත්තෙත්වා කම්මත්තයනියමං දස්සෙතුං ඉදමාරද්ධං ‘‘තං කායවචීද්වාරෙසු චොපනං පත්ත’’න්තිආදි. එත්ථ ච සඞ්කරාභාවො පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. අථ වා කම්මන්ති අවිසෙසෙන කම්මසද්දමත්තෙන සම්බන්ධං කත්වා යථාවුත්තො කම්මප්පභෙදො යථා හොති, තං පකාරං දස්සෙති. අසඞ්කරො ච වුත්තනයොව. යං පන වදන්ති ‘‘කායවචීකම්මසහජාතා අභිජ්ඣාදයො යදා චෙතනාපක්ඛිකා හොන්ති, තදා තානි මනොකම්මානි කායවචීකම්මානි හොන්තී’’ති, තඤ්ච න, චෙතනාපක්ඛිකානං මනොකම්මත්තාභාවා. අබ්බොහාරිකත්තෙ ච මනොකම්මතා සුට්ඨුතරං නත්ථි. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘අබ්බොහාරිකා වා’’ති. තස්මා මනොකම්මස්ස කායවචීකම්මතා න වත්තබ්බා. අභිජ්ඣාදිකිරියාකාරිකාය එව චෙතනාය සම්පයුත්තා අභිජ්ඣාදයො මනොකම්මං, න පාණාතිපාතාදිකායවචීකිරියාකාරිකායාති භිය්‍යොපි තෙසං මනොකම්මතාති න තෙසං මනොකම්මානං සතං කායවචීකම්මතා වත්තබ්බාති. එවං කම්මානං ද්වාරෙසු ද්වාරානඤ්ච කම්මෙසු අනියතත්තා ද්වාරනිබන්ධනං න කතං. ඉදානි අකතෙපි ච ද්වාරනිබන්ධනෙ යෙසං ද්වාරානං වසෙන ඉදං චිත්තං උප්පජ්ජති, තෙසං තංතංද්වාරකම්මපථානඤ්ච වසෙන උප්පත්තියා යථාභට්ඨපාළියා වුත්තාය [Pg.85] ච දීපනත්ථං ‘‘තත්ථ කාමාවචර’’න්තිආදිමාහ. චිත්තං තිවිධකම්මද්වාරවසෙන උප්පජ්ජතීති ඉදං මනොකම්මද්වාරභූතස්ස තෙන සභාවෙන උප්පත්තිං ගහෙත්වා වුත්තං. යථා වා චිත්තං චිත්තාධිපතෙය්‍යන්ති සම්පයුත්තවසෙන වුච්චති, එවමිධාපීති වෙදිතබ්බං. චොපනද්වයරහිතස්ස මනොපබන්ධස්ස මනොකම්මද්වාරභාවෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි.

किंवा, 'तम्' (ते) म्हणजे सहा स्पर्शद्वारांच्या द्वारे उत्पन्न होणारे मनःकर्म होय. मनाद्वारे निष्पन्न होणारे सर्वच कर्म मनःकर्म असते, अशा शंकाकाराच्या (चोदकाच्या) अभिप्रायाने ग्रहण करून ग्रंथकार बोलतात, पूर्वी दर्शविलेल्या मनःकर्माच्या अभिप्रायाने नाही. कारण दुसऱ्याचा (शंकाकाराचा) असा अभिप्राय आहे की, 'मनाद्वारे निष्पन्न झालेले सर्व कर्म मनःकर्मच असले पाहिजे, काय-वचीकर्म नाही.' त्याचे निवारण करून तीन कर्मांचा नियम दर्शविण्यासाठी 'ते काय-वचीद्वारांमध्ये कंपन प्राप्त झालेले...' इत्यादी ग्रंथारंभ केला आहे. आणि येथे कर्मांचा संकर (मिश्रण) न होणे हे पूर्वीच्याच पद्धतीने समजून घ्यावे. किंवा, 'कर्म' या सामान्य शब्दाशीच संबंध जोडून, आधी सांगितलेला कर्माचा भेद जसा होतो, तो प्रकार दर्शविला आहे. आणि संकर न होणे हे सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. परंतु जे काही आचार्य म्हणतात की, 'काय-वचीकर्मासोबत सहजात केलेले अभिज्झा (लोभ) इत्यादी जेव्हा चेतनेच्या पक्षात असतात, तेव्हा ती मनःकर्मे काय-वचीकर्मे होतात,' ते योग्य नाही; कारण चेतनेच्या पक्षातील धर्मांना मनःकर्मत्व नसते. आणि अव्यवहार्य (अब्बोहारिक) असल्यामुळे त्यांना मनःकर्मत्व तर मुळीच असत नाही. आचार्यांनी असे म्हटलेच आहे की, 'किंवा ते अव्यवहार्य आहेत.' म्हणून मनःकर्माचे काय-वचीकर्मत्व सांगता येत नाही. अभिज्झा इत्यादी क्रिया करणाऱ्या चेतनेशी संप्रयुक्त असलेले अभिज्झा इत्यादी धर्म हे मनःकर्म आहेत, प्राणातिपात इत्यादी काय-वचीक्रिया करणाऱ्या चेतनेशी संप्रयुक्त असलेले नाहीत. म्हणून त्यांचे मनःकर्मत्व अधिक स्पष्ट होते, आणि ते मनःकर्म असताना त्यांचे काय-वचीकर्मत्व सांगता येत नाही, असे समजावे. अशा प्रकारे, कर्मांचे द्वारांशी आणि द्वारांचे कर्मांशी असलेले नाते अनियत (अनिश्चित) असल्यामुळे, द्वारांचे बंधन (नियमन) केले गेले नाही. आता, द्वारांचे बंधन न केले तरी ज्या द्वारांच्या द्वारे हे चित्त उत्पन्न होते, त्या त्या द्वारांच्या आणि कर्मांच्या द्वारे उत्पत्ती जशी पाळीमध्ये (पाठात) सांगितली आहे, ती स्पष्ट करण्यासाठी 'तेथे कामावचर...' इत्यादी ग्रंथकारांनी म्हटले आहे. 'चित्त त्रिविध कर्मद्वारांच्या द्वारे उत्पन्न होते' हे मनःकर्मद्वार असलेल्या चित्ताच्या त्या स्वभावाने उत्पत्ती ग्रहण करून म्हटले आहे. किंवा जसे चित्ताला संप्रयुक्ततेच्या प्रभावाने 'चित्ताधिपतेय्य' म्हटले जाते, तसेच येथेही समजावे. दोन प्रकारच्या कंपनांनी (काय आणि वची कंपनांनी) रहित असलेल्या मनःप्रवाहाच्या मनःकर्मद्वारत्वाविषयी तर काही सांगण्याची गरजच नाही.

කම්මපථසංසන්දනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कम्मपथ-तुलना कथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन) समाप्त झाले.

ද්වාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

द्वार कथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन) समाप्त झाले.

අයං යොජනාති ‘‘රූපාරම්මණං වා…පෙ… ධම්මාරම්මණං වා’’ති එතෙන සහ ‘‘යං යං වා පනා’’ති එතස්ස අයං සම්බන්ධොති අත්ථො. කො පනායං සම්බන්ධොති? යෙන වචනානි අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්බජ්ඣන්ති, තං පුබ්බාපරවචනෙ පයොජනං සම්බන්ධො. ඉධ ච සබ්බාරම්මණතාදිදස්සනං ‘‘රූපාරම්මණං වා…පෙ… ධම්මාරම්මණං වා’’ති එතස්ස අනන්තරං ‘‘යං යං වා පනා’’ති එතස්ස වචනෙ පයොජනං යොජනා දට්ඨබ්බං. තත්ථ ‘‘රූපාරම්මණං වා…පෙ… ධම්මාරම්මණං වා ආරබ්භා’’ති එත්තකෙන ආපන්නං දොසං දස්සෙත්වා තන්නිවත්තනවසෙන ‘‘යං යං වා පනා’’ති එතස්ස පයොජනං දස්සෙතුං ‘‘හෙට්ඨා’’තිආදිමාහ. දුතියෙ අත්ථවිකප්පෙ ‘‘යං යං වාපනා’’ති එතෙන අප්පධානම්පි රූපාදිං ආකඩ්ඪති. න හි පධානස්ස චිත්තස්ස අත්තනොයෙව ආරම්මණභාවො අත්ථීති. හෙට්ඨා වුත්තනයෙනාති සබ්බාරම්මණතාදිනයෙන. ‘‘හෙට්ඨා ගහිතමෙව ගහිතන්ති වත්වා තස්ස වචනෙ පයොජනං දස්සෙතුං ‘රූපං වා…පෙ… ඉදං වා ඉදං වා ආරබ්භා’ති කථෙතුං ඉදං වුත්ත’’න්ති වුත්තං. තත්ථ ඉදං වා ඉදං වාති එතං සබ්බාරම්මණතාදිං සන්ධාය කථිතන්ති වෙදිතබ්බං.

"ही योजना आहे" याचा अर्थ असा की, "रूपारम्मणं वा... पे... धम्मारम्मणं वा" या पाठासोबत "यं यं वा पना" या पाठाचा हा संबंध आहे. "पण हा संबंध कोणता?" ज्याद्वारे वचने परस्परांशी जोडली जातात, पूर्व आणि उत्तर वचनांमधील ते प्रयोजन म्हणजे 'संबंध' होय. आणि येथे सर्व-आलंबनता इत्यादींचे दर्शन घडवणे हे "रूपारम्मणं वा... पे... धम्मारम्मणं वा" या पाठाच्या नंतर "यं यं वा पना" या पाठाच्या वचनातील प्रयोजन (योजना) म्हणून पाहावे. त्यामध्ये "रूपारम्मणं वा... पे... धम्मारम्मणं वा आरब्भा" एवढ्या पाठाने उद्भवणारा दोष दाखवून, त्याचे निवारण करण्याच्या उद्देशाने "यं यं वा पना" याचे प्रयोजन दाखवण्यासाठी "हेट्ठा" (खालील/पूर्वीचे) इत्यादी म्हटले आहे. दुसऱ्या अर्थविकल्पात "यं यं वा पना" याद्वारे अप्रधान असलेल्या रूप इत्यादी आलंबनालाही आकर्षित केले जाते. कारण प्रधान असलेल्या चित्ताचा स्वतःचाच आलंबनभाव नसतो. "पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने" म्हणजे सर्व-आलंबनता इत्यादी पद्धतीने. "पूर्वी ग्रहण केलेलेच ग्रहण केले आहे असे सांगून, त्याच्या वचनाचे प्रयोजन दाखवण्यासाठी 'रूपं वा... पे... इदं वा इदं वा आरब्भा' असे सांगण्यासाठी हे म्हटले आहे" असे म्हटले आहे. त्यात "इदं वा इदं वा" हे सर्व-आलंबनता इत्यादींना उद्देशून म्हटले आहे, असे जाणावे.

ධම්මුද්දෙසවාරකථා

धम्मुद्देसवारकथा

ඵස්සපඤ්චමකරාසිවණ්ණනා

फस्सपंचमकरासिवण्णना

ආචරියානන්ති රෙවතාචරියස්ස. න පනෙතං සාරතො දට්ඨබ්බං. න හි ඵස්සාදීනං කාමාවචරාදිභාවදස්සනත්ථං ඉදමාරද්ධං, කින්තු තස්මිං සමයෙ ඵස්සාදිසභාවදස්සනත්ථන්ති.

"आचार्यांचे" म्हणजे रेवताचार्यांचे. परंतु हे सारभूत (अंतिम सत्य) म्हणून मानू नये. कारण स्पर्श (फस्स) इत्यादींचा कामावचर इत्यादी भाव दाखवण्यासाठी हे आरंभिलेले नाही, तर त्या वेळी स्पर्श इत्यादींचा स्वभाव दाखवण्यासाठी आरंभिलेले आहे.

චිත්තස්ස පඨමාභිනිපාතත්තාති සබ්බෙ චෙතසිකා චිත්තායත්තා චිත්තකිරියාභාවෙන වුච්චන්තීති ඵස්සො ‘‘චිත්තස්ස පඨමාභිනිපාතො’’ති වුත්තො. කාමං [Pg.86] උප්පන්නඵස්සො පුග්ගලො චිත්තචෙතසිකරාසි වා ආරම්මණෙන ඵුට්ඨො ඵස්සසහජාතාය වෙදනාය තංසමකාලමෙව වෙදෙති, ඵස්සො පන ඔභාසස්ස පදීපො විය වෙදනාදීනං පච්චයවිසෙසො හොතීති පුරිමකාලො විය වුත්තො. ගොපානසීනං උපරි තිරියං ඨපිතකට්ඨං පක්ඛපාසො. කට්ඨද්වයාදි විය එකදෙසෙන එකපස්සෙන අනල්ලීයමානොපි රූපෙන සහ ඵස්සස්ස සාමඤ්ඤං අනල්ලීයමානං සඞ්ඝට්ටනමෙව, න විසයභාවො, සඞ්ඝට්ටනඤ්ච ඵස්සස්ස චිත්තාරම්මණානං සන්නිපතනභාවො එව. වත්ථාරම්මණසන්නිපාතෙන සම්පජ්ජතීති සඞ්ඝට්ටනසම්පත්තිකො ඵස්සො. පාණිද්වයස්ස සන්නිපාතො විය චිත්තාරම්මණසන්නිපාතො ඵස්සො චිත්තස්ස ආරම්මණෙ සන්නිපතිතප්පවත්තියා පච්චයො හොතීති කිච්චට්ඨෙනෙව රසෙන සඞ්ඝට්ටනරසො. තථා පච්චයභාවො හි තස්ස ඵස්සස්ස සඞ්ඝට්ටනකිච්චන්ති. යථා හි පාණියා පාණිම්හි සඞ්ඝට්ටනං තබ්බිසෙසභූතා රූපධම්මා, එවං චිත්තස්ස ආරම්මණෙ සඞ්ඝට්ටනං තබ්බිසෙසභූතො එකො චෙතසිකධම්මො දට්ඨබ්බො. චිත්තෙයෙවාති එතෙන චෙතසිකසභාවතං වත්ථාරම්මණෙහි අසංසට්ඨං සඞ්ඝට්ටනං වෙදනාය දස්සෙති, න පන වත්ථුනිස්සයතං පටික්ඛිපති. තස්ස ඵස්සස්ස කාරණභූතො තදනුරූපො සමන්නාහාරො තජ්ජාසමන්නාහාරො. ඉන්ද්‍රියස්ස තදභිමුඛභාවො ආවජ්ජනාය ච ආරම්මණකරණං විසයස්ස පරික්ඛතතා අභිසඞ්ඛතතා විඤ්ඤාණස්ස විසයභාවකරණන්ති අත්ථො.

"चित्ताचा पहिला संपात (अभिपात) असल्यामुळे" याचा अर्थ असा की, सर्व चेतसिक हे चित्ताच्या अधीन राहून चित्ताच्या क्रियेच्या रूपाने सांगितले जातात, म्हणून स्पर्शाला (फस्स) "चित्ताचा पहिला संपात" म्हटले आहे. जरी स्पर्श उत्पन्न झालेला पुद्गल किंवा चित्त-चेतसिकांचा समूह आलंबनाने स्पर्शित होऊन, स्पर्शासोबत सहजात असलेल्या वेदनेद्वारे त्याच वेळी (समकाळातच) अनुभव घेतो, तरीही स्पर्श हा प्रकाशासाठी दिव्याप्रमाणे वेदना इत्यादींचा विशिष्ट प्रत्यय (कारण) होतो, म्हणून तो पूर्वकाळाप्रमाणे (पहिला) म्हटला आहे. गोपानसींच्या (वाशांच्या) वर आडवे ठेवलेले लाकूड म्हणजे 'पक्खपासो' (वळाचणीचे लाकूड) होय. दोन लाकडांप्रमाणे एका अंशाने किंवा एका बाजूने न चिकटताही, रूपाशी स्पर्शाचे जे साम्य आहे ते न चिकटता होणारा केवळ संघट्टन (आघात) आहे, विषयभाव नाही. आणि संघट्टन म्हणजे स्पर्शाचे चित्त व आलंबन यांचे एकत्र येणे (संनिपात) होय. वस्तू आणि आलंबन यांच्या संनिपाताने जो संपन्न होतो, तो 'संघट्टन-संपत्तिक' स्पर्श होय. दोन हातांच्या एकत्र येण्याप्रमाणे (टाळीप्रमाणे) चित्त आणि आलंबन यांचा संनिपात असणारा स्पर्श हा चित्ताच्या आलंबनामध्ये संनिपतित होऊन प्रवृत्त होण्याचा प्रत्यय (कारण) होतो, म्हणून कृत्य अर्थानेच (कार्याच्या दृष्टीने) संघट्टन-रस (कार्य) असणारा आहे. तसा प्रत्ययभाव असणे हेच त्या स्पर्शाचे संघट्टन-कृत्य आहे. ज्याप्रमाणे एका हाताचा दुसऱ्या हातावर होणारा संघट्टन हा त्या विशिष्ट वायूच्या आधिक्यामुळे होणारा रूपधर्म आहे, त्याचप्रमाणे चित्ताचा आलंबनावर होणारा संघट्टन हा त्या विशिष्ट प्रकारचा एक चेतसिक धर्म आहे असे पाहावे. "चित्तातच" याद्वारे वस्तू आणि आलंबन यांच्याशी असंसृष्ट (न मिसळलेला) असा वेदनेचा संघट्टन हा चेतसिक स्वभाव दाखवतो, परंतु वस्तूच्या आश्रित असण्याचा (वत्थुनिस्सयता) निषेध करत नाही. त्या स्पर्शाचे कारण असणारा आणि त्याला अनुरूप असणारा समन्नाहार (मनस्कार) म्हणजे 'तज्ज-समन्नाहार' होय. इंद्रियाचे त्या आलंबनाभिमुख असणे, आवर्जनाचे आलंबन करणे, विषयाची परिष्कृतता व अभिसंस्कृतता हे विज्ञानाचे विषयभाव करणे आहे, असा अर्थ आहे.

සුඛවෙදනායමෙව ලබ්භති අස්සාදභාවතොති අධිප්පායො. විස්සවිතායාති අරහතාය. අනෙකත්ථත්තා හි ධාතූනං අරහත්ථො විපුබ්බො සුසද්දො. විස්සවං වා සජනං වසිතා කාමකාරිතා විස්සවිතා. ආරම්මණරසෙකදෙසමෙව අනුභවන්තීති ඉදං ඵුසනාදිකිච්චං එකදෙසානුභවනමිව හොතීති කත්වා වුත්තං. වෙදයිතසභාවො එව හි අනුභවනන්ති. ඵුසනාදිභාවෙන වා ආරම්මණග්ගහණං එකදෙසානුභවනං, වෙදයිතභාවෙන ගහණං යථාකාමං සබ්බානුභවනං. එවං සභාවානෙව තානි ගහණානීති න වෙදනාය විය ඵස්සාදීනම්පි යථාසකකිච්චකරණෙන සාමිභාවානුභවනං චොදෙතබ්බං. අයං ඉධාති එතෙන පඤ්චසු වෙදනාසු ඉමස්මිං චිත්තෙ අධිප්පෙතං සොමනස්සවෙදනං වදති, තස්මා අසොමනස්සවෙදනං අපනෙත්වා ගහිතාය සොමනස්සවෙදනාය සමානා ඉට්ඨාකාරසම්භොගරසතා වුත්තාති වෙදිතබ්බා.

"सुखवेदनेमध्येच प्राप्त होते, आस्वादभाव असल्यामुळे" हा अभिप्राय आहे. "विस्सविताया" म्हणजे योग्यतेमुळे (अर्हतेमुळे). धातूंचे अनेक अर्थ असल्यामुळे 'वि' उपसर्ग असलेला 'सु' शब्द अर्ह (योग्य) या अर्थाचा आहे. किंवा 'विस्सव' म्हणजे सामर्थ्य, वशिता (वश असणे) किंवा इच्छेनुसार करण्याची क्षमता म्हणजे 'विस्सवित्ता' होय. "आलंबनाच्या रसाचा केवळ एक भाग अनुभवतात" हे स्पर्शादी कृत्य एका भागाचा अनुभव घेण्यासारखे होते म्हणून म्हटले आहे. कारण वेदयित (वेदन) स्वभावानेच अनुभव घेतात. किंवा स्पर्श इत्यादी भावाने आलंबन ग्रहण करणे हा एकदेश-अनुभव आहे, आणि वेदयित भावाने ग्रहण करणे हा इच्छेनुसार सर्व-अनुभव आहे. अशा स्वभावाचेच ते ग्रहण असल्यामुळे, वेदनेप्रमाणे स्पर्श इत्यादींचेही आपापले कृत्य करण्याद्वारे स्वामीभावाने अनुभव घेणे यावर आक्षेप घेऊ नये. "हा येथे" याद्वारे पाच वेदनांपैकी या चित्तात अभिप्रेत असलेली सोमनस्स (सौमनस्य) वेदना सांगितली आहे. म्हणून, असोमनस्स वेदना वगळून ग्रहण केलेल्या सोमनस्स वेदनेशी समान असणारी 'इष्ट-आकार-संभोग-रसता' (इष्ट रूपाचा उपभोग घेण्याचे कार्य) सांगितली आहे, असे जाणावे.

නිමිත්තෙන [Pg.87] පුනසඤ්ජානනකිච්චා පච්චාභිඤ්ඤාණරසා. පුනසඤ්ජානනස්ස පච්චයො පුනසඤ්ජානනපච්චයො, තදෙව නිමිත්තං පුන…පෙ… නිමිත්තං, තස්ස කරණං පුන…පෙ… කරණං. පුනසඤ්ජානනපච්චයභූතං වා නිමිත්තකරණං පුන…පෙ… කරණං, තදස්සා කිච්චන්ති අත්ථො. පුනසඤ්ජානනපච්චයනිමිත්තකරණං නිමිත්තකාරිකාය නිමිත්තෙන සඤ්ජානන්තියා ච සබ්බාය සඤ්ඤාය සමානං වෙදිතබ්බං. ඤාණමෙව අනුවත්තති, තස්මා අභිනිවෙසකාරිකා විපරීතග්ගාහිකා ච න හොතීති අධිප්පායො. එතෙනුපායෙන සමාධිසම්පයුත්තාය අචිරට්ඨානතා ච න හොතීති දට්ඨබ්බා.

"निमित्ताने (चिन्हाने) पुन्हा ओळखण्याचे कृत्य असणारी" म्हणजे 'पच्चाभिज्ञान-रसा' (पुन्हा ओळखण्याचे कार्य असणारी संज्ञा) होय. पुन्हा ओळखण्याचा प्रत्यय (कारण) म्हणजे 'पुनसंज्ञान-प्रत्यय' होय. तोच निमित्त आहे... पे... निमित्त, त्याचे करणे म्हणजे... पे... करणे. किंवा पुन्हा ओळखण्याचा प्रत्ययभूत असणारे निमित्त-करण म्हणजे... पे... करणे, ते तिचे कृत्य आहे असा अर्थ आहे. पुन्हा ओळखण्याचा प्रत्ययभूत असणारे निमित्त-करण हे निमित्त करणाऱ्या आणि निमित्ताने ओळखणाऱ्या सर्व संज्ञेचे समान कृत्य आहे असे जाणावे. ज्ञानच अनुवर्तन करते, म्हणून ती अभिनिवेश करणारी (चुकीचा आग्रह धरणारी) आणि विपरीत ग्रहण करणारी (चुकीचे समजून घेणारी) होत नाही, हा अभिप्राय आहे. या उपायाने समाधीशी संप्रयुक्त असलेल्या संज्ञेची 'अचिरस्थानता' (कमी काळ टिकणे) देखील होत नाही, असे पाहावे.

අභිසන්දහතීති පබන්ධති පවත්තෙති. චෙතනාභාවො බ්‍යාපාරභාවො. දිගුණුස්සාහාති න දිගුණං වීරියයොගං සන්ධාය වුත්තං, අත්තනො එව පන බ්‍යාපාරකිච්චස්ස මහන්තභාවං දීපෙති. උස්සාහනභාවෙනාති ආදරභාවෙන. සා හි සයං ආදරභූතා සම්පයුත්තෙ ආදරයතීති.

"अभिसंदहति" म्हणजे बांधते (प्रबंध करते), प्रवृत्त करते. चेतनाभाव म्हणजे व्यापारभाव (क्रियाशीलता). "द्विगुण उत्साह" हे दुप्पट वीर्य-योगाला उद्देशून म्हटलेले नाही, तर स्वतःच्याच व्यापार-कृत्याची महानता (मोठेपणा) दर्शवते. "उत्साहनभावाने" म्हणजे आदरभावाने (आदरपूर्वक). कारण ती स्वतः आदररूप होऊन संप्रयुक्त धर्मांना आदरयुक्त करते.

විජානනං ආරම්මණස්ස උපලද්ධි. සන්දහනං චිත්තන්තරස්ස අනුප්පබන්ධනං. චක්ඛුනා හි දිට්ඨන්ති චක්ඛුනා දට්ඨබ්බං. යථා ‘‘දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාත’’න්ති දට්ඨබ්බාදි වුච්චති, එවමිධාපි වෙදිතබ්බං. චක්ඛුනා හීතිආදීසු චක්ඛුනා…පෙ… මනසා ද්වාරෙනාති අත්ථො. නගරගුත්තිකස්ස විය චිත්තස්ස ආරම්මණවිභාවනමත්තං උපධාරණමත්තං උපලද්ධිමත්තං කිච්චං, ආරම්මණපටිවෙධනපච්චාභිඤ්ඤාණාදි පන කිච්චං පඤ්ඤාසඤ්ඤාදීනන්ති වෙදිතබ්බං. පුරිමනිද්දිට්ඨන්ති සමයවවත්ථානෙ නිද්දිට්ඨං. භාවෙන්තො විය න න උප්පජ්ජති, කින්තු උප්පජ්ජතීති දස්සෙතුං ‘‘චිත්තං හොතී’’ති වුත්තන්ති එතං හොති-සද්දස්ස උප්පජ්ජති-සද්දස්ස ච සමානත්ථත්තෙ සති යුජ්ජෙය්‍ය, තදත්ථත්තෙ ච තත්ථ උප්පන්නං හොතීති න වුච්චෙය්‍ය. න හි යුත්තං උප්පන්නං උප්පජ්ජතීති වත්තුං. චිත්තස්ස ච උප්පන්නතා සමයවවත්ථානෙ වුත්තා එවාති කිං තස්ස පුන උප්පත්තිදස්සනෙන. යෙන ච සමයවවත්ථානං කතං, තස්ස නිද්දෙසො න න සක්කා කාතුන්ති කිං තං නිද්දෙසත්ථං උද්දෙසෙන දුතියෙන, නිද්දෙසෙනෙව ච ඵස්සාදීහි ච අඤ්ඤත්තං චිත්තස්ස සිජ්ඣතීති කිං තදත්ථෙන පුන වචනෙන, අඤ්ඤප්පයොජනත්තා පන පුරිමස්ස චිත්තවචනස්ස පච්ඡිමං වුත්තං. පුරිමඤ්හි සමයවවත්ථානත්ථමෙව වුත්තං, න වවත්ථිතසමයෙ විජ්ජමානධම්මදස්සනත්ථං, ඉතරඤ්ච තස්මිං සමයෙ විජ්ජමානධම්මදස්සනත්ථං වුත්තං, න සමයවවත්ථානත්ථං, න ච අඤ්ඤදත්ථං වචනං අඤ්ඤදත්ථං වදති, න ච ලෙසෙන වුත්තොති කත්වා මහාකාරුණිකො අත්ථං පාකටං න කරොතීති.

आलंबनाचे (विषयाचे) ग्रहण करणे म्हणजे 'विजानन' (विशेष रूपाने जाणणे) होय. 'संदहन' म्हणजे दुसऱ्या चित्ताला निरंतर जोडून ठेवणे (चित्तसंतानाची जोडणी). 'चक्षूने पाहिलेले' (चक्खुना दिठ्ठं) म्हणजे चक्षूने पाहण्यायोग्य (दृश्य रूप). ज्याप्रमाणे "दिठ्ठं सुतं मुतं विञ्ञातं" (पाहिलेले, ऐकलेले, स्पर्श केलेले/विचार केलेले, जाणलेले) यामध्ये पाहण्यायोग्य इत्यादी अर्थाने म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे येथेही समजले पाहिजे. 'चक्खुना हि' इत्यादींमध्ये चक्षुद्वारा... तसेच मनद्वारा असा अर्थ आहे. नगररक्षकाप्रमाणे चित्ताचे कार्य केवळ आलंबनाला प्रकट करणे, केवळ ग्रहण करणे आणि केवळ प्राप्त करणे एवढेच आहे; परंतु आलंबनाचा भेद करणे (प्रतिवेध), त्याची ओळख पटवणे (प्रत्यभिज्ञान) इत्यादी कार्य प्रज्ञा आणि संज्ञा इत्यादींचे आहे, असे जाणावे. 'पूर्वी निर्दिष्ट केलेले' म्हणजे समय-व्यवस्थान (काळाच्या निश्चितीमध्ये) निर्दिष्ट केलेले. भावना करणाऱ्या (साधका) प्रमाणे चित्त उत्पन्न होत नाही असे नाही, तर ते उत्पन्न होतेच, हे दर्शवण्यासाठी "चित्त होते" (चित्तं होति) असे म्हटले आहे. जर "होति" (होणे) आणि "उप्पज्जति" (उत्पन्न होणे) या शब्दांचा समान अर्थ असेल तर हे योग्य ठरेल; आणि जर त्यांचा तोच अर्थ असेल, तर तिथे "उत्पन्न झाले आहे" (उत्पन्नं होति) असे म्हटले गेले नसते. कारण "उत्पन्न झालेले उत्पन्न होते" असे म्हणणे योग्य नाही. आणि चित्ताची उत्पन्नता समय-व्यवस्थानात सांगितलेलीच आहे, तर मग पुन्हा त्याची उत्पत्ती दर्शवण्याचे काय प्रयोजन? आणि ज्याच्याद्वारे समय-व्यवस्थान केले गेले आहे, त्याचा निर्देश करणे अशक्य नाही, तर मग त्या निर्देशासाठी दुसऱ्या उद्देशाचे (कथनाचे) काय प्रयोजन? निर्देशाद्वारेच चित्ताचे स्पर्शादी धर्मांपेक्षा वेगळेपण सिद्ध होते, तर मग त्या अर्थासाठी पुन्हा सांगण्याचे काय प्रयोजन? परंतु, पूर्वीच्या चित्त-शब्दाचे दुसरे प्रयोजन असल्यामुळे नंतरचे (वाक्य) म्हटले गेले आहे. कारण पूर्वीचे केवळ समय-व्यवस्थानासाठी म्हटले गेले आहे, निश्चित केलेल्या समयामध्ये विद्यमान असलेल्या धर्मांना दर्शवण्यासाठी नाही. आणि दुसरे (वाक्य) त्या समयामध्ये विद्यमान असलेल्या धर्मांना दर्शवण्यासाठी म्हटले गेले आहे, समय-व्यवस्थानासाठी नाही. आणि एका प्रयोजनासाठी असलेले वचन दुसऱ्या प्रयोजनाचा बोध करत नाही. आणि महाकारुणिक (भगवान बुद्ध) संक्षेपाने सांगितले म्हणून अर्थ स्पष्ट करत नाहीत असे नाही, तर ते तो स्पष्ट करतातच.

ඵස්සපඤ්චමකරාසිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

स्पर्शपंचमक समूहाचे वर्णन समाप्त झाले.

ඣානඞ්ගරාසිවණ්ණනා

झानंग (ध्यान-अंग) समूहाचे वर्णन.

විතක්කෙතීති [Pg.88] ධම්මතො අඤ්ඤස්ස කත්තුනිවත්තනත්ථං ධම්මමෙව කත්තාරං නිද්දිසති. තස්ස පන වසවත්තිභාවනිවාරණත්ථං ‘‘විතක්කනං වා’’ති භාවනිද්දෙසො. රූපං රූපන්ති පථවී පථවීති වා ආකොටෙන්තො විය හොතීති ආකොටනලක්ඛණො. ආදිතො, අභිමුඛං වා හනනං ආහනනං, පරිතො, පරිවත්තෙත්වා වා ආහනනං පරියාහනනං. විචාරතො ඔළාරිකට්ඨෙන විචාරස්සෙව පුබ්බඞ්ගමට්ඨෙන අනුරවතො ඔළාරිකො තස්ස ච පුබ්බඞ්ගමො ඝණ්ටාභිඝාතො විය හොති විතක්කො. සො යථා ඝණ්ටාභිඝාතො පඨමාභිනිපාතො හොති, එවං ආරම්මණාභිමුඛනිරොපනට්ඨෙන පඨමාභිනිපාතො හොති. විප්ඵාරවාති විචලනයුත්තො. අනුප්පබන්ධෙන පවත්තියන්ති උපචාරෙ වා අප්පනායං වා සන්තානෙන පවත්තියං. තත්ථ හි විතක්කො නිච්චලො හුත්වා ආරම්මණං අනුපවිසිත්වා පවත්තති. මණ්ඩලන්ති ඛලමණ්ඩලං.

"वितक्केति" (वितर्क करतो) हे वचन धर्माव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही कर्त्याचा (आत्म्याचा) निषेध करण्यासाठी धर्मालाच कर्ता म्हणून निर्दिष्ट करते. परंतु, त्याच्यावर नियंत्रण असण्याचा (वशवर्तित्व) भाव रोखण्यासाठी "वितक्कन" (वितर्क करणे) असा भाव-निर्देश केला आहे. "रूप, रूप" किंवा "पठवी, पठवी" (पृथ्वी, पृथ्वी) असे वारंवार आपटल्यासारखे (आकोटित केल्यासारखे) होते, म्हणून याचे लक्षण "आकोटन" (आलंबनावर आदळणे) आहे. सुरुवातीला किंवा सन्मुख होऊन आघात करणे म्हणजे "आहनन" होय; आणि सभोवताली किंवा फिरवून आघात करणे म्हणजे "परियाहनन" होय. विचारापेक्षा स्थूल (औदारिक) असल्यामुळे, विचाराचाच पूर्वगामी असल्यामुळे आणि घंटेच्या नादापेक्षा स्थूल व त्याचा पूर्वगामी असलेल्या घंटेवरील आघाताप्रमाणे वितर्क असतो. ज्याप्रमाणे घंटेवरील आघात हा पहिला प्रपात (सुरुवातीचा स्पर्श) असतो, त्याचप्रमाणे आलंबनाभिमुख होऊन स्थिर होण्याच्या अर्थाने वितर्क हा पहिला प्रपात (प्रथम अभिनिपात) असतो. "विप्फारवा" म्हणजे विशेष कंपनाने (हालचालीने) युक्त. "अनुप्रबंधाने प्रवृत्तीमध्ये" म्हणजे उपचार समाधीत किंवा अर्पणा समाधीत संतानाने (प्रवाहाने) प्रवृत्त होणे. कारण तिथे वितर्क निश्चल होऊन आलंबनामध्ये प्रवेश करून प्रवृत्त होतो. "मंडळ" म्हणजे खळे (धान्य मळण्याची जागा).

පිණයතීති තප්පෙති, වඩ්ඪෙති වා. ඵරණරසාති පණීතරූපෙහි කායස්ස බ්‍යාපනරසා. උදග්ගභාවො ඔදග්‍යං. ඛුද්දිකා ලහුං ලොමහංසනමත්තං කත්වා භින්නා න පුන උප්පජ්ජති. ඛණිකා බහුලං උප්පජ්ජති. උබ්බෙගතො ඵරණා නිච්චලත්තා චිරට්ඨිතිකත්තා ච පණීතතරා. පස්සද්ධියා නිමිත්තභාවෙන ගබ්භං ගණ්හන්තී. අප්පනාසම්පයුත්තාව පීති අප්පනාසමාධිපූරිකාති කත්වා සා ඨපිතා. ඉතරා ද්වෙ ඛණිකොපචාරසමාධිපූරිකා පීතී.

"पिणयति" म्हणजे तृप्त करतो किंवा वाढवतो. "फरणरसा" (व्यापन-रस) म्हणजे प्रणीत (उत्कृष्ट) रूपांनी शरीराला व्यापून टाकणे हे जिचे कार्य (रस) आहे. मनाचा उदित किंवा उल्हसित भाव म्हणजे "औदग्य" (उदग्रभाव) होय. "क्षुद्रिका प्रीती" ही केवळ शरीरावर रोमांच उभे करून लगेच नष्ट होते आणि पुन्हा उत्पन्न होत नाही. "क्षणिक प्रीती" वारंवार उत्पन्न होते. उद्वेगा प्रीतीपेक्षा "फरणा प्रीती" (व्यापक प्रीती) ही निश्चल असल्यामुळे आणि दीर्घकाळ टिकणारी असल्यामुळे अधिक श्रेष्ठ (प्रणीततर) आहे. प्रस्सद्धीच्या (शांततेच्या) निमित्तभावाने गर्भ धारण करणारी (उत्पन्न करणारी). अर्पणा समाधीशी संप्रयुक्त असलेली प्रीती ही अर्पणा समाधीला पूर्ण करणारी आहे, असे मानून ती बाजूला ठेवली आहे. इतर दोन (क्षणिक आणि उपचार समाधीला पूर्ण करणाऱ्या) प्रीती आहेत.

සමාධිචිත්තෙනාති සමාධිසහිතචිත්තෙන. අවිසාරො අත්තනො එව අවිසරණසභාවො. අවික්ඛෙපො සම්පයුත්තානං අවික්ඛිත්තතා. යෙන සම්පයුත්තා අවික්ඛිත්තා හොන්ති, සො ධම්මො අවික්ඛෙපොති. විසෙසතොති යෙභුය්‍යෙන. සුඛවිරහිතොපි හි අත්ථි සමාධීති. පදීපනිදස්සනෙන සන්තානට්ඨිතිභාවං සමාධිස්ස දස්සෙති.

"समाधिचित्तेन" म्हणजे समाधीने युक्त असलेल्या चित्ताने. "अविसार" म्हणजे स्वतःचाच न विसरण्याचा किंवा न विखुरण्याचा स्वभाव (अविसरण स्वभाव). "अविक्षेप" म्हणजे संप्रयुक्त धर्मांची विखुरलेली नसण्याची अवस्था (अविक्षिप्तता). ज्याच्यामुळे संप्रयुक्त धर्म विखुरत नाहीत, तो धर्म म्हणजे "अविक्षेप" होय. "विशेषतः" म्हणजे प्रामुख्याने (बहुतांश करून). कारण सुखाशिवायही समाधी असतेच. दिव्याच्या उदाहरणाद्वारे समाधीची चित्तसंतान स्थिर ठेवण्याची क्षमता दर्शवली आहे.

ඣානඞ්ගරාසිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

झानंग (ध्यान-अंग) समूहाचे वर्णन समाप्त झाले.

ඉන්ද්‍රියරාසිවණ්ණනා

इंद्रिय समूहाचे वर्णन.

සද්දහන්ති එතායාති සද්දහනකිරියාය පවත්තමානානං ධම්මානං තත්ථ ආධිපච්චභාවෙන සද්ධාය පච්චයතං දස්සෙති. තස්සා හි ධම්මානං තථාපච්චයභාවෙ [Pg.89] සති ‘‘පුග්ගලො සද්දහතී’’ති වොහාරො හොති. පසාදනීයට්ඨානෙසු පසාදස්ස පටිපක්ඛභූතං අකුසලං අස්සද්ධියං මිච්ඡාධිමොක්ඛො ච. පසාදභූතො නිච්ඡයො වත්ථුගතො අධිමොක්ඛලක්ඛණං, න යෙවාපනකාධිමොක්ඛොති. ඉන්දට්ඨං කාරෙතීති ‘‘මං අන්තරෙන තුම්හාකං අධිමුච්චනං නත්ථි, මයා සද්දහථා’’ති විය අත්තානං අනුවත්තෙති සම්පයුත්තධම්මෙ. එවං සෙසෙසුපි. පක්ඛන්දනන්ති සංසීදනං. පඞ්කො කද්දමතො ඝනීභූතො හොති. පණකං පිච්ඡිලං උදකමලං. පීතං උදකං. ඔකප්පනලක්ඛණාති අනුපවිසිත්වා එවමෙතන්ති කප්පනලක්ඛණා. අකලුසභාවො අකාලුසියං, අනාවිලභාවොති අත්ථො. බුද්ධාදිවත්ථූනි සද්ධෙය්‍යානි. සප්පුරිසූපසෙවනසද්ධම්මසවනයොනිසොමනසිකාරධම්මානුධම්මපටිපත්තියො සොතාපත්තියඞ්ගානි. කුසලධම්මානං ආදානෙ හත්ථො විය, සබ්බසම්පත්තිනිප්ඵාදනෙ විත්තං විය, අමතකසිඵලඵලනෙ බීජං විය දට්ඨබ්බා.

"सद्दहन्ति एताय" (याच्याद्वारे श्रद्धा ठेवतात) या वचनाने श्रद्धा ठेवण्याच्या क्रियेद्वारे प्रवृत्त होणाऱ्या धर्मांवर तिथल्या अधिपतीभावाने श्रद्धेची प्रत्ययता (कारणत्व) दर्शवली आहे. कारण श्रद्धेचा धर्मांवर तसा प्रत्ययभाव (अधिपतीभाव) असतानाच "पुद्गल श्रद्धा ठेवतो" असा व्यवहार होतो. प्रसन्न होण्यास योग्य अशा स्थानांमध्ये (बुद्धादी आलंबनांमध्ये) प्रसन्नतेच्या विरोधी असलेला अकुशल धर्म म्हणजे "अश्रद्धा" (अस्सद्धिय) आणि "मिथ्या अधिमोक्ष" होय. प्रसन्नतायुक्त आणि वस्तूवर (आलंबनावर) आधारित असलेला निश्चय हे "अधिमोक्षाचे लक्षण" आहे, "येवापनक अधिमोक्ष" नाही. "इंद्रियत्व (अधिपतीपण) गाजवणे" म्हणजे "माझ्याशिवाय तुमचे अधिमुच्चन (निश्चय) नाही, माझ्याद्वारेच श्रद्धा ठेवा" असे न बोलताही संप्रयुक्त धर्मांना स्वतःच्या मागे चालवणारी (अनुवर्तन करणारी) बनवणे होय. याचप्रमाणे उर्वरित वीर्येंद्रिय इत्यादींमध्येही समजून घ्यावे. "पक्खन्दन" (झेप घेणे) म्हणजे चांगल्या प्रकारे प्रवेश करणे (संसीदन). "पंक" (चिखल) हा कर्दमापेक्षा (साध्या चिखलापेक्षा) अधिक घट्ट असतो. "पणक" म्हणजे बुळबुळीत पाण्याचा मळ (शेवाळ). "पीत उदक" म्हणजे पिण्यायोग्य पाणी. "ओकप्पन-लक्षण" म्हणजे आलंबनात प्रवेश करून "हे असेच आहे" असा निश्चय करण्याचे लक्षण. "अकलुषभाव" म्हणजे अकालुष्य, म्हणजेच अनाविलभाव (स्वच्छता/प्रसन्नता) असा अर्थ आहे. बुद्ध इत्यादी वस्तू (आलंबन) हे श्रद्धेय (श्रद्धा ठेवण्यास योग्य) आहेत. सत्पुरुष-संसेवन (सत्पुरुषांची संगत), सद्धम्म-श्रवण, योनिशो-मनसिकार आणि धम्मानुधम्म-प्रतिपत्ती ही सोतापत्तीची अंगे (स्रोतापत्तीची अंगे) आहेत. कुशल धर्मांचे ग्रहण करण्यात हाताप्रमाणे, सर्व संपत्ती प्राप्त करण्यात भांडवलाप्रमाणे (धनाप्रमाणे) आणि अमृत-शेतीच्या फलोत्पादनात बीजाप्रमाणे श्रद्धा मानली पाहिजे.

වීරභාවොති යෙන වීරො නාම හොති, සො ධම්මොති අත්ථො. අනුබලප්පදානං පග්ගහො. මග්ගො ගන්තබ්බො හොති, මග්ගො ගතො, කම්මං කත්තබ්බං, කම්මං කතං, අප්පමත්තකො ආබාධො උප්පන්නො, ගිලානා වුට්ඨිතො හොති අචිරවුට්ඨිතො ගෙලඤ්ඤා, ගාමං වා නිගමං වා පිණ්ඩාය චරන්තො න ලභති ලූඛස්ස වා පණීතස්ස වා භොජනස්ස යාවදත්ථං පාරිපූරිං, ලභති…පෙ… පාරිපූරින්ති එතානි අනුරූපපච්චවෙක්ඛණාසහිතානි අට්ඨ වීරියාරම්භවත්ථූනි තංමූලකානි වා පච්චවෙක්ඛණානි.

"वीरभाव" म्हणजे ज्या धर्मामुळे व्यक्तीला "वीर" (पराक्रमी/धैर्यवान) म्हटले जाते, तो धर्म असा अर्थ आहे. अनुकूल बल प्रदान करणे म्हणजे "पग्गह" (प्रग्रह/उत्साह देणे) होय. "मार्ग आक्रमायचा आहे", "मार्ग आक्रमिला आहे", "कार्य करायचे आहे", "कार्य केले आहे", "अल्प आजार उत्पन्न झाला आहे", "आजारातून नुकताच बरा झाला आहे", "गावात किंवा नगरात भिक्षेसाठी फिरताना कोरडे किंवा उत्तम भोजन पुरेसे मिळाले नाही", "मिळाले आहे" इत्यादी योग्य प्रत्यवेक्षणाने (चिंतनाने) युक्त असलेली ही आठ "वीर्यारंभ-वस्तू" (वीर्य सुरू करण्याची कारणे) आहेत किंवा त्यावर आधारित प्रत्यवेक्षणे आहेत.

චිරකතාදිආරම්මණං උපගන්ත්වා ඨානං, අනිස්සජ්ජනං වා ආරම්මණස්ස උපට්ඨානං. උදකෙ අලාබු විය ආරම්මණං පිලවිත්වා ගන්තුං අප්පදානං පාසාණස්ස විය නිච්චලස්ස ආරම්මණස්ස ඨපනං සාරණං අසම්මුට්ඨතාකරණං අපිලාපනං. අපිලාපෙ කරොති අපිලාපෙති. ගතියොති නිප්ඵත්තියො සම්භවතො ඵලතො ච. අපරො නයොති රසාදිදස්සනත්ථං ආරද්ධං. සම්මොසපච්චනීකං කිච්චං අසම්මොසො, න සම්මොසාභාවමත්තං. සතියා වත්ථුභූතා කායාදයො කායාදිසතිපට්ඨානා, සතියොයෙව වා පුරිමා පච්ඡිමානං පදට්ඨානං.

दीर्घकाळापूर्वी केलेल्या (कृत्य इत्यादी) आलंबनाप्रत जाऊन स्थिर राहणे किंवा आलंबनाचा त्याग न करणे म्हणजे 'उपस्थान' (upaṭṭhāna) होय. पाण्यात भोपळा तरंगत जाण्याप्रमाणे आलंबनाला तरंगून (वाहून) जाऊ न देणे, दगडाप्रमाणे निश्चल असलेल्या आलंबनाला प्रस्थापित करणे, स्मरण करणे आणि विस्मरण न होऊ देणे म्हणजे 'अपिलापन' (apilāpana) होय. जे न तरंगणारे (स्थिर) करते, ते 'अपिलापेति' होय. 'गती' म्हणजे उत्पत्तीच्या कारणाने आणि फलाच्या रूपाने होणारी निष्पत्ती होय. 'दुसरा नय' हा रस इत्यादी दर्शवण्यासाठी सुरू केला आहे. विस्मरणाच्या विरुद्ध असलेले कार्य म्हणजे 'असंमोष' (asammoso) होय, केवळ विस्मरणाचा अभाव नव्हे. स्मृतीचे विषय बनलेले काया इत्यादी हे 'कायादी स्मृतिप्रस्थान' (kāyādisatipaṭṭhāna) होत, किंवा पूर्वीची स्मृतीच नंतरच्या स्मृतींचे निकटचे कारण (padaṭṭhāna) असते.

වික්ඛෙපස්ස උද්ධච්චස්ස. පඤ්ඤාපෙතීති පකාරෙහි ජානාපෙති. එකාලොකා හොතීති විපස්සනුපක්කිලෙසොභාසං සන්ධායාහ. මනතෙ විජානාති එතෙනාති වා මනො, එවඤ්ච කත්වා ‘‘මනඤ්ච පටිච්ච ධම්මෙ චා’’ති (ම. නි. 1.204, 400; 3.421, 425) කාරණභාවෙන [Pg.90] මනො වුත්තො. සබ්බො හි මනො අත්තනො අනන්තරස්ස විඤ්ඤාණස්ස කාරණන්ති. විජානාතීති පරිච්ඡින්නොපලද්ධිවසෙන ජානාති, න සඤ්ඤාපඤ්ඤා විය සඤ්ජානනපටිවිජ්ඣනවසෙන.

विक्षेप आणि उद्धच्चाचे. 'प्रज्ञापयति' (paññāpeti) म्हणजे विविध प्रकारे जाणवून देणे. 'एक आलोकमय होते' हे विपश्यना-उपक्लेशातील प्रकाशाला (obhāsa) उद्देशून म्हटले आहे. किंवा ज्याच्याद्वारे मनन केले जाते, जाणले जाते ते 'मन' होय; आणि असे मानून 'मन आणि धर्मांवर अवलंबून...' यामध्ये मनाला कारणाच्या रूपाने सांगितले आहे. कारण सर्व मन हे आपल्या लगतच्या नंतरच्या विज्ञानाचे कारण असते. 'विजानाति' म्हणजे मर्यादित आलंबन ग्रहण करण्याच्या द्वारे जाणणे होय, संज्ञा आणि प्रज्ञेप्रमाणे केवळ ओळखणे किंवा प्रतिवेध करण्याच्या द्वारे जाणणे नव्हे.

පීතිසොමනස්සසම්පයොගතොති වුත්තෙ යෙන යොගා සුමනො හොති, තං සොමනස්සන්ති වුච්චතීති පීතියා ච සොමනස්සභාවො ආපජ්ජති, තස්මා විනාපි කායෙන වත්ථුනා සාතවෙදනාසම්පයොගතොති යොජෙතබ්බං. එවඤ්ච නිප්පීතිකං සොමනස්සඤ්ච සඞ්ගහිතං හොති, පීතිඋපලක්ඛිතං වා සොමනස්සං සප්පීතිකං නිප්පීතිකඤ්ච සොමනස්සන්ති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

'प्रीती आणि सोमनस्याच्या संप्रयोगामुळे' असे म्हटले असता, ज्याच्या योगाने मन प्रसन्न होते त्याला 'सोमनस्य' म्हणतात, यावरून प्रीतीलाही सोमनस्य भाव प्राप्त होतो; म्हणून काय-वस्तूशिवाय देखील सुखद वेदनेच्या संप्रयोगामुळे, असे जोडले पाहिजे. आणि अशा प्रकारे प्रीतीरहित सोमनस्याचाही संग्रह होतो, किंवा प्रीतीने लक्षित असलेले सोमनस्य हे सप्रीतिक आणि निष्प्रीतिक सोमनस्य आहे, असा अर्थ समजावा.

පවත්තසන්තතාධිපතෙය්‍යන්ති පවත්තසඞ්ඛාතාය සන්තතියා අධිපතිභූතං. ජීවිතින්ද්‍රියස්ස හි අත්තනො විජ්ජමානක්ඛණෙ අනුපාලෙන්තස්ස අනන්තරඤ්ච සානුපාලනානං උප්පත්තියා හෙතුභූතස්ස වසෙන පවත්තං චිරට්ඨිතිකං හොති, තංතංකම්මවිසෙසෙන විසෙසයුත්තං යාව චුති අවිසෙසෙන වා යාව පරිනිබ්බානං අවිච්ඡින්නං පවත්තති ජීවමානතාවිසෙසයුත්තඤ්චාති රූපාරූපජීවිතින්ද්‍රියානං සමානලක්ඛණාදිං වත්තුං ‘‘අත්තනා අවිනිභුත්තධම්මාන’’න්ති ආහ. අනුපාලෙතබ්බානං අත්ථික්ඛණෙයෙව. අසති හි අනුපාලෙතබ්බෙ උප්පලාදිම්හි කිං උදකං අනුපාලෙය්‍යාති. තස්ස තස්සාති අනුපාලනාදිකස්ස. සාධනතොති සාධනෙන. තංසාධනඤ්ච ජීවමානවිසෙසපච්චයභාවතො.

'प्रवृत्तसंततीचे अधिपत्य' म्हणजे प्रवृत्त नावाच्या संततीचे (प्रवाहाचे) अधिपती असणे. कारण जीवितेंद्रिय हे स्वतःच्या विद्यमान क्षणी रक्षण करत असताना आणि आपल्या लगतच्या नंतरच्या रक्षण करण्यायोग्य धर्मांच्या उत्पत्तीचे कारण असण्याच्या प्रभावाने प्रवृत्त झालेली संतती दीर्घकाळ टिकणारी होते; ती त्या त्या विशिष्ट कर्मामुळे वैशिष्ट्यपूर्ण होऊन च्युतीपर्यंत, किंवा सामान्यतः परिनिर्वाणापर्यंत अखंडपणे प्रवृत्त राहते आणि जिवंतपणाच्या वैशिष्ट्याने युक्त असते; म्हणून रूप आणि अरूप जीवितेंद्रियांचे समान लक्षण सांगण्यासाठी 'स्वतःशी अविनाभाव संबंध असलेल्या धर्मांचे' (attanā avinibhuttadhammānaṃ) असे म्हटले आहे. रक्षण करण्यायोग्य धर्मांच्या केवळ अस्तित्वाच्या क्षणीच ते रक्षण करते. कारण जर रक्षण करण्यायोग्य कमळ इत्यादी वस्तू नसतील, तर पाणी कशाचे रक्षण करणार? 'त्या त्या' म्हणजे रक्षण करणे इत्यादी कार्याचे. 'साधनतः' म्हणजे साधून देण्याद्वारे. आणि ते साधन सहजात धर्मांच्या जिवंतपणाच्या विशेष कारणाचा भाव असल्यामुळे होते.

ඉන්ද්‍රියරාසිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

इंद्रिय-राशीचे वर्णन समाप्त झाले.

මග්ගඞ්ගරාසිවණ්ණනා

मार्गांग-राशीचे वर्णन

සම්මාති අවිපරීතනිය්‍යානිකභාවෙන. පසත්ථතා ච එවමෙව දට්ඨබ්බා.

'सम्यक्' म्हणजे यथार्थ आणि मोक्षगामी (निय्यानिक) भावाने. आणि प्रशंसनीयता देखील याच प्रकारे समजावी.

බලරාසිවණ්ණනා

बल-राशीचे वर्णन

අස්සද්ධියෙති අස්සද්ධියකාරණා. උභයපදවසෙනාති සද්ධාපදං බලපදන්ති එවමාදිපදද්වයවසෙන. නියකජ්ඣත්තං ජාතිආදිසමුට්ඨානං එතිස්සාති අජ්ඣත්තසමුට්ඨානා. ගරුනා කිස්මිඤ්චි වුත්තෙ ගාරවවසෙන පතිස්සවනං පතිස්සවො, සහ පතිස්සවෙන සප්පතිස්සවං, පතිස්සවභූතං තංසභාගඤ්ච යංකිඤ්චි [Pg.91] ගාරවන්ති අත්ථො. ජාතිආදිමහත්තපච්චවෙක්ඛණෙන උප්පජ්ජමානා ච හිරී තත්ථ ගාරවවසෙන පවත්තතීති ‘‘සප්පතිස්සවලක්ඛණා’’ති වුච්චති. වජ්ජං භායති තඤ්ච භයතො පස්සතීති වජ්ජභීරුකභයදස්සාවී. එවංසභාවං ඔත්තප්පං. හිරී පාපධම්මෙ ගූථං විය පස්සති, ඔත්තප්පං උණ්හං විය. දායජ්ජං නවලොකුත්තරධම්මාදි. අජ්ඣත්තසමුට්ඨානාදිතා ච හිරීඔත්තප්පානං තත්ථ තත්ථ පාකටභාවෙන වුත්තා, න පන තෙසං කදාචි අඤ්ඤමඤ්ඤං විප්පයොගා. න හි ලජ්ජනං නිබ්භයං පාපභයං වා අලජ්ජනං හොතීති.

'अश्रद्धेमध्ये' म्हणजे अश्रद्धेच्या कारणाने. 'दोन्ही पदांच्या द्वारे' म्हणजे श्रद्धापद आणि बलपद अशा दोन पदांच्या समूहाच्या द्वारे. स्वतःच्या अंतर्गत असलेल्या जाती इत्यादी समुत्थानामुळे हिला 'अध्यात्मसमुत्थाना' म्हणतात. गुरूंनी काही सांगितले असता आदरपूर्वक ऐकणे म्हणजे 'प्रतिश्रव' होय; प्रतिश्रवासह असणे ते 'सप्रतिश्रव' होय, म्हणजेच प्रतिश्रवरूप आणि त्याच्याशी सुसंगत असलेला कोणताही आदर, असा अर्थ आहे. जाती इत्यादींच्या श्रेष्ठत्वाचे प्रत्यवेक्षण केल्याने उत्पन्न होणारी 'हिरी' (लज्जा) तेथे आदराच्या भावाने प्रवृत्त होते, म्हणून तिला 'सप्रतिश्रवलक्षणा' म्हणतात. जो दोषाला भितो आणि त्याला भयाने पाहतो, तो 'दोषभीरू व भयदर्शी' (vajjabhīrukabhayadassāvī) होय. अशा स्वभावाचे 'ओत्तप्प' (ottappa) असते. हिरी पापधर्मांना विष्ठेप्रमाणे पाहते, तर ओत्तप्प उष्ण (तप्त लोखंडाप्रमाणे) पाहते. 'दायाद्य' म्हणजे नऊ लोकोत्तर धर्म इत्यादी. हिरी आणि ओत्तप्प यांचे अध्यात्मसमुत्थानत्व इत्यादी त्या त्या ठिकाणी स्पष्टपणे सांगितले आहे, परंतु त्यांचा कधीही परस्परांपासून वियोग होतो म्हणून नव्हे. कारण भय नसलेली लज्जा नसते, किंवा लज्जा नसलेले पापभय नसते.

මූලරාසිවණ්ණනා

मूल-राशीचे वर्णन

අගෙධො අනභිජ්ඣනං අනභිකඞ්ඛනං. අනල්ලීනො භාවො අධිප්පායො එතස්සාති අනල්ලීනභාවො, එවඤ්හි උපමාය සමෙති. අනුකූලමිත්තො අනුවත්තකො. විනයරසොති විනයනරසො. අදොසො දුස්සීල්‍යමලස්සාති ඉදං දුස්සීල්‍යස්ස දොසසමුට්ඨානතං දොසූපනිස්සයතඤ්ච සන්ධාය වුත්තං. අභාවනායාති ‘‘තත්ථ ජාතානං ධම්මානං අනතිවත්තනට්ඨෙන භාවනාඉන්ද්‍රියානං එකරසට්ඨෙන භාවනා තදුපගවීරියවාහනට්ඨෙන භාවනා ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා’’ති එවං වුත්තාය පඤ්ඤාසාධනාය භාවනාය අප්පවත්ති, තප්පටිපක්ඛභූතා වා අකුසලා අභාවනා. නිග්ගුණෙපි ගුණග්ගහණං අධිකග්ගහණං. විජ්ජමානම්පි ගුණං විද්ධංසෙත්වා ගහණං ඌනග්ගහණං. චතුවිපල්ලාසග්ගහණං විපරීතග්ගහණං.

'अगेध' म्हणजे अनभिध्या (लोभ न करणे) आणि अनभिकांक्षा (इच्छा न करणे). 'अनासक्त भाव' हा याचा अभिप्राय आहे, म्हणून याला 'अनासक्तभाव' (anallīnabhāvo) म्हणतात; अशा प्रकारे हे उपमेशी जुळते. 'अनुकूल मित्र' म्हणजे अनुवर्तन करणारा मित्र. 'विनयरस' म्हणजे निवारण करण्याचे कार्य असलेला. 'अद्वेष हा दुःशीलाचा मळ आहे' हे दुःशीलाचे द्वेषमूलकत्व आणि द्वेषाचा दृढ आश्रय असणे याला उद्देशून म्हटले आहे. 'अभावना' म्हणजे 'तेथे उत्पन्न झालेल्या धर्मांचे परस्परांचे उल्लंघन न करण्याच्या अर्थाने भावना, इंद्रियांच्या एकरसतेच्या अर्थाने भावना, त्याप्रत पोहोचणाऱ्या वीर्याचे वहन करण्याच्या अर्थाने भावना, वारंवार सेवन करण्याच्या अर्थाने भावना' अशा प्रकारे सांगितलेल्या, प्रज्ञेला सिद्ध करणाऱ्या भावनेची अप्रवृत्ती होय; किंवा तिच्या विरोधी असलेले अकुशल धर्म म्हणजे 'अभावना' होय. गुण नसलेल्या व्यक्तीमध्येही गुणांचे ग्रहण करणे म्हणजे 'अधिकग्रहण' होय. विद्यमान गुणांचाही नाश करून दोष ग्रहण करणे म्हणजे 'ऊनग्रहण' होय. चार विपर्यासांचे ग्रहण करणे म्हणजे 'विपरीतग्रहण' होय.

යාථාවසභාවෙති ‘‘එත්තකො එතස්ස ගුණො, එත්තකො දොසො’’ති ගුණදොසානං සභාවෙ ‘‘ජරාධම්මො ජීරති, තං කුතෙත්ථ ලබ්භා මා ජීරී’’ති එවමාදිපච්චවෙක්ඛණසම්භවතො. අලොභෙන ච ගහට්ඨානං ඛෙත්තවත්ථාදීසු විවාදාභාවතො. අමොහෙන පබ්බජිතානං දිට්ඨිගතවිවාදාභාවතො. කාමරාගාභිනිවෙසවිනිබන්ධා හි ගහට්ඨා ගහට්ඨෙහි විවදන්ති, දිට්ඨිරාගාභිනිවෙසවිනිබන්ධා සමණා සමණෙහීති. රාගවසෙන මිත්තසන්ථවො දොසවසෙන විරොධො ච තබ්බිසෙසෙන උපගමාපගමා, ආරම්මණෙ වා රූපාදිම්හි අනුරොධවිරොධා. අමජ්ඣත්තභාවස්ස පටිඝානුනයසඞ්ඛාතස්ස මොහෙන පවත්ති. සුඛවිපරිණාමෙ දුක්ඛසමායොගෙ ච පටිඝපවත්තියං වෙදනාපරිග්ගහො න සිජ්ඣතීති අදොසානුභාවෙන වෙදනාසතිපට්ඨානං සිජ්ඣති. දිබ්බවිහාරස්සාති චතුන්නං ඣානානං. අරියවිහාරො ඵලසමාපත්ති. මොහෙන අවිචාරෙන්තො උදාසීනපක්ඛෙසුපි සත්තසඞ්ඛාරෙසු සබ්බෙසු [Pg.92] අභිසඞ්ගං කරොතීති අමූළ්හස්ස තදභාවො වෙදිතබ්බො. දුක්ඛදස්සනස්ස ආසන්නපටිපක්ඛත්තා දොසස්ස තප්පටිපක්ඛෙන අදොසෙන දුක්ඛදස්සනං හොති.

'यथाभूत स्वभावामध्ये' म्हणजे 'याचे गुण एवढे आहेत, दोष एवढे आहेत' अशा प्रकारे गुण-दोषांच्या स्वभावामध्ये, 'जरा-धर्म असलेला जीर्ण होतो, तो जीर्ण होऊ नये, हे येथे कसे शक्य आहे?' अशा प्रत्यवेक्षणाच्या संभवतेमुळे. आणि अलोभामुळे गृहस्थांचा शेतजमीन इत्यादींच्या बाबतीत वाद होत नाही. अमोहामुळे प्रव्रजितांचा दृष्टीविषयक वाद होत नाही. कारण कामरागाच्या अभिनिवेशाने बांधलेले गृहस्थ गृहस्थांशी वाद घालतात, तर दृष्टीरागाच्या अभिनिवेशाने बांधलेले श्रमण श्रमणांशी वाद घालतात. रागामुळे मैत्रीचा संबंध होतो, द्वेषामुळे विरोध होतो आणि त्यांच्या वैशिष्ट्यामुळे जवळ जाणे किंवा दूर जाणे होते, किंवा रूप इत्यादी आलंबनांच्या बाबतीत अनुकूलता आणि प्रतिकूलता निर्माण होतात. प्रतिघ आणि अनुनय नावाच्या अमध्यस्थ भावाची प्रवृत्ती मोहामुळे होते. सुखाच्या विपरिणामात आणि दुःखाच्या संयोगात प्रतिघाची प्रवृत्ती होत असताना वेदनेचे परिग्रहण सिद्ध होत नाही, म्हणून अद्वेषाच्या प्रभावाने 'वेदनानुपश्यना स्मृतिप्रस्थान' सिद्ध होते. 'दिव्यविहाराचे' म्हणजे चार ध्यानांचे. 'आर्यविहार' म्हणजे फलसमापत्ती होय. मोहामुळे विचार न करणारा मनुष्य उदासीन पक्षातील सर्व सत्त्व-संस्कारांवर देखील अत्यंत आसक्ती करतो, म्हणून अमूढ व्यक्तीमध्ये त्याचा अभाव असतो, असे समजावे. द्वेष हा दुःखदर्शनाचा निकटचा विरोधी असल्यामुळे, त्याच्या विरोधी असलेल्या अद्वेषामुळे दुःखदर्शन होते.

කම්මපථරාසිවණ්ණනා

कर्मपथ-राशीचे वर्णन

සුඛාදීනි අත්තනො න බ්‍යාපාදෙති න විනාසෙති පරස්ස චාති දට්ඨබ්බං. කම්මපථතාතංසභාගතාහි කම්මපථවසෙන.

स्वतःच्या आणि दुसऱ्याच्या सुख इत्यादींना बाधा पोहोचवत नाही, नष्ट करत नाही, असे समजावे. कर्मपथत्व आणि त्याच्याशी सुसंगत असल्यामुळे कर्मपथाच्या रूपाने.

පස්සද්ධාදියුගලවණ්ණනා

प्रस्रब्धी इत्यादी युगुलांचे वर्णन

දරථො සාරම්භො, දුක්ඛදොමනස්සපච්චයානං උද්ධච්චාදිකානං කිලෙසානං චතුන්නං වා ඛන්ධානං එතං අධිවචනං. උද්ධච්චප්පධානා කිලෙසා උද්ධච්චාදිකිලෙසා, උද්ධච්චං වා ආදිං කත්වා සබ්බකිලෙසෙ සඞ්ගණ්හාති. සුවණ්ණවිසුද්ධි වියාති යථා සුවණ්ණවිසුද්ධි අලඞ්කාරවිකතිවිනියොගක්ඛමා, එවං අයම්පි හිතකිරියාවිනියොගක්ඛමා.

दरथ (तणाव/दाह) म्हणजे सारंभ (अतिशय छळ किंवा विनाश) होय. हे नाव दुःख आणि दौर्मनस्य (खिन्नता) कारणीभूत असणाऱ्या उद्धच्च (उद्धतपणा/विक्षेप) इत्यादी क्लेशांचे किंवा चार स्कंधांचे अधिवाचन (नाव) आहे. उद्धच्च प्रधान असणारे क्लेश म्हणजे 'उद्धच्चादि क्लेश' होत, किंवा उद्धच्चाला आधी (सुरुवात) करून सर्व क्लेशांचा यात संग्रह होतो. 'सुवण्णविसुद्धि विया' (शुद्ध सोन्याप्रमाणे) म्हणजे ज्याप्रमाणे शुद्ध सोने विविध अलंकार बनवण्यासाठी आणि वापरण्यासाठी योग्य असते, त्याचप्रमाणे ही (काय-कर्मण्यता आणि चित्त-कर्मण्यता) देखील हितकारक कृतींमध्ये उपयोगात आणण्यासाठी योग्य असते.

සමං, සමන්තතො වා පකාරෙහි ජානනං සම්පජඤ්ඤං. චෙතියවන්දනාදිඅත්ථං අභික්කමාදීසු අත්ථානත්ථපරිග්ගණ්හනං සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං. සති ච අත්ථෙ සප්පායාසප්පායරූපාදිපරිග්ගණ්හනං සප්පායසම්පජඤ්ඤං. ගොචරගාමාභික්කමනාදීසු කම්මට්ඨානාවිජහනං ගොචරසම්පජඤ්ඤං. අභික්කමනාදීනං ධාතුආදිවසෙන පවිචයො අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං. සබ්බකම්මට්ඨානභාවනානුයුත්තානං සබ්බයොගීනං සබ්බදා උපකාරකා ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා පාරිපන්ථකහරණතො භාවනාවඩ්ඪනතො ච. යථාහ ‘‘ද්වෙ ධම්මා බහුකාරා සති ච සම්පජඤ්ඤඤ්චා’’ති (දී. නි. 3.352). යුගෙ නද්ධා වියාති යුගනද්ධා, අඤ්ඤමඤ්ඤං නිමිත්තභාවෙන සමං පවත්තාති අත්ථො. ‘‘පුන චපරං, ආවුසො, භික්ඛු සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති (අ. නි. 4.170; පටි. ම. 2.1) හි සුත්තෙ එතෙසං යුගනද්ධතා වුත්තා. සබ්බකුසලධම්මෙසු ලීනුද්ධච්චාභාවො එතෙහි ද්වීහි සමං යුත්තෙහීති ‘‘වීරියසමාධියොජනත්ථායා’’ති ආහ, යොගවචනත්ථායාති අත්ථො.

समान रीतीने किंवा सर्व बाजूंनी विविध प्रकारे जाणणे म्हणजे 'संपजन्य' (संप्रजन्य) होय. चैत्यवंदनादी कारणांसाठी जाणे-येणे इत्यादींमध्ये हित आणि अहित यांचे ग्रहण (ज्ञान) करणे म्हणजे 'सात्थक-संपजन्य' (सार्थक संप्रजन्य) होय. आणि हितकारक गोष्ट असताना, अनुकूल व अनुकूल नसलेल्या रूपादींचे ग्रहण करणे म्हणजे 'सप्पाय-संपजन्य' (सप्राय संप्रजन्य) होय. भिक्षेसाठी गावात जाणे इत्यादींमध्ये कम्मट्ठान (कर्मस्थान) न सोडणे म्हणजे 'गोचर-संपजन्य' होय. जाणे-येणे इत्यादी क्रियांचे धातू इत्यादींच्या स्वरूपात विश्लेषण करणे म्हणजे 'असंमोह-संपजन्य' होय. सर्व कर्मस्थान-भावनेत मग्न असणाऱ्या सर्व योग्यांना हे दोन धर्म (स्मृती आणि संप्रजन्य) नेहमी उपकारक ठरतात, कारण ते अडथळे (नीवरण) दूर करतात आणि भावनेची वृद्धी करतात. जसे म्हटले आहे: 'दोन धर्म बहुउपकारक आहेत - स्मृती आणि संप्रजन्य' (दी. नि. ३.३५२). 'युगे नद्धा विया' म्हणजे जूने जोडलेल्या (दोन घोड्यांप्रमाणे) एकत्र बांधलेले, म्हणून 'युगनद्ध'. याचा अर्थ असा की, परस्परांच्या निमित्तभावाने समान रीतीने प्रवृत्त होणारे धर्म. 'पुन्हा, हे आवुसो! भिक्षू समथ आणि विपश्यना युगनद्ध (एकत्र जोडून) भावन करतो' (अं. नि. ४.१७०) या सूत्रात यांची युगनद्धता सांगितली आहे. सर्व कुशल धर्मांमध्ये लीनता (आळस) आणि उद्धच्च (विक्षेप) यांचा अभाव या दोन्ही (वीर्य आणि समाधी) च्या समान योगाने होतो, म्हणून 'वीर्य-समाधीच्या योजनेसाठी' असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ 'योगाच्या कथनासाठी' असा आहे.

යෙවාපනකවණ්ණනා

येवापनक-वर्णना (किंवा 'ये-वा-पन' धर्मांचे स्पष्टीकरण).

රූපාභාවෙනාති රුප්පනාභාවෙන. ධම්මාති එතස්ස අත්ථො සභාවතො උපලබ්භමානාති. මෙත්තාපුබ්බභාගොති අප්පනාප්පත්තාය මෙත්තාය පුබ්බභාගො[Pg.93], පරිකම්මමෙත්තා එතස්මිං චිත්තෙ අත්ථීති අත්ථො. විරතිවසෙනාති වචීපවත්තියා න පූරෙති, කින්තු විරතියොගෙනාති අත්ථො. අපණ්ණකඞ්ගානීති අවිරද්ධඞ්ගානි. යථා තථා වා ආරම්මණෙ විනිච්ඡයනං අධිමුච්චනං. න හි අනධිමුච්චන්තො පාණාතිපාතාදීසු දානාදීසු වා පවත්තති, සද්ධා පන පසාදනීයෙසු පසාදාධිමොක්ඛොති අයමෙතෙසං විසෙසො. දාරකස්ස විය ඉතො චිතො ච සංසප්පනස්ස කරිස්සාමි න කරිස්සාමීති අවිනිච්ඡයස්ස පටිපක්ඛකිරියා අසංසප්පනං. පුරිමමනතොති භවඞ්ගතො. විසදිසං වීථිජවනං මනං කරොතීති මනසිකාරසාමඤ්ඤෙන වීථිජවනපටිපාදකෙ දස්සෙති. තෙසු ධම්මෙසූති චිත්තචෙතසිකධම්මෙසු. අතදාරම්මණත්තෙපි හි තෙසු සමප්පවත්තෙසු උදාසීනභාවතො තත්‍රමජ්ඣත්තතාති වුච්චති. අලීනානුද්ධතප්පවත්තිපච්චයත්තා ඌනාධිකනිවාරණරසා. කායදුච්චරිතාදිවත්ථූනන්ති පාණාදීනං. අමද්දනා මද්දනපටිපක්ඛභාවොව.

'रूपाभावेन' म्हणजे रूपाचा (विकाराचा) अभाव असल्यामुळे. 'धम्मा' (धर्म) या शब्दाचा अर्थ 'स्वभावाने उपलब्ध असणारे' असा आहे. 'मेत्तापुब्बभागो' (मैत्रीचा पूर्वभाग) म्हणजे अर्पणावस्थेला (ध्यान समाधीला) प्राप्त न झालेल्या मैत्रीचा पूर्वभाग होय; याचा अर्थ या (पहिल्या महाकुशल) चित्तात परिकर्म-मैत्री असते असा आहे. 'विरतिवसेन' (विरतीच्या प्रभावाने) म्हणजे वाणीच्या प्रवृत्तीने पूर्ण होत नाही, तर विरतीच्या योगाने पूर्ण होते असा अर्थ आहे. 'अपण्णकंगानि' म्हणजे अचूक किंवा निर्दोष अंग. जसे असेल तसे आलंबनावर (विषयावर) निश्चय करणे म्हणजे 'अधिमोक्ष' (अधिमुच्चन) होय. कारण निश्चय न करणारा मनुष्य प्राणातिपातादी (हिंसा इत्यादी) पापांमध्ये किंवा दानादी पुण्यांमध्ये प्रवृत्त होत नाही; परंतु श्रद्धा ही प्रसन्न होण्यायोग्य वस्तूंमध्ये प्रसन्नतेचा निश्चय असते, हा या दोघांमधील (अधिमोक्ष आणि श्रद्धा) फरक आहे. लहान मुलाप्रमाणे इकडे-तिकडे भटकणाऱ्या, 'मी करू की न करू' अशा अनिश्चयाची विरोधी क्रिया म्हणजे 'असंसापण' (अविचलता) होय. 'पुरिममनतो' म्हणजे भवांग चित्तापासून. 'भिन्न अशा विथी-जवन चित्ताला निर्माण करतो' या विग्रहाने, मनसिकाराच्या समानतेमुळे विथी-जवन घडवून आणणाऱ्या मनसिकाराला दर्शवतो. 'तेसु धम्मेसु' म्हणजे चित्त आणि चैतसिक धर्मांमध्ये. जरी चित्त आणि चैतसिक हे आलंबन नसले, तरी ते समान रीतीने प्रवृत्त होत असताना त्यांच्या उदासीन (तटस्थ) भावामुळे त्यांना 'तत्रमज्झत्तता' (तत्रमध्यस्थता) असे म्हटले जाते. आळस न करता आणि विक्षेपित न होता प्रवृत्त होण्याचे कारण असल्यामुळे, कमी किंवा जास्त होण्यास प्रतिबंध करणे हा याचा रस (कार्य) आहे. 'कायदुच्चरितादिवत्थूनं' म्हणजे प्राणातिपातादी (प्राण इत्यादींच्या) विषयांचे. 'अमद्दना' (मर्दन न करणे) म्हणजे अतिक्रमणाचा किंवा छळाचा प्रतिकार करणेच होय.

තංතංරාසිකිච්චවසෙන විභාගරහිතා අවිභත්තිකා. එත්ථාති එතෙසු සවිභත්තිකෙසු දුතියට්ඨානාදීසුපි භාජියමානෙසු අපුබ්බං නත්ථීති අත්ථො. පදං පූරිතන්ති ඣානාදිපදං පඤ්චකාදිවසෙන පූරිතං. පඤ්ච හි අඞ්ගානි ඣානපදස්ස අත්ථො, තෙසු එකස්මිඤ්ච ඌනෙ ඣානපදං ඌනං හොතීති. පදසමූහො පදකොට්ඨාසො වා තං තමෙව වා පදං, අවුත්තං හාපිතං නාම හොතීති වුත්තං ‘‘පූරිත’’න්ති. වුත්තස්මිඤ්ඤෙව වුච්චමානෙ අනෙකෙසං පුරිසසද්දානං විය කොචි සම්බන්ධො නත්ථීති මඤ්ඤමානො ආහ ‘‘අනනුසන්ධිකා කථා’’ති. අන්තරන්තරා වුත්තස්මිඤ්ඤෙව වුච්චමානෙ අනුක්කමෙන ධම්මා කථිතා න හොන්තීති ආහ ‘‘උප්පටිපාටියා’’ති. ඵස්සපඤ්චමකරාසි සබ්බචිත්තුප්පාදසාධාරණවසෙන චතුක්ඛන්ධතප්පච්චයසඞ්ගහවසෙන ච වුත්තො. යථාවුත්තෙසු පන රාසීසු එකරාසිකිච්චස්සපි අභාවා ඡන්දාදයො යෙවාපනකවසෙන වුත්තා. වුත්තානම්පි ච ධම්මානං යථා වෙදනාදීනං ඣානඞ්ගාදිභාවො වුත්තො, න එවං සොවචස්සතාකල්‍යාණමිත්තතාදිවිසෙසො වුත්තොති තස්ස සඞ්ගණ්හනත්ථං කෙචි ධම්මෙ විසුං ඨපෙත්වා තෙ ච තඤ්ච විසෙසං ‘‘යෙ වා පනා’’ති ආහ. වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන වා සාවසෙසෙ ධම්මෙ වත්වා ‘‘යෙ වා පනා’’ති වුත්තං.

त्या त्या राशीच्या कार्याच्या सामर्थ्याने जे विभागविरहित असतात, त्यांना 'अविभत्तिक' (अविभक्त) म्हणतात. 'एत्थ' (येथे) म्हणजे या सविभत्तिक धर्मांचे दुसऱ्या स्थानादींमध्ये विभाजन केले तरी काही नवीन उरत नाही, असा अर्थ आहे. 'पदं पूरितं' म्हणजे ध्यान इत्यादी पदांना पंचक (पाच प्रकार) इत्यादींच्या सामर्थ्याने पूर्ण केले गेले आहे. कारण पाच अंग हा 'ध्यान' या पदाचा अर्थ आहे, त्यांपैकी एक जरी कमी झाले तरी ध्यानपद अपूर्ण होते. पदांचा समूह किंवा पदांचा भाग किंवा तेच पद, जे सांगितले गेले नाही त्याला 'वगळलेले' (हापित) म्हटले जाते, म्हणून 'पूरितं' (पूर्ण केले) असे म्हटले आहे. आधीच सांगितलेल्या गोष्टी पुन्हा सांगताना, अनेक 'पुरुष' शब्दांप्रमाणे कोणताही संबंध राहत नाही, असे मानून 'अननुसन्धिका कथा' (असंगत कथा) असे म्हटले आहे. मध्ये-मध्ये आधीच सांगितलेल्या गोष्टी पुन्हा सांगताना, अनुक्रमाने धर्म सांगितले जात नाहीत, म्हणून 'उप्पटिपार्टिया' (क्रमभंग करून) असे म्हटले आहे. फस्स-पंचमक राशी (स्पर्श इत्यादी पाच धर्म) सर्व चित्तोत्पाद-साधारणतेच्या सामर्थ्याने आणि चार स्कंध व त्यांच्या प्रत्ययांच्या संग्रहाच्या सामर्थ्याने सांगितली आहे. परंतु वर सांगितलेल्या राशींमध्ये एकाही राशीच्या कार्याचा अभाव असल्यामुळे, छंद इत्यादी धर्म 'येवापनक' (किंवा जे इतर धर्म आहेत त्यांच्या) सामर्थ्याने सांगितले आहेत. आणि सांगितलेल्या धर्मांपैकी जसे वेदना इत्यादींचा ध्यानांग इत्यादी भाव सांगितला आहे, तसा सोवचस्सता (सुवचता), कल्याणमित्रता इत्यादी विशेष भाव सांगितलेला नाही; म्हणून त्याचा संग्रह करण्यासाठी काही धर्मांना स्वतंत्र ठेवून, त्यांना आणि त्या विशेषाला 'ye vā panā' (किंवा जे इतर आहेत) असे म्हटले आहे. किंवा विनेयांच्या (शिष्यांच्या) आशयाच्या सामर्थ्याने उर्वरित धर्मांना सांगून 'ye vā panā' असे म्हटले आहे.

යෙවාපනකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

येवापनक-वर्णना समाप्त झाली.

ධම්මුද්දෙසවාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

धम्मुद्देसवारकथा-वर्णना (धर्मांच्या उद्देशवाराच्या कथेचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

කාමාවචරකුසලං

कामावचर कुशल

නිද්දෙසවාරකථාවණ්ණනා

निद्देसवारकथा-वर्णना (निर्देशवाराच्या कथेचे स्पष्टीकरण)

2. ඵුසනකවසෙනාති [Pg.94] සන්තෙ අසන්තෙපි විසයෙ ආපාථගතෙ චිත්තස්ස සන්නිපතනවසෙන ‘‘චිත්තං මනො’’තිආදීසු (ධ. ස. 6, 17) විය කිච්චවිසෙසං, ‘‘මානස’’න්තිආදීසු (ධ. ස. 6, 17) විය සමානෙ අත්ථෙ සද්දවිසෙසං, ‘‘පණ්ඩර’’න්තිආදීසු (ධ. ස. 6, 17) විය ගුණවිසෙසං, ‘‘චෙතසිකං සාත’’න්තිආදීසු (ධ. ස. 2, 18) විය නිස්සයවිසෙසං, ‘‘චිත්තස්ස ඨිතී’’තිආදීසු (ධ. ස. 15, 24) විය අඤ්ඤස්ස අවත්ථාභාවවිසෙසං, ‘‘අලුබ්භනා’’තිආදීසු (ධ. ස. 32) විය අඤ්ඤස්ස කිරියාභාවවිසෙසං, ‘‘අලුබ්භිතත්ත’’න්තිආදීසු (ධ. ස. 32) විය අඤ්ඤස්ස කිරියාභාවභූතතාවිසෙසන්තිආදිකං අනපෙක්ඛිත්වා ධම්මමත්තදීපනං සභාවපදං. ඵුසන්තස්ස හි චිත්තස්ස ඵුසනකිරියා ඵුසනාකාරො. සම්ඵුසනාති ආරම්මණසමාගමඵුසනා, න පටිලාභසම්ඵුසනා. සම්ඵුසිතස්ස ආරම්මණෙන සමාගතස්ස චිත්තස්ස භාවො සම්ඵුසිතත්තං. යස්මිං සති චිත්තං සම්ඵුසිතන්ති වුච්චති, සො තස්ස භාවො. එවං අඤ්ඤෙසුපි භාවනිද්දෙසෙසු දට්ඨබ්බං.

२. 'फुसनवसेन' (स्पर्शाच्या सामर्थ्याने) म्हणजे परमार्थतः अस्तित्वात असलेला किंवा नसलेला विषय समोर आल्यावर, चित्ताच्या त्या विषयाशी होणाऱ्या संयोगामुळे (संनिपातामुळे) - 'चित्तं मनो' इत्यादींमध्ये जसे कार्यविशेष, 'मानसं' इत्यादींमध्ये जसे समान अर्थात शब्दविशेष, 'पण्डरं' इत्यादींमध्ये जसे गुणाचा विशेष (चित्ताची निर्मळता), 'चेतसिकं सातं' इत्यादींमध्ये जसे आश्रयाचा विशेष, 'चित्तस्स ठिती' इत्यादींमध्ये जसे चित्ताव्यतिरिक्त इतर धर्मांच्या अवस्थेचा अभाव असण्याचा विशेष, 'अलुब्भना' इत्यादींमध्ये जसे इतर धर्मांच्या अलोभ प्रवृत्तीचा विशेष, 'अलुब्भितत्तं' इत्यादींमध्ये जसे इतर धर्मांच्या प्रवृत्तीच्या अस्तित्वाचा विशेष - या सर्वांचा विचार न करता केवळ स्वभावधर्माचे प्रकटीकरण करणारे पद म्हणजे 'स्वभावपद' होय. कारण स्पर्श करणाऱ्या चित्ताची स्पर्शक्रिया हाच स्पर्शाचा आकार आहे. 'संपुसन' (संप्रस्पर्श) म्हणजे आलंबनाशी (विषयाशी) संयोग होऊन होणारा स्पर्श होय, प्राप्तीचा स्पर्श नव्हे. आलंबनाशी संयोग पावलेल्या स्पर्शित चित्ताचा भाव म्हणजे 'संफुसितत्तं' (स्पर्शितत्व) होय. ज्या भावाच्या अस्तित्वामुळे चित्ताला 'संफुसित' (स्पर्शित) म्हटले जाते, तो त्याचा भाव होय. याचप्रमाणे इतर भाव-निर्देशांमध्येही (उदा. वेदयितत्व इत्यादींमध्ये) समजून घ्यावे.

අපරස්ස වෙවචනස්ස, අපරෙන වා පුරිමත්ථස්ස දීපනා අපරදීපනා. ‘‘පණ්ඩිච්චං කොසල්ල’’න්ති එවමාදයො පඤ්ඤාවිසෙසා නානාකාලෙ ලබ්භමානාපි එකස්මිං චිත්තෙ ලබ්භන්ති. එකස්මිඤ්ච විසෙසෙ ඉතරෙපි අනුගතා හොන්තීති දස්සෙතුං තථා විභත්ති අත්ථතො විභත්ති හොති අත්ථනානත්තෙන කතත්තා. අථ වා යථා ‘‘කොධො කුජ්ඣනා කුජ්ඣිතත්ත’’න්ති (ධ. ස. 1066) සභාවාකාරභාවනිද්දෙසෙහි කොධොති එවමාකාරොව අත්ථො වුත්තො, න එවමිධ, ඉධ පන පණ්ඩිතාදිභාවාකාරභින්නො අත්ථො වුත්තොති ඉදං විභත්තිගමනං අත්ථවසෙන හොති. සම්ඵුසිතත්තන්ති එත්ථාපි න ‘‘ඵස්සො’’ති එවමාකාරොව අත්ථො වුත්තො. සම්ඵස්සොති එවමාකාරො පන වුත්තොති අත්ථතො විභත්තිගමනන්ති වුත්තං.

दुसऱ्या पर्यायी शब्दाचे स्पष्टीकरण करणे किंवा दुसऱ्या पर्यायी शब्दाने पूर्वीच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करणे म्हणजे 'अपरदीपना' होय. "पांडित्य, कौशल्य" इत्यादी प्रज्ञेचे विशेष प्रकार वेगवेगळ्या वेळी प्राप्त होत असले तरी एकाच चित्तात प्राप्त होतात. आणि एका विशेषात इतरही अनुगत (अनुगामी) असतात हे दर्शवण्यासाठी, त्याप्रमाणे केलेली विभागणी ही अर्थाच्या दृष्टीने विभागणी होते, कारण ती अर्थाच्या भिन्नतेमुळे केली गेली आहे. किंवा जसे "क्रोध, क्रुद्ध होणे, क्रुद्धपणा" या स्वभाव-निर्देश, आकार-निर्देश आणि भाव-निर्देशांद्वारे 'क्रोध' असा केवळ आकाराचाच अर्थ सांगितला आहे, तसे येथे नाही; परंतु येथे पंडित इत्यादींच्या भावाच्या आकाराने भिन्न असलेला अर्थ सांगितला आहे, म्हणून हे विभागणीचे स्वरूप अर्थाच्या प्रभावाने होते. "संफुसितत्तं" (स्पर्शितत्व) यामध्ये देखील केवळ "फस्स" (स्पर्श) असा आकाराचा अर्थ सांगितलेला नाही, तर "संफस्स" (संसंस्पर्श) असा आकार सांगितला आहे, म्हणून अर्थाच्या दृष्टीने विभागणीचे स्वरूप प्राप्त होते असे म्हटले आहे.

දොසො බ්‍යාපාදොති උද්දෙසෙපි නාමනානත්තෙන නානාභූතො උද්දිට්ඨො. නිද්දෙසෙපි තෙනෙව නානත්තෙන නිද්දිට්ඨො. එකොව ඛන්ධො හොතීති එකෙන ඛන්ධසද්දෙන වත්තබ්බතං සන්ධායාහ. චෙතනාති සඞ්ඛාරක්ඛන්ධං දස්සෙති තප්පමුඛත්තා. අසද්ධම්මාති අසතං, අසන්තො වා ධම්මා, න වා සද්ධම්මාති අසද්ධම්මාති අසද්ධම්මවචනීයභාවෙන එකීභූතොපි අසද්ධම්මො කොධගරුතාදිවිසිට්ඨෙන සද්ධම්මගරුතාපටික්ඛෙපනානත්තෙන නානත්තං ගතොති ‘‘චත්තාරො’’ති [Pg.95] වුත්තං. න සද්ධම්මගරුතාති වුච්චමානා වා අසද්ධම්මගරුතා අසද්ධම්මගරුතාභාවෙන එකීභූතාපි කොධාදිවිසිට්ඨපටික්ඛෙපනානත්තෙන නානත්තං ගතා. පටිපක්ඛො වා පටික්ඛිපීයති තෙන, සයං වා පටික්ඛිපතීති පටික්ඛෙපොති වුච්චතීති සද්ධම්මගරුතාපටික්ඛෙපනානත්තෙන අසද්ධම්මගරුතා අසද්ධම්මා වා නානත්තං ගතා. අලොභොතිආදීනං ඵස්සාදීහි නානත්තං ලොභාදිවිසිට්ඨෙන පටික්ඛෙපෙන ලොභාදිපටිපක්ඛෙන වා වෙදිතබ්බං. අලොභාදොසාමොහානං අඤ්ඤමඤ්ඤනානත්තං යථාවුත්තෙන පටික්ඛෙපනානත්තෙන යොජෙතබ්බං. පදත්ථස්ස පදන්තරෙන විභාවනං පදත්ථුති. තෙන හි තං පදං මහත්ථන්ති දීපිතං හොති අලඞ්කතඤ්චාති. අත්ථවිසෙසාභාවෙපි ආභරණවසෙන ච ආදරවසෙන ච පුන වචනං දළ්හීකම්මං.

"दोष, व्यापाद" असे उद्देशात (थोडक्यात मांडणीत) देखील नावाच्या भिन्नतेमुळे भिन्न स्वरूपात निर्दिष्ट केले आहे. निर्देशात (सविस्तर वर्णनात) देखील त्याच भिन्नतेमुळे निर्दिष्ट केले आहे. "एकच स्कंध होतो" हे एकाच 'स्कंध' शब्दाने सांगता येण्याजोगे असल्याचा संदर्भ घेऊन म्हटले आहे. 'चेतना' द्वारे संस्कारस्कंध (संखारक्खंध) दर्शवला जातो, कारण ती त्यात प्रमुख आहे. 'असद्धम्म' म्हणजे दुर्जनांचे धर्म, किंवा अप्रशंसनीय धर्म, किंवा जे सद्धर्म नाहीत ते असद्धर्म होत. या असद्धर्म शब्दाने व्यक्त होणाऱ्या अर्थाच्या दृष्टीने एकरूप असले तरी, क्रोध-गुरुता (क्रोध मोठे मानणे) इत्यादींनी विशिष्ट अशा सद्धर्म-गुरुतेच्या निषेधाच्या भिन्नतेमुळे असद्धर्म भिन्नतेला प्राप्त होतो, म्हणून "चार" असे म्हटले आहे. किंवा "सद्धर्म-गुरुता नाही" असे म्हटले जाणारे असद्धर्म-गुरुत्व हे असद्धर्म-गुरुत्वाच्या रूपाने एकरूप असले तरी, क्रोध इत्यादींनी विशिष्ट अशा निषेधाच्या भिन्नतेमुळे भिन्नतेला प्राप्त झाले आहे. किंवा विरोधी पक्षाचा त्याच्याद्वारे निषेध केला जातो, किंवा तो स्वतःच निषेध करतो, म्हणून त्याला 'प्रतिक्षेप' (निषेध) म्हटले जाते. अशा प्रकारे सद्धर्म-गुरुतेच्या निषेधाच्या भिन्नतेमुळे असद्धर्म-गुरुता किंवा असद्धर्म भिन्नतेला प्राप्त झाले आहेत. 'अलोभ' इत्यादींचे 'स्पर्श' इत्यादींपेक्षा असलेले वेगळेपण हे लोभ इत्यादींनी विशिष्ट अशा निषेधाद्वारे किंवा लोभ इत्यादींच्या विरोधी भावामुळे समजून घ्यावे. अलोभ, अदोष आणि अमोह यांचे परस्परांमधील वेगळेपण वर सांगितलेल्या निषेधाच्या भिन्नतेनुसार जोडले पाहिजे. एका पदाच्या अर्थाचे दुसऱ्या पदाने स्पष्टीकरण करणे म्हणजे 'पदत्थुति' (पदस्तुती) होय. कारण त्या दुसऱ्या पदाने ते मूळ पद महान अर्थाचे असल्याचे स्पष्ट होते आणि ते अलंकृत देखील होते. अर्थामध्ये कोणताही विशेष फरक नसला तरी, अलंकाराच्या दृष्टीने आणि आदराच्या दृष्टीने पुन्हा सांगणे म्हणजे 'दृढीकरण' (दळ्हीकम्म) होय.

3. තජ්ජන්ති තස්ස ඵලස්ස අනුච්ඡවිකං. න කෙවලං නිද්දිසියමානං සාතමෙව අධිකතං, අථ ඛො යථානිද්දිට්ඨානි ආරම්මණානිපීති ‘‘තෙහි වා’’තිආදි වුත්තං. තස්ස වා ජාතා කාරණභාවෙන ඵස්සත්ථං පවත්තාති තජ්ජා. තංසමඞ්ගීපුග්ගලං, සම්පයුත්තධම්මෙ වා අත්තනි සාදයතීති සාතං ද-කාරස්ස ත-කාරං කත්වා. සුට්ඨු ඛාදති, ඛණති වා දුක්ඛන්ති සුඛං.

३. "तज्जं" (तज्जन्य) म्हणजे त्या फळाला अनुरूप केलेले. केवळ निर्दिष्ट केले जाणारे सुखच (सात) मुख्य आहे असे नाही, तर जसे निर्दिष्ट केले आहे तसे आलंबन (आरामण) देखील मुख्य आहे, म्हणून "त्यांच्याद्वारे किंवा" इत्यादी म्हटले आहे. किंवा त्या सुखासाठी कारणभावाने स्पर्शाच्या अर्थासाठी प्रवृत्त झालेली म्हणून 'तज्जा' (तज्जन्य) होय. त्या सुखाने युक्त असलेल्या पुद्गलाला किंवा संप्रयुक्त धर्मांना स्वतःमध्ये आनंदित करते म्हणून 'सात' (सुख) होय, येथे 'द' अक्षराचा 'त' अक्षर करून हा शब्द बनला आहे. जे दुःखाला चांगल्या प्रकारे नष्ट करते किंवा खणून काढते ते 'सुख' होय.

5. පාසොති රාගපාසො. සො හි නිරාවරණත්තා අන්තලික්ඛචරො. අකුසලම්පි පණ්ඩරන්ති වුත්තං, කො පන වාදො කුසලන්ති අධිප්පායො. තඤ්හි පණ්ඩරතො නික්ඛන්තං සයඤ්ච පණ්ඩරන්ති. අථ වා සබ්බම්පි චිත්තං සභාවතො පණ්ඩරමෙව, ආගන්තුකොපක්කිලෙසවොදානෙහි පන සාවජ්ජානවජ්ජානං උපක්කිලිට්ඨවිසුද්ධතරතා හොන්තීති. දාරුප්පමාණෙසු සිලාදීසු ඛන්ධපඤ්ඤත්තියා අභාවා කිඤ්චි නිමිත්තං අනපෙක්ඛිත්වා දාරුම්හි පවත්තා ඛන්ධපඤ්ඤත්තීති ‘‘පණ්ණත්තිමත්තට්ඨෙනා’’ති වුත්තං. තං-සද්දෙන මනොවිඤ්ඤාණධාතුයෙව වුච්චෙය්‍ය නිද්දිසිතබ්බත්තාති න තස්සා තජ්ජතා. තෙහි ආරම්මණෙහි ජාතා තජ්ජාති ච වුච්චමානෙ සම්ඵස්සජතා න වත්තබ්බා. න හි සො ආරම්මණං, නාපි විසෙසපච්චයො. ‘‘තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො’’ති විඤ්ඤාණමෙව ඵස්සස්ස විසෙසපච්චයොති වුත්තොති තස්මා න විඤ්ඤාණං විසෙසපච්චයභූතං සම්ඵස්සජතාය තජ්ජාමනොවිඤ්ඤාණධාතුසම්ඵස්සජාපඤ්ඤත්තිං ලභති, න ච තදෙව තස්ස කාරණභාවෙන ඵලභාවෙන ච වුච්චමානං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං හොතීති. කිං වා එතෙන, යථා භගවතා වුත්තා තංසභාවායෙව තෙ ධම්මාති න එවංවිධෙසු කාරණං මග්ගිතබ්බං.

५. 'पास' म्हणजे रागपास (रागाचा फास) होय. कारण तो अडथळा नसलेल्या आकाशात फिरणारा आहे. अकुशल चित्ताला देखील 'पांडर' (शुद्ध) म्हटले आहे, मग कुशल चित्ताविषयी काय बोलावे! असा हा अभिप्राय आहे. कारण ते पांडर अशा भवांगचित्तातून निघते आणि स्वतः देखील पांडर (शुद्ध) असते. किंवा सर्वच चित्त स्वभावाने पांडर (शुद्ध) असते, परंतु आगंतुक उपक्किलेसांमुळे (मळ) आणि वोदानांमुळे (शुद्धीकरणाचे घटक) सावद्य (अकुशल) आणि अनवद्य (कुशल) चित्तांची अनुक्रमे मलीनता आणि अत्यंत शुद्धता होते. लाकडाच्या ओंडक्यासारख्या असलेल्या दगडांमध्ये 'स्कंध' ही संज्ञा नसल्यामुळे, कोणत्याही कारणाची अपेक्षा न करता लाकडामध्ये जी स्कंध संज्ञा प्रवृत्त होते, त्या अर्थाने "केवळ प्रज्ञप्ती (संज्ञा) या अर्थाने" असे म्हटले आहे. 'तम्' शब्दाने केवळ मनोविज्ञानधातूच सांगितला जावा, कारण तो निर्दिष्ट करण्याजोगा आहे, म्हणून त्याची 'तज्जा' (तज्जन्यत्व) सिद्ध होत नाही. "त्या आलंबनांमुळे उत्पन्न झालेली ती तज्जा" असे म्हटले असता, 'संस्पर्शजता' (संफस्सजता) सांगता येत नाही. कारण तो (स्पर्श) आलंबन नाही आणि विशेष प्रत्यय (कारण) देखील नाही. "तिन्हींच्या संगतीला स्पर्श म्हणतात" (तिण्णं संगति फस्सो) या वचनानुसार विज्ञान हेच स्पर्शाचे विशेष कारण म्हटले आहे, म्हणून विशेष कारण असलेले विज्ञान हे संस्पर्शजतेमुळे 'तज्जा-मनोविज्ञानधातु-संस्पर्शजा' ही प्रज्ञप्ती प्राप्त करत नाही, आणि तेच त्याचे कारण आणि फळ म्हणून सांगितले असता सहज समजण्याजोगे होत नाही. किंवा या वादाने काय लाभ? भगवंतांनी जसे सांगितले आहे, ते धर्म त्याच स्वभावाचे असतात, म्हणून अशा प्रकारच्या धर्मांमध्ये कारण शोधण्याची गरज नाही.

7. එවං [Pg.96] තක්කනවසෙන ලොකසිද්ධෙනාති අධිප්පායො. එවඤ්චෙවඤ්ච භවිතබ්බන්ති විවිධං තක්කනං කූපෙ විය උදකස්ස ආරම්මණස්ස ආකඩ්ඪනං විතක්කනං.

७. अशा प्रकारे तर्काच्या प्रभावाने जे लोकात प्रसिद्ध आहे, असा हा अभिप्राय आहे. "असे आणि असेच झाले पाहिजे" असा विविध प्रकारचा तर्क करणे, म्हणजेच विहिरीतून पाणी ओढण्याप्रमाणे आलंबनाला ओढणे म्हणजे 'वितर्क' (वितक्कन) होय.

8. සමන්තතො චරණං විචරණං.

८. चहूबाजूंनी फिरणे म्हणजे 'विचार' (विचरण) होय.

9. අත්තමනතාති එත්ථ අත්ත-සද්දෙන න චිත්තං වුත්තං. න හි චිත්තස්ස මනො අත්ථීති. අත්තමනස්ස පන පුග්ගලස්ස භාවො අත්තමනතාති වත්වා පුන පුග්ගලදිට්ඨිනිසෙධනත්ථං ‘‘චිත්තස්සා’’ති වුත්තං.

९. "अत्तमनता" (आनंदितपणा) यामध्ये 'अत्त' शब्दाने चित्त सांगितले गेलेले नाही, कारण चित्ताचे मन असू शकत नाही. परंतु "आनंदित मनाच्या पुद्गलाचा भाव म्हणजे अत्तमनता" असे सांगून, पुन्हा पुद्गल-दृष्टीचा निषेध करण्यासाठी "चित्ताचे" असे म्हटले आहे.

11. න බලවතී, කස්මා අවට්ඨිති වුත්තාති? එකග්ගචිත්තෙන පාණවධාදිකරණෙ තථා අවට්ඨානමත්තභාවතො. විරූපං, විවිධං වා සංහරණං විකිරණං විසාහාරො, සංහරණං වා සම්පිණ්ඩනං, තදභාවො විසාහාරො.

११. जी बलवान नाही, तिला "अवस्थिति" (अवट्टिति) का म्हटले आहे? कारण एकाग्र चित्ताने प्राणातिपात (जीवहत्या) इत्यादी करताना त्या कार्यात केवळ टिकून राहण्याचा भाव असतो म्हणून. विकृत किंवा विविध प्रकारे गोळा करणे आणि विखुरणे म्हणजे 'विसाहार' होय; किंवा गोळा करणे म्हणजे संप्रयुक्त धर्मांचे एकत्रीकरण करणे होय, आणि त्याचा अभाव म्हणजे 'विसाहार' होय.

12. අඤ්ඤස්මිං පරියායෙති අඤ්ඤස්මිං කාරණෙ. සමානාධිකරණභාවො ද්වින්නං බහූනං වා පදානං එකස්මිං අත්ථෙ පවත්ති.

१२. "दुसऱ्या पर्यायात" म्हणजे दुसऱ्या कारणात होय. दोन किंवा अनेक पदांची एकाच अर्थामध्ये प्रवृत्ती असणे म्हणजे 'समानाधिकरणभाव' होय.

13. ආරම්භති චාති ආපජ්ජති ච. උද්ධං යමනං උය්‍යාමො. ධුරන්ති නිප්ඵාදෙතුං ආරද්ධං කුසලං, පටිඤ්ඤං වා.

१३. "आरंभ करतो" म्हणजे प्राप्त करतो (आपत्तीत पडतो). वरच्या दिशेने प्रयत्न करणे म्हणजे 'उद्योग' (उय्यामो) होय. 'धुर' (धुरा/जबाबदारी) म्हणजे पूर्ण करण्यासाठी आरंभ केलेले कुशल कार्य किंवा घेतलेली प्रतिज्ञा होय.

14. තිණ්ණන්ති බුද්ධාදීනං. චිත්තෙ ආරම්මණස්ස උපට්ඨානං ජොතනඤ්ච සතියෙවාති තස්සා එතං ලක්ඛණං.

१४. "तिन्हींचे" म्हणजे बुद्ध इत्यादींचे (बुद्ध, धम्म, संघ) होय. चित्तामध्ये आलंबनाचे उपस्थित राहणे आणि प्रकाशित होणे हे केवळ स्मृतीमुळेच (सती) होते, म्हणून हे तिचे लक्षण आहे.

16. පාසාණසක්ඛරවාලිකාදිරහිතා භූමි සණ්හාති ‘‘සණ්හට්ඨෙනා’’ති වුත්තං.

१६. दगड, गोटे, वाळू इत्यादींनी रहित असलेली भूमी मऊ (सण्हा) असते, म्हणून "मऊपणाच्या अर्थाने" (सण्हट्ठेन) असे म्हटले आहे.

19. අයන්තීති එකකම්මනිබ්බත්තමනුස්සාදිසන්තතිඅවිච්ඡෙදවසෙන පවත්තන්ති. කුසලාකුසලෙසුපි හි ජීවිතං ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවෙන සම්පයුත්තෙ පවත්තයමානමෙව තදවිච්ඡෙදස්ස පච්චයො හොති.

१९. "चालतात" (अयन्ति) म्हणजे एकाच कर्माने उत्पन्न झालेल्या मनुष्य इत्यादींच्या संततीच्या अखंड प्रवाहाच्या रूपाने प्रवृत्त होतात. कारण कुशल आणि अकुशल धर्मांमध्ये देखील जीवितेंद्रिय हे इंद्रियप्रत्ययभावाने संप्रयुक्त धर्मांना प्रवृत्त ठेवूनच त्यांच्या अखंडतेचे कारण बनते.

30. යං හිරීයතීති හිරීයති-සද්දෙන වුත්තො භාවො යං-සද්දෙන වුච්චතීති යන්ති භාවනපුංසකං වා එතං දට්ඨබ්බං. හිරියිතබ්බෙනාති ච හෙතුඅත්ථෙ කරණවචනං යුජ්ජති.

३०. "ज्यामुळे लज्जित होतो" (यं हिरीयति) यामध्ये 'हिरीयति' शब्दाने सांगितलेला भाव 'यं' शब्दाने व्यक्त होतो, म्हणून 'यं' हे भाववाचक नपुंसकलिंगी विशेषण मानले पाहिजे. आणि "लज्जित होण्याजोग्या गोष्टीमुळे" (हिरियितब्बेन) यामध्ये हेतूच्या अर्थाने तृतीया विभक्ती (करणवचन) योग्य ठरते.

32. අලුබ්භනකවසෙනාති [Pg.97] එත්ථ අලුබ්භනමෙව අලුබ්භනකන්ති භාවනිද්දෙසො දට්ඨබ්බො.

३२. "अलोभ असण्याच्या प्रभावाने" (अलुब्भनकवसेन) यामध्ये अलोभ असणे म्हणजेच 'अलुब्भनक' होय, असा हा भाव-निर्देश समजला पाहिजे.

33. අබ්‍යාපජ්ජොති බ්‍යාපාදෙන දුක්ඛෙන දොමනස්සසඞ්ඛාතෙන දොසෙන විය න බ්‍යාපාදෙතබ්බොතිපි අත්ථො යුජ්ජති.

३३. "अव्यापाद" (अव्यापज्जो) म्हणजे दोमनस्स (दौर्मनस्य) नावाच्या व्यापाद-दुःखाने, दोषाप्रमाणे ज्याचा नाश केला जाऊ शकत नाही, असा देखील अर्थ योग्य ठरतो.

42-43. ථිනමිද්ධාදිපටිපක්ඛභාවෙන කුසලධම්මෙ අනිච්චාදිමනසිකාරෙ ච සීඝං සීඝං පරිවත්තනසමත්ථතා ලහුපරිණාමතා, අවිජ්ජානීවරණානඤ්හි තණ්හාසංයොජනානං සත්තානං අකුසලප්පවත්ති පකතිභූතාති න තත්ථ ලහුපරිණාමතාය අත්ථො. තෙසඤ්ච භාවො ගරුතායෙවාති තබ්බිධුරසභාවානං ලහුතා දට්ඨබ්බා. සා හි පවත්තමානා සීඝං භවඞ්ගවුට්ඨානස්ස පච්චයො හොති.

४२-४३. थीन-मिद्ध (आळस आणि सुस्ती) इत्यादी क्लेशांच्या विरोधी स्वभावामुळे, कुशल कर्मामध्ये आणि अनित्यता इत्यादींच्या मनस्कारामध्ये वेगाने वारंवार परिवर्तन करण्याची जी क्षमता आहे, तिला 'लहुपरिणामता' (लघु-परिवर्तनशीलता) म्हणतात. कारण, अविद्यारूपी नीवरण आणि तृष्णारूपी संयोजन असलेल्या प्राण्यांची अकुशल प्रवृत्ती ही नैसर्गिक (सहज) असते. त्यामुळे, त्या अकुशल प्रवृत्तीमध्ये लहुपरिणामतेचा (जलद परिवर्तनाचा) काही उपयोग नसतो. आणि त्यांची ती प्रवृत्ती जड (मंद) स्वरूपाचीच असते. म्हणून, त्या जडत्वाच्या विरोधी असलेल्या स्वभावांना 'लहुता' (लघुता) समजावे. कारण ती लहुता प्रवृत्त झाली असता, ती वेगाने भवांगातून उठण्यास (भवांग-वुत्थान) कारणीभूत ठरते.

44-45. යෙ ච ධම්මා මොහසම්පයුත්තා විය අවිපන්නලහුතා, තෙසඤ්ච කුසලකරණෙ අප්පටිඝාතො මුදුතා. අප්පටිඝාතෙන මුදුතාදිරූපසදිසතාය අරූපධම්මානම්පි මුදුතා මද්දවතාතිආදි වුත්තං.

४४-४५. आणि जे धर्म मोहाने युक्त असलेल्या अकुशल धर्मांप्रमाणे नष्ट न झालेल्या लहुतेने (लघुतेने) युक्त असतात, आणि कुशल कर्म करण्यामध्ये त्यांचा जो अडथळा नसणे (अप्रतिघात) आहे, ती 'मुदुता' (मृदुता) होय. अडथळा नसण्याच्या आणि मृदुता इत्यादी रूपांच्या समानतेमुळे अरूप धर्मांच्या (नामधर्मांच्या) बाबतीतही 'मुदुता मद्दवता' (मृदुता व मार्दवता) इत्यादी शब्द भगवंतांनी सांगितले आहेत.

46-47. සිනෙහවසෙන කිලින්නං අතිමුදුකං චිත්තං අකම්මඤ්ඤං හොති විලීනං විය සුවණ්ණං, මානාදිවසෙන අතිථද්ධඤ්ච අතාපිතං විය සුවණ්ණං, යං පනානුරූපමුදුතායුත්තං, තං කම්මඤ්ඤං හොති යුත්තමද්දවං විය සුවණ්ණං. තස්සෙව මුදුකස්ස යො කම්මඤ්ඤාකාරො, සා කම්මඤ්ඤතාති මුදුතාවිසිට්ඨා කම්මඤ්ඤතා වෙදිතබ්බා.

४६-४७. ज्याप्रमाणे वितळलेले सोने दागिने बनवण्यासाठी अयोग्य असते, त्याचप्रमाणे तृष्णारूपी स्नेहामुळे ओले झालेले आणि अत्यंत मऊ (अति-मृदू) झालेले चित्त कुशल कर्मासाठी अयोग्य (अकर्मण्य) असते. आणि ज्याप्रमाणे न तापवलेले सोने अयोग्य असते, त्याचप्रमाणे मानादी क्लेशांमुळे अत्यंत कठीण झालेले चित्तही अयोग्य असते. परंतु, जे चित्त योग्य मृदुतेने युक्त असते, ते योग्य मार्दव असलेल्या सोन्याप्रमाणे कुशल कर्मासाठी योग्य (कर्मण्य) असते. त्या मृदू चित्ताचीच जी कर्मक्षम अवस्था असते, ती 'कम्मञ्ञता' (कर्मण्यता) होय. अशा प्रकारे, मृदुतेने विशिष्ट अशा कर्मण्यतेला 'कम्मञ्ञता' समजावे.

50-51. පච්චොසක්කනභාවෙන පවත්තං අකුසලමෙව පච්චොසක්කනං. එකවීසති අනෙසනා නාම වෙජ්ජකම්මං කරොති, දූතකම්මං කරොති, පහිණකම්මං කරොති, ගණ්ඩං ඵාලෙති, අරුමක්ඛනං දෙති, උද්ධංවිරෙචනං දෙති, අධොවිරෙචනං දෙති, නත්ථුතෙලං පචති, චක්ඛුතෙලං පචති, වෙළුදානං දෙති, පණ්ණදානං දෙති, පුප්ඵදානං දෙති, ඵලදානං දෙති, සිනානදානං දෙති, දන්තකට්ඨදානං දෙති, මුඛොදකදානං දෙති, චුණ්ණදානං දෙති, මත්තිකාදානං දෙති, චාටුකකම්මං කරොති, මුග්ගසූපියං, පාරිභට්‍යං, ජඞ්ඝපෙසනියං ද්වාවීසතිමං දූතකම්මෙන සදිසං, තස්මා එකවීසති. ඡ අගොචරා වෙසියාගොචරො, විධවා, ථුල්ලකුමාරී, පණ්ඩක, පානාගාර, භික්ඛුනීඅගොචරොති. සඞ්ඛෙපතොති සරූපෙන අනුද්දිට්ඨත්තා ‘‘තත්ථ කතමො ඡන්දො’’තිආදි න [Pg.98] සක්කා වත්තුන්ති ‘‘යො ඡන්දො ඡන්දිකතා’’තිආදිනිද්දෙසං සඞ්ඛිපිත්වා ‘‘යෙ වා පනා’’ති නිද්දෙසො කතොති අත්ථො.

५०-५१. माघार घेण्याच्या (मागे हटण्याच्या) भावाने प्रवृत्त झालेले अकुशल चित्तच 'पच्चोसक्कन' (माघार घेणे) होय. २१ प्रकारच्या अनेशना (अयोग्य उपजीविकेचे मार्ग) म्हणजे: वैद्यकीय काम करणे, दूताचे काम करणे, नोकराचे काम करणे, गळू कापणे, जखमेवर मलम लावणे, ओकारीचे औषध देणे, जुलाबाचे औषध देणे, नाकात टाकण्याचे तेल तयार करणे, डोळ्यात घालण्याचे तेल तयार करणे, बांबू देणे, पाने देणे, फुले देणे, फळे देणे, अंघोळीचे चूर्ण देणे, दंतकाष्ठ देणे, तोंड धुण्याचे पाणी देणे, सुगंधी चूर्ण देणे, माती देणे, खुशामत करणे, मूगडाळीच्या वरणासारखे (खोटे जास्त आणि खरे कमी असलेले) बोलणे, आणि लहान मुलांना खेळवणे इत्यादी सेवा करणे. २२ वे 'जंघपेसणिय' (पायांनी चालून निरोप पोहोचवणे) हे दूतकर्मासारखेच आहे, म्हणून २१ अनेशना मानल्या जातात. सहा अगोचर (भिक्षूंनी न जाण्याच्या जागा) म्हणजे: वेश्यांचे ठिकाण, विधवांचे ठिकाण, प्रौढ कुमारिकांचे ठिकाण, नपुंसकांचे ठिकाण, मद्यशाळा आणि भिक्षुणींचे ठिकाण. संक्षेपाने सांगायचे तर, मूळ स्वरूपात निर्देश न केल्यामुळे 'तेथे छंद कोणता?' इत्यादी विचारणे शक्य नाही, म्हणून 'जो छंद, छंदिकता' इत्यादी निर्देश संकुचित करून 'ये वा पना' (किंवा जे इतर धर्म आहेत) असा निर्देश केला आहे, असा अर्थ आहे.

නිද්දෙසවාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

निर्देशवारकथा-वर्णन समाप्त झाले.

කොට්ඨාසවාරවණ්ණනා

कोठ्ठासवार-वर्णन

58-120. නිද්දෙසවාරෙ පුච්ඡාදීනං පච්චෙකං අනෙකත්තෙපි පුච්ඡාදිභාවෙන එකත්තං උපනෙත්වා චතුපරිච්ඡෙදතා වුත්තා. චත්තාරො ද්වෙති එවමාදිකං සඞ්ඛිපිත්වා සහ වා ගහණං සඞ්ගහො. ඨපෙත්වා යෙවාපනකෙති සඞ්ගහෙතබ්බෙ සන්ධාය වුත්තං. තෙ හි විසුං විසුං උද්දිට්ඨත්තා නිද්දිට්ඨත්තා ච විප්පකිණ්ණාති සඞ්ගහෙතබ්බා හොන්ති, න යෙවාපනකා සඞ්ගහගමනෙනෙව තථා අවිප්පකිණ්ණත්තා. යස්මා පන සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නා හොන්ති, තස්මා තංනිද්දෙසෙ අඛන්ධභාවනිවාරණත්ථං යෙවාපනාත්වෙව වුත්තාති න යෙවාපනකා ඨපෙතබ්බාති. පච්චයසඞ්ඛාතෙනාති ආහාරපච්චයසඞ්ඛාතෙනාති වුත්තං හොති. අථ වා ‘‘හෙතු පච්චයො’’ති එතෙසු ද්වීසු ජනකො හෙතු උපත්ථම්භකො පච්චයොති එවං විසෙසවන්තෙසු පච්චයසඞ්ඛාතෙන. යථා හි කබළීකාරාහාරො ඔජට්ඨමකරූපාහරණෙන රූපකායං උපත්ථම්භෙති, එවමිමෙපි වෙදනාදිආහරණෙන නාමකායන්ති. තථා ච හොන්තීති සාධාරණෙ සහජාතාදිපච්චයෙ සන්ධායාහ. අඤ්ඤථා චාති අඤ්ඤෙන ච එකෙනාකාරෙන පච්චයා හොන්තියෙවාති ආහාරාති වුච්චන්තීති අත්ථො. තස්මා ආහරණකිච්චරහිතානං හෙතුඅධිපතිආදීනං නත්ථි ආහාරභාවප්පසඞ්ගො. තිස්සො ච වෙදනා ආහරතීතිආදි යථාසම්භවවසෙන වුත්තං, න ඉමස්මිංයෙව චිත්තෙ ඵස්සාදිවසෙන. තයො ච භවෙති කාමාදිභවභූතං විඤ්ඤාණං විසෙසෙන, අවිසෙසෙන ච පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ.

५८-१२०. निर्देशवारामध्ये प्रश्न इत्यादींचे स्वतंत्रपणे अनेकत्व असले तरी, प्रश्न इत्यादींच्या रूपाने त्यांना एकत्वामध्ये आणून चार भागांमध्ये विभागणी (चतुपरिच्छेदता) सांगितली आहे. 'चार, दोन' इत्यादी संक्षेपाने किंवा एकत्र ग्रहण करणे म्हणजे 'संग्रह' (संगहो) होय. 'येवापनक वगळून' हे वाक्य संग्रहित करण्यायोग्य धर्मांच्या संदर्भात सांगितले आहे. कारण ते वेगवेगळ्या प्रकारे उद्दिष्ट आणि निर्दिष्ट असल्यामुळे विखुरलेले आहेत, म्हणून ते संग्रहित करण्यायोग्य आहेत. परंतु 'येवापनक' धर्म तसे विखुरलेले नाहीत, कारण 'येवापनक' या शब्दानेच त्यांचा संग्रह होतो. परंतु, ते संस्कारस्कंधात समाविष्ट असल्यामुळे, त्या संस्कारस्कंध निर्देशामध्ये ते स्कंध नसण्याचा निषेध करण्यासाठी 'येवापनक' असेच म्हटले आहे, म्हणून 'येवापनक' धर्म वगळता कामा नयेत. 'प्रत्ययसंखातेन' म्हणजे 'आहारप्रत्ययसंखातेन' (आहार प्रत्यय म्हणून) असे म्हटले आहे. किंवा, 'हेतू आणि प्रत्यय' या दोन्हीमध्ये उत्पन्न करणारा तो 'हेतू' आणि उपस्तंभन (पोषण करणारा) तो 'प्रत्यय' होय. अशा प्रकारे विशिष्ट कारणांमध्ये 'प्रत्यय' या अर्थाने (आहार आहेत). ज्याप्रमाणे कबाळीकार आहार ओजष्टमक रूपाचे वहन करून रूपकायाचे उपस्तंभन (पोषण) करतो, त्याचप्रमाणे हे (स्पर्श, चेतना, विज्ञान) देखील वेदना इत्यादींचे वहन करून नामकायाचे उपस्तंभन करतात. 'तथा च होन्ति' हे वाक्य साधारण अशा सहजात इत्यादी प्रत्ययांच्या संदर्भात म्हटले आहे. 'अञ्ञथा च' म्हणजे इतर एका प्रकारे देखील ते प्रत्यय ठरतात, म्हणूनच त्यांना 'आहार' म्हटले जाते, असा अर्थ आहे. म्हणून, वहन करण्याचे कार्य नसलेल्या हेतू, अधिपती इत्यादी धर्मांना 'आहार' मानण्याचा प्रसंग येत नाही. 'तीन वेदनांचे वहन करतो' इत्यादी वाक्य योग्यतेनुसार (यथासंभव) सांगितले आहे, केवळ याच चित्तामध्ये स्पर्श इत्यादींच्या द्वारे नव्हे. 'तीन भव' म्हणजे कामादी भवरूप असलेले प्रतिसंधी विज्ञान विशेष रूपाने, आणि सामान्य रूपाने पाच उपादानस्कंधांचे वहन करते.

ආරම්මණං උපගන්ත්වා නිජ්ඣායනං චින්තනං උපනිජ්ඣායනං. හෙත්වට්ඨෙනාති උපායත්ථෙන, න මූලත්ථෙන. පුබ්බභාගෙ ගතො පටිපන්නො නානාක්ඛණිකො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො ලොකුත්තරක්ඛණෙව සහ පවත්තො යථාගතමග්ගොති වුත්තො. විපස්සනාක්ඛණතො පුබ්බෙව කායකම්මාදීනං සුපරිසුද්ධතාය අට්ඨඞ්ගිකමග්ගුපනිස්සයස්ස ‘‘අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡතී’’ති [Pg.99] (ම. නි. 3.431) එවං වුත්තෙන පරියායෙන පුබ්බභාගමග්ගස්ස අට්ඨඞ්ගිකතා යථාගතවචනෙන දීපිතා, න එකක්ඛණෙ අට්ඨන්නං අඞ්ගානං සබ්භාවාති එවමස්සපි පරියායදෙසනතා වෙදිතබ්බා. විජානනමෙව චිත්තවිචිත්තතාති ‘‘චිත්තවිචිත්තට්ඨෙන එකොව ධම්මො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’ති ආහ. චත්තාරො ඛන්ධා හොන්තීතිආදීසු වෙදනාක්ඛන්ධාදීනං සඞ්ගහෙ කතෙපි පුන ‘‘එකො වෙදනාක්ඛන්ධො හොතී’’තිආදිවචනං න අනෙකෙ වෙදනාක්ඛන්ධාදයො ජාතිනිද්දෙසෙන ඉධ වුත්තාති දස්සනත්ථං. ඉන්ද්‍රියෙසු ච එකස්ස ජාතිනිද්දෙසභාවෙ පටික්ඛිත්තෙ අඤ්ඤෙසං ඉන්ද්‍රියානං ආහාරාදීනඤ්ච තප්පටික්ඛෙපො කතො හොතීති පුබ්බඞ්ගමස්ස මනින්ද්‍රියස්සෙව කතොති දට්ඨබ්බො.

आलंबनाप्रत जाऊन त्याचे ध्यान करणे, चिंतन करणे म्हणजे 'उपनिज्झायन' (उपनिध्यान) होय. 'हेत्वर्थाने' म्हणजे उपायाच्या (कारणाच्या) अर्थाने, मूळ अर्थाने नाही. पूर्वभागात आचरलेला, वेगवेगळ्या क्षणांमध्ये उत्पन्न होणारा अष्टांगिक मार्ग लोकोत्तर क्षणीच एकत्र प्रवृत्त होतो, म्हणून त्याला 'यथागतमार्ग' असे म्हटले आहे. विपश्यना क्षणाच्या आधीच कायकर्म इत्यादींच्या अत्यंत शुद्धतेमुळे, अष्टांगिक मार्गाचा प्रबळ आधार असलेल्या 'आर्य अष्टांगिक मार्ग भावना-पारिपूरीला प्राप्त होतो' अशा प्रकारे सांगितलेल्या पर्यायाने पूर्वभाग मार्गाची अष्टांगिकता 'यथागत' या शब्दाने दर्शविली आहे; एकाच क्षणी आठही अंगांचे अस्तित्व असते म्हणून नाही. अशा प्रकारे या दुसऱ्या देशनेचे देखील पर्याय-देशनात्व समजावे. जाणणे म्हणजेच चित्ताची विचित्रता होय, म्हणून 'चित्तविचित्रतेच्या अर्थाने विज्ञानस्कंध हा एकच धर्म आहे' असे म्हटले आहे. 'चार स्कंध असतात' इत्यादी वाक्यांमध्ये वेदनास्कंध इत्यादींचा संग्रह केला असला तरी, पुन्हा 'एक वेदनास्कंध असतो' इत्यादी सांगणे हे, येथे अनेक वेदनास्कंध इत्यादी जाती-निर्देशाने सांगितले गेलेले नाहीत, हे दर्शवण्यासाठी आहे. आणि इंद्रियांमध्ये एका (मनिंद्रियाच्या) जाती-निर्देशाचा निषेध केला असता, इतर इंद्रियांचा आणि आहारादींचा देखील तो निषेध केला जातो, म्हणून हा निषेध केवळ प्रामुख्याने असलेल्या मनिंद्रियाचाच केला आहे, असे समजावे.

කොට්ඨාසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कोठ्ठासवार-वर्णन समाप्त झाले.

සුඤ්ඤතවාරවණ්ණනා

सुञ्ञतवार-वर्णन

121-145. එත්ථාති එතස්මිං යථාවුත්තෙ සමයෙ, එතෙසු වා ධම්මෙසු. භාවොති සත්තො, යො කොචි වා අත්ථො.

१२१-१४५. 'येथे' (एत्थ) म्हणजे या पूर्वोक्त समयामध्ये किंवा या धर्मांमध्ये. 'भाव' (भावो) म्हणजे प्राणी (सत्व) किंवा कोणताही अर्थ (पदार्थ/वस्तू) होय.

දුතියචිත්තාදිවණ්ණනා

द्वितीय चित्त इत्यादींचे वर्णन

146. සප්පයොගෙනාති ලීනස්ස චිත්තස්ස උස්සාහනපයොගසහිතෙන. සඋපායෙනාති කුසලස්ස කරණාකරණෙසු ආදීනවානිසංසපච්චවෙක්ඛණං පරෙහි උස්සාහනන්ති එවමාදිඋපායසහිතෙන.

१४६. 'सप्पयोगेन' (सप्रयोगाने) म्हणजे आळसावलेल्या चित्ताला उत्साहित करणाऱ्या कायिक व वाचिक प्रयोगासह. 'सउपायेन' (सोपायाने) म्हणजे कुशल कर्माच्या करण्यामध्ये किंवा न करण्यामध्ये असलेल्या दोषांचे व फायद्यांचे (आदीनव आणि आनिसंस) प्रत्यवेक्षण करणे, आणि इतरांद्वारे उत्साहित केले जाणे इत्यादी उपायांसह.

156-159. මහාඅට්ඨකථායං අනුඤ්ඤාතා නාතිසමාහිතාය භාවනායාති යෙවාපනකෙහිපි නිබ්බිසෙසතං දස්සෙති.

१५६-१५९. महाअट्ठकथेमध्ये 'अतिशय समाहित नसलेल्या भावनेच्या वेळी' अशी जी अनुमती दिली आहे, ती 'येवापनक' धर्मांच्या बाबतीतही कोणताही विशेष भेद नसल्याचे दर्शवते.

පුඤ්ඤකිරියවත්ථාදිකථාවණ්ණනා

पुण्यक्रियावस्तू इत्यादी कथेचे वर्णन

අපචිති එව අපචිතිසහගතං පුඤ්ඤකිරියාවත්ථු යථා ‘‘නන්දිරාගසහගතා’’ති. අපචිති වා චෙතනාසම්පයුත්තකධම්මා කායවචීකිරියා වා, තංසහිතා චෙතනා අපචිතිසහගතං. හිතඵරණෙනාති දෙසකෙ මෙත්තාඵරණෙන, ‘‘එවං මෙ හිතං භවිස්සතී’’ති පවත්තෙන හිතචිත්තෙන වා. කම්මස්සකතාඤාණං [Pg.100] දිට්ඨිජුකම්මං. නියමලක්ඛණන්ති මහප්ඵලතානියමස්ස ලක්ඛණං. සීලමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති චාරිත්තවසෙන. අනවජ්ජවත්ථුං පරිච්චජන්තො විය අබ්භනුමොදමානොපි පරස්ස සම්පත්තියා මොදතීති අබ්භනුමොදනා දානමයෙ සඞ්ගහිතා. භාවෙන්තොපීති අසමත්තභාවනං සන්ධායාහ. සමත්තා හි අප්පනා හොතීති. අට්ඨෙව කොට්ඨාසෙ කත්වාති එකස්ස සත්තස්ස එකස්මිං ඛණෙ උප්පන්නමෙකං පඨමචිත්තං දස්සෙත්වා අඤ්ඤානි තාදිසානි අදස්සෙන්තෙන සබ්බානි තානි සරික්ඛට්ඨෙන එකීකතානි හොන්ති, තථා සෙසානිපීති එවං අට්ඨ කත්වා.

आदर-सत्कार करणे हेच 'अपचितिसहगत' नावाचे पुण्यक्रियावस्तू आहे, जसे 'नन्दिरागसहगता' या उदाहरणात. किंवा आदर-सत्कार करण्यास कारणीभूत असणारे चेतनेशी संप्रयुक्त धर्म म्हणजे 'अपचिती' होय; किंवा कायिक व वाचिक क्रिया म्हणजे 'अपचिती' होय. त्या संप्रयुक्त धर्मांनी किंवा कायिक-वाचिक क्रियांनी युक्त असलेली चेतना म्हणजे 'अपचितिसहगत' होय. 'हितफरणेन' म्हणजे धर्मोपदेश करणाऱ्या व्यक्तीच्या प्रति मैत्रीभाव पसरवणे, किंवा 'अशा प्रकारे माझे कल्याण होईल' या भावनेने प्रवृत्त झालेल्या हितकारक चित्ताने. कम्मस्सकता ज्ञान (कर्म-स्वकीयता ज्ञान) हेच 'दिट्ठिजुकम्म' (दृष्टी सरळ करणे) आहे. 'नियमलक्षण' म्हणजे महाफलदायी असण्याच्या नियमाचे लक्षण होय. चारित्र्य-शीलाच्या प्रभावाने ते 'शीलमय पुण्यक्रियावस्तू' मध्ये समाविष्ट होतात. निर्दोष वस्तूचा त्याग करणाऱ्या व्यक्तीप्रमाणे, अनुमोदन करणारा देखील दुसऱ्याच्या समृद्धीने आनंदित होतो, म्हणून 'अभिनुमोदना' (अनुमोदन) हे 'दानमय पुण्यक्रियावस्तू' मध्ये समाविष्ट केले आहे. 'भावेन्तोपि' (भावना करत असतानाही) हे अपूर्ण भावनेला उद्देशून म्हटले आहे. कारण पूर्ण झालेली भावना ही 'अर्पणा' (अप्पना) असते. 'आठच भाग करून' म्हणजे एका प्राण्याच्या एकाच क्षणी उत्पन्न झालेल्या एका पहिल्या चित्ताला दर्शवून, इतर तशाच चित्तांना न दर्शवता, ती सर्व चित्ते समानतेच्या अर्थाने एकत्रित केली जातात; त्याचप्रमाणे उर्वरित चित्ते देखील एकत्रित करून अशा प्रकारे आठ भाग केले आहेत.

කාමාවචරකුසලවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कामावचर कुशल वर्णन समाप्त झाले.

රූපාවචරකුසලං

रूपावचर कुशल

චතුක්කනයො

चतुष्कनय

පඨමජ්ඣානකථාවණ්ණනා

प्रथम ध्यान कथेचे वर्णन

160. උත්තරපදලොපං කත්වා රූපභවො රූපන්ති වුත්තො. ඣානස්ස අමග්ගභාවෙපි සති මග්ගවචනං අඤ්ඤමග්ගභාවනිවාරණත්ථන්ති ඉමස්මිං අත්ථෙ මග්ගග්ගහණස්ස පයොජනං වුත්තං, න සබ්බස්ස කුසලජ්ඣානස්ස මග්ගභාවොති. තත්ථ මග්ගස්ස භාවනාය සමයවවත්ථානස්ස කතත්තා අමග්ගභාවනාසමයෙ පවත්තානං ඵස්සාදීනං කුසලභාවො න දස්සිතො සියා, තස්මා සබ්බස්ස මග්ගභාවො දස්සෙතබ්බොති. ඉතො අඤ්ඤො මග්ගො නත්ථීති එවං අඤ්ඤභූමිකවිධුරො සති පච්චයන්තරෙ රූපූපපත්තිජනකසභාවො විපාකධම්මසභාවො විය විපාකධම්මවසෙන සබ්බසමානො මග්ගසද්දෙන වුත්තොති දස්සෙතීති වෙදිතබ්බං. කුසලං දානන්ති අලොභො දට්ඨබ්බො. අථ වා චෙතනා දානං, තං වජ්ජෙත්වා ඉතරෙ ද්වෙ චෙතනාසම්පයුත්තකාති වුත්තා. වට්ටන්තීති මග්ගභාවතො ඣානවචනෙන සඞ්ගහෙත්වා මග්ගොති වත්තුං වට්ටන්තීති අත්ථො. ඔකප්පනාති සද්දහනා. අඤ්ඤත්ථ දිට්ඨං අත්ථං පරිච්චජිත්වා ‘‘ජනෙති වඩ්ඪෙතී’’ති අයමත්ථො කස්මා වුත්තොති නිරුපසග්ගස්ස අඤ්ඤත්ථ එවමත්ථස්සෙව දිට්ඨත්තාති ඉමමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘පුන චපරං උදායී’’ති (ම. නි. 2.246 ආදයො) සුත්තමාහටං. කෙසඤ්චි අරියානං අරියමග්ගෙන සිද්ධානි අඤ්ඤානි ච ඣානානි භාවනාසභාවානෙවාති තෙසුපි භාවෙන්තෙන සමයවවත්ථානං ඉජ්ඣතීති.

१६०. उत्तरपदाचा लोप करून 'रूपभव' याला 'रूप' असे म्हटले आहे. ध्यानाचा मार्ग नसलेला भाव असतानाही 'मार्ग' हा शब्द वापरणे हे इतर मार्गांच्या भावनेचे निवारण करण्यासाठी आहे, या अर्थाने येथे 'मार्ग' शब्द ग्रहण करण्याचे प्रयोजन सांगितले आहे; सर्व कुशल ध्यानांचा मार्गभाव दर्शवण्यासाठी नाही. त्या संदर्भात, मार्गाच्या भावनेद्वारे समयाचे (वेळेचे) निर्धारण केले गेल्यामुळे, अ-मार्ग भावनेच्या वेळी प्रवृत्त होणाऱ्या स्पर्श इत्यादी धर्मांचा कुशलभाव दर्शवला गेला नसता; म्हणून सर्वांचा मार्गभाव दर्शवणे आवश्यक आहे. 'याहून दुसरा मार्ग नाही' अशा प्रकारे, इतर भूमींमधील धर्मांचा विरोधी असलेला, अविद्या-तृष्णा रूप इतर प्रत्यय (कारण) असताना रूपभूमीत प्रतिसंधी उत्पन्न करण्याचा स्वभाव असलेला, विपाकधर्माच्या स्वभावाप्रमाणे विपाकधर्माच्या रूपाने सर्वसमान असलेला स्वभाव 'मार्ग' शब्दाने सांगितला आहे, असे दर्शवले आहे, हे जाणावे. 'कुशल दान' म्हणजे अलोभ समजावा. किंवा चेतना हेच दान आहे; त्याला वगळून इतर दोन (श्रद्धा आणि हिरी) चेतना-संप्रयुक्त म्हटले आहेत. 'वट्टन्ति' म्हणजे मार्गभावामुळे ध्यान शब्दाने ग्रहण करून 'मार्ग' असे म्हणणे योग्य आहे, असा अर्थ आहे. 'ओकप्पना' म्हणजे श्रद्धा होय. इतर सूत्तांमध्ये पाहिलेला अर्थ सोडून 'उत्पन्न करतो आणि वाढवतो' (जनेति वड्ढेति) हा अर्थ येथे का सांगितला आहे? कारण उपसर्ग नसलेल्या 'भावेति' शब्दाचा इतर ठिकाणी हाच अर्थ दिसून येतो. हा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'पुन्हा दुसरे, उदायी!' हे सूत्त उद्धृत केले आहे. काही आर्य पुद्गलांचे आर्यमार्गाने सिद्ध झालेले आणि इतर ध्यान हे भावना-स्वभावाचेच असतात; म्हणून त्यांच्यामध्येही भावना करणाऱ्या पुद्गलाद्वारे समयाचे निर्धारण सिद्ध होते.

නිස්සරන්ති [Pg.101] නිග්ගච්ඡන්ති එතෙන, එත්ථ වාති නිස්සරණං. කෙ නිග්ගච්ඡන්ති? කාමා. තෙසං කාමානං නිස්සරණං පහානන්ති අත්ථො. එවඤ්හි ‘‘කාමාන’’න්ති කත්තරි සාමිවචනං යුජ්ජති. වත්ථුකාමෙහිපීති වත්ථුකාමෙහි විවිච්චෙවාතිපි අත්ථො යුජ්ජතීති එවං යුජ්ජමානත්ථන්තරසමුච්චයත්ථො පි-සද්දො, න කිලෙසකාමසමුච්චයත්ථො. කස්මා? ඉමස්මිං අත්ථෙ කිලෙසකාමානං දුතියපදෙන විවෙකස්ස වුත්තත්තා. අකුසලසද්දෙන යදිපි කිලෙසකාමා, අථාපි සබ්බාකුසලා ගහිතා, සබ්බථා පන කිලෙසකාමෙහි විවෙකො වුත්තොති ආහ ‘‘දුතියෙන කිලෙසකාමෙහි විවෙකවචනතො’’ති. කාමගුණාධිගමහෙතුපි පාණාතිපාතාදිඅසුද්ධප්පයොගො හොතීති තබ්බිවෙකෙන පයොගසුද්ධි විභාවිතා. තණ්හාසංකිලෙසසොධනෙන ආසයපොසනං.

याद्वारे बाहेर पडतात किंवा निघून जातात, किंवा यामध्ये बाहेर पडतात, म्हणून 'निस्सरण' (बाहेर पडणे) होय. कोण बाहेर पडतात? काम (वासना). त्या कामांचे निस्सरण म्हणजे प्रहाण (त्याग) असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे 'कामानं' या कर्ता अर्थातील षष्ठी विभक्ती योग्य ठरते. 'वत्थुकामेहिपि' यामध्ये 'पि' शब्दाचा अर्थ 'वस्तूकामांपासून विविक्त (दूर) होऊनच' असाही योग्य ठरतो. अशा प्रकारे 'पि' शब्द हा योग्य असणाऱ्या दुसऱ्या अर्थाचा समुच्चय करणारा आहे, क्लेशकामाचा समुच्चय करणारा नाही. का? कारण या अर्थामध्ये क्लेशकामांचा विवेक (दूर होणे) दुसऱ्या पदाने ('विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि') सांगितला आहे. जरी 'अकुसल' शब्दाने क्लेशकाम घेतले जात असले, तरीही सर्व अकुशल धर्म घेतले जातात; परंतु सर्व प्रकारे क्लेशकामांपासून विवेक सांगितला आहे, म्हणून 'दुसऱ्या पदाने क्लेशकामांपासून विवेक सांगितल्यामुळे' असे म्हटले आहे. कामगुणांच्या प्राप्तीसाठी देखील प्राणातिपात (जीवहत्या) इत्यादी अशुद्ध प्रयोग (कृती) होतात; म्हणून त्यांच्या विवेकाने प्रयोगाची शुद्धी स्पष्ट होते. तृष्णा-संक्लेशाच्या शुद्धीकरणाने आशयाचे पोषण होते.

අඤ්ඤෙසම්පි චාති දිට්ඨිමානාදීනං ඵස්සාදීනඤ්ච. උපරි වුච්චමානානි ඣානඞ්ගානි උපරිජ්ඣානඞ්ගානි, තෙසං අත්තනො විපච්චනීකානං පටිපක්ඛභාවදස්සනත්ථං තප්පච්චනීකනීවරණවචනං. බ්‍යාපාදවිවෙකවචනෙන ‘‘අනත්ථං මෙ අචරී’’තිආදිආඝාතවත්ථුභෙදවිසයස්ස දොසස්ස මොහාධිකානං ථිනමිද්ධාදීනං විවෙකවචනෙන පටිච්ඡාදනවසෙන දුක්ඛාදිපුබ්බන්තාදිභෙදවිසයස්ස මොහස්ස වික්ඛම්භනවිවෙකො වුත්තො. කාමරාගබ්‍යාපාදතදෙකට්ඨථිනමිද්ධාදිවික්ඛම්භනකඤ්චෙදං සබ්බාකුසලපටිපක්ඛසභාවත්තා සබ්බකුසලානං තෙන සභාවෙන සබ්බාකුසලානං පහානං හොන්තම්පි කාමරාගාදිවික්ඛම්භනසභාවමෙවාති තංසභාවත්තා අවිසෙසෙත්වා නීවරණාකුසලමූලාදීනං වික්ඛම්භනවිවෙකො වුත්තො හොතීති ආහ.

'अञ्ञेसम्पि च' (इतरांचेही) म्हणजे दृष्टी, मान इत्यादींचे आणि स्पर्श इत्यादींचे. पुढे सांगितले जाणारे ध्यानांग म्हणजे 'उपरि-ध्यानांग' होय. त्यांच्या स्वतःच्या विरोधी असणाऱ्या प्रतिपक्षांचा भाव दर्शवण्यासाठी त्यांच्या विरोधी नीवरणांचे कथन केले आहे. व्यापाद-विवेकाच्या कथनाने 'त्याने माझे अहित केले' इत्यादी आघातवस्तूंच्या भेदाचा विषय असणाऱ्या द्वेषाचा, आणि अधिक मोह असणाऱ्या थिन-मिद्ध (आळस व डुलकी) इत्यादींच्या विवेकाच्या कथनाने, आच्छादनाच्या प्रभावाने दुःख इत्यादी आणि पूर्वान्त इत्यादी भेदांचा विषय असणाऱ्या मोहाचा विष्कंभन-विवेक (दडपून टाकणे) सांगितला आहे. कामराग, व्यापाद आणि त्यांच्याशी संबंधित असणारे थिन-मिद्ध इत्यादींना दूर करणारे हे ध्यान, सर्व अकुशलांच्या विरोधी स्वभावाचे असल्यामुळे, सर्व कुशलांच्या त्या स्वभावाने सर्व अकुशलांचे प्रहाण होत असले तरी, कामराग इत्यादींना दूर करण्याच्या स्वभावाचेच असते; म्हणून त्या स्वभावामुळे विशेष भेद न करता नीवरण आणि अकुशलमूल इत्यादींचा विष्कंभन-विवेक सांगितला आहे, असे म्हटले आहे.

විතක්කස්ස කිච්චවිසෙසෙන ථිරභාවප්පත්තෙ පඨමජ්ඣානසමාධිම්හි පච්චනීකදූරීභාවකතෙන ථිරභාවෙන තංසදිසෙසු විතක්කරහිතෙසු දුතියජ්ඣානාදිසමාධීසු ච අප්පනාති අට්ඨකථාවොහාරොති විතක්කස්ස අප්පනායොගො වුත්තො, අඤ්ඤථා විතක්කොව අප්පනාති තස්ස තංසම්පයොගො න සියාති. අත්ථො…පෙ… දට්ඨබ්බො ඣානසමඞ්ගිනො විතක්කවිචාරසමඞ්ගිතාදස්සනෙන ඣානස්සෙව සවිතක්කසවිචාරභාවස්ස වුත්තත්තා.

वितक्काच्या (वितर्काच्या) विशिष्ट कार्यामुळे दृढता प्राप्त झालेल्या प्रथम ध्यान समाधीमध्ये, आणि विरोधी नीवरणांच्या दूर होण्यामुळे प्राप्त झालेल्या दृढतेमुळे, त्याच्यासारख्याच असणाऱ्या वितक्करहित द्वितीय ध्यान इत्यादी समाधींमध्ये 'अर्पणा' (अप्पना) असा अट्ठकथा-व्यवहार आहे; म्हणून वितक्काचा अर्पणा-योग सांगितला आहे. अन्यथा, वितक्क हाच अर्पणा ठरला असता, तर त्याचा त्याच्याशी संप्रयोग (संबंध) झाला नसता. ध्यानयुक्त पुद्गलाच्या वितक्क-विचारयुक्ततेच्या दर्शनाने ध्यानाचाच सवितक्क-सविचार भाव सांगितला असल्यामुळे, अर्थ... इत्यादी... समजावा.

විවෙකජං පීතිසුඛන්ති එත්ථ පුරිමස්මිං අත්ථෙ විවෙකජන්ති ඣානං. පීතිසුඛසද්දතො ච අත්ථිඅත්ථවිසෙසවතො අස්ස, අස්මිං වාති එත්ථ අ-කාරො වුත්තො. දුතියෙ පීතිසුඛමෙව විවෙකජං. විවෙකජංපීතිසුඛන්ති ච අඤ්ඤපදත්ථෙ සමාසො පච්චත්තනිද්දෙසස්ස ච අලොපො කතො, ලොපෙ වා [Pg.102] සති ‘‘විවෙකජපීතිසුඛ’’න්ති පාඨොති අයං විසෙසො. ගණනානුපුබ්බතාති ගණනානුපුබ්බතාය, ගණනානුපුබ්බතාමත්තං වා පඨමන්ති වචනන්ති අත්ථො. නිච්චාදිවිපල්ලාසප්පහානෙන මග්ගො අසම්මොහතො අනිච්චාදිලක්ඛණානි පටිවිජ්ඣතීති ලක්ඛණූපනිජ්ඣානං. අසම්මොසධම්මං නිබ්බානං අවිපරීතලක්ඛණත්තා අනඤ්ඤථාභාවතො තථලක්ඛණං.

'विवेकजं पीतिसुखं' यामध्ये पहिल्या अर्थानुसार 'विवेकज' म्हणजे ध्यान होय. 'पीतिसुख' या शब्दाच्या पुढे 'अस्ति' (आहे) या विशेष अर्थाने 'त्याचे' किंवा 'यामध्ये' या अर्थी 'अ' हा प्रत्यय सांगितला आहे. दुसऱ्या अर्थानुसार प्रीती आणि सुख हेच 'विवेकज' (विवेकापासून उत्पन्न झालेले) आहे. 'विवेकजंपीतिसुखं' यामध्ये अन्यपदार्थात (बहुव्रीहि) समास आणि प्रथमा विभक्तीचा अलोप (लोप न होणे) केला आहे; आणि लोप झाल्यास 'विवेकजपीतिसुखं' असा पाठ होतो, हा विशेष आहे. 'गणनानुपुब्बता' म्हणजे गणनेच्या क्रमाने, किंवा 'पठमं' (प्रथम) हा शब्द केवळ गणनेचा क्रम दर्शवतो, असा अर्थ आहे. नित्य इत्यादी विपर्यासांचे (विपल्लास) प्रहाण केल्यामुळे मार्ग हा संमोहरहित होऊन अनित्य इत्यादी लक्षणांचा वेध करतो (जाणून घेतो), म्हणून याला 'लक्षणूपनिज्झान' (लक्षण-उपनिव्याध) म्हणतात. संमोह नसलेला धर्म असणारे निर्वाण हे अविपरीत (अपरिवर्तनीय) लक्षण असल्यामुळे आणि अन्यथा न होणाऱ्या स्वभावाचे असल्यामुळे 'तथ-लक्षण' (सत्य लक्षण) आहे.

දුතියජ්ඣානකථාවණ්ණනා

द्वितीय ध्यान कथेचे वर्णन

161-2. විතක්කවිචාරානං වූපසමාති එතෙන යෙහි විතක්කවිචාරෙහි පඨමජ්ඣානස්ස ඔළාරිකතා, තෙසං සමතික්කමා දුතියජ්ඣානස්ස සමධිගමො, න සභාවතො අනොළාරිකානං ඵස්සාදීනං සමතික්කමාති අයමත්ථො දීපිතො හොති. එවං ‘‘පීතියා ච විරාගා’’තිආදීසු නයො. තස්මා විතක්කවිචාරපීතිසුඛසමතික්කමවචනානි ඔළාරිකොළාරිකඞ්ගසමතික්කමා දුතියාදිඅධිගමපරිදීපකානීති තෙසං එකදෙසභූතං විතක්කවිචාරසමතික්කමවචනං තංදීපකන්ති වුත්තං. අථ වා විතක්කවිචාරවූපසමවචනෙනෙව තංසමතික්කමා දුතියාධිගමදීපකෙන පීතිවිරාගාදිවචනානං පීතියාදිසමතික්කමා තතියාදිඅධිගමදීපකතා හොතීති තස්ස තංදීපකතා වුත්තා.

१६१-२. "वितर्क-विचारांच्या उपशमामुळे (शमनाने)" या वचनाद्वारे, ज्या वितर्क व विचारांमुळे प्रथम ध्यानाची ओळारिकता (स्थूलता) असते, त्यांच्या अतिक्रमणामुळे द्वितीय ध्यानाची प्राप्ती होते; स्वभावाने ओळारिक (स्थूल) नसलेल्या स्पर्श इत्यादींच्या अतिक्रमणामुळे नव्हे, असा हा अर्थ स्पष्ट होतो. याचप्रमाणे "प्रीतीच्या विरागामुळे" इत्यादी वचनांमध्येही हाच नियम समजावा. म्हणून, वितर्क, विचार, प्रीती आणि सुखाच्या अतिक्रमणाचे प्रतिपादन करणारी वचने ही ओळारिक-ओळारिक ध्यान-अंगांच्या अतिक्रमणामुळे द्वितीय इत्यादी ध्यानांची प्राप्ती दर्शविणारी आहेत; म्हणून त्यांचाच एक भाग असलेले 'वितर्क-विचारांच्या अतिक्रमणाचे' वचन हे त्या अर्थाचे निदर्शक आहे, असे (अट्ठकथेत) म्हटले आहे. किंवा, वितर्क व विचारांच्या उपशमाच्या वचनानेच—जे त्यांच्या अतिक्रमणामुळे द्वितीय ध्यानाची प्राप्ती दर्शविणारे आहे—'प्रीतीचा विराग' इत्यादी वचनांची, प्रीती इत्यादींच्या अतिक्रमणामुळे तृतीय इत्यादी ध्यानांची प्राप्ती दर्शविण्याची क्षमता सिद्ध होते, म्हणून त्याची ती निदर्शकता सांगितली आहे.

නීලවණ්ණයොගතො නීලවත්ථං වියාති නීලයොගතො වත්ථං නීලං වියාති අධිප්පායො. යෙන සම්පසාදනෙන යොගා ඣානං සම්පසාදනං, තස්මිං දස්සිතෙ ‘‘සම්පසාදනං ඣාන’’න්ති සමානාධිකරණනිද්දෙසෙනෙව තංයොගා ඣානෙ තංසද්දප්පවත්ති දස්සිතාති අවිරොධො යුත්තො. එකොදිභාවෙ කථන්ති එකොදිම්හි දස්සිතෙ ‘‘එකොදිභාවං ඣාන’’න්ති සමානාධිකරණනිද්දෙසෙනෙව ඣානස්ස එකොදිවඩ්ඪනතා වුත්තා හොතීති. එකොදිභාවන්ති පනිදං උද්ධරිත්වා එකොදිස්ස නිද්දෙසො න කත්තබ්බො සියාති එකොදිභාවසද්දො එව සමාධිම්හි පවත්තො සම්පසාදනසද්දො විය ඣානම්හි පවත්තතීති යුත්තං.

"निळ्या रंगाच्या योगामुळे (संबंधामुळे) निळे वस्त्र" याचा अर्थ "निळ्या रंगाच्या योगामुळे वस्त्र निळे होते" असा अभिप्राय आहे. ज्या संप्रसादनाच्या (चित्तप्रसादाच्या) योगामुळे ध्यान 'संप्रसादन' होते, ते दर्शविले असता "संप्रसादन ध्यान" अशा समानाधिकरण निर्देशानेच, त्याच्या योगामुळे ध्यानामध्ये त्या शब्दाची प्रवृत्ती (वापर) दर्शविली आहे; म्हणून (पाळी व अट्ठकथेत) विरोध नसणे योग्यच आहे. "एकोदिभाव (चित्ताची एकाग्रता) या बाबतीत कसे?" असे विचारले असता, 'एकोदि' दर्शविली असता "एकोदिभाव ध्यान" अशा समानाधिकरण निर्देशानेच ध्यानाची 'एकोदि' (एकाग्रता) वाढविण्याची क्षमता सांगितली जाते. "परंतु 'एकोदिभाव' हा शब्द उद्धृत करून 'एकोदि'चा स्वतंत्र निर्देश करण्याची गरज नसावी का?" अशी शंका घेतल्यास, समाधी अर्थामध्ये प्रवृत्त असलेला 'एकोदिभाव' हा शब्दच, 'संप्रसादन' शब्दाप्रमाणे ध्यानाच्या अर्थातही प्रवृत्त होतो, हे मानणे योग्य आहे.

අප්පිතාති ගමිතා විනාසං. දුතියජ්ඣානාදිඅධිගමුපායදීපකෙන අජ්ඣත්තසම්පසාදනතාය චෙතසො එකොදිභාවතාය ච හෙතුදීපකෙන අවිතක්කාවිචාරභාවහෙතුදීපකෙන ච විතක්කවිචාරවූපසමවචනෙනෙව විතක්කවිචාරාභාවො දීපිතොති කිං පුන අවිතක්කඅවිචාරවචනෙන කතෙනාති? න, අදීපිතත්තා. න හි විතක්කවිචාරවූපසමවචනෙන විතක්කවිචාරානං අප්පවත්ති වුත්තා හොති. විතක්කවිචාරෙසු හි තණ්හාපහානඤ්ච එතෙසං [Pg.103] වූපසමනං. යෙ ච සඞ්ඛාරෙසු තණ්හාපහානං කරොන්ති, තෙසු මග්ගෙසු පහීනතණ්හෙසු ඵලෙසු ච සඞ්ඛාරප්පවත්ති හොති, එවමිධාපි වික්ඛම්භිතවිතක්කවිචාරතණ්හස්ස දුතියජ්ඣානස්ස විතක්කවිචාරසම්පයොගො පුරිමෙන න නිවාරිතො සියාති තංනිවාරණත්ථං ආවජ්ජිතුකාමතාදිඅතික්කමොව තෙසං වූපසමොති දස්සනත්ථඤ්ච ‘‘අවිතක්කං අවිචාර’’න්ති වුත්තං.

"अर्पित" (अप्पिता) म्हणजे विनाशाप्रत गेलेले (नष्ट झालेले). "द्वितीय ध्यान इत्यादींच्या प्राप्तीचा उपाय दर्शविणाऱ्या, अध्यात्म संप्रसादन व चित्ताचा एकोदिभाव यांच्या कारणाला दर्शविणाऱ्या आणि अवितर्क-अविचार भावाच्या कारणाला दर्शविणाऱ्या 'वितर्क-विचारांच्या उपशमामुळे' या वचनानेच वितर्क व विचारांचा अभाव स्पष्ट होतो; तर मग पुन्हा 'अवितर्क अविचार' असे वचन कशासाठी वापरले?" अशी शंका घेतल्यास, ती योग्य नाही; कारण ते (त्या वचनाने) स्पष्ट झालेले नसते. कारण वितर्क-विचारांच्या उपशमाच्या वचनाने वितर्क-विचारांची अप्रवृत्ती (पूर्णपणे नसणे) सांगितलेली नसते. वितर्क आणि विचारांमधील तृष्णेचा प्रहाण (त्याग) म्हणजेच त्यांचा उपशम होय. ज्याप्रमाणे जे संस्कारांमधील तृष्णेचा प्रहाण करतात, त्या मार्गांमध्ये आणि तृष्णा नष्ट झालेल्या फळांमध्येही संस्कारांची प्रवृत्ती (अस्तित्व) असतेच; त्याचप्रमाणे येथेही, वितर्क व विचारांमधील तृष्णा विक्खंभन प्रहाणाने दूर केलेल्या द्वितीय ध्यानाचा वितर्क-विचारांशी असलेला संप्रयोग पूर्वोक्त वचनाने रोखला गेला नसता. म्हणून, तो रोखण्यासाठी आणि आवर्जन (विचार करण्याची इच्छा) इत्यादींच्या अतिक्रमामुळेच त्यांचा उपशम होतो, हे दर्शवण्यासाठी "अवितर्क अविचार" असे (भगवंतांनी) म्हटले आहे.

තතියජ්ඣානකථාවණ්ණනා

तृतीय ध्यान कथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन).

163. පරිසුද්ධපකති ඛීණාසවපකති නික්කිලෙසතා. උපෙක්ඛානිමිත්තන්ති එත්ථ ලීනුද්ධච්චපක්ඛපාතරහිතං මජ්ඣත්තං වීරියං ‘‘උපෙක්ඛා’’ති වුත්තං, තදෙව තං ආකාරං ගහෙත්වා පවත්තෙතබ්බස්ස තාදිසස්ස වීරියස්ස නිමිත්තභාවතො උපෙක්ඛානිමිත්තං. පඨමජ්ඣානප්පටිලාභත්ථාය නීවරණෙ…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිපටිලාභත්ථාය ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤං පටිසඞ්ඛාසන්තිට්ඨනාපඤ්ඤාසඞ්ඛාරුපෙක්ඛාසු ඤාණන්ති ඉමා අට්ඨ සමාපත්තිවසෙන උප්පජ්ජන්ති. සොතාපත්තිමග්ගපටිලාභත්ථාය උප්පාදං පවත්තං නිමිත්තං ආයූහනං පටිසන්ධිං ගතිං නිබ්බත්තිං උපපත්තිං ජාතිං ජරාමරණසොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සඋපායාසෙ. සොතාපත්තිඵලසමාපත්තත්ථාය උප්පාදං…පෙ… උපායාසෙ…පෙ… අරහත්තමග්ගපටිලාභත්ථාය උප්පාදං…පෙ… උපායාසෙ. අරහත්තඵලසමාපත්තත්ථාය…පෙ… සුඤ්ඤතවිහාරසමාපත්තත්ථාය…පෙ… අනිමිත්තවිහාරසමාපත්තත්ථාය උප්පාදං පවත්තං ආයූහනං පටිසන්ධිං…පෙ… පටිසඞ්ඛාසන්තිට්ඨනා පඤ්ඤා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාසු ඤාණන්ති ඉමා දස විපස්සනාවසෙන උප්පජ්ජන්ති.

१६३. "परिशुद्ध प्रकृती" म्हणजे क्षीणास्रव (अर्हंत) व्यक्तीचा स्वभाव असणारी निष्क्लेशता (क्लेशरहित अवस्था) होय. "उपेक्षा निमित्त" यामध्ये, लीनता (आळस) आणि उद्धच्च (चंचलता) यांच्या पक्षपातापासून रहित असलेल्या मध्यस्थ (तटस्थ) वीर्याला (प्रयत्नाला) "उपेक्षा" असे म्हटले आहे; आणि तेच त्या आकाराला ग्रहण करून प्रवृत्त करावयाच्या तशाच प्रकारच्या वीर्याचे निमित्त (कारण) बनत असल्यामुळे त्याला "उपेक्षा निमित्त" म्हणतात. प्रथम ध्यानाच्या प्राप्तीसाठी नीवरणांना... पे... नैवसंज्ञानासंज्ञायतन समापत्तीच्या प्राप्तीसाठी आकिंचन्यायतन संज्ञेला प्रतिसंख्यान (विचारपूर्वक) करून चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित होणारी प्रज्ञा म्हणजेच संस्कारोपेक्षांमधील ज्ञान होय; या आठ समापत्तीच्या प्रभावाने उत्पन्न होतात. स्रोतापत्ती मार्गाच्या प्राप्तीसाठी उत्पाद (उत्पत्ती), प्रवृत्ती, निमित्त, आयूहन (कर्मसंचय), प्रतिसंधी, गती, निष्पत्ती, उपपत्ती, जाती, जरा, मरण, शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास यांना (प्रतिसंख्यान करून ज्ञान उत्पन्न होते). स्रोतापत्ती फल-समापत्तीच्या प्राप्तीसाठी उत्पाद... पे... उपायास... पे... अर्हत्त्व मार्गाच्या प्राप्तीसाठी उत्पाद... पे... उपायास... अर्हत्त्व फल-समापत्तीच्या प्राप्तीसाठी... पे... शून्यताविहार समापत्तीच्या प्राप्तीसाठी... पे... अनिमित्तविहार समापत्तीच्या प्राप्तीसाठी उत्पाद, प्रवृत्ती, आयूहन, प्रतिसंधी... पे... प्रतिसंख्यान करून चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित होणारी प्रज्ञा म्हणजेच संस्कारोपेक्षांमधील ज्ञान होय; या दहा विपश्यनेच्या प्रभावाने उत्पन्न होतात.

යදත්ථි යං භූතන්ති ඛන්ධපඤ්චකං, තං මුඤ්චිතුකම්‍යතාඤාණෙන පජහති. දිට්ඨසොවත්ථිකත්තයස්ස සප්පලක්ඛණවිචිනනෙ විය දිට්ඨලක්ඛණත්තයස්ස භූතස්ස සඞ්ඛාරලක්ඛණවිචිනනෙ උපෙක්ඛං පටිලභති. අනාභොගරසාති පණීතසුඛෙපි තස්මිං අවනති පටිපක්ඛකිච්චාති අත්ථො. නාමකායෙන චෙතසිකසුඛං කායිකසුඛහෙතු රූපසමුට්ඨාපනෙන කායිකසුඛඤ්ච ඣානසමඞ්ගී පටිසංවෙදෙතීති වුච්චති. ඵුටත්තා බ්‍යාපිතත්තා. යථා හි උදකෙන ඵුටසරීරස්ස තාදිසෙ නාතිපච්චනීකෙ වාතාදිකෙ ඵොට්ඨබ්බෙ ඵුට්ඨෙ සුඛං උප්පජ්ජති, එවං එතෙහි ඵුටසරීරස්සපි.

"जे अस्तित्वात आहे, जे उत्पन्न झाले आहे" म्हणजे पंचस्कंध होय; त्याला मुंचितुकम्यता ज्ञानाने (मुक्त होण्याच्या इच्छेच्या ज्ञानाने) योगी सोडतो (त्याचा त्याग करतो). ज्याप्रमाणे गळ्यावरील तीन रेषा पाहिलेल्या सर्पाच्या लक्षणांचा शोध घेताना (तटस्थता प्राप्त होते), त्याचप्रमाणे तीन लक्षणे (अनित्य, दुःख, अनात्म) पाहिलेल्या विद्यमान पंचस्कंधाच्या संस्कार-लक्षणांचा शोध घेताना उपेक्षा (तटस्थ ज्ञान) प्राप्त होते. "अनाभोग रसा" म्हणजे त्या प्रणीत (उत्कृष्ट) सुखातही आसक्तीच्या विरुद्ध कार्य करणे, असा अर्थ आहे. नामकायाने (चित्त व चैतसिक समूहाने) चैतसिक सुखाचा आणि कायिक सुखाचे कारण असणाऱ्या प्रणीत रूपाला उत्पन्न करून कायिक सुखाचाही अनुभव ध्यानाने युक्त असलेला पुरुष घेतो, असे म्हटले जाते. "फुटत्ता" म्हणजे व्याप्त झाल्यामुळे, पसरल्यामुळे. ज्याप्रमाणे पाण्याने शरीर ओले (व्याप्त) झालेल्या व्यक्तीला, फारशा प्रतिकूल नसलेल्या वारा इत्यादी स्पर्शेंद्रियाच्या विषयाचा स्पर्श झाला असता सुख उत्पन्न होते; त्याचप्रमाणे या प्रणीत रूपांनी शरीर व्याप्त झालेल्या व्यक्तीलाही (सुख उत्पन्न होते).

චතුත්ථජ්ඣානකථාවණ්ණනා

चतुर्थ ध्यान कथेचे स्पष्टीकरण (वर्णन).

165. අවිභූතපච්චුපට්ඨානාති [Pg.104] සුඛදුක්ඛානි විය අවිභූතාකාරා පිට්ඨිපාසාණගතමිගමග්ගො විය තදනුමාතබ්බාවිභූතාකාරොපට්ඨානා.

१६५. "अविभूतपच्चुपट्ठाना" (अस्पष्ट उपस्थान) म्हणजे सुख आणि दुःखाप्रमाणे स्पष्ट आकार नसलेली, सपाट खडकावरून गेलेल्या हरणाच्या पावलांच्या मार्गाप्रमाणे, केवळ अनुमानानेच जाणता येणाऱ्या अस्पष्ट आकाराने (योग्यांच्या ज्ञानासमोर) प्रकट होणारी होय.

චතුක්කනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

चतुष्कनय स्पष्टीकरण (वर्णन) समाप्त झाले.

පඤ්චකනයවණ්ණනා

पंचकनय स्पष्टीकरण (वर्णन).

167. යස්සා පන ධම්මධාතුයාති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස. තෙන හි ධම්මානං ආකාරභෙදං ඤත්වා තදනුරූපං දෙසනං නියාමෙතීති. එත්ථ ච පඤ්චකනයෙ දුතියජ්ඣානං චතුක්කනයෙ දුතියජ්ඣානපක්ඛිකං කත්වා විභත්තං ‘‘යස්මිං…පෙ… මග්ගං භාවෙති අවිතක්කං විචාරමත්තං සමාධිජං පීතිසුඛං දුතියජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති. කස්මා? එකත්තකායනානත්තසඤ්ඤීසත්තාවාසඵලතාය දුතියජ්ඣානෙන සමානඵලත්තා පඨමජ්ඣානසමාධිතො ජාතත්තා ච. පඨමජ්ඣානමෙව හි කාමෙහි අකුසලෙහි ච විවිත්තන්ති තදභාවා න ඉධ ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහී’’ති සක්කා වත්තුං, නාපි ‘‘විවෙකජ’’න්ති. සුත්තන්තදෙසනාසු ච පඤ්චකනයෙ දුතියතතියජ්ඣානානි දුතියජ්ඣානමෙව භජන්ති විතක්කවූපසමා විචාරවූපසමා අවිතක්කත්තා අවිචාරත්තා චාති.

१६७. "ज्या धर्मधातूच्या" म्हणजे सर्वज्ञता ज्ञानाच्या; कारण त्या सर्वज्ञता ज्ञानाने धर्मांच्या आकारांमधील भेद जाणून त्यानुसार देशनेचे नियमन (निश्चिती) केले जाते. आणि येथे पंचकनयातील द्वितीय ध्यानाला, चतुष्कनयातील द्वितीय ध्यानाच्या पक्षात ठेवून त्याचे विभाजन केले आहे की, "ज्यामध्ये... पे... मार्गाची भावना करतो, अवितर्क विचारमात्र, समाधिज, प्रीती व सुखाने युक्त अशा द्वितीय ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो." कशामुळे? कारण एकत्वकाय-नानात्वसंज्ञी सत्त्वावासाचे फल असल्यामुळे, (चतुष्कनयातील) द्वितीय ध्यानासारखेच समान फल असल्यामुळे आणि प्रथम ध्यानाच्या समाधीपासून उत्पन्न झाल्यामुळे होय. कारण प्रथम ध्यानच काम आणि अकुशल धर्मांपासून विविक्त (रहित) असते; म्हणून त्यांच्या अभावामुळे येथे "कामांपासून विविक्त होऊन, अकुशलांपासून विविक्त होऊन" असे म्हणणे शक्य नाही, आणि "विवेकज" (विवेकजन्य) असेही म्हणता येत नाही. सुत्तंत देशनांमध्ये पंचकनयातील द्वितीय व तृतीय ध्याने ही (चतुष्कनयातील) द्वितीय ध्यानाचाच आश्रय घेतात; कारण वितर्काच्या उपशमामुळे आणि विचाराच्या उपशमामुळे ती अनुक्रमे अवितर्क आणि अविचार असतात.

පටිපදාචතුක්කවණ්ණනා

प्रतिपदाचतुष्क स्पष्टीकरण (वर्णन).

176-180. තස්ස තස්ස ඣානස්ස උපචාරන්ති නීවරණවිතක්කවිචාරනිකන්තියාදීනං වූපසමා ථිරභූතො කාමාවචරසමාධි. තදනුධම්මතාති තදනුරූපතාභූතා, සා පන තදස්සාදසඞ්ඛාතා තදස්සාදසම්පයුත්තක්ඛන්ධසඞ්ඛාතා වා මිච්ඡාසතීති වදන්ති. අවිගතනිකන්තිකා තංතංපරිහරණසතීතිපි වත්තුං වට්ටතීති එවඤ්ච කත්වා ‘‘සතියා වා නිකන්තියා වා’’ති විකප්පො කතො. ආගමනවසෙනාපි ච පටිපදා හොන්තියෙවාති ඉදං කදාචි දුතියාදීනං පඨමාදිආගමනකතපටිපදතං සන්ධාය වුත්තං. අපි-සද්දො හි අනෙකන්තිකතං දීපෙති, එතස්ස අනෙකන්තිකත්තා එව ච පාළියං එකෙකස්මිං ඣානෙ චතස්සො පටිපදා චත්තාරි ආරම්මණානි සොළසක්ඛත්තුකඤ්ච විසුං විසුං යොජිතං. අඤ්ඤථා එකෙකස්මිං පටිපදාදිම්හි නව නව ඣානානි යොජෙතබ්බානි සියුන්ති.

१७६-१८०. त्या त्या ध्यानाचा 'उपचार' म्हणजे नीवरण, वितक्क, विचार आणि निकन्ति (आसक्ती) इत्यादींच्या उपशमामुळे स्थिर झालेली कामावचर समाधी होय. 'तदनुधम्मता' म्हणजे त्याच्याशी सुसंगत असणे; परंतु ती (स्मृती) त्या ध्यानाचा आस्वाद घेणारी किंवा त्या आस्वादाशी संप्रयुक्त असलेल्या नामस्कंधांच्या स्वरूपातील 'मिच्छासती' (मिथ्या स्मृती) आहे, असे प्राचीन आचार्य म्हणतात. 'ज्याची निकन्ति (आसक्ती) नष्ट झालेली नाही अशा साधकाची त्या त्या ध्यानाला सांभाळणारी (सम्मासती) स्मृती' असे म्हणणे देखील योग्य ठरेल. आणि म्हणूनच 'स्मृतीद्वारे किंवा निकन्तीद्वारे' असा विकल्प केला आहे. 'आगमनाच्या (ध्यानात प्रवेश करण्याच्या) मार्गाने देखील प्रतिपदा होतातच' हे विधान कधीतरी दुसऱ्या इत्यादी ध्यानांच्या पहिल्या इत्यादी ध्यानांच्या आगमनामुळे होणाऱ्या प्रतिपदेला अनुसरून म्हटले आहे. कारण 'अपि' हा शब्द अनैकांतिकता (अनिश्चितता) दर्शवतो. आणि या अनैकांतिकतेमुळेच पाळीमध्ये प्रत्येक ध्यानात चार प्रतिपदा, चार आलंबने आणि सोळा प्रकारच्या ध्यानांचा समूह स्वतंत्रपणे जोडला गेला आहे. अन्यथा, प्रत्येक प्रतिपदा इत्यादींमध्ये नऊ-नऊ ध्यानांची योजना करावी लागली असती.

ආරම්මණචතුක්කවණ්ණනා

आलंबन-चतुष्क वर्णन

181. අප්පගුණන්ති [Pg.105] පඤ්චහි වසිතාහි අවසීකතං.

१८१. 'अप्पगुण' म्हणजे पाच वशितांद्वारे (वशित्वांद्वारे) वश न केलेले (किंवा प्रभुत्व मिळवले नसलेले).

ආරම්මණපටිපදාමිස්සකවණ්ණනා

आलंबन-प्रतिपदा-मिश्रक वर्णन

186. හෙට්ඨාති සොළසක්ඛත්තුකතො පුබ්බෙ. යෙ කෙචි ඣානං උප්පාදෙන්ති නාමාති වචනෙන යෙ කතාධිකාරා සෙක්ඛා මග්ගෙනෙව උප්පාදිතජ්ඣානා, තෙසං ඣානානි මග්ගපටිබද්ධතාය සුද්ධිකනවකසඞ්ගහිතානීති වෙදිතබ්බානි. න හි තෙ උප්පාදෙන්ති නාමාති.

१८६. 'हेट्ठा' (खाली/पूर्वी) म्हणजे सोळा प्रकारच्या ध्यानांच्या पूर्वी. 'जे कोणी ध्यान उत्पन्न करतात' या वचनाने हे दर्शवले आहे की, ज्यांनी पूर्वपुण्य केले आहे असे जे सेख (शैक्ष) पुद्गल केवळ मार्गानेच ध्यान प्राप्त करतात, त्यांच्या ध्यानांचा मार्गाशी संबंध असल्यामुळे ती 'शुद्धिक-नवक' पद्धतीने समाविष्ट केली आहेत असे समजावे. कारण ते स्वतः (स्वतंत्रपणे) ध्यान उत्पन्न करत नाहीत.

කසිණකථාවණ්ණනා

कसिणकथा वर्णन

203. නිරොධපාදකතාවචනෙන ආරුප්පපාදකතා ච දස්සිතා. ඛිප්පදස්සනං ඛිප්පාභිඤ්ඤතා ඛිප්පනිසන්තිභාවො.

२०३. निरोध समापत्तीचा पाया असण्याच्या वचनाने आरूप्य समापत्तीचा पाया असणे देखील दर्शवले आहे. जलद गतीने पाहणे (खिप्पदस्सन) म्हणजे 'खिप्पाभिञ्ञता' (शीघ्राभिज्ञा) म्हणजेच 'खिप्पनिसन्तिभावो' (शीघ्र आकलन होणे) होय.

අභිභායතනකථාවණ්ණනා

अभिभायतनकथा वर्णन

204. අඤ්ඤම්පීති කෙවලං කසිණායතනසඞ්ඛාතමෙව අහුත්වා අභිභායතනසඞ්ඛාතම්පි පවත්තතීති සතිපි අභිභායතනානං කසිණායතනත්තෙ කසිණායතනභාවතො අඤ්ඤො අභිභායතනභාවො කසිණනිමිත්තාභිභවනකභාවනානිමිත්තනානත්තතොති දස්සෙති. තත්ථ අභිභවතීති අභිභු, පරිකම්මං, ඤාණං වා. අභිභු ආයතනං එතස්සාති අභිභායතනං, ඣානං. අභිභවිතබ්බං වා ආරම්මණසඞ්ඛාතං ආයතනං එතස්සාති අභිභායතනං, ඣානං. ආරම්මණාභිභවනතො අභිභු ච තං ආයතනඤ්ච යොගිනො සුඛවිසෙසානං අධිට්ඨානභාවතො මනායතනධම්මායතනභාවතො චාතිපි සසම්පයුත්තං ඣානං අභිභායතනං. මග්ගප්පටිබද්ධතාය තදා සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්ස ආභොගො පුබ්බභාගභාවනාවසෙන ඣානක්ඛණෙ පවත්තං අභිභවනාකාරං ගහෙත්වා පවත්තො වුත්තොති දට්ඨබ්බො. ආගමෙසු පන ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි. අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි. අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකො…පෙ… පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි. අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති (දී. නි. 2.173; ම. නි. 2.249; අ. නි. 8.65) ඉමෙසං චතුන්නං අභිභායතනානං ආගතත්තා ආගමට්ඨකථාසු [Pg.106] (දී. නි. අට්ඨ. 2.173; ම. නි. අට්ඨ. 2. 249-250; අ. නි. අට්ඨ. 3.8.65) ‘‘වණ්ණවසෙන ආභොගෙ විජ්ජමානෙපි පරිත්තඅප්පමාණවසෙනෙව ඉමානි අභිභායතනානි දෙසිතානී’’ති වුත්තං. පරිත්තඅප්පමාණතා හි අභිභවනස්ස කාරණං වණ්ණාභොගෙ සතිපි අසතිපි. තත්ථ ච වණ්ණාභොගරහිතානි සහිතානි ච සබ්බානි පරිත්තානි ‘‘සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති වුත්තානි, තථා අප්පමාණානීති දට්ඨබ්බානි. අත්ථි හි එසො පරියායො පරිත්තානි අභිභුය්‍ය තානි චෙ කදාචි වණ්ණවසෙන ආභුජිතානි හොන්ති සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි අභිභුය්‍යාති. ඉධ පන නිප්පරියායදෙසනත්තා වණ්ණාභොගරහිතානි විසුං වුත්තානි සහිතානි ච. අත්ථි හි උභයත්ථ අභිභවනවිසෙසොති.

२०४. 'इतरही' या शब्दाने हे दर्शवले आहे की, केवळ 'कसिणायतन' म्हणून ओळखले जाणारेच नव्हे, तर 'अभिभायतन' म्हणून ओळखले जाणारे रूपावचर ध्यान देखील प्रवृत्त होते. जरी अभिभायतनांमध्ये कसिणायतनत्व असले, तरी कसिणायतनभावापेक्षा अभिभायतनभाव वेगळा आहे; कारण कसिण-निमित्ताला अभिभूत करणाऱ्या (त्याच्यावर मात करणाऱ्या) भावना-निमित्तामध्ये भिन्नता असते, हे दर्शवले आहे. त्यामध्ये, 'अभिभूत करतो' म्हणून तो 'अभिभू' म्हणजे परिकर्म किंवा परिकर्माशी संप्रयुक्त ज्ञान होय. ज्या ध्यानाचे कारण किंवा आश्रय हा 'अभिभू' (परिकर्म किंवा ज्ञान) आहे, ते 'अभिभायतन' म्हणजे ध्यान होय. किंवा ज्या ध्यानाचे आलंबन हे अभिभूत करण्यायोग्य (अभिभविशव्य) कारण आहे, ते 'अभिभायतन' म्हणजे ध्यान होय. आलंबनाला अभिभूत करत असल्यामुळे ते 'अभिभू' देखील आहे आणि योगी पुरुषाच्या विशेष सुखाचा आश्रय असल्यामुळे तसेच मनायतन व धम्मायतन स्वरूपात असल्यामुळे ते 'आयतन' देखील आहे; अशा प्रकारे संप्रयुक्त धर्मांसह असलेले ध्यान म्हणजे 'अभिभायतन' होय. मार्गाशी बद्ध असल्यामुळे, त्या वेळी समापत्तीतून उठलेल्या योग्याचा आवर्जन (विचार) किंवा पूर्वभागातील भावनेच्या प्रभावामुळे ध्यानक्षणी प्रवृत्त झालेल्या अभिभवाच्या (मात करण्याच्या) आकाराला ग्रहण करून प्रवृत्त झाला आहे, असे समजावे. परंतु सूत्रांमध्ये (आगमांमध्ये) 'अध्यात्म रूपाची संज्ञा असलेला एक साधक बाहेरची परीत्त (मर्यादित), सुवर्ण (सुंदर) आणि दुब्बण्ण (कुरूप) रूपे पाहतो... अध्यात्म अरूपाची संज्ञा असलेला एक साधक... परीत्त सुवर्ण आणि दुब्बण्ण रूपे पाहतो...' अशा या चार अभिभायतनांचा उल्लेख आल्यामुळे, आगम-अट्ठाकथांमध्ये म्हटले आहे की: 'वर्णाच्या (रंगाच्या) आवर्जनामध्ये विद्यमान असताना देखील केवळ परीत्त आणि अप्रमाण यांच्या प्रभावानेच ही अभिभायतने देशित केली आहेत.' कारण वर्णाचे आवर्जन असो वा नसो, परीत्तत्व आणि अप्रमाणत्व हेच अभिभवाचे (मात करण्याचे) कारण आहे. आणि त्या सूत्रांमध्ये वर्णाच्या आवर्जनाने रहित आणि सहित अशा सर्व परीत्त आलंबनांना 'सुवर्ण-दुब्बण्ण' असे म्हटले आहे, तसेच अप्रमाण आलंबनांच्या बाबतीतही असेच समजावे. कारण असा पर्याय (पद्धत) आहे की, परीत्त आलंबनांना अभिभूत करून जर कधी वर्णाच्या रूपाने त्यांचे आवर्जन केले जाते, तेव्हा 'सुवर्ण-दुब्बण्ण रूपांना अभिभूत करून' असे म्हटले जाते. परंतु येथे (अभिधम्मात) निष्पर्याय देशना (थेट शिकवण) असल्यामुळे, वर्णाच्या आवर्जनाने रहित आणि सहित असलेली आलंबने स्वतंत्रपणे सांगितली आहेत. कारण दोन्ही ठिकाणी अभिभवाचा (मात करण्याचा) विशेष प्रकार असतो.

තත්ථ ච පරියායදෙසනත්තා විමොක්ඛානම්පි අභිභවනපරියායො අත්ථීති ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’’ති අභිභායතනද්වයං වුත්තං, තතියචතුත්ථඅභිභායතනෙසු දුතියවිමොක්ඛො වණ්ණාභිභායතනෙසු තතියවිමොක්ඛො ච අභිභවනප්පවත්තිතො සඞ්ගහිතො, ඉධ පන නිප්පරියායදෙසනත්තා විමොක්ඛාභිභායතනානි අසඞ්කරතො දස්සෙතුං විමොක්ඛෙ වජ්ජෙත්වා අභිභායතනානි කථිතානි. සබ්බානි ච විමොක්ඛකිච්චානි විමොක්ඛදෙසනාය වුත්තානි, තදෙතං ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’’ති ආගතස්ස අභිභායතනද්වයස්ස අභිභායතනෙසු අවචනතො ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීනඤ්ච සබ්බවිමොක්ඛකිච්චසාධාරණවචනභාවතො වවත්ථානං කතන්ති විඤ්ඤායති.

आणि त्या सूत्रांमध्ये पर्याय देशना असल्यामुळे विमोक्षांचा देखील अभिभव-पर्याय (मात करण्याचा प्रकार) आहे, म्हणून 'अध्यात्म रूपाची संज्ञा असलेला' असे दोन अभिभायतनांचे गट सांगितले आहेत. तिसऱ्या आणि चौथ्या अभिभायतनांमध्ये दुसरा विमोक्ष आणि वर्ण-अभिभायतनांमध्ये तिसरा विमोक्ष हा अभिभवाच्या प्रवृत्तीमुळे समाविष्ट केला आहे. परंतु येथे (अभिधम्मात) निष्पर्याय देशना असल्यामुळे, विमोक्ष आणि अभिभायतने यांचे मिश्रण न करता स्पष्टपणे दर्शवण्यासाठी, विमोक्षांना वगळून केवळ अभिभायतनेच सांगितली आहेत. आणि विमोक्षाची सर्व कार्ये विमोक्ष देशनेमध्ये सांगितली आहेत. म्हणूनच, 'अध्यात्म रूपाची संज्ञा असलेला' या स्वरूपात आलेल्या दोन अभिभायतनांचा अभिधम्मातील अभिभायतनांमध्ये उल्लेख न केल्यामुळे आणि 'रूपी रूपांना पाहतो' इत्यादी विधाने सर्व विमोक्ष-कार्यांसाठी सामायिक असल्यामुळे, हा विभाग निश्चित केला आहे, असे समजावे.

අජ්ඣත්තරූපානං අනභිභවනීයතොති ඉදං කත්ථචිපි ‘‘අජ්ඣත්තං රූපානි පස්සතී’’ති අවත්වා සබ්බත්ථ යං වුත්තං ‘‘බහිද්ධා රූපානි පස්සතී’’ති, තස්ස කාරණවචනං. තෙන යං අඤ්ඤහෙතුකං, තං තෙන හෙතුනා වුත්තං. යං පන දෙසනාවිලාසහෙතුකං අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤිතාය එව ඉධ වචනං, න තස්ස අඤ්ඤං කාරණං මග්ගිතබ්බන්ති දස්සෙති. අජ්ඣත්තරූපානං අනභිභවනීයතා ච බහිද්ධාරූපානං විය අවිභූතත්තා, දෙසනාවිලාසො ච යථාවුත්තවවත්ථානවසෙන වෙදිතබ්බො. සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානීති එතෙනෙව සිද්ධත්තා නීලාදිඅභිභායතනානි න වත්තබ්බානීති චෙ? න, නීලාදීසු කතාධිකාරානං නීලාදිභාවස්සෙව අභිභවනකාරණත්තා. න හි තෙසං පරිසුද්ධාපරිසුද්ධවණ්ණපරිත්තතා තදප්පමාණතා වා අභිභවනකාරණං, අථ ඛො නීලාදිභාවො එවාති.

'अध्यात्म रूपांना अभिभूत न करता येणे' हे कोणत्याही पाळीमध्ये 'अध्यात्म रूपांना पाहतो' असे न म्हणता सर्वत्र जे 'बाह्य रूपांना पाहतो' असे म्हटले आहे, त्याचे कारण सांगणारे वचन आहे. त्यामुळे, जे इतर कारणांमुळे आहे, ते त्या कारणानेच सांगितले आहे. परंतु जे देशनाविलास (शिकवण्याची शैली) या कारणामुळे येथे 'अध्यात्म अरूप संज्ञा' असे म्हटले आहे, त्याचे इतर कोणतेही कारण शोधण्याची गरज नाही, हे दर्शवले आहे. आणि अध्यात्म रूपांना अभिभूत न करता येणे हे बाह्य रूपांप्रमाणे ती स्पष्टपणे प्रकट न झाल्यामुळे आहे; आणि देशनाविलास हा वर सांगितलेल्या विभागाच्या आधारे समजून घ्यावा. जर अशी शंका घेतली की, 'सुवर्ण-दुब्बण्ण' या शब्दानेच सिद्ध होत असल्यामुळे नील इत्यादी अभिभायतने सांगण्याची गरज नव्हती का? तर तसे नाही; कारण नील इत्यादी कसिणांमध्ये ज्यांनी पूर्वपुण्य केले आहे अशा योग्यांसाठी नील इत्यादी भाव हाच अभिभवाचे (मात करण्याचे) कारण असतो. कारण त्यांच्यासाठी शुद्ध किंवा अशुद्ध वर्णाचे परीत्तत्व किंवा त्याचे अप्रमाणत्व हे अभिभवाचे कारण नसते, तर नील इत्यादी भाव हाच अभिभवाचे कारण असतो.

අභිභායතනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अभिभायतनकथा वर्णन समाप्त झाले.

විමොක්ඛකථාවණ්ණනා

विमोक्षकथा वर्णन

248. රූපීති [Pg.107] යෙනායං සසන්තතිපරියාපන්නෙන රූපෙන සමන්නාගතො, තං යස්ස ඣානස්ස හෙතුභාවෙන විසිට්ඨං රූපං හොති. යෙන විසිට්ඨෙන රූපීති වුච්චෙය්‍ය, තදෙව සසන්තතිපරියාපන්නරූපනිමිත්තං ඣානමිව පරමත්ථතො රූපීභාවසාධකන්ති දට්ඨබ්බං. කසිණදෙසනා ඣානානමෙව කසිණභාවෙන පවත්තා අභිධම්මෙ, සුත්තෙ පන ආරම්මණානන්ති ‘‘අභිධම්මවසෙනා’’ති වුත්තං.

२४८. रूपी म्हणजे स्वतःच्या संततीमध्ये (शरीरात) समाविष्ट असलेल्या ज्या रूपाने हा (योगी) युक्त असतो, ते रूप ज्या ध्यानाच्या कारणीभूततेमुळे विशिष्ट रूप बनते. ज्या विशिष्ट रूपाने 'रूपी' असे म्हटले जाऊ शकते, तेच स्वतःच्या संततीतील रूपनिमित्त ध्यानाप्रमाणे परमार्थतः 'रूपी' भाव सिद्ध करणारे आहे, असे समजावे. अभिधम्मामध्ये कसिण उपदेश हा ध्यानांच्याच कसिणभावाने प्रवृत्त झाला आहे, परंतु सुत्तामध्ये आलंबनांच्या (कसिणभावाने प्रवृत्त झाला आहे), म्हणून 'अभिधम्माच्या वशाने' असे म्हटले आहे.

විමොක්ඛකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

विमोक्ष कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

බ්‍රහ්මවිහාරකථාවණ්ණනා

ब्रह्मविहार कथेचे वर्णन

251. සොමනස්සදොමනස්සරහිතං අඤ්ඤාණමෙව අඤ්ඤාණුපෙක්ඛා. කිලෙසොධීනං මග්ගොධීහි අජිතත්තා අනොධිජිනස්ස. සත්තමභවාදිතො උද්ධං පවත්තවිපාකස්ස අජිතත්තා අවිපාකජිනස්ස. නිද්දොසභාවෙනාති නිප්පටිඝභාවෙන. එකස්සපි සත්තස්ස අප්පටිභාගනිමිත්තත්තා පරිච්ඡෙදග්ගහණං නත්ථි, න ච සම්මුතිසච්චවසෙන පවත්තං සත්තග්ගහණං පරිච්ඡින්නරූපාදිග්ගහණං හොතීති අප්පනාප්පත්තියාපි අපරාමාසසත්තග්ගහණමුද්ධභූතානං මෙත්තාදීනං එකසත්තාරම්මණානම්පි අප්පමාණගොචරතා වුත්තාති වෙදිතබ්බා.

२५१. सोमनस्य (आनंद) आणि डोमनस्य (दुःख) यांनी रहित असलेले अज्ञानच 'अज्ञान-उपेक्षा' होय. क्लेशांच्या मर्यादांना मार्गांच्या मर्यादांनी जिंकले गेले नसल्यामुळे 'अनोधिजिन' (मर्यादा न जिंकलेला) असे म्हणतात. सातव्या भवाच्या वर प्रवृत्त होणाऱ्या विपाकाला जिंकले गेले नसल्यामुळे 'अविपाकजिन' असे म्हणतात. 'निर्दोषभावाने' म्हणजे प्रतिघ (द्वेष) नसलेल्या भावाने. एकाही प्राण्याचे प्रतिभागनिमित्त नसल्यामुळे परिच्छेद ग्रहण (मर्यादा ग्रहण) होत नाही, आणि संमूर्ती सत्याच्या वशाने प्रवृत्त झालेले सत्त्व-ग्रहण (प्राणी म्हणून ग्रहण करणे) हे मर्यादित रूप इत्यादींचे ग्रहण होत नाही. म्हणून अर्पणा (समाधी) प्राप्त झाल्यामुळे सुद्धा, (तृष्णा व दृष्टी यांनी) चुकीच्या पद्धतीने स्पर्श न करता सत्त्व-ग्रहणामध्ये जे सर्वश्रेष्ठ आहेत अशा मैत्री इत्यादी (ब्रह्मविहारांची) एका प्राण्याचे आलंबन असले तरीही 'अप्रमाण गोचरता' (अमर्याद विषय असणे) सांगितली आहे, असे समजावे.

බ්‍රහ්මවිහාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ब्रह्मविहार कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

අසුභකථාවණ්ණනා

अशुभ कथेचे वर्णन

263. උද්ධං ධුමාතත්තා උද්ධුමාතං. සෙතරත්තෙහි පරිභින්නං විමිස්සිතං නීලං විනීලං, පුරිමවණ්ණවිපරිණාමභූතං වා නීලං විනීලං. සඞ්ඝාටො අඞ්ගානං සුසම්බද්ධතා. ආරම්මණස්ස දුබ්බලතා පටිපක්ඛභාවෙන චිත්තං ඨපෙතුං අසමත්ථතා. අත්තනි ආනිසංසදස්සනනීවරණරොගවූපසමානං යථාක්කමං පුප්ඵඡඩ්ඩකවමනවිරෙචනඋපමා යොජෙතබ්බා. පටිකූලමනසිකාරසාමඤ්ඤෙන අසුභෙහි කෙසාදීහි පටිකූලජ්ඣානස්ස ගහණං සිවථිකාවණ්ණජ්ඣානස්ස ච. තම්පි හි පටිකූලමනසිකාරවසෙනෙව උප්පජ්ජතීති, සිවථිකප්පකාරානි වා සිවථිකාවණ්ණානි.

२६३. मृत्यूनंतर फुगल्यामुळे त्याला 'उद्धुमातक' (फुगलेले प्रेत) म्हणतात. पांढऱ्या आणि लाल रंगाने संमिश्रित असलेले निळे (प्रेत) म्हणजे 'विनीलक' होय, किंवा पूर्वीच्या रंगात बदल होऊन निळे झालेले (प्रेत) म्हणजे 'विनीलक' होय. 'संघात' म्हणजे अवयवांचे चांगल्या प्रकारे जोडलेले असणे. आलंबनाची दुर्बलता म्हणजे प्रतिपक्षाच्या (विरोधी भावाच्या) रूपाने चित्त स्थिर ठेवण्यास असमर्थ असणे. स्वतःमध्ये आनिशंस (फायदा) पाहणे आणि नीवरण रूपी रोगाचे शमन होणे, यांसाठी अनुक्रमे 'पुष्पछड्डक' (कचरा साफ करणारा) आणि 'वमन-विरेचन' (उलटी व जुलाब) यांची उपमा योजावी. प्रतिकूल मनसिकाराच्या समानतेमुळे केस इत्यादी अशुभांद्वारे प्रतिकूल ध्यानाचे ग्रहण होते आणि स्मशानातील रंगाच्या ध्यानाचे देखील ग्रहण होते. कारण ते देखील प्रतिकूल मनसिकाराच्या वशानेच उत्पन्न होते. किंवा स्मशानातील नऊ प्रकारच्या प्रेतांना 'सिवथिकावण्ण' (स्मशान प्रकार) म्हणतात.

අසුභකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अशुभ कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

රූපාවචරකුසලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

रूपावचर कुशल कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

අරූපාවචරකුසලකථාවණ්ණනා

अरूपावचर कुशल कथेचे वर्णन

265. සබ්බාකාරෙනාති [Pg.108] එවං රූපනිමිත්තං දණ්ඩාදානසම්භවදස්සනාදිනා සබ්බෙන රූපරූපනිමිත්තෙසු තදාරම්මණජ්ඣානෙසු දොසදස්සනාකාරෙන, රූපාදීසු නිකන්තිප්පහානඅනාවජ්ජිතුකාමතාදිනා වා. විරාගාති ජිගුච්ඡනා. ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරවචනාදීහි ආනෙඤ්ජතා ‘‘සන්තා ඉමෙ චුන්ද අරියස්ස විනයෙ විමොක්ඛා’’තිආදිනා සන්තවිමොක්ඛතා ච වුත්තා. දොසදස්සනපටිපක්ඛභාවනාවසෙන පටිඝසඤ්ඤානං සුප්පහීනත්තා මහතාපි සද්දෙන අරූපසමාපත්තිතො න වුට්ඨාති. තථා පන න සුප්පහීනත්තා සබ්බරූපසමාපත්තිතො වුට්ඨානං සියා, පඨමජ්ඣානං පන අප්පකම්පි සද්දං න සහතීති තං සමාපන්නස්ස සද්දො කණ්ටකොති වුත්තං.

२६५. 'सर्व प्रकारे' म्हणजे अशा प्रकारे रूपनिमित्तामुळे काठी उचलणे इत्यादी प्रसंगांचे दर्शन होणे इत्यादी सर्व प्रकारांनी, रूप आणि रूपनिमित्तांमध्ये, तसेच त्यांचे आलंबन असणाऱ्या ध्यानांमध्ये दोष पाहण्याच्या आकाराने, किंवा रूप इत्यादींमध्ये आसक्तीचा त्याग करणे, त्यावर विचार न करण्याची इच्छा असणे इत्यादी आकाराने होय. 'विराग' म्हणजे जुगुप्सा (वीट येणे). 'आनेञ्जाभिसंस्कार' इत्यादी शब्दांद्वारे आनेञ्जता (अचलता) आणि 'हे चुन्द! हे आर्य विनयामध्ये शांत विमोक्ष आहेत' इत्यादींद्वारे शांत विमोक्षता सांगितली आहे. दोषांचे दर्शन आणि प्रतिपक्ष भावनेच्या वशाने प्रतिघसंज्ञा चांगल्या प्रकारे प्रहीण (नष्ट) झाल्यामुळे, मोठ्या आवाजाने देखील अरूप समापत्तीमधून योगी उठत नाही. परंतु, त्या प्रकारे (प्रतिघसंज्ञा) चांगल्या प्रकारे प्रहीण न झाल्यामुळे सर्व रूप समापत्तींमधून उठणे होऊ शकते. परंतु प्रथम ध्यान तर अगदी लहान आवाजालाही सहन करू शकत नाही, म्हणून त्या ध्यानाला प्राप्त झालेल्यासाठी 'आवाज हा काटा आहे' असे म्हटले आहे.

ආරුප්පභාවනාය අභාවෙ චුතිතො උද්ධං උප්පත්තිරහානං රූපසඤ්ඤාපටිඝසඤ්ඤානං යාව අත්තනො විපාකප්පවත්ති, තාව අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනෙන සමතික්කමො අත්ථඞ්ගමො ච වුත්තො. නානත්තසඤ්ඤාසු පන යා තස්මිං භවෙ න උප්පජ්ජන්ති, තා අනොකාසතාය න උප්පජ්ජන්ති, න ආරුප්පභාවනාය නිවාරිතත්තා. අනිවාරිතත්තා ච කාචි උප්පජ්ජන්ති. තස්මා තාසං අමනසිකාරො අනාවජ්ජනං අපච්චවෙක්ඛණං, ජවනපටිපාදකෙන වා භවඞ්ගමනස්ස අන්තරෙ අකරණං අප්පවෙසනං වුත්තං, තෙන ච නානත්තසඤ්ඤාමනසිකාරහෙතූනං රූපානං සමතික්කමා සමාධිස්ස ථිරභාවං දස්සෙති. රූපසමතික්කමාභාවෙනෙව හි රූපසමාපත්තීසු ‘‘නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා’’ති එකස්ස අවචනන්ති. කො ආනිසංසො, න හි සබ්බස්සාදවත්ථුරහිතෙ ආකාසෙ පවත්තිතසඤ්ඤාය ආනිසංසො දිස්සතීති වුත්තං හොති. රූපසඤ්ඤාසමතික්කමනාදිකං වචනං ආනිසංසස්ස පකාසනං, න අත්ථො.

अरूप भावनेच्या अभावी, च्युतीनंतर उत्पन्न होण्यास योग्य असणाऱ्या रूपसंज्ञा आणि प्रतिघसंज्ञा यांचा जोपर्यंत स्वतःच्या विपाकाची प्रवृत्ती असते, तोपर्यंत अनुत्पत्ती धर्मतेला प्राप्त करून देण्याद्वारे 'समतिक्रम' (ओलांडून जाणे) आणि 'अस्तंगम' (लय पावणे) सांगितले आहे. नानात्वसंज्ञांमध्ये मात्र ज्या त्या भवामध्ये उत्पन्न होत नाहीत, त्या अवकाश (स्थान) नसल्यामुळे उत्पन्न होत नाहीत, अरूप भावनेने रोखल्या गेल्यामुळे नव्हे. आणि न रोखल्या गेल्यामुळे काही उत्पन्न होतात. म्हणून त्यांचा अमनसिकार (लक्ष न देणे), अना वर्जन (विचार न करणे) आणि अप्रत्यवेक्षण (पुन्हा विचार न करणे) सांगितले आहे. किंवा जवन उत्पन्न करणाऱ्या मनोद्वारावर्जनाद्वारे भवांग प्रवाहाच्या दरम्यान (नानात्वसंज्ञा) न करणे, प्रवेश न करू देणे असे म्हटले आहे. आणि त्याद्वारे नानात्वसंज्ञांच्या मनसिकाराला कारणीभूत असणाऱ्या रूपांच्या समतिक्रमामुळे समाधीची स्थिरता दर्शविली जाते. कारण रूपांचा समतिक्रम न झाल्यामुळेच रूप समापत्तींमध्ये 'नानात्वसंज्ञांचा अमनसिकार' असे एकही वचन म्हटलेले नाही. काय फायदा (आनिशंस)? कारण सर्व प्रकारच्या आस्वाद वस्तूंनी रहित असलेल्या आकाशात प्रवृत्त झालेल्या संज्ञेचा काही फायदा दिसत नाही, असे म्हटले आहे. रूपसंज्ञांचा समतिक्रम इत्यादी वचन हे फायद्याचे (आनिशंसाचे) प्रकाशन आहे, मूळ अर्थ नव्हे.

අඤ්ඤත්ථාති සුත්තෙසු. තත්ථ හි පරිත්තකසිණුග්ඝාටනෙපි රූපවිවෙකමත්තග්ගහණෙන පරිච්ඡෙදස්ස අග්ගහණතො අනන්තඵරණතා ච වුත්තා, ඉධ පන අනන්තඵරණතාසබ්භාවෙපි උග්ඝාටිතකසිණවසෙන පරිත්තානන්තතා හොතීති දස්සනත්ථං ‘‘අනන්තො ආකාසො’’ති න වුත්තන්ති අධිප්පායො. සමයවවත්ථාපනඣානවිසෙසනෙනෙවෙත්ථ අත්ථො, න පටිපත්තියාති තදවචනං.

'इतर ठिकाणी' म्हणजे सुत्तांमध्ये. कारण तेथे (सुत्तांमध्ये) लहान कसिण दूर सारल्यावर देखील केवळ रूपाच्या विविक्ततेचे (अभावाचे) ग्रहण केल्यामुळे, परिच्छेदाचे (मर्यादेचे) ग्रहण न झाल्याने 'अनंत स्फुरणता' देखील सांगितली आहे. परंतु येथे (अभिधम्मात) अनंत स्फुरणता विद्यमान असूनही, दूर सारलेल्या कसिणाच्या वशाने परीत्त (मर्यादित) किंवा अनंतता होते, हे दर्शविण्यासाठी 'अनंत आकाश' असे म्हटले नाही, असा अभिप्राय आहे. येथे वेळेची मर्यादा निश्चित करणे आणि ध्यानाचा विशेष दाखवणे हाच हेतू आहे, प्रतिपत्ती (साधना) नव्हे, म्हणून ते वचन म्हटलेले नाही.

266. පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණං [Pg.109] අත්තනො ඵරණාකාරෙනෙව අනන්තන්ති මනසිකාතබ්බත්තා ‘‘අනන්ත’’න්ති වුත්තං. උග්ඝාටභාවො උග්ඝාටිමං.

२६६. प्रथम अरूप विज्ञानाला स्वतःच्या पसरण्याच्या (स्फुरणाच्या) आकारानेच 'अनंत' असे मनसिकार करायचे असल्यामुळे 'अनंत' असे म्हटले आहे. कसिण दूर सारण्याचा भाव म्हणजे 'उग्घाटिम' (दूर सारलेले आकाश) होय.

267. අකිඤ්චනන්ති විඤ්ඤාණස්ස කිඤ්චි පකාරං අග්ගහෙත්වා සබ්බෙන සබ්බං විභාවනං ආහ.

२६७. 'अकिंचन' या शब्दाने विज्ञानाचा कोणताही प्रकार ग्रहण न करता, सर्व प्रकारे सर्व काही नसणे (अभाव) सांगितले आहे.

268. යායාති සඞ්ඛාරාවසෙසසඤ්ඤාය. තං තාව පටිපත්තිං. ආවජ්ජිස්සාමීතිආදිනා තන්නින්නාවජ්ජනාදිපවත්තියා අභාවං දස්සෙති, න තදතික්කමනත්ථාය ආවජ්ජනභාවනාපවත්තියා. නාසඤ්ඤාති සඤ්ඤාභාවො ච එතිස්සා අත්ථීති අත්ථො. සමූහගහණවසෙන පවත්තං කලාපසම්මසනං. ඵස්සාදිඑකෙකධම්මගහණවසෙන පවත්තා අනුපදධම්මවිපස්සනා.

२६८. 'ज्या' म्हणजे संस्कार मात्र शिल्लक राहिलेल्या संज्ञेने. त्या साधनेला (प्रतिपत्तीला). 'मी विचार करीन' इत्यादींद्वारे त्याकडे झुकणाऱ्या आवर्जनादी प्रवृत्तीचा अभाव दर्शविला जातो, त्याच्या समतिक्रमासाठी आवर्जन भावनेच्या प्रवृत्तीचा (अभाव दर्शविला जात) नाही. 'नासंज्ञा' म्हणजे या संज्ञेचा संज्ञाभाव देखील विद्यमान आहे, असा अर्थ आहे. समूहाच्या ग्रहणाच्या वशाने प्रवृत्त झालेली ती 'कलाप संमसन' (समूह संमर्शन) होय. स्पर्श इत्यादी एकेका धर्माच्या ग्रहणाच्या वशाने प्रवृत्त झालेली ती 'अनुपदधर्म विपश्यना' होय.

ආකාසෙ පවත්තිතවිඤ්ඤාණාතික්කමතො තතියා. තදතික්කමතො හි තස්සෙව විභාවනං හොති. දුතියාරුප්පවිඤ්ඤාණවිභාවනෙ හි තදෙව අතික්කන්තං සියා, න තස්ස ආරම්මණං, න චාරම්මණෙ දොසං දිස්වා අනාරම්මණස්ස විභාවනාතික්කමො යුජ්ජති. පාළියඤ්ච ‘‘විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තිං සතො සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨහිත්වා තඤ්ඤෙව විඤ්ඤාණං අභාවෙතී’’ති (චූළනි. උපසීවමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 39) ත්තං, න වුත්තං ‘‘තඤ්ඤෙව විඤ්ඤාණඤ්චායතනං අභාවෙතී’’ති, ‘‘තඤ්ඤෙව අභාවෙතී’’ති වා. ‘‘අනන්තං විඤ්ඤාණන්ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජා’’ති (විභ. 508) එත්ථ පන ද්වයං වුත්තං ආරම්මණඤ්ච විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණඤ්චායතනඤ්ච. තස්මිං ද්වයෙ යෙන කෙනචි යතො වා වුට්ඨිතො, තෙනෙව පට්ඨානනිද්දිට්ඨෙන තංසද්දස්ස සම්බන්ධෙ ආපන්නෙ විඤ්ඤාණඤ්චායතනස්ස නිවත්තනත්ථං විඤ්ඤාණවචනං, තස්මා පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණස්සෙව අභාවනාතික්කමො වුත්තො. තන්නිස්සිතන්ති තෙන නිස්සිතං. තං මණ්ඩපලග්ගං අනිස්සාය තෙන විනාභූතෙ විවිත්තෙ බහි ඔකාසෙ ඨානං විය ආකාසලග්ගවිඤ්ඤාණස්ස විවෙකෙ තදපගමෙ තතියාරුප්පස්ස ඨානං.

आकाशात (आकाश प्रज्ञप्तीमध्ये) प्रवृत्त केलेल्या पहिल्या अरूप विज्ञानाच्या (विज्ञानानंत्यायतन विज्ञानाच्या) अतिक्रमणामुळे तिसरी (आरुप्प समापत्ती - आकिंचन्यायतन) होते. कारण, त्याचे अतिक्रमण केल्याने त्याचाच अभाव (विभावन) होतो. कारण दुसऱ्या अरूप विज्ञानाच्या विभावनात (अभावात) तेच विज्ञानानंत्यायतन विज्ञान अतिक्रांत होते, त्याचे आलंबन नाही; आणि आलंबनात दोष पाहून अनालंबन अशा ध्यानाचा विभावन-अतिक्रम करणे योग्य नाही. आणि पाळीमध्ये (चुळनिद्देसात) "विज्ञानानंत्यायतन समापत्तीमध्ये स्मृती ठेवून समापन्न होऊन, त्यातून उठून त्याच विज्ञानाचा अभाव करतो" असे म्हटले आहे. "त्याच विज्ञानानंत्यायतन समापत्तीचा अभाव करतो" किंवा "त्याचाच अभाव करतो" असे म्हटलेले नाही. परंतु "अनंत विज्ञान आहे असे विज्ञानानंत्यायतन प्राप्त करून" यामध्ये आलंबन असलेले विज्ञान आणि विज्ञानानंत्यायतन ध्यान हे दोन्ही सांगितले आहेत. त्या दोन्हींमध्ये ज्या कोणापासून किंवा ज्या ध्यानातून उठला आहे, त्याच्याशीच मुख्यत्वे निर्देशिलेल्या 'तद्' (त्या) शब्दाचा संबंध प्राप्त झाल्यावर, विज्ञानानंत्यायतन ध्यानाचा निषेध करण्यासाठी 'विज्ञान' हा शब्द वापरला आहे. म्हणून पहिल्या अरूप विज्ञानाचाच अभाव-अतिक्रम सांगितला आहे. 'तन्निस्सितं' म्हणजे त्याने आश्रित असलेले. जसे मंडपाला चिकटून असलेल्या पहिल्या माणसाचा आश्रय न घेता, त्याच्याशिवाय वेगळ्या, विविक्त अशा बाहेरी मोकळ्या जागेत उभे राहणे, तसेच आकाशाला चिकटून असलेल्या पहिल्या अरूप विज्ञानाच्या विविक्ततेत (अभावात) तिसऱ्या अरूप ध्यानाचे राहणे होय.

අරූපාවචරකුසලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अरूपावचर कुशल कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

තෙභූමකකුසලවණ්ණනා

तेभूमक (त्रिभूमीय) कुशल कथेचे वर्णन.

269. ඉමෙ [Pg.110] තාව ඡන්දාධිපතෙය්‍යෙ පඤ්ච නයාති ඡන්දාධිපතෙය්‍යනයෙ අන්තෙ පුරිමනයානං තංනයාභිමුඛප්පවත්තිං සන්ධාය වුත්තං, අයං පන පකාරො න පාළිඅනුගතො. න හි පාළියං සුද්ධිකනයාදයො වත්වා වීරියාධිපතෙය්‍යාදිනයා වුත්තාති. මහාපකරණෙ සත්තහි මහාවාරෙහි අනුලොමාදිනයවිචිත්තෙහි හීනත්තිකො විභත්තො. තත්ථ ච මජ්ඣිමධම්මෙකදෙසභූතා ඉමෙ වීසති ලොකියමහානයාති කත්වා ‘‘තත්ථ විභත්තා’’ති වුත්තං, න එතෙන කමෙන ඉමෙසං නයානං තත්ථ ආගතත්තා.

२६९. "हे पाच नय छंदाधिपतीमध्ये आहेत" हे छंदाधिपत्य नयाच्या शेवटी मागील नयांची त्या नयाकडे अभिमुख प्रवृत्ती लक्षात घेऊन म्हटले आहे. परंतु हा प्रकार पाळीला अनुसरून नाही. कारण पाळीमध्ये शुद्धिक नयादी सांगून वीर्याधिपत्यादी नय सांगितले नाहीत. महाप्रकरणात (पट्ठान ग्रंथात) अनुलोमादी नयांनी युक्त अशा सात महावारांद्वारे हीनत्रिक विभक्त केले आहे. आणि तेथे मध्यम धर्माचा एक भाग असलेले हे वीस लौकिक महानय आहेत असे मानून "तेथे विभक्त केले आहेत" असे म्हटले आहे, या अट्टकथेत दाखवलेल्या क्रमाने हे नय तेथे आलेले आहेत म्हणून नाही.

එවමෙතෙසං විභත්තට්ඨානං දස්සෙත්වා ඉදානි එතස්මිං තෙභූමකකුසලකථාවසානට්ඨානෙ අට්ඨාරසකම්මද්වාරදස්සනත්ථං ‘‘ඉමස්මිං පන ඨානෙ’’තිආදිමාහ. අථ වා හීනපණීතෙහි විනිවත්තෙත්වා මජ්ඣිමරාසිඅන්තොගධභාවං දස්සෙන්තෙන එතෙසං තෙභූමකකුසලනයානං හීනත්තිකෙ විභාගො කතො. ‘‘ඉමස්මිං පන ඨානෙ’’තිආදිකස්ස යථාවුත්තොව සම්බන්ධො. හීනත්තිකෙ මජ්ඣිමරාසිම්හි යෙ සවිපාකා වට්ටනිස්සිතෙනෙව දානාදිවසෙන පවත්තිතා, තෙ හීනාති කාතබ්බා. යෙ විවට්ටනිස්සිතෙන දානාදිවසෙන පවත්තිතා, තෙ පණීතාති කාතබ්බා. අවිපාකා මජ්ඣිමාති කාතබ්බා. අවිපාකත්තා ච තෙසු මජ්ඣිමරාසිං ඨපෙත්වා ඉතරෙ ද්වෙ එකන්තවට්ටනිස්සිතා නව, විවට්ටුපනිස්සයභූතා ච නවාති අට්ඨාරස කම්මද්වාරානි, කම්මානි ච තානි තස්ස තස්ස ඵලස්ස කාරණභාවෙන ද්වාරානි චාති කම්මද්වාරානි. තත්ථ තත්ථ වා චිත්තානි කම්මද්වාරානීති ආහ. තංතංද්වාරානි වා කායාදීනි. අට්ඨාරස ඛත්තියා ච අභබ්බා හීනහීනත්තයාදයො නව, භබ්බා ච පණීතපණීතත්තයාදයො නවාති කම්මානුරූපෙනෙව වෙදිතබ්බා. එවං බ්‍රාහ්මණාදයො දෙවා ච යොජෙතබ්බා. අට්ඨචත්තාලීස ගොත්තචරණානි තෙසඤ්ඤෙව ඛත්තියාදීනං භෙදා. ‘‘කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති…පෙ… චිත්තාධිපතෙය්‍ය’’න්ති (ධ. ස. 269-270) එවං වුත්තො චිත්තස්ස චිත්තාධිපතෙය්‍යභාවො, චිත්තචෙතසිකසමුදායෙ සමයවවත්ථාපකො චිත්තසද්දො පවත්තොති ‘‘සම්පයුත්තධම්මානං වසෙන වුත්තො’’ති ආහ.

अशा प्रकारे या नयांचे विभक्त स्थान दाखवून, आता या तेभूमक कुशल कथेच्या समाप्तीच्या स्थानी अठरा कर्मद्वारे दाखवण्यासाठी "परंतु या स्थानी" इत्यादी म्हटले आहे. अथवा, हीन आणि प्रणीत यांच्यापासून परावृत्त करून मध्यम राशीमध्ये अंतर्भूत असल्याचे दाखवणाऱ्या भगवंतांनी या तेभूमक कुशल नयांचे हीनत्रिकामध्ये विभाजन केले आहे. "परंतु या स्थानी" इत्यादी शब्दांचा संबंध वर सांगितल्याप्रमाणेच आहे. हीनत्रिकामधील मध्यम राशीमध्ये जे सविपाक (फलयुक्त) आणि संसाराश्रितच असलेल्या दानादींच्या रूपाने प्रवृत्त झाले आहेत, त्यांना 'हीन' समजावे. जे विवर्ताश्रित (संसारमुक्ततेचा आश्रय घेणारे) दानादींच्या रूपाने प्रवृत्त झाले आहेत, त्यांना 'प्रणीत' समजावे. जे अविपाक (फलरहित) आहेत त्यांना 'मध्यम' समजावे. आणि अविपाक असल्यामुळे त्यातील मध्यम राशीला वगळून, इतर दोन - एकांत संसाराश्रित असलेले नऊ आणि विवर्त-उपनिश्रयभूत (निर्वाणाचे बलवान कारण) असलेले नऊ - अशी अठरा कर्मद्वारे होतात. ती कर्मेही आहेत आणि त्या त्या फलाचे कारण असल्यामुळे द्वारेही आहेत, म्हणून त्यांना 'कर्मद्वारे' म्हणतात. किंवा त्या त्या ठिकाणी चित्तांना 'कर्मद्वारे' असे म्हटले आहे. किंवा त्या त्या द्वारांना काया इत्यादी म्हटले आहे. अठरा क्षत्रिय आणि अभव्य (चार आर्यसत्य जाणण्यास अयोग्य) असलेले हीन-हीन त्रिक इत्यादी नऊ, आणि भव्य (आर्यसत्य जाणण्यास योग्य) असलेले प्रणीत-प्रणीत त्रिक इत्यादी नऊ, हे कर्माच्या अनुरूपच जाणावे. याचप्रमाणे ब्राह्मण इत्यादी आणि देवांचेही योजन करावे. अठ्ठेचाळीस गोत्रचरण हे त्या क्षत्रिय इत्यादींचेच भेद आहेत. "कामावचर कुशल चित्त उत्पन्न होते... पे... चित्ताधिपत्य" अशा प्रकारे सांगितलेला चित्ताचा चित्ताधिपत्यभाव, चित्त-चेतसिक समूहामध्ये समयाचे निर्धारण करणारा 'चित्त' शब्द प्रवृत्त झाला असल्यामुळे "संप्रयुक्त धर्मांच्या द्वारे सांगितला आहे" असे म्हटले आहे.

තෙභූමකකුසලවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

तेभूमक (त्रिभूमीय) कुशल कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

ලොකුත්තරකුසලවණ්ණනා

लोकोत्तर कुशल कथेचे वर्णन.

277. ලොකං [Pg.111] තරතීති එතෙන ලොකසමතික්කමපටිපත්තිමාහ. උත්තරතීති එතෙන ලොකස්සන්තගමනං ඵලෙ පතිට්ඨානං ඵලං. සමතික්කම්මාතිආදිනා නිබ්බානං. සමතික්කම්මාති හි නිස්සරිත්වා. අභිභුය්‍යාති විසංයුත්තං හුත්වාති අත්ථො. තිවිධොපි චත්ථො මග්ගාදීසු එකෙකස්මිං යොජෙතබ්බො, මග්ගෙයෙව වා ඉධ තස්ස අධිප්පෙතත්තා. එකචිත්තක්ඛණිකන්ති එකමග්ගස්ස ද්වෙ වාරෙ අනුප්පත්තිං සන්ධායාහ. අඤ්ඤමඤ්ඤං ධම්මානං අනතිවත්තනාදිසාධිකාය පඤ්ඤාය වඩ්ඪෙති. ‘‘නිය්‍යාතීති නිය්‍යානීය’’න්ති වත්තබ්බෙ ඊ-කාරස්ස රස්සත්තං ය-කාරස්ස ච ක-කාරං කත්වා ‘‘නිය්‍යානික’’න්ති වුත්තං. නිය්‍යාති එතෙනාති නිය්‍යානං, නිය්‍යානමෙව නිය්‍යානිකං වෙනයිකො විය. එත්ථ ‘‘නෙය්‍යානික’’න්ති වත්තබ්බෙ ඉ-කාරස්ස එ-කාරත්තං අකත්වා වුත්තං.

२७७. "लोकातून पार होतो" याने लोकाचे अतिक्रमण करण्याची प्रतिपत्ती (लोकोत्तर मार्ग) सांगितली आहे. "पार होतो" याने लोकाच्या अंताला पोहोचणे आणि फलामध्ये प्रतिष्ठित होणे म्हणजेच 'फल' होय. "अतिक्रमण करून" इत्यादी शब्दांनी निर्वाण सांगितले आहे. कारण 'समतिक्कम्म' (अतिक्रमण करून) म्हणजे बाहेर पडून (मुक्त होऊन). 'अभिभुय्य' (अभिभूत करून) म्हणजे विसंयुक्त (अलिप्त) होऊन, असा अर्थ आहे. हा तिन्ही प्रकारचा अर्थ मार्ग इत्यादींमध्ये प्रत्येकात योजावा, या ठिकाणी केवळ मार्गामध्येच योजावा, कारण तोच येथे अभिप्रेत आहे. "एकचित्तक्षणिक" हे एका मार्गाची दोन वेळा उत्पत्ती न होणे लक्षात घेऊन म्हटले आहे. परस्परांचे अतिक्रमण न करणे इत्यादी साध्य करणाऱ्या प्रज्ञेने वाढवतो. "निर्याण करतो म्हणून निर्याणीय" असे म्हणावयाचे असताना 'ई' काराचा र्‍हस्व करून आणि 'य' काराचा 'क' कार करून "निर्याणिक" (निय्यानिक) असे म्हटले आहे. ज्याच्याद्वारे निर्याण (संसारातून बाहेर पडणे) होते ते निर्याण, आणि निर्याण म्हणजेच निर्याणिक, जसे 'वैनयिक' शब्दाप्रमाणे. येथे "नैर्याणिक" असे म्हणावयाचे असताना 'इ' काराचा 'ए' कार न करता (निय्यानिक) असे म्हटले आहे.

ඵලන්ති චිත්තචෙතසිකරාසි වුච්චති, තං අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්පයුත්තානං ධම්මානං අත්තනො අවයවභූතානං නිස්සයො හොති. ඵලඤාණං වා ඵලං, සම්මාදිට්ඨිආදයො අඞ්ගානි වා. ලොකුත්තරභාවෙති ලොකං උත්තිණ්ණභාවෙ. තෙන ඵලනිබ්බානානි සඞ්ගණ්හාති. තෙසු යං භවති ඵලං, තං ‘‘භූමී’’ති වුච්චති. යථා වා කම්මනිබ්බත්තා කාමභවාදයො තංසමඞ්ගිනො නිස්සයභාවෙන ‘‘භූමී’’ති වුච්චන්ති, එවං මග්ගෙන නිබ්බත්තං ඵලං අරියසාවකස්ස කාලෙන කාලං සමාපජ්ජිතබ්බතාය නිස්සයභාවතො ‘‘භූමී’’ති වුච්චති, තතොයෙව අරියා චිරතරං තිට්ඨන්ති. සමුච්ඡෙදවිවෙකවසෙනාති එත්ථ අපායගමනීයානං අච්චන්තසමුච්ඡෙදො ඉතරෙසඤ්ච විජ්ජුතොභාසෙන විය තමස්ස සමුච්ඡෙදො දට්ඨබ්බො. ලොකියජ්ඣානම්පි පුථුජ්ජනස්ස අරියස්ස ච අකතාධිකාරස්ස න විනා පටිපදාය ඉජ්ඣති, කතාධිකාරස්ස පන අරියස්ස මග්ගෙනෙව සමිජ්ඣනතො විපාකානං විය කුසලෙන තථා සමිද්ධස්ස අරියමග්ගෙන සදිසතාය අභාවතො අතබ්බිපාකත්තා ච න මග්ගපටිපදා තස්ස ඣානස්ස පටිපදාති සක්කා වත්තුන්ති තත්ථ තථා ගරුං කත්වා පටිපදාහි එව දෙසනා න කතා, යථාවුත්තජ්ඣානසඞ්ගහත්ථං සුද්ධිකදෙසනාපි කතා.

'फल' म्हणजे चित्त-चेतसिकांचा समूह होय, तो परस्परांशी संप्रयुक्त असलेल्या आणि स्वतःचे अवयव असलेल्या धर्मांचा आश्रय असतो. किंवा फलज्ञान म्हणजे फल होय, किंवा सम्यक् दृष्टी इत्यादी अंगे म्हणजे फल होय. "लोकोत्तर भावात" म्हणजे लोकाचे अतिक्रमण केलेल्या अवस्थेत. त्याने फल आणि निर्वाण यांचा संग्रह होतो. त्यामध्ये जे फल उत्पन्न होते, त्याला 'भूमी' असे म्हणतात. किंवा ज्याप्रमाणे कर्मामुळे उत्पन्न झालेले कामभव इत्यादी त्या व्यक्तीच्या आश्रयभावामुळे 'भूमी' म्हटले जातात, त्याचप्रमाणे मार्गामुळे उत्पन्न झालेले फल हे आर्यश्रावकाला वेळोवेळी समापन्न होण्यासाठी आश्रयभूत असल्यामुळे 'भूमी' म्हटले जाते, आणि म्हणूनच आर्यजन दीर्घकाळ टिकून राहतात. "समुच्छेद आणि विवेक यांच्याद्वारे" यामध्ये अपायगामी (दुर्गतीला नेणाऱ्या) अकुशलांचा अत्यंत समुच्छेद (पूर्णपणे उखडून टाकणे) आणि इतरांचा विजेच्या चमकाप्रमाणे अंधाराचा नाश करण्यासारखा समुच्छेद जाणावा. लौकिक ध्यानसुद्धा पृथग्जनाच्या आणि ज्याने पूर्वपुण्य (अधिकार) केले नाही अशा आर्याच्या संतानात प्रतिपत्तीशिवाय (साधनेशिवाय) सिद्ध होत नाही. परंतु ज्याने पूर्वपुण्य केले आहे अशा आर्याच्या संतानात मार्गप्रभावानेच ते सिद्ध होत असल्यामुळे, जसे कुशलामुळे विपाकांची सिद्धी होते, तसे त्या मार्गाच्या प्रभावाने सिद्ध झालेल्या लौकिक ध्यानाचे आर्यमार्गाशी सादृश्य नसल्यामुळे आणि ते त्या मार्गाचा विपाक नसल्यामुळे, "मार्गप्रतिपत्ती ही त्या ध्यानाची प्रतिपत्ती आहे" असे म्हणता येत नाही. म्हणून तेथे त्या प्रतिपत्तीला महत्त्व देऊन प्रतिपत्तीसहच देशना केलेली नाही, तर वर सांगितलेल्या मार्गसिद्ध ध्यानाचा संग्रह करण्यासाठी शुद्धिक देशनाही केली आहे.

ඉධ පන කස්සචි විනා පටිපදාය අසිද්ධිතො ගරුං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘දුක්ඛපටිපද’’න්තිආදි වුත්තං. යො කොචි වාරොති සකිං ද්වික්ඛත්තුං තික්ඛත්තුං චතුක්ඛත්තුං අනෙකක්ඛත්තුන්ති එවමාදීසු වික්ඛම්භනවාරෙසු යො කොචි. සකිං ද්වික්ඛත්තුඤ්ච වික්ඛම්භනවාරා සුඛා පටිපදා එව, න ච තතො උද්ධං සුඛා පටිපදා [Pg.112] හොතීති තික්ඛත්තුං වික්ඛම්භනවාරං දුක්ඛා පටිපදාති රොචෙසුං අට්ඨකථාචරියා. තස්මිං තථාරොචිතෙ තතො පරෙසු චතුක්ඛත්තුං වික්ඛම්භනවාරාදීසු වත්තබ්බමෙව නත්ථීති. රූපාරූපානං ලක්ඛණාදීහි පරිච්ඡින්දිත්වා ගහණං රූපාරූපපරිග්ගහො, නාමරූපමත්තමෙතං, න අඤ්ඤො කොචි සත්තාදිකොති වවත්ථාපනං නාමරූපවවත්ථාපනං. පරිග්ගහිතරූපාරූපස්ස මග්ගපාතුභාවදන්ධතා ච නාමරූපවවත්ථාපනාදීනං කිච්ඡසිද්ධිතො සියාති න රූපාරූපපරිග්ගහකිච්ඡතාය එව දුක්ඛපටිපදතා වත්තබ්බාති චෙ? තං න, නාමරූපවවත්ථාපනාදීනං පච්චනීකකිලෙසමන්දතාය සුඛසිද්ධියම්පි තථාසිද්ධවිපස්සනාසහගතානං ඉන්ද්‍රියානං මන්දතාය මග්ගපාතුභාවදන්ධභාවතො.

परंतु येथे, कोणत्याही प्रतिपदेशिवाय (लोकोत्तर ध्यानाची) सिद्धी न झाल्यामुळे, महत्त्व देऊन दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी "दुःखप्रतिपदा" इत्यादी म्हटले आहे. "कोणतीही वेळ (वार)" म्हणजे एकदा, दोनदा, तीनदा, चारदा किंवा अनेकदा इत्यादी क्लेश दूर करण्याच्या (विक्खंभन) वारांपैकी कोणताही एक होय. एकदा किंवा दोनदा क्लेश दूर करणे ही "सुखप्रतिपदा"च आहे, आणि त्यापेक्षा अधिक वेळा क्लेश दूर करणे ही सुखप्रतिपदा राहत नाही; म्हणूनच तीन वेळा क्लेश दूर करण्याच्या वाराला अट्ठकथाचार्यांनी "दुःखप्रतिपदा" म्हणून स्वीकारले आहे. ते तसे स्वीकारले असता, त्यापुढील चार वेळा इत्यादी क्लेश दूर करण्याच्या वारांमध्ये (ती दुःखप्रतिपदाच आहे हे) सांगण्याची आवश्यकताच उरत नाही. रूप आणि अरूपाचे (नाम-रूपाचे) लक्षण इत्यादींद्वारे विभागून ग्रहण करणे म्हणजे "रूपारूपपरिग्रह" होय. "हे केवळ नाम-रूपच आहे, याव्यतिरिक्त कोणताही सत्त्व (प्राणी) इत्यादी नाही" असे निश्चित करणे म्हणजे "नामरूपव्यवस्थान" होय. नाम-रूपाचे ग्रहण केलेल्या साधकाच्या मार्गाचा प्रादुर्भाव मंद असणे हे नामरूपव्यवस्थान इत्यादींच्या कठीणतेने सिद्ध होत असल्यामुळे, केवळ रूपारूपपरिग्रहाच्या कठीणतेमुळेच दुःखप्रतिपदा म्हणावे असे नाही का? तर ते योग्य नाही; कारण नामरूपव्यवस्थान इत्यादींच्या विरोधी क्लेशांच्या मंदतेमुळे ते सहज साध्य होत असतानाही, त्या प्रकारे सिद्ध झालेल्या विपश्यनासहगत इंद्रियांच्या मंदतेमुळे मार्गाचा प्रादुर्भाव मंद होतो.

රූපාරූපං පරිග්ගහෙත්වාති අකිච්ඡෙනපි පරිග්ගහෙත්වා. කිච්ඡෙන පරිග්ගහිතෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. එවං සෙසෙසුපි. ඉමං වාරං රොචෙසුන්ති කලාපසම්මසනාවසානෙ උදයබ්බයානුපස්සනාය වත්තමානාය උප්පන්නස්ස විපස්සනුපක්කිලෙසස්ස තික්ඛත්තුං වික්ඛම්භනෙන කිච්ඡතාවාරං දුක්ඛා පටිපදාති රොචෙසුං එතදන්තත්තා පටිපදාය. එතස්ස අකිච්ඡත්තෙපි පුරිමානං කිච්ඡත්තෙ දුක්ඛපටිපදතා වුත්තනයාවාති න පටිසිද්ධාති දට්ඨබ්බං. යථාවුත්තං වා සබ්බං රූපාරූපපරිග්ගහාදිකිච්ඡතං තික්ඛත්තුං වික්ඛම්භනවාරතාවසෙන ‘‘ඉමං වාර’’න්ති ආහ. යස්ස පන සබ්බත්ථ අකිච්ඡතා, තස්ස සුඛා පටිපදා වෙදිතබ්බා.

"रूपारूप ग्रहण करून" म्हणजे विनासायास ग्रहण करूनही. जर कठीणतेने ग्रहण केले असेल, तर (पुढील नामरूपव्यवस्थानात कठीणता येईल हे) सांगण्याची आवश्यकताच नाही. उर्वरित ज्ञानांच्या बाबतीतही असेच समजावे. "या वाराला स्वीकारले" म्हणजे कलापसंमसन ज्ञानाच्या शेवटी उदयव्ययानुपश्यना ज्ञान प्रवृत्त होत असताना उत्पन्न झालेल्या विपश्यना-उपक्लेशांना तीन वेळा दूर करण्याच्या कठीणतेच्या वाराला "दुःखप्रतिपदा" म्हणून स्वीकारले आहे; कारण प्रतिपदेचा अंत या (विपश्यना-उपक्लेश दूर करण्याच्या) मर्यादेत होतो. हे कठीण नसले तरी, पूर्वीच्या रूपारूपपरिग्रह इत्यादींच्या कठीणतेमुळे दुःखप्रतिपदा असणे हे पूर्वोक्त नियमानुसारच आहे, त्याचा निषेध केला जात नाही, असे समजावे. किंवा पूर्वोक्त सर्व रूपारूपपरिग्रह इत्यादींच्या कठीणतेला तीन वेळा दूर करण्याच्या वाराच्या स्वरूपात "हा वार" असे म्हटले आहे. परंतु ज्या साधकाला सर्व ठिकाणी कठीणता येत नाही, त्याची "सुखप्रतिपदा" समजावी.

මුසාවාදාදීනං විසංවාදනාදිකිච්චතාය ලූඛානං අපරිග්ගාහකානං පටිපක්ඛභාවතො පරිග්ගාහකසභාවා සම්මාවාචා. සා සිනිද්ධභාවතො සම්පයුත්තධම්මෙ පරිග්ගණ්හාති සම්මාවාචාපච්චයසුභාසිතසොතාරඤ්ච ජනං. කායිකකිරියාකිච්චං කත්තබ්බං සමුට්ඨාපෙති, සයඤ්ච සමුට්ඨහනං ඝටනං හොතීති සම්මාකම්මන්තසඞ්ඛාතා විරතිපි සමුට්ඨානසභාවාති වුත්තා. සම්පයුත්තධම්මානං වා උක්ඛිපනං සමුට්ඨහනං කායිකකිරියාය භාරුක්ඛිපනං විය, ජීවමානස්ස සත්තස්ස, සම්පයුත්තධම්මානං වා සුද්ධි වොදානං ආජීවස්සෙව වා ජීවිතින්ද්‍රියවුත්තියා.

असत्य भाषण (मृषावाद) इत्यादींच्या, इतरांना फसवणे इत्यादी कृत्यांमुळे कोरड्या, कठोर आणि (इतरांना) न स्वीकारणाऱ्या स्वभावाच्या विरोधी असल्यामुळे, सम्यक् वाचा ही स्वीकारणाऱ्या (संग्रह करणाऱ्या) स्वभावाची असते. ती आपल्या स्निग्ध (सौम्य) स्वभावामुळे संप्रयुक्त धर्मांना आणि सम्यक् वाचेच्या निमित्ताने सुभाषित ऐकणाऱ्या जनसमुदायालाही आपल्याकडे आकर्षित करते (स्वीकारते). ती करण्यायोग्य कायिक क्रियांच्या कर्तव्याला प्रवृत्त करते, आणि ती स्वतः प्रवृत्त होणे व संघटित होणे अशी असल्यामुळे, "सम्यक् कर्मांत" नावाची विरती देखील प्रवृत्तीच्या स्वभावाची आहे असे म्हटले आहे. किंवा कायिक क्रियेद्वारे ओझे उचलण्याप्रमाणे संप्रयुक्त धर्मांना वर उचलणे म्हणजे प्रवृत्ती (समुत्थान) होय. जिवंत प्राण्याच्या संप्रयुक्त धर्मांची शुद्धी म्हणजे "वोदान" (परिशुद्धी) होय, किंवा जीवितेंद्रियाच्या प्रवृत्तीसाठी (जीवन जगण्यासाठी) आजीविकेचीच शुद्धी म्हणजे "वोदान" होय.

283. මග්ගසන්නිස්සිතන්ති පරමත්ථමග්ගසභාවත්තා මග්ගාවයවභාවෙන සමුදායසන්නිස්සිතන්ති අත්ථො.

२८३. "मार्गसंनिश्रित" म्हणजे परमार्थ मार्गाच्या स्वभावाचे असल्यामुळे, मार्गाचा अवयव (भाग) या रूपाने समूहावर आश्रित असणे, असा अर्थ आहे.

285. පතිට්ඨානං කිලෙසවසෙන, ආයූහනං අභිසඞ්ඛාරවසෙන. තණ්හාවසෙන වා පතිට්ඨානං, දිට්ඨිවසෙන ආයූහනං. බොධීති යා අයං ධම්මසාමග්ගී වුච්චතීති යොජෙතබ්බා. සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො වියාති එතෙන [Pg.113] පුග්ගලපඤ්ඤත්තියා අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවං දස්සෙති. අඞ්ග-සද්දො කාරණත්ථොපි හොතීති චතුසච්චබොධාය සංවත්තන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා. බුජ්ඣන්තීති බොධියො, බොධියො එව අඞ්ගාති ‘‘අනුබුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා’’ති වුත්තං. විපස්සනාදීනං කාරණානං බුජ්ඣිතබ්බානඤ්ච සච්චානං අනුරූපං පච්චක්ඛභාවෙන පටිමුඛං අවිපරීතතාය සම්මා ච බුජ්ඣන්තීති එවමත්ථවිසෙසදීපකෙහි උපසග්ගෙහි ‘‘අනුබුජ්ඣන්තී’’තිආදි වුත්තං. බොධි-සද්දො හි සබ්බවිසෙසයුත්තං බුජ්ඣනං සාමඤ්ඤෙන සඞ්ගණ්හාතීති.

२८५. क्लेशांच्या प्रभावाने प्रतिष्ठित होणे (स्थिरावणे) आणि अभिसंस्काराच्या (कर्माच्या) प्रभावाने प्रयत्न करणे (आयूहन) होय. किंवा तृष्णेच्या प्रभावाने प्रतिष्ठित होणे आणि दृष्टीच्या (मिथ्या दृष्टीच्या) प्रभावाने प्रयत्न करणे होय. "बोधी" म्हणजे जी ही धर्मांची सामग्री (एकत्र येणे) म्हटली जाते, असा संबंध जोडावा. "सेनेचे अवयव, रथाचे अवयव इत्यादींप्रमाणे" याने पुद्गलप्रज्ञप्तीचे अविद्यमानप्रज्ञप्तीत्व (परमार्थात अस्तित्त्व नसणे) दर्शवले आहे. "अंग" हा शब्द कारणाच्या अर्थातही वापरला जातो, म्हणून चार आर्यसत्यांच्या बोधासाठी (ज्ञानासाठी) जे प्रवृत्त होतात, त्यांना "बोझंग" (बोध्यंग) म्हणतात. जे जाणतात ते "बोधी" (ज्ञान) होत, आणि बोधी हेच अंग (कारण) असल्यामुळे "जे अनुबोध करतात ते बोझंग" असे म्हटले आहे. विपश्यना इत्यादी कारणांच्या आणि जाणण्यायोग्य चार आर्यसत्यांच्या अनुरूप, प्रत्यक्ष रूपाने, संमुख, यथार्थपणे आणि चांगल्या प्रकारे जाणतात; अशा प्रकारे अर्थाचा विशेष दर्शवणाऱ्या उपसर्गांद्वारे "अनुबुज्झन्ति" (अनुबोध करतात) इत्यादी म्हटले आहे. कारण "बोधी" हा शब्द सर्व विशेष अर्थांनी युक्त असलेल्या जाणण्याच्या क्रियेला सामान्य रूपाने ग्रहण करतो.

299. තිණ්ණන්ති රාගාදීනං. කරොති නාම කිං දුච්චරිතානි අනුවත්තමානානි.

२९९. "तीन" म्हणजे राग इत्यादींचे. काय करतो? म्हणजे पाठीमागे येणाऱ्या दुश्चरित्रांना (दुष्कृत्यांना) करतो.

301. පාණාතිපාතාදිනිප්ඵාදිතපච්චයානං නිච්චසෙවනං ධුවපටිසෙවනං. සකිච්චකොති විසුං අත්තනො කිච්චවා. න හොතීති අත්ථන්තරභාවං පටික්ඛිපති. පච්චයපටිසෙවනසාමන්තජප්පනඉරියාපථප්පවත්තනානි පාපිච්ඡතානිබ්බත්තානි තීණි කුහනවත්ථූනීති.

३०१. प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादींद्वारे मिळवलेल्या प्रत्ययांचे (साधनांचे/वस्तूंचे) निरंतर सेवन करणे म्हणजे "ध्रुवप्रतिसेवन" होय. "सकिच्चक" (स्वकृत्यवान) म्हणजे स्वतःचे स्वतंत्र कार्य असणारा. "नसतो" या शब्दाने (सम्यक् वाचा आणि सम्यक् कर्मांत यांच्यापेक्षा) भिन्न अस्तित्वाचा निषेध केला आहे. प्रत्ययांचे सेवन करणे, जवळीक साधून बोलणे (जल्पन) आणि ईर्यापथाचे प्रदर्शन करणे, ही पापी इच्छेमुळे (लोभामुळे) उत्पन्न होणारी तीन कुहनवस्तू (ढोंग किंवा फसवणुकीची साधने) आहेत, असे समजावे.

343. වුට්ඨානගාමිනීවිපස්සනා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා සානුලොමා, සා සුඤ්ඤතො පස්සන්තී ‘‘සුඤ්ඤතා’’ති වුච්චති, දුක්ඛතො පස්සන්තී තණ්හාපණිධිසොසනතො ‘‘අප්පණිහිත’’න්ති. සා ආගමනීයට්ඨානෙ මග්ගාධිගමත්ථං ආගමනපටිපදාඨානෙ ඨත්වා සුඤ්ඤතාප්පණිහිතන්ති නාමං දෙති. ආගමනතො නාමෙ ලද්ධෙ සගුණතො ආරම්මණතො ච නාමං සිද්ධමෙව හොති, න පන සගුණාරම්මණෙහි නාමලාභෙ සබ්බත්ථ ආගමනතො නාමං සිද්ධං හොතීති පරිපුණ්ණනාමසිද්ධිහෙතුත්තා සගුණාරම්මණෙහි සබ්බෙසම්පි නාමත්තයයොගො, න ආගමනතොති වවත්ථානකරත්තා ච නිප්පරියායදෙසනාය ආගමනතොව ඉධ නාමං ලභති, න ඉතරෙහීති වුත්තං.

३४३. वुट्ठानगामिनी विपश्यना म्हणजे अनुलोम ज्ञानासह असणारे संस्कारोपेक्षा ज्ञान होय. ती शून्यता (आत्मभावाचा अभाव) या रूपाने पाहत असल्यामुळे तिला "शून्यता" म्हटले जाते, आणि दुःख रूपाने पाहत असताना, ती तृष्णेच्या आकांक्षेला नष्ट करत असल्यामुळे तिला "अप्रणिहित" म्हटले जाते. ती मार्गाच्या प्राप्तीसाठी कारणीभूत असलेल्या प्रतिपदेच्या स्थानी राहून (लोकोत्तर ध्यानाला) "शून्यता" किंवा "अप्रणिहित" हे नाव देते. विपश्यनेच्या आगमनामुळे (प्रवेशामुळे) नाव प्राप्त झाले असता, स्वतःच्या गुणांमुळे आणि (निर्वाण रूप) आलंबनामुळे नाव सिद्ध होतेच; परंतु स्वतःच्या गुणांमुळे आणि आलंबनामुळे नाव प्राप्त झाले तरी, सर्व ठिकाणी आगमनामुळे नाव सिद्ध होत नाही. परिपूर्ण नाव सिद्ध होण्याच्या कारणाने, स्वतःच्या गुणांमुळे आणि आलंबनामुळे सर्वच विमोक्ष मार्गांना तिन्ही नावांचा योग संभवतो, परंतु आगमनामुळे तो संभवत नाही, असा विभाग केल्यामुळे निष्पर्याय देशना असलेल्या अभिधम्मामध्ये केवळ आगमनामुळेच येथे (लोकोत्तर मार्गात) नाव प्राप्त होते, इतरांनी नाही, असे म्हटले आहे.

350. අනිමිත්තවිපස්සනන්ති අනිච්චානුපස්සනං. නිමිත්තධම්මෙසූති සමූහාදිඝනවසෙන ච සකිච්චපරිච්ඡෙදතාය ච සපරිග්ගහෙසු ඛන්ධෙසු. අනිමිත්තවිමොක්ඛොති අනිච්චානුපස්සනමාහ. එවංසම්පදමිදන්ති කථමිධ උපමාසංසන්දනං හොති. න හි ඡන්දචිත්තානං මග්ගසඞ්ඛාතඅධිපතිභාවාභාවො විය සද්ධින්ද්‍රියාධිකස්ස අනිමිත්තවිමොක්ඛස්ස අනිමිත්තභාවාභාවො අත්ථි, න ච අමග්ගාධිපතීනං මග්ගාධිපතිනාමදානාභාවො විය අනිමිත්තස්ස අනිමිත්තනාමදානාභාවොති සක්කා වත්තුං අනිමිත්තවිමොක්ඛස්ස අනනිමිත්තතාය අභාවතො[Pg.114]. මග්ගො අධිපති එතෙසන්ති ච මග්ගාධිපතිනොති යුත්තො තත්ථ ඡන්දචිත්තෙහි තංසම්පයුත්තානං මග්ගාධිපතිභාවාභාවො. ඉධ පන මග්ගො අනිමිත්තං එතස්සාති මග්ගානිමිත්තොති අයමත්ථො න සම්භවතීති න තෙන අමග්ගෙන මග්ගස්ස අනිමිත්තභාවො න යුජ්ජති, කිං වා එත්ථ සාමඤ්ඤං අධිප්පෙතන්ති. අමග්ගඞ්ගමග්ගනාමාභාවො. යථා සතිපි අධිපතිභාවෙ ඡන්දචිත්තානං න මග්ගාධිපතීති මග්ගනාමං, න ච තෙහි මග්ගස්ස තෙසං අමග්ගඞ්ගත්තා, තථා සතිපි සද්ධාය ආගමනභාවෙන තස්සා අනිමිත්තන්ති මග්ගනාමං, න ච තාය මග්ගස්ස තස්සා අමග්ගඞ්ගත්තා. එවං අනිමිත්තවිපස්සනායපි අනිමිත්තභාවො නිප්පරියායෙන නත්ථීති දීපිතො හොති.

३५०. अनिमित्त विपश्यना म्हणजे अनित्यानुपश्यना होय. 'निमित्त धर्मांमध्ये' म्हणजे समूहादी घनाच्या (संघाताच्या) प्रभावाने आणि स्वतःच्या कार्याच्या परिच्छेदाने (मर्यादेने) शरीरासह असलेल्या स्कंधांमध्ये होय. 'अनिमित्त विमोक्ष' असे अनित्यानुपश्यनेला म्हटले आहे. 'या प्रकारे हे संपन्न होते' यात उपमेची तुलना कशी होऊ शकते? कारण जसे छंद आणि चित्त यांच्यामध्ये 'मार्ग' नावाच्या अधिपतीचा अभाव असतो, तसे श्रद्धा-इंद्रिय अधिक असलेल्या अनिमित्त विमोक्षाच्या अनिमित्त भावाचा अभाव नसतो. तसेच, जे मार्गाचे अधिपती नाहीत त्यांना 'मार्गाधिपती' हे नाव न मिळण्याचा अभाव असतो, तसे अनिमित्त विमोक्षाला 'अनिमित्त' हे नाव न मिळण्याचा अभाव असतो असे म्हणता येत नाही; कारण अनिमित्त विमोक्षाच्या अन-अनिमित्ततेचा (अनिमित्त नसण्याचा) अभाव असतो. 'मार्ग हा यांचा अधिपती आहे' म्हणून 'मार्गाधिपती' असा विग्रह योग्य आहे. तिथे छंद आणि चित्त यांच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या धर्मांमध्ये मार्गाधिपती भावाचा अभाव योग्य आहे. परंतु येथे 'मार्ग हा याचा अनिमित्त आहे' म्हणून 'मार्ग-अनिमित्त' असा अर्थ संभवत नाही. म्हणून त्या अमार्गाने मार्गाचा अनिमित्तभाव अयोग्य ठरतो असे नाही. किंवा येथे कोणते साम्य अभिप्रेत आहे? अमार्गांग असलेल्या धर्माला 'मार्ग' हे नाव न मिळणे. जसे छंद आणि चित्त यांच्यामध्ये अधिपतीभाव असूनही त्यांना 'मार्गाधिपती' असे मार्गाचे नाव मिळत नाही, आणि त्यांच्यामुळे मार्गालाही ते नाव मिळत नाही कारण ते मार्गांग नाहीत; तसेच श्रद्धेच्या आगमनाचा भाव (मार्गाच्या उत्पत्तीचे कारण असणे) असूनही, त्या श्रद्धेला 'अनिमित्त' असे मार्गाचे नाव मिळत नाही, आणि तिच्यामुळे मार्गालाही ते नाव मिळत नाही कारण ती मार्गांग नाही. अशा प्रकारे अनिमित्त विपश्यनेचा देखील अनिमित्तभाव मुख्य अर्थाने (निप्परियायेन) नाही, हे दर्शविले आहे।

නනු ච ඉධ ඣානං සුඤ්ඤතාදිනාමෙන වුත්තං, න මග්ගොති චෙ? න, මග්ගසම්පයොගතො ඣානස්ස සුඤ්ඤතාදිනාමකත්තා. සුත්තන්තපරියායෙන සගුණාරම්මණෙහි ඉධ අභිධම්මෙපි නාමං ලභතීති ආහංසු. තස්මා පටික්ඛිත්තා ‘‘න පන ලභන්තී’’ති. කිං කාරණා? අභිධම්මෙ සරසං අනාමසිත්වා පච්චනීකතොව නාමලාභාති අධිප්පායො. යො හි සගුණාරම්මණෙහි නාමලාභො, සො සරසප්පධානො හොති. සරසෙනෙව ච නාමලාභෙ සබ්බමග්ගානං සුඤ්ඤතාදිභාවොති වවත්ථානං න සියා. තස්මා අභිධම්මෙ සතිපි ද්වීහි නාමලාභෙ පච්චනීකතො නාමවවත්ථානකරං ගහිතන්ති සගුණාරම්මණෙහි සුඤ්ඤතාප්පණිහිතමග්ගා නාමං න ලභන්තීති ආහ. අථ වා න පන ලභන්තීති අඤ්ඤනිරපෙක්ඛෙහි සගුණාරම්මණෙහි න ලභන්ති. කිං කාරණා? අභිධම්මෙ සරසපච්චනීකෙහි සහිතෙහි නාමලාභාති අත්ථො. පච්චනීකඤ්හි වවත්ථානකරං අනපෙක්ඛිත්වා කෙවලස්ස සරසස්ස නාමහෙතුභාවො අභිධම්මෙ නත්ථි අවවත්ථානාපත්තිතො. තස්මා අත්තාභිනිවෙසපණිධිපටිපක්ඛවිපස්සනානුලොමා මග්ගා සතිපි සරසන්තරෙ පච්චනීකසහිතෙන සරසෙන නාමං ලභන්ති. අනිමිත්තමග්ගස්ස පන විපස්සනා නිමිත්තපටිපක්ඛා න හොති සයං නිමිත්තග්ගහණතො නිමිත්තග්ගහණානිවාරණාති තදනුලොමමග්ගොපි න නිමිත්තස්ස පටිපක්ඛො. යදි සියා, නිමිත්තගතවිපස්සනායපි පටිපක්ඛො සියාති. තස්මා විජ්ජමානොපි සරසො වවත්ථානකරපච්චනීකාභාවා අභිධම්මෙ අනිමිත්තන්ති නාමදායකො න ගහිතො. අනිච්චානුපස්සනානුලොමො පන මග්ගො සුද්ධිකපටිපදානයෙයෙව සඞ්ගහිතොති දට්ඨබ්බො. තස්මා එව ච සො නයො වුත්තොති. එවන්ති යං [Pg.115] වක්ඛති ‘‘අනිච්චතො වුට්ඨහන්තස්ස මග්ගො අනිමිත්තො හොතී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 350), එවං ආහරිත්වා අට්ඨකථාචරියෙහි සො අනිමිත්තමග්ගො දීපිතොති අත්ථො.

शंका: येथे ध्यान हे 'शून्यता' इत्यादी नावाने म्हटले आहे, मार्ग नाही, असे जर म्हटले तर? नाही, कारण मार्गाच्या संप्रयोगामुळे ध्यानाला 'शून्यता' इत्यादी नाव मिळते. सुत्तंत पद्धतीने सगुण आलंबनांमुळे येथे अभिधम्मातही नाव प्राप्त होते, असे काही आचार्य म्हणतात. म्हणून 'परंतु ते प्राप्त करत नाहीत' असे म्हणून (अट्ठकथेत) त्याचे खंडन केले आहे. काय कारण आहे? अभिधम्मात स्वतःच्या स्वभावाचा (सरस) विचार न करता केवळ विरोधी पक्षाच्या (पच्चनीक) कारणानेच नाव प्राप्त होते, असा अट्ठकथाकारांचा अभिप्राय आहे. कारण जो सगुण आलंबनांमुळे नावाचा लाभ होतो, तो स्वभावाला प्रधान मानणारा असतो. आणि केवळ स्वभावामुळेच नावाचा लाभ झाला, तर सर्व मार्गांना 'शून्यता' इत्यादी भाव प्राप्त होईल आणि नावांची निश्चित विभागणी (व्यवस्थान) होणार नाही. म्हणून अभिधम्मात दोन्ही कारणांनी नावाचा लाभ होत असला, तरी विरोधी पक्षामुळे होणारी निश्चित विभागणी करणारे नावच ग्रहण केले जाते. म्हणूनच 'सगुण आलंबनांमुळे शून्यता आणि अप्रणिहित मार्ग नाव प्राप्त करत नाहीत' असे म्हटले आहे. अथवा, 'परंतु ते प्राप्त करत नाहीत' याचा अर्थ असा की, इतर कारणांची अपेक्षा न ठेवता केवळ सगुण आलंबनांमुळे ते नाव प्राप्त करत नाहीत. काय कारण आहे? कारण अभिधम्मात स्वभाव आणि विरोधी पक्ष या दोन्हीच्या एकत्र येण्याने नावाचा लाभ होतो, असा अर्थ आहे. कारण विभागणी करणाऱ्या विरोधी पक्षाची अपेक्षा न करता केवळ स्वभावाचे नाव मिळण्याचे कारण अभिधम्मात नाही; कारण तसे केल्यास विभागणी न होण्याची (अव्यवस्थेची) आपत्ती येईल. म्हणून आत्माभिनिवेश आणि प्रणिधी यांच्या विरोधी असलेल्या विपश्यनेला अनुकूल असलेले मार्ग, इतर कारणे असूनही, विरोधी पक्षासह असलेल्या स्वभावामुळे नाव प्राप्त करतात. परंतु अनिमित्त मार्गाची विपश्यना (अनित्यानुपश्यना) ही निमित्ताची विरोधी नसते; कारण ती स्वतः संस्कार-निमित्त नावाचे आलंबन ग्रहण करते किंवा संस्कार-निमित्त आलंबन ग्रहण करण्यास प्रतिबंध करत नाही. म्हणून त्या विपश्यनेला अनुकूल असलेला मार्ग देखील निमित्ताचा विरोधी नसतो. जर तो विरोधी असता, तर संस्कार-निमित्तामध्ये होणाऱ्या विपश्यनेचा देखील विरोधी झाला असता. म्हणून विद्यमान असूनही, विभागणी करणाऱ्या विरोधी पक्षाच्या अभावामुळे अभिधम्मात 'अनिमित्त' असे नाव देणारा स्वभाव ग्रहण केला गेला नाही. परंतु अनित्यानुपश्यनेला अनुकूल असलेला मार्ग केवळ शुद्धिक-प्रतिपदा पद्धतीमध्येच समाविष्ट केला आहे, असे समजावे. आणि म्हणूनच ती पद्धत सांगितली आहे. 'या प्रकारे' जे पुढे सांगितले जाईल की 'अनित्यापासून उठणाऱ्या पुद्गलाचा मार्ग अनिमित्त असतो', असे उद्धृत करून अट्ठकथाचार्यांनी त्या अनिमित्त मार्गाचे स्पष्टीकरण केले आहे, असा अर्थ आहे।

වුට්ඨාන…පෙ… කිමාරම්මණාති අනිච්චාදිතො වුට්ඨහන්තස්ස වුට්ඨානගාමිනියා ලක්ඛණාරම්මණත්තෙ සති සඞ්ඛාරෙහි වුට්ඨානං න සියා, සඞ්ඛාරාරම්මණත්තෙ ච ලක්ඛණපටිවෙධොති මඤ්ඤමානො පුච්ඡති. ‘‘අනිච්ච’’න්තිආදිනා සඞ්ඛාරෙසු පවත්තමානෙන ඤාණෙන ලක්ඛණානිපි පටිවිද්ධානි හොන්ති තදාකාරසඞ්ඛාරගහණතොති ආහ ‘‘ලක්ඛණාරම්මණා’’ති. සඞ්ඛාරාරම්මණා එව යථාවුත්තාධිප්පායෙන ‘‘ලක්ඛණාරම්මණා’’ති වුත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘ලක්ඛණං නාමා’’තිආදිමාහ. අනිච්චතා දුක්ඛතා අනත්තතාති හි විසුං ගය්හමානං ලක්ඛණං පඤ්ඤත්තිගතිකං පරමත්ථතො අවිජ්ජමානං, අවිජ්ජමානත්තා එව පරිත්තාදිවසෙන නවත්තබ්බධම්මභූතං. තස්මා විසුං ගහෙතබ්බස්ස ලක්ඛණස්ස පරමත්ථතො අභාවා ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සඞ්ඛාරෙ සභාවතො සල්ලක්ඛෙන්තොව ලක්ඛණානි සල්ලක්ඛෙති නාමාති ආහ ‘‘යො පන අනිච්චං දුක්ඛමනත්තාති තීණි ලක්ඛණානි සල්ලක්ඛෙතී’’ති. යස්මා ච අනිච්චන්තිආදිනා සඞ්ඛාරාව දිස්සමානා, තස්මා තෙ කණ්ඨෙ බද්ධකුණපං විය පටිනිස්සජ්ජනීයා හොන්ති.

'वुट्ठान...पे... किमारम्मणा' (उठणे कोणत्या आलंबनाचे असते) या पाठाने विचारतो. अनित्यता इत्यादी संस्कारांमधून उठणाऱ्या (मुक्त होणाऱ्या) पुद्गलाच्या वुट्ठानगामिनी विपश्यनेचे आलंबन जर 'लक्षण' असेल, तर संस्कारांमधून उठणे होणार नाही; आणि जर आलंबन 'संस्कार' असेल, तर लक्षणांचा वेध (साक्षात्कार) होणार नाही, असे मानून तो विचारतो. 'अनित्य' इत्यादी प्रकारे संस्कारांमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या ज्ञानाद्वारे लक्षणांचा देखील वेध होतो, कारण त्या आकाराच्या संस्कारांचे ग्रहण केले जाते; म्हणून 'लक्षणालंबन' असे म्हटले आहे. संस्कारालंबन असलेल्या विपश्यनेलाच पूर्वोक्त अभिप्रायाने 'लक्षणालंबन' म्हटले आहे, हे दर्शविताना 'लक्षण म्हणजे...' इत्यादी म्हटले आहे. कारण अनित्यता, दुःखता, अनात्मता असे संस्कारांपेक्षा वेगळे ग्रहण केले जाणारे लक्षण हे प्रज्ञप्तीसारखे असते आणि परमार्थतः अविद्यमान (नसलेले) असते. परमार्थतः अविद्यमान असल्यामुळेच ते परित्त (लहान) इत्यादी रूपाने सांगता न येण्याजोगा धर्म बनते. म्हणून वेगळे ग्रहण करण्याजोग्या लक्षणाचा परमार्थतः अभाव असल्यामुळे, 'अनित्य, दुःख, अनात्मा' अशा प्रकारे संस्कारांना त्यांच्या स्वभाव-लक्षणाने जाणणे म्हणजेच लक्षणांना जाणणे होय, म्हणून 'जो अनित्य, दुःख, अनात्मा या तीन लक्षणांना जाणतो' असे म्हटले आहे. आणि ज्याअर्थी 'अनित्य' इत्यादी रूपाने केवळ संस्कारच दिसतात, म्हणून ते गळ्यात बांधलेल्या कुजलेल्या शवाप्रमाणे त्याग करण्याजोगे असतात।

ලොකුත්තරකුසලං

लोकोत्तर कुशल

පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා

प्रकीर्णककथा वर्णन

තත්‍රාති ලොකුත්තරජ්ඣානෙ. අජ්ඣත්තඤ්චාති උපඩ්ඪගාථාය අභිනිවිසිතබ්බං වුට්ඨාතබ්බං විපස්සනාභූමිං පඤ්චධා උද්දිසති. සත්තඅට්ඨාදීනි අඞ්ගානි සත්තට්ඨඞ්ගානීති ආදිසද්දස්ස ලොපො දට්ඨබ්බො. නිමිත්තන්ති යතො වුට්ඨානං, තානි නිමිත්තපවත්තානි නිමිත්තවචනෙනෙව උද්දිසති. සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණමෙව අරියමග්ගස්ස බොජ්ඣඞ්ගාදිවිසෙසං නියමෙති. කස්මා? තතො තතො දුතියාදිපාදකජ්ඣානතො උප්පන්නස්ස සසඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණස්ස පාදකජ්ඣානාතික්කන්තානං අඞ්ගානං අසමාපජ්ජිතුකාමතාවිරාගභාවනාභාවතො ඉතරස්ස ච අතබ්භාවතො. තෙසම්පි වාදෙසු…පෙ… විපස්සනාව නියමෙතීති වෙදිතබ්බා. කස්මා? විපස්සනානියමෙනෙව හි පඨමත්ථෙරවාදෙපි අපාදකපඨමජ්ඣානපාදකමග්ගා පඨමජ්ඣානිකාව හොන්ති, ඉතරෙ ච පාදකජ්ඣානවිපස්සනානියමෙහි තංතංඣානිකා. එවං සෙසවාදෙසුපි විපස්සනානියමො යථාසම්භවං යොජෙතබ්බො.

'तत्र' म्हणजे लोकोत्तर ध्यानात होय. 'अज्झत्तं च' इत्यादी अर्ध्या गाथेने, ज्या स्कंधांमध्ये अभिनिवेश करायचा आहे, ज्यांच्यापासून उठायचे आहे, आणि जी विपश्यनेची भूमी आहे, त्यांना पाच प्रकारे संक्षेपाने दर्शविले आहे. सात, आठ इत्यादी अंगे म्हणजे 'सत्तट्ठंगानि' (सप्त-अष्टांग) होय; येथे 'आदि' शब्दाचा लोप झाला आहे असे समजावे. 'निमित्त' म्हणजे ज्या संस्कार-प्रवृत्तींमधून उठणे होते, त्या संस्कार-प्रवृत्तींना 'निमित्त' या शब्दानेच संक्षेपाने दर्शविले आहे. संस्कारुपेक्षा ज्ञानच आर्यमार्गाच्या बोध्यंग इत्यादी विशेषांना निश्चित करते. काय कारण आहे? कारण त्या त्या द्वितीय इत्यादी पादक ध्यानापासून उत्पन्न झालेल्या, संस्कारुपेक्षा ज्ञानासह असलेल्या विपश्यनेमध्ये, पादक ध्यानाच्या पलीकडे गेलेल्या अंगांविषयी समापत्ती न करण्याची इच्छा आणि वैराग्य भावना असते; आणि इतर ज्ञानामध्ये हा भाव नसतो. त्यांच्याही वादांमध्ये...पे... विपश्यनाच निश्चित करते, असे समजावे. काय कारण आहे? कारण विपश्यनेच्या नियमामुळेच पहिल्या थेरांच्या वादातही पादक नसलेले मार्ग आणि प्रथम ध्यान पादक असलेले मार्ग हे प्रथम ध्यानाचेच असतात; आणि इतर मार्ग हे पादक ध्यान व विपश्यनेच्या नियमांमुळे त्या त्या ध्यानाचे असतात. अशा प्रकारे इतर वादांमध्येही विपश्यनेचा नियम यथासंभव लागू केला पाहिजे।

පකිණ්ණකසඞ්ඛාරෙති [Pg.116] පාදකජ්ඣානතො අඤ්ඤසඞ්ඛාරෙ. තෙන පාදකජ්ඣානසඞ්ඛාරෙසු සම්මසිතෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සෙති. තත්‍රාපීති දුතියත්ථෙරවාදෙපි. තංතංඣානිකතා තංතංසම්මසිතසඞ්ඛාරවිපස්සනානියමෙහි හොති. තත්‍රාපි හි විපස්සනා තංතංවිරාගාවිරාගභාවනාභාවෙන සොමනස්සසහගතා උපෙක්ඛාසහගතා ච හුත්වා ඣානඞ්ගාදිනියමං මග්ගස්ස කරොතීති එවං විපස්සනානියමො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

‘पकिण्णकसंखारे’ म्हणजे पादकझानाव्यतिरिक्त इतर संस्कार. त्याद्वारे, पादकझान संस्कारांचे संमसन (परीक्षण) केले असता, (प्रथमझानिक मार्ग होतो हे) सांगण्याची आवश्यकताच नाही, असे दर्शवितात. ‘तत्रापि’ म्हणजे दुसऱ्या थेरांच्या (स्थविरांच्या) मतातही. त्या त्या झानाची अवस्था त्या त्या संमसित संस्कार आणि विपश्यनेच्या नियमामुळे होते. कारण तेथेही विपश्यना त्या त्या (झान अंगांच्या) विराग व अविराग भावनेच्या स्वरूपाने सोमनस्ससहगत (सौमनस्ययुक्त) आणि उपेक्खासहगत (उपेक्षासहगत) होऊन मार्गाच्या झान-अंग इत्यादींचा नियम निश्चित करते; अशा प्रकारे विपश्यनेचा नियम पूर्वोक्त पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

තන්ති තංතංඣානසදිසභවනං. ස්වායමත්ථො පාදකජ්ඣානසම්මසිතජ්ඣානුපනිස්සයෙහි විනා අජ්ඣාසයමත්තෙන අසිජ්ඣනා උපනිස්සයෙන විනා සඞ්කප්පමත්තෙන සකදාගාමිඵලාදීනං අසිජ්ඣනදීපකෙන නන්දකොවාදෙන (ම. නි. 3.398 ආදයො) දීපෙතබ්බො. තත්ථ හි සොතාපන්නායපි පරිපුණ්ණසඞ්කප්පභාවං වදන්තෙන භගවතා යස්ස යස්ස උපනිස්සයො අත්ථි, තස්ස තස්සෙව අජ්ඣාසයො නියාමකො, නාඤ්ඤස්සාති තෙන තෙන පරිපුණ්ණසඞ්කප්පතා හොති, න තතො පරං සඞ්කප්පසබ්භාවෙපි අසිජ්ඣනතොති අයමත්ථො දීපිතො හොති. එවමිධාපි යස්ස යස්ස දුතියාදිඣානිකස්ස මග්ගස්ස යථාවුත්තො උපනිස්සයො අත්ථි, තස්ස තස්සෙව අජ්ඣාසයො නියාමකො, නාඤ්ඤස්ස සතිපි තස්මිං අසිජ්ඣනතො. ඉමස්මිං පන වාදෙ පාදකසම්මසිතජ්ඣානුපනිස්සයසබ්භාවෙ අජ්ඣාසයො එකන්තෙන හොති, තංතංඵලූපනිස්සයසබ්භාවෙ තංතංසඞ්කප්පො වියාති තදභාවාභාවතො අජ්ඣාසයො නියමෙතීති වුත්තං.

‘तं’ म्हणजे त्या त्या झानासारखे होणे. हा अर्थ पादकझान आणि संमसितझान रूप उपनिस्सयाशिवाय केवळ अध्यशयाने (इच्छेने) सिद्ध न होणे, आणि उपनिस्सयाशिवाय केवळ संकल्पाने सकदागामी फल इत्यादींची सिद्धी न होणे दर्शविणाऱ्या ‘नन्दकोवाद सुत्ता’द्वारे स्पष्ट केला पाहिजे. कारण तेथे सोतापन्नाच्या देखील परिपूर्ण संकल्पभावाविषयी सांगताना भगवंतांनी स्पष्ट केले आहे की, ज्या ज्या मार्गाचा उपनिस्सय असतो, त्याच मार्गाचा अध्यशय नियामक असतो, इतरांचा नाही; आणि त्या त्या मार्गानेच परिपूर्ण संकल्पता होते, त्यापेक्षा अधिक नाही, कारण संकल्प असूनही (उपनिस्सयाशिवाय) सिद्धी होत नाही; हा अर्थ स्पष्ट केला आहे. याचप्रमाणे येथेही, ज्या ज्या द्वितीय इत्यादी झानयुक्त मार्गाचा पूर्वोक्त उपनिस्सय असतो, त्याच मार्गाचा अध्यशय नियामक असतो, इतरांचा नाही; कारण अध्यशय असूनही सिद्धी होत नाही. परंतु या मतात, पादकझान आणि संमसितझान रूप उपनिस्सय विद्यमान असताना अध्यशय निश्चितपणे असतो, ज्याप्रमाणे त्या त्या फलाचा उपनिस्सय विद्यमान असताना तो तो संकल्प असतो; म्हणून त्याच्या अभावी मार्गाचा अभाव होत असल्यामुळे ‘अध्यशय नियमन करतो’ असे म्हटले आहे.

යස්මිං පන පාදකජ්ඣානං නත්ථීති චතුත්ථජ්ඣානිකවජ්ජානං පාදකානි ලොකියජ්ඣානානි සන්ධාය වුත්තං. අප්පනාප්පත්ති ච ඔළාරිකඞ්ගාතික්කමනුපනිස්සයාභාවෙ පඤ්චහි අඞ්ගෙහි විනා න හොතීති ‘‘සොමනස්සසහගතමග්ගො හොතී’’ති ආහ. උපෙක්ඛාසහගතමග්ගොති එතෙන චතුත්ථජ්ඣානිකතාපි සමානා අනුසයසමුග්ඝාටනසමත්ථස්ස න සඞ්ඛාරාවසෙසතාති දස්සෙති. තෙ ච වාදා න විරුජ්ඣන්ති අජ්ඣාසයවසෙන පඤ්චමජ්ඣානිකතාය පඨමාදිජ්ඣානිකතාය ච සම්භවතොති අධිප්පායො. අජ්ඣාසයො ච සාත්ථකො හොති, අඤ්ඤථා පාදකසම්මසිතජ්ඣානෙහෙව නියමස්ස සිද්ධත්තා අජ්ඣාසයො නියාමකො වුච්චමානො නිරත්ථකො සියාති. ඉධ පන අට්ඨසාලිනියා නියාමනෙ එකන්තිකං විපස්සනාසඞ්ඛාතං අත්ථමෙව උද්ධරිත්වා ‘‘තෙසම්පි වාදෙසු අයං…පෙ… විපස්සනාව නියමෙතී’’ති වදන්තෙන [Pg.117] තයොපෙතෙ වාදෙ විපස්සනාව නියමෙතීති දස්සිතං. තංතංවාදානඤ්හි විපස්සනාසහිතානමෙව සිද්ධි, නාඤ්ඤථාති දස්සිතන්ති.

परंतु ‘ज्यामध्ये पादकझान नाही’ हे वाक्य चतुर्थ झानयुक्त मार्गाव्यतिरिक्त इतर मार्गांचे पादक असणाऱ्या लौकिक झानांना उद्देशून म्हटले आहे. आणि ओळारिक (स्थूल) अंगांचे अतिक्रमण करण्याच्या उपनिस्सयाच्या अभावी अप्पना (अर्पणा) प्राप्त होणे पाच अंगांशिवाय होत नाही, म्हणून ‘सोमनस्ससहगत मार्ग होतो’ असे म्हटले आहे. ‘उपेक्खासहगत मार्ग’ या पाठाद्वारे, अनुसय (सुप्त क्लेश) समूळ नष्ट करण्यास समर्थ असणाऱ्या मार्गाची चतुर्थ झानयुक्तता देखील समान आहे, परंतु सूक्ष्म संस्कारांचे उरणे समान नाही, हे दर्शवितात. आणि ते वाद परस्परांशी विसंगत ठरत नाहीत, कारण अध्यशयाच्या प्रभावाने पंचम झानयुक्तता आणि प्रथम इत्यादी झानयुक्तता संभवते; हाच अभिप्राय आहे. आणि अध्यशय सार्थ ठरतो; अन्यथा केवळ पादकझान आणि संमसितझान यांच्याद्वारेच नियमन सिद्ध होत असल्यामुळे ‘अध्यशय नियामक आहे’ असे म्हणणे निरर्थक ठरले असते. परंतु येथे अट्ठसालिनीमध्ये, नियमनामध्ये निश्चित असणाऱ्या विपश्यना नावाच्या अर्थालाच उद्धृत करून, ‘त्यांच्या मतातही ही... विपश्यनाच नियमन करते’ असे सांगणाऱ्या (अट्ठकथाकारांनी) या तिन्ही वादांमध्ये विपश्यनाच नियमन करते, हे दर्शविले आहे. कारण त्या त्या वादांची सिद्धी विपश्यनेने युक्त असतानाच होते, अन्यथा नाही; हे दर्शविले आहे.

පවෙධතීති ගොත්‍රභුස්ස පච්චයො භවිතුං න සක්කොතීති අත්ථො. යදි පඤ්චමචිත්තක්ඛණෙ ජවනං පතිතං නාම හොති, කථං තදා ගොත්‍රභු තදනන්තරඤ්ච මග්ගො ජවනස්ස පතිතක්ඛණෙ උප්පජ්ජතීති? අපුබ්බස්ස ජවනන්තරස්ස පතිතතාභාවතො. තදෙව හි ජවනං අනෙකක්ඛත්තුං පවත්තමානං පතිතං සියාති, ගොත්‍රභු පන ආරම්මණන්තරෙ උප්පන්නං අපුබ්බං ජවනං, තථා මග්ගො භූමන්තරතො චාති. නනු ච සත්තමජවනචෙතනාය බලවතාය උපපජ්ජවෙදනීයභාවො හොති ආනන්තරියතාපීති, තත්ථායං අධිප්පායො සියා ‘‘පටිසන්ධියා අනන්තරපච්චයභාවිනො විපාකසන්තානස්ස අනන්තරපච්චයභාවෙන අන්තිමජවනචෙතනාය සුසඞ්ඛතත්තා සා සත්තමජවනචෙතනා උපපජ්ජවෙදනීයා ආනන්තරිකා ච හොති, න අපතිතජවනචෙතනා විය බලවතායා’’ති.

‘पवेधति’ म्हणजे गोत्रभूचे कारण होण्यास समर्थ नसणे, असा अर्थ आहे. जर पाचव्या चित्तक्षणात जवन खंडित (पतित) होते, तर मग त्या वेळी गोत्रभू आणि त्यानंतरचा मार्ग जवनाच्या खंडित क्षणात कसे उत्पन्न होतात? कारण अपूर्व (नवीन) अशा जवनाचा खंड नसतो. कारण तेच जवन अनेक वेळा प्रवृत्त होत राहिले तर ते खंडित होईल; परंतु गोत्रभू हे इतर आलंबनात (निर्वाण आलंबनात) उत्पन्न झालेले अपूर्व (नवीन) जवन आहे, आणि त्याचप्रमाणे मार्ग देखील भूमीच्या फरकामुळे (लोकोत्तर भूमीमुळे नवीन जवन आहे). सातव्या जवन-चेतनेच्या प्रबळतेमुळे उपपज्जवेदनीय भाव (पुढील जन्मात विपाक देणारे कर्म) आणि आनंतर्य भाव देखील होतो की नाही? त्यावर हा अभिप्राय आहे की, प्रतिसंधीच्या अनंतर प्रत्यय (तात्कालिक कारण) असणाऱ्या विपाक-प्रवाहाचे अनंतर प्रत्यय रूपाने अंतिम जवन-चेतनेचे सुसंस्कृत (उत्कृष्ट संस्कारित) असण्यामुळे ती सातवी जवन-चेतना उपपज्जवेदनीय आणि आनंतर्य कर्म होते; ती अखंडित जवन-चेतनेप्रमाणे केवळ प्रबळतेमुळे होत नाही.

පුන අනුලොමං තං අනුබන්ධෙය්‍යාති ගොත්‍රභුස්ස හි සඞ්ඛාරාරම්මණත්තෙ සති තදපි අනුලොමමෙවාති පුරිමඅනුලොමං විය තං තදපි අඤ්ඤං අනුලොමං අනුබන්ධෙය්‍ය, න මග්ගොති මග්ගවුට්ඨානමෙව ච න භවෙය්‍ය අත්තනො සදිසාලම්බනස්ස ආවජ්ජනට්ඨානියස්ස පච්චයස්ස අලාභා. අප්පහීනභාවෙන පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු අනුසයිතා කිලෙසා සා භූමි එතෙහි ලද්ධාති කත්වා භූමිලද්ධා. වට්ටං සිනොන්ති බන්ධන්තීති කත්වා වට්ටසෙතූ ච, තෙසං සමුග්ඝාතකරණන්තිපි එතදෙවස්ස ලොභක්ඛන්ධාදිපදාලනං වුච්චති. තන්ති පවත්තං. එකං භවන්ති අනාගාමිනො අනෙකක්ඛත්තුඤ්ච තත්ථෙව උපපජ්ජන්තස්ස හෙට්ඨා අනාගමනවසෙන එකො භවොති ගහෙත්වා වුත්තං.

‘पुन्हा अनुलोम त्याचे अनुगमन करेल’ याचे कारण असे की, जर गोत्रभूचे आलंबन संस्कारच राहिले तर ते देखील अनुलोमच ठरेल; म्हणून पूर्व अनुलोमाप्रमाणे ते देखील इतर अनुलोमाचे अनुगमन करेल, मार्ग उत्पन्न होणार नाही आणि मार्गाचे वुट्ठान (उदय) देखील होणार नाही; कारण स्वतःच्या समान आलंबन असणाऱ्या आणि आवर्जन स्थानी असणाऱ्या प्रत्ययाचा (कारणाचा) लाभ होत नाही. नष्ट न झाल्यामुळे पाच उपादानस्कंधांमध्ये सुप्त असणारे क्लेश, ती भूमी (उपादानस्कंध) यांनी प्राप्त केली आहे म्हणून त्यांना ‘भूमीलब्ध’ म्हणतात. ते संसाराला बांधतात म्हणून त्यांना ‘वट्टसेतू’ (संसारबंधक) म्हणतात; त्यांचा समूळ नाश करणे यालाच या मार्गाचे ‘लोभस्कंध इत्यादींचे विदारण करणे’ असे म्हटले जाते. ‘तं’ म्हणजे प्रवृत्त झालेले. ‘एक भव’ हे वाक्य अनागामी पुद्गलाने तेथेच (रूप किंवा अरूप लोकात) अनेक वेळा जन्म घेतला तरी, खालील कामलोकात परत न येण्याच्या कारणाने ‘एकच भव’ असे गृहीत धरून म्हटले आहे.

ඉමස්ස පනත්ථස්සාති යථාවුත්තස්ස උපාදින්නකපවත්තතො වුට්ඨානස්ස. අපායෙසු සත්තමභවතො උද්ධං සුගතියඤ්ච විපාකදායකස්ස අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයඝාතො සොතාපත්තිමග්ගඤාණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධො දට්ඨබ්බො. ද්වීසු භවෙසූති අනාගාමිමග්ගෙ අභාවිතෙ සකදාගාමිස්ස කාමධාතුයං යෙ ද්වෙ භවා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තෙසූති අත්ථො. චලතීති එතෙන චලනසභාවමෙව දස්සෙති, න අචලනාභාවං, තස්මා අචලනං දස්සෙත්වා පුන චලනං දස්සෙතුං ‘‘තථාගතස්ස හී’’තිආදිමාහ. යෙපි වා කත්ථචි චත්තාරොපි මග්ගෙ සමානපටිපදෙ දිස්වා සභාවතො අචලනමෙව [Pg.118] ගණ්හෙය්‍යුං, තෙසං තංගහණනිවාරණත්ථං ‘‘චලතී’’ති වුත්තං, න චලනාවධාරණත්ථන්ති යුත්තං උභයදස්සනං. අථ වා යදිපි කෙසඤ්චි චත්තාරොපි මග්ගා සමානපටිපදා, තථාපි කිලෙසින්ද්‍රියෙහි සිජ්ඣමානා පටිපදා තෙසං වසෙන චලනපකතිකා එවාති ‘‘චලති’’ච්චෙව වුත්තං, න ‘‘න චලතී’’ති.

‘परंतु या अर्थाचा’ म्हणजे पूर्वोक्त उपादिन्नक प्रवृत्तीतून (उपादानयुक्त प्रवृत्तीतून) होणाऱ्या वुट्ठानाचा (उदयाचा). अपायलोकात आणि सातव्या भवानंतर सुगतीमध्ये विपाक देणाऱ्या अभिसंस्कार-विज्ञानाच्या प्रत्ययाचा (कारणाचा) नाश सोतापत्तिमार्गज्ञानाने अभिसंस्कार-विज्ञानाचा निरोध झाला असे समजावे. ‘दोन भवांमध्ये’ म्हणजे अनागामी मार्ग भावित न केल्यास सकदागामी पुद्गलाचे कामधातूमध्ये जे दोन भव उत्पन्न होऊ शकतात, त्या दोन भवांमध्ये, असा अर्थ आहे. ‘कंपित होतो’ या पाठाद्वारे केवळ कंपन पावण्याचा स्वभाव दर्शविला आहे, अकंपित राहण्याचा अभाव नाही; म्हणून अकंपित राहणे दर्शवून पुन्हा कंपन पावणे दर्शवण्यासाठी ‘तथागतांचेच...’ इत्यादी म्हटले आहे. किंवा जे कोणी एखाद्या आर्य पुद्गलामध्ये चारही मार्ग समान प्रतिपदेचे पाहून स्वभावाने अकंपितच मानतील, त्यांच्या त्या समजुतीचे निवारण करण्यासाठी ‘कंपित होतो’ असे म्हटले आहे, केवळ कंपन पावणे निश्चित करण्यासाठी नाही; म्हणून दोन्ही बाजू दर्शविणे योग्य आहे. अथवा जरी काहींचे चारही मार्ग समान प्रतिपदेचे असतात, तरीही क्लेश-इंद्रियांद्वारे सिद्ध होणारी प्रतिपदा त्यांच्या प्रभावामुळे कंपन पावण्याच्या स्वभावाचीच असते, म्हणून ‘कंपित होतो’ असेच म्हटले आहे, ‘कंपित होत नाही’ असे नाही.

ලොකුත්තරකුසලපකිණ්ණකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

लोकोत्तर कुशल प्रकीर्णक कथेचे वर्णन समाप्त झाले।

පඨමමග්ගවීසතිමහානයවණ්ණනා

प्रथम मार्ग विंशती महा नय वर्णन।

357. යස්ස පුබ්බභාගෙ ‘‘මග්ගං භාවෙමී’’ති අජ්ඣාසයො පවත්තො, සො මග්ගං භාවෙති. එවං සබ්බත්ථ අජ්ඣාසයවිසෙසෙන තංතංභාවනාවිසෙසො දට්ඨබ්බො.

३५७. ज्याच्या पूर्वभागात ‘मी मार्गाची भावना (विकास) करीन’ असा अध्यशय प्रवृत्त झाला, तो मार्गाची भावना करतो. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी अध्यशयाच्या विशेषतेमुळे त्या त्या भावनेची विशेषता समजून घ्यावी।

358. ඡන්දාධිපතෙය්‍යන්තිආදීසු එකචිත්තක්ඛණෙ වත්තමානෙසු ධම්මෙසු කථං ඡන්දස්ස තංසහජාතස්ස අධිපතිභාවො වීරියාදීනඤ්චාති? උපනිස්සයවසෙන. යස්ස හි සචෙ ඡන්දවතො කුසලං නිප්ඵජ්ජති, ‘‘අහං නිප්ඵාදෙස්සාමී’’ති පවත්තමානස්ස කුසලං නිප්ඵන්නං, තස්ස තංසහජාතො ඡන්දො තෙන පුරිමුපනිස්සයෙන විසිට්ඨො සහජාතධම්මෙ අත්තනො වසෙ වත්තෙති. තස්මිඤ්ච පවත්තමානෙ තෙ පවත්තන්ති, නිවත්තමානෙ නිවත්තන්ති, තදනුරූපබලා ච හොන්ති රාජපුරිසා වියාති. එවං වීරියාදීසු. සෙසධම්මානං පන කත්ථචි වුත්තප්පකාරප්පවත්තිසබ්භාවෙපි අතංසභාවත්තා අධිපතිභාවො නත්ථීති දට්ඨබ්බො.

३५८. ‘छंदाधिपतेय्य’ (छंदाचे अधिपती असणे) इत्यादींमध्ये एकाच चित्तक्षणात विद्यमान असलेल्या धर्मांमध्ये, त्या सहजात धर्मांवर छंदाचा आणि वीर्य इत्यादींचा अधिपतिभाव कसा असू शकतो? उपनिस्सयाच्या (प्रबळ कारणाच्या) प्रभावाने. कारण ज्या छंदयुक्त व्यक्तीचे कुशल कर्म निष्पन्न होते, ‘मी हे निष्पन्न करीन’ अशा प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्याचे कुशल कर्म निष्पन्न होते, त्याच्या त्या कुशलासोबत उत्पन्न झालेला छंद त्या पूर्वीच्या उपनिस्सयाने विशिष्ट (प्रबळ) होऊन सहजात धर्मांना स्वतःच्या वशामध्ये ठेवतो. तो (छंद) प्रवृत्त झाला असता ते (सहजात धर्म) प्रवृत्त होतात, तो निवृत्त झाला असता ते निवृत्त होतात, आणि राजाच्या सेवकांप्रमाणे त्याच्या अनुरूप बल असणारे होतात. याचप्रमाणे वीर्य इत्यादींच्या बाबतीतही समजावे. परंतु उर्वरित धर्मांच्या बाबतीत, काही ठिकाणी अशा प्रकारची प्रवृत्ती दिसून आली तरी, त्यांचा तो स्वभाव नसल्यामुळे त्यांचा अधिपतिभाव नसतो, असे समजावे।

දුතියමග්ගවණ්ණනා

दुसऱ्या मार्गाचे स्पष्टीकरण।

361. ආ-කාරස්ස රස්සත්තං කත්වා අඤ්ඤින්ද්‍රියං වුත්තං, ආ-කාරො ච ධම්මමරියාදත්ථො.

३६१. ‘आ’ या अक्षराचा र्‍हस्व करून ‘अञ्ञिन्द्रियं’ (अज्ञिंद्रिय) असे म्हटले आहे, आणि ‘आ’ हे अक्षर धर्ममर्यादेच्या (चार आर्यसत्यांच्या मर्यादेच्या) अर्थात आहे।

තතියචතුත්ථමග්ගවණ්ණනා

तिसऱ्या आणि चौथ्या मार्गाचे स्पष्टीकरण।

362. මග්ගඞ්ගානි න පූරෙන්ති අකිච්චකත්තා සම්මාදිට්ඨියාති අධිප්පායො. මාරෙන්තො ගච්ඡතීති හි මග්ගො, න චෙතාය මාරෙතබ්බං අත්ථීති. මානස්ස දිට්ඨිසදිසා [Pg.119] පවත්ති අහමස්මීති පවත්තමානස්ස දිට්ඨිට්ඨානෙ ඨානං. ආලොකස්සෙව පවත්තිකාලො වියාති චිරප්පවත්තිං සන්ධායාහ. එකදෙසසාමඤ්ඤෙන හි යථාධිප්පෙතෙන උපමා හොතීති. ඛාරෙ වාති කට්ඨාදීනං ඛාරච්ඡාරිකායං. සම්මද්දිත්වාති කිලෙදෙත්වා. ඡන්දොති තණ්හා. අනුසයොති තණ්හා මානානුසයො ච. එතස්මිඤ්ච සුත්තෙ අසමූහතස්ස ගන්ධස්ස සමුග්ඝාටනං විය අසමූහතමානාදිසමුග්ඝාතං දස්සෙන්තෙන අඤ්ඤමඤ්ඤෙ කිලෙසෙ පජහතීති දස්සිතන්ති ආනීතං, න යථාවුත්තනයෙන උපමාය වුත්තත්තාති දට්ඨබ්බං. නිරන්තරං පවත්තමානෙ චිත්තෙ තස්ස සංකිලෙසවොදානකරා සාවජ්ජානවජ්ජා චෙතසිකා උප්පජ්ජමානා තස්සඞ්ගභූතා අවයවා විය හොන්තීති ‘‘චිත්තඞ්ගවසෙනා’’ති වුත්තං.

३६२. ‘सम्यक् दृष्टीचे (क्लेश नष्ट करण्याचे) कार्य नसल्यामुळे मार्गांगे पूर्ण होत नाहीत’ असा शंकाकाराचा अभिप्राय आहे. कारण क्लेशांना नष्ट करत जातो तो ‘मार्ग’ होय, परंतु या सम्यक् दृष्टीद्वारे नष्ट करण्यासारखे काही उरलेले नाही. ‘मी आहे’ अशा प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या मानाची प्रवृत्ती दृष्टीसारखीच असते, म्हणून तिचे दृष्टीच्या ठिकाणी स्थान असते. ‘प्रकाशाच्या प्रवृत्तीच्या काळाप्रमाणे’ हे दीर्घकाळ टिकणाऱ्या प्रवृत्तीला उद्देशून म्हटले आहे. कारण इच्छित अर्थाच्या अंशतः समानतेमुळे उपमा दिली जाऊ शकते. ‘खारे’ म्हणजे लाकूड इत्यादींच्या खारट राखेत. ‘सम्मदित्वा’ म्हणजे ओले करून (भिजवून). ‘छंद’ म्हणजे तृष्णा. ‘अनुशय’ म्हणजे तृष्णा आणि मानानुशय. आणि या सूत्तात, कपड्यातील न गेलेल्या सुवासाला पूर्णपणे काढून टाकण्याप्रमाणे, समूळ नष्ट न झालेल्या मानादी क्लेशांचा समूळ नाश दाखवणाऱ्या खेमक थेरांनी एकामागून एक इतर क्लेशांचा त्याग केला जातो, हे दर्शवण्यासाठी हे उदाहरण घेतले आहे; केवळ पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने उपमेसाठी हे घेतलेले नाही, असे समजावे. निरंतर प्रवृत्त होणाऱ्या चित्तामध्ये, त्याचे संक्लेश (मलीनता) आणि वोदान (शुद्धता) करणारे, सदोष आणि निर्दोष चेतसिक उत्पन्न होतात, ते त्याचे अंगभूत अवयवांसारखे होतात, म्हणून ‘चित्तांगवशाने’ असे म्हटले आहे।

ලොකුත්තරකුසලවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

लोकोत्तर कुशल वर्णन समाप्त झाले।

කුසලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कुशलकथा वर्णन समाप्त झाले।

අකුසලපදං

अकुशल पद।

ධම්මුද්දෙසවාරො

धम्मुद्देशवार।

පඨමචිත්තකථාවණ්ණනා

पहिल्या चित्ताचे स्पष्टीकरण।

365. කුසලෙ වුත්තනයං අනුගන්ත්වා යථානුරූපං වෙදිතබ්බතාය ‘‘වුත්තනයෙනා’’ති ආහ. ගන්තබ්බාභාවතොති බුජ්ඣිතබ්බාභාවතො. දිට්ඨියා ගතමත්තන්ති දිට්ඨියා ගතිමත්තං ගහණමත්තං. ආසන්නකාරණත්තා අයොනිසොමනසිකාරස්ස විසුං ගහණං එකන්තකාරණත්තා ච. සතිසංවරොති ඉධ සීතාදීහි ඵුට්ඨස්ස අප්පමජ්ජනං ඛමනං දට්ඨබ්බං. පහානසංවරොති වීරියසංවරො.

३६५. कुशलामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीचे अनुसरण करून योग्यतेनुसार समजून घ्यावे म्हणून ‘सांगितलेल्या पद्धतीने’ असे म्हटले आहे. ‘गंतब्बाभावा’ म्हणजे जाणण्यासारख्या अर्थाचा अभाव असल्यामुळे. ‘दिट्ठिया गतमत्तं’ म्हणजे दृष्टीची केवळ प्रवृत्ती किंवा केवळ ग्रहण करणे. अकुशलाच्या उत्पत्तीचे जवळचे कारण असल्यामुळे आणि निश्चित कारण असल्यामुळे अयोनिशो मनसिकाराचे स्वतंत्रपणे ग्रहण केले आहे. ‘सतीसंवर’ (स्मृतिसंवर) म्हणजे येथे थंडी इत्यादी प्रतिकूल गोष्टींनी स्पर्श केलेल्या व्यक्तीचे अप्रमादपूर्वक सहन करणे, असे समजावे. ‘प्रहाणसंवर’ म्हणजे वीर्यसंवर होय।

අස්සාදදස්සනන්ති අස්සාදදිට්ඨි. ඵලට්ඨෙන පච්චුපට්ඨානෙන අසම්මාපටිපත්තිපච්චුපට්ඨානොමොහො, සම්මාපටිපත්තිපටිපක්ඛභාවග්ගහණාකාරො වා. සබ්බස්ස ලොභස්ස අභිජ්ඣාභාවෙ සතිපි විසෙසයුත්තාය අභිජ්ඣාය කම්මපථප්පත්තාය ඉධුප්පජ්ජමානාය ලක්ඛණාදිං දස්සෙතුං ‘‘සා පරසම්පත්තීන’’න්තිආදිමාහ. අත්තනො පරිණාමනස්ස පුරෙචාරිකා තණ්හාභිරති අභිරති.

‘अस्साददस्सन’ म्हणजे आस्वादाची दृष्टी (आस्वाददृष्टी). फलरूप उपस्थापनाने (पच्चुपट्ठान) मोहाचे उपस्थान ‘असम्यक् प्रतिपत्ती’ (चुकीचे वर्तन) असे होते, किंवा सम्यक् प्रतिपत्तीच्या विरोधी भावाचे ग्रहण करणे हा त्याचा आकार आहे. सर्व प्रकारच्या लोभाला अभिध्या म्हटले जात असले तरी, येथे अकुशलामध्ये उत्पन्न होणाऱ्या, विशेष शक्तीने युक्त आणि कर्मपथाला प्राप्त झालेल्या अभिध्येचे लक्षण इत्यादी दर्शवण्यासाठी ‘ती दुसऱ्यांच्या संपत्तीला...’ इत्यादी म्हटले आहे. स्वतःकडे वळवण्याची पूर्वगामी असणारी तृष्णेची अभिरती म्हणजे ‘अभिरती’ होय।

අනුපපරික්ඛා [Pg.120] මොහො. මොහවසෙන හි දිට්ඨිවසෙන වා අවත්ථුස්මිං සානුනයො අධිමොක්ඛො උප්පජ්ජතීති. අසතියචිත්තෙති අහිරිකාදීහි ආරක්ඛරහිතචිත්තෙ. සතිරහිතත්තා සතිපටිපක්ඛත්තා චාති එතෙන සතිරහිතා සතිපටිපක්ඛා ච අකුසලා ඛන්ධා එව මිච්ඡාසතීති දස්සෙති. තෙ පන උපනාහාදිප්පවත්තියං චිරකතාදිසල්ලක්ඛණෙ පටුසඤ්ඤාසම්පයුත්තා දට්ඨබ්බා. සදරථාදිභාවො අවිසෙසෙන කිලෙසසම්පයොගතො වුත්තො ලහුතාදිඑකන්තපටිපක්ඛානං ථිනමිද්ධාදීනං කෙසඤ්චි ඉධ අභාවා. අවූපසමොති අසන්නිසින්නසබ්භාවමාහ. අනවට්ඨානරසන්ති චලනකිච්චං. චෙතසො අවූපසමෙති නිප්ඵාදෙතබ්බෙ පයොජනෙ භුම්මං, අවූපසමපච්චයභූතං ආරම්මණං වා ‘‘අවූපසමො’’ති වුත්තං.

‘अनुपपरिक्खा’ म्हणजे मोह होय. कारण मोहाच्या किंवा दृष्टीच्या प्रभावाने अयोग्य वस्तूवर तृष्णेसह असणारा अधिमौक्ष (मिथ्या निश्चय) उत्पन्न होतो. ‘असतियचित्ते’ म्हणजे अहीरिक (निर्लज्जता) इत्यादींमुळे संरक्षणाने रहित असलेल्या चित्तामध्ये. स्मृतीचा अभाव असल्यामुळे आणि स्मृतीच्या विरोधी असल्यामुळे, यावरून स्मृतीरहित आणि स्मृतीच्या विरोधी असणारे अकुशल स्कंधच ‘मिथ्यास्मृती’ आहेत, असे दर्शवले आहे. परंतु ते (अकुशल स्कंध) वैर धरण्याच्या प्रवृत्तीच्या वेळी किंवा दीर्घकाळापूर्वी केलेल्या गोष्टींचे स्मरण करताना तीक्ष्ण संज्ञेशी युक्त असतात, असे समजावे. पीडा इत्यादींचा भाव सामान्यतः क्लेशांच्या संप्रयोगामुळे सांगितला आहे, कारण लहुता इत्यादींच्या अत्यंत विरोधी असणारे थिन-मिद्ध (आळस आणि डुलकी) इत्यादी काही अकुशल चेतसिक येथे नसतात. ‘अव्युपशम’ म्हणजे एकत्र स्थिर न राहण्याचा भाव होय. ‘अनावस्थानरसा’ म्हणजे चंचलतेचे कार्य असणे. ‘चेतसो अवूपसमे’ यामध्ये निष्पन्न करावयाच्या प्रयोजनाच्या अर्थात सप्तमी विभक्ती आहे, किंवा अशांततेचे कारण असणाऱ्या आलंबनाला ‘अव्युपशम’ असे म्हटले आहे।

ධම්මුද්දෙසවාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

धम्मुद्देशवारकथा वर्णन समाप्त झाले।

නිද්දෙසවාරකථාවණ්ණනා

निर्देशवारकथा वर्णन।

377. සහජාතධම්මෙසු අකම්පනං න කොසජ්ජෙසු අකම්පනං විය තප්පටිපක්ඛභාවතො දට්ඨබ්බං, තංතංපාපකිරියාය උස්සහනවසෙන පන ථිරතා තත්ථ අකම්පනං.

३७७. सहजात धर्मांमध्ये जे अकंपन (अकंपित राहणे) आहे, ते कौसीद्याच्या (आळसाच्या) विरोधी असल्यामुळे कौसीद्यामध्ये अकंपन असल्यासारखे समजू नये; परंतु त्या त्या पापकर्माच्या करण्यामध्ये उत्साहाच्या प्रभावाने जी स्थिरता असते, त्याला तेथे अकंपन असे समजावे।

381. දිට්ඨියා විරූපං ඵන්දිතන්ති තථා තථා සස්සතාදිවසෙන පවත්තා දිට්ඨි එව වුච්චති. තරන්තීති තිත්ථෙ විය පිලවන්ති. විපරියෙසතොති වත්ථුස්ස විපරීතතො.

३८१. ‘दृष्टीचे विरूप थरथरणे’ म्हणजे त्या त्या प्रकारे शाश्वत इत्यादी रूपाने प्रवृत्त झालेली दृष्टीच होय. ‘तरन्ति’ म्हणजे घाटावर तरंगण्याप्रमाणे तरंगतात. ‘विपरियेसतो’ म्हणजे वस्तूच्या विपरीत असण्यामुळे।

390. සභාවපටිච්ඡාදනවසෙන පකතිඅත්තාදිඅසන්තගහණස්ස අනිච්චාදීනං නිච්චාදිවිසමගහණස්ස ච සඤ්ඤාදිවිපරියෙසස්ස නිස්සයත්තා ‘‘අසන්තං අසමඤ්ච බුජ්ඣතී’’ති වුත්තං.

३९०. वास्तविक स्वभावाला झाकण्याच्या प्रभावाने प्रकृती, आत्मा इत्यादी असत्य गोष्टींचे ग्रहण करण्याच्या, आणि अनित्य इत्यादींना नित्य इत्यादी विपरीत रूपाने ग्रहण करण्याच्या संज्ञा इत्यादी विपर्यासाचा आश्रय असल्यामुळे ‘असत्य आणि अयोग्य गोष्टीला जाणतो’ असे म्हटले आहे।

දුතියචිත්තවණ්ණනා

दुसऱ्या चित्ताचे स्पष्टीकरण।

399. කිඤ්චාපි…පෙ… පරාමසන්තස්ස උප්පජ්ජතීති පුරිමචිත්තෙන අවිසෙසං දස්සෙති. අනුස්සාහනාවසීදනභාවෙන සංහතභාවො ථිනං.

३९९. ‘जरी... इत्यादी... स्पर्श करणाऱ्याला उत्पन्न होते’ या वाक्याने पहिल्या चित्ताशी असणारे साम्य दर्शवले आहे. उत्साहाचा अभाव आणि खचून जाण्याच्या भावाने संकुचित होणे म्हणजे ‘थीन’ (आळस) होय।

තතියචිත්තවණ්ණනා

तिसऱ्या चित्ताचे स्पष्टीकरण।

400. ඉධ මානෙන සද්ධිං පඤ්ච අපණ්ණකඞ්ගානීති අවිරජ්ඣනකඞ්ගානි උප්පත්තිඅරහඞ්ගානි හොන්තීති අත්ථො දට්ඨබ්බො. මානස්ස අනියතත්තා න නියතයෙවාපනකාති[Pg.121]. පට්ඨානෙ හි ‘‘සංයොජනං ධම්මං පටිච්ච සංයොජනො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා’’ති (පට්ඨා. 3.4.1) එත්ථ ‘‘චතුක්ඛත්තුං කාමරාගෙන තික්ඛත්තුං පටිඝෙන ච මානො විචිකිච්ඡා භවරාගො තයොපෙතෙ සකදාගාමිනො සංයොජනානං සංයොජනෙහි දසවිධා යොජනා’’ති දස්සිතාය දසවිධාය යොජනාය ‘‘කාමරාගසංයොජනං පටිච්ච මානසංයොජනං අවිජ්ජාසංයොජන’’න්ති වත්වා ‘‘කාමරාගසංයොජනං පටිච්ච අවිජ්ජාසංයොජන’’න්ති ‘‘මානසංයොජනං පටිච්ච භවරාගසංයොජනං අවිජ්ජාසංයොජන’’න්ති ච වත්වා ‘‘භවරාගසංයොජනං පටිච්ච අවිජ්ජාසංයොජන’’න්ති වුත්තාහි යොජනාහි මානස්ස අනියතභාවො පකාසිතො, තථා කිලෙසදුකෙපි. ඉධ ච වක්ඛති ‘‘දසවිධා සංයොජනානං යොජනා, තථා දසවිධා කිලෙසාන’’න්ති ච. උන්නමනවසෙනෙව සම්පග්ගහරසො, න වීරියං විය තංතංකිච්චසාධනෙ අබ්භුස්සාහනවසෙන. ඔමානස්සපි අත්තානං අවංකත්වා ගහණං සම්පග්ගහොති දට්ඨබ්බො.

४००. येथे मानासह पाच 'अपण्णक' अंग आहेत, याचा अर्थ अचूक आणि उत्पन्न होण्यास योग्य अंग आहेत, असा घ्यावा. मानाच्या अनियततेमुळे (नेहमी सहचरित नसण्यामुळे) ते 'नियत-येवापनक' (नेहमी सहचरित असणारे चैतसिक) नाहीत. पट्ठान पाळीमध्ये 'संयोजन धम्माचा प्रत्यय घेऊन संयोजन धम्म उत्पन्न होतो हेतू-प्रत्ययाने' यामध्ये 'कामरागासोबत चार वेळा, पटिघासोबत तीन वेळा, आणि मान, विचिकित्सा व भवरोग हे तीन मिळून सकदागामी संयोजनांच्या संयोजनांसोबत दहा प्रकारच्या योजना' असे दर्शविले आहे. या दहा प्रकारच्या योजनांमध्ये 'कामराग-संयोजनाचा प्रत्यय घेऊन मान-संयोजन आणि अविद्या-संयोजन उत्पन्न होते' असे सांगून, पुन्हा 'कामराग-संयोजनाचा प्रत्यय घेऊन अविद्या-संयोजन' आणि 'मान-संयोजनाचा प्रत्यय घेऊन भवरोग-संयोजन व अविद्या-संयोजन' असे सांगून, तसेच 'भवरोग-संयोजनाचा प्रत्यय घेऊन अविद्या-संयोजन' असे सांगून या योजनांद्वारे मानाचे अनियतत्व (नेहमी सहचरित नसणे) प्रकाशित केले आहे; तसेच क्लेश-दुकामध्येही प्रकाशित केले आहे. आणि येथेही पुढे सांगतील की 'संयोजनांची दहा प्रकारची योजना, तसेच क्लेशांची दहा प्रकारची योजना'. केवळ उन्नत होण्याच्या (अभिमानाच्या) स्वरूपातच 'संपग्गह' (प्रग्रह) हा त्याचा रस (कार्य) आहे, वीर्याप्रमाणे त्या त्या कार्यात अत्यंत उत्साहाने नाही. ओमानामध्ये (हीन मानामध्ये) देखील स्वतःला कमी लेखून ग्रहण करणे हा 'संपग्गह' (प्रग्रह) समजावा.

චතුත්ථචිත්තවණ්ණනා

चौथ्या चित्ताचे वर्णन.

402. පරිහරණත්ථං වික්ඛිත්තා හුත්වා උස්සාහං ජනෙන්තා ‘‘පරිහරණත්ථං සඋස්සාහා’’ති වුත්තා, තෙසං.

४०२. टाळण्याच्या (निवारण करण्याच्या) हेतूने विखुरलेले चित्त असणारे होऊन उत्साह निर्माण करणाऱ्यांना 'परिहरणत्थं सउस्साहा' (निवारणासाठी उत्साही) असे म्हटले आहे, त्यांच्या...

නවමචිත්තවණ්ණනා

नवव्या चित्ताचे वर्णन.

413. විසප්පනඅනිට්ඨරූපසමුට්ඨානවසෙන අත්තනො පවත්තිආකාරවසෙන ච විසප්පනරසො. දොසො උපයොගඵලෙසු අනිට්ඨත්තා විසසංසට්ඨපූතිමුත්තං විය දට්ඨබ්බො. අනභිරතිරසාති එවංපකාරෙසු පටික්ඛෙපෙන රසවචනෙසු තංතංපටිපක්ඛකිච්චගහණං දට්ඨබ්බං. කටුකාකාරගති කටුකඤ්චුකතා, අත්තසම්පත්ති ආවාසාදි, පරායත්තතාය දාසබ්‍යං විය දට්ඨබ්බං. යථා හි දාසබ්‍යෙ සති දාසො පරායත්තො හොති, එවං කුක්කුච්චෙ සති තංසමඞ්ගී. න හි සො අත්තනො ධම්මතාය පවත්තිතුං සක්කොති කුසලෙති. අථ වා කතාකතාකුසලකුසලානුසොචනෙ ආයත්තතාය තදුභයවසෙන කුක්කුච්චෙන තංසමඞ්ගී හොතීති දාසබ්‍යං විය තං හොති.

४१३. शरीरात पसरणाऱ्या अनिष्ट रूपाच्या उत्पत्तीच्या कारणाने आणि स्वतःच्या प्रवृत्तीच्या स्वरूपामुळे 'विसप्पन-रस' (पसरणे हे कार्य) आहे. द्वेष हा उपयोगात आणि फळामध्ये अनिष्ट असल्यामुळे विषाने मिश्रित सडलेल्या गोमूत्राप्रमाणे समजावा. 'अनभिरती रस' अशा प्रकारच्या निषेधार्थक रस-वचनांमध्ये त्या त्या विरोधी कार्याचे ग्रहण समजावे. कडू (तीव्र) स्वरूपाची प्रवृत्ती म्हणजे 'कटुकंचुकता' (कडू स्वभाव) होय. स्वतःची संपत्ती जसे की आवास (निवासस्थान) इत्यादी, दुसऱ्याच्या अधीन असल्यामुळे दास्यत्वाप्रमाणे (गुलामगिरीप्रमाणे) समजावी. कारण जसे दास्यत्व असताना दास दुसऱ्याच्या अधीन असतो, तसेच कुक्कुच्च (पश्चात्ताप/खंत) असताना त्या कुक्कुच्चाने युक्त असलेला मनुष्य दुसऱ्याच्या अधीन असतो. कारण तो कुशल धर्मामध्ये स्वतःच्या स्वभावाने प्रवृत्त होण्यास समर्थ नसतो. किंवा केलेल्या अकुशल आणि न केलेल्या कुशल कर्माबद्दल खंत करण्याच्या अधीन असल्यामुळे, त्या दोन्हीच्या प्रभावाने कुक्कुच्चाने युक्त होतो, म्हणून ते दास्यत्वासारखे असते.

418. විරුද්ධාකාරොති [Pg.122] විරුද්ධස්ස පුග්ගලස්ස, චිත්තස්ස වා ආකාරො විරුද්ධභාවො. තෙන විරුජ්ඣනං විරොධොති දස්සෙති. වචනන්ති එතං නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං. සබ්බමෙව හි කිච්චං එතෙන කරියමානං සුරොපිතං සුජනිතං න හොතීති. රොපසද්දවචනත්ථමෙව කෙචි වණ්ණෙන්ති. තං අප්පමාණන්ති කොධස්ස තථාපවත්තනසභාවාභාවා අඤ්ඤෙන කෙනචි කාරණෙන පරිපුණ්ණතා සියාති සන්ධාය වුත්තං.

४१८. 'विरुद्ध आकार' म्हणजे विरोधी पुद्गलाचा किंवा चित्ताचा आकार म्हणजेच विरोधी भाव होय. त्याद्वारे विरोध करणे म्हणजे 'विरोध' हे दर्शविले आहे. 'वचन' हा शब्द केवळ उदाहरणादाखल (निदर्शनमात्र) समजावा. कारण या क्रोधाने केले जाणारे सर्वच कार्य चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित किंवा चांगल्या प्रकारे उत्पन्न झालेले नसते. काही आचार्य 'रोप' शब्दाचा अर्थ केवळ 'वचन' असाच करतात. ते प्रमाण मानू नये, कारण क्रोधाचा तसा प्रवृत्त होण्याचा स्वभाव नसतानाही इतर काही कारणाने वचनाची परिपूर्णता असू शकते, हा अभिप्राय मनात ठेवून हे म्हटले आहे.

එකාදසමචිත්තවණ්ණනා

अकराव्या चित्ताचे वर्णन.

422. විගතා චිකිච්ඡාති චිකිච්ඡිතුං දුක්කරතාය වුත්තං, න සබ්බථා චිකිච්ඡාභාවා විචිකිච්ඡායාති තදත්ථං දස්සෙති.

४२२. 'विगता चिकित्सा' (चिकित्सा निघून गेली आहे) हे चिकित्सा करणे कठीण असल्यामुळे म्हटले आहे, विचिकित्सेची सर्व प्रकारे चिकित्सा होणे अशक्य आहे म्हणून नाही, हा अर्थ दर्शविला आहे.

424. නිච්ඡයාභාවා අසණ්ඨහනතො චෙතසො පවත්තිපච්චයමත්තතාය ‘‘පවත්තිට්ඨිතිමත්ත’’න්ති වුත්තං.

४२४. निर्णयाचा अभाव असल्यामुळे आणि चित्त नीट न टिकल्यामुळे, चित्ताच्या प्रवृत्तीचे केवळ कारण असल्यामुळे 'प्रवृत्ती-स्थिती-मात्र' असे म्हटले आहे.

425. එකං ආකාරං ගන්තුං අසමත්ථතාය අත්තනො ආමුඛං සප්පනතො ඔසක්කති.

४२५. एका आकाराला (निश्चयाला) प्राप्त होण्यास असमर्थ असल्यामुळे ते आलंबनापासून मागे हटते.

ද්වාදසමචිත්තවණ්ණනා

बाराव्या चित्ताचे वर्णन.

429. උද්ධච්චං අත්තනො ගහිතාකාරෙ එව ඨත්වා භමතීති එකාරම්මණස්මිංයෙව විප්ඵන්දනං හොති. විචිකිච්ඡා පන යදිපි රූපාදීසු එකස්මිඤ්ඤෙවාරම්මණෙ උප්පජ්ජති, තථාපි ‘‘එවං නු ඛො, ඉදං නු ඛො’’ති උප්පජ්ජමානා ‘‘නනු ඛො, අඤ්ඤං නු ඛො’’ති අඤ්ඤං ගහෙතබ්බාකාරං අපෙක්ඛතීති නානාරම්මණෙ චලනං හොති.

४२९. उद्धच्च (औद्धत्य) हे स्वतः ग्रहण केलेल्या आकारावरच राहून भिरभिरते, म्हणून एकाच आलंबनावर कंपन होते. परंतु विचिकित्सा जरी रूपादींपैकी एकाच आलंबनावर उत्पन्न होत असली, तरीही 'असे आहे काय, हे आहे काय' अशी उत्पन्न होत असताना 'असे नाही काय, दुसरे काही आहे काय' अशा प्रकारे दुसऱ्या ग्रहण करण्यायोग्य आकाराची अपेक्षा करते, म्हणून अनेक आलंबनांवर चंचलता होते.

‘‘එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බ’’න්ති එත්තාවතා ඉමස්මිං චිත්තද්වයෙ වුත්තපකිණ්ණකං දස්සෙත්වා ද්වාදසසු දස්සෙතුං ‘‘සබ්බෙසුපී’’තිආදිමාහ. කුසලෙසුපි ආරම්මණාධිපතිං අනුද්ධරිත්වා සහජාතාධිපතිනො එව උද්ධටත්තා ඉධාපි සො එව උද්ධරිතබ්බො සියාති ‘‘සහජාතාධිපති ලබ්භමානොපි න උද්ධටො’’ති වුත්තං නාරම්මණාධිපතිනො අලබ්භමානත්තා. සොපි හි අට්ඨසු ලොභසහගතෙසු ලබ්භතීති. සෙසොපීති වීමංසතො අඤ්ඤොපි සහජාතාධිපති නත්ථි, යො උද්ධරිතබ්බො සියා. ආරම්මණාධිපතිම්හි වත්තබ්බමෙව නත්ථි. කඤ්චි ධම්මන්ති ඡන්දාදීසු එකම්පි සහජාතං. කුසලත්තිකෙ තාව පටිච්චවාරාදීසු ‘‘න හෙතුපච්චයා අධිපතිපච්චයා’’ති එකස්සපි පඤ්හස්ස [Pg.123] අනුද්ධටත්තා පට්ඨානෙ පටිසිද්ධතා වෙදිතබ්බා. අඤ්ඤථා හි ‘‘අකුසලං ධම්මං පටිච්ච අකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති න හෙතුපච්චයා අධිපතිපච්චයා’’ති (පට්ඨා. 1.1.86) එතස්ස වසෙන ‘‘එක’’න්ති වත්තබ්බං සියා.

'अशा प्रकारे हे जाणावे' एवढ्या वाक्याने या दोन चित्तांमध्ये सांगितलेले प्रकीर्णक दर्शवून, बारा अकुशल चित्तांमध्ये ते दर्शविण्यासाठी 'सब्बेसुपि' इत्यादी म्हटले आहे. कुशल चित्तांमध्ये देखील आलंबनाधिपतीला न काढता केवळ सहजाताधिपतीलाच काढल्यामुळे, येथेही तोच (सहजाताधिपती) काढला जावा, म्हणून 'सहजाताधिपती प्राप्त होत असतानाही काढला नाही' असे म्हटले आहे, आलंबनाधिपती प्राप्त न झाल्यामुळे नाही. कारण तो (आलंबनाधिपती) देखील आठ लोभसहगत चित्तांमध्ये प्राप्त होतो. 'उरलेला देखील' म्हणजे वीमांसेव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही सहजाताधिपती नाही, जो काढला जावा. आलंबनाधिपतीबद्दल तर बोलण्याची गरजच नाही. 'कोणताही धर्म' म्हणजे छंदादींपैकी एकही सहजाताधिपती होय. कुशलत्रिकामध्ये आधी पटिच्चवारादींमध्ये 'हेतू-प्रत्ययाने नाही, अधिपती-प्रत्ययाने' असा एकही प्रश्न न काढल्यामुळे पट्ठान पाळीमध्ये त्याचा निषेध केला आहे, असे जाणावे. अन्यथा 'अकुशल धर्माचा प्रत्यय घेऊन अकुशल धर्म उत्पन्न होतो, हेतू-प्रत्ययाने नाही, अधिपती-प्रत्ययाने' याच्या आधारे 'एक' असे म्हणावे लागले असते.

දස්සනෙන පහාතබ්බාභාවතොති දස්සනෙන පහාතබ්බස්ස අභාවතො, දස්සනෙන පහාතබ්බෙසු වා අභාවතො. එතෙන පටිසන්ධිඅනාකඩ්ඪනතො දස්සනෙන පහාතබ්බෙසු අනාගමනන්ති තත්ථ අනාගමනෙන පටිසන්ධිඅනාකඩ්ඪනං සාධෙති. අනාකඩ්ඪනතො අනාගමනං පන සාධෙතුං ‘‘තෙසු හී’’තිආදිමාහ. එත්ථෙව පටිසන්ධිදානං භවෙය්‍ය. තථා ච සති දස්සනෙන පහාතබ්බං සියා අපායගමනීයස්ස දස්සනෙන පහාතබ්බභාවතො. න චෙතං දස්සනෙන පහාතබ්බං සියා, තස්මා දස්සනෙන පහාතබ්බවිභඞ්ගෙ නාගතන්ති අධිප්පායො.

'दर्शनाने प्रहातव्य (नष्ट करण्यायोग्य) नसण्यामुळे' म्हणजे दर्शनाने प्रहातव्य असण्याचा अभाव असल्यामुळे, किंवा दर्शनाने प्रहातव्य असणाऱ्यांमध्ये त्याचा समावेश नसल्यामुळे होय. याने, प्रतिसंधी खेचून न आणल्यामुळे दर्शनाने प्रहातव्य असणाऱ्यांमध्ये त्याचा समावेश होत नाही, तेथे समावेश न होण्याने प्रतिसंधी खेचून न आणणे सिद्ध होते. प्रतिसंधी खेचून न आणल्यामुळे समावेश न होणे सिद्ध करण्यासाठी 'तेसु ही' इत्यादी म्हटले आहे. येथेच (अपाय भूमीमध्येच) प्रतिसंधी देणे घडू शकते. आणि असे असताना ते दर्शनाने प्रहातव्य होईल, कारण अपायगामी सर्व अकुशल हे दर्शनाने प्रहातव्य असतात. परंतु हे (उद्धच्चसहगत चित्त) दर्शनाने प्रहातव्य नाही, म्हणून दर्शनाने प्रहातव्य विभंगामध्ये ते आलेले नाही, असा अभिप्राय आहे.

කථං පනෙතං ඤායති ‘‘පටිසන්ධිඅනාකඩ්ඪනතො දස්සනෙන පහාතබ්බෙසු අනාගමන’’න්ති? දස්සනෙන පහාතබ්බානඤ්ඤෙව නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවස්ස වුත්තත්තා. දුවිධා හි අකුසලා දස්සනෙන පහාතබ්බා භාවනාය පහාතබ්බාති. තත්ථ භාවනාය පහාතබ්බචෙතනානං නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවො න වුත්තො, ඉතරාසඤ්ඤෙව වුත්තො. ‘‘භාවනාය පහාතබ්බො ධම්මො නෙව දස්සනෙන න භාවනාය පහාතබ්බස්ස ධම්මස්ස කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති එත්ථ හි සහජාතමෙව විභත්තං, න නානාක්ඛණිකන්ති. තථා පච්චනීයෙපි ‘‘භාවනාය පහාතබ්බො ධම්මො නෙව දස්සනෙන න භාවනාය පහාතබ්බස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො…පෙ… සහජාතපච්චයෙන…පෙ… උපනිස්සයපච්චයෙන…පෙ…. පච්ඡාජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති එත්තකමෙව වුත්තං, න වුත්තං ‘‘කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති. ඉතරත්ථ ච වුත්තං. උද්ධච්චසහගතා ච චෙතනා භාවනාය පහාතබ්බෙසු එව ආගතාති නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයො න සියාති. යදි සියා, භාවනාය පහාතබ්බචෙතනාය ච නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවො වුච්චෙය්‍ය, න තු වුත්තො. තස්මා උද්ධච්චසහගතා නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවෙ සති දස්සනෙන පහාතබ්බෙසු වත්තබ්බා සියා, තදභාවා න වුත්තාති. පටිසන්ධිඅනාකඩ්ඪනතො තත්ථ අනාගතාති අයමෙත්ථාධිප්පායො. නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයාවචනෙන පන භාවනාය පහාතබ්බානං පවත්තිවිපාකතා පටික්ඛිත්තා. පවත්තිවිපාකස්සපි හි නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයතා න සක්කා නිවාරෙතුං. වුත්තඤ්ච [Pg.124] ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තො ධම්මො දුක්ඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තස්ස ධම්මස්ස කම්මපච්චයෙන පච්චයො, නානාක්ඛණිකා’’තිආදි (පට්ඨා. 1.3.56-57). යදි භාවනාය පහාතබ්බානං විපාකදානං නත්ථි, කථං තෙ විපාකධම්මධම්මා හොන්තීති? අභිඤ්ඤාචිත්තාදීනං විය විපාකාරහසභාවත්තා. යං පන වුත්තං ‘‘යස්මිං සමයෙ අකුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති උපෙක්ඛාසහගතං උද්ධච්චසම්පයුත්තං…පෙ… අවික්ඛෙපො හොති, ඉමෙසු ධම්මෙසු ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා, තෙසං විපාකෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 730-731) ඉදම්පි තෙසං විපාකාරහතඤ්ඤෙව සන්ධාය වුත්තං සියා. ඉදං පන ඨානං සුට්ඨු විචාරෙතබ්බං. අත්ථි හි එත්ථ වචනොකාසො. න හි විපාකෙති වචනං විපාකධම්මවචනං විය විපාකාරහතං වදතීති.

पण, हे कसे जाणले जाते की 'प्रतिसंधीला आकर्षित न केल्यामुळे दर्शनाने प्रहातव्य (नष्ट करण्यायोग्य) धर्मांमध्ये आगमन होत नाही'? कारण केवळ दर्शनाने प्रहातव्य धर्मांच्याच नानाक्षणिक कम्मप्रत्ययभावाचे कथन केले गेले आहे. कारण अकुशल धर्म दोन प्रकारचे आहेत: दर्शनाने प्रहातव्य आणि भावनेने प्रहातव्य. त्यामध्ये भावनेने प्रहातव्य चेतनांच्या नानाक्षणिक कम्मप्रत्ययभावाचे कथन केलेले नाही, तर इतरांच्याच (दर्शनाने प्रहातव्य चेतनांच्याच) कथन केले आहे. 'भावनेने प्रहातव्य धर्म हा दर्शनाने किंवा भावनेने प्रहातव्य नसलेल्या धर्माचा कम्मप्रत्ययाने प्रत्यय होतो' यामध्ये केवळ सहजात (एकत्र उत्पन्न होणारा) कम्मप्रत्ययच विभागून सांगितला आहे, नानाक्षणिक नाही. तसेच व्यतिरेकात (paccanīya) देखील 'भावनेने प्रहातव्य धर्म हा दर्शनाने किंवा भावनेने प्रहातव्य नसलेल्या धर्माचा आरम्मणप्रत्ययाने प्रत्यय होतो... पे... सहजातप्रत्ययाने... पे... उपनिस्सयप्रत्ययाने... पे... पश्चाजातप्रत्ययाने प्रत्यय होतो' एवढेच म्हटले आहे, 'कम्मप्रत्ययाने प्रत्यय होतो' असे म्हटलेले नाही. आणि इतर ठिकाणी ते म्हटले आहे. आणि उद्धच्चसहगत (औद्धत्ययुक्त) चेतना ही भावनेने प्रहातव्य धर्मांमध्येच आलेली असल्यामुळे, नानाक्षणिक कम्मप्रत्यय असू शकत नाही. जर तो असता, तर भावनेने प्रहातव्य चेतनेचा देखील नानाक्षणिक कम्मप्रत्ययभाव सांगितला गेला असता, परंतु तो सांगितलेला नाही. म्हणून, नानाक्षणिक कम्मप्रत्ययभाव असता तर उद्धच्चसहगत चेतना दर्शनाने प्रहातव्य धर्मांमध्ये सांगावी लागली असती, परंतु त्याचा अभाव असल्यामुळे ती सांगितलेली नाही. प्रतिसंधीला आकर्षित न केल्यामुळे ती तेथे आलेली नाही, असा येथे अभिप्राय आहे. परंतु नानाक्षणिक कम्मप्रत्ययाचे कथन न केल्यामुळे भावनेने प्रहातव्य धर्मांची प्रवृत्ती-विपाकता (प्रवृत्ती काळातील विपाक देण्याची क्षमता) नाकारली गेली आहे. कारण प्रवृत्ती काळातील विपाकाची देखील नानाक्षणिक कम्मप्रत्ययता नाकारता येत नाही. आणि म्हटले आहे की: 'सुखद वेदनेशी संप्रयुक्त धर्म हा दुःखद वेदनेशी संप्रयुक्त धर्माचा कम्मप्रत्ययाने प्रत्यय होतो, नानाक्षणिक...' इत्यादी. जर भावनेने प्रहातव्य धर्मांना विपाक देणे नसेल, तर ते विपाकधर्मी (विपाक देण्याचा स्वभाव असलेले) धर्म कसे होतात? अभिज्ञाचित्त इत्यादींप्रमाणे विपाक देण्यास योग्य स्वभाव असल्यामुळे. परंतु जे म्हटले आहे की: 'ज्या वेळी अकुशल चित्त उत्पन्न होते, जे उपेक्षासहगत, उद्धच्चसंप्रयुक्त... पे... अविक्षेप असतो, या धर्मांमधील ज्ञान म्हणजे धम्मपटिसम्भिदा होय, त्यांच्या विपाकातील ज्ञान म्हणजे अत्थपटिसम्भिदा होय' हे देखील त्यांच्या विपाकयोग्यतेलाच उद्देशून म्हटले असावे. परंतु या स्थानाचा चांगल्या प्रकारे विचार केला पाहिजे. कारण येथे बोलण्यास वाव आहे. कारण 'विपाक' हा शब्द 'विपाकधर्मी' या शब्दाप्रमाणे विपाकयोग्यतेला दर्शवत नाही.

අකුසලපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अकुशल पदांचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

අබ්‍යාකතපදං

अव्याकृत पद

අහෙතුකකුසලවිපාකවණ්ණනා

अहेतुक कुशल विपाकाचे स्पष्टीकरण

431. තෙසු විපාකාබ්‍යාකතන්තිආදීනං ‘‘භාජෙත්වා දස්සෙතුං කතමෙ ධම්මා අබ්‍යාකතාතිආදි ආරද්ධ’’න්ති එතෙන සම්බන්ධො. තස්සාපීති එතස්ස ‘‘උප්පත්තිං දීපෙතුං කාමා…පෙ… ආදි වුත්ත’’න්ති එතෙන සම්බන්ධො. උපචිතත්තාති යථා අඤ්ඤස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකාභිමුඛං හොති තථා වඩ්ඪිතත්තා. රූපාදීනං පච්චයානං අඤ්ඤවිඤ්ඤාණසාධාරණත්තා අසාධාරණෙන වත්ථුනා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං සොතවිඤ්ඤාණන්ති නාමං උද්ධටං. චක්ඛාදීනං තික්ඛමන්දභාවෙ විඤ්ඤාණානං තික්ඛමන්දභාවා විසෙසපච්චයත්තා ච.

४३१. त्यांच्यामध्ये 'विपाक-अव्याकृत' इत्यादी पदांचा 'विभाग करून दाखवण्यासाठी कोणते धर्म अव्याकृत आहेत इत्यादी सुरू केले' याच्याशी संबंध आहे. 'तिची देखील' (तस्सापि) या पदाचा 'उत्पत्ती प्रकाशित करण्याची इच्छा असणारे... पे... इत्यादी म्हटले आहे' याच्याशी संबंध आहे. 'उपचितत्वामुळे' (उपचितत्ता) म्हणजे जसे दुसऱ्या कर्माच्या विपाकाला रोखून स्वतःच्या विपाकाभिमुख होते, तसे वाढवले गेल्यामुळे (संचित केल्यामुळे). रूपादी प्रत्यय हे इतर विज्ञानांना साधारण (समान) असल्यामुळे, असाधारण अशा वस्तूच्या (इंद्रियाच्या) आधारे 'चक्षुविज्ञान', 'श्रोतविज्ञान' असे नाव दिले गेले आहे. चक्षु इत्यादींच्या तीक्ष्ण किंवा मंद असण्याने विज्ञानांचे तीक्ष्ण किंवा मंद होणे आणि विशेष प्रत्यय असल्यामुळे देखील (असे नाव दिले आहे).

චක්ඛුසන්නිස්සිතඤ්ච තං රූපවිජානනඤ්චාති චක්ඛුසන්නිස්සිතරූපවිජානනං. එවංලක්ඛණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. තත්ථ චක්ඛුසන්නිස්සිතවචනෙන රූපාරම්මණං අඤ්ඤවිඤ්ඤාණං පටික්ඛිපති. රූපවිජානනවචනෙන චක්ඛුනිස්සයෙ ඵස්සාදයො නිවත්තෙති. චක්ඛුරූපවචනෙහි ච නිස්සයතො ආරම්මණතො ච විජානනං විභාවෙති. රූපමත්තස්ස ආරම්මණස්ස ගහණං කිච්චමෙතස්සාති රූපමත්තාරම්මණරසං. ඣානඞ්ගවසෙනාති ඉදං ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජෙසු විජ්ජමානානං උපෙක්ඛාසුඛදුක්ඛෙකග්ගතානං ඣානඞ්ගිකත්තා ඉධාපි තංසදිසානං තදුපචාරං [Pg.125] කත්වා වුත්තං. න හි ඣානපච්චයත්තාභාවෙ ඣානඞ්ගතා අත්ථි. වුත්තඤ්හි ‘‘ඣානඞ්ගානි ඣානසම්පයුත්ත…පෙ… රූපානං ඣානපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.3.112). එතෙසඤ්ච ඣානපච්චයභාවො පටික්ඛිත්තො. යථාහ ‘‘අබ්‍යාකතං ධම්මං පටිච්ච අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති න ඣානපච්චයා. පඤ්චවිඤ්ඤාණසහගතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා’’තිආදි (පට්ඨා. 1.1.98). ඣානපච්චයත්තාභාවෙපි වෙදනාචිත්තට්ඨිතීනං උපෙක්ඛාදිභාවතො තථාභූතානං වචනෙ අඤ්ඤට්ඨානාභාවතො ච දුතියරාසිනිද්දෙසො.

जे चक्षूवर आश्रित आहे आणि जे रूपाचे विशेष ज्ञान करून देते, ते 'चक्षुसंनिश्रित-रूपविजानन' (चक्षूवर आश्रित रूप जाणणारे) होय. अशा लक्षणांचे चक्षुविज्ञान असते. त्यामध्ये 'चक्षुसंनिश्रित' या शब्दाने रूपालाच आलंबन करणाऱ्या इतर विज्ञानांचा निषेध केला जातो. 'रूपविजानन' या शब्दाने चक्षूवर आश्रित असणाऱ्या स्पर्श इत्यादी चैतसिकांचे निवारण केले जाते. आणि 'चक्षु' व 'रूप' या शब्दांनी आश्रय (निश्रय) आणि आलंबन (आरम्मण) या दोन्ही दृष्टीने जाणणे स्पष्ट केले जाते. केवळ रूपात्मक आलंबनाचे ग्रहण करणे हे याचे कार्य (कृत्य) असल्यामुळे, याला 'रूपमात्रालंबनरस' (केवळ रूपाचे आलंबन घेणारे कार्य असलेले) म्हणतात. 'ध्यान-अंगांच्या प्रभावाने' हे जे म्हटले आहे, ते द्विपंचविज्ञान वगळता इतर चित्तांमध्ये विद्यमान असणाऱ्या उपेक्षा, सुख, दुःख आणि एकाग्रता यांच्या ध्यान-अंगत्वामुळे, येथेही त्यांच्यासारख्या असणाऱ्या धर्मांवर त्या संज्ञेचा उपचार (लाक्षणिक प्रयोग) करून म्हटले आहे. कारण ध्यान-प्रत्ययभावाचा अभाव असताना ध्यान-अंगत्व असू शकत नाही. कारण म्हटले आहे की: 'ध्यान-अंगे ध्यानसंप्रयुक्त... पे... रूपांचा ध्यानप्रत्ययाने प्रत्यय होतात'. आणि यांच्या (द्विपंचविज्ञानांच्या) ध्यान-प्रत्ययभावाचा निषेध केला आहे. जसे म्हटले आहे: 'अव्याकृत धर्मावर अवलंबून अव्याकृत धर्म उत्पन्न होतो, ध्यानप्रत्ययाने नाही. पंचविज्ञानसहगत एका स्कंधावर अवलंबून तीन स्कंध...' इत्यादी. ध्यान-प्रत्ययभावाचा अभाव असतानाही, वेदना आणि चित्तस्थिती (एकाग्रता) यांच्या उपेक्षा इत्यादी भावामुळे आणि तशा प्रकारच्या कथनासाठी इतर स्थानाचा अभाव असल्यामुळे, हा 'दुसऱ्या राशीत निर्देश' (दुसऱ्या गटात उल्लेख) आहे.

436. වත්ථුපණ්ඩරත්තාති සයං කණ්හධම්මානං අප්පටිපක්ඛත්තා සභාවපරිසුද්ධානං පසාදහදයවත්ථුනිස්සයානං වසෙන පණ්ඩරසභාවං ජාතන්ති අධිප්පායො. අයං පන නයො චතුවොකාරෙ න ලබ්භතීති තත්ථ භවඞ්ගස්ස තතො නික්ඛන්තාකුසලස්ස ච පණ්ඩරතා න සියා, තස්මා තත්ථ පණ්ඩරතාය කාරණං වත්තබ්බං. සභාවො වායං චිත්තස්ස පණ්ඩරතාති.

४३६. 'वस्तूच्या पांढरेपणामुळे' (वत्थुपण्डरत्ता) म्हणजे स्वतः कृष्णधर्मांचे (अकुशल धर्मांचे) विरोधी नसलेल्या, स्वभावाने अत्यंत शुद्ध अशा प्रसाद रूप आणि हृदयवस्तू या आश्रयांच्या प्रभावाने पांढरा स्वभाव (शुद्ध भाव) उत्पन्न झाला आहे, असा अभिप्राय आहे. परंतु हा नियम चतुर्वोकार भूमीत (अरूप भूमीत) प्राप्त होत नाही, म्हणून तेथे भवांगाची आणि त्या भवांगातून बाहेर पडणाऱ्या अकुशलाची पांढरता (शुद्धता) असणार नाही. म्हणून, तेथे पांढरतेचे (शुद्धतेचे) कारण सांगितले पाहिजे. किंवा हा चित्ताचा पांढरेपणा (शुद्धता) त्याचा नैसर्गिक स्वभावच आहे, असे समजावे.

439. ඉදම්පීති පි-සද්දො ඨිතිමත්තසහිතං පුබ්බෙ වුත්තං විචිකිච්ඡාසහගතං අපෙක්ඛිත්වා වුත්තො. පකතියාති අනතික්කමනෙන. සොපි විසෙසො. කායප්පසාදං ඝට්ටෙත්වා පසාදපච්චයෙසු මහාභූතෙසු පටිහඤ්ඤතීති ආපාථං ගන්ත්වා පටිහඤ්ඤතීති අත්ථො. යථා ච ‘‘රූපං ආරබ්භ උප්පන්න’’න්ති වුත්තෙ න ආරම්මණුප්පාදානං පුබ්බාපරකාලතා හොති, එවමිධාපි ඝට්ටනපටිහනනෙසු දට්ඨබ්බං. උපමාපි උභයඝට්ටනදස්සනත්ථං වුත්තා, න නිස්සිතනිස්සයඝට්ටනානං පුබ්බාපරතාදස්සනත්ථං. එත්ථ ච බහිද්ධාති එතං නිදස්සනමත්තං. අජ්ඣත්තම්පි හි ආරම්මණං හොතීති. විඤ්ඤාණධාතුනිස්සයභූතෙහි වා අඤ්ඤං ‘‘බහිද්ධා’’ති වුත්තං. පටිඝට්ටනානිඝංසො බලවා හොති, තතො එව ඉට්ඨානිට්ඨඵොට්ඨබ්බසමායොගෙ සුඛදුක්ඛපච්චයා ධාතුඅනුග්ගහධාතුක්ඛොභා චිරං අනුවත්තන්ති.

४३९. 'इदम्पि' यातील 'पि' (अपि) हा शब्द केवळ स्थितीसह (सह-अस्तित्व) पूर्वी सांगितलेल्या विचिकित्सासहगत चित्ताची अपेक्षा करून म्हटला आहे. 'प्रकृतीने' (पकतिया) म्हणजे (वितर्काचे) उल्लंघन न करता. तो देखील विशेष आहे. कायप्रसादाला धक्का देऊन (घट्टन करून) प्रसादाचे प्रत्यय असलेल्या महाभूतांवर आदळतो, म्हणजेच गोचर (आपात) होऊन आदळतो असा अर्थ आहे. आणि ज्याप्रमाणे 'रूपाला अनुसरून उत्पन्न झाले' असे म्हटले असता आलंबन आणि उत्पत्ती यांच्यात पूर्व-अपर कालभाव (आधी आणि नंतरचा काळ) नसतो, त्याचप्रमाणे येथेही घट्टन (धक्का लागणे) आणि प्रतिहनन (आदळणे) यांच्यात समजले पाहिजे. उपमा देखील दोन्ही बाजूंच्या घट्टनाचे दर्शन घडवण्यासाठी दिली आहे, आश्रित (कापूस) आणि आश्रय (लोखंडी ऐरण) यांच्या घट्टनाचा पूर्व-अपर भाव दाखवण्यासाठी नाही. आणि येथे 'बाह्य' (बहिद्धा) हे केवळ निदर्शन (उदाहरणादाखल) आहे. कारण आध्यात्मिक (अध्यात्म) देखील आलंबन असू शकते. किंवा विज्ञानधातूचा आश्रय असलेल्या महाभूतांपेक्षा जे अन्य आहे त्याला 'बाह्य' म्हटले आहे. प्रतिघट्टन आणि संघर्ष (घर्षण) बलवान असतो, म्हणूनच इष्ट आणि अनिष्ट स्प्रष्टव्याच्या (फोट्ठब्ब) संयोगात सुख-दुःखाचे प्रत्यय असलेले धातूंचे अनुग्रह (अनुकूलता) आणि धातूंचा क्षोभ (प्रक्षोभ) दीर्घकाळ अनुवर्तन करतात (टिकून राहतात)।

455. අඤ්ඤෙසං චිත්තානං සභාවසුඤ්ඤතසබ්භාවා මනොධාතුභාවො ආපජ්ජතීති චෙ? න, විසෙසසබ්භාවා. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනඤ්හි චක්ඛාදිනිස්සිතතා චක්ඛාදීනං සවිසයෙසු දස්සනාදිප්පවත්තිභාවතා ච විසෙසො. මනොවිඤ්ඤාණස්ස පන අනඤ්ඤනිස්සයමනොපුබ්බඞ්ගමතාය අඤ්ඤනිස්සයවිඤ්ඤාණස්ස අනන්තරපච්චයත්තාභාවෙන මනොද්වාරනිග්ගමනමුඛභාවාභාවතො ච සාතිසයවිජානනකිච්චතා විසෙසො. තබ්බිසෙසවිරහා මනොමත්තා ධාතු [Pg.126] මනොධාතූති තිවිධා මනොධාතු එව වුච්චති, න විසෙසමනො. තස්මා එත්ථ මනො එව ධාතු මනොධාතූති එව-සද්දො මත්තසද්දත්ථො දට්ඨබ්බො. විසෙසනිවත්තනත්ථො හි සො විඤ්ඤාණස්සාති. මනොද්වාරනිග්ගමනපවෙසමුඛභාවතො පන මනොධාතුයා විජානනවිසෙසවිරහො දට්ඨබ්බො, තතො එව මනොවිඤ්ඤාණන්තිපි න වුච්චති. න හි තං විඤ්ඤාණං මනතො පවත්තං මනසො පච්චයො, නාපි මනසො පච්චයභූතං මනතො පවත්තං, දස්සනාදීනං පන පච්චයො, තෙහි ච පවත්තං තෙසං පුරෙචරං අනුචරඤ්චාති. සම්මාසඞ්කප්පොති අවචනං මහාවිපාකානං විය ජනකසදිසත්තාභාවතො. තත්ථ හි තිහෙතුකතො දුහෙතුකම්පි උප්පජ්ජමානං සම්මාසඞ්කප්පතාදීහි සදිසං සහෙතුකතායාති. පඤ්චවිඤ්ඤාණසොතෙති එත්ථ යථා පගුණං ගන්ථං සජ්ඣායන්තො සජ්ඣායසොතෙ පතිතං කඤ්චි කඤ්චි වාචනාමග්ගං න සල්ලක්ඛෙති, එවං තථාගතස්ස අසල්ලක්ඛණා නාම නත්ථි, න ච පඤ්චවිඤ්ඤාණසොතෙ ඣානඞ්ගාභාවො ඉධ අවචනස්ස කාරණං. යදි තදනන්තරං නිද්දෙසො තංසොතපතිතතා, ඉතො පරෙසං ද්වින්නං මනොවිඤ්ඤාණධාතූනං තංසොතපතිතතා න සියා. තස්මා පඤ්චවිඤ්ඤාණානං විය අහෙතුකතාය මග්ගපච්චයවිරහා ච විජ්ජමානෙසුපි විතක්කවිචාරෙසු ඣානඞ්ගධම්මානං දුබ්බලත්තා පඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු විය අගණනුපගභාවා ච පඤ්චවිඤ්ඤාණසොතපතිතතා. තතො එව හි අහෙතුකකිරියත්තයෙපි ඣානඞ්ගානි බලානි ච සඞ්ගහවාරෙ න උද්ධටානි, ඣානපච්චයකිච්චමත්තතො පන පට්ඨානෙ දුබ්බලානං එත්ථ විතක්කාදීනං ඣානපච්චයතා වුත්තා.

४५५. इतर चित्तांच्या स्वभावशून्यता आणि सद्भावामुळे मनोधातुभाव प्राप्त होतो का? असे विचारल्यास - नाही, कारण विशेष सद्भाव (विशिष्ट अस्तित्त्व) आहे. कारण चक्षुविज्ञानादींचे चक्षु इत्यादींवर आश्रित असणे आणि चक्षु इत्यादींचे आपापल्या विषयात दर्शनादी प्रवृत्ती असणे हा विशेष आहे. परंतु, मनोविज्ञानाचा अनन्य-आश्रय (इतर इंद्रियांवर थेट आश्रित नसणे) आणि मनःपूर्वंगम असणे, तसेच अन्य आश्रित विज्ञानाचा अनंतरप्रत्ययभाव नसणे आणि मनोद्वार-निर्गमन-मुखभावाचा अभाव असल्यामुळे, अतिशयित (उत्कृष्ट) जाणण्याचे कार्य असणे हा विशेष आहे. त्या विशेषाने रहित असलेली, केवळ मन असणारी धातू म्हणजे 'मनोधातू' होय. म्हणून त्रिविध मनोधातूच म्हटली जाते, विशेष मन नाही. म्हणून येथे 'मन हेच धातू म्हणजे मनोधातू' यातील 'एव' (च) हा शब्द 'मात्र' (केवळ) या अर्थी समजला पाहिजे. कारण तो विज्ञानाचा विशेष निवृत्त करण्यासाठी आहे. परंतु मनोद्वार निर्गमन आणि प्रवेशाचे मुख असल्यामुळे मनोधातूचा विशेष विज्ञानाचा विरह समजला पाहिजे, म्हणूनच त्याला 'मनोविज्ञान' असेही म्हटले जात नाही. कारण ते विज्ञान मनापासून प्रवृत्त होऊन मनाचा प्रत्यय होत नाही, किंवा मनाचा प्रत्यय होऊन मनापासून प्रवृत्त होत नाही; तर ते दर्शनादींचा प्रत्यय आहे, आणि त्यांच्याद्वारे प्रवृत्त होऊन decorate (सजवून) त्यांचे पुरोगामी (पुढे जाणारे) आणि अनुगामी (मागे जाणारे) असते. 'सम्मासंकप्पो' (सम्यक् संकल्प) असे न सांगणे हे महाविपाकांप्रमाणे जनक-सदृशत्वाचा अभाव असल्यामुळे आहे. कारण तेथे त्रिहेतुक चित्तापासून द्विहेतुक उत्पन्न होत असले तरी सम्यक् संकल्पादींच्या द्वारे सहेतुकतेमध्ये ते सदृश असते. 'पंचविज्ञानसोतात' (पंचविज्ञानप्रवाहात) येथे ज्याप्रमाणे एखादा कंठस्थ ग्रंथाचे पठण करणारा पठणाच्या प्रवाहात पडलेल्या काही विशिष्ट वाचनमार्गाचे (शब्दांचे) लक्षपूर्वक निरीक्षण करत नाही, त्याप्रमाणे तथागतांचे अलक्षण (न समजणे) असे काही नसते. आणि पंचविज्ञानप्रवाहात ध्यानअंगांचा अभाव असणे हे येथे न सांगण्याचे कारण नाही. जर त्यानंतरचा निर्देश त्या प्रवाहात पडणे असेल, तर यानंतरच्या दोन मनोविज्ञानधातूंचे त्या प्रवाहात पडणे होणार नाही. म्हणून पंचविज्ञानांप्रमाणे अहेतुकतेमुळे आणि मार्गप्रत्ययविरहामुळे, वितर्क आणि विचार विद्यमान असतानाही ध्यानअंग धर्मांच्या दुर्बलतेमुळे, पंचविज्ञानांप्रमाणेच अगणनूपगभाव (मोजणीत न येणे) असणे हाच पंचविज्ञानसोतपतितभाव आहे. त्याचमुळे अहेतुक क्रियात्रिकात देखील ध्यानअंगे आणि बले संग्रहवारात उद्धृत (स्पष्ट) केलेली नाहीत. परंतु ध्यानप्रत्ययाच्या केवळ कार्यामुळे पट्ठानपालिमध्ये येथील दुर्बल वितर्कादींचा ध्यानप्रत्ययभाव सांगितला आहे।

469. සමානවත්ථුකං අනන්තරපච්චයං ලභිත්වා උප්පජ්ජමානං සන්තීරණං මනොධාතුතො බලවතරං හොතීති තං යථාරම්මණං ආරම්මණරසං අනුභවන්තං ඉට්ඨෙ සොමනස්සසහගතං හොති, ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙ උපෙක්ඛාසහගතං සාතිසයානුභවත්තා, තස්මා ‘‘අයඤ්හි ඉට්ඨාරම්මණස්මිං යෙවා’’තිආදි වුත්තං. වොට්ඨබ්බනං පන සතිපි බලවභාවෙ විපාකප්පවත්තිං නිවත්තෙත්වා විසදිසං මනං කරොන්තං මනසිකාරකිච්චන්තරයොගතො විපාකො විය අනුභවනමෙව න හොතීති සබ්බත්ථ උපෙක්ඛාසහගතමෙව හොති, තථා පඤ්චද්වාරාවජ්ජනං මනොද්වාරාවජ්ජනඤ්ච කිච්චවසෙන අපුබ්බත්තා.

४६९. समान वस्तू (आश्रय) असलेला अनंतरप्रत्यय मिळवून उत्पन्न होणारे संतीरण चित्त मनोधातू पेक्षा अधिक बलवान असते. म्हणून ते आलंबनानुसार आलंबनाचा रस अनुभवत असताना, इष्ट आलंबनात सोमनस्यसहगत आणि इष्ट-मध्यस्थ आलंबनात उपेक्षासहगत असते, कारण त्याचा अनुभव अतिशयित (उत्कृष्ट) असतो. म्हणूनच 'हे इष्ट आलंबनातच...' इत्यादी म्हटले आहे. परंतु वोठ्ठब्बन (व्यवस्थापन) चित्त बलवान असूनही, विपाकप्रवृत्तीला थांबवून विसदृश (वेगळे) मन निर्माण करत असल्यामुळे आणि मनसिकार व इतर कार्याच्या योगामुळे विपाकाप्रमाणे केवळ अनुभव घेणारे नसते, म्हणून ते सर्व ठिकाणी उपेक्षासहगतच असते. त्याचप्रमाणे पंचद्वारावर्जन आणि मनोद्वारावर्जन देखील कार्याच्या दृष्टीने अपूर्व (नवीन) असल्यामुळे (उपेक्षासहगतच असतात)।

අහෙතුකකුසලවිපාකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अहेतुक कुशल विपाक वर्णन समाप्त झाले।

අට්ඨමහාවිපාකචිත්තවණ්ණනා

अष्ट महाविपाक चित्त वर्णन।

498. අලොභො [Pg.127] අබ්‍යාකතමූලන්තිආදීසු කුසලපක්ඛෙ තාව අලොභාදොසානං නිද්දෙසෙසු ‘‘යො තස්මිං සමයෙ අලොභො අලුබ්භනා…පෙ… අලොභො කුසලමූල’’න්ති (ධ. ස. 32), ‘‘යො තස්මිං සමයෙ අදොසො අදුස්සනා…පෙ… අදොසො කුසලමූල’’න්ති (ධ. ස. 33) ච වුත්තත්තා ඉධාපි තංනිද්දෙසෙසු ‘‘අලොභො අබ්‍යාකතමූල’’න්ති ‘‘අදොසො අබ්‍යාකතමූල’’න්ති වචනං යුජ්ජෙය්‍ය. පඤ්ඤින්ද්‍රියාදිනිද්දෙසෙසු පන ‘‘පඤ්ඤාරතනං අමොහො ධම්මවිචයො සම්මාදිට්ඨී’’ති (ධ. ස. 34, 37) එවං තත්ථපි වුත්තං, න වුත්තං ‘‘අමොහො කුසලමූල’’න්ති. තස්මා ඉධාපි ‘‘අමොහො අබ්‍යාකතමූල’’න්ති පාඨෙන න භවිතබ්බං සියා. අලොභාදොසානං විය අමොහස්සපි අබ්‍යාකතමූලදස්සනත්ථං පනෙතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අවිඤ්ඤත්තිජනකතොති කායවචීකම්මද්වාරනිවාරණං කරොති. අවිපාකධම්මතොති මනොකම්මද්වාරනිවාරණඤ්ච. විපාකධම්මානඤ්හි කම්මද්වාරං වුත්තන්ති. තථා අප්පවත්තිතොති දානාදිපුඤ්ඤකිරියභාවෙන අප්පවත්තිතො. එතෙන පුඤ්ඤකිරියවත්ථුභෙදමෙව නිවාරෙති.

४९८. 'अलोभो अव्याकृतमूलं' (अलोभ हे अव्याकृत मूळ आहे) इत्यादींमध्ये, प्रथम कुशल पक्षात अलोभ आणि अद्वेष यांच्या निर्देशात 'त्या वेळी जो अलोभ, अलोभता... पे... अलोभ हे कुशलमूळ आहे' आणि 'त्या वेळी जो अद्वेष, अद्वेषता... पे... अद्वेष हे कुशलमूळ आहे' असे म्हटल्यामुळे, येथेही त्यांच्या निर्देशात 'अलोभ हे अव्याकृतमूळ आहे' and 'अद्वेष हे अव्याकृतमूळ आहे' असे म्हणणे योग्य ठरेल. परंतु प्रज्ञेंद्रिय इत्यादींच्या निर्देशात 'प्रज्ञारत्न, अमोह, धर्मविचय, सम्यक् दृष्टी' असे तेथेही म्हटले आहे, पण 'अमोह हे कुशलमूळ आहे' असे म्हटलेले नाही. म्हणून येथेही 'अमोह हे अव्याकृतमूळ आहे' असा पाठ नसावा. परंतु अलोभ आणि अद्वेषाप्रमाणे अमोहाचे देखील अव्याकृतमूळत्व दाखवण्यासाठी हे म्हटले आहे, असे समजावे. 'अविज्ञप्तिजनकत्वामुळे' (अविञ्ञत्तिजनकातो) हे काय आणि वची कर्मद्वारांचे निवारण करते. 'अविपाकधर्मत्वामुळे' (अविपाकधम्मतो) हे मनःकर्मद्वाराचे देखील निवारण करते. कारण विपाकधर्मी (चित्तांचे) कर्मद्वार सांगितले आहे. तसेच 'अप्रवृत्तीमुळे' (अप्पवत्तितो) म्हणजे दानादी पुण्यक्रियावस्तूच्या रूपाने प्रवृत्त न झाल्यामुळे. याद्वारे ते पुण्यक्रियावस्तूच्या भेदाचेच निवारण करते।

බලවපච්චයෙහීති පයොගෙන විනා නිප්ඵන්නෙහි ආරම්මණාදිපච්චයෙහි. අසඞ්ඛාරිකාදීසු හි යෙන කෙනචි චිත්තෙන කම්මෙ ආයූහිතෙ අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තපච්චුපට්ඨානෙ පටිසන්ධි උප්පජ්ජමානා අසඞ්ඛාරිකා හොති, සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කම්මාදිපච්චුපට්ඨානෙ සසඞ්ඛාරිකා. භවඞ්ගචුතියො පන පටිසන්ධිසදිසාව. තදාරම්මණඤ්ච කුසලාකුසලානි විය අසඞ්ඛාරිකං සසඞ්ඛාරිකඤ්ච දට්ඨබ්බන්ති. එතෙසු බලවං දුබ්බලඤ්ච විචාරෙතුං ‘‘තත්ථ සබ්බෙපි සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තා’’තිආදිමාහ. කාලවසෙන පන පරිණමතීති අප්පායුකසංවත්තනිකකම්මබහුලෙ කාලෙ තංකම්මසහිතසන්තානජනිතසුක්කසොණිතපච්චයානං තංමූලකානං චන්දසූරියවිසමපරිවත්තාදිජනිතඋතාහාරාදිවිසමපච්චයානඤ්ච වසෙන පරිණමති.

‘बलवान प्रत्ययांद्वारे’ म्हणजे प्रयत्नाशिवाय सिद्ध झालेल्या आलंबन इत्यादी प्रत्ययांद्वारे. कारण असंस्कारिक इत्यादी चित्तांमध्ये कोणत्याही एका चित्ताने कर्माचा संचय केला असता, संस्काराशिवाय (असंस्कारिक) म्हणजेच प्रयत्नाशिवाय आलंबन इत्यादी प्रत्ययांच्या समूहामुळे कर्म, कर्मनिमित्त किंवा गतिनिमित्त समोर उपस्थित असताना उत्पन्न होणारी प्रतिसंधी ‘असंस्कारिक’ असते; आणि ससंस्कारिक म्हणजे प्रयत्नासह आलंबन इत्यादी प्रत्ययांच्या समूहामुळे कर्मादी समोर उपस्थित असताना उत्पन्न होणारी प्रतिसंधी ‘ससंस्कारिक’ असते. परंतु भवंग आणि च्युती हे प्रतिसंधीसारखेच असतात. आणि तदालंबन देखील कुशल आणि अकुशल चित्तांप्रमाणे असंस्कारिक आणि ससंस्कारिक असे जाणावे. या महाविपाक चित्तांमध्ये बलवान आणि दुर्बल चित्तांचा विचार करण्यासाठी “तेथे सर्वच सर्वज्ञ बोधिसत्व...” इत्यादी म्हटले आहे. “परंतु काळाच्या प्रभावाने बदलतो (परिणत होतो)” याचा अर्थ असा की, अल्पायुष्य देणाऱ्या कर्मांचे प्राधान्य असलेल्या काळात, त्या कर्मासह संततीमध्ये उत्पन्न झालेल्या वीर्य आणि रक्त (शुक्र-शोणित) रूपी प्रत्ययांच्या प्रभावाने आणि त्या कर्मावर आधारित चंद्र-सूर्याच्या विषम परिभ्रमण इत्यादींमुळे उत्पन्न झालेल्या ऋतू, आहार इत्यादी विषम प्रत्ययांच्या प्रभावाने तो बदलतो (परिणत होतो).

විපාකුද්ධාරකථාවණ්ණනා

विपाकोद्धार कथेचे वर्णन

යතො යත්තකො ච විපාකො හොති, යස්මිඤ්ච ඨානෙ විපච්චති, තං දස්සෙතුං විපාකුද්ධාරකථා ආරද්ධා. එත්ථෙවාති එකාය චෙතනාය කම්මෙ ආයූහිතෙයෙව. දුහෙතුකපටිසන්ධිවසෙන ද්වාදසකමග්ගොපි හොති[Pg.128], ද්වාදසකප්පකාරොපීති අත්ථො. අහෙතුකපටිසන්ධිවසෙන අහෙතුකට්ඨකම්පි. අසඞ්ඛාරිකසසඞ්ඛාරිකානං සසඞ්ඛාරිකඅසඞ්ඛාරිකවිපාකසඞ්කරං අනිච්ඡන්තො දුතියත්ථෙරො ‘‘ද්වාදසා’’තිආදිමාහ. පුරිමස්ස හි පච්චයතොසසඞ්ඛාරිකඅසඞ්ඛාරිකභාවො, ඉතරෙසං කම්මතො. තතියො තිහෙතුකතො දුහෙතුකම්පි අනිච්ඡන්තො ‘‘දසා’’තිආදිමාහ.

ज्या कर्मापासून जेवढा विपाक होतो आणि ज्या ठिकाणी तो विपाकात बदलतो (पक्व होतो), ते दर्शवण्यासाठी ‘विपाकोद्धार कथा’ सुरू केली आहे. ‘येथेच’ म्हणजे एकाच चेतनेने कर्माचा संचय केला असता. द्विहेतुक प्रतिसंधीच्या प्रभावाने बारा प्रकारचा विपाक देखील होतो, असा अर्थ आहे. अहेतुक प्रतिसंधीच्या प्रभावाने अहेतुक आठ विपाक देखील होतात. असंस्कारिक आणि ससंस्कारिक कर्मांच्या ससंस्कारिक आणि असंस्कारिक विपाकांच्या संकराला (मिश्रणाला) न इच्छिणारे दुसरे थेर “बारा” इत्यादी म्हणाले. कारण पहिल्या थेरांच्या मते प्रत्ययामुळे ससंस्कारिक आणि असंस्कारिक भाव होतो, तर इतरांच्या मते कर्मामुळे होतो. तिसरे थेर त्रिहेतुक कर्मापासून द्विहेतुक विपाक देखील न इच्छिणारे असल्याने “दहा” इत्यादी म्हणाले.

ඉමස්මිං විපාකුද්ධාරට්ඨානෙ කම්මපටිසන්ධිවවත්ථානත්ථං සාකෙතපඤ්හං ගණ්හිංසු. කම්මවසෙන විපාකස්ස තංතංගුණදොසුස්සදනිමිත්තතං දස්සෙතුං උස්සදකිත්තනං ගණ්හිංසු. හෙතුකිත්තනං ඉධ පඨමත්ථෙරස්ස අධිප්පායෙන වුත්තං. දුතියත්ථෙරවාදාදීසු විසෙසං තත්ථ තත්ථෙව වක්ඛාමි. ඤාණස්ස ජච්චන්ධාදිවිපත්තිනිමිත්තපටිපක්ඛභාවතො තිහෙතුකං අතිදුබ්බලම්පි සමානං පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪන්තං දුහෙතුකං ආකඩ්ඪෙය්‍යාති ‘‘අහෙතුකා න හොතී’’ති ආහ. යං පන පටිසම්භිදාමග්ගෙ සුගතියං ජච්චන්ධබධිරාදිවිපත්තියා අහෙතුකඋපපත්තිං වජ්ජෙත්වා ගතිසම්පත්තියා සහෙතුකොපපත්තිං දස්සෙන්තෙන ‘‘ගතිසම්පත්තියා ඤාණසම්පයුත්තෙ කතමෙසං අට්ඨන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොති’’ච්චෙව (පටි. ම. 1.232) වුත්තං. තෙන ඤාණවිප්පයුත්තෙන කම්මුනා ඤාණසම්පයුත්තපටිසන්ධි න හොතීති දීපිතං හොති. අඤ්ඤථා ‘‘සත්තන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොතී’’ති ඉදම්පි වුච්චෙය්‍ය. තථා හි ‘‘ගතිසම්පත්තියා ඤාණසම්පයුත්තෙ කතමෙසං අට්ඨන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොති? කුසලස්ස කම්මස්ස ජවනක්ඛණෙ තයො හෙතූ කුසලා තස්මිං ඛණෙ ජාතචෙතනාය සහජාතපච්චයා හොන්ති. තෙන වුච්චති කුසලමූලපච්චයාපි සඞ්ඛාරා. නිකන්තික්ඛණෙ ද්වෙ හෙතූ අකුසලා තස්මිං ඛණෙ ජාතචෙතනාය සහජාතපච්චයා හොන්ති. තෙන වුච්චති අකුසලමූලපච්චයාපි සඞ්ඛාරා. පටිසන්ධික්ඛණෙ තයො හෙතූ අබ්‍යාකතා තස්මිං ඛණෙ ජාතචෙතනාය සහජාතපච්චයා හොන්ති. තෙන වුච්චති නාමරූපපච්චයාපි විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයාපි නාමරූප’’න්ති විස්සජ්ජිතං ඤාණසම්පයුත්තොපපත්තියං.

या विपाकोद्धाराच्या ठिकाणी कर्म आणि प्रतिसंधी निश्चित करण्यासाठी प्राचीन आचार्यांनी ‘साकेत प्रश्न’ घेतला आहे. कर्माच्या प्रभावाने विपाकामध्ये त्या-त्या अलोभ इत्यादी गुण आणि लोभ इत्यादी दोषांच्या अधिकतेचे कारण दर्शवण्यासाठी त्यांनी ‘उत्साद-कीर्तन’ घेतले आहे. येथे हेतूंचे वर्णन पहिल्या थेरांच्या अभिप्रायानुसार केले आहे. दुसऱ्या थेरांच्या वादादींमधील विशेष फरक मी त्या-त्या ठिकाणी सांगेन. ज्ञानाचा जन्मजात अंधत्व इत्यादी विपत्तीच्या कारणांशी विरोध असल्यामुळे, त्रिहेतुक कर्म अत्यंत दुर्बल असले तरी प्रतिसंधी खेचून आणताना ते द्विहेतुक प्रतिसंधीच खेचून आणेल, म्हणून “अहेतुक प्रतिसंधी होत नाही” असे म्हटले आहे. परंतु जे पटिसंभिदामग्ग पाठात सुगतीमध्ये जन्मजात अंध, बहिरे इत्यादी विपत्तीची अहेतुक उत्पत्ती वर्ज्य करून, गतिसंपत्तीमध्ये सहेतुक उत्पत्ती दर्शवताना आयुष्यमान सारिपुत्तांनी “गतिसंपत्तीमध्ये ज्ञानसंप्रयुक्त प्रतिसंधी कोणत्या आठ हेतूंच्या प्रत्ययाने उत्पन्न होते?” असेच म्हटले आहे. त्यावरून हे स्पष्ट होते की, ज्ञानविप्रयुक्त कर्माने ज्ञानसंप्रयुक्त प्रतिसंधी होत नाही. अन्यथा “सात हेतूंच्या प्रत्ययाने उत्पत्ती होते” असेही म्हटले गेले असते. कारण की, “गतिसंपत्तीमध्ये ज्ञानसंप्रयुक्त प्रतिसंधी कोणत्या आठ हेतूंच्या प्रत्ययाने उत्पन्न होते? कुशल कर्माच्या जवनक्षणी तीन कुशल हेतू त्या क्षणी उत्पन्न झालेल्या चेतनेला सहजातप्रत्यय म्हणून उपकृत करतात. म्हणून म्हटले जाते की कुशलमूलप्रत्ययाने देखील संस्कार होतात. निकान्ती क्षणी (आसक्तीच्या क्षणी) दोन अकुशल हेतू त्या क्षणी उत्पन्न झालेल्या चेतनेला सहजातप्रत्यय म्हणून उपकृत करतात. म्हणून म्हटले जाते की अकुशलमूलप्रत्ययाने देखील संस्कार होतात. प्रतिसंधीक्षणी तीन अव्याकृत हेतू त्या क्षणी उत्पन्न झालेल्या चेतनेला सहजातप्रत्यय म्हणून उपकृत करतात. म्हणून म्हटले जाते की नामरूपप्रत्ययाने देखील विज्ञान होते, आणि विज्ञानप्रत्ययाने देखील नामरूप होते” असे ज्ञानसंप्रयुक्त उत्पत्तीच्या वेळी उत्तर दिले आहे.

එවං ඤාණවිප්පයුත්තතො ඤාණසම්පයුත්තුපපත්තියා ච විජ්ජමානාය ‘‘ගතිසම්පත්තියා ඤාණසම්පයුත්තෙ කතමෙසං සත්තන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොති? කුසලස්ස කම්මස්ස ජවනක්ඛණෙ ද්වෙ හෙතූ කුසලා’’ති වත්වා අඤ්ඤත්ථ ච පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව සක්කා විස්සජ්ජනං කාතුන්ති. යථා [Pg.129] පන ‘‘ඤාණසම්පයුත්තෙ සත්තන්නං හෙතූනං පච්චයා’’ති අවචනතො ඤාණවිප්පයුත්තතො ඤාණසම්පයුත්තා පටිසන්ධි න හොති, එවං ‘‘ගතිසම්පත්තියා ඤාණවිප්පයුත්තෙ ඡන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොති’’ච්චෙව (පටි. ම. 1.233) වත්වා ‘‘සත්තන්නං හෙතූනං පච්චයා’’ති අවචනතො ඤාණසම්පයුත්තතො ඤාණවිප්පයුත්තාපි පටිසන්ධි න හොතීති ආපන්නං. එත්ථාපි හි න න සක්කා කම්මනිකන්තික්ඛණෙසු තයො ච ද්වෙ ච හෙතූ යොජෙත්වා පටිසන්ධික්ඛණෙ ද්වෙ යොජෙතුන්ති. ඉමස්ස පන ථෙරස්ස අයමධිප්පායො සියා ‘‘කම්මසරික්ඛකවිපාකදස්සනවසෙන ඉධ පාඨො සාවසෙසො කථිතො’’ති. ‘‘ඤාණසම්පයුත්තෙ අට්ඨන්නං හෙතූනං පච්චයා’’ති එත්ථාපි පාඨස්ස සාවසෙසතාපත්තීති චෙ? න, දුබ්බලස්ස දුහෙතුකකම්මස්ස ඤාණසම්පයුත්තවිපාකදානෙ අසමත්ථත්තා. තිහෙතුකස්ස පන අහෙතුකවිපච්චනෙ විය දුහෙතුකවිපච්චනෙපි නත්ථි සමත්ථතාවිඝාතොති. ආරම්මණෙන වෙදනා පරිවත්තෙතබ්බාති සන්තීරණතදාරම්මණෙ සන්ධාය වුත්තං. විභාගග්ගහණසමත්ථතාභාවතො හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තෙසු උපෙක්ඛාසහගතානෙව හොන්ති, කායවිඤ්ඤාණඤ්ච සුඛසහගතමෙව පටිඝට්ටනාවිසෙසෙනාති.

अशा प्रकारे ज्ञानविप्रयुक्त कर्मापासून ज्ञानसंप्रयुक्त प्रतिसंधीची उत्पत्ती शक्य असताना, “गतिसंपत्तीमध्ये ज्ञानसंप्रयुक्त प्रतिसंधी कोणत्या सात हेतूंच्या प्रत्ययाने उत्पन्न होते? कुशल कर्माच्या जवनक्षणी दोन कुशल हेतू असतात” असे सांगून इतर ठिकाणी पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच उत्तर देणे शक्य होते. परंतु ज्याप्रमाणे “ज्ञानसंप्रयुक्त प्रतिसंधीमध्ये सात हेतूंच्या प्रत्ययाने” असे न म्हटल्यामुळे ज्ञानविप्रयुक्त कर्मापासून ज्ञानसंप्रयुक्त प्रतिसंधी होत नाही, त्याचप्रमाणे “गतिसंपत्तीमध्ये ज्ञानविप्रयुक्त प्रतिसंधी सहा हेतूंच्या प्रत्ययाने उत्पन्न होते” असेच सांगून “सात हेतूंच्या प्रत्ययाने” असे न म्हटल्यामुळे ज्ञानसंप्रयुक्त कर्मापासून ज्ञानविप्रयुक्त प्रतिसंधी देखील होत नाही, असा निष्कर्ष निघतो. कारण येथे देखील कर्म आणि निकान्ती क्षणांमध्ये तीन आणि दोन हेतू जोडून प्रतिसंधीक्षणी दोन हेतू जोडणे अशक्य नाही (शक्यच आहे). परंतु या थेरांचा असा अभिप्राय असावा की, “कर्मासारखाच विपाक दर्शवण्यासाठी येथे हा पाठ अपूर्ण (सावशेष) सांगितला आहे.” जर असे विचारले की, “ज्ञानसंप्रयुक्त प्रतिसंधीमध्ये आठ हेतूंच्या प्रत्ययाने” या पाठात देखील पाठाची अपूर्णता (सावशेषता) प्राप्त होईल का? तर तसे नाही, कारण दुर्बल द्विहेतुक कर्म ज्ञानसंप्रयुक्त विपाक देण्यास असमर्थ असते. परंतु त्रिहेतुक कर्माचे अहेतुक विपाक देण्यामध्ये जसे सामर्थ्य नष्ट होत नाही, तसेच द्विहेतुक विपाक देण्यामध्ये देखील सामर्थ्य नष्ट होत नाही, असे जाणावे. “आलंबनाने वेदना बदलली पाहिजे” हे वचन संतीरण आणि तदालंबन यांना उद्देशून म्हटले आहे. कारण की, विषयांचे वर्गीकरण करून ग्रहण करण्याचे सामर्थ्य नसल्यामुळे चक्षुविज्ञान इत्यादी चित्ते इष्ट, अनिष्ट आणि मध्यम आलंबनांमध्ये उपेक्षासहगतच असतात, आणि कायविज्ञान हे स्पर्शाच्या विशेषतेमुळे सुखसहगतच असते.

විසෙසවතා කාලෙන තදාරම්මණපච්චයසබ්බජවනවතා විපාකප්පවත්තිං දස්සෙතුං ‘‘සංවරාසංවරෙ…පෙ… උපගතස්සා’’ති වුත්තං අඤ්ඤකාලෙ පඤ්චවිඤ්ඤාණාදිපරිපුණ්ණවිපාකප්පවත්තිඅභාවා. කක්කටක…පෙ… භවඞ්ගොතරණන්ති එතෙන ඉදං දස්සෙති – කෙදාරෙ පූරෙත්වා නදීපවෙසනමග්ගභූතං මාතිකං අප්පවිසිත්වා කක්කටකමග්ගාදිනා අමග්ගෙන නදීඔතරණං විය චිත්තස්ස ජවිත්වා භවඞ්ගප්පවෙසනමග්ගභූතෙ තදාරම්මණෙ අනුප්පන්නෙ මග්ගෙන විනා භවඞ්ගොතරණන්ති.

विशिष्ट काळाने, तदालंबन प्रत्यय आणि सर्व जवनांसह विपाकाची प्रवृत्ती दर्शवण्यासाठी “संवर-असंवर...पे... प्राप्त झालेल्याचे” असे म्हटले आहे, कारण इतर वेळी पंचविज्ञान इत्यादींनी परिपूर्ण विपाकाची प्रवृत्ती नसते. “खेकडा...पे... भवंगात उतरणे” याद्वारे हे दर्शवले आहे की - शेत भरून नदीत प्रवेश करण्याचा मार्ग असलेल्या पाटात प्रवेश न करता, खेकड्याच्या मार्गाने किंवा इतर चुकीच्या मार्गाने नदीत उतरण्याप्रमाणे; चित्ताचे जवन होऊन भवंगात प्रवेश करण्याचा मार्ग असलेले तदालंबन उत्पन्न न झाल्यामुळे, योग्य मार्गाशिवाय भवंगात उतरणे होय.

එතෙසු තීසු මොඝවාරෙසු දුතියො උපපරික්ඛිත්වා ගහෙතබ්බො. යදි හි අනුලොමෙ වෙදනාත්තිකෙ පටිච්චවාරාදීසු ‘‘ආසෙවනපච්චයා න මග්ගෙ ද්වෙ’’ති ‘‘න මග්ගපච්චයා ආසෙවනෙ ද්වෙ’’ති ච වුත්තං සියා, සොපි මොඝවාරො ලබ්භෙය්‍ය. යදි පන වොට්ඨබ්බනම්පි ආසෙවනපච්චයො සියා, කුසලාකුසලානම්පි සියා. න හි ආසෙවනපච්චයං ලද්ධුං යුත්තස්ස ආසෙවනපච්චයභාවී ධම්මො ආසෙවනපච්චයොති අවුත්තො අත්ථි. වොට්ඨබ්බනස්ස පන කුසලාකුසලානං ආසෙවනපච්චයභාවො අවුත්තො. ‘‘කුසලං [Pg.130] ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති නාසෙවනපච්චයා. අකුසලං ධම්මං…පෙ… නාසෙවනපච්චයා’’ති (පට්ඨා. 1.1.93) වචනතො පටික්ඛිත්තොව. අථාපි සියා ‘‘අසමානවෙදනානං වසෙන එවං වුත්ත’’න්ති, එවමපි යථා ‘‘ආවජ්ජනා කුසලානං ඛන්ධානං අකුසලානං ඛන්ධානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.417) වුත්තං, එවං ‘‘ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයොති’’පි වත්තබ්බං සියා, ජාතිභෙදා න වුත්තන්ති චෙ? භූමිභින්නස්ස කාමාවචරස්ස රූපාවචරාදීනං ආසෙවනපච්චයභාවො විය ජාතිභින්නස්සපි භවෙය්‍යාති වත්තබ්බො එව සියා. අභින්නජාතිකස්ස ච වසෙන යථා ‘‘ආවජ්ජනා සහෙතුකානං ඛන්ධානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති වුත්තං, එවං ‘‘ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො’’තිපි වත්තබ්බං සියා, න තු වුත්තං. තස්මා වෙදනාත්තිකෙපි සඞ්ඛිත්තාය ගණනාය ‘‘ආසෙවනපච්චයා න මග්ගෙ එකං, න මග්ගපච්චයා ආසෙවනෙ එක’’න්ති එවං ගණනාය නිද්ධාරියමානාය වොට්ඨබ්බනස්ස ආසෙවනපච්චයත්තස්ස අභාවා යථාවුත්තප්පකාරො දුතියො මොඝවාරො වීමංසිතබ්බො.

या तीन निष्फळ वारांपैकी (मोघवारांपैकी) दुसऱ्याचा काळजीपूर्वक विचार करून स्वीकार केला पाहिजे. जर अनुलोम वेदनात्रिकामध्ये प्रतीत्यवारादींमध्ये 'आसेवनप्रत्ययाने मार्गात दोन नाहीत' आणि 'मार्गप्रत्ययाने आसेवनात दोन नाहीत' असे म्हटले असते, तर तो मोघवार देखील प्राप्त झाला असता. परंतु जर वोठ्ठब्बन (व्यवस्थापन) देखील आसेवनप्रत्यय असेल, तर ते कुशल आणि अकुशलांचे देखील असेल. कारण आसेवनप्रत्यय मिळण्यास योग्य असलेल्या प्रत्ययोत्पन्न धर्माचा आसेवनप्रत्ययभाव असणारा असा कोणताही धर्म आसेवनप्रत्यय म्हणून न सांगितलेला नाही. परंतु वोठ्ठब्बनाचा कुशल-अकुशलांशी आसेवनप्रत्ययभाव सांगितलेला नाही. 'कुशल धर्माच्या प्रत्ययाने कुशल धर्म उत्पन्न होतो, आसेवनप्रत्ययाने नाही... अकुशल धर्माच्या... आसेवनप्रत्ययाने नाही' या वचनामुळे तो नाकारलाच गेला आहे. जर असे मानले की 'असमान वेदनांच्या वशाने असे म्हटले आहे', तरीही ज्याप्रमाणे 'आवर्जन हे कुशल स्कंधांच्या आणि अकुशल स्कंधांच्या अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' असे म्हटले आहे, त्याचप्रमाणे 'आसेवनप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' असेही म्हणावे लागेल. जर असे म्हटले की जातीच्या भेदाने (भिन्नतेमुळे) ते सांगितले नाही, तर भूमीने भिन्न असलेल्या कामावचर धर्माचा रूपावचर इत्यादींशी जसा आसेवनप्रत्ययभाव असतो, तसाच जातीने भिन्न असलेल्याचाही असावा, असे म्हणावेच लागेल. आणि अभिन्न जातीच्या वशाने ज्याप्रमाणे 'आवर्जन हे सहेतुक स्कंधांच्या अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' असे म्हटले आहे, त्याचप्रमाणे 'आसेवनप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' असेही म्हणावे लागेल, परंतु तसे म्हटलेले नाही. म्हणून वेदनात्रिकामध्ये देखील संक्षिप्त गणनेने 'आसेवनप्रत्ययाने मार्गात एक, मार्गप्रत्ययाने आसेवनात एक' अशा प्रकारे गणनेचा निश्चय केला असता, वोठ्ठब्बनाच्या आसेवनप्रत्ययत्वाचा अभाव असल्यामुळे, पूर्वोक्त प्रकारच्या दुसऱ्या मोघवाराचा विचार केला पाहिजे।

වොට්ඨබ්බනං පන වීථිවිපාකසන්තතියා ආවට්ටනතො ආවජ්ජනා, තතො විසදිසස්ස ජවනස්ස කරණතො මනසිකාරො ච. එවඤ්ච කත්වා පට්ඨානෙ ‘‘වොට්ඨබ්බනං කුසලානං ඛන්ධානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදි න වුත්තං, ‘‘ආවජ්ජනා’’ඉච්චෙව වුත්තං. තස්මා වොට්ඨබ්බනතො චතුන්නං වා පඤ්චන්නං වා ජවනානං ආරම්මණපුරෙජාතං භවිතුං අසක්කොන්තං රූපාදිආවජ්ජනාදීනං පච්චයො භවිතුං න සක්කොති, අයමෙතස්ස සභාවොති ජවනාපාරිපූරියා දුතියො මොඝවාරො දස්සෙතුං යුත්තො සියා, අයම්පි අට්ඨකථායං අනාගතත්තා සුට්ඨු විචාරෙතබ්බො. භවඞ්ගස්ස ජවනානුබන්ධනභූතත්තා ‘‘තදාරම්මණං භවඞ්ග’’න්ති වුත්තං. පට්ඨානෙ (පට්ඨා. 3.1.102) ච වුත්තං ‘‘සහෙතුකං භවඞ්ගං අහෙතුකස්ස භවඞ්ගස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති, ‘‘අහෙතුකං භවඞ්ගං සහෙතුකස්ස භවඞ්ගස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති ච. කුසලාකුසලානං සුඛදුක්ඛවිපාකමත්තො විපාකො න ඉට්ඨානිට්ඨානං විභාගං කරොති, ජවනං පන රජ්ජනවිරජ්ජනාදිවසෙන ඉට්ඨානිට්ඨවිභාගං කරොතීති ‘‘ආරම්මණරසං ජවනමෙව අනුභවතී’’ති වුත්තං.

परंतु वोठ्ठब्बन (व्यवस्थापन) हे वीथी-विपाक-संततीला (भवंग प्रवाहातील विपाक परंपरेला) वळविणारे असल्यामुळे 'आवर्जन' (आवज्जना) म्हटले जाते, आणि त्या विपाक परंपरेपेक्षा भिन्न अशा जवन चित्ताची निर्मिती करत असल्यामुळे त्याला 'मनसिकार' देखील म्हटले जाते. आणि असे असल्यामुळेच पट्ठानमध्ये 'वोठ्ठब्बन हे कुशल स्कंधांच्या अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' इत्यादी म्हटले नसून, केवळ 'आवर्जन' असेच म्हटले आहे. म्हणून वोठ्ठब्बनानंतर चार किंवा पाच वेळा उत्पन्न होणाऱ्या जवनांचे आलंबन-पुरेजात होण्यास असमर्थ असलेले रूपादी आलंबन हे आवर्जनादींचे प्रत्यय होण्यास समर्थ असू शकत नाही, हा याचा स्वभाव असल्यामुळे, जवनांच्या अपूर्णतेमुळे (सात वेळा जवन न झाल्यामुळे) दुसरा मोघवार दाखवणे योग्य ठरेल. हा मार्ग देखील अट्ठकथेमध्ये आलेला नसल्यामुळे चांगल्या प्रकारे विचारात घेतला पाहिजे. भवंगाचे जवनाशी अनुबंधन (अनुसरण) होत असल्यामुळे 'तदालंबन हे भवंग आहे' असे म्हटले आहे. आणि पट्ठानमध्ये देखील 'सहेतुक भवंग हे अहेतुक भवंगाच्या अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' आणि 'अहेतुक भवंग हे सहेतुक भवंगाच्या अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' असे म्हटले आहे. कुशल आणि अकुशलांचा केवळ सुख-दुःख रूप असणारा विपाक हा इष्ट आणि अनिष्ट आलंबनांचा विभाग (वर्गीकरण) करत नाही, परंतु जवन हे राग-विरागादींच्या वशाने इष्ट-अनिष्ट विभाग करते, म्हणून 'आलंबनाच्या रसाचा अनुभव केवळ जवनच घेते' असे म्हटले आहे।

අවිජ්ජමානෙ කාරකෙ කථං ආවජ්ජනාදිභාවෙන පවත්ති හොතීති තං දස්සෙතුං පඤ්චවිධං නියාමං නාම ගණ්හිංසු. නියාමො ච ධම්මානං සභාවකිච්චපච්චයභාවවිසෙසොව. තංතංසදිසඵලදානන්ති තස්ස තස්ස අත්තනො අනුරූපඵලස්ස [Pg.131] දානං. සදිසවිපාකදානන්ති ච අනුරූපවිපාකදානන්ති අත්ථො. ඉදං වත්ථුන්ති එකවචනනිද්දෙසො එකගාථාවත්ථුභාවෙන කතො. ජගතිප්පදෙසොති යථාවුත්තතො අඤ්ඤොපි ලොකප්පදෙසො. කාලගතිඋපධිපයොගපටිබාළ්හඤ්හි පාපං න විපච්චෙය්‍ය, න පදෙසපටිබාළ්හන්ති. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානපටිසන්ධියාදිධම්මානං නියාමො දසසහස්සිකම්පනපච්චයභාවො ධම්මනියාමො. අයං ඉධ අධිප්පෙතොති එතෙන නියාමවසෙන ආවජ්ජනාදිභාවො, න කාරකවසෙනාති එතමත්ථං දස්සෙති.

कर्ता (सृष्टी निर्माण करणारा ईश्वर किंवा ब्रह्मा) नसताना आवर्जनादी रूपाने प्रवृत्ती कशी होते? हे दर्शवण्यासाठी प्राचीन आचार्यांनी पाच प्रकारच्या नियमांचा (पंचविध नियम) स्वीकार केला आहे. नियम म्हणजे धर्मांच्या स्वभाव, कार्य आणि प्रत्ययभावाचा विशेष (विशिष्ट सामर्थ्य) होय. 'त्या त्या सदृश फलाचे दान' म्हणजे त्या त्या स्वतःच्या अनुरूप फलाचे दान करणे. आणि 'सदृश विपाकदान' म्हणजे अनुरूप विपाकाचे दान करणे असा अर्थ आहे. 'हे वस्तू' (इदं वत्थुं) असा एकवचनी निर्देश एका गाथेच्या वस्तूच्या (विषयाच्या) स्वरूपात असल्यामुळे केला आहे. 'जगत प्रदेश' (जगतिप्पदेसो) म्हणजे पूर्वोक्त तीन प्रकारांपेक्षा भिन्न असलेला इतर कोणताही लोकप्रदेश होय. कारण काल, गती, उपधी आणि प्रयोगाने बाधित झालेले पाप विपाकाला प्राप्त होत नाही, परंतु प्रदेशाने बाधित झालेले पाप विपाकाला प्राप्त होत नाही असे नाही (ते विपाकाला प्राप्त होतेच). सर्वज्ञताज्ञानाचे आसन्न कारण असणाऱ्या प्रतिसंधी इत्यादी धर्मांचा नियम आणि दहा हजार चक्रवाळांच्या कंपनाचे कारण असणारा नियम म्हणजे 'धर्मनियम' होय. हाच येथे अभिप्रेत आहे. या पाठाने नियमाच्या प्रभावाने आवर्जनादी भाव होतो, कर्त्याच्या प्रभावाने नाही, हा अर्थ दर्शवला आहे।

ඉමස්මිං ඨානෙති සොළසවිපාකකථාඨානෙ. ද්වාදසහි වාහෙතබ්බා නාළියන්තොපමා න ද්වාදසන්නං චිත්තානං එකස්මිං ද්වාරෙ එකාරම්මණෙ සහ කිච්චකරණවසෙන වුත්තා, අථ ඛො ද්වාදසන්නං එකස්මිං ද්වාරෙ සකිච්චකරණමත්තවසෙන. අහෙතුකපටිසන්ධිජනකසදිසජවනානන්තරං අහෙතුකතදාරම්මණං දස්සෙන්තො ‘‘චතුන්නං පන දුහෙතුකකුසලචිත්තානං අඤ්ඤතරජවනස්ස…පෙ… පතිට්ඨාතී’’ති ආහ. අහෙතුකපටිසන්ධිකස්ස පන තිහෙතුකජවනෙ ජවිතෙ පටිසන්ධිදායකෙන කම්මෙන අහෙතුකස්ස තදාරම්මණස්ස නිබ්බත්ති න පටිසෙධිතා. එවං දුහෙතුකපටිසන්ධිකස්සපි තිහෙතුකානන්තරං දුහෙතුකතදාරම්මණං අප්පටිසිද්ධං දට්ඨබ්බං. පරිපුණ්ණවිපාකස්ස ච පටිසන්ධිජනකකම්මස්ස වසෙනායං විපාකවිභාවනා තස්සා මුඛනිදස්සනමත්තමෙවාති පවත්තිවිපාකස්ස ච එකස්ස තිහෙතුකාදිකම්මස්ස සොළසවිපාකචිත්තාදීනි වුත්තනයෙන යොජෙතබ්බානි. තස්මා යෙන කෙනචි කම්මුනා එකෙන අනෙකං තදාරම්මණං පවත්තමානං කම්මවිසෙසාභාවා යෙසං තං අනුබන්ධභූතං, තෙසං ජවනසඞ්ඛාතානං පච්චයානං විසෙසෙන විසිට්ඨං හොතීති ජවනෙනායං තදාරම්මණනියාමො වුත්තො, න නානාකම්මුනා නිබ්බත්තමානස්ස වසෙන. එවඤ්ච කත්වා පට්ඨානෙ (පට්ඨා. 3.1.98) ‘‘සහෙතුකෙ ඛන්ධෙ අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සති. කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ අහෙතුකො විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’’ති ඤාණානන්තරං අහෙතුකතදාරම්මණං, ‘‘කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ සහෙතුකො විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’’ති අකුසලානන්තරඤ්ච සහෙතුකතදාරම්මණං වුත්තං, න ච ‘‘තං එතෙන ථෙරෙන අදස්සිත’’න්ති කත්වා තස්ස පටිසෙධො කතො හොතීති.

या ठिकाणी (इमस्मिं ठाने) म्हणजे सोळा विपाकांच्या कथेच्या ठिकाणी. बारा पुरुषांनी चालवण्याच्या उसाच्या चरकाची (नाळियंत) उपमा ही बारा चित्तांच्या एकाच द्वारात आणि एकाच आलंबनात एकत्र कार्य करण्याच्या वशाने सांगितलेली नाही, तर बारा चित्तांच्या एकाच द्वारात केवळ आपापले कार्य करण्याच्या वशाने सांगितली आहे. अहेतुक प्रतिसंधी उत्पन्न करणाऱ्या सदृश जवनानंतर अहेतुक तदालंबन दर्शवताना 'परंतु चार द्विहेतुक कुशल चित्तांपैकी कोणत्याही एका जवनाच्या... प्रतिष्ठित होते' असे म्हटले आहे. परंतु अहेतुक प्रतिसंधी असणाऱ्या व्यक्तीच्या त्रिहेतुक जवनात जवन झाले असता, प्रतिसंधी देणाऱ्या कर्मामुळे अहेतुक तदालंबनाची उत्पत्ती नाकारली गेलेली नाही. त्याचप्रमाणे द्विहेतुक प्रतिसंधी असणाऱ्या व्यक्तीच्या देखील त्रिहेतुक जवनानंतर द्विहेतुक तदालंबन निषिद्ध नाही असे समजले पाहिजे. आणि परिपूर्ण विपाक असणाऱ्या प्रतिसंधीजनक कर्माच्या वशाने ही विपाक-विभावना असून ती केवळ त्याच्या मुखाचे (प्रवेशद्वाराचे) दर्शन घडवणारी आहे. म्हणून प्रवृत्ती विपाक असणाऱ्या एका त्रिहेतुक इत्यादी कर्माचे सोळा विपाक चित्त इत्यादी पूर्वोक्त पद्धतीने जोडले पाहिजेत. म्हणून कोणत्याही एका कर्मामुळे अनेक तदालंबन प्रवृत्त होत असताना, कर्माच्या विशेषाचा अभाव असल्यामुळे, ज्या जवन संज्ञक प्रत्ययांचे ते अनुगामी (अनुबंधभूत) होते, त्या प्रत्ययांच्या विशेषाने ते विशिष्ट होते. म्हणून जवनाच्या वशाने हा तदालंबनाचा नियम सांगितला आहे, वेगवेगळ्या कर्मांनी उत्पन्न होणाऱ्याच्या वशाने नाही. आणि असे असल्यामुळेच पट्ठानमध्ये 'sahetuke khandhe aniccato...' म्हणजेच 'सहेतुक स्कंधांना अनित्य, दुःख, अनात्म रूपाने विपश्यना करतो. कुशल-अकुशल निरुद्ध झाले असता अहेतुक विपाक तदालंबन रूपाने उत्पन्न होतो' असे ज्ञानानंतर अहेतुक तदालंबन, आणि 'कुशल-अकुशल निरुद्ध झाले असता सहेतुक विपाक तदालंबन रूपाने उत्पन्न होतो' असे अकुशलाच्या नंतर सहेतुक तदालंबन सांगितले आहे. आणि 'ते या थेरांनी (तिपिटक चूलनाग थेरांनी) दाखवले नाही' असे मानून त्याचा निषेध केला गेलेला नाही, असे समजले पाहिजे।

යං [Pg.132] පන ජවනෙන…පෙ… තං කුසලං සන්ධාය වුත්තන්ති ඉදං කුසලස්ස විය අකුසලස්ස සදිසො විපාකො නත්ථීති කත්වා වුත්තං. සසඞ්ඛාරිකාසඞ්ඛාරිකනියමනං පන සන්ධාය තස්මිං වුත්තෙ අකුසලෙපි න තං න යුජ්ජතීති. අට්ඨානමෙතන්ති ඉදං නියමිතාදිවසෙන යොනිසො අයොනිසො වා ආවට්ටිතෙ අයොනිසො යොනිසො වා වවත්ථාපනස්ස අභාවං සන්ධාය වුත්තං.

पण जवनाने... इत्यादी जे म्हटले आहे, ते 'कुशलाप्रमाणे अकुशलाचा तसा (समान) विपाक नसतो' असा विचार करून कुशलाच्या संदर्भात म्हटले आहे. परंतु ससंखारिक आणि असंखारिक नियमांच्या संदर्भात बोलताना, अकुशलामध्येही ते अयोग्य ठरत नाही (तर योग्यच ठरते). 'अट्ठाणमेतं' (हे अशक्य आहे) हे वाक्य नियमित इत्यादींच्या प्रभावाने योनिसो (योग्य प्रकारे) किंवा अयोनिसो (अयोग्य प्रकारे) आवर्तन (मन वळवणे) केले असता, अयोनिसो किंवा योनिसो व्यवस्थापनाचा (निश्चितीचा) अभाव लक्षात घेऊन म्हटले आहे.

පටිසිද්ධන්ති අවචනමෙව පටිසෙධොති කත්වා වුත්තං. කාමතණ්හානිබ්බත්තෙන කම්මුනා මහග්ගතලොකුත්තරානුභවනවිපාකො න හොතීති තත්ථ තදාරම්මණාභාවො වෙදිතබ්බො. ආපාථගතෙ විසයෙ තන්නින්නං භවඞ්ගං ආවජ්ජනං උප්පාදෙතීති ආවජ්ජනං විසයෙ නින්නත්තා උප්පජ්ජති. භවඞ්ගං පන සබ්බදා සවිසයෙ නින්නමෙවාති විසයන්තරවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයො හුත්වාපි තදභාවා විනා ආවජ්ජනෙන සවිසයෙ නින්නත්තාව උප්පජ්ජති. චිණ්ණත්තාති ආවජ්ජනෙන විනා බහුලං උප්පන්නපුබ්බත්තා. සමුදාචාරත්තාති ආපාථගතෙ විසයෙ පටිසන්ධිවිසයෙ ච බහුලං උප්පාදිතපුබ්බත්තා. චිණ්ණත්තාති වා පුග්ගලෙන ආසෙවිතභාවො වුත්තො. සමුදාචාරත්තාති සයං බහුලං පවත්තභාවො. නිරොධස්ස අනන්තරපච්චයං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනන්ති ඉදං තදනන්තරමෙව නිරොධඵුසනං සන්ධාය වුත්තං, න අරූපක්ඛන්ධානං විය නිරොධස්ස අනන්තරපච්චයභාවං. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං පන කිඤ්චි පරිකම්මෙන විනා උප්පජ්ජමානං නත්ථි. පරිකම්මාවජ්ජනමෙව තස්ස ආවජ්ජනන්ති අඤ්ඤස්ස විය එතස්සපි සාවජ්ජනතාය භවිතබ්බං.

'प्रतिषिद्ध' (निषिद्ध) म्हणजे न बोलणे (मौन) हाच निषेध आहे, असा विचार करून म्हटले आहे. काम-तण्हेमुळे उत्पन्न झालेल्या कर्माद्वारे महग्गत आणि लोकोत्तर आलंबनाचा अनुभव घेणारा तदारंमण विपाक होत नाही, म्हणून तेथे तदारंमणाचा अभाव समजावा. गोचर झालेल्या (समोर आलेल्या) आलंबनामध्ये त्या आलंबनाकडे झुकलेले भवंग आवर्जनाला उत्पन्न करते, म्हणून आवर्जन आलंबनाकडे झुकलेले असल्यामुळे उत्पन्न होते. परंतु भवंग नेहमी स्वतःच्याच आलंबनाकडे झुकलेले असते. म्हणून दुसऱ्या आलंबनाचा अनुभव घेणाऱ्या विज्ञानाचा (आवर्जनाचा) प्रत्यय (कारण) होऊनही, त्या आवर्जनाच्या अभावामुळे, आवर्जनाशिवाय स्वतःच्याच आलंबनाकडे झुकलेले असल्यामुळेच ते उत्पन्न होते. 'चिण्णत्ता' (अभ्यासलेला असल्यामुळे) म्हणजे आवर्जनाशिवाय वारंवार पूर्वी उत्पन्न झालेला असल्यामुळे. 'समुदाचारत्ता' (पुन्हा पुन्हा प्रवृत्त झाल्यामुळे) म्हणजे गोचर झालेल्या आलंबनात आणि प्रतिसंधीच्या आलंबनात वारंवार पूर्वी उत्पन्न केले गेल्यामुळे. किंवा 'चिण्णत्ता' या पदाने पुद्गलाने वारंवार सेवन केल्याचा भाव (आसेवितभाव) सांगितला आहे, आणि 'समुदाचारत्ता' या पदाने स्वतः वारंवार प्रवृत्त होण्याचा भाव सांगितला आहे. 'निरोधाचा अनंतरप्रत्यय नेवसंज्ञानासंज्ञायतन आहे' हे वाक्य त्याच्या लगेचच नंतर निरोध समापत्ती प्राप्त होणे लक्षात घेऊन म्हटले आहे, अरूप स्कंधांप्रमाणे निरोधाचा अनंतरप्रत्यय भाव लक्षात घेऊन नाही. परंतु परिकर्माशिवाय उत्पन्न होणारे कोणतेही नेवसंज्ञानासंज्ञायतन चित्त नसते. परिकर्माचे आवर्जन हेच त्याचे आवर्जन आहे, म्हणून इतर (प्रथम ध्यान इत्यादीं) प्रमाणे याचेही आवर्जनयुक्त असणे आवश्यक आहे.

අයං පනෙත්ථාධිප්පායො දට්ඨබ්බො – නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනස්ස න නිරොධස්ස අනන්තරපච්චයභාවෙ නින්නාදිතා අඤ්ඤත්ථ දිට්ඨා අතදත්ථපරිකම්මභාවෙ ච උප්පත්තියා, අථ ච තං තස්ස අනන්තරපච්චයො හොති, තථා ච උප්පජ්ජති. එවං යථාවුත්තා මනොවිඤ්ඤාණධාතු අසතිපි නිරාවජ්ජනුප්පත්තියං නින්නාදිභාවෙ නිරාවජ්ජනා උප්පජ්ජතීති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘අරියමග්ගචිත්තං මග්ගානන්තරානි ඵලචිත්තානී’’ති ඉදං වුත්තං. යදි හි නිබ්බානාරම්මණාවජ්ජනාභාවං සන්ධායෙතං වුත්තං සියා, ගොත්‍රභුවොදානානි නිදස්සනානි සියුං තෙහෙව එතෙසං නිරාවජ්ජනතාසිද්ධිතො. ඵලසමාපත්තිකාලෙ ච ‘‘පරිත්තාරම්මණං මහග්ගතාරම්මණං අනුලොමං ඵලසමාපත්තියා [Pg.133] අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති වචනතො සමානාරම්මණාවජ්ජනරහිතත්තා ‘‘මග්ගානන්තරානි ඵලචිත්තානී’’ති එවං ඵලසමාපත්තිචිත්තානි න වජ්ජෙතබ්බානි සියුං, ගොත්‍රභුවොදානානි පන යදිපි නිබ්බානෙ චිණ්ණානි සමුදාචාරානි ච න හොන්ති, ආරම්මණන්තරෙ චිණ්ණසමුදාචාරානෙව. ඵලසමාපත්තිචිත්තානි ච මග්ගවීථිතො උද්ධං තදත්ථපරිකම්මසබ්භාවාති තෙසං ගහණං න කතං, අනුලොමානන්තරඤ්ච ඵලසමාපත්තිචිත්තං චිණ්ණං සමුදාචාරං, න නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනානන්තරං මග්ගානන්තරස්ස විය තදත්ථපරිකම්මාභාවාති ‘‘නිරොධා වුට්ඨහන්තස්සා’’ති තඤ්ච නිදස්සනං. ආරම්මණෙන පන විනා නුප්පජ්ජතීති ඉදං එතස්ස මහග්ගතාරම්මණත්තාභාවා පුච්ඡං කාරෙත්වා ආරම්මණනිද්ධාරණත්ථං වුත්තං.

परंतु येथे हा अभिप्राय समजावा की – नेवसंज्ञानासंज्ञायतनाचा निरोधाच्या अनंतरप्रत्यय भावामध्ये निन्यादिभाव (झुकलेला भाव) इतरत्र आढळत नाही आणि त्या निरोधाच्या प्रयोजनासाठी नसलेल्या परिकर्माच्या भावातही त्याची उत्पत्ती होत असल्यामुळे, तरीही ते त्याचा अनंतरप्रत्यय होते आणि तसेच उत्पन्न होते. त्याचप्रमाणे, वर सांगितलेली मनोविज्ञानधातू आवर्जनाशिवाय उत्पन्न होण्याच्या ठिकाणी निन्यादिभाव नसतानाही, आवर्जनरहित होऊन उत्पन्न होऊ शकते. आणि असे मानूनच 'आर्यमार्गचित्त हे मार्गाच्या लगेचच नंतर येणाऱ्या फलचित्तांचे (अनंतरप्रत्यय आहे)' हे वाक्य म्हटले आहे. कारण जर निर्वाण आलंबन असलेल्या आवर्जनाचा अभाव लक्षात घेऊन हे म्हटले असते, तर गोत्रभू आणि वोदान ही उदाहरणे झाली असती, कारण त्यांच्याद्वारेच या (मार्ग व फल चित्तांच्या) आवर्जनरहिततेची सिद्धी होते. आणि फलसमापत्तीच्या वेळी 'परित्त आलंबन आणि महग्गत आलंबन असलेले अनुलोम हे फलसमापत्तीचा अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' या वचनामुळे, समान आलंबन असलेल्या आवर्जनाचा अभाव असल्यामुळे 'मार्गाच्या लगेचच नंतर येणारी फलचित्ते' याप्रमाणे फलसमापत्ती चित्तांचा त्याग करावा लागला नसता. परंतु गोत्रभू आणि वोदान जरी निर्वाणामध्ये वारंवार अभ्यासलेले आणि प्रवृत्त झालेले नसले, तरी इतर आलंबनांमध्ये ते वारंवार अभ्यासलेले आणि प्रवृत्त झालेलेच असतात. आणि फलसमापत्ती चित्ते मार्गवीथीच्या नंतर त्या प्रयोजनासाठी परिकर्म विद्यमान असल्यामुळे त्यांचे ग्रहण केले गेले नाही. आणि अनुलोमाच्या लगेचच नंतर येणारे फलसमापत्ती चित्त हे अभ्यासलेले आणि प्रवृत्त झालेले असते, नेवसंज्ञानासंज्ञायतनाच्या लगेचच नंतर येणारे नाही, कारण मार्गानंतरच्या चित्ताप्रमाणे त्या प्रयोजनासाठी परिकर्माचा अभाव असतो; म्हणून 'निरोधातून उठणाऱ्याचे' हे उदाहरण दिले आहे. परंतु 'आलंबनाशिवाय उत्पन्न होत नाही' हे वाक्य या (मनोविज्ञानधातूच्या) महग्गत आलंबनत्वाचा अभाव असल्यामुळे प्रश्न विचारून आलंबनाचा निश्चय करण्यासाठी म्हटले आहे.

තත්ථාති විපාකකථායං. ජච්චන්ධපීඨසප්පිඋපමානිදස්සනං විපාකස්ස නිස්සයෙන විනා අප්පවත්තිදස්සනත්ථං. විසයග්ගාහොති ඉදං චක්ඛාදීනං සවිසයග්ගහණෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිවිපාකස්ස දස්සනත්ථං වුත්තං. උපනිස්සයතො චක්ඛාදීනං දස්සනාදිඅත්ථතො ච තස්සෙව විපාකස්ස දස්සනත්ථං ‘‘උපනිස්සයමත්ථසො’’ති වුත්තං. හදයවත්ථුමෙවාති යථා පුරිමචිත්තානි හදයවත්ථුනිස්සිතානි ච පසාදවත්ථුඅනුගතානි ච අඤ්ඤාරම්මණානි හොන්ති, න එවං භවඞ්ගං, තං පනෙතං වත්ථාරම්මණන්තරරහිතං කෙවලං හදයවත්ථුමෙව නිස්සාය පවත්තතීති වුත්තං හොති. හදයරූපවත්ථුකන්ති ඉධාපි අඤ්ඤවත්ථානුගතන්ති අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. මක්කටකස්ස හි සුත්තාරොහණං විය පසාදවත්ථුකං චිත්තං, සුත්තෙන ගමනාදීනි විය තදනුගතානි සෙසචිත්තානීති. සුත්තඝට්ටනමක්කටකචලනානි විය පසාදඝට්ටනභවඞ්ගචලනානි සහ හොන්තීති දීපනතො ‘‘එකෙකං…පෙ… ආගච්ඡතී’’තිපි දීපෙති.

तेथे म्हणजे विपाक कथेमध्ये. जन्मांध आणि पांगळा (पीठसर्पी) यांच्या उपमेचे दर्शन विपाक चित्ताचे आश्रयाशिवाय (वस्तू रूपाशिवाय) प्रवृत्त न होणे दाखवण्यासाठी आहे. 'विषयग्गाहो' (विषय ग्रहण करणे) हे वाक्य चक्षु इत्यादींच्या स्वतःच्या विषयाचे ग्रहण करण्याद्वारे चक्षुविज्ञान इत्यादी विपाकांचे दर्शन घडवण्यासाठी म्हटले आहे. उपनिषय (बलवान कारण) म्हणून आणि चक्षु इत्यादींच्या दर्शनादी प्रयोजनामुळे त्याच विपाकाचे दर्शन घडवण्यासाठी 'उपनिस्सयमत्थसो' असे म्हटले आहे. 'हदयवत्थुमेव' (हृदयवस्तूच) म्हणजे जशी पूर्वीची चित्ते हृदयवस्तूवर आश्रित असतात आणि प्रसादवस्तूचे अनुकरण करणारी व इतर आलंबन असणारी असतात, तसे भवंग नसते; परंतु ते (भवंग) इतर वस्तू आणि आलंबनांनी रहित होऊन केवळ हृदयवस्तूचाच आश्रय घेऊन प्रवृत्त होते, असा याचा अर्थ आहे. 'हृदयरूपवत्थुकं' यामध्येही 'इतर वस्तूचे अनुकरण करणारे' असा अभिप्राय समजावा. कारण कोळ्याचे धाग्यावर चढणे ज्याप्रमाणे असते, त्याप्रमाणे प्रसादवस्तूवर आश्रित असलेले चित्त (पंचविज्ञान) असते, आणि धाग्याद्वारे जाणे इत्यादी ज्याप्रमाणे असते, त्याप्रमाणे त्याचे अनुकरण करणारी इतर उर्वरित चित्ते असतात. धाग्याला स्पर्श होणे आणि कोळ्याची हालचाल होणे ज्याप्रमाणे एकाच वेळी होते, त्याप्रमाणे प्रसादाला स्पर्श होणे आणि भवंगाची हालचाल होणे एकाच वेळी होते, हे स्पष्ट करण्यासाठी 'एकेकं... इत्यादी... येते' असेही स्पष्ट करते.

භවඞ්ගස්ස ආවට්ටිතකාලොති ඉදං දොවාරිකසදිසානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං පාදපරිමජ්ජකසදිසස්ස ආවජ්ජනස්ස සඤ්ඤාදානසදිසො අනන්තරපච්චයභාවො එව භවඞ්ගාවට්ටනන්ති කත්වා වුත්තං. විපාකමනොධාතුආදීනං අදිස්වාව සම්පටිච්ඡනාදිකරණං ගාළ්හග්ගහණමත්තපුථුලචතුරස්සභාවවිජානනමත්තකහාපණභාවවිජානනමත්තකම්මොපනයනමත්තසාමඤ්ඤවසෙන වුත්තං, න ගාළ්හග්ගාහකාදීනං කහාපණදස්සනස්ස අභාවො තංසමානභාවො ච සම්පටිච්ඡනාදීනං අධිප්පෙතොති වෙදිතබ්බො.

'भवंगाच्या आवर्तनाचा काळ' हे वाक्य द्वारपाळासारख्या चक्षुविज्ञान इत्यादींना, पाय चेपणाऱ्यासारख्या आवर्जनाला संज्ञा (संकेत) देण्यासारखा अनंतरप्रत्यय भाव हाच भवंगाचे आवर्तन आहे, असा विचार करून म्हटले आहे. विपाक मनोधातू इत्यादींचे आलंबन न पाहताच संप्रतीच्छन (स्वीकार) इत्यादी करणे हे घट्ट पकडण्यामात्र, रुंद व चौकोनी असणे जाणून घेण्यामात्र, नाणे (कहापण) असणे जाणून घेण्यामात्र आणि आईच्या व्यापारात जोडण्यामात्र या समानतेच्या आधारे म्हटले आहे; घट्ट पकडणाऱ्या इत्यादींना नाणे न दिसणे आणि संप्रतीच्छन इत्यादींची त्यांच्याशी समानता असणे अभिप्रेत नाही, असे समजावे.

පණ්ඩරං [Pg.134] එතන්ති පණ්ඩරරූපදස්සනසාමඤ්ඤතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණමෙව දස්සනකිච්චං සාධෙතීති දීපනං වෙදිතබ්බං. එවං සොතද්වාරාදීසුපි යොජෙතබ්බං සවනාදිවසෙන. සන්තාපනවසෙන ගුළසීලො ගුළප්පයොජනො වා ගොළියකො. උපනිස්සයතොති න උපනිස්සයපච්චයං සන්ධාය වුත්තං. යස්මිං පන අසති යො න හොති, සො ඉධ ‘‘උපනිස්සයො’’ති අධිප්පෙතො. ආලොකසන්නිස්සිතන්ති ඉදම්පි ආලොකෙ සති සබ්භාවං සන්ධාය වුත්තං, න උපනිස්සයපච්චයතං. මන්දථාමගතං නාම කිරියචිත්තස්ස පච්චයභාවං අනුපගන්ත්වා සයමෙව පවත්තමානං.

'पंडरं एतं' (हे पांढरे आहे) या वाक्याने पांढऱ्या रूपाचे दर्शन घेण्याच्या समानतेमुळे चक्षुविज्ञानच दर्शनाचे (पाहण्याचे) कार्य पूर्ण करते, हे स्पष्टीकरण समजावे. याचप्रमाणे श्रोतद्वार इत्यादींमध्येही श्रवणादी (ऐकणे इत्यादी) कार्याच्या आधारे योजना करावी. चांगल्या प्रकारे तापवण्याच्या क्रियेमुळे गुळ तयार करण्याची सवय असलेला किंवा गुळाचे प्रयोजन असलेला तो 'गोळियक' (गुळ तयार करणारा) होय. 'उपनिस्सयतो' हे उपनिषय प्रत्यय लक्षात घेऊन म्हटले नाही; परंतु ज्याच्या अभावी जे उत्पन्न होत नाही, त्याला येथे 'उपनिषय' (आश्रय) असे अभिप्रेत आहे. 'आलोकसंनिस्सितं' (प्रकाशावर आश्रित) हे देखील प्रकाश असतानाच (चक्षुविज्ञानाचे) अस्तित्व असते हे लक्षात घेऊन म्हटले आहे, उपनिषय प्रत्यय भाव लक्षात घेऊन नाही. 'मंदथामगत' (दुर्बल शक्तीचे भवंग) म्हणजे क्रियाचित्ताचा (आवर्जनाचा) प्रत्यय भाव प्राप्त न करता स्वतःच प्रवृत्त होणारे भवंग होय.

අසඞ්ඛාරිකසසඞ්ඛාරිකෙසු දොසං දිස්වාති න කම්මස්ස විරුද්ධසභාවෙන විපාකෙන භවිතබ්බන්ති අසඞ්ඛාරිකකම්මස්ස සසඞ්ඛාරිකවිපාකෙසු, සසඞ්ඛාරිකකම්මස්ස ච අසඞ්ඛාරිකවිපාකෙසු දොසං දිස්වා. අහෙතුකානං පන රූපාදීසු අභිනිපාතමත්තාදිකිච්චානං න සසඞ්ඛාරිකවිරුද්ධො සභාවොති අසඞ්ඛාරිකතා නත්ථි, අසඞ්ඛාරිකවිරුද්ධසභාවාභාවා නාපි සසඞ්ඛාරිකතාති උභයාවිරොධා උභයෙනපි තෙසං නිබ්බත්තිං අනුජානාති. චිත්තනියාමන්ති තදාරම්මණනියාමං. කිරියතො පඤ්චාති ඉමෙසං…පෙ… පතිට්ඨාතීති කිරියජවනානන්තරඤ්ච තදාරම්මණං වුත්තං. පට්ඨානෙ (පට්ඨා. 1.3.94) පන ‘‘කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’’ති විපාකධම්මධම්මානමෙව අනන්තරා තදාරම්මණං වුත්තං. කුසලත්තිකෙ ච ‘‘සෙක්ඛා වා පුථුජ්ජනා වා කුසලං අනිච්චතො’’තිආදිනා (පට්ඨා. 1.1.406) කුසලාකුසලජවනමෙව වත්වා තදනන්තරං තදාරම්මණං වුත්තං, න අබ්‍යාකතානන්තරං, න ච කත්ථචි කිරියානන්තරං තදාරම්මණස්ස වුත්තට්ඨානං දිස්සති. විජ්ජමානෙ ච තස්මිං අවචනෙ කාරණං නත්ථි, තස්මා උපපරික්ඛිතබ්බො එසො ථෙරවාදො. විප්ඵාරිකඤ්හි ජවනං නාවං විය නදීසොතො භවඞ්ගං අනුබන්ධතීති යුත්තං, න පන ඡළඞ්ගුපෙක්ඛවතො සන්තවුත්තිං කිරියජවනං පණ්ණපුටං විය නදීසොතොති.

असंखारिक आणि ससंखारिक कर्मांमध्ये दोष पाहून (असंखारिकससंखारिकेसु दोसं दिस्वाति) म्हणजे कर्माच्या विरुद्ध स्वभावाचे विपाक असू नयेत, या विचाराने असंखारिक कर्माच्या ससंखारिक विपाकांमध्ये आणि ससंखारिक कर्माच्या असंखारिक विपाकांमध्ये दोष पाहून. परंतु, रूपादी आलंबनांवर केवळ आपात (पडणे) इत्यादी कार्य करणाऱ्या अहेतुक विपाकांचा ससंखारिक कर्माशी विरुद्ध स्वभाव नसतो, म्हणून त्यांच्यात असंखारिकता नसते; आणि असंखारिक कर्माच्या विरुद्ध स्वभावाचा अभाव असल्यामुळे त्यांच्यात ससंखारिकताही नसते. अशा प्रकारे दोन्हीशी विरोध नसल्यामुळे, दोन्ही प्रकारच्या कर्मांमुळे त्यांची उत्पत्ती मान्य केली जाते. 'चित्तनियाम' (चित्तनियामन्ति) म्हणजे तदारम्मणाचा नियम. 'क्रिया चित्तापासून पाच...' इत्यादीद्वारे क्रिया जवनानंतरही तदारम्मण सांगितले आहे. परंतु पट्ठानमध्ये 'कुशल आणि अकुशल निरुद्ध झाल्यावर विपाक तदारम्मण म्हणून उत्पन्न होतो' असे सांगून केवळ विपाकधर्मी धर्मांच्या नंतरच तदारम्मण सांगितले आहे. आणि कुशलतिकामध्ये 'शैक्ष किंवा पृथग्जन कुशलाला अनित्य म्हणून...' इत्यादीद्वारे केवळ कुशल-अकुशल जवनांचाच उल्लेख करून त्यानंतर तदारम्मण सांगितले आहे, अव्याकृत (क्रिया) नंतर नाही; आणि कोणत्याही पाठात क्रिया जवनानंतर तदारम्मण सांगितलेले आढळत नाही. ते (क्रिया जवनानंतर तदारम्मण) अस्तित्वात असतानाही त्याचा उल्लेख न करण्याचे काही कारण दिसत नाही, म्हणून या थेरवादाचे (महादत्त थेरांच्या मताचे) परीक्षण केले पाहिजे. कारण, चंचल असलेले जवन हे नदीच्या प्रवाहाप्रमाणे भवांगाच्या मागे जाते, हे योग्य आहे; परंतु षडंग-उपेक्षा असणाऱ्या (अर्हंताच्या) शांत प्रवृत्तीच्या क्रिया जवनाचा प्रवाह, नदीच्या प्रवाहात वाहणाऱ्या पानांच्या द्रोणाप्रमाणे (मागे) जात नाही, असे समजावे.

පිණ්ඩජවනං ජවතීති කුසලාකුසලකිරියජවනානි පිණ්ඩෙත්වා කථිතානීති තථා කථිතානි ජවනානි පිණ්ඩිතානි විය වුත්තානි, එකස්මිං වා තදාරම්මණෙ පිණ්ඩෙත්වා දස්සිතානි හුත්වා ජවිතානෙව වුත්තානි. ඉමඤ්ච පන පිණ්ඩජවනං වදන්තෙන අකුසලතො චත්තාරියෙව උපෙක්ඛාසහගතානි ගහෙත්වා ද්වාදසුපෙක්ඛාසහගතජවනානි පිණ්ඩිතානි විය වුත්තානි. පට්ඨානෙ පන ‘‘කුසලං අස්සාදෙති අභිනන්දති, තං ආරබ්භ රාගො උප්පජ්ජති. දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා[Pg.135], උද්ධච්චං, දොමනස්සං උප්පජ්ජති. අකුසලෙ නිරුද්ධෙ විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තත්තා ඉතරානි ද්වෙ ඉට්ඨාරම්මණෙ පවත්තවිචිකිච්ඡුද්ධච්චසහගතානිපි කුසලවිපාකෙ තදාරම්මණෙ පිණ්ඩෙතබ්බානි සියුං. තෙසං පන අනන්තරං අහෙතුකවිපාකෙනෙව තදාරම්මණෙන භවිතබ්බං, සො ච සන්තීරණභාවෙනෙව ගහිතොති අපුබ්බං ගහෙතබ්බං නත්ථි. අහෙතුකෙ ච පිණ්ඩෙතබ්බං නාරහන්තීති අධිප්පායෙන න පිණ්ඩෙතීති.

'पिंडजवन धावते' (पिंडजवनं जवतीति) म्हणजे कुशल, अकुशल आणि क्रिया जवनांना एकत्रित करून सांगितले आहे. अशा प्रकारे सांगितलेली जवने एकत्रित केल्याप्रमाणे म्हटली आहेत; किंवा एकाच तदारम्मणामध्ये एकत्रित करून दर्शविलेली जवनेच उत्पन्न होतात असे म्हटले आहे. आणि हे पिंडजवन सांगणाऱ्यांनी अकुशलांमधून केवळ चार उपेक्षासहगत चित्ते घेऊन, बारा उपेक्षासहगत जवने एकत्रित केल्याप्रमाणे सांगितली आहेत. परंतु पट्ठानमध्ये 'कुशलाचा आस्वाद घेतो, अभिनंदित करतो, त्याला अनुसरून राग उत्पन्न होतो. दृष्टी, विचिकित्सा, उद्धच्च, दोमनस्स उत्पन्न होते. अकुशल निरुद्ध झाल्यावर विपाक तदारम्मण म्हणून उत्पन्न होतो' असे म्हटल्यामुळे, इष्ट आलंबनात प्रवृत्त होणारी इतर दोन विचिकित्सा-उद्धच्चसहगत चित्ते देखील कुशलविपाक तदारम्मणामध्ये समाविष्ट केली जावीत. परंतु, त्यांच्या नंतर केवळ अहेतुक विपाक तदारम्मणच झाले पाहिजे, आणि ते संतीरणभावानेच ग्रहण केले गेले असल्यामुळे नवीन काही ग्रहण करण्यासारखे उरत नाही. तसेच अहेतुक विपाकात त्यांचा समावेश करणे योग्य नाही, या अभिप्रायाने ते समाविष्ट केले जात नाहीत, असे समजावे.

තිහෙතුකජවනාවසානෙ පනෙත්ථාති එතස්මිං දුතියවාදෙ තිහෙතුකජවනාවසානෙ තිහෙතුකතදාරම්මණං යුත්තන්ති දස්සෙතුං යුත්තං වදති ජවනසමානත්තා, නාලබ්භමානත්තා අඤ්ඤස්ස. පඨමත්ථෙරෙන අකුසලානන්තරං වුත්තස්ස අහෙතුකතදාරම්මණස්ස, කුසලානන්තරං වුත්තස්ස ච සහෙතුකතදාරම්මණස්ස අකුසලානන්තරං උප්පත්තිං වදන්තස්ස හි පටිසන්ධිජනකං තිහෙතුකකම්මං දුහෙතුකාහෙතුකං විපාකං ජනයන්තම්පි තිහෙතුකජවනානන්තරං න ජනෙතීති න එත්ථ කාරණං දිස්සතීති එවං යුත්තං ගහෙතබ්බං අවුත්තම්පීති අධිප්පායො. අථ වා තස්මිං තස්මිං ථෙරවාදෙ යෙන අධිප්පායෙන සසඞ්ඛාරාසඞ්ඛාරවිධානාදි වුත්තං, තං තෙනෙව අධිප්පායෙන යුත්තං ගහෙතබ්බං, න අධිප්පායන්තරං අධිප්පායන්තරෙන ආලොළෙතබ්බන්ති අත්ථො. හෙතුසදිසමෙවාති ජනකකම්මහෙතුසදිසමෙව. මහාපකරණෙ ආවි භවිස්සතීති මහාපකරණෙ ආගතපාළියා පාකටං උප්පත්තිවිධානං ආවි භවිස්සතීති අධිප්පායෙන වදති.

'परंतु येथे त्रिहेतुक जवनाच्या शेवटी' (तिहेतुकजवनावसाने पनेत्थाति) या दुसऱ्या थेरवादात, त्रिहेतुक जवनाच्या शेवटी त्रिहेतुक तदारम्मण योग्य आहे हे दर्शवण्यासाठी, जवनाशी समान असल्यामुळे आणि इतर कोणतेही तदारम्मण प्राप्त होऊ शकत नसल्यामुळे, योग्य तेच सांगितले आहे. पहिल्या थेरांनी (चूळनाग थेरांनी) अकुशलाच्या नंतर सांगितलेल्या अहेतुक तदारम्मणाची आणि कुशलाच्या नंतर सांगितलेल्या सहेतुक तदारम्मणाची अकुशलाच्या नंतर उत्पत्ती सांगणाऱ्या महादत्त थेरांच्या मते, प्रतिसंधी उत्पन्न करणारे त्रिहेतुक कर्म हे द्विहेतुक किंवा अहेतुक विपाक उत्पन्न करत असले तरी, त्रिहेतुक जवनानंतर ते उत्पन्न करत नाही, याचे कोणतेही कारण येथे दिसत नाही. म्हणून जरी सांगितले नसले तरी योग्य तेच ग्रहण करावे, असा अभिप्राय आहे. अथवा, त्या त्या थेरवादात ज्या अभिप्रायाने ससंखार-असंखार विधान इत्यादी सांगितले आहे, ते त्याच अभिप्रायाने योग्य मानून ग्रहण केले पाहिजे; एका अभिप्रायाची दुसऱ्या अभिप्रायाशी सरमिसळ करू नये, असा अर्थ आहे. 'हेतुसदृशच' (हेतुसदिसमेवाति) म्हणजे जनक कर्माच्या हेतूच्या सदृशच. 'महाप्रकरणात स्पष्ट होईल' (महापकरणे आवि भविस्सतीति) म्हणजे महाप्रकरणात आलेल्या पाळीनुसार (पाठांनुसार) स्पष्ट असणारी उत्पत्तीची पद्धत पुढे स्पष्ट होईल, या अभिप्रायाने ग्रंथकार म्हणतात.

කාමාවචරකුසලවිපාකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कामावचर कुशल विपाक कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකකථාවණ්ණනා

रूपावचर आणि अरूपावचर विपाक कथेचे वर्णन.

499. අනන්තරායෙනාති පරිහානිපච්චයවිරහෙන. පටිපදාදිභෙදොති පටිපදාරම්මණභෙදො. තථා හි දුක්ඛපටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං ඣානං උප්පාදෙත්වා පුනප්පුනං සමාපජ්ජන්තස්ස තං ඣානං තංපටිපදමෙව හොති. එතස්මිං අපරිහීනෙ තස්ස විපාකො නිබ්බත්තමානො තප්පටිපදොව භවිතුං අරහතීති. ඡන්දාධිපතෙය්‍යාදිභාවො පන තස්මිං ඛණෙ විජ්ජමානානං ඡන්දාදීනං අධිපතිපච්චයභාවෙන හොති, න ආගමනවසෙන. තථා හි එකමෙව [Pg.136] ඣානං නානාක්ඛණෙසු නානාධිපතෙය්‍යං හොති. චතුත්ථජ්ඣානස්සෙව හි චතුරිද්ධිපාදභාවෙන භාවනා හොති, තස්මා විපාකස්ස ආගමනවසෙන ඡන්දාධිපතෙය්‍යාදිතා න වුත්තා.

४९९. 'अंतराय नसताना' (अनन्तरायेनाति) म्हणजे ध्यानाच्या ऱ्हासाला कारणीभूत असणाऱ्या (नीवरणादी) प्रत्ययांचा अभाव असल्यामुळे. 'प्रतिपदा इत्यादींचा भेद' (पटिपदादिभेदोति) म्हणजे प्रतिपदा आणि आलंबनाचा भेद होय. तसेच, दुःख-प्रतिपदा आणि दंधाभिज्ञा (मंद ज्ञान) असणारे ध्यान उत्पन्न करून वारंवार समापत्ती प्राप्त करणाऱ्या व्यक्तीचे ते ध्यान त्याच प्रतिपदेचे असते. हे ध्यान नष्ट न झाल्यास, त्याचा उत्पन्न होणारा विपाक देखील त्याच प्रतिपदेचा असणे योग्य आहे. परंतु, छंदाधिपत्य इत्यादी भाव हा त्या क्षणी विद्यमान असणाऱ्या छंद इत्यादींच्या अधिपती-प्रत्ययभावामुळे होतो, ध्यानाच्या आगमनामुळे (उत्पत्तीच्या मार्गामुळे) नाही. तसेच, एकच ध्यान वेगवेगळ्या क्षणांमध्ये वेगवेगळ्या अधिपतींचे असू शकते. कारण चतुर्थ ध्यानाचीच चार ऋद्धिपाद रूपाने भावना केली जाते, म्हणून विपाकाच्या आगमनाच्या आधारे छंदाधिपत्य इत्यादी भाव सांगितलेला नाही.

රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

रूपावचर आणि अरूपावचर विपाक कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

ලොකුත්තරවිපාකකථාවණ්ණනා

लोकोत्तर विपाक कथेचे वर्णन.

505. යථා වට්ටං ආචිනති, තථා තණ්හාදීහි අභිසඞ්ඛතං ලොකියකම්මං උපචිතන්ති වුච්චති. ලොකුත්තරං පන එවං න හොතීති තථා න වුත්තං. සුද්ධාගමනවසෙනාති අනිමිත්තාප්පණිහිතනාමදායකෙහි සගුණාරම්මණෙහි විජ්ජමානෙහිපි ඵලස්ස සුඤ්ඤතනාමදානදීපනෙ අග්ගහිතභාවෙනෙව අවොමිස්සෙනාති අත්ථො. ආගමනතො සුඤ්ඤතාප්පණිහිතනාමවතො මග්ගස්ස ආගමනීයට්ඨානෙ ඨත්වා අත්තනො ඵලස්ස නාමත්තයදානං යොජිතං, ඉතරස්සපි පන තථෙව යොජෙතබ්බං. නයමත්තදස්සනඤ්හෙතං. සගුණාරම්මණෙහි පන නාමත්තයවතො අනිච්චානුපස්සනානන්තරස්සපි මග්ගස්ස ආගමනීයට්ඨානෙ ඨත්වා අත්තනො ඵලස්ස නාමත්තයදානං න නිවාරිතන්ති. වළඤ්ජනකඵලසමාපත්තියා ච විපස්සනාගමනවසෙන නාමලාභෙ මග්ගස්ස විය අනිමිත්තනාමලාභො න සියා. යථා පන මග්ගානන්තරස්ස විය වළඤ්ජනකඵලසමාපත්තියාපි ඣානපටිපදාභෙදො හොති, එවං සුඤ්ඤතාදිනාමලාභෙ සති අනිමිත්තනාමඤ්ච ලභතීති. අවූපසන්තායාති ඉදං කෙනචි අඤ්ඤෙන අනන්තරිතත්තා තාදිසාය එව සද්ධාය…පෙ… පඤ්ඤාය ච අනන්තරපච්චයභාවං සන්ධාය වුත්තං. තෙන ඡන්දාදයොපි අත්තනො අනන්තරසදිසානං ඡන්දාදීනං උප්පාදකා අධිපතිභූතා අධිපතිභූතෙ එව උප්පාදෙන්තීති ඉමමත්ථං දීපෙති.

५०५. ज्याप्रमाणे संसारचक्राची (वट्टाची) साठवणूक केली जाते, त्याचप्रमाणे तृष्णा इत्यादींनी अभिसंस्कृत (तयार केलेल्या) लौकिक कर्माला 'उपचित' (संचित) असे म्हटले जाते. परंतु लोकोत्तर कर्माच्या बाबतीत असे होत नसल्यामुळे, त्याला तसे (उपचित) म्हटले गेले नाही. 'शुद्धागमनवशाने' म्हणजे अनिमित्त आणि अप्रणिहित अशी नावे देणाऱ्या, विद्यमान असलेल्या सगुण आलंबनांद्वारे फलाला 'शून्यत' हे नाव देण्याचे स्पष्ट करताना, ते ग्रहण न केल्यामुळेच 'अवोमिस्स' (अमिश्रित) असा अर्थ आहे. आगमनावरून (विपश्यनेच्या मार्गाने) शून्यत आणि अप्रणिहित अशी नावे असलेल्या मार्गाच्या, आगमनीय स्थानावर (फलाच्या उत्पत्तीच्या कारणावर) स्थित राहून, आपल्या फलाला तीन प्रकारची नावे देण्याची योजना (अट्ठकथेत) केली आहे. परंतु दुसऱ्या (अनिमित्त नावाच्या) मार्गाच्या बाबतीतही तसेच योजले पाहिजे. कारण हे केवळ एका पद्धतीचे दिग्दर्शन (नयमात्रदर्शन) आहे. परंतु सगुण आलंबनांमुळे तीन नावे असलेल्या, अनित्यानुपश्यनेनंतर उत्पन्न होणाऱ्या (अनिमित्त) मार्गाच्या देखील आगमनीय स्थानावर स्थित राहून आपल्या फलाला तीन नावे देण्यास प्रतिबंध केलेला नाही. आणि उपभोगल्या जाणाऱ्या फलसमापत्तीच्या विपश्यना-आगमनवशाने नाव मिळण्याच्या बाबतीत, मार्गाप्रमाणे 'अनिमित्त' हे नाव मिळणे शक्य नाही. परंतु ज्याप्रमाणे मार्गाच्या लगेचच नंतर येणाऱ्या फलाप्रमाणेच उपभोगल्या जाणाऱ्या फलसमापत्तीचा देखील ध्यान आणि प्रतिपदेचा भेद होतो, त्याचप्रमाणे शून्यत इत्यादी नावे प्राप्त होत असताना 'अनिमित्त' हे नाव देखील प्राप्त होते, असे समजावे. 'अवूपसंताय' (अव्युपशान्त) हे वचन इतर कोणत्याही धर्माने व्यवधान न आणल्यामुळे, तशाच प्रकारच्या श्रद्धेला... पे... आणि प्रज्ञेला अनंतरप्रत्ययभावाने उपकृत करण्याच्या संदर्भात म्हटले आहे. त्याद्वारे, छंद इत्यादी अधिपती धर्म देखील आपल्या अनंतर आणि समान असलेल्या छंद इत्यादींना उत्पन्न करणारे आणि अधिपती होऊन, अधिपती असलेल्यांनाच उत्पन्न करतात, हा अर्थ स्पष्ट होतो.

555. කිලෙසසමුච්ඡෙදකස්ස මග්ගස්ස සම්මාදිට්ඨිආදිකස්ස නිය්‍යානිකසභාවස්ස ඵලෙනපි පටිප්පස්සද්ධකිලෙසෙන නිය්‍යානසභාවෙනෙව භවිතබ්බං, තස්මා ඵලෙපි ‘‘මග්ගඞ්ගං මග්ගපරියාපන්න’’න්ති වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා මග්ගවිභඞ්ගෙ ඵලෙසු ච අට්ඨඞ්ගිකො පඤ්චඞ්ගිකො ච මග්ගො උද්ධටො, එවං බොජ්ඣඞ්ගාපීති. මග්ගං උපාදායාති මග්ගසදිසතාය මග්ගොති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ.

५५५. क्लेशांचा समूळ उच्छेद करणाऱ्या, सम्यक् दृष्टी इत्यादी स्वरूप असलेल्या आणि (संसारातून) बाहेर पडण्याचा स्वभाव (नैर्याणिक स्वभाव) असलेल्या मार्गाच्या फलाचा देखील, क्लेश शांत झालेले असल्यामुळे, नैर्याणिक स्वभावच असला पाहिजे. म्हणूनच फलामध्ये देखील 'मार्गांग, मार्गपर्यापन्न' असे (भगवंतांनी) म्हटले आहे. आणि असे करून मार्गविभंगात फलांच्या बाबतीत देखील अष्टांगिक आणि पंचांगिक मार्ग उद्धृत केला आहे, त्याचप्रमाणे बोज्झंगांचे (बोध्यंगांचे) देखील स्पष्टीकरण केले आहे. 'मार्गाला अनुसरून' (मग्गं उपादाय) हे वचन मार्गाशी साधर्म्य असल्यामुळे त्याला 'मार्ग' म्हटले जाते, हा अर्थ अभिप्रेत धरून म्हटले आहे.

ලොකුත්තරවිපාකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

लोकोत्तरविपाककथावर्णन समाप्त झाले.

අකුසලවිපාකකථාවණ්ණනා

अकुशलविपाककथावर्णन

556. ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තෙසු [Pg.137] විය න අනිට්ඨඅනිට්ඨමජ්ඣත්තෙසු සන්තීරණවිසෙසො අත්ථි, අනිට්ඨාරම්මණමෙව පන අධිමත්තං මන්දඤ්ච එවං ද්විධා වුත්තං.

५५६. ज्याप्रमाणे इष्ट आणि इष्ट-मध्यस्थ आलंबनांमध्ये संतीरण विशेष असतो, तसा अनिष्ट आणि अनिष्ट-मध्यस्थ आलंबनांमध्ये संतीरण विशेष नसतो. परंतु अनिष्ट आलंबनालाच अतिशय तीव्र (अधिमात्र) आणि मंद अशा दोन प्रकारे सांगितले आहे.

අකුසලවිපාකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अकुशलविपाककथावर्णन समाप्त झाले.

කිරියාබ්‍යාකතං

क्रिया-अव्याकृत

මනොධාතුචිත්තවණ්ණනා

मनोधातूचित्तवर्णन

566. වාතපුප්ඵන්ති මොඝපුප්ඵං. තං අච්ඡින්නෙපි රුක්ඛෙ න ඵලති, ඡින්නරුක්ඛපුප්ඵං පන අච්ඡින්නෙ ඵලෙය්‍ය. එවං අච්ඡින්නභවමූලස්සපි පවත්තමානං යං න ඵලති, තං වාතපුප්ඵසදිසං. ඉතරස්සෙව පන පවත්තමානං ඡින්නරුක්ඛපුප්ඵසදිසං. තඤ්හි අච්ඡින්නෙ භවමූලෙ ඵලෙය්‍යාති.

५६६. 'वातपुष्प' म्हणजे निष्फळ फूल (मोघपुष्प). ते झाड न तोडताही फळ देत नाही. परंतु तोडलेल्या झाडाचे फूल जर झाड तोडले नसते तर फळ देऊ शकले असते. त्याचप्रमाणे ज्याचे भवमूळ (अविद्या, तृष्णा) तोडले गेले नाही अशा पृथग्जन किंवा शैक्षाच्या संतानात उत्पन्न होणारे जे (आवर्जनद्वय) फळ देत नाही, ते वातपुष्पासारखे (निष्फळ फुलासारखे) आहे. परंतु याहून भिन्न असलेल्या (ज्याचे भवमूळ तोडले गेले आहे अशा अर्हंताच्या) संतानात उत्पन्न होणारी क्रियाजवन ही तोडलेल्या झाडाच्या फुलासारखी असते. कारण जर भवमूळ तोडले गेले नसते, तर त्याने फळ दिले असते.

කිරියමනොවිඤ්ඤාණධාතුචිත්තවණ්ණනා

क्रियामनोविज्ञानधातूचित्तवर्णन

568. ලොලුප්පතණ්හා පහීනාති ඉමස්ස චිත්තස්ස පච්චයභූතා පුරිමා පවත්ති දස්සිතා. ඉදං පන චිත්තං විචාරණපඤ්ඤාරහිතන්ති කෙවලං සොමනස්සමත්තං උප්පාදෙන්තස්ස හොතීති. එවං චෙතියපූජාදීසුපි දට්ඨබ්බං. වත්තං කරොන්තොති ඉදං වත්තං කරොන්තස්ස ඵොට්ඨබ්බාරම්මණෙ කායද්වාරචිත්තප්පවත්තිං සන්ධාය වුත්තං. පඤ්චද්වාරානුගතං හුත්වා ලබ්භමානං සන්ධාය පඤ්චද්වාරෙ එව වා ලොලුප්පතණ්හාපහානාදිපච්චවෙක්ඛණහෙතුභූතං ඉදමෙව පවත්තිං සන්ධාය තත්ථ තත්ථ ‘‘ඉමිනා චිත්තෙන සොමනස්සිතො හොතී’’ති වුත්තන්ති ‘‘එවං තාව පඤ්චද්වාරෙ ලබ්භතී’’ති ආහ. අතීතංසාදීසු අප්පටිහතං ඤාණං වත්වා ‘‘ඉමෙහි තීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො සබ්බං කායකම්මං ඤාණානුපරිවත්තී’’තිආදිවචනතො (මහානි. 156 අත්ථතො සමානං) ‘‘භගවතො ඉදං උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තවචනං විචාරෙතබ්බං. අහෙතුකස්ස මූලාභාවෙන සුප්පතිට්ඨිතතා නත්ථීති බලභාවො අපරිපුණ්ණො, තස්මා උද්දෙසවාරෙ ‘‘සමාධිබලං හොති, වීරියබලං හොතී’’ති න වුත්තං. තතො එව හි අහෙතුකානං සඞ්ගහවාරෙ ඣානඞ්ගානි ච න උද්ධටානි. තෙනෙව ඉමස්මිම්පි අහෙතුකද්වයෙ බලානි අනුද්දෙසාසඞ්ගහිතානි. යස්මා පන වීරියස්ස විජ්ජමානත්තා සෙසාහෙතුකෙහි [Pg.138] බලවං, යස්මා ච එත්ථ විතක්කාදීනං ඣානපච්චයමත්තතා විය සමාධිවීරියානං බලමත්තතා අත්ථි, තස්මා නිද්දෙසවාරෙ ‘‘සමාධිබලං වීරියබල’’න්ති වත්වා ඨපිතං. යස්මා පන නෙව කුසලං නාකුසලං, තස්මා සම්මාසමාධි මිච්ඡාසමාධීති, සම්මාවායාමො මිච්ඡාවායාමොති ච න වුත්තන්ති අධිප්පායො. එවං සති මහාකිරියචිත්තෙසු ච එතං න වත්තබ්බං සියා, වුත්තඤ්ච, තස්මා සම්මා, මිච්ඡා වා නිය්‍යානිකසභාවාභාවතො මග්ගපච්චයභාවං අප්පත්තා සමාධිවායාමා ඉධ තථා න වුත්තාති දට්ඨබ්බා.

५६८. 'लोलुपता-तृष्णा नष्ट झाली आहे' या वचनाने या (हसितुत्पाद) चित्ताचे कारण असणाऱ्या पूर्वीच्या क्रियाजवन चित्ताची प्रवृत्ती दर्शविली आहे. परंतु हे चित्त विचारणा करणाऱ्या प्रज्ञेपासून रहित असल्यामुळे, केवळ सोमनस्य मात्र उत्पन्न करणाऱ्या अर्हंताच्या संतानात होते, असे समजावे. चैत्यपूजा इत्यादींच्या बाबतीतही असेच समजावे. 'व्रत (किंवा कर्तव्य) करत असताना' हे वचन व्रत करणाऱ्याच्या स्प्रष्टव्य आलंबनामध्ये कायद्वारातील चित्तप्रवृत्तीला अभिप्रेत धरून म्हटले आहे. पंचद्वाराचे अनुकरण करून प्राप्त होणाऱ्या हसितुत्पाद चित्ताला अभिप्रेत धरून, किंवा पंचद्वारातच लोलुपता-तृष्णेचा प्रहाण इत्यादींचा विचार करण्याचे कारण असणाऱ्या याच प्रवृत्तीला अभिप्रेत धरून, त्या त्या द्वारात 'या चित्ताने तो सोमनस्ययुक्त होतो' असे म्हटले आहे, म्हणून 'अशा प्रकारे प्रथम पंचद्वारात प्राप्त होते' असे (संग्रहकारांनी) म्हटले आहे. भूतकाळ इत्यादी आलंबनांमध्ये अडथळा नसलेल्या ज्ञानाचा उल्लेख करून, 'या तीन धर्मांनी युक्त असलेल्या बुद्ध भगवंतांचे सर्व कायकर्म ज्ञानाच्या अनुषंगाने चालणारे असते' इत्यादी वचनांवरून 'भगवंतांच्या संतानात हे उत्पन्न होते' या वचनाची चिकित्सा (विचार) केली पाहिजे. अहेतुक चित्ताला मूळ (हेतू) नसल्यामुळे सुप्रतिष्ठितता नसते, म्हणून बलभाव (बलाचा अर्थ) अपूर्ण असतो. म्हणूनच उद्देशवारामध्ये 'समाधिबल असते, वीर्यबल असते' असे म्हटले नाही. त्याच कारणाने अहेतुक चित्तांच्या संग्रहवारामध्ये ध्यानांगे देखील उद्धृत केलेली नाहीत. त्याच कारणाने या दोन अहेतुक चित्तांमध्ये देखील बलांचे उद्देशवारामध्ये दर्शन केलेले नाही आणि संग्रहवारामध्ये ग्रहण केलेले नाही. परंतु वीर्य विद्यमान असल्यामुळे ते इतर अहेतुक चित्तांपेक्षा बलवान असते. आणि ज्याप्रमाणे येथे वितर्क इत्यादींचे केवळ ध्यानप्रत्ययत्व असते, त्याचप्रमाणे समाधी आणि वीर्य यांचे केवळ बलमात्रत्व असते. म्हणूनच निर्देशवारामध्ये 'समाधिबल, वीर्यबल' असे म्हणून ते ठेवले आहे. परंतु ते कुशलही नाही आणि अकुशलही नाही, म्हणूनच त्याला सम्यक् समाधी-मिथ्या समाधी किंवा सम्यक् व्यायाम-मिथ्या व्यायाम असे म्हटले नाही, हा (अट्ठकथाकारांचा) अभिप्राय आहे. असे असल्यास महाक्रिया चित्तांमध्ये देखील हे म्हटले जाऊ नये, परंतु ते म्हटले गेले आहे. म्हणूनच सम्यक् किंवा मिथ्या असो, नैर्याणिक स्वभावाचा अभाव असल्यामुळे मार्गप्रत्ययभावाला प्राप्त न झालेले समाधी आणि व्यायाम येथे त्या प्रकारे (सम्यक् समाधी, सम्यक् व्यायाम म्हणून) सांगितले नाहीत, असे समजावे.

574. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තආසයානුසයසබ්බඤ්ඤුතානාවරණඤාණානි ඉමස්සානන්තරං උප්පජ්ජමානානි යමකපාටිහාරියමහාකරුණාසමාපත්තිඤාණානි ච ඉමස්ස අනන්තරං උප්පන්නපරිකම්මානන්තරානි ඉමිනා ආවජ්ජිතාරම්මණෙයෙව පවත්තන්තීති ආහ ‘‘ඡ…පෙ… ගණ්හන්තී’’ති. මහාවිසයත්තා මහාගජො විය මහන්තන්ති මහාගජං.

५७४. इंद्रियपरोपरियत्त ज्ञान, आशयानुशय ज्ञान, सर्वज्ञता ज्ञान आणि अनावरण ज्ञान ही या (मनोद्वारावर्जनाच्या) लगेचच नंतर उत्पन्न होणारी ज्ञाने, तसेच यमकप्रातिहार्य ज्ञान आणि महाकरुणासमापत्ती ज्ञान ही याच्या लगेचच नंतर उत्पन्न झालेल्या परिकर्माच्या नंतर उत्पन्न होणारी ज्ञाने, या आवर्जनाने विचार केलेल्या आलंबनावरच प्रवृत्त होतात, म्हणून 'सहा... पे... ग्रहण करतात' असे म्हटले आहे. विशाल विषय (आलंबन) असल्यामुळे महागजाप्रमाणे (मोठ्या हत्तीप्रमाणे) महान आहे, म्हणून याला 'महागज' म्हणतात.

රූපාවචරාරූපාවචරකිරියචිත්තවණ්ණනා

रूपावचर-अरूपावचर क्रियाचित्तवर्णन

577. ඉදානි යානි කිරියානි ජාතානි, තානි වෙදිතබ්බානීති එවං යොජනා කාතබ්බා. අත්තභාවොති පඤ්චක්ඛන්ධා වුච්චන්ති.

५७७. 'आता जी क्रियाचित्ते उत्पन्न झाली आहेत, ती जाणावीत' अशी योजना करावी. 'अत्तभाव' (आत्मभाव) असे पंचस्कंधांना म्हटले जाते.

චිත්තුප්පාදකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

चित्तोत्पादकांडवर्णन समाप्त झाले.

2. රූපකණ්ඩං

२. रूपकांड

උද්දෙසවණ්ණනා

उद्देशवर्णन

ඉදානි [Pg.139] රූපමබ්‍යාකතං භාජෙතබ්බං, තඤ්ච කෙනචි සමයවවත්ථානං කත්වා න සක්කා භාජෙතුං. න හි රූපස්ස චිත්තුප්පාදෙන සමයවවත්ථානං සක්කා කාතුං අචිත්තසමුට්ඨානසබ්භාවතො, චිත්තසමුට්ඨානස්ස ච අනෙකචිත්තසමුට්ඨානතාය රූපසමුට්ඨාපකචිත්තානඤ්ච කෙසඤ්චි කත්ථචි අසමුට්ඨාපනතාය වවත්ථානාභාවතො, විඤ්ඤත්තිද්වයවජ්ජිතස්ස රූපස්ස අචිත්තසහභුභාවතො ච, න ච රූපානං උපසම්පජ්ජ විහරණෙන සමයවවත්ථානං යුජ්ජති මහග්ගතප්පමාණානං ඣානානං විය රූපානං උපසම්පජ්ජ විහාතබ්බතාභාවා, උපාදාරූපෙහි ච න යුජ්ජති තෙසං සහජාතාදිපච්චයභාවෙන අප්පවත්තනතො, නාපි මහාභූතෙහි යුජ්ජති කෙසඤ්චි මහාභූතානං කෙහිචි උපාදාරූපෙහි විනා පවත්තිතො අසමානකාලානඤ්ච සබ්භාවතො. න හි ‘‘යස්මිං සමයෙ පථවීධාතු උප්පන්නා හොති, තස්මිං සමයෙ චක්ඛායතනං හොතී’’ති සක්කා වත්තුං සොතාදිනිස්සයභූතාය පථවියා චිත්තාදිසමුට්ඨානාය ච සහ චක්ඛායතනස්ස අභාවා. එවං සොතායතනාදීසුපි යොජෙතබ්බං.

आता रूप अव्याकृताचे सविस्तर विभाजन केले पाहिजे, आणि त्याचे कोणत्याही एका विशिष्ट समयाचे (वेळेचे) निर्धारण करून विभाजन करणे शक्य नाही. कारण चित्ताच्या उत्पत्तीद्वारे रूपाचे समय-निर्धारण करणे शक्य नाही; कारण चित्त-समुत्थान नसलेले (उदा. ऋतु, आहार, कर्म-समुत्थान) रूप विद्यमान असते, तसेच चित्त-समुत्थान रूप हे अनेक चित्तांमुळे उत्पन्न होणारे असल्यामुळे, आणि रूप उत्पन्न करणाऱ्या काही चित्तांची काही विशिष्ट भूमी किंवा क्षणांमध्ये रूप उत्पन्न न करण्याची असमर्थता असल्यामुळे निर्धारण होऊ शकत नाही, आणि दोन विज्ञाप्ती (कायविज्ञप्ती व वचीविज्ञप्ती) वगळता इतर रूप हे चित्ताचे सहभू (सोबत उत्पन्न होणारे) नसल्यामुळे. तसेच रूपांचे 'उपसंपन्न होऊन (प्राप्त करून) विहरण करणे' याद्वारे समय-निर्धारण करणे योग्य ठरत नाही, कारण महग्गत आणि अप्रमाण ध्यानांप्रमाणे रूपांचे उपसंपन्न होऊन विहरण्याची अवस्था नसते. उपादाय रूपांद्वारेही समय-निर्धारण योग्य ठरत नाही, कारण त्यांचे सहजात इत्यादी प्रत्ययभावाने प्रवृत्त होणे घडत नाही. महाभूतांद्वारेही ते योग्य ठरत नाही, कारण काही महाभूते ही काही उपादाय रूपांशिवाय प्रवृत्त होतात आणि भिन्न काळातील रूपांचे अस्तित्व असते. कारण 'ज्या समयाला पृथ्वीधातू उत्पन्न होते, त्या समयाला चक्षुआयतन उत्पन्न होते' असे म्हणता येत नाही, कारण श्रोत्र इत्यादींचे आश्रय असणाऱ्या पृथ्वीधातूच्या आणि चित्त इत्यादींमुळे समुत्थित होणाऱ्या पृथ्वीधातूच्या सोबत चक्षुआयतन अस्तित्वात नसते. याचप्रमाणे श्रोत्रायतन इत्यादींच्या बाबतीतही योजना करावी।

මහාභූතෙහි අසමානකාලානි විඤ්ඤත්තිඋපචයාදීනිපි තස්මිං සමයෙ හොන්තීති න සක්කා වත්තුන්ති. එකස්මිඤ්ච කාලෙ අනෙකානි කලාපසහස්සානි උප්පජ්ජන්ති පවත්තන්ති ච, න අරූපධම්මානං විය රූපානං කලාපද්වයසහාභාවො අත්ථි. එකස්මිඤ්ච කලාපෙ වත්තමානෙ එව අඤ්ඤස්ස නිරොධො, අඤ්ඤස්ස චුප්පත්ති හොතීති සබ්බථා රූපාබ්‍යාකතං සමයවවත්ථානං කත්වා න සක්කා විභජිතුං. එකකාදීහි පන නයෙහි න හෙතුආදිනා සභාවෙන විභජිතුං සක්කාති තථා විභජනත්ථං චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ තාව අවිභත්තං අබ්‍යාකතං අත්ථීති දස්සෙතුං සමයවවත්ථානෙන විනා අබ්‍යාකතස්ස සභාවතොයෙව නිද්දෙසෙ එකදෙසං නිද්දිසිත්වා නිගමනකරණස්ස අනුපපත්තිතො ච විභත්තඤ්ච අවිභත්තඤ්ච සබ්බං සඞ්ගණ්හන්තො ආහ ‘‘කතමෙ ධම්මා අබ්‍යාකතා? කුසලා…පෙ… අසඞ්ඛතා ච ධාතු. ඉමෙ ධම්මා අබ්‍යාකතා’’ති. අවිභත්තෙ හි විභජිතබ්බෙ දස්සිතෙ විභජනං යුත්තං ඤාතුං ඉච්ඡාය උප්පාදිතායාති. එත්ථ පන විපාකකිරියාබ්‍යාකතං විභත්තත්තා [Pg.140] න විභජිතබ්බං, අසඞ්ඛතා ච ධාතු භෙදාභාවතො. යං පනෙත්ථ භෙදයුත්තත්තා අවිභත්තත්තා ච විභජිතබ්බං, තං විභජන්තො ආහ ‘‘තත්ථ කතමං සබ්බං රූප’’න්තිආදි. අයමෙත්ථ පාළියොජනා.

महाभूतांशी भिन्न काळ असणारे विज्ञप्ती, उपचय इत्यादी देखील त्या समयाला उत्पन्न होतात, असे म्हणता येत नाही. आणि एकाच वेळी अनेक हजार रूप-कलाप उत्पन्न होतात आणि प्रवृत्त (विद्यमान) राहतात; अरूप (नाम) धर्मांप्रमाणे रूपांच्या दोन कलापांचा सहभाव (एकत्र असणे) नसतो. आणि एका कलापाच्या अस्तित्वाच्या काळातच दुसऱ्या कलापाचा निरोध (नाश) आणि इतर कलापाची उत्पत्ती होत असते, म्हणून सर्व प्रकारे रूप अव्याकृताचे समय-निर्धारण करून विभाजन करणे शक्य नाही. परंतु एकक इत्यादी नयांद्वारे आणि 'न हेतु' इत्यादी स्वभावाद्वारे विभाजन करणे शक्य असल्यामुळे, त्या प्रकारे विभाजन करण्यासाठी, चित्तोत्पादकांडात अद्याप विभाजित न केलेले अव्याकृत अस्तित्वात आहे हे दर्शवण्यासाठी, आणि समय-निर्धारणाशिवाय अव्याकृताच्या स्वभावतःच केलेल्या निर्देशात एका भागाचा निर्देश करून निष्कर्ष काढणे अयोग्य असल्यामुळे, विभाजित केलेल्या आणि अद्याप विभाजित न केलेल्या सर्व अव्याकृतांचा संग्रह करत भगवान म्हणाले: 'कोणते धर्म अव्याकृत आहेत? कुशल... पे... आणि असंस्कृत धातू. हे धर्म अव्याकृत आहेत.' कारण अद्याप विभाजित न केलेल्या आणि विभाजित करण्यास योग्य अशा धर्मांचे प्रदर्शन केले असता, ते जाणून घेण्याची इच्छा उत्पन्न झाल्यावर त्यांचे विभाजन करणे योग्य ठरते. येथे विपाक आणि क्रिया अव्याकृत हे आधीच विभाजित केलेले असल्यामुळे त्यांचे पुन्हा विभाजन करण्याची आवश्यकता नाही, आणि असंस्कृत धातूचे (निर्वाणाचे) प्रभेद नसल्यामुळे त्याचेही विभाजन करण्याची आवश्यकता नाही. परंतु येथे जे प्रभेदांनी युक्त असल्यामुळे आणि अद्याप विभाजित न केल्यामुळे विभाजित करण्यास योग्य आहे, त्याचे विभाजन करताना भगवान म्हणाले: 'तेथे सर्व रूप कोणते आहे?' इत्यादी. ही येथे पाळियोजना आहे।

නයං දස්සෙත්වාති එත්ථ හෙට්ඨා ගහණමෙව නයදස්සනං. තං විපාකෙසු කත්වා විඤ්ඤාතත්තා කිරියාබ්‍යාකතෙසු නිස්සට්ඨං. කාමාවචරාදිභාවෙන වත්තබ්බස්ස කිරියාබ්‍යාකතස්ස වා දස්සනං, තං කත්වා කාමාවචරාතිආදිකං ගහෙත්වා වුත්තත්තා නිස්සට්ඨං. පඤ්චවීසති රූපානීති පාළියං වුත්තානි දසායතනානි පඤ්චදස ච සුඛුමරූපානි, උපචයසන්තතියො වා එකන්ති කත්වා හදයවත්ථුඤ්ච. ඡන්නවුතීති චක්ඛාදිදසකා සත්ත උතුසමුට්ඨානාදයො තයො අට්ඨකා උතුචිත්තජා ද්වෙ සද්දා ච. කලාපභාවෙන පවත්තරූපරූපානි ‘‘රූපකොට්ඨාසා’’ති වුත්තානි රූපකලාපකොට්ඨාසභාවතො. කොට්ඨාසාති ච අංසා, අවයවාති අත්ථො. කොට්ඨන්ති වා සරීරං, තස්ස අංසා කෙසාදයො කොට්ඨාසාති අඤ්ඤෙපි අවයවා කොට්ඨාසා විය කොට්ඨාසා. නිබ්බානං නිප්පදෙසතො ගහිතන්ති සොපාදිසෙසනිරුපාදිසෙසරාගක්ඛයාදිඅසඞ්ඛතාදිවචනීයභාවෙන භින්නං නිප්පදෙසතො ගහිතං. අත්ථතො හි එකාව අසඞ්ඛතා ධාතූති.

'नय दर्शवून' (नयं दस्सेत्वा) यामध्ये खाली (विपाकांमध्ये) ग्रहण करणे हेच नय-दर्शन आहे. ते विपाकांच्या बाबतीत केल्यामुळे आणि ज्ञात झाल्यामुळे क्रिया अव्याकृतांमध्ये सोडले गेले आहे. किंवा कामावचर इत्यादी भावाने सांगण्यायोग्य अशा क्रिया अव्याकृताचे दर्शन, ते करून 'कामावचर' इत्यादी ग्रहण करून सांगितल्यामुळे सोडले गेले आहे. 'पंचवीस रूपे' म्हणजे पाळीमध्ये सांगितलेली दहा आयतने आणि पंधरा सूक्ष्म रूपे, किंवा उपचय आणि संतती यांना एक मानून आणि हृदयवस्तूला ग्रहण करून (पंचवीस रूपे होतात). 'शहाण्णव' (९६) म्हणजे चक्षु इत्यादी सात दशक (७०), ऋतु-समुत्थान इत्यादी तीन अष्टक (२४), आणि ऋतुज व चित्तज असे दोन शब्दरूप (२). कलाप रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या रूप-रूपांना 'रूपकोष्ठास' (रूपाचे भाग) असे म्हटले आहे, कारण ते रूप-कलापांचे भाग आहेत. 'कोष्ठास' म्हणजे अंश किंवा अवयव असा अर्थ आहे. किंवा 'कोष्ठ' म्हणजे शरीर, त्याचे अंश असणारे केस इत्यादी 'कोष्ठास' आहेत, म्हणून इतर अवयव देखील कोष्ठासांसारखे असल्यामुळे कोष्ठास म्हटले जातात. 'निर्वाण संपूर्णपणे ग्रहण केले आहे' म्हणजे सोपादिशेष, निरुपादिशेष, रागक्षय इत्यादी आणि असंस्कृत इत्यादी शब्दांच्या अर्थाच्या रूपाने भिन्न असलेले निर्वाण निरवशेषपणे (संपूर्णपणे) ग्रहण केले आहे. कारण अर्थाच्या दृष्टीने असंस्कृत धातू ही एकच आहे।

584. සබ්බන්ති සකලං චක්කවාළං. පරිමණ්ඩලං පරිමණ්ඩලසණ්ඨානං, පරික්ඛෙපතො ඡත්තිංස සතසහස්සානි දස චෙව සහස්සානි අඩ්ඪචතුත්ථානි ච යොජනසතානි හොන්තීති අත්ථො. එත්ථ ච වට්ටං ‘‘පරිමණ්ඩල’’න්ති වුත්තං. චත්තාරි නහුතානීති චත්තාලීස සහස්සානි. නගව්හයාති නගාති අව්හාතබ්බා නගසද්දනාමාති අත්ථො.

५८४. 'सर्व' (सब्बं) म्हणजे संपूर्ण चक्रवाळ. 'परिमंडल' म्हणजे वर्तुळाकार आकाराचे; परिघाच्या दृष्टीने छत्तीस लाख, दहा हजार आणि साडेतीनशे योजने आहे, असा अर्थ आहे. आणि येथे वर्तुळाकाराला 'परिमंडल' असे म्हटले आहे. 'चार नहुत' म्हणजे चाळीस हजार. 'नगाव्हया' म्हणजे 'नग' या नावाने ओळखले जाणारे, 'नग' शब्दाचे नाव असलेले (वृक्ष), असा अर्थ आहे।

දෙවදානවාදීනං තිගාවුතාදිසරීරවසෙන මහන්තානි පාතුභූතානි. තත්ථායං වචනත්ථො – භූතානි ජාතානි නිබ්බත්තානි මහන්තානි මහාභූතානීති. අනෙකච්ඡරියදස්සනෙන අනෙකාභූතවිසෙසදස්සනවසෙන ච මායාකාරො මහන්තො භූතොති මහාභූතො. යක්ඛාදයො ජාතිවසෙනෙව මහන්තා භූතාති මහාභූතා. නිරුළ්හො වා අයං මහාභූතසද්දො තෙසු දට්ඨබ්බො. පථවියාදයො පන මහාභූතා විය මහාභූතා. භූතසද්දස්ස උභයලිඞ්ගත්තා නපුංසකතා කතා. මහාපරිහාරතොති එත්ථ වචනත්ථං වදන්තො ආහ ‘‘මහන්තෙහි භූතානි, මහාපරිහාරානි [Pg.141] වා භූතානී’’ති. තත්ථ පච්ඡිමත්ථෙ පුරිමපදෙ උත්තරපදස්ස පරිහාරසද්දස්ස ලොපං කත්වා ‘‘මහාභූතානී’’ති වුච්චන්ති.

देव, दानव इत्यादींच्या तीन गावुत इत्यादी शरीराच्या प्रमाणाने मोठे होऊन प्रकट होणारे. तेथे हा शब्दार्थ आहे - जे प्रकट झालेले, उत्पन्न झालेले, निष्पन्न झालेले मोठे रूप आहेत, ते 'महाभूत' होत. अनेक आश्चर्यकारक गोष्टी दाखवल्यामुळे आणि अनेक अद्भुत विशेष गोष्टी दाखवल्यामुळे जादूगार हा 'महान भूत' (मोठा प्राणी) मानला जातो, म्हणून त्याला 'महाभूत' म्हणतात. यक्ष इत्यादी हे त्यांच्या जातीच्या प्रभावानेच मोठे प्राणी असल्यामुळे 'महाभूत' आहेत. किंवा हा 'महाभूत' शब्द त्यांच्यासाठी रूढ शब्द म्हणून पाहिला पाहिजे. परंतु पृथ्वी इत्यादी हे त्या महाभूतांसारखे असल्यामुळे 'महाभूत' आहेत. 'भूत' शब्दाचे दोन्ही लिंग (पुल्लिंग व नपुंसकलिंग) असल्यामुळे येथे नपुंसकलिंग केले गेले आहे. 'महापरिहारतः' यामध्ये शब्दार्थ सांगताना टीकाकार म्हणतात: 'महान गोष्टींद्वारे जे भूत (विद्यमान) आहेत, किंवा ज्यांचे मोठे परिहार (रक्षण/सांभाळ) केले जाते ते भूत आहेत.' तेथे नंतरच्या अर्थामध्ये, पूर्व पदातील उत्तर पद असणाऱ्या 'परिहार' शब्दाचा लोप करून 'महाभूतानि' असे म्हटले जाते।

අච්චිමතොති අග්ගිස්ස. කොටිසතසහස්සං එකං කොටිසතසහස්සෙකං. චක්කවාළන්ති තං සබ්බං ආණාක්ඛෙත්තවසෙන එකං කත්වා වොහරන්ති. විලීයති ඛාරොදකෙන. විකීරතීති විද්ධංසති. උපාදින්නකෙසු විකාරං දස්සෙන්තො ‘‘පත්ථද්ධො’’තිආදිමාහ. කට්ඨමුඛෙන වාති වා-සද්දො උපමත්ථො. යථා කට්ඨමුඛසප්පෙන දට්ඨො පත්ථද්ධො හොති, එවං පථවීධාතුප්පකොපෙන සො කායො කට්ඨමුඛෙව හොති, කට්ඨමුඛමුඛගතො විය පත්ථද්ධො හොතීති අත්ථො. අථ වා වා-සද්දො එවසද්දස්සත්ථෙ. ‘‘පථවීධාතුප්පකොපෙනා’’ති එතස්ස ච පරතො ආහරිත්වා වෙදිතබ්බො. තත්‍රායමත්ථො – ‘‘කට්ඨමුඛෙන දට්ඨොපි කායො පථවීධාතුප්පකොපෙනෙව පත්ථද්ධො හොති, තස්මා පථවීධාතුයා අවියුත්තො සො කායො සබ්බදා කට්ඨමුඛමුඛගතො විය හොතී’’ති. අථ වා අනියමත්ථො වා-සද්දො. තත්‍රායමත්ථො – ‘‘කට්ඨමුඛෙන දට්ඨො කායො පත්ථද්ධො හොති වා න වා හොති මන්තාගදවසෙන, පථවීධාතුප්පකොපෙන පන මන්තාගදරහිතො සො කායො කට්ඨමුඛමුඛගතො විය හොති එකන්තපත්ථද්ධො’’ති. පූතියොති කුථිතො. මහාවිකාරානි භූතානීති මහාවිකාරානි ජාතානි, විජ්ජමානානීති වා අත්ථො. එත්ථ ච පුරිමපදෙ උත්තරපදස්ස විකාරසද්දස්ස ලොපං කත්වා ‘‘මහාභූතානී’’ති වුත්තානි.

अच्चिमतो म्हणजे अग्नीचा. 'कोटिसतसहस्सं एकं' हे संधीमुळे 'कोटिसतसहस्सेकं' असे होते. त्या सर्व एक लाख कोटी चक्रवाळांना आज्ञाक्षेत्राच्या दृष्टीने एक करून 'चक्रवाळ' असे म्हणतात. खारट पाण्यामुळे विरघळते. 'विकिरती' म्हणजे नष्ट होते. उपादिन्नक महाभूतांमध्ये विकार दाखवताना 'पत्थद्धो' (ताठरलेला) इत्यादी म्हटले आहे. 'कट्ठमुखेन वा' मधील 'वा' हा शब्द उपमार्थे (तुलनेसाठी) आहे. ज्याप्रमाणे काष्ठमुख सापाने चावलेले शरीर ताठर होते, त्याचप्रमाणे पृथ्वीधातूच्या प्रकोपाने ते शरीर काष्ठमुख सापाच्या तोंडात गेल्यासारखे ताठर होते, असा अर्थ आहे. किंवा 'वा' हा शब्द 'एव' (केवळ) या अर्थी आहे. तो 'पथवीधातुप्पकोपेन' या शब्दाच्या पुढे जोडून समजला पाहिजे. तेथे हा अर्थ आहे - 'काष्ठमुख सापाने चावलेले शरीर देखील केवळ पृथ्वीधातूच्या प्रकोपानेच ताठर होते, म्हणून पृथ्वीधातूशी न सुटलेले ते शरीर नेहमी काष्ठमुख सापाच्या तोंडात गेल्यासारखेच असते.' किंवा 'वा' हा शब्द अनियमार्थे (अनिश्चित अर्थाने) आहे. तेथे हा अर्थ आहे - 'काष्ठमुख सापाने चावलेले शरीर मंत्र आणि औषधाच्या प्रभावाने ताठर होते किंवा होत नाही; परंतु पृथ्वीधातूच्या प्रकोपाने मंत्र आणि औषधाशिवाय ते शरीर काष्ठमुख सापाच्या तोंडात गेल्यासारखे निश्चितच ताठर होते.' 'पूतियो' म्हणजे कुजलेला (दुर्गंधीयुक्त). 'महाविकाराणि भूतानि' म्हणजे महाविकार उत्पन्न झालेले रूप, किंवा अस्तित्वात असलेले रूप असा अर्थ आहे. येथे पहिल्या पदातील उत्तरपद असलेल्या 'विकार' शब्दाचा लोप करून 'महाभूतानि' असे म्हटले आहे.

පථවීතිආදිනා සබ්බලොකස්ස පාකටානිපි විපල්ලාසං මුඤ්චිත්වා යථාසභාවතො පරිග්ගය්හමානානි මහන්තෙන වායාමෙන විනා න පරිග්ගය්හන්තීති පාකටානිපි දුවිඤ්ඤෙය්‍යසභාවත්තා ‘‘මහන්තානී’’ති වුච්චන්ති. තානි හි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානි අමහන්තානීති ගහෙත්වා ඨිතො තෙසං දුප්පරිග්ගහිතතං දිස්වා ‘‘අහො මහන්තානි එතානී’’ති පජානාති. උපාදායාති එතෙන විඤ්ඤායමානා පච්ඡිමකාලකිරියා පවත්තීති කත්වා ‘‘පවත්තරූප’’න්ති වුත්තං. එවඤ්හි ‘‘උපාදායා’’ති එතෙන පටිච්චසමුප්පන්නතා වුත්තා හොතීති. අථ වා උපාදායති නිස්සයතීති උපාදායං, උපාදායමෙව රූපං උපාදායරූපං, අඤ්ඤනිස්සයස්ස එකන්තනිස්සිතස්ස රූපස්සෙතං අධිවචනං. තං පන න සත්තස්ස, නාපි වෙදනාදිනො තදභාවෙපි භාවතොති දස්සෙතුං ‘‘චතුන්නං මහාභූතාන’’න්තිආදිමාහ. භවති හි නිස්සයරූපානං සාමිභාවොති.

पृथ्वी इत्यादी रूपाने सर्व जगाला स्पष्ट असूनही, विपर्यास सोडून यथास्वभावाने ग्रहण करताना मोठ्या प्रयत्नाशिवाय ती ग्रहण करता येत नाहीत. म्हणून प्रकट असूनही जाणून घेण्यास कठीण स्वभाव असल्यामुळे त्यांना 'महान' असे म्हटले जाते. कारण, 'ती सहज जाणता येण्यासारखी आहेत, महान नाहीत' असे मानून बसलेला योगी जेव्हा त्यांचे ग्रहण करणे कठीण आहे हे पाहतो, तेव्हा तो जाणतो की, 'अहो! ही खरोखरच महान आहेत.' 'उपादाय' या शब्दाने जाणली जाणारी नंतरची क्रिया म्हणजे प्रवृत्ती होय, म्हणून 'प्रवृत्तरूप' असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे 'उपादाय' या शब्दाने प्रतीत्यसमुत्पन्नता सांगितली आहे. किंवा, जे अवलंबून असते (आश्रय घेते) ते 'उपादाय' होय. अवलंबून असणारे रूप म्हणजेच 'उपादायरूप'. हे दुसऱ्यावर अवलंबून असणाऱ्या आणि एकांताने आश्रित असणाऱ्या रूपाचे नाव आहे. परंतु ते उपादायरूप प्राण्याचे (सत्त्वाचे) नाही, आणि वेदना इत्यादींचेही नाही, कारण त्यांच्या अभावी देखील ते अस्तित्वात असते. हे दाखवण्यासाठी 'चार महाभूतांचे...' इत्यादी म्हटले आहे. कारण आश्रय देणाऱ्या रूपांचे स्वामीपण असते.

තිවිධරූපසඞ්ගහවණ්ණනා

त्रिविध रूपसंग्रहाचे स्पष्टीकरण.

585. පකිණ්ණකදුකෙසු [Pg.142] අජ්ඣත්තිකදුකං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤො සබ්බදුකෙහි තිකවසෙන යොජනං ගච්ඡන්තො නත්ථි, විඤ්ඤත්තිදුකො ච යොජනං න ගච්ඡතීති සබ්බදුකයොගීසු ආදිභූතං අජ්ඣත්තිකදුකමෙව ගහෙත්වා සෙසෙහි සබ්බදුකෙහි යොජෙත්වා තිකා වුත්තා. සක්කා හි එතෙන නයෙන අඤ්ඤෙසම්පි දුකානං දුකන්තරෙහි ලබ්භමානා තිකයොජනා විඤ්ඤාතුන්ති.

५८५. प्रकीर्णक दुकांमध्ये आध्यात्मिक दुक सोडून इतर कोणताही दुक सर्व दुकांशी तिक रूपाने जोडला जाऊ शकत नाही, आणि विज्ञप्ति दुक देखील जोडला जाऊ शकत नाही. म्हणून सर्व दुकांशी जोडल्या जाणाऱ्या दुकांमध्ये सुरुवातीचा असलेला आध्यात्मिक दुकच घेऊन, उर्वरित सर्व दुकांशी जोडून तिक सांगितले आहेत. कारण या पद्धतीने इतर दुकांचेही दुसऱ्या दुकांशी मिळणारे तिक-संयोजन जाणून घेणे शक्य आहे.

චතුබ්බිධාදිරූපසඞ්ගහවණ්ණනා

चतुर्विध इत्यादी रूपसंग्रहाचे स्पष्टीकरण.

586. චතුක්කෙසු එකන්තචිත්තසමුට්ඨානස්ස විඤ්ඤත්තිද්වයභාවතො විඤ්ඤත්තිදුකාදීහි සමානගතිකො චිත්තසමුට්ඨානදුකොති තෙන සහ උපාදාදුකස්ස යොජනාය ලබ්භමානොපි චතුක්කො න වුත්තො, තථා සනිදස්සනදුකාදීනං තෙන තස්ස ච ඔළාරිකදූරදුකෙහි යොජනාය ලබ්භමානා න වුත්තා, ධම්මානං වා සභාවකිච්චානි බොධෙතබ්බාකාරඤ්ච යාථාවතො ජානන්තෙන භගවතා තෙන අඤ්ඤෙසං තස්ස ච අඤ්ඤෙහි යොජනා න කතාති කිං එත්ථ කාරණපරියෙසනාය, අද්ධා සා යොජනා න කාතබ්බා, යතො භගවතා න කතාති වෙදිතබ්බා. අඤ්ඤෙ පන පකිණ්ණකදුකා අඤ්ඤෙහි පකිණ්ණකදුකෙහි යොජෙතුං යුත්තා, තෙහි යොජිතා එව. වත්ථුදුකාදීසු පන සොතසම්ඵස්සාරම්මණදුකාදයො වජ්ජෙත්වා අඤ්ඤෙහි ආරම්මණබාහිරායතනාදිලබ්භමානදුකෙහි උපාදින්නකදුකස්ස උපාදින්නුපාදානියදුකස්ස ච යොජනාය චතුක්කා ලබ්භන්ති, චිත්තසමුට්ඨානදුකස්ස ච සබ්බාරම්මණබාහිරායතනාදිලබ්භමානදුකෙහි. අවසෙසෙහි පන තෙසං අඤ්ඤෙසඤ්ච සබ්බවත්ථුදුකාදීහි යොජනාය න ලබ්භන්තීති වෙදිතබ්බා.

५८६. चतुष्कांमध्ये, एकांताने चित्तसमुत्थान असलेल्या रूपाचे दोन विज्ञप्ति रूप असल्यामुळे, विज्ञप्ति दुक इत्यादींसारखीच गती असलेला चित्तसमुत्थान दुक आहे. म्हणून त्याच्यासोबत उपादा दुकाची जोडणी केल्यास मिळणारा चतुष्क देखील भगवंतांनी सांगितलेला नाही. त्याचप्रमाणे सनिदर्शन दुक इत्यादींची त्याच्याशी आणि त्याची ओळारिक (स्थूल) व दूर दुकांशी जोडणी केल्यास मिळणारे चतुष्क देखील सांगितलेले नाहीत. किंवा धर्मांचे स्वभावकार्य आणि वेनेय लोकांची समजण्याची पद्धत यथार्थपणे जाणणाऱ्या भगवंतांनी त्याची इतरांशी आणि इतरांची त्याच्याशी जोडणी केली नाही. तर येथे कारण शोधण्यात काय लाभ? नक्कीच ती जोडणी केली जाऊ नये, म्हणूनच भगवंतांनी ती केली नाही, असे समजावे. परंतु इतर प्रकीर्णक दुक इतर प्रकीर्णक दुकांशी जोडणे योग्य आहे, म्हणून ते जोडलेच आहेत. परंतु वस्तुदुक इत्यादींमध्ये श्रोत्रसंस्पर्श-आरंमण दुक इत्यादी सोडून, इतर आरंमण, बाह्य आयतन इत्यादी प्राप्त होणाऱ्या दुकांशी उपादिन्नक दुकाची आणि उपादिन्न-उपादानीय दुकाची जोडणी केल्यास चतुष्क मिळतात, आणि चित्तसमुत्थान दुकाची देखील सर्व आरंमण, बाह्य आयतन इत्यादी प्राप्त होणाऱ्या दुकांशी जोडणी केल्यास चतुष्क मिळतात. परंतु उर्वरित दुकांशी त्यांची आणि इतरांची सर्व वस्तुदुक इत्यादींशी जोडणी केल्यास चतुष्क मिळत नाहीत, असे समजावे.

උද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

उद्देश-वर्णन समाप्त झाले.

රූපවිභත්ති

रूपविभत्ती.

එකකනිද්දෙසවණ්ණනා

एकक-निर्देशाचे स्पष्टीकरण.

594. අවිජ්ජමානවිභාගස්ස විභාගාභාවදස්සනමෙව නිද්දෙසො නිච්ඡයකරණතො, තස්මා ‘‘සබ්බං රූපං න හෙතුමෙවා’’තිආදිනා විභාගාභාවාවධාරණෙන [Pg.143] එව-සද්දෙන නිද්දෙසං කරොති. හෙතුහෙතූති මූලහෙතු, හෙතුපච්චයහෙතූති වා අයමත්ථො. මහාභූතා හෙතූති අයමෙවත්ථො මහාභූතා පච්චයොති එතෙනපි වුත්තොති. හෙතුපච්චයසද්දානං සමානත්ථත්තා පච්චයො එව හෙතු පච්චයහෙතු. යො ච රූපක්ඛන්ධස්ස හෙතු, සො එව තස්ස පඤ්ඤාපනාය හෙතූති වුත්තො තදභාවෙ අභාවතො. අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං කම්මසමාදානානං ඨානසො හෙතුසො විපාකන්ති එත්ථ විජ්ජමානෙසුපි අඤ්ඤෙසු පච්චයෙසු ඉට්ඨානිට්ඨවිපාකනියාමකත්තා උත්තමං පධානං කුසලාකුසලං ගතිඋපධිකආලපයොගසම්පත්තිවිපත්තිට්ඨානනිප්ඵාදිතං ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණඤ්ච කම්මමිව පධානත්තා ‘‘හෙතූ’’ති වුත්තන්ති ඉමිනා අධිප්පායෙන කම්මාරම්මණානි ‘‘උත්තමහෙතූ’’ති වුත්තානි. වක්ඛති ච ‘‘ගතිඋපධිකාලපයොගා විපාකස්ස ඨානං, කම්මං හෙතූ’’ති. ඉධ පන කම්මමිව උත්තමත්තා ආරම්මණම්පි හෙතුවචනං අරහතීති ‘‘උත්තමහෙතූ’’ති වුත්තං. සඞ්ඛාරානන්ති පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීනං අවිජ්ජා සාධාරණපච්චයත්තා ‘‘හෙතූ’’ති වුත්තා. ඵරතීති ගච්ඡති පාපුණාති. පටික්ඛෙපනිද්දෙසොති ඉදං මාතිකාය ආගතපටික්ඛෙපවසෙන වුත්තං. ඉධ පන මාතිකාය න හෙතුපදාදිසඞ්ගහිතතා ච රූපස්ස වුත්තා තංතංසභාවත්තා, අවධාරිතතා ච අනඤ්ඤසභාවතො.

५९४. ज्या रूपाचा विभाग अस्तित्वात नाही, त्या विभागाचा अभाव दाखवणे हाच निर्देश आहे, कारण तो निश्चय करतो. म्हणून 'सर्व रूप हे अहेतुकच आहे' इत्यादी वाक्यात विभागाचा अभाव निश्चित करणाऱ्या 'एव' शब्दाने निर्देश केला आहे. 'हेतुहेतू' म्हणजे मूळ हेतू, किंवा हेतूप्रत्यय हेतू असा अर्थ आहे. 'महाभूते हेतू आहेत' हाच अर्थ 'महाभूते प्रत्यय आहेत' या वाक्याने देखील सांगितला आहे. कारण हेतू आणि प्रत्यय या शब्दांचा अर्थ समान असल्यामुळे प्रत्यय म्हणजेच हेतू, तोच प्रत्ययहेतू होय. आणि जो रूपस्कंधाचा हेतू आहे, तोच त्याच्या प्रज्ञप्तीचा (ओळखण्याचा) हेतू आहे असे म्हटले आहे, कारण त्याच्या अभावी रूपस्कंधाचा अभाव होतो. 'भूत, भविष्य आणि वर्तमान काळातील कर्मांच्या समादानाचा स्थानानुसार आणि हेतूनुसार विपाक...' यामध्ये इतर प्रत्यय (कारणे) अस्तित्वात असतानाही, इष्ट आणि अनिष्ट विपाकाचे नियमन करत असल्यामुळे, कर्माप्रमाणेच प्रधान असलेले कुशल-अकुशल कर्म आणि गती, उपधी, काळ, प्रयोग यांच्या संपत्ती व विपत्तीने निर्माण होणारे इष्ट व अनिष्ट आरंमण हे प्रधान असल्यामुळे त्यांना 'हेतू' म्हटले आहे. या अभिप्रायाने कर्म आणि आरंमण यांना 'उत्तम हेतू' म्हटले आहे. पुढे सांगतील की - 'गती, उपधी, काळ आणि प्रयोग हे विपाकाचे स्थान आहेत, आणि कर्म हा हेतू आहे.' परंतु येथे कर्माप्रमाणेच प्रधान असल्यामुळे आरंमण देखील 'हेतू' या शब्दाला पात्र आहे, म्हणून त्याला 'उत्तम हेतू' म्हटले आहे. 'संस्कारांचे' म्हणजे पुण्याभिसंस्कार इत्यादींचे, अविद्या ही साधारण प्रत्यय (सामायिक कारण) असल्यामुळे तिला 'हेतू' म्हटले आहे. 'फरती' म्हणजे जाते, प्राप्त होते. 'प्रतिक्षेप निर्देश' हे मातृकेमध्ये आलेल्या प्रतिषेधाच्या दृष्टीने म्हटले आहे. परंतु येथे मातृकेमध्ये रूपाचे 'न हेतू' इत्यादी पदांमध्ये समाविष्ट असणे त्याच्या त्या त्या स्वभावामुळे सांगितले आहे, आणि 'एव' शब्दाने निश्चित करणे हे इतर स्वभाव नसल्यामुळे सांगितले आहे.

රූපීදුකෙ රූපීපදමෙව ඉධ ‘‘රූප’’න්ති වුත්තං. තෙන රූපීරූපපදානං එකත්ථතා සිද්ධා හොති රුප්පනලක්ඛණයුත්තස්සෙව රූපීරූපභාවතො. උප්පන්නං ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍යන්ති අරූපතො විධුරං රූපස්ස සභාවං දස්සෙති. න හි අරූපං උප්පන්නං ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍යං යථා රූපං, තෙන රූපං උප්පන්නං ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍යං, න අරූපන්ති අරූපතො නිවත්තෙත්වා රූපෙ එව එතං සභාවං නියමෙති, න රූපං එතස්මිං සභාවෙ. අත්ථි හි රූපං අතීතානාගතං යං උප්පන්නං ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍යසභාවං න හොතීති. එතමෙව ච නියමං පුන එවසද්දෙන නියමෙති ‘‘යථාවුත්තො නියමො රූපෙ අත්ථි එව, අරූපෙ විය න නත්ථී’’ති. අථ වා සබ්බං රූපන්ති භූතුපාදායරූපං කාලභෙදං අනාමසිත්වා ‘‘සබ්බ’’න්ති වුත්තං, තං සබ්බං අරූපෙහි සමානවිඤ්ඤෙය්‍යසභාවං අතීතානාගතං නිවත්තෙතුං උප්පන්නන්ති එතෙන විසෙසෙති, තං උප්පන්නං සබ්බං රූපං ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති අත්ථො.

रूपीदुकात 'रूपी' या पदालाच येथे 'रूप' असे म्हटले आहे. त्यामुळे रूपी आणि रूप या पदांचा एकच अर्थ सिद्ध होतो, कारण बदलण्याच्या (विकार पावण्याच्या) लक्षणाने युक्त असलेल्याचेच रूपी किंवा रूप असणे संभवते. 'उत्पन्न झालेले सहा विज्ञानांनी जाणले जाणारे' असे म्हणून अरूपापेक्षा (नामापेक्षा) भिन्न असलेला रूपाचा स्वभाव दर्शविला जातो. कारण रूपाप्रमाणे उत्पन्न झालेले अरूप (नाम) सहा विज्ञानांनी जाणले जाऊ शकत नाही; त्यामुळे उत्पन्न झालेले रूप सहा विज्ञानांनी जाणले जाणारे आहे, अरूप नाही, असे अरूपापासून वेगळे करून रूपामध्येच हा स्वभाव मर्यादित केला जातो, रूपाला या स्वभावात मर्यादित केले जात नाही. कारण भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील रूप देखील अस्तित्वात असते, जे उत्पन्न झालेले नसल्याने सहा विज्ञानांनी जाणले जाण्याच्या स्वभावाचे नसते. आणि याच नियमाला पुन्हा 'एव' (च) या शब्दाने निश्चित केले आहे की, 'यथोक्त नियम रूपामध्येच आहे, अरूपामध्ये नाही'. अथवा 'सर्व रूप' असे म्हणून महाभूत आणि उपादाय रूपाला काळाचा भेद न करता 'सर्व' असे म्हटले आहे; त्या सर्व अरूपांसारख्याच जाणल्या जाणाऱ्या स्वभावाच्या भूत आणि भविष्यकालीन रूपाला वगळण्यासाठी 'उत्पन्न' या शब्दाने विशेषित केले आहे. ते उत्पन्न झालेले सर्व रूप सहा विज्ञानांनी जाणले जाणारेच आहे, असा अर्थ आहे।

නනු එවං රූපායතනස්සපි සොතවිඤ්ඤාණාදීහි විඤ්ඤෙය්‍යතා ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති රූපං සබ්බං සම්පිණ්ඩෙත්වා එකන්තලක්ඛණදස්සනවසෙන එකීභාවෙන [Pg.144] ගහෙත්වා අරූපතො විධුරස්ස ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍යසභාවස්ස දස්සනතො. පච්චුප්පන්නරූපමෙව ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍යන්ති එතස්මිං පන නියමෙ ‘‘සබ්බං රූප’’න්ති එත්ථායං විඤ්ඤෙය්‍යභාවනියමො න වුත්තො, අථ ඛො පච්චුප්පන්නන්ති සබ්බරූපස්ස එකන්තලක්ඛණනියමො දස්සිතො න සියා. පාළියඤ්ච විඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති එව-කාරො වුත්තො, න උප්පන්නමෙවාති. තස්මා උප්පන්නස්සෙව මනොවිඤ්ඤෙය්‍යනියමාපත්ති නත්ථීති කිං සොතපතිතත්තෙන, තස්මා වුත්තනයෙනත්ථො යොජෙතබ්බො.

असे असल्यास, रूपायतन देखील श्रोत्रविज्ञानादिकांद्वारे जाणले जाण्यास योग्य ठरेल की नाही? तसे होत नाही; कारण सर्व रूपाला एकत्रित करून, निश्चित लक्षण दाखवण्याच्या उद्देशाने एकरूपाने ग्रहण करून, अरूपापेक्षा भिन्न असलेल्या, सहा विज्ञानांनी जाणल्या जाणाऱ्या स्वभावाचे प्रदर्शन केले आहे. परंतु 'प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) रूपच सहा विज्ञानांनी जाणले जाणारे आहे' या नियमामध्ये 'सर्व रूप' यात हा ज्ञेयभाव-नियम सांगितलेला नाही, उलटपक्षी 'प्रत्युत्पन्न' असे म्हटल्याने सर्व रूपाचा निश्चित लक्षण नियम दर्शविला जाणार नाही. आणि पाळीमध्ये 'विज्ञेयमेव' (जाणले जाणारेच) असा 'एव' कार वापरला आहे, 'उत्पन्नमेव' (उत्पन्न झालेलेच) असा नाही. त्यामुळे केवळ उत्पन्न झालेल्या रूपालाच मनोविज्ञानाद्वारे जाणले जाण्याचा नियम प्राप्त होत नाही, तर मग श्रोत्र-इंद्रियाच्या प्रवाहात पडण्याने काय लाभ? म्हणून पूर्वोक्त पद्धतीनेच अर्थ लावला पाहिजे।

කථංවිධන්ති ගුණෙහි කථං සණ්ඨිතං. ඤාණමෙව ඤාණවත්ථු. සමානජාතිකානං සඞ්ගහො, සමානජාතියා වා සඞ්ගහො සජාතිසඞ්ගහො. සඤ්ජායන්ති එත්ථාති සඤ්ජාති, සඤ්ජාතියා සඞ්ගහො සඤ්ජාතිසඞ්ගහො, සඤ්ජාතිදෙසෙන සඞ්ගහොති අත්ථො. අඤ්ඤමඤ්ඤොපකාරවසෙන අවිප්පයොගෙන ච සමාධිදෙසෙ ජාතා සම්මාසතිආදයො සමාධික්ඛන්ධෙ සඞ්ගහිතා. යත්ථ ච සතිආදිසහායවතො සමාධිස්ස අත්තනො කිච්චකරණං, සො චිත්තුප්පාදො සමාධිදෙසො. සම්මාසඞ්කප්පස්ස ච අප්පනාභාවතො පටිවෙධසදිසං කිච්චන්ති සමානෙන පටිවෙධකිච්චෙන දිට්ඨිසඞ්කප්පා පඤ්ඤක්ඛන්ධෙ සඞ්ගහිතා.

'कथंविधं' म्हणजे गुणांनी कशा प्रकारे सुप्रतिष्ठित असलेला. ज्ञान हेच ज्ञानवस्तू आहे. समान जातीच्या धर्मांचा संग्रह किंवा समान जातीने केलेला संग्रह म्हणजे 'सजातिसंग्रह' होय. ज्यामध्ये चांगल्या प्रकारे उत्पन्न होतात ती 'संजाती' होय; संजातीद्वारे संग्रह म्हणजे 'संजातिसंग्रह', म्हणजेच संजाती-स्थानाद्वारे (चित्तोत्पादाद्वारे) संग्रह असा अर्थ आहे. परस्परांना उपकार करण्याच्या भावनेने आणि अविप्रयोगाने (एकत्र राहण्याने) समाधीच्या भूमीत उत्पन्न झालेले सम्यक्-स्मृती इत्यादी धर्म समाधीस्कंधात समाविष्ट केले जातात. आणि ज्या चित्तोत्पादामध्ये स्मृती इत्यादी सहाय्यकांनी युक्त असलेल्या समाधीचे स्वतःचे कार्य करणे होते, तो चित्तोत्पाद 'समाधीदेश' (समाधीचे स्थान) होय. आणि सम्यक्-संकल्पाचे अर्पणा-भावामुळे प्रतिवेधासारखे (भेदनासारखे) कार्य असते, म्हणून समान प्रतिवेध-कार्यामुळे सम्यक्-दृष्टी आणि सम्यक्-संकल्प प्रज्ञास्कंधात समाविष्ट केले जातात।

රූපවිභත්තිඑකකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

रूपविभत्तीतील एकक-निर्देशाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली।

දුකනිද්දෙසො

दुक-निर्देश

උපාදාභාජනීයකථාවණ්ණනා

उपादा-भाजनीय कथेची वर्णना (टीका)

596. අප්පරජක්ඛාදිසත්තසමූහදස්සනං බුද්ධචක්ඛු, ඡසු අසාධාරණඤාණෙසු ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණං දට්ඨබ්බං. සබ්බසඞ්ඛතාසඞ්ඛතදස්සනං සමන්තචක්ඛු. ‘‘දුක්ඛං පරිඤ්ඤෙය්‍යං පරිඤ්ඤාත’’න්ති (සං. නි. 5.1081; මහාව. 15) එවමාදිනා ආකාරෙන පවත්තං ඤාණදස්සනං ඤාණචක්ඛු, තම්පි පුරිමද්වයමිව කාමාවචරං. චතුසච්චධම්මදස්සනං ධම්මචක්ඛු. උපත්ථම්භභූතා චතුසමුට්ඨානිකරූපසන්තතියො සම්භාරා. සහ සම්භාරෙහි සසම්භාරං, සම්භාරවන්තං. සම්භවොති ආපොධාතුමෙව සම්භවසම්භූතමාහ. සණ්ඨානන්ති වණ්ණායතනමෙව පරිමණ්ඩලාදිසණ්ඨානභූතං. තෙසං පන විසුං වචනං තථාභූතානං අතථාභූතානඤ්ච ආපොධාතුවණ්ණායතනානං [Pg.145] යථාවුත්තෙ මංසපිණ්ඩෙ විජ්ජමානත්තා. චුද්දසසම්භාරො හි මංසපිණ්ඩො. සම්භවස්ස චතුධාතුනිස්සිතෙහි සහ වුත්තස්ස ධාතුත්තයනිස්සිතතා යොජෙතබ්බා. ආපොධාතුවණ්ණායතනානමෙව වා සම්භවසණ්ඨානාභාවා විසුං වුත්තාති චතුධාතුනිස්සිතතා ච න විරුජ්ඣති. යං මංසපිණ්ඩං සෙතාදිනා සඤ්ජානන්තො න පසාදචක්ඛුං සඤ්ජානාති, පත්ථිණ්ණතාදිවිසෙසං වත්තුකාමො ‘‘පථවීපි අත්ථී’’තිආදි වුත්තම්පි වදති.

५९६. अल्प-रजस्क (कमी क्लेश असलेले) इत्यादी प्राणीसमुदायाला पाहणारे ज्ञान म्हणजे 'बुद्धचक्षू' होय; सहा असाधारण ज्ञानांमध्ये 'इंद्रियपरोपरियत्त ज्ञान' (इंद्रियांच्या तीव्रतेचे ज्ञान) असे समजावे. सर्व संस्कृत आणि असंस्कृत धर्मांना पाहणारे ज्ञान म्हणजे 'समंतचक्षू' होय. 'दुःख परिज्ञेय (जाणून घेण्याजोगे) आहे आणि ते परिज्ञात (जाणून घेतले गेले) आहे' इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त झालेले ज्ञानदर्शन म्हणजे 'ज्ञानचक्षू' होय; ते देखील पहिल्या दोन चक्षूंप्रमाणे कामावचर आहे. चार आर्यसत्यांच्या धर्माचे दर्शन घडवणारे ज्ञान म्हणजे 'धम्मचक्षू' (धर्मचक्षू) होय. आधारभूत असलेल्या, चार कारणांनी उत्पन्न होणाऱ्या रूप-संतती म्हणजे 'संभार' होत. संभारांसह असलेले ते 'ससंभार' किंवा संभारयुक्त होय. 'संभव' या शब्दाने संभव-समुद्भूत अशा आपोधातूलाच (जलधातूलाच) म्हटले आहे. 'संस्थान' म्हणजे परिमंडळ (गोलाकार) इत्यादी आकाराने युक्त असलेले वर्णायतनच होय. परंतु, तशा प्रकारे झालेल्या आणि तशा प्रकारे न झालेल्या आपोधातू व वर्णायतनांचे स्वतंत्रपणे कथन करणे हे यथोक्त मांसपिंडामध्ये (मांसाच्या गोळ्यात) विद्यमान असल्यामुळे आहे. कारण मांसपिंड हा चौदा संभारांनी (रूपांनी) युक्त असतो. चार धातूंवर आश्रित असलेल्या रूपांसह सांगितलेल्या संभवाचे (आपोधातूचे) उर्वरित तीन धातूंवर आश्रित असणे जोडले पाहिजे. अथवा केवळ आपोधातू आणि वर्णायतन हेच संभव व संस्थान नसल्यामुळे त्यांचे स्वतंत्रपणे कथन केले आहे, म्हणून चार धातूंवर आश्रित असणे विरुद्ध ठरत नाही. ज्या मांसपिंडाला पांढरा इत्यादी रंगाने ओळखणारा लोक प्रसादचक्षूला ओळखत नाही, त्याच्या पसरटपणा इत्यादी विशेषाला सांगण्याची इच्छा असलेला ग्रंथकार 'पृथ्वीधातू देखील आहे' इत्यादी पूर्वोक्त वचन पुन्हा सांगतो।

සරීරසණ්ඨානුප්පත්තිදෙසභූතෙති එතෙන අවසෙසං කණ්හමණ්ඩලං පටික්ඛිපති. ස්නෙහමිව සත්තක්ඛිපටලානි බ්‍යාපෙත්වා ඨිතාහෙව අත්තනො නිස්සයභූතාහි චතූහි ධාතූහි කතූපකාරං තංනිස්සිතෙහි එව ආයුවණ්ණාදීහි අනුපාලිතපරිවාරිතං තිසන්තතිරූපසමුට්ඨාපකෙහි උතුචිත්තාහාරෙහි උපත්ථම්භියමානං තිට්ඨති. සත්තක්ඛිපටලානං බ්‍යාපනවචනෙන ච අනෙකකලාපගතභාවං චක්ඛුස්ස දස්සෙති. පමාණතො ඌකාසිරමත්තන්ති ඌකාසිරමත්තෙ පදෙසෙ පවත්තනතො වුත්තං. රූපානි මනුපස්සතීති ම-කාරො පදසන්ධිකරො. අථ වා මනූති මච්චො. උපකාරභූතෙහි සඞ්ගහිතො. පරියායෙනාති චතුන්නං පසාදො තෙසු එකස්ස ද්වින්නඤ්චාතිපි වත්තුං යුත්තො සමානධනානං ධනං වියාති එතෙන පරියායෙන. සරීරං රූපක්ඛන්ධො එව. පටිඝට්ටනමෙව නිඝංසො පටිඝට්ටනානිඝංසො. රූපාභිමුඛභාවෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස නිස්සයභාවාපත්තිසඞ්ඛාතො පටිඝට්ටනතො ජාතො වා නිඝංසො පටිඝට්ටනානිඝංසො.

'शरीर आणि संस्थानाच्या उत्पत्तीचे स्थान असलेल्या' या वचनाने उर्वरित कृष्णमंडळाचा (डोळ्याच्या काळ्या भागाचा) निषेध केला जातो. तेलाप्रमाणे सात नेत्रपटलांना व्यापून राहिलेल्या, स्वतःच्या आश्रयभूत असलेल्या चार धातूंद्वारे उपकृत झालेल्या, त्यावरच आश्रित असलेल्या आयुष्य (जीवितेंद्रिय), वर्ण इत्यादींनी रक्षिलेल्या व वेढलेल्या, तीन प्रकारच्या रूप-संततीला उत्पन्न करणाऱ्या ऋतु, चित्त आणि आहाराद्वारे उपस्तंभित (पोषित) होऊन राहते. आणि सात नेत्रपटलांना व्यापण्याच्या कथनाने चक्षूचा अनेक कलापांमध्ये राहण्याचा भाव दर्शविला जातो. प्रमाणाच्या दृष्टीने 'उवाच्या डोक्याच्या आकाराएवढे' असे म्हटले आहे, कारण ते उवाच्या डोक्याएवढ्या प्रदेशात प्रवृत्त होते. 'रूपाणि मनु पस्सति' यामध्ये 'म' हा वर्ण पदसंधी करणारा आहे. अथवा 'मनु' म्हणजे मनुष्य (प्राणी) होय. उपकार करणाऱ्यांनी संग्रहित केलेला. 'पर्यायाने' म्हणजे चार महाभूतांचा प्रसाद, त्यांपैकी एकाचा किंवा दोघांचा असे म्हणणे देखील योग्य आहे, जसे समान धन असलेल्यांचे धन; या पर्यायाने. शरीर म्हणजे रूपस्कंधच होय. आघात (धडकणे) म्हणजेच घर्षण, म्हणून 'प्रतिघात-घर्षण' होय. अथवा रूपाच्या संमुख होण्याच्या भावाने चक्षूविज्ञानाचा आश्रयभाव प्राप्त होणे या संज्ञेने युक्त असलेल्या आघातामुळे उत्पन्न झालेले घर्षण म्हणजे 'प्रतिघात-घर्षण' होय।

පරිකප්පවචනං ‘‘සචෙ ආපාථං ආගච්ඡෙය්‍යා’’ති හෙතුකිරියං, ‘‘පස්සෙය්‍යා’’ති ඵලකිරියඤ්ච පරිකප්පෙත්වා තෙන පරිකප්පෙන වචනං. එත්ථ ච හෙතුකිරියා අනෙකත්තා අවුත්තාපි විඤ්ඤායතීති දට්ඨබ්බා. ‘‘පස්සෙ වා’’ති ඉමිනා වචනෙන තීසුපි කාලෙසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස නිස්සයභාවං අනුපගච්ඡන්තං චක්ඛුං සඞ්ගණ්හාති. දස්සනෙ පරිණායකභාවො දස්සනපරිණායකට්ඨො. යථා හි ඉස්සරො ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච කරොථා’’ති වදන්තො තස්මිං තස්මිං කිච්චෙ සපුරිසෙ පරිණායති පවත්තයති, එවමිදම්පි චක්ඛුසම්ඵස්සාදීනං නිස්සයභාවෙන තෙ ධම්මෙ දස්සනකිච්චෙ ආණාපෙන්තං විය පරිණායතීති චක්ඛූති වුච්චති. චක්ඛතීති හි චක්ඛු, යථාවුත්තෙන නයෙන ආචික්ඛති පරිණායතීති අත්ථො. අථ වා සමවිසමානි රූපානි චක්ඛති ආචික්ඛති, පකාසෙතීති වා චක්ඛු. සඤ්ජායන්ති එත්ථාති සඤ්ජාති. කෙ සඤ්ජායන්ති? ඵස්සාදීනි[Pg.146]. තථා සමොසරණං. චක්ඛුසම්ඵස්සාදීනං අත්තනො තික්ඛමන්දභාවානුපවත්තනෙන ඉන්දට්ඨං කාරෙතීති. නිච්චං ධුවං අත්තාති ගහිතස්සපි ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන. වළඤ්ජන්ති පවිසන්ති එතෙනාති වළඤ්ජනං, තංද්වාරිකානං ඵස්සාදීනං වළඤ්ජනට්ඨෙන.

परिकल्पवचन म्हणजे 'जर (विषय) क्षेत्रात आला' (सचे आपाथं आगच्छेय्या) ही हेतुक्रिया आणि 'पाहू शकेल' (पस्सेय्या) ही फलक्रिया अशी कल्पना करून, त्या कल्पनेने केलेले विधान होय. आणि येथे हेतुक्रिया अनेक प्रकारची असल्यामुळे ती प्रत्यक्ष न सांगितली तरी समजली जाते, असे जाणावे. 'किंवा पाहेल' (पस्से वा) या वचनाने तिन्ही काळात चक्षुविज्ञानाचा आश्रयभाव न पावणाऱ्या चक्षूला (चक्षुप्रसादाला) ग्रहण केले जाते. दर्शनात (पाहण्याच्या क्रियेत) मार्गदर्शकाची भूमिका असणे म्हणजे 'दर्शनपरिणायकत्व' होय. ज्याप्रमाणे एखादा स्वामी 'हे आणि हे करा' असे सांगत त्या त्या कार्यात आपल्या माणसांना प्रेरित करतो, त्याचप्रमाणे हे चक्षू देखील चक्षुसंस्पर्श इत्यादींचा आश्रय बनून, त्या धर्मांना दर्शनाच्या कार्यात जणू आज्ञा देत असल्यासारखे मार्गदर्शन करते, म्हणून याला 'चक्षू' असे म्हणतात. कारण जे मार्गदर्शन करते ते 'चक्षू' होय; वर सांगितलेल्या पद्धतीने ते दर्शविते आणि मार्गदर्शन करते, असा याचा अर्थ आहे. अथवा, जे सम आणि विषम रूपांना दर्शविते किंवा प्रकाशित करते, ते 'चक्षू' होय. ज्याच्यामध्ये उत्पन्न होतात ती 'संजाती' (उत्पत्तिस्थान) होय. काय उत्पन्न होतात? स्पर्शादी धर्म. तसेच ते 'समवसरण' (एकत्र येण्याचे स्थान) आहे. चक्षुसंस्पर्श इत्यादींना स्वतःच्या तीक्ष्ण किंवा मंद भावाचे अनुकरण करायला लावून ते इंद्रियत्वाचे (प्रभुत्वाचे) कार्य करते. जरी ते नित्य, ध्रुव आणि आत्मा म्हणून गृहीत धरले गेले असले, तरी नाश पावण्याच्या आणि पूर्णपणे नष्ट होण्याच्या स्वभावामुळे (लुज्जन-पलुज्जन अर्थाने) ते अनित्य आहे. ज्याच्याद्वारे (विषय) उपभोगले जातात किंवा प्रवेश करतात ते 'वळंजन' (उपभोगाचे स्थान) होय; त्या द्वारात उत्पन्न होणाऱ्या स्पर्शादी धर्मांच्या उपभोगाच्या अर्थाने (ते द्वार आहे).

597. පුබ්බෙ වුත්තො පරිකප්පො එව විකප්පනත්ථො. ඝට්ටයමානමෙවාති පසාදස්ස අභිමුඛභාවවිසෙසං ගච්ඡන්තමෙව.

५९७. पूर्वी सांगितलेली कल्पना (परिकल्प) हाच 'विकल्प' या अर्थाचा शब्द आहे. 'घट्टयमानमेव' (आदळत असतानाच) म्हणजे प्रसादाच्या (चक्षुप्रसादाच्या) संमुख होण्याच्या विशेष अवस्थेला प्राप्त होत असतानाच.

599. රූපං ආරබ්භ චක්ඛුසම්ඵස්සාදීනං උප්පත්තිවචනෙනෙව තෙසං තංද්වාරිකානං අඤ්ඤෙසඤ්ච රූපං ආරබ්භ උප්පත්ති වුත්තා හොති. යථා ච තෙසං රූපං පච්චයො හොති, තෙන පච්චයෙන උප්පත්ති වුත්තා හොතීති අධිප්පායෙන ‘‘ඉමිනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ චක්ඛුපසාදවත්ථුකානං ඵස්සාදීනන්ති ඉමිනා වචනෙන තදාලම්බනරූපාරම්මණතාය තංසදිසානං මනොධාතුආදීනඤ්ච පුරෙජාතපච්චයෙන උප්පත්ති දස්සිතාති දට්ඨබ්බා. යත්ථ පන විසෙසො අත්ථි, තං දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛුද්වාරජවනවීථිපරියාපන්නාන’’න්තිආදිමාහ. තානි හි රූපං ගරුං කත්වා පවත්තමානස්සාදනාභිනන්දනභූතානි තංසම්පයුත්තානි ච ආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයෙහි උප්පජ්ජන්ති, අඤ්ඤානි ආරම්මණපුරෙජාතෙනෙවාති එවං ‘‘ආරබ්භා’’ති වචනං ආරම්මණපච්චයතො අඤ්ඤපච්චයභාවස්සපි දීපකං, ආරම්මණවචනං ආරම්මණපච්චයභාවස්සෙවාති අයමෙතෙසං විසෙසො.

५९९. रूपाला आलंबन (विषय) करून चक्षुसंस्पर्श इत्यादींच्या उत्पत्तीच्या वचनानेच, त्या द्वारात उत्पन्न होणाऱ्या आणि इतर धर्मांची देखील रूपाला आलंबन करून होणारी उत्पत्ती सांगितली गेली आहे. आणि ज्या प्रकारे रूप त्यांच्यासाठी प्रत्यय (कारण) बनते, त्या प्रत्ययाने त्यांची उत्पत्ती सांगितली गेली आहे, या अभिप्रायाने 'इमिना' (याच्याद्वारे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'चक्षुप्रसाद हे वस्तू (आश्रय) असणाऱ्या स्पर्शादी धर्मांचे' या वचनाने, त्या रूपाला आलंबन करणाऱ्या आणि त्यांच्यासारख्याच असणाऱ्या मनोधातू इत्यादींची देखील 'पुरेजात-प्रत्ययाने' (पूर्वजात प्रत्ययाने) होणारी उत्पत्ती दर्शविली आहे, असे जाणावे. परंतु जेथे काही विशेष आहे, ते दर्शविण्यासाठी 'चक्षुद्वारजवनवीथिपरियापन्नानं' (चक्षुद्वार-जवन-वीथीमध्ये समाविष्ट असणाऱ्या) इत्यादी म्हटले आहे. कारण ती रूपाला आदरयुक्त करून प्रवृत्त होणारी, आस्वादन व अभिनंदन करणारी असतात आणि त्यांच्याशी संप्रयुक्त असणारे धर्म 'आलंबनाधिपती' व 'आलंबनोपनिश्रय' प्रत्ययांद्वारे उत्पन्न होतात; आणि इतर धर्म केवळ 'आलंबन-पुरेजात' प्रत्ययानेच उत्पन्न होतात. अशा प्रकारे 'आरब्भ' (आलंबन करून) हा शब्द आलंबन-प्रत्ययाव्यतिरिक्त इतर प्रत्ययभावाचा देखील निदर्शक आहे, तर 'आलंबन' हा शब्द केवळ आलंबन-प्रत्ययभावाचाच निदर्शक आहे; हा या दोघांमधील विशेष (फरक) आहे.

600. සුණාතීති සොතවිඤ්ඤාණස්ස නිස්සයභාවෙන සුණාති. ජිව්හාසද්දෙන විඤ්ඤායමානා කිරියා සායනන්ති කත්වා ‘‘සායනට්ඨෙනා’’ති ආහ. කුච්ඡිතානං දුක්ඛසම්පයුත්තඵස්සාදීනං ආයොති කායො, දුක්ඛදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛානං වා. කායායතනස්ස බ්‍යාපිතාය චක්ඛුපසාදෙ කායපසාදභාවොපි අත්ථි, තෙන චක්ඛුපසාදස්ස අනුවිද්ධත්තා නො බ්‍යාපිතා ච න සියා, වුත්තා ච සා. තස්මා චක්ඛුපසාදස්ස ඵොට්ඨබ්බාවභාසනං කායපසාදස්ස ච රූපාවභාසනං ආපන්නන්ති ලක්ඛණසම්මිස්සතං චොදෙති. චක්ඛුකායානං අඤ්ඤනිස්සයත්තා කලාපන්තරගතතාය ‘‘අඤ්ඤස්ස අඤ්ඤත්ථ අභාවතො’’ති ආහ. රූපරසාදිනිදස්සනං සමානනිස්සයානඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤසභාවානුපගමෙන අඤ්ඤමඤ්ඤස්මිං අභාවො, කො පන වාදො අසමානනිස්සයානන්ති දස්සෙතුං වුත්තං.

६००. 'ऐकतो' (सुणाति) म्हणजे श्रोतविज्ञानाचा आश्रय बनून ऐकतो. 'जिव्हा' या शब्दाने जाणली जाणारी क्रिया म्हणजे 'सायान' (आस्वाद घेणे) होय, म्हणून 'सायान-अर्थाने' (आस्वाद घेण्याच्या अर्थाने) असे म्हटले आहे. निंद्य अशा दुःखसंप्रयुक्त स्पर्श इत्यादींचे जे उत्पत्तीस्थान (आय) आहे, तो 'काय' होय; किंवा दुःखदुःख आणि विपरिणामदुःख यांचे जे उत्पत्तीस्थान आहे, तो 'काय' होय. कायायतनाच्या व्यापकतेमुळे चक्षुप्रसादामध्ये कायप्रसादाचे अस्तित्व देखील आहे, कारण तो चक्षुप्रसादाशी संमिश्र (अनुविद्ध) झालेला असतो; जर असे नसले तर त्याची व्यापकता सिद्ध होणार नाही, आणि ती व्यापकता सांगितली गेली आहे. त्यामुळे चक्षुप्रसादाला स्प्रष्टव्याचा (स्पर्शाचा) आभास आणि कायप्रसादाला रूपाचा आभास प्राप्त होईल, अशी लक्षणांच्या संमिश्रतेची शंका उपस्थित होते. चक्षू आणि काय यांचे आश्रय वेगवेगळे असल्यामुळे आणि ते वेगवेगळ्या कलापांमध्ये राहत असल्यामुळे 'एकाचा दुसऱ्यामध्ये अभाव असतो' असे म्हटले आहे. रूप, रस इत्यादींचे उदाहरण हे दर्शविण्यासाठी दिले आहे की, एकाच आश्रयावर असणाऱ्या रूप, रस इत्यादींमध्ये देखील एकमेकांच्या स्वभावाचा स्वीकार न केल्यामुळे परस्परांचा अभाव असतो; मग वेगवेगळ्या आश्रयांवर असणाऱ्या (चक्षुप्रसाद आणि कायप्रसाद) यांच्या अभावाविषयी काय बोलावे!

රූපාභිඝාතාරහො [Pg.147] ච සො භූතප්පසාදො චාති රූපාභිඝාතාරහභූතප්පසාදො. එවංලක්ඛණං චක්ඛු. රූපාභිඝාතොති ච රූපෙ, රූපස්ස වා අභිඝාතොති අත්ථො. පරිපුණ්ණාපරිපුණ්ණායතනත්තභාවනිබ්බත්තකස්ස කම්මස්ස නිදානභූතා කාමතණ්හා රූපතණ්හා ච තදායතනිකභවපත්ථනාභාවතො දට්ඨුකාමතාදිවොහාරං අරහතීති දුතියො නයො සබ්බත්ථ වුත්තො. තත්ථ දට්ඨුකාමතානිදානං කම්මං සමුට්ඨානමෙතෙසන්ති දට්ඨුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානානි, එවංවිධානං භූතානං පසාදලක්ඛණං චක්ඛු, එවංවිධො වා භූතප්පසාදො දට්ඨුකාමතානි…පෙ… පසාදො. එවංලක්ඛණං චක්ඛු. රූපෙසු පුග්ගලස්ස වා විඤ්ඤාණස්ස වා ආවිඤ්ඡනරසං.

जे रूपाच्या आघाताला (स्पर्शाला) योग्य आहे आणि जे महाभूतांचा प्रसाद (स्वच्छता) आहे, ते 'रूपाभिघातार्ह-भूतप्रसाद' होय. अशा लक्षणांचे चक्षू असते. 'रूपाभिघात' म्हणजे रूपात (चक्षूचा) आघात किंवा रूपाचा (चक्षूवर) आघात, असा अर्थ आहे. परिपूर्ण किंवा अपूर्ण आयतन असणाऱ्या आत्मभावाला (शरीराला) उत्पन्न करणाऱ्या कर्माचे कारण असणारी कामतण्हा आणि रूपतण्हा, त्या आयतनांनी युक्त अशा भवाची इच्छा करण्याच्या स्वभावामुळे 'पाहण्याची इच्छा' (दठ्ठुकामता) इत्यादी व्यवहाराला पात्र ठरते, हा दुसरा नय सर्वत्र सांगितला आहे. तेथे 'पाहण्याच्या इच्छेचे कारण असणारे कर्म हे ज्यांचे समुत्थान (उत्पत्तीचे कारण) आहे' ते 'दठ्ठुकामतानिदानकर्मसमुत्थान' होय. अशा प्रकारच्या महाभूतांचा प्रसाद हे चक्षूचे लक्षण आहे; किंवा अशा प्रकारचा भूतप्रसाद म्हणजे पाहण्याची इच्छा... इत्यादींचा प्रसाद होय. अशा लक्षणांचे चक्षू असते. रूपांच्या बाबतीत पुद्गलाला किंवा विज्ञानाला आकर्षित करणे (आविंचन) हे त्याचे कार्य (रस) आहे.

කායො සබ්බෙසන්ති කො එත්ථ විසෙසො, නනු තෙජාදිඅධිකානඤ්ච භූතානං පසාදා සබ්බෙසංයෙවාති? සච්චමෙතං, ඉදං පන ‘‘සබ්බෙස’’න්ති වචනං ‘‘සමානාන’’න්ති ඉමමත්ථං දීපෙති අනුවත්තමානස්ස එකදෙසාධිකභාවස්ස නිවාරණවසෙන වුත්තත්තා. තෙජාදීනන්ති පදීපසඞ්ඛාතස්ස තෙජස්ස ඔභාසෙන වායුස්ස සද්දෙන පථවියා ගන්ධෙන ඛෙළසඞ්ඛාතස්ස උදකස්ස රසෙනාති පුරිමවාදෙ පච්ඡිමවාදෙ ච යථායොගං තංතංභූතගුණෙහි අනුග්ගය්හභාවතො රූපාදිග්ගහණෙ උපකරිතබ්බතොති අත්ථො. රූපාදීනං අධිකභාවදස්සනතොති අග්ගිම්හි රූපස්ස පභස්සරස්ස වායුම්හි සද්දස්ස සභාවෙන සුය්‍යමානස්ස පථවියා සුරභිආදිනො ගන්ධස්ස ආපෙ ච රසස්ස මධුරස්ස විසෙසයුත්තානං දස්සනතො ‘‘රූපාදයො තෙසං ගුණා’’ති පඨමවාදී ආහ. තස්සෙව ච ‘‘ඉච්ඡෙය්‍යාමා’’තිආදිනා උත්තරමාහ. ඉමිනාවුපායෙන දුතියවාදිස්සපි නිග්ගහො හොතීති.

'सर्व महाभूतांचा काय' यात काय विशेष आहे? तेजो इत्यादी अधिक असणाऱ्या महाभूतांचे प्रसाद हे सर्वांचेच असतात की नाही? हे सत्य आहे, परंतु हे 'सर्वांचे' (सब्बेसं) हे वचन 'समानांचे' (समानानं) हा अर्थ स्पष्ट करते, कारण ते अनुवृत्त होणाऱ्या एका भागाच्या अतिरेकाचे निवारण करण्यासाठी म्हटले गेले आहे. 'तेजो इत्यादींचे' म्हणजे दिव्याच्या रूपातील तेजाच्या प्रकाशाने, वायूच्या शब्दाने, पृथ्वीच्या गंधाने आणि लाळेच्या रूपातील पाण्याच्या रसाने - अशा प्रकारे पूर्ववादात आणि उत्तरवादात योग्यतेनुसार त्या त्या महाभूतांच्या गुणांद्वारे उपकृत झाल्यामुळे रूप इत्यादींच्या ग्रहणात साहाय्यक ठरतात, असा अर्थ आहे. रूप इत्यादींच्या अतिरेकाचे दर्शन होत असल्यामुळे - जसे की अग्नीमध्ये तेजस्वी रूपाचे, वायूंमध्ये स्वाभाविकपणे ऐकू येणाऱ्या शब्दाचे, पृथ्वीमध्ये सुगंधी इत्यादी गंधाचे आणि पाण्यात गोड रसाचे - जे विशेष गुणांनी युक्त आहेत, त्यांचे दर्शन होत असल्यामुळे 'रूप इत्यादी त्यांचे गुण आहेत' असे प्रथमवादी म्हणतात. आणि त्यालाच 'इच्छेय्याम' (आम्ही इच्छा करू) इत्यादींद्वारे उत्तर दिले आहे. याच उपायाने द्वितीयवादीचे देखील खंडन (निग्रह) होते, असे जाणावे.

අථ වා රූපාදිවිසෙසගුණෙහි තෙජආකාසපථවීආපවායූහි චක්ඛාදීනි කතානීති වදන්තස්ස කණාදස්ස වාදං තතියං උද්ධරිත්වා තං නිග්ගහෙතුං ‘‘අථාපි වදෙය්‍යු’’න්තිආදි වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ආසවෙ උපලබ්භමානොපි ගන්ධො පථවියා ආපොසංයුත්තාය කප්පාසතො විසදිසායාති න කප්පාසගන්ධස්ස අධිකභාවාපත්තීති චෙ? න, අනභිභූතත්තා. ආසවෙහි උදකසංයුත්තා පථවී උදකෙන අභිභූතා, න කප්පාසපථවීති තස්සායෙව අධිකෙන ගන්ධෙන භවිතබ්බන්ති. උණ්හොදකසඤ්ඤුත්තො ච අග්ගි උපලබ්භනීයො මහන්තොති කත්වා තස්ස ඵස්සො විය වණ්ණොපි පභස්සරො උපලබ්භිතබ්බොති උණ්හොදකවණ්ණතො අග්ගිනා අනභිසම්බන්ධස්ස සීතුදකස්ස වණ්ණො පරිහායෙථ. තස්මාති එතස්සුභයස්ස අභාවා. තදභාවෙන හි [Pg.148] රූපාදීනං තෙජාදිවිසෙසගුණතා නිවත්තිතා, තංනිවත්තනෙන ‘‘තෙජාදීනං ගුණෙහි රූපාදීහි අනුග්ගය්හභාවතො’’ති ඉදං කාරණං නිවත්තිතන්ති. එවං පරම්පරාය උභයාභාවො විසෙසකප්පනප්පහානස්ස කාරණං හොතීති ආහ ‘‘තස්මා පහායෙථෙත’’න්තිආදි. එකකලාපෙපි රූපරසාදයො විසදිසා, කො පන වාදො නානාකලාපෙ චක්ඛාදයො භූතවිසෙසාභාවෙපීති දස්සෙතුං රූපරසාදිනිදස්සනං වුත්තං.

किंवा दुसऱ्या एका पद्धतीने, 'तेज, आकाश, पृथ्वी, आप आणि वायू या रूपादी विशिष्ट गुणांमुळे चक्षू इत्यादी इंद्रिये बनवली गेली आहेत' असे म्हणणाऱ्या कणाद सिद्धांताचा (वैशेषिक दर्शनाचा) तिसऱ्यांदा उल्लेख करून त्याचे खंडन करण्यासाठी 'अथापि वदेय्युं' (तरीही ते म्हणू शकतील) इत्यादी म्हटले आहे, असे समजावे. जर असे म्हटले की, 'आसवामध्ये (मद्यात) आढळणारा गंध हा पाण्याशी युक्त असलेल्या पृथ्वीचाच आहे, जो कापसापेक्षा भिन्न आहे, म्हणून कापसाच्या गंधाची अधिकता सिद्ध होत नाही'? तर ते योग्य नाही; कारण तो अभिभूत (दबलेला) नसतो. आसवातील पाण्याशी युक्त असलेली पृथ्वी पाण्याने अभिभूत (दबलेली) असते, परंतु कापसातील पृथ्वी पाण्याने अभिभूत नसते; म्हणून तिचाच गंध अधिक असायला हवा. तसेच, गरम पाण्याशी युक्त असलेला अग्नी हा मोठा जाणवतो, म्हणून त्याच्या स्पर्शाप्रमाणे त्याचा वर्णही अत्यंत तेजस्वी भासायला हवा; आणि गरम पाण्याच्या वर्णापेक्षा अग्नीशी संबंध नसलेल्या थंड पाण्याच्या वर्णाचा ऱ्हास व्हायला हवा होता. परंतु असे होत नाही. म्हणून या दोन्ही गोष्टींचा अभाव आहे. त्याच्या अभावामुळे रूप इत्यादींची तेज इत्यादींचे विशिष्ट गुण असण्याची शक्यता नाकारली जाते, आणि त्याच्या निवारणाने 'तेज इत्यादींच्या गुणांनी रूप इत्यादींचे ग्रहण न होण्यामुळे' हे कारणही नाकारले जाते. अशा प्रकारे परंपरेने दोन्हीचा अभाव हा महाभूतांच्या विशिष्ट कल्पनेचा त्याग करण्याचे कारण ठरतो, म्हणून 'तस्मा पहायेथेतं' इत्यादी म्हटले आहे. एकाच कलापामध्ये (रूप-समूहात) देखील रूप, रस इत्यादी भिन्न असतात, मग महाभूतांचा विशेष भेद नसतानाही वेगवेगळ्या कलापांमध्ये चक्षू इत्यादी इंद्रिये भिन्न असतात, याबद्दल काय सांगावे? हे दर्शवण्यासाठी रूप, रस इत्यादींचे उदाहरण दिले आहे।

යදි භූතවිසෙසො නත්ථි, කිං පන චක්ඛාදිවිසෙසස්ස කාරණන්ති තං දස්සෙතුං ‘‘යං අඤ්ඤමඤ්ඤස්සා’’තිආදිමාහ. එකම්පි කම්මං පඤ්චායතනිකත්තභාවපත්ථනානිප්ඵන්නං චක්ඛාදීනං විසෙසහෙතුත්තා ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අසාධාරණ’’න්ති ච ‘‘කම්මවිසෙසො’’ති ච වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. න හි තං යෙන විසෙසෙන චක්ඛුස්ස පච්චයො, තෙනෙව සොතස්ස හොති ඉන්ද්‍රියන්තරාභාවප්පත්තිතො. ‘‘පටිසන්ධික්ඛණෙ මහග්ගතා එකා චෙතනා කටත්තාරූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.12.78) වචනෙන පටිසන්ධික්ඛණෙ විජ්ජමානානං සබ්බෙසං කටත්තාරූපානං එකා චෙතනා කම්මපච්චයො හොතීති විඤ්ඤායති. නානාචෙතනාය හි තදා ඉන්ද්‍රියුප්පත්තියං සති පරිත්තෙන ච මහග්ගතෙන ච කම්මුනා නිබ්බත්තිතං කටත්තාරූපං ආපජ්ජෙය්‍යාති න චෙකා පටිසන්ධි අනෙකකම්මනිබ්බත්තා හොතීති සිද්ධමෙකෙන කම්මෙන අනෙකින්ද්‍රියුප්පත්ති හොතීති. අනල්ලීනො නිස්සයො එතස්සාති අනල්ලීනනිස්සයො, රූපසද්දසඞ්ඛාතො විසයො. ගන්ධරසානං නිස්සයා ඝානජිව්හානිස්සයෙ අල්ලීයන්තීති තෙ නිස්සයවසෙන අල්ලීනා, ඵොට්ඨබ්බං සයං කායනිස්සයඅල්ලීනං භූතත්තයත්තා. දූරෙ…පෙ… සම්පත්තො එව නාම පටිඝට්ටනනිඝංසජනකතොති අධිප්පායො. සද්දො පන ධාතුපරම්පරාය වායු විය ආගන්ත්වා නිස්සයවසෙන සොතනිස්සයෙ අල්ලීයිත්වා සොතං ඝට්ටෙත්වා වවත්ථානං ගච්ඡන්තො සණිකං වවත්ථානං ගච්ඡතීති වුත්තො. එවං පන සතිචිත්තසමුට්ඨානං සද්දායතනං සොතවිඤ්ඤාණස්ස කදාචිපි ආරම්මණපච්චයො න සියා. න හි බහිද්ධා චිත්තසමුට්ඨානුප්පත්ති උපපජ්ජතීති.

जर महाभूतांचा विशेष भेद नसेल, तर चक्षू इत्यादींच्या भेदाचे कारण काय आहे? हे दर्शवण्यासाठी 'यं अञ्ञमञ्ञस्स' (जे परस्परांचे) इत्यादी म्हटले आहे. पाच आयतने असलेल्या आत्मभावाच्या (अस्तित्वाच्या) इच्छेने निष्पन्न झालेले एकच कर्म देखील चक्षू इत्यादींच्या विशिष्ट कारणाचे रूप असल्यामुळे, त्याला 'परस्परांसाठी असाधारण' आणि 'कर्मविशेष' असे म्हटले आहे, असे समजावे. कारण ज्या विशिष्ट शक्तीने ते चक्षूसाठी प्रत्यय (कारण) बनते, त्याच शक्तीने ते श्रोत्रासाठी प्रत्यय बनत नाही; कारण तसे झाल्यास इंद्रियांतराचा (इतर इंद्रियांचा) अभाव होईल. 'प्रतिसंधीच्या क्षणी महग्गत असलेली एकच चेतना ही कटत्तारूपांसाठी कर्मप्रत्ययाने प्रत्यय बनते' या वचनानुसार प्रतिसंधीच्या क्षणी विद्यमान असलेल्या सर्व कटत्तारूपांसाठी एकच चेतना कर्मप्रत्यय बनते, असे समजते. कारण जर त्यावेळी वेगवेगळ्या चेतनांमुळे इंद्रियांची उत्पत्ती झाली असती, तर परित्त (कामावचर) आणि महग्गत कर्माने उत्पन्न झालेले कटत्तारूप एकाच वेळी प्राप्त झाले असते; म्हणून एकच प्रतिसंधी अनेक कर्मांनी उत्पन्न होत नाही, आणि एकाच कर्माने अनेक इंद्रियांची उत्पत्ती होते, हे सिद्ध होते. ज्याचा आश्रय चिकटलेला (संलग्न) नसतो तो 'अनल्लीन-निश्रय' होय, जो रूप आणि शब्द नावाचा विषय आहे. गंध आणि रसाचे आश्रय हे घ्राण आणि जिव्हा यांच्या आश्रयाशी संलग्न होतात, म्हणून ते आश्रयाच्या प्रभावाने संलग्न आहेत; स्पर्श हा स्वतःच काय-आश्रयाशी (त्वचेच्या आश्रयाशी) संलग्न असतो, कारण तो तीन महाभूतांचा (पृथ्वी, तेज, वायू) समूह आहे. दूर असले तरी... स्पर्श/घर्षण निर्माण करत असल्यामुळे ते प्राप्तच मानले जाते, असा महाअट्ठकथाचार्यांचा अभिप्राय आहे. परंतु शब्द हा धातूंच्या परंपरेने वायू प्रमाणे येऊन, आश्रयाच्या प्रभावाने श्रोत्र-आश्रयाशी संलग्न होऊन, श्रोत्राला आदळून निश्चितीला प्राप्त होतो, म्हणजेच हळूहळू निश्चितीला प्राप्त होतो, असे म्हटले आहे. परंतु असे मानल्यास, चित्तापासून उत्पन्न होणारे शब्दायतन हे श्रोत्रविज्ञानासाठी कधीही आलंबनप्रत्यय बनू शकणार नाही. कारण शरीराबाहेर चित्तापासून उत्पन्न होणाऱ्या रूपाची उत्पत्ती शक्य नसते।

චිරෙන සුය්‍යෙය්‍යාති කස්මා එතං වුත්තං, නනු දූරෙ ඨිතෙහි රජකාදිසද්දා චිරෙන සුය්‍යන්තීති? න, දූරාසන්නානං යථාපාකටෙ සද්දෙ ගහණවිසෙසතො. යථා හි දූරාසන්නානං වචනසද්දෙ යථා පාකටීභූතෙ ගහණවිසෙසතො ආකාරවිසෙසානං අග්ගහණං ගහණඤ්ච හොති, එවං රජකාදිසද්දෙපි ආසන්නස්ස ආදිතො පභුති යාවාවසානා කමෙන පාකටීභූතෙ [Pg.149] දූරස්ස චාවසානෙ මජ්ඣෙ වා පිණ්ඩවසෙන පවත්තිපාකටීභූතෙ නිච්ඡයගහණානං සොතවිඤ්ඤාණවීථියා පරතො පවත්තානං විසෙසතො ලහුකං සුතො චිරෙන සුතොති අභිමානො හොති. සො පන සද්දො යත්ථ උප්පන්නො, තං නිස්සිතොව අත්තනො විජ්ජමානක්ඛණෙ සොතස්ස ආපාථමාගච්ඡති. දූරෙ ඨිතො පන සද්දො අඤ්ඤත්ථ පටිඝොසුප්පත්තියා භාජනාදිචලනස්ස ච අයොකන්තො විය අයොචලනස්ස පච්චයො හොතීති දට්ඨබ්බො. යථා වා ඝණ්ටාභිඝාතානුජානි භූතානි අනුරවස්ස නිස්සයභූතානි ඝට්ටනසභාවානි, එවං ඝට්ටනානුජානි යාව සොතප්පසාදා උප්පත්තිවසෙන ආගතානි භූතානි ඝට්ටනසභාවානෙවාති තංනිස්සිතො සද්දො නිස්සයවසෙන ධාතුපරම්පරාය ඝට්ටෙත්වා සණිකං වවත්ථානං ගච්ඡතීති වුත්තො. අසුකදිසාය නාමාති න පඤ්ඤායෙය්‍ය. කස්මා? සොතප්පදෙසස්සෙව සද්දස්ස ගහණතො.

'उशिराने ऐकू येईल' असे का म्हटले आहे? दूर असलेल्या लोकांना धोबी इत्यादींचे कपडे धुण्याचे आवाज उशिराने ऐकू येतात की नाही? नाही, दूर आणि जवळ असणाऱ्यांना जसा आवाज प्रकट होतो, त्यानुसार ग्रहण करण्याच्या विशेषावरून (वीथीच्या फरकावरून) असे होते. जसे दूर आणि जवळ असणाऱ्यांना बोलण्याचा आवाज जसा प्रकट होतो, त्यानुसार ग्रहण करण्याच्या विशेषावरून अक्षरांच्या विशेषांचे ग्रहण न होणे किंवा ग्रहण होणे घडते; तसेच धोबी इत्यादींच्या आवाजाच्या बाबतीतही, जवळ असणाऱ्याला सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत क्रमाने तो आवाज स्पष्ट ऐकू येतो, तर दूर असणाऱ्याला शेवटी किंवा मध्येच समूहाच्या रूपाने तो आवाज स्पष्ट ऐकू येतो. श्रोत्रविज्ञान वीथीच्या नंतर उत्पन्न होणाऱ्या निश्चय-ग्रहणाच्या विशेषावरून 'लवकर ऐकले' किंवा 'उशिरा ऐकले' असा केवळ अभिमान (भ्रम) होतो. परंतु तो शब्द ज्या ठिकाणी उत्पन्न झाला आहे, त्याच ठिकाणाचा आश्रय घेऊन स्वतःच्या अस्तित्वाच्या क्षणी श्रोत्राच्या कक्षेत येतो. परंतु दूर असलेला शब्द दुसऱ्या ठिकाणी प्रतिध्वनी निर्माण होण्यास आणि भांडी इत्यादी हलण्यास, लोहचुंबक जसा लोहाच्या हालचालीस कारणीभूत ठरतो, तसा कारणीभूत ठरतो असे समजावे. किंवा जसे घंटेच्या आघातानंतर उत्पन्न होणारी महाभूते ही अनुराव (झंकार) चे आश्रय बनून आघाताच्या स्वभावाची असतात, तसेच आघातामुळे उत्पन्न झालेली महाभूते श्रोत्रप्रसादापर्यंत उत्पत्तीच्या क्रमाने येताना आघाताच्या स्वभावाचीच असतात; म्हणून त्यावर आश्रित असलेला शब्द आश्रयाच्या प्रभावाने धातूंच्या परंपरेने आदळून हळूहळू निश्चितीला प्राप्त होतो, असे म्हटले आहे. 'अमुक दिशेला आहे' असे स्पष्ट होणार नाही. का? कारण श्रोत्रप्रसादाच्या ठिकाणीच शब्दाचे ग्रहण होते म्हणून।

විසමෙ අජ්ඣාසයො එතස්සාති විසමජ්ඣාසයො, අජ්ඣාසයරහිතම්පි චක්ඛු විසමනින්නත්තා විසමජ්ඣාසයං විය හොතීති ‘‘විසමජ්ඣාසය’’න්ති වුත්තං. චක්ඛුමතො වා පුග්ගලස්ස අජ්ඣාසයවසෙන චක්ඛු ‘‘විසමජ්ඣාසය’’න්ති වුත්තං.

ज्याची विषम (असम) विषयांमध्ये आवड (कल) आहे तो 'विषमज्झासय' (विषम-आशयी) होय. इच्छा किंवा आवड नसलेले चक्षू देखील विषम विषयांकडे झुकलेले असल्यामुळे विषम विषयांमध्ये आवड असल्यासारखेच होते, म्हणून त्याला 'विषमज्झासय' असे म्हटले आहे. किंवा चक्षू असलेल्या व्यक्तीच्या इच्छेनुसार (आवडानुसार) चक्षूला 'विषमज्झासय' म्हटले आहे।

කණ්ණකූපඡිද්දෙයෙව පවත්තනතො ආරම්මණග්ගහණහෙතුතො ච තත්ථෙව ‘‘අජ්ඣාසයං කරොතී’’ති වුත්තං. තස්ස සොතස්ස සොතවිඤ්ඤාණනිස්සයභාවෙන සද්දසවනෙ. අජටාකාසොපි වට්ටතීති එතස්ස අට්ඨකථාධිප්පායෙන අත්ථං වදන්තො ‘‘අන්තොලෙණස්මි’’න්තිආදිමාහ. අත්තනො අධිප්පායෙන වදන්තො ‘‘කිං එතාය ධම්මතායා’’තිආදිමවොච.

फक्त कानाच्या छिद्रामध्येच प्रवृत्त होत असल्यामुळे आणि आलंबन (विषय) ग्रहण करण्याचे कारण असल्यामुळे तेथेच 'आशय (कल) निर्माण करतो' असे म्हटले आहे. त्या श्रोत्राचे श्रोत्रविज्ञानाचा आश्रय बनून शब्द ऐकण्याच्या बाबतीत. 'अजटाकाश (अखंड आकाश) देखील योग्य आहे' याचा अट्ठकथेच्या अभिप्रायानुसार अर्थ सांगताना 'अंतोळेणस्मिं' (लेण्याच्या आत) इत्यादी म्हटले आहे. स्वतःच्या अभिप्रायानुसार सांगताना 'किं एताय धम्मताय' (या नियमाने काय होणार) इत्यादी म्हटले आहे।

වාතූපනිස්සයො ගන්ධො ගොචරො එතස්සාති වාතූපනිස්සයගන්ධගොචරං. එත්ථ ච ගන්ධග්ගහණස්ස වාතො උපනිස්සයො, තබ්බොහාරෙන පන ගන්ධො ‘‘වාතූපනිස්සයො’’ති වුත්තො. අථ වා වාතො එව උපනිස්සයො වාතූපනිස්සයො. කස්සාති? ඝානවිඤ්ඤාණස්ස. සො සහකාරීපච්චයන්තරභූතො එතස්ස අත්ථීති වාතූපනිස්සයො, ගන්ධො පච්චයො.

ज्याचा विषय वायूच्या उपनिश्रयाने (आश्रयाने) युक्त असलेला गंध आहे, तो 'वातुपनिस्सयगन्धगोचर' (वायू-आश्रित-गंध-गोचर) होय. आणि येथे गंध ग्रहण करण्यासाठी वायू हा उपनिश्रय (बलवान कारण) आहे, परंतु त्या व्यवहाराने गंधालाच 'वातुपनिस्सय' म्हटले आहे. किंवा वायूच उपनिश्रय आहे म्हणून 'वातुपनिस्सय' होय. कोणाचा? घ्राणविज्ञानाचा. तो वायू या गंधाचा सहकारी प्रत्यय (कारण) बनून राहतो, म्हणून 'वातुपनिस्सय' होय, आणि गंध हा प्रत्यय (विषय) आहे।

ආපො ච සහකාරීපච්චයන්තරභූතො ඛෙළාදිකො. තථා පථවී. ගහෙතබ්බස්ස හි ඵොට්ඨබ්බස්ස උප්පීළියමානස්ස ආධාරභූතා පථවී කායස්ස ච ඵොට්ඨබ්බෙන උප්පීළියමානස්ස නිස්සයභූතානං ආධාරභූතා සබ්බදා [Pg.150] ඵොට්ඨබ්බගහණස්ස උපනිස්සයොති. උප්පීළනෙන පන විනා ඵොට්ඨබ්බගහණෙ කායායතනස්ස නිස්සයභූතා පථවී උපනිස්සයොති දට්ඨබ්බා. සබ්බදාපි ච තස්සා උපනිස්සයභාවො යුත්තො එව.

आपो (जलधातू) म्हणजे लाळ इत्यादी द्रव पदार्थ, जे सहकारी प्रत्यय (सहकारी कारण) बनलेले आहे. तसेच पठवी (पृथ्वीधातू) देखील आहे. कारण, ग्रहण करण्यायोग्य आणि दाबल्या जाणाऱ्या स्प्रष्टव्याचा (स्पर्श आलंबनाचा) आधार असणारी पठवी आणि स्पर्शाने दाबल्या जाणाऱ्या कायप्रसादाच्या आश्रयभूत महाभूतांची आधार असणारी पठवी ही नेहमीच स्पर्शग्रहणाचा उपनिस्सय (बलवान आश्रय) आहे असे जाणावे. परंतु, दाबल्याशिवाय होणाऱ्या स्पर्शग्रहणामध्ये कायायतनाचा आश्रय असणारी पठवी ही उपनिस्सय आहे असे जाणावे. आणि सर्वकाळातही तिचा उपनिस्सयभाव योग्यच आहे.

පඤ්චවණ්ණානන්ති වචනං තදාධාරානං සුත්තානං නානත්තදස්සනත්ථං. පඤ්චප්පකාරා පඤ්චවණ්ණා. එකන්තතොති ඉදං සබ්බදා උප්පීළනෙන විනිබ්භුජ්ජිතුං අසක්කුණෙය්‍යානං කලාපන්තරරූපානං සබ්භාවා තෙසං නිවත්තනත්ථං වුත්තං. න හි තානි එකන්තෙන අවිනිභුත්තානි කලාපන්තරගතත්තාති.

'पंचवर्णांचे' हे वचन त्या वर्णांचे आधार असणाऱ्या सुतांचे (धाग्यांचे) नानात्व (विविधता) दर्शवण्यासाठी आहे. पाच प्रकारचे धागे म्हणजेच पंचवर्ण होय. 'एकांततः' हे वचन नेहमी दाबण्याद्वारे वेगळे करण्यास असमर्थ असणाऱ्या इतर कलापांमधील रूपांच्या अस्तित्वामुळे, त्यांचे निवारण करण्यासाठी (त्यांना वगळण्यासाठी) सांगितले आहे. कारण ती (इतर कलापांमधील रूपे) निश्चितपणे अविभक्त (वेगळी न करता येणारी) नाहीत, कारण ती दुसऱ्या कलापात विद्यमान असतात.

616. වණ්ණනිභාති රූපායතනමෙව නිද්දිට්ඨන්ති තදෙව අපෙක්ඛිත්වා ‘‘සනිදස්සන’’න්ති නපුංසකනිද්දෙසො කතො. තස්මාති නිප්පරියායරූපානං නීලාදීනං ඵුසිත්වා අජානිතබ්බතො දීඝාදීනඤ්ච ඵුසිත්වා ජානිතබ්බතො න නිප්පරියායෙන දීඝං රූපායතනං. තං තං නිස්සායාති දීඝාදිසන්නිවෙසං භූතසමුදායං නිස්සාය. තථා තථා ඨිතන්ති දීඝාදිසන්නිවෙසෙන ඨිතං වණ්ණසමුදායභූතං රූපායතනමෙව දීඝාදිවොහාරෙන භාසිතං. අඤ්ඤමඤ්ඤපරිච්ඡින්නං එකස්මිං ඉතරස්ස අභාවා. විසයගොචරානං විසෙසො අනඤ්ඤත්ථභාවො තබ්බහුලචාරිතා ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස.

६१६. 'वर्णनिभा' या शब्दाने रूपायतनच निर्देशित केले आहे. म्हणून त्यालाच अनुलक्षून 'सनिदस्सन' (सनिदर्शन) असा नपुंसकलिंगी निर्देश केला आहे. म्हणून, मुख्य रूप असणाऱ्या नील (निळा) इत्यादी रूपांना स्पर्श करून जाणता येत नसल्यामुळे आणि लांब इत्यादी आकारांना स्पर्श करून जाणता येत असल्यामुळे, मुख्य अर्थाने 'लांब' हे रूपायतन नाही. 'त्या त्या गोष्टीचा आश्रय घेऊन' म्हणजे लांब इत्यादी आकार असणाऱ्या महाभूतांच्या समूहाचा आश्रय घेऊन. 'त्या त्या प्रकारे स्थित' म्हणजे लांब इत्यादी आकाराने स्थित असणाऱ्या वर्णसमूहरूप रूपायतनालाच 'लांब' इत्यादी व्यवहाराने (संज्ञेने) सांगितले आहे. 'परस्पर परिच्छिन्न' कारण एकाच्या ठिकाणी दुसऱ्याचा अभाव असतो. चक्षुविज्ञानाचा रूपाशिवाय इतर विषयात प्रवृत्त न होणे (विषय) आणि त्यातच बहुतांश वेळा प्रवृत्त होणे (गोचर) हा विषय आणि गोचर यांमधील विशेष (फरक) आहे.

620. භෙරිසද්දාදීනඤ්ච වාදිතසද්දත්තා ‘‘වුත්තාවසෙසාන’’න්ති ආහ. අමනුස්සවචනෙන න මනුස්සෙහි අඤ්ඤෙ පාණිනො එව ගහිතා, අථ ඛො කට්ඨාදයොපීති අධිප්පායෙන ‘‘සෙසො සබ්බොපී’’ති ආහ. එවං සන්තෙපි වත්ථුවිසෙසකිත්තනවසෙන පාළියං අනාගතො තථා කිත්තෙතබ්බො යෙ වා පනාති වුත්තොති අධිප්පායො.

६२०. आणि भेरी (नगारा) इत्यादींच्या आवाजाचाही वाजवलेल्या वस्तूंचा आवाज असल्यामुळे 'उर्वरित सांगितलेल्यांचा' असे म्हटले आहे. 'अमनुष्य वचन' या शब्दाने मनुष्यांव्यतिरिक्त केवळ इतर प्राणीच घेतले आहेत असे नाही, तर लाकूड इत्यादी निर्जीव वस्तू देखील घेतल्या आहेत, या अभिप्रायाने 'उर्वरित सर्वही' असे म्हटले आहे. असे असले तरी, वस्तूच्या विशेष वर्णनाच्या प्रभावाने पाळि ग्रंथात न आलेला, परंतु त्या प्रकारे वर्णन करण्यास योग्य असणारा सर्व आवाज 'ये वा पन' (किंवा जे इतर) या शब्दाने सांगितला आहे, असा अभिप्राय आहे.

624. විස්සගන්ධොති විරූපො මංසාදිගන්ධො. ලම්බිලන්ති මධුරම්බිලං.

६२४. 'विस्सगंध' म्हणजे विकृत झालेला मांस इत्यादींचा वास (कुजलेला वास). 'लंबिल' म्हणजे आंबट-गोड चव.

632. සඤ්ජානන්ති එතෙනාති සඤ්ජානනං, උපලක්ඛණං. සකෙන සකෙන කම්මචිත්තාදිනා පච්චයෙන සමුට්ඨිතානිපි ඉත්ථිලිඞ්ගාදීනි ඉන්ද්‍රියසහිතෙ සරීරෙ උප්පජ්ජමානානි තංතදාකාරානි හුත්වා උප්පජ්ජන්තීති ‘‘ඉත්ථින්ද්‍රියං පටිච්ච සමුට්ඨහන්තී’’ති වුත්තානි. ඉත්ථිලිඞ්ගාදීසු එව ච අධිපතිභාවා එතස්ස ඉන්ද්‍රියතා වුත්තා, ඉන්ද්‍රියසහිතෙ සන්තානෙ ඉත්ථිලිඞ්ගාදිආකාරරූපපච්චයානං අඤ්ඤථා අනුප්පාදනතො ඉත්ථිග්ගහණස්ස ච තෙසං රූපානං පච්චයභාවතො. යස්මා පන භාවදසකෙපි රූපානං ඉත්ථින්ද්‍රියං න ජනකං, නාපි අනුපාලකං උපත්ථම්භකං වා, න ච අඤ්ඤකලාපරූපානං, තස්මා තං ජීවිතින්ද්‍රියං විය සකලාපරූපානං ආහාරො [Pg.151] විය වා කලාපන්තරරූපානඤ්ච ඉන්ද්‍රියඅත්ථිඅවිගතපච්චයොති න වුත්තං. එස නයො පුරිසින්ද්‍රියෙපි. ලිඞ්ගාදිආකාරෙසු රූපෙසු රූපායතනස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා ලිඞ්ගාදීනං චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යතා වුත්තා.

६३२. ज्याच्याद्वारे ओळखतात ते 'संजानन' (संज्ञा) म्हणजेच लक्षण (चिन्ह) होय. आपापल्या कर्म, चित्त इत्यादी प्रत्ययांनी (कारणांनी) उत्पन्न झालेली असली तरी, स्त्रीलिंग इत्यादी रूपे इंद्रिययुक्त शरीरात उत्पन्न होताना त्या त्या आकाराची होऊन उत्पन्न होतात, म्हणून 'ती इत्थिंद्रियाला (स्त्री-इंद्रियाला) अनुसरून उत्पन्न होतात' असे म्हटले आहे. आणि स्त्रीलिंग इत्यादींवरच अधिपती भाव (प्रभुत्व) असल्यामुळे या भाव रूपाला इंद्रियत्व (इंद्रिय नाव) दिले आहे; कारण इंद्रिययुक्त संतानामध्ये स्त्रीलिंग इत्यादी आकाराच्या रूपांच्या कारणांना इतर प्रकारे उत्पन्न न होऊ देण्यामुळे आणि 'स्त्री' असे ग्रहण करणाऱ्या चित्ताला त्या रूपांचे प्रत्यय (कारण) बनवण्यामुळे. परंतु ज्या अर्थी भावदशकातही रूपांना इत्थिंद्रिय हे जनक (उत्पन्न करणारे) नाही, रक्षण करणारे नाही किंवा उपस्तंभक (टेका देणारे) नाही, आणि इतर कलापांतील रूपांचेही नाही; म्हणून त्याला जीवितेंद्रियाप्रमाणे स्वतःच्या कलापातील रूपांचे किंवा आहाराप्रमाणे इतर कलापांतील रूपांचे 'इंद्रिय-अत्थि-अविगत प्रत्यय' आहे असे सांगितले नाही. हाच नियम पुरिसिंद्रियाच्या (पुरुष-इंद्रियाच्या) बाबतीतही आहे. लिंग इत्यादी आकार असणाऱ्या रूपांमध्ये रूपायतन हे चक्षुविज्ञानाने जाणण्यायोग्य असल्यामुळे लिंग इत्यादींची चक्षुविज्ञेयता सांगितली आहे.

633. උභයම්පි…පෙ… කුසලෙන පතිට්ඨාතීති සුගතිං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. දුග්ගතියඤ්හි පටිසන්ධි අකුසලෙනෙවාති තදා උප්පජ්ජමානො භාවොපි අකුසලෙනෙව භවෙය්‍ය, පටිසන්ධියං විය පවත්තෙපීති. තයිදං ද්වයං යස්මා සන්තානෙ සහ න පවත්තති ‘‘යස්ස ඉත්ථින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති? නො’’තිආදිවචනතො (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.188), තස්මා උභතොබ්‍යඤ්ජනකස්සපි එකමෙවින්ද්‍රියං හොතීති වුත්තං.

६३३. 'दोन्हीही... पे... कुशलाने प्रतिष्ठित होतात' हे वचन सुगतीला अनुलक्षून सांगितले आहे असे जाणावे. कारण दुर्गतीमध्ये प्रतिसंधी ही अकुशलानेच होते, म्हणून त्या वेळी उत्पन्न होणारा भाव देखील, प्रतिसंधीच्या वेळी ज्याप्रमाणे, प्रवृत्तीच्या (जीवनाच्या) काळातही अकुशलानेच होईल. हे दोन्ही इंद्रिये ज्या अर्थी एका प्राण्याच्या संतानामध्ये एकत्र प्रवृत्त होत नाहीत—'ज्याला इत्थिंद्रिय उत्पन्न होते, त्याला पुरिसिंद्रिय उत्पन्न होते का? नाही' इत्यादी वचनावरून—म्हणून उभतोव्यंजनाकामध्ये (दोन्ही लिंगे असणाऱ्या व्यक्तीमध्ये) देखील एकच इंद्रिय असते, असे म्हटले आहे.

635. එකන්තං කායවිඤ්ඤත්තියං කායවොහාරස්ස පවත්තිදස්සනත්ථං ‘‘කායෙන සංවරො සාධූ’’ති (ධ. ප. 361; සං. නි. 1.116) සාධකසුත්තං ආහටං. භාවස්ස ගමනං පකාසනං චොපනං. ථම්භනාති වායොධාතුඅධිකානං භූතානං ථම්භනාකාරො විඤ්ඤත්තීති අත්ථො. උද්ධඞ්ගමවාතාදයො විය හි යො වාතාධිකො කලාපො, තත්ථ භූතානං විඤ්ඤත්තිආකාරතා හොතීති. තෙනෙව ‘‘කායං ථම්භෙත්වා ථද්ධං කරොතීති ථම්භනා’’ති වායොධාතුකිච්චවසෙන විඤ්ඤත්ති වුත්තා. තතො එව ච ‘‘වායොධාතුයා ආකාරො කායවිඤ්ඤත්තී’’ති ච වත්තුං වට්ටති, තථා ‘‘පථවීධාතුයා වචීවිඤ්ඤත්තී’’ති පථවීධාතුඅධිකභූතවිකාරතො.

६३५. निश्चितपणे कायविज्ञप्तीमध्ये 'काय' (शरीर) या व्यवहाराची प्रवृत्ती दर्शवण्यासाठी 'कायेने संवर करणे चांगले' हे साधक सूत्र उद्धृत केले आहे. अभिप्राय जाणवून देणे किंवा प्रकट करणे म्हणजे हालचाल (चोपन) होय. 'थंभना' (स्तंभन) म्हणजे वायूधातूचे प्राधान्य असणाऱ्या महाभूतांचा आधार देण्याचा (स्तंभन करण्याचा) आकार ही विज्ञप्ती आहे, असा अर्थ आहे. कारण, वर जाणाऱ्या वायू इत्यादींप्रमाणे जो वायूधातूचे प्राधान्य असणारा कलाप असतो, तिथे महाभूतांची विज्ञप्तीरूप अवस्था होते. म्हणूनच, 'कायाला स्तंभित करून ताठ करते ती थंभना' अशी वायूधातूच्या कार्याच्या प्रभावाने विज्ञप्ती सांगितली आहे. आणि म्हणूनच, 'वायूधातूची अवस्था ही कायविज्ञप्ती आहे' असे म्हणणे योग्य आहे; तसेच 'पठवीधातूची अवस्था ही वचीविज्ञप्ती (वाक्-विज्ञप्ती) आहे' असे म्हणणे योग्य आहे, कारण ती पठवीधातूचे प्राधान्य असणाऱ्या महाभूतांचा विकार (अवस्था) आहे.

636. පභෙදගතා වාචා එවාති තිස්ස ඵුස්සාති පභෙදගතා. අථ වා වචීසඞ්ඛාරෙහි විතක්කවිචාරෙහි පරිග්ගහිතා සවනවිසයභාවං අනුපනීතතාය අභින්නා තබ්භාවං නීයමානා වාචා ‘‘වචීභෙදො’’ති වුච්චති. ඉරියාපථම්පි උපත්ථම්භෙන්තීති යථාපවත්තං ඉරියාපථං උපත්ථම්භෙන්ති. යථා හි අබ්බොකිණ්ණෙ භවඞ්ගෙ වත්තමානෙ අඞ්ගානි ඔසීදන්ති පවිට්ඨානි විය හොන්ති, න එවං ‘‘ද්වත්තිංස ඡබ්බීසා’’ති වුත්තෙසු ජාගරණචිත්තෙසු වත්තමානෙසු. තෙසු පන වත්තමානෙසු අඞ්ගානි උපත්ථද්ධානි යථාපවත්තිරියාපථභාවෙනෙව පවත්තන්තීති. ඛීණාසවානං චුතිචිත්තන්ති විසෙසෙත්වා වුත්තං, ‘‘කාමාවචරානං පච්ඡිමචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ යස්ස චිත්තස්ස අනන්තරා කාමාවචරානං පච්ඡිමචිත්තං උප්පජ්ජිස්සති, රූපාවචරෙ අරූපාවචරෙ පච්ඡිමභවිකානං, යෙ ච රූපාවචරං අරූපාවචරං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, තෙසං චවන්තානං [Pg.152] තෙසං වචීසඞ්ඛාරො නිරුජ්ඣිස්සති, නො ච තෙසං කායසඞ්ඛාරො නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති (යම. 2.සඞ්ඛාරයමක.88) පන වචනතො අඤ්ඤෙසම්පි චුතිචිත්තං රූපං න සමුට්ඨාපෙතීති විඤ්ඤායති. න හි රූපසමුට්ඨාපකචිත්තස්ස ගබ්භගමනාදිවිනිබද්ධාභාවෙන කායසඞ්ඛාරාසමුට්ඨාපනං අත්ථි, න ච යුත්තං ‘‘චුතො ච චිත්තසමුට්ඨානඤ්චස්ස පවත්තතී’’ති, නාපි ‘‘චුතිචිත්තං රූපං සමුට්ඨාපෙතී’’ති පාළි අත්ථීති.

६३६. 'प्रभेद पावलेली वाणीच' म्हणजे 'तिस्स, फुस्स' अशी प्रभेद पावलेली (शब्दांनी विभागलेली) वाणी होय. किंवा दुसऱ्या प्रकारे, वचीसंस्कार असणाऱ्या वितर्क आणि विचारांनी ग्रहण केलेली, परंतु श्रवणविषयभावाला (ऐकण्याच्या विषयाला) प्राप्त न झाल्यामुळे अभिन्न (अविभक्त) असणारी आणि त्या श्रवणविषयभावाला प्राप्त करून दिली जाणारी वाणी 'वचीभेद' (वाणीचा भेद) अशी म्हटली जाते. 'इरियापथालाही (हालचालींनाही) आधार देतात' म्हणजे जसा चालू आहे तशा इरियापथाला आधार देतात. कारण, वीथीचित्तांशी न मिसळलेले भवांग चालू असताना ज्याप्रमाणे अवयव शिथिल होतात आणि आत शिरल्यासारखे होतात, त्याप्रमाणे 'बत्तीस आणि सव्वीस' अशा अठ्ठकथेत सांगितलेल्या जागृत करणाऱ्या चित्तांमध्ये चालू असताना होत नाही. परंतु ती चित्ते चालू असताना अवयव आधारयुक्त (ताठ) होऊन जसा चालू आहे तशा इरियापथाच्या रूपानेच प्रवृत्त होतात. 'क्षीणासवांचे (अर्हतांचे) च्युतीचित्त' असे विशेष करून सांगितले आहे. परंतु, 'कामावचर प्राण्यांच्या अंतिम चित्ताच्या उत्पादक्षणी...' इत्यादी वचनावरून इतरांचेही च्युतीचित्त रूपाला उत्पन्न करत नाही असे समजते. कारण, रूप उत्पन्न करणाऱ्या चित्ताचा गर्भात जाणे इत्यादींशी संबंध नसल्यामुळे कायसंस्कारांचे (श्वासोच्छ्वासाचे) अनुत्पादन होते. आणि 'च्युत (मृत) होत असताना त्याचे चित्तसमुत्थान रूप प्रवृत्त होते' या दोन्ही गोष्टी योग्य नाहीत, तसेच 'च्युतीचित्त रूपाला उत्पन्न करते' असे पाळि वचनही अस्तित्वात नाही.

637. න කස්සතීති න විලෙඛියති. ගතන්ති විඤ්ඤාතං. අසම්ඵුට්ඨං චතූහි මහාභූතෙහීති යස්මිං කලාපෙ භූතානං පරිච්ඡෙදො, තෙහෙව අසම්ඵුට්ඨං. විජ්ජමානෙපි හි කලාපන්තරභූතානං කලාපන්තරභූතසම්ඵුට්ඨභාවෙ තංතංභූතවිවිත්තතා රූපපරියන්තො ආකාසොති යෙසං යො පරිච්ඡෙදො, තෙහි සො අසම්ඵුට්ඨොව, අඤ්ඤථා පරිච්ඡින්නභාවො න සියා තෙසං භූතානං බ්‍යාපිතභාවාපත්තිතො. අබ්‍යාපිතා හි අසම්ඵුට්ඨතාති.

६३७. ‘न कस्सती’ म्हणजे ओरखडले जात नाही (नांगरले जात नाही). ‘गतं’ म्हणजे ज्ञात झालेले (समजलेले). ‘चार महाभूतांनी स्पर्श न केलेले’ म्हणजे ज्या कलापामध्ये (रूप-समूहात) महाभूतांची मर्यादा (सीमा) असते, त्यांच्याद्वारेच ते अस्पृष्ट असते. कारण, दुसऱ्या कलापातील महाभूतांचा परस्परांशी संपर्क (स्पर्श) अस्तित्वात असला, तरी त्या त्या महाभूतांपासून विलग असणे म्हणजेच रूपाची सीमा असणारे ‘आकाश’ होय; म्हणून ज्या महाभूतांची जी मर्यादा असते, त्यांच्याद्वारे ती अस्पृष्टच राहते. अन्यथा, त्या महाभूतांच्या सर्वव्यापी होण्याच्या (एकमेकांत मिसळण्याच्या) प्रवृत्तीमुळे त्यांची पृथकता (मर्यादित असणे) राहणार नाही. कारण, न पसरणे (अव्याप्त असणे) म्हणजेच अस्पृष्टता होय.

638. ලහුතාදීනං අඤ්ඤමඤ්ඤාවිජහනෙන දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යනානත්තතා වුත්තාති තංතංවිකාරාධිකරූපෙහි තංතංනානත්තප්පකාසනත්ථං ‘‘එවං සන්තෙපී’’තිආදිමාහ. යථාවුත්තා ච පච්චයා තංතංවිකාරස්ස විසෙසපච්චයභාවතො වුත්තා, අවිසෙසෙන පන සබ්බෙ සබ්බෙසං පච්චයාති.

६३८. लहुता (हळूपणा) इत्यादी रूपांनी परस्परांना न सोडल्यामुळे त्यांचे वेगळेपण जाणणे कठीण आहे, असे म्हटले आहे; म्हणून त्या त्या विशिष्ट विकारांनी युक्त रूपांद्वारे ते ते वेगळेपण प्रकट करण्यासाठी “असे असतानाही” (एवं सन्तेपि) इत्यादी म्हटले आहे. आणि सांगितलेले प्रत्यय (कारण) त्या त्या विकाराचे विशिष्ट प्रत्यय असल्यामुळे सांगितले आहेत, परंतु सामान्यतः सर्व प्रत्यय हे सर्व रूपांचे प्रत्यय आहेत.

641. ආදිතො චයො ආචයො, පඨමුප්පත්ති. උපරි චයො උපචයො. පබන්ධො සන්තති. තත්ථ උද්දෙසෙ අවුත්තොපි ආචයො උපචයසද්දෙනෙව විඤ්ඤායතීති ‘‘යො ආයතනානං ආචයො පුනප්පුනං නිබ්බත්තමානානං, සොව රූපස්ස උපචයො’’ති ආහ. පාළියං පන උප-සද්දො පඨමත්ථො උපරිඅත්ථො ච හොතීති ‘‘ආදිචයො උපචයො, උපරිචයො සන්තතී’’ති අයමත්ථො විඤ්ඤායතීති. අඤ්ඤථා හි ආචයසඞ්ඛාතස්ස පඨමුප්පාදස්ස අවුත්තතා ආපජ්ජෙය්‍ය.

६४१. सुरुवातीचा संचय म्हणजे ‘आचय’ (प्रथम उत्पत्ती) होय. त्यानंतरचा संचय म्हणजे ‘उपचय’ होय. निरंतर प्रवाह म्हणजे ‘संतती’ होय. तेथे उद्देशात (थोडक्यात सांगताना) ‘आचय’ हा शब्द न वापरताही तो ‘उपचय’ या शब्दानेच समजला जातो, म्हणून “पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होणाऱ्या आयतनांचा जो आचय आहे, तोच रूपाचा उपचय आहे” असे म्हटले आहे. परंतु पाळीमध्ये ‘उप’ हा उपसर्ग ‘प्रथम’ (सुरुवातीचा) आणि ‘उपरि’ (त्यानंतरचा) या दोन्ही अर्थांनी वापरला जातो, म्हणून “सुरुवातीचा संचय म्हणजे उपचय आणि त्यानंतरचा संचय म्हणजे संतती” असा अर्थ समजला जातो. अन्यथा, ‘आचय’ नावाच्या पहिल्या उत्पत्तीचा उल्लेख न केल्यासारखे होईल.

එවන්ති ‘‘යො ආයතනානං ආචයො’’තිආදිනිද්දෙසෙන කිං කථිතං හොති? ආයතනෙන ආචයො කථිතො. ආචයූපචයසන්තතියො හි නිබ්බත්තිභාවෙන ආචයො එවාති ආයතනෙහි ආචයාදීනං පකාසිතත්තා තෙහි ආචයො කථිතො. ආයතනානං ආචයාදිවචනෙනෙව ආචයසභාවානි උප්පාදධම්මානි ආයතනානීති ආචයෙන තංපකතිකානි [Pg.153] ආයතනානි කථිතානි. ලක්ඛණඤ්හි උප්පාදො, න රූපරූපන්ති. තෙනෙවාධිප්පායෙනාහ ‘‘ආයතනමෙව කථිත’’න්ති. ආචයඤ්හි ලක්ඛණං කථයන්තෙන තංලක්ඛණානි ආයතනානෙව කථිතානි හොන්තීති. එවම්පි කිං කථිතං හොතීති ආයතනාචයෙහි ආචයායතනෙහි ආචයමෙව ආයතනමෙව කථෙන්තෙන උද්දෙසෙ නිද්දෙසෙ ච ආචයොති ඉදමෙව අවත්වා උපචයසන්තතියො උද්දිසිත්වා තෙසං විභජනවසෙන ආයතනෙන ආචයකථනාදිනා කිං කථිතං හොතීති අධිප්පායො. ආචයොති උපචයමාහ, උපචයොති ච සන්තතිං. තදෙවුභයං යථාක්කමං විවරන්තො ‘‘නිබ්බත්ති වඩ්ඪි කථිතා’’ති ආහ. උපචයසන්තතියො හි අත්ථතො එකත්තා ආචයොවාති තදුද්දෙසවිභජනවසෙන ආයතනෙන ආචයකථනාදිනා නිබ්බත්තිවඩ්ඪිආකාරනානත්තං ආචයස්ස කථිතන්ති අත්ථො. ඉමමෙවත්ථං විභාවෙතුං ‘‘අත්ථතො හී’’තිආදිමාහ. යස්මා ච උභයම්පි එතං ජාතිරූපස්සෙවාධිවචනං, තස්මා ජාතිරූපස්ස ලක්ඛණාදිවිසෙසෙසු ආචයාදීසු පවත්තිආදීසු ච ආචයාදිලක්ඛණාදිකො උපචයො, පවත්තිආදිලක්ඛණාදිකා සන්තතීති වෙදිතබ්බාති අත්ථො.

अशा प्रकारे, “जो आयतनांचा आचय आहे” इत्यादी निर्देशाने काय सांगितले गेले आहे? आयतनाद्वारे आचय सांगितले गेले आहे. कारण आचय, उपचय आणि संतती हे उत्पत्तीच्या स्वभावामुळे ‘आचय’च आहेत; म्हणून आयतनांद्वारे आचय इत्यादी प्रकट केले गेल्यामुळे, त्यांच्याद्वारे आचय सांगितले गेले आहे. आयतनांच्या आचय इत्यादी सांगण्यानेच, आचय स्वभावाचे आणि उत्पत्तीच्या धर्माचे असणारे ते आयतनच आहेत, म्हणून आचयाद्वारे त्या स्वभावाची आयतने सांगितली गेली आहेत. कारण उत्पत्ती हे केवळ लक्षण आहे, ते प्रत्यक्ष रूप (रूप-रूप) नाही. याच अभिप्रायाने म्हटले आहे की, “आयतनच सांगितले गेले आहे.” कारण ‘आचय’ हे लक्षण सांगताना, त्या लक्षणांनी युक्त असणारी आयतनेच सांगितली जातात. अशा प्रकारे काय सांगितले गेले आहे? आयतन-आचयाद्वारे आणि आचय-आयतनाद्वारे केवळ आचय आणि केवळ आयतन सांगणाऱ्या भगवंतांनी उद्देशात आणि निर्देशात ‘आचय’ हाच शब्द न वापरता, उपचय आणि संतती यांचा निर्देश करून, त्यांच्या विभाजनाच्या द्वारे आयतनाने आचय सांगणे इत्यादींनी काय सांगितले आहे? हा अट्ठकथाचार्यांचा अभिप्राय आहे. ‘आचय’ या शब्दाने उपचय आणि ‘उपचय’ या शब्दाने संतती सांगितली आहे. त्या दोन्हीचे अनुक्रमे स्पष्टीकरण करताना “उत्पत्ती (निब्बत्ती) आणि वृद्धी (वड्ढी) सांगितली आहे” असे म्हटले आहे. कारण उपचय आणि संतती हे अर्थाच्या दृष्टीने एकच असल्याने ‘आचय’च आहेत; म्हणून त्यांच्या उद्देशाच्या विभाजनाद्वारे, आयतनाने आचय सांगणे इत्यादींनी आचयाची उत्पत्ती आणि वृद्धी या रूपांतील भिन्नता सांगितली आहे, असा अर्थ आहे. हाच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी “अर्थतः ही” (अत्थतो ही) इत्यादी म्हटले आहे. आणि कारण हे दोन्हीही ‘जाती’ रूपाचेच समानार्थी शब्द आहेत, म्हणून जाती रूपाच्या लक्षण इत्यादी विशेषांमध्ये, आचय इत्यादींमध्ये आणि प्रवृत्ती इत्यादींमध्ये उपचय हा आचय इत्यादी लक्षणांनी युक्त आहे आणि संतती ही प्रवृत्ती इत्यादी लक्षणांनी युक्त आहे, असे जाणावे, असा अर्थ आहे.

643. පකතිනිද්දෙසාති ඵලවිපච්චනපකතියා නිද්දෙසා, ජරාය පාපුණිතබ්බං ඵලමෙව වා පකති. න ච ඛණ්ඩිච්චාදීනෙව ජරාති කලලකාලතො පභුති පුරිමරූපානං ජරාපත්තක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානානි පච්ඡිමරූපානි පරිපක්කරූපානුරූපානි පරිණතපරිණතානි උප්පජ්ජන්තීති අනුක්කමෙන සුපරිණතරූපපරිපාකකාලෙ උප්පජ්ජමානානි ඛණ්ඩිච්චාදිසභාවානි උප්පජ්ජන්ති. තානි උදකාදිමග්ගෙසු තිණරුක්ඛසංභග්ගතාදයො විය පරිපාකගතමග්ගසඞ්ඛාතෙසු පරිපක්කරූපෙසු උප්පන්නානි ජරාය ගතමග්ගොඉච්චෙව වුත්තානි, න ජරාති. අවිඤ්ඤායමානන්තරජරා අවීචිජරා. මරණෙ උපනයනරසා.

६४३. ‘प्रकृती-निर्देश’ म्हणजे फळ पिकवण्याच्या (आयुष्य कमी करणे इत्यादी फळ देण्याच्या) स्वभावाचा निर्देश; किंवा जरेमुळे प्राप्त होणारे फळ म्हणजेच प्रकृती होय. आणि केवळ दात पडणे (खंडिच्च) इत्यादीच जरा नव्हे; कारण कलल (भ्रूण) काळापासून सुरू होऊन, पूर्वीच्या रूपांच्या जरेच्या क्षणी उत्पन्न होणारी नंतरची रूपे ही परिपक्व झालेल्या पूर्वीच्या रूपांनुसार अधिक परिपक्व होऊन उत्पन्न होतात. अशा प्रकारे अनुक्रमाने पूर्ण परिपक्व रूपांच्या ऱ्हासाच्या काळात उत्पन्न होणारी रूपे ही दात पडणे इत्यादी स्वभावाची उत्पन्न होतात. ती रूपे, पाण्याच्या प्रवाहात गवत आणि झाडे तुटून पडण्यासारखी, परिपक्वतेच्या मार्गावर गेलेल्या परिपक्व रूपांमध्ये उत्पन्न होतात; म्हणून त्यांना ‘जरेचा मार्ग’ असेच म्हटले जाते, प्रत्यक्ष ‘जरा’ नव्हे, असे जाणावे. जिचे अंतर (सूक्ष्म बदल) जाणता येत नाही, ती ‘अवीचि-जरा’ होय. मृत्यूकडे घेऊन जाणे हे तिचे कार्य (रस) आहे.

644. තං පත්වාති තං අත්තනො එව ඛයවයසඞ්ඛාතං සභාවං පත්වා රූපං ඛීයති වෙති භිජ්ජති. පොථෙත්වා පාතිතස්ස දුබ්බලතා පරාධීනතා සයනපරායණතා ච හොති, තථා ජරාභිභූතස්සාති පොථකසදිසී ජරා.

६४४. ‘त्याला प्राप्त होऊन’ म्हणजे स्वतःच्याच क्षय आणि व्यय नावाच्या स्वभावाला प्राप्त होऊन रूप क्षीण होते, नाहीसे होते आणि नष्ट होते. ज्याला मारून पाडले आहे, त्याला जशी दुर्बलता, परावलंबित्व आणि बिछान्यावर पडून राहणे प्राप्त होते, तसेच जरेने ग्रासलेल्या व्यक्तीचे होते; म्हणून जरा ही मारझोड करणाऱ्या व्यक्तीसारखी आहे.

645. කත්තබ්බතොති කත්තබ්බසභාවතො. විසාණාදීනං තරච්ඡඛෙළතෙමිතානං පාසාණානං විය ථද්ධභාවාභාවතො අහිවිච්ඡිකානං විය [Pg.154] සවිසත්තාභාවතො ච සුඛුමතා වුත්තා. ඔජාලක්ඛණොති එත්ථ අඞ්ගමඞ්ගානුසාරිනො රසස්ස සාරො උපත්ථම්භබලකාරො භූතනිස්සිතො එකො විසෙසො ඔජාති.

६४५. ‘कर्तव्यतेमुळे’ म्हणजे करण्यायोग्य असण्याच्या स्वभावामुळे. प्राण्यांच्या लाळेने ओल्या केलेल्या शिंगांप्रमाणे किंवा दगडांप्रमाणे कठीणपणा नसणे आणि साप किंवा विंचू यांच्याप्रमाणे विषारीपणा नसणे, यामुळे ‘सौम्यता’ (सुखुमता) सांगितली आहे. ‘ओज-लक्षण’ यामध्ये शरीराच्या सर्व अवयवांमध्ये पसरणाऱ्या रसाचा जो सार आहे, जो आधार देणारा, शक्ती देणारा आणि महाभूतांवर आश्रित असणारा एक विशिष्ट रूपविशेष आहे, तोच ‘ओज’ होय.

උපාදාභාජනීයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

उपादाभाजनीयकथावर्णना समाप्त झाली.

නොඋපාදාභාජනීයකථාවණ්ණනා

नो-उपादाभाजनीयकथावर्णना

646. න උපාදියතෙවාති න නිස්සයති එව, කින්තු නිස්සයති ච නිස්සීයති චාති අත්ථො.

६४६. ‘उपादान केले जात नाही’ म्हणजे केवळ आश्रयच घेत नाही, तर आश्रय घेतेही आणि आश्रय दिलेही जाते, असा अर्थ आहे.

647. පුරිමා පනාති පඤ්චවිධසඞ්ගහෙ පථවීධාතුආපොධාතුතෙජොධාතුවායොධාතූනං පුරිමුද්දෙසවසෙන වුත්තං. ඵොට්ඨබ්බායතනනිද්දෙසෙ වා වුත්තානං පථවීධාතුආදීනං පුරිමා උද්දෙසෙ වුත්තා ආපොධාතූති අධිප්පායො, වුත්තස්ස වා ඵොට්ඨබ්බායතනස්ස අතීතතාය පච්ඡිමතා, අනාගතතාය ච ආපොධාතුයා පුරිමතා වුත්තාති දට්ඨබ්බා. ආයූති ජීවිතින්ද්‍රියං. කම්මජතෙජං උස්මා. යං කිඤ්චි ධාතුං…පෙ… එකප්පහාරෙන නුප්පජ්ජතීති එකස්මිං ඛණෙ අනෙකාසු පථවීසු ආපාථගතාසු තාසු තාසු සහ නුප්පජ්ජති, තථා තෙජවායූසු චාති අත්ථො. අනෙකෙසු ආරම්මණෙසු සන්නිපතිතෙසු ආභුජිතවසෙන ආරම්මණපසාදාධිමත්තතාවසෙන ච පඨමං කත්ථචි උප්පත්ති දස්සිතා, අඤ්ඤත්ථ ච පන උප්පත්ති අත්ථි එව. සායං ආරම්මණතො ආරම්මණන්තරසඞ්කන්ති යෙන උපායෙන හොති, තස්ස විජානනත්ථං පුච්ඡති ‘‘කථං පන චිත්තස්ස ආරම්මණතො සඞ්කන්ති හොතී’’ති.

६४७. ‘परंतु पूर्वीचे’ म्हणजे पंचविध संग्रहामध्ये पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायूधातू यांच्यापैकी पूर्वीच्या उद्देशाच्या (निर्देशाच्या) आधारे म्हटले आहे. किंवा स्प्रष्टव्यायतन निर्देशात सांगितलेल्या पृथ्वीधातू इत्यादींच्या पूर्वी उद्देशात सांगितलेली आपधातू आहे, असा अभिप्राय आहे; किंवा सांगितलेल्या स्प्रष्टव्यायतन भूतकाळातील असल्याने ते नंतरचे आहे आणि आपधातू भविष्यकाळातील असल्याने ती पूर्वीची आहे, असे जाणावे. ‘आयु’ म्हणजे जीवितिंद्रिय होय. कर्मज तेज म्हणजे ‘उष्मा’ (उष्णता) होय. “कोणतीही धातू... इत्यादी... एकाच वेळी उत्पन्न होत नाही” म्हणजे एकाच क्षणी समोर आलेल्या अनेक पृथ्वीधातूंमध्ये एकाच वेळी (कायविज्ञान) उत्पन्न होत नाही, तसेच तेजोधातू आणि वायूधातू यांच्या बाबतीतही आहे, असा अर्थ आहे. अनेक आलंबन (विषय) एकत्र आले असता, आवर्जनाच्या (मनोयोगाच्या) प्रभावाने किंवा आलंबन व प्रसादाच्या तीव्रतेमुळे प्रथम कोणत्यातरी एका आलंबनावर उत्पत्ती दाखवली आहे, परंतु इतर आलंबनांवरही उत्पत्ती असतेच. ती एका आलंबनाकडून दुसऱ्या आलंबनाकडे जाण्याची प्रक्रिया ज्या पद्धतीने होते, ती पद्धत जाणून घेण्यासाठी विचारतात: “परंतु चित्त एका आलंबनाकडून दुसऱ्या आलंबनाकडे कसे संक्रमित होते?”

651. අයපිණ්ඩිආදීසු පථවීධාතු තාදිසාය ආපොධාතුයා අනාබද්ධා සන්තී විසරෙය්‍ය, තස්මා ‘‘තානි ආපොධාතු ආබන්ධිත්වා බද්ධානි කරොතී’’ති වුත්තං. යථා හි යුත්තප්පමාණං උදකං පංසුචුණ්ණානි ආබන්ධිත්වා මත්තිකාපිණ්ඩං කත්වා ඨපෙති, එවං අයොපිණ්ඩිආදීසුපි තදනුරූපපච්චයෙහි තත්ථෙව උප්පන්නා ආපොධාතු තථා ආබන්ධිත්වා ඨපෙතීති දට්ඨබ්බා.

६५१. लोखंडाचा गोळा इत्यादींमध्ये असणारी पृथ्वीधातू जर तशा प्रकारच्या आपधातूने बांधलेली नसती, तर ती विखुरली गेली असती; म्हणूनच “ती आपधातू त्यांना एकत्र बांधून घट्ट करते” असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे योग्य प्रमाणातील पाणी मातीच्या कणांना एकत्र बांधून मातीचा गोळा बनवून ठेवते, त्याचप्रमाणे लोखंडाचा गोळा इत्यादींमध्येही, त्याला अनुरूप असणाऱ्या कारणांमुळे तेथेच उत्पन्न झालेली आपधातू त्यांना तशाच प्रकारे एकत्र बांधून ठेवते, असे जाणावे.

අඵුසිත්වා පතිට්ඨා හොතීති ආපොධාතුයා අඵොට්ඨබ්බභාවතො වුත්තං, තථා ‘‘අඵුසිත්වාව ආබන්ධතී’’ති. න හි යථා ඵොට්ඨබ්බධාතූනං ඵොට්ඨබ්බභාවෙන [Pg.155] අඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයතා, එවං ඵොට්ඨබ්බාඵොට්ඨබ්බධාතූනං හොතීති අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. අවිනිබ්භොගවුත්තීසු හි භූතෙසු අඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයතා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභූතෙසු න සක්කා නිවාරෙතුං, නාපි සහජාතෙසු අවිනිබ්භොගතාය එකීභූතෙසු ඵුසනාඵුසනානි විචාරෙතුං යුත්තානීති. න උණ්හා හුත්වා ඣායතීති තෙජොසභාවතංයෙව පටික්ඛිපති, න සීතත්තං අනුජානාති, තෙජොසභාවපටික්ඛෙපෙනෙව ච සීතත්තඤ්ච පටික්ඛිත්තං හොති. තෙජො එව හි සීතං හිමපාතසමයාදීසු සීතස්ස පරිපාචකතාදස්සනතො, සීතුණ්හානඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤපටිපක්ඛභාවතො උණ්හෙන සහ න සීතං භූතන්තරං පවත්තතීති යුජ්ජති. උණ්හකලාපෙ පන සීතස්ස අප්පවත්ති සීතකලාපෙ ච උණ්හස්ස ද්වින්නං අඤ්ඤමඤ්ඤපටිපක්ඛත්තා තෙජොවිසෙසභාවෙ යුජ්ජතීති. භාවඤ්ඤථත්තන්ති ඛරානං ගුළාදීනං දවතා මුදුතා රසාදීනඤ්ච දවානං ඛරතා පච්චයවිසෙසෙහි ඔමත්තාධිමත්තපථවීධාතුආදිකානං උප්පත්ති. ලක්ඛණඤ්ඤථත්තං කක්ඛළාදිලක්ඛණවිජහනං, තං එතෙසං න හොති, ඔමත්තාධිමත්තතාසඞ්ඛාතං භාවඤ්ඤථත්තංයෙව හොතීති අත්ථො.

"स्पर्श न करता प्रतिष्ठा होते" असे जे आपोधातूच्या बाबतीत म्हटले आहे, ते त्याच्या अस्पृश्यत्वामुळे (स्पर्श न करता येण्याजोग्या स्वभावामुळे) म्हटले आहे; तसेच "स्पर्श न करताच बांधून ठेवते" असेही म्हटले आहे. कारण ज्याप्रमाणे फोठ्ठब्बधातूंच्या स्पर्शयोग्य स्वभावामुळे परस्परावलंबित्व असते, त्याप्रमाणे फोठ्ठब्ब आणि अ-फोठ्ठब्ब धातूंचे (आपोधातूचे) परस्परावलंबित्व नसते, असा अभिप्राय समजला पाहिजे. कारण अविनीभोगवृत्ती असलेल्या (एकमेकांपासून वेगळे न करता येणाऱ्या) आणि परस्परांचे प्रत्यय बनलेल्या महाभूतांमध्ये परस्परावलंबित्व रोखणे शक्य नाही; तसेच अविनीभोगत्वामुळे एकत्रित झालेल्या सहजात रूपांमध्ये 'स्पर्श करणे' आणि 'स्पर्श न करणे' याविषयी विचार करणे योग्य नाही. "उष्ण न होता जळते" या वचनाने केवळ तेजोधातूच्या स्वभावाचाच निषेध केला जातो, शीतत्वाचा (थंडपणाचा) स्वीकार केला जात नाही; आणि तेजोस्वभावाच्या निषेधानेच शीतत्वाचाही निषेध होतो. कारण तेज हेच शीत असते, कारण दंव किंवा बर्फ पडण्याच्या काळात शीततेचे परिपाचकत्व (पचवण्याची शक्ती) दिसून येते. आणि शीत व उष्ण यांच्या परस्परविरोधी स्वभावामुळे उष्णासोबत शीत नावाचा दुसरा महाभूत अस्तित्वात येऊ शकत नाही, हे योग्यच आहे. परंतु उष्णतेचे प्राधान्य असलेल्या कलापामध्ये शीततेचा अभाव आणि शीततेचे प्राधान्य असलेल्या कलापामध्ये उष्णतेचा अभाव असणे, हे त्या दोघांच्या परस्परविरोधी स्वभावामुळे तेजोधातूच्या विशेष अवस्थेत योग्य ठरते. 'भाव-अन्यथात्व' म्हणजे कठीण असलेल्या गुळ इत्यादी पदार्थांचे द्रवत्व किंवा मृदुत्व होणे, आणि रस इत्यादी द्रवांचे कठीणत्व होणे; विशिष्ट प्रत्ययांमुळे (कारणांमुळे) कमी किंवा जास्त प्रमाणात पथवीधातू इत्यादींची उत्पत्ती होणे. 'लक्षण-अन्यथात्व' म्हणजे कठीणपणा इत्यादी लक्षणांचा त्याग करणे; ते या महाभूतांचे होत नाही. केवळ कमी-अधिक प्रमाणाने युक्त असलेले 'भाव-अन्यथात्व'च होते, असा अर्थ आहे.

652. අනුපාදින්නාදීනංයෙවාති එකන්තඅනුපාදින්නඑකන්තනචිත්තසමුට්ඨානාදීනං නිද්දෙසෙසු ගහණෙසු ගහිතාති අත්ථො. යං වා පනඤ්ඤම්පීති පන වචනෙන පුරිමානම්පි නකම්මස්සකතත්තාභාවාදිකං දීපෙති. තා හි අනුපාදින්නාදිනකම්මස්සකතත්තාදිවචනානං සමානත්ථත්තා එකෙන අවත්තබ්බත්තෙ ඉතරෙනපි අවත්තබ්බා සියුං, වත්තබ්බත්තෙ වා වත්තබ්බා. තස්මා එකන්තාකම්මජාදීස්වෙව ගහෙතබ්බත්තා තා අනෙකන්තෙසු න ගහිතාති දට්ඨබ්බා.

६५२. "अनुपादिन्न इत्यादींचेच" याचा अर्थ असा की, एकांत-अनुपादिन्न आणि एकांत-नचित्तसमुट्ठान इत्यादींच्या निर्देशात (ग्रहणात) ते ग्रहण केले गेले आहेत. परंतु "किंवा जे इतर काही आहे" या वचनाने पूर्वीच्या रूपांचेही 'न-कम्मस्सकतत्ता' (कर्म-स्वकीय नसणे) इत्यादी भाव दर्शवले जातात. कारण ते (जरा आणि अनित्यता) अनुपादिन्न इत्यादी आणि न-कम्मस्सकतत्ता इत्यादी शब्दांच्या समान अर्थाचे असल्यामुळे, जर एका शब्दाने ते सांगता येत नसतील तर दुसऱ्यानेही सांगता येणार नाहीत; आणि जर सांगता येत असतील तर सांगितले पाहिजेत. म्हणून, केवळ एकांत-अकर्मज रूपांमध्येच त्यांचे ग्रहण करायचे असल्यामुळे, अनेकान्त रूपांमध्ये त्यांचे ग्रहण केले गेले नाही, असे समजले पाहिजे.

666. එකන්ත …පෙ… පඤ්ඤායති තෙසං විකාරත්තා, අනිප්ඵන්නත්තා පන තස්ස උප්පාදො න කෙනචි සක්කා වත්තුන්ති අධිප්පායො.

६६६. एकांत... पे... स्पष्ट होते, कारण ते त्यांचे विकार (रूपांतर) आहेत. परंतु अनिष्पन्न रूप असल्यामुळे त्या (विज्ञप्ती) च्या उत्पत्तीविषयी कोणत्याही प्रकारे सांगता येत नाही, असा अभिप्राय आहे.

දුකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

दुकनिर्देशवर्णना समाप्त झाली.

චතුක්කනිද්දෙසවණ්ණනා

चतुष्कनिर्देशवर्णना

966. පච්ඡිමපදස්සාති විඤ්ඤාතපදස්ස. සබ්බමෙව හි රූපං විඤ්ඤාතන්ති තස්ස අභින්දිතබ්බත්තා විඤ්ඤාතතො අඤ්ඤං දිට්ඨං සුතං මුතඤ්ච න හොතීති පුච්ඡං අකත්වාව විස්සජ්ජිතං. න හි සක්කා විඤ්ඤාතතො අඤ්ඤං ‘‘කතමං රූපං දිට්ඨ’’න්ති [Pg.156] පුච්ඡිතුන්ති අධිප්පායො. යථා හි ද්වීසු උද්දිට්ඨෙසු නොපාදතො අඤ්ඤත්තං සන්ධාය ‘‘කතමං තං රූපං උපාදා’’ති පුච්ඡිතං, එවං දිට්ඨාදීසු චතූසු උද්දිට්ඨෙසු සුතාදීහි තීහිපි අඤ්ඤත්තං සන්ධාය ‘‘කතමං තං රූපං දිට්ඨ’’න්ති පුච්ඡිතබ්බං සියා, තදභාවො න පුච්ඡිතං, එවං සුතාදීසුපීති. දස්සනාදිග්ගහණවිසෙසතො පන දිට්ඨාදීහි අඤ්ඤස්ස විඤ්ඤාතස්ස සබ්භාවතො ච චතුක්කො වුත්තො.

९६६. "अंतिम पदाचे" म्हणजे विज्ञात पदाचे. कारण सर्वच रूप हे विज्ञात (जाणलेले) असते. त्याचे विभाजन करता येत नसल्यामुळे, विज्ञातापेक्षा वेगळे असे दिठ्ठ (पाहिलेले), सुत (ऐकलेले) आणि मुत (अनुभवलेले) रूप असू शकत नाही; म्हणून प्रश्न न विचारताच उत्तर दिले गेले आहे. कारण विज्ञातापेक्षा वेगळे "दिठ्ठ रूप कोणते?" असा प्रश्न विचारणे शक्य नाही, असा अभिप्राय आहे. ज्याप्रमाणे दोन पदांचा संक्षेप केला असता, नोपादा रूपापेक्षा वेगळेपण लक्षात घेऊन "ते उपादा रूप कोणते?" असा प्रश्न विचारला जातो, त्याप्रमाणे दिठ्ठ इत्यादी चार पदांचा संक्षेप केला असता, सुत इत्यादी तिन्हींपेक्षा वेगळेपण लक्षात घेऊन "ते दिठ्ठ रूप कोणते?" असा प्रश्न विचारायला हवा होता. परंतु तसे वेगळेपण नसल्यामुळे प्रश्न विचारला गेला नाही. सुत इत्यादींच्या बाबतीतही असेच समजावे. परंतु दर्शन इत्यादींच्या ग्रहणाच्या वैशिष्ट्यामुळे आणि दिठ्ठ इत्यादींपेक्षा वेगळ्या अशा विज्ञात रूपाच्या अस्तित्वामुळे चतुष्क (चारचा गट) सांगितला आहे.

පඤ්චකනිද්දෙසවණ්ණනා

पंचकनिर्देशवर्णना

969. තෙජොභාවං ගතන්ති සභාවෙනෙව තෙජොභාවං පත්තන්ති අත්ථො. වුත්තස්සපි අඤ්ඤෙන පකාරෙන සඞ්ගහාරහස්ස සඞ්ගණ්හනං නයකරණං ඉධ දට්ඨබ්බං, තයිදං ‘‘විඤ්ඤාත’’න්ති චතුක්කපදෙපි යොජෙතබ්බං. ඵොට්ඨබ්බස්ස භෙදසබ්භාවො අට්ඨකෙ නයො.

९६९. "तेजोभावाला प्राप्त झालेले" म्हणजे स्वभावानेच तेजोभावाला प्राप्त झालेले रूप, असा अर्थ आहे. आधी सांगितलेल्या रूपाचेच दुसऱ्या प्रकारे संग्रह करण्यास योग्य अशा रूपाचे ग्रहण करणे, हे येथे 'नयकरण' (पद्धत ठरवणे) म्हणून समजले पाहिजे. हेच "विज्ञात" या चतुष्क पदातही योजले पाहिजे. फोठ्ठब्बाचा (स्पर्शरूपाचा) भेद स्पष्ट असणे हा अट्ठकातील (आठच्या गटातील) नय आहे.

පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා

प्रकीर्णककथावर्णना

975. නත්ථි නීවරණාති වචනෙන මිද්ධස්සපි නීවරණස්ස පහානං වුත්තං, න ච රූපං පහාතබ්බං, න ච රූපකායගෙලඤ්ඤං මුනිනො නත්ථීති සක්කා වත්තුං ‘‘පිට්ඨි මෙ ආගිලායති, තමහං ආයමිස්සාමී’’ති (ම. නි. 2.22) වචනතො. සවිඤ්ඤාණකසද්දොති විඤ්ඤාණෙන පවත්තිතො වචීඝොසාදිසද්දො. න හි එතානි ජායන්තීති පරිපච්චමානස්ස රූපස්ස පරිපච්චනං ජරා, ඛීයමානස්ස ඛයො අනිච්චතාති රූපභාවමත්තානි එතානි, න සයං සභාවවන්තානීති සන්ධාය වුත්තං. තථා ජායමානස්ස ජනනං ජාති, සා ච රූපභාවොව, න සයං සභාවවතීති ‘‘න පන පරමත්ථතො ජාති ජායතී’’ති වුත්තං.

९७५. "नीवरण नाहीत" या वचनाने मिद्धाचेही (आळसाचेही) नीवरण म्हणून प्रहाण (त्याग) सांगितले आहे. आणि रूपाचे प्रहाण केले जाऊ शकत नाही. तसेच "मुनींना (बुद्धांना) रूपकायाची अस्वस्थता (आजारपण) नसते" असे म्हणता येत नाही, कारण "माझी पाठ दुखत आहे, मी ती सरळ करीन" असे भगवान म्हणाले आहेत. "सविज्ञाणक शब्द" म्हणजे विज्ञानाने प्रवृत्त झालेला वचीघोष (वाणीचा आवाज) इत्यादी शब्द होय. "हे उत्पन्न होत नाहीत" कारण परिपक्व होत असलेल्या रूपाचे परिपक्व होणे म्हणजे 'जरा' (वृद्धत्व) होय, आणि क्षीण होत असलेल्या रूपाचा क्षय होणे म्हणजे 'अनित्यता' होय. ही केवळ रूपाची अवस्था (रूपभाव) आहे, ती स्वतः स्वभावयुक्त (परमार्थ रूपे) नाहीत, हा अभिप्राय मनात ठेवून असे म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे, उत्पन्न होत असलेल्या रूपाचे उत्पन्न होणे म्हणजे 'जाती' होय, आणि ती देखील केवळ रूपाची अवस्थाच आहे, ती स्वतः स्वभावयुक्त नाही; म्हणून "परमार्थतः जाती उत्पन्न होत नाही" असे म्हटले आहे.

තෙසං පච්චයො එතිස්සාති තප්පච්චයා, තප්පච්චයාය භාවො තප්පච්චයභාවො, තප්පච්චයභාවෙන පවත්තො වොහාරො තප්පච්චයභාවවොහාරො, තං ලභති. අභිනිබ්බත්තිතධම්මක්ඛණස්මින්ති අභිනිබ්බත්තියමානධම්මක්ඛණස්මින්ති අධිප්පායො. න හි තදා තෙ ධම්මා න ජායන්තීති ජායමානභාවොව ජාතීති යුත්තා තස්සා කම්මාදිසමුට්ඨානතා තංනිබ්බත්තතා ච, න පන තදා තෙ ධම්මා ජීයන්ති ඛීයන්ති ච, තස්මා න තෙසං තෙ ජීරණභිජ්ජනභාවා චිත්තාදිසමුට්ඨානා තංනිබ්බත්තා චාති වචනං අරහන්ති. එවමපි උපාදින්න-සද්දො උපෙතෙන කම්මුනා ආදින්නතං වදති, න නිබ්බත්තින්ති උපාදින්නපාකභෙදානං උපාදින්නතා තෙසං වත්තබ්බාති චෙ? න, ආදින්න-සද්දස්ස නිබ්බත්තිවාචකත්තා. උපෙතෙන [Pg.157] නිබ්බත්තඤ්හි උපාදින්නන්ති පච්චයානුභාවක්ඛණඤ්ච නිබ්බත්තිඤ්ච ගහෙත්වාව පවත්තො අයං වොහාරො තදා අභාවා ජරාමරණෙ න පවත්තතීති. පටිච්චසමුප්පන්නානං ධම්මානං ජරාමරණත්තා තෙසං උප්පාදෙ සති ජරාමරණං හොති, අසති න හොති. න හි අජාතං පරිපච්චති භිජ්ජති වා, තස්මා ජාතිපච්චයතං සන්ධාය ‘‘ජරාමරණං පටිච්චසමුප්පන්න’’න්ති වුත්තං.

"त्यांचा प्रत्यय (कारण) हिच्यासाठी आहे" म्हणून ती 'तप्प्रत्यया' होय. तप्प्रत्ययेचा भाव म्हणजे 'तप्प्रत्ययभाव'. तप्प्रत्ययभावाने प्रवृत्त झालेला व्यवहार म्हणजे 'तप्प्रत्ययभावव्यवहार' होय; ती हा व्यवहार प्राप्त करते. "अभिनिब्बत्तित-धम्मक्खणस्मिं" याचा अर्थ 'उत्पन्न होत असलेल्या धर्मांच्या (रूपांच्या) उत्पादक्षणात' असा अभिप्राय आहे. कारण त्यावेळी ते धर्म उत्पन्न होत नाहीत असे नाही, म्हणून उत्पन्न होण्याचा स्वभाव म्हणजेच 'जाती' होय. तिचे कर्मादींपासून समुत्थान होणे आणि त्यांच्यापासून उत्पन्न होणे योग्यच आहे. परंतु त्यावेळी ते धर्म जीर्ण होत नाहीत किंवा क्षीण होत नाहीत; म्हणून त्यांचे ते जीर्ण होणे आणि नष्ट होणे हे चित्तादींपासून समुत्थान पावणारे आणि त्यांच्यापासून उत्पन्न होणारे आहे, असे म्हणणे योग्य नाही. असे असले तरी, 'उपादिन्न' हा शब्द (तृष्णा व दृष्टीने) युक्त असलेल्या कर्माने ग्रहण केलेल्या भावाला दर्शवतो, उत्पत्तीला नाही. मग उपादिन्न कर्माच्या विपाकाचे भेद असलेल्या त्या जरा आणि अनित्यतेला 'उपादिन्न' म्हणावे का? नाही, कारण 'आदिन्न' हा शब्द उत्पत्तीचा वाचक आहे. कारण कर्माने उत्पन्न झालेले रूप हे 'उपादिन्न' असते. प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) सामर्थ्याचा क्षण आणि उत्पत्ती यांना गृहीत धरूनच प्रवृत्त झालेला हा व्यवहार त्यावेळी (स्थिती आणि भंग क्षणात) नसल्यामुळे, जरा आणि मरणाच्या बाबतीत प्रवृत्त होत नाही, असे समजावे. प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्मांचे जरा-मरण असल्यामुळे, त्यांची उत्पत्ती असताना जरा-मरण होते, उत्पत्ती नसताना होत नाही. कारण जे उत्पन्नच झाले नाही, ते परिपक्व होत नाही किंवा नष्टही होत नाही. म्हणून जाती-प्रत्ययत्व (जाती हे कारण असणे) लक्षात घेऊन "जरा-मरण हे प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे" असे म्हटले आहे.

නිස්සයපටිබද්ධවුත්තිතොති ජායමානපරිපච්චමානභිජ්ජමානානං ජායමානාදිභාවමත්තත්තා ජායමානාදිනිස්සයපටිබද්ධවුත්තිකා ජාතිආදයොති වුත්තං හොති. යදි එවං උපාදායරූපානඤ්ච චක්ඛායතනාදීනං උප්පාදාදිසභාවභූතා ජාතිආදයො තංනිස්සිතා හොන්තීති භූතනිස්සිතානං තෙසං ලක්ඛණානං උපාදායභාවො විය උපාදායරූපනිස්සිතානං උපාදායුපාදායභාවො ආපජ්ජතීති චෙ? න, භූතපටිබද්ධඋපාදායරූපලක්ඛණානඤ්ච භූතපටිබද්ධභාවස්ස අවිනිවත්තනතො. අපිච එකකලාපපරියාපන්නානං රූපානං සහෙව උප්පාදාදිප්පවත්තිතො එකස්ස කලාපස්ස උප්පාදාදයො එකෙකාව හොන්තීති යථා එකෙකස්ස කලාපස්ස ජීවිතින්ද්‍රියං කලාපානුපාලකං ‘‘උපාදායරූප’’න්ති වුච්චති, එවං කලාපුප්පාදාදිසභාවා ජාතිආදයො ‘‘උපාදායරූපානි’’ච්චෙව වුච්චන්ති. එවං විකාරපරිච්ඡෙදරූපානි ච යොජෙතබ්බානි.

निस्सयपटिबद्धवुत्तितो (आश्रयाशी बद्ध प्रवृत्ती) याचा अर्थ असा आहे की, उत्पन्न होणारे, परिपक्व होणारे आणि नष्ट होणारे रूपांच्या केवळ उत्पत्ती इत्यादी अवस्थांच्या अस्तित्वामुळे, जाती (उत्पत्ती) इत्यादी रूपे उत्पन्न होणाऱ्या इत्यादी आश्रयांवर अवलंबून असणारी प्रवृत्ती असणारे आहेत, असे म्हटले आहे. जर असे असेल तर, चक्षु-आयतन इत्यादी उपादाय रूपांचे उत्पत्ती इत्यादी स्वभाव असणारे जाती इत्यादी रूपे त्यावर (त्या उपादाय रूपांवर) आश्रित असतात; म्हणून महाभूतांवर आश्रित असणाऱ्या त्या लक्षणरूपांचा जसा 'उपादाय-भाव' (उपादाय रूप असणे) होतो, तसाच उपादाय रूपांवर आश्रित असणाऱ्या त्या लक्षणरूपांचा 'उपादाय-उपादाय-भाव' (उपादाय रूपाचे उपादाय रूप असणे) प्राप्त होईल काय? अशी शंका घेतल्यास, तसे होत नाही; कारण महाभूतांशी बद्ध असणाऱ्या उपादाय रूपांच्या लक्षणांचे देखील महाभूतांशी बद्ध असणे निवृत्त होत नाही. शिवाय, एकाच कलापात समाविष्ट असणाऱ्या रूपांची एकाच वेळी उत्पत्ती इत्यादी प्रवृत्ती होत असल्यामुळे, एका कलापाचे उत्पत्ती इत्यादी क्षण एकेकच असतात. म्हणून, ज्याप्रमाणे प्रत्येक कलापाच्या कलाप-रक्षक अशा जीवितेन्द्रियाला 'उपादाय रूप' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे कलापाच्या उत्पत्ती इत्यादी स्वभाव असणाऱ्या जाती इत्यादींना 'उपादाय रूपे' असेच म्हटले जाते. याचप्रमाणे विकाररूप आणि परिच्छेदरूपांचे देखील योजन करावे.

කම්මසමුට්ඨානසම්බන්ධං උතුසමුට්ඨානං කම්මවිසෙසෙන සුවණ්ණදුබ්බණ්ණසුසණ්ඨිතදුස්සණ්ඨිතාදිවිසෙසං හොතීති ‘‘කම්මපච්චය’’න්ති වුත්තං. කම්මවිපාකානුභවනස්ස කාරණභූතං බාහිරඋතුසමුට්ඨානං කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානං. කම්මසහායො පච්චයො, කම්මස්ස වා සහායභූතො පච්චයො කම්මපච්චයො, සොව උතු කම්මපච්චයඋතු, සො සමුට්ඨානං එතස්සාති කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානන්ති වචනත්ථො. සීතෙ උණ්හෙ වා කිස්මිඤ්චි උතුම්හි සමාගතෙ තතො සුද්ධට්ඨකං උප්පජ්ජති, තස්ස සො උතු සමුට්ඨානං. දුතියස්ස සුද්ධට්ඨකස්ස උතුසමුට්ඨානිකපටිබන්ධකස්ස සො එව පුරිමො උතු පච්චයො. තතියං පන සුද්ධට්ඨකං පුරිමඋතුසහායෙන උතුනා නිබ්බත්තත්තා පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ‘‘උතුපච්චයඋතුසමුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. එවමයං පුරිමො උතු තිස්සො සන්තතියො ඝට්ටෙති, තතො පරං අඤ්ඤඋතුසමාගමෙ අඤ්ඤසන්තතිත්තයං, තතො ච අඤ්ඤෙන අඤ්ඤන්ති එවං පවත්ති දට්ඨබ්බා. තදෙතං සීතුණ්හානං අප්පබහුභාවෙ තංසම්ඵස්සස්ස අචිරප්පවත්තියා චිරප්පවත්තියා [Pg.158] ච වෙදිතබ්බං, අනුපාදින්නෙන දීපනා න සන්තතිත්තයවසෙන, අථ ඛො මෙඝසමුට්ඨාපකමූලඋතුවසෙන පකාරන්තරෙන දට්ඨබ්බා, තං දස්සෙතුං ‘‘උතුසමුට්ඨානො නාම වලාහකො’’තිආදිමාහ. රූපරූපානං විකාරාදිමත්තභාවතො අපරිනිප්ඵන්නතා වුත්තා. තෙසඤ්හි රූපවිකාරාදිභාවතො රූපතාති අධිප්පායො. රූපවිකාරාදිභාවතො එව පන රූපෙ සති සන්ති, අසති න සන්තීති අසඞ්ඛතභාවනිවාරණත්ථං පරිනිප්ඵන්නතා වුත්තාති.

कर्मामुळे उत्पन्न होणाऱ्या रूपाशी संबंध असणारे ऋतू हे उत्पत्तीचे कारण असणारे रूप, विशिष्ट कर्मामुळे सुवर्ण (चांगला वर्ण), दुर्वर्ण (वाईट वर्ण), सुसंस्थित (चांगला आकार), दुःसंस्थित (वाईट आकार) इत्यादी वैशिष्ट्यांनी युक्त होते, म्हणून त्याला 'कर्मप्रत्यय' (कम्मपच्चय) असे म्हटले आहे. कर्मविपाकाचा (कर्माच्या फळाचा) अनुभव घेण्यास कारणीभूत असणारे बाह्य ऋतूमुळे उत्पन्न होणारे रूप म्हणजे 'कर्मप्रत्यय-ऋतुसमुत्थान' (कम्मपच्चय-उतुसमुट्ठान) होय. कर्माचा सहाय्यक असणारा प्रत्यय (कारण), किंवा कर्माचा सहाय्यक असणारा प्रत्यय म्हणजे 'कर्मप्रत्यय' होय. तोच ऋतू म्हणजे 'कर्मप्रत्यय-ऋतू' (कम्मपच्चय-उतु) होय. या रूपाचे तेच (कर्मप्रत्यय-ऋतू) समुत्थान (उत्पत्तीचे कारण) आहे, म्हणून त्याला 'कर्मप्रत्यय-ऋतुसमुत्थान' म्हणतात, हा शब्दार्थ आहे. थंडी किंवा उष्णता अशा कोणत्याही ऋतूचा संयोग झाला असता, त्यापासून 'शुद्धाष्टक कलाप' उत्पन्न होतो; त्या कलापाचे तो ऋतू हेच समुत्थान (कारण) आहे. ऋतूमुळे उत्पन्न होणाऱ्या रूपांच्या संततीला जोडणाऱ्या दुसऱ्या शुद्धाष्टक कलापाचे तोच पूर्ववर्ती ऋतू प्रत्यय (कारण) होतो. परंतु, तिसरा शुद्धाष्टक कलाप पूर्ववर्ती ऋतूच्या सहाय्याने दुसऱ्या ऋतूद्वारे उत्पन्न होत असल्यामुळे, पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच त्याला 'ऋतुप्रत्यय-ऋतुसमुत्थान' (उतुपच्चय-उतुसमुट्ठान) असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे, हा पूर्ववर्ती ऋतू तीन संततींना जोडतो. त्यानंतर, दुसऱ्या ऋतूचा संयोग झाला असता इतर तीन संततींचा समूह उत्पन्न होतो, आणि त्यानंतर दुसऱ्या ऋतूमुळे इतर तीन संततींचा समूह उत्पन्न होतो; अशा प्रकारे ही प्रवृत्ती (संततीची परंपरा) समजून घ्यावी. हे थंडी आणि उष्णतेच्या कमी-अधिक प्रमाणावर आणि त्या ऋतूच्या स्पर्शाच्या अल्पकाळ किंवा दीर्घकाळ टिकणाऱ्या प्रवृत्तीवरून समजून घ्यावे. अनुपादिन्न (अधिग्रहित न केलेल्या) रूपाद्वारे स्पष्टीकरण तीन संततींच्या समूहाच्या द्वारे समजू नये, तर मेघ (ढग) उत्पन्न करणाऱ्या मूळ ऋतूच्या प्रभावाने दुसऱ्या एका प्रकारे समजून घ्यावे. ते दर्शवण्यासाठी 'ऋतुसमुत्थानो नाम वलाहको' (ऋतुसमुत्थान म्हणजे मेघ) इत्यादी म्हटले आहे. रूप-रूपांच्या (निष्पन्न रूपांच्या) विकार इत्यादी केवळ अवस्थांच्या अस्तित्वामुळे त्यांना 'अपरिनिष्पन्न' म्हटले आहे. कारण, त्यांच्या रूप-विकार इत्यादी भावामुळेच त्यांना 'रूपत्व' प्राप्त होते, असा अभिप्राय आहे. परंतु, रूप-विकार इत्यादी भावामुळेच निष्पन्न रूप अस्तित्वात असताना ती असतात, आणि निष्पन्न रूप नसताना ती नसतात. म्हणून, त्यांचे असंस्कृतत्व (असंखतत्व) टाळण्यासाठी त्यांना 'परिनिष्पन्न' म्हटले आहे.

රූපකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

रूपकाण्ड-वर्णन समाप्त झाले.

3. නික්ඛෙපකණ්ඩං

३. निक्षेपकाण्ड

තිකනික්ඛෙපකථාවණ්ණනා

तिक-निक्षेप-कथा-वर्णन

985. සබ්බෙසන්ති [Pg.159] චිත්තුප්පාදවසෙන රූපාසඞ්ඛතවසෙන ච භින්නානං සබ්බෙසං ඵස්සාදිචක්ඛාදිපදභාජනනයෙන විත්ථාරිතො. තත්ථ පන අසඞ්ඛතස්ස භෙදාභාවතො අසඞ්ඛතා ධාතූත්වෙව පදභාජනං දට්ඨබ්බං. යෙවාපනකානං පන සුඛුමුපාදායරූපස්ස ච ඉන්ද්‍රියවිකාරපරිච්ඡෙදලක්ඛණරූපුපත්ථම්භකභාවරහිතස්ස හදයවත්ථුස්ස පදුද්ධාරෙන ඉධ නිද්දෙසානරහත්තා නිද්දෙසො න කතොති දට්ඨබ්බො. න හි තථාගතස්ස ධම්මෙසු ආචරියමුට්ඨි අත්ථීති. නික්ඛිපිත්වාති විත්ථාරදෙසනං ඨපෙත්වා, අපනෙත්වාති අත්ථො, විත්ථාරදෙසනං අන්තොගධං කත්වාති වා. ගාථාත්ථො නිදානෙ වුත්තො එව.

९८५. 'सब्बेसं' (सर्व) म्हणजे चित्तोत्पादाच्या (चित्त आणि चैतसिकांच्या) भेदाने आणि रूप व असंस्कृत (असंखत) यांच्या भेदाने भिन्न असणाऱ्या सर्व धर्मांचे स्पर्श इत्यादी आणि चक्षु इत्यादी पदांच्या विस्तृत विश्लेषणाच्या पद्धतीने विस्तार केला आहे. परंतु, त्यामध्ये असंस्कृत अशा निर्वाणाचा भेद (विभाग) नसल्यामुळे 'असंखता धातु' (असंस्कृत धातू) असेच पद-भाजन (पदांचे विश्लेषण) समजून घ्यावे. आणि 'येवापनक' (इतर चैतसिक) धर्मांचे देखील, तसेच इन्द्रियत्व, विकारत्व, परिच्छेदत्व, लक्षणत्व आणि रूपांचे उपस्तंभकत्व (आधार देणे) या भावांनी रहित असणाऱ्या सूक्ष्म आणि उपादाय रूप अशा हृदयवस्तूचे देखील पदांच्या उद्धाराने (स्पष्ट उल्लेखाने) येथे विस्तृत निर्देश करण्यास योग्य नसल्यामुळे निर्देश केला नाही, असे समजून घ्यावे. कारण, तथागतांच्या उपदेशिलेल्या धर्मांमध्ये 'आचार्यमुष्टि' (ज्ञान लपवून ठेवणे) नाही, असे जाणावे. 'निक्खिपित्वा' (वगळून) म्हणजे विस्तृत देशनेला बाजूला ठेवून किंवा वगळून, असा अर्थ आहे; किंवा विस्तृत देशनेला अंतर्भूत करून, असा अर्थ आहे. गाथेचा अर्थ निदानकथेमध्ये सांगितलेलाच आहे.

මූලවසෙන පච්චයභාවො හෙතුපච්චයත්ථො. පභවති එතස්මාති පභවො, සො එව ‘‘ජනකො’’ති විසෙසිතො. සමුට්ඨාති එතෙනාති සමුට්ඨානං, තස්ස විසෙසනං නිබ්බත්තකන්ති. සබ්බානි වා එතානි පරියායවචනානි. අත්ථවසෙනාති කස්මා වුත්තං, නනු කුසලමූලානං හෙතුභාවතො ධම්මවසෙනාති යුත්තන්ති? සච්චමෙතං, අලොභාදීනං පන තිණ්ණං සමානස්ස මූලට්ඨස්ස වසෙන දස්සිතතං සන්ධාය ‘‘අත්ථවසෙනා’’ති වුත්තං. ඉමිනා ධම්මොති භාවො, අත්ථොති ධම්මකිච්චං අධිප්පෙතන්ති විඤ්ඤායති. ‘‘අලොභො නිදානං කම්මානං සමුදයායා’’තිආදිවචනතො (අ. නි. 3.34) තානි කුසලමූලානි සමුට්ඨානං එතස්සාතිපි තංසමුට්ඨානං. තං පන තෙහි සමුට්ඨිතං හොතීති ‘‘අලොභාදීහි සමුට්ඨිත’’න්ති ආහ. තෙ කුසලමූලතංසම්පයුත්තා සමුට්ඨානං එතස්සාතිපි අත්ථො සම්භවති. එත්ථ පන චෙතනං ඨපෙත්වා අඤ්ඤෙ ‘‘තංසම්පයුත්තා’’ති සමුට්ඨානභාවෙ වත්තබ්බා. තත්ථ මූලෙහි අත්තනො පච්චයතො කුසලෙ පරියාදියති, ඛන්ධෙහි සභාවතො, කම්මෙහි අඤ්ඤස්ස නිබ්බත්තනකිච්චතො. මූලෙහි ච කුසලානං අනවජ්ජතාය හෙතුං දස්සෙති, ඛන්ධෙහි තංසම්පයොගකතං අනවජ්ජසභාවං, කම්මෙහි සුඛවිපාකතං. මූලෙහි වා නිදානසම්පත්තියා ආදිකල්‍යාණතං, ඛන්ධෙහි සභාවසම්පත්තියා මජ්ඣෙකල්‍යාණතං, කම්මෙහි නිබ්බත්තිසම්පත්තියා පරියොසානකල්‍යාණතං.

मूळ (मुळासारखे असणे) या रूपाने प्रत्ययभाव (उपकारक असणे) म्हणजे 'हेतुप्रत्ययार्थ' (हेतुपच्चयत्थ) होय. यापासून उत्पन्न होते, म्हणून ते 'प्रभव' होय; त्यालाच 'जनक' (उत्पादक) असे विशेषित केले आहे. याच्याद्वारे उत्थान होते (उत्पन्न होते), म्हणून ते 'समुत्थान' होय; 'निर्वर्तक' (निब्बत्तक) हा शब्द त्याचे विशेषण आहे. किंवा, हे सर्व शब्द समानार्थी (पर्यायवाची) शब्द आहेत. 'अर्थवशाने' (अत्थवसेन) असे का म्हटले आहे? कुशल मुळांच्या हेतुभावामुळे 'धर्मवशाने' (धम्मवसेन) असे म्हणणे योग्य नव्हते काय? हे सत्य आहे, परंतु अलोभ इत्यादी तिन्ही धर्मांच्या समान अशा 'मूलार्थ' (मुळाचा अर्थ) या रूपाने दर्शवल्याचा संदर्भ घेऊन 'अर्थवशाने' असे म्हटले आहे. याने 'धम्म' या शब्दाने स्वभाव आणि 'अत्थ' या शब्दाने धर्मांचे कार्य (मूळ असणे इत्यादी कार्य) अभिप्रेत आहे, असे समजले जाते. 'अलोभो निदानं कम्मानं समुदयाय' (अलोभ हे कर्मांच्या उत्पत्तीचे कारण आहे) इत्यादी वचनांमुळे, या कर्माचे ती कुशल मुळे हेच समुत्थान (कारण) आहे, म्हणून ते 'तत्समुत्थान' होय. परंतु, ते कर्म त्या अलोभ इत्यादींद्वारे समुत्थित (उत्पन्न) होते, म्हणून 'अलोभ इत्यादींद्वारे समुत्थित' असे ग्रंथकारांनी म्हटले आहे. या कर्माचे ती कुशल मुळे आणि त्यांच्याशी संप्रयुक्त असणारे स्कंध हे समुत्थान आहे, असा देखील अर्थ संभवतो. परंतु, येथे 'तत्समुत्थान' या पाठात चेतनेला वगळून, चेतनेव्यतिरिक्त इतर धर्मांना 'तत्संप्रयुक्त' असे म्हणावे, जे समुत्थानभावामध्ये सांगितले पाहिजेत. त्यामध्ये, मुळांच्या द्वारे स्वतःच्या प्रत्ययभावाने कुशल धर्मांना ग्रहण केले जाते; स्कंधांच्या द्वारे स्वभावाने; आणि कर्मांच्या द्वारे दुसऱ्या फळाला उत्पन्न करण्याच्या कार्याने. आणि मुळांच्या द्वारे कुशल धर्मांच्या अनवद्यतेचे (अदोषत्वाचे) कारण दर्शवले जाते; स्कंधांच्या द्वारे त्या मुळांशी संप्रयुक्त असण्यामुळे निर्माण होणारा अनवद्य स्वभाव; आणि कर्मांच्या द्वारे सुखविपाकत्व दर्शवले जाते. किंवा, मुळांच्या द्वारे कारणाच्या समृद्धीमुळे 'आदिकल्याणत्व' दर्शवले जाते; स्कंधांच्या द्वारे स्वभावाच्या समृद्धीमुळे 'मध्यकल्याणत्व' दर्शवले जाते; आणि कर्मांच्या द्वारे उत्पत्तीच्या (फळाच्या) समृद्धीमुळे 'परियोसानकल्याणत्व' दर्शवले जाते.

986. තං [Pg.160]…පෙ… උද්ධං අකුසලං නාම නත්ථීති කස්මා වුත්තං, නනු විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහගතමොහො අත්ථීති? සච්චමෙතං, තෙන පන විනා තංසම්පයුත්තතා නත්ථීති තංසම්පයුත්තෙසු ගහිතෙසු මොහො ගහිතො එවාති කත්වා ‘‘තතො උද්ධං නත්ථී’’ති වුත්තං අඤ්ඤත්ථ අභාවා. එකස්මිං ඨිතං එකට්ඨං, සහජභාවෙන එකට්ඨං සහජෙකට්ඨං. පහාතබ්බන්ති පහානං, පහානභාවෙන එකට්ඨං පහානෙකට්ඨං. යෙන හි යං සහ පහාතබ්බං, තෙන තං එකස්මිං පුග්ගලෙ ඨිතං හොති, එකස්මිං සමුච්ඡින්නෙ අසමුච්ඡින්නෙ ච ඉතරස්ස සමුච්ඡින්නතාය අසමුච්ඡින්නතාය ච වසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤාවිරහිතතො.

९८६. 'त्यापेक्षा वर अकुशल नावाचे काही नाही' असे का म्हटले आहे? विचिकित्सा आणि उद्धच्च (औद्धत्य) यांच्याशी सहगत असणारा मोह आहेच की नाही? हे सत्य आहे, परंतु त्या मोहाशिवाय त्याच्याशी संप्रयुक्त असणे शक्य नाही. म्हणून, त्या मोहाशी संप्रयुक्त असणाऱ्या विचिकित्सा आणि उद्धच्च यांना ग्रहण केले असता मोहाचे ग्रहण झालेच आहे, असे मानून 'त्यापेक्षा वर काही नाही' असे म्हटले आहे; कारण इतर ठिकाणी या मोहाचा अभाव असतो. एकाच चित्तात किंवा एकाच पुद्गलामध्ये असणारे अकुशल म्हणजे 'एकस्थ' (एकट्ठ) होय. सहजातभावाने (एकत्र उत्पन्न होण्याच्या भावाने) एकस्थ असणारे ते 'सहजात-एकस्थ' (सहजेकट्ठ) होय. जे प्रहाण (नष्ट) करण्यास योग्य आहे, म्हणून ते 'प्रहाण' होय; प्रहाणभावाने एकस्थ असणारे ते 'प्रहाण-एकस्थ' (पहानेकट्ठ) होय. कारण, ज्या अकुशलासोबत जे अकुशल प्रहाण करायचे असते, त्या अकुशलासोबत ते अकुशल एकाच पुद्गलामध्ये स्थित असते. कारण, एका अकुशलाचा समूच्छेद (पूर्ण नाश) झाला असता किंवा समूच्छेद न झाला असता, दुसऱ्या अकुशलाचा देखील समूच्छेद होणे किंवा समूच्छेद न होणे यानुसार ते परस्परांपासून विरहित नसतात.

987. තීණි ලක්ඛණානීති අනිච්චදුක්ඛඅනත්තතා. නාමකසිණසත්තපඤ්ඤත්තියො තිස්සො පඤ්ඤත්තියො. පරමත්ථෙ අමුඤ්චිත්වා වොහරියමානා විහාරමඤ්චාදිකා උපාදාපඤ්ඤත්ති සත්තපඤ්ඤත්තිග්ගහණෙන ගහිතාති වෙදිතබ්බා, එතානි ච ලක්ඛණාදීනි හෙට්ඨා ද්වීසු කණ්ඩෙසු විඤ්ඤත්තිආදීනි විය න වුත්තානි, න ච සභාවධම්මාති කත්වා න ලබ්භන්තීති වුත්තානි. න හි කොචි සභාවො කුසලත්තිකාසඞ්ගහිතොති වත්තුං යුත්තන්ති.

९८७. तीन लक्षणे म्हणजे अनित्यता, दुःख आणि अनात्मता (अनीच्च, दुक्ख, अनत्तता) हे होत. नामप्रज्ञप्ती, कसिणप्रज्ञप्ती आणि सत्त्वप्रज्ञप्ती या तीन प्रज्ञप्ती आहेत. परमार्थ तत्त्वांना न सोडता व्यवहारात आणल्या जाणाऱ्या विहार, मंचक इत्यादी उपादायप्रज्ञप्ती या 'सत्त्वप्रज्ञप्ती'च्या ग्रहणानेच ग्रहण केल्या जातात असे जाणावे. आणि ही लक्षणे इत्यादी खालील दोन कांडांमध्ये विज्ञाप्ती इत्यादींप्रमाणे सांगितलेली नाहीत, तसेच ती स्वभावधर्म (परमार्थ धर्म) नसल्यामुळे ती प्राप्त होत नाहीत असे म्हटले आहे. कारण कुशलत्रिकात समाविष्ट न झालेला कोणताही स्वभावधर्म अस्तित्वात नाही, असे सांगणे योग्य आहे.

988. සුඛභූමීති කාමාවචරාදයොපි යුජ්ජන්ති. සුඛසහගතා හි කාමාවචරාදිභූමි සුඛභූමි. කාමාවචරාදිභූමීති ච කාමාවචරාදිතාය ධම්මා එව වුච්චන්තීති කාමාවචරාදිචිත්තුප්පාදෙසූති අත්ථතො විඤ්ඤායති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘සුඛභූමිය’’න්ති වත්වා තස්සා එව විභාගදස්සනත්ථං ‘‘කාමාවචරෙ’’තිආදි වුත්තං. භූමි-සද්දො ච අභිධම්මෙ කාමාවචරාදීසු නිරුළ්හොති ‘‘චතූසු භූමීසු කුසල’’න්තිආදීසු (ධ. ස. 1384) අඤ්ඤභූමිග්ගහණං න හොතීති. පාළිතො චාති ‘‘විසිට්ඨානං පාකාති විපාකා’’තිආදිවචනත්ථවිභාවනෙන පාළිතො. ‘‘විපක්කභාවමාපන්නානං අරූපධම්මානමෙතං අධිවචන’’න්තිආදිනා භාසිතත්ථවිභාවනෙන අත්ථතො ච. නාමපරිච්ඡෙදාදීහි තිකදුකානං වවත්ථානදස්සනෙන වා පාළිතො, තදත්ථවිඤ්ඤාපනෙන අත්ථතො.

९८८. 'सुखभूमी' या शब्दाने कामावचर इत्यादी चित्तोत्पाद देखील योग्य ठरतात. कारण सुखासहगत असलेली कामावचर इत्यादी भूमी हीच 'सुखभूमी' होय. आणि 'कामावचर इत्यादी भूमी' असे म्हटले असता कामावचर इत्यादी स्वरूपाचे धर्म (चित्तोत्पाद) च सांगितले जातात, म्हणून अर्थाच्या दृष्टीने 'कामावचर इत्यादी चित्तोत्पादांमध्ये' असे समजले जाते. आणि असे असल्यामुळे 'सुखभूमीत' असे म्हणून, त्याच सुखभूमीचा विभाग दाखवण्यासाठी 'कामावचर' इत्यादी शब्द म्हटले आहेत. आणि अभिधम्मात 'भूमी' हा शब्द कामावचर इत्यादी चित्तोत्पादांमध्ये रूढ असल्यामुळे, 'चार भूमींमध्ये कुशल' इत्यादी वाक्यांमध्ये चित्तोत्पादांशिवाय इतर कोणत्याही भूमीचे ग्रहण होत नाही. 'पाळीनुसार (पाळितो)' म्हणजे 'विशिष्टानं पाको विपाको' (विशिष्ट परिपाकाला विपाक म्हणतात) इत्यादी वचनार्थाचे स्पष्टीकरण करण्याद्वारे पाळीनुसार होय. 'विपक्व भावाला प्राप्त झालेल्या अरूप धर्मांचे हे नाव आहे' इत्यादी भाषित अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्याद्वारे 'अर्थाच्या दृष्टीने (अत्थतो)' होय. किंवा नामपरिच्छेद इत्यादींद्वारे त्रिक आणि द्विकांचे व्यवस्थापन दाखवल्याने 'पाळीनुसार' आणि त्यांचा अर्थ समजवून दिल्याने 'अर्थाच्या दृष्टीने' होय.

991. සාලිඵලන්ති සාලිපාකමාහ.

९९१. 'सालिफल' या शब्दाने 'सालिपाक' (तांदळाचा भात) असे म्हटले आहे.

994. අම්හාකං මාතුලත්ථෙරොති පුග්ගලාරම්මණස්සපි උපාදානස්ස උපාදානක්ඛන්ධා එව පච්චයො, න ලොකුත්තරා, කො පන වාදො ඛන්ධාරම්මණස්ස. තෙනාහ ‘‘අග්ගහිතානී’’ති.

९९४. 'आमचे मातुल थेर' या संदर्भात: पुद्गलप्रज्ञप्तीचे आलंबन असणाऱ्या उपादानाला देखील उपादानस्कंधच प्रत्यय (कारण) होतात, लोकोत्तर धर्म प्रत्यय होत नाहीत; मग स्कंधांचे आलंबन असणाऱ्या उपादानाच्या बाबतीत काय सांगावे? म्हणूनच संग्रहकारांनी 'अग्गहितानी' (ग्रहण न केलेले) असे म्हटले आहे.

998. යථා [Pg.161] උපාදානෙහි අග්ගහෙතබ්බා අනුපාදානියා, එවං සංකිලෙසෙහි අග්ගහෙතබ්බා අසංකිලෙසිකාති කත්වා ‘‘අසං…පෙ… එසෙව නයො’’ති ආහ.

९९८. ज्याप्रमाणे उपादानांद्वारे ग्रहण न करण्याजोगे धर्म 'अनुपादानिय' असतात, त्याचप्रमाणे संक्लेशांद्वारे ग्रहण न करण्याजोगे धर्म 'असंक्लेशिक' असतात, असे मानून 'असं... पे... हाच नियम आहे' असे संग्रहकारांनी म्हटले आहे.

1006. දිට්ඨියා ගහිතො අත්තා න විජ්ජති. යෙසු පන විපල්ලත්ථගාහො, තෙ උපාදානක්ඛන්ධාව විජ්ජන්ති. තස්මා යස්මිං අවිජ්ජමානනිච්චාදිවිපරියාසාකාරගහණං අත්ථි, සොව උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතො කායො. තත්ථ නිච්චාදිආකාරස්ස අවිජ්ජමානතාදස්සනත්ථං රුප්පනාදිසභාවස්සෙව ච විජ්ජමානතාදස්සනත්ථං විජ්ජමානො කායොති විසෙසෙත්වා වුත්තො, ලොකුත්තරා පන න කදාචි අවිජ්ජමානාකාරෙන ගය්හන්තීති න ඉදං විසෙසනං අරහන්ති. සක්කායෙ දිට්ඨි, සතී වා කායෙ දිට්ඨි සක්කායදිට්ඨි. අත්තනා ගහිතාකාරස්ස අවිජ්ජමානතාය සයමෙව සතී, න තාය ගහිතො අත්තා අත්තනියං වාති අත්ථො. අයං පනත්ථො සම්භවතීති කත්වා වුත්තො, පුරිමො එව පන පධානො. දුතියෙ හි දිට්ඨියා වත්ථු අවිසෙසිතං හොති. කායොති හි ඛන්ධපඤ්චකෙ වුච්චමානෙ ලොකුත්තරාපනයනං නත්ථි. න හි ලොකුත්තරෙසු කාය-සද්දො න වත්තති. කායපස්සද්ධිආදීසු හි ලොකුත්තරෙසු කාය-සද්දොපි ලොකුත්තරක්ඛන්ධවාචකොති. සීලෙනාති සුද්ධියා අහෙතුභූතෙන සීලෙන. ගහිතසමාදානන්ති උප්පාදිතපරාමාසොව. සො හි සමාදියන්ති එතෙන කුක්කුරසීලවතාදීනීති ‘‘සමාදාන’’න්ති වුත්තො. තත්ථ අවීතික්කමනීයතාය සීලං, භත්තිවසෙන සතතං චරිතබ්බතාය වතං දට්ඨබ්බං.

१००६. मिथ्या दृष्टीने ग्रहण केलेला 'आत्मा' अस्तित्वात नाही. परंतु ज्यांच्यामध्ये हा विपर्यासयुक्त ग्रह (गैरसमज) होतो, ते उपादानस्कंधच अस्तित्वात असतात. म्हणून ज्याच्यामध्ये परमार्थतः नसलेल्या नित्य इत्यादी विपर्यासयुक्त आकारांचे ग्रहण होते, तो पाच उपादानस्कंधांचा समूह म्हणजेच 'काय' (समूह) होय. त्या पाच उपादानस्कंधांच्या समूहात नित्य इत्यादी आकारांचे अस्तित्व नसणे दाखवण्यासाठी आणि केवळ रूपण (बदलणे) इत्यादी स्वभावाचेच अस्तित्व दाखवण्यासाठी 'विद्यमान काय' असे विशेषण देऊन म्हटले आहे. परंतु लोकोत्तर धर्म कधीही अविद्यमान आकाराने ग्रहण केले जात नाहीत, म्हणून त्यांना हे विशेषण लागू पडत नाही. सत्काय (विद्यमान स्कंधसमूह) मध्ये असणारी दृष्टी, किंवा विद्यमान कायामध्ये असणारी दृष्टी म्हणजे 'सत्कायदृष्टी' (सक्कायदिव्ठी) होय. स्वतः ग्रहण केलेल्या आकाराचे अस्तित्व नसल्यामुळे ती दृष्टी स्वतःच विद्यमान असते, परंतु तिच्याद्वारे ग्रहण केलेला आत्मा किंवा आत्मीय (माझेपण) अस्तित्वात नसतो, असा याचा अर्थ आहे. हा दुसरा पर्यायी अर्थ संभवतो म्हणून सांगितला आहे, परंतु पहिलाच अर्थ मुख्य आहे. कारण दुसऱ्या अर्थामध्ये दृष्टीचे अधिष्ठान विशेषित होत नाही. कारण 'काय' या शब्दाने पाच स्कंध म्हटले असता लोकोत्तर स्कंध वगळले जात नाहीत. कारण लोकोत्तर धर्मांमध्ये 'काय' हा शब्द वापरला जात नाही असे नाही. कारण कायप्रस्रब्धी (कायपस्सद्धि) इत्यादी लोकोत्तर निर्देशात 'काय' हा शब्द देखील लोकोत्तर स्कंधांचा वाचक असतो. 'शीलाने' म्हणजे शुद्धीचे अकारण असलेल्या (कुत्रा इत्यादींच्या) शीलाने. 'गृहीत समादान' म्हणजे उत्पन्न झालेला मिथ्यापरामर्श (चुकीची धारणा) च होय. कारण या धारणेने लोक कुक्कुरशील आणि व्रत इत्यादींचे समादान (स्वीकार) करतात, म्हणून याला 'समादान' म्हटले आहे. त्यामध्ये, उल्लंघन न करण्याच्या योग्यतेमुळे ते 'शील' आहे आणि भक्तीभावाने सतत आचरण करण्याच्या योग्यतेमुळे ते 'व्रत' आहे असे जाणावे.

1007. ඉධෙව තිට්ඨමානස්සාති ඉමිස්සායෙව ඉන්දසාලගුහායං තිට්ඨමානස්ස. වාචුග්ගතකරණං උග්ගහො. අත්ථපරිපුච්ඡනං පරිපුච්ඡා. කුසලෙහි සහ චොදනාපරිහරණවසෙන විනිච්ඡයකරණං විනිච්ඡයො. බහූනං නානප්පකාරානං සක්කායදිට්ඨීනං අවිහතත්තා තා ජනෙන්ති, තාහි ජනිතාති වා පුථුජ්ජනා. අවිඝාතමෙව වා ජන-සද්දො වදති. පුථු සත්ථාරානං මුඛුල්ලොකිකාති එත්ථ පුථූ ජනා එතෙසන්ති පුථුජ්ජනාති වචනත්ථො. පුථු…පෙ… අවුට්ඨිතාති එත්ථ ජනෙතබ්බා, ජායන්ති වා එත්ථාති ජනා, ගතියො. පුථූ ජනා එතෙසන්ති පුථුජ්ජනා. ඉතො පරෙ ජායන්ති එතෙහීති ජනා, අභිසඞ්ඛාරාදයො. තෙ එතෙසං පුථූ විජ්ජන්තීති පුථුජ්ජනා. අභිසඞ්ඛරණාදිඅත්ථො එව වා ජන-සද්දො දට්ඨබ්බො. රාගග්ගිආදයො සන්තාපා. තෙ එව සබ්බෙපි වා කිලෙසා පරිළාහා. පුථු පඤ්චසු [Pg.162] කාමගුණෙසූති එත්ථ ජායතීති ජනො, ‘‘රාගො ගෙධො’’ති එවමාදිකො. පුථු ජනො එතෙසන්ති පුථුජ්ජනා. පුථූසු වා ජනා ජාතා රත්තාති එවං රාගාදිඅත්ථො එව ජන-සද්දො දට්ඨබ්බො. පලිබුද්ධාති සම්බද්ධා උපද්දුතා වා. අස්සුතවාති එතෙන අන්ධතා වුත්තාති ‘‘අන්ධපුථුජ්ජනො වුත්තො’’ති ආහ.

१००७. 'येथेच राहत असताना' म्हणजे याच इंद्रसाल गुहेमध्ये राहत असताना. मुखोद्गत करणे (पाठांतर करणे) म्हणजे 'उद्ग्रह' (उग्गह) होय. अर्थाची वारंवार विचारणा करणे म्हणजे 'परिप्रच्छा' (परिपुच्छा) होय. कुशल (विद्वान) लोकांसोबत शंका-समाधानाच्या रूपाने निर्णय करणे म्हणजे 'विनिर्णय' (विनिच्छय) होय. अनेक प्रकारच्या सत्कायदृष्टींचा नाश न झाल्यामुळे जे त्यांना उत्पन्न करतात, किंवा ज्यांच्याद्वारे त्या उत्पन्न केल्या जातात, ते 'पृथग्जन' (पुथुज्जन) होत. किंवा 'जन' शब्द हा अविघात (नाश न होणे) या अर्थालाच सांगतो. अनेक शास्त्यांच्या (गुरूंच्या) तोंडाकडे पाहणारे असल्यामुळे, ज्यांचे अनेक 'जन' (गुरू) आहेत ते 'पृथग्जन' होत, असा हा वचनार्थ आहे. 'पृथु... पे... अवुट्टिता' यामध्ये उत्पन्न होण्याजोग्या किंवा ज्यांच्यामध्ये प्राणी उत्पन्न होतात त्या गतींना 'जन' म्हणतात. ज्यांच्या अनेक गती (जन) आहेत ते 'पृथग्जन' होत. याहून भिन्न, ज्यांच्यामुळे प्राणी उत्पन्न होतात ते अभिसंस्कार इत्यादी 'जन' होत. ते अभिसंस्कार ज्यांच्यामध्ये अनेक प्रमाणात विद्यमान असतात ते 'पृथग्जन' होत. किंवा 'जन' शब्दाचा अर्थ अभिसंस्कार इत्यादीच समजावा. रागाग्नी इत्यादी हे संताप आहेत. तेच किंवा सर्व क्लेश हे 'परिदाह' (पळिळाह) होत. 'पाच कामगुणांमध्ये' जे उत्पन्न होते ते 'जन' म्हणजे 'राग, लोभ' इत्यादी होय. ज्यांच्यामध्ये हा राग इत्यादी रूपी जन अनेक प्रमाणात असतो ते 'पृथग्जन' होत. किंवा अनेक कामगुणांमध्ये जे आसक्त होऊन उत्पन्न होतात, अशा प्रकारे 'जन' शब्दाचा अर्थ राग इत्यादीच समजावा. 'पळिबुद्धा' म्हणजे संबद्ध किंवा उपद्रुत (पीडित) झालेले होय. 'अश्रुतवान' या शब्दाने अंधत्व सांगितले आहे, म्हणूनच 'अंधपृथग्जन म्हटले आहे' असे संग्रहकारांनी म्हटले आहे.

අනයෙති අවඩ්ඪියං. සබ්බත්ථ නිරුත්තිලක්ඛණෙන පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. අනෙකෙසු ච කප්පසතසහස්සෙසු කතං ජානන්ති, පාකටඤ්ච කරොන්ති උපකාරං සතිජනනආමිසපටිග්ගහණාදිනා පච්චෙකසම්බුද්ධා, තථෙව දුක්ඛිතස්ස සක්කච්චං කාතබ්බං කරොන්ති. සම්මාසම්බුද්ධො පන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යඅප්පමෙය්‍යෙසුපි කතං උපකාරං මග්ගඵලානං උපනිස්සයඤ්ච ජානාති, පාකටඤ්ච කරොති, සීහො විය ච ජවං සබ්බත්ථ සක්කච්චමෙව ධම්මදෙසනං කරොති. අරියභාවොති යෙහි යොගතො අරියා වුච්චන්ති, තෙ මග්ගඵලධම්මා දට්ඨබ්බා. අරියකරධම්මා අනිච්චදස්සනාදයො, විපස්සියමානා වා අනිච්චාදයො.

'अनय' म्हणजे अवृद्धी (अकल्याण). सर्व ठिकाणी निरुक्तीच्या लक्षणाने शब्दांची सिद्धी जाणावी. आणि प्रत्येकबुद्ध हे अनेक लाख कल्पांमध्ये केलेल्या उपकाराला जाणतात, आणि कृतज्ञतेची स्मृती निर्माण करणे, आमिष (दान) ग्रहण करणे इत्यादींद्वारे तो उपकार प्रकट करतात; त्याचप्रमाणे ते दुःखी व्यक्तीचे कर्तव्य आदरपूर्वक करतात. परंतु सम्यक्संबुद्ध हे असंख्य आणि अमर्याद काळातील उपकाराला आणि मार्ग-फलांच्या उपनिष्रयाला (प्रबळ कारणाला) देखील जाणतात आणि ते प्रकट करतात, आणि सिंहाच्या वेगाप्रमाणे सर्व ठिकाणी आदरपूर्वकच धम्मदेशना करतात. 'आर्यभाव' म्हणजे ज्यांच्याशी युक्त झाल्यामुळे 'आर्य' म्हटले जाते, ते मार्ग आणि फल रूपी धर्म समजावेत. किंवा आर्यत्व निर्माण करणारे धर्म म्हणजे अनित्यतेचे दर्शन इत्यादी विपश्यना ज्ञान होय, किंवा विपश्यना केले जाणारे अनित्य इत्यादी धर्म होत.

සොතානීති තණ්හාදිට්ඨිකිලෙසදුච්චරිතඅවිජ්ජාසොතානි. ‘‘සොතානං සංවරං බ්‍රූමී’’ති වත්වා ‘‘පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති වචනෙන සොතානං සංවරො පිදහනං සමුච්ඡෙදඤාණන්ති විඤ්ඤායති. ඛන්තීති අධිවාසනා, සා ච තථාපවත්තා ඛන්ධා. පඤ්ඤාති එකෙ, අදොසො එව වා. කායදුච්චරිතාදීනන්ති දුස්සීල්‍යසඞ්ඛාතානං කායවචීදුච්චරිතානං මුට්ඨස්සච්චසඞ්ඛාතස්ස පමාදස්ස අභිජ්ඣාදොමනස්සානං පාපකානං අක්ඛන්තිඅඤ්ඤාණකොසජ්ජානඤ්ච. අනුපෙක්ඛා සඞ්ඛාරෙහි අවිවට්ටනං, සාලයතාති අත්ථො. ධම්මට්ඨිතියං පටිච්චසමුප්පාදෙ පටිලොමභාවො සස්සතුච්ඡෙදගාහො, තප්පටිච්ඡාදකමොහො වා. නිබ්බානෙ පටිලොමභාවො සඞ්ඛාරෙසු රති, නිබ්බානපටිච්ඡාදකො මොහො වා. සඞ්ඛාරනිමිත්තග්ගාහොති යාදිසස්ස කිලෙසස්ස අප්පහීනත්තා විපස්සනා සඞ්ඛාරනිමිත්තං න මුඤ්චති, සො කිලෙසො දට්ඨබ්බො. සඞ්ඛාරනිමිත්තග්ගහණස්ස අතික්කමනං වා පහානං.

‘सोतानि’ (स्रोत/प्रवाह) म्हणजे तृष्णा, दृष्टी, क्लेश, दुश्चरित आणि अविद्या हे प्रवाह होत. ‘मी स्रोतांचा संवर (रोखणे) सांगतो’ असे सांगून, ‘ते प्रज्ञेने बंद केले जातात’ या वचनाने स्रोतांचा संवर म्हणजे त्यांना बंद करणे आणि समूळ नष्ट करणारे ज्ञान (समुच्छेदज्ञान) होय, असे समजले जाते. ‘खंती’ (क्षमा) म्हणजे सहनशीलता (अधिवासना) होय, आणि ती त्या प्रकारे प्रवृत्त झालेले (नाम) स्कंध आहेत. काही आचार्य तिला ‘प्रज्ञा’ म्हणतात, किंवा ती केवळ ‘अद्वेष’ (द्वेषरहितता) आहे. ‘कायदुश्चरितादीनां’ म्हणजे दुःशीलाचे अंग असलेले कायिक व वाचिक दुश्चरित, स्मृतिभ्रंश रूप असणारा प्रमाद, अभिज्झा (लोभ) व दौर्मनस्य हे पापक धर्म, तसेच अक्षमा (असहनशीलता), अज्ञान आणि आळस यांचे (संवरण करणे). ‘अनुपेक्षा’ म्हणजे संस्कारांपासून परावृत्त न होणे, म्हणजेच संस्कारांमधील आसक्ती होय. धम्मट्ठिती (धर्मस्थिती) म्हणजेच प्रतीत्यसमुत्पादात प्रतिकूल भाव असणे म्हणजे शाश्वत-उच्छेद दृष्टी किंवा त्याला झाकणारा मोह होय. निर्वाणात प्रतिकूल भाव असणे म्हणजे संस्कारांमध्ये रममाण होणे किंवा निर्वाणाला झाकणारा मोह होय. ‘संस्कारनिमित्तग्राह’ म्हणजे ज्या क्लेशाचा प्रहाण न झाल्यामुळे विपश्यना संस्कारांच्या निमित्ताला सोडत नाही, तो क्लेश समजावा. संस्कारनिमित्त ग्रहणाचे उल्लंघन करणे म्हणजेच प्रहाण होय.

චතුන්නං අරියමග්ගානං භාවිතත්තා අච්චන්තං අප්පවත්තිභාවෙන යං පහානන්ති යොජනා වෙදිතබ්බා. කෙන පන පහානන්ති? අරියමග්ගෙහෙවාති විඤ්ඤායමානො අයමත්ථො තෙසං භාවිතත්තා අප්පවත්තිවචනෙන. සමුදයපක්ඛිකස්සාති එත්ථ චත්තාරොපි මග්ගා චතුසච්චාභිසමයාති කත්වා තෙහි පහාතබ්බෙන [Pg.163] තෙන තෙන සමුදයෙන සහ පහාතබ්බත්තා සමුදයසභාගත්තා ච සච්චවිභඞ්ගෙ ච සබ්බකිලෙසානං සමුදයභාවස්ස වුත්තත්තා ‘‘සමුදයපක්ඛිකා’’ති දිට්ඨිආදයො වුච්චන්ති. කායවාචාචිත්තානං විරූපප්පවත්තියා නයනං අපයාපනං, කායදුච්චරිතාදීනං විනාසනයනං වා විනයො, තෙසං වා ජිම්හප්පවත්තිං විච්ඡින්දිත්වා උජුකනයනං විනයනං. එසෙසෙති එසො සො එව, අත්ථතො අනඤ්ඤොති අත්ථො. තජ්ජාතෙති අත්ථතො තංසභාවොව. සප්පුරිසො අරියසභාවො, අරියො ච සප්පුරිසභාවොති අත්ථො.

चार आर्यमार्गांच्या भावनेमुळे अत्यंत अप्रवृत्तीच्या रूपाने (पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या रूपाने) जे प्रहाण होते, अशी योजना समजावी. पण कशाने प्रहाण होते? ‘आर्यमार्गांनीच’ असा अर्थ त्यांच्या भावनेमुळे अप्रवृत्तीच्या वचनाने समजला जातो. ‘समुदयपक्खिकस्स’ यामध्ये चारही मार्ग चार आर्यसत्यांचा अभिसमय (साक्षात्कार) करतात, असे मानून त्यांच्याद्वारे प्रहाण करण्यायोग्य त्या त्या समुदयासोबत प्रहाण करण्यायोग्य असल्यामुळे, समुदयाशी समान स्वभाव असल्यामुळे आणि सच्चविभंगामध्ये सर्व क्लेशांना समुदयभाव म्हटले असल्यामुळे, दृष्टी इत्यादी क्लेशांना ‘समुदयपक्षीय’ (समुदयपक्खिक) म्हटले जाते. काया, वाचा आणि चित्त यांच्या विकृत प्रवृत्तीला दूर करणे किंवा कायदुश्चरित इत्यादींचा विनाश करणे म्हणजे ‘विनय’ होय; किंवा त्यांच्या कुटिल प्रवृत्तीला छेदून त्यांना सरळ मार्गावर आणणे म्हणजे ‘विनयन’ होय. ‘एसेसे’ (एष एष) म्हणजे हा तोच आहे, अर्थाच्या दृष्टीने भिन्न नाही असा अर्थ आहे. ‘तज्जात’ म्हणजे अर्थाच्या दृष्टीने तद्-स्वभाव (त्याच स्वभावाचा) असलेला. सत्पुरुष हा आर्य स्वभावाचा असतो आणि आर्य हा सत्पुरुष स्वभावाचा असतो, असा अर्थ आहे.

අද්වයන්ති ද්වයතාරහිතං, වණ්ණමෙව ‘‘අච්චී’’ති ගහෙත්වා අච්චිං වා ‘‘වණ්ණො එවා’’ති තෙසං එකත්තං පස්සන්තො විය යථාතක්කිතං අත්තානං ‘‘රූප’’න්ති, යථාදිට්ඨං වා රූපං ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තෙසං එකත්තං පස්සන්තො දට්ඨබ්බො. එත්ථ ච ‘‘රූපං අත්තා’’ති ඉමිස්සා පවත්තියා අභාවෙපි රූපෙ අත්තග්ගහණං පවත්තමානං අච්චියං වණ්ණග්ගහණං විය. උපමායො ච අනඤ්ඤත්තාදිග්ගහණනිදස්සනවසෙනෙව වුත්තා, න වණ්ණාදීනං විය අත්තනො විජ්ජමානත්තස්ස, අත්තනො විය වා වණ්ණාදීනං අවිජ්ජමානත්තස්ස දස්සනත්ථං.

‘अद्वय’ म्हणजे द्वैतविरहित (दोन नसणे). केवळ वर्णालाच (रंगालाच) ‘ज्वाला’ मानून किंवा ज्वालेलच ‘वर्ण’ मानून त्यांच्या एकत्वाला पाहणाऱ्याप्रमाणे, कल्पिलेल्या आत्म्याला ‘रूप’ मानून किंवा पाहिलेल्या रूपाला ‘आत्मा’ मानून त्यांच्या एकत्वाला पाहणारा समजावा. आणि येथे ‘रूप हाच आत्मा आहे’ अशी प्रवृत्ती नसली तरी, रूपामध्ये आत्मग्रहाची प्रवृत्ती होणे हे ज्वालेमध्ये वर्णग्रहाच्या प्रवृत्तीसारखे आहे. आणि उपमा केवळ अनन्यत्व (भिन्न नसणे) इत्यादी ग्रहणाचे दिग्दर्शन करण्यासाठीच दिल्या आहेत; वर्णादींच्या अस्तित्वाप्रमाणे आत्म्याचे अस्तित्व दाखवण्यासाठी किंवा आत्म्याप्रमाणे वर्णादींचे अनस्तित्व दाखवण्यासाठी दिलेल्या नाहीत.

1008. සරීරනිප්ඵත්තියාති සරීරපාරිපූරියා. නිච්ඡෙතුං අසක්කොන්තො විචිනන්තො කිච්ඡතීති විචිකිච්ඡා. ඉදප්පච්චයානං භාවොති ජාතිආදිසභාවමෙව ආහ, ජාතිආදීනං වා ජරාමරණාදිඋප්පාදනසමත්ථතං. සා පන ජාතිආදිවිනිමුත්තා නත්ථීති තෙසංයෙවාධිවචනං හොති ‘‘ඉදප්පච්චයතා’’ති.

१००८. ‘शरीरनिष्पत्ती’ म्हणजे शरीराची परिपूर्णता. निश्चय करण्यास असमर्थ असलेला आणि विचार करत असताना जो कष्ट पावतो, ती ‘विचिकित्सा’ (संशय) होय. ‘इदंप्रत्ययांचा भाव’ या वचनाने जाती (जन्म) इत्यादींचा स्वभावच सांगितला आहे, किंवा जाती इत्यादींची जरा-मरणादी उत्पन्न करण्याची सामर्थ्यता सांगितली आहे. परंतु ती (सामर्थ्यता) जाती इत्यादींपासून मुक्त अशी नाही, म्हणून त्यांनाच ‘इदंप्रत्ययता’ असे नाव दिले आहे.

1009. ඉධ අනාගතකිලෙසා ‘‘තදෙකට්ඨා කිලෙසා’’ති වුච්චන්තීති තෙ දස්සෙතුං ‘‘ඉමිස්සා ච පාළියා’’තිආදි ආරද්ධං. සහජෙකට්ඨවසෙනාති තත්ථ උප්පන්නදිට්ඨියා සහජෙකට්ඨවසෙනාති අත්ථතො විඤ්ඤායති. තංසම්පයුත්තොති තෙහි සංයොජනකිලෙසෙහි සම්පයුත්තොතිපි අත්ථො යුජ්ජති. තථා තෙ සංයොජනකිලෙසා සමුට්ඨානං එතස්සාති තංසමුට්ඨානන්ති වා. සංයොජනරහිතෙහි ච පන කිලෙසෙහි සම්පයුත්තානං සමුට්ඨිතානඤ්ච සබ්භාවතො කිලෙසෙහෙව යොජනා කතා.

१००९. येथे अनागत क्लेशांना ‘तदेकट्ठ क्लेश’ (त्याच भूमीत राहणारे क्लेश) म्हटले जाते, ते दर्शवण्यासाठी ‘आणि या पाळीमध्ये’ इत्यादी सुरू केले आहे. ‘सहजैकस्थभावाने’ (सहजेकट्ठवसेन) म्हणजे तेथे उत्पन्न झालेल्या दृष्टीशी सहजात रूपाने एकाच चित्तात राहण्याच्या भावाने, असा अर्थ समजला जातो. ‘तंसंपयुत्त’ म्हणजे त्या संयोजन क्लेशांशी संप्रयुक्त असलेला, असाही अर्थ योग्य ठरतो. तसेच, ते संयोजन क्लेश ज्याचे समुत्थान (कारण) आहेत, ते ‘तंसमुत्थान’ होय. परंतु संयोजनाव्यतिरिक्त इतर क्लेशांशी संप्रयुक्त असलेल्या आणि त्यांच्यापासून उत्पन्न झालेल्या धर्मांचे अस्तित्व असल्यामुळे, क्लेशांशीच योजना केली गेली आहे.

1011. සංයොජනාදීනං වියාති සංයොජනතදෙකට්ඨකිලෙසාදීනං යථාවුත්තානං විය. තෙහීති දස්සනභාවනාමග්ගෙහි. අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං කුසලාකුසලං, [Pg.164] නාමරූපඤ්ච විපාකන්ති කත්වා ‘‘කුසලාදීනම්පි පහානං අනුඤ්ඤාත’’න්ති ආහ.

१०११. ‘संयोजनादीनां विय’ म्हणजे वर सांगितलेल्या संयोजन आणि तदेकट्ठ क्लेशादींच्या प्रहाणाप्रमाणे. ‘तेहि’ म्हणजे दर्शन आणि भावना मार्गांनी. अभिसंस्कार विज्ञान हे कुशल-अकुशल आहे, आणि नाम-रूप हे विपाक आहे, असे मानून ‘कुशलादींचेही प्रहाण मान्य केले आहे’ असे म्हटले आहे.

1013. හෙතූ චෙවාති ‘‘පහාතබ්බහෙතුකා’’ති එතස්මිං සමාසපදෙ එකදෙසෙන සමාසපදත්ථං වදති. එත්ථ ච පුරිමනයෙන ‘‘ඉමෙ ධම්මා දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකා’’ති ඉමෙයෙව දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකා, න ඉතො අඤ්ඤෙති අයං නියමො පඤ්ඤායති, න ඉමෙ දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකායෙවාති. තස්මා ඉමෙසං දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකභාවො අනියතො විචිකිච්ඡාසහගතමොහස්ස අහෙතුකත්තාති පුරිමනයො විවරණීයත්ථවා හොති. තස්මා පුරිමනයෙන ධම්මතො දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකෙ නික්ඛිපිත්වා අත්ථතො නික්ඛිපිතුං දුතියනයො වුත්තො.

१०१३. ‘हेतू चेव’ या वचनाने ‘प्रहातव्यहेतुक’ या सामासिक पदातील एका अंशाने सामासिक पदाचा अर्थ सांगितला आहे. आणि येथे पहिल्या नियमाने ‘हे धर्म दर्शनाने प्रहातव्यहेतुक आहेत’ यावरून हेच धर्म दर्शनाने प्रहातव्यहेतुक आहेत, यापेक्षा इतर नाहीत, असा नियम समजला जातो; हे केवळ दर्शनाने प्रहातव्यहेतुकच आहेत, असा नियम समजला जात नाही. म्हणून, यांचा दर्शनाने प्रहातव्यहेतुक भाव अनियत (अनिश्चित) आहे, कारण विचिकित्सा-सहगत मोहाचा कोणताही संप्रयुक्त हेतू नसतो; म्हणून पहिला नियम स्पष्टीकरणास योग्य अर्थाचा आहे. म्हणून पहिल्या नियमाने धर्माच्या दृष्टीने दर्शनाने प्रहातव्यहेतुक असणाऱ्यांना बाजूला ठेवून, अर्थाच्या दृष्टीने मांडण्यासाठी दुसरा नियम सांगितला आहे.

1029. මහග්ගතා වා ඉද්ධිවිධාදයො. අප්පමාණාරම්මණා මහග්ගතා චෙතොපරියපුබ්බෙනිවාසානාගතංසඤාණසම්පයුත්තා.

१०२९. किंवा ऋद्धिविधी इत्यादी महग्गत धर्म आहेत. अप्रमाण (निर्वाण) हेच ज्यांचे आलंबन आहे, असे महग्गत धर्म चेतोपरियज्ञान, पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञान आणि अनागतंशज्ञान यांच्याशी संप्रयुक्त असतात.

1035. අනන්තරෙ නියුත්තානි, අනන්තරඵලප්පයොජනානි, අනන්තරඵලකරණසීලානි වා ආනන්තරිකානි. තානි පන පටිපක්ඛෙන අනිවාරණීයඵලත්තා අන්තරායරහිතානීති ‘‘අනන්තරායෙන ඵලදායකානී’’ති වුත්තං. අනන්තරායානි වා ආනන්තරිකානීති නිරුත්තිවසෙන පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. එකස්මිම්පීති පි-සද්දෙන අනෙකස්මිම්පි ආයූහිතෙ වත්තබ්බමෙවනත්ථීති දස්සෙති. න ච තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤපටිබාහකත්තං අත්ථි අප්පටිපක්ඛත්තා, අප්පටිපක්ඛතා ච සමානඵලත්තා අනුබලප්පදානතො ච. ‘‘නත්ථි හෙතු නත්ථි පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසායා’’ති (දී. නි. 1.168) එවමාදිකො අහෙතුකවාදො. ‘‘කරොතො ඛො කාරයතො ඡින්දතො ඡෙදාපයතො…පෙ… කරොතො න කරීයති පාප’’න්ති (දී. නි. 1.166) එවමාදිකො අකිරියවාදො. ‘‘නත්ථි දින්න’’න්ති (දී. නි. 1.171; ම. නි. 2.94; 3.91) එවමාදිකො නත්ථිකවාදො. එතෙසු පුරිමවාදො බන්ධමොක්ඛානං හෙතුං පටිසෙධෙති, දුතියො කම්මං, තතියො විපාකන්ති අයමෙතෙසං විසෙසො. තඤ්හීති අහෙතුකාදිනියතමිච්ඡාදිට්ඨිං, න පන නියතභාවං අප්පත්තං.

१०३५. ‘आनंतरीक’ (आनन्तरिक) म्हणजे जे च्युतीच्या लगेचच नंतरच्या फलाशी जोडलेले असतात, ज्यांचे प्रयोजन लगेचच नंतर मिळणारे फल असते, किंवा ज्यांचा स्वभाव लगेचच नंतर फल देण्याचा असतो. परंतु ते (आनंतरीक कर्म) विरोधी कर्माद्वारे रोखता न येणारे फल देणारे असल्यामुळे अंतरायविरहित (अडथळामुक्त) असतात, म्हणून त्यांना ‘अडथळ्याशिवाय फल देणारे’ म्हटले आहे. किंवा अडथळामुक्त असणे म्हणजे आनंतरीक होय, अशी निरुक्तीच्या नियमाने पदसिद्धी समजावी. ‘एकामध्येही’ यातील ‘अपि’ (ही) शब्दाने हे दर्शवले आहे की, अनेक कर्मांचा संचय केला असता (ते आनंतरीक आहेत हे) सांगण्याची गरजच उरत नाही. आणि त्यांच्यात परस्परांना रोखण्याचा स्वभाव नसतो, कारण ते एकमेकांचे विरोधी नसतात; आणि विरोधी नसणे हे समान फल देणारे असल्यामुळे आणि परस्परांना बळ देणारे असल्यामुळे असते. ‘प्राण्यांच्या संक्लेशासाठी (मलीनतेसाठी) कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय नाही’ इत्यादी हा ‘अहेतुकवाद’ होय. ‘करणाऱ्याला, करवून घेणाऱ्याला, छेदणाऱ्याला, छेदून घेणाऱ्याला... करणाऱ्याकडून पाप घडत नाही’ इत्यादी हा ‘अक्रियावाद’ होय. ‘दिलेले (दान) काही नाही’ इत्यादी हा ‘नास्तिकवाद’ (नत्थिकवाद) होय. या तिन्हींमध्ये, पहिला वाद (अहेतुकवाद) बंध आणि मोक्षाच्या हेतूचा निषेध करतो, दुसरा (अक्रियावाद) कर्माचा निषेध करतो, and तिसरा (नास्तिकवाद) विपाकाचा (फलाचा) निषेध करतो; हा या तिन्हींमधील फरक आहे. ‘तं’ म्हणजे अहेतुक इत्यादी नियत मिथ्यादृष्टी होय, जी नियत भावाला प्राप्त झालेली नाही अशी नव्हे (म्हणजे जी निश्चितच नियत भावाला प्राप्त झाली आहे).

1039. පච්චයට්ඨෙනාති මග්ගපච්චයසඞ්ඛාතෙන සම්පයොගවිසිට්ඨෙන පච්චයභාවෙනාති වෙදිතබ්බං. එත්ථ ච මග්ගඞ්ගානං ඨපනං මග්ගපච්චයභාවරහිතෙ මග්ගහෙතුකෙ [Pg.165] දස්සෙතුං, තෙන මග්ගහෙතුකෙ අසඞ්කරතො වවත්ථපෙති. සචෙ පන කොචි වදෙය්‍ය ‘‘එකෙකං අඞ්ගං ඨපෙත්වා තංතංසම්පයුත්තානං මග්ගහෙතුකභාවෙපි ‘මග්ගඞ්ගානි ඨපෙත්වා’ති ඉදං වචනං යුජ්ජතී’’ති. එවඤ්හි සති තතියනයෙ විය ඉධාපි ‘‘ඨපෙත්වා’’ති න වත්තබ්බං සියා, වුත්තඤ්චෙතං, තස්මා වුත්තනයෙනෙවත්ථො වෙදිතබ්බො. මග්ගඞ්ගාමග්ගඞ්ගානඤ්හි සම්පයුත්තානං විසෙසදස්සනත්ථො අයං නයොති. සෙසමග්ගඞ්ගානං පුබ්බෙ ඨපිතානන්ති අධිප්පායො. ඵස්සාදීනඤ්හි පුරිමනයෙපි මග්ගහෙතුකතා සිද්ධාති.

१०३९. "प्रत्ययार्थाने" (पच्चयट्ठेन) म्हणजे मार्गप्रत्यय म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या, संप्रयोगाने विशिष्ट अशा प्रत्ययभावाने (कारणभावाने) असे समजावे. आणि येथे (या पहिल्या पद्धतीत) मार्गांगांना वगळणे हे मार्गप्रत्ययभावापासून रहित असलेल्या मार्गहेतुक धर्मांना दर्शवण्यासाठी आहे; त्याद्वारे (भगवान) मार्गहेतुक धर्मांना (मार्गांगांशी) संकर न करता (मिसळू न देता) निश्चित करतात. जर कोणी असे म्हटले की—"एक-एक अंग वगळून त्या-त्या संप्रयुक्त धर्मांच्या मार्गहेतुकभावामध्ये देखील 'मार्गांगे वगळून' हे वचन योग्य ठरते." जर असे असेल तर, तिसऱ्या पद्धतीप्रमाणे येथेही "वगळून" असे म्हणायला नको होते. परंतु हे (वचन) म्हटले गेले आहे, म्हणून सांगितलेलेल्या पद्धतीनेच याचा अर्थ समजून घ्यावा. कारण, हा नय (पद्धत) संप्रयुक्त असलेल्या मार्गांग आणि अमार्गांग धर्मांमधील विशेष (भेद) दर्शवण्यासाठी आहे. "पूर्वी वगळलेल्या उर्वरित मार्गांगांचा (सहेतुकभाव दर्शवला आहे)" असा अभिप्राय आहे. कारण, पहिल्या पद्धतीत देखील स्पर्श (फस्स) इत्यादी धर्मांची मार्गहेतुकता सिद्धच आहे.

සම්මාදිට්ඨියා දුතියනයෙපි ඨපිතාය තතියනයෙ සහෙතුකභාවො දස්සිතො. කථං දස්සිතො, නනු අරියමග්ගසමඞ්ගිස්ස ‘‘අලොභො අදොසො ඉමෙ ධම්මා මග්ගහෙතූ’’ති (ධ. ස. 1039) අවත්වා ‘‘අලොභො අදොසො අමොහො ඉමෙ ධම්මා මග්ගහෙතූ’’ති විසුං සම්මාදිට්ඨිආදිකෙ මග්ගහෙතූ දස්සෙත්වා ‘‘තංසම්පයුත්තො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’ති (ධ. ස. 1039) විසුං මග්ගහෙතුකානං දස්සිතත්තා ‘‘මග්ගහෙතූසු අමොහො’’ති (ධ. ස. 1039) වුත්තාය සම්මාදිට්ඨියා මග්ගහෙතුකතා න දස්සිතා සියා? නො න දස්සිතා. යථා හි තීණි සංයොජනානි දස්සෙත්වා ‘‘තදෙකට්ඨො ලොභො දොසො මොහො, ඉමෙ ධම්මා දස්සනෙන පහාතබ්බහෙතූ’’ති (ධ. ස. 1017) විසුං පහාතබ්බහෙතූ නියමෙත්වා ‘‘තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා’’තිආදිවචනෙන (ධ. ස. 1017) ලොභදොසමොහා ච අඤ්ඤමඤ්ඤසහජෙකට්ඨා අඤ්ඤමඤ්ඤසම්පයුත්තා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධභූතා ච දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකාති දස්සිතා හොන්ති, එවමිධාපි ‘‘අලොභාදයො ඉමෙ ධම්මා මග්ගහෙතූ’’ති නිගමිතාපි අඤ්ඤමඤ්ඤසම්පයුත්තසඞ්ඛාරක්ඛන්ධභාවතො තංසම්පයුත්තසඞ්ඛාරක්ඛන්ධවචනෙන ‘‘මග්ගහෙතුකා’’ති දස්සිතා එවාති සිද්ධං හොති, සම්මාදිට්ඨියාපි අමොහොති වුත්තාය මග්ගහෙතුකභාවදස්සනං. සචෙ පන යො දුතියනයෙ මග්ගො චෙව හෙතු චාති වුත්තො, තතො අඤ්ඤස්සෙව අඤ්ඤෙන අසාධාරණෙන පරියායෙන මග්ගහෙතුභාවං දස්සෙත්වා තංසම්පයොගතො සම්මාදිට්ඨියා මග්ගහෙතුකභාවදස්සනත්ථො තතියනයො සියා. ‘‘අරියමග්ගසමඞ්ගිස්ස අලොභො අදොසො ඉමෙ ධම්මා මග්ගහෙතූ’’තිආදි වත්තබ්බං සියා. යස්මා පන ‘‘මග්ගහෙතූ’’ති ඉමිනා අඤ්ඤෙන සාධාරණෙන පරියායෙන යෙසං මග්ගහෙතුභාවො සම්භවති, තෙ සබ්බෙ ‘‘මග්ගහෙතූ’’ති දස්සෙත්වා තංසම්පයුත්තානං [Pg.166] තෙසං අඤ්ඤෙසඤ්ච මග්ගහෙතුකභාවදස්සනත්ථො තතියනයො, තස්මා තත්ථ ‘‘අමොහො’’තිපි වුත්තං. න හි සො මග්ගහෙතු න හොතීති. ඉමෙ පන තයොපි නයා අත්ථවිසෙසවසෙන නික්ඛිත්තත්තා අත්ථතො නික්ඛෙපා දට්ඨබ්බා. අථ වා සරූපෙන වචනං ධම්මතො නික්ඛෙපො, අත්ථෙන අත්ථතොති එවම්පි යොජනා සම්භවති. තත්ථ දුතියතතියනයා සරූපතො හෙතුහෙතුමන්තුදස්සනවසෙන ධම්මතො නික්ඛෙපො. පඨමනයො තථාඅදස්සනතො අත්ථෙන ච මග්ගඞ්ගතංසම්පයුත්තානං හෙතුහෙතුමන්තුභාවාවගමනතො අත්ථතො නික්ඛෙපොති.

दुसऱ्या पद्धतीत देखील वगळलेल्या सम्मादिट्ठिचा (सम्यक् दृष्टीचा) तिसऱ्या पद्धतीत सहेतुकभाव दर्शवला आहे. तो कसा दर्शवला आहे? "आर्यमार्गाने युक्त असलेल्या पुद्गलाच्या 'अलोभ, अद्वेष हे धर्म मार्गहेतू आहेत' असे न म्हणता, 'अलोभ, अद्वेष, अमोह हे धर्म मार्गहेतू आहेत' असे स्वतंत्रपणे सम्मादिट्ठि इत्यादी मार्गहेतूंना दर्शवून, 'त्याщихशी संप्रयुक्त... विज्ञानस्कंध' असे स्वतंत्रपणे मार्गहेतुक धर्मांना दर्शवल्यामुळे, 'मार्गहेतूंमध्ये अमोह' असे म्हटलेल्या सम्मादिट्ठिची मार्गहेतुकता दर्शवली गेली नाही असे होईल काय?" (अशी शंका उपस्थित होऊ शकते). असे नाही की दर्शवली गेली नाही, तर ती दर्शवलीच आहे. जसे तीन संयोजने दर्शवून, "त्यांच्याशी एकाच भूमीत राहणारे लोभ, द्वेष, मोह हे धर्म दर्शनाने प्रहातव्य हेतू आहेत" असे स्वतंत्रपणे प्रहातव्य हेतूंना मर्यादित करून, "त्यांच्याशी एकाच भूमीत राहणारे क्लेश" इत्यादी वचनाने लोभ, द्वेष आणि मोह हे परस्परांचे सहजात, परस्परांशी संप्रयुक्त आणि संस्कारस्कंध रूप असलेले धर्म "दर्शनाने प्रहातव्य हेतुक" आहेत असे दर्शवले जातात, तसेच येथेही, "अलोभ इत्यादी हे धर्म मार्गहेतू आहेत" असा निष्कर्ष काढला असला तरी, परस्परांशी संप्रयुक्त संस्कारस्कंध भाव असल्यामुळे, त्यांच्याशी संप्रयुक्त संस्कारस्कंधाच्या वचनाने ते "मार्गहेतुक" आहेत असे दर्शवलेच गेले आहे, हे सिद्ध होते. अशा प्रकारे "अमोह" म्हणून म्हटलेल्या सम्मादिट्ठिचा देखील मार्गहेतुकभाव दर्शवणे सिद्ध होते. परंतु, जर दुसऱ्या पद्धतीत जो "मार्ग आणि हेतू देखील" असा म्हटला आहे, त्याहून भिन्न असलेल्या धर्मांचाच दुसऱ्या असाधारण पर्यायाने मार्गहेतुकभाव दर्शवून, त्यांच्या संप्रयोगामुळे सम्मादिट्ठिचा मार्गहेतुकभाव दर्शवणे हा तिसऱ्या पद्धतीचा उद्देश असता, तर "आर्यमार्गाने युक्त असलेल्या पुद्गलाचे अलोभ, अद्वेष हे धर्म मार्गहेतू आहेत" इत्यादी म्हणायला हवे होते. परंतु, ज्या अर्थी "मार्गहेतू" या दुसऱ्या साधारण पर्यायाने ज्यांचा मार्गहेतुकभाव संभवतो, त्या सर्वांना "मार्गहेतू" म्हणून दर्शवून, त्यांच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या त्यांचा आणि इतरांचा मार्गहेतुकभाव दर्शवणे हा तिसऱ्या पद्धतीचा उद्देश आहे, म्हणून तेथे "अमोह" असे देखील म्हटले आहे. कारण तो (अमोह) मार्गहेतू नाही असे नाही (तो मार्गहेतू आहेच). परंतु हे तिन्ही नय (पद्धती) अर्थाच्या वैशिष्ट्यामुळे मांडले गेले असल्यामुळे, अर्थाच्या दृष्टीने "निक्खेप" (मांडणी) समजावेत. अथवा, स्वरूपाने सांगणे हा "धम्मतः निक्खेप" (धर्माच्या दृष्टीने मांडणी) आहे आणि अर्थाने सांगणे हा "अत्थतः निक्खेप" (अर्थाच्या दृष्टीने मांडणी) आहे, अशी देखील योजना संभवते. त्यात, दुसरी आणि तिसरी पद्धत स्वरूपाने हेतू आणि हेतूमान् दर्शवण्याच्या दृष्टीने "धम्मतः निक्खेप" आहे. पहिली पद्धत तसे (स्वरूपाने) न दर्शवल्यामुळे आणि अर्थाने मार्गांग व त्यांच्याशी संप्रयुक्त धर्मांचा हेतू-हेतूमान् भाव समजून घेण्याच्या दृष्टीने "अत्थतः निक्खेप" आहे.

1040. යස්මිං සභාවධම්මෙ නින්නපොණපබ්භාරභාවෙන චිත්තං පවත්තති, සො තස්ස ආරම්මණාධිපති වෙදිතබ්බො. චෙතොපරියඤාණෙන ජානිත්වා පච්චවෙක්ඛමානො තෙන පච්චවෙක්ඛමානොති වුත්තො. එත්ථාපීති එතස්මිම්පි අට්ඨකථාවචනෙ, එත්ථ වා පට්ඨානෙ මග්ගාදීනි ඨපෙත්වා අඤ්ඤෙසං අධිපතිපච්චයභාවස්ස අවචනෙනෙව පටික්ඛෙපපාළියං. අයමෙවත්ථොති අත්තනො මග්ගඵලං ඨපෙත්වාති අත්ථො. වීමංසාධිපතෙය්‍යන්ති පධානෙන අධිපතිනා සහජාතාධිපති නිදස්සිතො, තයිදං නයදස්සනමත්තමෙව හොතීති අඤ්ඤොපි එවංපකාරො සහජාතො මග්ගාධිපති නිදස්සිතො හොති, තස්මා වීරියාධිපතෙය්‍යන්ති ච යොජෙතබ්බං. ඉදම්පි හි අත්ථතො වුත්තමෙවාති.

१०४०. ज्या स्वभावधर्मामध्ये झुकण्याच्या, प्रवृत्त होण्याच्या किंवा प्रवण होण्याच्या भावाने चित्त प्रवृत्त होते, तो त्या चित्ताचा "आरम्मणाधिपती" (आलंबनाधिपती) समजावा. चेतोपरियज्ञानाने (परचित्तज्ञानाने) जाणून घेऊन, नंतर प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याला "त्याद्वारे प्रत्यवेक्षण करणारा" असे म्हटले आहे. "येथेही" (एत्थापि) म्हणजे या अट्ठकथा वचनात देखील, किंवा येथे पट्ठान (प्रस्थान) मध्ये मार्ग इत्यादींना वगळून इतरांच्या अधिपती-प्रत्ययभावाचे कथन न केल्यामुळेच या प्रतिषेध पाळीमध्ये (निषेध पाठात) "हाच अर्थ आहे" म्हणजे स्वतःचे मार्ग-फल वगळून, असा अर्थ आहे. "वीमंसाधिपतेय्यं" (मीमांसाधिपत्य) या पाठाने प्रधान अधिपतीद्वारे "सहजात-अधिपती" दर्शवला आहे; आणि हे केवळ पद्धत (नय) दर्शवण्यापुरतेच असल्यामुळे, इतरही अशाच प्रकारचा सहजात मार्ग-अधिपती दर्शवला गेला आहे. म्हणून, "वीरियाधिपतेय्यं" (वीर्याधिपत्य) असे देखील जोडले पाहिजे. कारण, हे देखील अर्थाच्या दृष्टीने सांगितलेच गेले आहे.

1041. අත්තනො සභාවො අත්තභාවො. ලද්ධොකාසස්ස කම්මස්ස විපාකො කප්පසහස්සාතික්කමෙ උප්පජ්ජති අනෙකකප්පසහස්සායුකානං සත්තානං, කප්පසහස්සාතික්කමෙපි වා ලද්ධොකාසං යං භවිස්සති, තදපි ලද්ධොකාසමෙවාති අත්තනො විපාකං සන්ධාය වුච්චති. නත්ථි නාම න හොතීති අනුප්පන්නො නාම න හොතීති අධිප්පායො. උප්පාදීසු අන්තොගධත්තා ‘‘උප්පාදිනො ධම්මා’’ති එතෙන වචනෙන වුච්චතීති කත්වා ආහ ‘‘උප්පාදිනො ධම්මා නාම ජාතො’’ති. අරූපසඞ්ඛාතො අත්තාති අරූපභවඞ්ගං ආහ. තත්ථ ආකාසානඤ්චායතනසඤ්ඤාදිමයො අත්තාති හි අත්ථතො වොහාරො පවත්තොති.

१०४१. स्वतःचा स्वभाव म्हणजे "अत्तभाव" (आत्मभाव). अनेक हजार कल्प आयुष्य असलेल्या प्राण्यांच्या बाबतीत, ज्या कर्माला (विपाक देण्याची) संधी मिळाली आहे, त्याचा विपाक हजार कल्प उलटून गेल्यावर उत्पन्न होतो; किंवा हजार कल्प उलटून गेल्यावर देखील ज्या कर्माला संधी मिळणार आहे, ते देखील संधी मिळालेलेच कर्म आहे, म्हणून स्वतःच्या (कर्माच्या) विपाकाला उद्देशून असे म्हटले आहे. "नाही असे नाही" म्हणजे "अनुत्पन्न असे काही नसते" असा अभिप्राय आहे. उत्पाद (उत्पत्ती) इत्यादींमध्ये अंतर्भूत असल्यामुळे "उप्पादिनो धम्मा" (उत्पादशील धर्म) या वचनाने म्हटले जाते, असे मानून (ग्रंथकारांनी) "उप्पादिनो धम्मा म्हणजे जात (उत्पन्न झालेला)" असे म्हटले आहे. "अरूपसंखातो अत्ता" (अरूप संज्ञक आत्मा) या पाठाने 'अरूप-भवंग' सांगितले आहे. कारण, तेथे (त्या अरूप भवंगात) आकासानंचायतन संज्ञा इत्यादींनी युक्त असलेला "आत्मा" असा अर्थाच्या दृष्टीने व्यवहार प्रवृत्त होतो.

යදි පන ආයූ…පෙ… සබ්බං විපාකං දදෙය්‍ය, අලද්ධොකාසඤ්ච විපාකං දෙතීති කත්වා විපක්කවිපාකඤ්ච දදෙය්‍ය, තතො එකස්සෙව කම්මස්ස සබ්බවිපාකෙන භවිතබ්බන්ති අඤ්ඤස්ස කම්මස්ස ඔකාසො න භවෙය්‍ය නිරත්ථකත්තා[Pg.167], උප්පත්තියායෙව ඔකාසො න භවෙය්‍ය, උප්පන්නස්ස වා ඵලදානෙ. අථ වා අලද්ධොකාසස්ස විපාකදානෙ පච්චයන්තරරහිතස්සපි විපාකදානං ආපන්නන්ති අවිජ්ජාතණ්හාදිපච්චයන්තරඛෙපකස්ස අඤ්ඤස්ස අපචයගාමිකම්මස්ස කම්මක්ඛයකරස්ස ඔකාසො න භවෙය්‍ය. භාවිතෙපි මග්ගෙ අවිජ්ජාදිපච්චයන්තරරහිතස්ස ච කම්මස්ස විපච්චනතො සමත්ථතා න සියාති අත්ථො. සබ්බදා වා විපාකප්පවත්තියා එව භවිතබ්බත්තා විපාකතො අඤ්ඤස්ස පවත්තිඔකාසො න භවෙය්‍ය. තං පනාති ආයූහිතං කම්මං. ඉදං පන ධුවවිපාකස්ස විපාකෙන අධුවවිපාකස්සපි ලද්ධොකාසස්ස විපාකං උප්පාදීති දස්සෙතුං ආරද්ධන්ති දට්ඨබ්බං. අට්ඨ සමාපත්තියො ච බලවවිරහෙ අග්ගමග්ගභාවනාවිරහෙ ච අප්පහීනසභාවතො ධුවං විපච්චන්තීති ධුවවිපාකාති වුත්තා. ආයූහිතකම්මෙ වුච්චමානෙ අනුප්පන්නං කස්මා වුත්තන්ති? යං ආයූහිතං භවිස්සති, තත්ථාපි ආයූහිත-සද්දප්පවත්තිසබ්භාවා.

पण जर संचित केलेले (आयूह्ति) सर्वच कर्म विपाक (फळ) देऊ लागले, आणि ज्याला संधी मिळालेली नाही असे कर्मही विपाक देते असे मानले, तर विपाक दिलेल्या कर्माचा पुन्हा विपाक होईल. त्यामुळे एकाच कर्माचे सर्व विपाक होतील आणि इतर कर्मांना संधी मिळणार नाही, कारण ते निरर्थक ठरेल; किंवा आधीच उत्पन्न झालेल्या कर्माचे फळ देण्यामध्येच इतर कर्माच्या उत्पत्तीला संधी मिळणार नाही. अथवा, संधी न मिळालेल्या कर्माचा विपाक मानल्यास, अविद्या-तृष्णा इत्यादी इतर प्रत्ययांनी (कारणांनी) रहित असलेल्या कर्माचाही विपाक प्राप्त होईल; त्यामुळे अविद्या-तृष्णा इत्यादी इतर प्रत्ययांचा क्षय करणाऱ्या आणि कर्माचा क्षय करणाऱ्या इतर अपचयगामी (कर्माचा ऱ्हास करणाऱ्या) कर्माला संधी मिळणार नाही. मार्ग भावना विकसित केली तरीही, अविद्या इत्यादी इतर प्रत्ययांनी रहित असलेल्या कर्माचा विपाक होत असल्यामुळे, कर्माचा क्षय करण्याची क्षमता राहणार नाही, असा अर्थ आहे. किंवा नेहमी विपाकाचीच प्रवृत्ती होत असल्यामुळे, विपाकाव्यतिरिक्त इतर प्रवृत्तीला संधी मिळणार नाही. 'तं पन' म्हणजे संचित केलेले कर्म. हे निश्चित विपाकाच्या (ध्रुवविपाक) विपाकाद्वारे, अनिश्चित विपाकाच्या (अध्रुवविपाक) संधी मिळालेल्या कर्माचा विपाक उत्पन्न होतो, हे दर्शवण्यासाठी सुरू केले आहे असे समजावे. आठ समापत्ती, बलवान कर्माचा अभाव असताना आणि अर्हतमार्गाच्या भावनेचा अभाव असताना, प्रहीन न झालेल्या स्वभावामुळे निश्चितपणे विपाक देतात, म्हणून त्यांना 'ध्रुवविपाक' म्हटले आहे. संचित कर्माविषयी बोलताना 'अनुत्पन्न' असे का म्हटले आहे? कारण जे भविष्यात संचित केले जाईल, तिथेही 'आयूह्ति' (संचित) या शब्दाची प्रवृत्ती संभवते.

1050. උපාදින්නාති එත්ථ න උපෙතෙන ආදින්නාති අයමත්ථො, උපසද්දො පන උපසග්ගමත්තමෙව, තස්මා උපාදානාරම්මණා උපාදානෙහි, අඤ්ඤෙ ච අනභිනිවෙසෙන ‘‘අහං මග්ගං භාවයිං, මම මග්ගො උප්පන්නො’’තිආදිකෙන ගහණෙන ආදින්නා ඉච්චෙව උපාදින්නා. උපාදින්න-සද්දෙන වා අමග්ගඵලධම්මායෙව වුත්තා, ඉතරෙහි මග්ගඵලධම්මා චාති වෙදිතබ්බං.

१०५०. 'उपादिन्न' यामध्ये 'जवळ जाऊन ग्रहण केलेले' असा अर्थ नाही, तर 'उप' हा केवळ उपसर्ग आहे. म्हणून, उपादानाचा आलंबन असलेल्या धर्मांना उपादानांनी ग्रहण केले आहे; आणि इतर धर्मांना अभिनिवेश (आसक्ती) न ठेवता 'मी मार्गाची भावना केली, माझा मार्ग उत्पन्न झाला' इत्यादी ग्रहणाने (प्रत्यवेक्षण ज्ञानाने) ग्रहण केले आहे, म्हणूनच त्यांना 'उपादिन्न' म्हटले जाते. किंवा 'उपादिन्न' या शब्दाने केवळ मार्ग आणि फल नसलेले धर्म सांगितले आहेत, आणि इतर शब्दांनी मार्ग व फल धर्म सांगितले आहेत, असे जाणावे.

තිකනික්ඛෙපකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

त्रिक-निक्षेप-कथा-वर्णन समाप्त झाले.

දුකනික්ඛෙපකථාවණ්ණනා

द्विक-निक्षेप-कथा-वर्णन

1062. මෙත්තායනවසෙනාති මෙත්තාඵරණවසෙන. ‘‘මෙත්තයනවසෙනා’’ති වත්තබ්බෙ දීඝං කත්වා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. මෙත්තා, මෙදනං වා මෙත්තායනං, තඤ්ච සිනෙහවසෙන. අනුදයතීති අනුදාති වත්තබ්බෙ ‘‘අනුද්දා’’ති ද-කාරාගමනං කත්වා වුත්තං. අනුද්දායනාකාරොති අනුරක්ඛණාකාරො. රක්ඛණඤ්හි දායනා. අනුද්දායිතස්සාති අනුද්දාය අයිතස්ස. ‘‘ජාතිපි දුක්ඛා’’තිආදිං සුණන්තස්ස සවනෙ, අනිච්චාදිතො සම්මසන්තස්ස සම්මසනෙ, මග්ගෙනෙත්ථ සම්මොහං විද්ධංසෙන්තස්ස පටිවෙධෙ, පටිවිජ්ඣිත්වා පච්චවෙක්ඛන්තස්ස පච්චවෙක්ඛණෙති චතූසු කාලෙසු දුක්ඛෙ ඤාණං වත්තති.

१०६२. 'मेत्तायनवसेन' म्हणजे मैत्रीचा प्रसार करण्याच्या प्रभावाने. 'मेत्तयनवसेन' असे म्हणायचे असताना दीर्घ करून 'मेत्तायनवसेन' म्हटले आहे असे समजावे. मैत्री किंवा स्नेह म्हणजे 'मेत्तायन', आणि ते स्नेहाच्या प्रभावाने होते. 'अनुदयति' यावरून 'अनुदा' असे म्हणायचे असताना 'अनुद्दा' असे 'द' काराचा आगम करून म्हटले आहे. 'अनुद्दायनाकार' म्हणजे संरक्षणाचा प्रकार. कारण रक्षण करणे म्हणजेच 'दायना' होय. 'अनुद्दायितस्स' म्हणजे संरक्षणाने प्रवृत्त झालेल्या चित्ताचे. 'जन्मही दुःख आहे' इत्यादी ऐकणाऱ्याच्या श्रवणकाळात, अनित्य इत्यादी रूपाने मनन करणाऱ्याच्या मननकाळात, मार्गाद्वारे या दुःखामध्ये मोहाचा नाश करणाऱ्याच्या प्रतिवेधकाळात (साक्षात्करणात), आणि प्रतिवेध करून प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याच्या प्रत्यवेक्षणकाळात - अशा चार काळांमध्ये दुःखाविषयीचे ज्ञान प्रवृत्त होते.

1065. චිත්තස්ස [Pg.168] සංරඤ්ජනං චිත්තස්ස සාරාගො. ගිජ්ඣන්තීති අභිකඞ්ඛන්ති. සඤ්ජංන්තීති බන්ධන්ති. ලග්ගනට්ඨෙනාති සංවරණට්ඨෙන, ඔලම්බනට්ඨෙන වා. තස්ස තස්සෙව භවස්සාති කාමභවාදිසඞ්ඛාතස්ස විපාකකටත්තාරූපස්ස අභිනිබ්බත්තිඅත්ථං පටිසන්ධියා පච්චයභාවවසෙන පරිකඩ්ඪති. චිත්තමස්ස භවන්තරෙ විධාවති නිබ්බත්තති. තණ්හාවිප්ඵන්දිතනිවෙසො අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතාදිභාවෙන තණ්හාපවත්තියෙව.

१०६५. चित्ताचे अत्यंत रंजित होणे म्हणजे 'चित्ताचा सराग' (तीव्र आसक्ती) होय. 'गिज्झन्ति' म्हणजे अत्यंत इच्छा करतात. 'सञ्जन्ति' म्हणजे बांधतात. 'लग्गनट्ठेन' (चिकटण्याच्या अर्थाने) म्हणजे संवरण (अडथळा आणणे) किंवा अवलंबन (लटकणे) या अर्थाने. 'तस्स तस्सेव भवस्स' म्हणजे कामभव इत्यादी नावाच्या विपाक नामस्कंध आणि कतत्ता-रूपाच्या उत्पत्तीसाठी, प्रतिसंधीच्या प्रत्ययभावाने (कारणरूपाने) ते आकर्षित करते. त्याचे चित्त दुसऱ्या भवामध्ये धावते आणि उत्पन्न होते. 'तण्हाविप्फन्दितनिवेसो' (तृष्णेचे थरथरणे व स्थिरावणे) म्हणजे १०८ प्रकारच्या तृष्णा-विचरित इत्यादी रूपाने तृष्णेची प्रवृत्तीच होय.

සරිතානීති රාගවසෙන අල්ලානි. තංසම්පයුත්තපීතිවසෙන සිනිද්ධානි සිනෙහිතානි. විසතාති විත්ථතා. රූපාදීසු තෙභූමකධම්මෙසු බ්‍යාපනවසෙන විසටා. පුරිමවචනමෙව ත-කාරස්ස ට-කාරං කත්වා වුත්තං. විසාලාති විපුලා. විසක්කතීති පරිසප්පති, සහති වා. රත්තො හි රාගවත්ථුනා පාදෙන තාලියමානොපි සහතීති. ඔසක්කනං, විප්ඵන්දනං වා විසක්කනන්ති වදන්ති. අනිච්චාදිං නිච්චාදිතො ගණ්හන්තී විසංවාදිකා හොති. විසංහරතීති තථා තථා කාමෙසු ආනිසංසං පස්සන්තී විවිධෙහාකාරෙහි නෙක්ඛම්මාභිමුඛප්පවත්තිතො චිත්තං සංහරති සඞ්ඛිපති. විසං වා දුක්ඛං, තං හරති වහතීති අත්ථො. දුක්ඛනිබ්බත්තකස්ස කම්මස්ස හෙතුභාවතො විසමූලා, විසං වා දුක්ඛවෙදනාමූලං එතිස්සාති විසමූලා. දුක්ඛසමුදයත්තා විසං ඵලං එතිස්සාති විසඵලා. තණ්හාය රූපාදිකස්ස දුක්ඛස්සෙව පරිභොගො හොති, න අමතස්සාති සා ‘‘විසපරිභොගා’’ති වුත්තා. සබ්බත්ථ නිරුත්තිවසෙන පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. යො පනෙත්ථ පධානො අත්ථො, තං දස්සෙතුං පුන ‘‘විසතා වා පනා’’තිආදි වුත්තං. ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවන්ති මනුස්සභාවදෙවාදිභාවභූතං.

'सरितानि' म्हणजे रागाच्या प्रभावाने ओले झालेले; आणि त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या प्रीतीच्या प्रभावाने स्निग्ध व चिकट झालेले. 'विसता' म्हणजे विस्तृत झालेले; रूप इत्यादी त्रिभूमिक धर्मांमध्ये पसरण्याच्या प्रभावाने व्याप्त झालेले. पूर्वोक्त शब्दातीलच 'त' काराचा 'ट' कार करून हे म्हटले आहे. 'विसाला' म्हणजे विपुल. 'विसककतति' म्हणजे सर्व बाजूंनी पसरते किंवा सहन करते. कारण रागाने मोहित झालेला मनुष्य, रागाच्या वस्तूने पायाने मारले तरीही ते सहन करतो. किंवा माघार घेणे किंवा थरथरणे याला 'विसक्कन' म्हणतात असे सांगतात. अनित्य इत्यादींना नित्य इत्यादी रूपाने ग्रहण करणारी तृष्णा 'विसंवादिका' (फसवणारी) असते. 'विसंहरति' म्हणजे त्या त्या प्रकारे कामांमध्ये (भोगवस्तूंमध्ये) आस्वाद पाहत, विविध प्रकारांनी नैष्क्रम्याकडे प्रवृत्त होण्यापासून चित्ताला मागे खेचते, संकुचित करते. किंवा 'विस' म्हणजे दुःख, त्याला जे हरण करते (वाहून आणते) असा अर्थ आहे. दुःखाला उत्पन्न करणाऱ्या कर्माचे कारण असल्यामुळे ती 'विसमूला' आहे; किंवा दुःखद वेदना हेच जिचे मूळ आहे म्हणून ती 'विसमूला' आहे. दुःखसमुदय असल्यामुळे दुःख हेच जिचे फळ आहे म्हणून ती 'विसफला' आहे. तृष्णेमुळे केवळ रूप इत्यादी दुःखाचाच उपभोग होतो, अमृताचा (निर्वाणाचा) नाही, म्हणून तिला 'विसपरिभोगा' म्हटले आहे. सर्व ठिकाणी निरुक्तीच्या (व्युत्पत्तीच्या) प्रभावाने शब्दांची सिद्धी जाणावी. यामध्ये जो मुख्य अर्थ आहे, तो दर्शवण्यासाठी पुन्हा 'विसता वा पना' इत्यादी म्हटले आहे. 'इत्थभावञ्ञथाभावं' म्हणजे मनुष्यभाव, देवभाव इत्यादी रूपाने होणारा संसार.

පණිධානකවසෙනාති චිත්තස්ස රූපාදීසු ඨපනකවසෙන. අඤ්ඤොපි බන්ධු තණ්හාය එව හොති, සො පන අබන්ධුපි හොති. තණ්හා පන නිච්චසන්නිස්සිතාති ‘‘පාටියෙක්කො බන්ධූ’’ති වුත්තා. අසනතොති බ්‍යාපනතො භුඤ්ජනතො ච. තදුභයං දස්සෙති ‘‘අජ්ඣොත්ථරණතො’’තිආදිනා. ආසීසනවසෙනාති ඉච්ඡනවසෙන. අඤ්ඤෙනාකාරෙනාති ජප්පනාජප්පිතත්තානං ජප්පාය අනඤ්ඤත්තදස්සනාකාරෙන. චිත්තං පරියුට්ඨාතීති චිත්තං මූසති. මාරපාසොති මාරෙන ගහිතතාය රාගො මාරපාසො.

'पणिधानकवसेन' म्हणजे चित्ताला रूप इत्यादींमध्ये स्थापित करण्याच्या प्रभावाने. इतर नातेवाईकही तृष्णेमुळेच होतात, परंतु ते नातेवाईक नसलेलेही होऊ शकतात. पण तृष्णा ही नेहमी आश्रित असणारी नातेवाईक आहे, म्हणून तिला 'विशेष नातेवाईक' म्हटले आहे. 'असनतो' म्हणजे व्यापण्यामुळे आणि उपभोग घेण्यामुळे. हे दोन्ही अर्थ 'अज्झोत्थरणतो' (आक्रमण करण्यामुळे) इत्यादींनी दर्शवले आहेत. 'आसीसनवसेन' म्हणजे इच्छेच्या प्रभावाने. 'अञ्ञेnaकारेण' म्हणजे जल्पनेच्या (बडबडण्याच्या) स्वरूपापेक्षा वेगळे न दर्शवण्याच्या आकाराने. 'चित्तं परियुट्ठाति' म्हणजे चित्ताला लुटते. 'मारपासो' म्हणजे माराने पकडल्यामुळे राग हा 'मारपाश' आहे.

1066. සඞ්ඛාරෙසු උප්පන්නො කම්මපථභෙදං න කරොතීති එතෙන සත්තෙසු උප්පන්නො අට්ඨානකොපො කරොතීති විඤ්ඤායති. ‘‘අත්ථං මෙ නාචරි[Pg.169], න චරති, න චරිස්සති, පියස්ස මෙ මනාපස්ස අත්ථං නාචරි, න චරති, න චරිස්සති, අප්පියස්ස මෙ අමනාපස්ස අනත්ථං නාචරි, න චරති, න චරිස්සතී’’ති උප්පජ්ජමානොපි හි කොපො අවත්ථුස්මිං උප්පන්නත්තා අට්ඨානකොපො එව භවිතුං යුත්තො. ආඝාතෙන්තොති හනන්තො. පුනරුත්තිදොසො පටිසෙධිතොති දොස-පදස්ස පටිවිරොධ-පදස්ස ච ද්වික්ඛත්තුං ආගතත්තා වුත්තං. පටිඝස්ස වා විසෙසනත්ථං පුබ්බෙ ‘‘පටිවිරොධො’’ති, පදොසාදිවිසෙසනත්ථං ‘‘දොසො’’ති ච වුත්තං, දුස්සනාදිවිසෙසනත්ථං පච්ඡා ‘‘දොසො’’ති, විරොධවිසෙසනත්ථඤ්ච ‘‘පටිවිරොධො’’ති වුත්තන්ති නත්ථි පුනරුත්තිදොසො.

१०६६. 'संस्कारांवर उत्पन्न झालेला क्रोध कर्मपथाचा भेद करत नाही' यावरून 'प्राण्यांवर उत्पन्न झालेला अस्थान-क्रोध (अयोग्य कारणाने झालेला राग) कर्मपथाचा भेद करतो' हे समजते. 'त्याने माझे कल्याण केले नाही, तो करत नाही, तो करणार नाही; माझ्या प्रिय व आवडत्या व्यक्तीचे त्याने कल्याण केले नाही... माझ्या अप्रिय व नावडत्या व्यक्तीचे त्याने अहित केले नाही...' अशा प्रकारे उत्पन्न होणारा क्रोध देखील अयोग्य वस्तूवर उत्पन्न झाल्यामुळे 'अस्थान-क्रोध' असणेच योग्य आहे. 'आघातेन्तो' म्हणजे हिंसा करणारा. पुनरुक्तीचा दोष टाळला आहे: 'दोस' शब्द आणि 'पटिविरोध' शब्द दोनदा आल्यामुळे असे म्हटले आहे. किंवा 'पटिघ' च्या विशेषासाठी आधी 'पटिविरोधो' असे म्हटले आहे, आणि 'पदोस' इत्यादींच्या विशेषासाठी 'दोसो' असे म्हटले आहे; 'दुस्सन' इत्यादींच्या विशेषासाठी नंतर 'दोसो' असे म्हटले आहे, आणि 'विरोध' च्या विशेषासाठी 'पटिविरोधो' असे म्हटले आहे, म्हणून पुनरुक्तीचा दोष नाही.

1091. අනිද්ධාරිතපරිච්ඡෙදෙ ධම්මානං අත්ථිතාමත්තදීපකෙ මාතිකුද්දෙසෙ අපරිච්ඡෙදෙන බහුවචනෙන උද්දෙසො කතොති බහුවචනෙනෙව පුච්ඡති – ‘‘කතමෙ ධම්මා අප්පච්චයා’’ති. සභාවසඞ්ඛාපරිච්ඡෙදාදිවසෙන හි ධම්මෙ අජානන්තස්ස වසෙන උද්දෙසො පුච්ඡා ච කරීයතීති. තස්මා පරිච්ඡෙදං අකත්වා උද්දිට්ඨා පුච්ඡිතා ච. ඉමෙති අසඞ්ඛතධාතුතො උද්ධං නත්ථීති දීපනත්ථං එකම්පි තං නිද්දිසිත්වා බහුවචනෙනෙව නිගමනං කතං නිද්දෙසතො පුබ්බෙ බොධනෙය්‍යස්ස අජානනකාලං උපාදාය.

१०९१. ज्यांची मर्यादा निश्चित केलेली नाही अशा धर्मांच्या केवळ अस्तित्वाला दर्शविणाऱ्या मातिका उद्देसात मर्यादा न ठेवता अनेकवचनाने उद्देश केला गेला आहे, म्हणूनच अनेकवचनानेच विचारतात – 'कतमे धम्मा अपच्चया' (कोणते धर्म अपच्चय आहेत?). कारण, स्वभाव, संख्या आणि मर्यादा इत्यादींच्या द्वारे धर्मांना न जाणणाऱ्या श्रोत्याच्या अपेक्षेने उद्देश आणि प्रश्न केले जातात. म्हणून मर्यादा न करताच उद्देश केला गेला आहे आणि प्रश्न विचारला गेला आहे. असंखत धातूच्या पलीकडे कोणताही अपच्चय धर्म नाही, हे दर्शवण्यासाठी निद्देसाच्या (निर्देशाच्या) पूर्वी, बोधनेय्य (बोध प्राप्त करण्यास योग्य) पुद्गलाच्या अज्ञानाच्या काळाला अनुसरून, त्या एका असंखत तत्त्वाला दर्शवून 'इमे' अशा अनेकवचनानेच निष्कर्ष काढला गेला आहे.

1101. කිං පන නත්ථි, කිං තෙන න වුත්තාති යොජනා කාතබ්බා. ඉදමෙව මනොවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති නියමාභාවො වවත්ථානාභාවො. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව චක්ඛාදිවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති පාළියං වුත්තන්ති මනොවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤෙය්‍යෙනපි මනොවිඤ්ඤෙය්‍යෙන භවිතබ්බන්ති කත්වා අට්ඨකථාය ‘‘කිං පන මනොවිඤ්ඤාණෙනා’’තිආදි වුත්තං. කෙහිචි විඤ්ඤෙය්‍යා කෙහිචි අවිඤ්ඤෙය්‍යාති ඉදං කාමාවචරං මනොවිඤ්ඤාණං ආරම්මණාදිවසෙන භින්දිත්වා යොජෙතබ්බං. රූපාවචරාදිආරම්මණෙන හි කාමාවචරමනොවිඤ්ඤාණෙන රූපරාගාදිසම්පයුත්තෙන ච කාමාවචරධම්මා න විඤ්ඤෙය්‍යා, ඉතරෙන ච විඤ්ඤෙය්‍යා. එවං කාමාවචරානමෙව ආරම්මණානං කෙසඤ්චි සද්දාදීනං රූපාරම්මණාදීහි අවිඤ්ඤෙය්‍යතා විඤ්ඤෙය්‍යතා ච යොජෙතබ්බා, තථා ද්වාරභෙදවසෙන. අථ වා සොමනස්සසහගතසන්තීරණං ඉට්ඨාරම්මණමෙවාති ඉතරං තෙන න විඤ්ඤෙය්‍යං. එවං උපෙක්ඛාසහගතෙ කුසලවිපාකෙ අකුසලවිපාකෙ චාති සබ්බත්ථ යථායොගං යොජෙතබ්බං. රූපාවචරාදයො කාමාවචරවිපාකාදීහි අවිඤ්ඤෙය්‍යා, කෙචිදෙව විඤ්ඤෙය්‍යා [Pg.170] අරූපාවචරෙහීති යොජෙතබ්බං අනුවත්තමානත්තා. නිබ්බානෙන අවිඤ්ඤෙය්‍යත්තාති ‘‘කෙහිචි අවිඤ්ඤෙය්‍යා’’ති ඉමස්ස පදස්ස අත්ථසම්භවමත්තං සන්ධාය වුත්තං, න නිබ්බානස්ස අනුවත්තමානමනොවිඤ්ඤාණභාවතො.

११०१. काय ते अस्तित्त्वात नाही, म्हणून ते सांगितले गेले नाही काय? अशी योजना करावी. 'हेच केवळ मनोविज्ञेय आहे' अशा नियमाचा अभाव म्हणजेच व्यवस्थान-अभाव (नियम नसणे) होय. चक्षुर्विज्ञानादींद्वारे जाणले जाणारेच 'चक्षुर्विज्ञेय' इत्यादी आहे असे पाळीमध्ये म्हटले आहे, म्हणून मनोविज्ञानाद्वारे जाणले जाणारे देखील मनोविज्ञेय असले पाहिजे, असा विचार करून अट्ठकथेमध्ये 'किं पन मनोविञ्ञाणेन' (परंतु मनोविज्ञानाने काय?) इत्यादी म्हटले आहे. 'काहींनी जाणले जाणारे, काहींनी न जाणले जाणारे' हे कामावचर मनोविज्ञानाला आलंबन इत्यादींच्या द्वारे विभागून योजले पाहिजे. कारण, रूपावचर इत्यादी आलंबन असणाऱ्या कामावचर मनोविज्ञानाने आणि रूपराग इत्यादींनी संप्रयुक्त असणाऱ्या कामावचर मनोविज्ञानाने कामावचर धर्म जाणले जाऊ शकत नाहीत, आणि इतरांद्वारे (परित्त-आलंबन असणाऱ्या कामावचर मनोविज्ञानाने) ते जाणले जाऊ शकतात. याचप्रमाणे कामावचर आलंबनांपैकी काही शब्दादी आलंबनांचे, रूपालंबन इत्यादी असणाऱ्या मनोविज्ञानाद्वारे न जाणले जाणे आणि जाणले जाणे योजले पाहिजे, तसेच द्वारभेदाच्या द्वारे देखील योजना करावी. किंवा, सोमनस्ससहगत संतीरण चित्त केवळ इष्ट आलंबन असणारेच असते, म्हणून इतर आलंबन त्याद्वारे जाणले जाऊ शकत नाही. याचप्रमाणे उपेक्षासहगत कुशलविपाक आणि अकुशलविपाक संतीरण चित्ताच्या बाबतीत देखील सर्व ठिकाणी योग्यतेनुसार योजना करावी. रूपावचर इत्यादी धर्म कामावचर विपाक इत्यादी चित्तांद्वारे जाणले जाऊ शकत नाहीत, आणि काही अरूपावचर धर्म अरूपावचर चित्तांद्वारेच जाणले जाऊ शकतात, अशी योजना करावी; कारण ते अनुवर्तन करणारे असतात. 'निर्वाणाद्वारे न जाणले जाणारे' हे वचन 'काहींनी न जाणले जाणारे' या पदाच्या अर्थाची केवळ शक्यता लक्षात घेऊन म्हटले आहे, निर्वाण हे अनुवर्तन करणाऱ्या मनोविज्ञानाच्या स्वरूपाचे असल्यामुळे नाही.

1102. පඤ්චකාමගුණිකරාගොති උක්කට්ඨවසෙන වුත්තං. භවාසවං ඨපෙත්වා සබ්බො ලොභො කාමාසවොති යුත්තං සියා. සස්සතදිට්ඨිසහගතො රාගො භවදිට්ඨිසම්පයුත්තත්තා ‘‘භවාසවො’’ති අට්ඨකථායං වුත්තො. භවාසවො පන ‘‘දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තෙසු එව උප්පජ්ජතී’’ති පාළියං වුත්තො. සොපි රාගො කාමාසවො භවිතුං යුත්තො. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකදුක්ඛානං කාරණභූතා කාමාසවාදයොපි ද්විධා වුත්තා.

११०२. 'पाच कामगुणांविषयीचा राग' हे उत्कृष्ट पद्धतीच्या (उत्कटतेच्या) प्रभावाने म्हटले आहे. भवासवाला सोडून सर्व लोभ हा कामासव आहे, असे म्हणणे योग्य होईल. शाश्वतदृष्टीसहगत असणारा राग हा भवदृष्टीशी संप्रयुक्त असल्यामुळे 'भवासव' आहे असे अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे. परंतु भवासव हा 'केवळ दृष्टिगतविप्रयुक्त चित्तांमध्येच उत्पन्न होतो' असे पाळीमध्ये म्हटले आहे. तो राग देखील कामासव असणे योग्य आहे. या जन्मातील (दृष्टधार्मिक) आणि परलोकातील (सांपरायिक) दुःखांचे कारण असणारे कामासव इत्यादी देखील दोन प्रकारे सांगितले गेले आहेत.

1103. කාමාසවනිද්දෙසෙ ච කාමෙසූති කාමරාගදිට්ඨිරාගාදිආරම්මණභූතෙසු තෙභූමකෙසු වත්ථුකාමෙසූති අත්ථො සම්භවති. තත්ථ හි උප්පජ්ජමානා සා තණ්හා සබ්බාපි න කාමච්ඡන්දාදිනාමං න ලභතීති. කත්තුකම්‍යතාඡන්දො අකුසලෙපි උප්පජ්ජති, න පන ධම්මච්ඡන්දො.

११०३. आणि कामासव निर्देशात 'कामेसु' (कामांमध्ये) म्हणजे कामराग, दृष्टीराग इत्यादींचे आलंबन असणाऱ्या तिन्ही भूमींमधील (तेभूमिक) वस्तुक कामांमध्ये, असा अर्थ संभवतो. कारण तेथे उत्पन्न होणारी ती सर्व तृष्णा देखील कामच्छंद इत्यादी नाव मिळवत नाही असे नाही (म्हणजेच मिळवतेच). कत्तुकम्यता छंद (काही करण्याची इच्छा) अकुशलामध्ये देखील उत्पन्न होतो, परंतु धम्मच्छंद (कुशल करण्याची इच्छा) अकुशलामध्ये उत्पन्न होत नाही.

1105. අඤ්ඤං ජීවන්ති ගහණං යදිපි උපාදානක්ඛන්ධෙස්වෙව පවත්තති, රූපෙ…පෙ… විඤ්ඤාණෙ වා පන න පතිට්ඨාති. තතො අඤ්ඤං කත්වා ජීවං ගණ්හාතීති සස්සතදිට්ඨි හොතීති. බ්‍රහ්මාදිං එකච්චං අත්තානං ‘‘හොතී’’ති නිච්චතො අඤ්ඤඤ්ච ‘‘න හොතී’’ති අනිච්චතො ගණ්හන්තස්ස ‘‘හොති ච න ච හොතී’’ති එකච්චසස්සතදිට්ඨි. ‘‘හොතී’’ති ච පුට්ඨෙ ‘‘නෙවා’’ති, ‘‘න හොතී’’ති ච පුට්ඨෙ ‘‘න’’ඉති සබ්බත්ථ පටික්ඛිපන්තස්ස අමරාවික්ඛෙපදිට්ඨි, අමරා අනුපච්ඡෙදා, අමරමච්ඡසදිසී වා වික්ඛෙපදිට්ඨීති අත්ථො.

११०५. 'जीव हा (शरीरापेक्षा) वेगळा आहे' असे ग्रहण करणे जरी उपादानस्कंधांच्या बाबतीतच प्रवृत्त होत असले, तरीही ते रूप... पे... किंवा विज्ञानावर स्थिर राहत नाही. त्या उपादानस्कंधांपेक्षा वेगळे करून जीवाला ग्रहण करते, म्हणून ती शाश्वतदृष्टी होते, असे समजावे. ब्रह्मा इत्यादी काही आत्म्याला 'तो (मृत्यूनंतरही) असतो' अशा नित्य रूपाने ग्रहण करणाऱ्या आणि इतरांना 'तो नसतो' अशा अनित्य रूपाने ग्रहण करणाऱ्या व्यक्तीची 'तो असतो आणि नसतो देखील' अशी एकच्चशाश्वतदृष्टी (आंशिक शाश्वतदृष्टी) होते. 'तो असतो काय?' असे विचारले असता 'असे नाही' आणि 'तो नसतो काय?' असे विचारले असता 'नाही' असे म्हणून सर्व प्रश्नांचे खंडन करणाऱ्या व्यक्तीची अमराविक्षेपदृष्टी होते. 'अमरा' म्हणजे उच्छेद न होणारी (अखंडित), किंवा 'अमरा' नावाच्या माशासारखी निसरडी विक्षेपदृष्टी, असा अर्थ आहे.

පඤ්චකාමගුණිකො රාගො කාමාසවොති වුත්තොති කත්වා බ්‍රහ්මානං විමානාදීසු රාගස්ස දිට්ඨිරාගස්ස ච කාමාසවභාවං පටික්ඛිපති. යදි පන ලොභො කාමාසවභවාසවවිනිමුත්තො අත්ථි, සො යදා දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තෙසු උප්පජ්ජති, තදා තෙන සම්පයුත්තො අවිජ්ජාසවො ආසවවිප්පයුත්තොති දොමනස්සවිචිකිච්ඡුද්ධච්චසම්පයුත්තස්ස විය තස්සපි ආසවවිප්පයුත්තතා වත්තබ්බා සියා ‘‘චතූසු දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තෙසු ලොභසහගතෙසු චිත්තුප්පාදෙසු උප්පන්නො මොහො සියා ආසවසම්පයුත්තො සියා ආසවවිප්පයුත්තො’’ති. ‘‘කාමාසවො අට්ඨසු ලොභසහගතෙසු චිත්තුප්පාදෙසු උප්පජ්ජතී’’ති, ‘‘කාමාසවං පටිච්ච දිට්ඨාසවො අවිජ්ජාසවො’’ති [Pg.171] (පට්ඨා. 3.3.1) ච වචනතො දිට්ඨිසහගතො රාගො කාමාසවො න හොතීති න සක්කා වත්තුං. කිලෙසපටිපාටියාපි ආහරිතුං වට්ටතීති ආසවානං වචනං පහාතබ්බදස්සනත්ථන්ති කත්වා තෙ පහානෙ ආහරියමානා පහාතබ්බානම්පි තෙසං කිලෙසානං උද්දෙසක්කමෙන ආහරිතුං වට්ටන්ති පජහනකානං මග්ගානම්පීති අත්ථො.

'पाच कामगुणांविषयीचा राग हा कामासव आहे' असे म्हटले गेल्यामुळे ब्रह्मांच्या विमानादींमधील रागाचा आणि दृष्टीरागाचा कामासवभाव नाकारला जातो. परंतु जर कामासव आणि भवासवापासून मुक्त असलेला लोभ अस्तित्त्वात असेल, आणि तो जेव्हा दृष्टिगतविप्रयुक्त चित्तांमध्ये उत्पन्न होतो, तेव्हा त्याच्याशी संप्रयुक्त असणारा अविद्यासव हा आसवविप्रयुक्त आहे असे म्हणावे लागेल; ज्याप्रमाणे दोमनस्स (दौर्मनस्य), विचिकित्सा आणि उद्धच्च (औद्धत्य) यांच्याशी संप्रयुक्त असणाऱ्या मोहाच्या बाबतीत होते. त्या दृष्टिगतविप्रयुक्त मोहाची देखील आसवविप्रयुक्तता सांगावी लागेल की, 'चार दृष्टिगतविप्रयुक्त लोभसहगत चित्तोत्पादांमध्ये उत्पन्न झालेला मोह कदाचित आसवसंप्रयुक्त असेल किंवा कदाचित आसवविप्रयुक्त असेल'. 'कामासव आठ लोभसहगत चित्तोत्पादांमध्ये उत्पन्न होतो' आणि 'कामासवावर अवलंबून दृष्ट्यासव आणि अविद्यासव उत्पन्न होतात' या वचनामुळे दृष्टीसहगत राग हा कामासव होत नाही, असे म्हणणे शक्य नाही. क्लेशपरंपरेने देखील आसवांचे ग्रहण करणे योग्य आहे. आसवांचे कथन हे प्रहाण करण्यायोग्य क्लेशांचे स्वरूप दर्शवण्यासाठी आहे, असा विचार करून प्रहाणाच्या संदर्भात त्यांचे ग्रहण केले जात असताना, प्रहाण करण्यायोग्य अशा त्या क्लेशांच्या उद्देशक्रमानुसार त्यांचे ग्रहण करणे योग्य ठरते, आणि प्रहाण करणाऱ्या मार्गांच्या बाबतीत देखील हाच अर्थ आहे.

1121. පඨමකමානභාජනීයෙති ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’ති මානස්ස නිද්දෙසෙ. තත්ථ හි ‘‘එකච්චො ජාතියා වා ගොත්තෙන වා කොලපුත්තියෙන වා වණ්ණපොක්ඛරතාය වා ධනෙන වා අජ්ඣෙනෙන වා කම්මායතනෙන වා සිප්පායතනෙන වා විජ්ජාට්ඨානෙන වා සුතෙන වා පටිභානෙන වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා වත්ථුනා මානං ජප්පෙති, යො එවරූපො මානො මඤ්ඤනා…පෙ… කෙතුකම්‍යතා චිත්තස්සා’’ති (විභ. 866) සෙය්‍යස්ස සදිසස්ස හීනස්ස ච පවත්තමානො පුග්ගලවිසෙසං අනාමසිත්වා සෙය්‍යමානො විභත්තොති ඉමමත්ථං සන්ධාය ‘‘එකො මානො තිණ්ණං ජනානං උප්පජ්ජතීති කථිතො’’ති ආහ. න කෙවලඤ්චායං පඨමකමානභාජනීයෙ එව එවං කථිතො, දුතියකතතියකමානභාජනීයෙපි කථිතො එවාති නිදස්සනමත්ථං එතං දට්ඨබ්බං. අථ වා පුග්ගලෙ අනිස්සාය වුත්තානං තිණ්ණම්පි මානානං භාජනීයං ‘‘පඨමකමානභාජනීයෙ’’ති ආහ. සෙය්‍යස්ස ‘‘සෙය්‍යොහමස්මීති මානො’’තිආදීනඤ්හි පුග්ගලං ආමසිත්වා වුත්තානං නවන්නං මානානං භාජනීයං දුතියකමානභාජනීයං හොති, තස්ස මානරාසිස්ස පුග්ගලං අනාමසිත්වා වුත්තමානරාසිතො දුතියතතියකත්තාති, අථාපි ච යථාවුත්තෙ දුතියකමානභාජනීයෙ ‘‘එකෙකස්ස තයො තයො මානා උප්පජ්ජන්තීති කථිත’’න්ති ඉධ වුත්තාය අත්ථවණ්ණනාය සමානදස්සනත්ථං ‘‘පඨමකමානභාජනීයෙ’’ති වුත්තං. සො එව මානො ඉධාගතොති තත්ථ කථිතො එව අත්ථො යුජ්ජතීති අධිප්පායො. මානකරණවසෙනාති ‘‘සෙය්‍යො’’තිආදිකිච්චකරණවසෙන. අපරාපරෙ උපාදායාති ඉදං පුරිමපුරිමා මානා අපරාපරෙ උපනිස්සයභාවෙන තෙ උප්පාදෙන්තා අච්චුග්ගච්ඡන්තීති ඉමමත්ථං සන්ධාය වුත්තං. කෙතුකම්‍යතාචිත්තං අච්චුග්ගතභාවං ගච්ඡතීති කත්වා චිත්තෙනෙව විසෙසිතං.

११२१. पहिल्या मानभाजनियात (प्रथम मानविभागात) 'मी श्रेष्ठ आहे' (सेय्योहमस्मि) या मानाच्या निर्देशात स्पष्टीकरण दिले आहे. कारण तेथे 'एखादी व्यक्ती जातीमुळे, गोत्रामुळे, कुलीनतेमुळे, शारीरिक सौंदर्यामुळे, धनामुळे, वेदाध्ययनामुळे, उपजीविकेच्या साधनांमुळे (कृषी, व्यापार इत्यादी), हस्तकलेमुळे, ज्ञानाच्या स्थानामुळे, श्रुतज्ञानामुळे, प्रतिभेमुळे किंवा इतर कोणत्याही कारणाने मान (अभिमान) उत्पन्न करते; अशा प्रकारचा जो मान, मानण्याची प्रवृत्ती... मनाची ध्वजाप्रमाणे उंच होण्याची इच्छा (केतुकम्यता) आहे' (विभंग ८६६) असे सांगून, श्रेष्ठ, समान किंवा हीन व्यक्तीच्या विशेषाचा उल्लेख न करता 'श्रेयमान' (श्रेष्ठत्वाचा मान) वर्गीकृत केला आहे, हा अर्थ लक्षात घेऊन 'एकच मान तीन प्रकारच्या व्यक्तींमध्ये उत्पन्न होतो असे म्हटले आहे' असे सांगितले आहे. केवळ पहिल्या मानभाजनियातच असे म्हटले आहे असे नाही, तर दुसऱ्या आणि तिसऱ्या मानभाजनियातही असेच म्हटले आहे, हे केवळ उदाहरण म्हणून समजले पाहिजे. किंवा, व्यक्तीचा आश्रय न घेता (व्यक्तीचा उल्लेख न करता) सांगितलेल्या तिन्ही मानांच्या वर्गीकरणाला 'प्रथम मानभाजनिय' असे म्हटले आहे. कारण श्रेष्ठ व्यक्तीच्या 'मी श्रेष्ठ आहे' इत्यादी व्यक्तीचा उल्लेख करून सांगितलेल्या नऊ प्रकारच्या मानांचे वर्गीकरण हे 'द्वितीय मानभाजनिय' आहे. व्यक्तीचा उल्लेख न करता सांगितलेल्या मानसमूहापेक्षा हा दुसरा आणि तिसरा प्रकार आहे. तसेच, वर सांगितलेल्या दुसऱ्या मानभाजनियात 'प्रत्येक व्यक्तीला तीन-तीन मान उत्पन्न होतात' या अट्ठकथेतील अर्थाशी समानता दर्शवण्यासाठी 'प्रथम मानभाजनिय' असे म्हटले आहे. तोच मान येथे आला आहे, म्हणून तेथे सांगितलेलाच अर्थ येथे योग्य ठरतो, असा अभिप्राय आहे. 'मान करण्याच्या दृष्टीने' म्हणजे 'मी श्रेष्ठ आहे' इत्यादी कार्य करण्याच्या दृष्टीने. 'एकमेकांच्या आश्रयाने' याचा अर्थ असा की, पूर्वीचे पूर्वीचे मान नंतरच्या मानांना उपनिस्सय (प्रबळ कारण) भावाने उत्पन्न करत अत्यंत वाढतात, हा अर्थ लक्षात घेऊन हे म्हटले आहे. केतुकम्यता (ध्वजाप्रमाणे उंच होण्याची इच्छा) यामुळे चित्त अत्यंत उन्नत अवस्थेला प्राप्त होते, म्हणून 'चित्त' या शब्दानेच त्याचे विशेषीकरण केले आहे.

1126. අක්ඛමනභාවප්පකාසනං ඛිය්‍යනං. මනෙන පියකරණන්ති එවංපකාරං පූජනං මානනන්ති වුච්චතීති අත්ථො. ඉස්සාකරණවසෙනාති ලාභාදිඅක්ඛමනකිච්චවසෙන.

११२६. सहन न होण्याचा भाव प्रकट करणे म्हणजे 'खिय्यन' (निंदा/खेद व्यक्त करणे) होय. 'मनाने प्रिय करणे' म्हणजे अशा प्रकारच्या पूजेला 'मानन' (आदर करणे) असे म्हणतात, असा अर्थ आहे. 'ईर्ष्या करण्याच्या दृष्टीने' म्हणजे लाभ इत्यादी सहन न होण्याच्या कार्याच्या दृष्टीने.

1127. අරියසාවකාති [Pg.172] වචනං ‘‘අරියසාවකානංයෙව පටිවෙධො අත්ථි, තෙ ච තං න මච්ඡරායන්තී’’ති පටිවෙධධම්මෙ මච්ඡරියාභාවදස්සනත්ථං. ගන්ථොති පාළි. කථාමග්ගොති අට්ඨකථාපබන්ධො. ධම්මන්තරන්ති කුසලාදිධම්මං භින්දිත්වා අකුසලාදිං අත්තනො ලොලතාය තථාගතභාසිතං තිත්ථියභාසිතං වා කරොන්තො ආලොලෙස්සති. අත්තානං ආවිකත්වාති අත්තානං අඤ්ඤථා සන්තං අඤ්ඤථා පවෙදයිත්වා. යො පනාති තිත්ථියො ගහට්ඨො වා අත්තනො සමයස්ස සදොසභාවං දට්ඨුං අනිච්ඡන්තො අඤ්ඤාණෙන අභිනිවෙසෙන වා.

११२७. 'आर्यश्रावक' हा शब्द 'केवळ आर्यश्रावकांनाच प्रतिवेध (सत्याचा साक्षात्कार) होतो आणि ते त्याबाबत मत्सर करत नाहीत' असे दर्शवून प्रतिवेधधर्मामध्ये मत्सराचा अभाव दाखवण्यासाठी आहे. 'ग्रंथ' म्हणजे पाळी (मूळ संहिता). 'कथामार्ग' म्हणजे अट्ठकथेचा प्रवाह (अट्ठकथाप्रबंध). 'धर्मांतर' म्हणजे कुशल इत्यादी धर्माचा नाश करून, स्वतःच्या चंचलतेमुळे (लोलतेमुळे) तथागतांनी सांगितलेल्या उपदेशाला किंवा तीर्थिक उपदेशाला अकुशल इत्यादींमध्ये मिसळणे. 'स्वतःला प्रकट करून' म्हणजे स्वतः अपरिशुद्ध असताना स्वतःला दुसऱ्या प्रकारे (परिशुद्ध) दाखवणे. 'परंतु जो' म्हणजे तीर्थिक किंवा गृहस्थ, जो स्वतःच्या पंथातील दोष पाहू इच्छित नाही, अज्ञानामुळे किंवा अभिनिवेशामुळे (दुराग्रहामुळे).

බ්‍යාපිතුමනිච්ඡොති විවිච්ඡො, තස්ස භාවො වෙවිච්ඡං. අනාදරොති මච්ඡරියෙන දානෙ ආදරරහිතො. කටච්ඡුනා ගාහො භත්තස්ස කටච්ඡුග්ගාහො, කටච්ඡුග්ගාහො විය කටච්ඡුග්ගාහො. යථා හි කටච්ඡුග්ගාහො යථාවුත්තෙ භත්තෙ න සංපසාරයති, එවං මච්ඡරියම්පි ආවාසාදීසූති. ගය්හති එතෙනාති වා ගාහො, කටච්ඡු එව ගාහො කටච්ඡුග්ගාහො. සො යථා සඞ්කුටිතග්ගො න සංපසාරයති, එවං මච්ඡරියම්පීති. ආවරිත්වා ගහිතං අග්ගහිතං, තස්ස භාවො අග්ගහිතත්තං, මච්ඡරියං. ‘‘ආවාසාදි පරෙහි සාධාරණමසාධාරණං වා මය්හෙව හොතූ’’ති පවත්තිවසෙන අත්තසම්පත්තිග්ගහණලක්ඛණතා, ‘‘මා අඤ්ඤස්සා’’ති පවත්තිවසෙන අත්තසම්පත්තිනිගූහණලක්ඛණතා ච යොජෙතබ්බා. යං පන ‘‘පරසන්තකං ගණ්හිතුකාමො’’ති වුත්තං, තං මච්ඡරියස්ස පරසන්තකලොභස්ස උපනිස්සයභාවං දස්සෙතුං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. යදි හි තං මච්ඡරියප්පවත්තිදස්සනං, පරසම්පත්තිග්ගහණලක්ඛණතා ච වත්තබ්බා සියාති.

(ज्ञानाचा किंवा वस्तूचा) विस्तार करण्याची इच्छा नसलेला तो 'विविच्छ' होय, आणि त्याचा भाव म्हणजे 'वेविच्छ' (विस्तार न करण्याची वृत्ती). 'अनादर' म्हणजे मत्सरामुळे दानाविषयी आदर नसणे. पळीने (चमच्याने) भात वाढणे म्हणजे 'कटच्छुग्गाह' होय. कटच्छुग्गाह प्रमाणे असणारा तो 'कटच्छुग्गाह' (मत्सर). कारण ज्याप्रमाणे पळीने भात घेताना तो सर्वत्र पसरत नाही, त्याचप्रमाणे मत्सर देखील आवास (निवास) इत्यादींच्या बाबतीत पसरू देत नाही. किंवा ज्याच्याद्वारे घेतले जाते तो 'ग्राह' होय, पळी हीच ग्राह असल्याने 'कटच्छुग्गाह' (भात वाढण्याची पळी). ती ज्याप्रमाणे वाकड्या टोकाची असल्याने पसरत नाही, त्याचप्रमाणे मत्सर देखील आहे. संकुचित करून (मनात कोंडून) ठेवलेले ते 'अग्गहीत' होय, आणि त्याचा भाव म्हणजे 'अग्गहीतत्त' (संकुचितता), म्हणजेच मत्सर. 'आवास इत्यादी इतरांशी सामायिक असो वा असामायिक, ते केवळ माझेच असावे' अशा प्रवृत्तीमुळे स्वतःच्या संपत्तीचे ग्रहण करण्याचे लक्षण आणि 'ते दुसऱ्याला मिळू नये' अशा प्रवृत्तीमुळे स्वतःच्या संपत्तीचे रक्षण करण्याचे (लपवण्याचे) लक्षण येथे जोडले पाहिजे. परंतु जे 'दुसऱ्याच्या वस्तूचे ग्रहण करण्याची इच्छा असलेला' असे म्हटले आहे, ते मत्सराच्या बाबतीत दुसऱ्याच्या वस्तूच्या लोभाचे उपनिस्सयत्व (प्रबळ कारणत्व) दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे, असे समजले पाहिजे. कारण जर ते मत्सराची प्रवृत्ती दर्शवणारे असेल, तर दुसऱ्याच्या संपत्तीचे ग्रहण करण्याचे लक्षण देखील सांगावे लागेल.

1140. අභිජ්ඣාකාමරාගානං විසෙසො ආසවද්වයඑකාසවභාවො සියා, නඅභිජ්ඣාය නොආසවභාවො චාති නොආසවලොභස්ස සබ්භාවො විචාරෙතබ්බො. න හි අත්ථි ‘‘ආසවො ච නොආසවො ච ධම්මා ආසවස්ස ධම්මස්ස ආසවස්ස ච නොආසවස්ස ච ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති සත්තමො ච නවමො ච පඤ්හො. ගණනාය ච ‘‘හෙතුයා සත්තා’’ති වුත්තං, න ‘‘නවා’’ති. දිට්ඨිසම්පයුත්තෙ පන ලොභෙ නොආසවෙ විජ්ජමානෙ සත්තමනවමාපි පඤ්හවිස්සජ්ජනං ලභෙය්‍යුං, ගණනා ච ‘‘හෙතුයා නවා’’ති වත්තබ්බා සියා. දිට්ඨිවිප්පයුත්තෙ ච ලොභෙ නොආසවෙ විජ්ජමානෙ පුබ්බෙ දස්සිතො දොසොති.

११४०. अभिज्झा (लोभ) आणि कामराग यांमधील फरक हा दोन आसव आणि एक आसव असण्यामध्ये आहे. अभिज्झेमध्ये 'नो-आसव' (आसव नसलेला) भाव नाही, म्हणून 'नो-आसव लोभा'च्या अस्तित्वाचा विचार केला पाहिजे. कारण 'आसव आणि नो-आसव धर्म हे आसव धर्माचे आणि आसव व नो-आसव धर्माचे हेतू-प्रत्ययाने प्रत्यय आहेत' असा सातवा आणि नववा प्रश्न अस्तित्वात नाही. आणि गणनेमध्ये 'हेतूने सात' असे म्हटले आहे, 'नऊ' असे नाही. परंतु दृष्टीसंप्रयुक्त (चुकीच्या धारणेने युक्त) असलेल्या नो-आसव लोभाच्या अस्तित्वात सातव्या आणि नवव्या प्रश्नाचेही उत्तर मिळाले असते, आणि गणना देखील 'हेतूने नऊ' अशी सांगावी लागली असती. आणि दृष्टीविप्रयुक्त (धारणेपासून मुक्त) असलेल्या नो-आसव लोभाच्या अस्तित्वात पूर्वी दर्शवलेला दोष निर्माण होतो.

1159. කාමච්ඡන්දනීවරණනිද්දෙසෙ [Pg.173] කාමෙසූති තෙභූමකෙසු සාසවෙසු සබ්බෙසු වත්ථුකාමෙසු. සබ්බො හි ලොභො කාමච්ඡන්දනීවරණං. තෙනෙව තස්ස ආරුප්පෙ උප්පත්ති වුත්තා ‘‘නීවරණං ධම්මං පටිච්ච නීවරණො ධම්මො උප්පජ්ජති න පුරෙජාතපච්චයා. ආරුප්පෙ කාමච්ඡන්දනීවරණං පටිච්ච උද්ධච්චනීවරණං අවිජ්ජානීවරණං. ආරුප්පෙ කාමච්ඡන්දනීවරණං පටිච්ච ථිනමිද්ධනීවරණං උද්ධච්චනීවරණං අවිජ්ජානීවරණ’’න්ති (පට්ඨා. 3.8.1).

११५९. कामच्छंद नीवरणाच्या निर्देशात 'कामांमध्ये' म्हणजे तिन्ही भूमींमधील आसवांसह असणाऱ्या सर्व वस्तूकामांमध्ये (इंद्रियभोगाच्या वस्तूंमध्ये). कारण सर्व प्रकारचा लोभ हा कामच्छंद नीवरणच आहे. म्हणूनच त्याची अरूप भूमीत उत्पत्ती सांगितली आहे: 'नीवरण धर्माचा आश्रय घेऊन नीवरण धर्म उत्पन्न होतो, पुरेजात प्रत्ययाने नाही. अरूप भूमीत कामच्छंद नीवरणाचा आश्रय घेऊन उद्धच्च नीवरण आणि अविद्या नीवरण उत्पन्न होते. अरूप भूमीत कामच्छंद नीवरणाचा आश्रय घेऊन थिनमिद्ध नीवरण, उद्धच्च नीवरण आणि अविद्या नीवरण उत्पन्न होते' (पट्ठान ३.८.१).

1162. ඉරියාපථිකචිත්තන්ති ඉරියාපථූපත්ථම්භකං අට්ඨපඤ්ඤාසවිධං චිත්තං. තත්ථ පන බලවථිනමිද්ධසහගතං චිත්තං ‘‘ඉරියාපථං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්ත’’න්ති වුත්තං. ඔලීයතීති ඔලම්බති.

११६२. 'इरियापथिक चित्त' म्हणजे इरियापथाला (शारीरिक हालचालींना) आधार देणारे ५८ प्रकारचे चित्त होय. परंतु त्यामध्ये तीव्र थिनमिद्ध (आळस आणि ग्लानी) युक्त असलेले चित्त 'इरियापथाला सांभाळण्यास असमर्थ' असे म्हटले आहे. 'ओलीयति' म्हणजे लोंबकळणे (शिथिल होणे).

1163. ඔනය්හතීති ඡාදෙති, අවත්ථරති වා. නානාරම්මණෙසු පවත්තිනිවාරණෙන, විප්ඵාරිකතානිවාරණෙනෙව වා අන්තොසමොරොධො. එකච්චානන්ති සිරීසාදිරුක්ඛානං. රූපකායෙනෙව සියුං, තෙන සුඛප්පටිසංවෙදනනිබ්බානසච්ඡිකිරියානං රූපතාපත්ති සියාති අධිප්පායො. තස්මාති ‘‘කායස්සා’’ති වචනස්ස රූපත්තාසාධකත්තා. න හි නාමකායො සුපතීති ඉදං ථිනමිද්ධසමුට්ඨිතරූපෙහි රූපකායස්ස ගරුභාවප්පත්තං අඞ්ගපච්චඞ්ගාදීනං සංසීදනං සොප්පන්ති සන්ධාය වුත්තං, න ජාගරණචිත්තරහිතං භවඞ්ගසන්තතින්ති. තස්ස ඵලත්තාති ඵලූපචාරෙන ඉන්ද්‍රියං විය මිද්ධං දස්සෙතුං මිද්ධස්ස ඵලත්තා ඉන්ද්‍රියනිද්දෙසෙ විය ලිඞ්ගාදීනි මිද්ධනිද්දෙසෙපි සොප්පාදීනි වුත්තානීති අත්ථො.

११६३. ‘ओनय्हति’ (onayhati) म्हणजे झाकणे किंवा व्यापून टाकणे. विविध आलंबनांमध्ये प्रवृत्तीला रोखण्याद्वारे किंवा केवळ प्रसरणाला रोखण्याद्वारेच अंतर्गत अवरोध (कोंडणे) होतो. ‘एकच्चानं’ म्हणजे शिरिष इत्यादी वृक्षांचे. सुखसंवेदन आणि निर्वाणसाक्षात्कार हे केवळ रूपकायानेच व्हावेत, त्यामुळे सुखसंवेदन व निर्वाणसाक्षात्काराचे रूपाच्या अवस्थेला प्राप्त होणे घडून यावे, असा (अट्ठकथाकारांचा) अभिप्राय आहे. म्हणूनच ‘कायस्स’ (कायाचे) या शब्दाने रूपाचे अस्तित्व सिद्ध होत नाही. ‘नामकाय झोपत नाही’ हे जे म्हटले आहे, ते थीन-मिद्धामुळे उत्पन्न झालेल्या रूपांमुळे रूपकायाला जडत्व प्राप्त होऊन हातपाय इत्यादी अवयवांचे शिथिल होणे म्हणजेच झोप (सोप्पं) होय, या संदर्भाने म्हटले आहे; जागृत चित्ताने रहित असलेल्या भवंग-संततीला उद्देशून नाही. ‘तस्स फलत्ता’ (त्याचे फल असल्यामुळे) म्हणजे फलोपचाराने इंद्रियाप्रमाणे मिद्धाला दर्शवण्यासाठी, मिद्धाचे फल असल्यामुळे इंद्रियनिर्देशात ज्याप्रमाणे लिंग इत्यादी सांगितले आहेत, त्याचप्रमाणे मिद्धनिर्देशातही झोप इत्यादी सांगितले आहेत, असा अर्थ आहे।

රූපකායස්ස අන්තොසමොරොධො නත්ථීති සො නාමකායෙ වුත්තොති විඤ්ඤායති. තෙන සහ වුත්තා ඔනාහපරියොනාහා ච. රූපකායස්ස වා විප්ඵාරිකාවිප්ඵාරිකභාවො නාම අත්තනො සභාවෙන නත්ථි, නාමකායස්ස නාමකායෙ විප්ඵාරිකෙ ලහුකො, අවිප්ඵාරිකෙ ගරුකොති අවිප්ඵාරිකභාවෙන ඔනාහනාදි නාමකායස්සෙව හොතීති ඔනාහනාදයොපි නාමකායෙ විඤ්ඤායන්ති. තෙනාහ ‘‘න හි රූපං නාමකායස්ස ඔනාහො…පෙ… හොතී’’ති. ආවරණභාවො විය හි ඔනාහනාදිභාවොපි නාමකායස්සෙව හොතීති. ඉතරො අධිප්පායං අජානන්තො මෙඝාදීහි රූපෙහි රූපානං ඔනාහනාදිං පස්සන්තො ‘‘නනු චා’’තිආදිමාහ. යදි එවන්ති යදි රූපස්ස ඔනාහනාදිතා සිද්ධා, අරූපස්ස න සියා[Pg.174], සෙතුබන්ධාදීසු රූපස්ස ආවරණං දිට්ඨන්ති ආවරණම්පි අරූපස්ස න භවෙය්‍යාති අත්ථො.

रूपकायाचा अंतर्गत अवरोध नसतो, म्हणून तो अंतर्गत अवरोध नामकायात सांगितला आहे असे समजले जाते. त्याच्यासोबत सांगितलेले ‘ओनाह’ (onāha) आणि ‘परियोनाह’ (pariyonāha) देखील (नामकायातच) सांगितले आहेत. किंवा रूपकायाचा प्रसरणशील किंवा अप्रसरणशील भाव स्वतःच्या स्वभावाने नसतो. नामकाय प्रसरणशील असताना रूपकाय हलका होतो आणि नामकाय अप्रसरणशील असताना रूपकाय जड होतो; म्हणून अप्रसरणशील भावामुळे ओनाहन इत्यादी केवळ नामकायाचेच होते, म्हणून ओनाह इत्यादी देखील नामकायातच जाणले जातात. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘कारण रूप हे नामकायाचे आवरण (ओनाह)...पे... होत नाही.’ कारण ज्याप्रमाणे अवरोधक भाव केवळ नामकायाचाच असतो, त्याचप्रमाणे ओनाह इत्यादी भाव देखील केवळ नामकायाचाच असतो, असे जाणावे. दुसरा (आक्षेप घेणारा) अभिप्राय न जाणता, मेघ इत्यादी रूपांद्वारे रूपांचे (आकाशाचे) झाकणे इत्यादी पाहून ‘पण असे नाही का?’ इत्यादी म्हणाला. ‘जर असे असेल तर’ म्हणजे जर रूपाचे ओनाहन इत्यादी सिद्ध झाले, तर अरूपाचा (नामाचा) अवरोध होणार नाही. धरण बांधणे इत्यादींमध्ये रूपाचा (पाण्याचा) अवरोध दिसून येतो, म्हणून अवरोध देखील अरूपाचा होणार नाही, असा अर्थ आहे।

සුරාමෙරයපානං අකුසලන්ති කත්වා යුත්තො තස්ස උපක්කිලෙසභාවො, සුරා…පෙ… පමාදට්ඨානානුයොගස්ස ච අකුසලත්තා පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණභාවො යුත්තො, තථාපි පරස්ස අධිප්පායං අනුජානිත්වා සුරාමෙරයස්ස උපක්කිලෙසතා පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණතා ච උපක්කිලෙසානං පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණානඤ්ච පච්චයත්තා ඵලවොහාරෙන වුත්තාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න, පච්චයනිද්දෙසතො’’ති. එවමෙව ඛොති යථා ජාතරූපස්ස අයො ලොහං තිපු සීසං සජ්ජන්ති පඤ්චුපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨං ජාතරූපං න චෙව මුදු හොති, න ච කම්මනියං, න ච පභස්සරං පභඞ්ගු ච, න ච සම්මා උපෙති කම්මාය, එවමෙව. පච්චයනිද්දෙසතොති උපක්කිලෙසපඤ්ඤාදුබ්බලීකරණානං පච්චයභාවනිද්දෙසතො, පච්චයෙ ඵලනිද්දෙසතොති අත්ථො. සයමෙව කිලෙසො උපක්කිලෙසනිද්දෙසෙසු නිද්දිට්ඨොති අධිප්පායො.

मद्यपान (सुरामेरयपान) हे अकुशल असल्यामुळे त्याचे उपक्किलेश (मलीनता) असणे योग्यच आहे. तसेच सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठान अनुयोगाचे देखील अकुशल असल्यामुळे प्रज्ञेला दुर्बल करणे योग्यच आहे. तरी देखील, दुसऱ्याचा अभिप्राय मान्य करून, मद्यपानाची उपक्किलेशता आणि प्रज्ञेला दुर्बल करणे हे उपक्किलेशांचे व प्रज्ञेला दुर्बल करणाऱ्यांचे कारण असल्यामुळे फलोपचाराने (कार्याला कारण मानून) सांगितले आहे, असे दर्शवताना ‘नाही, प्रत्ययनिर्देशामुळे’ असे म्हटले आहे. ‘त्याचप्रमाणे’ म्हणजे ज्याप्रमाणे सुवर्णाचे लोखंड, तांबे, कथील, शिसं आणि चांदी अशा पाच उपक्किलेशांनी मलीन झालेले सुवर्ण मऊ होत नाही, घडवण्यायोग्य होत नाही, तेजस्वी होत नाही, ठिसूळ होते आणि दागिन्यांच्या कामासाठी योग्य प्रकारे उपयोगात येत नाही; त्याचप्रमाणे. ‘प्रत्ययनिर्देशामुळे’ म्हणजे उपक्किलेश आणि प्रज्ञा-दुर्बलतेच्या कारणभावाचा निर्देश केल्यामुळे, कारणामध्ये फलाचा निर्देश केल्यामुळे, असा अर्थ आहे. तो स्वतःच क्लेश होऊन उपक्किलेश निर्देशात दर्शवला गेला आहे, असा (अट्ठकथाकारांचा) अभिप्राय आहे।

නීවරණං හුත්වාව නීවරණසම්පයුත්තෙ දස්සියමානෙ න නීවරණතාදස්සනත්ථො ආරම්භො, අථ ඛො සිද්ධනීවරණභාවස්ස නීවරණසම්පයුත්තතාදස්සනත්ථොති යථාලාභවසෙන ච අසම්පයුත්තස්ස වචනං න යුජ්ජති. යථා හි තිට්ඨන්තම්පි චරන්තම්පීති සිප්පිසම්බුකාදීසු යථාලාභසම්භවං තං ද්වයං වුත්තං, න එවං ‘‘ථිනමිද්ධනීවරණං සම්පයුත්තම්පි අසම්පයුත්තම්පී’’ති වචනං අත්ථි, යං යථාලාභං සම්භවෙය්‍යාති. චිත්තජස්සාසම්භවවචනතොති ‘‘චත්තත්තා’’තිආදිවචනස්ස ඣානක්ඛණෙ චිත්තජස්ස ථිනමිද්ධස්ස අසම්භවවචනභාවතොති අත්ථො, ‘‘චත්තත්තා’’තිආදිවචනෙන වා අසම්භවස්ස වචනතො පකාසනතොති අත්ථො.

नीवरण होऊनच नीवरणसंप्रयुक्तामध्ये दर्शवले जात असताना, आरंभ हा नीवरणत्व दर्शवण्यासाठी नाही, तर सिद्ध झालेल्या नीवरणभाव असलेल्या (थीन-मिद्धाचे) नीवरणसंप्रयुक्तत्व दर्शवण्यासाठी आहे; म्हणून यथालाभानुसार असंप्रयुक्ताचे कथन करणे योग्य ठरत नाही. कारण ज्याप्रमाणे शिंपला, गोगलगाय इत्यादींमध्ये यथालाभानुसार संभवणाऱ्या त्या दोन्ही क्रिया ‘उभे राहिलेले किंवा चालणारे देखील’ अशा प्रकारे म्हटल्या आहेत, त्याप्रमाणे यथालाभानुसार संभवू शकेल असे ‘थीन-मिद्ध नीवरण संप्रयुक्त देखील आहे आणि असंप्रयुक्त देखील आहे’ असे वचन नाही. ‘चित्तज असंभव वचनामुळे’ म्हणजे ‘चत्तत्ता’ (cattattā) इत्यादी वचनाचे ध्यानक्षणी चित्तज असलेल्या थीन-मिद्धाचा असंभव सांगणारे वचन असल्यामुळे, असा अर्थ आहे; किंवा ‘चत्तत्ता’ इत्यादी वचनाने असंभवाचे कथन केल्यामुळे (प्रकट केल्यामुळे) मिद्ध हे अरूप (नाम) नाही, असा अर्थ आहे।

කාමෙසු ඛො පන…පෙ… සුදිට්ඨොති ඉමිනා කාමාදීනවෙ අඤ්ඤාණස්ස පහානමාහ. තං තත්ථ පහානන්ති තං තත්ථ රූපෙ පහානන්ති පහානං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘ත’’න්ති වුත්තං, තං විනයනන්ති වා අත්ථො. තෙන රූපස්ස අප්පහාතබ්බත්තමෙව දස්සෙති, න පන ‘‘ඡ ධම්මෙ පහායා’’තිආදීසු මිද්ධස්ස අප්පහාතබ්බතාදස්සනතො අඤ්ඤො පකාරො වුත්තො. න යථා…පෙ… වුත්තන්ති ඡ ධම්මා පඤ්ච නීවරණානි ච යථා පහාතබ්බානෙව හොන්තානි [Pg.175] ‘‘පහාතබ්බානී’’ති වුත්තානි, න එවං රූපං පහාතබ්බමෙව හොන්තං ‘‘පහාතබ්බ’’න්ති වුත්තන්ති අත්ථො.

‘कामेसु खो पन...पे... सुदिट्ठो’ या वचनाद्वारे कामगुणांच्या दोषांविषयीच्या अज्ञानाचा (मोहाचा) त्याग भगवंतांनी सांगितला आहे. ‘ते तेथे प्रहाण आहे’ या वचनाला, ‘ते त्या रूपामध्ये प्रहाण आहे’ असे ‘प्रहाण’ या पदाची अपेक्षा करून ‘ते’ (तं) असे म्हटले आहे, किंवा ‘ते दूर करणे’ असा अर्थ आहे. त्याद्वारे रूपाचे प्रहाण न करण्याजोगे असणेच दर्शवले आहे. परंतु ‘सहा धर्मांचा त्याग करून’ इत्यादी पाठांमध्ये मिद्धाचे प्रहाण न करण्याजोगे असणे दर्शवणारा दुसरा प्रकार सांगितलेला नाही. ‘ज्याप्रमाणे... म्हटले नाही’ म्हणजे सहा धर्म आणि पाच नीवरणे हे प्रहाण करण्याजोगेच असल्यामुळे ज्याप्रमाणे ‘प्रहाण करण्याजोगे’ असे म्हटले आहे, त्याप्रमाणे रूप हे प्रहाण करण्याजोगेच असल्यामुळे ‘प्रहाण करण्याजोगे’ असे म्हटले नाही असे नाही, असा अर्थ आहे।

අඤ්ඤෙහි ච සුත්තෙහීති වුත්තසුත්තානං දස්සනත්ථං ‘‘තථා හී’’තිආදිමාහ. කුසලප්පවත්තිං ආවරන්තීති ආවරණා. නීවාරෙන්තීති නීවරණා. චිත්තං අභිභවන්තා ආරොහන්තීති චෙතසො අජ්ඣාරුහා. ආවරණාදිකිච්චඤ්ච අරූපස්සෙව යුජ්ජති, තථා අන්ධකරණාදිකිච්චං. තත්ථ චතූසු පදෙසු පුරිමපුරිමස්ස පච්ඡිමපච්ඡිමො අත්ථො. සංසාරදුක්ඛං විඝාතො, තංජනකතාය විඝාතපක්ඛිකං. චෙතසො පරියුට්ඨානං අයොනිසොමනසිකාරතො උප්පත්ති අකුසලරාසිභාවො ච අරූපස්සෙව හොතීති අරූපමෙව මිද්ධං.

‘आणि इतर सूत्रांद्वारे’ या वचनाने सांगितलेल्या सूत्रांना दर्शवण्यासाठी ‘तथा हि’ इत्यादी म्हटले आहे. कुशल प्रवृत्तीला अडवतात म्हणून ‘आवरण’ म्हणतात. रोखतात म्हणून ‘नीवरण’ म्हणतात. चित्ताला पराजित करून त्यावर चढतात (व्यापतात) म्हणून ‘चेतसाचे अध्यारोहक’ (cetaso ajjhāruhā) म्हणतात. अडवणे इत्यादी कार्य केवळ अरूपाचेच (नामाचेच) योग्य ठरते, त्याचप्रमाणे अंधकार करणे इत्यादी कार्य देखील (अरूपाचेच योग्य ठरते). त्या चार पदांमध्ये पूर्वीपूर्वीच्या पदाचा नंतरनंतरचा पद हा अर्थ (स्पष्टीकरण) आहे. संसारदुःख हे ‘विघात’ आहे, ते उत्पन्न करणारे असल्यामुळे ते ‘विघातपक्षीय’ आहे. चित्ताचा उद्रेक (परियुत्थान), अयोनिसोमनसिकारामुळे उत्पत्ती आणि अकुशलराशी असणे हे केवळ अरूपाचेच होऊ शकते, म्हणून मिद्ध हे अरूपच (नामच) आहे।

1166. ගණභොජනාදිඅකප්පියභොජනං කප්පියසඤ්ඤී භුඤ්ජිත්වා පුන ජානිත්වා කොචි විප්පටිසාරී හොති, අනවජ්ජඤ්ච භික්ඛුදස්සනචෙතියවන්දනාදිං වජ්ජසඤ්ඤී අකත්වා කත්වා ච කොචි අස්සද්ධො විප්පටිසාරී හොති. වත්ථුන්ති මූලං. එවරූපන්ති මූලවසෙන එවංපකාරන්ති අත්ථො. කුක්කුච්චපදං යෙවාපනකෙසු ‘‘කුච්ඡිතං කතං කුකතං, තස්ස භාවො’’ති වුත්තත්ථමෙව. කුක්කුච්චායනාකාරොති කුක්කුච්චභාවනාකාරො කුක්කුච්චකරණාකාරො කුක්කුච්චගමනාකාරො වා. එතෙන කුක්කුච්චං කිරියභාවෙන දස්සෙති. ‘‘කප්පති න කප්පතී’’ති පවත්තචිත්තුප්පාදොව විනයකුක්කුච්චං.

११६६. गणभोजन इत्यादी अयोग्य भोजन हे योग्य भोजन आहे अशा समजुतीने ग्रहण करून, नंतर ते अयोग्य असल्याचे जाणून कोणीतरी पश्चात्तापयुक्त (खिन्नचित्त) होतो; आणि निर्दोष असलेल्या भिक्षुदर्शन, चैत्यवंदन इत्यादींना सदोष (अयोग्य) समजून न केल्यामुळे, किंवा केल्यामुळे देखील कोणीतरी श्रद्धारहित व्यक्ती पश्चात्तापयुक्त होतो. ‘वस्तू’ म्हणजे मूळ (कारण). ‘अशा प्रकारचे’ म्हणजे कारणाच्या प्रभावाने अशा प्रकारचे, असा अर्थ आहे. ‘कुक्कुच्च’ (kukkucca) हे पद येवापनक धर्मांमध्ये ‘निंद्य कर्म करणे हे कुकृत्य आहे, त्याचा भाव’ अशा आधीच सांगितलेल्या अर्थाचेच आहे. ‘कुक्कुच्चायन आकार’ म्हणजे कुक्कुच्च भाव उत्पन्न करण्याचे स्वरूप, कुक्कुच्च करण्याचे स्वरूप किंवा कुक्कुच्चाच्या प्रवृत्तीचे स्वरूप होय. याद्वारे कुक्कुच्चाला क्रियाभावाने (क्रियेच्या रूपाने) दर्शवले आहे. ‘योग्य आहे की अयोग्य आहे’ अशा प्रकारे प्रवृत्तलेला चित्तोत्पादच ‘विनय-कुक्कुच्च’ (vinaya-kukkucca) होय।

1176. චිත්තවික්ඛිපනකිච්චසාමඤ්ඤෙන උද්ධච්චං කුක්කුච්චඤ්ච සහ වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. කාමච්ඡන්දස්ස අනාගාමිමග්ගෙන පහානං උක්කට්ඨනීවරණවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. යදි හි ලොභො නොනීවරණො සියා, ‘‘නොනීවරණො ධම්මො නීවරණස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදි වත්තබ්බං සියා, න චෙතං වුත්තං. ගණනාය ච ‘‘හෙතුයා චත්තාරී’’ති වුත්තං, න ‘‘නවා’’ති. තස්මා සබ්බො ලොභො කාමච්ඡන්දනීවරණන්ති අරහත්තමග්ගෙනස්ස පහානවචනං යුත්තං.

११७६. चित्त विक्षिप्त करण्याच्या समान कार्यामुळे उद्धच्च (uddhacca) आणि कुक्कुच्च (kukkucca) एकत्र सांगितले आहेत, असे जाणावे. कामच्छंदाचे अनागामी मार्गाने प्रहाण हे तीव्र नीवरणाच्या रूपाने सांगितले आहे, असे जाणावे. कारण जर लोभ हा नीवरण नसलेला असता, तर ‘नीवरण नसलेला धर्म हा नीवरण धर्माचा हेतू-प्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) होतो’ इत्यादी म्हणावे लागले असते, परंतु असे म्हटलेले नाही. आणि गणनेमध्ये देखील ‘हेतूने चार’ असे म्हटले आहे, ‘नऊ’ असे नाही. त्यामुळे सर्व लोभ हा कामच्छंद नीवरणच आहे, म्हणून अर्हतमार्गाने त्याचे प्रहाण सांगणारे वचन योग्यच आहे।

1219. කාමො චාති කිලෙසකාමො ච. පුරිමදිට්ඨිං උත්තරදිට්ඨි උපාදියතීති පුරිමදිට්ඨිං ‘‘සස්සතො’’ති ගණ්හන්තී උපාදියති, පුරිමදිට්ඨිආකාරෙනෙව වා උප්පජ්ජමානා උත්තරදිට්ඨි තෙනෙව පුරිමදිට්ඨිං දළ්හං කරොන්තී තං උපාදියතීති වුත්තං. ගොසීලගොවතාදීනීති තථාභූතං දිට්ඨිමාහ. අභිනිවෙසතොති [Pg.176] අභිනිවෙසභාවතො, අභිනිවිසනතො වා. අත්තවාදමත්තමෙවාති අත්තස්ස අභාවා ‘‘අත්තා’’ති ඉදං වචනමත්තමෙව. උපාදියන්ති දළ්හං ගණ්හන්ති. කථං? අත්තාති. අත්තාති හි අභිනිවිසන්තා වචනමෙව දළ්හං කත්වා ගණ්හන්තීති අත්ථො. එවං අත්තවාදමත්තමෙව උපාදියන්තීති වුත්තං. ‘‘අත්තවාදමත්ත’’න්ති වා වාචාවත්ථුමත්තමාහ. වාචාවත්ථුමත්තමෙව හි ‘‘අත්තා’’ති උපාදියන්ති අත්ථස්ස අභාවාති.

१२१९. काम म्हणजे क्लेशकाम (वासना) होय. 'पूर्वीच्या दृष्टीचे नंतरची दृष्टी उपादान करते' म्हणजे पूर्वीच्या दृष्टीला 'शाश्वत' म्हणून ग्रहण करत तिचे उपादान करते; किंवा पूर्वीच्या दृष्टीच्या स्वरूपानेच उत्पन्न होणारी नंतरची दृष्टी त्याच स्वरूपाने पूर्वीच्या दृष्टीला दृढ करत तिचे उपादान करते, असे म्हटले आहे. 'गोशील-गोव्रत इत्यादी' या शब्दांनी तशा प्रकारच्या (चुकीच्या) दृष्टीला सांगितले आहे. 'अभिनिवेशामुळे' म्हणजे अभिनिवेश भावामुळे किंवा दृढ अभिनिवेश करण्यामुळे. 'केवळ आत्मवादच' म्हणजे आत्म्याचा अभाव असल्यामुळे 'आत्मा' हे केवळ शब्दमात्रच आहे. 'उपादान करतात' म्हणजे दृढतेने ग्रहण करतात. कसे? 'आत्मा' असे. कारण 'आत्मा' असा अभिनिवेश करणारे लोक केवळ शब्दालाच दृढ करून ग्रहण करतात, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे 'केवळ आत्मवादाचेच उपादान करतात' असे म्हटले आहे. किंवा 'आत्मवादमात्र' याने केवळ वाणीचा विषय (वाचावस्तू) असणाऱ्या आत्म्याला सांगितले आहे. कारण आत्म्याचा अभाव असल्यामुळे केवळ वाणीचा विषय असणाऱ्या गोष्टीलाच 'आत्मा' म्हणून ग्रहण करतात.

1221. දින්නන්ති දානමාහ, තං අඵලත්තා රූපං විය දානං නාම න හොතීති පටික්ඛිපති. මහාවිජිතයඤ්ඤසදිසො යඤ්ඤො මහායාගො. ආමන්තෙත්වා හවනං දානං ආහුනං, පාහුනානං අතිථීනං අතිථිකිරියා පාහුනං, ආවාහාදීසු මඞ්ගලත්ථං දානං මඞ්ගලකිරියා. පරලොකෙ ඨිතො ඉමං ලොකං ‘‘නත්ථී’’ති ගණ්හාතීති ඉමං ලොකං අවෙක්ඛිත්වා පරලොකො, පරඤ්ච අවෙක්ඛිත්වා අයං ලොකො හොති ගන්තබ්බතො ආගන්තබ්බතො චාති පරලොකතො ඉධාගමනස්ස අභාවා තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජනතො චිත්තෙන පරලොකෙ ඨිතො ඉමං ලොකං ‘‘නත්ථී’’ති ගණ්හාතීති අත්ථො වෙදිතබ්බො. න හි අයං දිට්ඨි පරලොකෙ නිබ්බත්තස්සෙව හොතීති. ඉධලොකෙ ඨිතොති එත්ථාපි අයමෙව නයො. අයං වා එත්ථ අත්ථො ‘‘සංසරණප්පදෙසො ඉධලොකො ච පරලොකො ච නාම කොචි නත්ථි සංසරණස්ස අභාවා තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජනතො’’ති. පුරිමභවතො පච්ඡිමභවෙ උපපතනං උපපාතො, සො යෙසං සීලං, තෙ ඔපපාතිකා. තෙ පන චවනකා උපපජ්ජනකා හොන්තීති කත්වා ආහ ‘‘චවනකඋපපජ්ජනකසත්තා නත්ථීති ගණ්හාතී’’ති. අනුලොමප්පටිපදන්ති නිබ්බානානුකූලං සීලාදිප්පටිපදං.

१२२१. 'दिन्नं' (दिलेले) याने दानाला म्हटले आहे; ते निष्फळ असल्यामुळे रूपाप्रमाणे 'दान' नावाचे काही नसते, असा तो निषेध करतो. महाविजित राजाच्या यज्ञासारखा यज्ञ म्हणजे 'महायाग' होय. आमंत्रित करून दिलेले दान किंवा हवन म्हणजे 'आहुन' होय. पाहुण्यांचे (अतिथींचे) आदरातिथ्य करणे म्हणजे 'पाहुन' होय. विवाह इत्यादी प्रसंगी मङ्गलासाठी दिलेले दान म्हणजे 'मङ्गलक्रिया' होय. 'परलोकात स्थित असलेला मनुष्य या लोकाला नाही असे मानतो' याचा अर्थ असा समजावा की, या लोकाच्या अपेक्षेने परलोक असतो आणि परलोकाच्या अपेक्षेने हा लोक असतो, कारण तेथे जाणे आणि तेथून येणे होते; परंतु परलोकातून येथे येण्याचा अभाव असल्यामुळे आणि तेथेच उच्छेद (नाश) होत असल्यामुळे, मनाने परलोकात स्थित असलेला मनुष्य या लोकाला 'नाही' असे मानतो. कारण ही दृष्टी केवळ परलोकात जन्मलेल्याचीच असते असे नाही. 'या लोकात स्थित असलेला' यामध्येही हाच नियम आहे. किंवा येथे हा अर्थ आहे: 'संसार करण्याचा प्रदेश असणारा हा लोक आणि परलोक नावाचा कोणताही लोक अस्तित्वात नाही, कारण संसाराचा अभाव आहे आणि त्या त्या जन्मातच उच्छेद होतो.' पूर्व जन्मातून नंतरच्या जन्मात अचानक उत्पन्न होणे म्हणजे 'उपपात' होय, आणि असा स्वभाव ज्यांचा असतो, त्यांना 'औपपातिक' म्हणतात. ते च्युत होणारे (मरणारे) आणि उत्पन्न होणारे असतात, म्हणून म्हटले आहे: 'च्युत होणारे आणि उत्पन्न होणारे प्राणी नाहीत, असे मानतो.' 'अनुलोम प्रतिपदा' म्हणजे निर्वाणास अनुकूल असणारी शील इत्यादींची प्रतिपदा (साधना) होय.

1236. නිප්පදෙසතොව ගහිතොති ඉමිනා යං ආසවගොච්ඡකෙ බ්‍රහ්මානං කප්පරුක්ඛාදීසු රාගස්ස ච දිට්ඨිරාගස්ස ච අසඞ්ගහණෙන නීවරණගොච්ඡකෙ ච කාමච්ඡන්දස්ස අනාගාමිමග්ගෙන පහාතබ්බතාදස්සනෙන සප්පදෙසත්තං වුත්තං, තං නිවාරිතං හොති. අරහත්තමග්ගෙනාති වචනෙන චතූහි මග්ගෙහි පහාතබ්බතා වුත්තාති දට්ඨබ්බං. න හි පුරිමෙහි අතනුකතා මොහාදයො අරහත්තමග්ගෙන පහීයන්තීති.

१२३६. 'पूर्णपणे (निःप्रदेशतः) ग्रहण केले आहे' या वचनाने, जे आसवगोच्छकात ब्रह्मांच्या कल्पवृक्ष इत्यादींवरील रागाचे आणि दृष्टीयुक्त रागाचे ग्रहण न केल्यामुळे, आणि नीवरणगोच्छकात कामच्छंदाचा अनागामी मार्गाने प्रहाण होतो हे दाखवल्यामुळे जे 'सप्रदेशत्व' (मर्यादितपणा) म्हटले होते, त्याचे निवारण होते. 'अर्हत् मार्गाने' या वचनाने चारही मार्गांनी प्रहाण केले जाणे सांगितले आहे, असे समजावे. कारण पूर्वीच्या मार्गांनी जे मोह इत्यादी कमी केले गेले नाहीत, decorate त्यांचे अर्हत् मार्गाने प्रहाण होत नाही.

1287. නිරතිඅත්ථෙනාති පීතිවිරහෙන, බලවනිකන්තිවිරහෙන වා. න හි දුක්ඛාය වෙදනාය රජ්ජන්තීති. අව-සද්දෙන අවගාහත්ථො අධොඅත්ථො චාති ද්විධා අව-සද්දස්ස අත්ථො වුත්තො.

१२८७. 'निरती' या अर्थाने म्हणजे प्रीतीचा विरह (अभाव) असल्यामुळे, किंवा बलवान निकंतीचा (आसक्तीचा) विरह असल्यामुळे. कारण दुःखात्मक वेदनेमध्ये कोणी आसक्त होत नाही. 'अव' शब्दाने 'प्रवेश करणे' (अवगाहन) आणि 'खाली' (अधोभाग) असे दोन अर्थ 'अव' शब्दाचे सांगितले आहेत.

1301. විචිකිච්ඡාසහගතො [Pg.177] මොහරණො පහානෙකට්ඨෙන දිට්ඨිසම්පයුත්තෙන රාගරණෙන සරණො, උද්ධච්චසහගතො රූපරාගඅරූපරාගසඞ්ඛාතෙන. අරණවිභඞ්ගසුත්තෙ (ම. නි. 3.333) පන ‘‘යො කාමපටිසන්ධිසුඛිනො සොමනස්සානුයොගො හීනො ගම්මො පොථුජ්ජනිකො අනරියො අනත්ථසංහිතො, සදුක්ඛො එසො ධම්මො සඋපඝාතො සඋපායාසො සපරිළාහො මිච්ඡාපටිපදා. තස්මා එසො ධම්මො සරණො’’තිආදිවචනතො ඵලභූතදුක්ඛඋපඝාතඋපායාසපරිළාහසභාවභූතො මිච්ඡාපටිපදාභාවොව ‘‘සරණො’’ති විඤ්ඤායතීති තෙහි සබ්බාකුසලානං සරණතා සිද්ධා හොතීති.

१३०१. विचिकित्सासहगत (संशयाने युक्त असलेला) मोहरूपी रज (मळ) हा प्रहाण करण्याच्या एकाच अर्थाने दृष्टीसंप्रयुक्त रागरूपी रजासह 'सरज' (मलयुक्त) आहे; आणि उद्धच्चसहगत (औद्धत्ययुक्त) मोहरूपी रज हा रूपराग व अरूपराग नावाच्या रागरूपी रजासह 'सरज' आहे. परंतु अरणाविभंग सुत्तात (म. नि. ३.३३३) 'जो कामसुखाशी संबंधित असणारा सोमनस्याचा अनुयोग आहे, जो हीन, ग्राम्य, पृथग्जनांचा, अनार्य आणि अनर्थकारक आहे, हा धर्म दुःखासह वर्तमान आहे, उपघातासह (पीडा), उपायासासह (त्रास), परिदाहासह (जळजळ) वर्तमान आहे आणि ही मिथ्या प्रतिपदा आहे; त्यामुळे हा धर्म सरज आहे' इत्यादी वचनांमुळे फलरूप असणारे दुःख, उपघात, उपायास आणि परिदाह स्वभावाचा असणारा मिथ्या प्रतिपदेचा भावच 'सरज' आहे असे जाणले जाते. यावरून सर्व अकुशल धर्मांचे 'सरजत्व' (मलयुक्त असणे) सिद्ध होते.

සුත්තන්තිකදුකනික්ඛෙපකථාවණ්ණනා

सुत्तन्तिकदुकनिक्खेपकथा वर्णन (स्पष्टीकरण)

1303. විවෙචිතත්තාති විසුං කතත්තා පකාසිතත්තා. අසෙසෙත්වා ඛෙපෙතීති වජිරං අත්තනා පතිතට්ඨානං අසෙසෙත්වා ඛෙපෙති පුන අපාකතිකතාආපාදනෙන.

१३०३. 'विवेचितत्वामुळे' म्हणजे वेगळे केल्यामुळे, स्पष्ट केल्यामुळे. 'पूर्णपणे नष्ट करते' म्हणजे वज्र स्वतः पडलेले स्थान काहीही शिल्लक न ठेवता आणि पुन्हा मूळ स्थितीत येऊ न देता नष्ट करते.

1311. තප්පතීති විප්පටිසාරී හොති, අනුසොචති වා.

१३११. 'तपतो (तळमळतो)' म्हणजे पश्चात्ताप होतो किंवा पुन्हा पुन्हा शोक करतो.

1313. අහන්ති ඉති-සද්දපරෙන අහං-සද්දෙන හෙතුභූතෙන යො අත්ථො විඤ්ඤායති, සො සංකථීයති, උදීරීයතීති අත්ථො. අඤ්ඤථා හි වුච්චමානස්ස වචනෙන පකාසියමානස්ස පදත්ථස්ස සඞ්ඛාදිභාවෙ සබ්බෙසං කුසලාදිධම්මානං අධිවචනාදිතා සියාති. භාවොති සත්තවෙවචනන්ති භණන්ති, ධාතුයා වා එතං අධිවචනං. දත්තොති එත්තාවතා සත්තපඤ්ඤත්තිං දස්සෙත්වා අඤ්ඤම්පි උපාදාපඤ්ඤත්තිං දස්සෙතුං ‘‘මඤ්චො’’තිආදිමාහ. අහන්ති ච පවත්තං අධිවචනං වදන්තෙන සුණන්තෙන ච පුබ්බෙ ගහිතසඤ්ඤෙන අත්ථප්පකාසනභාවෙන විඤ්ඤායති. න හි තස්මිං අවිඤ්ඤාතෙ තදත්ථවිජානනං අත්ථීති විසෙසෙන අධිවචනං ‘‘ඤායතීති සමඤ්ඤා’’ති වුත්තං. එතස්සත්ථස්ස අහන්ති ඉදං අධිවචනන්ති එවං වා සඤ්ඤාගහණවසෙන ඤායති සමඤ්ඤායති පාකටා හොතීති සමඤ්ඤා. පඤ්ඤාපීයතීති අහන්ති ඉදං එතස්ස අධිවචනන්ති එවං ඨපීයතීති අත්ථො. වොහරීයතීති වුච්චති. උද්ධෙය්‍යන්ති උද්ධරිතබ්බං. අපි නාමසහස්සතොති අනෙකෙහිපි නාමසහස්සෙහීති අත්ථො. සයමෙව උපපතනසීලං නාමං ‘‘ඔපපාතිකනාම’’න්ති වුච්චති.

१३१३. 'मी' (अहं) असे 'इति' शब्द नंतर असणाऱ्या 'अहं' या कारणभूत शब्दाने जो अर्थ जाणला जातो, तो चांगल्या प्रकारे बोलला जातो, उच्चारला जातो, असा अर्थ आहे. कारण अन्यथा (दुसऱ्या प्रकारे अर्थ घेतल्यास) बोलल्या जाणाऱ्या शब्दाने प्रकट होणाऱ्या पदाच्या अर्थाला संज्ञा इत्यादी भाव प्राप्त झाल्यास, सर्व कुशल इत्यादी धर्मांचे ते अधिवाचन (नाव) इत्यादी होईल. 'भाव' हा सत्त्वाचा (प्राण्याचा) समानार्थी शब्द आहे, असे म्हणतात; किंवा हे धातूचे अधिवाचन आहे. 'दत्त' एवढ्या शब्दाने सत्त्वप्रज्ञप्ती दाखवून, दुसरी देखील उपादायप्रज्ञप्ती दाखवण्यासाठी 'मंच' (पलंग) इत्यादी म्हटले आहे. आणि 'मी' असे प्रवृत्त झालेले अधिवाचन बोलणाऱ्याने आणि ऐकणाऱ्याने पूर्वी ग्रहण केलेल्या संज्ञेच्या द्वारे अर्थ प्रकट करण्याच्या भावाने विशेष रूपाने जाणले जाते. कारण ते (अधिवाचन) जाणले न गेल्यावर त्याच्या अर्थाचे ज्ञान होऊ शकत नाही; म्हणून विशेष रूपाने अधिवाचन जाणले जाते म्हणून त्याला 'समज्ञा' (सामान्य संज्ञा) म्हटले आहे. किंवा 'या अर्थाचे 'मी' हे अधिवाचन आहे' अशा प्रकारे संज्ञा ग्रहणाच्या बळाने जाणले जाते, सम्यक प्रकारे जाणले जाते, प्रकट होते म्हणून ती 'समज्ञा' होय. 'प्रज्ञप्त केले जाते' म्हणजे 'मी' हे याचे अधिवाचन आहे अशा प्रकारे प्रस्थापित केले जाते, असा अर्थ आहे. 'व्यवहार केला जातो' म्हणजे म्हटले जाते. 'उद्धेय' म्हणजे उद्धृत करण्यायोग्य. 'हजारो नावांनी देखील' म्हणजे अनेक हजारो नावांनी देखील, असा अर्थ आहे. जे नाव स्वतःच उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे असते, त्याला 'औपपातिक नाम' असे म्हणतात.

කරීයතීති [Pg.178] කම්මං, නාමමෙව කම්මං නාමකම්මං. තථා නාමධෙය්‍යං. කරණඨපනසද්දාපි හි කම්මත්ථා හොන්තීති. අථ කරණත්ථා, කරීයති ච ඨපීයති ච එතෙන අත්ථො එවංනාමොති පඤ්ඤාපීයතීති කරණං ඨපනඤ්ච නාම හොති. අථ භාවත්ථා, ඤාපනමත්තමෙව කරණං ඨපනන්ති ච වුත්තං. නාමනිරුත්ති නාමබ්‍යඤ්ජනන්ති නාමමිච්චෙව වුත්තං හොති. න හි පථවීසඞ්ඛාතං අත්ථප්පකාරමත්තං නිවදති බ්‍යඤ්ජයති වා පථවීති නාමං නිවදති බ්‍යඤ්ජයති වා, තස්මා අනාමස්ස නිරුත්තිබ්‍යඤ්ජනභාවනිවාරණත්ථං ‘‘නාමනිරුත්ති නාමබ්‍යඤ්ජන’’න්ති වුත්තං. එවං නාමාභිලාපොති එත්ථාපි නයො. එත්ථ පන සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරොති චතූහි පදෙහි පඤ්ඤාපිතබ්බතො පඤ්ඤත්ති වුත්තා, ඉතරෙහි පඤ්ඤාපනතො.

जे केले जाते ते 'कर्म' होय. नाम हेच कर्म म्हणजे 'नामकर्म' होय. तसेच 'नामधेय' होय. कारण 'करण' आणि 'स्थापन' हे शब्द देखील कर्म अर्थाचे असतात. जर ते करण अर्थाचे असतील, तर 'ज्याद्वारे केले जाते आणि प्रस्थापित केले जाते, ज्याद्वारे अर्थाला असे नाव दिले जाते' म्हणून 'करण' आणि 'स्थापन' हे नाम होते. जर ते भाव अर्थाचे असतील, तर केवळ 'ज्ञापित करणे' (माहिती देणे) हेच करण आणि स्थापन आहे, असे म्हटले आहे. 'नाम-निरुक्ती' आणि 'नाम-व्यंजन' म्हणजे केवळ 'नाम' असेच म्हटले आहे. कारण पृथ्वी नावाचा केवळ अर्थ प्रकट करणारा भाग बोलत नाही किंवा व्यक्त करत नाही, तर 'पृथ्वी' हे नाव बोलते किंवा व्यक्त करते. म्हणून जे नाम नाही, त्याचे निरुक्ती आणि व्यंजन असणे टाळण्यासाठी 'नाम-निरुक्ती' आणि 'नाम-व्यंजन' असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे 'नामाभिलाप' यामध्येही हाच नियम आहे. परंतु येथे 'संख्या', 'समज्ञा', 'प्रज्ञप्ती' आणि 'व्यवहार' या चार पदांद्वारे जे प्रज्ञप्त करण्यायोग्य (जाणून घेण्यायोग्य) आहे त्याला 'प्रज्ञप्ती' म्हटले आहे, आणि इतरांना 'प्रज्ञापना' (प्रकट करणे) म्हटले आहे.

තත්ථ ච ‘‘පුරිමා උපාදාපඤ්ඤත්ති උප්පාදවයකිච්චරහිතා ලොකසඞ්කෙතසිද්ධා, පච්ඡිමා නාමපඤ්ඤත්ති, යාය පුරිමා පඤ්ඤත්ති රූපාදයො ච සොතද්වාරවිඤ්ඤාණසන්තානානන්තරමුප්පන්නෙන ගහිතපුබ්බසඞ්කෙතෙන මනොද්වාරවිඤ්ඤාණසන්තානෙන ගහිතාය පඤ්ඤාපීයන්තී’’ති ආචරියා වදන්ති. එතස්මිං පන ඉමිස්සා පාළියා අට්ඨකථාය ච අත්ථෙ සති යං වුත්තං මාතිකායං ‘‘වචනමත්තමෙව අධිකාරං කත්වා පවත්තා අධිවචනා නාම, සහෙතුකං කත්වා වුච්චමානා අභිලාපා නිරුත්ති නාම, පකාරෙන ඤාපනතො පඤ්ඤත්ති නාමා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 101-108), තෙන විරොධො සියා. න හි උප්පාදවයකිච්චරහිතස්ස වචනමත්තං අධිකාරං කත්වා පවත්ති අත්ථි උප්පාදාදිසහිතස්සෙව පවත්තිසබ්භාවතො, න ච වචනවචනත්ථවිමුත්තස්ස නාමස්ස නිද්ධාරෙත්වා සහෙතුකං කත්වා වුච්චමානතා අත්ථි, නාපි අනිද්ධාරිතසභාවස්ස පදත්ථස්ස තෙන තෙන පකාරෙන ඤාපනං අත්ථීති.

तेथे आणि 'पहिली उपादापञ्ञत्ति ही उत्पाद आणि व्यय (उत्पत्ति आणि विनाश) या कृत्यांपासून रहित असून लोकसंकेताने सिद्ध झालेली आहे; नंतरची नामपञ्ञत्ति आहे, जिच्याद्वारे पहिली पञ्ञत्ति आणि रूप इत्यादी, श्रोतद्वार-विज्ञान-संतानानंतर उत्पन्न झालेल्या आणि पूर्वी ग्रहण केलेल्या संकेतानुसार मनोद्वार-विज्ञान-संतानाने ग्रहण केलेल्या (नामाने) प्रज्ञापित केल्या जातात,' असे आचार्य म्हणतात. परंतु, या पाळी आणि अट्ठकथा यांच्या अर्थाच्या संदर्भात, मातिका (मातृका) मध्ये जे म्हटले आहे की: 'केवळ शब्दालाच (वचनमात्र) मुख्य करून प्रवृत्त होणारे ते अधिवचन होय; सहेतुक (कारणासहित) बोलले जाणारे ते अभिलाप किंवा निरुत्ती होय; आणि विविध प्रकारे प्रज्ञापित (स्पष्ट) करण्यामुळे ते पञ्ञत्ति होय' (धम्मसङ्गणी अट्ठकथा १०१-१०८), याच्याशी विरोध होईल. कारण, उत्पाद-व्यय रहित असलेल्या केवळ शब्दाला मुख्य करून प्रवृत्ती होत नाही, कारण उत्पाद इत्यादींनी युक्त असलेल्या (परमार्थ धर्माचीच) प्रवृत्ती अस्तित्वात असते. तसेच, शब्द आणि शब्दाच्या अर्थापासून मुक्त असलेल्या नामाचे विश्लेषण करून ते सहेतुक सांगितले जाणे शक्य नाही, आणि ज्याचा स्वभाव निश्चित केलेला नाही अशा पदार्थाचे त्या त्या प्रकारे ज्ञान करून देणेही शक्य नाही.

දුවිධා චායං පඤ්ඤත්ති යථාවුත්තප්පකාරාති අට්ඨකථාවචනඤ්ච න දිස්සති, අට්ඨකථායං පන විජ්ජමානපඤ්ඤත්තිආදයො ඡ පඤ්ඤත්තියොව වුත්තා. තත්ථ ‘‘රූපං වෙදනා’’තිආදිකා විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. ‘‘ඉත්ථී පුරිසො’’තිආදිකා අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. ‘‘තෙවිජ්ජො ඡළභිඤ්ඤො’’තිආදිකා විජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. ‘‘ඉත්ථිසද්දො පුරිසසද්දො’’තිආදිකා අවිජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණං සොතවිඤ්ඤාණ’’න්තිආදිකා විජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. ‘‘ඛත්තියකුමාරො බ්‍රාහ්මණකුමාරො’’තිආදිකා අවිජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. න චෙත්ථ යථාවුත්තප්පකාරා දුවිධා පඤ්ඤත්ති වුත්තාති [Pg.179] සක්කා විඤ්ඤාතුං. විජ්ජමානස්ස හි සඞ්ඛා…පෙ… අභිලාපො විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. අවිජ්ජමානස්ස ච සඞ්ඛාදිකා අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. තෙසංයෙව විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවෙන පවත්තා සඞ්ඛාදයො ඉතරාති.

आणि ही पञ्ञत्ति वर सांगितलेल्या प्रकारची दोन प्रकारची आहे, असे अट्ठकथेचे वचन आढळत नाही. परंतु अट्ठकथेमध्ये 'विज्जमानपञ्ञत्ति' इत्यादी सहा प्रकारच्या पञ्ञत्तिच सांगितल्या आहेत. त्यामध्ये, 'रूप, वेदना' इत्यादी 'विज्जमानपञ्ञत्ति' (विद्यमान प्रज्ञप्ती) आहे. 'स्त्री, पुरुष' इत्यादी 'अविज्जमानपञ्ञत्ति' (अविद्यमान प्रज्ञप्ती) आहे. 'तेविज्जो (त्रिविद्य), चळभिञ्ञो (षडभिज्ञ)' इत्यादी 'विद्यमानाद्वारे अविद्यमान प्रज्ञप्ती' (विज्जमानेन अविज्जमानपञ्ञत्ति) आहे. 'स्त्री-शब्द, पुरुष-शब्द' इत्यादी 'अविद्यमानाद्वारे विद्यमान प्रज्ञप्ती' (अविज्जमानेन विज्जमानपञ्ञत्ति) आहे. 'चक्षुविज्ञान, श्रोतविज्ञान' इत्यादी 'विद्यमानाद्वारे विद्यमान प्रज्ञप्ती' (विज्जमानेन विज्जमानपञ्ञत्ति) आहे. 'क्षत्रियकुमार, ब्राह्मणकुमार' इत्यादी 'अविद्यमानाद्वारे अविद्यमान प्रज्ञप्ती' (अविज्जमानेन अविज्जमानपञ्ञत्ति) आहे. आणि येथे वर सांगितलेल्या प्रकारची दोन प्रकारची पञ्ञत्ति सांगितली आहे, असे समजणे शक्य नाही. कारण, विद्यमान (अस्तित्वात असलेल्या) पदार्थाची संज्ञा... पे... अभिलाप ही 'विज्जमानपञ्ञत्ति' होय. आणि अविद्यमान (परमार्थतः अस्तित्वात नसलेल्या) पदार्थाची संज्ञा इत्यादी 'अविज्जमानपञ्ञत्ति' होय. आणि त्यांच्याच विशेषण-विशेष्य भावाने प्रवृत्त होणाऱ्या संज्ञा इत्यादी इतर चार प्रकारच्या पञ्ञत्ति आहेत.

අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිවචනෙන පඤ්ඤාපිතබ්බා උපාදාපඤ්ඤත්ති, තස්සා පඤ්ඤාපනභූතා නාමපඤ්ඤත්ති ච වුත්තා, ඉතරෙහි නාමපඤ්ඤත්තියෙව යථාවුත්තාති චෙ? න, අසිද්ධත්තා. සති හි උජුකෙ පුරිමෙ පාළිඅනුගතෙ අත්ථෙ අයමත්ථො ඉමාය අට්ඨකථාය වුත්තොති අසිද්ධමෙතං. යදි ච සත්තරථඝටාදිදිසාකාලකසිණඅජටාකාසකසිණුග්ඝාටිමාකාසආකිඤ්චඤ්ඤායතනවිසයනිරොධසමාපත්තිආදිප්පකාරා උපාදාපඤ්ඤත්ති අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, එතෙනෙව වචනෙන තස්සා අවිජ්ජමානතා වුත්තාති න සා අත්ථීති වත්තබ්බා. යථා ච පඤ්ඤාපිතබ්බතො අවිජ්ජමානානං සත්තාදීනං අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවො, එවං රූපාදීනං විජ්ජමානානං පඤ්ඤපෙතබ්බතො විජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවො ආපජ්ජති. තතො ‘‘සබ්බෙ ධම්මා පඤ්ඤත්තී’’ති පඤ්ඤත්තිපථෙහි අවිසිට්ඨො පඤ්ඤත්තිධම්මනිද්දෙසො වත්තබ්බො සියා. අථාපි පඤ්ඤාපිතබ්බපඤ්ඤාපනවිසෙසදස්සනත්ථො සඞ්ඛාදිනිද්දෙසො, තථාපි ‘‘එකධම්මො සබ්බධම්මෙසු නිපතති, සබ්බධම්මා එකධම්මස්මිං නිපතන්තී’’තිආදිනා පඤ්ඤාපිතබ්බානං පඤ්ඤත්තිපථභාවස්ස දස්සිතත්තා පඤ්ඤාපිතබ්බානං පඤ්ඤත්තිභාවෙ පඤ්ඤත්තිපථා පඤ්ඤත්තිසද්දෙනෙව වුත්තාති පඤ්ඤත්තිපථපදං න වත්තබ්බං සියා, නාපි සක්කා පඤ්ඤාපිතබ්බපඤ්ඤාපනවිසෙසදස්සනත්ථො සඞ්ඛාදිනිද්දෙසොති වත්තුං සඞ්ඛාදිසද්දානං සමානත්ථත්තා. වුත්තඤ්හි ‘‘මරණෙනපි තං පහීයති, යං පුරිසො මමිදන්ති මඤ්ඤතී’’ති (මහානි. 41) එත්ථ ‘‘පුරිසොති සඞ්ඛා සමඤ්ඤා…පෙ… අභිලාපො’’ති (මහානි. 41). තථා ‘‘මාගණ්ඩියොති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස නාමං සඞ්ඛා සමඤ්ඤා’’තිආදි (මහානි. 73). න ච ‘‘අයං ඉත්ථන්නාමො’’ති සඞ්කෙතග්ගහණං ‘‘රූපං තිස්සො’’තිආදිවචනග්ගහණඤ්ච මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤස්ස අසිද්ධසභාවස්ස අත්ථපඤ්ඤාපනෙ සමත්ථතා සම්භවති, තෙසඤ්ච අසමත්ථතා. යදි හි තෙසං විනා පඤ්ඤත්තියා අත්ථපඤ්ඤාපනෙ අසමත්ථතා සියා, පඤ්ඤත්තිපඤ්ඤාපනෙ ච අසමත්ථතාති තස්සා අඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වත්තබ්බා සියා, තස්සා තස්සාති අනවත්ථානං, තතො අත්ථවිජානනමෙව න සියා, නාපි සඞ්කෙතග්ගහණං සඞ්කෙතස්ස පඤ්ඤත්තිභාවෙ ‘‘අයං ඉමස්ස භාසිතස්ස අත්ථො’’ති වා, ‘‘ඉමස්සත්ථස්ස ඉදං වචනං ජොතක’’න්ති වා. සඤ්ඤුප්පාදමත්තෙ පන සඞ්කෙතග්ගහණෙ වචනස්ස වචනත්ථවිනිමුත්තස්ස [Pg.180] කප්පනෙ පයොජනං නත්ථි. ‘‘බුද්ධස්ස භගවතො වොහාරො ලොකියෙ සොතෙ පටිහඤ්ඤති’’ (කථා. 347), ‘‘අභිජානාසි නො ත්වං ආනන්ද ඉතො පුබ්බෙ එවරූපං නාමධෙය්‍යං සුතං යදිදං ජනවසභො’’ති (දී. නි. 2.280), ‘‘නාමඤ්ච සාවෙති කොණ්ඩඤ්ඤො අහං භගවා’’තිආදීහි (සං. නි. 1.217) ච පඤ්ඤත්තියා වචනභාවො සිද්ධො. තස්මා පාළියා අට්ඨකථාය ච අවිරුද්ධො අත්ථො විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බො.

जर असे म्हटले की, 'अविज्जमानपञ्ञत्ति या शब्दाने प्रज्ञापित करण्यायोग्य अशी उपादापञ्ञत्ति आणि तिची प्रज्ञापक असणारी नामपञ्ञत्ति सांगितली आहे, आणि इतर पाच शब्दांनी केवळ नामपञ्ञत्तिच सांगितली आहे'? तर ते योग्य नाही, कारण हे सिद्ध होत नाही. कारण, जेव्हा सरळ, पूर्ववर्ती आणि पाळीला अनुसरून असलेला अर्थ स्पष्ट असताना, 'हा अर्थ या अट्ठकथेत सांगितला आहे' असे म्हणणे असिद्ध (अस्पष्ट) आहे. आणि जर सत्त्व (प्राणी), रथ, घट (भांडे), दिशा, काळ, कसिण, अजटाकाश (सामान्य आकाश), कसिणुग्घाटिमाकास (कसिण उघाडलेले आकाश), आकिञ्चञ्ञायतन-विषय, निरोधसमापत्ती इत्यादी प्रकारची उपादापञ्ञत्ति ही अविज्जमानपञ्ञत्ति असेल, तर याच वचनाने तिचे अविद्यमानत्व सांगितले गेल्यामुळे 'ती अस्तित्वात आहे' असे म्हणता येणार नाही. आणि ज्याप्रमाणे प्रज्ञापित करण्यायोग्य असल्यामुळे अविद्यमान असलेल्या सत्त्व इत्यादींचा अविज्जमानपञ्ञत्तिभाव होतो, त्याचप्रमाणे विद्यमान असलेल्या रूप इत्यादींचा प्रज्ञापित करण्यायोग्य असल्यामुळे विज्जमानपञ्ञत्तिभाव प्राप्त होईल. त्यामुळे 'सर्व धर्म पञ्ञत्ति आहेत' अशा प्रकारे पञ्ञत्तिपथांपेक्षा (प्रज्ञप्तीचे मार्ग) भिन्न नसलेला पञ्ञत्तिधम्मनिद्देस (प्रज्ञप्ती धर्माचा निर्देश) सांगावा लागेल. आणि जर असे म्हटले की, प्रज्ञापित करण्यायोग्य (प्रज्ञाप्य) आणि प्रज्ञापक यांच्यातील विशेष भेद दाखवण्यासाठी संज्ञा इत्यादींचा निर्देश केला आहे, तरीही 'एक धर्म सर्व धर्मांमध्ये समाविष्ट होतो, सर्व धर्म एका धर्मामध्ये समाविष्ट होतात' इत्यादी वचनांद्वारे प्रज्ञापित करण्यायोग्य गोष्टींचा पञ्ञत्तिपथभाव दर्शविला गेल्यामुळे, प्रज्ञापित करण्यायोग्य गोष्टींच्या पञ्ञत्तिभावामध्ये पञ्ञत्तिपथ हे 'पञ्ञत्ति' शब्दानेच सांगितले गेले आहे, त्यामुळे 'पञ्ञत्तिपथ' हा शब्द वापरण्याची गरज उरणार नाही. तसेच, संज्ञा इत्यादी शब्दांचे अर्थ समान असल्यामुळे, 'प्रज्ञाप्य आणि प्रज्ञापक यांच्यातील विशेष भेद दाखवण्यासाठी संज्ञा इत्यादींचा निर्देश आहे' असे म्हणणेही शक्य नाही. कारण असे म्हटले आहे की: 'ज्याला मनुष्य हे माझे आहे असे मानतो, ते मरणानेही नष्ट होते' (महानिद्देस ४१), येथे 'पुरुष ही संज्ञा, समञ्ञा... पे... अभिलाप आहे' असे म्हटले आहे. तसेच, 'मागण्डीय हे त्या ब्राह्मणाचे नाव, संज्ञा, समञ्ञा आहे' इत्यादी (महानिद्देस ७३). आणि 'हा या नावाचा आहे' असे संकेतग्रहण आणि 'रूप, तिस्सो' इत्यादी शब्दग्रहण सोडल्यास, दुसऱ्या कोणत्याही असिद्ध स्वभाव असलेल्या पञ्ञत्तीच्या अर्थाचे प्रज्ञापन (ज्ञान) करून देण्याची क्षमता संभवत नाही, आणि त्यांची असमर्थताही सिद्ध होते. कारण जर पञ्ञत्तीशिवाय अर्थाचे प्रज्ञापन करण्यात त्यांची असमर्थता असेल, तर पञ्ञत्तीचे प्रज्ञापन करण्यातही असमर्थता येईल, आणि त्यामुळे त्या पञ्ञत्तीसाठी दुसरी पञ्ञत्ति सांगावी लागेल, तिच्यासाठी आणखी दुसरी, अशा प्रकारे अनवस्था प्रसंग निर्माण होईल, आणि त्यामुळे मूळ अर्थाचे ज्ञानच होणार नाही. तसेच, संकेताचा पञ्ञत्तिभाव असताना, 'हा या बोलण्याचा अर्थ आहे' किंवा 'या अर्थाचा हा शब्द प्रकाशक आहे' असे संकेतग्रहणही होऊ शकणार नाही. परंतु, केवळ संज्ञेच्या उत्पत्तीपुरतेच संकेतग्रहण मानल्यास, शब्दाच्या आणि शब्दाच्या अर्थापासून मुक्त असलेल्या संकेताची कल्पना करण्यात काहीच प्रयोजन नाही. 'बुद्ध भगवंतांचा व्यवहार (वाणी) लौकिक कानांवर आदळतो' (कथावत्थु ३४७), 'हे आनंदा! तू यापूर्वी जनवसभ असे नाव ऐकल्याचे तुला आठवते का?' (दीघनिकाय २.२८०), 'आणि कोंडञ्ञ नाव ऐकवतो की, भगवंता, मी [कोंडञ्ञ] आहे' इत्यादी वचनांवरून पञ्ञत्तीचे वचनरूप असणे (शब्दरूप असणे) सिद्ध होते. म्हणून, पाळी आणि अट्ठकथा यांच्याशी अविरुद्ध (विसंगत नसलेला) अर्थ विचारपूर्वक ग्रहण केला पाहिजे।

යදි සත්තාදයො අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති න හොන්ති, කා පන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති නාමාති? පකාසිතො අයමත්ථො ‘‘අවිජ්ජමානානං සත්තාදීනං සඞ්ඛා…පෙ… අභිලාපො අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ති. සත්තාදීනඤ්ච අවිජ්ජමානත්තා අත්ථිතා නෙව වත්තබ්බා, යෙ ච වදෙය්‍යුං ‘‘රූපාදීනි විය අවිජ්ජමානත්තා අවිජ්ජමානතා වුත්තා, න නත්ථිභාවතො’’ති, අයඤ්ච වාදො හෙවත්ථිකථාය පටිසිද්ධො, න ච රූපං වෙදනා න හොතීති අවිජ්ජමානං නාම හොති. එවං සත්තාදයොපි යදි අත්ථි, රූපාදයො න හොන්තීති අවිජ්ජමානාති න වත්තබ්බා. යස්මා පන යෙසු රූපාදීසු චක්ඛාදීසු ච තථා තථා පවත්තමානෙසු ‘‘සත්තො ඉත්ථී රථො ඝටො’’තිආදිකා විචිත්තසඤ්ඤා උප්පජ්ජති, සඤ්ඤානුලොමානි ච අධිවචනානි, තෙහි රූපචක්ඛාදීහි අඤ්ඤො සත්තරථාදිසඤ්ඤාවලම්බිතො වචනත්ථො විජ්ජමානො න හොති, තස්මා සත්තරථාදිඅභිලාපා ‘‘අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ති වුච්චන්ති, න ච තෙ ‘‘මුසා’’ති වුච්චන්ති ලොකසමඤ්ඤාවසෙන පවත්තත්තා. තතො එව තෙ අභිලාපා ‘‘සම්මුතිසච්ච’’න්ති වුච්චන්ති. සො ච වචනත්ථො සයං අවිජ්ජමානොපි විජ්ජමානස්ස වචනස්සෙව වසෙන පඤ්ඤත්තිවොහාරං ලභති, ‘‘සම්මුතිසච්ච’’න්ති ච වුච්චති යථාගහිතසඤ්ඤාවසෙන පවත්තවචනත්ථභාවතො. ‘‘සම්මුතිඤාණං සච්චාරම්මණමෙව, නාඤ්ඤාරම්මණ’’න්ති (කථා. 434) කථාය ච ‘‘පථවීකසිණාදි චීවරාදි ච සම්මුතිසච්චම්හී’’ති ඉමිනාව අධිප්පායෙන වුත්තන්ති විඤ්ඤායති. යස්මා රූපාදීසු සන්තානෙන පවත්තමානෙසු එකත්තග්ගහණවසෙන තෙ අමුඤ්චිත්වා පවත්තං සත්තාදිග්ගහණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි විය රූපාදීසු තෙසු ඛන්ධෙසු චක්ඛාදීසු ච අසන්තං අවිජ්ජමානං සත්තරථාදිං ගණ්හාති, තස්මා තං පරිත්තාරම්මණාදිභාවෙන න වත්තබ්බන්ති වුත්තං. තථා යං ඛන්ධසමූහසන්තානං එකත්තෙන ගහිතං උපාදාය ‘‘කල්‍යාණමිත්තො පාපමිත්තො [Pg.181] පුග්ගලො’’ති ගහණං පඤ්ඤත්ති ච පවත්තති, තං තදුපාදානභූතං පුග්ගලසඤ්ඤාය සෙවමානස්ස කුසලාකුසලානං උප්පත්ති හොතීති ‘‘පුග්ගලොපි උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.9) වුත්තං. යස්මා පන පුග්ගලො නාම කොචි භාවො නත්ථි, තස්මා යථා ආපොධාතුආදීනි චිත්තෙන විවෙචෙත්වා පථවීධාතු උපලබ්භති, න එවං රූපාදයො ඛන්ධෙ විවෙචෙත්වා පුග්ගලො උපලබ්භති. පටිසෙධිතා ච පුග්ගලකථාය පුග්ගලදිට්ඨි. වජිරාය ච භික්ඛුනියා වුත්තං –

जर प्राणी (सत्त्व) इत्यादी अविद्यमानप्रज्ञप्ती (अस्तित्वात नसलेल्या संकल्पना) नसतील, तर मग अविद्यमानप्रज्ञप्ती म्हणजे काय? 'परमार्थतः अस्तित्वात नसलेल्या प्राणी इत्यादींची संज्ञा... पे... अभिज्ञा (अभिलाप) म्हणजे अविद्यमानप्रज्ञप्ती होय', हा अर्थ स्पष्ट केला गेला आहे. आणि प्राणी इत्यादींच्या अविद्यमानतेमुळे त्यांचे अस्तित्व आहे असे मुळीच म्हणता येत नाही. आणि जे असे म्हणतात की, 'रूप इत्यादींप्रमाणेच (परमार्थतः) अविद्यमान असल्यामुळे त्यांना अविद्यमान म्हटले गेले आहे, पूर्णपणे नसण्याच्या भावामुळे (अस्तित्वहीनतेमुळे) नाही', या वादाचा 'हेवत्थिकथा' मध्ये निषेध केला गेला आहे. आणि रूप हे वेदना नाही म्हणून ते अविद्यमान ठरत नाही. त्याचप्रमाणे, जर प्राणी इत्यादी अस्तित्वात असतील, तर रूप इत्यादी अस्तित्वात नाहीत म्हणून त्यांना अविद्यमान म्हणता येणार नाही. परंतु, ज्या रूप इत्यादी आणि चक्षु इत्यादींच्या त्या त्या प्रकारे प्रवृत्त होत असताना 'प्राणी, स्त्री, रथ, घट' इत्यादी विविध संज्ञा उत्पन्न होतात आणि त्या संज्ञांच्या अनुकूल असे शब्द (अधिवचन) उत्पन्न होतात, त्या रूप, चक्षु इत्यादींपेक्षा वेगळा असा प्राणी, रथ इत्यादी संज्ञांवर अवलंबून असलेला शब्दाचा अर्थ (वाच्य अर्थ) अस्तित्वात नसतो, म्हणून प्राणी, रथ इत्यादी शब्दांना 'अविद्यमानप्रज्ञप्ती' असे म्हटले जाते. आणि लोकव्यवहारानुसार प्रवृत्त झाल्यामुळे त्यांना 'असत्य' (मृषा) म्हटले जात नाही. म्हणूनच त्या शब्दांना 'संमृतिसत्य' असे म्हटले जाते. आणि तो शब्दाचा अर्थ स्वतः अविद्यमान असला तरी, विद्यमान असलेल्या शब्दाच्या प्रभावानेच प्रज्ञप्ती-व्यवहार प्राप्त करतो आणि ग्रहण केलेल्या संज्ञेनुसार प्रवृत्त होणारा शब्दार्थ असल्यामुळे त्याला 'संमृतिसत्य' असेही म्हटले जाते. 'संमृतिज्ञान हे सत्यालंबनच असते, अन्यालम्वन नाही' या कथेमध्ये (कथावत्थु ४३४) 'पठवीकसिण (पृथ्वीकृत्स्न) इत्यादी आणि चीवर इत्यादी संमृतिसत्यामध्ये समाविष्ट आहेत' असे याच अभिप्रायाने म्हटले आहे, असे समजले पाहिजे. कारण, रूप इत्यादींच्या संततीरूपाने प्रवृत्त होत असताना, एकत्वाच्या ग्रहणाने त्यांना न सोडता प्रवृत्त होणारे प्राणी इत्यादींचे ग्रहण (चित्त), चक्षुविज्ञान इत्यादी जसे (आपल्या विषयाला) ग्रहण करतात, तसेच रूप इत्यादी त्या स्कंधांमध्ये आणि चक्षु इत्यादींमध्ये असत्य व अविद्यमान असलेल्या प्राणी, रथ इत्यादींना आलंबन म्हणून ग्रहण करते, म्हणून त्याला परीत्तालंबन (लहान आलंबन) इत्यादी भावाने सांगता येत नाही, असे म्हटले आहे. तसेच, ज्या स्कंधसमूहाच्या संततीला एक रूपाने ग्रहण करून, त्याला अनुसरून 'कल्याणमित्र, पापमित्र, पुद्गल (व्यक्ती)' असे ग्रहण आणि प्रज्ञप्ती प्रवृत्त होते, त्या ग्रहणाचे कारण असलेल्या त्या स्कंधसमूहाचे पुद्गलसंज्ञेने सेवन करणाऱ्या व्यक्तीला कुशल आणि अकुशल धर्मांची उत्पत्ती होते, म्हणून 'पुद्गल देखील उपनिश्रयप्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) आहे' असे (पट्ठान १.१.९ मध्ये) म्हटले आहे. परंतु, पुद्गल नावाचा कोणताही प्रत्यक्ष भाव (अस्तित्व) नसल्यामुळे, ज्याप्रमाणे आपोधातू (जलधातू) इत्यादींना मनाने वेगळे करून पठवीधातू (पृथ्वीधातू) उपलब्ध होतो, त्याप्रमाणे रूप इत्यादी स्कंधांना वेगळे करून पुद्गल उपलब्ध होत नाही. आणि पुद्गलकथेमध्ये पुद्गलदृष्टीचा निषेध केला गेला आहे. तसेच वजिरा भिक्खुनींनी देखील म्हटले आहे –

‘‘කං නු සත්තොති පච්චෙසි, මාර දිට්ඨිගතං නු තෙ;

සුද්ධසඞ්ඛාරපුඤ්ජොයං, නයිධ සත්තුපලබ්භතී’’ති. (සං. නි. 1.171;

මහානි. 186;

කථා. 233);

“हे मारा! तू कोणाला 'सत्त्व' (प्राणी) मानत आहेस? ही तुझी केवळ मिथ्यादृष्टीच आहे. हा केवळ शुद्ध संस्कारांचा समूह आहे, येथे कोणताही सत्त्व (प्राणी) उपलब्ध नाही.”

සත්තොති පන වචනස්ස පඤ්ඤත්තියා පවත්තිං දස්සෙතුං සා එවමාහ –

परंतु, 'सत्त्व' या शब्दाच्या प्रज्ञप्तीची प्रवृत्ती दाखवण्यासाठी त्यांनी असे म्हटले –

‘‘යථාපි අඞ්ගසම්භාරා, හොති සද්දො රථො ඉති;

එවං ඛන්ධෙසු සන්තෙසු, හොති සත්තොති සම්මුතී’’ති. (සං. නි. 1.171;

මහානි. 186;

කථා. 233);

“ज्याप्रमाणे विविध अवयवांच्या एकत्र येण्याने 'रथ' हा शब्द प्रवृत्त होतो, त्याचप्रमाणे स्कंध विद्यमान असताना 'सत्त्व' (प्राणी) अशी संमृती (व्यवहार) प्रवृत्त होते.”

යදි පුග්ගලො න විජ්ජති, කථං පුග්ගලග්ගහණස්ස සාරම්මණතා සියාති? අවිජ්ජමානස්සපි ආරම්මණස්ස ගහණතො. අවිජ්ජමානම්පි හි පරිකප්පිතං ලොකසඤ්ඤාතං වා විජ්ජමානං වා සභාවභූතං ආරම්මණං ගහෙත්වාව උප්පජ්ජනතො සාරම්මණතා වුත්තා. සාරම්මණාති හි වචනං චිත්තචෙතසිකානං ආරම්මණෙන විනා අප්පවත්තිඤ්ඤෙව දීපෙති, න තෙහි ගහිතස්ස ආරම්මණස්ස විජ්ජමානතං අවිජ්ජමානතං වාති. අයං සඞ්ඛතාසඞ්ඛතවිනිමුත්තස්ස අත්ථිතාපටිසෙධං සබ්බථා අනුවත්තන්තානං විනිච්ඡයො.

जर पुद्गल अस्तित्वात नाही, तर पुद्गल ग्रहणाला सालंबनत्व (आलंबनयुक्त असणे) कसे प्राप्त होईल? अविद्यमान असलेल्या आलंबनाचे देखील ग्रहण होत असल्यामुळे (ते सालंबन ठरते). कारण, अविद्यमान असलेले कल्पित किंवा लोकप्रसिद्ध, अथवा विद्यमान असलेले स्वभावभूत आलंबन ग्रहण करूनच (चित्त-चैतसिक) उत्पन्न होत असल्यामुळे त्यांना 'सालंबन' म्हटले गेले आहे. 'सालंबन' हा शब्द चित्त आणि चैतसिकांची आलंबनाशिवाय प्रवृत्ती न होणे एवढेच दर्शवतो, त्यांच्याद्वारे ग्रहण केलेल्या आलंबनाचे अस्तित्व किंवा नास्तित्व दर्शवत नाही. हा संस्कृत आणि असंस्कृत धर्मांपासून मुक्त असलेल्या (प्रज्ञप्तीच्या) अस्तित्वाचा सर्वथा निषेध करणाऱ्या आचार्यांचा निर्णय आहे.

1316. නාමකරණට්ඨෙනාති අඤ්ඤං අනපෙක්ඛිත්වා සයමෙව අත්තනො නාමකරණසභාවතොති අත්ථො. යඤ්හි පරස්ස නාමං කරොති, තස්ස ච තදපෙක්ඛත්තා අඤ්ඤාපෙක්ඛං නාමකරණන්ති නාමකරණසභාවතා න හොති. තස්මා මහාජනස්ස ඤාතීනං ගුණානඤ්ච සාමඤ්ඤනාමාදිකාරකානං නාමභාවො නාපජ්ජති. යස්ස ච අඤ්ඤෙහි නාමං කරීයති, තස්ස ච නාමකරණසභාවතා නත්ථීති නත්ථියෙව නාමභාවො, වෙදනාදීනං පන සභාවසිද්ධත්තා වෙදනාදිනාමස්ස නාමකරණසභාවතො නාමතා වුත්තා. පථවීආදිනිදස්සනෙන නාමස්ස සභාවසිද්ධතංයෙව නිදස්සෙති, න නාමභාවසාමඤ්ඤං, නිරුළ්හත්තා පන නාමසද්දො අරූපධම්මෙසු එව වුත්තො, න පථවීආදීසූති න තෙසං නාමභාවො. මාතිකාය ච පථවීආදීනං නාමතානාපත්ති [Pg.182] වුත්තාව. න හි පථවීආදිනාමං විජහිත්වා කෙසාදිනාමෙහි රූපධම්මානං විය වෙදනාදිනාමං විජහිත්වා අඤ්ඤෙන නාමෙන අරූපධම්මානං වොහරිතබ්බෙන පිණ්ඩාකාරෙන පවත්ති අත්ථීති.

१३१६. ‘नामकर्म अर्थाने’ (नामककरणट्ठेन) म्हणजे दुसऱ्या कशाचीही अपेक्षा न ठेवता स्वतःच स्वतःचे नाव ठेवण्याच्या स्वभावामुळे, असा अर्थ आहे. कारण जे दुसऱ्याचे नाव ठेवते, ते त्या दुसऱ्यावर अवलंबून असल्यामुळे ते 'अन्यापेक्षी नामकरण' ठरते, त्यामुळे त्यात स्वतःचे नामकरण करण्याचा स्वभाव नसतो. म्हणून महाजन, नातेवाईक आणि गुण इत्यादी जे सामान्य नाम इत्यादींचे कर्ते आहेत, त्यांना 'नामत्व' (नाम असण्याचा भाव) प्राप्त होत नाही. आणि ज्याचे नाव इतरांद्वारे ठेवले जाते, त्याच्यामध्ये देखील नामकरण करण्याचा स्वभाव नसतो, म्हणून त्याला देखील नामत्व प्राप्त होत नाही. परंतु वेदना इत्यादींच्या स्वभावसिद्धतेमुळे, वेदना इत्यादी नावांच्या नामकरण स्वभावामुळे त्यांना 'नामत्व' म्हटले गेले आहे. पृथ्वी इत्यादींच्या उदाहरणाने नामाची स्वभावसिद्धताच दर्शवली जाते, नामाचे सामान्यत्व नाही. परंतु 'नाम' हा शब्द अरूप धर्मांमध्येच रूढ असल्यामुळे तो अरूप धर्मांसाठीच वापरला गेला आहे, पृथ्वी इत्यादी रूपधर्मांसाठी नाही, म्हणून त्यांना नामत्व प्राप्त होत नाही. आणि मातृकेमध्ये (मातिका) पृथ्वी इत्यादींना नामत्व प्राप्त न होणे स्पष्टच सांगितले आहे. कारण, ज्याप्रमाणे पृथ्वी इत्यादी नाव सोडून केस इत्यादी नावांनी रूपधर्मांची प्रवृत्ती होते, त्याप्रमाणे वेदना इत्यादी नाव सोडून दुसऱ्या नावाने अरूपधर्मांची व्यवहारासाठी समूह रूपाने प्रवृत्ती होत नाही.

අථ වා රූපධම්මා චක්ඛාදයො රූපාදයො ච තෙසං පකාසකපකාසිතබ්බභාවතො විනා නාමෙන පාකටා හොන්ති, න එවං අරූපධම්මාති අධිවචනසම්ඵස්සො විය නාමායත්තගහණීයභාවෙන ‘‘නාම’’න්ති වුත්තා, පටිඝසම්ඵස්සොපි න චක්ඛාදීනි විය නාමෙන විනා පාකටොති ‘‘නාම’’න්ති වුත්තො. අරූපතාය වා අඤ්ඤනාමසභාගත්තා සඞ්ගහිතොයං, අඤ්ඤඵස්සසභාගත්තා වා. වචනත්ථොපි හි ‘‘රූපයතීති රූපං, නාමයතීති නාම’’න්ති ඉධ පච්ඡිමපුරිමානං සම්භවති. රූපයතීති විනාපි නාමෙන අත්තානං පකාසයතීති අත්ථො, නාමයතීති නාමෙන විනා අපාකටභාවතො අත්තනො පකාසකං නාමං කරොතීති අත්ථො. ආරම්මණාධිපතිපච්චයතායාති සතිපි රූපස්ස ආරම්මණාධිපතිපච්චයභාවෙ න පරමස්සාසභූතං නිබ්බානං විය සාතිසයං තංනාමනසභාවෙන පච්චයොති නිබ්බානමෙව ‘‘නාම’’න්ති වුත්තං.

अथवा, रूपधर्म जसे की चक्षु इत्यादी आणि रूप इत्यादी, हे त्यांच्या प्रकाशक आणि प्रकाश्य भावामुळे नावाशिवाय देखील स्पष्ट होतात, परंतु अरूपधर्म (नामधर्म) तसे स्पष्ट होत नाहीत. म्हणून अधिवचन-संस्पर्श (अधिवचनसम्फस्स) प्रमाणे नामाच्या अधीन राहून ग्रहण करण्याच्या स्वभावामुळे त्यांना 'नाम' असे म्हटले गेले आहे. प्रतिघ-संस्पर्श (पटिघसम्फस्स) देखील चक्षु इत्यादींप्रमाणे नावाशिवाय स्पष्ट होत नाही, म्हणून त्याला 'नाम' म्हटले गेले आहे. किंवा अरूपत्वामुळे अथवा इतर नामधर्मांशी समान स्वभाव असल्यामुळे याचा नामामध्ये समावेश केला गेला आहे, किंवा इतर स्पर्शांशी समान स्वभाव असल्यामुळे. कारण 'जे रूपित (प्रकट) करते ते रूप, आणि जे नमित (वाकवते/नावाकडे नेते) करते ते नाम' हा शब्दाचा अर्थ येथे अनुक्रमे रूप आणि नामासाठी संभवतो. 'रूपित करते' म्हणजे नावाशिवाय देखील स्वतःला प्रकट करते, असा अर्थ आहे. 'नमित करते' म्हणजे नावाशिवाय अप्रकट राहण्याच्या स्वभावामुळे स्वतःला प्रकट करणारे नाव धारण करते, असा अर्थ आहे. 'आलंबनाधिपतिप्रत्ययत्वामुळे' म्हणजे रूपाचे आलंबनाधिपतिप्रत्ययत्व असले तरी, परम विसावा असलेल्या निर्वाणाप्रमाणे ते अतिशय रूपाने स्वतःकडे नमित करण्याच्या स्वभावाने प्रत्यय (कारण) ठरत नाही, म्हणून केवळ निर्वाणालाच 'नाम' असे म्हटले गेले आहे.

1318. වට්ටමූලසමුදාචාරදස්සනත්ථන්ති සත්තානං වට්ටමූලසමුදාචාරො නාම අවිජ්ජා ච භවතණ්හා ච, තංදස්සනත්ථන්ති අත්ථො. තත්ථ සමුදාචරතීති සමුදාචාරො, වට්ටමූලමෙව සමුදාචාරො වට්ටමූලසමුදාචාරො, වට්ටමූලදස්සනෙන වට්ටමූලානං පවත්ති දස්සිතා හොතීති වට්ටමූලානං සමුදාචාරස්ස දස්සනත්ථන්තිපි අත්ථො.

१३१८. ‘वट्टमूलसमुदाचारदस्सनत्थं’ (संसारचक्राच्या मुळाच्या प्रवृत्तीचे दर्शन घडवण्याच्या उद्देशाने) याचा अर्थ असा आहे की, प्राण्यांच्या संसारचक्राचे मूळ आणि त्याची प्रवृत्ती (समुदाचार) म्हणजे अविद्या (अविज्जा) आणि भवतण्हा (भवतृष्णा) होय; ते दाखवण्याच्या उद्देशाने (हा शब्द वापरला आहे). त्यामध्ये, जे वारंवार प्रवृत्त होते (उत्पन्न होते) त्याला ‘समुदाचार’ म्हणतात. संसारचक्राचे मूळ हेच समुदाचार आहे, म्हणून त्याला ‘वट्टमूलसमुदाचार’ म्हणतात. संसारचक्राच्या मुळाचे दर्शन घडवल्याने त्या मुळांची प्रवृत्ती (प्रवाह) दर्शवली जाते, म्हणून ‘संसारचक्राच्या मुळांच्या प्रवृत्तीचे दर्शन घडवण्याच्या उद्देशाने’ असाही अर्थ होतो.

1320. එකෙකස්මිඤ්ච අත්තාති ච ලොකොති ච ගහණවිසෙසං උපාදාය ‘‘අත්තා ච ලොකො චා’’ති වුත්තං. එකං වා ඛන්ධං අත්තතො ගහෙත්වා අඤ්ඤං අත්තනො උපභොගභූතො ලොකොති ගණ්හන්තස්ස අත්තනො අත්තානං ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා පරස්ස අත්තානං ‘‘ලොකො’’ති ගණ්හන්තස්ස වා වසෙන ‘‘අත්තා ච ලොකො චා’’ති වුත්තං. තං භවිස්සතීති තං ද්විධාපි ගහිතං ඛන්ධපඤ්චකං භවිස්සතීති නිවිට්ඨා පරාමසන්තීති අත්ථො.

१३२०. आणि पाच स्कंधांपैकी प्रत्येक स्कंधामध्ये ‘हा आत्मा आहे’ आणि ‘हा लोक आहे’ अशा ग्रहण करण्याच्या (समजण्याच्या) विशेषाला धरून ‘आत्मा आणि लोक’ (अत्ता च लोको च) असे म्हटले आहे. किंवा एका स्कंधाला आत्मा मानून, इतर स्कंधांना आत्म्याच्या उपभोगाचे साधन असलेला ‘लोक’ मानणाऱ्याच्या दृष्टीने; अथवा स्वतःच्या आत्म्याला ‘आत्मा’ मानून दुसऱ्याच्या आत्म्याला ‘लोक’ मानणाऱ्याच्या दृष्टीने ‘आत्मा आणि लोक’ असे म्हटले आहे. ‘ते होईल’ (तं भविस्सति) याचा अर्थ असा आहे की, दोन्ही प्रकारे ग्रहण केलेले ते पाच स्कंध (भविष्यात) अस्तित्वात राहतील, अशा प्रकारे दृढपणे धरून ठेवणारी (अभिनिवेश करणारी) आणि चुकीच्या पद्धतीने स्पर्श करणारी (परामर्श करणारी) ही दृष्टी आहे.

1332. සහ සික්ඛිතබ්බො ධම්මො සහධම්මො, තත්ථ භවං සහධම්මිකං. කම්මත්ථෙ වත්තමානතො දොවචස්සසද්දතො ආය-සද්දං අනඤ්ඤත්ථං කත්වා ‘‘දොවචස්සාය’’න්ති වුත්තන්ති අධිප්පායෙන ‘‘දුබ්බචස්ස කම්ම’’න්ති ආහ. දොවචස්සස්ස වා අයනං පවත්ති දොවචස්සායං. වචනස්ස පටිවිරුද්ධවචනං පටාණිකගහණං[Pg.183]. ගුණෙහි ගරූසු ගාරවෙන වසනං ගරුවාසො. ජාතිආදීහි ජෙට්ඨකෙසු පටිස්සුණිතබ්බෙසු වසනං සජෙට්ඨකවාසො. ඔත්තප්පිතබ්බා වා ගරුනො. හිරියිතබ්බා ජෙට්ඨකා. යාය චෙතනාය දුබ්බචො හොති, සා දොවචස්සතා භවිතුං අරහතීති ‘‘සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොයෙවා’’ති ආහ.

१३३२. एकत्र आचरण्याचा (शिकण्याचा) धर्म म्हणजे ‘सहधर्म’ (सहधम्मो) होय, आणि त्या सहधर्मामध्ये जे घडते ते ‘सहधार्मिक’ (सहधम्मिकं) होय. कर्म अर्थामध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या ‘दोवचस्स’ (दुर्वचत्व) या शब्दाला ‘आय’ हा प्रत्यय लावून, दुसरा कोणताही अर्थ न करता ‘दोवचस्साय’ असे म्हटले आहे, या अभिप्रायाने ‘दुर्वचनाचे कर्म’ (दुब्बचस्स कम्मं) असे म्हटले आहे. किंवा दुर्वच (कठीण बोलणाऱ्या) व्यक्तीच्या प्रवृत्तीला ‘दोवचस्साय’ म्हणतात. दुसऱ्याच्या बोलण्याच्या विरुद्ध बोलणे म्हणजे ‘पटाणिकग्गहण’ (विरोध करणे) होय. गुणांनी श्रेष्ठ असलेल्या गुरुजनांच्या ठिकाणी आदराने राहणे म्हणजे ‘गुरुवास’ (गरुवासो) होय. जात इत्यादींनी मोठ्या असलेल्या आणि ज्यांचे ऐकणे योग्य आहे अशा व्यक्तींच्या ठिकाणी राहणे म्हणजे ‘सजेष्ठकवास’ (सजेट्ठकवासो) होय. किंवा ज्यांच्याविषयी भय (ओत्तप्प) बाळगले पाहिजे ते ‘गुरु’ होत. ज्यांच्याविषयी लाज (हिरि) बाळगली पाहिजे ते ‘जेष्ठ’ होत. ज्या चेतनेमुळे मनुष्य दुर्वच (कठीण बोलणारा) होतो, ती चेतनाच ‘दुर्वचता’ (दोवचस्सता) असण्यास योग्य आहे, म्हणून ‘तो केवळ संस्कारस्कंधच आहे’ (सङ्खारक्खन्धोयेव) असे म्हटले आहे.

1333. දු-සද්දෙන යුත්තං නාමං දුන්නාමං. අනුපසඞ්කමන්තස්සපි අනුසික්ඛනං සෙවනාති අධිප්පායෙන ‘‘භජනාති උපසඞ්කමනා’’ති ආහ. සබ්බතොභාගෙනාති කායවාචාචිත්තෙහි ආවි චෙව රහො ච.

१३३३. ‘दु’ या शब्दाने युक्त असलेले नाव म्हणजे ‘दुन्नाम’ (वाईट नाव) होय. जवळ न जाताही (दूरूनच) अनुकरण करून शिकणे हीच ‘सेवा’ (सेवना) आहे, या अभिप्रायाने ‘भजना म्हणजे उपसंक्रमणा (जवळ जाणे)’ असे म्हटले आहे. ‘सर्वतोभागाने’ (सब्बतोभागेन) म्हणजे काय, वाचा आणि चित्ताने, प्रत्यक्षपणे आणि अप्रत्यक्षपणे (एकांतात) देखील.

1336. විනයොති විභඞ්ගඛන්ධකා වුත්තා. වත්ථුවීතික්කමතො පුබ්බෙ පරතො ච ආපත්තිං ආපජ්ජන්තො නාම න හොතීති සහ වත්ථුනා ආපත්තිං පරිච්ඡින්දති. තෙනාහ ‘‘සහ වත්ථුනා…පෙ… ආපත්තිකුසලතා නාමා’’ති. සහ කම්මවාචායාති අබ්භානතිණවත්ථාරකකම්මවාචාය ‘‘අහං, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං ආපජ්ජි’’න්තිආදිකාය ච. සහෙව හි කම්මවාචාය ආපත්තිවුට්ඨානඤ්ච පරිච්ඡින්දතීති. ආපත්තියා වා කාරණං වත්ථු, වුට්ඨානස්ස කාරණං කම්මවාචාති කාරණෙන සහ ඵලස්ස ජානනවසෙන ‘‘සහ වත්ථුනා සහ කම්මවාචායා’’ති වුත්තං.

१३३६. ‘विनय’ म्हणजे विभंग आणि खंधक सांगितले आहेत. वस्तूच्या (नियमाच्या) उल्लंघनापूर्वी किंवा नंतर कोणीही आपत्तीला (दोषाला) प्राप्त होत नाही, म्हणून वस्तूच्या सोबतच आपत्तीची मर्यादा निश्चित केली जाते. म्हणूनच म्हटले आहे: ‘वस्तूच्या सोबत... पे... याला आपत्तीकुशलता म्हणतात.’ ‘कर्मवाचेच्या सोबत’ (सह कम्मवाचाय) म्हणजे अब्भान (पुनर्स्थापना) आणि तिणवत्थारक कर्मवाचेच्या वेळी ‘भन्ते, मी अमुक नावाची आपत्ती प्राप्त केली आहे’ इत्यादी शब्दांच्या सोबत. कारण कर्मवाचेच्या सोबतच आपत्तीतून मुक्त होणे (आपत्तिवुट्ठाण) देखील निश्चित केले जाते. किंवा आपत्तीचे कारण ‘वस्तू’ आहे आणि आपत्तीतून मुक्त होण्याचे कारण ‘कर्मवाचा’ आहे; अशा प्रकारे कारणासोबत फळाचे ज्ञान करून घेण्याच्या दृष्टीने ‘वस्तूच्या सोबत, कर्मवाचेच्या सोबत’ असे म्हटले आहे.

1338. අයමෙවත්ථො සහ පරිකම්මෙනාති එත්ථ වුත්තො. වුට්ඨානකපඤ්ඤායාති වුට්ඨානස්ස කාරණභූතාය පරිකම්මපඤ්ඤාය.

१३३८. हाच अर्थ ‘सह परिकम्मेन’ (परिकर्माच्या सोबत) या पाठामध्ये सांगितला आहे. ‘वुट्ठाणकप्रज्ञेने’ (वुट्ठाणकपञ्ञाय) म्हणजे समाधीतून उठण्याचे कारण असलेल्या परिकर्मप्रज्ञेने (परिकम्मपञ्ञाय) होय.

1340. ධාතුවිසයා සබ්බාපි පඤ්ඤා ධාතුකුසලතා, තදෙකදෙසා මනසිකාරකුසලතාති අධිප්පායෙන පුරිමපදෙපි උග්ගහමනසිකාරජානනපඤ්ඤා වුත්තා. පුරිමපදෙ වා වාචුග්ගතාය ධාතුපාළියා මනසිකරණං ‘‘මනසිකාරො’’ති වුත්තං. තත්ථ උග්ගණ්හන්තී මනසිකරොන්තී ධාතුපාළියා අත්ථං සුණන්තී ගන්ථතො ච අත්ථතො ච ධාරෙන්තී ‘‘අයං චක්ඛුධාතු නාමා’’තිආදිනා සභාවතො අට්ඨාරසෙවාති ගණනතො ච පරිච්ඡෙදං ජානන්තී ච පඤ්ඤා උග්ගහපඤ්ඤාදිකා වුත්තා. පච්ඡිමපදෙ පඤ්චවිධාපි සා පඤ්ඤා උග්ගහොති තතො ච පවත්තො අනිච්චාදිමනසිකාරො ‘‘උග්ගහමනසිකාරො’’ති වුත්තො, තස්ස ජානනං පවත්තනමෙව, යථා පවත්තං වා උග්ගහං, එවමෙව පවත්තො උග්ගහොති ජානනං උග්ගහජානනං. මනසිකාරොපි ‘‘එවං පවත්තෙතබ්බො එවඤ්ච පවත්තො’’ති ජානනං මනසිකාරජානනං. තදුභයම්පි මනසිකාරකොසල්ලන්ති [Pg.184] වුත්තං. උග්ගහොපි හි මනසිකාරසම්පයොගතො මනසිකාරනිරුත්තිං ලද්ධුං යුත්තොති යො ච මනසි කාතබ්බො, යො ච මනසිකරණුපායො, සබ්බො සො මනසිකාරොති වත්තුං වට්ටතීති. තත්ථ ච කොසල්ලං මනසිකාරකුසලතාති.

१३४०. धातूंच्या विषयासंबंधीची सर्व प्रकारची प्रज्ञा म्हणजे ‘धातूकुशलता’ (धातुकुसलता) होय. तिचाच एक भाग म्हणजे ‘मनसिकारकुशलता’ होय, या अभिप्रायाने पहिल्या पदामध्ये देखील उद्ग्रह (ग्रहण करणे) आणि मनसिकाराचे ज्ञान करून देणारी प्रज्ञा सांगितली आहे. किंवा पहिल्या पदामध्ये, मुखोद्गत असलेल्या धातूपाळीचे (धातूंच्या पाठाचे) मनन करणे याला ‘मनसिकार’ म्हटले आहे. त्यामध्ये, ग्रहण करणारी, मनन करणारी, धातूपाळीचा अर्थ ऐकणारी, ग्रंथाच्या दृष्टीने आणि अर्थाच्या दृष्टीने धारण करणारी, ‘ही चक्षूधातू आहे’ इत्यादी प्रकारे स्वभावाच्या दृष्टीने आणि अठराच धातू आहेत अशा संख्येच्या दृष्टीने मर्यादा जाणणारी प्रज्ञा म्हणजे ‘उद्ग्रहप्रज्ञा’ (उग्गहपञ्ञा) इत्यादी सांगितली आहे. दुसऱ्या पदामध्ये, ती पाचही प्रकारची प्रज्ञा म्हणजे ‘उद्ग्रह’ होय, आणि त्यानंतर प्रवृत्त होणारा अनित्यता इत्यादींचा मनसिकार म्हणजे ‘उद्ग्रहमनसिकार’ (उग्गहमनसिकारो) असे म्हटले आहे. त्याचे ज्ञान असणे म्हणजे त्याची प्रवृत्ती (सुरुवात) करणेच होय. किंवा जशा प्रकारे उद्ग्रह प्रवृत्त झाला आहे, तशाच प्रकारे तो प्रवृत्त झाला आहे, असे जाणणे म्हणजे ‘उद्ग्रहज्ञान’ (उग्गहजाननं) होय. मनसिकार देखील ‘अशा प्रकारे प्रवृत्त केला पाहिजे आणि अशा प्रकारे तो प्रवृत्त झाला आहे’ असे जाणणे म्हणजे ‘मनसिकारज्ञान’ (मनसिकारजाननं) होय. या दोन्हीलाही ‘मनसिकारकौशल्य’ (मनसिकारकोसल्लं) म्हटले आहे. कारण उद्ग्रह देखील मनसिकाराच्या संप्रयोगामुळे (संबंधामुळे) ‘मनसिकार’ हे नाव मिळवण्यास योग्य आहे. आणि ज्याचे मनात चिंतन केले पाहिजे आणि जे मनन करण्याचे साधन आहे, त्या सर्वांना ‘मनसिकार’ म्हणणे योग्य आहे. आणि त्यामध्ये जे ख्याल आहे, त्याला ‘मनसिकारकुशलता’ म्हणतात.

1342. තීසුපි වා…පෙ… වට්ටතීති තස්සා ච උග්ගහාදිභාවො වුත්තො. සම්මසනං පඤ්ඤා, සා මග්ගසම්පයුත්තා අනිච්චාදිසම්මසනකිච්චං සාධෙති නිච්චසඤ්ඤාදිපජහනතො. මනසිකාරො සම්මසනසම්පයුත්තො තථෙව අනිච්චාදිමනසිකාරකිච්චං මග්ගසම්පයුත්තො සාධෙති. තෙනාහ ‘‘සම්මසනමනසිකාරා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා’’ති. ඉමිනා පන පච්චයෙන ඉදං හොතීති එවං අවිජ්ජාදීනං සඞ්ඛාරාදිපච්චයුප්පන්නස්ස පච්චයභාවජානනං පටිච්චසමුප්පාදකුසලතාති දස්සෙති.

१३४२. ‘तिन्हींमध्येही... पे... योग्य आहे’ या पाठाने तिचे उद्ग्रह इत्यादी असणे सांगितले आहे. संमर्शन (परीक्षण) ही प्रज्ञा आहे; ती जेव्हा मार्गाशी संप्रयुक्त (युक्त) होते, तेव्हा नित्यसंज्ञा इत्यादींचा त्याग केल्यामुळे अनित्यता इत्यादींच्या संमर्शनाचे कार्य पूर्ण करते. संमर्शनाशी संप्रयुक्त असलेला मनसिकार देखील त्याच प्रकारे अनित्यता इत्यादींच्या मनसिकाराचे कार्य मार्गाशी संप्रयुक्त होऊन पूर्ण करतो. म्हणूनच म्हटले आहे: ‘संमर्शन आणि मनसिकार हे लौकिक आणि लोकोत्तर यांचे मिश्रण आहेत.’ ‘या प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) हे होते’ अशा प्रकारे अविद्या इत्यादींच्या संस्कार इत्यादी प्रत्ययोत्पन्न (कारणापासून उत्पन्न झालेल्या) धर्मांचे कारणत्व जाणणे म्हणजे ‘प्रतीत्यसमुत्पादकुशलता’ (पटिच्चसमुप्पादकुसलता) होय, हे दर्शवले आहे.

1344. අම්බබීජාදීනි අනුපාදින්නකදස්සනත්ථං වුත්තානි. සොතවිඤ්ඤාණාදීනං විසභාගා අනනුරූපා අනුප්පාදකායෙව චක්ඛාදයො ‘‘විසභාගපච්චයා’’ති වුත්තා, තෙහි අනුප්පජ්ජමානානෙව ච සොතවිඤ්ඤාණාදීනි ‘‘විසභාගපච්චයසමුප්පන්නධම්මා’’ති. සොතවිඤ්ඤාණෙන වා විසභාගස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයොති විසභාගපච්චයො, චක්ඛායතනස්ස විසභාගෙන සොතායතනෙන පච්චයෙන සමුප්පන්නො විසභාගපච්චයසමුප්පන්නො.

१३४४. आंब्याची बी इत्यादी उदाहरणे अनुपादिन्नक (चेतना नसलेले/निर्जीव पदार्थ) दर्शवण्यासाठी दिली आहेत. श्रोत्रविज्ञानाशी विसभागा (भिन्न स्वभावाचे), अनुपयुक्त आणि ते उत्पन्न न करणारे चक्षू इत्यादी इंद्रिय ‘विसभागप्रत्यय’ (विसभागपच्चया) म्हटले आहेत, आणि त्यांच्यापासून उत्पन्न न होणारे श्रोत्रविज्ञान इत्यादी ‘विसभागप्रत्ययसमुत्पन्न धर्म’ (विसभागपच्चयसमुप्पन्नधम्मा) म्हटले आहेत. किंवा श्रोत्रविज्ञानाशी विसभागा (भिन्न) असलेल्या चक्षूविज्ञानाचा जो प्रत्यय (कारण) आहे, त्याला ‘विसभागप्रत्यय’ म्हणतात. चक्षु आयतनाच्या विसभागा (भिन्न) असलेल्या श्रोत्र आयतन रूप प्रत्ययामुळे जे उत्पन्न होते, त्याला ‘विसभागप्रत्ययसमुत्पन्न’ म्हणतात.

1346. අජ්ජවනිද්දෙසෙ අජ්ජවො අජ්ජවතාති උජුතා උජුකතා ඉච්චෙව වුත්තං හොතීති අජ්ජවමද්දවනිද්දෙසෙසු උජුකතාමුදුතානිද්දෙසෙහි විසෙසං මද්දවනිද්දෙසෙ වුත්තං ‘‘නීචචිත්තතා’’තිපදමාහ. තත්ථ ‘‘නීචචිත්තතා මුදුතා’’ති පුන මුදුතාවචනං නීචචිත්තතාය විසෙසනත්ථං. ඔමානොපි හි නීචචිත්තතා හොති, න පන මුදුතාති.

१३४६. आर्जव निर्देशामध्ये (अज्जवनिद्देसे) ‘आर्जव’ आणि ‘आर्जवता’ म्हणजे सरळपणा (उजुता) आणि सरळ असणे (उजुकता) एवढेच सांगितले आहे. म्हणून आर्जव आणि मार्दव निर्देशामध्ये, सरळपणा आणि मृदुता यांच्या निर्देशापेक्षा विशेष असलेला, मार्दव निर्देशात सांगितलेला ‘नीचचित्तता’ (नम्रता) हा शब्द घेतला आहे. त्यामध्ये, ‘नीचचित्तता हीच मृदुता आहे’ असे सांगताना पुन्हा ‘मृदुता’ हा शब्द वापरणे हे नीचचित्ततेचे विशेषण दर्शवण्यासाठी आहे. कारण ओमान (हीनता) देखील नीचचित्तता असते, पण ती मृदुता नसते.

1348. පරෙසං දුක්කටං දුරුත්තඤ්ච පටිවිරොධාකරණෙන අත්තනො උපරි ආරොපෙත්වා වාසෙන්ති. චිත්තස්ස සකමනතාති චිත්තස්ස අබ්‍යාපන්නො සකො මනොභාවොති අත්ථො. චිත්තන්ති වා චිත්තප්පබන්ධං එකත්තෙන ගහෙත්වා තස්ස අන්තරා උප්පන්නෙන පීතිසහගතමනෙන සකමනත්තං ආහ. අත්තමනො වා පුග්ගලො, තස්ස භාවො අත්තමනතා. සා න සත්තස්සාති පුග්ගලදිට්ඨිනිවාරණත්තං ‘‘චිත්තස්සා’’ති වුත්තං.

१३४८. दुसऱ्यांचे दुष्कृत्य (वाईट वागणे) आणि दुरुक्त (वाईट बोलणे) याला विरोध न करता, ते स्वतःवर घेऊन (सहन करून) राहतात. ‘चित्ताची स्वमनता’ (चित्तस्स सकमनता) याचा अर्थ चित्ताचा अव्यापन्न (द्वेषरहित) असलेला स्वतःचा मनोभाव होय. किंवा ‘चित्त’ या शब्दाने चित्तप्रवाहाला एक मानून, त्याच्यामध्ये उत्पन्न झालेल्या प्रीतीसहगत (आनंदयुक्त) मनाने ‘स्वमनता’ (सकमनत्तं) म्हटले आहे. किंवा जो स्वतःच्या मनाप्रमाणे वागतो तो ‘आत्तमन’ (आनंदी) पुद्गल (व्यक्ती) होय, आणि त्याचा भाव म्हणजे ‘आत्तमनता’ (आनंद) होय. ती (आत्तमनता) कोणत्याही सत्त्वाची (आत्म्याची) नाही, अशा प्रकारे पुद्गलदृष्टीचे (व्यक्ती किंवा आत्मा असल्याच्या चुकीच्या दृष्टीचे) निवारण करण्यासाठी ‘चित्ताची’ (चित्तस्स) असे म्हटले आहे.

1349. කායවාචාහි [Pg.185] කත්තබ්බස්ස අකරණෙන අසාදියිතබ්බස්ස සාදියනෙන ච මනසාපි ආචරති එව, ඉන්ද්‍රියසංවරාදිභෙදනවසෙන වා එතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

१३४९. काया आणि वाचेने करण्यायोग्य असलेल्या कर्तव्याचे अकरण केल्याने (न केल्याने) आणि स्वीकारण्यास अयोग्य असलेल्या (सुवर्ण-रजत इत्यादी) गोष्टींचा स्वीकार (अनुमोदन) केल्याने मनाने सुद्धा आचरण करतोच; किंवा इंद्रियसंवर इत्यादींच्या भेदाच्या (नाशाच्या) प्रभावाने हे म्हटले गेले आहे, असे जाणावे.

1350. සදොසවණෙ රුක්ඛෙ නිය්‍යාසපිණ්ඩියො, අහිච්ඡත්තකානි වා උට්ඨිතානි ‘‘අණ්ඩකානී’’ති වදන්ති. ඵෙග්ගුරුක්ඛස්ස පන කුථිතස්ස අණ්ඩානි විය උට්ඨිතා චුණ්ණපිණ්ඩියො ගණ්ඨියො වා ‘‘අණ්ඩකානී’’ති වෙදිතබ්බා. පදුමනාළං විය සොතං ඝංසයමානා විය පවිසන්තී කක්කසා දට්ඨබ්බා. කොධෙන නිබ්බත්තා තස්ස පරිවාරභූතා කොධසාමන්තා. පුරෙ සංවඩ්ඪනාරී පොරී, සා විය සුකුමාරා මුදුකා වාචා පොරී වියාති පොරී. තත්ථාති ‘‘භාසිතා හොතී’’ති වුත්තාය කිරියායාතිපි යොජනා සම්භවති, තත්ථ වාචායාති වා. සණ්හවාචතාතිආදිනා තං වාචං පවත්තයමානං චෙතනං දස්සෙති.

१३५०. दोषयुक्त (जखम असलेल्या) झाडावरील डिंकाचे गोळे किंवा उगवलेल्या भूछत्रांना (अळिंबीला) लोक 'अंडक' म्हणतात. परंतु कुजलेल्या असार झाडावर अंड्यांसारखे बाहेर आलेले भुश्याचे गोळे किंवा गाठी यांना 'अंडक' समजावे. कमळाच्या देठाप्रमाणे कानाला घासल्यासारखे टोचत प्रवेश करणारे शब्द 'कर्कश' समजावे. क्रोधाने उत्पन्न झालेली आणि त्या क्रोधाची सहचारी असणारी वाणी 'क्रोधसामन्ता' (क्रोधाच्या जवळ असणारी) होय. नगरात वाढलेली स्त्री 'पोरी' (नागरी) म्हटली जाते; तिच्यासारखीच सुकुमार व कोमल असणारी वाणी 'पोरी' (नागरी वाणी) होय. 'तेथे' (तत्थ) याचा संबंध 'बोलली जाते' (भासिता होति) या सांगितलेल्या क्रियेशी जोडणे देखील योग्य ठरते, किंवा तेथे 'वाणीमध्ये' असाही अर्थ होतो. 'सण्हवाचता' (मृदुभाषण) इत्यादी पाठाने ती वाणी प्रवृत्त करणाऱ्या चेतनेला दर्शविले आहे.

1351. ආමිසාලාභෙන යං ඡිද්දං හොති, තං ආමිසාලාභෙන ‘‘ඡිද්ද’’න්ති වුත්තං. ද්වෙයෙව හීති යථාවුත්තානි ආමිසධම්මාලාභෙහි පවත්තමානානි ඡිද්දානි ආහ. ගමනසභාගෙනාති ගමනමග්ගස්ස අනුච්ඡවිකදිසාභාගෙන. සඞ්ගහපක්ඛෙ ඨත්වාති සඞ්ගහං කරොමිච්චෙව කථෙතබ්බං, න ලාභසක්කාරකාමතාදීහීති අත්ථො. අවස්සං කාතබ්බං කිච්චං, ඉතරං කරණීයං. අබ්භානතො අඤ්ඤං ආපත්තිවුට්ඨානං ‘‘වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං.

१३५१. आमिष (भौतिक लाभ) न मिळाल्यामुळे जे छिद्र (दोष) निर्माण होते, त्याला आमिष न मिळाल्यामुळे झालेले 'छिद्र' म्हटले आहे. 'दोनच' (द्वेयेव हि) या पाठाने वर सांगितल्याप्रमाणे आमिष आणि धम्माचा लाभ न झाल्यामुळे निर्माण होणाऱ्या छिद्रांना सांगितले आहे. 'गमनसभाग' म्हणजे जाण्याच्या मार्गाला अनुकूल अशा योग्य दिशेने. 'संग्रहपक्षात राहून' (संगहपक्खे ठत्वा) याचा अर्थ असा की, "मी कल्याण (संग्रह) करीन" याच विचाराने धम्म उपदेश करावा, लाभ आणि सत्काराच्या इच्छेने करू नये. जे अवश्य केले पाहिजे ते 'किच्च' (कृत्य) होय, आणि इतर काम 'करणीय' होय. 'अब्भान' (संघातून बाहेर काढणे/पुनर्वसन) व्यतिरिक्त इतर आपत्तीतून (विनयभंगातून) मुक्त होण्याला 'वुट्ठाण' (उत्थान) म्हटले आहे.

1352. සසම්භාරකථාති දස්සනස්ස කාරණසහිතාති අත්ථො, සසම්භාරස්ස වා දස්සනස්ස කථා සසම්භාරකථා. යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියාසංවරස්ස හෙතූති වත්වා පුන ‘‘තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියස්ස සතිකවාටෙන පිදහනත්ථායා’’ති වුත්තං, න අසංවරස්සාති. තදිදං යං චක්ඛුන්ද්‍රියාසංවරස්ස හෙතු අභිජ්ඣාදිඅන්වාස්සවනං දස්සිතං, තං අසංවුතචක්ඛුන්ද්‍රියස්සෙව හෙතුපවත්තං දස්සිතන්ති කත්වා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං, යත්වාධිකරණන්ති හි යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියස්ස කාරණාති අත්ථො. කස්ස ච කාරණාති? අසංවුතස්ස. කිඤ්ච අසංවුතං? යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියාසංවරස්ස හෙතු අන්වාස්සවන්ති තදුපලක්ඛිතං, තස්ස සංවරායාති අයමත්ථයොජනා.

१३५२. 'ससंभारकथा' म्हणजे दर्शनाच्या (पाहण्याच्या) कारणासह (चक्षुप्रसादासह) असणारी कथा, असा अर्थ आहे; किंवा कारणासह असणाऱ्या दर्शनाची कथा म्हणजे 'ससंभारकथा' होय. "ज्या चक्षुरिंद्रिय असंवराच्या कारणाने" असे म्हणून, पुन्हा "त्या चक्षुरिंद्रियाला स्मृतीरूपी कवाडाने (दाराने) बंद करण्यासाठी" असे म्हटले आहे, "असंवराला बंद करण्यासाठी" असे म्हटले नाही. हे जे चक्षुरिंद्रिय असंवराच्या कारणाने अभिज्झा (लोभ) इत्यादींचा प्रवाह वाहतो असे दाखवले आहे, ते असंवरयुक्त चक्षुरिंद्रियाच्या कारणानेच प्रवृत्त होते, असे दर्शविण्यासाठी म्हटले आहे, असे जाणावे. कारण 'यत्वाधिकरणं' म्हणजे "ज्या चक्षुरिंद्रियाच्या कारणाने", असा अर्थ आहे. आणि "कोणत्या चक्षुरिंद्रियाच्या कारणाने?" तर "असंवरयुक्त चक्षुरिंद्रियाच्या कारणाने." आणि असंवरयुक्त काय आहे? ज्या चक्षुरिंद्रिय असंवराच्या कारणाने (लोभ इत्यादी) वाहतात, त्याद्वारे जे लक्षित होते ते असंवरयुक्त होय. "त्याच्या संवरासाठी (रक्षणासाठी)", अशी ही अर्थाची जुळणी आहे.

ජවනක්ඛණෙ පන දුස්සීල්‍යං වාතිආදි පුන අවචනත්ථං ඉධෙව සබ්බං වුත්තන්ති ඡසු ද්වාරෙසු යථාසම්භවං යොජෙතබ්බං. න හි පඤ්චද්වාරෙ කායවචීදුච්චරිතසඞ්ඛාතං දුස්සීල්‍යං අත්ථීති. යථා කින්තිආදිනා නගරද්වාරෙ අසංවරෙ සති [Pg.186] තංසම්බන්ධානං ඝරාදීනං අසංවුතතා විය ජවනෙ අසංවරෙ සති තංසම්බන්ධානං ද්වාරාදීනං අසංවුතතාති එවං අඤ්ඤෙසං සංවරෙ, අඤ්ඤෙසං සංවුතතාසාමඤ්ඤමෙව නිදස්සෙති, න පුබ්බාපරසාමඤ්ඤං අන්තො බහි සාමඤ්ඤං වා. සති වා ද්වාරභවඞ්ගාදිකෙ පුන උප්පජ්ජමානං ජවනං බාහිරං විය කත්වා නගරද්වාරසමානං වුත්තං, ඉතරඤ්ච අන්තොනගරද්වාරසමානං. ජවනෙ වා අසංවරෙ උප්පන්නෙ තතො පරං ද්වාරභවඞ්ගාදීනං අසංවරහෙතුභාවාපත්තිතො නගරද්වාරසදිසෙන ජවනෙන පවිසිත්වා දුස්සීල්‍යාදිචොරානං ද්වාරභවඞ්ගාදිමූසනං කුසලභණ්ඩවිනාසනං කථිතන්ති දට්ඨබ්බං.

"परंतु जवनक्षणी दुःशीलता असते" इत्यादी गोष्टी पुन्हा न सांगण्यासाठी येथेच (चक्षुद्वाराच्या संदर्भातच) सर्व काही सांगितले आहे, म्हणून सहाही द्वारांमध्ये योग्यतेनुसार त्याची जुळणी करावी. कारण पंचद्वारांमध्ये कायदुश्चरित आणि वचीदुश्चरित नावाचे दुःशीलत्व नसते. "जसे की..." इत्यादी उदाहरणाने, नगरद्वाराचे रक्षण (संवर) नसताना त्याच्याशी संबंधित असलेल्या घरांचे रक्षण न झाल्यासारखे होते, त्याचप्रमाणे जवनाचा संवर नसताना त्याच्याशी संबंधित असलेल्या द्वारादींचा असंवर होतो. अशा प्रकारे इतरांच्या संवराने इतरांचे रक्षण होण्याच्या केवळ समानतेलाच दर्शविले आहे, पूर्व-अपर (आधी आणि नंतरची) समानता किंवा आत आणि बाहेरची समानता दर्शविलेली नाही. किंवा द्वार, भवांग इत्यादी असताना, पुन्हा उत्पन्न होणाऱ्या जवनाला बाहेरील भागासारखे मानून नगरद्वारासमान म्हटले आहे, आणि इतरांना (द्वार, भवांग इत्यादींना) नगराच्या आतील द्वारासमान म्हटले आहे. किंवा जवनात असंवर उत्पन्न झाल्यावर, त्यानंतर द्वार, भवांग इत्यादींच्या असंवराचे कारण बनण्याची अवस्था येत असल्यामुळे, नगरद्वारासारख्या जवनातून प्रवेश करून दुःशीलता इत्यादी चोरांनी द्वार, भवांग इत्यादींना लुटणे आणि कुशलरूपी धनाचा नाश करणे सांगितले आहे, असे समजावे.

1353. ඉමිනා ආහාරෙන නිත්ථරණත්ථෙන අත්ථිකභාවො ඉදමත්ථිකතා. ආහාරපරිභොගෙ අසන්තුස්සනාති ආහාරපරිභොගක්ඛණෙ පවත්තා අසන්තුස්සනා, දවත්ථාදිඅභිලාසොති අත්ථො. එත්ථ ච අසන්තුට්ඨිතා ලොභො, අමත්තඤ්ඤුතා අප්පටිසඞ්ඛා ච මොහොති ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා ‘‘භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුතා’’ති වෙදිතබ්බා.

१३५३. या आहाराने संसारातून पार पडणे (मुक्त होणे) या फायद्यासाठी उपयुक्त असण्याची भावना म्हणजे 'इदमत्थिकता' (या आहाराची उपयुक्तता) होय. 'आहार उपभोगात असंतुष्टता' म्हणजे आहाराचे सेवन करताना निर्माण होणारी असंतुष्टता होय, ज्याचा अर्थ खेळ किंवा मौजमजेसाठी आहाराची अभिलाषा असणे असा आहे. आणि येथे असंतुष्टता म्हणजे 'लोभ' होय, आणि अमात्रज्ञता (प्रमाण न जाणणे) व अप्रतिसंख्यान (विचार न करणे) म्हणजे 'मोह' होय; असे हे दोन धर्म 'भोजनात अमात्रज्ञता' म्हणून जाणावे.

1355. ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා පවත්තමානොව මානමදො. අසද්ධම්මසෙවනාසමත්ථතං නිස්සාය පවත්තො මානො, රාගො එව වා පුරිසමදො. සක්කරසප්පිඛීරාදීනි යොජෙත්වා බහලපක්කං භොජනං පිණ්ඩරසභොජනං, බහලපක්කං වා මංසරසාදිභොජනං. මන්දන්ති අප්පං. ඨිතියාති ඨිතත්ථං. තදත්ථඤ්ච භුඤ්ජන්තො යස්මා ‘‘කායං ඨපෙස්සාමී’’ති භුඤ්ජති, තස්මා ‘‘ඨපනත්ථායා’’ති වුත්තං. අභුත්තපච්චයා උප්පජ්ජනකාති ඉදං ඛුදාය විසෙසනං යස්සා අප්පවත්ති භොජනෙන කාතබ්බා, තස්සා දස්සනත්ථං. සකලං සාසනන්ති පාළිධම්මම්පි සබ්බකුසලෙපි සඞ්ගණ්හාති. අභුත්තපච්චයා උප්පජ්ජනකවෙදනා, භුත්තපච්චයා න උප්පජ්ජනකවෙදනාති එතාසං කො විසෙසො? පුරිමා යථාපවත්තා ජිඝච්ඡානිමිත්තා වෙදනා. සා හි අභුඤ්ජන්තස්ස භිය්‍යො පවත්තනවසෙන උප්පජ්ජතීති. පච්ඡිමාපි ඛුදානිමිත්තාව අඞ්ගදාහසූලාදිවෙදනා අප්පවත්තා. සා හි භුත්තපච්චයා පුබ්බෙ අනුප්පන්නාව න උප්පජ්ජිස්සති. විහිංසානිමිත්තතා චෙතාසං විහිංසාය විසෙසො.

१३५५. "मी श्रेष्ठ आहे" इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त होणारा मान हाच 'मानमद' होय. असद्धर्माचे (मैथुनाचे) सेवन करण्याच्यासामर्थ्यावर अवलंबून असणारा मान, किंवा राग (आसक्ती) हाच 'पुरुषमद' होय. साखर, तूप, दूध इत्यादी मिसळून दाट शिजवलेले भोजन 'पिंडरसभोजन' होय, किंवा दाट शिजवलेले मांसाचे रस इत्यादींचे भोजन होय. 'मंद' म्हणजे थोडे (अल्प). 'स्थितीसाठी' म्हणजे टिकून राहण्यासाठी. आणि त्या टिकून राहण्याच्या हेतूने भोजन करणारा मनुष्य ज्या अर्थी "मी शरीराला टिकवून ठेवीन" या विचाराने भोजन करतो, म्हणून "टिकवून ठेवण्यासाठी" असे म्हटले आहे. 'न जेवल्यामुळे उत्पन्न होणारी' हे 'क्षुधा' (भूक) चे विशेषण आहे; जिची निवृत्ती भोजनाने केली पाहिजे, ती दर्शविण्यासाठी हे विशेषण दिले आहे. 'सकल शासन' या शब्दाने पाळिधम्म आणि सर्व कुशल धर्मांचा संग्रह होतो. न जेवल्यामुळे उत्पन्न होणारी वेदना आणि जेवल्यामुळे उत्पन्न न होणारी वेदना, या वेदनांमध्ये काय फरक आहे? पहिली वेदना ही नेहमीप्रमाणे भूक लागल्यामुळे होणारी वेदना आहे. कारण ती न जेवणाऱ्या व्यक्तीच्या शरीरात अधिक प्रमाणात प्रवृत्त होऊन उत्पन्न होते. दुसरी वेदना देखील भुकेच्या कारणानेच होणारी, परंतु अद्याप उत्पन्न न झालेली अंगदाह (शरीराची जळजळ), पोटदुखी इत्यादी वेदना होय. कारण ती जेवल्यामुळे, पूर्वी उत्पन्न न झालेली वेदना पुढे उत्पन्न होणार नाही. आणि या वेदनांमध्ये पीडा देण्याचे कारण असणे हाच पीडेचा (विहिंसेचा) विशेष फरक आहे.

යාත්‍රාති යාපනා වුත්තා, පුබ්බෙපි ‘‘යාපනායා’’ති වුත්තං, කො එත්ථ විසෙසො? පුබ්බෙ ‘‘යාපනායාති ජීවිතින්ද්‍රියයාපනත්ථායා’’ති වුත්තං, ඉධ පන චතුන්නං ඉරියාපථානං අවිච්ඡෙදසඞ්ඛාතා යාපනා යාත්‍රාති අයමෙත්ථ විසෙසො[Pg.187]. දායකදෙය්‍යධම්මානං අත්තනො ච පමාණං අජානිත්වා පටිග්ගහණං, සද්ධාදෙය්‍යවිනිපාතනත්ථං වා පටිග්ගහණං අධම්මිකපටිග්ගහණං, යෙන වා ආපත්තිං ආපජ්ජෙය්‍ය. අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො අධම්මෙන පරිභොගො. අනවජ්ජෙ අනින්දිතබ්බෙ පච්චයෙ සාවජ්ජං සනින්දං පරිභොගෙන අත්තානං කරොති. අනවජ්ජතා ච භවිස්සතීති අත්තනො පකතිඅග්ගිබලාදිං ජානිත්වා ‘‘එවං මෙ අගරහිතබ්බතා ච භවිස්සතී’’ති පමාණයුත්තං ආහාරෙතීති අත්ථො.

'यात्रा' म्हणजे यापना (जीवनयात्रा चालवणे) म्हटले आहे. पूर्वी देखील 'यापनेसाठी' असे म्हटले आहे, यात काय फरक आहे? पूर्वी 'यापनेसाठी' म्हणजे 'जीवितेंद्रिय टिकवून ठेवण्यासाठी' असे म्हटले होते, परंतु येथे चार इरियापथांचे (चालणे, उभे राहणे, बसणे, झोपणे यांचे) खंड न पडता चालणे म्हणजे 'यात्रा' होय, हा यात फरक आहे. दाता, दानवस्तू आणि स्वतःचे प्रमाण न जाणता स्वीकार करणे, किंवा श्रद्धेने दिलेल्या दानाचा अपव्यय करण्यासाठी स्वीकार करणे, हे 'अधार्मिक स्वीकार' होय, किंवा ज्याने आपत्ती (विनयभंग) ओढवून घेतली जाईल. न विचार करता (अप्रत्यवेक्षण करता) उपभोग घेणे म्हणजे 'अधर्माने उपभोग घेणे' होय. निर्दोष आणि अनिंदनीय अशा वस्तूचा उपभोगाने स्वतःला सदोष आणि निंदनीय बनवणे होय. "निर्दोषता देखील राहील" याचा अर्थ असा की, स्वतःची नैसर्गिक पचनशक्ती (जठराग्नीचे बल) इत्यादी जाणून, "अशा प्रकारे माझी निंदा होणार नाही" असा विचार करून प्रमाणबद्ध आहार घेणे, असा अर्थ आहे.

සුඛො ඉරියාපථවිහාරො ඵාසුවිහාරො. එත්තකඤ්හි භුඤ්ජිත්වා…පෙ… පවත්තන්තීති ඉරියාපථානං සුඛප්පවත්තියා කාරණභූතං භුඤ්ජනං පිවනඤ්ච ඉරියාපථෙහි කාරණභාවෙන ගහිතත්තා තෙහි සාධිතං විය වුත්තං. ‘‘අභුත්වා උදකං පිවෙ’’ති ලිඛන්ති, ‘‘භුත්වානා’’ති පන පාඨො. පුනපි හි අප්පස්සෙව අනුජානනවසෙන –

सुखकारक इरियापथात विहार करणे म्हणजे 'फासुविहार' (सुखविहार) होय. "एवढे जेवून...पे... चालतात" हे वचन इरियापथांच्या सुखकारक प्रवृत्तीचे कारण असणारे जेवण आणि पाणी पिणे, इरियापथांद्वारे कारणभावाने ग्रहण केले गेल्यामुळे, त्यांच्याद्वारेच साध्य झाल्यासारखे म्हटले आहे. काही लोक "न जेवता पाणी प्यावे" (अभुत्वा उदकं पिवे) असे लिहितात, परंतु "जेवून" (भुत्वान) असा पाठ आहे. कारण पुन्हा देखील थोड्या प्रमाणातच अनुमती देण्याच्या उद्देशाने -

‘‘කප්පියං තං චෙ ඡාදෙති, චීවරං ඉදමත්ථිකං;

අලං ඵාසුවිහාරාය.

“जर ते कप्पिय (योग्य) वस्तूला झाकत असेल, तर हे चीवर उपयुक्त आहे; हे सुखाने राहण्यासाठी (फासुविहारासाठी) पुरेसे आहे.”

‘‘පල්ලඞ්කෙන නිසින්නස්ස, ජණ්ණුකෙ නාභිවස්සති;

අලං ඵාසුවිහාරායා’’ති. (ථෙරගා. 984-985) –

“पद्मासन घालून (पल्लङ्काने) बसलेल्याचे गुडघे पाऊस ओले करत नाही; हे सुखाने राहण्यासाठी (फासुविहारासाठी) पुरेसे आहे.”

ආහ.

असे धम्मसेनापती म्हणाले.

භොජනානිසංසොති යථාවුත්තෙහි අට්ඨහඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස භොජනස්ස අගරහිතබ්බතා සුඛවිහාරො ච ආනිසංසොති අත්ථො. යුත්තස්ස නිද්දොසස්ස භොජනස්ස පරිමාණස්ස ච වසෙන ජානනං යුත්තපමාණජානනං නාම.

'भोजनानिसंसो' (भोजनाचे फायदे) म्हणजे आधी सांगितलेल्या आठ अंगांनी युक्त असलेल्या भोजनाची अनिंदनीयता (निंदा न करण्याजोगे असणे) आणि सुखविहार (सुखाने राहणे) हाच फायदा (आनिसंस) आहे, असा अर्थ आहे. योग्य आणि निर्दोष भोजनाच्या प्रमाणाचे ज्ञान असणे याला 'युत्तपमाणजानन' (योग्य प्रमाणाचे ज्ञान) असे म्हणतात.

1356. විනාසං පත්තියා නට්ඨා, පටිපක්ඛෙහි අභිභූතත්තා මුට්ඨා ච සති යස්ස, සො නට්ඨමුට්ඨස්සති, තස්ස භාවො නට්ඨමුට්ඨස්සතිතා.

१३५६. ज्याची स्मृती (सती) विनाशाप्रत गेल्यामुळे नष्ट झाली आहे आणि विरोधी घटकांनी (प्रतिपक्षांनी) ग्रासल्यामुळे लुप्त झाली आहे, त्याला 'नट्ठमुट्ठस्सती' (नष्ट-लुप्तस्मृती असलेला) म्हणतात; आणि त्याची ती अवस्था म्हणजे 'नट्ठमुट्ठस्सतिता' (नष्ट-लुप्तस्मृती असण्याची अवस्था) होय.

1368. විසුද්ධිප්පත්තන්ති මග්ගඵලසීලං වුච්චති. ලොකුත්තරධම්මාවාති ලොකුත්තරසතිආදිධම්මාව. සීලසම්පදා පන රූපාරූපාවචරා නත්ථීති සම්භවතො යොජෙතබ්බා.

१३६८. 'विसुद्धिप्पत्तं' (विशुद्धीला प्राप्त) या शब्दाने मार्ग-फल-शील म्हटले जाते. 'लोकुत्तरधम्मा वा' म्हणजे लोकोत्तर स्मृती (सती) इत्यादी धर्मच होत. परंतु, रूपावचर आणि अरूपावचर शीलसंपदा नसल्यामुळे, शक्यतेनुसार (कामावचर किंवा लोकोत्तर रूपाने) तिचे योजन करावे.

1373. භොගූපකරණෙහි [Pg.188] සභොගො. චතුන්නං සච්චානං අනුලොමන්ති චතුසච්චප්පටිවෙධස්ස අනුලොමන්ති අත්ථො. ‘‘සච්චාන’’න්ති හි පටිවිජ්ඣිතබ්බෙහි පටිවෙධො වුත්තො, චතුසච්චප්පටිවෙධස්ස වා උපනිස්සයභූතං පටිවිජ්ඣිතබ්බානං චතුන්නං සච්චානං අනුලොමන්ති වුත්තං.

१३७३. उपभोग्य साधनांनी युक्त असणे म्हणजे 'सभोग' (भोगयुक्त). 'चतुन्नं सच्चानं अनुलोमं' म्हणजे चार आर्यसत्यांच्या साक्षात्काराला (चतुसच्चपटिवेधाला) अनुकूल असणे, असा अर्थ आहे. कारण 'सच्चानं' (सत्यांचे) या शब्दाने साक्षात्कृत होणाऱ्या सत्यांच्या साक्षात्काराला (पटिवेधाला) म्हटले आहे; किंवा चार आर्यसत्यांच्या साक्षात्कारासाठी उपनिषय (प्रबळ कारण) असलेल्या, साक्षात्कृत होणाऱ्या चार सत्यांना अनुकूल असणाऱ्या (विपस्सना ज्ञानाला) 'अनुलोम' असे म्हटले आहे.

1378. ‘‘මම ඝරං ධුරං කත්වා භික්ඛං පවිසථා’’ති දිය්‍යමානං ධුරභත්තන්ති වදන්ති. නිච්චභත්තාදි වා අඤ්ඤෙපි ආණාපෙත්වා සයං ධුරං හුත්වා දින්නං ධුරභත්තං.

१३७८. “माझ्या घराला मुख्य (धुर) मानून भिक्षेसाठी प्रवेश करावा” असे म्हणून दिले जाणारे भोजन म्हणजे 'धुरभत्त' (मुख्य भोजन) असे म्हणतात. किंवा नित्यभोजन (निच्चभत्त) इत्यादींसाठी इतरांना आज्ञा देऊन, स्वतः मुख्य (धुर) होऊन दिलेले भोजन म्हणजे 'धुरभत्त' होय.

1379. පටිවාසෙති නාමාති නිවත්තෙති නාම ඔසක්කෙති නාම.

१३७९. 'पटिवासेति' (किंवा पटिनेवाति) म्हणजे मागे फिरवणे (निवत्तेति) किंवा मागे हटणे (ओसक्केति).

1380. පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධාති පුරිමජාතීසු සන්තතිපරියාපන්නෙ ඛන්ධෙ ආහ. ඛන්ධපටිබද්ධන්ති වත්ථාභරණයානගාමජනපදාදි. ඛයසමයෙති මග්ගක්ඛණං ආහ.

१३८०. 'पुब्बे निवत्थक्खन्धा' (पूर्वी निवास केलेले स्कंध) या शब्दाने पूर्वजन्मांतील संततीमध्ये समाविष्ट असलेल्या स्कंधांना म्हटले आहे. 'खन्धपटिबद्धं' (स्कंधांशी संबंधित) म्हणजे वस्त्र, अलंकार, वाहन, गाव, जनपद इत्यादी. 'खयसमये' (क्षयसमयी) या शब्दाने मार्गक्षणाला (मग्गक्खण) म्हटले आहे.

1381. අධිමුච්චනට්ඨෙනාති අනිග්ගහිතපක්ඛන්දනසඞ්ඛාතෙන යථාසුඛං පවත්තනට්ඨෙන.

१३८१. 'अधिमुच्चनट्ठेन' (अधिमुक्ति किंवा दृढ विश्वासाच्या अर्थाने) म्हणजे न रोखता (अविना अडथळा) प्रवृत्त होणे किंवा सुखाने प्रवृत्त होण्याच्या अर्थाने.

1382. ඛීණානං අන්තො අවසානං නිට්ඨිතභාවො ඛීණන්තො, ඛීණානං වා ආදිකාලො, තස්මිං ඛීණන්තෙ. එස නයො නිරුද්ධන්තෙතිආදීසු.

१३८२. क्षीण झालेल्या क्लेशांचा अंत, समाप्ती किंवा पूर्णता म्हणजे 'खीणन्त' (क्षीण-अंत) होय; किंवा क्षीण झालेल्या क्लेशांचा आरंभकाळ म्हणजे 'खीणन्त' होय, आणि त्या क्षीणतेच्या अंती. हाच नियम 'निरुद्धन्त' (निरुद्ध-अंत) इत्यादी शब्दांच्या बाबतीतही जाणावा.

දුකනික්ඛෙපකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

दुकनिक्खेपकथा-वर्णन समाप्त झाले.

නික්ඛෙපකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

निक्षेपकंड-वर्णन समाप्त झाले.

4. අට්ඨකථාකණ්ඩං

४. अट्ठकथाकंड

තිකඅත්ථුද්ධාරවණ්ණනා

तिक-अत्थुद्धार-वर्णन

1384. නයමග්ගන්ති [Pg.189] සුත්තන්තභාජනීයාදිනයගමනං අනුලොමාදිනයගමනඤ්ච. තම්පි හි එත්ථ අත්ථෙසු නිච්ඡිතෙසු සුඛං සමානෙන්ති. පඤ්හුද්ධාරන්ති එකූනපඤ්ඤාසාය එකූනපඤ්ඤාසාය නවසු නවසු ච පඤ්හෙසු ලබ්භමානස්ස උද්ධරණං, තෙසුයෙව ලබ්භමානානං ගණනානං ඨපනං ගණනාචාරො. අත්ථුද්ධාරන්ති ‘‘ඉමෙ නාම චිත්තුප්පාදාදයො අත්ථා කුසලාදිකා’’ති උද්ධරණං. කණ්ණිකං කණ්ණිකන්ති චිත්තුප්පාදකණ්ඩරූපකණ්ඩෙසු විභත්තෙ පසටෙ ධම්මෙ ‘‘චතූසු භූමීසු කුසලං ද්වාදසාකුසලචිත්තුප්පාදා’’තිආදිනා රාසිරාසිවසෙන සහ ගන්ථෙත්වාති අත්ථො. ඝටගොච්ඡකා කණ්ණිකවෙවචනානෙව. එත්ථ පන චතූසු භූමීසු කුසලන්ති එකවචනනිද්දෙසො චතුභූමකානං කුසලඵස්සාදීනං කුසලභාවෙ එකත්තූපගමනතො. චිත්තුප්පාදකණ්ඩරූපකණ්ඩෙසු චතුභූමිචිත්තුප්පාදාදිවසෙන විඤ්ඤාතධම්මස්ස වසෙනායං අත්ථුද්ධාරදෙසනා ආරද්ධාති තත්ථ යං චතූසු භූමීසු කුසලං විභත්තං යාව විඤ්ඤාතං, ඉමෙ ධම්මා කුසලාති අත්ථො.

१३८४. 'नयमग्ग' (नयमार्ग) म्हणजे सुत्तन्तभाजनिय इत्यादी पद्धतींचा मार्ग आणि अनुलोम इत्यादी पद्धतींचा मार्ग होय. कारण येथे अर्थ निश्चित झाल्यावर ते देखील सहजपणे जुळवून घेता येते. 'पञ्हुद्धार' (प्रश्नोद्धार) म्हणजे एकोणपन्नास-एकोणपन्नास आणि नऊ-नऊ प्रश्नांमध्ये मिळणाऱ्या उत्तरांचे प्रकटीकरण करणे, आणि त्या प्रश्नांमध्येच मिळणाऱ्या संख्यांची मांडणी करणे म्हणजे 'गणनाचार' (संख्यांची मांडणी) होय. 'अत्थुद्धार' (अर्थोद्धार) म्हणजे “हे चित्तुप्पाद (चित्तोत्पाद) इत्यादी अर्थ कुशल इत्यादी आहेत” असे स्पष्ट करणे होय. 'कण्णिकं कण्णिकं' (कणिका-कणिका) म्हणजे चित्तुप्पादकंड आणि रूपकंड यांमध्ये विभागलेल्या व पसरलेल्या धर्मांना “चार भूमींमधील कुशल, बारा अकुशल चित्तुप्पाद” इत्यादी समूहांच्या (राशींच्या) रूपाने एकत्र गुंफणे, असा अर्थ आहे. 'घटगोच्छक' हे 'कण्णिक' शब्दाचेच समानार्थी शब्द आहेत. परंतु, येथे “चार भूमींमधील कुशल” (चतूसु भूमीसु कुसलं) असा एकवचनी निर्देश केला आहे, कारण चार भूमींमधील कुशल स्पर्श इत्यादींचा कुशलभावामध्ये एकात्मतेने समावेश होतो. चित्तुप्पादकंड आणि रूपकंड यांमध्ये चार भूमींमधील चित्तुप्पाद इत्यादींच्या द्वारे ज्याने धर्म जाणले आहेत, अशा व्यक्तीच्या उद्देशाने हा अर्थोद्धार उपदेश सुरू केला आहे; म्हणून त्या चित्तुप्पादकंड व रूपकंड यांमध्ये चार भूमींमधील जे कुशल विभागले गेले आहे आणि जेथपर्यंत जाणले गेले आहे, “हे धर्म कुशल आहेत” असा याचा अर्थ आहे.

යදිපි කුසලත්තිකවිත්ථාරො පුබ්බෙ විඤ්ඤාතො, තථාපි තත්ථ ධම්මා සමයවසෙන ඵස්සාදිසභාවවසෙන ච විභත්තා භින්නා විඤ්ඤාතා, න පන එකස්මිං ලක්ඛණෙ සමානෙත්වා, තස්මා තත්ථ වුත්තං සමයාදිභෙදං වජ්ජෙත්වා සබ්බභෙදභින්නානං එකස්මිං කුසලාදිලක්ඛණෙ සමානෙත්වා බොධනත්ථං ඉධ කුසලත්තිකනිද්දෙසො පුන විභත්තො. එත්ථ ච එකවචනෙන කුසලනිද්දෙසං කත්වා බහුවචනෙන නිගමනස්ස කාරණං වුත්තමෙව. යදි ධම්මානං කුසලත්තෙ එකත්තූපගමනං, කස්මා එකවචනෙන පුච්ඡාපි න කතා? උද්දෙසෙ කුසල-සද්දස්ස ධම්මවිසෙසනභාවතො තබ්බිසෙසනානං ධම්මානං පුච්ඡිතත්තා තෙසඤ්ච අනිද්ධාරිතසඞ්ඛාවිසෙසත්තා, නිද්දෙසෙ පන චතූහි භූමීහි විත්ථාරතො විඤ්ඤාතාහි කුසලෙ විසෙසෙත්වා දස්සෙතීති යුත්තං ‘‘චතූසු භූමීසු කුසල’’න්ති එකත්තං නෙත්වා වචනං. කුසලපදඤ්හි එත්ථ පධානං, තඤ්ච විසෙසිතබ්බානපෙක්ඛං කුසලාකාරමෙව අත්තනො සභාවෙ ඨිතං ගහෙත්වා පවත්තමානං එකත්තමෙව උපාදාය පවත්තති, න භෙදන්ති.

जरी कुशल-त्रिकाचा (कुसलत्तिक) विस्तार पूर्वी (चित्तुप्पादकांडात) जाणला गेला असला, तरी तेथे धर्म हे समयाच्या (प्रसंगाच्या) आधारे आणि स्पर्श इत्यादी स्वभावाच्या आधारे विभागलेले व भिन्न रूपाने जाणले गेले होते, परंतु एकाच लक्षणात (अनवज्ज-सुखविपाक लक्षणात) एकत्र करून जाणले गेले नव्हते. म्हणून, तेथे सांगितलेले समयादी भेद वगळून, सर्व भेदांनी भिन्न असलेल्या कुशलांना एकाच कुशल इत्यादी लक्षणात एकत्र करून समजवण्यासाठी येथे (अट्ठकथाकांडात) कुशल-त्रिकाचा निर्देश पुन्हा विभागून सांगितला आहे. आणि येथे एकवचनाने कुशल-निर्देश करून बहुवचनाने समारोप (निगमन) करण्याचे कारण आधीच सांगितले आहे. जर धर्मांच्या कुशलत्वामध्ये एकात्मता प्राप्त होते, तर एकवचनाने प्रश्न का विचारला गेला नाही? कारण उद्देशात (मातिकेमध्ये) 'कुशल' हा शब्द धर्मांचे विशेषण असल्यामुळे, आणि त्या विशेषणाने युक्त असलेल्या धर्मांविषयी विचारले गेले असल्यामुळे, तसेच त्यांची संख्याविशेष अजून निश्चित न झाल्यामुळे (एकवचनाने प्रश्न विचारला गेला नाही). परंतु निर्देशात मात्र, विस्ताराने जाणलेल्या चार भूमींच्या द्वारे कुशलाला विशेषित करून दाखवले जाते, म्हणून “चार भूमींमधील कुशल” (चतूसु भूमीसु कुसलं) असे एकात्मतेने सांगणे योग्य आहे. कारण येथे 'कुशल' हा शब्द प्रधान आहे, आणि तो विशेष्य असलेल्या धर्मांची अपेक्षा न ठेवता, केवळ स्वतःच्या स्वभावात स्थित असलेल्या कुशलत्वाच्या आकारालाच (लक्षणालाच) ग्रहण करून प्रवृत्त होतो, म्हणून तो एकात्मतेलाच घेऊन प्रवृत्त होतो, भेदाला नाही, असे जाणावे.

1385. ද්වාදස [Pg.190] අකුසලචිත්තුප්පාදාති එත්ථාපි පඨමාකුසලචිත්තුප්පාදො සමයඵස්සාදිවසෙන භෙදං අනාමසිත්වා සොමනස්සසහගතදිට්ඨිගතසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදභාවෙ එකත්තං නෙත්වා වුත්තො, එවං යාව ද්වාදසමොති ‘‘ද්වාදස අකුසලචිත්තුප්පාදා’’ති වුත්තං. එවං චතූසු භූමීසු විපාකොතිආදීසුපි යථායොගං යොජෙතබ්බං. චිත්තුප්පාදාති එත්ථ උප්පජ්ජති එත්ථාති උප්පාදො, කිං උප්පජ්ජති? චිත්තං, චිත්තස්ස උප්පාදො චිත්තුප්පාදොති එවං අවයවෙන සමුදායොපලක්ඛණවසෙන අත්ථො සම්භවති. එවඤ්හි සති චිත්තචෙතසිකරාසි චිත්තුප්පාදොති සිද්ධො හොති. අට්ඨකථායං පන ‘‘චිත්තමෙව උප්පාදො චිත්තුප්පාදො’’ති අඤ්ඤස්සුප්පජ්ජනකස්ස නිවත්තනත්ථං චිත්තග්ගහණං කතං, චිත්තස්ස අනුප්පජ්ජනකභාවනිවත්තනත්ථං උප්පාදග්ගහණං, චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ වා ‘‘චිත්තං උප්පන්නං හොතී’’ති චිත්තස්ස උප්පජ්ජනකභාවො පාකටොති කත්වා ‘‘චිත්තමෙව උප්පාදො’’ති වුත්තං, චිත්තස්ස අනුප්පජ්ජනකස්ස නිවත්තෙතබ්බස්ස සබ්භාවා උප්පාදග්ගහණං කතන්ති වෙදිතබ්බං. අයඤ්චත්ථො ‘‘ද්වෙපඤ්චවිඤ්ඤාණානී’’තිආදීසු විය චිත්තප්පධානො නිද්දෙසොති කත්වා වුත්තොති දට්ඨබ්බො.

१३८५. “बारा अकुशल चित्तुप्पाद” (द्वादस अकुसलचित्तुप्पादा) यामध्ये देखील पहिल्या अकुशल चित्तुप्पादाला समय, स्पर्श इत्यादींच्या आधारे होणाऱ्या भेदांचा उल्लेख न करता, 'सोमनस्ससहगत-दिट्ठिगतसंपयुत्त' (सोमनस्यसहगत दृष्टीगतसंप्रयुक्त) चित्तुप्पादाच्या रूपात एकात्मतेने सांगितले आहे; याचप्रमाणे बाराव्या अकुशल चित्तापर्यंत “बारा अकुशल चित्तुप्पाद” असे म्हटले आहे. याचप्रमाणे “चार भूमींमधील विपाक” (चतूसु भूमीसु विपाको) इत्यादींमध्ये देखील योग्यतेनुसार योजन करावे. 'चित्तुप्पाद' (चित्तोत्पाद) यामध्ये - “येथे उत्पन्न होते” म्हणून तो 'उप्पाद' (उत्पाद) होय. काय उत्पन्न होते? चित्त. चित्ताचा उत्पाद म्हणजे 'चित्तुप्पाद' होय. अशा प्रकारे अवयवाच्या (चेतसिकाच्या) द्वारे समुदायाचे (चित्त आणि चेतसिकांचे) लक्षण दर्शवण्याच्या पद्धतीने हा अर्थ संभवतो. असे असल्यास, चित्त आणि चेतसिकांचा समूह म्हणजे 'चित्तुप्पाद' हे सिद्ध होते. परंतु अट्ठकथेमध्ये मात्र, “चित्त हेच उत्पाद म्हणजे चित्तुप्पाद” असे म्हटले आहे, जेणेकरून चित्ताव्यतिरिक्त इतर उत्पन्न होणाऱ्या (रूपादी) गोष्टींचे निवारण व्हावे, म्हणून 'चित्त' हा शब्द घेतला आहे; आणि चित्ताच्या अनुत्पादकत्वाचे (उत्पन्न न होण्याच्या भावाचे) निवारण करण्यासाठी 'उप्पाद' हा शब्द घेतला आहे. किंवा चित्तुप्पादकंडात “चित्त उत्पन्न होते” या वाक्याने चित्ताचा उत्पादकभाव स्पष्ट झाला आहे, म्हणून “चित्त हेच उत्पाद” असे म्हटले आहे; आणि उत्पन्न न होणाऱ्या चित्ताचे निवारण करण्यासाठी 'उप्पाद' हा शब्द घेतला आहे, असे जाणावे. आणि हा अर्थ “द्विपञ्चविञ्ञाणानि” (द्विपंचविज्ञान) इत्यादींप्रमाणे चित्तप्रधान निर्देश असल्यामुळे सांगितला आहे, असे पाहावे।

1420. ඡසු ද්වාරෙසූති එත්ථ පඤ්චද්වාරෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි, මනොද්වාරෙපි පරිත්තාරම්මණමෙව ජවනං තදාරම්මණසඞ්ඛාතං භවඞ්ගං අනුබන්ධති. තඤ්හි පරිත්තස්ස කම්මස්ස විපාකො, විපාකො ච ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණානුභවනං, කම්මානුරූපො ච විපාකො හොතීති පරිත්තකම්මවිපාකො පරිත්තාරම්මණස්සෙව අනුභවනං හොති. තස්මා සබ්බං තදාරම්මණං ‘‘පරිත්තාරම්මණ’’න්ති වුත්තං. යදි එවං මහග්ගතවිපාකොපි මහග්ගතානුභවනමෙව ආපජ්ජතීති චෙ? න, සමාධිප්පධානස්ස කම්මස්ස අප්පනාප්පත්තස්ස සඤ්ඤාවසාරම්මණස්ස තාදිසෙනෙව විපාකෙන භවිතබ්බත්තා. තස්මා සමාධි සුඛානුභවනභූතො, සොපි කම්මානුරූපතොයෙව කම්මාරම්මණො හොතීති දට්ඨබ්බො. කම්මානුරූපතො එව ච තදාරම්මණං පරිත්තාරම්මණම්පි මහග්ගතජවනං නානුබන්ධති. තතො එව පටිසන්ධිආදිභූතො කාමාවචරවිපාකො කම්මනිමිත්තම්පි පරිත්තමෙව ආරම්මණං කරොති, න මහග්ගතං අප්පමාණං වා. යස්මා පන වුත්තං ‘‘මහග්ගතාරම්මණො ධම්මො පරිත්තාරම්මණස්ස ධම්මස්ස කම්මපච්චයෙන පච්චයො, අප්පමාණාරම්මණො ධම්මො පරිත්තාරම්මණස්ස ධම්මස්ස කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති, න ච මහග්ගතප්පමාණවිපාකො පරිත්තාරම්මණො අත්ථි, ඉධ ච සබ්බකාමාවචරවිපාකානං පරිත්තාරම්මණතාව වුත්තා, තස්මා කම්මානුරූපතො මහග්ගතප්පමාණාරම්මණම්පි [Pg.191] පරිත්තකම්මං යදි පටිසන්ධිං දෙති, කම්මගතිනිමිත්තාරම්මණමෙව දෙති. පවත්තිවිපාකම්පි රූපාදිපරිත්තාරම්මණමෙවාති වෙදිතබ්බං. ඛීණාසවානං වාසනාවසෙන සතිවිප්පයුත්තහසනං පවත්තමානං පරිත්තෙස්වෙව පවත්තති, න ඉතරෙසු කිලෙසවිරහෙ තාදිසහසනපච්චයභාවාභාවතො. තස්මා තස්ස පරිත්තාරම්මණතා වුත්තා. ඛීණාසවානං අසක්කච්චදානාදීනි ආදරාකරණවසෙනෙව වෙදිතබ්බානි, න කොසජ්ජාදිඅකුසලවසෙන. පටිප්පස්සද්ධසබ්බුස්සුක්කා හි තෙ උත්තමපුරිසාති. තෙසං ආදරාකරණඤ්ච නිරුස්සුක්කතා එවාති වෙදිතබ්බා.

१४२०. "सहा दवारांमध्ये" याविषयी पंचद्वाराच्या बाबतीत काही विशेष सांगण्याची गरजच नाही. मनोद्वाराच्या बाबतीतही, परित्त (कामावचर) आलंबन असलेल्या जवनाच्या मागे तदारंमण नावाचे भवांग अनुगमन करते. कारण ते (तदारंमण) परित्त कर्माचा विपाक आहे. आणि विपाक म्हणजे इष्ट व अनिष्ट आलंबनाचा अनुभव घेणे होय. तसेच विपाक कर्माच्या अनुरूपच असतो, म्हणून परित्त कर्माचा विपाक केवळ परित्त आलंबनाचाच अनुभव घेणारा असतो. म्हणूनच सर्व तदारंमणांना 'परित्त-आलंबन' असे म्हटले आहे. जर असे असेल, तर mahaggata विपाक देखील केवळ mahaggata आलंबनाचाच अनुभव घेणारा असावा, असे जर म्हटले तर? नाही, कारण समाधीची प्रधानता असलेल्या, अप्पनावस्थेला प्राप्त झालेल्या आणि संज्ञेच्या प्रभावाने आलंबन घेणाऱ्या mahaggata कर्माचा विपाक देखील तसाच (त्या कर्मासारखाच) असणे योग्य आहे. म्हणून समाधीच्या सुखाचा अनुभव घेणारा तो विपाक देखील कर्माच्या अनुरूपच कर्माचे आलंबन घेणारा असतो, असे जाणावे. आणि कर्माच्या अनुरूपतेमुळेच, तदारंमण हे परित्त आलंबन असणारे असले तरी mahaggata जवनाच्या मागे जात नाही. म्हणूनच प्रतिसंधी इत्यादी स्वरूपातील कामावचर विपाक हा कर्मनिमित्ताला देखील केवळ परित्त आलंबनच बनवतो, mahaggata किंवा अप्पमाण (लोकोत्तर) आलंबन बनवत नाही. परंतु ज्याअर्थी असे म्हटले आहे की, "mahaggata आलंबन असलेला धर्म हा परित्त आलंबन असलेल्या धर्माला कर्मप्रत्ययाने प्रत्यय होतो, आणि अप्पमाण आलंबन असलेला धर्म हा परित्त आलंबन असलेल्या धर्माला कर्मप्रत्ययाने प्रत्यय होतो", आणि mahaggata किंवा अप्पमाण विपाक हा परित्त आलंबन असणारा नसतो, आणि येथे सर्व कामावचर विपाकांचे केवळ परित्त आलंबन असणेच सांगितले आहे, म्हणून कर्माच्या अनुरूपतेनुसार, mahaggata किंवा अप्पमाण आलंबन असणारे देखील परित्त कर्म जर प्रतिसंधी देत असेल, तर ते केवळ कर्म किंवा गतिनिमित्त आलंबनच देते. प्रवृत्ती विपाक देखील केवळ रूप इत्यादी परित्त आलंबन असणाराच असतो, असे जाणावे. क्षीणासवांचे (अर्हतांचे) वासनेच्या प्रभावाने होणारे स्मृति-विप्रयुक्त हास्य केवळ परित्त आलंबनांच्या बाबतीतच प्रवृत्त होते, इतरांच्या बाबतीत नाही; कारण क्लेशांचा अभाव असल्यामुळे तशा हास्याला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींचा अभाव असतो. म्हणूनच त्याचे परित्त आलंबन असणे सांगितले आहे. क्षीणासवांचे अनादरपूर्वक दान देणे इत्यादी कृत्ये केवळ आदर न करण्याच्या (निरुत्सुकतेच्या) प्रभावानेच जाणावीत, आळस इत्यादी अकुशलाच्या प्रभावाने नाही. कारण ते सर्व प्रकारच्या चिंता व व्याकुळतेपासून मुक्त झालेले उत्तम पुरुष आहेत. त्यांचे आदर न करणे हे केवळ निरुत्सुकता आहे, असे जाणावे।

1421. අතිපගුණානන්ති වචනං නිරාදරස්ස ඤාණවිප්පයුත්තපච්චවෙක්ඛණස්ස විසයදස්සනං, න තස්සෙවාති විසයනියමනං. ඤාණසම්පයුත්තස්සපි හි අතිපගුණානං විසයතා සුට්ඨුතරං හොති එව. යථා පගුණං ගන්ථං සජ්ඣායන්තො ද්වෙ තයො වාචනාමග්ගෙ ගතෙපි න සල්ලක්ඛෙති ඤාණවිප්පයුත්තසතිමන්තෙන සජ්ඣායිතත්තා, එවං පගුණජ්ඣානෙසුපි පවත්ති හොතීති ආහ ‘‘අතිපගුණාන’’න්තිආදි. කසිණනිමිත්තාදිපඤ්ඤත්තීති පුබ්බෙ දස්සිතං සබ්බං උපාදාපඤ්ඤත්තිමාහ. තං පන රූපාදයො විය අවිජ්ජමානො විජ්ජමානො ච අත්ථොති ආචරියා වදන්ති. සම්මුතිසච්චෙ පන වුච්චමානානං කසිණනිමිත්තාදි වාචාවත්ථුමත්තතො වචනවොහාරෙනෙව පඤ්ඤත්තීති වුච්චති. තස්ස හි පඤ්ඤාපනං අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තීති තස්ස අවිජ්ජමානත්තං අට්ඨකථායං වුත්තන්ති. අවිජ්ජමානම්පි පන තං විජ්ජමානමිව ගහෙත්වා පවත්තමානාය සඤ්ඤාය පරිත්තාදීසු ‘‘අයං නාම ධම්මො ආරම්මණ’’න්ති න සක්කා වත්තුං තෙ එව ධම්මෙ උපාදාය පවත්තමානායපි ධම්මෙස්වෙව අට්ඨානතො. තස්මා සා සසම්පයුත්තා පරිත්තාදිආරම්මණාති න වත්තබ්බාති වුත්තා. නවත්තබ්බාරම්මණාති ඉදං පන වචනං යථාගහිතාකාරස්ස සඤ්ඤාවිසයස්ස නවත්තබ්බතං සන්ධාය නවත්තබ්බං ආරම්මණං එතෙසන්ති නවත්තබ්බාරම්මණා, චිත්තුප්පාදාති අඤ්ඤපදත්ථසමාසං කත්වා අට්ඨකථායං වුත්තං.

१४२१. "अतिपगुणानं" (अतिशय सराव झालेल्या) हे वचन अनादरयुक्त ज्ञान-विप्रयुक्त प्रत्यावेक्षणाच्या विषयाचे दर्शन घडवणारे आहे, केवळ त्याचाच विषय आहे असे विषयाचे नियमन करणारे नाही. कारण ज्ञान-संप्रयुक्त चित्तासाठी देखील अतिशय सराव झालेल्या गोष्टींचा विषय असणे अधिक चांगल्या प्रकारे शक्य असतेच. ज्याप्रमाणे एखाद्या पाठाचा चांगला सराव असलेला मनुष्य त्याचे पठण करताना, ज्ञान-विप्रयुक्त स्मृतीच्या प्रभावाने पठण केल्यामुळे, दोन किंवा तीन ओळी निघून गेल्या तरी त्याचे विशेष लक्ष जात नाही, त्याचप्रमाणे सराव झालेल्या ध्यानांच्या बाबतीतही प्रवृत्ती होते, म्हणून "अतिपगुणानं" इत्यादी म्हटले आहे. "कसिणनिमित्तादिपञ्ञत्ति" या शब्दाने पूर्वी दर्शवलेली सर्व उपादा-प्रज्ञप्ती सांगितली आहे. परंतु आचार्य म्हणतात की, रूप इत्यादींप्रमाणे ती अविद्यमान आणि विद्यमान अर्थ स्वरूपाची असते. संवृति-सत्यामध्ये सांगितले जाणारे कसिण-निमित्त इत्यादी केवळ वाणीचे विषय असल्यामुळे केवळ व्यावहारिक भाषेच्या दृष्टीने 'प्रज्ञप्ती' म्हटले जाते. कारण त्याचे प्रज्ञापन हे 'अविद्यमान प्रज्ञप्ती' आहे, आणि त्याचे अविद्यमान असणे अट्ठकथेमध्ये सांगितले आहे. परंतु अविद्यमान असूनही त्याला विद्यमान असल्यासारखे ग्रहण करून प्रवृत्त होणाऱ्या संज्ञेच्या द्वारे, परित्त इत्यादींमध्ये "हा अमुक धर्म आलंबन आहे" असे म्हणता येत नाही; कारण त्या धर्मांचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त होत असूनही ती संज्ञेच्या पातळीवर त्या धर्मांवर स्थिर राहत नाही. म्हणूनच ती संप्रयुक्त धर्मांसह 'परित्त इत्यादी आलंबन असणारी' असे म्हणता येत नाही, असे म्हटले आहे. "न वक्तब्ब-आलंबन" हे वचन ज्या प्रकारे ग्रहण केले आहे त्या संज्ञेच्या विषयाच्या अकथनीयतेला उद्देशून म्हटले आहे. "ज्यांचे आलंबन अकथनीय आहे ते 'न-वक्तब्ब-आलंबन' चित्तोत्पाद होत" असा अन्यपदार्थ समास करून अट्ठकथेमध्ये सांगितले आहे।

චතුපඤ්ඤාසචිත්තුප්පාදානං රූපස්ස ච වසෙන පඤ්චපණ්ණාසාය. කෙවලන්ති විනා පරාමසනෙන. අනිට්ඨඞ්ගතවසෙනාති අනිච්ඡයගමනවසෙන, අනිච්ඡයං වා ද්වෙළ්හං ගතො චිත්තුප්පාදො අනිට්ඨඞ්ගතො, තෙනාකාරෙන පවත්ති ‘‘අනිට්ඨඞ්ගතවසෙන පවත්තී’’ති වුත්තා. නානාරම්මණෙසු චිත්තස්ස වික්ඛිපනං වික්ඛෙපො. අනවට්ඨානං අවූපසමො. ගොත්‍රභුවොදානෙ ගොත්‍රභූති ගහෙත්වා ‘‘ගොත්‍රභුකාලෙ’’ති ආහ.

चौपन्न चित्तोत्पाद आणि रूप यांच्याद्वारे पंचावन्न (कामावचर धर्मांच्या) बाबतीत. 'केवलं' म्हणजे परामर्शाशिवाय. 'अनिठ्ठंगतवसेन' म्हणजे अनिर्णयाकडे जाण्याच्या प्रभावाने; किंवा जो चित्तोत्पाद अनिर्णयाला किंवा दुविधतेला प्राप्त झाला आहे तो 'अनिठ्ठंगत' होय. त्या प्रकारे प्रवृत्त होण्याला "अनिठ्ठंगतवसेन प्रवृत्ती" असे म्हटले आहे. विविध आलंबनांमध्ये चित्ताचे विखुरणे म्हणजे 'विक्षेप' होय. अस्थिरता म्हणजे 'अव्युपशम' होय. गोत्रभू आणि वोदान यांना 'गोत्रभू' असे ग्रहण करून "गोत्रभू काळात" असे म्हटले आहे।

සබ්බත්ථපාදකචතුත්ථන්ති [Pg.192] ඉධ සබ්බත්ථ-සද්දො සාමිඅත්ථො දට්ඨබ්බො, සබ්බෙසු වා විපස්සනාදීසු පාදකං කාරණං සබ්බත්ථපාදකන්ති ඵලස්ස විසයභාවෙන නිද්දෙසො. ආකාසකසිණචතුත්ථන්ති පරිච්ඡෙදාකාසකසිණචතුත්ථමාහ. තඤ්හි රූපාවචරං, න ඉතරන්ති. කුසලතොපි ද්වාදසවිධං කිරියතොපීති චතුවීසතිවිධතා වුත්තා හොති. වට්ටස්සපි පාදකං හොතියෙවාති කුසලං කිරියඤ්ච එකතො කත්වා සබ්බත්ථපාදකං වුත්තන්ති කිරියජ්ඣානස්ස අවට්ටපාදකත්තා සාසඞ්කං වදති. මහග්ගතචිත්තෙ සමොදහතීති ඉදං ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ’’තිආදිනා නයෙන වුත්තං පාකටං පාදකජ්ඣානචිත්තං පරිකම්මෙහි ගහෙත්වා චිත්තෙ රූපකායං අධිට්ඨානචිත්තෙන සමොදහතීති කත්වා වුත්තං. පාදකජ්ඣානචිත්තං රූපකායෙ සමොදහතීති ඉදම්පි යථාවුත්තං පාදකජ්ඣානචිත්තං ආරම්මණං කත්වා චිත්තසන්තානං රූපකායෙ සමොදහිතං තදනුගතිකං කත්වා අධිට්ඨාතීති කත්වා වුත්තං, ඉදං පන අධිට්ඨානද්වයං අදිස්සමානකායතං දිස්සමානකායතඤ්ච ආපාදෙති. ගන්තුකාමතාපරිකම්මවසෙන තංසම්පයුත්තාය සඤ්ඤාය සුඛසඤ්ඤාලහුසඤ්ඤාභාවතො ගමනම්පි නිප්ඵාදෙතීති දට්ඨබ්බං.

"सब्बत्थपादकचतुत्थं" यामध्ये 'सब्बत्थ' हा शब्द स्वामी-अर्थात जाणावा. किंवा सर्व विपश्यना इत्यादींमध्ये जे पायाभूत कारण असते ते 'सब्बत्थपादक' होय; हा फळाच्या विषयभावाने केलेला निर्देश आहे. "आकासकसिणचतुत्थं" याने परिच्छेदाकाश-कसिण चतुर्थ ध्यान सांगितले आहे. कारण ते रूपावचर आहे, इतर नाही. कुशलतेच्या दृष्टीने देखील बारा प्रकारचे आणि क्रियेच्या दृष्टीने देखील मिळून चोवीस प्रकारची विविधता सांगितली आहे. "संसारासाठी देखील पादक असतेच" असे म्हणून, कुशल आणि क्रिया ध्यानाला एकत्र करून 'सब्बत्थपादक' म्हटले आहे; कारण क्रिया ध्यान हे संसाराचे पादक नसल्यामुळे शंका उपस्थित करून असे म्हटले आहे. "महग्गत चित्तामध्ये समाविष्ट करतो" हे "तो अशा प्रकारे समाहित चित्त असताना" इत्यादी पद्धतीने सांगितलेले प्रसिद्ध पादक-ध्यान चित्त परिकर्मांच्या द्वारे ग्रहण करून, चित्तामध्ये रूपकायाला अधिष्ठान चित्ताने समाविष्ट करतो, या अर्थाने म्हटले आहे. "पादक-ध्यान चित्त रूपकायामध्ये समाविष्ट करतो" हे देखील पूर्वोक्त पादक-ध्यान चित्ताला आलंबन बनवून, चित्त-संतानाला रूपकायामध्ये समाविष्ट करून, त्याला अनुगामी बनवून अधिष्ठान करतो, या अर्थाने म्हटले आहे; आणि हे दोन्ही प्रकारचे अधिष्ठान अदृश्य शरीरत्व आणि दृश्य शरीरत्व प्राप्त करून देते. जाण्याच्या इच्छेच्या परिकर्माच्या प्रभावाने, त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या संज्ञेमध्ये सुख-संज्ञा आणि लघु-संज्ञा निर्माण होत असल्यामुळे, ते गमनाची क्रिया देखील साध्य करते, असे जाणावे।

සොතාපන්නස්ස චිත්තන්ති සොතාපන්නස්ස පාටිපුග්ගලිකං මග්ගඵලචිත්තන්ති වෙදිතබ්බං. මාරාදීනඤ්හි භගවතො චිත්තජානනං වුත්තන්ති චෙතොපරියඤාණලාභී කස්මා සාසවචිත්තං න ජානිස්සතීති. ඡින්නවටුමකා ඡින්නසංසාරවට්ටා බුද්ධා. මග්ගඵලනිබ්බානපච්චවෙක්ඛණතොපීති එත්ථ මග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණානි තාව පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන මග්ගඵලෙසු ඤාතෙසු පවත්තන්ති, නිබ්බානපච්චවෙක්ඛණඤ්ච නිබ්බානාරම්මණෙසු අප්පමාණධම්මෙසු ඤාතෙසූති මග්ගාදිපච්චවෙක්ඛණානි පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස අප්පමාණාරම්මණතං සාධෙන්තීති වෙදිතබ්බානි. ‘‘අප්පමාණා ඛන්ධා පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ඉච්චෙව (පට්ඨා. 2.12.58) හි වුත්තං, න නිබ්බානන්ති. තස්මා පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන එව මග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණකිච්චෙ වුච්චමානෙපි නිබ්බානපච්චවෙක්ඛණතා න සක්කා වත්තුං, අට්ඨකථායං පන තස්සපි නිබ්බානාරම්මණතා අනුඤ්ඤාතාති දිස්සති. කාමාවචරෙනිබ්බත්තිස්සතීති නිබ්බත්තක්ඛන්ධජානනමාහ. නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායිස්සතීති නිබ්බානාරම්මණෙහි මග්ගඵලෙහි කිලෙසපරිනිබ්බානභූතෙහි පරිනිබ්බායිස්සතීති අත්ථො සම්භවති.

‘सोतापन्नाचे चित्त’ म्हणजे सोतापन्नाचे वैयक्तिक असलेले मार्गचित्त व फळचित्त असे समजावे. कारण मार इत्यादींना भगवंतांच्या चित्ताचे ज्ञान असल्याचे सांगितले आहे, तर मग चेतोपरियज्ञान प्राप्त असलेला पुरुष इतरांच्या सास्रव चित्ताला (आसवयुक्त चित्ताला) का बरे जाणणार नाही? ‘छिन्नवटुमक’ म्हणजे ज्यांनी संसाराचे चक्र छिन्न (नष्ट) केले आहे असे बुद्ध होत. ‘मार्ग, फळ आणि निर्वाण यांच्या प्रत्यवेक्षणामुळे’ याविषयी – येथे प्रथम पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञानाने मार्ग व फळ जाणले असता मार्ग-फळ प्रत्यवेक्षणे प्रवृत्त होतात, आणि निर्वाण प्रत्यवेक्षण हे निर्वाण आलंबन असलेल्या अप्रमाण (लोकोत्तर) धर्मांचे ज्ञान झाल्यावर प्रवृत्त होते; म्हणून मार्ग इत्यादींचे प्रत्यवेक्षण हे पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञानाच्या अप्रमाण-आलंबनत्वाला सिद्ध करते, असे समजावे. कारण “अप्रमाण स्कंध हे पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञानाचे आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतात” असेच म्हटले आहे, निर्वाण नव्हे. म्हणून पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञानानेच मार्ग-फळ प्रत्यवेक्षणाचे कार्य सांगितले जात असले तरी, निर्वाण प्रत्यवेक्षणत्व सांगता येत नाही; परंतु अट्ठकथेमध्ये त्याचेही (पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञानाचेही) निर्वाण-आलंबनत्व मान्य केले असल्याचे दिसून येते. “कामावचरामध्ये उत्पन्न होईल” या वचनाने उत्पन्न होणाऱ्या स्कंधांचे ज्ञान सांगितले आहे. “निर्वाणधातूने परिनिर्वाण पावेल” याचा अर्थ असा संभवतो की, निर्वाण आलंबन असलेल्या आणि क्लेश-परिनिर्वाणरूप असलेल्या मार्ग व फळांच्या द्वारे तो परिनिर्वाण पावेल.

1429. අසහජාතත්තාති [Pg.193] අසම්පයුත්තත්තාති අත්ථො. න හි අරූපධම්මානං අරූපධම්මෙහි සහජාතතා සම්පයොගතො අඤ්ඤා අත්ථීති. ‘‘අඤ්ඤධම්මාරම්මණකාලෙ’’ති වුත්තං, මග්ගාරම්මණකාලෙපි පන ගරුං අකරණෙ මග්ගාධිපතිභාවෙන නවත්තබ්බතා යොජෙතබ්බා.

१४२९. ‘असहजातत्वामुळे’ याचा अर्थ ‘असंप्रयुक्तत्वामुळे’ (न जोडले गेल्यामुळे) असा आहे. कारण अरूप धर्मांची (नामधर्मांची) इतर अरूप धर्मांशी सहजातता ही संप्रयोगाव्यतिरिक्त दुसरी कोणतीही नसते. “इतर धर्मांच्या आलंबन काळात” असे म्हटले आहे. परंतु मार्ग आलंबन काळातही (मार्गाला) आदरणीय (गुरू) न केल्यास, मार्गाधिपतिभावाने ते सांगता येत नाही, असे योजावे.

1433. නියොගාති නියොගතොති ඉමමත්ථං සන්ධාය ‘‘නියමෙනා’’ති ආහ, නියොගවන්තො වා නියොගා, නියතාති අත්ථො. චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ හි බොධිතෙසු චිත්තුප්පාදෙසු එකන්තෙන අනාගතාරම්මණො කොචි නත්ථීති.

१४३३. ‘नियोगा’ म्हणजे नियोगाने (नियमितपणे जोडलेले असणे). हा अर्थ लक्षात घेऊन “नियमाने” असे म्हटले आहे. किंवा जे नियोगयुक्त आहेत ते ‘नियोग’ होत, म्हणजेच ‘नियत’ (निश्चित) असा अर्थ आहे. कारण चित्तोत्पादकांडात स्पष्ट केलेल्या चित्तोत्पादांमध्ये एकांताने (निश्चितपणे) अनागत-आलंबन असलेला कोणताही चित्तोत्पाद नाही.

1434. කම්මං වා කම්මනිමිත්තං වා ආරබ්භ පවත්තියං අතීතාරම්මණාවාති වුත්තං, කම්මනිමිත්තං පන ආරබ්භ පවත්තියං පච්චුප්පන්නාරම්මණභාවඤ්ච පටිසන්ධියා පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගවණ්ණනායං වක්ඛති. තස්මා ඉදං මනොද්වාරචුතියං අතීතකම්මනිමිත්තං මනොද්වාරෙ ආපාථගතං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සතදාරම්මණාය චුතියා පඤ්චචිත්තක්ඛණාවසිට්ඨායුකෙ ගතිනිමිත්තෙ පටිසන්ධියා පවත්තාය චත්තාරි භවඞ්ගානි පච්චුප්පන්නාරම්මණානි, ඉතරත්ථ ච ඡ සන්ධායාහ ‘‘තතො පරං භවඞ්ගකාලෙ චා’’ති. යදා හි ගතිනිමිත්තාරම්මණෙ ජවනෙ පවත්තෙ අනුප්පන්නෙ එව තදාරම්මණෙ චුති හොති රූපාවචරාරූපාවචරසත්තස්ස විය කාමධාතුං උපපජ්ජන්තස්ස, තදා පටිසන්ධිතො පරානි ඡ භවඞ්ගානි පච්චුප්පන්නාරම්මණානි හොන්තීති. දිට්ඨිසම්පයුත්තෙහි අස්සාදනාදීනි සපරාමාසානෙව දට්ඨබ්බානි. පණ්ණත්තිනිබ්බානාරම්මණානඤ්ච ජවනානං පුරෙචාරිකකාලෙති යෙසං පුරෙචාරිකකාලෙ එකන්තෙන ආවජ්ජනාය අතීතාදිආරම්මණභාවෙන නවත්තබ්බතා, තෙසං වසෙන නයං දස්සෙති. නිබ්බානාරම්මණානම්පි ජවනානං පුරෙචාරිකකාලෙ සා තථා න වත්තබ්බා, න පන එකන්තෙන මග්ගඵලවීථීසු තස්සා අනිබ්බානාරම්මණත්තා.

१४३४. “कर्म किंवा कर्मनिमित्ताला अनुसरून प्रवृत्तीमध्ये ते अतीत-आलंबनच असतात” असे म्हटले आहे. परंतु कर्मनिमित्ताला अनुसरून प्रवृत्तीमध्ये आणि प्रतिसंधीमध्ये प्रत्युत्पन्न-आलंबनत्व असणे हे पटिच्चसमुप्पादविभंगवर्णनेमध्ये (अट्ठकथाकार स्वतः) सांगतील. म्हणून हे वचन मनोद्वारच्युतीमध्ये मनोद्वारासमोर आलेल्या अतीत कर्मनिमित्ताला उद्देशून म्हटले आहे, असे समजावे. तदारंभासह (तदालंबनासह) होणाऱ्या च्युतीमध्ये, पाच चित्तक्षणशिल्लक राहिलेल्या गतिनिमित्तामध्ये प्रतिसंधी प्रवृत्त झाली असता चार भवंगे प्रत्युत्पन्न-आलंबन असतात; आणि इतर ठिकाणी सहा भवंगे असतात, हे लक्षात घेऊन “त्यानंतर भवंगकाळात” असे म्हटले आहे. कारण जेव्हा गतिनिमित्त आलंबन असलेले जवन प्रवृत्त झाले असता, तदालंबन उत्पन्न होण्यापूर्वीच च्युती होते – जसे रूपावचर व अरूपावचर प्राण्यांचे कामधातूमध्ये उत्पन्न होताना होते – तेव्हा प्रतिसंधीनंतरचे सहा भवंग प्रत्युत्पन्न-आलंबन असतात, असे समजावे. दृष्टीसंप्रयुक्त चित्तांनी होणारे आस्वादन इत्यादी हे सपरामास (परामर्शयुक्त) च समजावे. “प्रज्ञप्ति आणि निर्वाण आलंबन असलेल्या जवनांच्या पूर्वगामी काळात” या वचनाने, ज्यांच्या पूर्वगामी काळात एकांताने आवर्जनाचे अतीत इत्यादी आलंबनत्व सांगता येत नाही, त्यांच्याद्वारे पद्धत दर्शविली आहे. निर्वाण आलंबन असलेल्या जवनांच्या पूर्वगामी काळातही ती (आवर्जना) तशी (अतीत इत्यादी आलंबन असलेली) सांगता येत नाही; परंतु एकांताने नव्हे, कारण मार्ग-फळ विथींमध्ये तिचे अनिर्वाण-आलंबनत्व असते.

ඉමෙ ගන්ධාති නනු පච්චුප්පන්නා ගන්ධා ගහිතා, කථං එත්ථ අනාගතාරම්මණතා හොතීති? ‘‘අට්ඨාරසවස්සාධිකානි ද්වෙ වස්සසතානි මා සුස්සිංසූ’’ති පවත්තිතො, අනාගතෙ මා සුස්සිං සූති හි අනාගතං ගන්ධං ගහෙත්වා පවත්තතීති අධිප්පායො. චිත්තවසෙන කායං පරිණාමෙන්තො අභිමුඛීභූතං තදා විජ්ජමානමෙව කායං ආරම්මණං කරොතීති පච්චුප්පන්නාරම්මණං අධිට්ඨානචිත්තං හොති. තථා අත්තනො කායස්ස දීඝරස්සාණුථූලනීලාදිභාවාපාදනවසෙන අඤ්ඤස්ස ච පාටිහාරියස්ස කරණෙ යොජෙතබ්බං[Pg.194]. එත්ථන්තරෙ එකද්වෙසන්තතිවාරා වෙදිතබ්බාති එත්ථන්තරෙ පවත්තා රූපසන්තතිඅරූපසන්තතිවාරා එකද්වෙසන්තතිවාරා නාමාති වෙදිතබ්බාති අත්ථො. අතිපරිත්තසභාවඋතුආදිසමුට්ඨානා වා ‘‘එකද්වෙසන්තතිවාරා’’ති වුත්තා. උභයමෙතං පච්චුප්පන්නන්ති අද්ධාපච්චුප්පන්නං හොන්තං එතං උභයං හොතීති අත්ථො. සංහීරතීති තණ්හාදිට්ඨාභිනන්දනාහි ආකඩ්ඪීයති.

“हे गंध” या वचनाने प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) गंधच ग्रहण केले आहेत ना, मग येथे अनागत-आलंबनत्व (भविष्यातील आलंबनत्व) कसे काय होते? अशी शंका येते. “अठरा वर्षांपेक्षा अधिक दोनशे वर्षे हे गंध सुकू नयेत” अशा प्रकारे चित्त प्रवृत्त झाल्यामुळे, भविष्यात “सुकू नयेत” असे म्हणून अनागत गंधाला ग्रहण करून चित्त प्रवृत्त होते, असा अट्ठकथाकारांचा अभिप्राय आहे. चित्ताच्या प्रभावाने शरीराला वळवणारा पुरुष, समोर असलेल्या आणि त्या वेळी विद्यमान असलेल्या शरीरालाच आलंबन करतो, म्हणून अधिष्ठानचित्त हे प्रत्युत्पन्न-आलंबन असते. त्याचप्रमाणे स्वतःच्या शरीराला लांब, आखूड, लहान, मोठे, निळे इत्यादी रूपांमध्ये आणण्याच्या बाबतीत आणि इतर प्रातिहार्य (चमत्कार) करण्याच्या बाबतीतही हेच योजावे. “या दरम्यान एक किंवा दोन संततीवार समजावेत” याचा अर्थ असा की, या दरम्यान प्रवृत्त होणारे रूपसंतती आणि अरूपसंततीचे वार हे ‘एक-दोन संततीवार’ म्हणून समजावेत. किंवा अत्यंत लहान स्वभावाच्या ऋतू इत्यादींमुळे उत्पन्न होणाऱ्या संततींना ‘एक-दोन संततीवार’ म्हटले आहे. “हे दोन्ही प्रत्युत्पन्न आहेत” याचा अर्थ असा की, अद्धाप्रत्युत्पन्न (काळाच्या दृष्टीने वर्तमान) असलेले हे दोन्ही आहेत. ‘संहीरती’ (आकर्षिले जाते) म्हणजे तृष्णा, दृष्टी आणि अभिनंदनाद्वारे ओढले जाते.

කෙචීති අභයගිරිවාසිනොති වදන්ති, තෙ පන චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණං න ඉච්ඡන්තීති ‘‘ඨිතික්ඛණෙ වා පටිවිජ්ඣතී’’ති න වත්තබ්බං සියා. තථා යෙ ‘‘ඉද්ධිමස්ස ච පරස්ස ච එකක්ඛණෙ වත්තමානං චිත්තං උප්පජ්ජතී’’ති වදන්ති, තෙසං ‘‘ඨිතික්ඛණෙ වා භඞ්ගක්ඛණෙ වා පටිවිජ්ඣතී’’ති වචනං න සමෙති. න හි තස්මිං ඛණද්වයෙ උප්පජ්ජමානං පරචිත්තෙන සහ එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජති නාමාති. ඨිතිභඞ්ගක්ඛණෙසු ච උප්පජ්ජමානං එකදෙසං පච්චුප්පන්නාරම්මණං, එකදෙසං අතීතාරම්මණං ආපජ්ජති. යඤ්ච වුත්තං ‘‘පරස්ස චිත්තං ජානිස්සාමීති රාසිවසෙන මහාජනස්ස චිත්තෙ ආවජ්ජිතෙ’’ති, එත්ථ ච මහාජනො අත්තනා පරෙ අනෙකෙ පුග්ගලාති පරෙසං චිත්තං ජානිස්සාමීති ආවජ්ජනප්පවත්ති වත්තබ්බා සියා. අථාපි පරස්සාති මහාජනස්සාති අත්ථො සම්භවෙය්‍ය, තථාපි තස්ස පුග්ගලස්සෙව වා චිත්තරාසිං ආවජ්ජිත්වා එකස්ස පටිවිජ්ඣනං අයුත්තං. න හි රාසිආවජ්ජනං එකදෙසාවජ්ජනං හොතීති. තස්මා තෙහි ‘‘මහාජනස්ස චිත්තෙ ආවජ්ජිතෙ’’තිආදි න වත්තබ්බං.

‘केची’ (काही आचार्य) म्हणजे अभयगिरिवासी असे म्हणतात. परंतु ते चित्ताचा स्थितिक्षण मानत नसल्यामुळे, “स्थितिक्षणात प्रतिवेध करतो (जाणतो)” असे म्हणणे योग्य होणार नाही. त्याचप्रमाणे जे असे म्हणतात की, “ऋद्धिमंत आणि इतर व्यक्ती यांचे चित्त एकाच क्षणात वर्तमान काळामध्ये उत्पन्न होते”, त्यांचे “स्थितिक्षणात किंवा भंगक्षणात प्रतिवेध करतो” हे वचन सुसंगत ठरत नाही. कारण त्या दोन क्षणांमध्ये उत्पन्न होणारे चित्त हे दुसऱ्याच्या चित्तासह एकाच क्षणात उत्पन्न होते असे म्हणता येत नाही. आणि स्थितिक्षण व भंगक्षण यांमध्ये उत्पन्न होणारे चित्त हे एका अंशाने प्रत्युत्पन्न-आलंबन आणि एका अंशाने अतीत-आलंबन बनते. आणि जे म्हटले आहे की, “दुसऱ्याचे चित्त जाणीन अशा उद्देशाने समूहाच्या रूपाने महाजनाच्या चित्ताचे आवर्जन केले असता”, येथे ‘महाजन’ म्हणजे स्वतःव्यतिरिक्त इतर अनेक व्यक्ती होत; म्हणून “इतरांच्या चित्ताला जाणीन” अशी आवर्जनाची प्रवृत्ती सांगावी लागेल. जरी ‘परस्स’ (दुसऱ्याचे) याचा अर्थ ‘महाजनाचे’ असा संभवत असला, तरीही त्या व्यक्तीच्या चित्तसमूहाचे आवर्जन करून एकाच चित्ताचा प्रतिवेध करणे अयोग्य आहे. कारण समूहाचे आवर्जन करणे हे एका भागाचे आवर्जन करणे नव्हे. म्हणून त्यांनी “महाजनाच्या चित्ताचे आवर्जन केले असता” इत्यादी म्हणू नये.

යං පන තෙ වදන්ති ‘‘යස්මා ඉද්ධිමස්ස ච පරස්ස ච එකක්ඛණෙ චිත්තං උප්පජ්ජතී’’ති, තත්ථායං අධිප්පායො සියා – චෙතොපරියඤාණලාභී පරස්ස චිත්තං ඤාතුකාමො පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අතීතාදිවිභාගං අකත්වා චිත්තසාමඤ්ඤෙන ‘‘ඉමස්ස චිත්තං ජානාමී’’ති පරිකම්මං කත්වා පුන පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය සාමඤ්ඤෙනෙව චිත්තං ආවජ්ජිත්වා තිණ්ණං චතුන්නං වා පරිකම්මානං අනන්තරා චෙතොපරියඤාණෙන පරචිත්තං පටිවිජ්ඣති විභාවෙති රූපං විය දිබ්බචක්ඛුනා. තතො පරං පන කාමාවචරචිත්තෙහි සරාගාදිවවත්ථානං හොති නීලාදිවවත්ථානං විය. තත්ථ දිබ්බචක්ඛුනා දිට්ඨහදයවත්ථුරූපස්ස සත්තස්ස අභිමුඛීභූතස්ස චිත්තසාමඤ්ඤෙන චිත්තං ආවජ්ජයමානං ආවජ්ජනං අභිමුඛීභූතං විජ්ජමානං චිත්තං ආරම්මණං කත්වා චිත්තං ආවජ්ජෙති. පරිකම්මානි ච තං තං විජ්ජමානං චිත්තං චිත්තසාමඤ්ඤෙනෙව ආරම්මණං [Pg.195] කත්වා චිත්තජානනපරිකම්මානි හුත්වා පවත්තන්ති. චෙතොපරියඤාණං පන විජ්ජමානං චිත්තං පටිවිජ්ඣන්තං විභාවෙන්තං තෙන සහ එකක්ඛණෙ එව උප්පජ්ජති. තත්ථ යස්මා සන්තානස්ස සන්තානග්ගහණතො එකත්තවසෙන ආවජ්ජනාදීනි චිත්තන්ත්වෙව පවත්තානි, තඤ්ච චිත්තමෙව, යං චෙතොපරියඤාණෙන විභාවිතං, තස්මා සමානාකාරප්පවත්තිතො න අනිට්ඨෙ මග්ගඵලවීථිතො අඤ්ඤස්මිං ඨානෙ නානාරම්මණතා ආවජ්ජනජවනානං හොති. පච්චුප්පන්නාරම්මණඤ්ච පරිකම්මං පච්චුප්පන්නාරම්මණස්ස චෙතොපරියඤාණස්ස ආසෙවනපච්චයොති සිද්ධං හොති. අතීතත්තිකො ච එවං අභින්නො හොති. අඤ්ඤථා සන්තතිපච්චුප්පන්නෙ අද්ධාපච්චුප්පන්නෙ ච පච්චුප්පන්නන්ති ඉධ වුච්චමානෙ අතීතානාගතානඤ්ච පච්චුප්පන්නතා ආපජ්ජෙය්‍ය, තථා ච සති ‘‘පච්චුප්පන්නො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදි වත්තබ්බං සියා, න ච තං වුත්තං. ‘‘අතීතො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො, පුරිමා පුරිමා අතීතා ඛන්ධා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං පච්චුප්පන්නානං ඛන්ධානං අනන්තර…පෙ… අනුලොමං ගොත්‍රභුස්සා’’තිආදිවචනතො (පට්ඨා. 2.18.5) පන අද්ධාසන්තතිපච්චුප්පන්නෙස්වෙව අනන්තරාතීතා චත්තාරො ඛන්ධා අතීතාති විඤ්ඤායන්ති, න ච අභිධම්මමාතිකාය ආගතස්ස පච්චුප්පන්නපදස්ස අද්ධාසන්තතිපච්චුප්පන්නපදත්ථතා කත්ථචි පාළියං වුත්තා. තස්මා තෙහි ඉද්ධිමස්ස ච පරස්ස ච එකක්ඛණෙ චිත්තුප්පත්තියා චෙතොපරියඤාණස්ස පච්චුප්පන්නාරම්මණතා වුත්තා. යදා පන ‘‘යං ඉමස්ස චිත්තං පවත්තං, තං ජානාමි. යං භවිස්සති, තං ජානිස්සාමී’’ති වා ආභොගං කත්වා පාදකජ්ඣානසමාපජ්ජනාදීනි කරොති, තදා ආවජ්ජනපරිකම්මානි චෙතොපරියඤාණඤ්ච අතීතානාගතාරම්මණානෙව හොන්ති ආවජ්ජනෙනෙව විභාගස්ස කතත්තා.

परंतु ते (आचार्य) जे म्हणतात की, 'ज्याअर्थी ऋद्धिवान (सिद्धी प्राप्त) व्यक्तीचे आणि दुसऱ्या व्यक्तीचे चित्त एकाच क्षणी उत्पन्न होते', त्याविषयी असा अभिप्राय असावा – चेतोपरियज्ञान (दुसऱ्यांच्या मनाचे ज्ञान) प्राप्त केलेली व्यक्ती दुसऱ्याचे चित्त जाणून घेण्याची इच्छा धरून, पादकध्यान (मूलभूत ध्यान) समापन्न करून (त्यात प्रवेश करून) व त्यातून उठून, भूतकाळ इत्यादींचे वर्गीकरण न करता, सामान्य चित्ताने 'मी याच्या चित्ताला जाणतो' असे परिकर्म (पूर्वतयारी) करते. त्यानंतर पुन्हा पादकध्यानात समापन्न होऊन व त्यातून उठून, सामान्य चित्तानेच चित्ताचे आवर्जन (लक्ष केंद्रित) करून, तीन किंवा चार परिकर्मांनंतर चेतोपरियज्ञानाने दुसऱ्याच्या चित्ताचा वेध घेते (ते स्पष्टपणे जाणते), ज्याप्रमाणे दिव्यचक्षूने रूप पाहिले जाते. त्यानंतर मात्र कामावचर चित्तांद्वारे, निळ्या रंगाच्या वर्गीकरणाप्रमाणे, सरागी (रागयुक्त) इत्यादी चित्तांचे वर्गीकरण होते. तेथे दिव्यचक्षूने ज्याचे हृदयवस्तू रूप पाहिले गेले आहे अशा समोर उपस्थित असलेल्या प्राण्याच्या सामान्य चित्ताने चित्ताचे आवर्जन करणारे आवर्जन चित्त, समोर उपस्थित असलेल्या विद्यमान चित्ताला आलंबन (विषय) करून चित्ताचे आवर्जन करते. आणि परिकर्म चित्ते देखील त्या त्या विद्यमान चित्ताला सामान्य चित्तानेच आलंबन करून चित्त जाणून घेण्याची परिकर्मे होऊन प्रवृत्त होतात. चेतोपरियज्ञान मात्र विद्यमान चित्ताचा वेध घेत व ते स्पष्ट करत, त्याच चित्तासह एकाच क्षणी उत्पन्न होते. तेथे ज्याअर्थी चित्तसंततीच्या ग्रहणामुळे एकत्वाच्या रूपाने आवर्जन इत्यादी चित्त म्हणूनच प्रवृत्त होतात, आणि चेतोपरियज्ञानाने जे स्पष्ट केले जाते ते देखील चित्तच असते; म्हणून समान प्रकारे प्रवृत्त होत असल्यामुळे, अनिष्ट अशा मार्ग-फल वीथीव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही ठिकाणी आवर्जन व जवन चित्तांचे आलंबन वेगवेगळे (नानारंमणी) होत नाही. आणि वर्तमान आलंबन असलेले परिकर्म हे वर्तमान आलंबन असलेल्या चेतोपरियज्ञानाचा आसेवनप्रत्यय (पुनरावृत्ती प्रत्यय) आहे, हे सिद्ध होते. आणि अशा प्रकारे अतीत-त्रिक (भूतकाळाचा गट) अभिन्न (अबाधित) राहतो. अन्यथा, येथे 'वर्तमान' असे म्हटले असता जर संतती-वर्तमान आणि अद्धा-वर्तमान (कालावधी-वर्तमान) अभिप्रेत धरले, तर भूतकाळ आणि भविष्यकाळालाही वर्तमानत्व प्राप्त होईल. आणि तसे झाल्यास, 'वर्तमान धर्म हा वर्तमान धर्माचा अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) होतो' इत्यादी म्हणावे लागेल, परंतु तसे म्हटलेले नाही. परंतु, 'अतीत धर्म हा वर्तमान धर्माचा अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय होतो, पूर्वीचे पूर्वीचे अतीत स्कंध हे नंतरच्या नंतरच्या वर्तमान स्कंधांचे अनंतर...पे... अनुलोम हे गोत्रभूचे होते' इत्यादी वचनावरून अद्धा-वर्तमान आणि संतती-वर्तमान यामध्येच अनंतर-अतीत (लगेचच भूतकाळात गेलेले) चार स्कंध 'अतीत' म्हणून ओळखले जातात. आणि अभिधम्म-मातिकेमध्ये आलेल्या 'पच्चुप्पन्न' (वर्तमान) या पदाचा अर्थ अद्धा-वर्तमान किंवा संतती-वर्तमान असा आहे, असे पाळीमध्ये कोठेही म्हटलेले नाही. म्हणून, त्यांनी ऋद्धिवान व्यक्तीच्या आणि दुसऱ्या व्यक्तीच्या एकाच क्षणी चित्त उत्पन्न होण्यामुळे चेतोपरियज्ञानाचे वर्तमान-आलंबनत्व सांगितले आहे. परंतु जेव्हा 'याच्या मनात जे चित्त प्रवृत्त झाले आहे, ते मी जाणतो; जे भविष्यकाळात होईल, ते मी जाणीन' असा विचार (आभोग) करून पादकध्यान समापत्ती इत्यादी करतो, तेव्हा आवर्जन, परिकर्म आणि चेतोपरियज्ञान हे अतीत आणि अनागत (भूत आणि भविष्य) आलंबन असलेलेच असतात, कारण आवर्जनानेच त्याचे वर्गीकरण केलेले असते.

යෙ පන ‘‘ඉද්ධිමා පරස්ස චිත්තං ජානිතුකාමො ආවජ්ජෙති, ආවජ්ජනං ඛණපච්චුප්පන්නං ආරම්මණං කත්වා තෙනෙව සහ නිරුජ්ඣති, තතො චත්තාරි පඤ්ච වා ජවනානි. යෙසං පච්ඡිමං ඉද්ධිචිත්තං, සෙසානි කාමාවචරානි, තෙසං සබ්බෙසම්පි තදෙව නිරුද්ධං චිත්තමාරම්මණං හොති, න ච තානි නානාරම්මණානි හොන්ති, අද්ධාවසෙන පච්චුප්පන්නාරම්මණත්තා’’ති ඉදං වචනං නිස්සාය ‘‘ආවජ්ජනජවනානං පච්චුප්පන්නාතීතාරම්මණභාවෙපි නානාරම්මණත්තාභාවො විය එකද්විතිචතුපඤ්චචිත්තක්ඛණානාගතෙසුපි චිත්තෙසු ආවජ්ජිතෙසු ආවජ්ජනජවනානං යථාසම්භවං අනාගතපච්චුප්පන්නාතීතාරම්මණභාවෙපි නානාරම්මණතා න [Pg.196] සියා, තෙන චතුපඤ්චචිත්තක්ඛණානාගතෙ ආවජ්ජිතෙ අනාගතාරම්මණපරිකම්මානන්තරං ඛණපච්චුප්පන්නාරම්මණං චෙතොපරියඤාණං සිද්ධ’’න්ති වදන්ති, තෙසං වාදො ‘‘අනාගතාරම්මණො ධම්මො පච්චුප්පන්නාරම්මණස්ස ධම්මස්ස ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො, පච්චුප්පන්නාරම්මණො ධම්මො අතීතාරම්මණස්ස ධම්මස්ස ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො’’ති ඉමෙසං පඤ්හානං අනුද්ධටත්තා ගණනාය ච ‘‘ආසෙවනෙ තීණී’’ති වුත්තත්තා න සිජ්ඣති. න හි කුසලකිරියමහග්ගතං අනාසෙවනං අත්ථීති.

परंतु जे (आचार्य) या वचनाचा आधार घेऊन म्हणतात की, 'ऋद्धिवान व्यक्ती दुसऱ्याचे चित्त जाणून घेण्याच्या इच्छेने आवर्जन करते; ते आवर्जन क्षण-वर्तमान चित्ताला आलंबन करून त्याच चित्तासह निरुद्ध (नष्ट) होते. त्यानंतर चार किंवा पाच जवने उत्पन्न होतात. ज्यांचे शेवटचे चित्त ऋद्धिचित्त असते आणि उर्वरित कामावचर चित्ते असतात, त्या सर्वांचे आलंबन तेच निरुद्ध झालेले चित्त असते; आणि अद्धा (कालावधी) च्या नियमानुसार वर्तमान आलंबन असल्यामुळे ती वेगवेगळ्या आलंबनाची (नानारंमणी) होत नाहीत.' या वचनाचा आधार घेऊन ते म्हणतात की, 'ज्याप्रमाणे आवर्जन आणि जवन चित्तांचे वर्तमान व अतीत आलंबनत्व असतानाही वेगवेगळ्या आलंबनांचा अभाव असतो, त्याचप्रमाणे एक, दोन, तीन, चार किंवा पाच चित्तक्षण भविष्यकाळात असलेल्या चित्तांचे आवर्जन केले असता, आवर्जन आणि जवन चित्तांचे यथासंभव अनागत, वर्तमान आणि अतीत आलंबनत्व असतानाही वेगवेगळ्या आलंबनांचे अस्तित्व असणार नाही. त्यामुळे चार किंवा पाच चित्तक्षण भविष्यकाळात असलेल्या चित्ताचे आवर्जन केले असता, अनागत-आलंबन असलेल्या परिकर्मानंतर क्षण-वर्तमान आलंबन असलेले चेतोपरियज्ञान सिद्ध होते.' त्यांचा हा वाद 'अनागत-आलंबन असलेला धर्म हा वर्तमान-आलंबन असलेल्या धर्माचा आसेवनप्रत्ययाने प्रत्यय होतो, आणि वर्तमान-आलंबन असलेला धर्म हा अतीत-आलंबन असलेल्या धर्माचा आसेवनप्रत्ययाने प्रत्यय होतो' या प्रश्नांचे (समस्यांचे) निराकरण न केल्यामुळे आणि गणनेमध्ये 'आसेवनात तीन' असे म्हटल्यामुळे सिद्ध होत नाही. कारण आसेवन नसलेले कोणतेही कुशल, क्रिया किंवा महग्गत चित्त अस्तित्वात नसते.

එතස්ස ච වාදස්ස නිස්සයභාවො ආවජ්ජනජවනානං ඛණපච්චුප්පන්නනිරුද්ධාරම්මණතාවචනස්ස න සිජ්ඣති, යං පවත්තං යං පවත්තිස්සතීති වා විසෙසං අකත්වා ගහණෙ ආවජ්ජනස්ස අනාගතග්ගහණභාවං, තදභාවා ජවනානම්පි වත්තමානග්ගහණාභාවඤ්ච සන්ධායෙව තස්ස වුත්තත්තා. තදා හි භවඞ්ගචලනානන්තරං අභිමුඛීභූතමෙව චිත්තං ආරබ්භ ආවජ්ජනා පවත්තතීති. ජානනචිත්තස්සපි වත්තමානාරම්මණභාවෙ ආවජ්ජනජානනචිත්තානං සහට්ඨානදොසාපත්තියා රාසිඑකදෙසාවජ්ජනපටිවෙධෙ සම්පත්තසම්පත්තාවජ්ජනජානනෙ ච අනිට්ඨෙ ඨානෙ ආවජ්ජනජවනානං නානාරම්මණභාවදොසාපත්තියා ච යං වුත්තං ‘‘ඛණපච්චුප්පන්නං චිත්තං චෙතොපරියඤාණස්ස ආරම්මණං හොතී’’ති, තං අයුත්තන්ති පටික්ඛිපිත්වා යථාවුත්තදොසානාපත්තිකාලවසෙනෙව අද්ධාසන්තතිපච්චුප්පන්නාරම්මණත්තා නානාරම්මණතාභාවං දිස්වා ආවජ්ජනජවනානං වත්තමානතං නිරුද්ධාරම්මණභාවො වුත්තොති, තම්පි වචනං පුරිමවාදිනො නානුජානෙය්‍යුං. තස්මිඤ්හි සති ආවජ්ජනා කුසලානන්තිආදීසු විය අඤ්ඤපදසඞ්ගහිතස්ස අනන්තරපච්චයවිධානතො ‘‘පච්චුප්පන්නාරම්මණා ආවජ්ජනා අතීතාරම්මණානං ඛන්ධානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති වත්තබ්බං සියා, න ච වුත්තන්ති.

आणि या वादाचा आधार—म्हणजे आवर्जन व जवन चित्तांचे क्षण-वर्तमान आणि निरुद्ध आलंबनत्व असल्याचे सांगणारे वचन—सिद्ध होत नाही. कारण 'जे प्रवृत्त झाले आहे' किंवा 'जे प्रवृत्त होईल' असा कोणताही विशेष भेद न करता ग्रहण केल्यास, आवर्जनाचे अनागत-ग्रहण नसणे आणि त्याच्या अभावामुळे जवनांचे देखील वर्तमान-ग्रहण नसणे, याच गोष्टीचा विचार करून ते वचन सांगितले गेले आहे. कारण त्यावेळी भवंगचलनानंतर समोर उपस्थित असलेल्या चित्तालाच आरंभ करून आवर्जन प्रवृत्त होते. जर जाणणाऱ्या चित्ताचे (अभिज्ञा चित्ताचे) देखील वर्तमान आलंबनत्व मानले, तर आवर्जन आणि जाणणारे चित्त एकाच वेळी अस्तित्वात असण्याचा दोष (सहस्थानदोष) प्राप्त होईल; तसेच चित्तसमूहाच्या एका भागाचे आवर्जन व प्रतिवेध करताना, आणि प्राप्त झालेल्या आलंबनाचे आवर्जन व ज्ञान करताना, अनिष्ट अशा ठिकाणी आवर्जन व जवन चित्तांचे आलंबन वेगवेगळे असण्याचा दोष प्राप्त होईल. म्हणून 'क्षण-वर्तमान चित्त हे चेतोपरियज्ञानाचे आलंबन होते' हे जे म्हटले आहे, ते अयुक्त (अयोग्य) आहे असे नाकारून, पूर्वोक्त दोष प्राप्त न होणाऱ्या काळाच्या प्रभावानेच अद्धा-वर्तमान आणि संतती-वर्तमान आलंबन असल्यामुळे वेगवेगळ्या आलंबनांचा अभाव पाहून, आवर्जन व जवन चित्तांचे वर्तमानत्व आणि निरुद्ध आलंबनत्व सांगितले गेले आहे. परंतु हे वचन देखील पूर्ववादी (पहिले आचार्य) मान्य करणार नाहीत. कारण तसे मानल्यास, 'आवर्जन हे कुशलांचे...' इत्यादी वचनांप्रमाणे, दुसऱ्या पदात समाविष्ट असलेल्या धर्मासाठी अनंतरप्रत्ययाचे विधान असल्यामुळे, 'वर्तमान आलंबन असलेले आवर्जन हे अतीत आलंबन असलेल्या स्कंधांचा अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय होतो' असे म्हणावे लागेल, परंतु तसे म्हटलेले नाही.

කස්මා පනෙවං චෙතොපරියඤාණස්ස පච්චුප්පන්නාරම්මණතා විචාරිතා, නනු ‘‘අතීතො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස, අනාගතො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති එතෙසං විභඞ්ගෙසු ‘‘අතීතා ඛන්ධා ඉද්ධිවිධඤාණස්සචෙතොපරියඤාණස්ස පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස යථාකම්මූපගඤාණස්ස ආවජ්ජනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.18.2), ‘‘අනාගතා ඛන්ධා ඉද්ධිවිධඤාණස්ස චෙතොපරියඤාණස්ස අනාගතංසඤාණස්ස ආවජ්ජනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.17.3-4), උප්පන්නත්තිකෙ ච ‘‘අනුප්පන්නාඛන්ධා, උප්පාදිනො [Pg.197] ඛන්ධා ඉද්ධිවිධඤාණස්ස චෙතොපරියඤාණස්ස අනාගතංසඤාණස්ස ආවජ්ජනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති චෙතොපරියඤාණග්ගහණං කත්වා ‘‘පච්චුප්පන්නො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්සා’’ති එතස්ස විභඞ්ගෙ ‘‘පච්චුප්පන්නා ඛන්ධා ඉද්ධිවිධඤාණස්ස ආවජ්ජනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.18.3), උප්පන්නත්තිකෙ ච ‘‘උප්පන්නා ඛන්ධා ඉද්ධිවිධඤාණස්ස ආවජ්ජනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.17.2) එත්තකස්සෙව වුත්තත්තා ‘‘පච්චුප්පන්නචිත්තෙ චෙතොපරියඤාණං නප්පවත්තතී’’ති විඤ්ඤායති. යදි හි පවත්තෙය්‍ය, පුරිමෙසු විය ඉතරෙසු ච චෙතොපරියඤාණග්ගහණං කත්තබ්බං සියාති? සච්චං කත්තබ්බං, නයදස්සනවසෙන පනෙතං සංඛිත්තන්ති අඤ්ඤාය පාළියා විඤ්ඤායති. ‘‘අතීතාරම්මණො ධම්මො පච්චුප්පන්නාරම්මණස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො (පට්ඨා. 2.19.20), අනාගතාරම්මණො ධම්මො පච්චුප්පන්නාරම්මණස්ස. පච්චුප්පන්නාරම්මණො ධම්මො පච්චුප්පන්නාරම්මණස්සා’’ති (පට්ඨා. 2.19.22) එතෙසඤ්හි විභඞ්ගෙසු ‘‘චෙතොපරියඤාණෙන අතීතාරම්මණපච්චුප්පන්නචිත්තසමඞ්ගිස්ස චිත්තං ජානාති. අතීතාරම්මණා පච්චුප්පන්නා ඛන්ධා චෙතොපරියඤාණස්ස ආවජ්ජනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.19.22), ‘‘චෙතොපරියඤාණෙන අනාගතාරම්මණපච්චුප්පන්නචිත්තසමඞ්ගිස්ස චිත්තං…පෙ… චෙතොපරියඤාණෙන පච්චුප්පන්නාරම්මණපච්චුප්පන්නචිත්තසමඞ්ගිස්ස චිත්තං ජානාති. පච්චුප්පන්නාරම්මණා පච්චුප්පන්නා ඛන්ධා චෙතොපරියඤාණස්ස ආවජ්ජනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.19.21) චෙතොපරියඤාණස්ස පච්චුප්පන්නාරම්මණෙ පවත්ති වුත්තාති. තෙනෙවායං විචාරණා කතාති වෙදිතබ්බා.

परंतु, चेतोपरियज्ञानाची (इतरांच्या चित्ताचे ज्ञान करून घेण्याच्या ज्ञानाची) वर्तमानकालीन आलंबनता अशा प्रकारे का विचारात घेतली गेली आहे? कारण, 'अतीत धम्म...' इत्यादींच्या विभंगांमध्ये 'अतीत स्कंध हे इद्धिविधज्ञान, चेतोपरियज्ञान, पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञान आणि यथाकम्मूपगज्ञान यांच्या आवर्जनासाठी आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतात' असे, आणि 'अनागत स्कंध हे इद्धिविधज्ञान, चेतोपरियज्ञान आणि अनागतंसज्ञान यांच्या आवर्जनासाठी आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतात' असे, तसेच उत्पन्नतिकामध्ये 'अनुत्पन्न स्कंध आणि उत्पादनशील स्कंध हे इद्धिविधज्ञान, चेतोपरियज्ञान आणि अनागतंसज्ञान यांच्या आवर्जनासाठी आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतात' असे चेतोपरियज्ञानाचे ग्रहण करून; 'प्रत्युत्पन्न धम्म हा प्रत्युत्पन्नाचा...' याच्या विभंगामध्ये 'प्रत्युत्पन्न स्कंध हे इद्धिविधज्ञानाच्या आवर्जनासाठी आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतात' असे, आणि उत्पन्नतिकामध्ये 'उत्पन्न स्कंध हे इद्धिविधज्ञानाच्या आवर्जनासाठी आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतात' असे केवळ एवढेच म्हटल्यामुळे 'प्रत्युत्पन्न चित्तामध्ये चेतोपरियज्ञान प्रवृत्त होत नाही' असे समजून येते की नाही? कारण जर ते प्रवृत्त झाले असते, तर पूर्वीप्रमाणेच इतरांमध्येही चेतोपरियज्ञानाचे ग्रहण करायला हवे होते, नाही का? हे सत्य आहे की ते करायला हवे होते, परंतु पद्धती दाखवण्याच्या उद्देशाने (नयदर्शनवशाने) हे संक्षेपात सांगितले आहे, असे इतर पाळीवरून समजून येते. कारण 'अतीतालंबन धम्म हा प्रत्युत्पन्नालंबन धम्माचा आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतो... अनागतालंबन धम्म... प्रत्युत्पन्नालंबन धम्म...' इत्यादींच्या विभंगांमध्ये 'चेतोपरियज्ञानाने अतीतालंबनयुक्त प्रत्युत्पन्नचित्त असलेल्या व्यक्तीच्या चित्ताला जाणतो. अतीतालंबन असलेले प्रत्युत्पन्न स्कंध हे चेतोपरियज्ञानाच्या आवर्जनासाठी आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतात' आणि 'चेतोपरियज्ञानाने अनागतालंबनयुक्त प्रत्युत्पन्नचित्त असलेल्या व्यक्तीच्या चित्ताला... पे०... चेतोपरियज्ञानाने प्रत्युत्पन्नालंबनयुक्त प्रत्युत्पन्नचित्त असलेल्या व्यक्तीच्या चित्ताला जाणतो. प्रत्युत्पन्नालंबन असलेले प्रत्युत्पन्न स्कंध हे चेतोपरियज्ञानाच्या आवर्जनासाठी आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतात' अशा प्रकारे चेतोपरियज्ञानाची प्रत्युत्पन्नालंबनामध्ये प्रवृत्ती सांगितली आहे. त्यामुळेच हा विचार (चर्चा) केला गेला आहे, असे जाणावे.

තෙසන්ති තෙසු ද්වීසු ඤාණෙසූති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. කුසලා ඛන්ධාති ඉද්ධිවිධපුබ්බෙනිවාසානාගතංසඤාණාපෙක්ඛො බහුවචනනිද්දෙසො, න චෙතොපරියඤාණයථාකම්මූපගඤාණාපෙක්ඛොති. තෙසං චතුක්ඛන්ධාරම්මණභාවස්ස අසාධකොති චෙ? න, අඤ්ඤත්ථ ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා ඛන්ධා ච විචාරො ච චෙතොපරියඤාණස්ස පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස අනාගතංසඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.6.72) ‘‘සවිතක්කසවිචාරා ඛන්ධා ච විතක්කො ච චෙතොපරියඤාණස්ස පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස අනාගතංසඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.6.69) ච වුත්තත්තා චෙතොපරියඤාණාපෙක්ඛොපි බහුවචනනිද්දෙසොති ඉමස්සත්ථස්ස සිද්ධිතො. එවමපි [Pg.198] යථාකම්මූපගඤාණස්ස ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා ඛන්ධා ච විචාරො චා’’තිආදීසු අවුත්තත්තා චතුක්ඛන්ධාරම්මණතා න සිජ්ඣතීති? න, තත්ථ අවචනස්ස අඤ්ඤකාරණත්තා. යථාකම්මූපගඤාණෙන හි කම්මසංසට්ඨා චත්තාරො ඛන්ධා කම්මප්පමුඛෙන ගය්හන්ති. තඤ්හි යථා චෙතොපරියඤාණං පුරිමපරිකම්මවසෙන සවිතක්කාදිවිභාගං සරාගාදිවිභාගඤ්ච චිත්තං විභාවෙති, න එවං සවිභාගං විභාවෙති, කම්මවසෙනෙව පන සමුදායං විභාවෙතීති ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා ඛන්ධා ච විචාරො චා’’තිආදිකෙ විභාගකරණෙ තං න වුත්තං, න චතුක්ඛන්ධානාරම්මණතොති. ඉදං පන අවචනස්ස කාරණන්ති. කෙචි තත්ථාපි ‘‘පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස යථාකම්මූපගඤාණස්ස අනාගතංසඤාණස්සා’’ති පඨන්ති එව. න හි තං කුසලාකුසලවිභාගං විය සවිතක්කාදිවිභාගං කම්මං විභාවෙතුං අසමත්ථං. දුච්චරිතසුචරිතභාවවිභාවනම්පි හි ලොභාදිඅලොභාදිසම්පයොගවිසෙසවිභාවනං හොතීති.

'तेसं' (त्यांचे) हे पद 'त्या दोन ज्ञानांमध्ये' या अर्थाने निर्धारण अर्थी षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे. 'कुसला खन्धा' (कुशल स्कंध) हा बहुवचनी निर्देश इद्धिविधज्ञान, पुब्बेनिवासज्ञान आणि अनागतंसज्ञान यांना अनुसरून आहे, चेतोपरियज्ञान आणि यथाकम्मूपगज्ञान यांना अनुसरून नाही. जर असे म्हटले की, यामुळे त्यांच्या चार स्कंधांच्या आलंबनभावाची सिद्धी होत नाही? तर तसे नाही, कारण इतर ठिकाणी 'अवितक्कविचारमत्त स्कंध आणि विचार हे चेतोपरियज्ञान, पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञान आणि अनागतंसज्ञान यांच्यासाठी आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतात' आणि 'सवितक्कसविचार स्कंध आणि वितर्क हे चेतोपरियज्ञान, पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञान आणि अनागतंसज्ञान यांच्यासाठी आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतात' असे म्हटल्यामुळे, चेतोपरियज्ञानाला अनुसरूनही बहुवचनी निर्देश सिद्ध होतो. तरीही, यथाकम्मूपगज्ञानाचा 'अवितक्कविचारमत्त स्कंध आणि विचार...' इत्यादींमध्ये उल्लेख नसल्यामुळे, त्याची चार स्कंधांची आलंबनता सिद्ध होत नाही का? नाही, कारण तेथे उल्लेख न करण्याचे कारण वेगळे आहे. कारण यथाकम्मूपगज्ञानाद्वारे कर्माशी संसृष्ट असलेले चार स्कंध हे कर्माला प्राधान्य देऊन ग्रहण केले जातात. कारण जसे चेतोपरियज्ञान हे पूर्वपरिकर्माच्या प्रभावाने सवितर्क इत्यादी विभागांसह आणि सरागादी (रागयुक्त इत्यादी) विभागांसह चित्ताला स्पष्ट करते, तसे हे (यथाकम्मूपगज्ञान) सविभागाला स्पष्ट करत नाही, तर केवळ कर्माच्या प्रभावानेच स्कंधसमुदायाला स्पष्ट करते. म्हणूनच 'अवितक्कविचारमत्त स्कंध आणि विचार...' इत्यादी विभाग करणाऱ्या वचनांमध्ये त्याचा उल्लेख केलेला नाही, चार स्कंध आलंबन नसल्यामुळे नाही. हेच तेथे उल्लेख न करण्याचे कारण आहे, असे जाणावे. काही आचार्य तेथेही 'पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञानाचे, यथाकम्मूपगज्ञानाचे आणि अनागतंसज्ञानाचे...' असाच पाठ वाचतात. कारण ते (यथाकम्मूपगज्ञान) कुशल-अकुशल विभागाप्रमाणे सवितर्क इत्यादी विभागांनुसार कर्माचे स्पष्टीकरण करण्यास असमर्थ नाही. कारण दुश्चरित आणि सुचरित भावाचे स्पष्टीकरण करणे म्हणजेच लोभ-अलोभ इत्यादींच्या संप्रयोगाच्या विशेषांचे स्पष्टीकरण करणेच असते.

1435. නියකජ්ඣත්තපරියායස්ස අභාවෙනාති සභාවධම්මත්තා කෙනචි පරියායෙන නියකජ්ඣත්තං අහොන්තං සබ්බථා බහිද්ධාභාවෙනෙව ‘‘එකන්තබහිද්ධා’’ති වුත්තං, න අසභාවධම්මත්තා බහිද්ධාපි අහොන්තං කසිණාදි විය නියකජ්ඣත්තමත්තස්ස අසම්භවතො. අසභාවධම්මත්තා එව හි කසිණාදිඅජ්ඣත්තධම්මභූතො ච කොචි භාවො න හොතීති අජ්ඣත්තත්තිකෙ න වුත්තන්ති අධිප්පායො. තං සබ්බං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනාදි අතීතාරම්මණත්තිකෙ ‘‘නවත්තබ්බාරම්මණ’’න්ති වුත්තන්ති සම්බන්ධො. එත්ථ ච වුත්තන්ති අනුඤ්ඤාතත්තා වචනතොති එතෙහි කාරණෙහි පකාසිතන්ති අත්ථො.

१४३५. 'नियकज्झत्तपरियायस्य अभावेन' (स्वतःच्या आंतरिक पर्यायाच्या अभावामुळे) याचा अर्थ असा की, स्वभावधम्म (वास्तविक धर्म) असल्यामुळे कोणत्याही पर्यायाने स्वतःचे आंतरिक (नियकज्झत्त) न होऊ शकणारे आणि सर्व प्रकारे बाह्यभाव असल्यामुळेच त्याला 'एकांतबहिद्धा' (पूर्णपणे बाह्य) म्हटले गेले आहे. अस्वभावधम्म (अवास्तविक धर्म) असल्यामुळे बाह्य देखील नसलेल्या कसिण (कृत्स्न) इत्यादींप्रमाणे केवळ स्वतःचे आंतरिक असणे असंभव असल्यामुळे तसे म्हटलेले नाही. कारण अस्वभावधम्म असल्यामुळेच कसिण इत्यादी हे आंतरिक धर्म बनले तरी कोणताही परमार्थ स्वभाव (भाव) होत नाहीत, म्हणूनच त्यांना अध्यात्मतिकामध्ये (अज्झत्ततिक) सांगितले नाही, असा अभिप्राय आहे. ते सर्व आकिंचन्यायतन इत्यादी अतीतालंबनतिकामध्ये 'नवत्तब्बारम्मण' (अवाच्य आलंबन) असे म्हटले आहे, असा संबंध आहे. आणि येथे 'वृत्तं' (म्हटले आहे) हे पद 'अनुज्ञातत्वामुळे' आणि 'वचनामुळे' या कारणांनी स्पष्ट केले आहे, असा अर्थ आहे.

ඉදානි තන්ති ‘‘එතඤ්හි ආකිඤ්චඤ්ඤායතන’’න්ති වුත්තං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං තං-සද්දෙන ආකඩ්ඪිත්වා වදති. යො පනායමෙත්ථ අත්ථො වුත්තො ‘‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං එකම්පි ඉධ වුච්චමානං අතීතාරම්මණත්තිකෙ තෙන සහෙකාරම්මණතම්පි සන්ධාය කාමාවචරකුසලාදීනං නවත්තබ්බාරම්මණතාය වුත්තත්තා ඉධාපි තෙසං නවත්තබ්බාරම්මණභාවං දීපෙතීති කත්වා තස්මිං වුත්තෙ තානිපි වුත්තානෙව හොන්ති, තස්මා විසුං න වුත්තානී’’ති, තමඤ්ඤෙ නානුජානන්ති. න හි ඊදිසං ලෙසවචනං අට්ඨකථාකණ්ඩෙ අත්ථි. යදි සියා, පරිත්තාරම්මණත්තිකෙ යෙසං සමානාරම්මණානං පරිත්තාදිආරම්මණතා නවත්තබ්බතා ච වුත්තා. පුන අතීතාරම්මණත්තිකෙ තෙසු එකමෙව වත්වා අඤ්ඤං න වත්තබ්බං සියා. තථා වෙදනාත්තිකෙ සමානවෙදනානං යෙසං සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තතා [Pg.199] වුත්තා, තෙසු එකමෙව පීතිත්තිකෙ සුඛසහගතනිද්දෙසෙ වත්වා අඤ්ඤං න වත්තබ්බං සියා. එවං උපෙක්ඛාසහගතනිද්දෙසාදීසු යොජෙතබ්බං. ලෙසෙන පන විනා අට්ඨකථාකණ්ඩෙ අත්ථුද්ධාරස්ස කතත්තා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනස්ස විය කාමාවචරකුසලාදීනම්පි අජ්ඣත්තාරම්මණත්තිකෙ නවත්තබ්බතාය සති තානිපි නවත්තබ්බානීති වත්තබ්බානි, න පන වුත්තානි. තස්මා අභාවනාසාමඤ්ඤෙපි යාය අභාවනානිට්ඨප්පවත්තියා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං පවත්තමානං නවත්තබ්බං ජාතං, තස්සා පවත්තියා අභාවෙන තානි නවත්තබ්බානීති න වුත්තානි. ගහණවිසෙසනිම්මිතානෙව හි කසිණාදීනි සභාවතො අවිජ්ජමානානීති තදාරම්මණානං බහිද්ධාගහණවසෙන බහිද්ධාරම්මණතා වුත්තා. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං පන න බහිද්ධාගහණභාවෙන පවත්තති, නාපි අජ්ඣත්තග්ගහණභාවෙන පවත්තතීති නවත්තබ්බන්ති වුත්තං. යෙන පන ගහණාකාරෙන ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං පවත්තති, න තෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි පවත්තති. යදි පවත්තෙය්‍ය, තම්පි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනමෙව භවෙය්‍ය. යථා හි කිලෙසානං ගොචරං පවත්තිවිසෙසඤ්ච සබ්බං ජානන්තං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං න යථා තෙ ගණ්හන්ති, තථා ගණ්හාති තස්සපි කිලෙසභාවාපත්තිතො, එවං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනස්ස ච පවත්තනාකාරං යථාසභාවතො ජානන්තං තං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනමිව න ගණ්හාති, කිමඞ්ගං පන අඤ්ඤන්ති. තෙන කාමාවචරකුසලානං නවත්තබ්බතා න වුත්තාති. අයං ‘‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනස්ස විසයභූතො අපගමො නාම එකො අත්ථො අත්ථී’’ති අනිච්ඡන්තානං ආචරියානං විනිච්ඡයො.

आता 'तम्' (त्याला) या शब्दाने 'एतञ्हि आकिञ्चञ्ञायतनम्' असे म्हटलेले आकिञ्चञ्ञायतन ओढून घेऊन (त्याचा निर्देश करून) सांगतात. परंतु येथे जो हा अर्थ सांगितला आहे की - 'जरी येथे एकाच आकिञ्चञ्ञायतनाचा उल्लेख केला असला, तरी अतीत-आरम्मण त्रिकामध्ये त्याच्याशी समान आलंबन असण्याच्या स्थितीचा संदर्भ घेऊन, कामावचर कुशल इत्यादींच्या 'न वक्तव्य' आलंबनत्वामुळे येथेही त्यांच्या 'न वक्तव्य' आलंबनभावाला दर्शवितात; म्हणून ते (आकिञ्चञ्ञायतन) म्हटले असता ते (कामावचर कुशल इत्यादी) देखील म्हटल्यासारखेच होतात, म्हणून त्यांना वेगळे सांगितले नाही' - या मताला इतर आचार्य मान्यता देत नाहीत. कारण अशा प्रकारचे लेशवचन (अंशतः किंवा सूचक विधान) अट्ठकथा खंडात नाही. जर असे असते, तर परित्त-आरम्मण त्रिकामध्ये ज्या समान आलंबन असणाऱ्या चित्तांचे परित्त इत्यादी आलंबनत्व आणि 'न वक्तव्य'त्व सांगितले आहे, पुन्हा अतीत-आरम्मण त्रिकामध्ये त्यांच्यापैकी एकाचाच उल्लेख करून दुसऱ्याचा उल्लेख न करणे योग्य झाले असते. त्याचप्रमाणे वेदना त्रिकामध्ये समान वेदना असणाऱ्या ज्या धर्मांचे 'सुखाय वेदनाय सम्प्रयुक्तत्व' सांगितले आहे, त्यांच्यापैकी एकाचाच पीति त्रिकातील 'सुखसहगत' निर्देशात उल्लेख करून दुसऱ्याचा उल्लेख न करणे योग्य झाले असते. याचप्रमाणे उपेक्खासहगत निर्देश इत्यादींमध्येही योजना करावी. परंतु, लेशवचनाशिवाय (सूचक विधानाशिवाय) अट्ठकथा खंडात अर्थाचा उद्धार (स्पष्टीकरण) केलेला असल्यामुळे, आकिञ्चञ्ञायतनाप्रमाणेच कामावचर कुशल इत्यादींचेही अध्यात्म-आरम्मण त्रिकामध्ये 'न वक्तव्य'त्व असताना, त्यांनाही 'न वक्तव्य' असेच म्हटले पाहिजे होते, परंतु तसे म्हटलेले नाही. म्हणून, अभाव-सामान्यता (अभावाची समानता) असली तरीही, ज्या अभावाच्या अंतिम प्राप्तीमुळे प्रवृत्त होणारे आकिञ्चञ्ञायतन हे 'न वक्तव्य' ठरते, त्या प्रवृत्तीच्या अभावामुळे त्यांना (कामावचर कुशल इत्यादींना) 'न वक्तव्य' असे म्हटलेले नाही. कारण ग्रहण करण्याच्या विशेष पद्धतीमुळे निर्माण झालेली कसिण इत्यादी आलंबने स्वभावाने अविद्यमान (अस्तित्वात नसलेली) असतात, म्हणून त्यांचे ग्रहण करणाऱ्या चित्तांना बाह्यग्रहणाच्या अपेक्षेने 'बहिद्धा-आरम्मण' (बाह्य आलंबन असणारे) म्हटले आहे. परंतु आकिञ्चञ्ञायतन हे बाह्यग्रहणाच्या रूपाने प्रवृत्त होत नाही आणि अध्यात्मग्रहणाच्या रूपानेही प्रवृत्त होत नाही, म्हणून त्याला 'न वक्तव्य' असे म्हटले आहे. परंतु ज्या ग्रहण करण्याच्या आकाराने (पद्धतीने) आकिञ्चञ्ञायतन प्रवृत्त होते, त्या आकाराने सर्वज्ञताज्ञान देखील प्रवृत्त होत नाही. जर ते प्रवृत्त झाले असते, तर ते देखील आकिञ्चञ्ञायतनच झाले असते. कारण ज्याप्रमाणे क्लेशांचे गोचर (विषय) आणि प्रवृत्तीचा विशेष या सर्वांना जाणणारे सर्वज्ञताज्ञान, ते क्लेश ज्या प्रकारे ग्रहण करतात त्या प्रकारे ग्रहण करत नाही, कारण तसे केल्यास त्यालाही क्लेशभाव प्राप्त होईल; त्याचप्रमाणे आकिञ्चञ्ञायतनाच्या प्रवृत्तीचा आकार यथास्वभावाने जाणणारे ते सर्वज्ञताज्ञान आकिञ्चञ्ञायतनाप्रमाणे ग्रहण करत नाही, मग इतर ज्ञानांची काय कथा? त्यामुळे कामावचर कुशलांचे 'न वक्तव्य'त्व सांगितले नाही. हा 'आकिञ्चञ्ञायतनाचा विषय असणारा अपगम (अभाव) नावाचा एक अर्थ आहे' हे न मानणाऱ्या आचार्यांचा निर्णय आहे.

විපාකං පන න කස්සචි ආරම්මණං හොතීති විපාකං ආකාසානඤ්චායතනං විපාකාදීසු විඤ්ඤාණඤ්චායතනෙසු න කස්සචි ආරම්මණං හොතීති අත්ථො, තථා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනඤ්ච නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනස්ස. යථා හි විපාකත්තිකෙ විපාකධම්මධම්මනෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මමූලකෙසු පඤ්හෙසු ‘‘ආකාසානඤ්චායතනකුසලං විඤ්ඤාණඤ්චායතනකුසලස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකුසලං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකුසලස්ස, තථා විපාකස්ස කිරියස්ස. ආකාසානඤ්චායතනකිරියං විඤ්ඤාණඤ්චායතනකිරියස්ස. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකිරියං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකිරියස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.406, 410) වුත්තං, න [Pg.200] තථා විපාකධම්මමූලකෙසු ‘‘ආකාසානඤ්චායතනආකිඤ්චඤ්ඤායතනවිපාකා විඤ්ඤාණඤ්චායතනනෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනවිපාකකුසලකිරියානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති වුත්තා. විපාකතො වුට්ඨහිත්වා චිත්තස්ස අභිනීහාරාසම්භවතොති විපාකං ආරම්මණං කත්වා අභිනීහාරාසම්භවතොති අත්ථො. විපාකස්ස හි ආරම්මණං කත්වා නත්ථි අභිනීහාරොති.

परंतु 'विपाक कोणाचेही आलंबन होत नाही' याचा अर्थ असा की, विपाक असणारे आकासानञ्चायतन हे विपाक इत्यादी विञ्ञाणञ्चायतनांपैकी कोणाचेही आलंबन होत नाही; त्याचप्रमाणे आकिञ्चञ्ञायतन हे नेवसञ्ञानासञ्ञायतनाचे आलंबन होत नाही. कारण ज्याप्रमाणे विपाक त्रिकामध्ये विपाकधम्म-धम्म आणि नेवविपाक-नविपाकधम्म-धम्म मूलक प्रश्नांमध्ये - 'आकासानञ्चायतन कुशल हे विञ्ञाणञ्चायतन कुशलाचा आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय आहे, आकिञ्चञ्ञायतन कुशल हे नेवसञ्ञानासञ्ञायतन कुशलाचा, त्याचप्रमाणे विपाकाचा आणि क्रियेचा. आकासानञ्चायतन क्रिया हे विञ्ञाणञ्चायतन क्रियेचा, आकिञ्चञ्ञायतन क्रिया हे नेवसञ्ञानासञ्ञायतन क्रियेचा आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' असे म्हटले आहे, त्याप्रमाणे विपाकधम्म मूलक प्रश्नांमध्ये 'आकासानञ्चायतन आणि आकिञ्चञ्ञायतन विपाक हे विञ्ञाणञ्चायतन आणि नेवसञ्ञानासञ्ञायतन विपाक, कुशल व क्रियेचे आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय आहेत' असे म्हटलेले नाही. 'विपाकातून उठून चित्ताचा अभिनिहार (प्रवृत्ती) संभवत नसल्यामुळे' याचा अर्थ असा की, विपाकाला आलंबन करून अभिनिहार संभवत नाही. कारण विपाकाला आलंबन करून कोणताही अभिनिहार (ध्यान प्रवृत्ती) होत नाही.

අත්තනො ඛන්ධාදීනීති අරූපක්ඛන්ධෙ ‘‘ඛන්ධා’’ති ගහෙත්වා ආදි-සද්දෙන රූපං ගණ්හාති. අජ්ඣත්තං වා ගය්හමානං අහන්ති පඤ්ඤත්තිං ආදි-සද්දෙන ගණ්හාති. එස නයො පරෙසං ඛන්ධාදිග්ගහණෙ ච. පුන පඤ්ඤත්තිග්ගහණෙන කසිණවිහාරාදිඅනින්ද්‍රියබද්ධුපාදායපඤ්ඤත්තිමාහ. ආදි-සද්දෙන වා අහං පරං පණ්ණත්තිග්ගහණෙ සබ්බං උපාදායපඤ්ඤත්තිං. කම්මාදීසු කම්මං අජ්ඣත්තං, කම්මනිමිත්තං උභයං, ගතිනිමිත්තං බහිද්ධාති දට්ඨබ්බං. අත්තනො සරීරෙ එව කිමි හුත්වා නිබ්බත්තමානස්ස ගතිනිමිත්තම්පි අජ්ඣත්තං සියා. මල්ලිකාය කුම්මාසං දදමානාය රඤ්ඤො අග්ගමහෙසිට්ඨානලාභං, සන්තතිමහාමත්තස්ස හත්ථික්ඛන්ධගතස්ස අරහත්තප්පත්තිං, සුමනමාලාකාරස්ස ච පුප්ඵමුට්ඨිනා පූජෙන්තස්ස පච්චෙකබොධිසච්ඡිකිරියං නිස්සාය භගවා සිතං පාත්වාකාසි.

'स्वतःचे स्कंध इत्यादी' यामध्ये अरूप स्कंधांना 'स्कंध' असे घेऊन 'इत्यादी' (आदि) शब्दाने रूपाचे ग्रहण केले जाते. किंवा अध्यात्म रूपाने ग्रहण केल्या जाणाऱ्या 'मी' या प्रज्ञप्तीला 'इत्यादी' शब्दाने ग्रहण केले जाते. हाच नियम इतरांच्या स्कंध इत्यादींच्या ग्रहणातही लागू होतो. पुन्हा 'प्रज्ञप्ती'च्या ग्रहणाने कसिण, विहार इत्यादी अनिन्द्रियबद्ध उपादाय प्रज्ञप्ती सांगितली आहे. किंवा 'आदि' शब्दाने 'मी', 'दुसरा' या प्रज्ञप्तींच्या ग्रहणात सर्व उपादाय प्रज्ञप्तींचे ग्रहण होते. कर्म इत्यादींमध्ये कर्म हे अध्यात्म (अंतर्गत) आहे, कर्मनिमित्त हे दोन्ही (अध्यात्म व बहिद्धा) आहे, आणि गतिनिमित्त हे बहिद्धा (बाह्य) आहे असे समजावे. स्वतःच्या शरीरातच कीटक (किडा) होऊन उत्पन्न होणाऱ्या व्यक्तीचे गतिनिमित्त देखील अध्यात्म असू शकते. कण्णमास (उकडलेले जव) दान देणाऱ्या मल्लिका देवीला राजाची पट्टराणी (अग्रमहिषी) पद मिळणे, हत्तीच्या पाठीवर बसलेल्या संतती महामात्याला अर्हत्त्व प्राप्त होणे, आणि फुलांच्या मुठीने पूजा करणाऱ्या सुमन मालाकाराला प्रत्येकबोधीचा साक्षात्कार होणे - या गोष्टींचा आधार घेऊन भगवंतांनी स्मितहास्य प्रकट केले.

ඉමස්මිං තිකෙ ඔකාසං ලභන්තීති පරිත්තාරම්මණාතීතාරම්මණත්තිකෙසු අලද්ධොකාසානි නවත්තබ්බානීති වුත්තානි, ඉධ පන නවත්තබ්බානි න හොන්ති, අජ්ඣත්තාදීසු එකාරම්මණතං ලභන්තීති අත්ථො. එතානි හි පඤ්ච සබ්බත්ථපාදකාකාසාලොකකසිණචතුත්ථානං කසිණාරම්මණත්තා, බ්‍රහ්මවිහාරචතුත්ථස්ස පඤ්ඤත්තිආරම්මණත්තා, ආනාපානචතුත්ථස්ස නිමිත්තාරම්මණත්තා බහිද්ධාරම්මණානීති. සකායචිත්තානන්ති සකකායචිත්තානං, තෙන පයොජනං නත්ථි, තස්මා න තං අජ්ඣත්තාරම්මණන්ති අත්ථො. අනින්ද්‍රියබද්ධස්ස වා රූපස්සාති එත්ථ ‘‘තිස්සන්නං වා පඤ්ඤත්තීන’’න්ති ඉදම්පි වා-සද්දෙන ආහරිතබ්බං, නයදස්සනං වා එතං දට්ඨබ්බං. ඊදිසෙ හි කාලෙ බහිද්ධාරම්මණන්ති.

या त्रिकामध्ये 'अवकाश (संधी) मिळवतात' याचा अर्थ असा की, परित्त-आरम्मण आणि अतीत-आरम्मण त्रिकामध्ये संधी न मिळाल्यामुळे ज्यांना 'न वक्तव्य' म्हटले गेले होते, ते येथे 'न वक्तव्य' होत नाहीत, तर अध्यात्म इत्यादींमध्ये एकाच आलंबनाची स्थिती प्राप्त करतात. कारण हे पाच (ध्यान) - सर्वगामी पादक, आकाशकसिण व आलोककसिण यांच्या चतुर्थ ध्यानांचे कसिण आलंबन असल्यामुळे; ब्रह्मविहार चतुर्थ ध्यानाचे प्रज्ञप्ती आलंबन असल्यामुळे; आणि आनापान चतुर्थ ध्यानाचे निमित्त आलंबन असल्यामुळे - बहिद्धा-आरम्मण (बाह्य आलंबन असणारे) असतात. 'सकायचित्तानाम्' म्हणजे स्वतःचे शरीर व चित्त; त्याने काही प्रयोजन नाही, म्हणून ते अध्यात्म-आरम्मण (अंतर्गत आलंबन) नाही असा अर्थ आहे. 'अनिन्द्रियबद्ध रूपाचे किंवा' यामध्ये 'किंवा तीन प्रज्ञप्तींचे' हे देखील 'वा' (किंवा) शब्दाने ग्रहण करावे, किंवा हे नयदर्शन (पद्धतीचे प्रदर्शन) आहे असे समजावे. कारण अशा वेळी ते बहिद्धा-आरम्मण (बाह्य आलंबन) असते.

තිකඅත්ථුද්ධාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

त्रिक-अर्थोद्धार-वर्णना समाप्त झाली.

දුකඅත්ථුද්ධාරවණ්ණනා

दुक-अर्थोद्धार-वर्णना

1473. මානො [Pg.201] …පෙ… එකධාවාති ඉදං අවුත්තප්පකාරදස්සනවසෙන වුත්තං, අඤ්ඤථා මානො කාමරාගාවිජ්ජාසඤ්ඤොජනෙහි එකතො උප්පජ්ජතීති ද්විධාති වත්තබ්බො සියා. එස නයො භවරාගාදීසු. තථා විචිකිච්ඡාති එත්ථ තථාති එතස්ස එකධාවාති අත්ථො.

१४७३. 'मान... पे... एक प्रकारे' हे न सांगितलेल्या प्रकाराचे दर्शन घडवण्यासाठी म्हटले आहे. अन्यथा, 'मान हा कामराग आणि अविद्या या संयोजनांसोबत एकत्र उत्पन्न होतो' म्हणून त्याला 'दोन प्रकारे' म्हटले गेले असते. हाच नियम भवरोग इत्यादींमध्येही लागू होतो. त्याचप्रमाणे 'विचिकित्सा' यामध्ये 'तथा' (त्याचप्रमाणे) याचा अर्थ 'एक प्रकारे' असा आहे.

1511. සසඞ්ඛාරිකෙසූති ඉදං කාමච්ඡන්දනීවරණස්ස තීහි නීවරණෙහි සද්ධිං උප්පජ්ජනට්ඨානදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං, න නියමතො තත්ථ තස්ස තෙහි උප්පත්තිදස්සනත්ථං ථිනමිද්ධස්ස අනියතත්තා. හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙනාති උද්ධච්චස්ස සබ්බාකුසලෙ උප්පජ්ජනතො උද්ධච්චසහගතෙ ද්වෙ, අඤ්ඤෙසු ථිනමිද්ධකුක්කුච්චවිරහෙ තීණි හෙට්ඨිමන්තතො උප්පජ්ජන්තීති කත්වා ‘‘ද්වෙ තීණී’’ති වුත්තන්ති අත්ථො. යත්තකානං පන එකතො උප්පත්තියං නීවරණා චෙව නීවරණසම්පයුත්තා චාති අයමත්ථො සම්භවති, හෙට්ඨිමන්තෙන තෙසං දස්සනත්ථං ‘‘ද්වෙ’’ති වුත්තං. තතො උද්ධම්පි පවත්තියං අයමත්ථො සම්භවති එවාති දස්සනත්ථං ‘‘තීණී’’ති වුත්තං. ද්වෙ තීණීති ච ද්වෙ වා තීණි වාති අනියමනිද්දෙසොති චත්තාරි වා පඤ්ච වාතිපි විඤ්ඤායති. යත්ථ සහුප්පත්ති, තත්ථ නීවරණා චෙව නීවරණසම්පයුත්තා ච හොන්තීති එතස්ස වා ලක්ඛණස්ස දස්සනමෙතන්ති. යත්ථ චත්තාරි පඤ්ච ච උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ චායමත්ථො සාධිතො හොති. එවඤ්ච කත්වා කිලෙසගොච්ඡකෙ ච ‘‘ද්වෙ තයො’’ති වුත්තං. ලක්ඛණදස්සනවසෙන හි කිලෙසා චෙව කිලෙසසම්පයුත්තා ච වුත්තා, න සබ්බෙසං සම්භවන්තානං සරූපෙන දස්සනවසෙනාති.

१५११. "ससंखारिकेसु" (ससंखारिक चित्तांमध्ये) हे कामच्छन्द-नीवरणाचे इतर तीन नीवरणांसह (थिनमिद्ध, उद्धच्च आणि अविज्जा) उत्पन्न होण्याचे केवळ स्थान दर्शविणारे आहे असे समजावे. थिनमिद्ध हे अनियत (अनिश्चित) असल्याने, तेथे त्या कामच्छन्द-नीवरणाची त्या तीन नीवरणांसह नियमाने उत्पत्ती दर्शविण्यासाठी हे नाही. "हेट्ठिमपरिच्छेदेन" (कनिष्ठ मर्यादेने) म्हणजे उद्धच्च (औद्धत्य) हे सर्व अकुशल चित्तांमध्ये उत्पन्न होत असल्याने, उद्धच्चसहगत चित्तात दोन नीवरणे उत्पन्न होतात; आणि थिनमिद्ध व कुक्कुच्च विरहित इतर अकुशल चित्तांमध्ये कनिष्ठ मर्यादेने तीन नीवरणे उत्पन्न होतात, म्हणून "दोन किंवा तीन" असे म्हटले आहे, हा याचा अर्थ आहे. परंतु, जितक्या नीवरणांच्या एकत्र उत्पत्तीमध्ये "नीवरणे आणि नीवरण-संप्रयुक्त" हा अर्थ संभवतो, त्यांची कनिष्ठ मर्यादेने उत्पत्ती दर्शविण्यासाठी "दोन" असे म्हटले आहे. त्याहून अधिक प्रमाणात प्रवृत्तीमध्येही हाच अर्थ संभवतो, हे दर्शविण्यासाठी "तीन" असे म्हटले आहे. "दोन किंवा तीन" हा अनियम-निर्देश (अनिश्चित निर्देश) असल्याने, "चार किंवा पाच" असाही अर्थ समजला जातो. जेथे सह-उत्पत्ती (एकत्र उत्पत्ती) होते, तेथे नीवरणे आणि नीवरण-संप्रयुक्त दोन्ही असतात, हे लक्षण दर्शविण्यासाठी हे आहे. जेथे चार आणि पाच नीवरणे उत्पन्न होतात, तेथेही हा अर्थ सिद्ध होतो. असे मानूनच किलेसगोच्छकामध्ये (क्लेशगुच्छकात) देखील "दोन किंवा तीन" असे म्हटले आहे. कारण, लक्षणाच्या प्रदर्शनाद्वारे "क्लेश आणि क्लेश-संप्रयुक्त" असे म्हटले आहे, सर्व संभवणाऱ्या क्लेशांच्या स्वरूपाच्या प्रदर्शनाद्वारे नाही.

යදි උද්ධච්චං සබ්බාකුසලෙ උප්පජ්ජති, කස්මා වුත්තං ‘‘උද්ධච්චනීවරණං උද්ධච්චසහගතෙ චිත්තුප්පාදෙ උප්පජ්ජතී’’ති? සුත්තන්තෙ වුත්තෙසු පඤ්චසු නීවරණෙසු අඤ්ඤනීවරණරහිතස්ස උද්ධච්චස්ස විසයවිසෙසදස්සනත්ථං. ඡට්ඨං පන නීවරණං අභිධම්මෙ ඉතරෙහි සහගතන්ති තස්ස අඤ්ඤනීවරණරහිතස්ස න කොචි විසයවිසෙසො අත්ථි, අත්තනා සහගතෙහි විනා උප්පජ්ජනට්ඨානාභාවා තදුපලක්ඛිතස්ස චිත්තුප්පාදස්ස අභාවා ච නත්ථෙව විසයවිසෙසො, තස්මා ‘‘තං සබ්බාකුසලෙ උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. උද්ධච්චසහගතො පන වුත්තචිත්තුප්පාදො සෙසධම්මානං උද්ධච්චානුවත්තනභාවෙන තදුපලක්ඛිතො උද්ධච්චස්ස විසයවිසෙසො, තස්මා සබ්බාකුසලෙ උප්පජ්ජමානං උද්ධච්චං සාමඤ්ඤෙන ‘‘උද්ධච්චනීවරණ’’න්ති [Pg.202] ගහෙත්වාපි තං අත්තනො විසයවිසෙසෙන පකාසෙතුං ‘‘උද්ධච්චසහගතෙ චිත්තුප්පාදෙ උප්පජ්ජතී’’ති ආහ. එවඤ්ච පකාසනං විසයවිසෙසෙසු ලොභදොමනස්සසහගතසසඞ්ඛාරිකවිචිකිච්ඡුද්ධච්චසහගතෙසු පඤ්ච නීවරණානි වවත්ථපෙත්වා තෙසං බ්‍යාපකභාවෙන ඡට්ඨං පකාසෙතුං කතන්ති වෙදිතබ්බං.

जर उद्धच्च (औद्धत्य) सर्व अकुशल चित्तांमध्ये उत्पन्न होते, तर "उद्धच्च-नीवरण हे उद्धच्चसहगत चित्तोत्पादामध्ये उत्पन्न होते" असे का म्हटले आहे? सुत्तान्तामध्ये सांगितलेल्या पाच नीवरणांपैकी, इतर नीवरणांशिवाय असणाऱ्या उद्धच्चाचे विशिष्ट क्षेत्र (विषयविशेष) दर्शविण्यासाठी असे म्हटले आहे. परंतु, अभिधम्मातील सहावे नीवरण (अविज्जा) हे इतरांसह उत्पन्न होते; त्यामुळे इतर नीवरणांशिवाय असणाऱ्या त्या अविज्जेचे कोणतेही विशिष्ट क्षेत्र नाही, कारण स्वतःसह उत्पन्न होणाऱ्यांशिवाय तिच्या उत्पत्तीचे कोणतेही स्थान नाही आणि तिच्याद्वारे लक्षित असणारा कोणताही चित्तोत्पाद अस्तित्वात नाही. म्हणूनच, "ते सर्व अकुशल चित्तांमध्ये उत्पन्न होते" असे म्हटले आहे. परंतु, उल्लेखिलेला उद्धच्चसहगत चित्तोत्पाद हा इतर धम्मांच्या उद्धच्चाचे अनुकरण करण्याच्या स्वभावामुळे, त्याच्याद्वारे लक्षित असणारा उद्धच्चाचा विशिष्ट विषय (क्षेत्र) आहे. म्हणून, सर्व अकुशल चित्तांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या उद्धच्चाला सामान्यतः "उद्धच्च-नीवरण" असे गृहीत धरूनही, त्याला त्याच्या स्वतःच्या विशिष्ट क्षेत्राद्वारे प्रकट करण्यासाठी "ते उद्धच्चसहगत चित्तोत्पादामध्ये उत्पन्न होते" असे म्हटले आहे. आणि हे प्रकटीकरण लोभसहगत, दोमनस्ससहगत, ससंखारिक, विचिकिच्छासहगत आणि उद्धच्चसहगत या विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये पाच नीवरणांचे वर्गीकरण करून, त्यांच्यामध्ये व्यापक असण्याच्या स्वरूपात सहावे नीवरण (अविज्जा) प्रकट करण्यासाठी केले गेले आहे, असे समजावे.

කෙචි පන ‘‘උද්ධච්චසහගතෙති සාමඤ්ඤෙන සබ්බං උද්ධච්චං ‘උද්ධච්ච’න්ති ගහෙත්වා තෙන සහගතෙ චිත්තුප්පාදෙ’’ති වදන්ති, අයං පනත්ථො න බහුමතො ද්වාදසමචිත්තුප්පාදස්ස විය සබ්බාකුසලචිත්තුප්පාදානං උද්ධච්චෙන අනුපලක්ඛිතත්තා, සති ච උපලක්ඛිතත්තෙ ‘‘අට්ඨසු ලොභසහගතෙසූ’’තිආදීසු විය අඤ්ඤෙසං චිත්තුප්පාදානං නිවත්තනත්ථං ‘‘ද්වාදසසු උද්ධච්චසහගතෙසූ’’ති වත්තබ්බත්තා. උද්ධච්චානුපලක්ඛිතත්තා පන සබ්බාකුසලානං අවිජ්ජානීවරණං විය ඉදම්පි ‘‘සබ්බාකුසලෙසු උප්පජ්ජතී’’ති වත්තබ්බං සියා, න පන වුත්තං, තස්මා වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. යස්මා ච අවිජ්ජානීවරණං විය උද්ධච්චනීවරණඤ්ච සබ්බාකුසලෙසු උප්පජ්ජති, තස්මා නික්ඛෙපකණ්ඩෙ ‘‘කාමච්ඡන්දනීවරණං උද්ධච්චනීවරණෙන නීවරණඤ්චෙව නීවරණසම්පයුත්තඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. තෙන එකස්මිංයෙව චිත්තුප්පාදෙ උද්ධච්චනීවරණං උප්පජ්ජතීති අග්ගහෙත්වා අධිප්පායො මග්ගිතබ්බොති.

परंतु काही आचार्य म्हणतात की, "येथे 'उद्धच्चसहगत' यामध्ये सामान्यतः सर्व उद्धच्चाला 'उद्धच्च' असे गृहीत धरून, त्याच्याशी सहगत असणाऱ्या चित्तोत्पादामध्ये (सर्व अकुशल चित्तांमध्ये)" असा अर्थ घ्यावा. परंतु हा अर्थ बहुमान्य नाही; कारण बाराव्या चित्तोत्पादाप्रमाणे सर्व अकुशल चित्तोत्पाद हे उद्धच्चाद्वारे लक्षित होत नाहीत. आणि जर ते लक्षित झाले असते, तर "आठ लोभसहगत चित्तांमध्ये" इत्यादींप्रमाणे इतर चित्तोत्पादांचे निवारण करण्यासाठी "बारा उद्धच्चसहगत चित्तांमध्ये" असे म्हणायला हवे होते. परंतु सर्व अकुशल चित्त हे उद्धच्चाद्वारे लक्षित होत नसल्याने, अविज्जा-नीवरणाप्रमाणे हे देखील "सर्व अकुशल चित्तांमध्ये उत्पन्न होते" असे म्हणायला हवे होते, परंतु तसे म्हटलेले नाही. म्हणून, आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच याचा अर्थ समजून घ्यावा. आणि ज्याप्रमाणे अविज्जा-नीवरण, त्याचप्रमाणे उद्धच्च-नीवरण देखील सर्व अकुशल चित्तांमध्ये उत्पन्न होते, म्हणूनच निक्खेपकण्डामध्ये "कामच्छन्द-नीवरण हे उद्धच्च-नीवरणासह नीवरण देखील आहे आणि नीवरण-संप्रयुक्त देखील आहे" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामुळे, "उद्धच्च-नीवरण केवळ एकाच चित्तोत्पादामध्ये उत्पन्न होते" असे न मानता, त्याचा खरा अभिप्राय शोधला पाहिजे.

කිලෙසගොච්ඡකෙ ලොභාදීනි දස කිලෙසවත්ථූනි ඉමිනා අනුක්කමෙන ඉධෙව අභිධම්මෙ ආගතානි. තස්මා ඉධෙව වුත්තස්ස උද්ධච්චකිලෙසස්ස අත්තනා සහ වුත්තෙහි කිලෙසෙහි රහිතස්ස විසයවිසෙසො නත්ථීති විසයවිසෙසෙන පකාසනං අකත්වා ‘‘උද්ධච්චඤ්ච අහිරිකඤ්ච අනොත්තප්පඤ්ච සබ්බාකුසලෙසු උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. කිලෙසා චෙව සංකිලිට්ඨපදනිද්දෙසෙ යස්මා සංකිලිට්ඨපදං කිලෙසසම්පයුත්තපදෙන අසමානත්ථං කෙවලං මලෙන උපතාපිතතං විබාධිතතඤ්ච දීපෙති, තස්මා කිලෙසා චෙව කිලෙසසම්පයුත්තපදනිද්දෙසෙන සමානං නිද්දෙසං අකත්වා ‘‘තෙව කිලෙසා කිලෙසා චෙව සංකිලිට්ඨා චා’’ති වුත්තං.

किलेसगोच्छकामध्ये (क्लेशगुच्छकात) लोभ इत्यादी दहा क्लेशवस्तू (किलेसवत्थु) याच अनुक्रमाने याच अभिधम्मात आल्या आहेत. म्हणून, येथे सांगितलेल्या उद्धच्च-क्लेशाचे, स्वतःसह सांगितलेल्या क्लेशांशिवाय कोणतेही विशिष्ट क्षेत्र नसल्याने, विशिष्ट क्षेत्राद्वारे प्रकटीकरण न करता "उद्धच्च, अहिरिक आणि अनोत्तप्प हे सर्व अकुशल चित्तांमध्ये उत्पन्न होतात" असे म्हटले आहे. 'किलेसा चेव संकिळिट्ठा' (क्लेश आणि संक्लिष्ट) या पदाच्या निर्देशामध्ये, 'संकिळिट्ठ' हे पद 'किलेससंप्रयुक्त' या पदाशी समान अर्थाचे नसून, ते केवळ मळाने (अशुद्धतेने) तप्त होणे आणि पीडित होणे हा अर्थ दर्शविते; म्हणून 'किलेसा चेव किलेससंपयुत्ता' या निर्देशासारखा समान निर्देश न करता, "तेच क्लेश हे क्लेश देखील आहेत आणि संक्लिष्ट देखील आहेत" असे म्हटले आहे.

1577. ද්වෙ තයො කිලෙසාති එත්ථ ‘‘ද්වෙ තයොති හෙතුගොච්ඡකාදීසු වුත්තාධිකාරවසෙන රුළ්හියා වුත්ත’’න්ති කෙචි වදන්ති. යදි අත්ථං අනපෙක්ඛිත්වා රුළ්හියා වුච්චෙය්‍ය, ගන්ථගොච්ඡකෙ ච ‘‘යත්ථ ද්වෙ තයො ගන්ථා [Pg.203] එකතො උප්පජ්ජන්තී’’ති වත්තබ්බං සියා. යඤ්ච වදන්ති ‘‘යත්ථ ද්වෙ තයො අඤ්ඤෙහි එකතො උප්පජ්ජන්තීති ඉමස්සත්ථස්ස සම්භවතො එකතො-සද්දො කිලෙසගොච්ඡකෙ සාත්ථකො, න හෙතුගොච්ඡකාදීසු තෙන විනාපි අධිප්පායවිජානනතො’’ති, තම්පි න, හෙතුගොච්ඡකාදීසුපි නානාඋප්පත්තියං හෙතූ චෙව හෙතුසම්පයුත්තාදිග්ගහණනිවාරණත්ථත්තා එකතො-සද්දස්ස, තස්මා රුළ්හීඅන්වත්ථකථාරොපනඤ්ච වජ්ජෙත්වා යථාවුත්තෙනෙව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බොති. ලොභො ඡධාතිආදිනා ලොභපටිඝමොහානං අඤ්ඤෙහි එකතො උප්පත්තිදස්සනෙනෙව තෙසම්පි ලොභාදීහි එකතො උප්පත්ති දස්සිතාති වෙදිතබ්බා. සෙසං උත්තානත්ථමෙවාති.

१५७७. "दोन किंवा तीन क्लेश" याविषयी काही आचार्य म्हणतात की, "हेतुगोच्छक इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या अधिकाराच्या प्रभावामुळे रूढीने (परंपरेने) 'दोन किंवा तीन' असे म्हटले आहे." जर अर्थाचा विचार न करता केवळ रूढीने असे म्हटले असते, तर गंथगोच्छकामध्ये (ग्रंथगुच्छकात) देखील "जेथे दोन किंवा तीन ग्रंथ (गाठी) एकत्र उत्पन्न होतात" असे म्हणायला हवे होते. आणि जे "जेथे दोन किंवा तीन इतरांसह एकत्र उत्पन्न होतात, हा अर्थ संभवत असल्याने 'एकतो' (एकत्र) हा शब्द किलेसगोच्छकामध्ये अर्थपूर्ण आहे, परंतु हेतुगोच्छक इत्यादींमध्ये त्याशिवायही अभिप्राय समजत असल्याने तो तेथे अर्थपूर्ण नाही" असे म्हणतात, ते देखील योग्य नाही. कारण हेतुगोच्छक इत्यादींमध्ये देखील वेगवेगळ्या उत्पत्तीच्या वेळी 'हेतू आणि हेतु-संप्रयुक्त' इत्यादींचे ग्रहण रोखण्यासाठी 'एकतो' हा शब्द आहे. म्हणून, रूढी आणि अन्वत्थ-कथा (यथार्थ अर्थाचा आरोप) या दोन्हीचा त्याग करून, आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच याचा अर्थ समजून घ्यावा. "लोभ सहा प्रकारचा आहे" इत्यादींद्वारे लोभ, पटिघ (प्रतिघ) आणि मोह यांची इतरांसह एकत्र उत्पत्ती दर्शविण्यानेच, त्या इतरांची देखील लोभ इत्यादींसह एकत्र उत्पत्ती दर्शविली गेली आहे, असे समजावे. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

අට්ඨකථාකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अट्ठकथाकण्ड-वण्णना (अट्टकथाकांड-वर्णन) समाप्त झाली.

චත්තාරි ච සහස්සානි, පුන තීණි සතානි ච;

අට්ඨසාලිනියා එතෙ, පදා ලීනත්ථජොතකා.

चार हजार आणि पुन्हा तीनशे; अट्ठसालिनीचे हे शब्द गुप्त अर्थाचे प्रकटीकरण करणारे आहेत.

ධම්මමිත්තොති නාමෙන, සක්කච්චං අභියාචිතො;

ආනන්දොඉති නාමෙන, කතා ගන්ථා සුබුද්ධිනාති.

धम्ममित्त नावाच्या भिक्खूने आदरपूर्वक विनंती केल्यावरून, आनंद नावाच्या सुबुद्ध आचार्यांनी हा ग्रंथ रचला आहे.

ඉති අට්ඨසාලිනියා ලීනත්ථපදවණ්ණනා

अशा प्रकारे, अट्ठसालिनीच्या गुप्त अर्थाच्या पदांचे स्पष्टीकरण (लीनत्थपदवण्णना) समाप्त झाले.

ධම්මසඞ්ගණී-මූලටීකා සමත්තා.

धम्मसंगणी-मूलटीका समाप्त झाली.