বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

সেই ভগবান, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধকে নমস্কার।

Abhidhammapiṭake

অভিধর্মপিটকে

Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā

ধম্মসঙ্গণী-মূলটীকা

Vīsatigāthāvaṇṇanā

বীসতিগাথাবণ্ণনা

1. Dhammasaṃvaṇṇanāyaṃ [Pg.1] satthari paṇāmakaraṇaṃ dhammassa svākkhātabhāvena satthari pasādajananatthaṃ, satthu ca avitathadesanabhāvappakāsanena dhamme pasādajananatthaṃ. Tadubhayappasādā hi dhammasampaṭipatti mahato ca atthassa siddhi hotīti. Atha vā ratanattayapaṇāmavacanaṃ attano ratanattayapasādassa viññāpanatthaṃ, taṃ pana viññūnaṃ cittārādhanatthaṃ, taṃ aṭṭhakathāya gāhaṇatthaṃ, taṃ sabbasampattinipphādanatthanti. Idaṃ pana ācariyena adhippetappayojanaṃ antarāyavisosanaṃ. Vakkhati hi ‘‘nipaccakārassetassa…pe… asesato’’ti. Ratanattayapaṇāmakaraṇañhi antarāyakarāpuññavighātakarapuññavisesabhāvato maṅgalabhāvato bhayādiupaddavanivāraṇato ca antarāyavisosane samatthaṃ hoti. Kathaṃ panetassāpuññavighātakarādibhāvo vijānitabboti? ‘‘Yasmiṃ mahānāma samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hotī’’tiādivacanato (a. ni. 6.10; 11.11), ‘‘pūjā ca pūjaneyyānaṃ, etaṃ maṅgalamuttama’’nti (khu. pā. 5.3; su. ni. 262) ca, ‘‘evaṃ buddhaṃ sarantānaṃ, dhammaṃ saṅghañca bhikkhavo. Bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā, lomahaṃso na hessatī’’ti (saṃ. ni. 1.249) ca vacanatoti.

১. ধর্ম বর্ণনার শুরুতে শাস্তার প্রতি প্রণাম নিবেদন করা হয়েছে ধর্মের সুখ্যাত ভাবের দ্বারা শাস্তার প্রতি শ্রদ্ধা উৎপন্ন করার জন্য, এবং শাস্তার যথার্থ দেশনাভাব প্রকাশের দ্বারা ধর্মের প্রতি শ্রদ্ধা উৎপন্ন করার জন্য। কারণ এই উভয় প্রকার শ্রদ্ধা থেকেই ধর্ম প্রতিপত্তি এবং মহান অর্থ সিদ্ধি হয়ে থাকে। অথবা, রতনত্রয়ের প্রতি প্রণাম বাক্য নিজের রতনত্রয়-বিষয়ক শ্রদ্ধা জ্ঞাপনের জন্য, তা আবার বিজ্ঞজনদের চিত্ত আরাধনার জন্য, তা অট্ঠকথা গ্রহণের জন্য এবং তা সর্বসম্পত্তি নিষ্পাদনের জন্য। আর এটি আচার্য কর্তৃক অভীপ্ত অন্তরায় বিনাশের উদ্দেশ্যে। কারণ তিনি বলবেন— 'নিপচ্চকারস্সেতস্স...পে... অসেসতো' (এই প্রণামের... ইত্যাদি সম্পূর্ণভাবে)। কেননা রতনত্রয়ের প্রতি প্রণাম নিবেদন করা অন্তরায় সৃষ্টিকারী অপুণ্য বিনাশকারী বিশেষ পুণ্যস্বরূপ হওয়ায়, মঙ্গলস্বরূপ হওয়ায় এবং ভয় আদি উপদ্রব নিবারণকারী হওয়ায় অন্তরায় বিনাশ করতে সমর্থ হয়। কিন্তু কীভাবে এর অপুণ্য বিনাশকারী ভাব জানা যাবে? 'হে মহানাম, যে সময়ে আর্যশ্রাবক তথাগতকে অনুস্মরণ করেন, সেই সময়ে তাঁর চিত্ত রাগ-অভিভূত হয় না...' ইত্যাদি বচন থেকে (অঙ্গুত্তর নিকায় ৬.১০; ১১.১১), এবং 'পূজনীয়দের পূজা করা, এটিই উত্তম মঙ্গল' (খুদ্দকপাঠ ৫.৩; সুত্তনিপাত ২৬২) এই বচন থেকে, এবং 'হে ভিক্ষুগণ, এভাবে বুদ্ধ, ধর্ম ও সঙ্ঘকে স্মরণকারীদের ভয়, কম্পন বা রোমহর্ষ হবে না' (সংযুত্ত নিকায় ১.২৪৯) এই বচন থেকে তা জানা যায়।

Tattha yassa satthuno paṇāmaṃ kattukāmo, tassa guṇavisesadassanatthaṃ ‘‘karuṇā viyā’’tiādimāha. Guṇavisesavā hi paṇāmāraho [Pg.2] hoti, paṇāmārahe ca kato paṇāmo vuttappayojanasiddhikarova hotīti. Bhagavato ca desanā vinayapiṭake karuṇāppadhānā, suttantapiṭake paññākaruṇāppadhānā. Teneva ca kāraṇena vinayapiṭakassa saṃvaṇṇanaṃ karontena karuṇāppadhānā bhagavato thomanā katā, āgamasaṃvaṇṇanañca karontena ubhayappadhānā, abhidhammadesanā pana paññāppadhānāti katvā paññāppadhānameva thomanaṃ karonto ‘‘karuṇā viya sattesū’’ti karuṇaṃ upamābhāvena gahetvā paññāya thometi.

সেখানে যে শাস্তাকে প্রণাম করতে ইচ্ছুক, তাঁর গুণবিশেষ প্রদর্শনের জন্য 'করুণা বিয়' (করুণার ন্যায়) ইত্যাদি বলেছেন। কারণ গুণবিশেষযুক্ত ব্যক্তিই প্রণামের যোগ্য হন, এবং প্রণামের যোগ্য ব্যক্তির প্রতি কৃত প্রণাম উক্ত প্রয়োজন সিদ্ধিকারীই হয়ে থাকে। আর ভগবানের দেশনা বিনয়পিটকে করুণাপ্রধান, সুত্তন্তপিটকে প্রজ্ঞা ও করুণাপ্রধান। সেই কারণেই বিনয়পিটকের বর্ণনা করার সময় করুণাপ্রধান ভগবানের স্তুতি করা হয়েছে, এবং আগম বর্ণনা করার সময় উভয়প্রধান স্তুতি করা হয়েছে। কিন্তু অভিধর্ম দেশনা প্রজ্ঞাপ্রধান হওয়ায়, প্রজ্ঞাপ্রধান স্তুতিই করার উদ্দেশ্যে 'করুণা বিয় সত্তেসু' (সত্ত্বদের প্রতি করুণার ন্যায়) বলে করুণাকে উপমাস্বরূপ গ্রহণ করে প্রজ্ঞার স্তুতি করছেন।

Tattha karuṇā viyāti nidassanavacanametaṃ, yassa yathā karuṇā sabbesu sattesu pavattittha, evaṃ sabbesu ñeyyadhammesu paññāpi pavattitthāti attho. Sattesūti visayanidassanametaṃ. Paññāti nidassetabbadhammanidassanaṃ. Yassāti tadadhiṭṭhānapuggalanidassanaṃ. Mahesinoti tabbisesanaṃ. Ñeyyadhammesūti paññāvisayanidassanaṃ. Sabbesūti tabbisesanaṃ. Pavattitthāti kiriyānidassanaṃ. Yathārucīti vasībhāvanidassanaṃ.

সেখানে 'করুণা বিয়' (করুণার ন্যায়) এটি হলো দৃষ্টান্ত বাক্য; যার অর্থ— যাঁর করুণা যেমন সমস্ত সত্ত্বের প্রতি প্রবর্তিত হয়েছিল, তেমনই সমস্ত জ্ঞেয় ধর্মে প্রজ্ঞাও প্রবর্তিত হয়েছিল। 'সত্তেসু' (সত্ত্বসমূহে) এটি বিষয়ের নির্দেশক। 'পঞ্ঞা' (প্রজ্ঞা) এটি প্রদর্শনীয় ধর্মের নির্দেশক। 'যস্স' (যাঁর) এটি তদাশ্রিত পুদ্গলের নির্দেশক। 'মহেসিনো' (মহর্ষির) এটি তাঁর বিশেষণ। 'ঞেয্যধম্মেসu' (জ্ঞেয় ধর্মসমূহে) এটি প্রজ্ঞার বিষয়ের নির্দেশক। 'সব্বেসু' (সমস্ত) এটি তার বিশেষণ। 'পবত্তিত্থা' (প্রবর্তিত হয়েছিল) এটি ক্রিয়ার নির্দেশক। 'যথারুচি' (রুচি অনুসারে) এটি বশীভাবের নির্দেশক।

Tattha kiratīti karuṇā, paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho. Rūpādīsu sattā visattāti sattā. Tassā pana paññattiyā khandhasantāne niruḷhabhāvato nicchandarāgāpi ‘‘sattā’’ti vuccanti. Pajānātīti paññā, yathāsabhāvaṃ pakārehi paṭivijjhatīti attho. Yassāti aniyamanaṃ. ‘‘Tassa pāde namassitvā’’ti etena niyamanaṃ veditabbaṃ. Mahesīti mahante sīlakkhandhādayo esi gavesīti mahesi. Ñātabbāti ñeyyā, sabhāvadhāraṇādinā atthena dhammā. Tattha ‘‘ñeyyā’’ti vacanena dhammānaṃ añeyyattaṃ paṭikkhipati. ‘‘Dhammā’’ti vacanena ñeyyānaṃ sattajīvādibhāvaṃ paṭikkhipati. Ñeyyā ca te dhammā cāti ñeyyadhammā. Sabbesūti anavasesapariyādānaṃ. Tena aññātābhāvaṃ dasseti. Pavattitthāti uppajjittha. Yathārucīti yā yā ruci yathāruci, rucīti ca icchā, kattukāmatā sā. Yā yā pavattā tappabhedā, yathā vā ruci tathā, rucianurūpaṃ pavattā ‘‘yathāruci pavattitthā’’ti vuccati. Yathā yathā vā ruci pavattā, tathā tathā pavattā paññā ‘‘yathāruci pavattitthā’’ti vuccati.

সেখানে 'কিরতি' (দূর করে) বলে করুণা; যার অর্থ— পরদুঃখ দূর করে বা অপনোদন করে। রূপ আদিতে আসক্ত বা বিশেষভাবে আসক্ত বলে 'সত্তা' (সত্ত্ব)। কিন্তু সেই প্রজ্ঞপ্তির স্কন্ধসন্তানে রূঢ় হওয়ার কারণে ছন্দ-রাগহীন ব্যক্তিরাও 'সত্ত্ব' বলে অভিহিত হন। বিশেষভাবে জানেন বলে 'প্রজ্ঞা'; যার অর্থ— যথাস্বভাব বিভিন্ন প্রকারে প্রতিবেধ করেন। 'যস্স' (যাঁর) এটি অনির্দিষ্ট। 'তস্স পাদে নমস্সিত্বা' (তাঁর চরণে প্রণাম করে) এর দ্বারা নির্দিষ্টতা বুঝতে হবে। 'মহেষী' (মহর্ষি) হলেন যিনি মহান শীলস্কন্ধ আদি অন্বেষণ করেছেন। যা জ্ঞাতব্য তা-ই 'জ্ঞেয়'; স্বভাব ধারণ আদি অর্থে 'ধর্ম'। সেখানে 'জ্ঞেয়' শব্দের দ্বারা ধর্মের অজ্ঞেয়ত্ব প্রতিহত করা হয়েছে। 'ধর্ম' শব্দের দ্বারা জ্ঞেয়সমূহের সত্ত্ব বা জীব আদি ভাব প্রতিহত করা হয়েছে। যা জ্ঞেয় এবং যা ধর্ম তা-ই 'জ্ঞেয়ধর্ম'। 'সব্বেসু' (সমস্ত) বলতে কোনো কিছু অবশিষ্ট না রেখে গ্রহণ করা। এর দ্বারা অজ্ঞাত ভাবের অভাব প্রদর্শন করা হয়েছে। 'পবত্তিত্থা' (প্রবর্তিত হয়েছিল) বলতে উৎপন্ন হয়েছিল। 'যথারুচি' বলতে যে যে রুচি তা-ই যথারুচি; রুচি বলতে ইচ্ছা বা করার আকাঙ্ক্ষা। তার প্রকারভেদে যা যা প্রবর্তিত হয়েছে, অথবা যেমন রুচি তেমন, রুচি অনুসারে প্রবর্তিত হওয়াকে 'যথারুচি প্রবর্তিত হয়েছিল' বলা হয়। অথবা যেভাবে যেভাবে রুচি প্রবর্তিত হয়েছে, সেভাবে সেভাবে প্রবর্তিত প্রজ্ঞাকে 'যথারুচি প্রবর্তিত হয়েছিল' বলা হয়।

Tattha bhagavati pavattāva karuṇā bhagavato paññāya nidassananti gahetabbā. Sā hi asādhāraṇā mahākaruṇā, na aññā. Yassāti ca karuṇāpaññānaṃ ubhinnampi ādhārapuggalanidassanaṃ. Na hi nirādhārā karuṇā atthīti [Pg.3] ‘‘karuṇā’’ti vutte tadādhārabhūto puggalo nidassetabbo hoti, so ca idha añño vutto natthi, na ca āsannaṃ vajjetvā dūrassa gahaṇe payojanaṃ atthīti ‘‘yassā’’ti nidassitapuggalova karuṇāya ādhāro. Tena idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘yassa attano karuṇā viya paññāpi pavattitthā’’ti. Kathaṃ pana karuṇā sattesu pavattittha yathā paññāpi dhammesu pavattitthāti? Niravasesato yathāruci ca. Bhagavato hi karuṇā kañci sattaṃ avajjetvā sabbesu sattesu niravasesesu pavattati, pavattamānā ca rucivasena ekasmiṃ anekesu ca aññehi asādhāraṇā pavattati. Na hi aññesaṃ ‘‘mahoghapakkhandānaṃ sattānaṃ natthañño koci oghā uddhatā aññatra mayā’’ti passantānaṃ karuṇokkamanaṃ hoti yathā bhagavatoti. Paññāpi bhagavato sabbesu dhammesu niravasesesu pavattati, pavattamānā ca ekasmiṃ anekesu ca dhammesu sabhāvakiccādijānanena anāvaraṇā asādhāraṇā pavattati yathāruci, yathā ca passantassa bhagavato karuṇā yathāruci pavattati. Taṃ sabbaṃ paṭisambhidāmagge mahākaruṇāñāṇavibhaṅgavasena jānitabbaṃ, paññāya ca yathāruci pavatti sesāsādhāraṇañāṇavibhaṅgādivasena. Paññāgahaṇena ca tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ catusaccañāṇaṃ catupaṭisambhidāñāṇaṃ, karuṇāgahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā taṃ vajjetvā aññāni asādhāraṇañāṇāni catuvesārajjañāṇaṃ dasabalāni cha abhiññā catucattālīsa ñāṇavatthūni sattasattati ñāṇavatthūnīti evamādayo aneke paññāppabhedā saṅgayhanti, tasmā tassā tassā paññāya pavattivasena yathāruci pavatti veditabbā. Tenāha ‘‘karuṇā viya…pe… yathārucī’’ti.

সেখানে ভগবানে প্রবর্তিত করুণাই ভগবানের প্রজ্ঞার দৃষ্টান্ত হিসেবে গ্রহণ করতে হবে। তা হলো অসাধারণ মহাকরুণা, অন্য কিছু নয়। এবং 'যস্স' (যাঁর) এটি করুণা ও প্রজ্ঞা উভয়েরই আধার-পুদ্গলের নির্দেশক। যেহেতু আধারহীন কোনো করুণা নেই, তাই 'করুণা' বললে তার আধারভূত পুদ্গলকে নির্দেশ করতে হয়; আর এখানে অন্য কোনো পুদ্গলের উল্লেখ নেই, এবং নিকটবর্তীকে বর্জন করে দূরবর্তীকে গ্রহণ করার কোনো প্রয়োজনও নেই, তাই 'যস্স' শব্দের দ্বারা নির্দেশিত পুদ্গলই করুণার আধার। এর দ্বারা এটিই বলা হয়েছে— 'যাঁর নিজের করুণার ন্যায় প্রজ্ঞাও প্রবর্তিত হয়েছিল।' কিন্তু কীভাবে করুণা সত্ত্বদের প্রতি প্রবর্তিত হয়েছিল এবং প্রজ্ঞাও ধর্মসমূহে প্রবর্তিত হয়েছিল? নিরবশেষভাবে এবং রুচি অনুসারে। কারণ ভগবানের করুণা কোনো সত্ত্বকে বর্জন না করে সমস্ত সত্ত্বের প্রতি নিরবশেষভাবে প্রবর্তিত হয়, এবং প্রবর্তিত হওয়ার সময় রুচিভেদে এক বা অনেকের প্রতি অন্যদের চেয়ে অসাধারণভাবে প্রবর্তিত হয়। কারণ অন্যদের ক্ষেত্রে— 'মহাবন্যা বা মহাতরঙ্গে পতিত সত্ত্বদের আমি ছাড়া অন্য কোনো উদ্ধারকারী নেই'— এভাবে দর্শনকারীদের করুণার উদয় ভগবানের মতো হয় না। ভগবানের প্রজ্ঞাও সমস্ত ধর্মে নিরবশেষভাবে প্রবর্তিত হয়, এবং প্রবর্তিত হওয়ার সময় এক বা একাধিক ধর্মে স্বভাব-কৃত্য আদি জানার মাধ্যমে অনাবৃত ও অসাধারণভাবে রুচি অনুসারে প্রবর্তিত হয়, যেমনটি দর্শনকারী ভগবানের করুণা রুচি অনুসারে প্রবর্তিত হয়। সে সমস্তই পটিসম্ভিদামগ্গ-এ মহাকরুণাজ্ঞানবিভঙ্গ অনুসারে জানতে হবে, এবং প্রজ্ঞার রুচি অনুসারে প্রবৃত্তি অবশিষ্ট অসাধারণ জ্ঞানবিভঙ্গ আদি অনুসারে জানতে হবে। আর 'প্রজ্ঞা' গ্রহণের দ্বারা ত্রিকালের অপ্রতিহত জ্ঞান, চতুঃসত্য জ্ঞান, চতুঃপ্রতিসম্ভিদা জ্ঞান এবং 'করুণা' গ্রহণের দ্বারা মহাকরুণাসমাপত্তি জ্ঞান গৃহীত থাকায়, তা বর্জন করে অন্যান্য অসাধারণ জ্ঞানসমূহ যেমন— চতুর্বৈশারদ্য জ্ঞান, দশবল, ছয় অভিজ্ঞা, চুয়াল্লিশটি জ্ঞানবস্তু, ৭৭টি জ্ঞানবস্তু ইত্যাদি অনেক প্রজ্ঞার প্রকারভেদ সংগৃহীত হয়; তাই সেই সেই প্রজ্ঞার প্রবৃত্তি অনুসারে রুচি অনুযায়ী প্রবৃত্তি জানতে হবে। সেজন্যই বলেছেন— 'করুণা বিয়...পে... যথারুচি'।

Tattha karuṇāgahaṇena mahābodhiyā mūlaṃ dasseti. Mahādukkhasambādhappaṭipannañhi sattanikāyaṃ disvā ‘‘tassa natthañño koci saraṇaṃ, ahametaṃ mutto mocessāmī’’ti karuṇāya sañcoditamānaso abhinīhāraṃ dīpaṅkarassa bhagavato pādamūle katvā bodhisambhāre samodhānetvā anupubbena sambodhiṃ pattoti karuṇā mahābodhiyā mūlanti. Sattesūti etena mahābodhiyā payojanaṃ dasseti. Sattā hi mahābodhiṃ payojenti. Sattasantāraṇatthañhi sabbaññutā abhipatthitā. Yathāha –

সেখানে 'করুণা' গ্রহণের দ্বারা মহাবোধির মূল প্রদর্শন করা হয়েছে। কারণ মহাদুঃখ ও সংকটে পতিত সত্ত্বনিকায়কে দেখে— 'তাদের আমি ছাড়া অন্য কোনো শরণ নেই, আমি নিজে মুক্ত হয়ে এদের মুক্ত করব'— এভাবে করুণার দ্বারা উদ্বুদ্ধ চিত্তে দীপঙ্কর ভগবানের পাদমূলে অভিনিহার করে, বোধিসম্ভারসমূহ সমবেত করে আনুপূর্বিকভাবে সম্বোধি লাভ করেছিলেন; তাই করুণাই মহাবোধির মূল। 'sattesū' (সত্ত্বসমূহে) এর দ্বারা মহাবোধির প্রয়োজন প্রদর্শন করা হয়েছে। কারণ সত্ত্বগণই মহাবোধির প্রয়োজন সৃষ্টি করে। কেননা সত্ত্বদের পার করার জন্যই সর্বজ্ঞতা প্রার্থনা করা হয়েছিল। যেমন বলা হয়েছে—

‘‘Kiṃ [Pg.4] me ekena tiṇṇena, purisena thāmadassinā;

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, santāressaṃ sadevaka’’nti. (bu. vaṃ. 2. 56);

'আমার একাকী পার হয়ে কী লাভ, পুরুষকার প্রদর্শন করে? সর্বজ্ঞতা লাভ করে দেবলোকসহ সকলকে পার করব।' (বুদ্ধবংশ ২.৫৬);

Paññāgahaṇena mahābodhiṃ dasseti. Sabbaññutāya hi padaṭṭhānabhūtaṃ maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ ‘‘mahābodhī’’ti vuccatīti. Ñeyyadhammesu sabbesūti etena santāretabbānaṃ sattānaṃ abhiññeyyapariññeyyapahātabbabhāvetabbasacchikātabbe khandhāyatanadhātusaccindriyapaṭiccasamuppādasatipaṭṭhānādibhede kusalādibhede ca sabbadhamme dasseti. Pavattittha yathārucīti etena paṭivedhapaccavekkhaṇapubbaṅgamadesanāñāṇappavattidīpanena payojanasampattiṃ dasseti. Sabbadhammānañhi paṭivedhañāṇaṃ bodhipallaṅke ahosi. Maggañāṇameva hi tanti. Paccavekkhaṇañāṇañca visesena ratanagharasattāhe ahosi. Evaṃ paṭividdhapaccavekkhitānaṃ dhammānaṃ dhammacakkappavattanādīsu desanāñāṇaṃ ahosi, visesena ca paṇḍukambalasilāyaṃ sattappakaraṇadesanāyanti. Desanāñāṇena ca desento bhagavā sattesu hitapaṭipattiṃ paṭipajjatīti. Etena sabbena attahitapaṭipattiṃ parahitapaṭipattiñca dasseti. Mahābodhidassanena hi attahitapaṭipatti, itarehipi parahitapaṭipatti dassitāti. Tena attahitapaṭipannādīsu catūsu puggalesu bhagavato catutthapuggalabhāvaṃ dasseti, tena ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ niratisayapaṇāmārahabhāvañca attano ca kiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dasseti.

'প্রজ্ঞা' গ্রহণের দ্বারা মহাবোধি প্রদর্শন করা হয়েছে। কারণ সর্বজ্ঞতার পদস্থানস্বরূপ মার্গজ্ঞান এবং মার্গজ্ঞানের পদস্থানস্বরূপ সর্বজ্ঞতা জ্ঞানকে 'মহাবোধি' বলা হয়। 'সমস্ত জ্ঞেয় ধর্মে' এর দ্বারা পার করার যোগ্য সত্ত্বদের অভিজ্ঞেয়, পরিজ্ঞেয়, প্রহাতব্য, ভাবিতব্য ও সাক্ষাৎকর্তব্য স্কন্ধ, আয়তন, ধাতু, সত্য, ইন্দ্রিয়, প্রতীত্যসমুৎপাদ, স্মৃতিপ্রস্থান আদি ভেদে এবং কুশল আদি ভেদে সর্বধর্ম প্রদর্শন করা হয়েছে। 'যথারুচি প্রবর্তিত হয়েছিল' এর দ্বারা প্রতিবেধ ও প্রত্যবেক্ষণ পূর্বক দেশনাজ্ঞানের প্রবৃত্তি প্রদর্শনের মাধ্যমে প্রয়োজন-সম্পত্তি প্রদর্শন করা হয়েছে। কারণ সর্বধর্মের প্রতিবেধ জ্ঞান বোধিপল্লঙ্কে হয়েছিল; মার্গজ্ঞানই হলো তা। এবং প্রত্যবেক্ষণ জ্ঞান বিশেষভাবে রতনঘর সপ্তাহে হয়েছিল। এভাবে প্রতিবিদ্ধ ও প্রত্যবেক্ষিত ধর্মসমূহের ধর্মচক্রপ্রবর্তন আদিতে দেশনাজ্ঞান হয়েছিল, এবং বিশেষভাবে পাণ্ডুকম্বল শিলাতলে সপ্তপ্রকরণ দেশনায় হয়েছিল। আর দেশনাজ্ঞানের দ্বারা দেশনা করার সময় ভগবান সত্ত্বদের হিতপ্রতিপত্তি সম্পাদন করেন। এই সবকিছুর দ্বারা আত্মহিত প্রতিপত্তি এবং পরহিত প্রতিপত্তি প্রদর্শন করা হয়েছে। কারণ মহাবোধি প্রদর্শনের দ্বারা আত্মহিত প্রতিপত্তি এবং অন্যান্য বিষয়ের দ্বারা পরহিত প্রতিপত্তি প্রদর্শিত হয়েছে। এর দ্বারা আত্মহিত-প্রতিপন্ন আদি চার প্রকার পুদ্গলের মধ্যে ভগবানের চতুর্থ পুদ্গলভাব প্রদর্শন করা হয়েছে, এবং এর দ্বারা তাঁর অনুত্তর দক্ষিণীয় ভাব, নিরতিশয় প্রণামযোগ্য ভাব এবং নিজের ক্রিয়ার ক্ষেত্রে ক্ষেত্রগত ভাব প্রদর্শন করা হয়েছে।

Ettha ca karuṇāgahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato sabbalokiyaguṇasampatti bhagavato dassitā hoti, paññāgahaṇenapi sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti. Karuṇāvacanena ca upagamanaṃ nirupakkilesaṃ, paññāvacanena apagamanaṃ dasseti. Upagamanaṃ dassento ca loke sañjātasaṃvaḍḍhabhāvaṃ dasseti, apagamanaṃ dassento lokena anupalittataṃ. ‘‘Karuṇā viya sattesū’’ti ca lokasamaññānurūpaṃ bhagavato pavattiṃ dasseti, ‘‘ñeyyadhammesu sabbesu yathāruci paññā pavattitthā’’ti etena samaññāya anatidhāvanaṃ. Sabbadhammasabhāvānavabodhe hi sati samaññaṃ atidhāvitvā ‘‘satto jīvo atthī’’ti parāmasanaṃ hotīti. Sabbesañca buddhaguṇānaṃ karuṇā ādi tannidānabhāvato, paññā pariyosānaṃ tato [Pg.5] uttarikaraṇīyābhāvato. Ādipariyosānadassanena ca sabbe buddhaguṇā dassitāva honti. Karuṇāgahaṇena ca sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito hoti. Karuṇānidānañhi sīlaṃ tato pāṇātipātādiviratippavattito tassā ca jhānattayasampayogato. Paññāvacanena paññākkhandho. Sīlañca sabbabuddhaguṇānaṃ ādi, samādhi majjhaṃ, paññā pariyosānanti evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇā sabbe buddhaguṇā dassitā honti.

এখানে 'করুণা' গ্রহণের মাধ্যমে লৌকিক ধর্মসমূহের মধ্যে মহদ্গতভাবপ্রাপ্ত (মহত্তম অবস্থা প্রাপ্ত) অসাধারণ গুণসমূহ প্রদর্শিত হওয়ায় ভগবানের সর্বলৌকিক গুণসম্পত্তি প্রদর্শিত হয়েছে। আবার 'প্রজ্ঞা' গ্রহণের মাধ্যমেও সর্বজ্ঞতা-জ্ঞানের পদস্থান (আসন্ন কারণ) মার্গজ্ঞান প্রদর্শিত হওয়ায় সর্বলোকোত্তর গুণসম্পত্তি প্রদর্শিত হয়েছে। 'করুণা' শব্দের দ্বারা সত্ত্বদের নিকট ক্লেশহীনভাবে গমন এবং 'প্রজ্ঞা' শব্দের দ্বারা সংসার থেকে অপগমন (নিবৃত্তি) প্রদর্শিত হয়েছে। গমন প্রদর্শন করে তিনি জগতে জন্ম ও বৃদ্ধিপ্রাপ্ত হওয়া প্রদর্শন করেন, এবং অপগমন প্রদর্শন করে জগতের দ্বারা নির্লিপ্ততা (অনুপলিপ্ততা) প্রদর্শন করেন। এবং 'সত্ত্বদের প্রতি করুণার ন্যায়'—এর দ্বারা লোক-প্রচলিত প্রথার অনুরূপ ভগবানের প্রবৃত্তি প্রদর্শিত হয়েছে; 'সমস্ত জ্ঞেয় ধর্মে ইচ্ছানুযায়ী প্রজ্ঞা প্রবৃত্ত হয়েছিল'—এর দ্বারা লোক-সংজ্ঞাকে অতিক্রম না করা প্রদর্শিত হয়েছে। কারণ, সর্বধর্মের স্বভাব অবগত না হলে লোক-সংজ্ঞাকে অতিক্রম করে 'সত্ত্ব বা জীব আছে'—এরূপ অভিনিবেশ বা আসক্তি ঘটে থাকে। আর সমস্ত বুদ্ধগুণের আদি হলো করুণা, কারণ তা বুদ্ধগুণের কারণস্বরূপ; এবং প্রজ্ঞা হলো অবসান বা শেষ, কারণ তার চেয়ে ঊর্ধ্বে আর কোনো করণীয় নেই। আদি ও অবসান প্রদর্শনের মাধ্যমে সমস্ত বুদ্ধগুণই প্রদর্শিত হয়ে যায়। করুণা গ্রহণের দ্বারা শীলস্কন্ধ-পূর্বগামী সমাধিস্কন্ধ প্রদর্শিত হয়েছে। কারণ শীল হলো করুণামূলক, যেহেতু তা থেকে প্রাণাতিপাত (জীবহত্যা) আদি থেকে বিরতি প্রবৃত্ত হয় এবং তা প্রথম তিনটি ধ্যানের সাথে সম্প্রযুক্ত। 'প্রজ্ঞা' শব্দের দ্বারা প্রজ্ঞাস্কন্ধ প্রদর্শিত হয়েছে। শীল হলো সমস্ত বুদ্ধগুণের আদি, সমাধি মধ্য এবং প্রজ্ঞা অবসান—এভাবেও আদি-মধ্য-কল্যাণময় সমস্ত বুদ্ধগুণ প্রদর্শিত হয়েছে।

2. Evaṃ saṅkhepena sabbabuddhaguṇehi bhagavantaṃ thometvā yassā saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, tāya abhidhammadesanāya aññehi asādhāraṇāya thometuṃ ‘‘dayāya tāyā’’tiādimāha. Tassā pana desanāya nidānañca samuṭṭhānañca dassetuṃ ‘‘dayāya tāyā’’tiādi vuttaṃ. Nidānañca duvidhaṃ abbhantaraṃ bāhirañcāti. Abbhantaraṃ karuṇā, bāhiraṃ desakālādi. Samuṭṭhānaṃ desanāpaññā. Tattha abbhantaranidānaṃ dassento ‘‘dayāya tāya sattesu, samussāhitamānaso’’ti āha. Tattha dayāti karuṇā adhippetā. Tāya hi samussāhito abhidhammakathāmaggaṃ sampavattayīti. Tāyāti ayaṃ ta-saddo pubbe vuttassa paṭiniddeso hoti.

২. এভাবে সংক্ষেপে সমস্ত বুদ্ধগুণের দ্বারা ভগবানের স্তুতি করে, তিনি যে দেশনার ব্যাখ্যা করতে ইচ্ছুক, অন্যদের কাছে অসাধারণ সেই অভিধর্ম দেশনার দ্বারা স্তুতি করার জন্য 'দয়ায়া তায়া' (সেই দয়ার দ্বারা) ইত্যাদি বলেছেন। আবার সেই দেশনার নিদান (কারণ) ও সমুত্থান (উৎস) প্রদর্শন করার জন্য 'দয়ায়া তায়া' ইত্যাদি বলা হয়েছে। নিদান দুই প্রকার: অভ্যন্তরীণ ও বাহ্যিক। অভ্যন্তরীণ নিদান হলো করুণা, এবং বাহ্যিক নিদান হলো দেশ, কাল ইত্যাদি। সমুত্থান হলো দেশনা-প্রজ্ঞা। সেখানে অভ্যন্তরীণ নিদান প্রদর্শন করে তিনি বলেছেন—'সত্ত্বদের প্রতি সেই দয়ার দ্বারা উৎসাহিত-মানস হয়ে'। সেখানে 'দয়া' বলতে করুণা অভিপ্রেত। কারণ সেই করুণার দ্বারা উৎসাহিত হয়েই তিনি অভিধর্ম দেশনামার্গ প্রবর্তন করেছিলেন। 'তায়া' (সেইটির দ্বারা)—এই 'ত' (সেই) শব্দটি পূর্বে উল্লিখিত বিষয়ের পুনর্নির্দেশক।

Purimagāthāya ca padhānabhāvena paññā niddiṭṭhā, tabbisesanabhāvena karuṇā. Sā hi tassā nidassanabhūtā appadhānā taṃ visesetvā vinivattā, tasmā ‘‘tāyā’’ti paṭiniddesaṃ nārahati. Yā ca padhānabhūtā paññā, sā desanāya samuṭṭhānaṃ, na samussāhinīti tassā ca paṭiniddeso na yuttoti? Paññāya tāva paṭiniddeso na yuttoti suvuttametaṃ, karuṇāya pana paṭiniddeso no na yutto ‘‘dayāya tāyā’’ti dvinnaṃ padānaṃ samānādhikaraṇabhāvato. Samānādhikaraṇānañhi dvinnaṃ padānaṃ rūpakkhandhādīnaṃ viya visesanavisesitabbabhāvo hoti. Rūpa-saddo hi aññakkhandhanivattanatthaṃ vuccamāno visesanaṃ hoti, khandha-saddo ca nivattetabbagahetabbasādhāraṇavacanabhāvato visesitabbo, evamidhāpi ‘‘dayāya tāyā’’ti dvinnaṃ padānaṃ ekavibhattiyuttānaṃ samānādhikaraṇabhāvato visesanavisesitabbabhāvo hoti. Tattha dayā samussāhinīti padhānā, nivattetabbagahetabbasādhāraṇavacanañcidaṃ. Tasmā ‘‘dayāyā’’ti visesitabbavacanametaṃ, tassa ca yathā visesanaṃ hoti ‘‘tāyā’’ti [Pg.6] idaṃ vacanaṃ, tathā tassa paṭiniddesabhāvo yojetabbo. Na hi paññāpaṭiniddesabhāve dayāvisesanaṃ ta-saddo hoti, karuṇāpaṭiniddesabhāve ca hotīti. Padhānañca paññaṃ vajjetvā ‘‘dayāyā’’ti etena sambajjhamāno ‘‘tāyā’’ti ayaṃ ta-saddo appadhānāya karuṇāya paṭiniddeso bhavitumarahati. Ayamettha attho – yāya dayāya samussāhito, na sā yā kāci, sabbaññutaññāṇassa pana nidassanabhūtā mahākaruṇā, tāya samussāhitoti.

পূর্ববর্তী গাথায় প্রধানভাবে প্রজ্ঞা এবং তার বিশেষণ হিসেবে করুণা নির্দেশিত হয়েছে। কারণ সেই করুণা প্রজ্ঞার নিদর্শনস্বরূপ এবং অপ্রধান হওয়ায়, তাকে বিশেষিত করে নিবৃত্ত হয়েছে; তাই তা 'তায়া' (সেইটির দ্বারা) এই পুনর্নির্দেশের যোগ্য নয়। আর যা প্রধানীভূত প্রজ্ঞা, তা দেশনার সমুত্থান (উৎস), উৎসাহদাত্রী নয়; তাই তারও পুনর্নির্দেশ কি যুক্তিসঙ্গত নয়? প্রজ্ঞার পুনর্নির্দেশ যুক্তিসঙ্গত নয়—এটি সুউক্ত হয়েছে; কিন্তু করুণার পুনর্নির্দেশ অযুক্তিসঙ্গত নয়, কারণ 'দয়ায়া' ও 'তায়া' এই দুটি পদের সমানাধিকরণ ভাব রয়েছে। কারণ সমানাধিকরণ দুটি পদের মধ্যে রূপস্কন্ধ ইত্যাদির ন্যায় বিশেষণ ও বিশেষ্য ভাব থাকে। যেমন 'রূপ' শব্দটি অন্য স্কন্ধসমূহকে নিবৃত্ত করার জন্য ব্যবহৃত হওয়ায় বিশেষণ হয়, এবং 'স্কন্ধ' শব্দটি নিবর্তনযোগ্য ও গ্রহণযোগ্যের সাধারণ বাচক হওয়ায় বিশেষ্য হয়; অনুরূপভাবে এখানেও 'দয়ায়া' ও 'তায়া' এই একবিভক্তিযুক্ত পদ দুটির সমানাধিকরণ ভাব থাকায় বিশেষণ ও বিশেষ্য ভাব রয়েছে। সেখানে উৎসাহদাত্রী হিসেবে 'দয়া' প্রধান, এবং এটি নিবর্তনযোগ্য ও গ্রহণযোগ্যের সাধারণ বাচক শব্দ। অতএব 'দয়ায়া' হলো বিশেষ্য পদ, এবং 'তায়া' শব্দটি যেভাবে তার বিশেষণ হয়, সেভাবে তার পুনর্নির্দেশ ভাব যোজনা করতে হবে। কারণ প্রজ্ঞার পুনর্নির্দেশক হলে 'ত' শব্দটি দয়ার বিশেষণ হয় না, কিন্তু করুণার পুনর্নির্দেশক হলে তা হয়। এবং প্রধান প্রজ্ঞাকে বর্জন করে 'দয়ায়া' শব্দের সাথে সম্বন্ধযুক্ত হওয়ায় এই 'তায়া' (ত) শব্দটি অপ্রধান করুণার পুনর্নির্দেশক হওয়া যুক্তিসঙ্গত। এখানে অর্থ এই—যে দয়ার দ্বারা তিনি উৎসাহিত হয়েছিলেন, তা সাধারণ কোনো দয়া নয়, বরং সর্বজ্ঞতা-জ্ঞানের নিদর্শনস্বরূপ মহাকরুণা; সেই মহাকরুণার দ্বারা তিনি উৎসাহিত হয়েছিলেন।

Kathaṃ pana karuṇā ‘‘dayā’’ti ñātabbā, nanu vuttaṃ ‘‘dayāpanno’’ti etassa aṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.8) ‘‘mettacittataṃ āpanno’’ti, tasmā dayā mettāti yujjeyya, na karuṇāti? Yadi evaṃ ‘‘adayāpanno’’ti etassa aṭṭhakathāyaṃ ‘‘nikkaruṇataṃ āpanno’’ti vuttanti dayā mettāti ca na yujjeyya, tasmā dayā-saddo yattha yattha pavattati, tattha tattha adhippāyavasena yojetabbo. Dayā-saddo hi anurakkhaṇatthaṃ antonītaṃ katvā pavattamāno mettāya ca karuṇāya ca pavattatīti no na yujjati. Evañhi aṭṭhakathānaṃ avirodho hotīti. Karuṇā ca desanāya nidānabhāvena vuttā, na mettā ‘‘accantameva hi taṃ samayaṃ bhagavā karuṇāvihārena vihāsī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.1; ma. ni. aṭṭha. 1.1 mūlapariyāyasuttavaṇṇanā; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.1; a. ni. aṭṭha. 1.1.1) evamādīsu, tasmā idha karuṇāva dayāvacanena gahitāti veditabbā. Sā hi samussāhinī, na mettā, mettā pana paññāgatikapavattinī hotīti.

কিন্তু করুণাকে কীভাবে 'দয়া' বলে জানা যাবে? দীঘনিকায়ের অট্ঠকথাতে কি 'দয়াপন্ন' শব্দের ব্যাখ্যায় 'মৈত্রীচিত্ততা প্রাপ্ত' বলা হয়নি? অতএব দয়া বলতে মৈত্রী হওয়াই যুক্তিসঙ্গত, করুণা নয়? যদি তা-ই হয়, তবে 'অদয়াপন্ন' শব্দের অট্ঠকথাতে 'নিষ্ঠুরতা (করুণাহীনতা) প্রাপ্ত' বলা হয়েছে; তাই দয়া বলতে কেবল মৈত্রী হওয়াও যুক্তিসঙ্গত নয়। অতএব দয়া শব্দটি যেখানে যেখানে ব্যবহৃত হয়, সেখানে সেখানে অভিপ্রায় অনুসারে যোজনা করতে হবে। কারণ দয়া শব্দটি সুরক্ষার অর্থকে অন্তর্নিহিত করে প্রবৃত্ত হওয়ায় তা মৈত্রী ও করুণা উভয়ের ক্ষেত্রেই প্রযুক্ত হওয়া অযুক্তিসঙ্গত নয়। এরূপ করলেই অট্ঠকথাসমূহের মধ্যে কোনো বিরোধ থাকে না। এবং দেশনার নিদান বা কারণ হিসেবে করুণাই উক্ত হয়েছে, মৈত্রী নয়; যেমন—'ভগবান সেই সময় অত্যন্ত করুণাবিহারেই বিহার করছিলেন' ইত্যাদি বাক্যে। অতএব এখানে 'দয়া' শব্দের দ্বারা করুণাই গৃহীত হয়েছে বলে জানতে হবে। কারণ সেই করুণাই উৎসাহদাত্রী, মৈত্রী নয়; মৈত্রী প্রজ্ঞার অনুগামী হয়ে প্রবৃত্ত হয়।

‘‘Sattesū’’ti kasmā evaṃ vuttaṃ, nanu ‘‘tāyā’’ti etena vacanena sattavisayā karuṇā gahitāti? No na gahitā, purimagāthāya pana ‘‘sattesu karuṇā yathāruci pavattitthā’’ti sappadesasattavisayā nippadesasattavisayā ca sabbā vuttā, idha pana nippadesasattavisayataṃ gahetuṃ ‘‘sattesū’’ti nippadesasattavisayabhūtā dassitā. Tena sabbasattavisayāya karuṇāya samussāhito abhidhammakathāmaggaṃ devānaṃ sampavattayi, na devavisayāya eva, tasmā sabbasattahitatthaṃ abhidhammakathāmaggaṃ devānaṃ sampavattayi, na devānaṃyeva atthāyāti ayamattho dassitova hoti. Atha vā ‘‘sattesū’’ti idaṃ na dayāya ālambananidassanaṃ, samussāhanavisayo pana etena dassito. Abhidhammakathāmaggappavattanatthañhi bhagavā karuṇāya na devesuyeva samussāhito[Pg.7], sabbabodhaneyyesu pana sattesu samussāhito sabbesaṃ atthāya pavattattā, tasmā sattesu samussāhitamānasoti sattesu visayabhūtesu nimittabhūtesu vā samussāhitamānaso uyyojitacittoti attho daṭṭhabbo.

'সত্ত্বদের প্রতি' (সত্তেসু) এ কথা কেন বলা হয়েছে? 'তায়া' (সেইটির দ্বারা) এই শব্দের দ্বারা কি সত্ত্ব-বিষয়ক করুণা গৃহীত হয়নি? না, গৃহীত হয়নি তা নয়; তবে পূর্ববর্তী গাথায় 'সত্ত্বদের প্রতি করুণা ইচ্ছানুযায়ী প্রবৃত্ত হয়েছিল'—এর দ্বারা সপ্রদেশ (সীমিত) সত্ত্ব-বিষয়ক এবং নিষ্প্রদেশ (অসীম) সত্ত্ব-বিষয়ক সমস্ত করুণাই বলা হয়েছে। কিন্তু এখানে নিষ্প্রদেশ সত্ত্ব-বিষয়কতা গ্রহণ করার জন্য 'সত্ত্বদের প্রতি' বলে নিষ্প্রদেশ সত্ত্ব-বিষয়ক করুণা প্রদর্শিত হয়েছে। এর দ্বারা সর্বসত্ত্ব-বিষয়ক করুণার দ্বারা উৎসাহিত হয়ে তিনি দেবগণের নিকট অভিধর্ম দেশনামার্গ প্রবর্তন করেছিলেন, কেবল দেব-বিষয়ক করুণার দ্বারা নয়। অতএব সর্বসত্ত্বের হিতার্থে তিনি দেবগণের নিকট অভিধর্ম দেশনামার্গ প্রবর্তন করেছিলেন, কেবল দেবগণের উপকারের জন্য নয়—এই অর্থটি প্রদর্শিত হয়েছে। অথবা, 'সত্ত্বদের প্রতি' এটি দয়ার আলম্বন (আলম্বন-নির্দেশক) নয়, বরং এর দ্বারা উৎসাহের বিষয় প্রদর্শিত হয়েছে। কারণ অভিধর্ম দেশনামার্গ প্রবর্তনের জন্য ভগবান করুণার দ্বারা কেবল দেবগণের প্রতিই উৎসাহিত হননি, বরং সমস্ত বোধেয় (জ্ঞানলাভের যোগ্য) সত্ত্বদের প্রতি উৎসাহিত হয়েছিলেন, যেহেতু তা সকলের কল্যাণের জন্য প্রবৃত্ত হয়েছিল। অতএব 'সত্ত্বদের প্রতি উৎসাহিত-মানস' বলতে সত্ত্বদের বিষয় বা নিমিত্ত করে উৎসাহিত-মানস বা নিয়োজিত-চিত্ত—এরূপ অর্থ বুঝতে হবে।

Evaṃ abbhantaranidānaṃ dassetvā bāhiranidānaṃ dassento ‘‘pāṭihīrāvasānamhī’’tiādimāha. Tattha yasmiṃ kāle bhagavatā abhidhammakathāmaggo pavattito, taṃ dassetuṃ ‘‘pāṭihīrāvasānamhi vasanto’’ti vuttaṃ. ‘‘Avasānamhi vasanto tidasālaye’’ti vacanato yassāvasānamhi tidasālaye vasi, taṃ kaṇḍambamūle kataṃ yamakapāṭihāriyaṃ idha ‘‘pāṭihīra’’nti vuttaṃ, na bodhimūlādīsu kataṃ pāṭihāriyaṃ, nāpi ādesanānusāsaniyoti viññāyati, pākaṭattā ca āsannattā ca tadeva gahitanti daṭṭhabbaṃ. Pāṭihāriyapadassa vacanatthaṃ (udā. aṭṭha. 1; itivu. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) ‘‘paṭipakkhaharaṇato rāgādikilesāpanayanato pāṭihāriya’’nti vadanti, bhagavato pana paṭipakkhā rāgādayo na santi ye haritabbā. Puthujjanānampi hi vigatupakkilese aṭṭhaṅgaguṇasamannāgate citte hatapaṭipakkhe iddhividhaṃ pavattati, tasmā tattha pavattavohārena ca na sakkā idha ‘‘pāṭihāriya’’nti vattuṃ. Sace pana mahākāruṇikassa bhagavato veneyyagatā ca kilesā paṭipakkhā, tesaṃ haraṇato ‘‘pāṭihāriya’’nti vuttaṃ, evaṃ sati yuttametaṃ. Atha vā bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhā titthiyā, tesaṃ haraṇato pāṭihāriyaṃ. Te hi diṭṭhiharaṇavasena diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena ca iddhiādesanānusāsanīhi haritā apanītā hontīti. Atha vā paṭīti ayaṃ saddo ‘‘pacchā’’ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo’’tiādīsu (su. ni. 985; cūḷani. pārāyanavagga, vatthugāthā 4) viya, tasmā samāhite citte vigatupakkilese ca katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ, attano vā upakkilesesu catutthajjhānamaggehi haritesu pacchā haraṇaṃ paṭihāriyaṃ, iddhiādesanānusāsaniyo ca vigatupakkilesena katakiccena ca sattahitatthaṃ puna pavattetabbā, haritesu ca attano upakkilesesu parasattānaṃ upakkilesaharaṇāni hontīti paṭihāriyāni bhavanti, paṭihāriyameva pāṭihāriyaṃ. Paṭihāriye vā iddhiādesanānusāsanisamudāye bhavaṃ ekekaṃ pāṭihāriyanti vuccati. Paṭihāriyaṃ [Pg.8] vā catutthajjhānaṃ maggo ca paṭipakkhaharaṇato, tattha jātaṃ, tasmiṃ vā nimittabhūte, tato vā āgatanti pāṭihāriyaṃ. Pāṭihāriyameva idha ‘‘pāṭihīra’’nti vuttaṃ. Avasānamhi vasantoti etehi kālaṃ nidasseti. Pāṭihīrakaraṇāvasānena hi tidasālayavāsena ca paricchinno abhidhammakathāmaggappavattanassa kāloti. Tidasālayeti desaṃ nidasseti. So hi abhidhammakathāmaggappavattanassa deso tattha vasantena pavattitattāti.

এভাবে অভ্যন্তরীণ নিদান প্রদর্শন করে বাহ্যিক নিদান প্রদর্শন করার জন্য “পাটিহীরাবসানম্হি” (প্রাতিহার্যের অবসানে) ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে যে সময়ে ভগবান কর্তৃক অভিধর্ম দেশনামার্গ প্রবর্তিত হয়েছিল, তা প্রদর্শন করার জন্য “পাটিহীরাবসানম্হি বসন্তো” (প্রাতিহার্যের অবসানে অবস্থান করে) বলা হয়েছে। “অবসানম্হি বসন্তো তিদসালয়ে” (ত্রিদশালয়ে অবসানে অবস্থান করে) এই বচন অনুসারে যার অবসানে ত্রিদশালয়ে (তাবতিংস স্বর্গে) বাস করেছিলেন, তা কণ্ডম্ব বৃক্ষমূলে কৃত যমক প্রাতিহার্যকে এখানে “পাটিহীর” বলা হয়েছে; বোধিমূল ইত্যাদিতে কৃত প্রাতিহার্য নয়, কিংবা আদেশনা-অনুশাসনীর প্রাতিহার্যও নয় বলে জানা যায়। প্রকটতা ও আসন্নতার কারণে সেটিই গ্রহণ করা হয়েছে বলে জানতে হবে। প্রাতিহার্য পদের ব্যুৎপত্তিগত অর্থ (উদা. অট্ঠ. ১; ইতিবু. অট্ঠ. নিদানবণ্ণনা) “প্রতিপক্ষ হরণ করার কারণে, রাগাদি ক্লেশ দূর করার কারণে প্রাতিহার্য” বলা হয়। কিন্তু ভগবানের তো কোনো প্রতিপক্ষ রাগাদি নেই যা হরণ করতে হবে। পৃথগ্জনদেরও উপক্লেশ বিগত হলে এবং অষ্টগুণসমন্বিত চিত্তে প্রতিপক্ষ বিনষ্ট হলে ঋদ্ধিবিধ প্রবর্তিত হয়, তাই সেখানে প্রচলিত ব্যবহারের কারণে এখানে “প্রাতিহার্য” বলা যায় না। কিন্তু যদি মহাকারুণিক ভগবানের বিনেয়দের (শিক্ষণীয় সত্ত্বদের) ক্লেশসমূহ প্রতিপক্ষ হয় এবং তা হরণ করার কারণে “প্রাতিহার্য” বলা হয়, তবে তা যুক্তিসঙ্গত হয়। অথবা, ভগবান ও শাসনের প্রতিপক্ষ তীর্থিকগণ, তাদের হরণ করার কারণে প্রাতিহার্য। তারা দৃষ্টি হরণ করার মাধ্যমে এবং দৃষ্টি প্রকাশে অসমর্থ হওয়ার কারণে ঋদ্ধি, আদেশনা ও অনুশাসনীর দ্বারা হৃত বা অপসারিত হয়। অথবা, ‘পটি’ এই শব্দটি ‘পশ্চাৎ’ (পরে) অর্থে ব্যবহৃত হয়, যেমন “তস্মিং পটিপবিট্ঠম্হি, অঞ্ঞো আগঞ্ছি ব্রাহ্মণো” (তাতে প্রবেশ করার পর অন্য এক ব্রাহ্মণ আসলেন) ইত্যাদিতে। অতএব, সমাহিত চিত্তে এবং বিগত-উপক্লেশ অবস্থায় কৃতকৃত্য হয়ে পরে যা হরণ বা প্রবর্তন করতে হয়, তা প্রাতিহার্য। অথবা নিজের উপক্লেশসমূহ চতুর্থ ধ্যান ও মার্গের দ্বারা হৃত হওয়ার পর পশ্চাৎ হরণ করা প্রাতিহার্য। ঋদ্ধি, আদেশনা ও অনুশাসনীসমূহ বিগত-উপক্লেশ ও কৃতকৃত্য অবস্থায় সত্ত্বদের হিতার্থে পুনরায় প্রবর্তন করতে হয়। নিজের উপক্লেশসমূহ হৃত হলে পরসত্ত্বদের উপক্লেশ হরণ করা হয়, তাই তা প্রাতিহার্য হয়। প্রাতিহার্যই হলো পাটিহার্য। অথবা প্রাতিহার্য অর্থাৎ ঋদ্ধি, আদেশনা ও অনুশাসনীর সমুদায়ের অন্তর্গত প্রত্যেকটিকে প্রাতিহার্য বলা হয়। অথবা প্রাতিহার্য হলো চতুর্থ ধ্যান ও মার্গ, যা প্রতিপক্ষ হরণ করার কারণে, তাতে উৎপন্ন হওয়ার কারণে, অথবা তা নিমিত্তভূত হওয়ার কারণে, অথবা তা থেকে আসার কারণে প্রাতিহার্য। প্রাতিহার্যকেই এখানে “পাটিহীর” বলা হয়েছে। “অবসানম্হি বসন্তো” (অবসানে অবস্থান করে) এর দ্বারা কাল নির্দেশ করা হয়েছে। প্রাতিহার্য সম্পাদনের অবসান এবং ত্রিদশালয় (তাবতিংস) বাসের দ্বারা অভিধর্ম দেশনামার্গ প্রবর্তনের কাল নির্ধারিত হয়েছে। “তিদসালয়ে” (ত্রিদশালয়ে) এর দ্বারা দেশ (স্থান) নির্দেশ করা হয়েছে। কারণ, সেখানে অবস্থান করে তিনি অভিধর্ম দেশনামার্গ প্রবর্তন করেছিলেন।

3. Tatthāpi desavisesadassanatthaṃ ‘‘pāricchattakamūlamhī’’tiādi vuttaṃ. Yugandhareti sītapabbatesveko dvecattālīsayojanasahassubbedho, ādicco ca tadubbedhamaggacārī, so sati sambhave yathā yugandhare sobheyya, evaṃ sobhamāno nisinnoti attho.

৩. সেখানেও বিশেষ স্থান প্রদর্শনের জন্য “পারিচ্ছত্তকমূলম্হি” (পারিজাত বৃক্ষমূলে) ইত্যাদি বলা হয়েছে। “যুগন্ধরে” বলতে শীতপর্বতসমূহের মধ্যে একটি, যা বিয়াল্লিশ হাজার যোজন উচ্চ এবং সূর্য তার সমউচ্চতার মার্গে বিচরণ করে। সম্ভাবনা থাকলে সূর্য যেমন যুগন্ধর পর্বতে শোভা পায়, তেমনি শোভা পেয়ে তিনি উপবিষ্ট ছিলেন—এটাই অর্থ।

4-5. Idāni puggale dhammapaṭiggāhake apadisanto ‘‘cakkavāḷasahassehī’’tiādimāha. Sabbasoti samantato āgamma sabbehi disābhāgehi, sannivesavasena vā samantato sanniviṭṭhehi dasahi cakkavāḷasahassehīti adhippāyo, na sabbaso cakkavāḷasahassehi dasahi dasahīti. Evaṃ sati cattālīsacakkavāḷasahassehi adhikehi vā āgamanaṃ vuttaṃ siyā, na cetaṃ adhippetanti. Samantato sannisinnenāti vā yojetabbaṃ. Samaṃ, sammā vā nisinnena sannisinnena, aññamaññaṃ abyābādhetvā bhagavati gāravaṃ katvā sotaṃ odahitvā nisajjadose vajjitabbe vajjetvā nisinnenāti attho. Mātaraṃ pamukhaṃ katvā sannisinnena devānaṃ gaṇena parivāritoti vā, mātaraṃ pamukhaṃ katvā abhidhammakathāmaggaṃ sampavattayīti vā yojanā kātabbā.

৪-৫. এখন ধর্ম গ্রহণকারী পুদ্গলদের (ব্যক্তিদের) নির্দেশ করে “চক্কবাळসহস্সেহি” (সহস্র চক্রবাল থেকে) ইত্যাদি বলেছেন। “সব্বসো” (সর্বতোভাবে) বলতে চারপাশ থেকে এসে সব দিক থেকে, অথবা বিন্যাস অনুসারে চারপাশ থেকে সমবেত দশ সহস্র চক্রবাল থেকে—এই অভিপ্রায়; সর্বতোভাবে দশ দশ করে সহস্র চক্রবাল থেকে নয়। যদি এমন হতো, তবে চল্লিশ সহস্র বা তার চেয়ে বেশি চক্রবাল থেকে আগমন বলা হতো, কিন্তু তা অভিপ্রেত নয়। অথবা “সমন্ততো সন্নিসিন্নেন” (চারপাশে সমবেতভাবে উপবিষ্ট) এর সাথে যুক্ত করতে হবে। সমভাবে বা সম্যকভাবে উপবিষ্টকে ‘সন্নিসিন্ন’ বলা হয়; অর্থাৎ একে অপরকে পীড়িত না করে, ভগবানের প্রতি গৌরব প্রদর্শন করে, মনোযোগ সহকারে শ্রবণ করে এবং উপবেশনের বর্জনীয় দোষসমূহ বর্জন করে উপবিষ্ট—এটাই অর্থ। মাতাকে প্রধান করে সমবেত দেবগণের দ্বারা পরিবেষ্টিত হয়ে, অথবা মাতাকে প্রধান করে অভিধর্ম দেশনামার্গ প্রবর্তন করেছিলেন—এভাবে যোজনা করতে হবে।

Idāni desanāya samuṭṭhānaṃ dassento ‘‘tassā paññāya tejasā’’ti āha. Yā sā ādimhi karuṇāya upamitā sabbañeyyadhammānaṃ yathāsabhāvajānanasamatthā, tesaṃ desetabbappakārajānanasamatthā, bodhetabbapuggalānaṃ āsayādhimuttiyādivibhāvanasamatthā ca paññā, tassā ca yathāvuttabalayogatoti attho. Tena sabbaññutaññāṇameva abhidhammakathāya samuṭṭhānabhāve samatthaṃ, nāññanti imamatthaṃ dīpento abhidhammakathāya asādhāraṇabhāvaṃ dasseti. Maggoti upāyo. Khandhāyatanādīnaṃ kusalādīnañca dhammānaṃ avabodhassa, saccappaṭivedhasseva vā upāyabhāvato ‘‘abhidhammakathāmaggo’’ti vutto. Pabandho [Pg.9] vā ‘‘maggo’’ti vuccati. So hi dīghattā maggo viyāti maggo, tasmā abhidhammakathāpabandho ‘‘abhidhammakathāmaggo’’ti vutto. Devānaṃ gaṇena parivāritoti vatvā puna devānanti vacanaṃ tesaṃ gahaṇasamatthataṃ dīpeti. Na hi asamatthānaṃ bhagavā desetīti.

এখন দেশনার সমুত্থান (উৎপত্তি) প্রদর্শন করে “তস্সা পঞ্ঞায় তেজসা” (তাঁর প্রজ্ঞার তেজে) বলেছেন। শুরুতে করুণার সাথে উপমিত যে প্রজ্ঞা সমস্ত জ্ঞেয় ধর্মের যথাস্বভাব জানতে সমর্থ, তাদের দেশনার প্রকার জানতে সমর্থ এবং বোধিযোগ্য পুদ্গলদের আশয় ও অধিমুক্তি আদি বিশ্লেষণ করতে সমর্থ, সেই প্রজ্ঞার এবং যথোক্ত বলের সংযোগের কারণে—এটাই অর্থ। এর দ্বারা সর্বজ্ঞতা জ্ঞানই অভিধর্ম দেশনার সমুত্থান ঘটাতে সমর্থ, অন্য কিছু নয়—এই অর্থ প্রকাশ করে অভিধর্ম দেশনার অসাধারণত্ব প্রদর্শন করছেন। “মার্গ” অর্থ উপায়। স্কন্ধ, আয়তন আদি এবং কুশলাদি ধর্মের অববোধের অথবা সত্য প্রতিবেধের উপায় হওয়ার কারণে “অভিধর্মকথামার্গ” বলা হয়েছে। অথবা প্রবন্ধকে (ধারাবাহিকতাকে) “মার্গ” বলা হয়। তা দীর্ঘ হওয়ার কারণে মার্গের মতো, তাই অভিধর্ম দেশনার ধারাবাহিকতাকে “অভিধর্মকথামার্গ” বলা হয়েছে। “দেবগণের দ্বারা পরিবেষ্টিত” বলার পর পুনরায় “দেবগণের” এই বচন তাদের (দেশনা) গ্রহণে সমর্থতা প্রকাশ করে। কারণ, অসমর্থদের উদ্দেশ্যে ভগবান দেশনা করেন না।

6. Evaṃ karuṇāpaññāmukhehi guṇehi bhagavato abhidhammakathāmaggappavattanena ca hitappaṭipattiyā paramapaṇāmārahataṃ dassetvā idāni adhippetaṃ paṇāmaṃ karonto āha ‘‘tassa pāde namassitvā’’ti. Bhagavato thomaneneva ca dhammassa svākkhātatā saṅghassa ca suppaṭipannatā dassitā hoti tappabhavassa anaññathābhāvato, tasmā paṇāmārahaṃ tañca ratanadvayaṃ paṇamanto ‘‘saddhammañcassa…pe… cañjali’’nti āha. Tattha yasmā buddho ‘‘sadevake loke tathāgato vandanīyo’’ti, saṅgho ca ‘‘suppaṭipanno…pe… añjalikaraṇīyo’’ti (a. ni. 6.10) vutto, tasmā ‘‘tassa pāde namassitvā, katvā saṅghassa cañjali’’nti vuttaṃ. Dhammo pana svākkhātatādiguṇayutto tathānussaraṇena pūjetabbo hoti ‘‘tameva dhammaṃ sakkatvā garuṃkatvā upanissāya vihareyya’’nti (saṃ. ni. 1.173; a. ni. 4.21) vacanato, kāyavācācittehi sabbathā pūjetabbo, tasmā ‘‘saddhammañcassa pūjetvā’’ti vuttaṃ. Sirīmatoti ettha sirīti paññāpuññānaṃ adhivacananti vadanti. Atha vā puññanibbattā sarīrasobhaggādisampatti katapuññe nissayati, katapuññehi vā nissīyatīti ‘‘sirī’’ti vuccati, sā ca atisayavatī bhagavato atthīti sirīmā, bhagavā, tassa sirīmato.

৬. এভাবে করুণা ও প্রজ্ঞারূপ গুণের দ্বারা এবং ভগবানের অভিধর্ম দেশনামার্গ প্রবর্তনের মাধ্যমে হিত প্রতিপত্তির দ্বারা পরম প্রণামযোগ্যতা প্রদর্শন করে, এখন অভিপ্রেত প্রণাম নিবেদন করে “তস্স পাদে নমস্সিত্বা” (তাঁর চরণে নমস্কার করে) বলেছেন। ভগবানের স্তুতির মাধ্যমেই ধর্মের স্বাখ্যাততা (সুখ্যাততা) এবং সংঘের সুপ্রতিপন্নতা প্রদর্শিত হয়, কারণ তা থেকে উৎপন্ন বিষয়ের কোনো অন্যথা হয় না। তাই প্রণামযোগ্য সেই রত্নদ্বয়কে প্রণাম জানিয়ে “সদ্ধম্মঞ্চস্স...পে... চঞ্জলিং” (এবং তাঁর সদ্ধর্মকে...পে... অঞ্জলি বদ্ধ করে) বলেছেন। সেখানে যেহেতু বুদ্ধকে “সদেবক লোকে তথাগত বন্দনীয়” এবং সংঘকে “সুপ্রতিপন্ন...পে... অঞ্জলিকরণীয়” বলা হয়েছে, তাই “তস্স pাদে নমস্সিত্বা, কত্বা সঙ্ঘস্স চঞ্জলিং” (তাঁর চরণে নমস্কার করে এবং সংঘের প্রতি অঞ্জলি বদ্ধ করে) বলা হয়েছে। ধর্ম কিন্তু স্বাখ্যাতত্ব আদি গুণযুক্ত হওয়ায় তথানুস্মরণের মাধ্যমে পূজনীয় হয়, যেমন “তমেব ধম্মং সক্কত্বা গরুকত্বা উপনিস্সায় বিহরেয্যং” (সেই ধর্মকেই সৎকার করে, গুরুজ্ঞান করে, আশ্রয় করে বিহার করবেন) এই বচন অনুসারে কায়, বাক্য ও চিত্তের দ্বারা সর্বতোভাবে পূজনীয়; তাই “সদ্ধম্মঞ্চস্স পূজেত্বা” (এবং তাঁর সদ্ধর্মকে পূজা করে) বলা হয়েছে। “সিরীমতো” (শ্রীমতের) এখানে ‘শ্রী’ বলতে প্রজ্ঞা ও পুণ্যের অধিবচন বলা হয়। অথবা পুণ্যজাত শরীরসৌষ্ঠব আদি সম্পত্তি যা কৃতপুণ্যের ওপর নির্ভর করে, অথবা কৃতপুণ্যবানদের দ্বারা আশ্রিত হয়, তাকে ‘শ্রী’ বলা হয়। ভগবানের সেই অতিশয় শ্রী রয়েছে বলে তিনি ‘শ্রীমান’ অর্থাৎ ভগবান; সেই শ্রীমতের।

7. Nipaccakārassāti paṇāmakiriyāya. Ānubhāvenāti balena. Sosetvāti sukkhāpetvā antaradhāpetvā atthaṃ pakāsayissāmīti sambandho. Antarāyeti atthappakāsanassa upaghātake. Asesatoti nissese sakale.

৭. “নিপচ্চকারস্স” বলতে প্রণাম ক্রিয়ার। “আনূভাবেন” বলতে বলের দ্বারা। “সোসেত্বা” বলতে শুষ্ক করে, অন্তর্হিত করে অর্থ প্রকাশ করব—এই সম্বন্ধ। “অন্তরায়ে” বলতে অর্থ প্রকাশের বিঘ্নসমূহকে। “অসেসতো” বলতে নিঃশেষে, সম্পূর্ণভাবে।

8. Idāni abhidhammassa gambhīratthattā atthappakāsanassa dukkarabhāvaṃ dīpetuṃ ‘‘visuddhācārasīlenā’’tiādinā abhiyācanaṃ dasseti. Thullaccayādivisuddhiyā visuddhācāro, pārājikasaṅghādisesavisuddhiyā visuddhasīlo. Cārittavārittavisuddhiyā [Pg.10] vā visuddhācārasīlo, tena. Sakkaccanti cittiṃ katvā. Abhiyācitoti abhimukhaṃ yācito. Tena anādariyaṃ atthappakāsane kātuṃ asakkuṇeyyaṃ dasseti.

৮. এখন অভিধর্মের গভীরার্থতার কারণে অর্থ প্রকাশের দুষ্করতা প্রদর্শন করতে “বিসুদ্ধাচারসীলেন” (বিশুদ্ধ আচার ও শীলযুক্ত) ইত্যাদি দ্বারা যাচ্ঞা প্রদর্শন করছেন। থুল্লচ্চয় (স্থূলাত্যয়) আদি থেকে বিশুদ্ধির দ্বারা বিশুদ্ধ আচারসম্পন্ন, পারাজিক ও সংঘাদিশেষ আদি থেকে বিশুদ্ধির দ্বারা বিশুদ্ধ শীলসম্পন্ন। অথবা চারিত্র ও বারিত্র বিশুদ্ধির দ্বারা বিশুদ্ধ আচার ও শীলসম্পন্ন, তাঁর দ্বারা। “সক্কচ্চং” বলতে সমাদরপূর্বক। “অভিযাচিতো” বলতে সম্মুখে যাচ্ঞা করা হয়েছে। এর দ্বারা অর্থ প্রকাশে অনাদর করা অসম্ভব তা প্রদর্শন করছেন।

9. Idāni yassa atthaṃ pakāsetukāmo, taṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ devadevo’’tiādimāha. Tattha yanti abhidhammaṃ. Devadevoti visuddhisammutiupapattidevānaṃ devo. Loke hi ye ‘‘saraṇaṃ parāyaṇa’’nti gantabbā gatibhūtā, te ‘‘devā’’ti vuccanti, bhagavā ca sabbadevānaṃ gatibhūtoti. Nayatoti saṅkhepato. Samācikkhīti sammā ācikkhi yathā thero bujjhati. Veneyyasatte vinetīti vināyako, nāyakavirahito vā, sayambhūti attho.

৯. এখন যার অর্থ প্রকাশ করতে ইচ্ছুক, তা প্রদর্শন করতে “যং দেবদেবো” (যা দেবদেব) ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে “যং” বলতে অভিধর্মকে। “দেবদেব” বলতে বিশুদ্ধিদেব, সম্মতিদেব ও উপপত্তিদেবদের দেব। জগতে যারা “শরণ ও পরায়ণ” হিসেবে গন্তব্য বা গতিস্বরূপ, তারা “দেব” নামে অভিহিত হন; আর ভগবান হলেন সকল দেবের গতিস্বরূপ। “নয়তো” বলতে সংক্ষেপে। “সমাচিক্খি” বলতে সম্যকভাবে বলেছেন যাতে স্থবির বুঝতে পারেন। বিনেয় সত্ত্বদের দমন বা শিক্ষা দেন বলে তিনি “বিনায়ক”, অথবা তাঁর কোনো নায়ক (পরিচালক) নেই বলে তিনি স্বয়ম্ভূ—এটাই অর্থ।

10-12. Yañcāti yañca abhidhammaṃ bhikkhūnaṃ payirudāhāsīti sambandho. Payirudāhāsīti kathesi. Itīti iminā anukkamena. ‘‘Yo dhārito’’ti yanti upayogavasena vutto yaṃ-saddo dhāritoti paccattena sambajjhamāno paccattavasena pariṇamati, tasmā yo dhārito, yo ca saṅgīto, tassa atthaṃ pakāsayissāmīti yojanā kātabbā. Vedena paññāya īhati pavattatīti vedeho, tena muninā. Abhiṇhasoti bahuso. Abhidhammassāti etaṃ ‘‘atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etena yojetabbaṃ. Idāni yo atthappakāsanassa nissayo, taṃ dassetuṃ ‘‘ādito’’tiādimāha. Tattha āditoti ādimhi paṭhamasaṅgītiyaṃ.

১০-১২. “যঞ্চ” বলতে এবং যে অভিধর্ম ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে ভাষণ করেছিলেন—এই সম্বন্ধ। “পয়িরুদাহাসি” বলতে বলেছিলেন। “ইতি” বলতে এই অনুক্রমে। “যো ধারিতো” এখানে দ্বিতীয়ান্ত ‘যং’ শব্দটি ‘ধারিতো’ এই প্রথমান্ত পদের সাথে যুক্ত হয়ে প্রথমান্ত পদে পরিণত হয়; অতএব যা ধারিত এবং যা সংগীতি করা হয়েছে, তার অর্থ প্রকাশ করব—এভাবে যোজন করতে হবে। ‘বেদ’ অর্থাৎ প্রজ্ঞার দ্বারা যিনি চেষ্টা বা প্রবর্তন করেন, তিনি ‘বিদেহ’; সেই মুনি কর্তৃক। “অভিণ্হসো” বলতে বহুবার। “অভিধম্মস্স” এটিকে “অর্থ প্রকাশ করব” এর সাথে যুক্ত করতে হবে। এখন অর্থ প্রকাশের যা আশ্রয়, তা প্রদর্শন করতে “আদিতো” ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে “আদিতো” বলতে শুরুতে প্রথম সংগীতিতে।

13. Yā aṭṭhakathā saṅgītā, kassa pana sā aṭṭhakathāti? Aññassa vuttassa abhāvā ‘‘yassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti vuttaṃ, adhikāravasena ‘‘tassa abhidhammassā’’ti viññāyati. Saṅgītāti atthaṃ pakāsetuṃ yuttaṭṭhāne ‘‘ayaṃ etassa attho, ayaṃ etassa attho’’ti saṅgahetvā vuttā, pacchāpi ca dutiyatatiyasaṅgītīsu anusaṅgītā.

১৩. যে অট্ঠকথা (অর্থকথা) সংগীতি করা হয়েছে, তা কার অট্ঠকথা? অন্য কোনো উক্তি না থাকায় “যার অর্থ প্রকাশ করব” বলা হয়েছে, অধিকারবশত “সেই অভিধর্মের” বলে জানা যায়। “সংগীতা” বলতে অর্থ প্রকাশ করার জন্য উপযুক্ত স্থানে “এটি এর অর্থ, এটি এর অর্থ” এভাবে সংগ্রহ করে বলা হয়েছে, এবং পরবর্তীতে দ্বিতীয় ও তৃতীয় সংগীতিতেও পুনরায় সংগীতি করা হয়েছে।

14-16. Abhisaṅkhatāti racitā. Tatoti aṭṭhakathāto. Tantinayānuganti tantigatiṃ anugataṃ. Bhāsanti māgadhabhāsaṃ. Nikāyantaraladdhīhīti antarantarā anuppavesitāhi. Asammissanti avokiṇṇaṃ. Anākulanti sanikāyepi anāvilaṃ paricchinnaṃ. Asammisso anākulo ca yo mahāvihāravāsīnaṃ atthavinicchayo, taṃ dīpayanto atthaṃ pakāsayissāmīti[Pg.11]. Etena tipiṭakacūḷanāgattherādīhi vutto theravādopi saṅgahito hoti. Atha vā tambapaṇṇibhāsaṃ apanetvā māgadhabhāsañca āropetvā pakāsiyamāno yo abhidhammassa attho asammisso anākuloyeva ca hoti mahāvihāravāsīnañca vinicchayabhūto, taṃ atthaṃ ‘‘eso mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayo’’ti dīpayanto pakāsayissāmi. Tappakāsaneneva hi so tathā dīpito hotīti.

১৪-১৬. 'অভিসঙ্খতা' অর্থ রচিত। 'ততো' অর্থ অট্ঠকথা হতে। 'তন্তিনয়ানুগং' অর্থ তন্তিগতি (মূলপাঠের ধারা) অনুগমনকারী। 'ভাসং' অর্থ মাগধী ভাষা। 'নিকায়ন্তরলদ্ধীহি' অর্থ অন্যান্য নিকায়ের (মতবাদের) অনুপ্রবেশের দ্বারা। 'অসম্মিস্সং' অর্থ অমিশ্রিত। 'অনাকুলং' অর্থ স্ব-নিকায়ের মধ্যেও অনাবিল ও সুনির্দিষ্ট। মহাবিহারবাসীদের যে অমিশ্রিত ও অনাকুল অর্থ-বিনিশ্চয় রয়েছে, তা প্রকাশ করে আমি অর্থ ব্যাখ্যা করব। এর দ্বারা ত্রিপিটক-চূড়নাগ থের প্রমুখ কর্তৃক কথিত থেরবাদও সংগৃহীত হয়। অথবা, তাম্রপর্ণী ভাষা (সিংহলী ভাষা) পরিহার করে এবং মাগধী ভাষা আরোপ করে প্রকাশিত অভিধর্মের যে অর্থ অমিশ্রিত ও অনাকুল এবং মহাবিহারবাসীদের বিনিশ্চয়স্বরূপ, সেই অর্থকে "এটি মহাবিহারবাসীদের বিনিশ্চয়" হিসেবে প্রকাশ করে আমি ব্যাখ্যা করব। কারণ তা প্রকাশের মাধ্যমেই তা সেভাবে প্রকাশিত হয়।

17. Tosayanto vicakkhaṇeti vicakkhaṇe tosayanto gahetabbaṃ gahetvānāti evaṃ yojetvā ‘‘gahetabbaṭṭhāneyeva gahitaṃ suṭṭhu kata’’nti evaṃ tosayantoti atthaṃ vadanti. Evaṃ sati gahetabbaggahaṇeneva tosanaṃ kataṃ, na aññena atthappakāsanenāti etaṃ āpajjeyya. Tosayanto atthaṃ pakāsayissāmīti evaṃ pana yojanāya sati gahetabbaggahaṇaṃ aññañca sabbaṃ atthappakāsanaṃ hotīti sabbena tena tosanaṃ kataṃ hoti, tasmā tosayanto atthaṃ pakāsayissāmīti yuttarūpā.

১৭. 'তোসয়ন্তো বিচক্খণে' (বিজ্ঞজনদের সন্তুষ্ট করে) - এখানে বিজ্ঞজনদের সন্তুষ্ট করে, যা গ্রহণীয় তা গ্রহণ করে - এভাবে যুক্ত করে "গ্রহণযোগ্য স্থানেই গ্রহণ করা হয়েছে, তা সুষ্ঠুভাবে করা হয়েছে" - এভাবে সন্তুষ্ট করে, এই অর্থ বলা হয়। এমন হলে কেবল গ্রহণযোগ্য বিষয় গ্রহণের মাধ্যমেই সন্তুষ্টি বিধান করা হয়েছে, অন্য কোনো অর্থ প্রকাশের মাধ্যমে নয় - এই আপত্তি উত্থাপিত হতে পারে। কিন্তু "সন্তুষ্ট করে আমি অর্থ প্রকাশ করব" - এভাবে যোজনা করলে গ্রহণযোগ্য বিষয় গ্রহণ এবং অন্য সব অর্থ প্রকাশ করাও বোঝায়, যার ফলে সবকিছুর দ্বারাই সন্তুষ্টি বিধান করা হয়। তাই "সন্তুষ্ট করে আমি অর্থ প্রকাশ করব" - এই যোজনাই যুক্তিযুক্ত।

18-20. Idāni yaṃ atthappakāsanaṃ kattukāmo, tassa mahattaṃ pariharituṃ ‘‘kammaṭṭhānānī’’tiādimāha. Atthavaṇṇananti ettha vaṇṇanā nāma vivaritvā vitthāretvā vacanaṃ. Itīti ‘‘apanetvā tato bhāsa’’nti evamādinā yathādassitappakārena. Iti sotūnaṃ ussāhuppādanassa hetuṃ dasseti. Abhidhammakathanti abhidhammaṭṭhakathaṃ. Nisāmethāti suṇātha. Idāni avassaṃ ayaṃ sotabbāyevāti daḷhaṃ ussāhento āha ‘‘dullabhā hi ayaṃ kathā’’ti.

১৮-২০. এখন যে অর্থ প্রকাশ করতে ইচ্ছুক, তার মহত্ত্ব প্রদর্শন করার জন্য "কম্মট্ঠানানি" (কর্মস্থানসমূহ) ইত্যাদি বলেছেন। 'অত্থবণ্ণনং' (অর্থবর্ণনা) - এখানে 'বর্ণনা' বলতে উন্মোচন করে ও বিস্তারিতভাবে বলাকে বোঝায়। 'ইতি' বলতে "সেখান থেকে ভাষা পরিহার করে" ইত্যাদি পূর্বে প্রদর্শিত প্রকারে। এভাবে শ্রোতাদের উৎসাহ উৎপাদনের কারণ প্রদর্শন করছেন। 'অভিধম্মকথং' অর্থ অভিধর্ম-অট্ঠকথা। 'নিসামেথ' অর্থ শ্রবণ করুন। এখন এটি অবশ্যই শ্রবণযোগ্য - এভাবে দৃঢ়ভাবে উৎসাহিত করে বলছেন, "দুল্লভা হি অয়ং কথা" (এই কথা নিশ্চয়ই দুর্লভ)।

Vīsatigāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

বিশটি গাথার বর্ণনা সমাপ্ত।

Nidānakathāvaṇṇanā

নিদানকথা-বর্ণনা

Aṭṭhasāliniṃ tāva vaṇṇentehi ācariyehi tassā sanniveso vibhāvetabbo. Tasmā idaṃ vuccati –

আচার্যদের দ্বারা অট্ঠসালিনী বর্ণনা করার সময় প্রথমে তার বিন্যাস স্পষ্ট করা উচিত। তাই এটি বলা হয়েছে –

‘‘Vacanattho paricchedo, sanniveso ca pāḷiyā;

Sāgarehi tathā cintā, desanāhi gambhīratā.

"শব্দার্থ, পরিচ্ছেদ, এবং পালির বিন্যাস; সাগরের মতো চিন্তা, এবং দেশনাসমূহের গম্ভীরতা।

‘‘Desanāya [Pg.12] sarīrassa, pavattiggahaṇaṃ tathā;

Therassa vācanāmagga-tappabhāvitatāpi ca.

"দেশনার শরীরের উৎপত্তি ও গ্রহণ, এবং থেরদের বাচনামার্গ (পাঠের ধারা) ও তার প্রভাব।

‘‘Paṭivedhā tathā buddha-vacanādīhi ādito;

Ābhidhammikabhāvassa, sādhanaṃ sabbadassino.

"প্রতিবেধ (উপলব্ধি) এবং আদি থেকে বুদ্ধবচন ইত্যাদির দ্বারা সর্বদর্শীর (বুদ্ধের) আভিধর্মিক ভাবের সাধন।

‘‘Vinayenātha gosiṅga-suttena ca mahesinā;

Bhāsitattassa saṃsiddhi, nidānena ca dīpitā.

"বিনয় এবং গোসিঙ্গ-সূত্রের দ্বারা মহর্ষি (বুদ্ধ) কর্তৃক ভাষিত হওয়ার সিদ্ধি এবং নিদানের দ্বারা তা প্রকাশিত।

‘‘Pakāsetvā imaṃ sabbaṃ, paṭiññātakathā katā;

Aṭṭhasāliniyā etaṃ, sannivesaṃ vibhāvaye’’ti.

"এই সমস্ত প্রকাশ করে প্রতিজ্ঞাত কথা বলা হয়েছে; অট্ঠসালিনীর এই বিন্যাস স্পষ্ট করা উচিত।"

Vacanatthavijānanena viditābhidhammasāmaññatthassa abhidhammakathā vuccamānā sobheyyāti abhidhammaparijānanameva ādimhi yuttarūpanti tadatthaṃ pucchati ‘‘tattha kenaṭṭhena abhidhammo’’ti. Tattha tatthāti ‘‘abhidhammassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti yadidaṃ vuttaṃ, tasmiṃ. ‘‘Yassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti paṭiññātaṃ, so abhidhammo kenaṭṭhena abhidhammoti attho. Tatthāti vā ‘‘abhidhammakatha’’nti etasmiṃ vacane yo abhidhammo vutto, so kenaṭṭhena abhidhammoti attho. Dhammātirekadhammavisesaṭṭhenāti ettha dhammo atireko dhammātireko, suttantādhikā pāḷīti attho. Dhammo viseso dhammaviseso dhammātisayo, vicittā pāḷīti attho, dhammātirekadhammavisesā eva attho dhammātirekadhammavisesaṭṭho. Dvinnampi atthānaṃ abhidhammasaddassa atthabhāvena sāmaññato ekavacananiddeso kato. Tasmāti yasmā ‘‘abhikkamanti, abhikkantavaṇṇā’’tiādīsu viya atirekavisesaṭṭhadīpako abhisaddo, tasmā ayampi dhammo dhammātirekadhammavisesaṭṭhena ‘‘abhidhammo’’ti vuccatīti sambandho.

শব্দার্থ জানার মাধ্যমে অভিধর্মের সাধারণ অর্থ অবগত ব্যক্তির কাছে অভিধর্মের কথা বলা হলে তা শোভা পায়; তাই শুরুতে অভিধর্মের সম্যক জ্ঞান লাভ করাই যুক্তিযুক্ত - এই উদ্দেশ্যে জিজ্ঞাসা করছেন, "তত্থ কেনট্ঠেন অভিধম্মো" (সেখানে কোন অর্থে অভিধর্ম)? 'তত্থ' (সেখানে) বলতে "অভিধর্মের অর্থ প্রকাশ করব" - যা বলা হয়েছে, তাতে। "যার অর্থ প্রকাশ করব" বলে প্রতিজ্ঞা করা হয়েছে, সেই অভিধর্ম কোন অর্থে অভিধর্ম - এটিই অর্থ। অথবা, 'তত্থ' বলতে "অভিধর্মকথা" এই বাক্যে যে অভিধর্ম বলা হয়েছে, তা কোন অর্থে অভিধর্ম - এটিই অর্থ। 'ধম্মাতিরেকধম্মবিসেসট্ঠেন' (ধর্মের অতিরিক্ত ও ধর্মের বিশেষ অর্থে) - এখানে ধর্মের অতিরিক্ত হলো 'ধম্মাতিরেক', যার অর্থ সূত্রান্ত (সূত্র পিটক) অপেক্ষা অধিক পালি। ধর্মের বিশেষ হলো 'ধম্মবিসেস' বা 'ধম্মাতিলয়' (ধর্মের অতিশয়তা), যার অর্থ বিচিত্র পালি; ধর্মের অতিরিক্ত ও ধর্মের বিশেষ অর্থই হলো 'ধম্মাতিরেকধম্মবিসেসট্ঠ'। উভয় অর্থই 'অভিধর্ম' শব্দের অর্থ হওয়ায় সাধারণভাবে একবচনে নির্দেশ করা হয়েছে। 'তস্মা' (অতএব) - যেহেতু "অভিক্কমন্তি, অভিক্কন্তবণ্ণা" ইত্যাদির মতো 'অভি' শব্দটি অতিরিক্ত ও বিশেষ অর্থ প্রকাশক, তাই এই ধর্মও ধর্মের অতিরিক্ত ও ধর্মের বিশেষ অর্থে "অভিধর্ম" নামে অভিহিত হয় - এই হলো সম্বন্ধ।

Tattha siyā – ‘‘abhikkamanti, abhikkantavaṇṇā’’ti ettha dhātusaddassa purato payujjamāno abhisaddo kiriyāya atirekavisesabhāvadīpako hotīti yuttaṃ upasaggabhāvato, dhammasaddo pana na dhātusaddoti etasmā purato abhisaddo payogameva nārahati. Athāpi payujjeyya, kiriyāvisesakā upasaggā, na ca dhammo kiriyāti dhammassa atirekavisesabhāvadīpanaṃ na yuttanti? No na yuttaṃ. Aññassapi hi upasaggassa adhātusaddā [Pg.13] purato payujjamānassa akiriyāyapi atirekavisesabhāvadīpakassa dassanatoti etamatthaṃ vibhāvetuṃ atichattādiudāharaṇaṃ dassento āha ‘‘yathā’’tiādi. Evamevāti yathā chattātirekachattavisesādiatthena atichattādayo honti atisaddassa upasaggassa adhātusaddassapi purato payujjamānassa akiriyāya ca tabbhāvadīpakattā, evamayampi dhammo dhammātirekadhammavisesaṭṭhena ‘‘abhidhammo’’ti vuccati abhi-saddassa upasaggassa adhātusaddassapi purato payujjamānassa akiriyāya ca tabbhāvadīpakattāti adhippāyo.

সেখানে আপত্তি হতে পারে – "অভিক্কমন্তি, অভিক্কন্তবণ্ণা" এখানে ধাতু-শব্দের পূর্বে প্রযুক্ত 'অভি' শব্দটি উপসর্গ হওয়ার কারণে ক্রিয়ার অতিরিক্ত ও বিশেষ ভাব প্রকাশক হওয়া যুক্তিযুক্ত, কিন্তু 'ধম্ম' শব্দ তো ধাতু-শব্দ নয়, তাই এর পূর্বে 'অভি' শব্দের প্রয়োগই অনুচিত। আর যদি প্রয়োগ করাও হয়, উপসর্গসমূহ ক্রিয়ার বিশেষণকারী, কিন্তু 'ধর্ম' তো ক্রিয়া নয়, তাই ধর্মের অতিরিক্ত ও বিশেষ ভাব প্রকাশ করা কি অযৌক্তিক নয়? না, অযৌক্তিক নয়। কারণ অধাতু-শব্দের পূর্বে প্রযুক্ত অন্য উপসর্গেরও অ-ক্রিয়াতেও অতিরিক্ত ও বিশেষ ভাব প্রকাশক হওয়া দেখা যায় - এই অর্থ স্পষ্ট করার জন্য 'অতিছত্র' ইত্যাদির উদাহরণ প্রদর্শন করে বলছেন, "যথা" ইত্যাদি। "এভমেব" (অনুরূপভাবে) - যেমন ছত্রের অতিরিক্ত ও ছত্রের বিশেষ অর্থে 'অতিছত্র' ইত্যাদি হয়, কারণ 'অতি' নামক উপসর্গটি অধাতু-শব্দের পূর্বে প্রযুক্ত হয়েও অ-ক্রিয়াতে সেই ভাব প্রকাশ করে; অনুরূপভাবে এই ধর্মও ধর্মের অতিরিক্ত ও ধর্মের বিশেষ অর্থে "অভিধর্ম" নামে অভিহিত হয়, কারণ 'অভি' নামক উপসর্গটি অধাতু-শব্দের পূর্বে প্রযুক্ত হয়েও অ-ক্রিয়াতে সেই ভাব প্রকাশ করে - এই হলো অভিপ্রায়।

Ekadeseneva vibhattāti ‘‘katame ca, bhikkhave, pañcakkhandhā? Rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho. Katamo ca, bhikkhave, rūpakkhandho? Yaṃ kiñci rūpaṃ atītā…pe… santike vā, ayaṃ vuccati rūpakkhandho’’tievamādinā (saṃ. ni. 3.48; vibha. 2) uddesaniddesamatteneva vibhattā, ‘‘tattha katamaṃ rūpaṃ atīta’’ntievamādinā (vibha. 3) paṭiniddesassa abhidhammabhājanīyassa pañhapucchakassa ca abhāvā na nippadesena. Abhidhammaṃ patvā pana…pe… nippadesatova vibhattā, tasmā ayampi dhammo dhammātirekadhammavisesaṭṭhena ‘‘abhidhammo’’ti vuccati nippadesānaṃ tiṇṇampi nayānaṃ atirekapāḷibhāvato visesapāḷibhāvato cāti adhippāyo. Suttante bāvīsatiyā indriyānaṃ ekato anāgatattā indriyavibhaṅge suttantabhājanīyaṃ natthi. ‘‘Avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantī’’tiādinā paṭiccasamuppāde tassa tassa paccayadhammassa paccayuppannadhammānaṃ paccayabhāvo uddiṭṭho, uddiṭṭhadhammānañca kusalādibhāvo pucchitvā vissajjetabbo, na cettha ‘‘avijjāsaṅkhārā’’ti evaṃ vutto uddeso atthīti pañhapucchakaṃ natthi. Suttante pañca sikkhāpadāni uddiṭṭhāni pāṇātipātā veramaṇītiādīni. Sā pana veramaṇī yadi sabhāvakiccādivasena vibhajīyeyya, ‘‘ārati viratī’’tiādinā abhidhammabhājanīyameva hoti. Athāpi cittuppādavasena vibhajīyeyya, tathāpi abhidhammabhājanīyameva hoti. Añño pana veramaṇīnaṃ vibhajitabbappakāro natthi, yena pakārena suttantabhājanīyaṃ vattabbaṃ siyā. Tasmā sikkhāpadavibhaṅge suttantabhājanīyaṃ natthi.

'একদেশেনেব বিভত্তা' (একদেশ বা আংশিকভাবে বিভক্ত) - "হে ভিক্ষুগণ, পঞ্চস্কন্ধ কী কী? রূপস্কন্ধ...পে... বিজ্ঞানস্কন্ধ। হে ভিক্ষুগণ, রূপস্কন্ধ কী? অতীত...পে... বা নিকটবর্তী যেকোনো রূপ, একে রূপস্কন্ধ বলা হয়" ইত্যাদি প্রকারে কেবল উদ্দেশ ও নির্দেশের মাধ্যমেই বিভক্ত; "সেখানে অতীত রূপ কোনটি" ইত্যাদি প্রতি-নির্দেশ সম্বলিত অভিধর্ম-ভাজনীয় এবং প্রশ্ন-জিজ্ঞাসার অভাব থাকায় তা সম্পূর্ণভাবে (নিঃপ্রদেশভাবে) বিভক্ত নয়। কিন্তু অভিধর্মে এসে...পে... সম্পূর্ণভাবেই বিভক্ত; তাই এই ধর্মও ধর্মের অতিরিক্ত ও ধর্মের বিশেষ অর্থে "অভিধর্ম" নামে অভিহিত হয়, কারণ সম্পূর্ণ তিনটি নয়েরই অতিরিক্ত পালিভাব ও বিশেষ পালিভাব রয়েছে - এই হলো অভিপ্রায়। সূত্রান্তে বাইশটি ইন্দ্রিয় একত্রে না আসায় ইন্দ্রিয়-বিভঙ্গে সূত্রান্ত-ভাজনীয় নেই। "অবিদ্যা প্রত্যয়ে সংস্কারসমূহ উৎপন্ন হয়" ইত্যাদি প্রতীত্যসমুৎপাদে সেই সেই প্রত্যয়ধর্মের প্রত্যয়োপন্ন ধর্মসমূহের প্রত্যয়ভাব উদ্দিষ্ট হয়েছে; এবং উদ্দিষ্ট ধর্মসমূহের কুশলাাদি ভাব জিজ্ঞাসা করে মীমাংসা করতে হবে, কিন্তু এখানে "অবিদ্যা-সংস্কার" এভাবে কথিত উদ্দেশ না থাকায় প্রশ্ন-জিজ্ঞাসা নেই। সূত্রান্তে প্রাণাতিপাত থেকে বিরত থাকা ইত্যাদি পাঁচটি শিক্ষাপদ উদ্দিষ্ট হয়েছে। কিন্তু সেই বিরতি যদি স্বভাব ও কৃত্য ইত্যাদির বশে বিভক্ত করা হয়, তবে "আরতি বিরতি" ইত্যাদির দ্বারা তা অভিধর্ম-ভাজনীয়ই হয়। আর যদি চিত্তোৎপাদের বশে বিভক্ত করা হয়, তবুও তা অভিধর্ম-ভাজনীয়ই হয়। বিরতিসমূহের বিভক্ত করার অন্য কোনো প্রকার নেই, যার দ্বারা সূত্রান্ত-ভাজনীয় বলা যেতে পারে। তাই শিক্ষাপদ-বিভঙ্গে সূত্রান্ত-ভাজনীয় নেই।

Vacanatthato abhidhamme ñāte paricchedato ñāpetuṃ āha ‘‘pakaraṇaparicchedato’’tiādi. Katipayāva pañhavārā avasesāti dhammahadayavibhaṅge anāgatā hutvā mahādhammahadaye āgatā dhammahadayavibhaṅgavacanavasena [Pg.14] avasesā katipayāva pañhavārāti attho. Ettheva saṅgahitāti ‘‘apubbaṃ natthī’’ti vuttaṃ. Appamattikāva tanti avasesāti dhammahadayavibhaṅge anāgantvā mahādhammahadaye āgatatantito yadi pathavīādīnaṃ vitthārakathā mahādhātukathā rūpakaṇḍadhātuvibhaṅgādīsu, atha dhātukathāya vitthārakathā dhātukathāya anāgantvā mahādhātukathāya āgatatanti appamattikāvāti adhippāyo.

শব্দার্থের দিক থেকে অভিধর্ম জ্ঞাত হওয়ার পর, পরিচ্ছেদের দিক থেকে জ্ঞাপন করার জন্য "পকরণপরিচ্ছেদতো" (প্রকরণ-পরিচ্ছেদ থেকে) ইত্যাদি বলেছেন। 'কতিপয়াব পঞ্হবারা অবসেসা' (কয়েকটি প্রশ্নবারই অবশিষ্ট) - অর্থাৎ ধম্মহৃদয়-বিভঙ্গে না এসে মহাধম্মহৃদয়ে এসেছে এবং ধম্মহৃদয়-বিভঙ্গের বচন অনুসারে অবশিষ্ট কয়েকটি প্রশ্নবারই রয়েছে - এই অর্থ। 'এখনেব সঙ্গহিতা' (এখানেই সংগৃহীত) - তাই "অপূর্ব (নতুন) কিছু নেই" বলা হয়েছে। 'অপ্পমত্তিকাব তন্তি অবসেসা' (অল্পমাত্র তন্তিই অবশিষ্ট) - অর্থাৎ ধম্মহৃদয়-বিভঙ্গে না এসে মহাধম্মহৃদয়ে আগত তন্তি (মূলপাঠ) থেকে যদি রূপকাণ্ড, ধাতুবিভঙ্গ ইত্যাদিতে পৃথিবী ইত্যাদির বিস্তারিত কথা মহাধাতুকথা হয়, অথবা ধাতুকথায় না এসে মহাধাতুকথায় আগত তন্তি ধাতুকথার বিস্তারিত কথা হয়, তবে তা অল্পমাত্রই অবশিষ্ট - এই হলো অভিপ্রায়।

Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘sāvakabhāsitattā chaḍḍetha na’’nti, taṃ buddhabhāsitabhāvadassanena paṭisedhetuṃ ‘‘sammāsambuddho hī’’tiādimāha. Catūsu pañhesūti ‘‘upalabbhati nupalabbhatī’’ti paṭiññāya gahitāya paṭikkhepagahaṇatthaṃ ‘‘yo saccikaṭṭho’’ti vuttaṃ saccikaṭṭhaṃ nissayaṃ katvā upādāya pavattā dvepi pañcakā eko pañho, ‘‘sabbatthā’’ti sarīraṃ sabbaṃ vā desaṃ upādāya pavattā eko, ‘‘sabbadā’’ti kālamupādāya eko, ‘‘sabbesū’’ti yadi khandhāyatanādayo gahitā, te upādāya pavattā, atha pana ‘‘yo saccikaṭṭho sabbattha sabbadā’’ti etehi na koci saccikaṭṭho deso kālo vā aggahito atthi, te pana sāmaññavasena gahetvā anuyogo kato, na bhedavasenāti bhedavasena gahetvā anuyuñjituṃ ‘‘sabbesū’’ti vuttā saccikaṭṭhadesakālappadese upādāya ca pavattā ekoti etesu catūsu. Dvinnaṃ pañcakānanti ettha ‘‘puggalo upalabbhati…pe… micchā’’ti ekaṃ, ‘‘puggalo nupalabbhati…pe… micchā’’ti (kathā. 18) ekaṃ, ‘‘tvaṃ ce pana maññasi…pe… idaṃ te micchā’’ti (kathā. 3) ekaṃ, ‘‘ese ce dunniggahite…pe… idaṃ te micchā’’ti ekaṃ, ‘‘na hevaṃ niggahetabbe, tena hi yaṃ niggaṇhāsi…pe… sukatā paṭipādanā’’ti (kathā. 10) ekanti evaṃ niggahakaraṇaṃ, paṭikammakaraṇaṃ, niggahassa suniggahabhāvaṃ icchato paṭiññāṭhapanena paṭikammaveṭhanaṃ, paṭikammassa duppaṭikammabhāvaṃ icchato taṃnidassanena niggahassa dunniggahabhāvadassanena niggahanibbeṭhanaṃ, aniggahabhāvāropanādinā chedoti ayaṃ eko pañcako, yo aṭṭhakathāyaṃ anulomapañcakapaṭikammacatukkaniggahacatukkaupanayanacatukkanigamanacatukka nāmehi sakavādipubbapakkhe anulomapaccanīkapañcakoti vutto, paravādipubbapakkhe ca evameva paccanīyānulomapañcakoti vutto. Evaṃ dve pañcakā veditabbā. Evaṃ sesapañhesupīti aṭṭha pañcakā aṭṭhamukhā vādayuttīti [Pg.15] vuttā. Yuttīti upāyo, vādassa yutti vādayutti, vādappavattanassa upāyoti attho.

আর যা বলা হয়েছে যে, 'শ্রাবক-ভাষিত হওয়ার কারণে একে বর্জন করো না', তা বুদ্ধ-ভাষিত হওয়ার প্রমাণ প্রদর্শনের মাধ্যমে প্রতিষেধ করার জন্য 'সম্যকসম্বুদ্ধই...' ইত্যাদি বলা হয়েছে। 'চারটি প্রশ্নে' বলতে—'উপলব্ধি করা যায় কি যায় না' এই প্রতিজ্ঞা গৃহীত হওয়ার পর, প্রতিষেধ গ্রহণের উদ্দেশ্যে 'যিনি সত্যার্থ...' বলা হয়েছে। সত্যার্থকে আশ্রয় করে বা উপাদান করে প্রবর্তিত উভয় পঞ্চক মিলে একটি প্রশ্ন; 'সর্বত্র' বলতে শরীর বা সমগ্র দেশকে উপাদান করে প্রবর্তিত একটি প্রশ্ন; 'সর্বদা' বলতে কালকে উপাদান করে প্রবর্তিত একটি প্রশ্ন; 'সবেতে' (সর্ব বিষয়ে) বলতে যদি স্কন্ধ, আয়তন ইত্যাদি গৃহীত হয়, তবে সেগুলোকে উপাদান করে প্রবর্তিত প্রশ্ন। অথবা, 'যিনি সত্যার্থ সর্বত্র সর্বদা...' ইত্যাদির দ্বারা কোনো সত্যার্থ দেশ বা কাল অগৃহীত থাকে না, সেগুলোকে সামান্য (সাধারণ) ভাবে গ্রহণ করে অনুযোগ করা হয়েছে, ভেদ (বিশেষ) ভাবে নয়। ভেদ বা বিশেষ ভাবে গ্রহণ করে অনুযোগ করার জন্য 'সবেতে' বলা হয়েছে, যা সত্যার্থ দেশ ও কালের অংশবিশেষকে উপাদান করে প্রবর্তিত একটি প্রশ্ন—এই চারটি প্রশ্নের মধ্যে। 'দুটি পঞ্চকের' বলতে এখানে—'পুগ্গল (ব্যক্তি) উপলব্ধি করা যায়...পে... মিথ্যা' এটি একটি, 'পুগ্গল উপলব্ধি করা যায় না...পে... মিথ্যা' এটি একটি, 'তুমি যদি মনে করো...পে... এটি তোমার মিথ্যা' এটি একটি, 'যদি এটি দুর্নিগ্রহিত হয়...পে... এটি তোমার মিথ্যা' এটি একটি, 'এভাবে নিগ্রহ করা উচিত নয়, অতএব তুমি যা নিগ্রহ করছ...পে... সুকৃত প্রতিপাদন' এটি একটি—এভাবে নিগ্রহকরণ, প্রতিকর্মকরণ, নিগ্রহের সুনিগ্রহভাব ইচ্ছাকারীর প্রতিজ্ঞা স্থাপনের দ্বারা প্রতিকর্মবেষ্টন, প্রতিকর্মের দুষ্প্রতিকর্মভাব ইচ্ছাকারীর তন্নিদর্শনের দ্বারা নিগ্রহের দুর্নিগ্রহভাব প্রদর্শনের মাধ্যমে নিগ্রহ-নির্বেষণ (উন্মোচন), অনিগ্রহভাব আরোপ ইত্যাদির দ্বারা ছেদ—এটি একটি পঞ্চক, যা অট্ঠকথা বা অর্থকথায় অনুলোমপঞ্চক, প্রতিকর্মচতুষ্ক, নিগ্রহচতুষ্ক, উপনয়নচতুষ্ক ও নিগমনচতুষ্ক নামে স্ববাদী-পূর্বপক্ষে 'অনুলোম-পচ্চনীক পঞ্চক' এবং পরবাদী-পূর্বপক্ষে একইভাবে 'পচ্চনীক-অনুলোম পঞ্চক' নামে অভিহিত হয়েছে। এভাবে দুটি পঞ্চক জানতে হবে। এভাবে অবশিষ্ট প্রশ্নগুলোতেও আটটি পঞ্চক বা আটটি মুখ বিশিষ্ট 'বাদযুক্তি' বলা হয়েছে। 'যুক্তি' বলতে উপায়, বাদের যুক্তি হলো বাদযুক্তি, অর্থাৎ বাদ প্রবর্তনের উপায়।

Anulomapaccanīkapañcake ādiniggahaṃ dassetvā paccanīyānulomapañcake ca ādiniggahameva dassetvā mātikaṃ dīpetuṃ ‘‘sā panesā’’tiādimāha. Puggaloti attā satto jīvo. Upalabbhatīti paññāya upagantvā labbhati. Saccikaṭṭhaparamaṭṭhenāti māyāmarīciādayo viya nābhūtākārena, anussavādīhi gahetabbā viya na anuttamatthabhāvena, atha kho bhūtena uttamatthabhāvena upalabbhatīti pucchati. Itaro tādisaṃ icchanto paṭijānāti. Puna yo saccikaṭṭhaparamaṭṭhena upalabbhati, so saccikaṭṭhaparamaṭṭhato añño tadādhāro, aññatra vā tehi, tesaṃ vā ādhārabhūto, anañño vā tato ruppanādisabhāvato sappaccayādisabhāvato vā upalabbhamāno āpajjatīti anuyuñjati ‘‘yo saccikaṭṭho…pe… paramaṭṭhenā’’ti. Itaro puggalassa rūpādīhi aññattaṃ anaññattañca anicchanto ‘‘na heva’’nti paṭikkhipati. Puna sakavādī paṭiññāya ekattāpannaṃ appaṭikkhipitabbaṃ paṭikkhipatīti katvā niggahaṃ āropento āha ‘‘ājānāhi niggaha’’nti. ‘‘Puggalo nupalabbhatī’’ti puṭṭho sakavādī puggaladiṭṭhiṃ paṭisedhento ‘‘āmantā’’ti paṭijānāti. Puna itaro yo saccikaṭṭhena nupalabbhati puggalo, so saccikaṭṭhaparamaṭṭhato añño vā anañño vā nupalabbhatīti āpajjati aññassa pakārassa abhāvāti anuyuñjati ‘‘yo saccikaṭṭho…pe… paramaṭṭhenā’’ti. Yasmā pana puggalo sabbena sabbaṃ nupalabbhati, tasmā tassa aññattānaññattānuyogo ananuyogo puggalaladdhiṃ paṭisedhentassa anāpajjanatoti ‘‘na heva’’nti paṭikkhipati. Itaro paṭiññāya āpajjanalesameva passanto aviparītaṃ atthaṃ asambujjhantoyeva niggahaṃ āropeti ‘‘ājānāhi niggaha’’nti.

অনুলোম-পচ্চনীক পঞ্চকে আদি নিগ্রহ প্রদর্শন করে এবং পচ্চনীক-অনুলোম পঞ্চকেও আদি নিগ্রহই প্রদর্শন করে মাতৃকা ব্যাখ্যা করার জন্য 'সা পনেসা...' ইত্যাদি বলা হয়েছে। 'পুগ্গল' (ব্যক্তি) বলতে আত্মা, সত্ত্ব বা জীব। 'উপলব্ধি করা যায়' বলতে প্রজ্ঞার দ্বারা অবগত হয়ে লাভ করা যায়। 'সচ্চিকট্ঠ-পরমত্থেন' (সত্যার্থ ও পরমার্থত) বলতে মায়া বা মরীচিকার মতো অভূত আকারে নয়, অথবা অনুশ্রুতি ইত্যাদির দ্বারা গ্রহণীয় অনুত্তম অর্থভাবে নয়, বরং ভূত (বাস্তব) ও উত্তম অর্থভাবে (পরমার্থত) উপলব্ধি করা যায় কি না—এরূপ জিজ্ঞাসা করা হচ্ছে। অপর পক্ষ সেরূপ ইচ্ছা করে তা স্বীকার (প্রতিজ্ঞা) করছে। পুনরায়, যিনি সত্যার্থ ও পরমার্থত উপলব্ধ হন, তিনি সত্যার্থ ও পরমার্থ থেকে অন্য এবং তার আধার, অথবা তাদের থেকে ভিন্ন, অথবা তাদের আধারস্বরূপ, অথবা তা থেকে অনন্য (অভিন্ন) রূপণাদি স্বভাবত বা সপ্রত্যয়াদি স্বভাবত উপলব্ধ হওয়া আপতিত হয়—এরূপ অনুযোগ করার জন্য 'যিনি সত্যার্থ...পে... পরমার্থত' বলা হয়েছে। অপর পক্ষ পুগ্গলের রূপাদির সাথে অন্যত্ব (ভিন্নতা) বা অনন্যত্ব (অভিন্নতা) স্বীকার না করে 'না হেবং' (এমন নয়) বলে প্রতিষেধ করছে। পুনরায় স্ববাদী প্রতিজ্ঞার দ্বারা একত্বে আপন্ন অপ্রতিরোধযোগ্য বিষয়কে প্রতিষেধ করছে বিবেচনা করে নিগ্রহ আরোপপূর্বক বলছেন—'নিগ্রহ অনুধাবন করো'। 'পুগ্গল উপলব্ধি করা যায় না'—এরূপ জিজ্ঞাসিত হয়ে স্ববাদী পুগ্গল-দৃষ্টি প্রতিষেধ করার জন্য 'আমন্তা' (হ্যাঁ) বলে স্বীকার করছেন। পুনরায় অপর পক্ষ—যে পুগ্গল সত্যার্থত উপলব্ধ হয় না, সে সত্যার্থ ও পরমার্থ থেকে অন্য বা অনন্য হিসেবে উপলব্ধ হয় না, অন্য কোনো প্রকারের অভাব হেতু এরূপ আপতিত হয়—এরূপ অনুযোগ করার জন্য 'যিনি সত্যার্থ...পে... পরমার্থত' বলা হয়েছে। যেহেতু পুগ্গল সর্বতোভাবে উপলব্ধ হয় না, তাই পুগ্গলবাদ প্রতিষেধকারীর পক্ষে তার অন্যত্ব বা অনন্যত্ব বিষয়ক অনুযোগ অপ্রাসঙ্গিক বা অনুপযুক্ত হওয়ায় তিনি 'না হেবং' বলে প্রতিষেধ করছেন। অপর পক্ষ প্রতিজ্ঞার আপতনমাত্র দেখে অবিপনীত (যথার্থ) অর্থ না বুঝেই নিগ্রহ আরোপ করছেন—'নিগ্রহ অনুধাবন করো'।

Itīti yaṃ disvā mātikā ṭhapitā, evaṃ desitattāti adhippāyo. Yathā kinti yena pakārena buddhabhāsitaṃ nāma jātaṃ, taṃ nidassanaṃ kinti attho. Yatonidānanti yaṃkāraṇā chaajjhattikabāhirāyatanādinidānanti attho. Papañcasaññāsaṅkhāti taṇhāmānadiṭṭhipapañcasampayuttā saññākoṭṭhāsā. Samudācarantīti ajjhācaranti. Ettha ceti etesu āyatanādīsu taṇhāmānadiṭṭhīhi abhinanditabbaṃ abhivaditabbaṃ ajjhositabbañca natthi ce[Pg.16]. Nanu natthiyeva, kasmā ‘‘natthi ce’’ti vuttanti? Saccaṃ natthi, appahīnābhinandanābhivadanajjhosānānaṃ pana puthujjanānaṃ abhinanditabbādippakārāni āyatanādīni hontīti tesaṃ na sakkā ‘‘natthī’’ti vattuṃ, pahīnābhinandanādīnaṃ pana sabbathā natthīti ‘‘natthi ce’’ti vuttaṃ. Esevantoti abhinandanādīnaṃ natthibhāvakaro maggo tappaṭippassaddhibhūtaṃ phalaṃ vā rāgānusayādīnaṃ anto avasānaṃ, appavattīti attho.

'ইতি' বলতে যা দেখে মাতৃকা স্থাপন করা হয়েছে, এভাবে দেশিত হওয়ার কারণে—এই অভিপ্রায়। 'যথা কিং' বলতে যে প্রকারে বুদ্ধ-ভাষিত হয়েছে, তার নিদর্শন কী—এই অর্থ। 'যতোনিদানং' বলতে যে কারণে, অর্থাৎ ছয়টি আধ্যাত্মিক ও বাহ্য আয়তন আদি নিদান (কারণ)—এই অর্থ। 'প্রপঞ্চসংজ্ঞা-সংখা' বলতে তৃষ্ণা, মান ও দৃষ্টিরূপ প্রপঞ্চের সাথে সম্প্রযুক্ত সংজ্ঞার অংশসমূহ। 'সমুদাচরন্তি' বলতে অধ্যাচরণ করে (মনে উদিত হয়)। 'এখানে' বলতে এই আয়তনাদিতে তৃষ্ণা, মান ও দৃষ্টির দ্বারা অভিনন্দিত করার মতো, অভিবাদন করার মতো বা অধ্যবসায় (আসক্তি) করার মতো যদি কিছু না থাকে। আসলেই তো নেই, তবে কেন 'যদি না থাকে' বলা হয়েছে? সত্যই নেই, কিন্তু যাদের অভিনন্দন, অভিবাদন ও অধ্যবসায় প্রহীন হয়নি, সেই পৃথগ্জনদের জন্য অভিনন্দিত করার মতো আয়তনাদি বিদ্যমান থাকে, তাই তাদের ক্ষেত্রে 'নেই' বলা যায় না। কিন্তু যাদের অভিনন্দন আদি প্রহীন হয়েছে, তাদের ক্ষেত্রে সর্বতোভাবে নেই বলেই 'যদি না থাকে' বলা হয়েছে। 'এসেবন্তো' (এটাই অন্ত) বলতে অভিনন্দন আদির অভাবকারী মার্গ অথবা তার প্রতিপ্রশ্রব্ধিভূত ফল, যা রাগানুশয় আদির অন্ত বা অবসান, অপ্রবৃত্তি—এই অর্থ।

Jānaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇena jānitabbaṃ jānāti. Na hi padesañāṇavā jānitabbaṃ sabbaṃ jānātīti. Passaṃ passatīti dibbacakkhupaññācakkhudhammacakkhubuddhacakkhusamantacakkhusaṅkhātehi pañcahi cakkhūhi passitabbaṃ passati. Atha vā jānaṃ jānātīti yathā aññe savipallāsā kāmarūpapariññāvādino jānantāpi vipallāsavasena jānanti, na evaṃ bhagavā, bhagavā pana pahīnavipallāsattā jānanto jānātiyeva, diṭṭhidassanassa ca abhāvā passanto passatiyevāti attho. Cakkhubhūtoti paññācakkhumayattā sattesu ca taduppādanato lokassa cakkhubhūto. Ñāṇabhūtoti etassa ca evameva attho daṭṭhabbo. Dhammā bodhipakkhiyā. Brahmā maggo, tehi uppannattā lokassa ca taduppādanato tabbhūto. Vattāti catusaccadhamme vadatīti vattā. Pavattāti ciraṃ saccappaṭivedhaṃ pavattento vadatīti pavattā. Atthassa ninnetāti atthaṃ uddharitvā dassetā, paramatthaṃ vā nibbānaṃ pāpayitā. Amatassa dātāti amatasacchikiriyaṃ sattesu uppādento amataṃ dadātīti amatassa dātā. Bodhipakkhiyadhammānaṃ tadāyattabhāvato dhammassāmī. Suvaṇṇāliṅganti suvaṇṇamayaṃ āliṅgaṃ khuddakamudiṅgaṃ. Supupphitasatapattapadumamiva sassirikaṃ sasobhaṃ supupphitasatapattasassirikaṃ.

'জানং জানাতি' (জেনে জানেন) বলতে সর্বজ্ঞতা-জ্ঞানের দ্বারা জ্ঞাতব্য বিষয় জানেন। কারণ প্রদেশ-জ্ঞানসম্পন্ন ব্যক্তি জ্ঞাতব্য সমস্ত কিছু জানেন না। 'পসং পসতি' (দেখে দেখেন) বলতে দিব্যচক্ষু, প্রজ্ঞাচক্ষু, ধর্মচক্ষু, বুদ্ধচক্ষু ও সমন্তচক্ষু নামক পাঁচটি চক্ষুর দ্বারা দর্শনযোগ্য বিষয় দেখেন। অথবা, 'জানং জানাতি' বলতে যেমন অন্যান্য বিপর্যাসযুক্ত কামরূপ-পরিজ্ঞাবাদীরা জানলেও বিপর্যাসবশত জানে, ভগবান তেমন নন; ভগবান বিপর্যাস প্রহীন হওয়ার কারণে জেনে জানেনই, এবং দৃষ্টিদর্শনের অভাব হেতু দেখে দেখেনই—এই অর্থ। 'চক্ষুভূতো' (চক্ষুস্বরূপ) বলতে প্রজ্ঞাচক্ষুময় হওয়ার কারণে এবং সত্ত্বদের মধ্যে তা উৎপাদন করার কারণে জগতের চক্ষুস্বরূপ। 'জ্ঞানভূতো' (জ্ঞানস্বরূপ) বলতেও একইভাবে অর্থ বুঝতে হবে। 'ধম্মো' বলতে বোধিপক্ষীয় ধর্মসমূহ। 'ব্রহ্মো' বলতে মার্গ; সেগুলোর দ্বারা উৎপন্ন হওয়ার কারণে এবং জগতের জন্য তা উৎপাদন করার কারণে তদ্রূপ (ধর্ম ও ব্রহ্মস্বরূপ) হয়েছেন। 'বত্তা' (বক্তা) বলতে চতুরার্যসত্য ধর্ম বলেন বলে বক্তা। 'পবত্তা' (প্রবক্তা) বলতে দীর্ঘকাল সত্য-প্রতিবেধ প্রবর্তন করে বলেন বলে প্রবক্তা। 'অত্থস নিন্নেতা' (অর্থের পথপ্রদর্শক) বলতে অর্থ উদ্ধার করে প্রদর্শনকারী, অথবা পরমার্থ নির্বাণে পৌঁছানো ব্যক্তি। 'অমতের দাতা' (অমৃতদাতা) বলতে সত্ত্বদের মধ্যে অমৃত-সাক্ষাৎকার উৎপন্ন করে অমৃত দান করেন বলে অমৃতদাতা। বোধিপক্ষীয় ধর্মসমূহ তাঁর আয়ত্তাধীন হওয়ার কারণে তিনি 'ধর্মস্বামী'। 'সুবর্ণালিঙ্গং' বলতে সুবর্ণময় আলিঙ্গ বা ক্ষুদ্র মৃদঙ্গ। সুস্ফুটিত শতপত্র পদ্মের মতো শ্রীসম্পন্ন ও শোভাময়কে 'সুস্ফুটিত শতপত্র শ্রীসম্পন্ন' বলা হয়েছে।

Anumoditakālato paṭṭhāya…pe… buddhabhāsitaṃ nāma jātanti etena anumodanā buddhabhāsitabhāvassa kāraṇanti ayamattho vutto viya dissati, evañca sati kathāvatthussa buddhabhāsitabhāvo na siyā ananumoditattā, tasmā evamettha attho daṭṭhabbo – ‘‘mahākaccāyano evaṃ vibhajissatī’’ti disvā bhagavā mātikaṃ nikkhipitvā vihāraṃ paviṭṭho, tatheva ca thero bhagavatā dinnanayena ṭhapitamātikāya vibhajīti buddhabhāsitaṃ nāma jātaṃ, taṃ pana anumodanāya pākaṭaṃ jātanti etamatthaṃ sandhāya ‘‘evaṃ satthārā…pe… nāma jāta’’nti vuttanti.

'অনুমোদন করার সময় থেকে...পে... বুদ্ধ-ভাষিত হয়েছে'—এর দ্বারা অনুমোদনই বুদ্ধ-ভাষিত হওয়ার কারণ, এই অর্থ বলা হয়েছে বলে মনে হয়। এবং এরূপ হলে, অনুমোদন না করার কারণে কথাবস্তুর বুদ্ধ-ভাষিতত্ব সিদ্ধ হতো না। অতএব, এখানে এভাবে অর্থ বুঝতে হবে—'মহাকাত্যায়ন এভাবে বিভাজন করবেন'—তা দেখে ভগবান মাতৃকা স্থাপন করে বিহারে প্রবেশ করেছিলেন, এবং স্থবিরও ভগবান কর্তৃক প্রদত্ত নয়ের (পদ্ধতির) দ্বারা স্থাপিত মাতৃকাকে বিভাজন করেছিলেন বলে তা বুদ্ধ-ভাষিত হয়েছে। কিন্তু তা অনুমোদনের দ্বারা প্রকট হয়েছে—এই অর্থকে লক্ষ্য করেই 'এভাবে শাস্তা কর্তৃক...পে... বুদ্ধ-ভাষিত হয়েছে' বলা হয়েছে।

Idāni [Pg.17] pāḷiyā sannivesaṃ dassetuṃ ‘‘tattha dhammasaṅgaṇīpakaraṇe’’tiādimāha. Kāmāvacarakusalato aṭṭhāti kāmāvacarakusale cattāro khandhe gahetvā tato aṭṭha cittāni uddharati. Paṭhamā vibhattītipi vadanti. Ekūnanavuti cittānīti yattha etāni cittāni vibhattāni, te pāḷippadesā ‘‘ekūnanavuti cittānī’’ti vuttā. Tesañca samudāyo cittavibhatti, tasmā upapannametaṃ ‘‘ekūnanavuti cittāni cittavibhattī’’ti. Mātikañca uddisitvā tattha ekekaṃ padaṃ uddharitvā yasmā cittāni vibhattāni, tasmā mātikāpi cittavibhattiantogadhāyevāti cittuppādakaṇḍaṃ mātikāpadabhājanīyavasena duvidhanti idampi vacanaṃ yujjati.

এখন পালির সন্নিবেশ প্রদর্শন করার জন্য 'তত্থ ধম্মসঙ্গণীপকরণে...' (সেখানে ধর্মসঙ্গণি প্রকরণে) ইত্যাদি বলা হয়েছে। 'কামাবচর কুশল থেকে আটটি' বলতে কামাবচর কুশলে চারটি স্কন্ধ গ্রহণ করে তা থেকে আটটি চিত্ত উদ্ধার করেন। একে 'প্রথম বিভক্তি'ও বলা হয়। 'ঊননব্বইটি চিত্ত' বলতে যেখানে এই চিত্তগুলো বিভক্ত হয়েছে, সেই পালি অংশগুলোকে 'ঊননব্বইটি চিত্ত' বলা হয়েছে। এবং সেগুলোর সমষ্টিই হলো চিত্তবিভক্তি, তাই 'ঊননব্বইটি চিত্তই চিত্তবিভক্তি'—এরূপ বলা যুক্তিযুক্ত। এবং মাতৃকাকে উদ্দেশ করে সেখানে এক একটি পদ উদ্ধার করে যেহেতু চিত্তসমূহ বিভক্ত করা হয়েছে, তাই মাতৃকাও চিত্তবিভক্তির অন্তর্গতই। অতএব, চিত্তোৎপাদক কাণ্ড মাতৃকাপদভাজনীয় ভেদে দ্বিবিধ—এই কথাও যুক্তিযুক্ত।

Mūlatoti ‘‘tīṇi kusalamūlānī’’tiādinā (dha. sa. 985) kusalādīnaṃ mūlavasena saṅkhipitvā vacanaṃ. ‘‘Vedanākkhandho’’tiādinā khandhato. ‘‘Kāyakamma’’ntiādinā dvārato. ‘‘Sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare’’tiādinā (dha. sa. 988) bhūmito. Atthoti hetuphalaṃ. Dhammoti hetu. ‘‘Tīṇi kusalamūlāni tīṇi akusalamūlānī’’tiādinā (dha. sa. 985-986) hetuvasena saṅgaho dhammato nikkhepo. ‘‘Taṃsampayutto, taṃsamuṭṭhānā tadekaṭṭhā ca kilesā’’tiādinā (dha. sa. 985-986) hetuphalavasena saṅgaho atthato nikkhepo. Atha vā dhammoti bhāsito. Atthoti bhāsitattho. ‘‘Tayo kusalahetū’’ti (dha. sa. 1059) dhammo. ‘‘Tattha katame tayo kusalahetū alobho’’tiādi (dha. sa. 1060) attho, so ca dhammo. ‘‘Tattha katamo alobho’’tiādi (dha. sa. 1061) atthoti evaṃ atthadhammavasena nikkhepo veditabbo. Nāmatoti ‘‘tīṇi kusalamūlānī’’ti vuttadhammānaṃ alobhotiādināmavasena. Liṅgatoti uddiṭṭhassa ekasseva dhammassa ‘‘alobho alubbhanā alubbhitatta’’nti (dha. sa. 1061) purisādiliṅgavasena nikkhepo.

মূলত (মূল থেকে) বলতে 'তিনটি কুশলমূল' ইত্যাদি দ্বারা (ধ. স. ৯৮৫) কুশলাদির মূলের ভিত্তিতে সংক্ষেপে বলা। 'বেদনা স্কন্ধ' ইত্যাদি দ্বারা স্কন্ধ থেকে। 'কায়কর্ম' ইত্যাদি দ্বারা দ্বার থেকে। 'সুখভূমি কামাবচরে' ইত্যাদি দ্বারা (ধ. স. ৯৮৮) ভূমি থেকে। অর্থ হলো হেতুফল। ধর্ম হলো হেতু। 'তিনটি কুশলমূল, তিনটি অকুশলমূল' ইত্যাদি দ্বারা (ধ. স. ৯৮৫-৯৮৬) হেতুর ভিত্তিতে সংগ্রহ করা হলো ধর্মত নিক্ষেপ (ধর্মের দিক থেকে উপস্থাপন)। 'তৎসম্প্রযুক্ত, তৎসমুত্থান ও তদেকষ্ঠ ক্লেশসমূহ' ইত্যাদি দ্বারা (ধ. স. ৯৮৫-৯৮৬) হেতুফলের ভিত্তিতে সংগ্রহ করা হলো অর্থত নিক্ষেপ (অর্থের দিক থেকে উপস্থাপন)। অথবা, ধর্ম হলো ভাষিত (উক্ত বাণী)। অর্থ হলো ভাষিতার্থ (উক্ত বাণীর অর্থ)। 'তিনটি কুশলহেতু' (ধ. স. ১০৫৯) হলো ধর্ম। 'সেখানে কোন তিনটি কুশলহেতু? অলোভ...' ইত্যাদি (ধ. স. ১০৬০) হলো অর্থ, এবং তাও ধর্ম। 'সেখানে অলোভ কোনটি?' ইত্যাদি (ধ. স. ১০৬১) হলো অর্থ—এভাবে অর্থ ও ধর্মের ভিত্তিতে নিক্ষেপ (উপস্থাপন) বুঝতে হবে। নামত বলতে 'তিনটি কুশলমূল' ইত্যাদি উক্ত ধর্মসমূহের অলোভ ইত্যাদি নামের ভিত্তিতে। লিঙ্গত বলতে উদ্দিষ্ট একটিমাত্র ধর্মেরই 'অলোভ, অলুভ্যনা (লোভহীনতা), অলুভ্যিতত্ব (লোভহীন ভাব)' ইত্যাদি (ধ. স. ১০৬১) পুংলিঙ্গাদি লিঙ্গের ভিত্তিতে নিক্ষেপ (উপস্থাপন)।

Gaṇanacāranti gaṇanappavattiṃ. Samānentīti samānaṃ karonti pūrenti, tathā samānetabbanti etthāpi. ‘‘Vijjābhāgino avijjābhāgino’’ti (dha. sa. dukamātikā 101) evamādīsu ettha viññātesu ābhidhammikattherā suttantaṃ suṇantā cintentā ca suttantesu ‘‘vijjābhāgino’’tiādīsu āgatesu atthassa viññātattā na kilamantīti etamatthaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ābhidhammikattherānaṃ…pe… akilamatthaṃ ṭhapitā’’ti.

'গণনাচার' বলতে গণনার প্রবৃত্তি (প্রয়োগ)। 'সমানেন্তি' বলতে সমান করে, পূর্ণ করে; তেমনি 'সমানোতব্বং' শব্দেও একই অর্থ। 'বিদ্যাভাগী, অবিদ্যাভাগী' ইত্যাদি (ধ. স. দুকমাতিকা ১০১) বিষয়সমূহ এখানে বিজ্ঞাত হলে, আভিধাম্মিক স্থবিরগণ সূত্রান্ত শ্রবণ ও চিন্তা করার সময় সূত্রান্তে 'বিদ্যাভাগী' ইত্যাদি শব্দ আসলে অর্থ জানা থাকার কারণে ক্লান্ত হন না—এই অর্থকে লক্ষ্য করেই বলা হয়েছে, 'আভিধাম্মিক স্থবিরদের...পে... অক্লান্তির জন্য স্থাপিত হয়েছে'।

Anamataggoti [Pg.18] aññātaggo. Khandhantaranti khandhanānattaṃ, khandhameva vā. Gahetuṃ asakkuṇeyyattā saṇhaṃ, sukhumāya paññāya gahetabbato sukhumañca dhammaṃ saṇhasukhumadhammaṃ. Balavatā ñāṇavegena pavattattā balavato ñāṇavegassa nimittabhāvato ca balavaṃ. Gambhīrameva gambhīragataṃ, gambhīrāni vā gatāni gamanāni etassa santīti gambhīragataṃ. Yathānupubbanti yathānupubbena. Nikhilenāti niravasesena desitaṃ, pañcakhilarahitena vā bhagavatā desitaṃ. Rūpagataṃvāti hatthagataṃ rūpaṃ viya cakkhunā. ‘‘Paṭivedhañāṇena samantapaṭṭhānaṃ yo passati, so attheva, no natthī’’ti attānaṃ sandhāya thero vadatīti.

'অনমতগ্গ' (অনমতাগ্র) বলতে অজ্ঞাত অগ্র (যার আদি বা অন্ত জানা নেই)। 'স্কন্ধান্তর' বলতে স্কন্ধের নানাত্ব (ভিন্নতা) অথবা স্কন্ধকেই বোঝায়। গ্রহণ করতে অসমর্থ হওয়ার কারণে 'শ্লক্ষ্ণ' (সূক্ষ্ম), এবং সূক্ষ্ম প্রজ্ঞা দ্বারা গ্রহণীয় হওয়ার কারণে 'সূক্ষ্ম' ধর্মকে 'শ্লক্ষ্ণ-সূক্ষ্ম ধর্ম' বলা হয়। বলবান জ্ঞানবেগে প্রবর্তিত হওয়ার কারণে এবং বলবান জ্ঞানবেগের নিমিত্তস্বরূপ হওয়ার কারণে 'বলবান'। গম্ভীরকেই 'গম্ভীরগত' বলা হয়, অথবা যার গম্ভীর গতিসমূহ রয়েছে তা 'গম্ভীরগত'। 'যথানুপূর্ব' বলতে যথানুক্রমে। 'নিখিল' বলতে সম্পূর্ণরূপে দেশিত, অথবা পঞ্চখিল-রহিত ভগবানের দ্বারা দেশিত। 'রূপগত' বলতে হাতের তালুতে থাকা রূপের মতো চোখের দ্বারা প্রত্যক্ষ করা। 'প্রতিবেধ-জ্ঞানের দ্বারা যিনি সমন্তপ্রস্থান (সমন্তপট্ঠান) দর্শন করেন, তিনি আছেনই, নেই নন'—স্থবির নিজের উদ্দেশ্যে এ কথা বলছেন।

Khuddakavatthuvibhaṅge āgatesu ekādhikesu aṭṭhasu kilesasatesu aṭṭhasatataṇhāvicaritāni apanetvā sesā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo ca uppannānuppannabhāvena diguṇitāni diyaḍḍhakilesasahassāni dasādhikāni honti, appakaṃ pana ūnamadhikaṃ vā na gaṇanūpagaṃ hotīti ‘‘diyaḍḍhakilesasahassa’’nti vuttaṃ. Itaresaṃ atītādibhāvāmasanā aggahaṇaṃ khepane daṭṭhabbaṃ.

ক্ষুদ্রকবস্তুবিভঙ্গে উল্লিখিত এক-অধিক আটশত ক্লেশের মধ্যে আটশত তৃষ্ণা-বিচলিত অবস্থা বাদ দিয়ে অবশিষ্ট বাষট্টিটি দৃষ্টি এবং উৎপন্ন ও অনুৎপন্ন ভেদে দ্বিগুণিত করলে দশ-অধিক দেড় হাজার ক্লেশ হয়। কিন্তু সামান্য কম বা বেশি গণনাযোগ্য হয় না বলে 'দেড় হাজার ক্লেশ' (সার্ধসহস্র ক্লেশ) বলা হয়েছে। অন্যদের অতীতাদি ভাবের স্পর্শ না করার কারণে গ্রহণ না করা ক্ষয় করার ক্ষেত্রে দেখতে হবে।

Mecakapaṭāti nīlanibhā paṭā. Cittasamuṭṭhānā vaṇṇadhātūti cittapaccayautusamuṭṭhānā vaṇṇadhātūti attho gahetabbo. Kasmā? Na hi cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ bahi nigacchatīti, cittasamuṭṭhānarūpaparamparāya āgatattā pana evaṃ vuttaṃ. Atha vā cittasamuṭṭhānā vaṇṇadhātūti ettha paccayautusaddānaṃ lopaṃ katvā soyeva pubbe vutto attho suvaṇṇatā sussaratā viya. Ettha hi ‘‘sussaratā’’ti upādinnakādhikāre āgataṃ, na ca saddo upādinnako atthi, tasmā upādinnakarūpaoṭṭhatāluādinissayattā evaṃ vuttanti, evametthāpi cittapaccayautusamuṭṭhānaṃ sandhāya ‘‘cittasamuṭṭhānā vaṇṇadhātū’’ti vadati.

'মেচকপট' বলতে নীলবর্ণের বস্ত্র। 'চিত্তসমুত্থান বর্ণধাতু' বলতে চিত্তপ্রত্যয় ও ঋতুসমুত্থান বর্ণধাতু—এই অর্থ গ্রহণ করতে হবে। কেন? কারণ চিত্তসমুত্থান রূপ বাইরে নির্গত হয় না, তবে চিত্তসমুত্থান রূপ-পরম্পরায় আসার কারণে এমন বলা হয়েছে। অথবা, 'চিত্তসমুত্থান বর্ণধাতু' এখানে 'প্রত্যয়' ও 'ঋতু' শব্দ লোপ করে পূর্বে উক্ত সেই অর্থই গ্রহণ করতে হবে, যেমন সুবর্ণতা (সুন্দর গাত্রবর্ণ) ও সুস্বরতা (সুন্দর কণ্ঠস্বর)। এখানে 'সুস্বরতা' শব্দটি উপাদিন্নক (উপাদানকৃত) অধিকারে এসেছে, কিন্তু শব্দ উপাদিন্নক নয়; তাই উপাদিন্নক রূপ ওষ্ঠ ও তালু ইত্যাদির আশ্রিত হওয়ার কারণে এমন বলা হয়েছে। একইভাবে এখানেও চিত্তপ্রত্যয় ও ঋতুসমুত্থানকে লক্ষ্য করে 'চিত্তসমুত্থান বর্ণধাতু' বলা হয়েছে।

Kāyasakkhinti paccakkhaṃ. Dantāvaraṇanti oṭṭhadvayaṃ. Mukhādānanti mukhavivaraṃ. Siliṭṭhanti saṃgataṃ susaṇṭhitaṃ. Sare nimittaṃ gahetvāti ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti dhammassaravasena nimittaṃ gahetvā, na kilesānubyañjanavasena. Ekappahārenāti ettha pahāroti divasassa tatiyo bhāgo vuccati. Evaṃ santeti pubbe vuttamaggahetvā vācanāmaggassa therappabhavattavacanameva gahetvā tena purimavacanañca paṭikkhipanto codeti.

'কায়সাক্ষী' বলতে প্রত্যক্ষ। 'দন্তাবরণ' বলতে ওষ্ঠদ্বয় (ঠোঁট দুটি)। 'মুখাদান' বলতে মুখবিবর (মুখের ছিদ্র)। 'শ্লিষ্ট' বলতে সংগত ও সুসংস্থিত। 'স্বরে নিমিত্ত গ্রহণ করে' বলতে 'একে ধর্ম বলা হয়'—এভাবে ধর্মস্বরের ভিত্তিতে নিমিত্ত গ্রহণ করে, ক্লেশের অনুব্যঞ্জন (লক্ষণ) হিসেবে নয়। 'একপ্রহারে' এখানে 'প্রহার' বলতে দিনের তৃতীয় ভাগকে বোঝায়। এমন হলে, পূর্বে উক্ত বিষয় গ্রহণ না করে, বাচনমার্গ স্থবির থেকে উৎপন্ন—এই কথাটিই গ্রহণ করে এবং তার দ্বারা পূর্বের কথাটি প্রত্যাখ্যান করে আপত্তি উত্থাপন করছেন।

Tenetametassāti [Pg.19] vinayassa. Attatthaparatthādibhedeti yo taṃ suttaṃ sajjhāyati suṇāti vāceti cinteti deseti, suttena saṅgahito sīlādiattho tassapi hoti, tena parassa sādhetabbato parassapi hotīti tadubhayaṃ taṃ suttaṃ sūceti dīpeti. Tathā diṭṭhadhammikasamparāyikatthe lokiyalokuttarattheti evamādibhede atthe ādisaddena saṅgaṇhāti. Atthasaddo cāyaṃ hitapariyāyavacanaṃ, na bhāsitatthavacanaṃ. Yadi siyā, suttaṃ attanopi bhāsitatthaṃ sūceti parasuttassapīti ayamattho siyā, suttena ca yo attho pakāsito, so tasseva hotīti na tena parattho sūcito hoti, tena ca sūcetabbassa paratthassa nivattetabbassa abhāvā attaggahaṇaṃ na kattabbaṃ, attatthaparatthavinimuttassa bhāsitatthassa abhāvā ādiggahaṇañca na kattabbaṃ, tasmā yathāvuttassa atthassa sutte asambhavato suttādhārassa puggalassa vasena attatthaparatthā vuttā.

'তেনৈতমেতস্স' (তাই এটি এর) বলতে বিনয়ের। 'আত্মার্থ-পরার্থাদি ভেদে' বলতে যিনি সেই সূত্র স্বাধ্যায় করেন, শ্রবণ করেন, পাঠ করান, চিন্তা করেন বা দেশনা করেন, সূত্র দ্বারা সংগৃহীত শীলাদি অর্থ তাঁরও হয়, এবং তার দ্বারা অন্যের সাধনযোগ্য হওয়ার কারণে অন্যেরও হয়—এই উভয় বিষয়ই সেই সূত্র সূচিত ও প্রকাশিত করে। তেমনি দৃষ্টধার্মিক ও সাম্প্রায়িক অর্থ, লৌকিক ও লোকোত্তর অর্থ ইত্যাদি ভেদে অর্থকে 'আদি' শব্দ দ্বারা গ্রহণ করা হয়েছে। আর এই 'অর্থ' শব্দটি হিত বা কল্যাণের সমার্থক শব্দ, ভাষিতার্থের (উক্ত বাণীর অর্থের) বাচক নয়। যদি তা হতো, তবে সূত্র নিজেরও ভাষিতার্থ সূচিত করে এবং অন্য সূত্রের অর্থও সূচিত করে—এমন অর্থ হতো। কিন্তু সূত্র দ্বারা যে অর্থ প্রকাশিত হয়, তা তারই হয়, তার দ্বারা পরার্থ সূচিত হয় না। আর তার দ্বারা সূচিত করার মতো পরার্থ বা নিবৃত্ত করার মতো কিছু না থাকার কারণে 'আত্ম' গ্রহণ করা উচিত নয়, এবং আত্মার্থ ও পরার্থ মুক্ত ভাষিতার্থের অভাব থাকার কারণে 'আদি' গ্রহণ করাও উচিত নয়। অতএব, যথোক্ত অর্থ সূত্রে অসম্ভব হওয়ার কারণে সূত্রাধার পুদগলের (ব্যক্তির) ভিত্তিতে আত্মার্থ ও পরার্থ বলা হয়েছে।

Atha vā suttaṃ anapekkhitvā ye attatthādayopi atthappabhedā vuttā niddese (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85) ‘‘attattho parattho ubhayattho diṭṭhadhammiko attho samparāyiko attho uttāno attho gambhīro attho guḷho attho paṭicchanno attho neyyo attho nīto attho anavajjo attho nikkileso attho vodāno attho paramattho attho’’ti, te suttaṃ sūcetīti attho. Atha vā ‘‘attanā ca appiccho hotī’’ti attatthaṃ, ‘‘appicchakathañca paresaṃ kattā hotī’’ti paratthaṃ sūcetīti. Evaṃ ‘‘attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hotī’’tiādisuttāni (a. ni. 4.99) yojetabbāni. Vinayābhidhammehi ca visesetvā suttasaddassa attho vattabbo, tasmā veneyyajjhāsayavasappavattāya desanāya attahitaparahitādīni sātisayaṃ pakāsitāni honti, na āṇādhammasabhāvavasappavattāyāti idameva ‘‘atthānaṃ sūcanato sutta’’nti vuttaṃ.

অথবা, সূত্রের অপেক্ষা না করে নির্দেশে (মহানি. ৬৯; চূড়ানি. মোঘরাজমাণবপৃচ্ছা নির্দেশ ৮৫) যে আত্মার্থ ইত্যাদি অর্থের প্রকারভেদ বলা হয়েছে, যেমন—'আত্মার্থ, পরার্থ, উভয়ার্থ, দৃষ্টধার্মিক অর্থ, সাম্প্রায়িক অর্থ, উত্তান (সহজ) অর্থ, গম্ভীর অর্থ, গূঢ় অর্থ, প্রতিচ্ছন্ন (লুকানো) অর্থ, নেয্য (অনুমিত) অর্থ, নীত (স্পষ্ট) অর্থ, অনবদ্য (অনিন্দনীয়) অর্থ, নিষ্ক্লেশ অর্থ, অবদান (বিশুদ্ধ) অর্থ, পরমার্থ অর্থ'—সেগুলো সূত্র সূচিত করে, এটাই অর্থ। অথবা, 'নিজে অল্পেচ্ছ (অল্পে সন্তুষ্ট) হয়' বলতে আত্মার্থ, এবং 'অন্যদের কাছে অল্পেচ্ছতার কথা বলে' বলতে পরার্থ সূচিত করে। এভাবে 'নিজে প্রাণাতিপাত (জীবহত্যা) থেকে বিরত হয়' ইত্যাদি সূত্রসমূহ (অ. নি. ৪.৯৯) যুক্ত করতে হবে। বিনয় ও অভিধর্ম থেকে বিশেষায়িত করে সূত্রের অর্থ বলতে হবে। তাই বিনেয়দের (শিক্ষণীয় ব্যক্তিদের) আশয়ের বশে প্রবর্তিত দেশনায় আত্মহিত ও পরহিতাদি অতিশয়রূপে প্রকাশিত হয়, আজ্ঞা ও ধর্মস্বভাবের বশে প্রবর্তিত দেশনায় নয়—এজন্যই 'অর্থসমূহের সূচক হওয়ার কারণে সূত্র' বলা হয়েছে।

Sutte ca āṇādhammasabhāvā veneyyajjhāsayaṃ anuvattanti, na vinayābhidhammesu viya veneyyajjhāsayo āṇādhammasabhāve anuvattati, tasmā veneyyānaṃ ekantahitapaṭilābhasaṃvattanikā suttantadesanā hotīti ‘‘suvuttā cettha atthā’’tiādi vuttaṃ. Pasavatīti phalati[Pg.20]. ‘‘Suttāṇā’’ti etassa atthaṃ pakāsetuṃ ‘‘suṭṭhu ca ne tāyatī’’ti vuttaṃ. Attatthaparatthādividhānesu ca suttassa pamāṇabhāvo tesañca saṅgāhakattaṃ yojetabbaṃ, tadatthappakāsane padhānattā suttassa itarehi visesanañca. Etanti ‘‘atthānaṃ sūcanato’’tiādikaṃ atthavacanaṃ. Etassāti suttassa.

সূত্রে আজ্ঞা ও ধর্মস্বভাব বিনেয়দের আশয়কে অনুবর্তন করে, বিনয় ও অভিধর্মের মতো বিনেয়দের আশয় আজ্ঞা ও ধর্মস্বভাবকে অনুবর্তন করে না। তাই বিনেয়দের একান্ত হিতলাভের অনুকূল হয় সূত্রান্ত দেশনা—এজন্যই 'এখানে অর্থসমূহ সুউক্ত হয়েছে' ইত্যাদি বলা হয়েছে। 'পসবতি' বলতে ফলপ্রসূ হয়। 'সুত্তাণা' (সূত্রাণ) এর অর্থ প্রকাশ করতে 'সুষ্ঠুভাবে রক্ষা করে' বলা হয়েছে। আত্মার্থ ও পরার্থাদি বিধানে সূত্রের প্রমাণভাব এবং সেগুলোর সংগ্রাহকত্ব যুক্ত করতে হবে; সেই অর্থ প্রকাশে প্রধান হওয়ার কারণে সূত্রের অন্যান্যদের থেকে বিশেষত্ব রয়েছে। 'এতং' বলতে 'অর্থসমূহের সূচক হওয়ার কারণে' ইত্যাদি অর্থবাচক বাক্য। 'এতস্স' বলতে সূত্রের।

Abhikkamantīti ettha abhi-saddo kamanassa vuddhibhāvaṃ atirekattaṃ dīpeti. Abhikkantenāti ca ettha kantiyā adhikattaṃ visesabhāvanti yuttaṃ kiriyāvisesakattā upasaggassa. Abhiññātā, abhirājā, abhivinayeti ettha lakkhaṇapūjitaparicchinnesu rattiādīsu abhi-saddo vattatīti kathametaṃ yujjeyyāti? Lakkhaṇakaraṇañāṇapūjanaparicchedakiriyādīpanato tāhi ca kiriyāhi rattirājavinayānaṃ yuttattā. Bhāvanāpharaṇavuddhīhi vuddhimanto. Ārammaṇādīhīti ārammaṇasampayuttakammadvārapaṭipadādīhi. Avisiṭṭhanti aññamaññavisiṭṭhesu vinayasuttantābhidhammesu avisiṭṭhaṃ samānaṃ piṭakasaddanti attho. Yathāvuttenevāti ‘‘evaṃ duvidhatthenā’’tiādinā nayena.

'অভিক্কমন্তি' এখানে 'অভি' শব্দ গমনের বৃদ্ধাভাব বা আতিশয্য প্রকাশ করে। 'অভিক্কন্তেন' এখানে কান্তির (সৌন্দর্যের) আধিক্য বা বিশেষ ভাব বোঝায়, কারণ উপসর্গটি ক্রিয়াবিশেষক। 'অভিজ্ঞাত', 'অভিরাজা', 'অভিবিনয়' এখানে লক্ষণ, পূজিত ও পরিচ্ছিন্ন রাত্রি ইত্যাদিতে 'অভি' শব্দ ব্যবহৃত হয়—এটি কীভাবে সংগত হয়? লক্ষণকরণ, জ্ঞান, পূজন ও পরিচ্ছেদ ক্রিয়া প্রকাশের মাধ্যমে এবং সেই ক্রিয়াগুলোর সাথে রাত্রি, রাজা ও বিনয়ের যুক্ততার কারণে। ভাবনা, স্ফুরণ ও বৃদ্ধির দ্বারা বৃদ্ধিমন্ত। 'আলম্বনাদি দ্বারা' বলতে আলম্বন, সম্প্রযুক্ত, কর্মদ্বার ও প্রতিপদা ইত্যাদির দ্বারা। 'অবিশিষ্ট' বলতে একে অপরের থেকে বিশিষ্ট বিনয়, সূত্রান্ত ও অভিধর্মে অবিশিষ্ট বা সমান 'পিটক' শব্দ—এই অর্থ। 'যথোক্তভাবেই' বলতে 'এভাবে দ্বিবিধ অর্থে' ইত্যাদি নিয়মে।

Kathetabbānaṃ atthānaṃ desakāyattena āṇādividhinā atisajjanaṃ pabodhanaṃ desanā. Sāsitabbapuggalagatena yathāparādhādinā sāsitabbabhāvena anusāsanaṃ vinayanaṃ sāsanaṃ. Kathetabbassa saṃvarāsaṃvarādino atthassa kathanaṃ vacanapaṭibaddhakaraṇaṃ kathā. Bheda-saddo visuṃ visuṃ yojetabbo ‘‘desanābhedaṃ sāsanabhedaṃ kathābhedañca yathārahaṃ paridīpaye’’ti. Bhedanti nānattaṃ, nānākaraṇanti attho. Sikkhā ca pahānāni ca gambhīrabhāvo ca sikkhāpahānagambhīrabhāvaṃ, tañca paridīpaye. Yanti pariyattiādiṃ. Yathāti upārambhādihetu pariyāpuṇanādippakārehi.

কথনযোগ্য বিষয়সমূহের দেশকায়ত্ব (দেশনা করার যোগ্যতা) হিসেবে আজ্ঞাবিধি দ্বারা অতিসর্জন (প্রদান) ও প্রবোধন হলো দেশনা। শাসনযোগ্য পুদগলের (ব্যক্তির) অপরাধাদি অনুযায়ী শাসনযোগ্য ভাবের দ্বারা অনুশাসন ও বিনয়ন হলো শাসন। কথনযোগ্য সংবর-অসংবরাদি বিষয়ের কথন বা বচনপ্রতিবদ্ধকরণ হলো কথা। 'ভেদ' শব্দটি আলাদা আলাদাভাবে যুক্ত করতে হবে, যেমন—'দেশনাভেদ, শাসনভেদ ও কথাভেদ যথোপযুক্তভাবে প্রকাশ করবে'। 'ভেদ' বলতে নানাত্ব বা ভিন্নতা—এই অর্থ। শিক্ষা, প্রহান (বর্জন) ও গম্ভীরভাব হলো 'শিক্ষাপ্রহানগম্ভীরভাব', তাও প্রকাশ করবে। 'যং' বলতে পর্যাপ্তি ইত্যাদিকে। 'যথা' বলতে উপালম্ভাদি হেতু পর্যাপ্তিকরণ (অধ্যয়ন) ইত্যাদির প্রকারে।

Tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhāti ettha tantiattho tantidesanā tantiatthapaṭivedho ca tantivisayā hontīti vinayapiṭakādīnaṃ atthadesanāpaṭivedhādhārabhāvo yutto, piṭakāni pana tantiyoyevāti dhammādhārabhāvo kathaṃ yujjeyyāti? Tantisamudāyassa avayavatantiyā ādhārabhāvato, dhammādīnañca dukkhogāhabhāvato tehi vinayādayo gambhīrāti vinayādīnañca catubbidho gambhīrabhāvo vutto, tasmā ‘‘dhammādayo eva dukkhogāhattā gambhīrā, na [Pg.21] vinayādayo’’ti na codetabbametaṃ. Tattha paṭivedhassa dukkarabhāvato dhammatthānaṃ, desanāñāṇassa dukkarabhāvato desanāya ca dukkhogāhabhāvo veditabbo. Paṭivedhassa pana uppādetuṃ asakkuṇeyyattā tabbisayañāṇuppattiyā ca dukkarabhāvato dukkhogāhatā veditabbā.

এই তিনটিতেই (পিটকত্রয়ে) ধর্ম, অর্থ, দেশনা ও প্রতিবেধ রয়েছে—এখানে তন্তি-অর্থ (শাস্ত্রীয় অর্থ), তন্তি-দেশনা (শাস্ত্রীয় দেশনা) এবং তন্তি-অর্থ-প্রতিবেধ (শাস্ত্রীয় অর্থের প্রতিবেধ) তন্তি-বিষয়ক (শাস্ত্র-বিষয়ক) হওয়ায় বিনয়পিটক প্রভৃতির অর্থ, দেশনা ও প্রতিবেধের আধার হওয়া যুক্তিসঙ্গত। কিন্তু পিটকসমূহ তো নিজেই তন্তি (শাস্ত্র), তাহলে কীভাবে ধর্মের আধার হওয়া যুক্তিসঙ্গত হবে? তন্তি-সমুদায়ের (শাস্ত্র-সমষ্টির) অবয়ব-তন্তি (অংশরূপ শাস্ত্র) আধার হওয়ার কারণে এবং ধর্ম প্রভৃতির দুর্গাহত্ব (গভীরতা) হেতু সেগুলোর দ্বারা বিনয় প্রভৃতি গম্ভীর—এভাবে বিনয় প্রভৃতির চতুর্বিধ গম্ভীরত্ব বলা হয়েছে। অতএব, 'ধর্ম প্রভৃতিই দুর্গাহ হওয়ার কারণে গম্ভীর, বিনয় প্রভৃতি নয়'—এরূপ আপত্তি করা উচিত নয়। সেখানে প্রতিবেধের দুষ্করত্ব হেতু ধর্ম ও অর্থের এবং দেশনা-জ্ঞানের দুষ্করত্ব হেতু দেশনার দুর্গাহত্ব জানা উচিত। প্রতিবেধ উৎপন্ন করতে না পারার কারণে এবং তদ্বিষয়ক জ্ঞান উৎপত্তির দুষ্করত্ব হেতু প্রতিবেধের দুর্গাহত্ব জানা উচিত।

Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidāti etena vacanatthena dhammassa hetubhāvo kathaṃ ñātabboti? ‘‘Dhammapaṭisambhidā’’ti etassa samāsapadassa avayavapadatthaṃ dassentena ‘‘hetumhi ñāṇa’’nti vuttattā. ‘‘Dhamme paṭisambhidā’’ti ettha hi ‘‘dhamme’’ti etassa atthaṃ dassentena ‘‘hetumhī’’ti vuttaṃ, ‘‘paṭisambhidā’’ti etassa ca atthaṃ dassentena ‘‘ñāṇa’’nti, tasmā hetudhammasaddā ekatthā ñāṇapaṭisambhidāsaddā cāti imamatthaṃ dassentena sādhito dhammassa hetubhāvo. Atthassa hetuphalabhāvo ca evameva daṭṭhabbo. Yathādhammanti ettha dhamma-saddo hetuṃ hetuphalañca sabbaṃ gaṇhāti. Sabhāvavācako hesa, na pariyattihetubhāvavācako, tasmā yathādhammanti yo yo avijjāsaṅkhārādidhammo, tasmiṃ tasminti attho. Dhammābhilāpoti atthabyañjanako aviparītābhilāpo. Etena ‘‘tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā’’ti (vibha. 718-720) ettha vuttadhammaniruttiṃ dasseti. Anulomādivasena vā kathananti etena tassā dhammaniruttiyā abhilāpaṃ kathanaṃ tassa vacanassa pavattanaṃ dasseti. Adhippāyoti etena ‘‘desanāti paññattī’’ti etaṃ vacanaṃ dhammaniruttābhilāpaṃ sandhāya vuttaṃ, na tabbinimuttaṃ paññattiṃ sandhāyāti dasseti.

'হেতুতে যে জ্ঞান তা ধর্মপ্রতিসম্ভিদা'—এই বচনটির অর্থ দ্বারা ধর্মের হেতুভাব কীভাবে জানা যাবে? 'ধর্মপ্রতিসম্ভিদা'—এই সমাসবদ্ধ পদের অবয়ব পদের অর্থ প্রদর্শন করতে গিয়ে 'হেতুতে জ্ঞান' বলা হয়েছে। কারণ 'ধর্মে প্রতিসম্ভিদা'—এখানে 'ধর্মে' পদের অর্থ প্রদর্শন করতে গিয়ে 'হেতুতে' বলা হয়েছে এবং 'প্রতিসম্ভিদা' পদের অর্থ প্রদর্শন করতে গিয়ে 'জ্ঞান' বলা হয়েছে। অতএব, হেতু ও ধর্ম শব্দ একার্থক এবং জ্ঞান ও প্রতিসম্ভিদা শব্দ একার্থক—এই অর্থ প্রদর্শন করার মাধ্যমে ধর্মের হেতুভাব প্রমাণিত হয়েছে। অর্থের হেতুফলভাবও এভাবেই দেখতে হবে। 'যথাধর্ম'—এখানে 'ধর্ম' শব্দটি হেতু ও হেতুফল উভয়কেই গ্রহণ করে। এটি স্বভাববাচক, পর্যপ্তি-হেতুভাববাচক নয়। অতএব, 'যথাধর্ম' বলতে যে যে অবিদ্যা-সংস্কারাদি ধর্ম, সেই সেই ধর্মে—এই অর্থ। 'ধর্মাভিলাপ' বলতে অর্থ ও ব্যঞ্জন প্রকাশকারী অবিরীত (অভ্রান্ত) অভিলাপ। এর দ্বারা 'সেখানে ধর্মনিরুক্তি-অভিলাপে যে জ্ঞান তা নিরুক্তিপ্রতিসম্ভিদা'—এখানে উক্ত ধর্মনিরুক্তিকে প্রদর্শন করে। 'অনুলোম প্রভৃতির বশে কথন'—এর দ্বারা সেই ধর্মনিরুক্তির অভিলাপ কথন বা সেই বচনের প্রবর্তনকে প্রদর্শন করে। 'অভিপ্রায়'—এর দ্বারা 'দেশনা হলো প্রজ্ঞপ্তি'—এই বচনটি ধর্মনিরুক্তি-অভিলাপকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে, তা থেকে মুক্ত প্রজ্ঞপ্তিকে লক্ষ্য করে নয়—এটি প্রদর্শন করে।

So ca lokiyalokuttaroti evaṃ vuttaṃ abhisamayaṃ yena pakārena abhisameti, yañca abhisameti, yo ca tassa sabhāvo, tehi pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘visayato asammohato ca atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho’’ti āha. Tattha hi visayato atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho avijjādidhammasaṅkhārādiatthatadubhayapaññāpanārammaṇo lokiyo abhisamayo. Asammohato atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho nibbānārammaṇo maggasampayutto yathāvuttadhammatthapaññattīsu sammohaviddhaṃsano lokuttaro abhisamayoti. Abhisamayato aññampi paṭivedhatthaṃ dassetuṃ ‘‘tesaṃ tesaṃ vā’’tiādimāha. ‘‘Paṭivedhanaṃ [Pg.22] paṭivedho’’ti iminā hi vacanatthena abhisamayo, paṭivijjhīyatīti paṭivedhoti iminā taṃtaṃrūpādidhammānaṃ aviparītasabhāvo ca paṭivedhoti yujjati.

এবং তা লৌকিক ও লোকোত্তর—এভাবে উক্ত অভিসময়কে যে প্রকারে অভিসময় করে, যা অভিসময় করে এবং তার যে স্বভাব, সেগুলোর দ্বারা স্পষ্ট করার জন্য 'বিষয়ত ও অসম্মোহত অর্থ প্রভৃতির অনুরূপ ধর্ম প্রভৃতিতে অববোধ'—এরূপ বলেছেন। সেখানে বিষয়ত অর্থ প্রভৃতির অনুরূপ ধর্ম প্রভৃতিতে অববোধ হলো অবিদ্যাদি ধর্ম, সংস্কারাদি অর্থ এবং উভয়ের প্রজ্ঞাপন-আলম্বনযুক্ত লৌকিক অভিসময়। অসম্মোহত অর্থ প্রভৃতির অনুরূপ ধর্ম প্রভৃতিতে অববোধ হলো নির্বাণ-আলম্বনযুক্ত, মার্গ-সম্প্রযুক্ত এবং যথোক্ত ধর্ম, অর্থ ও প্রজ্ঞপ্তিতে সম্মোহ-বিধ্বংসী লোকোত্তর অভিসময়। অভিসময় ছাড়াও অন্য প্রতিবেধের অর্থ প্রদর্শন করার জন্য 'তাদের তাদের অথবা' ইত্যাদি বলেছেন। 'প্রতিবেধনই প্রতিবেধ'—এই বচনটির অর্থ দ্বারা অভিসময়, এবং 'প্রতিবিদ্ধ হয় যা তা প্রতিবেধ'—এর দ্বারা সেই সেই রূপাদি ধর্মের অবিরীত স্বভাবও প্রতিবেধ হওয়া যুক্তিসঙ্গত।

Yathāvuttehi dhammādīhi piṭakānaṃ gambhīrabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘idāni yasmā etesu piṭakesū’’tiādimāha. Yo cetthāti etesu taṃtaṃpiṭakagatesu dhammādīsu yo paṭivedho etesu ca piṭakesu tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ yo aviparītasabhāvoti yojetabbo. Dukkhogāhatā ca vuttanayeneva veditabbā. Ayaṃ panettha viseso ‘‘aviparītasabhāvasaṅkhāto paṭivedho dubbiññeyyatāya eva dukkhogāho’’ti.

যথোক্ত ধর্ম প্রভৃতির দ্বারা পিটকসমূহের গম্ভীরত্ব প্রদর্শন করার জন্য 'এখন যেহেতু এই পিটকসমূহে' ইত্যাদি বলেছেন। 'এবং এখানে যা' বলতে এই সেই পিটকগত ধর্ম প্রভৃতিতে যে প্রতিবেধ এবং এই পিটকসমূহে সেই সেই ধর্মের যে অবিরীত স্বভাব—এভাবে যোজনা করতে হবে। এবং দুর্গাহত্বও উক্ত নিয়মেই জানা উচিত। তবে এখানে বিশেষত্ব এই যে—'অবিরীত স্বভাবসংজ্ঞাত প্রতিবেধ দুর্জ্ঞেয়তার কারণেই দুর্গাহ (গভীর)'।

Yanti pariyattiduggahaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Atthanti bhāsitatthaṃ payojanatthañca. Na upaparikkhantīti na vicārenti. Na nijjhānaṃ khamantīti nijjhānapaññaṃ na khamanti, nijjhāyitvā paññāya disvā rocetvā na gahetabbā hontīti adhippāyo. Itīti evaṃ etāya pariyattiyā vādappamokkhānisaṃsā attano upari parehi āropitavādassa niggahassa pamokkhappayojanā hutvā dhammaṃ pariyāpuṇanti. Vādappamokkhoti vā nindāpamokkho. Yassa catthāyāti yassa ca sīlādiparipūraṇassa anupādāvimokkhassa vā atthāya. Dhammaṃ pariyāpuṇantīti ñāyena pariyāpuṇantīti adhippāyo. Assāti assa dhammassa. Nānubhontīti na vindanti. Tesaṃ te dhammā duggahitattā upārambhamānadappamakkhapalāsādihetubhāvena dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanti. Bhaṇḍāgāre niyutto bhaṇḍāgāriko, bhaṇḍāgāriko viyāti bhaṇḍāgāriko, dhammaratanānupālako. Aññaṃ atthaṃ anapekkhitvā bhaṇḍāgārikasseva sato pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti.

'যা' বলতে পর্যপ্তির দুর্গ্রহণকে (ভুলভাবে গ্রহণ করা) লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। 'অর্থ' বলতে ভাষিত অর্থ এবং প্রয়োজন রূপ অর্থ। 'পরীক্ষা করে না' বলতে বিচার করে না। 'নিধ্যান সহ্য করে না' বলতে নিধ্যান-প্রজ্ঞাকে সহ্য করে না; অর্থাৎ নিধ্যান করে (গভীরভাবে চিন্তা করে) প্রজ্ঞার দ্বারা দেখে ও পছন্দ করে গ্রহণ করার যোগ্য হয় না—এই অভিপ্রায়। 'ইতি' বলতে এভাবে এই পর্যপ্তির দ্বারা বাদপ্রমোক্ষ-শংসা (বাদ-বিতণ্ডা থেকে মুক্তির প্রশংসা) অর্থাৎ নিজের ওপর অন্যের আরোপিত বাদের নিগ্রহ থেকে মুক্তির প্রয়োজনে ধর্ম শিক্ষা করে। অথবা 'বাদপ্রমোক্ষ' বলতে নিন্দা থেকে মুক্তি। 'এবং যার অর্থের জন্য' বলতে যার শীল আদি পরিপূরণের অথবা অনুপাদায়-বিমুক্তির (অনুপাদান মুক্তির) অর্থের জন্য। 'ধর্ম শিক্ষা করে' বলতে ন্যায়ের সাথে (সঠিকভাবে) শিক্ষা করে—এই অভিপ্রায়। 'তার' বলতে এই ধর্মের। 'উপভোগ করে না' বলতে লাভ করে না। তাদের সেই ধর্মসমূহ দুর্গৃহীত হওয়ার কারণে উপালম্ভ (দোষারোপ), মান, দর্প, মক্ষ, পলাশ প্রভৃতির হেতু হয়ে দীর্ঘকাল অহিত ও দুঃখের কারণ হয়। ভাণ্ডাগারে নিযুক্ত ব্যক্তি ভাণ্ডাগারিক; ভাণ্ডাগারিকের মতো ভাণ্ডাগারিক—ধর্মরত্ন রক্ষক। অন্য কোনো অর্থের অপেক্ষা না করে কেবল ভাণ্ডাগারিকের মতো থাকার যে পর্যপ্তি, তা ভাণ্ডাগারিক-পর্যপ্তি।

Tāsaṃyevāti avadhāraṇaṃ pāpuṇitabbānaṃ chaḷabhiññācatupaṭisambhidānaṃ vinaye pabhedavacanābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Verañjakaṇḍe hi tisso vijjāva vibhattāti. Dutiye tāsaṃyevāti avadhāraṇaṃ catasso paṭisambhidā apekkhitvā kataṃ, na tisso vijjā. Tā hi chasu abhiññāsu antogadhāti sutte vibhattāyevāti. Ñatvā saṅgayhamānanti yojanā. Tesanti tesaṃ piṭakānaṃ. Sabbampīti sabbampi buddhavacanaṃ.

'তাদেরই'—এই অবধারণটি (নিশ্চয়তা) প্রাপ্তব্য ষড়ভিজ্ঞা ও চতুঃপ্রতিসম্ভিদার বিনয়ে প্রভেদ-বচনের অভাবকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। কারণ বেরঞ্জকাণ্ডে কেবল তিন বিদ্যাই বিভক্ত হয়েছে। দ্বিতীয়টিতে 'তাদেরই'—এই অবধারণটি চার প্রতিসম্ভিদাকে লক্ষ্য করে করা হয়েছে, তিন বিদ্যাকে নয়। কারণ সেগুলো ছয় অভিজ্ঞার অন্তর্গত থাকায় সূত্রপিটকে বিভক্তই রয়েছে। 'জেনে সংগৃহীত হচ্ছে'—এভাবে যোজনা। 'তাদের' বলতে সেই পিটকসমূহের। 'সবই' বলতে সমগ্র বুদ্ধবচন।

Atthānulomanāmato anulomiko. Anulomikattaṃyeva vibhāvetuṃ ‘‘kasmā panā’’tiādi vuttaṃ. Ekanikāyampīti ekasamūhampi. Poṇikā [Pg.23] ca cikkhallikā ca khattiyā, tesaṃ nivāso poṇikanikāyo cikkhallikanikāyo ca. Evaṃ dhammakkhandhato caturāsīti dhammakkhandhasahassānīti buddhavacanapiṭakādīni niṭṭhāpetvā anekacchariyapātubhāvapaṭimaṇḍitāya saṅgītiyā paṭhamabuddhavacanādiko sabbo vuttappabhedo aññopi uddānasaṅgahādibhedo saṅgītiyā ñāyatīti etassa dassanatthaṃ ‘‘evametaṃ sabbampī’’tiādi āraddhaṃ. Ayaṃ abhidhammo piṭakato abhidhammapiṭakantiādinā piṭakādibhāvadassaneneva majjhimabuddhavacanabhāvo tathāgatassa ca ādito ābhidhammikabhāvo dassitoti veditabbo.

অর্থের অনুকুল নাম হওয়ার কারণে অনুলোমিক। অনুলোমিকত্বই স্পষ্ট করার জন্য 'কিন্তু কেন' ইত্যাদি বলা হয়েছে। 'এক নিকায়ও' বলতে এক সমূহও। পোণিক ও চিল্খল্লিক হলো ক্ষত্রিয়, তাদের নিবাস পোণিকনিকায় ও চিল্খল্লিকনিকায়। এভাবে ধর্মস্কন্ধের দিক থেকে চতুরশীতি ধর্মস্কন্ধসহস্র (চুরাশি হাজার ধর্মস্কন্ধ)—এরূপ বুদ্ধবচন, পিটক প্রভৃতির সমাপ্তি ঘটিয়ে, অনেক আশ্চর্য প্রাদুর্ভাবে অলঙ্কৃত সংগীতির দ্বারা প্রথম বুদ্ধবচন আদি সমস্ত উক্ত প্রভেদ এবং অন্যও উদ্দান-সংগ্রহ আদি ভেদ সংগীতির দ্বারা জানা যায়—এটি প্রদর্শনের জন্য 'এভাবে এই সমস্তই' ইত্যাদি আরম্ভ করা হয়েছে। এই অভিধর্ম পিটক হিসেবে অভিধর্মপিটক—ইত্যাদি দ্বারা পিটকত্বাদি প্রদর্শন করার মাধ্যমেই মধ্যম বুদ্ধবচনত্ব এবং তথাগতের আদি থেকেই আভিধর্মিকত্ব প্রদর্শিত হয়েছে—এটি জানা উচিত।

Ettha siyā ‘‘yadi tathāgatabhāsitabhāvo abhidhammassa siddho siyā, majjhimabuddhavacanabhāvo ca siddho bhaveyya, so eva ca na siddho’’ti tassa vinayādīhi buddhabhāsitabhāvaṃ sādhetuṃ vatthuṃ dassento ‘‘taṃ dhārayantesu bhikkhūsū’’tiādimāha. Sabbasāmayikaparisāyāti sabbanikāyikaparisāya pañcapi nikāye pariyāpuṇantiyā. Na uggahitanti sakalassa vinayapiṭakassa anuggahitattā āha. Vinayamattaṃ uggahitanti vibhaṅgadvayassa uggahitattā āha. Vinayaṃ avivaṇṇetukāmatāya ‘‘abhidhammaṃ pariyāpuṇassū’’ti bhaṇantassa anāpattiṃ, abhidhamme anokāsakataṃ bhikkhuṃ pañhaṃ pucchantiyā pācittiyañca vadantena bhagavatā abhidhammassa buddhabhāsitabhāvo dīpito buddhabhāsitehi suttādīhisaha vacanato, bāhirakabhāsitesu ca īdisassa vacanassa abhāvā.

এখানে আপত্তি হতে পারে—'যদি তথাগত-ভাষিতত্ব অভিধর্মের সিদ্ধ হতো, তবে মধ্যম বুদ্ধবচনত্বও সিদ্ধ হতো, কিন্তু সেটিই তো সিদ্ধ নয়'—তার বিনয় প্রভৃতির দ্বারা বুদ্ধভাষিতত্ব প্রমাণ করার জন্য বিষয় প্রদর্শন করতে গিয়ে 'তা ধারণকারী ভিক্ষুদের মধ্যে' ইত্যাদি বলেছেন। 'সর্বসাময়িক পরিষদের দ্বারা' বলতে সর্বনিকায়িক পরিষদের দ্বারা পাঁচটি নিকায় শিক্ষা করার সময়। 'গৃহীত হয়নি' বলতে সমগ্র বিনয়পিটক গৃহীত না হওয়ার কারণে বলেছেন। 'কেবল বিনয় গৃহীত হয়েছে' বলতে উভয় বিভঙ্গের (ভিক্ষু ও ভিক্ষুণী বিভঙ্গ) গৃহীত হওয়ার কারণে বলেছেন। বিনয়কে বিবর্ণ (নিন্দা) না করার ইচ্ছায় 'অভিধর্ম শিক্ষা করো'—এরূপ বলনেওয়ালার অনাপত্তি, এবং অভিধর্মে অনবকাশপ্রাপ্ত (অনুমতি না পাওয়া) ভিক্ষুকে প্রশ্ন জিজ্ঞাসাকারীর পাচিত্তিয় বলার মাধ্যমে ভগবান কর্তৃক অভিধর্মের বুদ্ধভাষিতত্ব প্রকাশিত হয়েছে, কারণ বুদ্ধভাষিত সূত্র প্রভৃতির সাথে এর বচন রয়েছে এবং বাহ্যিক ভাষিতসমূহে এরূপ বচনের অভাব রয়েছে।

Itopi balavataraṃ ābhidhammikassa sādhukāradānena vicikicchāvicchedassa katattā. Kammato aññaṃ kammaṃ kammantaraṃ, taṃ kāmāvacarādiṃ rūpāvacarādibhāvena, kaṇhavipākādiṃ sukkavipākādibhāvena kathento āloḷeti.

এ থেকেও বলবৎতর (শক্তিশালী প্রমাণ) হলো আভিধর্মিককে সাধুবাদ প্রদানের মাধ্যমে বিচিকিৎসা (সন্দেহ) উচ্ছেদ করা হয়েছে। কর্ম থেকে অন্য কর্ম হলো কর্মান্তর; তা কামাবচর প্রভৃতিকে রূপাবচর আদি ভাবে, কৃষ্ণবিপাক প্রভৃতিকে শুক্লবিপাক আদি ভাবে বলার মাধ্যমে আলোড়িত করে।

Jinacakketi jinasāsane. Visaṃvādetīti vippalambheti. Bhedakaravatthūsu ekasminti ‘‘bhāsitaṃ lapitaṃ tathāgatena abhāsitaṃ alapitaṃ tathāgatenāti dīpetī’’ti ekasmiṃ sandissati. Uttaripi evaṃ vattabbo…pe… na aññesaṃ visayo…pe… nidānakiccaṃ nāma natthīti apākaṭānaṃ kāladesadesakaparisānaṃ pākaṭabhāvakaraṇatthaṃ tadupadesasahitena nidānena bhavitabbaṃ, aññesaṃ avisayattā desako pākaṭo, okkantikālādīnaṃ pākaṭattā kālo ca, devaloke desitabhāvassa pākaṭattā desaparisā ca pākaṭāti kiṃ nidānakiccaṃ siyāti.

'জিনচক্রে' বলতে জিনশাসনে। 'বিসংবাদিত করে' বলতে প্রতারিত করে। 'ভেদকর বস্তুসমূহের একটিতে' বলতে 'তথাগত কর্তৃক ভাষিত ও লপিতকে তথাগত কর্তৃক অভাষিত ও অলপিত বলে প্রকাশ করে'—এরূপ একটিতে দেখা যায়। উত্তরেও এরূপ বলা উচিত...পে... অন্যের বিষয় নয়...পে... 'নিদানকৃত্য বলে কিছু নেই'—অপ্রকাশিত কাল, দেশ, দেশক ও পরিষদকে প্রকাশিত করার জন্য তদুদ্দেশ্যসহ নিদান থাকা উচিত। অন্যের অগোচর হওয়ার কারণে দেশক প্রকাশিত, অবক্রান্তিকাল প্রভৃতির প্রকাশিত হওয়ার কারণে কালও প্রকাশিত, দেবলোকে দেশিত হওয়ার কারণে দেশ ও পরিষদও প্রকাশিত—তাহলে নিদানকৃত্য কী হবে?

Yattha [Pg.24] khandhādayo nippadesena vibhattā, so abhidhammo nāma, tasmā tassa nidānena khandhādīnaṃ nippadesatopi paṭividdhaṭṭhānena bhavitabbanti adhippāyena thero ‘‘mahābodhinidāno abhidhammo’’ti dasseti. ‘‘So evaṃ pajānāmi sammādiṭṭhipaccayāpi vedayita’’ntiādinā (saṃ. ni. 5.12) nayena paccayādīhi vedanaṃ upaparikkhanto khandhādipadesānaṃ vedanākkhandhādīnaṃ vasena vihāsi. Dhammeti kusalādiaraṇante.

যেখানে স্কন্ধ প্রভৃতি নিঃপ্রদেশভাবে (সম্পূর্ণরূপে) বিভক্ত, তা-ই অভিধর্ম নামে পরিচিত। অতএব, তার নিদানের দ্বারা স্কন্ধ প্রভৃতির নিঃপ্রদেশভাবেও প্রতিবিদ্ধ স্থান হওয়া উচিত—এই অভিপ্রায়ে স্থবির 'মহাবোধি-নিদান অভিধর্ম'—এটি প্রদর্শন করেছেন। 'তিনি এভাবে জানেন—সম্যকদৃষ্টির প্রত্যয়েও বেদয়িত (অনুভূত)' ইত্যাদি নিয়মে প্রত্যয় প্রভৃতির দ্বারা বেদনা পরীক্ষা করতে করতে স্কন্ধাদির একদেশ বেদনাস্কন্ধ প্রভৃতির বশে বিহার করেছিলেন। 'ধর্মে' বলতে কুশল আদি অরণান্ত (ক্লেশহীনতার শেষ সীমা পর্যন্ত) ধর্মে।

Dhammaṃ parivattentoti sāṭṭhakathaṃ pāḷiṃ parivattento etaṃ paravādīcodanaṃ patvā ‘‘ayaṃ paravādī’’tiādimāha. Amhādisesu nidānaṃ jānantesu paṭisaraṇesu vijjamānesu appaṭisaraṇo araññe kandanto viya nidānasabbhāve sakkhibhūtesupi amhesu vijjamānesu asakkhikaṃ aḍḍaṃ karonto viya hoti, nidānassa atthibhāvampi na jānāti, nanu etaṃ nidānanti kathento evamāha. Ekamevāti desanānidānameva ajjhāsayānurūpena desitattā. Dve nidānānīti adhigantabbadesetabbadhammānurūpena desitattā. Abhidhammādhigamassa mūlaṃ adhigamaṃ nidetīti adhigamanidānaṃ. Bodhiabhinīhārasaddhāyāti yāya saddhāya dīpaṅkaradasabalassa santike bodhiyā cittaṃ abhinīhari paṇidhānaṃ akāsi.

‘ধম্মং পরিবত্তেন্তো’ (ধর্ম আবৃত্তি বা পরিবর্তন করতে গিয়ে) অর্থাৎ অট্ঠকথাসহ পালি আবৃত্তি করতে গিয়ে পরবাদীর (অন্য মতাবলম্বীর) এই আপত্তি পেয়ে ‘এই পরবাদী’ ইত্যাদি বলেছেন। আমাদের মতো নিদান (উৎস) জানা আশ্রয়দাতারা বিদ্যমান থাকতেও নিরাশ্রয় হয়ে অরণ্যে ক্রন্দন করার মতো, এবং নিদানের অস্তিত্বের সাক্ষীস্বরূপ আমরা বিদ্যমান থাকতেও সাক্ষীহীন মামলা করার মতো অবস্থা হয়; সে নিদানের অস্তিত্বও জানে না, ‘নিশ্চয়ই এটি নিদান’—এ কথা বলতে গিয়ে তিনি এরূপ বলেছেন। ‘একমেব’ (একটিই) অর্থাৎ দেশনার নিদানই অধ্যাশয় (অভিপ্রায়) অনুযায়ী দেশিত হওয়ার কারণে। ‘দ্বে নিদানানি’ (দুটি নিদান) অর্থাৎ অধিগন্তব্য ও দেশিতব্য ধর্মের অনুরূপ দেশিত হওয়ার কারণে। অভিধর্ম অধিগমের মূল অধিগমকে নির্দেশ করে বলে তা ‘অধিগমনিরান’। ‘বোধিঅভিনীহারসদ্ধায়’ (বোধি-অভিনীহার শ্রদ্ধা দ্বারা) অর্থাৎ যে শ্রদ্ধা দ্বারা দীপঙ্কর দশবলের সমীপে বোধির জন্য চিত্তকে প্রণিধান করেছিলেন।

Sumedhakathāvaṇṇanā

সুমেধকথা-বর্ণনা

Caturo ca asaṅkhiyeti (bu. vaṃ. aṭṭha. 2.1-2) uddhaṃ ārohanavasena atikkamitvā amaraṃ nāma nagaraṃ ahosīti vacanasesayojanā kātabbā. Dasahīti hatthiassarathabherīsaṅkhamudiṅgavīṇāgītasammatāḷehi ‘‘asnātha pivatha khādathā’’ti dasamena saddena. Te pana ekadesena dassetuṃ ‘‘hatthisadda’’ntiādi vuttaṃ. Hatthisaddanti karaṇatthe upayogo daṭṭhabbo. Bherīsaṅkharathānañca saddehi avivittanti vā ghositanti vā yojetabbaṃ. Hatthisaddanti vā hatthisaddavantaṃ nagaraṃ. Khādatha pivatha cevāti iti-saddo ñātatthattā appayutto daṭṭhabbo.

‘চতুরো চ অসঙ্খিয়ে’ (চার অসংখ্য) অর্থাৎ ঊর্ধ্বমুখী আরোহণক্রমে অতিক্রম করে ‘অমর নামক নগর ছিল’—এরূপ বাক্যশেষ যোজনা করতে হবে। ‘দশহি’ (দশ প্রকার শব্দের দ্বারা) অর্থাৎ হস্তী, অশ্ব, রথ, ভেরী, শঙ্খ, মৃদঙ্গ, বীণা, গীত, সম্মতাল এবং দশম শব্দ ‘আহার করুন, পান করুন, ভক্ষণ করুন’—এই শব্দের দ্বারা। সেগুলোকে একদেশে প্রদর্শন করার জন্য ‘হস্তী শব্দ’ ইত্যাদি বলা হয়েছে। ‘হস্তী শব্দ’ বলতে করণ অর্থে দ্বিতীয় বিভক্তি (উপযোগ) বুঝতে হবে। ভেরী, শঙ্খ ও রথের শব্দের দ্বারা ‘অবিযুক্ত’ (পূর্ণ) অথবা ‘ঘোষিত’ (মুখরিত)—এরূপ যোজনা করতে হবে। অথবা ‘হস্তী শব্দ’ বলতে হস্তী শব্দযুক্ত নগর। ‘খাদথ পিবথ চেব’ (ভক্ষণ করুন এবং পান করুন)—এখানে ‘ইতি’ শব্দটি জ্ঞাতার্থ হওয়ার কারণে অপ্রযুক্ত বলে দেখতে হবে।

Sabbaṅgasampannaṃ uyyānapokkharaṇīādisampannattā. Lakkhaṇeti itthilakkhaṇe purisalakkhaṇe ca. Itihāseti porāṇe. Sadhammeti attano tevijjadhamme ca yaññavidhiādike ca. Pāraminti pārañāṇaṃ pārādhigamaṃ gato. Cintesahanti cintesiṃ ahaṃ sumedhabhūtoti satthā vadati. Atthi [Pg.25] hehitīti so vijjamāno bhavissati. Na hetuyeti abhavituṃ. Evamevāti evamevaṃ. Na gavesatīti na gantuṃ esati na icchati nānugacchati vā. Dhoveti dhovante. Serīti sāyattiko. Sayaṃvasīti savaso. Mahācorasamo viyāti kāyasārāgavasena duccaritānesanehi kusalabhaṇḍacchedanā. Nāthāti nāthavanto. Pañcadosavivajjitanti evamādikassa attho kesuci aṭṭhakathāpotthakesu likhitoti katvā na vakkhāma.

‘সব্বঙ্গসম্পন্নং’ (সর্বাঙ্গসম্পন্ন) অর্থাৎ উদ্যান, পুষ্করিণী ইত্যাদি দ্বারা সম্পন্ন হওয়ার কারণে। ‘লক্ষণে’ অর্থাৎ স্ত্রীলক্ষণ ও পুরুষলক্ষণে। ‘ইতিহাসে’ অর্থাৎ পুরাণে। ‘সধম্মে’ অর্থাৎ নিজের ত্রিবিদ্য ধর্মে এবং যজ্ঞবিধি ইত্যাদিতে। ‘পারমিং’ অর্থাৎ পারজ্ঞান বা পার-অধিগমে উপনীত। ‘চিন্তেসহং’ অর্থাৎ ‘আমি সুমেধ হয়ে চিন্তা করেছিলাম’—এ কথা শাস্তা বলছেন। ‘অত্থি হেহিতি’ অর্থাৎ তা বিদ্যমান থাকবে। ‘ন হেতুয়ে’ অর্থাৎ না হওয়ার জন্য। ‘এবমেব’ অর্থাৎ এই প্রকারেই। ‘ন গবেসতি’ অর্থাৎ যেতে অন্বেষণ করে না, ইচ্ছা করে না অথবা অনুগমন করে না। ‘ধোবে’ অর্থাৎ ধৌত করার সময়। ‘সেরী’ অর্থাৎ স্বায়ত্তশাসিত (স্বাধীন)। ‘সয়ংবসী’ অর্থাৎ স্ববশ (নিজের বশে থাকা)। ‘মহাচোরসমো বিয়’ অর্থাৎ কায়িক আসক্তির কারণে দুশ্চরিত্র অন্বেষণ দ্বারা কুশলরূপ ভাণ্ড ছেদন করা। ‘নাথা’ অর্থাৎ নাথবান (অভিভাবকযুক্ত)। ‘পঞ্চদোষবিবজ্জিতং’ ইত্যাদির অর্থ কোনো কোনো অট্ঠকথা গ্রন্থে লিখিত থাকায় আমরা তা বলব না।

Sāsaneti ettha tāpasasāsanaṃ jhānābhiññā ca. Vasībhūtassa sato. Mayi evaṃbhūte dīpaṅkaro jino uppajji. Sodheti jano. Añjasaṃ vaṭumāyananti pariyāyavacanehi maggameva vadati. Mā naṃ akkamitthāti ettha nanti padapūraṇamatte nipāto. Ghātiyāmahanti ettha ca a-iti ca haṃ-iti ca nipātā, ahaṃ-iti vā eko nipāto sānunāsiko kato. Āhutīnanti dakkhiṇāhutīnaṃ. Manti mama, maṃ vā abrvi.

‘শাসনে’—এখানে তাপসশাসন এবং ধ্যান ও অভিজ্ঞা। ‘বসীভূতস সতো’ (বশীভূত হয়ে)। ‘আমি এরূপ থাকাকালে দীপঙ্কর জিন (বুদ্ধ) উৎপন্ন হয়েছিলেন’। ‘সোধেতি’ অর্থাৎ জনগণ পরিষ্কার করছে। ‘অঞ্জসং বটুমায়নং’—এই পর্যায়বাচক শব্দগুলোর দ্বারা পথকেই বোঝানো হয়েছে। ‘মা নং অক্কমিখ’—এখানে ‘নং’ শব্দটি কেবল পদপূরণার্থে নিপাত। ‘ঘাতিয়ামহং’—এখানে ‘অ’ এবং ‘হং’ নিপাত, অথবা ‘অহং’ এই একটি নিপাতকে সানুনাসিক করা হয়েছে। ‘আহুতীনং’ অর্থাৎ দক্ষিণাহুতির। ‘মং’ অর্থাৎ আমাকে বা আমার উদ্দেশ্যে বলেছেন।

Kappe atikkamitvā vuttepi bodhimhi mātādisaṃkittane saṅgaṇhituṃ ‘‘bodhi tassa bhagavato’’tiādimāha. Sukhenāti uttamena sukhena. Asamoti tāpasehi asamo. Abhiññāsukhatopi visiṭṭhaṃ īdisaṃ buddhattabyākaraṇajaṃ sukhaṃ alabhiṃ. Yāti yāni nimittāni. Ābhujatīti āvattati. Abhiravantīti saddaṃ karonti. Chuddhāti nikkhantā. Nuddhaṃsatīti na uddhaṃ gacchati. Ubhayanti ubhayavacanaṃ. Dhuvasassatanti ekantasassataṃ, aviparītamevāti attho. Āpannasattānanti gabbhinīnaṃ. Yāvatādasa disā, tattha. Dhammadhātuyāti dhammadhātuyaṃ, sabbesu dhammesu vicināmīti attho.

কল্প অতিক্রম করে বলা হলেও বোধিপ্রাপ্তিতে মাতা ইত্যাদির সংকীর্তন অন্তর্ভুক্ত করার জন্য ‘বোধি তস ভগবতো’ ইত্যাদি বলেছেন। ‘সুখেন’ অর্থাৎ উত্তম সুখের দ্বারা। ‘অসমো’ অর্থাৎ তাপসদের চেয়ে অসম (অতুলনীয়)। অভিজ্ঞাসুখ থেকেও বিশিষ্ট এরূপ বুদ্ধত্ব-ব্যাকরণজনিত সুখ লাভ করেছিলাম। ‘যা’ অর্থাৎ যে সকল নিমিত্ত। ‘আভুজতি’ অর্থাৎ আবর্তিত হয়। ‘অভিরবন্তি’ অর্থাৎ শব্দ করছে। ‘ছুদ্ধা’ অর্থাৎ নিষ্ক্রান্ত। ‘নুদ্ধংসতি’ অর্থাৎ ঊর্ধ্বে গমন করে না। ‘উভয়ং’ यानी উভয় বচন। ‘ধুবসসতং’ অর্থাৎ একান্ত শাশ্বত, অবিলোপী—এই অর্থ। ‘আপন্নসত্তানং’ অর্থাৎ গর্ভবতীদের। ‘যাবতাদস দিসা’—সেখানে। ‘ধম্মধাতুযা’ অর্থাৎ ধর্মধাতুতে, ‘সকল ধর্মে অন্বেষণ করছি’—এই অর্থ।

Yassa sampuṇṇo, taṃ vamateva udakaṃ nissesaṃ. Eteti ekissāpi dānapāramitāya anekappakāratāya bahuvacananiddeso kato. Paṭilaggitaṃ rakkhatīti vacanaseso, bhummatthe vā upayogo. Catūsu bhūmīsūti pātimokkhādīsu saṃvarabhūmīsu. Advejjhamānasoti kadāci khamanaṃ kadāci akkhamanaṃ, kassaci khamanaṃ kassaci akkhamananti evaṃ dvedhābhāvaṃ anāpannamānaso hutvā. Saccassa vīthi nāma diṭṭhādi ca adiṭṭhādi ca yathābhūtaṃva vatthu. Adhiṭṭhānanti kusalasamādānādhiṭṭhānaṃ, samādinnesu kusalesu acalatā adhiṭṭhānaṃ nāma. Pathaviyā upekkhanaṃ nāma vikārānāpatti. Aññatrāti aññaṃ. Sabhāvarasalakkhaṇeti ettha bhāvoti aviparītatā vijjamānatā, saha bhāvena sabhāvo, aviparīto attano bodhiparipācanakiccasaṅkhāto [Pg.26] raso, anavajjavatthupariccāgādisaṅkhātaṃ lakkhaṇañca sabhāvarasalakkhaṇaṃ, tato sammasato. Dhammatejenāti ñāṇatejena. Calatāti calatāya kampanatāya. Sesīti sayi. Mā bhāthāti mā bhāyittha. Sabbītiyoti sabbā ītiyo upaddavā taṃ vivajjantu.

যার পূর্ণ, সে জল সম্পূর্ণ উগরে দেয়। ‘এতে’—এখানে একটি দানপারমিতারও অনেক প্রকার হওয়ার কারণে বহুবচন নির্দেশ করা হয়েছে। ‘প্রতিলগ্ন রক্ষা করে’—এটি বাক্যশেষ, অথবা অধিকরণ অর্থে দ্বিতীয় বিভক্তি (উপযোগ)। ‘চতূসু ভূমীসু’ অর্থাৎ প্রাতিমোক্ষ আদি সংবরভূমিগুলোতে। ‘অদ্বেজ্জমানসো’ অর্থাৎ কখনো ক্ষমা করা কখনো ক্ষমা না করা, কারো প্রতি ক্ষমা করা কারো প্রতি ক্ষমা না করা—এরূপ দ্বিধাভাবাপন্ন না হয়ে। ‘সত্যের বীথি’ বলতে দৃষ্ট আদি এবং অদৃষ্ট আদি যথাতথ বস্তু। ‘অধিষ্ঠান’ অর্থাৎ কুশল সমাদান অধিষ্ঠান, সমাদত্ত কুশলসমূহে অচলতাই অধিষ্ঠান নামে পরিচিত। ‘পৃথিবীর উপেক্ষা’ বলতে বিকারহীনতা। ‘অঞ্ঞত্র’ অর্থাৎ অন্য। ‘স্বভাবরসলক্ষণে’—এখানে ‘ভাব’ বলতে অবিলোপ বা বিদ্যমানতা, ভাবের সহিত বর্তমান বলে স্বভাব; অবিলোপী নিজের বোধিপরিপাচন কার্যরূপ রস এবং অনবদ্য বস্তু পরিত্যাগাদিরূপ লক্ষণই স্বভাবরসলক্ষণ, তা থেকে সম্যক বিচারকারী। ‘ধর্মতেজেন’ অর্থাৎ জ্ঞানতেজে। ‘চলতা’ অর্থাৎ চঞ্চলতা বা কম্পনশীলতা। ‘সেসি’ অর্থাৎ শয়ন করলেন। ‘মা ভাথ’ অর্থাৎ ভয় পেয়ো না। ‘সব্বীতিয়ো’ অর্থাৎ সকল ইতি বা উপদ্রব দূরীভূত হোক।

Sumedhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

সুমেধকথা-বর্ণনা সমাপ্ত।

Pavacchatīti deti. Yogenāti upāyena. Samiṃsūti sannipatiṃsu. Appattamānasāti appattaarahattā bhikkhū garahitā bhavanti. Rittāti suññā antarahitā. Sālakalyāṇī nāma eko rukkho. Buddhacakkavattikāleyeva kira ekāheneva uppajjati.

‘পবচ্ছতি’ অর্থাৎ দান করে। ‘যোগেন’ অর্থাৎ উপায়ের দ্বারা। ‘সমিংসু’ অর্থাৎ সমবেত হয়েছিল। ‘অপ্পত্তমানসা’ অর্থাৎ অর্হত্ত্ব অপ্রাপ্ত ভিক্ষুগণ নিন্দিত হন। ‘রিত্তা’ অর্থাৎ শূন্য বা অন্তর্হিত। ‘শালকল্যাণী’ নামক একটি বৃক্ষ। কথিত আছে, বুদ্ধ-চক্রবর্তী কালেই কেবল একদিনেই উৎপন্ন হয়।

Liṅgasampattīti purisaliṅgatā. Hetūti tihetukapaṭisandhitā. Guṇasampattīti abhiññāsamāpattilābhitā. Adhikāroti buddhānaṃ sakkārakaraṇaṃ. Chandatāti buddhattappattiyaṃ chandasamāyogo. Sabbaṅgasampannāti aṭṭhaṅgāni samodhānetvā katapaṇidhānā. Pakkhikāti pīṭhasappikā. Paṇḍakāti ubhayaliṅgarahitā. Bodhisattā ca brahmalokūpapattipaṭhamakappikesu kālesu ubhayaliṅgarahitā honti, na pana paṇḍakapariyāpannāti etamatthaṃ dassetuṃ ‘‘pariyāpannā na bhavantī’’ti vuttaṃ, yathāvuttesu vā dosesu sabbesu pariyāpannā na bhavanti, bodhisattesu vā pariyāpannā tadantogadhā, paricchinnasaṃsārattā vā pariyāpannā bodhisattā ubhatobyañjanapaṇḍakā na bhavantīti attho. Sabbattha suddhagocarā yasmā, tasmā micchādiṭṭhiṃ na sevanti. Micchādiṭṭhinti natthikāhetukākiriyadiṭṭhiṃ. Bhavābhaveti khuddake ceva mahante ca bhave. Bhojaputteti luddake. Lagananti saṅgo. Aññathāti līnatā. Gāmaṇḍalāti gāmadārakā. Rūpanti vippakāraṃ. Ayaṃ tāva nidānakathā yāya abhidhammassa buddhabhāsitatāsiddhīti atthayojanā kātabbā.

‘লিঙ্গসম্পত্তি’ অর্থাৎ পুরুষলিঙ্গতা। ‘হেতু’ অর্থাৎ ত্রিহেতুক প্রতিসন্ধিতা। ‘গুণসম্পত্তি’ অর্থাৎ অভিজ্ঞা ও সমাপত্তি লাভ করা। ‘অধিকারো’ অর্থাৎ বুদ্ধগণের সৎকার করা। ‘ছন্দতা’ অর্থাৎ বুদ্ধত্ব প্রাপ্তিতে ছন্দের সংযোগ। ‘সর্বাঙ্গসম্পন্না’ অর্থাৎ আটটি অঙ্গ সমবেত করে কৃত প্রণিধান। ‘পক্থিকা’ অর্থাৎ পঙ্গু। ‘পণ্ডকা’ অর্থাৎ উভয়লিঙ্গহীন। বোধিসত্ত্বগণ ব্রহ্মলোকে উৎপত্তি এবং প্রথম কল্পের সময়ে উভয়লিঙ্গহীন হন, কিন্তু তাঁরা ‘পণ্ডক’ (নপুংসক) শ্রেণীর অন্তর্ভুক্ত নন—এই অর্থ প্রদর্শনের জন্য ‘পরিয়াপন্ন (অন্তর্ভুক্ত) হন না’ বলা হয়েছে; অথবা যথোক্ত সকল দোষের অন্তর্ভুক্ত হন না, অথবা বোধিসত্ত্বদের মধ্যে অন্তর্ভুক্ত বা তদর্ন্তগত, অথবা পরিচ্ছিন্ন সংসার হওয়ার কারণে অন্তর্ভুক্ত বোধিসত্ত্বগণ উভয়ব্যঞ্জন বা পণ্ডক হন না—এই অর্থ। যেহেতু সর্বত্র শুদ্ধগোচর, তাই তাঁরা মিথ্যাদৃষ্টির সেবা করেন না। ‘মিথ্যাদৃষ্টি’ বলতে নাস্তিক্য, অহেতুক ও অক্রিয়া দৃষ্টি। ‘ভবাভবে’ অর্থাৎ ক্ষুদ্র ও মহৎ ভবে (অস্তিত্বে)। ‘ভোজপুত্তে’ অর্থাৎ ব্যাধদের মধ্যে। ‘লগনন্তি’ অর্থাৎ আসক্তি। ‘অঞ্ঞথা’ অর্থাৎ লীনতা (সংকোচন)। ‘গামণ্ডলা’ অর্থাৎ গ্রাম্য বালকগণ। ‘রূপং’ অর্থাৎ বৈচিত্র্য বা বিকার। এটিই হলো নিদানকথা, যার দ্বারা অভিধর্মের বুদ্ধভাষিতত্ব সিদ্ধ হয়—এরূপ অর্থযোজনা করতে হবে।

Nidānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

নিদানকথা-বর্ণনা সমাপ্ত।

1. Cittuppādakaṇḍaṃ

১. চিত্তোৎপাদকণ্ড

Tikamātikāpadavaṇṇanā

তিকমাতৃকাপদ-বর্ণনা

Idāni [Pg.27] paṭiññātakathaṃ kātuṃ ‘‘idāni iti me…pe… kathanokāso sampatto’’tiādimāha. Ito paṭṭhāyāti kusaladhammapadato paṭṭhāya.

এখন প্রতিজ্ঞাত কথা বলার জন্য ‘এখন এভাবে আমার...পে... বলার অবকাশ প্রাপ্ত হয়েছে’ ইত্যাদি বলেছেন। ‘ইতো পট্ঠায়’ অর্থাৎ কুশলধর্ম পদ থেকে শুরু করে।

1. Sabbapadehi laddhanāmoti tīsupi padesu vedanāsaddassa vijjamānattā tena laddhanāmo sabbapadehi laddhanāmo hoti. Nanu sukhāya vedanāya sampayuttā dhammāti cattāri padāni, evaṃ sesesupīti dvādasetāni padāni, na tīṇīti vedanāsaddassa padattayāvayavattaṃ sandhāya ‘‘sabbapadehī’’ti vucceyya, na yuttaṃ. ‘‘Vedanāyā’’ti hi visuṃ padaṃ na kassaci padassa avayavo hoti, nāpi sukhādipadabhāvaṃ bhajatīti tena laddhanāmo kathaṃ sabbapadehi laddhanāmo siyāti? Adhippetappakāratthagamakassa padasamudāyassa padattā. Pajjati avabujjhīyati etenāti hi padaṃ, ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā’’ti etena ca padasamudāyena yathādhippeto attho samatto viññāyati, tasmā so padasamudāyo ‘‘pada’’nti vuccati. Evaṃ itarepi veditabbā. Tasmā tesaṃ tiṇṇaṃ samudāyānaṃ avayavena laddhanāmo sabbapadehi laddhanāmoti yutto.

১. ‘সব্বপদেহি লদ্ধনামো’ (সকল পদের দ্বারা লব্ধনাম) অর্থাৎ তিনটি পদেই ‘বেদনা’ শব্দের বিদ্যমানতার কারণে তার দ্বারা লব্ধনাম ‘সকল পদের দ্বারা লব্ধনাম’ হয়। প্রশ্ন হতে পারে, ‘সুখায় বেদনায় সম্পযুত্তা ধম্মা’—এখানে চারটি পদ, এবং অবশিষ্টাংশেও অনুরূপ হওয়ায় বারোটি পদ হয়, তিনটি নয়; সুতরাং বেদনা শব্দের পদত্রয়ের অবয়বত্ব বিবেচনা করে ‘সব্বপদেহি’ বলা কি যুক্তিসঙ্গত নয়? ‘বেদনায়’—এই পৃথক পদটি তো অন্য কোনো পদের অবয়ব নয়, এবং সুখাদি পদের ভাবও ভজন করে না; তাহলে তার দ্বারা লব্ধনাম কীভাবে ‘সকল পদের দ্বারা লব্ধনাম’ হতে পারে? উত্তর: অভীপ্ত প্রকারের অর্থ প্রকাশকারী পদসমুদায়কে ‘পদ’ বলা হয়। যার দ্বারা জানা যায় বা অবুদ্ধ হওয়া যায়, তা-ই ‘পদ’। ‘সুখায় বেদনায় সম্পযুত্তা ধম্মা’—এই পদসমুদায়ের দ্বারা অভীপ্ত অর্থ সম্পূর্ণভাবে জানা যায়, তাই এই পদসমুদায়কে ‘পদ’ বলা হয়। অন্যগুলোও এভাবেই জানতে হবে। অতএব, সেই তিনটি সমুদায়ের অবয়বের দ্বারা লব্ধনামকে ‘সকল পদের দ্বারা লব্ধনাম’ বলা যুক্তিসঙ্গত।

Ganthato ca atthato cāti ettha hetupadasahetukapadādīhi sambandhattā ganthato ca hetuatthasahetukatthādīhi sambandhattā atthato ca aññamaññasambandho veditabbo. Sahetukahetusampayuttadukā hi hetuduke hetūhi sambandhattā hetudukasambandhā, hetusahetukaduko hetudukasahetukadukasambandho ubhayekapadavasena. Tathā hetuhetusampayuttaduko hetudukahetusampayuttadukasambandho, nahetusahetukaduko ekadvipadavasena hetudukasahetukadukasambandhoti. Kaṇṇikā viyāti pupphamayakaṇṇikā viya. Ghaṭā viyāti pupphahatthakādīsu pupphādīnaṃ samūho viya. Kaṇṇikāghaṭādīsu hi pupphādīni vaṇṭādīhi aññamaññasambandhāni hontīti tathāsambandhatā etesaṃ dukānaṃ vuttā. Dukasāmaññatoti aññehi hetudukādīhi dukavasena samānabhāvā. Aññehīti sārammaṇadukādīhi. Asaṅgahito padeso yesaṃ atthi, te sappadesā. Yesaṃ pana natthi, te nippadesā.

‘গ্রন্থত ও অর্থত’—এখানে হেতুপদ ও সহেতুকপদ ইত্যাদির সাথে সম্বন্ধযুক্ত হওয়ার কারণে গ্রন্থত, এবং হেতু-অর্থ ও সহেতুক-অর্থ ইত্যাদির সাথে সম্বন্ধযুক্ত হওয়ার কারণে অর্থত পারস্পরিক সম্বন্ধ জানতে হবে। সহেতুক-হেতুসম্প্রযুক্ত দুকসমূহ হেতুদুকে হেতুসমূহের সাথে সম্বন্ধযুক্ত হওয়ার কারণে হেতুদুকসম্বন্ধযুক্ত; হেতু-সহেতুক দুকটি উভয় একপদের দ্বারা হেতুদুক ও সহেতুকদুকের সম্বন্ধযুক্ত। তদ্রূপ হেতু-হেতুসম্প্রযুক্ত দুকটি হেতুদুক ও হেতুসম্প্রযুক্তদুকের সম্বন্ধযুক্ত; নহেতু-সহেতুক দুকটি এক-দ্বিপদের দ্বারা হেতুদুক ও সহেতুকদুকের সম্বন্ধযুক্ত। ‘কর্ণিকা সদৃশ’ অর্থাৎ পুষ্পময় কর্ণিকার মতো। ‘ঘটা সদৃশ’ অর্থাৎ পুষ্পহস্তক ইত্যাদিতে পুষ্পসমূহের সমূহের মতো। কর্ণিকা ও ঘটা ইত্যাদিতে পুষ্পসমূহ যেমন বোঁটা ইত্যাদির দ্বারা পারস্পরিক সম্বন্ধযুক্ত হয়, এই দুকসমূহেরও তদ্রূপ সম্বন্ধের কথা বলা হয়েছে। ‘দুকসামান্যত’ অর্থাৎ অন্য হেতুদুক ইত্যাদির সাথে দুক হিসেবে সমান ভাব থাকার কারণে। ‘অন্যদের দ্বারা’ অর্থাৎ সারাম্মণদুক ইত্যাদির দ্বারা। অসংগৃহীত প্রদেশ যাদের আছে, তারা ‘সপ্রদেশ’। আর যাদের নেই, তারা ‘নিষ্প্রদেশ’।

‘‘Kacci [Pg.28] nu bhoto kusala’’nti evaṃ pucchitamevatthaṃ pākaṭaṃ katvā pucchituṃ ‘‘kacci bhoto anāmaya’’nti vuttaṃ, tasmā kusalasaddo anāmayattho hoti. Bāhitikasutte (ma. ni. 2.361) bhagavato kāyasamācārādayo vaṇṇentena dhammabhaṇḍāgārikena ‘‘yo kho, mahārāja, kāyasamācāro anavajjo’’ti kusalo kāyasamācāro vutto. Na hi bhagavato sukhavipākaṃ kammaṃ atthīti sabbasāvajjarahitā kāyasamācārādayo kusalāti vuttā. Kusalesu dhammesūti ca bodhipakkhiyadhammā ‘‘kusalā’’ti vuttā. Te ca vipassanāmaggaphalasampayuttā na ekantena sukhavipākāyevāti anavajjattho kusalasaddo. Aṅgapaccaṅgānanti kusalasaddayogena bhummatthe sāmivacanaṃ, aṅgapaccaṅgānaṃ vā nāmakiriyāpayojanādīsūti attho. Naccagītassāti ca sāmivacanaṃ bhummatthe, naccagītassa visesesūti vā yojetabbaṃ. Kusalānaṃ dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatīti puññavipākanibbattakakammaṃ ‘‘kusala’’nti vuttaṃ. Dhammā hontīti suññadhammattā sabhāvamattā hontīti attho. Evaṃ dhammesu dhammānupassīti etthāpi suññatattho dhammasaddo daṭṭhabbo.

“কচ্চি নু ভোতো কুসলং” (মহাশয়ের কি কুশল?)—এভাবে জিজ্ঞাসিত অর্থকেই স্পষ্ট করে জিজ্ঞাসা করার জন্য “কচ্চি ভোতো অনাময়ং” (মহাশয়ের কি নিরাময়?) বলা হয়েছে, তাই 'কুশল' শব্দ অনাময় (সুস্থতা) অর্থে ব্যবহৃত হয়। বাহিতিক সূত্রে (ম. নি. ২.৩৬১) ভগবানের কায়িক আচরণ ইত্যাদির প্রশংসা করতে গিয়ে ধর্মভাণ্ডাগারিক (আনন্দ স্থবির) বলেছেন, “মহারাজ, যে কায়িক আচরণ অনিন্দ্য (অনবদ্য)”, এখানে অনিন্দ্য কায়িক আচরণকে 'কুশল' বলা হয়েছে। যেহেতু ভগবানের সুখবিপাকদায়ী কোনো কর্ম নেই, তাই সমস্ত দোষত্রুটিহীন কায়িক আচরণ ইত্যাদিকে 'কুশল' বলা হয়েছে। “কুশলেষু ধম্মেষু” (কুশল ধর্মসমূহে) বলতে বোধিপক্ষীয় ধর্মসমূহকে 'কুশল' বলা হয়েছে। সেগুলো বিপশ্যনা, মার্গ ও ফলযুক্ত হওয়ায় কেবল একান্তে সুখবিপাকদায়ী নয়, তাই 'কুশল' শব্দের অর্থ এখানে অনিন্দ্য (অনবদ্য)। “অঙ্গপ্রত্যঙ্গানং” (অঙ্গপ্রত্যঙ্গসমূহের)—এখানে কুশল শব্দের যোগে সপ্তমী অর্থে ষষ্ঠী বিভক্তি হয়েছে, অথবা অঙ্গপ্রত্যঙ্গসমূহের নাম, ক্রিয়া ও প্রয়োজন ইত্যাদিতে—এই অর্থ। “নচ্চগীতস্স” (নৃত্যগীতের)—এখানেও সপ্তমী অর্থে ষষ্ঠী বিভক্তি হয়েছে, অথবা নৃত্যগীতের বিশেষত্বসমূহে—এভাবে যুক্ত করতে হবে। কুশল ধর্মসমূহের সমাদান হেতু এভাবে এই পুণ্য বৃদ্ধি পায়—এখানে পুণ্যবিপাক উৎপাদনকারী কর্মকে 'কুশল' বলা হয়েছে। “ধম্মা হোন্তি” (ধর্মসমূহ হয়) বলতে শূন্যধর্ম হওয়ায় স্বভাবমাত্র হয়—এই অর্থ। এভাবে “ধম্মেষু ধম্মানুপস্সী” (ধর্মে ধর্মানুপশী)—এখানেও শূন্যতা অর্থে 'ধর্ম' শব্দ দ্রষ্টব্য।

Salayanti…pe… viddhaṃsentīti ettha purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ atthavacanaṃ. Atha vā salanassa atthadīpanāni calanādīni tīṇi tadaṅgappahānādīhi yojetabbāni. Appahīnabhāvena santāne sayamānā akusalā dhammā rāgādiasucisampayogato nānāvidhadukkhahetuto ca kucchitena ākārena sayanti. Ñāṇavippayuttānampi ñāṇaṃ upanissayapaccayo hotīti sabbepi kusalā dhammā kusena ñāṇena pavattetabbāti kusalā. Uppannaṃsānuppannaṃsabhāgesu saṅgahitattā ubhayabhāgagataṃ saṃkilesapakkhaṃ pahānānuppādanehi lunanti sammappadhānadvayaṃ viya.

'সলয়ন্তি' (কম্পিত করে)...পে... 'বিদ্ধংসেন্তি' (বিধ্বস্ত করে)—এখানে পূর্ব পূর্ব শব্দের উত্তর উত্তর অর্থ প্রকাশ করা হয়েছে। অথবা, 'সলন' (কম্পন)-এর অর্থ প্রকাশক চলন আদি তিনটি শব্দকে তদঙ্গপ্রহাণ ইত্যাদির সাথে যুক্ত করতে হবে। অপ্রহীণ অবস্থায় সন্তানে (চিত্তপ্রবাহে) শয়ান অকুশল ধর্মসমূহ রাগ আদি অশুচি সংযোগের কারণে এবং নানা প্রকার দুঃখের হেতু হওয়ায় কুৎসিত আকারে শয়ন করে (বিদ্যমান থাকে)। জ্ঞানবিপ্রযুক্ত ধর্মসমূহের জন্যও জ্ঞান উপনিশ্রয় প্রত্যয় হয়, তাই সমস্ত কুশল ধর্মই 'কুশ' অর্থাৎ জ্ঞান দ্বারা প্রবর্তিত করতে হয় বলে এগুলো 'কুশল'। উৎপন্ন অংশ ও অনুৎপন্ন অংশের ভাগে সংগৃহীত হওয়ায় উভয় ভাগে স্থিত সংক্লেশ পক্ষকে প্রহাণ ও অনুৎপাদনের মাধ্যমে ছেদন করে, যেমন দুটি সম্যকপ্রধান (সম্যক ব্যায়াম)।

Sattādigāhakānaṃ cittānaṃ gocarā sattādayo viya paññāya upaparikkhiyamānā na nissabhāvā, kintu attano sabhāvaṃ dhārentīti dhammā. Na ca dhāriyamānasabhāvā añño dhammo nāma atthi. Na hi ruppanādīhi aññe rūpādayo, kakkhaḷādīhi ca aññe pathavīādayo dhammā vijjantīti. Aññathā pana avabodhetuṃ na sakkāti nāmavasena viññātāviññāte sabhāvadhamme aññe viya katvā ‘‘attano sabhāvaṃ dhārentī’’ti [Pg.29] vuttaṃ. Sappaccayadhammesu visesaṃ dassento ‘‘dhārīyanti vā paccayehī’’ti āha. Dhārīyantīti upadhārīyanti, lakkhīyantīti attho.

সত্ত্ব আদি গ্রাহক চিত্তসমূহের গোচর সত্ত্ব আদির মতো প্রজ্ঞা দ্বারা পরীক্ষিত হওয়ার সময় এরা স্বভাবহীন নয়, বরং নিজেদের স্বভাব ধারণ করে বলে এরা 'ধর্ম'। আর ধারণকৃত স্বভাব থেকে ভিন্ন অন্য কোনো 'ধর্ম' নামক কিছু নেই। কারণ রূপণ (রূপান্তরশীলতা) আদি থেকে ভিন্ন অন্য কোনো রূপ আদি ধর্ম নেই, এবং কর্কশত্ব (কঠিনতা) আদি থেকে ভিন্ন অন্য কোনো পৃথিবী আদি ধর্ম বিদ্যমান নেই। অন্য কোনো উপায়ে বোঝানো সম্ভব নয় বলে, নাম অনুসারে জ্ঞাত ও অজ্ঞাত স্বভাবধর্মসমূহকে ভিন্ন বস্তুর মতো করে “নিজেদের স্বভাব ধারণ করে” বলা হয়েছে। সপ্রত্যয় (হেতুযুক্ত) ধর্মসমূহের বিশেষত্ব দেখাতে গিয়ে বলেছেন, “অথবা প্রত্যয়সমূহ দ্বারা ধারণ করা হয়”। 'ধারণ করা হয়' বলতে উপধারণ করা হয় বা লক্ষিত হয়—এই অর্থ।

Akusalāti kusalapaṭisedhanamattaṃ kusalābhāvamattavacanaṃ tadaññamattavacanaṃ vā etaṃ na hoti, kintu tappaṭipakkhavacananti dassetuṃ ‘‘mittapaṭipakkhā amittā viyā’’tiādi vuttaṃ. Tappaṭipakkhavacanatā ca abyākatatatiyarāsivacanena viññāyati. Yadi hi kusalābhāvamattavacanaṃ akusalasaddo, tena na koci dhammo vuttoti abyākatavacaneneva ca tatiyo rāsi vutto na siyā, kusalā ceva dhammā abyākatā cāti dukovāyaṃ āpajjati, na tiko, evañca sati akusalavacanena na koci attho. Atha siyā, ‘‘anabyākatā’’ti ca vattabbaṃ siyā kusalānaṃ viya abyākatānañca abhāvamattasambhavā, tasmā abhāvamattavacane abyākatabhāvamattaṃ viya kusalābhāvamattaṃ akusalaṃ na koci rāsīti ‘‘abyākatā’’ti tatiyo rāsi na siyā. Tatiyarāsibhāvena ca abyākatā vuttāti akusalo ca eko rāsīti viññāyati. Tasmā nābhāvavacanatā, sabhāvadhāraṇādiatthena dhammasaddena samānādhikaraṇabhāvato ca akusalasaddassa kusalābhāvamattavacanatā na hoti, nāpi tadaññamattavacanatā tatiyarāsivacanato eva. Yadi hi kusalehi aññe akusalā cetasikehi aññe acetasikā viya, kusalākusalavacanehi sabbesaṃ dhammānaṃ saṅgahitattā asaṅgahitassa tatiyarāsissa abhāvā cetasikaduko viya ayañca duko vattabbo siyā ‘‘kusalā dhammā akusalā dhammā’’ti, na ‘‘abyākatā’’ti tatiyo rāsi vattabbo, vutto ca so, tasmā na tadaññamattavacanaṃ akusalasaddo, pārisesena tappaṭipakkhesu a-kārassa payogadassanato loke ‘‘amittā’’ti sāsane ‘‘alobho’’ti idhāpi tappaṭipakkhavacanatā akusalasaddassa siddhā, tattha niruḷhattā ca na itaravacanatā, tappaṭipakkhabhāvo ca viruddhasabhāvattā tappaheyyabhāvato ca veditabbo, na kusalavināsanato. Na hi kusalā akusalehi pahātabbā, mahābalavatāya pana kusalāyeva payoganipphāditā sadānusayite akusale tadaṅgavikkhambhanasamucchedavasena pajahantīti.

'অকুশল' বলতে কেবল কুশলের প্রতিষেধ বা কুশলের অভাবমাত্র বোঝায় না, অথবা তা থেকে ভিন্ন অন্য কিছু বোঝায় না; বরং এটি তার প্রতিপক্ষবাচক—তা দেখানোর জন্য “মিত্রের প্রতিপক্ষ অমিত্রের মতো” ইত্যাদি বলা হয়েছে। আর প্রতিপক্ষবাচকতা অব্যাকৃত নামক তৃতীয় রাশির উল্লেখ দ্বারা জানা যায়। যদি 'অকুশল' শব্দ কেবল কুশলের অভাবমাত্র বোঝাত, তবে তার দ্বারা কোনো ধর্মই বলা হতো না এবং অব্যাকৃত শব্দের দ্বারা তৃতীয় রাশিও বলা হতো না। তখন কেবল 'কুশল ধর্ম' এবং 'অব্যাকৃত ধর্ম'—এই দ্বিক (দুক) আপতিত হতো, ত্রিক (তিক) হতো না। আর এমন হলে 'অকুশল' শব্দের কোনো অর্থ থাকত না। যদি তা হতো, তবে কুশলের মতো অব্যাকৃতেরও অভাবমাত্র সম্ভব হওয়ায় “অনব্যাকৃত”ও বলতে হতো। অতএব, অভাবমাত্র বাচনে অব্যাকৃতের অভাবমাত্রের মতো কুশলের অভাবমাত্ররূপ অকুশল কোনো রাশি হতো না, ফলে “অব্যাকৃত” নামক তৃতীয় রাশি থাকত না। কিন্তু তৃতীয় রাশি হিসেবে অব্যাকৃত বলা হয়েছে এবং অকুশলও একটি রাশি হিসেবে জানা যায়। তাই এটি অভাববাচক নয়। স্বভাবধারণ আদি অর্থে 'ধর্ম' শব্দের সাথে সমানাধিকরণ হওয়ার কারণেও অকুশল শব্দ কুশলের অভাবমাত্রবাচক নয়, এবং তৃতীয় রাশির উল্লেখ থাকার কারণেই তা কুশল থেকে ভিন্ন অন্য কিছু মাত্রবাচকও নয়। যদি কুশল থেকে ভিন্ন অন্য সবকিছুই অকুশল হতো—যেমন চৈতসিক থেকে ভিন্ন অন্য সবকিছু অচৈতসিক—তাহলে কুশল ও অকুশল শব্দের দ্বারা সমস্ত ধর্ম সংগৃহীত হয়ে যেত এবং অসংগৃহীত কোনো তৃতীয় রাশি থাকত না। তখন চৈতসিক দ্বিকের মতো এটিও “কুশল ধর্ম, অকুশল ধর্ম”—এভাবে দ্বিক হিসেবেই বলতে হতো, “অব্যাকৃত” নামক তৃতীয় রাশি বলা যেত না। কিন্তু তা বলা হয়েছে। অতএব, অকুশল শব্দ কুশল ভিন্ন অন্য কিছু মাত্রবাচক নয়। পরিশেষে, প্রতিপক্ষ অর্থে 'অ'-কারের প্রয়োগ লোকব্যবহারে যেমন “অমিত্র” এবং শাসনে (বুদ্ধশাসনে) যেমন “অলোভ” শব্দে দেখা যায়, তেমনি এখানেও অকুশল শব্দের প্রতিপক্ষবাচকতা সিদ্ধ হয়। সেখানে এটি রূঢ়ি অর্থে ব্যবহৃত হওয়ায় অন্য অর্থবাচক নয়। আর প্রতিপক্ষভাব বিরুদ্ধ স্বভাবের কারণে এবং প্রহেয় (প্রহাণযোগ্য) হওয়ার কারণে জানতে হবে, কুশল বিনাশের কারণে নয়। কারণ কুশল ধর্মসমূহ অকুশল দ্বারা প্রহাণযোগ্য নয়; বরং মহাবলবতী কুশল ধর্মসমূহ প্রয়োগের মাধ্যমে সম্পাদিত হয়ে সদা অনুশয়িত অকুশল ধর্মসমূহকে তদঙ্গ, বিষ্খম্ভন ও সমুচ্ছেদ প্রহাণের মাধ্যমে প্রহীন করে।

Na [Pg.30] byākatāti akathitā. Kathaṃ panete akathitā honti, nanu ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttā’’tiādīhi tikadukapadehi cakkhuviññāṇādivacanehi phassādivacanehi ca kathitāti? No na kathitā, tāni pana vacanāni idha anadhippetāni avuttattā ananuvattanato. Na hi ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā’’tiādiṃ vatvā ‘‘abyākatā’’ti vuttaṃ, tasmā na tāni idha anuvattantīti tabbacanīyabhāvena akathitatā na hoti, kusalākusalavacanāni pana idha vuttattā anuvattantīti tabbacanīyabhāvena akathitatā ñāyatīti ‘‘kusalākusalabhāvena akathitāti attho’’ti āha. Na byākatāti vā avipākā, abyākatavacaneneva ca avipākatthā ñāyanti. Na hi bhagavato vacanaṃ ñāpakasādhanīyaṃ, āsayānusayacariyādikusalena bhagavatā yesaṃ avabodhanatthaṃ dhammā vuttā tesaṃ vacanānantaraṃ tadatthapaṭivedhato, pacchimehi pana yathā tesaṃ avabodhanatthaṃ bhagavatā taṃ taṃ vacanaṃ vuttaṃ, yathā ca tehi tadattho paṭividdho, taṃ sabbaṃ ācariye payirupāsitvā sutvā veditabbaṃ hoti, tasmā kāraṇaṃ avatvā ‘‘kusalākusalabhāvena akathitāti attho’’ti āha. Yo ca vadeyya ‘‘akusalavipākabhāvena akathitattā, kusalā abyākatāti āpajjanti, kusalavipākabhāvena akathitattā akusalāpī’’ti, sopi ‘‘aññāpakasādhanīyavacano bhagavā’’ti nivāretabbo anuvattamānavacanavacanīyabhāvena akathitassa ca abyākatabhāvato. Na hi avipākavacanaṃ vuttaṃ kusalavacanañca avuttaṃ, yato avipākavacanassa adhikatabhāvo kusalassa ca tabbacanīyabhāvena akathitabhāvo siyā, tasmā na kusalānaṃ abyākatatā, evaṃ akusalānañca anabyākatabhāve yojanā kātabbā.

'ন ব্যাকতা' (ব্যাকৃত নয়) বলতে অকথিত (অনুক্ত)। কিন্তু এগুলো কীভাবে অকথিত হয়? “সুখায় বেদনায় সম্পযুত্তা” (সুখময় বেদনার সাথে সম্প্রযুক্ত) ইত্যাদি ত্রিক ও দ্বিক পদের দ্বারা, চক্ষুবিজ্ঞান আদি বচনের দ্বারা এবং স্পর্শ আদি বচনের দ্বারা কি এগুলো কথিত হয়নি? না, কথিত হয়নি তা নয়; কিন্তু সেই বচনগুলো এখানে অনভিপ্রেত এবং অনুক্ত হওয়ায় অনুবৃত্ত হয় না। কারণ “সুখায় বেদনায় সম্পযুত্তা ধম্মা” ইত্যাদি বলে “অব্যাকতা” বলা হয়নি, তাই সেগুলো এখানে অনুবৃত্ত হয় না বলে তাদের বাচ্য হিসেবে অকথিত হওয়া সিদ্ধ হয় না। কিন্তু কুশল ও অকুশল বচনসমূহ এখানে উক্ত হওয়ায় অনুবৃত্ত হয়, তাই তাদের বাচ্য হিসেবে অকথিত হওয়া জানা যায়—এই উদ্দেশ্যে বলেছেন, “কুশল ও অকুশল ভাব দ্বারা অকথিত—এই অর্থ”। অথবা, 'ন ব্যাকতা' বলতে অবিপাক (বিপাকহীন)। অব্যাকৃত বচনের দ্বারাই অবিপাক অর্থ জানা যায়। কারণ ভগবানের বচন জ্ঞাপক সাধনের (প্রমাণের) অপেক্ষা রাখে না; আশয়, অনুশয় ও চর্যাদিতে কুশল ভগবান যাদের অববোধের (জ্ঞানের) জন্য ধর্ম দেশনা করেছেন, তারা দেশনার পরপরই তার অর্থ প্রতিবেধ (উপলব্ধি) করেছেন। কিন্তু পরবর্তীকালের মানুষদের জন্য ভগবান যেভাবে তাদের অববোধের জন্য সেই সেই বচন বলেছেন এবং যেভাবে তারা তার অর্থ প্রতিবেধ করেছেন, তা সমস্তই আচার্যের সেবা করে শুনে জানতে হবে। তাই কারণ না বলে “কুশল ও অকুশল ভাব দ্বারা অকথিত—এই অর্থ” বলেছেন। আর কেউ যদি বলে, “অকুশল বিপাক ভাব দ্বারা অকথিত হওয়ায় কুশল ধর্মসমূহ অব্যাকৃত হয়ে পড়ে, এবং কুশল বিপাক ভাব দ্বারা অকথিত হওয়ায় অকুশল ধর্মসমূহও অব্যাকৃত হয়ে পড়ে”, তাকেও “ভগবানের বচন জ্ঞাপক সাধনের অপেক্ষা রাখে না”—এই বলে নিবৃত্ত করতে হবে; কারণ অনুবর্তমান বচনের বাচ্য হিসেবে যা অকথিত, তারই অব্যাকৃত ভাব হয়। এখানে অবিপাক বচন উক্ত হয়নি এবং কুশল বচন অনুক্ত থাকেনি, যার ফলে অবিপাক বচনের আধিক্য এবং কুশলের বাচ্য হিসেবে অকথিত ভাব হতো। অতএব, কুশলসমূহের অব্যাকৃততা হয় না। একইভাবে অকুশলসমূহের অনব্যাকৃত ভাবের ক্ষেত্রেও যোজনা করতে হবে।

Atha vā vi-saddo virodhavacano, ā-saddo abhimukhabhāvappakāsano, tasmā attano paccayehi aññamaññavirodhābhimukhā katā, lakkhaṇavirodhato vināsakavināsitabbato cāti byākatā, kusalākusalā. Na byākatāti abyākatā. Te hi lakkhaṇato kusalākusalā viya viruddhā na honti. Na hi avipākatā dukkhavipākatā viya sukhavipākatāya sukhavipākatā viya ca dukkhavipākatāya sukhadukkhavipākatāhi virujjhatīti nāpi te kiñci pajahanti, na ca te kenaci pahātabbāti ayamettha attanomati.

অথবা, 'বি' শব্দ বিরোধবাচক, 'আ' শব্দ অভিমুখভাব প্রকাশক; তাই নিজেদের প্রত্যয়সমূহ (হেতুসমূহ) দ্বারা পরস্পর বিরোধাভিমুখী করা হয়েছে বলে, এবং লক্ষণবিরোধ ও বিনাশক-বিনাশ্য ভাবের কারণে কুশল ও অকুশল ধর্মসমূহকে 'ব্যাকৃত' বলা হয়। 'ন ব্যাকতা' বলতে অব্যাকৃত। কারণ তারা লক্ষণের দিক থেকে কুশল ও অকুশলের মতো পরস্পর বিরোধী নয়। অবিপাকতা যেমন দুঃখবিপাকতার মতো সুখবিপাকতার সাথে, এবং সুখবিপাকতার মতো দুঃখবিপাকতার সাথে সুখ-দুঃখ বিপাকসমূহের দ্বারা বিরোধ সৃষ্টি করে না; তেমনি তারা কোনো কিছু প্রহাণও করে না এবং কারো দ্বারা প্রহাণযোগ্যও নয়—এটিই এখানে নিজস্ব মত (স্বীয় অভিমত)।

Anavajjasukhavipākalakkhaṇāti [Pg.31] ettha natthi etesaṃ avajjanti anavajjā, garahitabbabhāvarahitā niddosāti attho. Tena nesaṃ agarahitabbabhāvaṃ dasseti, na gārayhavirahamattaṃ. Aññepi atthi niddosā abyākatāti anavajjavacanamattena tesampi kusalatāpattidosaṃ disvā taṃ pariharituṃ sukhavipākavacanaṃ āha. Avajjapaṭipakkhā vā idha anavajjāti vuttā, na bāhitikasutte (ma. ni. 2.361) viya paṭippassaddhāvajjā virahitāvajjamattā vā, tasmā anavajjavacanena avajjavināsanabhāvo dassito. Abyākatehi pana visiṭṭhaṃ kusalākusalānaṃ sādhāraṇaṃ savipākatālakkhaṇanti tasmiṃ lakkhaṇe visesadassanattaṃ sukhavipākavacanaṃ avoca. Siddho hi purimeneva akusalābyākatehi kusalānaṃ visesoti. Sukho vipāko etesanti sukhavipākā. Tena kusalākusalānaṃ sāmaññe vipākadhammabhāve sukhavipākavipaccanasabhāvaṃ dasseti, na tesaṃ sukhavipākasabbhāvameva. Anavajjā ca te sukhavipākā cāti anavajjasukhavipākā. Kusalā lakkhīyanti etenāti lakkhaṇaṃ, anavajjasukhavipākalakkhaṇaṃ etesanti anavajjasukhavipākalakkhaṇā. Nanu te eva kusalā anavajjasukhavipākā, kathaṃ te sayameva attano lakkhaṇaṃ hontīti? Viññātāviññātasaddatthabhāvena lakkhaṇalakkhitabbabhāvayuttito. Kusalasaddatthavasena hi aviññātā kusalā lakkhitabbā honti, anavajjasukhavipākasaddatthabhāvena viññātā lakkhaṇanti yuttametaṃ. Atha vā lakkhīyatīti lakkhaṇaṃ, sabhāvo. Anavajjasukhavipākā ca te lakkhaṇañcāti anavajjasukhavipākalakkhaṇā, anavajjasukhavipākā hutvā lakkhiyamānā sabhāvā kusalā nāmāti attho.

"অনবদ্যসুখবিপাকলক্ষণা" (অনিন্দ্য ও সুখময় বিপাক বা ফল যাদের লক্ষণ)—এখানে যাদের কোনো 'অবদ্য' (দোষ বা নিন্দা) নেই, তারা হলো 'অনবদ্য'; অর্থাৎ নিন্দনীয় ভাব বর্জিত, নির্দোষ। এর দ্বারা তাদের অনিন্দনীয় ভাব প্রদর্শিত হয়েছে, কেবল নিন্দার অনুপস্থিতি মাত্র নয়। অন্য নির্দোষ অব্যাকৃত ধর্মও রয়েছে, তাই কেবল 'অনবদ্য' শব্দ ব্যবহারের মাধ্যমে তাদেরও কুশলত্ব প্রাপ্তিরূপ দোষ দেখে তা পরিহার করার জন্য 'সুখবিপাক' শব্দটি বলা হয়েছে। অথবা, এখানে অবদ্যের প্রতিপক্ষকে 'অনবদ্য' বলা হয়েছে; বাহিতিকসূত্রের (ম. নি. ২.৩৬১) মতো প্রশমিত-অবদ্য বা অবদ্য-রহিত মাত্র নয়। তাই 'অনবদ্য' শব্দের দ্বারা অবদ্য-বিনাশন ভাব প্রদর্শিত হয়েছে। অব্যাকৃত ধর্মসমূহ থেকে বিশিষ্ট এবং কুশল ও অকুশলের সাধারণ লক্ষণ হলো 'সবিপাকতা' (বিপাকযুক্ত হওয়া); সেই লক্ষণের বিশেষত্ব প্রদর্শনের জন্য 'সুখবিপাক' শব্দটি বলা হয়েছে। কারণ পূর্বের কথার দ্বারাই অকুশল ও অব্যাকৃত ধর্মসমূহ থেকে কুশল ধর্মের বিশেষত্ব সিদ্ধ হয়েছে। যাদের সুখময় বিপাক রয়েছে, তারা হলো 'সুখবিপাক'। এর দ্বারা কুশল ও অকুশলের সাধারণ বিপাকধর্মী স্বভাবের মধ্যে সুখবিপাকরূপে পরিপক্ব হওয়ার স্বভাব প্রদর্শিত হয়েছে, কেবল তাদের সুখবিপাকের অস্তিত্ব মাত্র নয়। যা অনবদ্য এবং যা সুখবিপাক, তা-ই হলো 'অনবদ্যসুখবিপাক'। যার দ্বারা কুশল ধর্মসমূহ লক্ষিত হয়, তা হলো লক্ষণ; অনবদ্যসুখবিপাকই যাদের লক্ষণ, তারা হলো 'অনবদ্যসুখবিপাকলক্ষণা'। প্রশ্ন হতে পারে: সেই কুশল ধর্মসমূহ নিজেই তো অনবদ্যসুখবিপাক, তাহলে তারা কীভাবে নিজেরাই নিজেদের লক্ষণ হতে পারে? উত্তর: জ্ঞাত ও অজ্ঞাত শব্দের অর্থভাবের দ্বারা লক্ষণ ও লক্ষিতব্য ভাবের যুক্তিযুক্ততার কারণে। কারণ 'কুশল' শব্দের অর্থের দ্বারা অজ্ঞাত কুশল ধর্মসমূহ লক্ষিতব্য হয় এবং 'অনবদ্যসুখবিপাক' শব্দের অর্থের দ্বারা জ্ঞাত ধর্মসমূহ লক্ষণ হয়—এটিই যুক্তিযুক্ত। অথবা, যা লক্ষিত হয় তা-ই লক্ষণ বা স্বভাব। যা অনবদ্যসুখবিপাক এবং যা লক্ষণ, তা-ই হলো 'অনবদ্যসুখবিপাকলক্ষণা'; অর্থাৎ অনবদ্যসুখবিপাকরূপে লক্ষিত স্বভাবসমূহকেই কুশল বলা হয়—এটাই অর্থ।

Atha vā anavajjavacanena anavajjattaṃ āha, sukhavipākavacanena sukhavipākattaṃ, tasmā anavajjañca sukhavipāko ca anavajjasukhavipākaṃ, taṃ lakkhaṇaṃ etesaṃ karaṇatthe ca kammatthe ca lakkhaṇasadde sabhāvabhūtanti anavajjasukhavipākalakkhaṇā, anavajjasukhavipākasabhāvena lakkhiyamānā taṃsabhāvavanto ca kusalāti vuttaṃ hoti. Tattha anavajjavacanena pavattisukhataṃ kusalānaṃ dasseti, sukhavipākavacanena vipākasukhataṃ. Purimañhi attano pavattisabhāvavasena lakkhaṇatāvacanaṃ, pacchimaṃ kālantare vipākuppādanasamatthatāyāti. Tathā purimena kusalānaṃ attasuddhiṃ dasseti[Pg.32], pacchimena visuddhavipākataṃ. Purimena ca kusalaṃ akusalasabhāvato nivatteti, pacchimena abyākatasabhāvato savipākattadīpakattā pacchimassa. Purimena vā vajjapaṭipakkhabhāvadassanato kiccaṭṭhena rasena akusalaviddhaṃsanarasataṃ dīpeti, pacchimena sampattiatthena iṭṭhavipākarasataṃ. Purimena ca upaṭṭhānākāraṭṭhena paccupaṭṭhānena vodānapaccupaṭṭhānataṃ dasseti, pacchimena phalatthena sukhavipākapaccupaṭṭhānataṃ. Purimena ca yonisomanasikāraṃ kusalānaṃ padaṭṭhānaṃ vibhāveti. Tato hi te anavajjā jātāti. Pacchimena kusalānaṃ aññesaṃ padaṭṭhānabhāvaṃ dasseti. Te hi sukhavipākassa kāraṇaṃ hontīti. Ettha ca sukhavipākasadde sukhasaddo iṭṭhapariyāyavacananti daṭṭhabbo. Iṭṭhacatukkhandhavipākā hi kusalā, na sukhavedanāvipākāva. Saṅkhāradukkhopasamasukhavipākatāya ca sambhavo eva natthi. Na hi taṃvipākoti. Yadi pana vipākasaddo phalapariyāyavacanaṃ, nissandavipākena iṭṭharūpenāpi sukhavipākatā yojetabbā.

অথবা, 'অনবদ্য' শব্দের দ্বারা অনবদ্যতা এবং 'সুখবিপাক' শব্দের দ্বারা সুখবিপাকত্ব বলা হয়েছে। অতএব, যা অনবদ্য এবং যা সুখবিপাক, তা-ই হলো 'অনবদ্যসুখবিপাক'। করণ অর্থে এবং কর্ম অর্থে 'লক্ষণ' শব্দটি স্বভাবভূত হওয়ায় তা এদের লক্ষণ—এই অর্থে 'অনবদ্যসুখবিপাকলক্ষণা'। অর্থাৎ অনবদ্যসুখবিপাক স্বভাবের দ্বারা লক্ষিত এবং সেই স্বভাবযুক্ত ধর্মসমূহকেই কুশল বলা হয়েছে। সেখানে 'অনবদ্য' শব্দের দ্বারা কুশল ধর্মসমূহের প্রবৃত্তিকালীন সুখময়তা এবং 'সুখবিপাক' শব্দের দ্বারা বিপাককালীন সুখময়তা প্রদর্শিত হয়েছে। প্রথমটি নিজের প্রবৃত্তি-স্বভাবের কারণে লক্ষণবাচক এবং দ্বিতীয়টি কালান্তরে বিপাক (ফল) উৎপাদনে সমর্থ হওয়ার কারণে। একইভাবে, প্রথমটির দ্বারা কুশল ধর্মসমূহের আত্মশুদ্ধি প্রদর্শিত হয়েছে এবং দ্বিতীয়টির দ্বারা বিশুদ্ধ বিপাকত্ব। প্রথমটির দ্বারা কুশল ধর্মকে অকুশল স্বভাব থেকে নিবৃত্ত করা হয়েছে এবং দ্বিতীয়টির দ্বারা অব্যাকৃত স্বভাব থেকে নিবৃত্ত করা হয়েছে, কারণ দ্বিতীয়টি সবিপাকত্ব (বিপাকযুক্ত হওয়া) প্রকাশ করে। অথবা, প্রথমটির দ্বারা দোষের প্রতিপক্ষ ভাব দর্শনের কারণে কার্য অর্থে রস (কৃত্যরস) দ্বারা অকুশল-বিধ্বংসন রসত্ব প্রকাশিত হয়েছে এবং দ্বিতীয়টির দ্বারা সম্পত্তি অর্থে ইষ্টবিপাক রসত্ব। প্রথমটির দ্বারা উপস্থাপনের আকার অর্থে প্রত্যুপস্থান দ্বারা ব্যবদান-প্রত্যুপস্থানত্ব (বিশুদ্ধি রূপে প্রকাশ পাওয়া) প্রদর্শিত হয়েছে এবং দ্বিতীয়টির দ্বারা ফল অর্থে সুখবিপাক-প্রত্যুপস্থানত্ব। প্রথমটির দ্বারা যোনিশোমনসিকারকে কুশল ধর্মসমূহের পদস্থান (আসন্ন কারণ) হিসেবে প্রকাশ করা হয়েছে; কারণ তা থেকেই তারা অনবদ্যরূপে উৎপন্ন হয়। দ্বিতীয়টির দ্বারা কুশল ধর্মসমূহের অন্যান্য ধর্মের পদস্থান ভাব প্রদর্শিত হয়েছে; কারণ তারা সুখবিপাকের কারণ হয়ে থাকে। আর এখানে 'সুখবিপাক' শব্দে 'সুখ' শব্দটি ইষ্ট বা বাঞ্ছিত অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে বলে জানতে হবে। কারণ কুশল ধর্মসমূহ ইষ্ট চার স্কন্ধের বিপাকস্বরূপ, কেবল সুখবেদনার বিপাক মাত্র নয়। সংস্কারদুঃখের উপশমরূপ সুখবিপাক হওয়ার কোনো সম্ভাবনাই নেই, কারণ তা বিপাক নয়। কিন্তু যদি 'বিপাক' শব্দটি ফল অর্থে ব্যবহৃত হয়, তবে নিষ্যন্দবিপাকরূপ ইষ্ট রূপের দ্বারাও সুখবিপাকত্ব যুক্ত করতে হবে।

Sāvajjadukkhavipākalakkhaṇāti ettha ca vuttavidhianusārena attho ca yojanā ca yathāsambhavaṃ veditabbā. Vipākārahatā kusalākusalānaṃ lakkhaṇabhāvena vuttā, tabbhāvena akathitā abyākatā avipākārahasabhāvā hontīti āha ‘‘avipākalakkhaṇā abyākatā’’ti. Yatheva hi sukhadukkhavipākārahā sukhadukkhavipākāti evaṃlakkhaṇatā kusalākusalānaṃ vuttā, evamidhāpi avipākārahā avipākāti evaṃlakkhaṇatā abyākatānaṃ vuttā. Tasmā ‘‘ahosi kammaṃ nāhosi kammavipāko na bhavissati kammavipāko natthi kammavipāko, atthi kammaṃ natthi kammavipāko na bhavissati kammavipāko, bhavissati kammaṃ na bhavissati kammavipāko’’ti (paṭi. ma. 1.234) evaṃpakārānaṃ kusalākusalānaṃ kusalākusalabhāvānāpatti abyākatabhāvāpatti vā na hoti. Na hi te sukhadukkhavipākārahā na honti vipākadhammattā, avipākārahā vā na honti avipākadhammattābhāvāti.

"সাবদ্যদুঃখবিপাকলক্ষণা" (দোষযুক্ত ও দুঃখময় বিপাক যাদের লক্ষণ)—এখানেও উক্ত নিয়ম অনুসারে অর্থ ও যোজনা যথাসম্ভব জেনে নিতে হবে। কুশল ও অকুশল ধর্মসমূহের লক্ষণ হিসেবে বিপাকযোগ্যতা বলা হয়েছে। সেই ভাব না থাকায় অব্যাকৃত ধর্মসমূহ বিপাক-অযোগ্য স্বভাবের হয়ে থাকে, তাই বলা হয়েছে—"অবিপাকলক্ষণা অব্যাকৃতা" (বিপাকহীনতাই অব্যাকৃতের লক্ষণ)। যেমন সুখ ও দুঃখের বিপাকযোগ্য ধর্মসমূহকে সুখবিপাক ও দুঃখবিপাক লক্ষণযুক্ত কুশল ও অকুশল বলা হয়েছে, তেমনই এখানেও বিপাক-অযোগ্য ধর্মসমূহকে অবিপাক লক্ষণযুক্ত অব্যাকৃত বলা হয়েছে। অতএব, "কর্ম ছিল কিন্তু কর্মবিপাক ছিল না, কর্মবিপাক হবে না, কর্মবিপাক নেই; কর্ম আছে কিন্তু কর্মবিপাক নেই, কর্মবিপাক হবে না; কর্ম হবে কিন্তু কর্মবিপাক হবে না" (পটি. ম. ১.২৩৪)—এই প্রকার কুশল ও অকুশল ধর্মসমূহের কুশল-অকুশল ভাবের অপ্রাপ্তি বা অব্যাকৃত ভাবের প্রাপ্তি ঘটে না। কারণ তারা বিপাকধর্মী হওয়ার কারণে সুখ-দুঃখের বিপাকযোগ্য না হয়ে পারে না, অথবা অবিপাকধর্মী না হওয়ার কারণে বিপাক-অযোগ্য হতে পারে না।

Kusalāti vā dhammāti vātiādīnīti kusaladhammapadāni dve, akusaladhammapadāni dve, abyākatadhammapadāni dveti. Ekatthanānatthānīti visuṃ visuṃ dvinnaṃ dvinnaṃ aññamaññāpekkhaṃ ekatthanānatthataṃ codeti, na channaṃ. Dosamettha vattukāmo codako pucchatīti ñatvā ācariyo āha ‘‘kiñcetthā’’ti. Ettha [Pg.33] ekatthanānatthatāyaṃ kiñci vattabbaṃ asamattā te codanā, avasiṭṭhaṃ tāva brūhīti vuttaṃ hoti. Yadi ekatthāni indasakkasaddānaṃ viya saddamatte eva bhedo, evaṃ kusaladhammasaddānaṃ, na attheti. Yathā ‘‘indo sakko’’ti vutte ‘‘indo indo’’ti vuttasadisaṃ hoti, evaṃ ‘‘kusalā dhammā’’ti idaṃ vacanaṃ ‘‘kusalā kusalā’’ti vuttasadisaṃ hoti. Evaṃ itaresupi ‘‘akusalā akusalā’’ti vuttasadisatā ‘‘abyākatā abyākatā’’ti vuttasadisatā ca yojetabbā. Atha nānatthāni, indakuverasaddānaṃ viya saddato atthato ca kusaladhammasaddānaṃ bhedo, tathā akusaladhammasaddādīnanti chahi padehi catūhi padehi ca cha cattāro ca atthā bhinnā vuttāti kusalattikādīnaṃ kusalachakkādibhāvo, hetudukādīnañca hetucatukkādibhāvo āpajjatīti.

"কুশলাতি বা ধম্মাতি বা" ইত্যাদি বাক্যে—কুশলধর্ম পদ দুটি, অকুশলধর্ম পদ দুটি এবং অব্যাকৃতধর্ম পদ দুটি। "একার্থ ও নানার্থ" বলতে পৃথক পৃথকভাবে দুটির পরস্পরের সাপেক্ষে একার্থতা ও নানার্থতা নিয়ে আপত্তি তোলা হয়েছে, ছয়ের ক্ষেত্রে নয়। এখানে আপত্তিকারী কোনো দোষ প্রদর্শন করতে ইচ্ছুক হয়ে প্রশ্ন করছে—তা জেনে আচার্য বললেন, "এতে কী আসে যায়?" অর্থাৎ, এই একার্থতা ও নানার্থতার বিষয়ে যা কিছু বলার আছে, তা তোমার আপত্তিতে অসমাপ্ত রয়ে গেছে, তাই অবশিষ্ট অংশটুকু আগে বলো—এটাই বলা হয়েছে। যদি শব্দগুলো একার্থবোধক হয়, যেমন 'ইন্দ্র' ও 'শক্র' শব্দের মধ্যে কেবল শব্দগত ভেদ রয়েছে, কুশল ও ধর্ম শব্দের ক্ষেত্রেও তেমনই হবে, অর্থগত কোনো ভেদ থাকবে না। যেমন "ইন্দ্র শক্র" বললে "ইন্দ্র ইন্দ্র" বলার মতো হয়, তেমনই "কুশলা ধম্মা" (কুশল ধর্মসমূহ) এই বাক্যটি "কুশলা কুশলা" (কুশল কুশল) বলার মতো হয়ে যায়। একইভাবে অন্যগুলোর ক্ষেত্রেও "অকুশলা অকুশলা" এবং "অব্যাকতা অব্যাকতা" বলার মতো সাদৃশ্য যুক্ত করতে হবে। আর যদি শব্দগুলো নানার্থবোধক হয়, যেমন 'ইন্দ্র' ও 'কুবের' শব্দের শব্দগত ও অর্থগত ভেদ রয়েছে, কুশল ও ধর্ম শব্দের ক্ষেত্রেও তেমনই হবে। একইভাবে অকুশল ও ধর্ম শব্দ ইত্যাদির ক্ষেত্রেও ছয়টি পদ ও চারটি পদের দ্বারা যথাক্রমে ছয়টি ও চারটি ভিন্ন অর্থ বলা হয়েছে বলে গণ্য হবে। এর ফলে কুশলত্রিক ইত্যাদির কুশলষট্কত্ব (ছয়টি ভাব) এবং হেতুদ্বিক ইত্যাদির হেতুচতুষ্কত্ব (চারটি ভাব) আপতিত হবে।

Nanu tiṇṇaṃ dhammasaddānaṃ tiṇṇaṃ indasaddānaṃ viya rūpābhedā atthābhedoti chakkabhāvo na bhavissati, tasmā evamidaṃ vattabbaṃ siyā ‘‘tikadukānaṃ catukkatikabhāvo āpajjatī’’ti, na vattabbaṃ, tiṇṇaṃ dhammasaddānaṃ ekatthānaṃ tiṇṇaṃ indasaddānaṃ viya vacane payojanābhāvā vuttānaṃ tesaṃ māsasaddānaṃ viya abhinnarūpānañca atthabhedo upapajjatīti, evamapi yathā eko māsasaddo abhinnarūpo kālaṃ aparaṇṇavisesaṃ suvaṇṇamāsañca vadati, evaṃ dhammasaddopi eko bhinne atthe vattumarahatīti kālādīnaṃ māsapadatthatāya viya tabbacanīyabhinnatthānaṃ dhammapadatthatāya abhedoti catukkatikabhāvo eva āpajjatīti, nāpajjati ekassa saddassa jātiguṇakiriyābhinnānaṃ anabhidhānato. Na hi māsa-saddo eko jātibhinnānaṃ kālādīnaṃ antarena sarūpekasesaṃ vācako hoti. Idha ca yadi sarūpekaseso kato siyā, dutiyo tatiyo ca dhamma-saddo na vattabbo siyā, vutto ca so, tasmā kusalādi-saddā viya abhinnakusalādijātīsu rūpasāmaññepi māsa-saddā viya tayo vinivattaaññajātīsu vattamānā tayo dve ca dhamma-saddā āpannāti tikadukānaṃ chakkacatukkabhāvo eva āpajjatīti.

প্রশ্ন হতে পারে: তিনটি 'ধর্ম' শব্দের রূপের অভিন্নতার কারণে তিনটি 'ইন্দ্র' শব্দের মতো অর্থের অভিন্নতা হবে, তাই ষট্কত্ব (ছয়টি ভাব) হবে না। অতএব, এভাবে বলা উচিত যে "ত্রিক ও দ্বিকসমূহের চতুষ্ক ও ত্রিকত্ব আপতিত হবে", কিন্তু তা বলা উচিত নয়। কারণ তিনটি একার্থবোধক 'ধর্ম' শব্দের তিনটি 'ইন্দ্র' শব্দের মতো উচ্চারণের কোনো প্রয়োজন নেই। উচ্চারিত সেই শব্দগুলোর 'মাস' শব্দের মতো অভিন্ন রূপ হওয়া সত্ত্বেও অর্থভেদ হওয়া যুক্তিযুক্ত। এভাবেও যেমন একটি অভিন্ন রূপের 'মাস' শব্দ কাল (মাস), অপরান্নবিশেষ (কলাই বা মাষকলাই) এবং সুবর্ণমাসকে (স্বর্ণমুদ্রা) বোঝায়, তেমনই একটি 'ধর্ম' শব্দও ভিন্ন ভিন্ন অর্থ প্রকাশ করতে পারে। ফলে কাল ইত্যাদির ক্ষেত্রে যেমন 'মাস' পদের অর্থ অভিন্ন থাকে, তেমনই সেই শব্দের দ্বারা বাচ্য ভিন্ন ভিন্ন অর্থের ক্ষেত্রে 'ধর্ম' পদের অর্থ অভিন্ন হওয়ার কারণে চতুষ্ক ও ত্রিকত্বই আপতিত হবে। উত্তর: তা আপতিত হয় না, কারণ একটি শব্দের দ্বারা জাতি, গুণ ও ক্রিয়া দ্বারা ভিন্ন ভিন্ন অর্থ প্রকাশিত হয় না। কারণ একটি 'মাস' শব্দ জাতিগতভাবে ভিন্ন কাল ইত্যাদির ক্ষেত্রে 'সরূপৈকশেষ' (একই রূপের শব্দের লোপ) ব্যতিরেকে বাচক হতে পারে না। আর এখানে যদি 'সরূপৈকশেষ' করা হতো, তবে দ্বিতীয় ও তৃতীয় 'ধর্ম' শব্দ উচ্চারণ করার প্রয়োজন হতো না, কিন্তু তা উচ্চারণ করা হয়েছে। অতএব, কুশল আদি শব্দের মতো অভিন্ন কুশল আদি জাতিসমূহে রূপের সাদৃশ্য থাকা সত্ত্বেও, 'মাস' শব্দের মতো তিনটি ভিন্ন ভিন্ন জাতিতে বর্তমান তিনটি ও দুটি 'ধর্ম' শব্দ আপতিত হয়েছে। তাই ত্রিক ও দ্বিকসমূহের ষট্কত্ব ও চতুষ্কত্বই আপতিত হবে।

Padānañca asambandhoti kusaladhammapadānaṃ aññamaññaṃ tathā akusaladhammapadānaṃ abyākatadhammapadānañca asambandho āpajjatīti attho. Dvinnaṃ dvinnañhi icchito sambandho, na sabbesaṃ channaṃ catunnaṃ vā aññamaññanti. Idaṃ pana kasmā codeti, nanu nānatthatte sati atthantaradassanatthaṃ vuccamānesu dhamma-saddesu kusalākusalābyākata-saddānaṃ [Pg.34] viya asambandho vutto yutto evāti? Saccametaṃ, asambandhaṃ pana siddhaṃ katvā purimacodanā katā ‘‘tikadukānaṃ chakkacatukkabhāvo āpajjatī’’ti, idha pana taṃ asambandhaṃ sādhetuṃ idaṃ coditanti veditabbaṃ. Atha vā evamettha yojanā kātabbā – yadi pana chakkacatukkabhāvaṃ na icchasi, padānaṃ sambandhena bhavitabbaṃ yathāvuttanayena, so ca samānavibhattīnaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ sambandho ekatthatte sati yujjeyya, tvaṃ pana nānatthataṃ vadasīti padānañca te asambandho āpajjati, neva nāpajjatīti. Niyamanattho ca-saddo. Pubbāpara…pe… nippayojanāni nāma hontīti chakkacatukkabhāvaṃ anicchantassa, nānatthataṃ pana icchantassāti adhippāyo. Avassañca sambandho icchitabbo pubbāparavirodhāpattitoti dassetuṃ ‘‘yāpi cesā’’tiādimāha. Pucchā hi padavipallāsakaraṇena dhammā eva kusalāti kusaladhamma-saddānaṃ idha uddiṭṭhānaṃ ekatthataṃ dīpeti, tava ca nānatthataṃ vadantassa neva hi dhammā kusalāti katvā tāyapi pucchāya virodho āpajjati, vuccati ca tathā sā pucchāti na nānatthatā yujjati.

"পদসমূহের অসম্বন্ধ" (পদানাঞ্চ অসম্বন্ধো) বলতে কুশলধর্ম পদের পরস্পরের সাথে, এবং একইভাবে অকুশলধর্ম পদ ও অব্যাকৃতধর্ম পদের অসম্বন্ধ ঘটে—এই অর্থ। কারণ দুটির দুটির মধ্যে সম্বন্ধই কাঙ্ক্ষিত, সকলের অর্থাৎ ছয়টি বা চারটি পদের পরস্পরের মধ্যে নয়। কিন্তু এটি কেন আপত্তি করা হচ্ছে? ভিন্ন অর্থ থাকা সত্ত্বেও ভিন্ন অর্থ প্রদর্শনের জন্য উচ্চারিত 'ধর্ম' শব্দসমূহের মধ্যে কুশল, অকুশল ও অব্যাকৃত শব্দসমূহের মতো অসম্বন্ধ বলা কি যুক্তিসঙ্গত নয়? এটি সত্য। কিন্তু অসম্বন্ধকে সিদ্ধ করে পূর্ববর্তী আপত্তি করা হয়েছিল যে, "ত্রিক ও দ্বিকসমূহের ষট্ক ও চতুষ্ক ভাব আপতিত হয়"। এখানে সেই অসম্বন্ধকে প্রমাণ করার জন্য এই আপত্তি করা হয়েছে বলে জানতে হবে। অথবা, এখানে এভাবে যোজনা করতে হবে—যদি তুমি ষট্ক ও চতুষ্ক ভাব না চাও, তবে পূর্বোক্ত নিয়মে পদসমূহের সম্বন্ধ হওয়া উচিত। আর সমান বিভক্তিযুক্ত দুটির দুটির সম্বন্ধ একার্থতা থাকলেই যুক্তিসঙ্গত হয়। কিন্তু তুমি ভিন্নার্থতা বলছ, তাই তোমার মতে পদসমূহের অসম্বন্ধই আপতিত হয়, সম্বন্ধ নয়। 'চ' (ca) শব্দটি এখানে নিয়ম বা নির্ধারণ অর্থে ব্যবহৃত। "পূর্বাপর...পে... নিষ্প্রয়োজন হয়" বলতে বোঝায়—যে ব্যক্তি ষট্ক ও চতুষ্ক ভাব চায় না, কিন্তু ভিন্নার্থতা চায়, তার অভিপ্রায়। পূর্বাপর বিরোধের আপত্তি এড়াতে অবশ্যই সম্বন্ধ স্বীকার করতে হবে—এটি দেখানোর জন্য "যাপি চেসা" ইত্যাদি বলা হয়েছে। কারণ প্রশ্নটি পদের বিপর্যয় ঘটিয়ে "ধর্মসমূহ কি কুশল?" এভাবে এখানে উল্লিখিত 'কুশলধর্ম' শব্দসমূহের একার্থতা প্রকাশ করে। আর তুমি যে ভিন্নার্থতা বলছ, তার মতে "ধর্মসমূহ কুশল নয়" হওয়ার কারণে সেই প্রশ্নের সাথেও বিরোধ ঘটে। অথচ সেই প্রশ্নটি সেভাবেই বলা হয়েছে, তাই ভিন্নার্থতা যুক্তিসঙ্গত নয়।

Aparo nayoti ‘‘kusalā dhammā’’tiādīnaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ ekatthattameva tiṇṇaṃ dhammasaddānaṃ ekatthanānatthattehi codeti. Tiṇṇaṃ dhammānaṃ ekattātiādimhi yathā tīhi inda-saddehi vuccamānānaṃ indatthānaṃ indabhāvena ekattā tato anaññesaṃ sakkapurindadasahassakkhasaddatthānaṃ ekattaṃ, evaṃ tiṇṇaṃ dhamma-saddatthānaṃ dhammabhāvena ekattā tato anaññesaṃ kusalākusalābyākata-saddatthānaṃ ekattaṃ āpajjatīti attho. Dhammo nāma bhāvoti sabhāvadhāraṇādinā atthena dhammoti vutto, so ca sabhāvasseva hoti, nāsabhāvassāti iminā adhippāyena vadati. Hotu bhāvo, tato kinti? Yadi tiṇṇaṃ dhammasaddānaṃ nānatthatā, tīsu dhammesu yo koci eko dhammo bhāvo, tato anaññaṃ kusalaṃ akusalaṃ abyākataṃ vā ekekameva bhāvo. Bhāvabhūtā pana dhammā aññe dve abhāvā hontīti tehi anaññe kusalādīsu dve ye keci abhāvā. Yopi ca so eko dhammo bhāvoti gahito, sopi samānarūpesu tīsu dhammasaddesu ayameva bhāvattho hotīti niyamassa abhāvā aññassa bhāvatthatte sati abhāvo hotīti tato anaññassapi abhāvattaṃ āpannanti kusalādīnaṃ sabbesampi abhāvattāpatti hoti. Na hi indassa amanussatte tato anaññesaṃ sakkādīnaṃ manussattaṃ atthīti.

"অন্য পদ্ধতি" (অপরো নয়ো) বলতে "কুশলা ধম্মা" ইত্যাদির দুটির দুটির একার্থতাকেই তিনটি 'ধর্ম' শব্দের একার্থতা ও ভিন্নার্থতার দ্বারা আপত্তি করা হচ্ছে। তিনটি ধর্মের একত্ব ইত্যাদিতে যেমন তিনটি 'ইন্দ্র' শব্দের দ্বারা উচ্চারিত ইন্দ্রের অর্থসমূহের ইন্দ্রভাবের কারণে একত্ব হওয়ায়, তা থেকে অভিন্ন শক্র, পুরিন্দদ ও সহস্রাক্ষ শব্দার্থের একত্ব ঘটে; তেমনি তিনটি 'ধর্ম' শব্দের অর্থের ধর্মভাবের কারণে একত্ব হওয়ায়, তা থেকে অভিন্ন কুশল, অকুশল ও অব্যাকৃত শব্দার্থের একত্ব আপতিত হয়—এই অর্থ। "ধর্ম বলতে ভাব" বলতে স্বভাব ধারণ করা ইত্যাদি অর্থে 'ধর্ম' বলা হয়েছে, এবং তা স্বভাবেরই হয়, অসম্ভাবের নয়—এই অভিপ্রায়ে বলা হয়েছে। ভাব হোক, তাতে কী? যদি তিনটি 'ধর্ম' শব্দের ভিন্নার্থতা থাকে, তবে তিনটি ধর্মের মধ্যে যেকোনো একটি ধর্ম যদি ভাব হয়, তবে তা থেকে অভিন্ন কুশল, অকুশল বা অব্যাকৃতের যেকোনো একটিই ভাব হবে। কিন্তু ভাবরূপ ধর্ম ছাড়া অন্য দুটি অভাব হবে, তাই তাদের থেকে অভিন্ন কুশল ইত্যাদির মধ্যে যেকোনো দুটি অভাব হবে। আর যে একটি ধর্মকে ভাব হিসেবে গ্রহণ করা হয়েছে, সমান রূপবিশিষ্ট তিনটি 'ধর্ম' শব্দের মধ্যে এটিই ভাবার্থ হবে—এমন নিয়মের অভাবে অন্যটির ভাবার্থতা থাকলে তা অভাব হয়ে যায়। ফলে তা থেকে অভিন্নটিরও অভাবত্ব আপতিত হওয়ায় কুশল ইত্যাদির সকলেরই অভাবত্ব আপত্তি ঘটে। কারণ ইন্দ্রের অমানুষত্বে তা থেকে অভিন্ন শক্র ইত্যাদির মানুষত্ব থাকে না।

Nanu [Pg.35] evamapi ekassa bhāvattaṃ vinā aññesaṃ abhāvattaṃ na sakkā vattuṃ, tattha ca ekeneva bhāvena bhavitabbanti niyamābhāvato tiṇṇampi bhāvatte siddhe tehi anaññesaṃ kusalādīnampi bhāvattaṃ siddhaṃ hotīti? Na hoti tiṇṇaṃ dhamma-saddānaṃ nānatthabhāvassa anuññātattā. Na hi tiṇṇaṃ bhāvatte nānatthatā atthi, anuññātā ca sā tayāti. Nanu tiṇṇaṃ dhammānaṃ abhāvattepi nānatthatā na siyāti? Mā hotu nānatthatā, tava pana nānatthataṃ paṭijānantassa ‘‘eso doso’’ti vadāmi, na pana mayā nānatthatā ekatthatā vā anuññātāti kuto me virodho siyāti. Atha vā abhāvattaṃ āpannehi dhammehi anaññe kusalādayopi abhāvā eva siyunti idaṃ vacanaṃ aniyamena ye keci dve dhammā abhāvattaṃ āpannā, tehi anaññesaṃ kusalādīsu yesaṃ kesañci dvinnaṃ kusalādīnaṃ abhāvattāpattiṃ sandhāya vuttaṃ ekassa bhāvattā. Yampi vuttaṃ ‘‘tehi ca añño kusalaparopi abhāvo siyā’’ti, taṃ aniyamadassanatthaṃ vuttaṃ, na sabbesaṃ abhāvasādhanatthaṃ. Ayañhi tattha attho akusalaparassa vā abyākataparassa vā dhammassa bhāvatte sati tehi añño kusalaparopi abhāvo siyāti.

কিন্তু এভাবেও কি একজনের ভাবত্ব ছাড়া অন্যদের অভাবত্ব বলা সম্ভব নয়? এবং সেখানে একটিমাত্র ভাব হতে হবে—এমন নিয়মের অভাবে তিনটিরই ভাবত্ব সিদ্ধ হলে, তাদের থেকে অভিন্ন কুশল ইত্যাদিরও ভাবত্ব সিদ্ধ হয় না কি? উত্তর: হয় না, কারণ তিনটি 'ধর্ম' শব্দের ভিন্নার্থভাব স্বীকৃত নয়। তিনটির ভাবত্ব থাকলে ভিন্নার্থতা থাকে না, অথচ তুমি তা স্বীকার করেছ। কিন্তু তিনটি ধর্মের অভাবত্বেও কি ভিন্নার্থতা থাকবে না? উত্তর: ভিন্নার্থতা না থাকুক, কিন্তু তুমি যে ভিন্নার্থতা স্বীকার করছ, তার প্রতি আমি বলছি "এটি দোষ"। আমার দ্বারা ভিন্নার্থতা বা একার্থতা কোনোটিই স্বীকৃত নয়, তাই আমার কীভাবে বিরোধ হবে? অথবা, অভাবত্ব প্রাপ্ত ধর্মসমূহের থেকে অভিন্ন কুশল ইত্যাদিও অভাবই হবে—এই কথাটি অনিয়মবশত যেকোনো দুটি ধর্ম অভাবত্ব প্রাপ্ত হলে, তাদের থেকে অভিন্ন কুশল ইত্যাদির মধ্যে যেকোনো দুটির অভাবত্ব প্রাপ্তির উদ্দেশ্যে একজনের ভাবত্বের কারণে বলা হয়েছে। আর যা বলা হয়েছে "তাদের থেকে অন্য কুশল-পরবর্তীও অভাব হবে", তা অনিয়ম প্রদর্শনের জন্য বলা হয়েছে, সকলের অভাব প্রমাণের জন্য নয়। কারণ সেখানে অর্থ এই যে—অকুশল-পরবর্তী বা অব্যাকৃত-পরবর্তী ধর্মের ভাবত্ব থাকলে, তাদের থেকে অন্য কুশল-পরবর্তী ধর্মও অভাব হবে।

Sabbametaṃ akāraṇanti ettha kāraṇaṃ nāma yutti. Kusalakusalasaddānaṃ viya ekantaekatthataṃ, kusalarūpacakkhuma-saddānaṃ viya ekantanānatthatañca vikappetvā yāyaṃ punarutti chakkacatukkāpatti asambandhavirodhābhāvāpatti dosāropanayutti vuttā, sabbā sā ayutti, tathā ekatthanānatthatābhāvatoti vuttaṃ hoti. Yā yā anumati yathānumati anumatiyā anumatiyā vohārasiddhito. Anumatiyā anurūpaṃ vā yathānumati, yathā anumati pavattā, tathā tadanurūpaṃ vohārasiddhitoti attho. Anumati hi visesanavisesitabbābhāvato accantamabhinnesu katthaci kiriyāguṇādipariggahavisesena avivaṭasaddatthavivaraṇatthaṃ pavattā yathā ‘‘sakko indo purindado’’ti. Katthaci accantaṃ bhinnesu yathā ‘‘dhavo khadiro palāso ca ānīyantū’’ti. Katthaci visesanavisesitabbabhāvato bhedābhedavantesu seyyathāpi ‘‘nīluppalaṃ paṇḍitapuriso’’ti, tāya tāya anumatiyā tadanurūpañca te te vohārā siddhā. Tasmā ihāpi kusaladhamma-saddānaṃ visesanavisesitabbabhāvato visesatthasāmaññatthapariggahena samāne atthe bhedābhedayutte pavatti anumatāti [Pg.36] tāya tāya anumatiyā tadanurūpañca siddho eso vohāro. Tasmā vuttaṃ ‘‘sabbametaṃ akāraṇa’’nti.

"এসবই অকারণ" (সব্বমেতং অকারণং) এখানে 'কারণ' বলতে যুক্তি। কুশল ও অকুশল শব্দের মতো একান্ত একার্থতা, এবং কুশল, রূপ ও চক্ষুষ্মান শব্দের মতো একান্ত ভিন্নার্থতা বিকল্প করে যে পুনরুক্তি, ষট্ক ও চতুষ্কের আপত্তি, অসম্বন্ধ, বিরোধ ও অভাবত্বের আপত্তি রূপ দোষারোপের যুক্তি বলা হয়েছে, সে সবই অযুক্তি; কারণ সেখানে একার্থতা ও ভিন্নার্থতার অভাব রয়েছে—এটাই বলা হয়েছে। "যে যে অনুমতি তা যথানুমতি, অনুমতির দ্বারা লোকব্যবহার সিদ্ধ হওয়ার কারণে।" অনুমতির অনুরূপই হলো যথানুমতি; যেভাবে অনুমতি প্রবর্তিত হয়েছে, সেভাবে তার অনুরূপ লোকব্যবহার সিদ্ধ হয়—এই অর্থ। কারণ অনুমতি কোথাও বিশেষণ ও বিশেষ্যের অভাববশত অত্যন্ত অভিন্ন বস্তুর ক্ষেত্রে ক্রিয়া, গুণ ইত্যাদির বিশেষ গ্রহণের দ্বারা অপ্রকাশিত শব্দার্থ প্রকাশের জন্য প্রবর্তিত হয়, যেমন—"শক্র, ইন্দ্র, পুরিন্দদ"। কোথাও অত্যন্ত ভিন্ন বস্তুর ক্ষেত্রে, যেমন—"ধব, খদির ও পলাশ বৃক্ষ আনা হোক"। কোথাও বিশেষণ ও বিশেষ্য ভাবের কারণে ভেদ ও অভেদযুক্ত বস্তুর ক্ষেত্রে, যেমন—"নীলোৎপল, পণ্ডিত ব্যক্তি"। সেই সেই অনুমতির দ্বারা এবং তার অনুরূপ সেই সেই লোকব্যবহার সিদ্ধ হয়। অতএব, এখানেও কুশল ও ধর্ম শব্দের বিশেষণ ও বিশেষ্য ভাবের কারণে বিশেষ অর্থ ও সাধারণ অর্থ গ্রহণের দ্বারা সমান অর্থে ভেদ ও অভেদযুক্ত প্রবৃত্তি অনুমোদিত। তাই সেই সেই অনুমতির দ্বারা এবং তার অনুরূপ এই লোকব্যবহার সিদ্ধ হয়েছে। সেজন্য বলা হয়েছে—"এসবই অকারণ"।

Attano attano atthavisesaṃ tassa dīpentīti attanā pariggahitaṃ attanā vuccamānaṃ anavajjasukhavipākādikusalādibhāvaṃ dhamma-saddassa dīpenti tadatthassa tabbhāvadīpanavasenāti adhippāyo. Na hi dhamma-saddo kusalādibhāvo hotīti. Imināvāti ‘‘dhamma-saddo pariyattiādīsu dissatī’’tiādinā ‘‘attano sabhāvaṃ dhārentī’’tiādinā ca nayena. So hi sabbattha samāno, na kusala-saddo ārogyādīsu dissatīti ‘‘kucchite salayantī’’tiādiko, so ca visesanayo ‘‘ito paraṃ visesamattameva vakkhāmā’’ti etena apanītoti daṭṭhabbo. Na hi kusalādivisesaṃ gahetvā pavattā sukhāya vedanāya sampayuttātiādayo visesāti.

"নিজের নিজের অর্থবিশেষ তার প্রকাশ করে" (অত্তনো অত্তনো অত্থবিশেষং তস্স দীপেন্তীতি) বলতে নিজের দ্বারা পরিগৃহীত, নিজের দ্বারা উচ্চারিত অনবদ্য ও সুখবিপাক আদি কুশলভাবকে 'ধর্ম' শব্দের প্রকাশ করে—তার অর্থের সেই ভাব প্রকাশের মাধ্যমে, এই অভিপ্রায়। কারণ 'ধর্ম' শব্দ কুশল আদি ভাব হয় না। "এর দ্বারাই" (ইমিনাবা) বলতে "ধর্ম শব্দ পরিয়ত্তি ইত্যাদিতে দেখা যায়" ইত্যাদি এবং "নিজের স্বভাব ধারণ করে" ইত্যাদি নিয়মে। কারণ তা সর্বত্র সমান। কুশল শব্দ আরোগ্য ইত্যাদিতে দেখা যায় না, বরং "কুৎসিতকে দূর করে" ইত্যাদি অর্থযুক্ত। আর সেই বিশেষণ পদ্ধতি "এর পর কেবল বিশেষত্বই বলব" এর দ্বারা অপনীত হয়েছে বলে জানতে হবে। কারণ কুশল আদি বিশেষকে গ্রহণ করে প্রবর্তিত "সুখকর বেদনার সাথে সম্প্রযুক্ত" ইত্যাদি বিশেষ নয়।

2. Sukhassa ca pahānāti ettha sukhindriyaṃ ‘‘sukha’’nti vuttaṃ, tañca sukhavedanāva hotīti ‘‘sukhavedanāyaṃ dissatī’’ti vuttaṃ, na pana ‘‘tisso imā, bhikkhave, vedanā sukhā vedanā’’tievamādīsu (saṃ. ni. 4.249 ādayo) sukha-saddo viya sukhavedanāsaddena samānatthattā. Ayañhi sukhindriyattho sukha-saddo kāyasukhanaṃ kāyānuggahaṃ sātavisesaṃ gahetvā pavatto, na pana sukhā vedanā ‘‘yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā (ma. ni. 1.409), yo sukhaṃ dukkhato’’tievamādīsu (saṃ. ni. 4.253) sukha-saddo viya sātasāmaññaṃ gahetvā pavattoti. Yasmiṃ sati sukhahetūnaṃ pavatti, taṃ sukhamūlaṃ. Buddhuppāde ca kāmasamatikkamādike virāge ca sati sukhahetūnaṃ puññapassaddhiādīnaṃ pavatti hotīti taṃ ‘‘sukhamūlaṃ sukha’’nti vuttaṃ. Sukhassa ca ārammaṇattā ‘‘rūpaṃ sukha’’nti vuttaṃ. Puññānīti yadidaṃ vacanaṃ, taṃ sukhassa ca adhivacanaṃ iṭṭhavipākassa adhivacanaṃ tadatthassa iṭṭhavipākavipaccanatoti attho. Sukhapaccayānaṃ rūpādīnaṃ iṭṭhānaṃ ṭhānaṃ okāso saggā nandanañcāti ‘‘sukhā saggā sukhaṃ nandana’’nti vuttaṃ. Diṭṭhadhammeti imasmiṃ attabhāve. Sukhavihārāti paṭhamajjhānavihārādī. Nīvaraṇādibyābādharahitattā ‘‘abyābajjhā’’ti vuttā. Sabbasaṅkhāradukkhanibbāpanato taṃnirodhattā vā ‘‘nibbānaṃ sukha’’nti vuttaṃ. Ādi-saddena ‘‘adukkhamasukhaṃ santaṃ, sukhamicceva bhāsita’’nti adukkhamasukhe. ‘‘Dvepi mayā, ānanda, [Pg.37] vedanā vuttā pariyāyena sukhā vedanā dukkhā vedanā’’ti (saṃ. ni. 4.267) sukhopekkhāsu ca iṭṭhāsūti evamādīsu pavatti saṅgahitā.

২. "সুখের প্রহাণের দ্বারা" (সুখস্স চ পহানাতী) এখানে সুখেন্দ্রিয়কে "সুখ" বলা হয়েছে, এবং তা সুখবেদনাই হয় বলে "সুখবেদনায় দেখা যায়" বলা হয়েছে। কিন্তু "হে ভিক্ষুগণ, এই তিনটি বেদনা—সুখ বেদনা" ইত্যাদি স্থলের সুখ শব্দের মতো সুখবেদনা শব্দের সাথে সমান অর্থযুক্ত হওয়ার কারণে নয়। কারণ এই সুখেন্দ্রিয়-অর্থযুক্ত সুখ শব্দটি কায়িক সুখ, কায়িক অনুগ্রহ ও বিশেষ তৃপ্তিকে গ্রহণ করে প্রবর্তিত হয়েছে। কিন্তু সুখ বেদনা "যে কোনো বেদনা অনুভব করে, তা সুখ হোক" অথবা "যিনি সুখকে দুঃখ হিসেবে দেখেন" ইত্যাদি স্থলের সুখ শব্দের মতো সাধারণ তৃপ্তিকে গ্রহণ করে প্রবর্তিত হয়নি। যা থাকলে সুখের হেতুসমূহের প্রবৃত্তি ঘটে, তা সুখের মূল। বুদ্ধের উৎপাদ এবং কাম-অতিক্রম আদি বিরাগের উপস্থিতি থাকলে সুখের হেতুস্বরূপ পুণ্য ও প্রশ্রদ্ধি ইত্যাদির প্রবৃত্তি ঘটে, তাই তাকে "সুখমূল সুখ" বলা হয়েছে। সুখের আলম্বন হওয়ার কারণে "রূপ সুখ" বলা হয়েছে। "পুণ্যসমূহ" (পুণ্যানীতি) যে এই বচন, তা সুখের অধিবচন এবং ইষ্ট বিপাকের অধিবচন; তার অর্থ ইষ্ট বিপাক পরিপক্ব হওয়া—এই অর্থ। সুখের প্রত্যয়স্বরূপ রূপ আদি ইষ্ট বস্তুর স্থান বা অবকাশ হলো স্বর্গ ও নন্দনবন, তাই "সুখময় স্বর্গ, সুখময় নন্দন" বলা হয়েছে। "দৃষ্টধর্মে" বলতে এই আত্মভাবে। "সুখবিহার" বলতে প্রথম ধ্যান বিহার আদি। নীবরণ আদি পীড়ামুক্ত হওয়ার কারণে "অব্যপাজ্জা" (পীড়াহীন) বলা হয়েছে। সর্বসংস্কারের দুঃখ নির্বাপিত করার কারণে অথবা তার নিরোধ হওয়ার কারণে "নির্বাণ সুখ" বলা হয়েছে। 'আদি' শব্দের দ্বারা "অদুঃখ-অসুখ শান্ত, সুখ হিসেবেই ভাষিত" বাক্যে অদুঃখ-অসুখে; এবং "হে আনন্দ, আমার দ্বারা পর্যায়ে দুটি বেদনার কথাও বলা হয়েছে—সুখ বেদনা ও দুঃখ বেদনা" বাক্যে সুখকর উপেক্ষাসমূহে এবং ইষ্ট বিষয়সমূহে প্রবৃত্তি গৃহীত হয়েছে।

Dukkhavatthūti dukkhassa okāso. Attano paccayehi uppajjamānampi hi taṃ dukkhaṃ jātiādīsu vijjamānesu tabbatthukaṃ hutvā uppajjati. Dukkhapaccayeti dukkhahetumhi, dukkhassa janaketi attho. Dukkhapaccayaṭṭhāneti dukkhajanakakammassa sahāyabhūtānaṃ aniṭṭharūpādipaccayānaṃ ṭhāne. Paccayasaddo hi janake janakasahāye ca pavattatīti. Ādi-saddena ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkha’’ntiādinā (saṃ. ni. 3.15, 45-46, 76) saṅkhāradukkhādīsu pavatti daṭṭhabbā. Sampayutte vatthuñca karajakāyaṃ sukhayati laddhassāde anuggahite karotīti sukhā. Sukhāti vedanāsaddamapekkhitvā sukhabhāvamattassa appakāsanena napuṃsakaliṅgatā na katā. Sabhāvato saṅkappato ca yaṃ iṭṭhaṃ, tadanubhavanaṃ iṭṭhākārānubhavanaṃ vā iṭṭhānubhavanaṃ.

‘দুঃখবস্তু’ বলতে দুঃখের অবকাশ (বা সুযোগ) বোঝায়। কারণ, নিজের প্রত্যয়সমূহ দ্বারা উৎপন্ন হলেও সেই দুঃখ জাতি (জন্ম) প্রভৃতি বিদ্যমান থাকলে তদভিত্তিক হয়ে উৎপন্ন হয়। ‘দুঃখপ্রত্যয়’ বলতে দুঃখের হেতুতে, অর্থাৎ দুঃখের জনকের (উৎপাদকের) অর্থে। ‘দুঃখপ্রত্যয়স্থান’ বলতে দুঃখজনক কর্মের সহায়কস্বরূপ অনিষ্ট রূপাদি প্রত্যয়সমূহের স্থানে। কারণ, ‘প্রত্যয়’ শব্দটি জনক (উৎপাদক) এবং জনকের সহায়ক—উভয় অর্থেই ব্যবহৃত হয়। ‘আদি’ শব্দ দ্বারা “যা অনিত্য, তা দুঃখ” ইত্যাদি (সংযুক্ত নিকায় ৩.১৫, ৪৫-৪৬, ৭৬) সূত্রানুসারে সংস্কার-দুঃখ ইত্যাদিতে এর প্রবৃত্তি (প্রয়োগ) দ্রষ্টব্য। যা সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহকে এবং করজকায়কে (স্থূল শরীরকে) সুখী করে, আস্বাদ লাভ করায় এবং অনুগৃহীত করে, তা হলো ‘সুখা’ (সুখদায়ক)। ‘সুখা’—এখানে বেদনা শব্দের অপেক্ষা রেখে কেবল সুখভাব প্রকাশ না করার কারণে ক্লীবলিঙ্গ করা হয়নি। স্বভাবত এবং সংকল্পত যা ইষ্ট (পছন্দনীয়), তা অনুভব করা অথবা ইষ্ট আকারে অনুভব করাই হলো ‘ইষ্টানুভবন’।

Samanti avisamaṃ. Samā ekībhāvūpagatā viya yuttā, samaṃ vā saha yuttāti yojetabbaṃ. Ekuppādāti eko samāno uppādo etesanti ekuppādā, samānapaccayehi sahuppattikāti attho. Sahuppattikānaṃ rūpārūpānañca aññamaññasampayuttatā āpajjeyyāti ‘‘ekanirodhā’’ti vuttaṃ, ye samānuppādā samānanirodhā ca, te sampayuttāti rūpārūpānaṃ aññamaññasampayogo nivārito hoti. Evamapi avinibbhogarūpānaṃ aññamaññasampayuttatā āpajjeyyāti ‘‘ekavatthukā’’ti vuttaṃ, ye ekuppādā ekanirodhā ekavatthukā ca, te sampayuttāti. Evamapi avinibbhogarūpesu ekaṃ mahābhūtaṃ sesamahābhūtopādārūpānaṃ nissayapaccayo hotīti tena tāni ekavatthukānīti, cakkhādinissayabhūtāni vā bhūtāni ekaṃ vatthu etesu sannissitanti ekavatthukānīti kappentassa tesaṃ sampayuttatāpatti siyāti tannivāraṇatthaṃ ‘‘ekārammaṇā’’ti vuttaṃ, ye ekuppādā…pe… ekārammaṇā ca honti, te sampayuttāti. Paṭilomato vā ekārammaṇāti vutte ekavīthiyañca pañcaviññāṇasampaṭicchanānaṃ nānāvīthiyaṃ parasantāne ca ekasmiṃ ārammaṇe uppajjamānānaṃ bhinnavatthukānaṃ sampayuttatā āpajjeyyāti ‘‘ekavatthukā’’ti vuttaṃ, ye ekavatthukā hutvā ekārammaṇā, te sampayuttāti. Evamapi sampaṭicchanasantīraṇādīnaṃ sampayuttatā āpajjeyyāti ‘‘ekanirodhā’’ti vuttaṃ, ye ekanirodhā [Pg.38] hutvā ekavatthukā ekārammaṇā, te sampayuttāti. Kiṃ pana nānuppādāpi evaṃ tividhalakkhaṇā honti, atha ekuppādā evāti vicāraṇāya ekuppādā eva evaṃ tividhalakkhaṇā hontīti dassanatthaṃ ‘‘ekuppādā’’ti vuttaṃ.

‘সম’ বলতে অবিষম (সমান)। ‘সম’ বলতে একীভাবপ্রাপ্তের ন্যায় যুক্ত, অথবা সমানভাবে বা একসাথে যুক্ত—এভাবে যোজনা করতে হবে। ‘একোৎপাদ’ বলতে যাদের উৎপাদ এক ও সমান, তারা একোৎপাদ; অর্থাৎ সমান প্রত্যয়সমূহ দ্বারা সহ-উৎপত্তিশীল। সহ-উৎপত্তিশীল রূপ ও অরূপের (নামের) পারস্পরিক সম্প্রযুক্ততা আপত্তি হতে পারে, তাই ‘একনিরোধ’ বলা হয়েছে। যারা সমানোৎপাদ ও সমাননিরোধ, তারা সম্প্রযুক্ত—এর দ্বারা রূপ ও অরূপের পারস্পরিক সম্প্রয়োগ নিবারিত হয়। এরূপ হলেও অবিনির্ভোগ রূপসমূহের পারস্পরিক সম্প্রযুক্ততা আপত্তি হতে পারে, তাই ‘একবস্তুক’ বলা হয়েছে। যারা একোৎপাদ, একনিরোধ এবং একবস্তুক, তারা সম্প্রযুক্ত। এরূপ হলেও অবিনির্ভোগ রূপসমূহের মধ্যে একটি মহাভূত অবশিষ্ট মহাভূত ও উপাদায় রূপসমূহের নিঃশ্রয়-প্রত্যয় হয়, তাই তারা একবস্তুক; অথবা চক্ষুরাদির নিঃশ্রয়ভূত মহাভূতসমূহ একটি বস্তু, এগুলোতে আশ্রিত বলে তারা একবস্তুক—এরূপ কল্পনা করলে তাদের সম্প্রযুক্ততার আপত্তি হতে পারে। তা নিবারণের জন্য ‘একালম্বন’ (একই আলম্বনবিশিষ্ট) বলা হয়েছে। যারা একোৎপাদ...পে... এবং একালম্বন হয়, তারা সম্প্রযুক্ত। অথবা প্রতিলোমভাবে, ‘একালম্বন’ বললে একই বীথিতে পঞ্চবিজ্ঞান ও সম্প্রতীচ্ছনের এবং ভিন্ন বীথিতে ও পরসন্তানে (অন্যের চিত্তসন্তানে) একই আলম্বনে উৎপন্ন ভিন্নবস্তুক ধর্মসমূহের সম্প্রযুক্ততার আপত্তি হতে পারে, তাই ‘একবস্তুক’ বলা হয়েছে। যারা একবস্তুক হয়ে একালম্বন হয়, তারা সম্প্রযুক্ত। এরূপ হলেও সম্প্রতীচ্ছন ও সন্তীরণ প্রভৃতির সম্প্রযুক্ততার আপত্তি হতে পারে, তাই ‘একনিরোধ’ বলা হয়েছে। যারা একনিরোধ হয়ে একবস্তুক ও একালম্বন হয়, তারা সম্প্রযুক্ত। তবে কি নানা-উৎপাদবিশিষ্ট ধর্মসমূহও এরূপ ত্রিবিধ লক্ষণযুক্ত হয়, নাকি কেবল একোৎপাদবিশিষ্ট ধর্মসমূহ?—এই বিচারের ক্ষেত্রে কেবল একোৎপাদবিশিষ্ট ধর্মসমূহেই এরূপ ত্রিবিধ লক্ষণ থাকে, তা দেখানোর জন্য ‘একোৎপাদ’ বলা হয়েছে।

3. Vipakkabhāvamāpannānaṃ arūpadhammānanti yathā sālibījādīnaṃ phalāni taṃsadisāni nibbattāni vipakkāni nāma honti, vipākaniruttiñca labhanti, na mūlaṅkurapattakhandhanāḷāni, evaṃ kusalākusalānaṃ phalāni arūpadhammabhāvena sārammaṇabhāvena sukkakaṇhādibhāvena ca taṃsadisāni vipakkabhāvamāpannānīti vipākaniruttiṃ labhanti, na rūpadhammā kammanibbattāpi kammāsadisāti dassetuṃ vuttaṃ. Jātijarāsabhāvāti jāyanajīraṇasabhāvā. Vipākapakatikāti vipaccanapakatikā. Vipaccanasabhāvatā ca anupacchinnāvijjātaṇhāmānasantāne sabyāpāratā, tena abhiññādikusalānaṃ bhāvanāyapahātabbādiakusalānañca vipākānuppādanepi vipākadhammatā siddhā hoti. Vipakkabhāvanti cettha bhāva-saddena sabhāvo eva vutto. Taṃ yathāvuttaṃ vipakkasabhāvaṃ dutiyassa vuttaṃ vipaccanasabhāvañca gahetvā ‘‘ubhayasabhāvapaṭikkhepavasenā’’ti āha.

৩. ‘বিপাকভাবাপন্ন অরূপধর্মসমূহের’ বলতে—যেমন শালিধানের বীজ প্রভৃতির ফলসমূহ তদনুরূপ উৎপন্ন হয়ে ‘বিপাক’ (পরিপক্ব) নামে অভিহিত হয় এবং ‘বিপাক’ সংজ্ঞা লাভ করে, কিন্তু মূল, অঙ্কুর, পত্র, স্কন্ধ বা নাল তা লাভ করে না; তেমনি কুশল ও অকুশলের ফলসমূহ অরূপধর্মভাবের দ্বারা, সালম্বনভাবের (আলম্বনযুক্ত ভাবের) দ্বারা এবং শুক্ল-কৃষ্ণাদি ভাবের দ্বারা তদনুরূপ বিপাকভাবাপন্ন হয় বলে ‘বিপাক’ সংজ্ঞা লাভ করে। কিন্তু কর্মজাত রূপধর্মসমূহ কর্মের সদৃশ না হওয়ায় তা লাভ করে না—এটি দেখানোর জন্য বলা হয়েছে। ‘জাতিজরাস্বভাব’ বলতে জন্ম ও জরা স্বভাববিশিষ্ট। ‘বিপাকপ্রকৃতি’ বলতে পরিপক্ব হওয়ার প্রকৃতিবিশিষ্ট। আর পরিপক্ব হওয়ার স্বভাব হলো অনুচ্ছিন্ন অবিদ্যা, তৃষ্ণা ও মানের সন্তানে সব্যাপারতা (সক্রিয়তা); এর দ্বারা অভিজ্ঞাদি কুশলসমূহের এবং ভাবনার দ্বারা প্রহাতব্য অকুশলসমূহের বিপাক উৎপন্ন না হলেও তাদের ‘বিপাকধর্মতা’ সিদ্ধ হয়। ‘বিপাকভাব’—এখানে ‘ভাব’ শব্দ দ্বারা স্বভাবই বলা হয়েছে। সেই যথোক্ত বিপাকস্বভাব এবং দ্বিতীয়টির ক্ষেত্রে উক্ত পরিপক্ব হওয়ার স্বভাবকে গ্রহণ করে “উভয় স্বভাবের প্রতিষেধের বশে” বলা হয়েছে।

4. Upetena ādinnā upādinnā. Kiṃ pana taṃ upetaṃ, kena ca upetaṃ, kathañca upetaṃ, ke ca tena ādinnāti? Sati ca lokuttarānaṃ kesañci ārammaṇabhāve tannivattanatthaṃ upetasaddasambandhinā upaya-saddena vuccamānāhi catubbidhupādānabhūtāhi taṇhādiṭṭhīhi upetaṃ, tehi ca ārammaṇakaraṇavasena upetaṃ, na samannāgamavasena. Sati ca sabbatebhūmakadhammānaṃ upādānārammaṇatte yehi vipākakaṭattārūpāni amhehi nibbattattā amhākaṃ etāni phalānīti gaṇhantehi viya ādinnāni, tāni tebhūmakakammāni kammabhāvena ekattaṃ upanetvā upetanti idha gahitāni. Tehi ca nibbattāni vipākakaṭattārūpāni upādinnā dhammāti sabbametaṃ dassetuṃ ‘‘ārammaṇakaraṇavasenā’’tiādi vuttaṃ. Ayañca atthanayo yathāsambhavaṃ yojetabbo, na vacanānupubbenāti. Etthāha – yadi ārammaṇakaraṇavasena taṇhādiṭṭhīhi upetena ādinnā upādinnā, sabbatebhūmakadhammā ca taṇhādīnaṃ ārammaṇā honti, na ca upetasaddo kamme eva niruḷho, tena kammasseva gahaṇe kāraṇaṃ natthi, tasmā sabbatebhūmakadhammapaccayuppannānaṃ [Pg.39] avijjādihetūhi nibbattānaṃ saṅkhārādiphalānaṃ upādinnattaṃ āpajjati tesampi tehiphalabhāvena gahitattā. Upa-saddena ca upetatāmattaṃ jotitaṃ, na ārammaṇakaraṇaṃ samannāgamanivattakaṃ, ādinna-saddena ca gahitatāmattaṃ vuttaṃ, na kammasamuṭṭhānatāviseso. Tasmā sabbapaccayuppannānaṃ upādinnattaṃ āpajjatīti? Nāpajjati bodhaneyyajjhāsayavasena desanāpavattito. Yesañhi bodhanatthaṃ ‘‘upādinnā’’ti etaṃ vuttaṃ, te teneva vacanena yathāvuttappakāre dhamme bujjhiṃsu, etarahi pana tāvatā bujjhituṃ asakkontena sutvā tadattho veditabboti esā atthavibhāvanā katā ‘‘kammunā’’ti.

৪. উপাদানযুক্তের দ্বারা গৃহীত যা, তা হলো ‘উপাত্ত’ (উপাদিন্ন)। কিন্তু সেই উপাদানযুক্ত কী, কার দ্বারা উপাদানযুক্ত, কীভাবে উপাদানযুক্ত এবং তার দ্বারা কী গৃহীত হয়েছে? কোনো কোনো লোকোত্তর ধর্মের আলম্বনভাব থাকা সত্ত্বেও তা নিবারণের জন্য ‘উপेत’ শব্দের সাথে সম্বন্ধযুক্ত ‘উপায়’ শব্দ দ্বারা উক্ত চতুর্বিধ উপাদানস্বরূপ তৃষ্ণা ও দৃষ্টির দ্বারা উপাদানযুক্ত; এবং তাদের দ্বারা আলম্বন করার বশে উপাদানযুক্ত, সমন্বয় (প্রাপ্তি) বশে নয়। এবং সমস্ত ত্রৈভূমিক ধর্মের উপাদানের আলম্বনত্ব থাকা সত্ত্বেও, যাদের দ্বারা বিপাক ও কটত্তারূপসমূহ “আমাদের দ্বারা উৎপন্ন হওয়ায় এগুলো আমাদের ফল”—এভাবে গ্রহণ করার মতো গৃহীত হয়েছে, সেই ত্রৈভূমিক কর্মসমূহকে কর্মভাবের দ্বারা একত্বে এনে এখানে ‘উপेत’ (উপাদানযুক্ত) হিসেবে গ্রহণ করা হয়েছে। এবং তাদের দ্বারা উৎপন্ন বিপাক ও কটত্তারূপসমূহ হলো ‘উপাত্ত ধর্ম’ (উপাদিন্ন ধম্মা)—এই সমস্ত কিছু দেখানোর জন্য “আলম্বন করার বশে” ইত্যাদি বলা হয়েছে। আর এই অর্থনয় যথাসম্ভব যোজনা করতে হবে, বচনানুক্রমিকভাবে নয়। এখানে বলা হচ্ছে—যদি আলম্বন করার বশে তৃষ্ণা ও দৃষ্টির দ্বারা উপাদানযুক্তের মাধ্যমে গৃহীত যা, তা ‘উপাত্ত’ হয়, এবং সমস্ত ত্রৈভূমিক ধর্ম তৃষ্ণা প্রভৃতির আলম্বন হয়, আর ‘উপेत’ শব্দটি কেবল কর্মেই রূঢ় (নির্দিষ্ট) নয়, তবে কেবল কর্মেরই গ্রহণের কোনো কারণ নেই; তাই অবিদ্যাদি হেতু দ্বারা উৎপন্ন সমস্ত ত্রৈভূমিক প্রত্যয়োৎপন্ন সংস্কারাদি ফলেরও উপাত্তত্ব (উপাদিন্নত্ব) আপত্তি হয়, কারণ সেগুলোও তাদের দ্বারা ফলভাবে গৃহীত হয়েছে। এবং ‘উপ’ শব্দ দ্বারা কেবল উপাদানযুক্ততা প্রকাশিত হয়েছে, সমন্বয় নিবারণকারী আলম্বন করা নয়; আর ‘আদিন্ন’ শব্দ দ্বারা কেবল গৃহীত হওয়া মাত্র বলা হয়েছে, কর্মসমুত্থানতার বিশেষত্ব নয়। অতএব, সমস্ত প্রত্যয়োৎপন্ন ধর্মের কি উপাত্তত্ব আপত্তি হয়? আপত্তি হয় না, কারণ বোধেয়দের (শিক্ষার্থীদের) আশয় অনুসারে দেশনা প্রবর্তিত হয়েছে। যাদের বোঝানোর জন্য এই “উপাদিন্ন” শব্দটি বলা হয়েছে, তারা সেই বচনের দ্বারাই যথোক্ত প্রকারের ধর্মসমূহ বুঝতে পেরেছিলেন; কিন্তু এখন যারা কেবল তার দ্বারা বুঝতে অসমর্থ, তাদের শুনে তার অর্থ জানতে হবে—এই উদ্দেশ্যে “কর্মের দ্বারা” বলে এই অর্থবিভাবনা (ব্যাখ্যা) করা হয়েছে।

Ayaṃ pana aparo attho daṭṭhabbo – upa-saddo upetaṃ dīpeti. Ayañhi upa-saddo samāse payujjamāno ‘‘atimālā’’tiādīsu ati-saddo viya atikkamanaṃ sasādhanaṃ upagamanaṃ sasādhanaṃ vadati, upagamanañca upādānaupayo, tena upagataṃ upetaṃ. Kiṃ pana tanti? Yaṃ asati upādāne na hoti, taṃ ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti evaṃ vuttaṃ tebhūmakakammaṃ paccayabhāvena purimajātuppannena upādānena upagatattā ‘‘upeta’’nti vuccati. Na hi koci anupaggamma anicchanto kammaṃ karotīti. Tena upetena kammunā punabbhavassa ādānaṃ hoti. Kammunā hi sāsavena sattā ādiyanti punabbhavaṃ, tasmā ādātabbabhāvena pākaṭo punabbhavo. So ca upapattibhavo tebhūmakavipākakaṭattārūpasaṅgaho ‘‘bhavapaccayā jātī’’ti ettha jātivacane samavaruddhoti upādinnavacanena upapattibhavo vuccati, upapattibhavo ca tebhūmakavipākakaṭattārūpānīti dhātukathāyaṃ pakāsitametaṃ. Tasmā upetena ādinnāti te eva dhammā vuccantīti siddho ayamatthoti. Upādinna-saddassa atthaṃ vatvā taṃ vissajjetvā upādāniya-saddassa visuṃ upādinnasaddānapekkhaṃ atthaṃ vattuṃ ‘‘ārammaṇabhāvaṃ upagantvā’’tiādimāha. Tasmā eva avisesetvā ‘‘upādānassa ārammaṇapaccayabhūtānametaṃ adhivacana’’nti vuttaṃ. Taṃ pana upādāniyaṃ upādinnaṃ anupādinnanti duvidhaṃ. Tasmā taṃ visesanena dassento ‘‘upādinnā ca te upādāniyā cā’’tiādimāha.

আবার এই অন্য অর্থও দ্রষ্টব্য—‘উপ’ শব্দ উপাদানযুক্ততা (উপेत) প্রকাশ করে। কারণ, এই ‘উপ’ শব্দ সমাসে প্রযুক্ত হলে “অতিমালা” ইত্যাদিতে ‘অতি’ শব্দের মতো সসাধন অতিক্রমণ বা সসাধন উপগমন (নিকটে যাওয়া) বোঝায়; আর উপগমন হলো উপাদানের নিকটবর্তী হওয়া, তার দ্বারা উপগত যা, তা-ই ‘উপेत’ (উপাদানযুক্ত)। কিন্তু তা কী? উপাদান না থাকলে যা হয় না, “উপাদান-প্রত্যয়ে ভব” এভাবে উক্ত সেই ত্রৈভূমিক কর্ম প্রত্যয়ভাবের দ্বারা পূর্বে উৎপন্ন উপাদানের দ্বারা উপগত হওয়ায় তাকে ‘উপेत’ বলা হয়। কারণ, কেউ উপগত না হয়ে বা অনিচ্ছুক হয়ে কর্ম করে না। সেই উপাদানযুক্ত কর্মের দ্বারা পুনর্ভবের আদান (গ্রহণ) হয়। কারণ, সআসব (আসবযুক্ত) কর্মের দ্বারা সত্ত্বগণ পুনর্ভব গ্রহণ করে, তাই আদাতব্যভাবের (গ্রহণযোগ্যতার) দ্বারা পুনর্ভব প্রকট হয়। আর সেই উপপত্তিভব হলো ত্রৈভূমিক বিপাক ও কটত্তারূপের সংগ্রহ, যা “ভব-প্রত্যয়ে জাতি” এখানে জাতি-বচনের অন্তর্গত; তাই ‘উপাদিন্ন’ বচনের দ্বারা উপপত্তিভব বলা হয়, এবং উপপত্তিভব হলো ত্রৈভূমিক বিপাক ও কটত্তারূপসমূহ—এটি ধাতুকথায় প্রকাশিত হয়েছে। অতএব, উপাদানযুক্তের দ্বারা গৃহীত বলতে সেই ধর্মসমূহকেই বলা হয়—এই অর্থ সিদ্ধ হলো। ‘উপাদিন্ন’ শব্দের অর্থ বলে তা পরিত্যাগ করে, ‘উপাদানীয়’ শব্দের পৃথকভাবে, উপাদিন্ন শব্দের অপেক্ষা না রেখে অর্থ বলার জন্য “আলম্বনভাব প্রাপ্ত হয়ে” ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেইজন্যই কোনো বিশেষত্ব না রেখে “এটি উপাদানের আলম্বন-প্রত্যয়ভূত ধর্মসমূহের অধিবচন (নাম)” বলা হয়েছে। কিন্তু সেই উপাদানীয় ধর্ম উপাদিন্ন (উপাত্ত) ও অনুপাদিন্ন (অনুপাত্ত)—এই দুই প্রকার। তাই তা বিশেষণের দ্বারা দেখানোর জন্য “তারা উপাদিন্নও এবং উপাদানীয়ও” ইত্যাদি বলা হয়েছে।

5. Saṃkilesoti dasa kilesavatthūni vuccanti. Saṃkiliṭṭhāti tehi vibādhitā upatāpitā ca. Te pana yasmā saṃkilesasampayuttā ekuppādādīhi ninnānattā ekībhāvamiva gatā visādīhi viya sappiādayo vidūsitā [Pg.40] malīnā vibādhitā upatāpitā ca nāma honti, tasmā āha ‘‘saṃkilesena samannāgatā saṃkiliṭṭhā’’ti. Saṃkilesaṃ arahantīti saṃkilesassa ārammaṇabhāvena taṃ laddhuṃ arahantīti attho. Ārammaṇabhāvānatikkamanatoti etena saṃkilesānatikkamanameva dasseti, vatthayugikasuṅkasālikasaddānaṃ viya saṃkilesika-saddassa pavatti veditabbā.

৫. ‘সংক্লেশ’ বলতে দশটি ক্লেশবস্তুকে বোঝায়। ‘সংক্লিষ্ট’ বলতে তাদের দ্বারা বাধাপ্রাপ্ত (পীড়িত) এবং উপতপ্ত। কিন্তু যেহেতু তারা সংক্লেশ-সম্প্রযুক্ত, একোৎপাদ প্রভৃতির দ্বারা অভিন্ন হয়ে একীভাবপ্রাপ্তের মতো বিষাদির দ্বারা ঘৃতাদির ন্যায় দূষিত, মলিন, পীড়িত ও উপতপ্ত হয়, তাই বলা হয়েছে—“সংক্লেশের দ্বারা সমন্বিত ধর্মসমূহ সংক্লিষ্ট”। ‘সংক্লেশ পাওয়ার যোগ্য’ বলতে সংক্লেশের আলম্বনভাবের দ্বারা তা লাভ করার যোগ্য—এই অর্থ। ‘আলম্বনভাব অতিক্রম না করার কারণে’—এর দ্বারা সংক্লেশ অতিক্রম না করাই দেখানো হয়েছে; বস্ত্রযুগিক, শুল্ক ও শালিকা শব্দের মতো ‘সংক্লেশিক’ শব্দের প্রবৃত্তি (প্রয়োগ) জানতে হবে।

6. Saha vitakkena hontīti vacanaseso yojetabbo avuccamānassapi bhavati-atthassa viññāyamānattā. Mattāti pamāṇavācakaṃ ekaṃ padanti gahetvā ‘‘vicārova mattā etesa’’nti attho vutto. Aññattha avippayogīsu vitakkavicāresu vicārova etesaṃ mattā, tato uddhaṃ vitakkena sampayogaṃ na gacchantīti attho. Ayamaparo attho – matta-saddo visesanivattiattho. Savitakkasavicārā dhammā hi vitakkavisiṭṭhena vicārena savicārā, ete pana vicāramattena vitakkasaṅkhātavisesarahitena, tasmā ‘‘vicāramattā’’ti vuccanti, vicāramattavantoti attho. Vicāramattavacanena avitakkatte siddhe avitakkānaṃ aññesampi atthibhāvajotanatthaṃ avitakkavacanaṃ. Avitakkā hi vicāramattā ca santi avicārā cāti nivattetabbā gahetabbā ca honti, tesu avuccamānesu nivattetabbagahetabbassa adassitattā vicāramattāvaavitakkāti āpajjeyyāti. Visesanavisesitabbabhāvo pana yathākāmaṃ hotīti sāmaññena avitakkabhāvena saha vicāramattatāya dhammavisesanabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘avitakkavicāramattā’’ti padānukkamo kato.

৬. ‘বিতর্কের সহিত উৎপন্ন হয়’—এই অবশিষ্ট বাক্যটি যুক্ত করতে হবে, কারণ অনুক্ত হলেও বিদ্যমান অর্থটি বিজ্ঞাত (বোঝা) যায়। ‘মাত্রা’ (matta) শব্দটি পরিমাপবাচক একটি পদ হিসেবে গ্রহণ করে ‘বিচারই এদের মাত্রা (পরিমাপ)’—এই অর্থ বলা হয়েছে। অন্যত্র অবিযুক্ত বিতর্ক ও বিচারের মধ্যে বিচারই এদের মাত্রা, তার ঊর্ধ্বে বিতর্কের সাথে এরা সম্প্রযুক্ত হয় না—এই অর্থ। এটি অপর একটি অর্থ—‘মাত্র’ শব্দটি বিশেষণের নিবৃত্তিসূচক অর্থ প্রকাশ করে। সবিতর্ক-সবিচার ধর্মসমূহ তো বিতর্ক-বিশিষ্ট বিচারের দ্বারা সবিচার; কিন্তু এগুলো বিতর্ক নামক বিশেষণ-রহিত কেবল বিচারমাত্রের দ্বারা যুক্ত, তাই এদের ‘বিচারমাত্র’ (vicāramatta) বলা হয়, অর্থাৎ বিচারমাত্রযুক্ত—এই অর্থ। বিচারমাত্র বলার দ্বারা অবিতর্কত্ব সিদ্ধ হলেও, অন্যান্য অবিতর্ক ধর্মসমূহেরও অস্তিত্ব প্রকাশের জন্য ‘অবিতর্ক’ শব্দটি বলা হয়েছে। যেহেতু অবিতর্ক ধর্মসমূহ বিচারমাত্রও আছে এবং অবিচারও আছে, তাই এগুলো বর্জনীয় ও গ্রহণীয় হয়। সেগুলো অনুক্ত থাকলে বর্জনীয় ও গ্রহণীয় বিষয় প্রদর্শিত না থাকায় ‘বিচারমাত্রই অবিতর্ক’—এমন আপত্তি দেখা দিতে পারে। বিশেষণ ও বিশেষ্যের ভাব তো ইচ্ছানুযায়ী হয়ে থাকে, তাই সাধারণভাবে অবিতর্ক ভাবের সাথে বিচারমাত্রতার ধর্ম-বিশেষণ ভাব প্রদর্শন করার জন্য ‘অবিতর্ক-বিচারমাত্র’ (avitakkavicāramatta) এভাবে পদের অনুক্রম করা হয়েছে।

Atha vā savicārā duvidhā savitakkā avitakkā ca, tesu avitakke nivattetuṃ ādipadaṃ vuttaṃ. Avicārā ca duvidhā savitakkā avitakkā ca, tesu savitakke nivattetuṃ tatiyapadaṃ vuttaṃ. Ye pana dvīhipi nivattitā avitakkā savitakkā ca savicārā avicārā ca, tesu aññataradassanaṃ vā kattabbaṃ siyā ubhayadassanaṃ vā. Ubhayadassane kariyamāne yadi ‘‘savitakkasavicārā’’ti vucceyya, ādipadatthatāva āpajjati. Atha ‘‘avitakkaavicārā’’ti vucceyya, antapadatthatā. Atha pana ‘‘avitakkasavicārā savitakkaavicārā’’ti vucceyya, ajjhattabahiddhānaṃ viya atthantarābhāvo vā saṅkaradoso vā ekasseva savitakkāvitakkatāsavicārāvicāratāvirodho vā āpajjeyya, tasmā [Pg.41] aññataradassanena itarampi pakāsetuṃ avitakkavacanena dvippakāresu vattabbesu savitakkaavicāre nivattetvā avitakkasavicāre dassento āha ‘‘avitakkavicāramattā’’ti. Atha vā vitakkābhāvena ete vicāramattā, na vicārato aññassa kassaci dhammassa abhāvāti dassetuṃ avitakkavacanena vicāramattā visesitā.

অথবা, সবিচার ধর্ম দুই প্রকার—সবিতর্ক ও অবিতর্ক; তাদের মধ্যে অবিতর্ককে নিবৃত্ত (বর্জন) করার জন্য প্রথম পদটি বলা হয়েছে। এবং অবিচার ধর্মও দুই প্রকার—সবিতর্ক ও অবিতর্ক; তাদের মধ্যে সবিতর্ককে নিবৃত্ত করার জন্য তৃতীয় পদটি বলা হয়েছে। কিন্তু উভয় পদের দ্বারা যে অবিতর্ক ও সবিতর্ক এবং সবিচার ও অবিচার ধর্মসমূহ নিবৃত্ত হয়েছে, তাদের মধ্যে যেকোনো একটির প্রদর্শন করা উচিত অথবা উভয়েরই প্রদর্শন করা উচিত। উভয় প্রদর্শন করা হলে যদি ‘সবিতর্ক-সবিচার’ বলা হয়, তবে প্রথম পদের অর্থেরই আপত্তি ঘটে। যদি ‘অবিতর্ক-অবিচার’ বলা হয়, তবে শেষ পদের অর্থ হয়ে যায়। আর যদি ‘অবিতর্ক-সবিচার সবিতর্ক-অবিচার’ বলা হয়, তবে আধ্যাত্মিক ও বাহ্যিক বিষয়ের মতো অর্থান্তরভাব (ভিন্ন অর্থহীনতা) অথবা সংকর দোষ (মিশ্রণ দোষ) অথবা একই ধর্মের সবিতর্ক-অবিতর্কত্ব ও সবিচার-অবিচারত্বের বিরোধ দেখা দেবে। তাই যেকোনো একটি প্রদর্শনের মাধ্যমে অপরটিকেও প্রকাশ করার জন্য, ‘অবিতর্ক’ শব্দের দ্বারা দুই প্রকার বক্তব্য বিষয়ের মধ্যে ‘সবিতর্ক-অবিচার’কে নিবৃত্ত করে ‘অবিতর্ক-সবিচার’ প্রদর্শনপূর্বক বলেছেন—‘অবিতর্ক-বিচারমাত্র’। অথবা, বিতর্কের অভাবহেতু এগুলো কেবল বিচারমাত্র, বিচার ছাড়া অন্য কোনো ধর্মের অভাব নয়—এটি প্রদর্শন করার জন্য ‘অবিতর্ক’ শব্দের দ্বারা ‘বিচারমাত্র’কে বিশেষিত করা হয়েছে।

7. Upekkhatīti vedayamānāpi majjhattavedanā sukhākāre dukkhākāre ca udāsinā hotīti attho. Atha vā upetā yuttā sukhadukkhānaṃ aviruddhā ikkhā anubhavanaṃ upekkhā. Visesadassanavasenāti nānattadassanavasena. Yadi hi pītisahagatā eva sukhasahagatā siyuṃ, ‘‘pītisahagatā’’ti eteneva siddhattā ‘‘sukhasahagatā’’ti idaṃ na vattabbaṃ siyā, ‘‘sukhasahagatā’’ti vā vuccamāne ‘‘pītisahagatā’’ti na vattabbaṃ, tato tikaṃ pūrentena dukkhasahagatapadaṃ vattabbaṃ siyā, evañca sati ‘‘vedanāttiko evāya’’nti vuttavacanaṃ āpajjati, tasmā ‘‘pītisahagatā’’ti vatvā ‘‘sukhasahagatā’’ti vadanto pītivippayuttampi sukhaṃ atthīti tatiyajjhānakāyaviññāṇasampayuttaṃ sukhaṃ sappītikasukhato bhinnaṃ katvā dassetīti adhippāyo. Atha vā pītisukhānaṃ dubbiññeyyanānattānaṃ nānattadassanatthaṃ ayaṃ tiko vutto. ‘‘Pītisahagatā’’ti ettha hi sukhekadeso saṅgahito, na pīti. ‘‘Sukhasahagatā’’ti ettha pīti saṅgahitā, na sukhaṃ. Pītivippayuttasukhasahagatā ca purimena asaṅgahitā pacchimena saṅgahitāti siddho pītisukhānaṃ visesoti.

৭. ‘উপেক্ষা করে’ (upekkhati) বলতে অনুভূত হলেও মধ্যস্থ বেদনা (নিরপেক্ষ অনুভূতি) সুখের আকারে এবং দুঃখের আকারে উদাসীন থাকে—এই অর্থ। অথবা, সুখ ও দুঃখের অবিরুদ্ধ হয়ে যুক্ত বা উপগত যে দর্শন বা অনুভব, তা-ই উপেক্ষা। ‘বিশেষ দর্শন বশে’ বলতে নানাত্ব (ভিন্নতা) দর্শনের বশে। যদি প্রীতিসহগত ধর্মসমূহ কেবল সুখসহগতই হতো, তবে ‘প্রীতিসহগত’ বলার দ্বারাই তা সিদ্ধ হওয়ায় ‘সুখসহগত’—এটি বলা উচিত হতো না। অথবা ‘সুখসহগত’ বলা হলে ‘প্রীতিসহগত’ বলা উচিত হতো না, তখন ত্রিক পূর্ণ করার জন্য ‘দুঃখসহগত’ পদটি বলা উচিত হতো। আর এমন হলে ‘এটি তো বেদনা-ত্রিকই’—এই কথাটি আপতিত হতো। তাই ‘প্রীতিসহগত’ বলে আবার ‘সুখসহগত’ বলার মাধ্যমে প্রীতি-বিপ্রযুক্ত সুখও যে বিদ্যমান আছে, তা তৃতীয় ধ্যান ও কায়বিজ্ঞান-সম্প্রযুক্ত সুখকে সপ্রীতিক সুখ থেকে ভিন্ন করে প্রদর্শন করছেন—এটিই অভিপ্রায়। অথবা, প্রীতি ও সুখের ভিন্নতা সহজে বোঝা যায় না বলে তাদের ভিন্নতা প্রদর্শনের জন্য এই ত্রিকটি বলা হয়েছে। ‘প্রীতিসহগত’—এখানে সুখের একদেশ (অংশ) সংগৃহীত হয়েছে, প্রীতি নয়। ‘সুখসহগত’—এখানে প্রীতি সংগৃহীত হয়েছে, সুখ নয়। এবং প্রীতি-বিপ্রযুক্ত সুখসহগত ধর্মসমূহ পূর্বেরটির দ্বারা অসংগৃহীত এবং পরেরটির দ্বারা সংগৃহীত—এভাবে প্রীতি ও সুখের বিশেষ (পার্থক্য) সিদ্ধ হয়।

8. Nibbānaṃ dassanatoti nibbānārammaṇataṃ sandhāyāha. Atha vā dhammacakkhu punappunaṃ nibbattanena bhāvanābhāvaṃ appattaṃ dassanaṃ nāma, dhammacakkhu ca pariññādikiccakaraṇena catusaccadhammadassanaṃ tadatisayo, tasmā natthettha gotrabhussa dassanabhāvāpattīti. Ubhayapaṭikkhepavasenāti dvīhi padehi vuttadhammapaṭikkhepavasena, na pahāyakapaṭikkhepavasena. Tathā hi sati dassanabhāvanāhi añño samucchedavasena pahāyako atthi, tena pahātabbā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbāti ayamattho āpajjati, na ca añño pahāyako atthi aññehi vikkhambhitānañca punappavattisabbhāvā, nāpi pahātabbā tatiyapadena saṅgayhanti, kintu [Pg.42] appahātabbā evāti. Tasmā pahātabbapadaṃ paccekaṃ yojetvā neva dassanena pahātabbā na bhāvanāya pahātabbāti dassanena bhāvanāya pahātabbehi aññe gahitāti veditabbā.

৮. ‘দর্শন হেতু নির্বাণ’ বলতে নির্বাণকে আলম্বন করাকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। অথবা, ধর্মচক্ষু বারবার উৎপন্ন হওয়ার মাধ্যমে যা ভাবনা-ভাব প্রাপ্ত হয়নি, তা-ই ‘দর্শন’ নামে অভিহিত; এবং ধর্মচক্ষু পরিজ্ঞাদি কার্য সম্পাদনের মাধ্যমে চতুরার্যসত্য ধর্মের দর্শন করায় তা অতিশয় শ্রেষ্ঠ, তাই এখানে গোত্রভূর দর্শনভাব প্রাপ্তির কোনো সুযোগ নেই। ‘উভয় প্রতিষেধের বশে’ বলতে দুটি পদের দ্বারা উক্ত ধর্মের প্রতিষেধের বশে, প্রহাতব্য (প্রহাণকারী) প্রতিষেধের বশে নয়। কারণ তা হলে দর্শন ও ভাবনার চেয়ে ভিন্ন সমূচ্ছেদবশে কোনো প্রহাণকারী আছে, তার দ্বারা প্রহাতব্য ধর্মসমূহ ‘দর্শন বা ভাবনার দ্বারা প্রহাতব্য নয়’—এই অর্থ আপতিত হতো; কিন্তু অন্য কোনো প্রহাণকারী নেই এবং অন্যদের দ্বারা বিক্ষম্ভিত (দমিত) ধর্মসমূহের পুনরায় উৎপন্ন হওয়ার সম্ভাবনা থাকে, আর প্রহাতব্য ধর্মসমূহও তৃতীয় পদের দ্বারা সংগৃহীত হয় না, বরং সেগুলো অপ্রহাতব্যই। তাই ‘প্রহাতব্য’ পদটি প্রত্যেকের সাথে যুক্ত করে ‘দর্শনের দ্বারাও প্রহাতব্য নয়, ভাবনার দ্বারাও প্রহাতব্য নয়’—এভাবে দর্শন ও ভাবনার দ্বারা প্রহাতব্য ধর্মসমূহ থেকে ভিন্ন ধর্মসমূহকে গ্রহণ করা হয়েছে বলে জানতে হবে।

9. Evamatthaṃ aggahetvāti atthāyuttito ca saddāyuttito ca aggahetabbataṃ dasseti. Dassanabhāvanāhi appahātabbahetumattesu hi gayhamānesu ahetukā asaṅgahitāti yathādhippetassa atthassa aparipuṇṇattā atthāyutti, pahātabbasaddassa niccasāpekkhatte ca sati na sambandhīsaddato pahāyakato aññaṃ paṭisedhaṃ apekkhamānassa hetusaddena samāso upapajjatīti saddāyutti ca veditabbā. Evamattho gahetabboti pahātabba-saddaṃ paṭisedhena ayojetvā yesaṃ aññapadatthe samāso, tabbisesanaṃ atthīti idaṃ paṭisedhena yojetvā dassanabhāvanāhi pahātabbo hetu etesaṃ nevatthīti attho gahetabboti vuttaṃ hoti. Evañca sati yathādhippetattho sabbo saṅgahitoti. Atthāyutti mā hotu, saddo pana idhāpi na yutto. Ekantayogīnaṃ atthi-saddameva hi apekkhamānānaṃ ubhinnaṃ pahātabbahetu-saddānaṃ samāso yutto, na paṭisedhaṃ apekkhamānānanti, tasmā gahetabbatthadassanamattaṃ etaṃ kataṃ, saddo pana yathā yujjati, tathā yojetabbo. Evaṃ pana yujjati – pahātabbo hetu etesaṃ atthīti pahātabbahetukā. Kena pahātabboti? Dassanena bhāvanāya ca. Tayidaṃ pahātabbahetukapadaṃ dassanabhāvanāpadehi visuṃ visuṃ yojetvā tehi yuttena ye dassanena pahātabbahetukā neva honti, bhāvanāya pahātabbahetukā ca na hontīti paṭisedhañca visuṃ visuṃ yojetvā te neva dassanena na bhāvanāya pahātabbahetukāti vuccanti. Nevavipākanavipākadhammadhammavacanaṃ viya hi purimapadadvayasaṅgahitadhammapaṭisedhanena tadaññadhammanidassanametaṃ hoti, na ahetukapadaṃ viya hetuvirahappakāsanenāti. Evañca katvā dve paṭisedhā yuttā honti.

৯. ‘এভাবে অর্থ গ্রহণ না করে’—এর দ্বারা অর্থগত অযুক্ততা এবং শব্দগত অযুক্ততার কারণে তা অগ্রাহ্য হওয়া প্রদর্শন করছেন। কারণ দর্শন ও ভাবনার দ্বারা অপ্রহাতব্য হেতু-মাত্রকে গ্রহণ করা হলে অহেতুক ধর্মসমূহ অসংগৃহীত থেকে যায়, ফলে অভিপ্রেত অর্থটি অপূর্ণ থাকায় অর্থগত অযুক্ততা ঘটে; এবং ‘প্রহাতব্য’ শব্দটি সর্বদা সাপেক্ষ হওয়ায়, সম্বন্ধী শব্দ অর্থাৎ প্রহাণকারী ছাড়া অন্য কোনো প্রতিষেধের অপেক্ষা রাখে এমন শব্দের সাথে ‘হেতু’ শব্দের সমাস সিদ্ধ হয় না—এটি শব্দগত অযুক্ততা বলে জানতে হবে। ‘এভাবে অর্থ গ্রহণ করতে হবে’—অর্থাৎ ‘প্রহাতব্য’ শব্দটিকে প্রতিষেধের সাথে যুক্ত না করে, যাদের অন্য পদের অর্থে সমাস হয়েছে, তাদের বিশেষণ ‘আছে’—এটিকে প্রতিষেধের সাথে যুক্ত করে ‘দর্শন ও ভাবনার দ্বারা প্রহাতব্য হেতু এদের একেবারেই নেই’—এই অর্থ গ্রহণ করতে হবে, এটিই বলা হয়েছে। আর এমন হলে অভিপ্রেত সমস্ত অর্থই সংগৃহীত হয়। অর্থগত অযুক্ততা না-ই বা হলো, কিন্তু শব্দ তো এখানেও যুক্তিসঙ্গত নয়। কারণ একান্তভাবে যুক্ত এবং কেবল ‘আছে’ শব্দেরই অপেক্ষমাণ উভয় ‘প্রহাতব্য-হেতু’ শব্দের সমাসই যুক্তিসঙ্গত, প্রতিষেধের অপেক্ষমাণ শব্দের নয়; তাই এটি কেবল গ্রহণীয় অর্থের প্রদর্শনমাত্র করা হয়েছে, কিন্তু শব্দ যেভাবে যুক্তিসঙ্গত হয়, সেভাবেই যুক্ত করতে হবে। কিন্তু এভাবে যুক্তিসঙ্গত হয়—‘প্রহাতব্য হেতু যাদের আছে, তারা প্রহাতব্যহেতুক’। কিসের দ্বারা প্রহাতব্য? দর্শনের দ্বারা এবং ভাবনার দ্বারা। সেই এই ‘প্রহাতব্যহেতুক’ পদটিকে দর্শন ও ভাবনা পদের সাথে পৃথক পৃথকভাবে যুক্ত করে, তাদের সাথে যুক্ত হয়ে যারা ‘দর্শনের দ্বারা প্রহাতব্যহেতুক একেবারেই নয় এবং ভাবনার দ্বারাও প্রহাতব্যহেতুক নয়’—এভাবে প্রতিষেধকেও পৃথক পৃথকভাবে যুক্ত করে, তাদের ‘দর্শনের দ্বারাও নয়, ভাবনার দ্বারাও নয় প্রহাতব্যহেতুক’ বলা হয়। কারণ ‘নৈববিপাক-নবিপাকধর্ম-ধর্ম’ বচনের মতো এটি পূর্ববর্তী দুটি পদের দ্বারা সংগৃহীত ধর্মের প্রতিষেধের মাধ্যমে তদতিরিক্ত অন্য ধর্মের প্রদর্শনমাত্র, ‘অহেতুক’ পদের মতো হেতুর অভাব প্রকাশ করার জন্য নয়। আর এভাবে করলে দুটি প্রতিষেধই যুক্তিসঙ্গত হয়।

Hetuyeva hi tesaṃ natthi, yo dassanabhāvanāhi pahātabbo siyāti purimasmiñhi atthe hetūnaṃ dassanabhāvanāhi pahātabbatā paṭikkhittā, paṭikkhepo ca pahātabbāsaṅkāsabbhāve hoti, pahātabbāsaṅkā ca hetumhi sati siyā, tesaṃ pana ahetukānaṃ hetuyeva natthi, yo dassanabhāvanāhi pahātabbo siyā, tadabhāvā pahātabbāsaṅkā [Pg.43] natthīti taṃnivāraṇattho paṭikkhepo na sambhavati, tasmā ‘‘nevadassanena na bhāvanāya pahātabbo hetu etesa’’nti evaṃ ahetukānaṃ gahaṇaṃ na bhaveyyāti attho. Atha vā itarathā hi ahetukānaṃ aggahaṇaṃ bhaveyyāti atthassa pākaṭattā na kāraṇasādhanīyo esoti gahetabbatthasseva kāraṇaṃ vadanto ‘‘hetuyeva hi tesaṃ natthī’’tiādimāha. Tesañhi nevadassanena na bhāvanāyapahātabbahetukapadavacanīyānaṃ yo dassanabhāvanāhi pahātabbo siyā, so evaṃpakāro hetu natthi. Te hi anekappakārā sahetukā ahetukā cāti, tasmā nevadassanena na bhāvanāya pahātabbo hetu etesaṃ atthīti ayamattho gahetabboti attho.

কারণ তাদের তো হেতুই নেই, যা দর্শন ও ভাবনার দ্বারা প্রহাতব্য হতে পারে—পূর্বোক্ত অর্থে হেতূসমূহের দর্শন ও ভাবনার দ্বারা প্রহাতব্যতা প্রতিষিদ্ধ হয়েছে; এবং প্রতিষেধ তখনই হয় যখন প্রহাতব্য হওয়ার আশঙ্কা থাকে, আর প্রহাতব্য হওয়ার আশঙ্কা হেতু বিদ্যমান থাকলেই হতে পারে; কিন্তু সেই অহেতুক ধর্মসমূহের তো হেতুই নেই, যা দর্শন ও ভাবনার দ্বারা প্রহাতব্য হতে পারে; তার অভাবে প্রহাতব্য হওয়ার আশঙ্কা না থাকায় তা নিবারণকারী প্রতিষেধ সম্ভব নয়; তাই ‘দর্শনের দ্বারাও নয়, ভাবনার দ্বারাও নয় প্রহাতব্য হেতু এদের আছে’—এভাবে অহেতুক ধর্মসমূহের গ্রহণ হবে না—এই অর্থ। অথবা, অন্যথায় অহেতুক ধর্মসমূহের অগ্রহণ ঘটবে—এই অর্থটি স্পষ্ট হওয়ার কারণে এটি কারণ-সাধনীয় নয়; গ্রহণীয় অর্থের কারণ নির্দেশ করে ‘তাদের তো হেতুই নেই’ ইত্যাদি বলেছেন। কারণ ‘দর্শনের দ্বারাও নয়, ভাবনার দ্বারাও নয় প্রহাতব্যহেতুক’ পদের দ্বারা বাচ্য ধর্মসমূহের এমন কোনো হেতু নেই, যা দর্শন ও ভাবনার দ্বারা প্রহাতব্য হতে পারে। কারণ সেগুলো অনেক প্রকার—সহেতুক ও অহেতুক; তাই ‘দর্শনের দ্বারাও নয়, ভাবনার দ্বারাও নয় প্রহাতব্য হেতু এদের আছে’—এই অর্থটি গ্রহণ করতে হবে, এটিই অর্থ।

10. Taṃ ārammaṇaṃ katvāti idaṃ catukiccasādhanavasena ārammaṇakaraṇaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Aññathā gotrabhuphalapaccavekkhaṇādīnampi apacayagāmitā āpajjeyyāti. Atha vā hetubhāvena apacayaṃ nibbānaṃ gacchantīti apacayagāmino. Nibbānassa hi anibbattaniyattepi samudayappahānasamudayanirodhānaṃ adhigamaadhigantabbabhāvato hetuhetuphalabhāvo magganibbānānaṃ yujjati. Yathāha ‘‘dukkhanirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti (vibha. 719). Atthoti hi hetuphalaṃ. Dhammoti hetūti. Purimapacchimānaṃ purime sasampayuttā vuttā, pacchime kevalā. Purime viya pana pacchime atthepi ariyamaggasīsena sabbalokuttarakusalacittuppādā gahetabbā. Dutiye atthavikappe ‘‘ācayaṃ gāmino’’ti vattabbe anunāsikalopo katoti daṭṭhabbo. Ācinantīti vā ācayā, ācayā hutvā gacchanti pavattantītipi attho daṭṭhabbo.

১০. ‘তাকে আলম্বন করে’—এটি চতুর্বিধ কার্য সাধনের বশে আলম্বন করাকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে বলে জানতে হবে। অন্যথায় গোত্রভূ, ফল ও প্রত্যবেক্ষণ ইত্যাদিরও অপচয়গামিতা (হ্রাসগামিতা) আপতিত হতো। অথবা, হেতুভাবের দ্বারা অপচয় অর্থাৎ নির্বাণে গমন করে বলে ‘অপচয়গামী’। কারণ নির্বাণ অনুৎপত্তিশীল হলেও, সমুদয়-প্রহাণ ও সমুদয়-নিরোধের অধিগম ও অধিগন্তব্য ভাবের কারণে মার্গ ও নির্বাণের হেতু-হেতুফলভাব যুক্তিসঙ্গত হয়। যেমন বলা হয়েছে—‘দুঃখ-নিরোধে জ্ঞান হলো অর্থপ্রতিসম্ভিদা, দুঃখ-নিরোধগামিনী প্রতিপদে জ্ঞান হলো ধর্মপ্রতিসম্ভিদা’ (বিভঙ্গ ৭১৯)। কারণ ‘অর্থ’ হলো হেতুর ফল, এবং ‘ধর্ম’ হলো হেতু। পূর্ববর্তী ও পরবর্তী ধর্মসমূহের মধ্যে পূর্ববর্তীতে সম্প্রযুক্তসহ বলা হয়েছে, এবং পরবর্তীতে কেবল (একাকী) বলা হয়েছে। কিন্তু পূর্বের মতো পরের অর্থেও আর্যমার্গকে প্রধান করে সমস্ত লোকোত্তর কুশল চিত্তোৎপাদসমূহ গ্রহণ করতে হবে। দ্বিতীয় অর্থ-বিকল্পে ‘আচয়ং গামিনো’ (ācayaṃ gāmino) বলার স্থলে অনুনাসিক লোপ করা হয়েছে বলে দেখতে হবে। অথবা, সঞ্চয় করে বলে ‘আচয়’, আচয় হয়ে গমন করে বা প্রবর্তিত হয়—এই অর্থও দেখতে হবে।

11. Satta pana sekkhā sikkhanasīlāti sekkhā, tesaṃ imeti sekkhā, aññāsādhāraṇā maggaphalattayadhammā. Sayameva sikkhantīti sikkhanasīlānametaṃ nidassanaṃ. Ye hi dhammā sikkhanti, te sikkhanasīlā hontīti. Akkharattho pana sikkhā etesaṃ sīlanti sekkhāti. Na sekkhāti yattha sekkhabhāvāsaṅkā atthi, tatthāyaṃ paṭisedhoti lokiyanibbānesu [Pg.44] asekkhabhāvānāpatti daṭṭhabbā. Sīlasamādhipaññāsaṅkhātā hi sikkhā attano paṭipakkhakilesehi vippamuttā parisuddhā upakkilesānaṃ ārammaṇabhāvampi anupagamanato etā sikkhāti vattuṃ yuttā aṭṭhasu maggaphalesu vijjanti, tasmā catumaggaheṭṭhimaphalattayadhammā viya arahattaphaladhammāpi tāsu sikkhāsu jātāti ca, taṃsikkhāsamaṅgino arahato itaresaṃ viya sekkhatte sati sekkhassa eteti ca, sikkhā sīlaṃ etesanti ca sekkhāti āsaṅkitabbā siyunti tadāsaṅkānivattanatthaṃ ‘‘asekkhā’’ti yathāvuttasekkhabhāvapaṭisedho kato. Arahattaphale hi pavattamānā sikkhā pariniṭṭhitasikkhākiccattā na sikkhākiccaṃ karonti, kevalaṃ sikkhāphalabhāveneva pavattanti, tasmā tā na sikkhāvacanaṃ arahanti, nāpi taṃsamaṅgino sekkhavacanaṃ, na ca taṃsampayuttā sikkhanasīlāti sikkhāsu jātātiādiatthehi aggaphaladhammā sekkhā na honti, heṭṭhimaphalesu pana sikkhā sakadāgāmimaggavipassanādīnaṃ upanissayabhāvato sikkhākiccaṃ karontīti sikkhāvacanaṃ arahanti, taṃsamaṅgino ca sekkhavacanaṃ, taṃsampayuttā ca sikkhanasīlavuttīti tattha dhammā yathāvuttehi atthehi sekkhā honti eva.

১১. সাতজন শৈক্ষ এবং তাঁদের স্বভাবই শিক্ষা গ্রহণ করা বলে তাঁরা 'শৈক্ষ' (sekkhā)। তাঁদের এই ধর্মগুলোই শৈক্ষধর্ম, যা অন্যদের সাথে সাধারণ নয়, বরং তা হলো তিনটি মার্গ ও তিনটি ফলধর্ম। তাঁরা নিজেরাই শিক্ষা গ্রহণ করেন—এটিই শিক্ষণশীলদের (শিক্ষা গ্রহণ করা যাদের স্বভাব) নিদর্শন। যে ধর্মগুলো শিক্ষা গ্রহণ করে, সেগুলোই শিক্ষণশীল হয়। আক্ষরিক অর্থ হলো—শিক্ষা গ্রহণ করা যাদের স্বভাব বা শীল, তাঁরাই 'শৈক্ষ'। যেখানে শৈক্ষভাবের আশঙ্কা থাকে, সেখানে 'শৈক্ষ নয়' বলে এই নিষেধ করা হয়েছে; লৌকিক নির্বাণসমূহে যাতে অশৈক্ষভাবের আপত্তি না ঘটে, তা দেখতে হবে। শীল, সমাধি ও প্রজ্ঞা নামক শিক্ষাসমূহ নিজের প্রতিপক্ষ ক্লেশসমূহ থেকে বিমুক্ত, পরিশুদ্ধ এবং উপক্লেশসমূহের আলম্বনভাব প্রাপ্ত না হওয়ার কারণে এগুলোকে 'শিক্ষা' বলা যুক্তিসঙ্গত, যা আটটি মার্গ ও ফলে বিদ্যমান থাকে। তাই চার মার্গ ও নিচের তিনটি ফলধর্মের মতো অর্হত্ত্বফলধর্মও সেই শিক্ষাসমূহে উৎপন্ন হয়েছে এবং সেই শিক্ষাযুক্ত অর্হতেরও অন্যদের মতো শৈক্ষত্ব থাকলে 'এটি শৈক্ষের' এবং 'শিক্ষা যাদের শীল বা স্বভাব তাঁরা শৈক্ষ'—এমন আশঙ্কা হতে পারে। সেই আশঙ্কা দূর করার জন্য 'অশৈক্ষ' (asekkhā) বলে উপরোক্ত শৈক্ষভাবের নিষেধ করা হয়েছে। অর্হত্ত্বফলে বিদ্যমান শিক্ষাসমূহ শিক্ষার কাজ সমাপ্ত হওয়ার কারণে আর শিক্ষার কাজ করে না, কেবল শিক্ষার ফলরূপেই বিদ্যমান থাকে। তাই সেগুলো 'শিক্ষা' শব্দের যোগ্য নয়, এবং সেই শিক্ষাযুক্ত ব্যক্তিও 'শৈক্ষ' শব্দের যোগ্য নন। আর তার সাথে সম্প্রযুক্ত ধর্মগুলোও শিক্ষণশীল নয়। সুতরাং 'শিক্ষাসমূহে উৎপন্ন' ইত্যাদি অর্থে অগ্রফলধর্মসমূহ (অর্হত্ত্বফল) 'শৈক্ষ' নয়। কিন্তু নিচের ফলসমূহে বিদ্যমান শিক্ষাসমূহ সকদাগামী মার্গ ও বিপশ্যনা ইত্যাদির উপনিশ্রয়ভাব হওয়ার কারণে শিক্ষার কাজ করে, তাই সেগুলো 'শিক্ষা' শব্দের যোগ্য, এবং সেই শিক্ষাযুক্ত ব্যক্তিও 'শৈক্ষ' শব্দের যোগ্য, এবং তার সাথে সম্প্রযুক্ত ধর্মগুলোও শিক্ষণশীল বৃত্তিসম্পন্ন। অতএব, সেখানে ধর্মগুলো উপরোক্ত অর্থসমূহের কারণে অবশ্যই 'শৈক্ষ' হয়।

Sekkhāti vā apariyositasikkhā dassitā. Anantarameva ‘‘asekkhā’’ti vacanaṃ pariyositasikkhānaṃ dassananti na lokiyanibbānānaṃ asekkhatāpatti. Vuddhippattā vā sekkhāti etasmiṃ atthe sekkhadhammesu eva kesañci vuddhippattānaṃ asekkhatā āpajjati, tena arahattamaggadhammā vuddhippattā ca yathāvuttehi ca atthehi sekkhāti katvā asekkhā āpannāti? Na, taṃsadisesu tabbohārā. Arahattamaggato hi ninnānākaraṇaṃ arahattaphalaṃ ṭhapetvā pariññādikiccakaraṇaṃ vipākabhāvañca, tasmā te eva sekkhā dhammā arahattaphalabhāvaṃ āpannāti sakkā vattuṃ, kusalasukhato ca vipākasukhaṃ santataratāya paṇītataranti vuddhippattā ca te dhammā hontīti asekkhāti vuccantīti.

অথবা, 'শৈক্ষ' বলতে অসমাপ্ত শিক্ষাকে বোঝানো হয়েছে। তার অব্যবহিত পরেই 'অশৈক্ষ' শব্দটি সমাপ্ত শিক্ষাসমূহকে বোঝানোর জন্য ব্যবহৃত হয়েছে, লৌকিক নির্বাণসমূহের অশৈক্ষত্ব প্রাপ্তির জন্য নয়। অথবা, 'শৈক্ষ' বলতে যা বৃদ্ধিলাভ করেছে (উন্নত হয়েছে)—এই অর্থে শৈক্ষধর্মসমূহের মধ্যেই কোনো কোনো বৃদ্ধিলাভকারী ধর্মের অশৈক্ষত্ব আপতিত হয়। তাহলে কি অর্হত্ত্বমার্গধর্মসমূহ বৃদ্ধিলাভ করেছে এবং উপরোক্ত অর্থসমূহের কারণে শৈক্ষ হওয়া সত্ত্বেও অশৈক্ষত্ব প্রাপ্ত হয়েছে? না, তাদের সদৃশ ধর্মসমূহে সেই ব্যবহার হওয়ার কারণে। কারণ অর্হত্ত্বমার্গ থেকে অর্হত্ত্বফলের কোনো ভিন্নতা নেই, কেবল পরিজ্ঞাদি কার্য সম্পাদন এবং বিপাকভাব ছাড়া। অতএব, সেই শৈক্ষধর্মসমূহ অর্হত্ত্বফলভাব প্রাপ্ত হয়েছে—একথা বলা যায়। আর কুশলসুখ অপেক্ষা বিপাকসুখ অধিক শান্ত ও প্রণীত হওয়ার কারণে সেই ধর্মগুলো বৃদ্ধিলাভ করেছে এবং সেগুলোকে 'অশৈক্ষ' বলা হয়।

12. Kilesavikkhambhanāsamatthatādīhi parittā. ‘‘Kilesa…pe… tāyā’’ti atthattayampi kusalesu yujjati, vipākakiriyesu dīghasantānatāva. Pamāṇakarehi vā oḷārikehi kāmataṇhādīhi paricchinnā parittā. Tehi aparicchinnattā sukhumehi rūpataṇhādīhi paricchinnā pamāṇamahattaṃ gatāti mahaggatā. Aparicchinnā appamāṇā.

১২. ক্লেশসমূহকে দমিত করতে অসমর্থ হওয়া ইত্যাদির কারণে তা 'পরিত্ত' (ক্ষুদ্র বা সীমিত)। 'ক্লেশ...পে... তা'—এই তিনটি অর্থই কুশলসমূহের ক্ষেত্রে প্রযোজ্য হয়, আর বিপাক ও ক্রিয়া ধর্মসমূহের ক্ষেত্রে দীর্ঘ সন্ততি বা ধারাবাহিকতাই প্রযোজ্য। অথবা, পরিমাপকারী ও ঔদারিক (স্থূল) কামতৃষ্ণা ইত্যাদির দ্বারা পরিচ্ছিন্ন (সীমাবদ্ধ) হওয়ার কারণে তা 'পরিত্ত'। সেগুলোর দ্বারা পরিচ্ছিন্ন না হয়ে সূক্ষ্ম রূপতৃষ্ণা ইত্যাদির দ্বারা পরিচ্ছিন্ন হয়ে পরিমাপের মহত্ত্ব লাভ করার কারণে তা 'মহদ্গত' (মহগ্গতা)। যা পরিচ্ছিন্ন নয়, তা 'অপ্রমাণ' (অপ্পমাণা)।

14. Atappakaṭṭhenāti [Pg.45] divasampi paccavekkhiyamānā lokuttaradhammā tittiṃ na janenti samāpajjiyamānāpi phaladhammāti.

১৪. অতপ্ত অর্থে—সারাদিন ধরে প্রত্যবেক্ষণ করলেও লোকোত্তর ধর্মসমূহ তৃপ্তি জন্মায় না, এবং সমাপত্তি লাভ করলেও ফলধর্মসমূহ তৃপ্তি জন্মায় না।

15. Mātughātādīsu pavattamānāpi hitasukhaṃ icchantāva pavattantīti te dhammā hitasukhāvahā me bhavissantīti āsīsitā honti, tathā asubhāsukhāniccānattesu subhādivipariyāsadaḷhatāya ānantariyakammaniyatamicchādiṭṭhīsu pavatti hotīti te dhammā asubhādīsu subhādiviparītappavattikā honti. Micchāsabhāvāti musāsabhāvā. Anekesu ānantariyesu katesu yaṃ tattha balavaṃ, taṃ vipaccati, na itarānīti ekantavipākajanakatāya niyatatā na sakkā vattunti ‘‘vipākadāne satī’’tiādimāha. Tattha khandhabhedānantaranti cutianantaraṃ. Cuti hi maraṇaniddese (vibha. 193) ‘‘khandhānaṃ bhedo’’ti vuttāti. Etena vacanena sati phaladāne cutianantaro eva, na añño etesaṃ phalakāloti phalakālaniyameneva niyatatā vuttā hoti, na phaladānaniyamenāti niyataphalakālānaṃ aññesampi upapajjavedanīyānaṃ diṭṭhadhammavedanīyānampi niyatatā āpajjati, tasmā vipākadhammadhammānaṃ paccayantaravikalatādīhi avipaccamānānampi attano sabhāvena vipākadhammatā viya balavatā ānantariyena vipāke dinne avipaccamānānampi ānantariyānaṃ phaladāne niyatasabhāvā ānantariyasabhāvā ca pavattīti attano sabhāvena phaladānaniyameneva niyatatā ānantariyatā ca veditabbā. Avassañca niyatasabhāvā ānantariyasabhāvā ca tesaṃ pavattīti sampaṭicchitabbametaṃ aññassa balavato ānantariyassa abhāve cutianantaraṃ ekantena phaladānato.

১৫. মাতৃহত্যা ইত্যাদিতে প্রবৃত্ত হলেও হিত ও সুখ ইচ্ছা করেই প্রবৃত্ত হয় যে, 'এই ধর্মগুলো আমার জন্য হিত ও সুখ বয়ে আনবে'—এমন আশা করা হয়। তেমনি অশুভ, দুঃখ, অনিত্য ও অনাত্মাতে শুভ ইত্যাদিরূপ বিপরীত ধারণার দৃঢ়তার কারণে আনন্তর্য কর্ম ও নিয়ত মিথ্যাদৃষ্টিতে প্রবৃত্তি ঘটে, তাই সেই ধর্মগুলো অশুভ ইত্যাদিতে শুভ ইত্যাদিরূপ বিপরীত প্রবৃত্তিসম্পন্ন হয়। 'মিথ্যা স্বভাব' বলতে মৃষা (মিথ্যা) স্বভাবকে বোঝায়। অনেকগুলো আনন্তর্য কর্ম করা হলে, তার মধ্যে যেটি বলবান, সেটিই বিপাক দেয়, অন্যগুলো নয়—এভাবে একান্তভাবে বিপাক উৎপাদনকারী হিসেবে নিয়ততা (নিশ্চয়তা) বলা যায় না বলেই 'বিপাক দানের ক্ষেত্রে...' ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেখানে 'স্কন্ধভেদের অব্যবহিত পরে' বলতে চ্যুতির (মৃত্যুর) অব্যবহিত পরে বোঝায়। কারণ মরণনির্দেশে চ্যুতিকে 'স্কন্ধসমূহের ভেদ' বলা হয়েছে। এই বচনের দ্বারা ফল দানের ক্ষেত্রে চ্যুতির অব্যবহিত পরেই ফল দেয়, অন্য কোনো সময় তাদের ফলকাল নয়—এভাবে ফলকালের নিয়মের দ্বারাই নিয়ততা বলা হয়েছে, ফল দানের নিয়মের দ্বারা নয়। এর ফলে নিয়ত ফলকালবিশিষ্ট অন্যান্য উপপাদ্যবেদনীয় ও দৃষ্টধর্মবেদনীয় কর্মসমূহেরও নিয়ততা আপতিত হয়। অতএব, যেমন বিপাকধর্মী ধর্মসমূহের অন্যান্য প্রত্যয়ের বিকলতা ইত্যাদির কারণে বিপাক না দিলেও নিজের স্বভাবের দ্বারা বিপাকধর্মিতা থাকে, তেমনি বলবান আনন্তর্য কর্মের দ্বারা বিপাক দেওয়া হলে, বিপাক না দেওয়া অন্যান্য আনন্তর্য কর্মসমূহেরও ফল দানের ক্ষেত্রে নিয়ত স্বভাব ও আনন্তর্য স্বভাবের প্রবৃত্তি ঘটে। এভাবে নিজের স্বভাবের দ্বারা ফল দানের নিয়মের মাধ্যমেই নিয়ততা ও আনন্তর্যতা জানতে হবে। এবং অবশ্যই তাদের নিয়ত স্বভাব ও আনন্তর্য স্বভাবের প্রবৃত্তি ঘটে—এটি স্বীকার করতে হবে, কারণ অন্য কোনো বলবান আনন্তর্য কর্মের অভাবে চ্যুতির অব্যবহিত পরেই একান্তভাবে ফল দান ঘটে।

Nanu evaṃ aññesampi upapajjavedanīyānaṃ aññasmiṃ vipākadāyake asati cutianantarameva ekantena phaladānato ānantariyasabhāvā niyatasabhāvā ca pavatti āpajjatīti? Nāpajjati asamānajātikena cetopaṇidhivasena upaghātakena ca nivattetabbavipākattā anantarekantaphaladāyakattābhāvā, na pana ānantariyakānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ dutiyajjhānādīni viya asamānajātikaṃ phalanivattakaṃ atthi sabbānantariyakānaṃ avīciphalattā, na ca heṭṭhupapattiṃ icchato sīlavato cetopaṇidhi viya uparūpapattijanakakammaphalaṃ ānantariyakaphalaṃ nivattetuṃ samattho [Pg.46] cetopaṇidhi atthi anicchantasseva avīcipātanato, na ca ānantariyakopaghātakaṃ kiñci kammaṃ atthi, tasmā tesaṃyeva anantarekantavipākajanakasabhāvā pavattīti.

প্রশ্ন হতে পারে—তাহলে কি অন্যান্য উপপাদ্যবেদনীয় কর্মসমূহের ক্ষেত্রেও অন্য কোনো বিপাকদাতা না থাকলে চ্যুতির অব্যবহিত পরেই একান্তভাবে ফল দান করার কারণে আনন্তর্য স্বভাব ও নিয়ত স্বভাবের প্রবৃত্তি আপতিত হয়? না, তা আপতিত হয় না। কারণ অসমজাতীয় চিত্তের প্রণিধানের দ্বারা এবং opaghataka (উপঘাতক) কর্মের দ্বারা তাদের বিপাক নিবৃত্ত হতে পারে, ফলে তাদের অব্যবহিত পরে একান্তভাবে ফল দেওয়ার স্বভাব থাকে না। কিন্তু আনন্তর্য কর্মসমূহের ক্ষেত্রে প্রথম ধ্যান ইত্যাদির মতো দ্বিতীয় ধ্যান ইত্যাদি কোনো অসমজাতীয় ফল-নিবর্তক নেই, কারণ সকল আনন্তর্য কর্মেরই ফল হলো অবীচি নরক। এবং নিচের স্তরে জন্ম নিতে ইচ্ছুক শীলবানের চিত্তপ্রণিধানের মতো, ওপরের স্তরে জন্মদানকারী কর্মের ফল বা আনন্তর্য কর্মের ফল নিবৃত্ত করতে সমর্থ কোনো চিত্তপ্রণিধান নেই, কারণ অনিচ্ছা সত্ত্বেও অবীচি নরকে পতন ঘটে। এবং আনন্তর্য কর্মের উপঘাতক (বিনাশকারী) কোনো কর্মও নেই। অতএব, কেবল তাদেরই অব্যবহিত পরে একান্তভাবে বিপাক উৎপাদনকারী স্বভাবের প্রবৃত্তি ঘটে।

Anekāni ca ānantariyakāni katāni ekante vipāke sanniyatattā uparatāvipaccanasabhāvāsaṅkattā nicchitāni sabhāvato niyatāneva. Cutianantaraṃ pana phalaṃ anantaraṃ nāma tasmiṃ anantare niyuttāni tannibbattanena anantarakaraṇasīlāni anantarappayojanāni cāti sabhāvato ānantariyakāneva ca honti. Tesu pana samānasabhāvesu ekena vipāke dinne itarāni attanā kattabbassa kiccassa teneva katattā na dutiyaṃ tatiyampi ca paṭisandhiṃ karonti, na samatthatāvighātattāti natthi tesaṃ niyatānantariyatānivattīti. Na hi samānasabhāvaṃ samānasabhāvassa samatthataṃ vihanatīti. Ekassa pana aññānipi upatthambhakāni hontīti daṭṭhabbānīti. Sammā sabhāvāti saccasabhāvā.

এবং অনেকগুলো আনন্তর্য কর্ম করা হলে, একান্তভাবে বিপাক দেওয়ার ক্ষেত্রে সুনিয়ত হওয়ার কারণে এবং বিপাক না দেওয়ার স্বভাবের আশঙ্কা দূর হওয়ার কারণে সেগুলো স্বভাবতই নিশ্চিতভাবে নিয়ত। আর চ্যুতির অব্যবহিত পরের ফলকে 'অনান্তর' বলা হয়; সেই অনন্তরে নিযুক্ত হওয়ার কারণে, তা উৎপন্ন করার মাধ্যমে অনান্তর করার স্বভাববিশিষ্ট হওয়ার কারণে এবং অনান্তর প্রয়োজন হওয়ার কারণে সেগুলো স্বভাবতই আনন্তর্যই হয়। কিন্তু সেই সমান স্বভাববিশিষ্ট কর্মগুলোর মধ্যে একটির দ্বারা বিপাক দেওয়া হলে, অন্যগুলো নিজের করণীয় কাজ তার দ্বারাই সম্পন্ন হওয়ার কারণে দ্বিতীয় বা তৃতীয়বার প্রতিসন্ধি উৎপন্ন করে না; তাদের সামর্থ্য বিঘ্নিত হওয়ার কারণে নয়। তাই তাদের নিয়ত-আনন্তর্যতার নিবৃত্তি ঘটে না। কারণ সমান স্বভাববিশিষ্ট ধর্ম সমান স্বভাববিশিষ্ট ধর্মের সামর্থ্যকে বিনষ্ট করে না। বরং একটির জন্য অন্যগুলোও উপস্তম্ভক (সহায়ক) হয়—এভাবে দেখতে হবে। 'সম্যক স্বভাব' বলতে সত্য স্বভাবকে বোঝায়।

16. Paripuṇṇamaggakiccattā cattāro ariyamaggāva idha ‘‘maggā’’ti vuttā. Paccayaṭṭhenāti maggapaccayaṭṭhena. Nikkhepakaṇḍepi hi ye maggapaccayaṃ labhanti, na pana sayaṃ maggapaccayabhāvaṃ gacchanti, te maggahetukāti dassetuṃ ‘‘ariyamaggasamaṅgissa maggaṅgāni ṭhapetvā’’tiādi (dha. sa. 1039) vuttaṃ. Yo pana tattheva ‘‘ariyamaggasamaṅgissa alobho adoso amoho, ime dhammā maggahetū’’ti ādinayo vutto, taṃ dassetuṃ ‘‘maggasampayuttā vā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ariyamaggasamaṅgissa sammādiṭṭhi maggo ceva hetu cā’’tiādinā pana vuttanayaṃ dassetuṃ ‘‘sammādiṭṭhi saya’’ntiādimāha. Tattha pana asaṅgahitasaṅgaṇhanavasena paṭipāṭiyā tayo nayā vuttā, hetubahutāvasena tatiyo nayo idha dutiyo vutto.

১৬. মার্গের কাজ পরিপূর্ণ করার কারণে এখানে চারটি আর্যমার্গকেই 'মার্গ' বলা হয়েছে। 'প্রত্যয় অর্থে' বলতে মার্গপ্রত্যয় অর্থে। কারণ নিক্ষেপকাণ্ডেও যাঁরা মার্গপ্রত্যয় লাভ করেন, কিন্তু নিজেরা মার্গপ্রত্যয়ভাব প্রাপ্ত হন না, তাঁরা 'মার্গহেতুক'—এটি দেখানোর জন্য 'আর্যমার্গযুক্ত ব্যক্তির মার্গাঙ্গসমূহ বাদ দিয়ে...' ইত্যাদি বলা হয়েছে। আর সেখানে যে 'আর্যমার্গযুক্ত ব্যক্তির অলোভ, অদ্বেষ, অমোহ—এই ধর্মগুলো মার্গহেতু' ইত্যাদি নিয়ম বলা হয়েছে, তা দেখানোর জন্য 'মার্গসম্প্রযুক্ত অথবা...' ইত্যাদি বলা হয়েছে। এবং 'আর্যমার্গযুক্ত ব্যক্তির সম্যকদৃষ্টি মার্গও এবং হেতুও' ইত্যাদি নিয়মের দ্বারা যা বলা হয়েছে, তা দেখানোর জন্য 'সম্যকদৃষ্টি স্বয়ং...' ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেখানে অসংগৃহীতকে সংগ্রহ করার ক্রমানুসারে তিনটি নিয়ম বলা হয়েছে; হেতুর বহুত্বের কারণে তৃতীয় নিয়মটি এখানে দ্বিতীয় হিসেবে বলা হয়েছে।

Abhibhavitvā pavattanaṭṭhenāti sahajātādhipatipi pubbābhisaṅkhāravasena jeṭṭhakabhāve pavattamāno sahajāte attano vase anuvattayamāno te abhibhavitvā pavattati, ārammaṇādhipatipi tadārammaṇe dhamme tatheva attānaṃ anuvattayamāno te dhamme abhibhavitvā ārammaṇabhāvena pavattati, na paccuppannabhāvena, tasmā adhipatidvayampi saṅgahitanti veditabbaṃ. ‘‘Maggo adhipati etesa’’nti ayañca attho nikkhepakaṇḍe udāharaṇavasena [Pg.47] āgataṃ atthanayaṃ gahetvā vutto. Yasmā pana paṭṭhāne (paṭṭhā. 2.16.11) ‘‘maggādhipatiṃ dhammaṃ paṭicca maggādhipati dhammo uppajjati nādhipatipaccayā, maggādhipatī khandhe paṭicca maggādhipati adhipatī’’ti vuttaṃ, tasmā maggo adhipati maggādhipatīti ayampi attho pāḷiyaṃ sarūpekasesavasena samānasaddatthavasena vā saṅgahitoti veditabbo.

'অভিভূত করে প্রবৃত্ত হওয়ার অর্থে'—সহজাত অধিপতিও পূর্ব অভিসংস্কারের কারণে জ্যেষ্ঠভাবে (প্রধানভাবে) প্রবৃত্ত হয়ে, সহজাত ধর্মগুলোকে নিজের বশে অনুবর্তন করিয়ে সেগুলোকে অভিভূত করে প্রবৃত্ত হয়। আলম্বন অধিপতিও সেই আলম্বনধর্মসমূহে একইভাবে নিজেকে অনুবর্তন করিয়ে সেই ধর্মগুলোকে অভিভূত করে আলম্বনভাবে প্রবৃত্ত হয়, প্রত্যুৎপন্নভাবে (বর্তমানভাবে) নয়। অতএব, উভয় অধিপতিই সংগৃহীত হয়েছে বলে জানতে হবে। 'মার্গ এদের অধিপতি'—এই অর্থটিও নিক্ষেপকাণ্ডে উদাহরণস্বরূপ আসা অর্থধারা গ্রহণ করে বলা হয়েছে। কিন্তু যেহেতু পট্ঠানে বলা হয়েছে—'মার্গাধিপতি ধর্মকে প্রতীত্য মার্গাধিপতি ধর্ম উৎপন্ন হয় অধিপতিপ্রত্যয় দ্বারা নয়, মার্গাধিপতি স্কন্ধসমূহকে প্রতীত্য মার্গাধিপতি অধিপতি', তাই 'মার্গই অধিপতি—মার্গাধিপতি' এই অর্থটিও পালিতে সরূপৈকশেষের কারণে অথবা সমান শব্দার্থের কারণে সংগৃহীত হয়েছে বলে জানতে হবে।

17. Anuppannāti etena sabbo uppannabhāvo paṭisiddho, na uppannadhammabhāvo evāti tena uppannā vigatā atītāpi na saṅgahitāti daṭṭhabbā. Yadi hi saṅgahitā siyuṃ, ‘‘anuppanno dhammo uppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’tievamādi vucceyya, na tu vuttanti. Anāgatāni vipākakaṭattārūpāni atīte anāgate vā kamme purimanipphanne eva uppajjissanti, nānipphanneti pariniṭṭhitakāraṇekadesāneva honti, tasmā tāni ‘‘avassaṃ uppajjissantīti uppādino dhammā’’ti vuccanti.

১৭. 'অনুৎপন্ন'—এর দ্বারা সমস্ত উৎপন্নভাব নিষিদ্ধ হয়েছে, কেবল উৎপন্নধর্মভাবই নয়। তাই উৎপন্ন হয়ে বিগত হওয়া অতীত ধর্মগুলোও সংগৃহীত হয়নি বলে দেখতে হবে। যদি সেগুলো সংগৃহীত হতো, তবে 'অনুৎপন্ন ধর্ম উৎপন্ন ধর্মের অনন্তরপ্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয়' ইত্যাদি বলা হতো, কিন্তু তা বলা হয়নি। অনাগত বিপাক ও কটত্তারূপসমূহ অতীতে বা অনাগতে পূর্বে নিষ্পন্ন কর্মের ফলেই উৎপন্ন হবে, অনিষ্পন্নে নয়; সেগুলো পরিনিষ্ঠিত (সুনিশ্চিত) কারণের একদেশ মাত্র। তাই সেগুলোকে 'অবশ্যই উৎপন্ন হবে—এই অর্থে উৎপাদী ধর্ম' বলা হয়।

18. Attano sabhāvanti kakkhaḷaphusanādisabhāvaṃ.

১৮. 'নিজের স্বভাব' বলতে কর্কশতা (কঠিনতা), স্পর্শন ইত্যাদি স্বভাবকে বোঝায়।

20. Evaṃ pavattamānāti evaṃ cakkhādibhāvena phusanādibhāvena ca ekasantatipariyāpannatāvasena pavattamānā. Attānaṃ adhi ajjhattāti adhi-saddo samāsavisaye adhikāratthaṃ pavattiatthañca gahetvā pavattatīti attānaṃ adhikicca uddissa pavattā ajjhattā. Tenāti yassa jhānā vuṭṭhahitvā ajjhattaṃ bahiddhā ajjhattabahiddhā ca suññataṃ āneñjañca manasikaroto ajjhattasuññatādīsu cittaṃ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati, yo ca itiha tattha sampajāno, tena bhikkhunā. Tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitteti paṭhamajjhānādisamādhinimitte. Ajjhattamevāti jhānagocare kasiṇādimhi. Cittaṃ saṇṭhapetabbanti paṭhamajjhānādicittaṃ saṇṭhapetabbaṃ. Ajjhattaratoti gocarajjhatte nibbāne rato, samādhigocare kammaṭṭhāne vā rato. ‘‘Samāhito eko santusito tamāhu bhikkhu’’nti (dha. pa. 362) gāthāseso.

২০. ‘এভাবে প্রবর্তমান’ বলতে এভাবে চক্ষু আদি ভাব এবং স্পর্শন আদি ভাবের দ্বারা এক সন্ততিভুক্ত হওয়ার কারণে প্রবর্তমান। ‘আত্মাকে অধিকৃত করে আধ্যাত্মিক’ বলতে সমাস বিষয়ে ‘অধি’ শব্দটি অধিকার অর্থ এবং প্রবৃত্তি অর্থ গ্রহণ করে প্রবর্তিত হয় বলে আত্মাকে অধিকৃত করে বা উদ্দেশ্য করে প্রবর্তিত আধ্যাত্মিক। ‘তার দ্বারা’ বলতে যে ভিক্ষুর ধ্যান থেকে উঠে আধ্যাত্মিক, বাহ্যিক এবং আধ্যাত্মিক-বাহ্যিক শূন্যতা ও আনেঞ্জ (অকম্প্যতা) মনন করার সময় আধ্যাত্মিক শূন্যতা ইত্যাদিতে চিত্ত ধাবিত হয় না, প্রসন্ন হয় না, প্রতিষ্ঠিত হয় না, অধিমুক্ত হয় না, এবং যিনি সেখানে এভাবে সম্প্রজ্ঞাত (সচেতন), সেই ভিক্ষুর দ্বারা। ‘সেই পূর্ববর্তী সমাধি নিমিত্তেই’ বলতে প্রথম ধ্যান আদি সমাধি নিমিত্তে। ‘আধ্যাত্মিকভাবেই’ বলতে ধ্যানের গোচর কসিণাদিতে। ‘চিত্ত স্থাপন করতে হবে’ বলতে প্রথম ধ্যান আদি চিত্ত স্থাপন করতে হবে। ‘আধ্যাত্মিক রত’ বলতে গোচর আধ্যাত্মিক নির্বাণে রত, অথবা সমাধি গোচর কর্মস্থানে রত। ‘সমাহিত, একাকী ও সন্তুষ্ট—তাঁকেই ভিক্ষু বলা হয়’ (ধম্মপদ ৩৬২) এটি গাথার অবশিষ্টাংশ।

Ajjhattaṃ sampasādananti ettha jhānaṃ sakasantatipariyāpannattā ‘‘ajjhatta’’nti vuttanti niyakajjhattattho ajjhatta-saddo hoti. Ajjhattanti sakasantatiniyakaṃ. Ajjhatte bhavā ajjhattikāti niyakajjhattesupi abbhantarā cakkhādayo vuccanti. Ettha pana ajjhattika-saddo cakkhādīsu pavattamāno dassito[Pg.48], na ajjhattasaddo, atthi ca ajjhattaajjhattikasaddānaṃ bahiddhābāhira-saddānaṃ viya viseso. Ajjhattikasaddo hi saparasantānikesu sabbesu cakkhādīsu rūpādīsu bāhira-saddo viya pavattati, ajjhatta-saddo pana sakasantānikesveva cakkhurūpādīsu tato aññesveva bahiddhā-saddo viya pavattatīti tasmā saddato atthato ca asamānattā na idamettha udāharaṇaṃ yuttanti. Ayaṃ panettha adhippāyo daṭṭhabbo – ajjhatte bhavā ajjhattikāti ayañhi vacanattho. Yañca ajjhatte bhavaṃ, tena ajjhatteneva bhavitabbaṃ, tena taṃvācakassa ajjhatta-saddassa ajjhattika-saddassa ca samānatthatā. Ubhinnampi saddānaṃ samānatthabhāvato ajjhattajjhatte pavattamāne ajjhattika-sadde ajjhatta-saddo tattha pavattoti sakkā vattunti.

‘আধ্যাত্মিক সম্প্রসাদন’ বলতে এখানে ধ্যান নিজের সন্ততিভুক্ত হওয়ার কারণে ‘আধ্যাত্মিক’ বলা হয়েছে, এভাবে ‘আধ্যাত্মিক’ শব্দটি নিজের আধ্যাত্মিক অর্থ প্রকাশ করে। ‘আধ্যাত্মিক’ বলতে নিজের সন্ততিভুক্ত নিজস্ব। ‘আধ্যাত্মিকে উৎপন্ন আধ্যাত্মিক (আইয়ত্তিক)’ বলতে নিজের আধ্যাত্মিক বিষয়ের মধ্যেও অভ্যন্তরীণ চক্ষু প্রভৃতিকে বোঝায়। কিন্তু এখানে চক্ষু প্রভৃতিতে প্রবর্তমান ‘আধ্যাত্মিক’ (আইয়ত্তিক) শব্দটি দেখানো হয়েছে, ‘আধ্যাত্মিক’ (অজ্ঝত্ত) শব্দটি নয়। ‘আধ্যাত্মিক’ (অজ্ঝত্ত) ও ‘আধ্যাত্মিক’ (আইয়ত্তিক) শব্দদ্বয়ের মধ্যে ‘বহির্ধা’ ও ‘বাহ্য’ শব্দের মতো পার্থক্য রয়েছে। কারণ ‘আধ্যাত্মিক’ (আইয়ত্তিক) শব্দটি স্ব ও পর সন্ততিভুক্ত সকল চক্ষু প্রভৃতিতে এবং রূপ প্রভৃতিতে ‘বাহ্য’ শব্দের মতো প্রবর্তিত হয়। কিন্তু ‘আধ্যাত্মিক’ (অজ্ঝত্ত) শব্দটি কেবল নিজের সন্ততিভুক্ত চক্ষু-রূপাদিতে এবং তা থেকে অন্য বিষয়ে ‘বহির্ধা’ শব্দের মতো প্রবর্তিত হয়। তাই শব্দ ও অর্থের দিক থেকে অসমান হওয়ার কারণে এখানে এই উদাহরণটি যুক্তিসঙ্গত নয়। তবে এখানে এই অভিপ্রায়টি দ্রষ্টব্য—‘আধ্যাত্মিকে উৎপন্ন আধ্যাত্মিক (আইয়ত্তিক)’ এটিই এর ব্যুৎপত্তিগত অর্থ। আর যা আধ্যাত্মিকে উৎপন্ন, তা আধ্যাত্মিকই হতে হবে; তাই তার বাচক ‘আধ্যাত্মিক’ (অজ্ঝত্ত) শব্দ এবং ‘আধ্যাত্মিক’ (আইয়ত্তিক) শব্দের সমার্থকতা রয়েছে। উভয় শব্দের সমার্থকতা থাকার কারণে আধ্যাত্মিক বিষয়ে প্রবর্তমান ‘আধ্যাত্মিক’ (আইয়ত্তিক) শব্দে ‘আধ্যাত্মিক’ (অজ্ঝত্ত) শব্দ প্রবর্তিত হয়েছে—একথা বলা যায়।

Ayaṃ kho panānanda, vihāroti vihārasuññatāsutte (ma. ni. 3.187) saṅgaṇikārāmatāya rūpādiratiyā ca ādīnavaṃ vatvā tappaṭipakkhavihāradassanatthaṃ vuttaṃ. Ajjhattaṃ suññatanti visayabhūtaṃ issariyaṭṭhānabhūtaṃ suññataṃ, suññatāphalasamāpattinti attho. Cittissarā hi buddhā bhagavanto dhammaṃ desentāpi yaṃ muhuttaṃ tuṇhī bhavitabbaṃ hoti, taṃ muhuttaṃ phalasamāpattiṃ samāpajjanti, pageva aññasmiṃ kāle, tasmā sabbatthāpi issariyānaṃ bahulaṃ phalasamāpattiyaṃ issariyassa pavattanato phalasamāpatti ‘‘issariyaṭṭhāna’’nti vuttā. Arahattaphalādhigamena vā tathāgatānaṃ issariyaṃ nibbattaṃ taṃjanakeneva maggenāti taṃ tesaṃ issariyaṭṭhānaṃ. Visayo ca anaññatthabhāvova yathā ‘‘ākāse sakuṇā udake macchā’’ti, buddhā ca aññattha dissamānāpi vivekapabbhāratāya phalasamāpattininnāva, tena tassā tassā kiriyāya anantaraṃ phalasamāpattiyaṃyeva bhavantīti sā tesaṃ visayo, tabbisayatā ca saccakasuttena (ma. ni. 1.364 ādayo) dīpetabbā.

‘হে আনন্দ, এই বিহার’ বলতে বিহারশূন্যতা সূত্রে (মজ্ঝিম নিকায় ৩.১৮৭) সংগণিকারামতা (জনাকীর্ণতায় আসক্তি) এবং রূপাদিতে আসক্তির অপকারিতা বর্ণনা করে তার প্রতিপক্ষ বিহার প্রদর্শনের জন্য বলা হয়েছে। ‘আধ্যাত্মিক শূন্যতা’ বলতে বিষয়ীভূত ও ঐশ্বর্যস্থানভূত শূন্যতা, অর্থাৎ শূন্যতা ফলসমাপত্তি। চিত্তের ঈশ্বর বুদ্ধ ভগবন্তগণ ধর্ম দেশনা করার সময়ও যে মুহূর্তে নীরব থাকতে হয়, সেই মুহূর্তে ফলসমাপত্তিতে সমাপন্ন হন, অন্য সময়ের কথা তো বলাই বাহুল্য। তাই সর্বত্রই ঐশ্বর্যশালীদের ফলসমাপত্তিতে বহুলাংশে ঐশ্বর্য প্রবর্তিত হওয়ার কারণে ফলসমাপত্তিকে ‘ঐশ্বর্যস্থান’ বলা হয়েছে। অথবা অর্হত্ত্বফল অধিগত হওয়ার মাধ্যমে তথাগতদের যে ঐশ্বর্য উৎপন্ন হয়েছে, তা উৎপাদনকারী মার্গের দ্বারাই উৎপন্ন হয়েছে বলে তা তাঁদের ঐশ্বর্যস্থান। আর বিষয় হলো অন্যথা না হওয়া, যেমন ‘আকাশে পাখি, জলে মাছ’। বুদ্ধগণ অন্য কোথাও দৃশ্যমান হলেও বিবেকপ্রবণতার কারণে ফলসমাপত্তিমুখীই থাকেন। তাই সেই সেই ক্রিয়ার অব্যবহিত পরেই ফলসমাপত্তিতেই অবস্থান করেন বলে তা তাঁদের বিষয়। আর তাঁর সেই বিষয়ত্ব সচ্চক সূত্রের (মজ্ঝিম নিকায় ১.৩৬৪ আদি) মাধ্যমে প্রকাশ করতে হবে।

22. Yesaṃ daṭṭhabbabhāvo atthi, te sanidassanā. Cakkhuviññāṇagocarabhāvova daṭṭhabbabhāvo, tassa rūpāyatanā anaññattepi aññehi dhammehi rūpāyatanaṃ visesetuṃ aññaṃ viya katvā ‘‘saha nidassanenāti sanidassanā’’ti vuttaṃ. Dhammasabhāvasāmaññena hi ekībhūtesu dhammesu yo nānattakaro sabhāvo, so añño viya katvā upacarituṃ yutto[Pg.49]. Evañhi atthavisesāvabodho hotīti. Sayañca nissayavasena ca sampattānaṃ asampattānañca paṭimukhabhāvo aññamaññapatanaṃ paṭihananabhāvo, yena byāpārādivikārapaccayantarasahitesu cakkhādīnaṃ visayesu vikāruppatti.

২২. যাদের দর্শনযোগ্যতা আছে, তারা সনিদর্শন (নিদর্শনসহ)। চক্ষুবিজ্ঞানের গোচর হওয়াই হলো দর্শনযোগ্যতা। রূপায়তন তা থেকে অভিন্ন হলেও অন্য ধর্মসমূহ থেকে রূপায়তনকে বিশিষ্ট করার জন্য তাকে অন্য কিছুর মতো করে ‘নিদর্শনসহ বলে সনিদর্শন’ বলা হয়েছে। কারণ ধর্মস্বভাবের সাধারণতার কারণে একীভূত ধর্মসমূহের মধ্যে যে নানাত্বকারী স্বভাব রয়েছে, তাকে অন্য কিছুর মতো করে উপচার করা যুক্তিসঙ্গত। এভাবে বিশেষ অর্থের অববোধ ঘটে। নিজের এবং আশ্রয়ের কারণে প্রাপ্ত ও অপ্রাপ্ত বিষয়ের সম্মুখবর্তী হওয়া, একে অপরের ওপর পতিত হওয়া এবং প্রতিঘাত হওয়া—যার দ্বারা ব্যাপার ও বিকারের অন্যান্য প্রত্যয়সহ চক্ষু প্রভৃতির বিষয়ে বিকারের উৎপত্তি ঘটে।

Tikamātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ত্রিকমাতৃকা পদের বর্ণনা সমাপ্ত।

Dukamātikāpadavaṇṇanā

দ্বিকমাতৃকা পদের বর্ণনা

1-6. Mūlaṭṭhenāti suppatiṭṭhitabhāvasādhanena mūlabhāvena, na paccayamattaṭṭhena hetudhammā hetū dhammāti samāsāsamāsaniddesabhāvo dvinnaṃ pāṭhānaṃ viseso. Tathevāti sampayogatova. Sahetukānaṃ hetusampayuttabhāvato ‘‘sampayogato’’ti vuttanti veditabbaṃ, na sahasaddassa sampayogatthattā. Saha-saddo pana ekapuñje uppādato yāva bhaṅgā sahetukānaṃ hetūhi samānadesagahaṇānaṃ hetuādisabbhāvaṃ dīpeti, sampayutta-saddo ekuppādādivasena saha hetūhi ekībhāvupagamanaṃ, tato eva ca dvinnaṃ dukānaṃ nānattaṃ veditabbaṃ. Dhammanānattābhāvepi hi padatthanānattena dukantaraṃ vuccati. Na hi hetudukasaṅgahitehi dhammehi aññe sahetukadukādīhi vuccanti, te eva pana sahetukāhetukādibhāvato sahetukadukādīhi vuttā. Evaṃ sahetukadukasaṅgahitā eva hetusampayuttavippayuttabhāvato hetusampayuttadukena vuttā. Na hi dhammānaṃ avuttatāpekkhaṃ dukantaravacananti natthi punaruttidoso. Desetabbappakārajānanañhi desanāvilāso tathā desanāñāṇañcāti. Tena dhammānaṃ tappakāratā vuttā hoti. Sakalekadesavasena paṭhamadukaṃ dutiyatatiyehi saddhiṃ yojetvā catutthādayo tayo dukā vuttā. Sakalañhi paṭhamadukaṃ dutiyadukekadesena sahetukapadena tatiyadukekadesena hetusampayuttapadena ca yojetvā yathākkamaṃ catutthapañcamadukā vuttā, tathā paṭhamadukekadesaṃ nahetupadaṃ sakalena dutiyadukena yojetvā chaṭṭhaduko vutto. Idampi sambhavatīti etena avuttampi sambhavavasena dīpitanti dasseti. Sambhavo hi gahaṇassa kāraṇanti. Yathā hetusahetukāti idaṃ sambhavatīti katvā gahitaṃ, evaṃ hetuahetukāti idampi sambhavatīti katvā gahetabbamevāti evaṃ aññatthāpi yojetabbaṃ.

১-৬. ‘মূল অর্থে’ বলতে সুপ্রতিষ্ঠিত ভাব সাধনের দ্বারা মূল ভাব হিসেবে, কেবল প্রত্যয় মাত্র অর্থে নয়। ‘হেতুধর্মসমূহ’ ও ‘হেতু ধর্মসমূহ’—এই সমাস ও অসমাস নির্দেশের ভাবই হলো দুটি পাঠের বিশেষত্ব। ‘তেমনি’ বলতে সম্প্রয়োগের কারণেই। সহেতুকসমূহের হেতুসম্প্রযুক্ত ভাব থাকার কারণে ‘সম্প্রয়োগের কারণে’ বলা হয়েছে বলে জানতে হবে, ‘সহ’ শব্দের সম্প্রয়োগ অর্থ হওয়ার কারণে নয়। ‘সহ’ শব্দটি এক পুঞ্জে উৎপাদ থেকে ভঙ্গ পর্যন্ত সহেতুকসমূহের হেতুর সাথে সমান দেশ গ্রহণের হেতু ইত্যাদির সদ্ভাব প্রকাশ করে। ‘সম্প্রযুক্ত’ শব্দটি এক উৎপাদ ইত্যাদির মাধ্যমে হেতুর সাথে একীভূত হওয়া বোঝায়, আর তা থেকেই দুটি দ্বিকের ভিন্নতা জানতে হবে। ধর্মের ভিন্নতা না থাকলেও পদ অর্থের ভিন্নতার কারণে অন্য দ্বিক বলা হয়। কারণ হেতুদ্বিকে সংগৃহীত ধর্মসমূহ থেকে অন্য ধর্মসমূহকে সহেতুকদ্বিক ইত্যাদির দ্বারা বলা হয় না, বরং সেগুলিকেই সহেতুক-অহেতুক আদি ভাবের কারণে সহেতুকদ্বিক ইত্যাদির দ্বারা বলা হয়েছে। এভাবে সহেতুকদ্বিকে সংগৃহীত ধর্মগুলিকেই হেতুসম্প্রযুক্ত-বিপ্রযুক্ত ভাবের কারণে হেতুসম্প্রযুক্তদ্বিকের দ্বারা বলা হয়েছে। ধর্মের অনুক্ততার অপেক্ষায় অন্য দ্বিক বলা হয় না বলে এখানে পুনরুক্তি দোষ নেই। দেশনা করার প্রকার জানাই হলো দেশনা বিলাস এবং দেশনা জ্ঞান। এর দ্বারা ধর্মের সেই প্রকারতা বলা হয়েছে। সকল ও একদেশ (অংশ) ভেদে প্রথম দ্বিককে দ্বিতীয় ও তৃতীয়ের সাথে যুক্ত করে চতুর্থ আদি তিনটি দ্বিক বলা হয়েছে। সমগ্র প্রথম দ্বিককে দ্বিতীয় দ্বিকের একদেশ ‘সহেতুক’ পদের সাথে এবং তৃতীয় দ্বিকের একদেশ ‘হেতুসম্প্রযুক্ত’ পদের সাথে যুক্ত করে যথাক্রমে চতুর্থ ও পঞ্চম দ্বিক বলা হয়েছে। তেমনি প্রথম দ্বিকের একদেশ ‘নহেতু’ পদকে সমগ্র দ্বিতীয় দ্বিকের সাথে যুক্ত করে ষষ্ঠ দ্বিক বলা হয়েছে। ‘এটিও সম্ভব’—এর দ্বারা অনুক্ত বিষয়ও সম্ভাবনার কারণে প্রকাশিত হয়েছে তা দেখানো হয়েছে। কারণ সম্ভাবনাই গ্রহণের কারণ। যেমন ‘হেতু-সহেতুক’ এটি সম্ভব বলে গ্রহণ করা হয়েছে, তেমনি ‘হেতু-অহেতুক’ এটিও সম্ভব বলে গ্রহণ করতে হবে—এভাবে অন্য ক্ষেত্রেও যুক্ত করতে হবে।

Evaṃ [Pg.50] paṭhamadukaṃ dutiyatatiyadukesu dutiyapadehi yojetvā ‘‘hetū ceva dhammā ahetukā ca, ahetukā ceva dhammā na ca hetū, hetū ceva dhammā hetuvippayuttā ca, hetuvippayuttā ceva dhammā na ca hetū’’ti ye dve dukā kātabbā, tesaṃ sambhavavaseneva saṅgahaṃ dassetvā kho pana-padena aparesampi dukānaṃ saṅgahaṃ dassetuṃ ‘‘tatra yadeta’’ntiādimāha. Tatrāti pāḷiyaṃ. Ayaṃ atirekatthoti idāni yaṃ vakkhati, tamatthamāha. Tattha pana aññepi aññathāpīti etesaṃ visuṃ pavattiyā dve dukā dassitā, saha pavattiyā pana ayampi duko veditabbo ‘‘hetū ceva dhammā hetusampayuttāpi hetuvippayuttāpī’’ti, etesu pana pañcasu dukesu dutiyadukena tatiyaduko viya, catutthadukena pañcamaduko viya ca chaṭṭhadukena ninnānatthattā ‘‘na hetu kho pana dhammā hetusampayuttāpi hetuvippayuttāpī’’ti ayaṃ duko na vutto. Dassitaninnānatthanayo hi so purimadukehīti. Itaresu catūsu hetū ceva ahetukadukena samānatthattā hetū ceva hetuvippayuttaduko, hetusahetukadukena samānatthattā hetuhetusampayuttaduko ca nahetuhetusampayuttaduko viya na vattabbo. Tesu pana dvīsu pacchimaduke ‘‘hetū kho pana dhammā sahetukā’’ti padaṃ catutthaduke paṭhamapadena ninnānākaraṇattā na vattabbaṃ, ‘‘hetū kho pana dhammā ahetukā’’ti padaṃ ‘‘hetū ceva dhammā ahetukā’’ti etena ninnānattā na vattabbaṃ. Avasiṭṭhe pana ekasmiṃ duke ‘‘ahetukā ceva dhammā na ca hetū’’ti padaṃ chaṭṭhaduke dutiyapadena ekatthattā na vattabbaṃ. Idāni ‘‘hetū ceva dhammā ahetukā cā’’ti idamevekaṃ padaṃ avasiṭṭhaṃ, na ca ekena padena duko hotīti tañca na vuttanti. Catutthaduke dutiyapadena pana samānatthassa chaṭṭhaduke paṭhamapadassa vacanaṃ dukapūraṇatthaṃ, etena vā gatidassanena sabbassa sambhavantassa saṅgaho katoti daṭṭhabbo. Tathā hi sabbo sambhavaduko paṭhamaduke dutiyatatiyadukapakkhepena dassito, tesu ca paṭhamadukapakkhepenāti.

এভাবে প্রথম দ্বিককে দ্বিতীয় ও তৃতীয় দ্বিকের দ্বিতীয় পদসমূহের সাথে যুক্ত করে ‘হেতু ধর্মসমূহ এবং অহেতুক, অহেতুক ধর্মসমূহ এবং হেতু নয়, হেতু ধর্মসমূহ এবং হেতুবিপ্রযুক্ত, হেতুবিপ্রযুক্ত ধর্মসমূহ এবং হেতু নয়’—এই যে দুটি দ্বিক করতে হবে, তাদের সম্ভাবনার কারণেই সংগ্রহ দেখিয়ে ‘খো পন’ (পক্ষান্তরে) পদের দ্বারা অন্যান্য দ্বিকেরও সংগ্রহ দেখানোর জন্য ‘তত্র যদেতং’ ইত্যাদি বলা হয়েছে। ‘তত্র’ বলতে পালিতে। ‘এটি অতিরিক্ত অর্থ’ বলতে এখন যা বলবেন, সেই অর্থ প্রকাশ করেছেন। সেখানে আবার ‘অন্যান্যও অন্যভাবেও’—এদের পৃথক প্রবৃত্তির কারণে দুটি দ্বিক দেখানো হয়েছে। সহপ্রবৃত্তির কারণে এই দ্বিকটিও জানতে হবে—‘হেতু ধর্মসমূহ হেতুসম্প্রযুক্তও এবং হেতুবিপ্রযুক্তও’। কিন্তু এই পাঁচটি দ্বিকের মধ্যে দ্বিতীয় দ্বিকের দ্বারা তৃতীয় দ্বিকের মতো, চতুর্থ দ্বিকের দ্বারা পঞ্চম দ্বিকের মতো এবং ষষ্ঠ দ্বিকের দ্বারা অভিন্ন অর্থ হওয়ার কারণে ‘নহেতু ধর্মসমূহ হেতুসম্প্রযুক্তও এবং হেতুবিপ্রযুক্তও’—এই দ্বিকটি বলা হয়নি। কারণ পূর্ববর্তী দ্বিকসমূহের দ্বারা সেই অভিন্নতার নিয়ম দেখানো হয়েছে। অবশিষ্ট চারটির মধ্যে ‘হেতু এবং অহেতুক’ দ্বিকের সাথে সমার্থ হওয়ার কারণে ‘হেতু এবং হেতুবিপ্রযুক্ত’ দ্বিক, এবং ‘হেতু-সহেতুক’ দ্বিকের সাথে সমার্থ হওয়ার কারণে ‘হেতু-হেতুসম্প্রযুক্ত’ দ্বিকটি ‘নহেতু-হেতুসম্প্রযুক্ত’ দ্বিকের মতো বলা উচিত নয়। সেই দুটির মধ্যে শেষ দ্বিকে ‘হেতু ধর্মসমূহ সহেতুক’ এই পদটি চতুর্থ দ্বিকের প্রথম পদের সাথে অভিন্ন হওয়ার কারণে বলা উচিত নয়, ‘হেতু ধর্মসমূহ অহেতুক’ এই পদটি ‘হেতু ধর্মসমূহ এবং অহেতুক’ এর সাথে অভিন্ন হওয়ার কারণে বলা উচিত নয়। অবশিষ্ট একটি দ্বিকে ‘অহেতুক ধর্মসমূহ এবং হেতু নয়’ এই পদটি ষষ্ঠ দ্বিকের দ্বিতীয় পদের সাথে একার্থ হওয়ার কারণে বলা উচিত নয়। এখন কেবল ‘হেতু ধর্মসমূহ এবং অহেতুক’ এই একটি পদই অবশিষ্ট থাকে, আর একটি পদের দ্বারা দ্বিক হয় না বলে তাও বলা হয়নি। চতুর্থ দ্বিকের দ্বিতীয় পদের সাথে সমার্থ হওয়া সত্ত্বেও ষষ্ঠ দ্বিকের প্রথম পদের উল্লেখ দ্বিক পূরণের জন্য করা হয়েছে, অথবা এর দ্বারা গতি প্রদর্শনের মাধ্যমে সম্ভাব্য সবকিছুর সংগ্রহ করা হয়েছে বলে মনে করতে হবে। কারণ সমস্ত সম্ভাব্য দ্বিক প্রথম দ্বিকে দ্বিতীয় ও তৃতীয় দ্বিকের প্রক্ষেপের দ্বারা দেখানো হয়েছে, এবং তাদের মধ্যে প্রথম দ্বিকের প্রক্ষেপের দ্বারা।

7-13. Samānakālena asamānakālena kālavimuttena ca paccayena nipphannānaṃ paccayāyattānaṃ paccayabhāvamattena tesaṃ paccayānaṃ atthitaṃ dīpetuṃ sappaccayavacanaṃ, na sahetukavacanaṃ viya samānakālānameva, nāpi sanidassanaṃ viya taṃsabhāvassa anatthantarabhūtassa. Saṅkhata-saddo pana sametehi [Pg.51] nipphāditabhāvaṃ dīpetīti ayametesaṃ viseso dukantaravacane kāraṇaṃ. Ettha ca appaccayā asaṅkhatāti bahuvacananiddeso avinicchitatthaparicchedadassanavasena mātikāṭhapanato katoti veditabbo. Uddesena hi kusalādisabhāvānaṃ dhammānaṃ atthitāmattaṃ vuccati, na paricchedoti aparicchedena bahuvacanena uddeso vuttoti. Rūpanti rūpāyatanaṃ pathaviyādi vā. Purimasmiṃ atthavikappe rūpāyatanassa asaṅgahitatā āpajjatīti ruppanalakkhaṇaṃ vā rūpanti ayaṃ atthanayo vutto. Tattha rūpanti ruppanasabhāvo. Na lujjati na palujjatīti yo gahito tathā na hoti, so lokoti taṃgahaṇarahitānaṃ lokuttarānaṃ natthi lokatā. Dukkhasaccaṃ vā loko, tattha teneva lokasabhāvena viditāti lokiyā.

৭-১৩. সমকালীন, অসমকালীন এবং কালবিমুক্ত প্রত্যয় দ্বারা উৎপন্ন ও প্রত্যয়ের অধীন ধর্মসমূহের কেবল প্রত্যয়ভাবের অস্তিত্ব প্রকাশ করার জন্য 'সপ্রত্যয়' (sappaccaya) শব্দটি ব্যবহৃত হয়েছে, 'সহৈতুক' (sahetuka) শব্দের মতো কেবল সমকালীনদের জন্য নয়, এবং 'সনিদর্শন' (sanidassana) শব্দের মতো অভিন্ন স্বভাবের জন্যও নয়। কিন্তু 'সংস্কৃত' (saṅkhata) শব্দটি সমবেত কারণসমূহ দ্বারা উৎপাদিত ভাব প্রকাশ করে—এটাই এদের মধ্যে পার্থক্য এবং অন্য দুক (দ্বিক) বলার কারণ। এবং এখানে 'অপ্রত্যয়া অসংখতা' (appaccayā asaṅkhatā) এই বহুবচন নির্দেশটি অনির্ধারিত অর্থ-সীমা প্রদর্শনের উদ্দেশ্যে মাতৃকা স্থাপনের মাধ্যমে করা হয়েছে বলে জানতে হবে। কারণ উদ্দেশ (সংক্ষিপ্ত নির্দেশ) দ্বারা কুশলাদি স্বভাবযুক্ত ধর্মসমূহের কেবল অস্তিত্বই বলা হয়, পরিচ্ছেদ (সীমা নির্ধারণ) নয়; তাই অপরিচ্ছিন্ন বহুবচন দ্বারা উদ্দেশ বলা হয়েছে। 'রূপ' বলতে রূপায়তন অথবা পৃথিব্যাদি মহাভূত। পূর্ববর্তী অর্থ-বিকল্পে রূপায়তনের অসংগৃহীততা আপতিত হয় বলে 'রূপণ-লক্ষণ' (বিকারগ্রস্ত হওয়া) যুক্ত ধর্মই রূপ—এই অর্থনয় বলা হয়েছে। সেখানে 'রূপ' বলতে রূপণ-স্বভাব (বিকারগ্রস্ত হওয়ার স্বভাব)। যা ভেঙে যায় না বা বিনষ্ট হয় না বলে গৃহীত, তা লোক নয়; তাই সেই লোক-গ্রহণ রহিত লোকোত্তর ধর্মসমূহের লোকত্ব নেই। অথবা দুঃখসত্যই লোক, সেখানে সেই লোকস্বভাবের দ্বারাই বিদিত (জ্ঞাত) হওয়ায় তারা 'লৌকিক' (lokiya)।

Evaṃ sante cakkhuviññāṇena vijānitabbassa rūpāyatanassa teneva navijānitabbassa saddāyatanādikassa ca nānattā dvinnampi padānaṃ atthanānattato duko hoti. Evaṃ pana duke vuccamāne dukabahutā āpajjati, yattakāni viññāṇāni, tattakā dukā vuttā samattā ṭhapetvā sabbadhammārammaṇāni viññāṇāni. Tesu ca dukassa pacchedo āpajjati, tathā ca sati ‘‘kenacī’’ti padaṃ sabbaviññāṇasaṅgāhakaṃ na siyā, niddesena ca viruddhaṃ idaṃ vacanaṃ. Yo ca tattha ‘‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyāti ayaṃ duko na hotī’’ti paṭisedho kato, so ca kathaṃ yujjeyya. Na hi samatthā aṭṭhakathā pāḷiṃ paṭisedhetunti, na ca kenaci-saddassa tenevāti ayaṃ padattho sambhavati, ‘‘kenacī’’ti etassa ādipadassa aniyamitaṃ yaṃ kiñci ekaṃ padattho, taṃ vatvā vuccamānassa ‘‘kenacī’’ti dutiyapadassa yaṃ kiñci aparaṃ aniyamitaṃ padatthoti lokasiddhametaṃ, tatheva ca niddeso pavatto, na cettha viññātabbadhammabhedena dukabhedo samatto āpajjati yattakā viññātabbā, tattakā dukāti, tasmā natthi dukabahutā. Na hi ekaṃyeva viññātabbaṃ kenaci viññeyyaṃ kenaci na viññeyyañca, kintu aparampi aparampīti sabbaviññātabbasaṅgahe duko samatto hoti, evañca sati ‘‘kenacī’’ti padaṃ aniyamena sabbaviññāṇasaṅgāhakanti siddhaṃ hoti, viññāṇanānattena ca viññātabbaṃ bhinditvā ayaṃ duko vutto, na viññātabbānaṃ atthantaratāyāti. Etassa pana dukassa nikkheparāsiniddeso dukasaṅgahitadhammekadesesu [Pg.52] dukapadadvayappavattidassanavasena pavatto. Atthuddhāraniddeso niravasesadukasaṅgahitadhammadassanavasenāti veditabbo.

এমন হলে, চক্ষুবিজ্ঞান দ্বারা বিজ্ঞাতব্য রূপায়তন এবং তার দ্বারা অবিজ্ঞাতব্য শব্দায়তন আদির ভিন্নতার কারণে উভয় পদের ভিন্ন অর্থ হেতু দুক (দ্বিক) গঠিত হয়। কিন্তু এভাবে দুক বলা হলে দুকের বহুত্ব আপতিত হয়; যতগুলো বিজ্ঞান আছে, সর্বধর্ম-আলম্বনযুক্ত বিজ্ঞানসমূহ বাদ দিয়ে ততগুলো দুক সমাপ্ত বা উক্ত হয়ে যায়। এবং সেগুলোতে দুকের উচ্ছেদ ঘটে, আর তেমন হলে 'কেনচি' (কোনো একটির দ্বারা) পদটি সর্ববিজ্ঞানের সংগ্রাহক হবে না, এবং এই উক্তিটি নির্দেশের সাথেও বিরুদ্ধ হবে। আর সেখানে যে প্রতিষেধ করা হয়েছে যে—'যেসব ধর্ম চক্ষুবিজ্ঞেয়, সেসব ধর্ম শ্রোত্রবিজ্ঞেয় নয়—এরূপ দুক হয় না', তা কীভাবে যুক্তিসঙ্গত হবে? কারণ অট্ঠকথা পালিকে প্রতিষেধ করতে সমর্থ নয়, এবং 'কেনচি' শব্দের অর্থ 'তার দ্বারাই' হওয়া সম্ভব নয়। 'কেনচি' এই প্রথম পদের অর্থ অনিয়মিত যেকোনো একটি পদার্থ, তা বলে দ্বিতীয়বার উচ্চারিত 'কেনচি' পদের অর্থ অন্য যেকোনো অনিয়মিত পদার্থ—এটি লোকসিদ্ধ (জগতে প্রসিদ্ধ), এবং নির্দেশও সেভাবেই প্রবৃত্ত হয়েছে। এবং এখানে বিজ্ঞাতব্য ধর্মের ভেদে দুকের ভেদ সমাপ্ত বা আপতিত হয় না যে—যতগুলো বিজ্ঞাতব্য, ততগুলো দুক হবে; অতএব দুকের বহুত্ব নেই। কারণ কেবল একটিই বিজ্ঞাতব্য কোনোটির দ্বারা বিজ্ঞেয় এবং কোনোটির দ্বারা অবিজ্ঞেয় নয়, বরং অন্যটিও এবং অন্যটিও—এভাবে সর্ববিজ্ঞাতব্যের সংগ্রহে দুক সমাপ্ত হয়। আর এমন হলে 'কেনচি' পদটি অনিয়মভাবে সর্ববিজ্ঞানের সংগ্রাহক হিসেবে সিদ্ধ হয়; বিজ্ঞানের ভিন্নতার কারণে বিজ্ঞাতব্যকে বিভক্ত করে এই দুক বলা হয়েছে, বিজ্ঞাতব্যসমূহের ভিন্ন অর্থতার জন্য নয়। কিন্তু এই দুকের 'নিক্খেপরাশি-নির্দেশ' দুক-সংগৃহীত ধর্মসমূহের একদেশে দুকপদদ্বয়ের প্রবৃত্তি প্রদর্শনের মাধ্যমে প্রবৃত্ত হয়েছে। এবং 'অর্থোদ্ধার-নির্দেশ' নিরবশেষভাবে দুক-সংগৃহীত ধর্মসমূহের প্রদর্শনের মাধ্যমে হয়েছে বলে জানতে হবে।

14-19. Cakkhutopi…pe… manatopīti cakkhuviññāṇādivīthīsu tadanugatamanoviññāṇavīthīsu ca kiñcāpi kusalādīnampi pavatti atthi, kāmāsavādayo eva pana vaṇato yūsaṃ viya paggharaṇakaasucibhāvena sandanti, tasmā te eva ‘‘āsavā’’ti vuccanti. Tattha hi paggharaṇakaasucimhi niruḷho āsavasaddoti. Dhammato yāva gotrabhunti tato paraṃ maggaphalesu appavattito vuttaṃ. Ete hi ārammaṇakaraṇavasena dhamme gacchantā tato paraṃ na gacchantīti. Nanu tato paraṃ bhavaṅgādīnipi gacchantīti ce? Na, tesampi pubbe ālambitesu lokiyadhammesu sāsavabhāvena antogadhattā tato paratābhāvato. Ettha ca gotrabhuvacanena gotrabhuvodānaphalasamāpattipurecārikaparikammāni vuttānīti veditabbāni, paṭhamamaggapurecārikameva vā gotrabhu avadhinidassanabhāvena gahitaṃ, tato paraṃ maggaphalasamānatāya pana aññesu maggesu maggavīthiyaṃ phalasamāpattivīthiyaṃ nirodhānantarañca pavattamānesu phalesu nibbāne ca pavatti nivāritā āsavānanti veditabbā. Savantīti gacchanti. Duvidho hi avadhi abhividhivisayo anabhividhivisayo ca. Abhividhivisayaṃ kiriyā byāpetvā pavattati ‘‘ābhavaggā bhagavato yaso gato’’ti, itaraṃ bahi katvā ‘‘āpāṭaliputtā vuṭṭho devo’’ti. Ayañca ā-kāro abhividhiattho idha gahitoti ‘‘antokaraṇattho’’ti vuttaṃ.

১৪-১৯. 'চক্ষু থেকেও...পে... মন থেকেও' বলতে চক্ষুবিজ্ঞান আদি বীথিসমূহে এবং তদনুগত মনোবিজ্ঞান বীথিসমূহে যদিও কুশলাদিরও প্রবৃত্তি রয়েছে, তবুও কামাসব আদি ক্ষতস্থান থেকে নিঃসৃত রসের মতো ক্ষরণশীল অশুচিভাবে প্রবাহিত হয়, তাই তারাই কেবল 'আসব' (āsava) নামে অভিহিত হয়। কারণ সেখানে ক্ষরণশীল অশুচি অর্থে 'আসব' শব্দটি রূঢ় (প্রসিদ্ধ)। 'ধর্ম থেকে গোত্রভূ পর্যন্ত'—এ কথাটি বলা হয়েছে কারণ এরপর মার্গ ও ফলসমূহে আসবসমূহের প্রবৃত্তি ঘটে না। কারণ এরা আলম্বন করার মাধ্যমে ধর্মসমূহে গমন করলেও তার চেয়ে উর্ধ্বে গমন করে না। যদি বলা হয়—তার পরেও কি ভবাঙ্গাদিতে গমন করে না? না, কারণ পূর্বে আলম্বিত লৌকিক ধর্মসমূহে সআসব (সাসব) ভাবের অন্তর্ভুক্তির কারণে তাদের পরত্ব (উর্ধ্বগামিতা) নেই। এবং এখানে 'গোত্রভূ' শব্দ দ্বারা গোত্রভূ, বোদান (ব্যবদান), ফলসমাপত্তির পূর্ববর্তী পরিকর্মসমূহ বলা হয়েছে বলে জানতে হবে; অথবা প্রথম মার্গের পূর্ববর্তী গোত্রভূকেই সীমার নিদর্শন হিসেবে গ্রহণ করা হয়েছে। এরপর মার্গ ও ফলের সমতার কারণে অন্যান্য মার্গে মার্গবীথিতে, ফলসমাপত্তিবীথিতে এবং নিরোধের পর প্রবহমান ফলসমূহে ও নির্বাণে আসবসমূহের প্রবৃত্তি নিবারিত হয়েছে বলে জানতে হবে। 'সবন্তি' (ক্ষরিত হয়) অর্থ গমন করে। সীমা দুই প্রকার—অভিব্যাপী বিষয় এবং অনভিব্যাপী বিষয়। অভিব্যাপী বিষয়কে ক্রিয়া ব্যাপ্ত করে প্রবৃত্ত হয়, যেমন—'ভবগ্র পর্যন্ত ভগবানের যশ বিস্তৃত হয়েছে'; অন্যটিকে বহির্ভূত করে, যেমন—'পাটলিপুত্র পর্যন্ত বৃষ্টি হয়েছে'। এবং এখানে এই 'আ' কারটি অভিব্যাপী অর্থে গৃহীত হয়েছে বলে একে 'অন্তঃকরণার্থ' (অন্তর্ভুক্ত করার অর্থ) বলা হয়েছে।

Cirapārivāsiyaṭṭho ciraparivutthatā purāṇabhāvo. Ādi-saddena ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati bhavataṇhāyā’’ti (a. ni. 10.62) idaṃ suttaṃ saṅgahitaṃ. Avijjāsavabhavāsavānañca ciraparivutthatāya dassitāya tabbhāvabhāvīnaṃ kāmāsavadiṭṭhāsavānañca ciraparivutthatā dassitā hoti. Aññesupi yathāvutte dhamme okāsañca ārammaṇaṃ katvā pavattamānesu mānādīsu vijjamānesu attattaniyādiggāhavasena abhibyāpanaṃ madakaraṇavasena āsavasadisatā ca etesaṃyeva, nāññesanti etesveva āsavasaddo niruḷho daṭṭhabbo. Āyataṃ vā savanti phalantīti āsavā[Pg.53]. Na hi kiñci saṃsāradukkhaṃ āsavehi vinā uppajjamānaṃ atthīti. Ārammaṇabhāvena ye dhammā vaṇo viya āsave paggharanti, te asampayoge atabbhāvepi saha āsavehīti sāsavā, āsavavantoti attho.

'চিরপারি বাসিয়ট্ঠো' (দীর্ঘকাল ধরে বাস করার অর্থ) হলো দীর্ঘকাল ধরে অবস্থান করা বা পুরাতন ভাব। 'আদি' শব্দ দ্বারা 'হে ভিক্ষুগণ, ভবতৃষ্ণার পূর্বকোটি (আদি সীমা) প্রজ্ঞাত হয় না' (অঙ্গুত্তর নিকায় ১০.৬২)—এই সূত্রটি সংগৃহীত হয়েছে। অবিদ্যাস্রব ও ভবাস্রবের দীর্ঘকালীন অবস্থান প্রদর্শিত থাকায় তাদের অধীন কামাস্রব ও দৃষ্টিআস্রবেরও দীর্ঘকালীন অবস্থান প্রদর্শিত হয়। যথোক্ত ধর্মসমূহে অবকাশ ও আলম্বন করে প্রবহমান মান আদি অন্যান্য ধর্ম বিদ্যমান থাকলেও, আত্মা ও আত্মীয় আদি গ্রহণের মাধ্যমে অভিব্যাপন এবং মদোৎপাদনের কারণে আস্রবের সদৃশতা কেবল এদেরই রয়েছে, অন্যদের নয়—এজন্য এদের ক্ষেত্রেই 'আসব' (আস্রব) শব্দটি রূঢ় বলে জানতে হবে। অথবা দীর্ঘকাল ধরে ক্ষরিত বা ফলপ্রসূ হয় বলে তারা 'আসব'। কারণ আস্রবসমূহ ছাড়া কোনো সংসার-দুঃখ উৎপন্ন হয় না। আলম্বনভাবে যেসব ধর্ম ক্ষতের মতো আস্রবসমূহ ক্ষরণ করে, তারা অসম্প্রযুক্ত ও অতদ্ভাব হলেও আস্রবসমূহের সাথে যুক্ত বলে 'সাসব' (স-আসব), অর্থাৎ আস্রবযুক্ত—এই অর্থ।

Osānaduke ‘‘no āsavā kho panā’’ti avatvā ‘‘āsavavippayuttā kho panā’’ti vacanaṃ sāsavānaṃ sahetukānaṃ viya sampayuttehi taṃsahitatā na hotīti dassanatthaṃ. Evaṃ sesagocchakesupi yathāsambhavaṃ vippayuttaggahaṇe payojanaṃ daṭṭhabbaṃ. Apica ‘‘no āsavā kho pana dhammā sāsavā’’ti idaṃ padaṃ catutthaduke dutiyapadena ninnānaṃ, na ca ekena duko hoti, tasmā āsavavippayuttapadameva gahetvā osānadukayojanā ñāyāgatāti katā. Hetugocchake pana hetuvippayuttānaṃ sahetukatā natthīti te gahetvā dukayojanāya asakkuṇeyyattā nahetupadaṃ gahetvā osānadukayojanā katā. Ye vā pana paṭhame duke dutiyassa pakkhepe eko, tatiyassa dve, paṭhamassa dutiye eko, tatiye dve, dutiyassa tatiye eko, dutiye ca tatiyassa ekoti aṭṭha dukā labbhanti, tesu tīhi itare ca nayato dassitāti veditabbā. Esa nayo sesagocchakesupi.

অবসান-দুকে (শেষ দ্বিকে) 'নো আসবা খো পন' (কিন্তু তারা আস্রব নয়) না বলে 'আসববিপ্পযুত্তা খো পন' (কিন্তু তারা আস্রব-বিপ্রযুক্ত) বলা হয়েছে—সাসব ও সহৈতুক ধর্মসমূহের মতো সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহের সাথে তাদের সহভাব ঘটে না তা প্রদর্শনের জন্য। এভাবে অবশিষ্ট গোচ্ছকসমূহেও (গুচ্ছসমূহেও) যথাসম্ভব বিপ্রযুক্ত গ্রহণের প্রয়োজন দেখতে হবে। তাছাড়া, 'নো আসবা খো পন ধম্মা সাসবা' (যেসব ধর্ম আস্রব নয় কিন্তু সাসব)—এই পদটি চতুর্থ দুকের দ্বিতীয় পদের সাথে অভিন্ন, আর একটি পদ দিয়ে দুক হয় না; তাই 'আসববিপ্রযুক্ত' পদটি গ্রহণ করেই অবসান-দুকের যোজনা ন্যায়সঙ্গতভাবে করা হয়েছে। কিন্তু হেতুগোচ্ছকে হেতু-বিপ্রযুক্ত ধর্মসমূহের সহৈতুকত্ব নেই বলে, তাদের গ্রহণ করে দুক-যোজনা করা অসম্ভব হওয়ায় 'ন-হেতু' পদ গ্রহণ করে অবসান-দুকের যোজনা করা হয়েছে। অথবা প্রথম দুকে দ্বিতীয়টির প্রক্ষেপে একটি, তৃতীয়টির প্রক্ষেপে দুটি; প্রথমটির দ্বিতীয়টিতে একটি, তৃতীয়টিতে দুটি; দ্বিতীয়টির তৃতীয়টিতে একটি, এবং দ্বিতীয় ও তৃতীয়টিতে একটি—এভাবে আটটি দুক পাওয়া যায়; তাদের মধ্যে তিনটির দ্বারা অবশিষ্টগুলোও নয় (পদ্ধতি) অনুসারে প্রদর্শিত হয়েছে বলে জানতে হবে। অবশিষ্ট গোচ্ছকসমূহেও এই একই নিয়ম।

20-25. Kilesakammavipākavaṭṭānaṃ paccayabhāvena tattha saṃyojenti, satipi aññesaṃ tappaccayabhāve na vinā saṃyojanāni tesaṃ tappaccayabhāvo atthi, orambhāgiyuddhambhāgiyasaṅgahitehi ca taṃtaṃbhavanibbattakakammaniyamo bhavaniyamo ca hoti, na ca upacchinnasaṃyojanassa katānipi kammāni bhavaṃ nibbattentīti. Saṃyojetabbāti vā saṃyojaniyā, saṃyojane niyuttāti vā. Dūragatassapi ākaḍḍhanato nissarituṃ appadānavasena bandhanaṃ saṃyojanaṃ, ganthakaraṇaṃ saṅkhalikacakkalakānaṃ viya paṭibaddhatākaraṇaṃ vā ganthanaṃ gantho, saṃsilisakaraṇaṃ yojanaṃ yogoti ayametesaṃ visesoti veditabbo. Dhammānaṃ sabhāvakiccavisesaññunā pana bhagavatā sampayuttesu ārammaṇesu tappaccayesu ca tehi tehi nipphādiyamānaṃ taṃ taṃ kiccavisesaṃ passantena te te dhammā tathā tathā āsavasaṃyojanaganthādivasena vuttāti ‘‘kimatthaṃ eteyeva dhammā evaṃ vuttā, kasmā ca vuttā eva puna vuttā’’ti na codetabbametaṃ.

২০-২৫. ক্লেশ, কর্ম ও বিপাক-বর্তের প্রত্যয়ভাবে সেখানে সংযুক্ত করে; অন্যান্য ধর্মের সেই প্রত্যয়ভাব থাকলেও সংযোজনসমূহ ছাড়া তাদের সেই প্রত্যয়ভাব থাকে না; এবং ওরম্ভাগীয় ও উদ্ধম্ভাগীয় সংযোজনসমূহের দ্বারা সেই সেই ভব-উৎপাদক কর্মনিয়ম ও ভবনিয়ম নির্ধারিত হয়; আর সংযোজন ছিন্ন হয়েছে এমন ব্যক্তির কৃত কর্মসমূহও ভব উৎপন্ন করে না। অথবা সংযুক্ত হওয়ার যোগ্য বলে 'সংযোজনীয়', অথবা সংযোজনে নিযুক্ত বলে 'সংযোজনীয়'। দূরে চলে গেলেও আকর্ষণ করার কারণে এবং বের হতে না দেওয়ার মাধ্যমে যে বন্ধন, তা হলো 'সংযোজন'; শিকল ও চাকার মতো গ্রন্থন করা বা আবদ্ধতা সৃষ্টি করা হলো 'গ্রন্থ' (gantha); এবং সংশ্লেষ (যুক্ত) করা হলো 'যোগ' (yoga)—এদের মধ্যে এই পার্থক্য জানতে হবে। ধর্মসমূহের স্বভাব ও কার্যবিশেষজ্ঞ ভগবান কর্তৃক সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহে, আলম্বনসমূহে এবং তাদের প্রত্যয়সমূহে সেই সেই ধর্ম দ্বারা উৎপাদিত সেই সেই কার্যবিশেষ দেখে সেই সেই ধর্মকে সেভাবে আস্রব, সংযোজন, গ্রন্থ আদি হিসেবে বলা হয়েছে; তাই 'কী উদ্দেশ্যে এই ধর্মগুলোকেই এভাবে বলা হয়েছে, এবং কেনই বা একবার বলা ধর্ম পুনরায় বলা হয়েছে'—এরূপ আপত্তি করা উচিত নয়।

26-37. Ganthaniyāti [Pg.54] ettha ayamañño attho ‘‘ganthakaraṇaṃ ganthanaṃ, ganthane niyuttāti ganthaniyā, ganthayituṃ sakkuṇeyyā, ganthayituṃ arahantīti vā ganthaniyā’’ti. Evaṃ oghaniyādīsupi daṭṭhabbaṃ. Tenātikkamatīti etaṃ dhātvatthaṃ gahetvā oghaniyāti padasiddhi katā.

২৬-৩৭. 'গ্রন্থনীয়' (ganthaniya) শব্দের এখানে অন্য অর্থ হলো—'গ্রন্থন করা হলো গ্রন্থন, গ্রন্থনে নিযুক্ত বলে গ্রন্থনীয়, অথবা গ্রন্থন করতে সমর্থ বা গ্রন্থন করার যোগ্য বলে গ্রন্থনীয়'। ওঘনীয় (oghaniya) আদির ক্ষেত্রেও একইভাবে দেখতে হবে। 'তার দ্বারা অতিক্রম করে'—এই ধাত্বর্থ গ্রহণ করে 'ওঘনীয়' পদের সিদ্ধি করা হয়েছে।

50-54. Dhammasabhāvaṃ aggahetvā parato āmasantīti parāmāsā. Paratoti niccādito. Āmasantīti sabhāvapaṭisedhena parimajjanti.

৫০-৫৪. ধর্মের প্রকৃত স্বভাব গ্রহণ না করে অন্যভাবে স্পর্শ (গ্রহণ) করে বলে তা 'পরামর্শ' (parāmāsa)। 'অন্যভাবে' বলতে নিত্য আদি রূপে। 'স্পর্শ করে' বলতে স্বভাব প্রতিষেধের মাধ্যমে পরিমার্জন (বিকৃতভাবে গ্রহণ) করে।

55-68. Sabhāvato vijjamānaṃ avijjamānaṃ vā vicittasaññāya saññitaṃ ārammaṇaṃ aggahetvā appavattito ālambamānā dhammā sārammaṇā. Cintanaṃ gahaṇaṃ ārammaṇūpaladdhi. Cetasi niyuttā, cetasā saṃsaṭṭhā vā cetasikā. Dubbiññeyyanānattatāya ekībhāvamivupagamanaṃ nirantarabhāvupagamanaṃ. Yesaṃ rūpānaṃ cittaṃ sahajātapaccayo hoti, tesaṃ cittassa ca suviññeyyanānattanti nirantarabhāvānupagamanaṃ veditabbaṃ. Ekato vattamānāpīti api-saddo ko pana vādo ekato avattamānāti etamatthaṃ dīpeti. Idamettha vicāretabbaṃ – avinibbhogarūpānaṃ kiṃ aññamaññaṃ saṃsaṭṭhatā, udāhu visaṃsaṭṭhatāti? Visuṃ ārammaṇabhāvena suviññeyyanānattattā na saṃsaṭṭhatā, nāpi visaṃsaṭṭhatā saṃsaṭṭhāti anāsaṅkanīyasabhāvattā. Catunnañhi khandhānaṃ aññamaññaṃ saṃsaṭṭhasabhāvattā rūpanibbānehipi so saṃsaṭṭhabhāvo atthi natthīti siyā āsaṅkā, tasmā tesaṃ itarehi, itaresañca tehi visaṃsaṭṭhasabhāvatā vuccati, na pana rūpānaṃ rūpehi katthaci saṃsaṭṭhatā atthīti tadāsaṅkābhāvato visaṃsaṭṭhatā ca rūpānaṃ rūpehi na vuccatīti. Esa hi tesaṃ sabhāvoti. Cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānādipadesu saṃsaṭṭhasamuṭṭhānādisaddā cittasaddāpekkhāti paccekaṃ cittasaddasambandhattā cittasaṃsaṭṭhā ca te cittasamuṭṭhānā cāti paccekaṃ yojetvā attho vutto. Upādiyantevāti bhūtāni gaṇhanti eva, nissayanti evāti attho. Yathā bhūtāni upādiyanti gayhanti nissīyanti, na tathā etāni gayhanti nissīyanti, tasmā upādā. Atha vā bhūtāni amuñcitvā tesaṃ vaṇṇanibhādibhāvena gahetabbato upādā.

৫৫-৬৮. স্বভাবত বিদ্যমান বা অবিদ্যমান, বিচিত্র সংজ্ঞার দ্বারা সংজ্ঞায়িত আলম্বনকে গ্রহণ না করে অপ্রবৃত্তভাবে আলম্বনকারী ধর্মসমূহ হলো সারম্মণ (আলম্বনযুক্ত)। চিন্তা করা, গ্রহণ করা হলো আলম্বন উপলব্ধি। চিত্তে নিযুক্ত অথবা চিত্তের সাথে সংসৃষ্ট ধর্মসমূহ হলো চৈতসিক। দুর্জ্ঞেয় নানাত্ব হেতু একীভূত হওয়ার মতো হওয়া হলো নিরন্তরভাব উপগমন। যেসকল রূপের চিত্ত সহজাত প্রত্যয় হয়, তাদের এবং চিত্তের সুজ্ঞেয় নানাত্ব হেতু নিরন্তরভাবের অনুপগমন জানতে হবে। 'একত্রে বর্তমান হলেও' - এখানে 'অপি' (ও) শব্দটির দ্বারা 'একত্রে বর্তমান না হলে তো কথাই নেই' - এই অর্থ প্রকাশ করে। এখানে এটি বিচার্য - অবিনির্ভোগ রূপসমূহের কি একে অপরের সাথে সংসৃষ্টতা আছে, নাকি বিসংসৃষ্টতা আছে? পৃথকভাবে আলম্বনভাবের দ্বারা সুজ্ঞেয় নানাত্ব হেতু সংসৃষ্টতা নেই, আবার বিসংসৃষ্টতাও নেই, কারণ সংসৃষ্ট বলে আশঙ্কা করার মতো স্বভাব তাদের নেই। চার স্কন্ধের একে অপরের সাথে সংসৃষ্ট স্বভাব হওয়ার কারণে রূপ ও নির্বাণের সাথেও সেই সংসৃষ্টভাব আছে কি নেই - এমন আশঙ্কা হতে পারে, তাই তাদের অন্যদের সাথে এবং অন্যদের তাদের সাথে বিসংসৃষ্ট স্বভাব বলা হয়; কিন্তু রূপের সাথে রূপের কোথাও সংসৃষ্টতা নেই, তাই সেই আশঙ্কার অভাবে রূপের সাথে রূপের বিসংসৃষ্টতাও বলা হয় না। এটিই তাদের স্বভাব। 'চিত্তসংসৃষ্টসমুট্ঠান' ইত্যাদি পদে 'সংসৃষ্টসমুট্ঠান' ইত্যাদি শব্দ চিত্ত শব্দের সাপেক্ষ, তাই প্রত্যেকটি চিত্ত শব্দের সাথে সম্বন্ধযুক্ত হওয়ায় 'চিত্তসংসৃষ্ট এবং চিত্তসমুট্ঠান' - এভাবে প্রত্যেকটি যুক্ত করে অর্থ বলা হয়েছে। 'উপাদীয়ন্তে' অর্থাৎ মহাভূতসমূহকে গ্রহণই করে, আশ্রয়ই করে - এই অর্থ। মহাভূতসমূহ যেভাবে উপাদত্ত (গৃহীত) হয়, আশ্রিত হয়, এগুলো সেভাবে গৃহীত বা আশ্রিত হয় না, তাই এগুলো উপাদা (উপাদায় রূপ)। অথবা, মহাভূতসমূহকে পরিত্যাগ না করে তাদের বর্ণ-আদি ভাবের দ্বারা গ্রহণীয় হওয়ার কারণে এগুলো উপাদা।

75-82. Saṃkiliṭṭhattike vuttanayenāti saṃ-saddaṃ apanetvā kilisantīti kilesātiādinā nayena.

৭৫-৮২. সংকিলিট্ঠ ত্তিকে (সংক্লিষ্ট ত্রিক) উক্ত নিয়মে - অর্থাৎ 'সং' শব্দটিকে বাদ দিয়ে 'ক্লেশযুক্ত করে বিধায় ক্লেশ' ইত্যাদি নিয়মে।

83-100. Kāmāvacarādīsu [Pg.55] ayamaparo attho – kāmataṇhā kāmo, evaṃ rūpārūpataṇhā rūpaṃ arūpañca. Ārammaṇakaraṇavasena tāni yattha avacaranti, te kāmāvacarādayoti. Evañhi sati aññabhūmīsu uppajjamānānaṃ akāmāvacarāditā kāmāvacarāditā ca nāpajjatīti siddhaṃ hoti. Nikkhepakaṇḍepi ‘‘etthāvacarā’’ti vacanaṃ avīciparanimmitaparicchinnokāsāya kāmataṇhāya ārammaṇabhāvaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ, tadokāsatā ca taṇhāya tanninnatāya veditabbā. Yadi pariyāpannasaddassa antogadhāti ayamattho, maggādidhammānañca lokuttarantogadhattā pariyāpannatā āpajjati. Na hi ‘‘pariyāpannā’’ti ettha tebhūmakagahaṇaṃ atthīti? Nāpajjati sabbadā pavattamānassa paccakkhassa lokassa vasena pariyāpannanicchayato. Atha vā paricchedakārikāya taṇhāya paricchinditvā āpannā paṭipannā gahitāti pariyāpannā.

৮৩-১০০. কামাবচর ইত্যাদিতে এই অপর অর্থটি হলো - কামতৃষ্ণাই কাম, একইভাবে রূপ ও অরূপতৃষ্ণাই রূপ ও অরূপ। আলম্বন করার বশে সেগুলো যেখানে বিচরণ করে, সেগুলো কামাবচর ইত্যাদি। এমন হলে অন্য ভূমিতে উৎপন্ন ধর্মসমূহের অ-কামাবচরত্ব এবং কামাবচরত্ব আপতিত হয় না - এটি সিদ্ধ হয়। নিক্ষেপকাণ্ডেও 'এখানে বিচরণ করে' (এত্থাবচরা) এই বচনটি অবীচি থেকে পরনির্মিতবশবর্তী পর্যন্ত পরিচ্ছিন্ন অবকাশে কামতৃষ্ণার আলম্বনভাবকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে বলে জানতে হবে, এবং তৃষ্ণার সেই অবকাশে প্রবণতা হেতু তা জানতে হবে। যদি 'পরিয়াপন্ন' শব্দের অর্থ 'অন্তর্গত' হয়, তবে মার্গাদি ধর্মেরও লোকোত্তর-অন্তর্গত হওয়ার কারণে পরিয়াপন্নতা (অন্তর্ভুক্ততা) আপতিত হয়। 'পরিয়াপন্ন' শব্দে কি ত্রিভূমিকের গ্রহণ নেই? না, আপতিত হয় না; কারণ সর্বদা প্রবর্তমান প্রত্যক্ষ লোকের বশে পরিয়াপন্নতা নিশ্চিত হয়। অথবা, পরিচ্ছেদকারী তৃষ্ণার দ্বারা পরিচ্ছিন্ন হয়ে আপন্ন, প্রতিপন্ন বা গৃহীত হয়েছে বলে তা 'পরিয়াপন্ন'।

Anīya-saddo bahulā kattuabhidhāyakoti vaṭṭacārakato niyyantīti niyyānīyā, nī-kārassa rassattaṃ ya-kārassa ca ka-kārattaṃ katvā ‘‘niyyānikā’’ti vuttaṃ, niyyānakaraṇasīlā vā niyyānikā. Uttaritabbassa aññassa niddiṭṭhassa abhāvā niddisiyamānā sauttarā dhammāva uttaritabbāti ‘‘attāna’’nti āha. Rāgādīnanti rāgādīnaṃ dasannaṃ kilesānaṃ sabbaniyatākusalānaṃ vā. Tehi nānappakāradukkhanibbattakehi abhibhūtā sattā kandanti akandantāpi kandanakāraṇabhāvato. Yasmā pana pahānekaṭṭhatāvasena ca ‘‘saraṇā’’ti āha, tasmā ‘‘rāgādīna’’nti vacanena rāgadosamohāva gahitāti ñāyati. Raṇa-saddo vā rāgādireṇūsu niruḷho daṭṭhabbo, raṇaṃ vā yuddhaṃ, ‘‘kāmā te paṭhamā senā’’ti (su. ni. 438; mahāni. 28, 68, 149; cūḷani. nandamāṇavapucchāniddesa 47) evamādikā ca akusalā senā ariyamaggayuddhena jetabbattā sayuddhattā ‘‘saraṇā’’ti vuccantīti. Araṇavibhaṅgasutte (ma. ni. 3.323 ādayo) pana sadukkhā saupaghātā saupāyāsā sapariḷāhā micchāpaṭipadābhūtā kāmasukhānuyogādayo ‘‘saraṇā’’ti vuttāti dukkhādīnaṃ raṇabhāvo tannibbattakasabhāvānaṃ akusalānaṃ saraṇatā ca veditabbā.

‘অনীয়’ শব্দটি বহুল অর্থে কর্তার অভিধায়ক, তাই সংসারচক্র থেকে নির্গত হয় বলে ‘নিয়্যানীয়া’ (নির্যাণীয়)। ‘নী’ কারের হ্রস্বত্ব এবং ‘য’ কারের ‘ক’ কারত্ব করে ‘নিয়্যানিকা’ (নির্যাণিক) বলা হয়েছে, অথবা নির্যাণ করার স্বভাব যাদের তারা ‘নিয়্যানিকা’। অতিক্রম করার মতো অন্য কোনো নির্দিষ্ট বিষয় না থাকায়, নির্দেশিত স-উত্তর ধর্মসমূহকেই অতিক্রম করতে হবে বলে ‘নিজেকে’ (অত্তানং) বলেছেন। ‘রাগাদীনং’ বলতে রাগ আদি দশটি ক্লেশের অথবা সর্বপ্রকার নিয়ত অকুশলের। নানা প্রকার দুঃখ উৎপাদনকারী সেগুলোর দ্বারা অভিভূত হয়ে সত্ত্বগণ ক্রন্দন করে, ক্রন্দন না করলেও ক্রন্দনের কারণভাব হেতু ক্রন্দনকারী। যেহেতু প্রহাণের একার্থতা বশে ‘সরণা’ (সরণযুক্ত) বলেছেন, তাই ‘রাগাদীনং’ বচনের দ্বারা রাগ, দ্বেষ ও মোহকেই গ্রহণ করা হয়েছে বলে জানা যায়। অথবা ‘রণ’ শব্দটি রাগ আদি ধূলিকণায় রূঢ় বলে দেখতে হবে; অথবা রণ মানে যুদ্ধ। ‘কাম তোমার প্রথম সেনা’ ইত্যাদি অকুশল সেনা আর্যমার্গরূপ যুদ্ধের দ্বারা জেতব্য হওয়ায় এবং যুদ্ধযুক্ত হওয়ায় ‘সরণা’ বলা হয়। অরণবিভঙ্গসূত্রে কিন্তু সদুঃখ, স-উপঘাত, স-উপায়াস, স-পরিল্লাহ এবং মিথ্যাপ্রতিপদাস্বরূপ কামসুখানুযোগ ইত্যাদিকে ‘সরণা’ বলা হয়েছে; তাই দুঃখাদির রণভাব এবং তা উৎপাদনকারী স্বভাবযুক্ত অকুশলসমূহের সরণতা জানতে হবে।

Piṭṭhidukā samattā.

পিট্ঠি-দুক (পৃষ্ঠ দ্বিক) সমাপ্ত।

Suttantikadukamātikāpadavaṇṇanā

সূত্তান্তিক দুক-মাতৃকাপদ বর্ণনা

101-108. Vijjārāsantogadhadhammā [Pg.56] vijjāsabhāgatāya tadekadese vijjākoṭṭhāse vattantīti vuttā. Vajirassa yattha taṃ patati, tattha abhejjaṃ nāma kiñci maṇipāsāṇādi natthi, na ca tena gamanamaggo viruhati, evameva arahattamaggena yattha so uppajjati, tasmiṃ santāne abhejjo kileso nāma natthi, na ca bhinno puna viruhatīti vajirupamatā veditabbā. Tadupacārena bālā yathā ‘‘mañcā ghosantī’’ti. Kaṇhābhijātīti apāyā vuccanti manussesu ca dobhaggiyaṃ. Tapanassa vā dukkhassa hitāti tapaniyā.

১০১-১০৮. বিদ্যারাশির অন্তর্গত ধর্মসমূহ বিদ্যা-স্বভাবের কারণে তার এক অংশে বা বিদ্যা-কোষ্ঠে বর্তমান থাকে বলে বলা হয়েছে। বজ্র যেখানে পতিত হয়, সেখানে অভেদ্য বলে কোনো মণি বা পাষাণাদি থাকে না, এবং তার দ্বারা গমনের পথ রুদ্ধ হয় না; তেমনই অর্হত্ত্বমার্গ যেখানে উৎপন্ন হয়, সেই সন্তানে অভেদ্য কোনো ক্লেশ থাকে না, এবং যা বিনষ্ট হয়েছে তা পুনরায় উৎপন্ন হয় না - এভাবে বজ্রোপমতা জানতে হবে। বালকেরা যেমন উপচার অর্থে বলে 'মঞ্চসমূহ চিৎকার করছে'। 'কণহাভিজাতি' (কৃষ্ণ অভিজাতি) বলতে অপায়সমূহ এবং মানুষের মধ্যে দুর্ভাগ্যকে বোঝায়। তপন বা দুঃখের জন্য হিতকর বলে 'তপনীয়া'।

Dāsādīsupi sirivaḍḍhakādisaddā viya atathattā vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattā adhivacanā. Yasmā pana adhivacananiruttipaññattipadāni samānatthāni, sabbañca vacanaṃ adhivacanādibhāvaṃ bhajati, tasmā tesupi vacanavisesesu visesena pavattehi adhivacanādisaddehi sabbāni vacanāni atthappakāsanasāmaññena vuttānīti etenādhippāyena ayaṃ atthayojanā katāti veditabbā. Atha vā adhi-saddo uparibhāge, upari vacanaṃ adhivacanaṃ. Kassa upari? Pakāsetabbassa atthassāti viditovāyamattho. Adhīnaṃ vā vacanaṃ adhivacanaṃ. Kena adhīnaṃ? Atthena. Tathā taṃtaṃatthappakāsane nicchitaṃ, niyataṃ vā vacanaṃ nirutti. Pathavīdhātupurisāditaṃtaṃpakārena ñāpanato paññattīti evaṃ adhivacanādipadānaṃ sabbavacanesu pavatti veditabbā. Aññathā sirivaḍḍhakadhanavaḍḍhakappakārānameva abhilāpānaṃ adhivacanatā, abhisaṅkharontīti evaṃpakārānameva niddhāraṇavacanānaṃ niruttitā, takko vitakkoti evaṃpakārānameva ekamevatthaṃ tena tena pakārena ñāpentānaṃ paññattitā ca āpajjeyyāti.

দাস ইত্যাদির ক্ষেত্রেও 'সিরিবদ্ধক' (শ্রীবর্ধক) ইত্যাদি শব্দের মতো অযথার্থতা হেতু বচনমাত্রকেই অধিকার করে প্রবর্তিত শব্দসমূহ হলো অধিবচন (অধিবাক্য)। যেহেতু অধিবচন, নিরুক্তি ও প্রজ্ঞপ্তি পদসমূহ সমার্থক এবং সমস্ত বচনই অধিবচন আদি ভাব ভজনা করে, তাই সেই বচনবিশেষেও বিশেষভাবে প্রবর্তিত অধিবচন আদি শব্দের দ্বারা সমস্ত বচন অর্থ প্রকাশের সাধারণতা হেতু বলা হয়েছে - এই অভিপ্রায়ে এই অর্থযোজনা করা হয়েছে বলে জানতে হবে। অথবা, 'অধি' শব্দ উপরিভাগে, উপরি বচন হলো অধিবচন। কার উপরি? প্রকাশ্য অর্থের উপরি - এই অর্থ বিদিতই আছে। অথবা অধীন বচন হলো অধিবচন। কার অধীন? অর্থের অধীন। তেমনই সেই সেই অর্থ প্রকাশে নিশ্চিত বা নিয়ত বচন হলো নিরুক্তি। পৃথিবীধাতু, পুরুষ ইত্যাদি সেই সেই প্রকারে জ্ঞাপন করার কারণে প্রজ্ঞপ্তি - এভাবে অধিবচন আদি পদের সমস্ত বচনে প্রবৃত্তি জানতে হবে। অন্যথা কেবল 'সিরিবদ্ধক', 'ধনবদ্ধক' প্রকারের অভিলাপসমূহেরই অধিবচনতা, 'অভিসংস্কৃত করে' এই প্রকারের নির্ধারণ বচনসমূহেরই নিরুক্তিতা, এবং 'তর্ক', 'বিতর্ক' এই প্রকারের একই অর্থকে সেই সেই প্রকারে জ্ঞাপনকারী বচনসমূহেরই প্রজ্ঞপ্তিতা আপতিত হতো।

109-118. Phasso vedanāti sabbadāpi arūpadhammānaṃ phassādināmakattā pathaviyādīnaṃ kesakumbhādināmantarāpatti viya nāmantarānāpajjanato ca sadā attanāva katanāmatāya catukkhandhanibbānāni nāmakaraṇaṭṭhena nāmaṃ. Namanaṃ avinābhāvato ārammaṇābhimukhatā, namanahetubhūtatā nāmanaṃ. Atha vā adhivacanasamphasso viya adhivacanaṃ nāmamantarena ye anupacitabodhisambhārānaṃ gahaṇaṃ na gacchanti, te nāmāyattaggahaṇā nāmaṃ. Rūpaṃ pana vināpi nāmasādhanaṃ attano ruppanasabhāvena gahaṇaṃ upayātīti rūpaṃ.

১০৯-১১৮. স্পর্শ, বেদনা ইত্যাদি সর্বদা অরূপ ধর্মসমূহের স্পর্শ আদি নামকারী হওয়ার কারণে এবং পৃথিবী আদির চুল, কলস ইত্যাদি নামান্তরের আপত্তির মতো নামান্তর আপতিত না হওয়ার কারণে সর্বদা নিজের দ্বারাই কৃত নাম হওয়ায় চার স্কন্ধ ও নির্বাণ নামকরণ অর্থে 'নাম'। অবিনাভাব হেতু আলম্বনের অভিমুখী হওয়া হলো নমন (নত হওয়া), নমনের হেতুভূত হওয়া হলো নামন। অথবা, অধিবচন-সম্পর্শের মতো অধিবচন হলো নাম, যা ছাড়া অনুপচিত বোধিসম্ভারযুক্ত ব্যক্তিদের গ্রহণ হয় না, সেগুলো নামের অধীন গ্রহণের কারণে 'নাম'। রূপ কিন্তু নামসাধন ছাড়াও নিজের রূপণ (বিকারগ্রস্ত হওয়া) স্বভাবের দ্বারা গ্রহণ লাভ করে বলে 'রূপ'।

119-123. Ito [Pg.57] pubbe parikammaṃ pavattaṃ, ito paraṃ bhavaṅgaṃ, majjhe samāpattīti evaṃ samāpattīnaṃ appanāparicchedapaññā samāpattikusalatā. Vuṭṭhāne kusalabhāvo pubbe vuṭṭhāne paricchedakaraṇañāṇaṃ. Lakkhaṇādivasena aniccādivasena ca manasi karaṇaṃ manasikāro.

১১৯-১২৩. এর পূর্বে পরিকর্ম প্রবর্তিত হয়েছে, এর পরে ভবঙ্গ, মধ্যে সমাপত্তি - এভাবে সমাপত্তিসমূহের অর্পণা-পরিচ্ছেদ প্রজ্ঞা হলো সমাপত্তিকুশলতা। ব্যুত্থানে কুশলভাব হলো পূর্বে ব্যুত্থানের পরিচ্ছেদকারী জ্ঞান। লক্ষণাদির বশে এবং অনিত্যাদির বশে মনন করা হলো মনসিকায় (মনোযোগ)।

124-134. Sucisīlatā soraccaṃ. Sā hi sobhanakammaratatāti. Sammodakassa, sammodako vā mudubhāvo sammodakamudubhāvo, saṇhavācatā. ‘‘Aguttadvāratā’’ti vutte kesu dvāresūti na paññāyatīti ‘‘indriyesū’’ti vuttaṃ. Sampajānātīti sampajāno, tassa bhāvo sampajaññaṃ. Tadapi ñāṇaṃ yasmā sampajānāti, tasmā ‘‘sampajānātīti sampajañña’’nti āha. Appaṭisaṅkhāne nimitte visaye vā. Vīriyasīsenāti vīriyapāmokkhena. Uppannaṃ balanti vīriyopatthambhena hi kusalabhāvanā balavatī thirā uppajjatīti tathā uppannā balavatī kusalabhāvanā balavanto satta bojjhaṅgātipi vuccanti. Kasiṇanimittaṃ viya saññāṇaṃ viya saviggahaṃ viya ca suṭṭhu upalakkhetabbākāraṃ ‘‘nimitta’’nti vuccati. Samatho ca evaṃ ākāroti ‘‘nimitta’’nti vutto. Tathā hi so paccavekkhantena paccavekkhaṇato gayhatīti. Uddhaccamiva cittaṃ na vikkhipatīti, vikkhepapaṭikkhepo vā avikkhepo.

১২৪-১৩৪. শুচিশীলতা হলো সৌরত্য। তা হলো শোভন কর্মে রত থাকা। সংমোদকের বা সংমোদক মৃদুভাব হলো সংমোদকমৃদুভাব, যা হলো শ্লক্ষ্ণবাক্যতা (নরম কথা বলা)। 'অগুপ্তদ্বারতা' বললে কোনদ্বারসমূহে তা জানা যায় না বলে 'ইন্দ্রিয়সমূহে' বলা হয়েছে। সম্যকভাবে জানে বলে 'সম্পজান' (সংপ্রজ্ঞ), তার ভাব হলো 'সম্পজন্য' (সংপ্রজন্য)। সেই জ্ঞানও যেহেতু সম্যকভাবে জানে, তাই 'সম্যকভাবে জানে বলে সম্পজন্য' বলা হয়েছে। অপ্রত্যবেক্ষণে নিমিত্তে বা বিষয়ে। 'বীর্যশীর্ষেণ' অর্থাৎ বীর্যকে প্রধান করে। 'উৎপন্ন বল' অর্থাৎ বীর্যের উপস্তম্ভনের দ্বারাই কুশলভাবনা বলবর্তী ও স্থিরা হয়ে উৎপন্ন হয়, তাই সেভাবে উৎপন্ন বলবর্তী কুশলভাবনা এবং বলবান সাতটি বোধ্যঙ্গও বলা হয়। কসিণ-নিমিত্তের মতো, সংজ্ঞানের মতো, সবিগ্রহের মতো সুষ্ঠুভাবে উপলক্ষণীয় আকারকে 'নিমিত্ত' বলা হয়। শমথও এই আকারের বলে 'নিমিত্ত' বলা হয়েছে। কারণ তা প্রত্যবেক্ষণকারীর দ্বারা প্রত্যবেক্ষণের মাধ্যমে গৃহীত হয়। ঔদ্ধত্যের মতো চিত্তকে বিক্ষিপ্ত করে না বলে, অথবা বিক্ষেপের প্রতিক্ষেপ হলো অবিক্ষেপ।

135-142. Sīlameva punappunaṃ āseviyamānaṃ lokiyaṃ lokuttarampi sīlaṃ paripūretīti ‘‘sīlaparipūraṇato’’ti vuttaṃ. Sīlassa sampadāti kāraṇasīlampi phalasīlampi sampannasamudāyassa ekadesavasena vuttaṃ. Atha vā ‘‘katame ca thapati akusalā sīlā? Akusalaṃ kāyakammaṃ akusalaṃ vacīkammaṃ pāpako ājīvo’’ti (ma. ni. 2.264) vuttattā sabbampi kusalākusalaṃ ‘‘sīla’’nti gahetvā tattha kusalasīlaṃ niddhāretvā ‘‘sīlasampadā’’ti vuttaṃ. Evaṃ diṭṭhisampadāpi veditabbā.

১৩৫-১৪২. শীলই পুনঃপুনঃ আচরিত হয়ে লৌকিক ও লোকোত্তর শীলকেও পরিপূর্ণ করে বলে 'শীলপরিপূরণ হেতু' বলা হয়েছে। 'শীলের সম্পদ' বলতে কারণশীল ও ফলশীল উভয়কেই সম্পন্ন সম্প্রদায়ের একদেশ বশে বলা হয়েছে। অথবা, 'হে স্থপতি, অকুশল শীল কোনগুলো? অকুশল কায়কর্ম, অকুশল বাক্কর্ম, পাপী আজীব' ইত্যাদি উক্ত হওয়ার কারণে সমস্ত কুশল-অকুশলকেই 'শীল' হিসেবে গ্রহণ করে, সেখানে কুশল শীলকে নির্ধারণ করে 'শীলসম্পদা' বলা হয়েছে। একইভাবে দৃষ্টিসম্পদও জানতে হবে।

Diṭṭhivisuddhi kho pana yathādiṭṭhissa ca padhānanti kammassakatañāṇādisaṅkhātā diṭṭhivisuddhi cevāti paṭipāṭiyā diṭṭhivisuddhi diṭṭhivisuddhi kho panāti ca padadvayassa samānattā paññā. Yathādiṭṭhissāti nibbattitappakāradiṭṭhissa nibbattetabbapadhānānurūpadiṭṭhissa vā yathādiṭṭhipavattakiriyassa vā. Saṃvegoti sahottappaṃ ñāṇaṃ, ottappameva vā. Samattaṃ tussanaṃ titti [Pg.58] santuṭṭhi, natthi etassa santuṭṭhīti asantuṭṭhi, asantuṭṭhissa bhāvo asantuṭṭhitā. Vīriyappavāhe pavattamāne antarā eva paṭigamanaṃ nivattanaṃ paṭivānaṃ, taṃ assa atthīti paṭivānī, na paṭivānī appaṭivānī, tassa bhāvo appaṭivānitā. Vimuccanaṃ nāma ārammaṇe adhimuttatā kilesehi sabbasaṅkhārehi ca nissaṭatā ca. Paṭisandhivasenāti kilesānaṃ taṃtaṃmaggavajjhānaṃ uppannamagge khandhasantāne puna saṃdahanavasena. Anuppādabhūteti taṃtaṃphale. Anuppādapariyosāneti anuppādakaro maggo anuppādo, tassa pariyosāne.

"দৃষ্টিবিশুদ্ধি খো পন যথাদ্দিষ্টস চ প্রধানং" বলতে কর্মস্বগতজ্ঞানাদি নামক দৃষ্টিবিশুদ্ধি এবং অনুক্রম অনুসারে দৃষ্টিবিশুদ্ধি—এই উভয় পদের সমতা হেতু প্রজ্ঞাকে বোঝায়। "যথাদ্দিষ্টস" বলতে উৎপন্ন প্রকারের দৃষ্টিসম্পন্ন ব্যক্তির অথবা উৎপন্ন করার যোগ্য প্রধানের অনুরূপ দৃষ্টিসম্পন্ন ব্যক্তির অথবা যথা-দৃষ্টি অনুযায়ী ক্রিয়াশীল ব্যক্তির। "সংবেগ" বলতে ওত্তপ্প (ভীতি) সহগত জ্ঞান অথবা কেবল ওত্তপ্পই। "সমত্তং" বলতে সন্তুষ্টি, তৃপ্তি বা সন্তোষ; যার সন্তোষ নেই তা হলো "অসন্তুষ্টি", অসন্তুষ্টির ভাবই হলো "অসন্তুষ্টিতা"। বীর্যপ্রবাহ চলমান থাকা অবস্থায় মাঝপথে ফিরে আসা বা নিবৃত্ত হওয়া হলো "পটিবান" (পিছু হটা), যার তা আছে সে হলো "পটিবানী", যার পিছু হটার ভাব নেই সে হলো "অপটিবানী", তার ভাবই হলো "অপটিবানিতা" (অনমনীয়তা)। "বিমুচ্চন" বলতে আলম্বনে অধিমুক্ততা (দৃঢ় অভিনিবেশ) এবং ক্লেশসমূহ ও সমস্ত সংস্কার থেকে মুক্তি। "পটিসন্ধিবশেন" বলতে ক্লেশসমূহের সেই সেই মার্গ দ্বারা বিনাশযোগ্যতা এবং উৎপন্ন মার্গে স্কন্ধসন্তানে পুনরায় সংযোগের মাধ্যমে। "অনুপ্পাদভূতে" বলতে সেই সেই ফলে। "অনুপ্পাদপরিযোসানে" বলতে অনুৎপাদক মার্গই হলো অনুৎপাদ, তার সমাপ্তিতে।

Suttantikadukamātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

সূত্রান্তিক দুক-মাতৃকা পদের বর্ণনা সমাপ্ত।

Dukamātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

দুক-মাতৃকা পদের বর্ণনা সমাপ্ত।

Kāmāvacarakusalapadabhājanīyavaṇṇanā

কামাবচর কুশল পদভাজনীয় বর্ণনা।

1. ‘‘Ye vā pana…pe… arūpino dhammā’’ti idaṃ ‘‘phasso hotī’’ti evamādikaṃ viya na visuṃ ‘‘tepi hontī’’ti hoti-saddena sambandhaṃ katvā vuttaṃ, uddiṭṭhāvasese ca pana gahetvā ‘‘ime dhammā kusalā’’ti appetuṃ vuttanti appanāya avarodhitaṃ. Evañca katvā niddesepi etassa padabhājanīyaṃ na vuttanti. Sarūpena pana adassitattā ‘‘atthī’’ti vatvā dutiyena hoti-saddena sambandho niddeso ca na kato, saṅkhepena pana uddisitvā saṅkhepeneva ye vā pana dhammā niddiṭṭhāti etassa dhammassa uddese avarodho yutto. Dhammaniddese ca niddesāvasāne vuttassāti.

১. "যে বা পন... অরূপিনো ধম্মা" এই বাক্যটি "ফস্সো হোতি" ইত্যাদির মতো পৃথকভাবে "তারাও হয়" এভাবে 'hoti' শব্দের সাথে সম্বন্ধ করে বলা হয়নি। বরং, পূর্বে নির্দিষ্টকৃত ধর্মের অবশিষ্ট ধর্মসমূহকে (যেবাপনক ধর্ম) একসাথে গ্রহণ করে "এই ধর্মসমূহ কুশল" এভাবে সমাপ্ত করার জন্য বলা হয়েছে, তাই অর্পণায় (appanā) অন্তর্ভুক্ত করা হয়েছে। এই কারণে নির্দেশেও এর পদভাজনীয় বলা হয়নি। কিন্তু স্বরূপত না দেখানোর কারণে "আছে" বলে দ্বিতীয় 'hoti' শব্দের সাথে সম্বন্ধ এবং নির্দেশ করা হয়নি। সংক্ষেপে উদ্দিষ্ট করে সংক্ষেপেই যেবাপনক ধর্মসমূহ নির্দেশ করা হয়েছে, তাই এই ধর্মের উদ্দেশ্যে (উদ্ধৃতিতে) অন্তর্ভুক্ত করা যুক্তিসঙ্গত। এবং ধর্মনির্দেশে নির্দেশের শেষে যা বলা হয়েছে তার ক্ষেত্রেও (অন্তর্ভুক্তি যুক্তিসঙ্গত)।

Pucchāparicchedavacaneneva pucchābhāve viññāte pucchāvisesañāpanatthaṃ āha ‘‘ayaṃ kathetukamyatāpucchā’’ti. Pañcavidhā hīti mahāniddese (mahāni. 150; cūḷani. puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12; mettagūmāṇavapucchāniddesa 18) āgatā pucchā dasseti. Lakkhaṇanti ñātuṃ icchito yo koci sabhāvo. Aññātanti yena kenaci ñāṇena aññātabhāvaṃ āha. Adiṭṭhanti dassanabhūtena ñāṇena paccakkhaṃ viya adiṭṭhataṃ. Atulitanti ‘‘ettakaṃ ida’’nti tulābhūtāya paññāya atulitataṃ. Atīritanti tīraṇabhūtāya paññāya akatañāṇakiriyāsamāpanataṃ. Avibhūtanti ñāṇassa apākaṭabhāvaṃ[Pg.59]. Avibhāvitanti ñāṇena apākaṭīkatabhāvaṃ. Adiṭṭhaṃ jotīyati etāyāti adiṭṭhajotanā. Anumatiyā pucchā anumatipucchā. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave’’tiādipucchāya hi ‘‘kā tumhākaṃ anumatī’’ti anumati pucchitā hoti. Kathetukamyatāti kathetukamyatāya.

প্রশ্ন-পরিচ্ছেদ বাক্যের দ্বারাই প্রশ্নের অস্তিত্ব জানা গেলেও, প্রশ্নের বিশেষত্ব বোঝানোর জন্য বলেছেন "এটি কথেতুকম্যতা-পৃচ্ছা" (বলার ইচ্ছামূলক প্রশ্ন)। "পঞ্চবিধা হি" পদের দ্বারা মহানিরীদেশে আগত পাঁচ প্রকার প্রশ্ন দেখিয়েছেন। "লক্ষণ" বলতে জানার ইচ্ছা করা হয়েছে এমন যেকোনো স্বভাব। "অজ্ঞাত" বলতে যেকোনো জ্ঞানের দ্বারা অজ্ঞাত থাকার ভাবকে বুঝিয়েছেন। "অদৃষ্ট" বলতে দর্শনরূপ জ্ঞানের দ্বারা প্রত্যক্ষের মতো অদৃষ্ট থাকার ভাব। "অতুলিত" বলতে "এটি এই পরিমাণ" এভাবে তুলারূপ (দাঁড়িপাল্লার মতো) প্রজ্ঞার দ্বারা পরিমাপ না করার ভাব। "অতীরিত" বলতে নির্ণয়কারী প্রজ্ঞার দ্বারা জ্ঞানের কার্য সম্পন্ন না করার ভাব। "অবিভুত" বলতে জ্ঞানের নিকট অপ্রকট থাকার ভাব। "অবিভাবিত" বলতে জ্ঞানের দ্বারা প্রকট না করার ভাব। যার দ্বারা অদৃষ্ট বিষয় প্রকাশিত হয় তা হলো "অদৃষ্টজোতনা" প্রশ্ন। অনুমতির জন্য যে প্রশ্ন তা হলো "অনুমতিপৃচ্ছা"। যেমন "হে ভিক্ষুগণ, তোমরা এ বিষয়ে কী মনে করো?" ইত্যাদি প্রশ্নের দ্বারা "তোমাদের অনুমতি (মত) কী?" এভাবে অনুমতি জিজ্ঞাসা করা হয়। "কথেতুকম্যতা" বলতে বলার ইচ্ছার কারণে।

Pabhedato dhammānaṃ desananti mātikādesanaṃ āha. Tattha hi purato kusalādike pabhede vatvā pacchato dhammā vuttāti ‘‘pabhedavantadassanattha’’nti niddesaṃ āha. Idaṃ vuttaṃ hoti – mātikāya savisesanā dhammā vuttā, te ca visesitabbattā padhānā, padhānañca itikattabbatāya yujjatīti dhammānameva padhānānaṃ pucchitabbatā vissajjitabbatā ca hoti, tasmā te pucchitabbe dassetuṃ ‘‘katame dhammā’’ti vuttaṃ, te pana visesavanto pucchitāti dassetuṃ puna ‘‘kusalā’’ti vuttanti evaṃ pabhedavantadassanatthaṃ ayaṃ padānukkamo katoti. ‘‘Ime dhammā kusalā’’ti vissajjanepi evameva yojanā kātabbā. ‘‘Pabhedato dhammānaṃ desanaṃ dīpetvā’’ti etassa atthaṃ vivarituṃ ‘‘imasmiñhī’’tiādimāha. Anekappabhedā desetabbāti sambandho. Tasmāti avohāradesanato dhammānameva desetabbattā tesañca ghanavinibbhogapaṭisambhidāñāṇāvahanato pabhedavantānaṃ desetabbattā ‘‘kusalā…pe… dīpetvā’’ti etena sambandho. Evameva hi yathāvuttadīpanassa hetuṃ sakāraṇaṃ pakāsetuṃ puna ‘‘dhammāyevā’’tiādi vuttanti. Dhammāti sāmaññamattavacanena samūhādighanavasena ekattaggahaṇaṃ hotīti ekattavinibbhogakaraṇaṃ ghanavinibbhogañāṇaṃ āvahati pabhedadesanā, tathā kusalādidhammānaṃ abyākatādiatthānañca dīpanato dhammapaṭisambhidādiñāṇañca āvahati. ‘‘Pabhedavantadassanattha’’nti etaṃ vivarituṃ ‘‘idāni ye tenā’’tiādimāha. Pabheda…pe… yujjati itikattabbatāyuttassa visesanattā. Atha vā uddeso dhammappadhāno, pucchā saṃsayitappadhānā, na ca dhammabhāvo saṃsayito, kusalādibhedo pana saṃsayitoti nicchitasaṃsayitavasenāyaṃ padānukkamo kato.

"প্রভেদত ধম্মানং দেসনং" পদের দ্বারা মাতৃকা-দেশনা বুঝিয়েছেন। কারণ সেখানে প্রথমে কুশলাদি প্রভেদ (শ্রেণিবিভাগ) বলে পরে "ধর্মসমূহ" বলা হয়েছে, তাই "প্রভেদযুক্ত ধর্মসমূহ দেখানোর জন্য" নির্দেশের কথা বলেছেন। এর অর্থ এই—মাতৃকায় বিশেষণসহ ধর্মসমূহ বলা হয়েছে, এবং বিশেষণীয় হওয়ার কারণে তারা প্রধান। প্রধান বিষয়ই প্রশ্নোত্তরের ক্ষেত্রে উপযুক্ত হয়, তাই প্রধান ধর্মসমূহেরই জিজ্ঞাসা ও উত্তর হওয়া উচিত। অতএব, সেই জিজ্ঞাস্য ধর্মসমূহ দেখানোর জন্য "কতমে ধম্মা" (কোন ধর্মসমূহ) বলা হয়েছে। আবার তারা যে বিশেষণযুক্ত হয়ে জিজ্ঞাসিত হয়েছে তা দেখানোর জন্য পুনরায় "কুশলা" বলা হয়েছে। এভাবে প্রভেদযুক্ত ধর্মসমূহ দেখানোর জন্য এই পদানুক্রম করা হয়েছে। "ইমে ধম্মা কুশলা" এই উত্তরেও একইভাবে যোজনা করতে হবে। "প্রভেদত ধম্মানং দেসনং দীপেত্বা" এর অর্থ খোলার জন্য "ইমস্মিং হি" ইত্যাদি বলেছেন। "অনেকপ্রভেদ বিশিষ্ট ধর্মসমূহ দেশনা করতে হবে"—এই হলো সম্বন্ধ। "তস্মা" (অতএব) বলতে ব্যবহারিক দেশনা না হওয়ার কারণে কেবল পরমার্থ ধর্মসমূহেরই দেশনা করতে হবে এবং তাদের ঘন-বিনির্ভোগ ও প্রতিসম্ভিদা জ্ঞান বহন করার কারণে প্রভেদযুক্ত ধর্মসমূহেরই দেশনা করতে হবে, তাই "কুশলা... দীপেত্বা" এর সাথে সম্বন্ধ। এভাবেই পূর্বোক্ত প্রকাশের কারণ ও হেতু প্রকট করার জন্য পুনরায় "ধম্মা এব" ইত্যাদি বলা হয়েছে। "ধম্মা" এই সামান্যমাত্র শব্দের দ্বারা সমূহ-আদি ঘনত্বের কারণে একত্ব গ্রহণ হয়, তাই প্রভেদ-দেশনা একত্বকে খণ্ডনকারী ঘন-বিনির্ভোগ জ্ঞান বহন করে। তদ্রূপ কুশলাদি ধর্মসমূহ এবং অব্যাকৃতাদি অর্থসমূহ প্রকাশ করার কারণে ধর্মপ্রতিসম্ভিদা আদি জ্ঞানও বহন করে। "প্রভেদবন্তদস্সনত্থং" এটি খোলার জন্য "ইদানি যে تেন" ইত্যাদি বলেছেন। প্রভেদ... ইত্যাদি উপযুক্ত হয়, কারণ তা প্রশ্নোত্তরের ক্ষেত্রে উপযুক্ত ধর্মের বিশেষণ। অথবা, উদ্দেশ্য হলো ধর্মপ্রধান, প্রশ্ন হলো সংশয়প্রধান; ধর্মের অস্তিত্ব সংশয়যুক্ত নয়, কিন্তু কুশলাদি প্রভেদ সংশয়যুক্ত, তাই নিশ্চিত ও সংশয়যুক্তের নিয়মে এই পদানুক্রম করা হয়েছে।

Etthāti etasmiṃ vacane. Kimatthamāha bhagavāti taṃ dassetuṃ āha ‘‘samaye niddisi citta’’nti. Pariyosāneti samaye cittaniddesassa ‘‘yasmiṃ…pe… ārabbhā’’ti etassa pariyosāne. Tasmiṃ samayeti tasmiṃ cittuppādasamaye[Pg.60]. Cittena samayaṃ niyametvāna atha pacchā bodhetunti sambandho. Vijjamānepi bhojanagamanādisamayanānatte samavāyādinānatte ca yathāvuttacittaniyamitā visesitā aññasmiṃ samaye yathādhippetānaṃ phassādīnaṃ abhāvā cittaniyamite samaye phassādayo bodhetuṃ visesanameva tāva cittaṃ dassetuṃ samaye cittaṃ niddisīti attho. Visesitabbopi hi samayo attano upakāratthaṃ visesanabhāvaṃ āpajjati, visesanabhūtañca cittaṃ tadupakāratthaṃ visesitabbabhāvanti. Santatighanādīnaṃ ayaṃ viseso – purimapacchimānaṃ nirantaratāya ekībhūtānamiva pavatti santatighanatā, tathā phassādīnaṃ ekasamūhavasena dubbiññeyyakiccabhedavasena ekārammaṇatāvasena ca ekībhūtānamiva pavatti samūhādighanatāti.

"এখ" বলতে এই বাক্যে। ভগবান কী উদ্দেশ্যে বলেছেন তা দেখানোর জন্য বলেছেন "সময়ে নিদ্দি সি চিত্তং" (সময়ে চিত্ত নির্দেশ করেছেন)। "পরিযোসানে" বলতে সময়ে চিত্ত-নির্দেশের "যস্মিং... আরব্ভা" এর শেষে। "তস্মিং সময়ে" বলতে সেই চিত্তোৎপাদ সময়ে। চিত্তের দ্বারা সময়কে নির্ধারণ করে তারপর বোঝানোর জন্য—এই হলো সম্বন্ধ। ভোজন, গমন আদি সময়ের ভিন্নতা এবং সমবায় আদি ভিন্নতা বিদ্যমান থাকলেও, পূর্বোক্ত চিত্ত দ্বারা নির্ধারিত বিশেষিত সময় ছাড়া অন্য সময়ে অভিপ্রেত স্পর্শাদির অভাব হেতু, চিত্ত-নির্ধারিত সময়ে স্পর্শাদি বোঝানোর জন্য প্রথমে বিশেষণরূপ চিত্তকে দেখানোর উদ্দেশ্যে সময়ে চিত্ত নির্দেশ করেছেন—এই হলো অর্থ। কারণ বিশেষ্য সময়ও নিজের উপকারের জন্য বিশেষণ ভাব প্রাপ্ত হয় এবং বিশেষণরূপ চিত্তও তার উপকারের জন্য বিশেষ্য ভাব প্রাপ্ত হয়। সন্ততি-ঘন আদির বিশেষত্ব এই—পূর্ব ও পরের নিরন্তরতার কারণে একীভূত হওয়ার মতো প্রবৃত্তিই হলো সন্ততি-ঘনতা। তদ্রূপ স্পর্শাদির এক সমূহ হিসেবে, দুর্বোধ্য কার্যভেদের কারণে এবং এক আলম্বন হওয়ার কারণে একীভূত হওয়ার মতো প্রবৃত্তিই হলো সমূহ-আদি ঘনতা।

Kālañca samayañcāti yuttakālañca paccayasāmaggiñca. Khaṇoti okāso. Tathāgatuppādādiko hi maggabrahmacariyassa okāso tappaccayapaṭilābhahetuttā. Khaṇo eva ca samayo. Yo ‘‘khaṇo’’ti ca ‘‘samayo’’ti ca vuccati, so ekovāti attho. Mahāsamayoti mahāsamūho. Samayopi khoti sikkhāparipūraṇassa hetupi. Samayappavādaketi diṭṭhippavādake. Tattha hi nisinnā titthiyā attano attano samayaṃ pavadantīti. Atthābhisamayāti hitapaṭilābhā. Abhisametabboti abhisamayo, abhisamayo attho abhisamayaṭṭhoti pīḷanādīni abhisamitabbabhāvena ekībhāvaṃ upanetvā vuttāni, abhisamayassa vā paṭivedhassa visayabhūto attho abhisamayaṭṭhoti tāneva tathā ekattena vuttāni. Tattha pīḷanaṃ dukkhasaccassa taṃsamaṅgino hiṃ sanaṃ avipphārikatākaraṇaṃ. Santāpo dukkhadukkhatādibhāvena santāpanaṃ paridahanaṃ.

"কালঞ্চ সময়ঞ্চ" বলতে উপযুক্ত কাল এবং প্রত্যয়-সামগ্রী (কারণের মিলন)। "ক্ষণ" বলতে সুযোগ বা অবসর। তথাগতের উৎপত্তি আদিই মার্গ-ব্রহ্মচর্যের সুযোগ, কারণ তা সেই প্রত্যয় লাভের হেতু। ক্ষণই হলো সময়। যাকে "ক্ষণ" এবং "সময়" বলা হয়, তা একই—এই হলো অর্থ। "মহাসময়" বলতে মহাসমূহ (বিশাল সমাবেশ)। "সময়ো পি খো" বলতে শিক্ষার পরিপূরণের হেতুও। "সময়প্পবাদকে" বলতে দৃষ্টিপ্রবাদকে (মতবাদ প্রচারের স্থানে)। কারণ সেখানে উপবিষ্ট তীর্থিকগণ নিজ নিজ মতবাদ প্রচার করত। "অর্থ অভিসময়" বলতে হিত বা কল্যাণ লাভ। যা অভিসমেতব্য (জ্ঞাতব্য) তা হলো অভিসময়, অভিসময় অর্থই অভিসময়ার্থ—এভাবে পীড়ন আদির অভিসমেতব্য ভাবের কারণে একত্বে এনে বলা হয়েছে। অথবা অভিসময়ের (ভেদনজ্ঞানের) বিষয়ীভূত অর্থই অভিসময়ার্থ—এভাবে তাদের একত্বে বলা হয়েছে। সেখানে "পীড়ন" বলতে দুঃখসত্যের দ্বারা সেই দুঃখযুক্ত ব্যক্তির হিংসন (পীড়ন) এবং অপ্রসারিত করা। "সন্তাপ" বলতে দুঃখ-দুঃখতা আদি ভাবের দ্বারা সন্তাপন (দহন) ও পরিদহন।

‘‘Idhā’’ti vacanaṃ akusalesu abyākatesu ca kesuci khaṇassa asambhavato. Nanu kusalānañca navamena khaṇena vinā uppatti hotīti? No na hoti, na pana navamo eva khaṇo, catucakkānipi khaṇoti vuttāni. Sabbantimena paricchedena attasammāpaṇidhikhaṇamantarena natthi kusalassa uppattīti khaṇo idha gahito. Indriyavisayamanasikārādhīnaṃ viññāṇanti evamādi sādhāraṇaphalaṃ daṭṭhabbaṃ. Navamoti aṭṭhakkhaṇe upādāya vuttaṃ. Catucakkaṃ vattatīti puna patirūpadesavāsādisampatti catucakkaṃ viparivattatīti [Pg.61] attho. Okāsabhūtānīti attano nibbattiyā ‘‘idāni uppajjantu kusalānī’’ti anumatidānaṃ viya bhūtāni.

"ইধ" (এখানে) কথাটি বলা হয়েছে কারণ অকুশল এবং কিছু অব্যাকৃত ধর্মে ক্ষণের অসম্ভবতা রয়েছে। প্রশ্ন: নবম ক্ষণ ছাড়াও কি কুশলসমূহের উৎপত্তি হয় না? উত্তর: না, তা নয় (উৎপত্তি হয়)। কিন্তু কেবল নবম ক্ষণই ক্ষণ নয়, চতুশ্চক্রকেও ক্ষণ বলা হয়েছে। সর্বান্তিম পরিচ্ছেদের দ্বারা আত্মসম্যকপ্রণিধি ক্ষণ ব্যতীত কুশলের উৎপত্তি নেই, তাই এখানে ক্ষণ গ্রহণ করা হয়েছে। ইন্দ্রিয়, বিষয় ও মনসিকার আদির অধীন বিজ্ঞান—এভাবে সাধারণ ফল দেখতে হবে। "নবম" বলতে আটটি অক্ষণকে বাদ দিয়ে বলা হয়েছে। "চতুশ্চক্র আবর্তিত হয়" বলতে পুনরায় প্রতিরূপদেশবাস আদি সম্পত্তি চতুশ্চক্র আবর্তিত হয়—এই অর্থ। "অবকাশভূত" বলতে নিজের উৎপত্তির কারণে "এখন কুশলসমূহ উৎপন্ন হোক" এভাবে অনুমতি দানের মতো হওয়া।

Cittakāloti dhammeneva satā kālo visesito, na tassa pavattittha pavattissati pavattatīti etena avatthāvisesena, nāpi tassa vijānanakiccena, tasmā evaṃvidhe dhamme upādāya paññattoti vutto. Kamappavattā visesā eva paṭipāṭīti bījabhāvo ca paṭipāṭīti vattumarahatīti iminādhippāyena ‘‘bījakāloti dhammapaṭipāṭiṃ upādāya paññatto’’ti āha. Dhammapaṭipāṭiṃ vāti aṭṭhakalāpadhamme sandhāyāha. Sañcitā viya gayhamānakālā eva kālasañcayo, yathā vā tathā vā kāloti ekaṃ sabhāvaṃ gahetvā abhinivesaṃ karontassa tadabhinivesanisedhanatthaṃ ‘‘so panesa sabhāvato avijjamānattā paññattimattako’’ti āha. Ñatvā viññeyyoti sambandho. Itaro pana hetūti esa samayo paccayova viññeyyo. Etthāti etasmiṃ adhikāre na hetuhetu sādhāraṇahetu cāti attho. Samavāyo paccayasāmaggī, hetu pana ekeko paccayoti ayametesaṃ viseso veditabbo. Cakkhuviññāṇādīnaṃ anekapaccayadassanena taṃtaṃdvārikānaṃ kusalānañca tappaccayataṃ dasseti.

"চিত্তকাল" বলতে বিদ্যমান চিত্তরূপ ধর্মের দ্বারাই কাল বিশেষিত হয়েছে, তার "অতীত হয়েছিল, অনাগত হবে, বর্তমান হচ্ছে" এই অবস্থা-বিশেষের দ্বারা নয়, এবং তার বিজানন (জানার) কার্যের দ্বারাও নয়। অতএব এই প্রকার ধর্মকে গ্রহণ করে প্রজ্ঞপ্ত বলা হয়েছে। অনুক্রমে প্রবৃত্ত বিশেষত্বই হলো পরিপাটি (ক্রম), এবং বীজভাবও পরিপাটি—এভাবে বলা যায়, এই অভিপ্রায়ে "বীজকাল বলতে ধর্মপরিপাটিকে গ্রহণ করে প্রজ্ঞপ্ত" বলেছেন। "ধর্মপরিপাটি" বলতে অষ্টকলাপ রূপধর্মকে লক্ষ্য করে বলেছেন। সঞ্চিত হওয়ার মতো গৃহীত কালসমূহকেই কালসঞ্চয় বলে। যেকোনো উপায়ে কালকে একটি পরমার্থ স্বভাব হিসেবে গ্রহণ করে অভিনিবেশ (দৃঢ় বিশ্বাস) কারীর সেই অভিনিবেশ নিষেধ করার জন্য "তা স্বভাবত বিদ্যমান না থাকায় প্রজ্ঞপ্তিমাত্র" বলেছেন। "জ্ঞাত হয়ে বিজ্ঞেয়"—এই হলো সম্বন্ধ। "অন্যটি হেতু" বলতে এই সময়কে প্রত্যয় (কারণ) হিসেবেই জানতে হবে। "এখ" বলতে এই অধিকারে হেতু-হেতু এবং সাধারণ হেতু নয়—এই অর্থ। সমবায় হলো প্রত্যয়-সামগ্রী, আর হেতু হলো এক একটি প্রত্যয়—তাদের এই বিশেষত্ব জানতে হবে। চক্ষুবিজ্ঞান আদির অনেক প্রত্যয় দেখানোর দ্বারা সেই সেই দ্বারে উৎপন্ন কুশলসমূহেরও সেই প্রত্যয়যুক্ততা দেখায়।

Pariggaho kato aṭṭhakathācariyehi. Ekakāraṇavādoti pakatikāraṇavādo, issarakāraṇavādo vā. Aññamaññāpekkhoti avayavānaṃ aññamaññāpekkhatāya samudāyo vutto. Apekkhā ca yāva sahāyakāraṇasamāgamo na hoti, tāva phalassa anipphādanaṃ samāgame nipphādanasamatthassa nipphādanañca. Samāgamo ca yesu yujjamānesu nibyāpāresupi phalassa pavatti, tesaṃ sabbhāvoti.

অট্ঠকথাচার্যগণ কর্তৃক পরিগ্রহ (নির্ণয়) করা হয়েছে। ‘এককারণবাদ’ বলতে প্রকৃতি-কারণবাদ অথবা ঈশ্বর-কারণবাদকে বোঝায়। ‘অন্যোন্যাপেক্ষ’ বলতে অবয়বসমূহের পারস্পরিক আপেক্ষিকতার কারণে সমষ্টিকে বোঝানো হয়েছে। আর ‘অপেক্ষা’ হলো—যতক্ষণ পর্যন্ত সহায়ক কারণসমূহের মিলন না ঘটে, ততক্ষণ ফলের অনুৎপত্তি এবং মিলন ঘটলে ফল উৎপাদনে সমর্থ অবয়বের দ্বারা ফলের উৎপত্তি হওয়া। আর ‘সমাগম’ হলো—যে কারণসমূহ যুক্ত হলে নিজেরা নিষ্ক্রিয় হলেও ফলের উৎপত্তি ঘটে, তাদের সেই বিদ্যমানতা (সদ্ভাব)।

Asāmaggī…pe… pattitoti cakkhurūpālokamanasikārānaṃ asamavetānaṃ cakkhuviññāṇassa ahetubhāve sati samavetānañca taṃsabhāvāvinivattito hetubhāvānāpattitoti attho. Na hi sabhāvantaraṃ aññena sahitaṃ sabhāvantaraṃ hotīti. Ekasminti andhasate ekekasmiṃ andheti adhippāyo. Aññathā yathārutavasena atthe gayhamāne ekassa andhassa dassanāsamatthatā sabbesampi na hoti, nāpi ekassa asamatthatāya sabbesampi asamatthatā vuttā, kintu sabbesaṃ visuṃ asamatthatāya evāti upamāvacanaṃ na yujjeyya, nāpi upamopamitabbasambandho. Na [Pg.62] hi upamitabbesu cakkhādīsu ekassa asamatthatāya sabbesampi asamatthatā vuttā, kintu sabbesaṃ visuṃ asamatthatāya sahitānaṃ asamatthatāti. Andhasataṃ passatīti ca andhasataṃ sahitaṃ passatīti adhippāyo aññathā vuttanayena upamitabbāsamānatāpattito. Sādhā…pe… ṭhitabhāvoti yesu vijjamānesu phalappavatti tesaṃ samodhāne, yathā pavattamānesu tesu phalappavatti, tathā pavattimāha. Na yesaṃ kesañci anekesaṃ samodhānamattaṃ sāmaggī. Na hi saddagandharasaphoṭṭhabbasamodhānaṃ cakkhuviññāṇassa, kaṭṭhakapālapāsāṇasamodhānaṃ vā sotaviññāṇassa hetūti. Tanti taṃ dassanaṃ. Asā…pe… siddhoti nāyamattho sādhetabbo visuṃ ahetūnaṃ cakkhādīnaṃ sahitānaṃ hetubhāvassa paccakkhasiddhattāti attho. Na hi paccakkhasiddhe yuttimagganaṃ yuttanti.

‘অসামগ্রী...পে... প্রাপ্তি’ বলতে চক্ষু, রূপ, আলোক ও মনসিকার অসমবেত (পৃথক) থাকলে চক্ষুবিজ্ঞানের অহেতু (কারণ না হওয়া) অবস্থা ঘটলে, সমবেত হলেও সেই অহেতু স্বভাব থেকে নিবৃত্ত না হওয়ার কারণে হেতুভাব প্রাপ্ত না হওয়া—এই অর্থ বোঝায়। কারণ, এক স্বভাববিশিষ্ট ধর্ম অন্য ধর্মের সাথে যুক্ত হয়ে অন্য স্বভাববিশিষ্ট ধর্ম হয়ে যায় না। ‘একটিতে’ বলতে শত অন্ধের মধ্যে ‘প্রত্যেকটি অন্ধে’—এই অভিপ্রায়। অন্যথা, আক্ষরিক অর্থ গ্রহণ করলে, একজন অন্ধের দর্শনে অসমর্থতা সকলের ক্ষেত্রে প্রযোজ্য হয় না, অথবা একজনের অসমর্থতার কারণে সকলের অসমর্থতা বলা হয়নি; কিন্তু সকলের পৃথক পৃথক অসমর্থতার কারণেই বলা হয়েছে—এমন হলে উপমাবাক্যটি সংগত হয় না এবং উপমান ও উপমেয়ের সম্বন্ধও সিদ্ধ হয় না। কারণ, উপমেয় চক্ষু প্রভৃতি ধর্মের মধ্যে একটির অসমর্থতার কারণে সকলের অসমর্থতা বলা হয়নি, কিন্তু সকলের পৃথক পৃথক অসমর্থতার কারণে একত্রিত অবস্থার অসমর্থতাই বলা হয়েছে। ‘শত অন্ধ দেখে’ বলতে ‘একত্রিত শত অন্ধ দেখে না’—এই অভিপ্রায়; অন্যথা, উক্ত নিয়মে উপমেয়ের সাথে অসমানতা আপত্তি ঘটবে। ‘সাধারণ...পে... স্থিতভাব’ বলতে যে কারণসমূহ বিদ্যমান থাকলে ফলের প্রবৃত্তি ঘটে, তাদের সমবায়ে (মিলনে), যেভাবে সেই কারণসমূহ প্রবৃত্ত হলে ফলের প্রবৃত্তি ঘটে, সেই প্রবৃত্তিকেই নির্দেশ করেছেন। যেকোনো বহু ধর্মের কেবল মিলনমাত্রই সামগ্রী নয়। কারণ, শব্দ, গন্ধ, রস ও স্পৃষ্টব্যের মিলন চক্ষুবিজ্ঞানের হেতু নয়, অথবা কাঠ, খাপরা ও পাথরের মিলন শ্রোত্রবিজ্ঞানের হেতু নয়। ‘তা’ বলতে সেই দর্শন (চক্ষুবিজ্ঞান)। ‘অসাধা...পে... সিদ্ধ’ বলতে এই অর্থ যুক্তি দিয়ে প্রমাণ করার প্রয়োজন নেই, যেহেতু পৃথকভাবে অহেতু চক্ষু প্রভৃতির একত্রিত অবস্থায় হেতুভাব প্রত্যক্ষসিদ্ধ—এই অর্থ। কারণ, প্রত্যক্ষসিদ্ধ বিষয়ে যুক্তির অনুসন্ধান করা সংগত নয়।

Manussattādīnaṃ khaṇāvayavānaṃ sāmaggī khaṇasāmaggī, taṃ vinā so navamacakkasampattisaṅkhāto khaṇo natthi. Sā eva hi khaṇasāmaggī so khaṇoti attho. Khaṇa…pe… dīpeti attano dullabhatāyāti attho. Khaṇattho vā samayasaddo khaṇasaṅkhāto samayoti vutto. So yasmiṃ dullabhe khaṇe satīti imassatthassa vibhāvanavasena tadāyattāya kusaluppattiyā dullabhabhāvaṃ dīpeti. Etenupāyena samavāya…pe… vuttiṃ dīpetīti ettha ito paresu ca yojanā tassa tassa taṃtaṃdīpane kātabbā.

মনুষ্যত্ব প্রভৃতি ক্ষণ-অবয়বসমূহের সামগ্রীই (মিলন) হলো ‘ক্ষণসামগ্রী’। তা ছাড়া সেই নবম ক্ষণ বা চক্রসম্পত্তি নামক ক্ষণটি নেই। সেই ক্ষণসামগ্রীই হলো সেই ক্ষণ—এই অর্থ। ‘ক্ষণ...পে... প্রকাশ করে নিজের দুর্লভতার কারণে’—এই অর্থ। অথবা ক্ষণ অর্থযুক্ত ‘সময়’ শব্দটি ক্ষণ নামক সময় হিসেবে বলা হয়েছে। তা যে দুর্লভ ক্ষণটি বিদ্যমান থাকলে (কুশল চিত্ত উৎপন্ন হয়)—এই অর্থটি স্পষ্টভাবে প্রকাশের মাধ্যমে, তার অধীন কুশল উৎপত্তির দুর্লভতাকে প্রকাশ করে। এই উপায়ে ‘সমবায়...পে... প্রবৃত্তি প্রকাশ করে’—এখানে এবং এর পরবর্তী কাল, সমূহ ও হেতু অর্থেও সেই সেই সময়ের সেই সেই বিশেষ অর্থ প্রকাশের ক্ষেত্রে যোজনা করতে হবে।

Tassa purisassāti ‘‘seyyathāpi bhikkhave cattāro daḷhadhammā dhanuggahā sikkhitā katahatthā katupāsanā catuddisā ṭhitā assu, atha puriso āgaccheyya ‘ahaṃ imesaṃ…pe… katupāsanānaṃ kaṇḍe khitte khitte appatiṭṭhite pathaviyaṃ gahetvā āharissāmī’’’ti (saṃ. ni. 2.228) evaṃ vuttajavanapurisassa. Tāva parittakoti gamanassādānaṃ devaputtānaṃ heṭṭhupariyāyena paṭimukhaṃ dhāvantānaṃ sirasi pāde ca baddhakhuradhārāsannipātato ca parittataro kālo. Kālasaṅkhāto samayo cittaparicchinno vuccamāno teneva paricchedakacittena ‘‘evaṃ paritto aha’’nti attano parittataṃ dīpeti. Yathā cāhaṃ, evaṃ sabbo kusalacittappavattikāloti tassa parittataṃ dīpeti. Saddassa dīpanā vuttanayānusārena veditabbā.

‘সেই পুরুষের’ বলতে—‘হে ভিক্ষুগণ, যেমন চারজন দৃঢ়ধনুর্ধর, শিক্ষিত, কৃতহস্ত, কৃতোপাসন ধনুর্ধর চারদিকে দাঁড়িয়ে থাকে, অতঃপর এক পুরুষ এসে যদি বলে, আমি এই...পে... কৃতোপাসন ধনুর্ধরদের দ্বারা নিক্ষিপ্ত বাণসমূহ মাটিতে পড়ার আগেই লুফে নিয়ে আসব’—এভাবে বর্ণিত দ্রুতগামী পুরুষের বেগের মতো। ‘ততটা অল্প’ বলতে দ্রুত গমনে আনন্দিত দেবপুত্রদের উপর-নিচে বিপরীতমুখী হয়ে মুখোমুখি দৌড়ানোর সময় তাদের মাথায় ও পায়ে বাঁধা ক্ষুরধার অস্ত্রের আঘাতের চেয়েও অতি অল্প সময় (চিত্তের উৎপত্তির কাল)। কাল নামক সময়টি চিত্ত দ্বারা পরিচ্ছিন্ন হয়ে বলা হলে, সেই পরিচ্ছেদক চিত্তের দ্বারাই ‘আমি (কাল) অত্যন্ত অল্প’—এভাবে নিজের অল্পতাকে প্রকাশ করে। এবং ‘আমি যেমন অল্প, তেমনি সমস্ত কুশল চিত্তের প্রবৃত্তিকালও অল্প’—এভাবে তার (কুশল চিত্তের প্রবৃত্তিকালের) অল্পতাকে প্রকাশ করে। শব্দের এই প্রকাশ উক্ত নিয়মানুসারে জানতে হবে।

Pakativādīnaṃ [Pg.63] mahato viya aṇuvādīnaṃ dviaṇukassa viya ca ekasseva. Hetu…pe… vuttitaṃ dīpetīti paccayāyattavuttidīpanato tapparabhāvā hetusaṅkhātassa parāyattavuttidīpanatā vuttā. Sati pana paccayāyattabhāve paccayasāmaggīāyattatā samavāyasaṅkhātena dīpiyatīti atapparabhāvato tassa taṃdīpanatā na vuttā. Anena samayena kattubhūtena, anena samayena vā karaṇabhūtena bhagavatā paṭisedhitoti attho. Esa nayo purimāsu dīpanāsu.

প্রকৃতিবাদীদের ‘মহৎ’ (বুদ্ধি)-এর মতো এবং অণুবাদীদের ‘দ্ব্যণুক’-এর মতো একটিমাত্র ধর্মের উৎপত্তি প্রতিষিদ্ধ হয়েছে। ‘হেতু...পে... প্রবৃত্তি প্রকাশ করে’ বলতে প্রত্যয়াধীন প্রবৃত্তি প্রকাশের চেয়ে তাতে অতিশয়তা থাকার কারণে হেতু নামক সময়ের পরাধীন প্রবৃত্তি প্রকাশ করার ক্ষমতা বলা হয়েছে। কিন্তু প্রত্যয়াধীন ভাব বিদ্যমান থাকলে প্রত্যয়সামগ্রীর অধীনতা সমবায় নামক সময়ের দ্বারা প্রকাশিত হয়; তাতে অতিশয়তা না থাকার কারণে তার সেই পরাধীন প্রবৃত্তি প্রকাশ করার ক্ষমতা বলা হয়নি। কর্তাস্বরূপ এই সময়ের দ্বারা অথবা করণস্বরূপ এই সময়ের দ্বারা ভগবান কর্তৃক প্রতিষিদ্ধ হয়েছে—এই অর্থ। পূর্ববর্তী প্রকাশসমূহের ক্ষেত্রেও এই নিয়ম প্রযোজ্য।

Adhikaraṇavasenāti ādhāravasena. Etthāti kālasamūhasaṅkhāte samaye gahiteti attho. Kālopi hi cittaparicchinno sabhāvato avijjamānopi ādhārabhāveneva saññāto ‘‘adhikaraṇa’’nti vutto taṃkhaṇappavattānaṃ tato pubbe parato ca abhāvā. Bhāvoti kiriyā. Kiriyāya kiriyantaralakkhaṇaṃ bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ. Yathā gāvīsu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgatoti dohanakiriyā gamanakiriyāya lakkhaṇaṃ hoti, evamihāpi ‘‘yasmiṃ samaye tasmiṃ samaye’’ti ca vutte satīti ayamattho viññāyamāno eva hoti aññakiriyāsambandhābhāvena padatthassa sattāvirahābhāvatoti samayassa sattākiriyāya cittuppādakiriyā phassādibhavanakiriyā ca lakkhīyatīti ubhayattha samayasadde bhummaniddeso kato lakkhaṇabhūtabhāvayuttoti.

‘অধিকরণবশে’ বলতে আধারবশে (আশ্রয় হিসেবে)। ‘এখানে’ বলতে কাল ও সমূহ নামক সময় গ্রহণ করা হলে—এই অর্থ। কারণ, চিত্ত দ্বারা পরিচ্ছিন্ন কালও পরমার্থত বিদ্যমান না থাকলেও আধারভাবেই কেবল পরিচিত হয়ে ‘অধিকরণ’ বলা হয়েছে, যেহেতু সেই ক্ষণে উৎপন্ন ধর্মসমূহের তার পূর্বে বা পরে অস্তিত্ব থাকে না। ‘ভাব’ বলতে ক্রিয়া। এক ক্রিয়া দ্বারা অন্য ক্রিয়াকে চিহ্নিত করাকে ‘ভাবেন ভাবলক্ষণ’ বলে। যেমন—‘গাভী দোহন করা হতে থাকলে সে গেল, দোহন শেষ হলে সে ফিরে এল’—এখানে দোহনক্রিয়া যেমন গমনক্রিয়ার লক্ষণ (চিহ্নক) হয়, তেমনি এখানেও ‘যে সময়ে, সেই সময়ে’ বলা হলে ‘বিদ্যমান থাকলে’ এই অর্থটি জ্ঞাতই হয়, অন্য ক্রিয়ার সাথে সম্বন্ধ না থাকার কারণে এবং পদের অর্থের সত্তা-ক্রিয়া (বিদ্যমানতা) থেকে বিরহিত না হওয়ার কারণে। সময়ের বিদ্যমানতা-ক্রিয়া দ্বারা চিত্তোৎপত্তি-ক্রিয়া এবং স্পর্শ প্রভৃতির উৎপত্তি-ক্রিয়া লক্ষ্য করা যায়; তাই উভয় স্থানে ‘সময়’ শব্দে লক্ষণভূত ভাবের সাথে যুক্ত সপ্তমী বিভক্তি (অধিকরণ নির্দেশ) করা হয়েছে।

Uddānatoti uddesato saṅkhepato. Kilesakāmo vatthukāmabhāvaṃ bhajanto kāmanīyavasena bhajati, na kāmanavasenāti kāmanavasena kilesakāmo eva hoti, na vatthukāmo. Duvidhopesoti vacanena duvidhassapi sahitassa avacaraṇappadesaṃ saṅgaṇhāti. Tena vatthukāmasseva pavattideso rūpārūpadhātudvayaṃ apanītaṃ hoti. Nanu ca duvidhopi sahito rūpārūpadhātūsu pavattati rūpārūpāvacaradhammānaṃ vatthukāmattā tadārammaṇānaṃ rūpārūparāgānañca kilesakāmabhāvasiddhitoti? Taṃ na, bahalakilesassa kāmarāgassa kilesakāmabhāvena idha saṅgahitattā. Evañca katvā rūpārūpadhātūsu pavattamānesu kāmāvacaradhammesu nikanti idha na saṅgahitā sukhumattā. ‘‘Uddānato dve kāmā’’ti sabbakāme uddisitvāpi hi ‘‘duvidhopeso’’ti ettha tadekadesabhūtā aññamaññasahitatāparicchinnā kāmarāgatabbatthukadhammāva saṅgahitāti, niravaseso [Pg.64] vā kilesakāmo kāmarāgo kāmataṇhārūpataṇhāarūpataṇhānirodhataṇhābhedo idha pavattatīti anavasesappavattitaṃ sandhāya ‘‘duvidhopeso’’ti vuttaṃ, vatthukāmopi ca appako idhāpi na vattati rūpārūpāvacaravipākamatto, tathāpi paripuṇṇavatthukāmattā kāmāvacaradhammāva idha gahitā. Evañca katvā sasatthāvacaropamā yuttā hoti. ‘‘Rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’ti (dha. sa. 163; vibha. 625) ettha rūpabhavo uttarapadalopaṃ katvā ‘‘rūpa’’nti vutto, evamidhāpi uttarapadalopo daṭṭhabbo. Aññathā hi cittaṃ kāmāvacarāvacaranti vucceyyāti. Ārammaṇakaraṇavasenātiādike ‘‘kāmo’’ti sabbaṃ taṇhamāha, tasmā ‘‘kāmañcesā’’tiādi vuttaṃ, ‘‘kāme avacāretīti kāmāvacāra’’nti vattabbe cā-saddassa rassattaṃ kataṃ.

‘উদ্দানত’ বলতে উদ্দেশত বা সংক্ষেপত। ক্লেশকাম যখন বস্তুকামের ভাব প্রাপ্ত হয়, তখন তা কমনীয় (কামনাযোগ্য) হিসেবে প্রাপ্ত হয়, কামনাকারী হিসেবে নয়; কামনাকারী হিসেবে কেবল ক্লেশকামই হয়, বস্তুকাম নয়। ‘তাও দুই প্রকার’ এই বাক্যের দ্বারা উভয় প্রকারের একত্রিত কামের বিচরণের স্থানকে গ্রহণ করা হয়েছে। এর দ্বারা কেবল বস্তুকামের প্রবৃত্তির স্থান রূপ ও অরূপ ধাতুদ্বয়কে বর্জন করা হয়েছে। আপত্তি হতে পারে—উভয় প্রকার একত্রিত কামই কি রূপ ও অরূপ ধাতুতে প্রবৃত্ত হয় না? যেহেতু রূপ ও অরূপাবচর ধর্মসমূহ বস্তুকাম এবং তাদের আলম্বনকারী রূপ ও অরূপ রাগ ক্লেশকাম হিসেবে সিদ্ধ হয়। তা নয়, কারণ এখানে স্থূল ক্লেশস্বরূপ কামরাগকে ক্লেশকাম হিসেবে গ্রহণ করা হয়েছে। এবং এই কারণে রূপ ও অরূপ ধাতুতে প্রবৃত্ত কামাবচর ধর্মসমূহের প্রতি যে নিকান্তি (আসক্তি), তা সূক্ষ্ম হওয়ার কারণে এখানে গৃহীত হয়নি। কারণ, ‘উদ্দেশত কাম দুই প্রকার’ বলে সমস্ত কামকে নির্দেশ করলেও ‘তাও দুই প্রকার’ এখানে তার একদেশভূত পারস্পরিক সহভাব দ্বারা পরিচ্ছিন্ন কামরাগ এবং তার আলম্বনস্বরূপ বস্তুধর্মসমূহকেই কেবল গ্রহণ করা হয়েছে। অথবা কামরাগ, কামতৃষ্ণা, রূপতৃষ্ণা, অরূপতৃষ্ণা ও বিভবতৃষ্ণা (নিরোধতৃষ্ণা) ভেদে অবিশেষ ক্লেশকাম এখানে প্রবৃত্ত হয়—এই অবিশেষ প্রবৃত্তিকে লক্ষ্য করেই ‘তাও দুই প্রকার’ বলা হয়েছে। রূপ ও অরূপাবচর বিপাকমাত্র অল্প বস্তুকামও এখানে প্রবৃত্ত হয় না, তবুও পরিপূর্ণ বস্তুকাম হওয়ার কারণে কামাবচর ধর্মসমূহকেই এখানে গ্রহণ করা হয়েছে। এবং এই কারণে সসত্থাবচর (অস্ত্রধারী সৈন্যের) উপমাটি সংগত হয়। ‘রূপোপপত্তির জন্য মার্গ ভাবনা করে’—এখানে ‘রূপভব’ শব্দের উত্তরপদ লোপ করে ‘রূপ’ বলা হয়েছে, তেমনি এখানেও উত্তরপদ লোপ দেখতে হবে। অন্যথা, চিত্তকে ‘কামাবচরাবচর’ বলতে হতো। ‘আলম্বন করার কারণে’ ইত্যাদি স্থলে ‘কাম’ বলতে সমস্ত তৃষ্ণাকে বলা হয়েছে, তাই ‘কামঞ্চেসা’ ইত্যাদি বলা হয়েছে। ‘কামে বিচরণ করায় তা কামাবচর’—এমন বলা উচিত হলেও ‘চা’ শব্দের ‘আ’-কারকে হ্রস্ব করা হয়েছে।

Ruḷhisaddenāti ñāṇasampayuttesu ruḷhena saddena, ñāṇasampayuttesu vā pavattitvā anavajjasukhavipākatāya taṃsadisesu ñāṇavippayuttesu ruḷhena saddena. Atha vā kiñci nimittaṃ gahetvā satipi aññasmiṃ taṃnimittayutte kismiñcideva visaye sammutiyā cirakālatāvasena nimittavirahepi pavatti ruḷhi nāma yathā ‘‘mahiyaṃ setīti mahiṃso, gacchantīti gāvo’’ti, evaṃ kusalasaddassapi ruḷhibhāvo veditabbo. Paññāniddese ‘‘kosalla’’nti abhidhamme (dha. sa. 16) vuttaṃ, tassa ca bhāvā kusalasaddappavattīti kosallayogā kusalanti ayaṃ abhidhammapariyāyo hoti. Kusalanti kusalabhāvaṃ āha.

‘রূঢ়িশব্দের দ্বারা’ বলতে জ্ঞানসম্প্রযুক্ত চিত্তসমূহে রূঢ়ি (প্রসিদ্ধ) শব্দের দ্বারা, অথবা জ্ঞানসম্প্রযুক্ত চিত্তে প্রবৃত্ত হয়ে অনবদ্য ও সুখবিপাক হওয়ার কারণে তার সদৃশ জ্ঞানবিপ্রযুক্ত চিত্তসমূহে রূঢ়ি (আরোপিত) শব্দের দ্বারা। অথবা, কোনো নিমিত্ত (কারণ) গ্রহণ করে সেই নিমিত্তযুক্ত অন্য কোনো বিষয়ে বিদ্যমান থাকলেও লোকপ্রসিদ্ধির দীর্ঘকালব্যাপী ব্যবহারের কারণে মূল নিমিত্তের অভাব হলেও যে প্রবৃত্তি ঘটে, তাকে ‘রূঢ়ি’ বলে। যেমন—‘মাটিতে শোয় বলে মহিষ, গমন করে বলে গাভী’—তেমনি ‘কুশল’ শব্দেরও রূঢ়িভাব জানতে হবে। প্রজ্ঞানির্দেশে অভিধর্মে ‘কৌশল্য’ বলা হয়েছে এবং তার অস্তিত্বের কারণে ‘কুশল’ শব্দের প্রবৃত্তি ঘটে; তাই ‘কৌশল্যযোগের কারণে কুশল’—এটি অভিধর্মের পর্যায় (ব্যাখ্যা পদ্ধতি)। ‘কুশল’ বলতে কুশলভাবকে বোঝানো হয়েছে।

Vipākādīnaṃ avajjapaṭipakkhatā natthīti kusalameva anavajjalakkhaṇaṃ vuttaṃ. Anavajjalakkhaṇamevāti sukhavipākasabhāvassa lakkhaṇabhāvanivāraṇatthaṃ avadhāraṇaṃ kataṃ, taṃnivāraṇañca tassa paccupaṭṭhānataṃ vatthukāmatāya kataṃ. Sampattiatthena rasena vodānabhāvarasaṃ. Phalaṭṭhena paccupaṭṭhānena iṭṭhavipākapaccupaṭṭhānaṃ. Sabhāvo kakkhaḷādiphusanādiko asādhāraṇo. Sāmaññaṃ sādhāraṇo aniccādisabhāvo. Idha ca kusalalakkhaṇaṃ sabbakusalasādhāraṇasabhāvattā sāmaññaṃ daṭṭhabbaṃ, akusalādīhi asādhāraṇatāya sabhāvo vā. Upaṭṭhānākāroti gahetabbabhāvena ñāṇassa upaṭṭhahanākāro. Phalaṃ pana attano kāraṇaṃ paṭicca tappaṭibimbabhāvena, paṭimukhaṃ vā upaṭṭhātīti paccupaṭṭhānaṃ.

বিপাক প্রভৃতির অবদ্যের (দোষের) প্রতিপক্ষতা নেই বলে কুশলকেই কেবল অনবদ্যলক্ষণ বলা হয়েছে। ‘অনবদ্যলক্ষণই’—এখানে সুখবিপাক স্বভাবের লক্ষণভাব নিবারণের জন্য ‘এব’ (ই) শব্দ দ্বারা অবধারণ করা হয়েছে এবং সেই নিবারণ তার প্রত্যুপস্থানভাবকে বোঝানোর অভিপ্রায়ে করা হয়েছে। সম্পত্তি অর্থে রস দ্বারা ‘বদানভাবরস’ (বিশুদ্ধিভাবরূপ রস)। ফল অর্থে প্রত্যুপস্থান দ্বারা ‘ইষ্টবিপাকপ্রত্যুপস্থান’ (ইষ্ট বিপাকরূপ প্রত্যুপস্থান)। ‘স্বভাব’ হলো কর্কশত্ব প্রভৃতি এবং স্পর্শন প্রভৃতি অসাধারণ ধর্ম। ‘সামান্য’ হলো সাধারণ অনিত্যত্ব প্রভৃতি স্বভাব। এবং এখানে কুশলের লক্ষণকে সমস্ত কুশলের সাধারণ স্বভাব হওয়ার কারণে সামান্য লক্ষণ হিসেবে দেখতে হবে, অথবা অকুশল প্রভৃতি থেকে অসাধারণ হওয়ার কারণে স্বভাব লক্ষণ হিসেবে দেখতে হবে। ‘উপস্থান আকার’ বলতে গ্রহণীয় ভাব হিসেবে জ্ঞানের নিকট প্রতিভাত হওয়ার আকার। আর ফল নিজের কারণকে নির্ভর করে তার প্রতিবিম্বভাব হিসেবে অথবা কারণের অভিমুখী হয়ে প্রতিভাত হয় বলে তাকে ‘প্রত্যুপস্থান’ বলে।

Vijānātīti [Pg.65] saññāpaññākiccavisiṭṭhaṃ visayaggahaṇaṃ āha. Sabbacittasādhāraṇattā yattha yattha yathā yathā attho labbhati, tattha tattha tathā tathā gahetabboti. Yaṃ āsevanapaccayabhāvena cinoti, yañca kammunā abhisaṅkhatattā citaṃ, taṃ tathā ‘‘citta’’nti vuttaṃ. Yaṃ pana tathā na hoti, taṃ parittakiriyadvayaṃ antimajavanañca labbhamānacintanavicittatādivasena ‘‘citta’’nti veditabbaṃ. Hasituppādo pana aññajavanagatikova. Cittānaṃ panāti vicitrānanti attho. Tadantogadhattā hi samudāyavohārena avayavopi ‘‘citta’’nti vuccati yathā pabbatanadīsamuddādiekadesesu diṭṭhesu pabbatādayo diṭṭhāti vuccantīti. Caraṇaṃ nāma gahetvā caritabbacittapaṭo. Rūpānīti bimbāni.

"বিজ্ঞানাতি" (বিশেষভাবে জানে) এই পদের দ্বারা সংজ্ঞার সংজ্ঞানন (চেনার) কার্য এবং প্রজ্ঞার প্রজ্ঞানন (বিশেষভাবে জানার) কার্য থেকে ভিন্ন আলম্বন গ্রহণ করার কার্যকে বুঝিয়েছেন। সমস্ত চিত্তের সাধারণ হওয়ার কারণে যেখানে যেখানে যেভাবে যেভাবে অর্থ লাভ হয়, সেখানে সেখানে সেভাবে সেভাবে গ্রহণ করতে হবে। যা আসেবন প্রত্যয়ভাবে সঞ্চয় করে এবং যা কর্ম দ্বারা অভিসংস্কৃত হওয়ার কারণে সঞ্চিত হয়, তাকে সেভাবে "চিত্ত" বলা হয়েছে। কিন্তু যা সেরূপ নয়, সেই পরিত্ত ক্রিয়া দ্বয় এবং অন্তিম জবনকে চিন্তনের বিচিত্রতা ইত্যাদির বশে "চিত্ত" বলে জানতে হবে। হসিতুপ্পাদ চিত্ত কিন্তু অন্য জবনের ন্যায় স্বভাবযুক্ত। "চিত্তানং পন" পদের অর্থ হলো বিচিত্রসমূহের। কারণ তার অন্তর্গত হওয়ার কারণে সমুদায় ব্যবহারের দ্বারা অংশকেও "চিত্ত" বলা হয়, যেমন পর্বত, নদী, সমুদ্র ইত্যাদির এক অংশ দেখা গেলে পর্বতাদি দেখা গেছে বলা হয়। 'চরণ' বলতে হাতে নিয়ে ঘুরে বেড়ানোর চিত্রপট এবং 'রূপানি' বলতে প্রতিবিম্ব বা চিত্রসমূহকে বোঝায়।

Ajjhattikanti indriyabaddhaṃ vadati. Cittakatamevāti cittassa mūlakāraṇataṃ sandhāya vuttaṃ. Kammassa hetaṃ cittaṃ kāraṇanti. Taṃ pana atthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kāyakammādibheda’’ntiādimāha. Liṅganānattanti saṇṭhānanānattaṃ, bhinnasaṇṭhānaṅgapaccaṅgavato sarīrassa vā nānattaṃ. Vohāravasena itthipurisādibhāvena voharitabbesu patthanāvisesā uppajjanti, tato kammavisesā. Evamidaṃ kammanānattaṃ vohāranānattato hoti. Apā…pe… kāditāti evamādīsu ādi-saddehi gatiyā upapattiyā attabhāve lokadhammesu ca nānākaraṇāni suttāgatāni saṅgaṇhāti.

"আধ্যাত্মিক" পদের দ্বারা ইন্দ্রিয়াবদ্ধ আত্মভাবকে বোঝায়। "চিত্তকৃতই" এই কথাটি চিত্তের মূল কারণতাকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে, কারণ এই চিত্তই কর্মের কারণ। সেই অর্থকে স্পষ্ট করার জন্য "কায়কর্মাদির ভেদ" ইত্যাদি বলেছেন। "লিঙ্গ নানাত্ব" বলতে আকৃতির ভিন্নতা অথবা ভিন্ন ভিন্ন আকৃতির অঙ্গ-প্রত্যঙ্গ বিশিষ্ট শরীরের ভিন্নতাকে বোঝায়। ব্যবহারের বশে স্ত্রী-পুরুষ ইত্যাদি রূপে ব্যবহারযোগ্য সত্ত্বাসমূহে বিশেষ বিশেষ আকাঙ্ক্ষা উৎপন্ন হয় এবং তা থেকে বিশেষ বিশেষ কর্মের সৃষ্টি হয়। এভাবে এই কর্মের নানাত্ব ব্যবহারের নানাত্ব থেকে ঘটে থাকে। "অপা... পে... কা" ইত্যাদি পদে 'আদি' শব্দের দ্বারা গতিতে, উপপত্তিতে, আত্মভাবে এবং লোকধর্মে সূত্রে বর্ণিত নানাত্ব বা ভিন্নতাসমূহকে গ্রহণ করা হয়েছে।

Kammanānattādivasenāti ettha kusalākusalavasena kammanānattaṃ veditabbaṃ. Visadisasabhāvatā hi nānattanti. Kusalakammassa dānādivasena kāyasucaritādibhāvena ca puthuttaṃ, akusalakammassa ca macchariyādīhi kāyaduccaritādīhi ca puthuttaṃ veditabbaṃ. Bahuppakāratā hi puthuttanti. Annadānādivasena dānādīnaṃ pāṇātipātāviratiādivasena kāyasucaritādīnaṃ āvāsamacchariyādivasena macchariyādīnaṃ pāṇātipātādivasena kāyaduccaritādīnañca pabhedo veditabbo. Ekekassa hi pakārassa bhedo pabhedoti. Nānattādīnaṃ vavatthānaṃ tathā tathā vavatthitatā nicchitatā. Etenupāyena liṅganānattādīni veditabbāni. Kammanānattādīhi nibbattāni hi tānīti.

"কর্ম নানাত্ব আদি বশে" এখানে কুশল ও অকুশলের বশে কর্মের নানাত্ব জানতে হবে। কারণ অসদৃশ স্বভাবই হলো নানাত্ব। কুশল কর্মের দান ইত্যাদির বশে এবং কায় সুচরিত ইত্যাদির বশে বহুত্ব, এবং অকুশল কর্মের মাৎসর্য ইত্যাদির বশে এবং কায় দুশ্চরিত্র ইত্যাদির বশে বহুত্ব জানতে হবে। কারণ বহু প্রকার হওয়াই হলো বহুত্ব। অন্নদান ইত্যাদির বশে দানাদির, প্রাণাতিপাত বিরতি ইত্যাদির বশে কায় সুচরিতাদির, আবাস মাৎসর্য ইত্যাদির বশে মাৎসর্য ইত্যাদির এবং প্রাণাতিপাত ইত্যাদির বশে কায় দুশ্চরিত্রাদির প্রভেদ জানতে হবে। কারণ প্রতিটি প্রকারের ভেদই হলো প্রভেদ। নানাত্ব ইত্যাদির ব্যবস্থান বলতে সেভাবে সেভাবে নির্ধারিত বা নিশ্চিত হওয়াকে বোঝায়। এই উপায়ে লিঙ্গ নানাত্ব ইত্যাদি জানতে হবে, কারণ সেগুলো কর্মের নানাত্ব ইত্যাদি থেকেই উৎপন্ন হয়।

Paccuppannassa liṅgassa kammato pavattiṃ tadanukkamena paccuppannakammassa nipphattiñca dassetvā tato anāgataliṅganānattādinipphattidassanena saṃsāraṃ ghaṭento ‘‘kammanānākaraṇaṃ paṭiccā’’tiādimāha. Tattha purimena kammavacanena [Pg.66] avijjāsaṅkhārā, liṅgādivacanena viññāṇādīni bhavapariyosānāni, gatiādivacanena jātijarāmaraṇāni gahitānīti daṭṭhabbāni. Tattha gatīti nirayādayo pañca gatiyo vuccanti, tāsaṃ nānākaraṇaṃ apadādibhāvo. Tā hi tathā bhinnāti. Upapattīti gomahiṃsādikhattiyādicātumahārājikādiupapattiyo, tāsaṃ nānākaraṇaṃ uccāditā. Khattiyo eva hi ekacco kulabhogaissariyādīhi ucco hoti, ekacco nīco. Tehi eva hīnatāya hīno, padhānabhāvaṃ nītatāya paṇīto, aḍḍhatāya sugato, daliddatāya duggato. Kulavasena vā uccanīcatā, issariyavasena hīnapaṇītatā, bhogavasena sugataduggatatā yojetabbā. Suvaṇṇadubbaṇṇatāti odātasāmādivaṇṇasuddhiasuddhivasena vuttaṃ. Sujātadujjātatāti nigrodhaparimaṇḍalādiārohapariṇāhehi lakkhaṇehi vā attabhāvaparipuṇṇāparipuṇṇajātatāvasena. Susaṇṭhitadussaṇṭhitatāti aṅgapaccaṅgānaṃ saṇṭhānavasena.

বর্তমান লিঙ্গের (আকৃতির) কর্ম থেকে উৎপত্তি এবং সেই অনুক্রমে বর্তমান কর্মের নিষ্পত্তি দেখিয়ে, তা থেকে ভবিষ্যৎ লিঙ্গ নানাত্ব ইত্যাদির নিষ্পত্তি প্রদর্শনের মাধ্যমে সংসারকে সংযুক্ত করতে ইচ্ছুক হয়ে "কর্মের নানাত্বকে নির্ভর করে" ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে পূর্ববর্তী 'কর্ম' শব্দের দ্বারা অবিদ্যা ও সংস্কার, 'লিঙ্গ' আদি শব্দের দ্বারা বিজ্ঞান থেকে শুরু করে ভব পর্যন্ত প্রতীত্যসমুৎপাদের অঙ্গসমূহ এবং 'গতি' আদি শব্দের দ্বারা জাতি, জরা ও মরণকে গ্রহণ করা হয়েছে বলে জানতে হবে। সেখানে 'গতি' বলতে নরক আদি পাঁচটি গতিকে বোঝায়, তাদের নানাত্ব হলো পদহীন আদি ভাব, কারণ তারা সেভাবে ভিন্ন। 'উপপত্তি' বলতে গরু, মহিষ আদি পশুযোনি, ক্ষত্রিয় আদি কুল এবং চাতুমহারাজিক আদি দেবলোকে জন্মকে বোঝায়, তাদের নানাত্ব হলো উচ্চতা বা নিচতা ইত্যাদি। কারণ ক্ষত্রিয়দের মধ্যেও কেউ কেউ কুল, ভোগ ও ঐশ্বর্য ইত্যাদির দ্বারা উচ্চ হয়, আবার কেউ নিচ হয়। সেগুলোর দ্বারাই হীনতার কারণে হীন হয়, প্রধানভাবে চালিত হওয়ার কারণে প্রণীত হয়, ধনী হওয়ার কারণে সুখী হয় এবং দরিদ্র হওয়ার কারণে দুঃখী হয়। অথবা কুলের বশে উচ্চ-নিচতা, ঐশ্বর্যের বশে হীন-প্রণীততা এবং ভোগের বশে সুখী-দুঃখী ভাব যুক্ত করতে হবে। "সুবর্ণ-দুর্বর্ণতা" বলতে শ্বেত, কৃষ্ণ আদি বর্ণের শুদ্ধি ও অশুদ্ধির বশে বলা হয়েছে। "সুজাত-দুর্জাততা" বলতে ন্যগ্রোধপরিমণ্ডল আদি দৈর্ঘ্য ও প্রস্থের লক্ষণসমূহের দ্বারা অথবা আত্মভাবের পরিপূর্ণতা ও অপূর্ণতার বশে উৎপন্ন হওয়াকে বোঝায়। "সুসংস্থিত-দুঃসংস্থিততা" বলতে অঙ্গ-প্রত্যঙ্গের আকৃতির বশে বলা হয়েছে।

Aparampi vuttaṃ ajjhattikacittassa yathāvuttassa cittakatabhāvasādhakaṃ suttaṃ ‘‘kammato’’tiādi. Kammañhi cittato nibbattanti tato nipphajjamānaṃ sabbampi cittaṃ cittakatamevāti sādheti. Kammanibbattato liṅgato pavattamānaliṅgasaññā mūlakāraṇato kammato āsannakāraṇato liṅgato ca pavattā hotīti ‘‘kammato…pe… pavattare’’ti āha. Atha vā liṅgañca saññā ca liṅgasaññā, tā yathāsaṅkhyaṃ kammato liṅgato ca pavattareti attho. Saññāto bhedaṃ gacchantīti te itthipurisādiliṅgasaññāto itthipurisādivohārabhedaṃ dhammā gacchanti, tathā tathā voharitabbāti attho. Imāya gāthāya atītapaccuppannaddhapaṭiccasamuppādavasena cittakataṃ cittaṃ dassitaṃ.

পূর্বোক্ত আধ্যাত্মিক চিত্তের চিত্তকৃত ভাবের সাধক অন্য একটি সূত্রও "কর্ম থেকে" ইত্যাদি রূপে বলা হয়েছে। কারণ কর্ম চিত্ত থেকে উৎপন্ন হয়, তাই তা থেকে নিষ্পন্ন হওয়া সমস্ত চিত্তই চিত্তকৃত - এটিই প্রমাণ করে। কর্ম থেকে উৎপন্ন লিঙ্গ থেকে প্রবর্তমান লিঙ্গ-সংজ্ঞা মূল কারণ কর্ম থেকে এবং আসন্ন কারণ লিঙ্গ থেকে প্রবর্তমান হয় বলে "কর্ম থেকে... পে... প্রবর্তিত হয়" বলেছেন। অথবা লিঙ্গ এবং সংজ্ঞা হলো লিঙ্গ-সংজ্ঞা, সেগুলো যথাক্রমে কর্ম থেকে এবং লিঙ্গ থেকে প্রবর্তিত হয় - এই হলো অর্থ। "সংজ্ঞা থেকে ভেদে গমন করে" বলতে সেই ধর্মসমূহ স্ত্রী-পুরুষ আদি লিঙ্গ-সংজ্ঞা থেকে স্ত্রী-পুরুষ আদি ব্যবহারিক ভেদে গমন করে, অর্থাৎ সেভাবে সেভাবে ব্যবহারযোগ্য হয় - এই হলো অর্থ। এই গাথার দ্বারা অতীত ও বর্তমান কালের প্রতীত্যসমুৎপাদের বশে চিত্তকৃত চিত্তকে দেখানো হয়েছে।

Loko eva pajātattā pajāti purimapādassa vivaraṇaṃ pacchimapādo daṭṭhabbo. Yathā rathassa āṇi nibandhanā, evaṃ sattalokarathassa kammaṃ nibandhananti upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Imāya ca gāthāya addhadvayavasena cittassa kammaviññāṇakatatā dassitā. Kittinti parammukhā kittanaṃ patthaṭayasataṃ. Pasaṃsanti sammukhā pasaṃsanaṃ thutiṃ. Kammanānākaraṇanti kammato nibbattanānākaraṇaṃ kammajehi anumiyamānaṃ kammasseva vā nānākaraṇaṃ.

লোকই কর্মের কারণে প্রজা হওয়ার কারণে 'প্রজা' নামে অভিহিত, তাই পূর্ববর্তী পাদের ব্যাখ্যা হিসেবে পরবর্তী পাদকে দেখতে হবে। যেমন রথের অক্ষদণ্ড বন্ধনস্বরূপ, তেমনি সত্ত্বলোক রূপ রথের কর্ম হলো বন্ধনস্বরূপ - এই উপমার তুলনা জানতে হবে। এবং এই গাথার দ্বারা দুই কালের বশে চিত্তের কর্মবিজ্ঞানকৃততা দেখানো হয়েছে। 'কীর্তি' বলতে পরোক্ষে কীর্তন বা বিস্তৃত যশ এবং 'প্রশংসা' বলতে সম্মুখে প্রশংসা বা স্তুতিকে বোঝায়। "কর্ম নানাকরণ" বলতে কর্ম থেকে উৎপন্ন নানাত্ব অথবা কর্মজ ফলের দ্বারা অনুমিত কর্মেরই নানাত্বকে বোঝায়।

Kammassakāti [Pg.67] kammasayā. Kammassa dāyaṃ tena dātabbaṃ ādiyantīti kammadāyādā. Aṇḍajādīnañca yonīnaṃ kammato nibbattattā kammameva yoni attabhāvapaṭilābhanimittaṃ etesanti kammayonī. Bandhanaṭṭhena kammaṃ bandhu etesanti kammabandhū.

"কর্মস্বক" বলতে কর্মই যাদের নিজস্ব আশ্রয়। কর্মের দায় বা তার দ্বারা দাতব্য অংশ গ্রহণ করে বলে তারা "কর্মদায়াদ" (কর্মের উত্তরাধিকারী)। অণ্ডজ আদি যোনিসমূহের কর্ম থেকে উৎপন্ন হওয়ার কারণে কর্মই এদের আত্মভাব লাভের কারণ বা যোনি বলে তারা "কর্মযোনি"। বন্ধন অর্থে কর্মই এদের বন্ধু বা আত্মীয় বলে তারা "কর্মবন্ধু"।

Cittassāti kammaviññāṇassa. Tassa pana aladdhokāsatā aññena kammena paṭibāhitattā tadavipaccanokāse puggalassa nibbattattā ca veditabbā. Vijjamānampi aparāpariyavedanīyakammaviññāṇaṃ kālagatipayogādisahakārīpaccayavikalatāya avasesapaccayavekallaṃ daṭṭhabbaṃ. Ekaccacittanti cittena kattabbacitrena ekaccabhūtaṃ tena kattabbacitramāha.

"চিত্তের" বলতে কর্মবিজ্ঞানের। কিন্তু তার ফল প্রদানের সুযোগ না পাওয়ার অবস্থা অন্য কর্মের দ্বারা প্রতিহত হওয়ার কারণে এবং সেই কর্মের বিপাক না দেওয়ার স্থানে পুদগলের উৎপন্ন হওয়ার কারণে জানতে হবে। বিদ্যমান থাকা সত্ত্বেও অপরাপরীয়বেদনীয় কর্মবিজ্ঞান কাল, গতি, প্রয়োগ আদি সহকারী প্রত্যয়ের বিকলতার কারণে অবশিষ্ট প্রত্যয়ের বিকলতা বা অভাবযুক্ত বলে দেখতে হবে। "একচ্চচিত্ত" পদের দ্বারা চিত্তের দ্বারা করণীয় বিচিত্র ফলের মধ্যে এক অংশীভূত ফলকে বুঝিয়েছেন।

Anubhavitvā bhavitvā ca apagataṃ bhūtāpagataṃ. Anubhūtabhūtatā hi bhūtatāsāmaññena bhūtasaddena vuttā. Sāmaññameva hi upasaggena visesīyatīti. Anubhūtasaddo ca kammavacanicchābhāvato anubhavakavācako daṭṭhabbo. Vikappagāhavasena rāgādīhi tabbipakkhehi ca akusalaṃ kusalañca ārammaṇarasaṃ anubhavati, na vipāko kammavegakkhittattā, nāpi kiriyā ahetukānaṃ atidubbalatāya sahetukānañca khīṇakilesassa chaḷaṅgupekkhāvato uppajjamānānaṃ atisantavuttittā. Ettha ca purimanaye kusalākusalameva vattuṃ adhippāyavasena ‘‘bhūtāpagata’’nti vuttaṃ. Yaṃ ‘‘uppannānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā’’ti (saṃ. ni. 5.651-662; vibha. 390-391) ettha uppannanti gahetvā taṃsadisānaṃ pahānaṃ, vuddhi ca vuttā, pacchimanaye pana ca-saddena kusalākusalañca ākaḍḍhitvā sabbaṃ saṅkhataṃ vuttaṃ bhūtāpagatabhāvābhidhānādhippāyena.

অনুভব করে এবং হয়ে যা অপগত হয়েছে, তা হলো "ভূতাপগত"। কারণ অনুভূত ও ভূত হওয়াকে ভূতত্ব সামান্যতার কারণে 'ভূত' শব্দের দ্বারা বলা হয়েছে। সামান্য অর্থই উপসর্গের দ্বারা বিশেষিত হয়। এবং 'অনুভূত' শব্দটি কর্মবাচ্যের ইচ্ছার অভাবের কারণে অনুভবকারী অর্থে দেখতে হবে। বিকল্প গ্রহণের বশে রাগ আদি এবং তাদের প্রতিপক্ষের দ্বারা অকুশল ও কুশল আলম্বনের রস অনুভব করে। বিপাক চিত্ত অনুভব করে না, কারণ তা কর্মের বেগে নিক্ষিপ্ত। ক্রিয়া চিত্তও অনুভব করে না, কারণ অহেতুক ক্রিয়া চিত্ত অত্যন্ত দুর্বল এবং ক্ষীণক্লেশ ষড়ঙ্গোপেক্ষাধারী অরহন্তের সন্তানে উৎপন্ন সহেতুক ক্রিয়া চিত্ত অত্যন্ত শান্ত স্বভাবের। এখানে পূর্ববর্তী নয়ে কুশল ও অকুশলকে বলার অভিপ্রায়ে "ভূতাপগত" বলা হয়েছে। যা "উৎপন্ন অকুশল ধর্মসমূহের প্রহানের জন্য, উৎপন্ন কুশল ধর্মসমূহের স্থিতির জন্য" এখানে 'উৎপন্ন' গ্রহণ করে তার সদৃশ ধর্মসমূহের প্রহান ও বৃদ্ধি বলা হয়েছে। কিন্তু পরবর্তী নয়ে 'চ' শব্দের দ্বারা কুশল ও অকুশলকে আকর্ষণ করে ভূতাক্রান্ত ভাব প্রকাশের অভিপ্রায়ে সমস্ত সংস্কৃত ধর্মকে বলা হয়েছে।

Vipaccituṃ okāsakaraṇavasena uppatitaṃ atītakammañca tato uppajjituṃ āraddho anāgato vipāko ca ‘‘okāsakatuppanna’’nti vutto. Yaṃ uppannasaddena vināpi viññāyamānaṃ uppannaṃ, taṃ sandhāya ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, sañcetanikāna’’ntiādi (a. ni. 10.217, 219) vuttaṃ. Tāsu tāsu bhūmīsūti manussadevādiattabhāvasaṅkhātesu upādānakkhandhesu. Tasmiṃ tasmiṃ santāne anuppattianāpāditatāya asamūhataṃ. Ettha ca laddhabhūmikaṃ ‘‘bhūmiladdha’’nti vuttaṃ aggiāhito viya. Okāsakatuppannasaddepi ca okāso kato etenāti, okāso kato etassāti ca duvidhatthepi evameva katasaddassa paranipāto veditabbo.

বিপাক দেওয়ার জন্য সুযোগ সৃষ্টির বশে প্রকাশিত অতীত কর্ম এবং তা থেকে উৎপন্ন হতে উদ্যত অনাগত বিপাককে "অবকাশকৃতোৎপন্ন" বলা হয়েছে। যা 'উৎপন্ন' শব্দ ছাড়াই উৎপন্ন বলে জানা যায়, তাকে লক্ষ্য করে "হে ভিক্ষুগণ, আমি সচেতনিক..." ইত্যাদি বলা হয়েছে। "সেই সেই ভূমিতে" বলতে মানুষ, দেব আদি আত্মভাব নামক উপাদানস্কন্ধসমূহে। সেই সেই সন্তানে পুনরায় উৎপন্ন না হওয়ার অবস্থায় যা সমূলে উৎপাটিত হয়নি। এখানে লব্ধভূমিকে "ভূমিলব্ধ" বলা হয়েছে, যেমন স্থাপিত অগ্নি। "অবকাশকৃতোৎপন্ন" শব্দেও "এর দ্বারা অবকাশ করা হয়েছে" এবং "এর জন্য অবকাশ করা হয়েছে" এই দুই অর্থেই একইভাবে 'কৃত' শব্দের পরনিপাত জানতে হবে।

Sabbadā [Pg.68] avattamānampi gamiyacittaṃ paṭipakkhapaccavekkhaṇāya avikkhambhitattā ‘‘uppanna’’nti vuttaṃ. Antaradhāpetīti vikkhambhikā ānāpānassati vikkhambheti. Antarāyevāti bhūmiladdhe sabhūmiyaṃ abbocchinne vicchinditvāti attho. Anatītaṃ ananāgatañca khaṇattayekadesagatampi uppajjamānaṃ ‘‘khaṇattayagata’’nti vuttaṃ. Desanāya padhānena gahito attho ‘‘sīsa’’nti vuccati. Lokiyadhammañhi desetabbaṃ patvā desanāya cittaṃ pubbaṅgamaṃ hoti, dhammasabhāvaṃ vā sandhāyetaṃ vuttaṃ. Akusalāti sabbepi akusalā dhammā vuttā. Cetanāti keci. Akusalabhāgiyāti rāgādayo ekantaakusalā. Akusalapakkhikāti phassādayopi tappakkhikā. Mano tesaṃ dhammānaṃ paṭhamaṃ uppajjatīti sahajātopi mano sampayutte saṅgaṇhitvā adhipatibhāvena pavattamāno paṭhamaṃ uppanno viya hotīti evaṃ vutto. Sampayuttāpi tadanuvattanatāya anvadeva akusalā dhammāti vuttā, anantarapaccayamanaṃ vā sandhāya manopubbaṅgamatā vuttā. Cittena nīyatīti abhisaṅkhāraviññāṇaṃ sandhāyāha, taṇhāsampayuttaṃ vā. Pabhassaranti sabhāvapaṇḍarataṃ sandhāyāha. Arakkhiteti satiyā anunayapaṭighādīhi arakkhite, rāgādīhi byāpanne, tehi eva avassute. Cittassa pubbaṅgamabhāvasādhane aññamaññaṃ baladānavasena suttānurakkhaṇaṃ, idha vā upasaṃhatānaṃ ābhidhammikehi viññātānaṃ cirakālappavattivasena veditabbaṃ.

সবদা বর্তমান না থাকলেও, গমন করতে ইচ্ছুক ব্যক্তির চিত্তকে বিপক্ষের প্রত্যবেক্ষণের দ্বারা দূরীভূত না করার কারণে 'উৎপন্ন' বলা হয়েছে। 'অন্তর্হিত করে' বলতে বিক্ষম্ভনকারী আনাপানস্মৃতি বিক্ষম্ভিত (দূরীভূত) করে। 'অন্তরালেই' বলতে ভূমিপ্রাপ্ত ক্লেশসমূহকে নিজের ভূমিতে (উৎপত্তিস্থলে) অবিচ্ছিন্ন থাকা অবস্থায় ছেদ করে - এই অর্থ। অতীত নয় এবং অনাগতও নয়, এমন ক্ষণত্রয়ের একদেশে স্থিত উৎপন্নমান চিত্তকে 'ক্ষণত্রয়গত' বলা হয়েছে। দেশনার প্রধান হিসেবে গৃহীত অর্থকে 'শীর্ষ' (সীস) বলা হয়। কারণ, দেশনাযোগ্য লৌকিক ধর্মে উপনীত হয়ে দেশনার ক্ষেত্রে চিত্তই পূর্বগামী হয়, অথবা চিত্তের ধর্মস্বভাবকে লক্ষ্য করে এটি বলা হয়েছে। 'অকুশল' বলতে সমস্ত অকুশল ধর্মকে বলা হয়েছে। কেউ কেউ বলেন 'চেতনা'। 'অকুশলভাগীয়' বলতে রাগ প্রভৃতি একান্ত অকুশল ধর্মসমূহ। 'অকুশলপক্ষীয়' বলতে স্পর্শ প্রভৃতিও সেই পক্ষের ধর্মসমূহ। 'মন সেই ধর্মসমূহের পূর্বে উৎপন্ন হয়' বলতে সহজাত হলেও মন সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহকে গ্রহণ করে অধিপতিভাবে প্রবর্তিত হওয়ায় প্রথমে উৎপন্ন হওয়ার মতো হয় - এভাবে বলা হয়েছে। সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহও সেই চিত্তের অনুবর্তন করার কারণে 'চিত্তের অনুগামী অকুশল ধর্মসমূহ' বলে কথিত হয়েছে; অথবা অনন্তর-প্রত্যয়রূপ মনকে লক্ষ্য করে মনের পূর্বগামিতা বলা হয়েছে। 'চিত্তের দ্বারা চালিত হয়' বলতে অভিসংস্কার-বিজ্ঞানকে অথবা তৃষ্ণা-সম্প্রযুক্ত চিত্তকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। 'প্রভাস্বর' বলতে স্বভাব-নির্মলতাকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। 'অরক্ষিত' বলতে স্মৃতির দ্বারা অনুনয় (রাগ) ও প্রতিঘ প্রভৃতি থেকে অরক্ষিত হলে, রাগ প্রভৃতির দ্বারা বিকৃত হলে এবং সেগুলোর দ্বারাই সিক্ত (ক্লেশযুক্ত) হলে। চিত্তের পূর্বগামিতা সিদ্ধ করার ক্ষেত্রে একে অপরকে বল প্রদানের মাধ্যমে সূত্রের সংরক্ষণ অথবা এখানে আনীত অভিধর্মিকদের দ্বারা জ্ঞাত সূত্রসমূহের দীর্ঘকাল প্রবর্তনের মাধ্যমে তা জানা উচিত।

Katarapaññaṃ tvantiādi na pāḷiāruḷhaṃ, evaṃ bhagavā pucchatīti aṭṭhakathāyameva vuttaṃ. Paññā pana kimatthiyāti idampi ekaṃ suttaṃ. ‘‘Abhiññatthā pariññatthā pahānatthā’’ti tassa vissajjanaṃ.

‘তুমি কোন প্রজ্ঞাবিশিষ্ট?’ ইত্যাদি বাক্যটি পালিতে আরূঢ় হয়নি; ‘ভগবান এভাবে জিজ্ঞাসা করছেন’ - এটি কেবল অট্ঠকথাতেই বলা হয়েছে। ‘প্রজ্ঞা কী উদ্দেশ্যে?’ - এটিও একটি সূত্র। ‘অভিজ্ঞার্থ (বিশেষ জ্ঞানের জন্য), পরিজ্ঞার্থ (পূর্ণরূপে জানার জন্য) এবং প্রহানার্থ (বর্জনের জন্য)’ - এটি তার উত্তর।

Sātanti sabhāvavasena vuttaṃ, madhuranti madhuraṃ viyāti upamāvasena. Ponobbhavikāti punabbhavakaraṇasīlā. Tatratatrābhinandanato nandī, nandibhūto rāgo nandirāgo, nandirāgabhāvena sahagatāti nandirāgasahagatāti na ettha sampayogavasena sahagatabhāvo atthīti sahagatasaddo taṇhāya nandirāgabhāvaṃ joteti. Nandirāgabhūtāti cassa attho. Nissayeti pādake. Rūpārūpārammaṇānanti pathavīkasiṇādiākāsādiārammaṇānaṃ. Saṃsaṭṭheti khīrodakaṃ viya samodite ekībhāvamiva gate. Sahajāteti sampayuttasahajāte, na sahajātamatte. Idhāpīti ‘‘imasmimpi pade ayameva attho adhippeto’’ti imissā aṭṭhakathāya yathādassitasaṃsaṭṭhasaddo [Pg.69] sahajāte adhippetoti. Arūpaṃ rūpenāti paṭisandhikkhaṇe vatthunā. Ukkaṭṭhaniddesoti anavasesasaṅgahena kato atisayaniddeso.

‘স্বাদযুক্ত’ (সাত) বলতে স্বভাবের বশে বলা হয়েছে; ‘মধুর’ বলতে মধুর স্বাদের মতো - এভাবে উপমার বশে বলা হয়েছে। ‘পৌনর্ভবিক’ বলতে পুনরায় ভব বা জন্ম সৃষ্টি করার স্বভাববিশিষ্ট। তত্র তত্র (সেই সেই বিষয়ে বা ভবে) অভিনন্দনের কারণে তা ‘নন্দী’ (আনন্দ); নন্দীস্বরূপ যে রাগ তা ‘নন্দী-রাগ’; নন্দী-রাগের ভাবের সাথে সহগত (যুক্ত) হওয়ায় তা ‘নন্দী-রাগ-সহগত’। এখানে সম্প্রয়োগের বশে সহগতভাব নেই, তাই ‘সহগত’ শব্দটি তৃষ্ণার নন্দী-রাগভাবকে প্রকাশ করে। এবং ‘নন্দী-রাগস্বরূপা’ - এটিই এর অর্থ। ‘নিশ্রয়’ বলতে পাদকরূপ (ভিত্তি) অর্থে। ‘রূপ ও অরূপ আলম্বনসমূহের’ বলতে পথবী-কসিণ প্রভৃতি এবং আকাশ প্রভৃতি আলম্বনসমূহের। ‘সংসৃষ্ট’ বলতে ক্ষীর ও জলের মতো মিশ্রিত হয়ে একীভূত হওয়ার মতো অবস্থায়। ‘সহজাত’ বলতে সম্প্রযুক্ত-সহজাত অর্থে, কেবল সহজাত মাত্র অর্থে নয়। ‘এখানেও’ বলতে ‘এই পদেও এই অর্থই অভিপ্রেত’ - এই অট্ঠকথায় যেভাবে দেখানো হয়েছে, সেই ‘সংসৃষ্ট’ শব্দটি সহজাত অর্থে অভিপ্রেত। ‘অরূপ রূপের দ্বারা’ বলতে প্রতিসন্ধিক্ষণে হৃদযবস্তুর সাথে। ‘উৎকৃষ্ট নির্দেশ’ বলতে অবশেষ না রেখে সম্পূর্ণ সংগ্রহের দ্বারা কৃত অতিশয় নির্দেশ।

Anābhaṭṭhatāyevāti ‘‘diṭṭhaṃ suta’’ntiādīsu diṭṭhatādayo viya abhāsitabbatā anābhaṭṭhatā. Sabbākārena sadisassa dutiyacittassa sasaṅkhārikatāvacanena imassa asaṅkhārikatā viññāyati, tasmā abhāsitabbatāya na gahitoti attho yujjati. Adhippāyo pana pāḷiyaṃ abhāsitattā eva tattha desetabbabhāvena na gahito na saṅgahito na tassatthassa abhāvāti. Atha vā pāḷiyaṃ anābhaṭṭhatāya eva aṭṭhakathāyaṃ na gahito na tassattho vutto. Niyametvāvāti parato evaṃvidhasseva sasaṅkhārikabhāvavacanato idha tadavacaneneva asaṅkhārikabhāvaṃ niyametvā.

‘অনাকৃষ্টতা (অনাবাট্ঠতা) বশতই’ বলতে ‘দৃষ্ট, শ্রুত’ ইত্যাদিতে দৃষ্টত্ব প্রভৃতির মতো যা অনুচ্চারিত বা অকথিত থাকার যোগ্য, তা-ই অনাকৃষ্টতা। সব দিক থেকে সদৃশ দ্বিতীয় চিত্তের সসংস্কারকত্ব কথনের দ্বারা এই প্রথম চিত্তের অসংস্কারকত্ব জানা যায়; তাই অনুচ্চারিত থাকার কারণে পালিতে তা গৃহীত হয়নি - এই অর্থই যুক্তিসঙ্গত। অভিপ্রায় এই যে, পালিতে অনুচ্চারিত থাকার কারণেই সেখানে দেশনাযোগ্য পদেররূপে তা গৃহীত বা সংগৃহীত হয়নি, সেই অর্থের অভাবের কারণে নয়। অথবা, পালিতে অনুচ্চারিত থাকার কারণেই অট্ঠকথায় তা গৃহীত হয়নি এবং তার অর্থ ব্যাখ্যা করা হয়নি। ‘নিয়মিত করেই’ বলতে পরবর্তীতে এই প্রকারেরই (দ্বিতীয় চিত্তের) সসংস্কারকভাবের কথন থাকায়, এখানে সেই সসংস্কারকত্ব না বলার মাধ্যমেই অসংস্কারকভাবকে নিয়মিত (নির্ধারিত) করে।

Manoviññāṇanti ettha dvāraṃ vatthūti vuttaṃ, dvārena vā taṃsahāyabhūtaṃ hadayavatthu vuttaṃ. Sarasabhāvenāti sakiccabhāvena. Avijjā hi saṅkhārānaṃ paccayabhāvakiccā, aññāsādhāraṇo vā rasitabbo viññātabbo bhāvo sarasabhāvo, avijjāsabhāvo saṅkhārasabhāvoti evamādiko. ‘‘Sarasasabhāvenā’’tipi pāṭho, soyeva attho. Avijjāpaccayāti vā sarasena, saṅkhārāti sabhāvena.

‘মনোবিজ্ঞান’ বলতে এখানে দ্বারকে ‘বস্তু’ বলা হয়েছে, অথবা দ্বারের দ্বারা তার সহচর হৃদযবস্তুকে বলা হয়েছে। ‘সরসভবের দ্বারা’ বলতে স্বকীয় কার্যের দ্বারা। কারণ, অবিদ্যার সংস্কারসমূহের প্রতি প্রত্যয়ভাবরূপ কার্য রয়েছে। অথবা অন্য সাধারণ ধর্মের সাথে সম্পর্কহীন, আস্বাদনযোগ্য ও বিজ্ঞেয় যে স্বভাব, তা-ই সরসভাব; যেমন অবিদ্যা-স্বভাব, সংস্কার-স্বভাব ইত্যাদি। ‘সরসস্বভাবের দ্বারা’ রূপ পাঠও রয়েছে, অর্থ একই। অথবা ‘অবিদ্যা-প্রত্যয়’ বলতে স্বকীয় কার্যের দ্বারা এবং ‘সংস্কারসমূহ’ বলতে স্বকীয় স্বভাবের দ্বারা।

Ekasamuṭṭhānāditā rūpadhammesu eva yojetabbā tesu tabbohārabāhullato. Atītādibhāvo rūpārūpadhammesu, cittacetasikanibbānānampi vā yathāsabhāvaṃ ekadvinakutocisamuṭṭhānatā yojetabbā. Anāpāthagatāti cakkhādīnaṃ agocaragatā sukhumarajādirūpaṃ viya vatthuparittatāya tattāyoguḷe patitodakabindurūpaṃ viya khaṇaparittatāya atidūratāya accāsannāditāya atītānāgatatāya ca. Visayo anaññatthabhāvena, gocaro ca tattha caraṇena vutto, tabbisayanicchayena mano paṭisaraṇaṃ. Ayamattho siddho hoti aññathā tesaṃ dhammārammaṇabhāvena ‘‘nesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotī’’ti vacanassa anupapattito. Dibbacakkhudibbasotaiddhividhañāṇehi yathāvuttanayena anāpāthagatāni rūpādīni ālambiyamānāni na dhammārammaṇanti katthaci vuccamānāni diṭṭhāni, itarathā ca diṭṭhāni ‘‘dibbena cakkhunā rūpaṃ passatī’’tiādīsūti.

একসমুত্থানত্ব (এক উৎস থেকে উৎপন্ন হওয়া) প্রভৃতি কেবল রূপধর্মসমূহের ক্ষেত্রেই প্রযোজ্য করা উচিত, কারণ সেগুলোতে এই ব্যবহারের আধিক্য রয়েছে। অতীতত্ব প্রভৃতি রূপ ও অরূপ উভয় ধর্মেই প্রযোজ্য। অথবা চিত্ত, চৈতসিক ও নির্বাণের ক্ষেত্রেও স্বভাব অনুযায়ী একসমুত্থানত্ব, দ্বিসমুত্থানত্ব বা ন-কুতশ্চিৎ-সমুত্থানত্ব (কোনো উৎস থেকে উৎপন্ন না হওয়া) প্রযোজ্য করা উচিত। ‘আপাথগত নয়’ (ইন্দ্রিয়গোচর নয়) বলতে চক্ষু প্রভৃতির অগোচর হওয়া; যেমন সূক্ষ্ম ধূলিকণার রূপের মতো বস্তুর ক্ষুদ্রতার কারণে, উত্তপ্ত লৌহগোলকে পতিত জলবিন্দুর রূপের মতো ক্ষণস্থায়িত্বের কারণে, অতিদূরত্বের কারণে, অতিনৈকট্যের কারণে এবং অতীত ও অনাগত হওয়ার কারণে। অন্য আলম্বনে উৎপন্ন না হওয়ার কারণে একে ‘বিষয়’ এবং সেখানে বহুবার বিচরণ করার কারণে ‘গোচর’ বলা হয়েছে; সেই বিষয় নির্ধারণের কারণে মনই আশ্রয় (প্রতিশরণ)। এই অর্থটি সিদ্ধ হয়, অন্যথা সেগুলোর ধর্মানুভবভাবের কারণে ‘তাদের গোচর ও বিষয় অনুভব করে’ - এই বাক্যের অসঙ্গতি দেখা দিত। দিব্যচক্ষু, দিব্যশ্রোত্র ও ঋদ্ধিবিধ জ্ঞানের দ্বারা পূর্বোক্ত নিয়মে আপাথগত নয় এমন রূপ প্রভৃতিকে আলম্বন করা হলেও সেগুলোকে কোথাও ‘ধর্মালম্বন’ হিসেবে বলা হয়েছে বলে দেখা যায় না; অন্যথা, ‘দিব্যচক্ষুর দ্বারা রূপ দর্শন করে’ ইত্যাদি বাক্যে তা দেখা যায়।

Āpāthamāgacchati [Pg.70] manasā pañcaviññāṇehi ca gahetabbabhāvūpagamanena. Ghaṭṭetvāti paṭimukhabhāvāpāthaṃ gantvā. Sarabhāṇakassa osārakassa. Pakatiyā diṭṭhādivasena āpāthagamanañca bhojanapariṇāmautubhojanavisesaussāhādīhi kalyaṃ, rogino vātādīhi ca upaddutaṃ vā kāyaṃ anuvattantassa jāgarassa bhavaṅgassa calanapaccayānaṃ kāyikasukhadukkhautubhojanādiupanissayānaṃ cittapaṇidahanasadisāsadisasambandhadassanādipaccayānaṃ, suttassa ca supinadassane dhātukkhobhādipaccayānaṃ vasena veditabbaṃ. Adiṭṭhassa asutassa anāgatabuddharūpādino pasādadātukāmatāvatthussa taṃsadisatāsaṅkhātena diṭṭhasutasambandheneva. Na kevalaṃ taṃsadisatāva ubhayasambandho, kintu tabbipakkhatā tadekadesatā taṃsampayuttatādiko ca veditabbo. Kenaci vutte kismiñci sute avicāretvā saddahanaṃ saddhā, sayameva taṃ vicāretvā rocanaṃ ruci, ‘‘evaṃ vā evaṃ vā bhavissatī’’ti ākāravicāraṇaṃ ākāraparivitakko, vicārentassa katthaci diṭṭhiyā nijjhānakkhamanaṃ diṭṭhinijjhānakkhanti.

মন এবং পঞ্চবিজ্ঞানের দ্বারা গ্রহণীয় অবস্থায় উপনীত হওয়ার মাধ্যমে ‘আপাথগত (ইন্দ্রিয়গোচর) হয়’। ‘সংঘট্টন করে’ বলতে সম্মুখবর্তী হওয়ারূপ আপাথে গমন করে। স্বরভাণক (সুর করে আবৃত্তিকারী) এবং ওসারক (পাঠ প্রবর্তনকারী) ব্যক্তির। স্বাভাবিকভাবে দৃষ্ট প্রভৃতির বশে আপাথগমন এবং ভোজন পরিপাক, ঋতু, ভোজনবিশেষ ও উৎসাহ প্রভৃতির দ্বারা সুস্থ শরীর অথবা রোগীর বায়ু প্রভৃতির দ্বারা পীড়িত শরীরকে অনুবর্তনকারী জাগ্রত ব্যক্তির ভবাঙ্গের চলনের প্রত্যয়স্বরূপ কায়িক সুখ-দুঃখ, ঋতু, ভোজন আদি উপনিশ্রয়সমূহের বশে, চিত্তের প্রণিধান ও সদৃশ-অসদৃশ সম্বন্ধ দর্শনাদি প্রত্যয়সমূহের বশে এবং সুপ্ত ব্যক্তির স্বপ্নদর্শনের ক্ষেত্রে ধাতুক্ষোভ আদি প্রত্যয়সমূহের বশে তা জানা উচিত। অদৃষ্ট ও অশ্রুত অনাগত বুদ্ধের রূপ আদি প্রসাদ ও দানকামনার বস্তুর ক্ষেত্রে, তার সদৃশতা নামক দৃষ্ট ও শ্রুত সম্বন্ধের দ্বারাই তা ঘটে। কেবল সেই সদৃশতাহীন উভয় সম্বন্ধ নয়, বরং তার বিপক্ষতা (বিপরীত ধর্ম), তার একদেশতা (আংশিক মিল) এবং তার সম্প্রযুক্ততা আদিও জানা উচিত। কারও দ্বারা কথিত বা কোনো বিষয়ে শ্রুত হলে বিচার না করে বিশ্বাস করা হলো ‘শ্রদ্ধা’। নিজে তা বিচার করে পছন্দ করা হলো ‘রুচি’। ‘এমন হবে বা তেমন হবে’ - এভাবে আকারের বিচার করা হলো ‘আকার-পরিবিতর্ক’। বিচারকারী ব্যক্তির কোনো বিষয়ে দৃষ্টির দ্বারা গভীরভাবে চিন্তা করে সম্মত হওয়া হলো ‘দৃষ্টি-নিধ্যানক্ষমতা’।

Gerukaharitālañjanādidhātūsu. Subhanimittaṃ subhaggahaṇassa nimittaṃ. Taṃ subhanimittattā rañjanīyattā ca lobhassa vatthu. Niyamitassa cittassa vasena niyamitavasena. Evamitaresu dvīsu. Ābhogo ābhujitaṃ. Lūkhapuggalā dosabahulā. Adosabahulā siniddhapuggalā. Tadadhimuttatāti pītininnacittatā. Imehi…pe… veditabbo pītiyā somanassavippayogāsambhavatoti adhippāyo.

গেরু (লাল মাটি), হরিতাল, অঞ্জন আদি ধাতুসমূহের মধ্যে। ‘শুভনিমিত্ত’ বলতে শুভ হিসেবে গ্রহণ করার নিমিত্ত বা কারণ। তা শুভনিমিত্ত হওয়ার কারণে এবং রঞ্জনীয় (আকর্ষণীয়) হওয়ার কারণে লোভের বস্তু। নিয়মিত (নির্ধারিত) চিত্তের বশে হওয়ার কারণে ‘নিয়মিত বশে’। অন্য দুটি ক্ষেত্রেও (পরিণামিত ও সমুদোচার) একই রূপ। ‘আভোগ’ বলতে আভূজিত (মনোযোগ বা মনন)। রুক্ষ ব্যক্তিরা হলেন দ্বেষবহুল। অদ্বেষবহুল ব্যক্তিরা হলেন স্নিগ্ধ (নম্র) ব্যক্তি। ‘তদধিমুক্ততা’ বলতে প্রীতির দিকে নত চিত্তের অবস্থা। এইসব...পে... প্রীতির সাথে সৌমনস্যের বিপ্রয়োগ (বিচ্ছেদ) অসম্ভব হওয়ার কারণে তা জানা উচিত - এটিই অভিপ্রায়।

Jīvitavuttiyā āyatanabhāvato hatthārohādisippameva sippāyatanaṃ. Kasivāṇijjādikammameva kammāyatanaṃ. Āyuvedādivijjā eva vijjāṭṭhānaṃ. Abyāpajjeti domanassabyāpādarahite rūpabhave. Dhammapadāti dhammakoṭṭhāsā. Pilavantīti upaṭṭhahanti padissanti. Yogāti bhāvanābhiyogā samādhito. Vatthuvisadakiriyāti ajjhattikabāhirānaṃ vatthūnaṃ nimmalabhāvakiriyā. Saddhādīnaṃ indriyānaṃ aññamaññānativattanaṃ indriyasamattapaṭipādanatā. Gambhīrānaṃ ñāṇena caritabbānaṃ, gambhīrañāṇena vā caritabbānaṃ suttantānaṃ paccavekkhaṇā gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā.

জীবিকা নির্বাহের কারণ হওয়ার কারণে হস্ত্যারোহী (হাতি চালনা) আদি শিল্পই ‘শিল্পায়তন’। কৃষি ও বাণিজ্য আদি কর্মই ‘কর্মায়তন’। আয়ুর্বেদ আদি বিদ্যাই ‘বিদ্যাস্থান’। ‘অব্যপাদ্য’ বলতে দৌর্মনস্য ও ব্যাপাদহীন রূপভবে। ‘ধর্মপদ’ বলতে ধর্মের অংশ বা সমূহ। ‘প্লবিত হয়’ বলতে জ্ঞানের নিকট উপস্থিত হয় বা দৃশ্যমান হয়। ‘যোগ’ বলতে ভাবনার অতিযোগ বা সমাধি থেকে। ‘বস্তু-বিশদক্রিয়া’ বলতে আধ্যাত্মিক ও বাহ্যিক বস্তুসমূহের নির্মলতা সম্পাদন। শ্রদ্ধা আদি ইন্দ্রিয়সমূহের একে অপরকে অতিক্রম না করা হলো ‘ইন্দ্রিয়-সমতা প্রতিপাদন’। জ্ঞানের দ্বারা বিচরণযোগ্য গভীর সূত্রান্তসমূহের অথবা গভীর জ্ঞানের দ্বারা বিচরণযোগ্য সূত্রান্তসমূহের প্রত্যবেক্ষণ হলো ‘গভীর জ্ঞানচর্যা প্রত্যবেক্ষণ’।

Vaṃsoti anukkamo. Tantīti santati. Paveṇīti sambandho. Sabbametaṃ cārittakiriyāpabandhassa vacanaṃ. Cārittasīlattā sīlamayaṃ. ‘‘Dassāmī’’ti vacībhedena vatthussa pariṇatattā tato paṭṭhāya dānaṃ āraddhaṃ nāma hoti[Pg.71], yato tassa attano pariṇāmanādīsu āpatti hoti. Vijjamānavatthusmiṃ cintanakālato paṭṭhāya dānaṃ āraddhanti tattha dānamayaṃ kusalaṃ hotīti adhippāyo. Na hi dānavatthuṃ avijjamānakampi saṅkharontassa kusalaṃ na hotīti. Taṃ pana dānamayassa pubbabhāgoti tadeva bhajeyya, vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ. Kulavaṃsādivasenāti udāharaṇamattamevetaṃ. Attanā samādinnavattavasena sappurisavattagāmajanapadavattādivasena ca cārittasīlatā veditabbā.

‘বংশ’ বলতে অনুক্রম (পরম্পরা)। ‘তন্ত্রী’ বলতে সন্ততি (ধারা)। ‘প্রবেণী’ বলতে সম্বন্ধ (সংযোগ)। এই সবই চারিত্রিক ক্রিয়ার পরম্পরাবাচক শব্দ। চারিত্রশীলের অন্তর্ভুক্ত হওয়ার কারণে তা ‘শীলময়’। ‘আমি দান করব’ - এভাবে বাক্য উচ্চারণের দ্বারা বস্তুটি (সংঘ আদির উদ্দেশ্যে) উৎসর্গীকৃত হওয়ায় তখন থেকেই দান আরব্ধ (শুরু) হয়েছে বলে গণ্য হয়, যেহেতু তা নিজের উদ্দেশ্যে পরিবর্তন আদি করলে আপত্তি (পাপ বা অপরাধ) হয়। বিদ্যমান বস্তুর ক্ষেত্রে চিন্তার সময় থেকেই দান আরব্ধ হয়, তাই সেখানে দানময় কুশল উৎপন্ন হয় - এটিই অভিপ্রায়। কারণ, দানবস্তু বিদ্যমান না থাকলেও তা প্রস্তুতকারী ব্যক্তির কুশল উৎপন্ন হয় না - এমন নয়। তবে তা দানময়ের পূর্বভাগ (প্রস্তুতিমূলক অংশ), তাই তা দানময়েরই অন্তর্ভুক্ত হবে - এটি অট্ঠকথায় বলা হয়েছে। ‘কুলবংশ আদি বশে’ - এটি কেবল উদাহরণ মাত্র। নিজের দ্বারা সমাদত্ত ব্রতের বশে এবং সৎপুরুষদের ব্রত, গ্রাম ও জনপদের প্রথা আদির বশে চারিত্রশীলতা জানা উচিত।

Savatthukanti bheriādivatthusahitaṃ katvā. Vijjamānakavatthunti bheriādivatthuṃ. Dhammassavanaghosanādīsu ca savatthukaṃ katvā saddassa dānaṃ saddavatthūnaṃ ṭhānakaraṇānaṃ sasaddappavattikaraṇamevāti tassa cintanaṃ vijjamānavatthupariccāgo veditabbo. Bhājetvā dassesi dhammarājā idha ca rūpārammaṇādibhāvaṃ, aññattha ca ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, puññakiriyavatthūnī’’ti (dī. ni. 3.305) dānamayādibhāvaṃ, aparattha ca ‘‘katame dhammā kusalā? Tīṇi…pe… taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakamma’’ntiādinā kāyakammādibhāvañca vadanto. Apariyāpannā cāti paramatthato avijjamānattā aññāyatanattā ca asaṅgahitā.

‘সবস্তুক’ বলতে ভেরী (ঢোল) আদি বস্তুর সাথে যুক্ত করে। ‘বিদ্যমান বস্তু’ বলতে ভেরী আদি বস্তুকে। এবং ধর্মশ্রবণের ঘোষণা আদিতে বস্তুর সাথে যুক্ত করে শব্দের দান করা হলো শব্দবস্তুর স্থান ও করণের সশব্দ প্রবৃত্তি ঘটানোই; তাই তার সেই চিন্তা বিদ্যমান বস্তুর পরিত্যাগ (দান) হিসেবে জানা উচিত। ধর্মরাজ বুদ্ধ এখানে রূপালম্বন আদি ভাবকে বিভক্ত করে দেখিয়েছেন, এবং অন্যত্র ‘হে ভিক্ষুগণ, এই তিনটি পুণ্যক্রিয়াবস্তু...’ ইত্যাদি বাক্যে দানময় আদি ভাবকে বিভক্ত করে দেখিয়েছেন, এবং অপর স্থানে ‘কোন ধর্মগুলো কুশল? তিনটি...পে... তা থেকে সমুত্থিত কায়কর্ম’ ইত্যাদি বাক্যে কায়কর্ম আদি ভাবকে নির্দেশ করে বিভক্ত করে দেখিয়েছেন। ‘অপর্যাপন্ন’ বলতে পরমার্থত বিদ্যমান না থাকার কারণে এবং অন্য আয়তন হওয়ার কারণে যা (ধম্মায়তনের দ্বারা) সংগৃহীত হয়নি।

Paribhogaraso paribhogapaccayaṃ pītisomanassaṃ. Ayaṃ pana rasasamānatāvasena gahaṇaṃ upādāya rasārammaṇanti vutto, na sabhāvato. Sabhāvena pana gahaṇaṃ upādāya pītisomanassaṃ dhammārammaṇameva hotīti ‘‘sukhā vedanā dhammārammaṇa’’nti vuttaṃ. Ārammaṇameva nibaddhanti rūpārammaṇaṃ…pe… dhammārammaṇanti evaṃ niyametvā vuttaṃ. Kammassa anibaddhattāti kammassa aniyatattā. Yathā hi rūpādīsu ekārammaṇaṃ cittaṃ anaññārammaṇaṃ hoti, na evaṃ kāyadvārādīsu ekadvārikakammaṃ aññasmiṃ dvāre nuppajjati, tasmā kammassa dvāraniyamarahitattā dvārampi kammaniyamarahitanti idha ārammaṇaṃ viya niyametvā na vuttaṃ. Vinā ārammaṇena anuppajjanatoti etassapi cattho ‘‘yathā kāyakammādīsu ekaṃ kammaṃ tena dvārena vinā aññasmiṃ dvāre carati, na evaṃ rūpādīsu ekārammaṇaṃ cittaṃ tenārammaṇena vinā ārammaṇantare uppajjatī’’ti veditabbo. Na hi yathā vacīdvāre uppajjamānampi ‘‘kāyakamma’’nti vuccati, evaṃ saddārammaṇe uppajjamānaṃ ‘‘rūpārammaṇa’’nti vuccati.

উপভোগ-রস হলো উপভোগের কারণে উৎপন্ন প্রীতি ও সোমনস্য। কিন্তু এটি স্বাদের সমতা হেতু গ্রহণের দ্বারা 'রসারম্বণ' (রস-আলম্বন) বলা হয়েছে, স্বভাবত নয়। কিন্তু স্বভাবের দ্বারা গ্রহণ করলে প্রীতি ও সোমনস্য 'ধম্মারম্বণ' (ধর্ম-আলম্বন) ই হয়, তাই অট্ঠকথাতে 'সুখকর বেদনা ধম্মারম্বণ' বলা হয়েছে। আলম্বনই নিয়ত বা স্থির, তাই রূপালম্বন...পে... ধম্মালম্বন এভাবে নির্ধারণ করে বলা হয়েছে। 'কর্মের অনিরুদ্ধতা' বলতে কর্মের অনিয়ততাকে বোঝায়। যেমন রূপাদিতে এক আলম্বনবিশিষ্ট চিত্ত অন্য আলম্বন গ্রহণ করে না, কায়দ্বারাদিতে একদ্বারিক কর্ম অন্য দ্বারে উৎপন্ন হয় না তা নয় (অর্থাৎ উৎপন্ন হয়)। তাই কর্মের দ্বার-নিয়ম না থাকার কারণে দ্বারও কর্ম-নিয়ম রহিত, এখানে আলম্বনের মতো নির্ধারণ করে বলা হয়নি। 'আলম্বন ছাড়া উৎপন্ন হয় না' এর অর্থও এভাবে বুঝতে হবে: 'যেমন কায়কর্মাদিতে একটি কর্ম সেই দ্বার ছাড়া অন্য দ্বারেও প্রবৃত্ত হয়, কিন্তু রূপাদিতে এক আলম্বনবিশিষ্ট চিত্ত সেই আলম্বন ছাড়া অন্য আলম্বনে উৎপন্ন হয় না।' কারণ যেমন বচীদ্বারে (বাকদ্বারে) উৎপন্ন কর্মকেও 'কায়কর্ম' বলা যায়, তেমন শব্দালম্বনে উৎপন্ন চিত্তকে 'রূপালম্বন' বলা যায় না।

Kāmāvacarakusalaṃ

কামাবচর কুশল

Kāyakammadvārakathāvaṇṇanā

কায়কর্মদ্বার কথার বর্ণনা

Imassa [Pg.72] panatthassāti kammadvārānaṃ aññamaññasmiṃ aniyatatāya ‘‘dvāre caranti kammānī’’tiādinā pakāsanatthaṃ. Pañca viññāṇānīti ettha chaṭṭhassa viññāṇassa tassa ca dvārassa anuddeso dvāradvāravantānaṃ sahābhāvā. Niyatarūparūpavasena catusamuṭṭhānikakāyā vuttāti saddassa vikārarūpādīnañca asaṅgaho.

এই অর্থের বলতে কর্মদ্বারসমূহের পরস্পরের অনিয়ততা প্রকাশের জন্য 'দ্বারে কর্মসমূহ প্রবৃত্ত হয়' ইত্যাদি বলা হয়েছে। 'পঞ্চ বিজ্ঞান' এখানে ষষ্ঠ বিজ্ঞান (মনোবিজ্ঞান) এবং তার দ্বারের (মনোদ্বার) উল্লেখ না করার কারণ হলো দ্বার ও দ্বারবানদের (চিত্তের) সহ-অস্তিত্ব না থাকা। নিয়ত রূপের (নিপন্ন রূপের) প্রভাবে চতুঃসমুত্থানিক কায়সমূহ বলা হয়েছে, তাই শব্দ এবং বিকাররূপাদির গ্রহণ করা হয়নি।

Paṭhamajavanasamuṭṭhitā vāyodhātu yadipi tasmiṃ khaṇe rūpānaṃ desantaruppattihetubhāvena cāletuṃ na sakkoti, tathāpi viññattivikārasahitāva sā veditabbā. Dasasu hi disāsu yaṃ disaṃ gantukāmo aṅgapaccaṅgāni vā khipitukāmo, taṃdisābhimukhāneva rūpāni sā santhambheti sandhāreti cāti tadabhimukhabhāvavikāravatī hoti, adhippāyasahabhāvī ca vikāro viññattīti. Evañca katvā āvajjanassapi viññattisamuṭṭhāpakabhāvo yathādhippāyavikārarūpuppādanena upapanno hoti, yato bāttiṃsa cittāni rūpiriyāpathaviññattijanakāni vuttānīti. Yojanaṃ gato, dasayojanaṃ gatoti vattabbataṃ āpajjāpeti anekasahassavāraṃ uppannā.

প্রথম জবন দ্বারা সমুত্থিত বায়ুধাতু যদিও সেই ক্ষণে রূপসমূহের দেশান্তর উৎপত্তির কারণ হিসেবে চালিত করতে সমর্থ হয় না, তবুও তাকে বিজ্ঞপ্তিবিকারের (কায়বিজ্ঞপ্তি বিকারের) সাথেই যুক্ত বলে জানতে হবে। কারণ দশটি দিকের মধ্যে যে দিকে যাওয়ার ইচ্ছা থাকে অথবা অঙ্গ-প্রত্যঙ্গ নিক্ষেপ করার ইচ্ছা থাকে, সেই দিক অভিমুখেই রূপসমূহকে তা স্তম্ভিত (দৃঢ়) করে এবং ধারণ করে, তাই তা তদভিমুখভাব বিকারযুক্ত হয়। অভিপ্রায়ের সহগামী বিকারই হলো বিজ্ঞপ্তি। এবং এভাবে আবর্তনেরও (আবজ্জনেরও) বিজ্ঞপ্তিসমুত্থাপক ভাব অভিপ্রায় অনুযায়ী বিকাররূপ উৎপাদনের মাধ্যমে যুক্তিসঙ্গত হয়, যে কারণে বত্রিশটি চিত্তকে রূপ, ঈর্যাপথ ও বিজ্ঞপ্তি উৎপাদক বলা হয়েছে। অনেক হাজার বার উৎপন্ন বায়ুধাতু 'এক যোজন গিয়েছে, দশ যোজন গিয়েছে' এরূপ বলার যোগ্যতায় পৌঁছায়।

Vāyodhātuyā…pe… paccayo bhavitunti thambhanacalanesu vāyodhātuyā paccayo bhavituṃ samattho cittasamuṭṭhānamahābhūtānaṃ eko ākāraviseso atthi, ayaṃ viññatti nāma. Tesañhi tadākārattā vāyodhātu thambheti cāleti cāti. Na cittasamuṭṭhānāti etena paramatthato abhāvaṃ dasseti. Na hi rūpaṃ appaccayaṃ atthi, na ca nibbānavajjo attho nicco atthīti. Viññattitāyāti viññattivikāratāya. Cittasamuṭṭhānabhāvo viya mahābhūtavikāratāya upādārūpabhāvo ca adhippetoti veditabbo.

বায়ুধাতুর...পে... প্রত্যয় হওয়ার জন্য স্তম্ভন ও চালন কার্যে বায়ুধাতুর প্রত্যয় হতে সমর্থ চিত্তসমুত্থান মহাভূতসমূহের একটি বিশেষ আকার রয়েছে, এটিই বিজ্ঞপ্তি নামে পরিচিত। কারণ সেই চিত্তজ মহাভূতসমূহের সেই আকার হওয়ার কারণে বায়ুধাতু স্তম্ভিত করে এবং চালিত করে। 'চিত্তসমুত্থান নয়' এর দ্বারা পরমার্থত এর অভাব প্রদর্শন করা হয়েছে। কারণ অপ্রত্যয় (কারণহীন) কোনো রূপ নেই এবং নির্বাণ ছাড়া অন্য কোনো নিত্য পরমার্থ অর্থ নেই। 'বিজ্ঞপ্তিতা' বলতে বিজ্ঞপ্তিবিকারতাকে বোঝায়। চিত্তসমুত্থান ভাবের মতো মহাভূতবিকারতার কারণে উপাদায়রূপ ভাবও অভিপ্রেত বলে জানতে হবে।

Kāyikakaraṇanti kāyadvārappavattaṃ cittakiriyaṃ, adhippāyanti attho. Kāreti maññeti etena vaṇṇaggahaṇānusārena gahitāya viññattiyā yaṃ karaṇaṃ viññātabbaṃ, tassa vijānanena viññattiyā viññātattaṃ dasseti. Na hi viññattirahitesu rukkhacalanādīsu ‘‘idamesa kāretī’’ti vijānanaṃ hotīti. Cakkhuviññāṇassa hi rūpe abhinipātamattaṃ kiccaṃ, na adhippāyasahabhuno calanavikārassa gahaṇaṃ. Cittassa pana lahuparivattitāya cakkhuviññāṇavīthiyā [Pg.73] anantaraṃ manoviññāṇena viññātampi calanaṃ cakkhunā diṭṭhaṃ viya maññanti avisesaviduno, tasmā yathā nīlābhinipātavasappavattāya cakkhuviññāṇavīthiyā nīlanti pavattāya manoviññāṇavīthiyā ca antaraṃ na viññāyati, evaṃ aviññāyamānantarena manodvāraviññāṇena gahite tasmiṃ cittena saheva anuparivatte kāyathambhanavikāracopanasaṅkhāte ‘‘idamesa kāreti, ayamassa adhippāyo’’ti vijānanaṃ hoti.

'কায়িককরণ' বলতে কায়দ্বারে প্রবৃত্ত চিত্তের ক্রিয়া বা অভিপ্রায়কে বোঝায়। 'করায় বলে মনে করে' এর দ্বারা বর্ণগ্রহণের অনুসারী বীথি দ্বারা গৃহীত বিজ্ঞপ্তির মাধ্যমে যে ক্রিয়া জ্ঞাতব্য, তা জানার দ্বারা বিজ্ঞপ্তির বিজ্ঞাতত্ব (জ্ঞাত হওয়া) প্রদর্শন করে। কারণ বিজ্ঞপ্তিরহিত বৃক্ষকম্পন ইত্যাদিতে 'এ এটি করাচ্ছে' এরূপ জ্ঞান হয় না। কারণ চক্ষুর্বিজ্ঞানের কাজ হলো রূপে কেবল পতিত হওয়া (আলোকপাত করা), অভিপ্রায়ের সহগামী চলন বিকার গ্রহণ করা নয়। কিন্তু চিত্তের দ্রুত পরিবর্তনের কারণে চক্ষুর্বিজ্ঞান বীথির অব্যবহিত পরে মনোবিজ্ঞান দ্বারা জ্ঞাত চলনকেও সাধারণ মানুষ চক্ষুর দ্বারা দৃষ্ট বলে মনে করে। তাই যেমন নীল বর্ণে পতিত হওয়ার কারণে প্রবৃত্ত চক্ষুর্বিজ্ঞান বীথি এবং 'নীল' এভাবে প্রবৃত্ত মনোবিজ্ঞান বীথির মধ্যকার পার্থক্য জানা যায় না, তেমনই অজ্ঞাতের মতো মনোদ্বার বিজ্ঞানের দ্বারা গৃহীত, চিত্তের সাথেই অনুবর্তী কায়স্তম্ভন বিকার ও চলন নামক সেই বিজ্ঞপ্তিতে 'এ এটি করাচ্ছে, এটি তার অভিপ্রায়' এরূপ জ্ঞান উৎপন্ন হয়।

Tālapaṇṇādirūpāni disvā tadanantarappavattāya manodvāravīthiyā aviññāyamānantarāya tālapaṇṇādīnaṃ udakādisahacārippakārataṃ saññāṇākāraṃ gahetvā udakādiggahaṇaṃ viya. Ettha udakaṃ bhavissatītiādinā ca udakādisambandhanākārena rūpaggahaṇānusāraviññāṇena yaṃ udakādi viññātabbaṃ, tassa vijānanena tadākārassa viññātatā vuttāti daṭṭhabbā. Etassa pana kāyikakaraṇaggahaṇassa udakādiggahaṇassa ca purimasiddhasambandhaggahaṇaṃ upanissayo hotīti daṭṭhabbaṃ. Atha pana nālambitāpi viññatti kāyikakaraṇaggahaṇassa ca paccayo purimasiddhasambandhaggahaṇopanissayavasena sādhippāyavikārabhūtavaṇṇaggahaṇānantaraṃ pavattamānassa adhippāyaggahaṇassa adhippāyasahabhūvikārābhāve abhāvato, evaṃ sati vaṇṇaggahaṇānantarena udakādiggahaṇeneva tālapaṇṇādisaññāṇākāro viya vaṇṇaggahaṇānantarena adhippāyaggahaṇeneva viññatti pākaṭā hotīti ‘‘idañcidañca esa kāreti maññe’’ti adhippāyavijānaneneva viññattiyā viññātatā vuttā.

তালপাতা ইত্যাদির রূপ দেখে তার অব্যবহিত পরে প্রবৃত্ত এবং পার্থক্যহীন মনোদ্বার বীথির দ্বারা তালপাতা ইত্যাদির জল ইত্যাদির সহচর রূপের চিহ্ন বা আকার গ্রহণ করে জল ইত্যাদি গ্রহণের মতো। এখানে 'জল হবে' ইত্যাদি বাক্যের দ্বারা এবং জলের সাথে সম্বন্ধযুক্ত আকারের দ্বারা রূপগ্রহণের অনুসারী বিজ্ঞান দ্বারা যে জল ইত্যাদি জ্ঞাতব্য, তা জানার দ্বারা সেই আকারের বিজ্ঞাততা বলা হয়েছে বলে জানতে হবে। কিন্তু এই কায়িককরণ গ্রহণ এবং জল ইত্যাদি গ্রহণের ক্ষেত্রে পূর্বে সিদ্ধ হওয়া সম্বন্ধের গ্রহণই উপনিশ্রয় (বলবান কারণ) হয় বলে জানতে হবে। অথবা আলম্বন না করলেও বিজ্ঞপ্তি কায়িককরণ গ্রহণের প্রত্যয় হয় পূর্বে সিদ্ধ হওয়া সম্বন্ধ গ্রহণের উপনিশ্রয় প্রভাবে। কারণ অভিপ্রায়যুক্ত বিকাররূপ বর্ণগ্রহণের অব্যবহিত পরে প্রবৃত্ত অভিপ্রায় গ্রহণের ক্ষেত্রে অভিপ্রায়ের সহগামী বিকারের অভাব হলে তা অসম্ভব হয়। এমন হলে বর্ণগ্রহণের অব্যবহিত পরে জল ইত্যাদি গ্রহণের দ্বারাই যেমন তালপাতা ইত্যাদির চিহ্ন প্রকাশিত হয়, তেমনই বর্ণগ্রহণের অব্যবহিত পরে অভিপ্রায় গ্রহণের দ্বারাই বিজ্ঞপ্তি প্রকাশিত হয়। তাই 'এ এটি এবং এটি করাচ্ছে বলে মনে করি' এভাবে অভিপ্রায় জানার দ্বারাই বিজ্ঞপ্তির বিজ্ঞাততা বলা হয়েছে।

Ayaṃ no paharitukāmoti adhippāyavijānanena viññattiyā pākaṭabhāvaṃ dasseti. Na hi tadapākaṭabhāve adhippāyavijānanaṃ hotīti. Sammukhī…pe… yeva nāma hotīti asammukhībhūtatāya anāpāthagatānaṃ rūpādīnaṃ cakkhuviññeyyādibhāvo viya sabhāvabhūtaṃ taṃ dvidhā viññattibhāvaṃ sādheti. Paraṃ bodhetukāmatāya vināpi abhikkamanādippavattanena so cittasahabhūvikāro adhippāyaṃ viññāpeti, sayañca viññāyatīti dvidhāpi viññattiyevāti veditabbā.

'এ আমাদের আঘাত করতে ইচ্ছুক' এর দ্বারা অভিপ্রায় জানার মাধ্যমে বিজ্ঞপ্তির প্রকট ভাব (প্রকাশ পাওয়া) প্রদর্শন করে। কারণ তা অপ্রকট থাকলে অভিপ্রায় জানা সম্ভব নয়। 'সম্মুখী...পে... ই হয়' এর দ্বারা যেমন সম্মুখে না থাকা এবং আলম্বনে না আসা রূপাদির চক্ষুর্বিজ্ঞেয়ত্বাদি ভাব সিদ্ধ হয়, তেমনই স্বভাবভূত সেই বিজ্ঞপ্তির ভাবকে দুই প্রকারে সিদ্ধ করে। অন্যকে বোঝানোর ইচ্ছা ছাড়াও কেবল অগ্রসর হওয়া ইত্যাদির প্রবর্তনের দ্বারা সেই চিত্তসহগামী বিকার অভিপ্রায়কে জ্ঞাপন করে এবং নিজেও জ্ঞাত হয়, তাই দুই প্রকারেই তা বিজ্ঞপ্তিই বলে জানতে হবে।

Tasmiṃ dvāre siddhāti tena dvārena viññātabbabhāvato teneva dvārena nāmalābhato tasmiṃ dvāre pākaṭabhāvavasena siddhā. Kusalaṃ vā akusalaṃ vāti ṭhapetabbaṃ. Kasmā? Yasmā paravādino avipākassa kammabhāvo [Pg.74] na siddho, itarassa pana siddhoti viññattisamuṭṭhāpakānaṃ ekādasannaṃ kiriyacittānaṃ vasena tikaṃ pūretvā ṭhapetabbaṃ.

'সেই দ্বারে সিদ্ধ' বলতে সেই দ্বারের দ্বারা বিজ্ঞাতব্য হওয়ার কারণে এবং সেই দ্বারের দ্বারাই নাম লাভ করার কারণে সেই দ্বারে প্রকট ভাবের দ্বারা সিদ্ধ। 'কুশল বা অকুশল' এভাবে স্থাপন করতে হবে। কেন? যেহেতু পরবাদীর মতে অবিপাক (ক্রিয়া চিত্তের) কর্মভাব সিদ্ধ নয়, কিন্তু অপর পক্ষের (স্ববাদীর) মতে তা সিদ্ধ, তাই বিজ্ঞপ্তিসমুত্থাপক এগারোটি ক্রিয়া চিত্তের দ্বারা ত্রিক পূর্ণ করে স্থাপন করতে হবে।

Dvāre caranti kammānīti ettha ayamadhippāyo – yadi dvārā dvārantaracārino honti, dvārasambhedā kammasambhedopīti kāyakammaṃ kāyakammadvāranti aññamaññavavatthānaṃ na siyā, kammānampi kammantaracaraṇe eseva nayo. Yadi pana dvārānampi dvārabhāvena kammantaracaraṇaṃ kammānañca dvārantaracaraṇaṃ na siyā, suṭṭhutaraṃ kammadvāravavatthānaṃ siyā. Na pana kammānaṃ dvārantare acaraṇaṃ atthi, kintu dvāre aññasmiñca caranti kammāni aññānipi. Yasmā pana dvāre dvārāni na caranti, tasmā advāracārīhi dvārehi kāraṇabhūtehi kammāni dvārantare carantānipi vavatthitāni. Na kevalaṃ kammāneva, tehi pana dvārānipīti evaṃ kammadvārāni aññamaññaṃ vavatthitāni ‘‘yebhuyyenavuttitāya tabbahulavuttitāya cā’’ti vuccamānāya vavatthānayuttiyā. Tattha dvārāpekkhattā kammānaṃ kāyakammādibhāvassa advāracārīhi dvārehi vavatthānaṃ hoti, na pana dvārantaracārīhi kammehi dvārānaṃ avavatthānaṃ kammānapekkhakāyadvārādibhāvehi dvārehi vavatthitānaṃ kāyakammādīnaṃ kāyakammadvārādivavatthānakarattā. Atha vā dvārantare carantānipi kāyādīhi upalakkhitāneva caranti pāṇātipātādīnaṃ evaṃsabhāvattā āṇattihatthavikārādīhi vuccamānassapi kāyādīhi sādhetabbasabhāvāvabodhato, tasmā na kammantarassa attani carantassapi dvārantaraṃ sanāmaṃ deti, nāpi kammaṃ dvārassa, taṃtaṃdvārameva pana kammassa kammañca dvārantare carantampi attanoyeva dvārassa nāmaṃ detīti siddhaṃ aññamaññavavatthānaṃ. Pubbe pana dvāresu anibaddhatā kammānaṃ dvārantaracaraṇameva sandhāya vuttā, na etaṃ vavatthānanti.

'দ্বারে কর্মসমূহ প্রবৃত্ত হয়' এখানে অভিপ্রায় এই যে—যদি দ্বারসমূহ অন্য দ্বারে প্রবৃত্ত হতো, তবে দ্বারের মিশ্রণ হেতু কর্মেরও মিশ্রণ হতো, ফলে কায়কর্ম ও কায়কর্মদ্বার এভাবে পারস্পরিক নির্ধারণ হতো না। কর্মসমূহের অন্য কর্মে প্রবৃত্ত হওয়ার ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। কিন্তু যদি দ্বারসমূহেরও দ্বারভাবের দ্বারা অন্য কর্মে প্রবৃত্তি এবং কর্মসমূহেরও অন্য দ্বারে প্রবৃত্তি না হতো, তবে কর্মদ্বারের নির্ধারণ আরও ভালোভাবে হতো। কিন্তু কর্মসমূহের অন্য দ্বারে অপ্রবৃত্তি নেই, বরং দ্বারে এবং অন্য দ্বারেও কর্মসমূহ প্রবৃত্ত হয়, অন্যান্য কর্মও। কিন্তু যেহেতু দ্বারে দ্বারসমূহ প্রবৃত্ত হয় না, তাই অদ্বারচারী কারণভূত দ্বারসমূহের দ্বারা কর্মসমূহ অন্য দ্বারে প্রবৃত্ত হলেও নির্ধারিত হয়। কেবল কর্মসমূহ নয়, তাদের দ্বারা দ্বারসমূহও এভাবে পারস্পরিক নির্ধারিত হয় 'বাহুল্যবৃত্তি বা তদ্বহুলবৃত্তি' নামক নির্ধারণ যুক্তির দ্বারা। সেখানে দ্বারের অপেক্ষার কারণে কর্মসমূহের কায়কর্মাদিত্ব ভাব অদ্বারচারী দ্বারসমূহের দ্বারা নির্ধারিত হয়, কিন্তু expense অন্যদ্বারচারী কর্মসমূহের দ্বারা দ্বারের অনির্ধারণ হয় না, কারণ কর্মনিরপেক্ষ কায়দ্বারাদি ভাবের দ্বারা দ্বারসমূহে নির্ধারিত কায়কর্মাদি কায়কর্মদ্বারাদির নির্ধারণকারী হয়। অথবা অন্য দ্বারে প্রবৃত্ত হলেও কায়াদির দ্বারা চিহ্নিত হয়েই প্রবৃত্ত হয়, প্রাণাতিপাতাদির এরূপ স্বভাব হওয়ার কারণে এবং আজ্ঞা, হস্তবিকারাদির দ্বারা উক্ত হলেও কায়াদির দ্বারা সম্পাদনযোগ্য স্বভাবের উপলব্ধির কারণে। তাই অন্য কর্ম নিজের মধ্যে প্রবৃত্ত হলেও অন্য দ্বারকে নিজের নাম দেয় না, কর্মও দ্বারকে নাম দেয় না। বরং সেই সেই দ্বারই কর্মকে এবং কর্ম অন্য দ্বারে প্রবৃত্ত হলেও নিজের দ্বারের নাম দেয়, এভাবে পারস্পরিক নির্ধারণ সিদ্ধ হয়। পূর্বে দ্বারে কর্মসমূহের অনিরুদ্ধতা কর্মসমূহের অন্য দ্বারে প্রবৃত্ত হওয়াকে লক্ষ্য করেই বলা হয়েছে, এটি নির্ধারণকে লক্ষ্য করে নয়।

Tatthāti tesu dvārakammesu. Kāyakammassa uppajjanaṭṭhānanti taṃsahajātā viññattiyeva vuccati. Kiñcāpi hi sā tassa kenaci pakārena paccayo na hoti, tathāpi kammassa visesikā viññatti taṃsahajātā hotīti tassa uppattiṭṭhānabhāvena vuttā yathāvuttaniyamena aññavisesanassa kammassa visesanantare uppattiabhāvā. Kāyena pana katattāti kāyaviññattiṃ janetvā tāya jīvitindriyupacchedādinipphādanato attano nipphattivasena ‘‘kāyena kataṃ kamma’’nti vuttaṃ. Kāraṇabhūto hi panettha kāyoti.

'সেখানে' বলতে সেই দ্বারকর্মসমূহের মধ্যে। 'কায়কর্মের উৎপত্তিস্থান' বলতে তার সহজাত বিজ্ঞপ্তিকেই বলা হয়। যদিও তা তার কোনো প্রকারে প্রত্যয় (কারণ) হয় না, তবুও কর্মের বিশেষক বিজ্ঞপ্তি তার সহজাত হয় বলে তাকে তার উৎপত্তিস্থান হিসেবে বলা হয়েছে, কারণ পূর্বোক্ত নিয়মে অন্য বিশেষণের কর্মের অন্য বিশেষণে উৎপত্তি না হওয়ার কারণে। 'কায়ের দ্বারা কৃত হওয়ার কারণে' বলতে কায়বিজ্ঞপ্তি উৎপন্ন করে তার দ্বারা জীবিতেন্দ্রিয় উচ্ছেদ (প্রাণনাশ) আদি কার্য সম্পাদন করার মাধ্যমে নিজের নিষ্পত্তির প্রভাবে 'কায়ের দ্বারা কৃত কর্ম' বলা হয়েছে। কারণ এখানে কায়বিজ্ঞপ্তি কারণস্বরূপ।

Aññamaññaṃ [Pg.75] vavatthitāti ettha kammunā kāyo kāyakammadvāranti evaṃ vavatthito, na kāyo icceva. Yathā sūcikammunā sūcikammakaraṇanti vavatthitā, na sūci icceva, tathā idampi daṭṭhabbaṃ. Aññamaññaṃ vavatthitāti ca aññamaññaṃ visesitāti attho. Evaṃ santeti yathāvuttaṃ vavatthānaniyamaṃ aggahetvā ‘‘dvāre caranti kammānī’’tiādivacanameva gahetvā codeti. Tattha evaṃ santeti kammānaṃ dvāracaraṇe aññamaññena ca vavatthāne nāmalābhe visesane satīti attho.

"পরস্পর নির্ধারিত" - এখানে কর্মের দ্বারা কায় কায়কর্মদ্বার হিসেবে নির্ধারিত হয়, কেবল কায় হিসেবে নয়। যেমন সূচিশিল্পের দ্বারা সূচিশিল্পের কাজ নির্ধারিত হয়, কেবল সূচি হিসেবে নয়, তেমনই এটিও দেখতে হবে। "পরস্পর নির্ধারিত" বলতে পরস্পর বিশেষায়িত - এই অর্থ। এমন হলে যথোক্ত নির্ধারণের নিয়ম গ্রহণ না করে "দ্বারসমূহে কর্মসমূহ বিচরণ করে" ইত্যাদি বচনকেই গ্রহণ করে আপত্তি উত্থাপন করা হচ্ছে। সেখানে "এমন হলে" বলতে কর্মসমূহের দ্বারে বিচরণে এবং পরস্পরের দ্বারা নির্ধারণে নাম লাভ ও বিশেষণের অস্তিত্ব থাকা - এই অর্থ।

Kāyakammadvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

কায়কর্মদ্বারকথার বর্ণনা সমাপ্ত।

Vacīkammadvārakathāvaṇṇanā

বচীকর্মদ্বারকথার বর্ণনা।

Catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgatāti ettha subhāsitabhāsanasaṅkhātā apisuṇavācā, dhammabhāsanasaṅkhāto asamphappalāpo, piyabhāsanasaṅkhātā apharusavācā, saccabhāsanasaṅkhāto amusāvādo cāti etā vācā tathāpavattā cetanā daṭṭhabbā. Sahasaddā panāti tassa vikārassa saddena saha sambhūtattā vuttaṃ. Cittānuparivattitāya pana so na yāva saddabhāvīti daṭṭhabbo, vitakkavipphārasaddo na sotaviññeyyoti pavattena mahāaṭṭhakathāvādena cittasamuṭṭhānasaddo vināpi viññattighaṭṭanena uppajjatīti āpajjati. ‘‘Yā tāya vācāya viññattī’’ti (dha. sa. 636) hi vacanato asotaviññeyyasaddena saha viññattiyā uppatti natthīti viññāyatīti.

"হে ভিক্ষুগণ, চারটি অঙ্গে সমন্বিত" - এখানে সুভাষিত ভাষণ নামক অপিশুন বাক্য, ধর্মভাষণ নামক অসংপ্রলাপ, প্রিয়ভাষণ নামক অপরুষ বাক্য এবং সত্যভাষণ নামক অমুসাবাদ - এই বাক্যসমূহ এবং সেভাবে প্রবৃত্ত চেতনাকে বুঝতে হবে। "শব্দের সহিত" বলতে সেই বিকারের শব্দের সাথে উৎপন্ন হওয়ার কারণে বলা হয়েছে। চিত্তের অনুবর্তিতার কারণে তা শব্দ থাকা পর্যন্ত স্থায়ী হয় না বলে মনে করতে হবে। "বিতর্ক-বিস্ফারণ শব্দ শ্রোত্রবিজ্ঞানগ্রাহ্য নয়" - মহাঅট্ঠকথাচার্যের এই মত অনুসারে চিত্তসমুত্থান শব্দ বিজ্ঞপ্তির আঘাত ছাড়াই উৎপন্ন হয়, এটি আপতিত হয়। কারণ "সেই বাক্যের দ্বারা যে বিজ্ঞপ্তি" এই বচন অনুসারে শ্রোত্রবিজ্ঞানগ্রাহ্য নয় এমন শব্দের সাথে বিজ্ঞপ্তির উৎপত্তি হয় না, এটি জানা যায়।

Cittasamuṭṭhānaṃ saddāyatananti ettha ca na koci cittasamuṭṭhāno saddo asaṅgahito nāma atthīti adhippāyena mahāaṭṭhakathāvādaṃ paṭisedheti. Chabbidhena rūpasaṅgahādīsu hi ‘‘sotaviññeyya’’nti ‘‘diṭṭhaṃ suta’’nti ettha ‘‘suta’’nti ca na koci saddo na saṅgayhatīti. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana viññattisahajameva jivhātālucalanādikaravitakkasamuṭṭhitaṃ sukhumasaddaṃ ‘‘dibbasotena sutvā ādisatī’’ti sutte paṭṭhāne ca oḷārikasaddaṃ sandhāya ‘‘sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti vuttanti iminā adhippāyena asotaviññeyyatā vuttā siyā. Saddo [Pg.76] ca asotaviññeyyo cāti viruddhametanti pana paṭikkhepo veditabbo. Viññattipaccayā ghaṭṭanā viññattighaṭṭanā. Viññatti eva vā. Ghaṭṭanākārappavattabhūtavikāro hi ‘‘ghaṭṭanā’’ti vutto. Saṅghaṭṭanena saheva saddo uppajjati, na pubbāparabhāvena. Pathavīdhātuyāti idaṃ vāyodhātuyā viya cālanaṃ pathavīdhātuyā saṅghaṭṭanaṃ kiccaṃ adhikanti katvā vuttaṃ, vikārassa ca tappaccayabhāvo vuttanayeneva veditabbo. Tabbikārānañhi bhūtānaṃ aññamaññassa paccayabhāvoti. Aññampi sabbaṃ vidhānaṃ kāyaviññattiyaṃ viya veditabbaṃ.

"চিত্তসমুত্থান শব্দায়তন" - এখানে চিত্তসমুত্থান কোনো শব্দই সংগৃহীত হয়নি এমন নয়, এই অভিপ্রায়ে মহাঅট্ঠকথার মতকে নিষেধ করা হচ্ছে। can, ছয় প্রকার রূপসংগ্রহ ইত্যাদিতে "শ্রোত্রবিজ্ঞানগ্রাহ্য" এবং "দৃষ্ট শ্রুত" - এখানে "শ্রুত" শব্দের দ্বারা কোনো শব্দই সংগৃহীত হয় না এমন নয়। কিন্তু মহাঅট্ঠকথায় বিজ্ঞপ্তির সহজাত এবং জিহ্বা ও তালুর সঞ্চালনকারী বিতর্কের দ্বারা সমুত্থিত সূক্ষ্ম শব্দকে "দিব্য শ্রোত্রের দ্বারা শুনে নির্দেশ করেন" - সূত্রে এবং পট্ঠানে ঔদারিক শব্দকে লক্ষ্য করে "শ্রোত্রবিজ্ঞানের আলম্বনপ্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয়" বলা হয়েছে, এই অভিপ্রায়ে শ্রোত্রবিজ্ঞানগ্রাহ্য না হওয়া বলা হতে পারে। "শব্দ অথচ শ্রোত্রবিজ্ঞানগ্রাহ্য নয়" - এটি পরস্পরবিরোধী, এই হিসেবে প্রত্যাখ্যান বুঝতে হবে। বিজ্ঞপ্তির প্রত্যয়জনিত আঘাতই বিজ্ঞপ্তির আঘাত। অথবা বিজ্ঞপ্তি নিজেই। আঘাতের আকারে প্রবৃত্ত মহাভূতের বিকারকেই "আঘাত" বলা হয়েছে। সংঘর্ষের সাথেই শব্দ উৎপন্ন হয়, আগে-পরে নয়। "পৃথিবীধাতুর" - এটি বায়ুধাতুর চালনার মতো পৃথিবীধাতুর সংঘর্ষের কার্যটি অধিক, এই বিবেচনায় বলা হয়েছে। বিকারের ক্ষেত্রেও তার প্রত্যয়ভাব উক্ত নিয়মেই বুঝতে হবে। কারণ সেই বিকারযুক্ত মহাভূতসমূহের পরস্পরের প্রত্যয়ভাব রয়েছে। অন্য সমস্ত বিধানও কায়বিজ্ঞপ্তির মতোই বুঝতে হবে।

Tisamuṭṭhānikakāyaṃ…pe… na labbhati. Na hi cālanaṃ upādinnaghaṭṭananti. Cālanañhi desantaruppādanaparamparatā, ghaṭṭanaṃ paccayavisesena bhūtakalāpānaṃ āsannataruppādoti. Upatthambhanakiccampi natthīti upatthambhanena vinā paṭhamacittasamuṭṭhānāpi ghaṭṭanākārena pavattatīti ghaṭṭanatthaṃ upatthambhanena payojanaṃ natthi, laddhāsevanena citteneva ghaṭṭanassa balavabhāvato cāti adhippāyo. Upatthambhanaṃ natthi atthīti vicāretvā gahetabbaṃ.

"ত্রিসমুত্থানিক কায়..." ইত্যাদি এখানে পাওয়া যায় না। কারণ চালন উপাদিন্ন রূপের আঘাত নয়। চালন হলো অন্য স্থানে উৎপন্ন হওয়ার পরম্পরা, আর আঘাত হলো প্রত্যয়বিশেষের কারণে ভূতকলাপসমূহের অতি নিকটবর্তী উৎপত্তি। "উপষ্টম্ভন কার্যও নেই" - উপষ্টম্ভন ছাড়াই প্রথম চিত্তসমুত্থানও আঘাতের আকারে প্রবৃত্ত হয়, তাই আঘাতের জন্য উপষ্টম্ভনের কোনো প্রয়োজন নেই; কারণ লাভ করা আসেবনের দ্বারা চিত্তের মাধ্যমেই আঘাতের বলবান ভাব হয় - এই হলো অভিপ্রায়। উপষ্টম্ভন আছে কি নেই, তা বিচার করে গ্রহণ করতে হবে।

Vacīkammadvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

বচীকর্মদ্বারকথার বর্ণনা সমাপ্ত।

Manokammadvārakathāvaṇṇanā

মনোকর্মদ্বারকথার বর্ণনা।

Ayaṃ nāma cetanā kammaṃ na hotīti na vattabbāti idaṃ yassa dvāraṃ mano, taṃdassanatthaṃ vuttaṃ. Kappetīti ‘‘tvaṃ phusanaṃ karohi, tvaṃ vedayita’’nti evaṃ kappentaṃ viya pavattatīti attho. Pakappanañca tadeva. Kiṃ piṇḍaṃ karotīti āyūhanatthavasena pucchati. Phassādidhamme hi avippakiṇṇe katvā sakiccesu pavattanaṃ āyūhanaṃ, tattheva byāpāraṇaṃ cetayanaṃ, tathākaraṇaṃ abhisaṅkharaṇanti. Tebhūmakasseva gahaṇaṃ lokuttarakammassa kammakkhayakarattā.

"এই নামের চেতনা কর্ম নয় - এমন বলা উচিত নয়" - এটি যার দ্বার মন, তা প্রদর্শনের জন্য বলা হয়েছে। "কল্পনা করে" বলতে "তুমি স্পর্শ করো, তুমি অনুভব করো" - এভাবে যেন পরিকল্পনা করছে, সেভাবে প্রবৃত্ত হয় - এই অর্থ। "প্রকল্পনা"ও সেটাই। "কী পিণ্ড করে?" - এটি আয়ূহন অর্থের বশে জিজ্ঞাসা করা হচ্ছে। স্পর্শ আদি ধর্মসমূহকে বিক্ষিপ্ত না করে নিজ নিজ কার্যে প্রবৃত্ত করা হলো "আয়ূহন", সেখানেই ব্যাপৃত হওয়া হলো "চেতয়ন", এবং সেভাবে করা হলো "অভিসংস্করণ"। ত্রিভূমিক চিত্তেরই গ্রহণ করা হয়েছে, কারণ লোকোত্তর কর্ম কর্মক্ষয়কারী।

Manokammadvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

মনোকর্মদ্বারকথার বর্ণনা সমাপ্ত।

Kammakathāvaṇṇanā

কর্মকথার বর্ণনা।

Cetayitvā [Pg.77] kammaṃ karotīti ettha yasmā purimacetanāya cetayitvā sanniṭṭhānakammaṃ karoti, tasmā cetanāpubbakaṃ kammaṃ taṃcetanāsabhāvamevāti cetanaṃ ahaṃ kammaṃ vadāmīti attho. Atha vā samānakālattepi kāraṇakiriyā pubbakālā viya vattuṃ yuttā, phalakiriyā ca aparakālā viya. Yasmā ca cetanāya cetayitvā kāyavācāhi copanakiriyaṃ manasā ca abhijjhādikiriyaṃ karoti, tasmā tassā kiriyāya kārikaṃ cetanaṃ ahaṃ kammaṃ vadāmīti attho. Kāye vāti kāyaviññattisaṅkhāte kāye vā. Satīti dharamāne, anirodhite vā. Kāyasamuṭṭhāpikā cetanā kāyasañcetanā. Ettha ca sukhadukkhuppādakena kammena bhavitabbaṃ, cetanā ca sukhadukkhuppādikā vuttāti tassā kammabhāvo siddho hoti. Sañcetaniyanti sañcetanasabhāvavantaṃ. Samiddhittherena ‘‘sañcetaniyaṃ, āvuso…pe… manasā sukhaṃ so vedayatī’’ti (ma. ni. 3.300; kathā. 539) avibhajitvā byākato. Sukhavedanīyantiādinā pana vibhajitvā byākātabbo so pañho, tasmā sammā byākato nāma na hoti. Itaradvayepi eseva nayo. Yathā pana suttāni ṭhitāni, tathā copanakiriyānissayabhūtā kāyavācā abhijjhādikiriyānissayo ca manodvārāni, yāya pana cetanāya tehi kāyādīhi karaṇabhūtehi copanābhijjhādikiriyaṃ karonti vāsiādīhi viya chedanādiṃ, sā cetanā kammanti dvārappavattiyampi kammadvārābhedanañca kammadvāravavatthānañca dissati, evañca sati ‘‘kāyena ce kataṃ kamma’’ntiādigāthāyo (dha. sa. aṭṭha. 1 kāyakammadvāra) ativiya yujjanti.

"চেতনা প্রয়োগ করে কর্ম করে" - এখানে যেহেতু পূর্ববর্তী চেতনার দ্বারা চিন্তা করে সিদ্ধান্তমূলক কর্ম করে, তাই চেতনাপূর্ব্বক কর্ম সেই চেতনার স্বভাবেরই হয়, এই কারণে "চেতনাকেই আমি কর্ম বলি" - এই অর্থ। অথবা, সমকালবর্তী হলেও কারণ-ক্রিয়াকে পূর্বকালের মতো এবং ফল-ক্রিয়াকে অপরকালের মতো বলা যুক্তিযুক্ত। আর যেহেতু চেতনার দ্বারা চিন্তা করে কায় ও বাক্যের দ্বারা চালন-ক্রিয়া এবং মনের দ্বারা অভিধ্যা আদি ক্রিয়া করে, তাই সেই ক্রিয়ার কারক চেতনাকে "আমি কর্ম বলি" - এই অর্থ। "কায়ে" বলতে কায়বিজ্ঞপ্তি নামক কায়ে। "বিদ্যমান থাকলে" বলতে বিদ্যমান বা অনিরুদ্ধ থাকলে। কায়সমুত্থাপিকা চেতনাই হলো কায়সঞ্চেতনা। আর এখানে সুখ-দুঃখ উৎপাদনকারী কর্ম হতে হবে, এবং চেতনাকে সুখ-দুঃখ উৎপাদনকারী বলা হয়েছে বলে তার কর্মভাব সিদ্ধ হয়। "সঞ্চেতনীয়" বলতে সঞ্চেতনা স্বভাবযুক্ত। সমিদ্ধি স্থবির কর্তৃক "হে আবসো, সঞ্চেতনীয়... মনের দ্বারা সুখ সে অনুভব করে" - এভাবে বিভাগ না করে ব্যাখ্যা করা হয়েছে। কিন্তু "সুখবেদনীয়" ইত্যাদি দ্বারা বিভাগ করে সেই প্রশ্নটি ব্যাখ্যা করা উচিত ছিল, তাই এটি সম্যক ব্যাখ্যাত নয়। অন্য দুটির ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। কিন্তু যেভাবে সূত্রসমূহ প্রতিষ্ঠিত রয়েছে, সেভাবে চালনক্রিয়ার আশ্রয়ভূত কায় ও বাক্য এবং অভিধ্যা আদি ক্রিয়ার আশ্রয়ভূত মন হলো দ্বারসমূহ; আর যে চেতনার দ্বারা করণভূত সেই কায় আদি দিয়ে কুঠার আদি দ্বারা ছেদন আদির মতো চালন ও অভিধ্যা আদি ক্রিয়া করা হয়, সেই চেতনা হলো কর্ম - এভাবে দ্বারের প্রবৃত্তিতেও কর্ম ও দ্বারের অভেদ এবং কর্ম ও দ্বারের নির্ধারণ দেখা যায়। আর এমন হলে "কায়ের দ্বারা যদি কর্ম করা হয়" ইত্যাদি গাথাসমূহ অত্যন্ত সংগত হয়।

Lokuttaramaggo idha lokiyakammakathāyaṃ anadhippetopi bhajāpiyamāno tīṇi kammāni bhajati. Manena dussīlyanti kāyikavācasikavītikkamavajjaṃ sabbaṃ akusalaṃ saṅgaṇhāti, micchādiṭṭhisaṅkappavāyāmasatisamādhiṃ vā. Tampi cetaṃ ‘‘manasā saṃvaro sādhū’’ti (saṃ. ni. 1.116; dha. pa. 361) vuttassa saṃvarassa paṭipakkhavasena vuttaṃ, na sīlavipattivasena. Na hi sā mānasikā atthīti maggasseva bhajāpanaṃ mahāvisayattā. Bojjhaṅgā hi manokammameva bhajeyyuṃ, na ca na sakkā maggabhajāpaneneva tesaṃ bhajāpanaṃ viññātunti.

লোকোত্তর মার্গ এখানে লৌকিক কর্মকথায় অনভিপ্রেত হলেও, অন্তর্ভুক্ত করা হলে তিনটি কর্মকে ভজনা করে। "মনের দ্বারা দুঃশীলতা" বলতে কায়িক ও বাচনিক অতিবর্তনজনিত দোষ বর্জন করে সমস্ত অকুশলকে গ্রহণ করে, অথবা মিথ্যাদৃষ্টি, মিথ্যাসঙ্কল্প, মিথ্যাব্যায়াম, মিথ্যাস্মৃতি ও মিথ্যাসমাধিকে গ্রহণ করে। সেটিও "মনের দ্বারা সংবর উত্তম" - এই উক্ত সংবরের প্রতিপক্ষ হিসেবে বলা হয়েছে, শীলবিপত্তির কারণে নয়। কারণ মানসিক শীলবিপত্তি নেই, তাই মার্গেরই ভজনা করা মহাবিষয়ত্ব হেতু হয়। কারণ বোধ্যঙ্গসমূহ মনোকর্মকেই ভজনা করবে, এবং মার্গের ভজনার মাধ্যমেই তাদের ভজনা জানা সম্ভব নয় এমন নয়।

Kammapathaṃ [Pg.78] appattānampi taṃtaṃdvāre saṃsandanaṃ avarodhanaṃ dvārantare kammantaruppattiyampi kammadvārābhedanañca dvārasaṃsandanaṃ nāma. ‘‘Tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā akusalaṃ kāyakamma’’ntiādinā (kathā. 539) kammapathappattāva sanniṭṭhāpakacetanā kammanti vuttāti purimacetanā sabbā kāyakammaṃ na hotīti vuttaṃ. Āṇāpetvā…pe… alabhantassāti āṇattehi amāritabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, vacīduccaritaṃ nāma hoti akammapathabhāvatoti adhippāyo. ‘‘Ime sattā haññantū’’ti pavattabyāpādavasena cetanāpakkhikā vā bhavanti kāyakammavohāralābhā. Abbohārikā vā manokammavohāravirahā. Sasambhārapathavīādīsu āpādayo ettha nidassanaṃ.

কর্মপথে না পৌঁছানো কর্মসমূহেরও নিজ নিজ দ্বারে মিলন বা অন্তর্ভুক্তি এবং অন্য দ্বারে অন্য কর্মের উৎপত্তি হলেও কর্ম ও দ্বারের অভেদ থাকাই হলো "দ্বারসং সন্দর্শন"। "হে ভিক্ষুগণ, তিন প্রকার কায়সঞ্চেতনা অকুশল কায়কর্ম" ইত্যাদি বচনের দ্বারা কর্মপথে প্রাপ্ত সিদ্ধান্তকারী চেতনাই কর্ম হিসেবে উক্ত হয়েছে বলে পূর্ববর্তী সমস্ত চেতনা কায়কর্ম নয় - এটি বলা হয়েছে। "আজ্ঞা দিয়ে... না পেয়ে" - এটি আদিষ্ট ব্যক্তিদের দ্বারা হত্যা না করার বিষয়টিকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে; কর্মপথ না হওয়ার কারণে তা বচীদুশ্চরিত্র হয় - এই হলো অভিপ্রায়। "এই সত্ত্বগণ নিহত হোক" - এভাবে প্রবৃত্ত ব্যাপাদের কারণে চেতনার পক্ষভুক্ত হয় অথবা কায়কর্মের ব্যবহার লাভ করে। অথবা মনোকর্মের ব্যবহারের অভাবে তা ব্যবহারিক নয়। সসম্ভার পৃথিবী ইত্যাদিতে জল আদি এখানে উদাহরণ।

Kulumbassāti gabbhassa, kulasseva vā. Tissopi saṅgītiyo āruḷhatāya ananujānanato ‘‘tava suttassā’’ti vuttaṃ. Dasavidhā iddhi paṭisambhidāmagge iddhikathāya gahetabbā. Bhāvanāmayanti adhiṭṭhāniddhiṃ sandhāya vadati. Ghaṭabhedo viya parūpaghāto, udakavināso viya iddhivināso ca hotīti upamā saṃsandati. Tava pañhoti bhāvanāmayāya parūpaghāto hotīti vutto ñāpetuṃ icchito attho. Āthabbaṇiddhi vijjāmayiddhi hoti. Sattame padeti maṇḍalādito sattame pade.

"কুলুম্বস্য" বলতে গর্ভের, অথবা কুলেরই। তিনটি সঙ্গীতিতেই আরূঢ় হওয়ার কারণে অনুমোদন না করায় "তোমার সূত্রের" বলা হয়েছে। দশ প্রকার ঋদ্ধি প্রতিসম্ভিদামার্গের ঋদ্ধিকথায় গ্রহণ করতে হবে। "ভাবনাময়" বলতে অধিষ্ঠানঋদ্ধিকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। ঘট ভাঙার মতো পরোপঘাত এবং জল বিনাশের মতো ঋদ্ধিবিনাশ হয় - এই উপমা মিলে যায়। "তোমার প্রশ্ন" বলতে ভাবনাময় ঋদ্ধির দ্বারা পরোপঘাত হয় - এই উক্ত বিষয়টি জ্ঞাপন করার ইচ্ছায় বলা হয়েছে। আথব্বণঋদ্ধি হলো বিদ্যাময় ঋদ্ধি। "সপ্তম পদে" বলতে মণ্ডলাদি থেকে সপ্তম পদে।

Vacanantarena gametabbatthaṃ neyyatthaṃ, sayameva gamitabbatthaṃ nītatthaṃ. Kiriyato samuṭṭhāti, udāhu akiriyatoti tenādhippetaṃ sampajānamusāvādaṃ sandhāya pucchati, na uposathakkhandhake vuttaṃ. Tattha avuttameva hi so anariyavohāraṃ vuttanti gahetvā voharatīti. Vācāgiranti vācāsaṅkhātaṃ giraṃ, vācānuccāraṇaṃ vā.

অন্য বচনের দ্বারা জানার যোগ্য অর্থ হলো "নেয়ার্থ", স্বয়ং জানার যোগ্য অর্থ হলো "নীতার্থ"। "ক্রিয়া থেকে সমুত্থিত হয়, নাকি অক্রিয়া থেকে?" - এর দ্বারা তার অভিপ্রেত সম্প্রজান-মুষাবাদকে লক্ষ্য করে জিজ্ঞাসা করা হচ্ছে, উপোসথস্কন্ধকে উক্ত বিষয়কে নয়। কারণ সেখানে অনুক্ত অনার্য ব্যবহারকেই সে "উক্ত" হিসেবে গ্রহণ করে ব্যবহার করছে। "বাচাগিরং" বলতে বাক্য নামক বাণী, অথবা বাক্যের উচ্চারণ।

Khandasivādayo seṭṭhāti khandāti kumārā. Sivāti mahessarā, micchādiṭṭhiyā nidassanatthamidaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Natthikadiṭṭhādayo eva hi kammapathappattā kammanti. Cetanā panettha abbohārikāti kāyadvāre vacīdvāre ca samuṭṭhitāpi kāyakammaṃ vacīkammanti ca vohāraṃ na labhati abhijjhādippadhānattā. ‘‘Tividhā, bhikkhave, manosañcetanā akusalaṃ manokamma’’nti pana vacanato sabhāveneva sā manokammaṃ, na abhijjhādipakkhikattāti ‘‘abhijjhādipakkhikāvā’’ti na vuttaṃ. Imasmiṃ pana ṭhāne kāyaṅgavācaṅgāni acopetvā cintanakāle cetanāpi cetanāsampayuttadhammāpi manodvāre [Pg.79] eva samuṭṭhahanti, tasmā cetanāya abbohārikabhāvo kathañci natthīti adhippāyo.

"খন্দ ও শিব আদি শ্রেষ্ঠ" - এখানে 'খন্দ' বলতে কুমারদেবতা এবং 'শিব' বলতে মহেশ্বরদেবতা বোঝায়। মিথ্যাদৃষ্টি প্রদর্শনের উদ্দেশ্যে এই কথাটি বলা হয়েছে বলে জানতে হবে। কারণ, নাস্তিক্যদৃষ্টি প্রভৃতিই কর্মপথে পতিত হয়ে 'কর্ম' নামে অভিহিত হয়। "এখানে চেতনা অব্যাবহারিক" - কায়দ্বার ও বচীদ্বারে উৎপন্ন হলেও কায়কর্ম বা বচীকর্ম হিসেবে ব্যবহার লাভ করে না, কারণ অভিধ্যা (লোভ) প্রভৃতিই প্রধান। কিন্তু "হে ভিক্ষুগণ, ত্রিবিধ মনঃসঞ্চেতনা অকুশল মনোকর্ম" - এই বচনের কারণে স্বভাবতই সেই চেতনা মনোকর্ম; অভিধ্যা প্রভৃতির পক্ষভুক্ত হওয়ার কারণে নয়, তাই "অভিধ্যাদিপক্ষীয়" বলা হয়নি। কিন্তু এই স্থানে কায়িক বা বাচনিক অঙ্গ সঞ্চালন না করে চিন্তা করার সময় চেতনা এবং চেতনা-সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহ মনোদ্বারেই উৎপন্ন হয়; তাই চেতনার অব্যাবহারিক ভাব কোনোভাবেই নেই - এটিই আচার্যের অভিপ্রায়।

‘‘Tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā kusalaṃ kāyakamma’’ntiādivacanato (kathā. 539) pāṇātipātādipaṭipakkhabhūtā tabbirativisiṭṭhā cetanāva pāṇātipātaviratiādikā hontīti ‘‘cetanāpakkhikā vā’’ti vuttaṃ, na ‘‘viratipakkhikā’’ti. Rakkhatīti avināsetvā katheti. Bhindatīti vināsetvā katheti.

"হে ভিক্ষুগণ, ত্রিবিধ কায়সঞ্চেতনা কুশল কায়কর্ম" ইত্যাদি বচনের কারণে, প্রাণাতিপাত প্রভৃতির প্রতিপক্ষস্বরূপ এবং সেই প্রাণাতিপাতাদি থেকে বিরতি দ্বারা বিশিষ্ট চেতনাসমূহ স্বয়ং প্রাণাতিপাত-বিরতি প্রভৃতি হয়; এই কারণে "চেতনাপক্ষীয়" বলা হয়েছে, "বিরতিপক্ষীয়" বলা হয়নি। "রক্ষা করে" বলতে বিনাশ না করে কথা বলাকে বোঝায়। "ভেদ করে" বলতে বিনাশ করে কথা বলাকে বোঝায়।

Kammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

কর্মকথার বর্ণনা সমাপ্ত।

Cakkhuviññāṇadvāranti cakkhuviññāṇassa dvāraṃ. Cakkhu ca taṃ viññāṇadvārañcāti vā cakkhuviññāṇadvāraṃ. Cakkhu viññāṇadvāranti vā asamāsaniddeso. Taṃ pana cakkhumeva. Esa nayo sesesupi. ‘‘Cakkhunā saṃvaro sādhū’’tiādikāya (dha. pa. 360) gāthāya pasādakāyacopanakāyasaṃvare ekajjhaṃ katvā kāyena saṃvaro vutto, taṃ idha bhinditvā aṭṭha saṃvarā, tappaṭipakkhabhāvena asaṃvarā aṭṭha kathitā. Sīlasaṃvarādayopi pañceva saṃvarā sabbadvāresu uppajjamānāpi, tappaṭipakkhabhāvena dussīlyādīni asaṃvarāti vuttāni. Tattha dussīlyaṃ pāṇātipātādicetanā. Muṭṭhassaccaṃ satipaṭipakkhā akusalā dhammā. Pamādanti keci. Sītādīsu paṭigho akkhanti. Thinamiddhaṃ kosajjaṃ.

"চক্ষুবিজ্ঞানদ্বার" বলতে চক্ষুবিজ্ঞানের দ্বার। অথবা, যা চক্ষু এবং যা বিজ্ঞানের দ্বার, তাই "চক্ষুবিজ্ঞানদ্বার"। অথবা, "চক্ষু বিজ্ঞানের দ্বার" - এটি অসমাস নির্দেশ। কিন্তু তা চক্ষুই (চক্ষুপ্রসাদই)। অবশিষ্ট দ্বারসমূহের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম প্রযোজ্য। "চক্ষু দ্বারা সংবর উত্তম" ইত্যাদি গাথায় প্রসাদ-কায়সংবর ও চোপন-কায়সংবর (কায়িক অঙ্গ সঞ্চালন সংবর) - এই দুইটিকে একত্রিত করে "কায়সংবর" বলা হয়েছে; এখানে সেটিকে বিভক্ত করে আট প্রকার সংবর এবং তার প্রতিপক্ষ হিসেবে আট প্রকার অসংবর বলা হয়েছে। শীলসংবর প্রভৃতি পাঁচ প্রকার সংবর সমস্ত দ্বারে উৎপন্ন হলেও স্বভাবত পাঁচ প্রকারই সংবর হয়। তাদের প্রতিপক্ষ হিসেবে দুঃশীলতা প্রভৃতিকে অসংবর বলা হয়েছে। তন্মধ্যে দুঃশীলতা হলো প্রাণাতিপাত প্রভৃতি চেতনা। মুট্ঠসচ্চ (স্মৃতিহীনতা) হলো স্মৃতির প্রতিপক্ষ অকুশল ধর্মসমূহ; কেউ কেউ একে প্রমাদ বলেন। শীত প্রভৃতিতে যে প্রতিঘাত (ক্রোধ), তা হলো অক্ষান্তি (অসহিষ্ণুতা)। স্ত্যান-মিদ্ধ হলো কৌসীদ্য (আলস্য)।

Vinā vacīdvārena suddhaṃ kāyadvārasaṅkhātanti idaṃ vacīdvārasallakkhitassa musāvādādinopi kāyadvāre pavattisabbhāvā asuddhatā atthīti taṃnivāraṇatthaṃ vuttaṃ. Na hi taṃ kāyakammaṃ hoti. Suddhavacīdvāropalakkhitaṃ pana vacīkammameva hotīti. Ettha asaṃvaroti etena suddhakāyadvārena upalakkhito asaṃvaro dvārantare uppajjamānopi vutto. Dvārantarānupalakkhitaṃ sabbaṃ taṃdvārikākusalañceti veditabbaṃ. Evañca katvā kammapathasaṃsandane ‘‘copanakāyaasaṃvaradvāravasena uppajjamāno asaṃvaro akusalaṃ kāyakammameva hotī’’tiādi ‘‘akusalaṃ kāyakammaṃ copanakāyaasaṃvaradvāravasena vacīasaṃvaravasena ca uppajjatī’’tiādinā saha aviruddhaṃ hoti. Asaṃvaro hi dvārantare [Pg.80] uppajjamānopi sadvāre evāti vuccati, sadvāravasena uppannoti ca, kammaṃ aññadvāre aññadvāravasena cāti evaṃ aviruddhaṃ.

"বচীদ্বার ব্যতিরেকে শুদ্ধ কায়দ্বারসংজ্ঞক" - এই কথাটি বচীদ্বার দ্বারা চিহ্নিত মৃষাবাদ প্রভৃতি কর্মেরও কায়দ্বারে প্রবৃত্তির অস্তিত্ব থাকার কারণে যে অশুদ্ধতা রয়েছে, তা নিবারণের জন্য বলা হয়েছে। কারণ, তা কায়কর্ম নয়; বরং তা শুদ্ধ বচীদ্বার দ্বারা চিহ্নিত বচীকর্মই হয়। "এখানে অসংবর" - এর দ্বারা শুদ্ধ কায়দ্বার দ্বারা চিহ্নিত অসংবর অন্য দ্বারে উৎপন্ন হলেও বলা হয়েছে। অন্য দ্বার দ্বারা অচিহ্নিত সেই দ্বারস্থ সমস্ত অকুশলও বলা হয়েছে বলে জানতে হবে। এবং এই কারণে কর্মপথ-সমন্বয়ে "চোপন-কায় অসংবর দ্বারের বশে উৎপন্ন অসংবর অকুশল কায়কর্মই হয়" ইত্যাদি বাক্য "অকুশল কায়কর্ম চোপন-কায় অসংবর দ্বারের বশে এবং বচী অসংবর দ্বারের বশে উৎপন্ন হয়" ইত্যাদির সাথে অবিরুদ্ধ হয়। কারণ, অসংবর অন্য দ্বারে উৎপন্ন হলেও "স্বীয় দ্বারে উৎপন্ন" এবং "স্বীয় দ্বারের বশে উৎপন্ন" বলা হয়; এবং কর্ম অন্য দ্বারে উৎপন্ন হলেও "অন্য দ্বারের বশে উৎপন্ন" বলা হয় - এভাবে এটি অবিরুদ্ধ।

Atha vā etthāti suddhaṃ asuddhanti etaṃ avicāretvā etasmiṃ copaneti vuttaṃ hoti. Evaṃ sati dvārantaropalakkhitaṃ kammapathabhāvappattatāya vacīmanokammaṃ copanakāyaasaṃvaradvāre uppannaṃ, sesaṃ sabbaṃ taṃdvāruppannākusalaṃ viya ‘‘copanakāyaasaṃvaro’’ti vuccati. Kammapathabhāvappattiyā dvārantaruppannaṃ kāyakammañca tathā na vuccatīti kammapathasaṃsandanavirodho siyā, tadavirodhaṃ tattheva vakkhāma. Sīlasaṃvarādayo pañca nikkhepakaṇḍe āvi bhavissanti. Tattha ñāṇasaṃvare paccayasannissitasīlassa, vīriyasaṃvare ca ājīvapārisuddhiyā antogadhatā daṭṭhabbā.

অথবা, "এখানে" বলতে শুদ্ধ-অশুদ্ধ বিচার না করে "এই চোপন-কায় অসংবর দ্বারে" বলা হয়েছে। এমন হলে, অন্য দ্বার দ্বারা চিহ্নিত এবং কর্মপথের অবস্থায় উপনীত হওয়ার কারণে চোপন-কায় অসংবর দ্বারে উৎপন্ন বচী ও মনোকর্মকে, সেই দ্বারে উৎপন্ন অন্যান্য অকুশলের ন্যায় "চোপন-কায় অসংবর" বলা হবে। এবং কর্মপথের অবস্থায় উপনীত হওয়ার কারণে অন্য দ্বারে উৎপন্ন কায়কর্মকে সেরূপ বলা হবে না; এর ফলে কর্মপথ-সমন্বয়ের সাথে বিরোধ সৃষ্টি হবে। সেই অবিরোধের কথা আমরা সেখানেই বলব। শীলসংবর প্রভৃতি পাঁচটি নিক্ষেপকাণ্ডে প্রকাশিত হবে। তন্মধ্যে জ্ঞানসংবরে প্রত্যয়সন্নিকর্ষ শীলের এবং বীর্যসংবরে আজীবপারিশুদ্ধি শীলের অন্তর্ভুক্তি দেখতে হবে।

Akusalakammapathakathāvaṇṇanā

অকুশল কর্মপথের বর্ণনা।

Saraseneva ca patanasabhāvassa pāṇassa antarā eva atīva pātanaṃ atipāto, saṇikaṃ patituṃ adatvāva sīghaṃ pātananti attho. Atikkamma vā satthādīhi abhibhavitvā pātanaṃ atipāto. Payogavatthumahantatādīhi mahāsāvajjatā tehi paccayehi uppajjamānāya cetanāya balavabhāvato. Yathāvuttapaccayavipariyāyepi taṃtaṃpaccayehi uppajjamānāya cetanāya balavābalavavaseneva appasāvajjamahāsāvajjatā veditabbā. Iddhimayo kammavipākajiddhimayo dāṭhākoṭikādīnaṃ viya.

স্বভাবতই পতনশীল স্বভাবযুক্ত প্রাণীকে আয়ুষ্কাল শেষ হওয়ার পূর্বেই অতিশয় পতন ঘটানোই হলো "অতিপাত" (প্রাণাতিপাত); অর্থাৎ, ধীরে ধীরে পতিত হতে না দিয়ে দ্রুত পতন ঘটানো। অথবা, অতিক্রম করে বা অস্ত্রাদি দ্বারা অভিভূত করে পতন ঘটানোই হলো "অতিপাত"। প্রয়োগের মহত্ত্ব (তীব্রতা) এবং বস্তুর মহত্ত্ব (গুরুত্ব) প্রভৃতির কারণে মহা-সাবদ্যতা (মহাপাপ) হয়; কারণ সেই প্রয়োগ ও বস্তুগত মহত্ত্বের কারণে উৎপন্ন চেতনার বলবান ভাব থাকে। উক্ত কারণসমূহের বিপরীত হলেও, সেই সেই গুণের কারণে উৎপন্ন চেতনার বলবান বা দুর্বল ভাবের বশেই অল্প-সাবদ্যতা বা মহা-সাবদ্যতা জানতে হবে। ঋদ্ধিময় হলো কর্মবিপাকজ ঋদ্ধিময়, যেমন দংষ্ট্রাকোটি প্রভৃতির ন্যায়।

Gottarakkhitā sagottehi rakkhitā. Dhammarakkhitā sahadhammikehi rakkhitā. Sasāmikā sārakkhā. Yassā gamane raññā daṇḍo ṭhapito, sā saparidaṇḍā. Atthabhañjakoti kammapathappattaṃ vuttaṃ. Kammapathakathā hesāti. Attano santakaṃ adātukāmatāyātiādi musāvādasāmaññato vuttaṃ. Hasādhippāyena visaṃvādanapurekkhārasseva musāvādo. Suññabhāvanti pītivirahitatāya rittataṃ. Atthavipannatāya na hadayaṅgamā. Aggaṇhanteti asaddahante kammapathabhedo na hoti. Yo koci pana samphappalāpo dvīhi sambhārehi sijjhatīti. Attano pariṇāmanaṃ cittenevāti veditabbaṃ. Micchā passatīti vitathaṃ passati.

"গোত্ররক্ষিতা" বলতে সমগোত্রীয়দের দ্বারা রক্ষিতা। "ধর্মরক্ষিতা" বলতে সধর্মচারীদের দ্বারা রক্ষিতা। "সারক্ষা" বলতে স্বামীযুক্তা। যার গমনে রাজা কর্তৃক দণ্ড নির্ধারিত হয়েছে, সে "সপরিদণ্ডা"। "অর্থভঞ্জক" পদের দ্বারা কর্মপথে পতিত বিসংবাদন (প্রতারণা) বলা হয়েছে; কারণ এটি কর্মপথের কথা। "নিজের জিনিস দিতে অনিচ্ছা" ইত্যাদি কথা মৃষাবাদের সাধারণতার কারণে বলা হয়েছে। পরিহাসের উদ্দেশ্যে হলেও প্রতারণাকে অগ্রগণ্যকারী ব্যক্তিরই মৃষাবাদ হয়। "শূন্যভাব" বলতে প্রীতিহীনতার কারণে রিক্ততা। অর্থ বিপর্যস্ত হওয়ার কারণে তা হৃদয়গ্রাহী হয় না। "গ্রহণ না করলে" অর্থাৎ বিশ্বাস না করলে কর্মপথভেদ হয় না। কিন্তু যেকোনো সম্প্রলাপ দুটি অঙ্গের দ্বারা সিদ্ধ হয়। নিজের দিকে আনয়ন করা কেবল মনের দ্বারাই হয় - এটি জানতে হবে। "মিথ্যা দেখে" বলতে বিপরীতভাবে দেখে।

Koṭṭhāsatoti [Pg.81] phassapañcamakādīsu cittaṅgakoṭṭhāsesu ye koṭṭhāsā honti, tatoti attho. Nanu ca cetanā kammapathesu na vuttāti paṭipāṭiyā sattannaṃ kammapathabhāvo na yuttoti? Na, avacanassa aññahetuttā. Na hi cetanāya akammapathattā kammapatharāsimhi avacanaṃ, kadāci pana kammapatho hoti, na sabbadāti kammapathabhāvassa aniyatattā avacanaṃ. Yadā pana kammapatho hoti, tadā kammapatharāsisaṅgaho na nivāritoti. ‘‘Pañca sikkhāpadā parittārammaṇā evā’’ti etena adinnādānādīnaṃ sattārammaṇabhāvavirodhaṃ ‘‘sattasaṅkhāte saṅkhāre eva ārabbha pavattito’’ti sayameva pariharissati. ‘‘Natthi sattā opapātikā’’ti pavattamānā diṭṭhi tebhūmakadhammavisayāvāti saṅkhārārammaṇatā vuttā. Vipākanissandaphalāni yathākkamaṃ nirayādivipākaduggatatādīni.

"অংশত" বলতে স্পর্শ-পঞ্চমক প্রভৃতি চিত্তের অঙ্গসমূহের মধ্যে যে অংশগুলো রয়েছে, সেই অংশসমূহ থেকে - এটি অর্থ। চেতনাকে কর্মপথসমূহে বলা হয়নি কি? অতএব ক্রমানুসারে সাতটি কর্মপথত্ব অযুক্ত নয় কি? - তা নয়, কারণ চেতনা না বলার অন্য কারণ রয়েছে। চেতনার অ-কর্মপথত্বের কারণে কর্মপথের রাশিতে তা না বলা হয়েছে এমন নয়; বরং কখনো কখনো তা কর্মপথ হয়, সর্বদা নয়। এভাবে কর্মপথত্বের অনিয়ততার কারণে তা বলা হয়নি। কিন্তু যখন তা কর্মপথ হয়, তখন কর্মপথের রাশিতে তার সংগ্রহ নিষিদ্ধ নয়। "পাঁচটি শিক্ষাপদ কেবল পরিহার্য আলম্বনযুক্ত" - এর দ্বারা অদত্তাদান প্রভৃতির সত্ত্বালম্বনত্বের যে বিরোধ, তা "সত্ত্বসংজ্ঞক সংস্কারকে অবলম্বন করেই প্রবৃত্ত হয়" বলে অট্ঠকথাচার্য নিজেই পরিহার করবেন। "ঔপপাতিক সত্ত্ব নেই" - এভাবে প্রবর্তমান দৃষ্টি ত্রৈভূমিক ধর্মবিষয়কই হয়; তাই সংস্কারালম্বনত্ব বলা হয়েছে। বিপাক ও নিস্যন্দ ফলসমূহ যথাক্রমে নিরয়াদি বিপাক এবং দুর্গতিত্ব প্রভৃতি।

Akusalakammapathakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

অকুশল কর্মপথের কথার বর্ণনা সমাপ্ত।

Kusalakammapathakathāvaṇṇanā

কুশল কর্মপথের বর্ণনা।

Pāṇātipātādīhi pana viratiyoti etaṃ yāhi viratīhi sampayuttā cetanā ‘‘kāyavacīkammānī’’ti vuccanti, tāsañca kammapathabhāvo yuttoti katvā vuttaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘paṭipāṭiyā satta cetanāpi vaṭṭanti viratiyopī’’ti. Allasasamaṃsanti jīvamānakasasamaṃsaṃ. Voropetā hutvā nābhijānāmi. Dussīlyādārammaṇā tadārammaṇā. Jīvitindriyādiārammaṇā kathaṃ dussīlyādīni pajahantīti taṃ dassetuṃ ‘‘yathā panā’’tiādi vuttaṃ. Anabhijjhā…pe… viramantassāti abhijjhaṃ pajahantassāti attho. Na hi manoduccaritā virati atthi anabhijjhādīheva tappahānato.

"প্রাণাতিপাতাদি থেকে বিরতিসমূহ" - এই কথাটি যে বিরতিসমূহের সাথে সম্প্রযুক্ত চেতনাকে "কায়কর্ম ও বচীকর্ম" বলা হয়, তাদেরও কর্মপথত্ব যুক্তিসঙ্গত মনে করে বলা হয়েছে। তাই তিনি বলবেন: "ক্রমানুসারে সাতটি চেতনা এবং বিরতিসমূহও প্রবৃত্ত হয়।" "আর্দ্র শশমাংস" বলতে জীবিত শশকের মাংস। "আমি জীবন হরণ করেছি বলে স্মরণ করতে পারি না।" দুঃশীলতা প্রভৃতির আলম্বন (জীবিতেন্দ্রিয় প্রভৃতি) হলো তাদের আলম্বন। জীবিতেন্দ্রিয় প্রভৃতি আলম্বনযুক্ত কুশল কর্মপথসমূহ কীভাবে দুঃশীলতা প্রভৃতিকে বর্জন করে - তা দেখানোর জন্য "যেমন কিন্তু" ইত্যাদি বলা হয়েছে। "অনভিধ্যা... বিরত ব্যক্তির" পদের অর্থ হলো অভিধ্যা বর্জনকারী ব্যক্তির। কারণ, মনোদুশ্চরিত্র থেকে বিরতি নেই; অনভিধ্যা প্রভৃতির দ্বারাই তা প্রহীন হয়।

Kammapathasaṃsandanakathāvaṇṇanā

কর্মপথ-সমন্বয়ের বর্ণনা।

Kammapathappattānaṃ dussīlyādīnaṃ asaṃvarānaṃ tathā duccaritānañca akusalakammapathehi kammapathappattānameva ca susīlyādīnaṃ saṃvarānaṃ tathā sucaritānañca kusalakammapathehi atthato nānattābhāvadassanaṃ. Atha vā tesaṃ phassadvārādīhi avirodhabhāvena dīpanaṃ kammapathasaṃsandananti keci vadanti[Pg.82], tadetaṃ vicāretabbaṃ. Na hi pañcaphassadvārapañcaasaṃvaradvārapañcasaṃvaradvāresu uppannānaṃ asaṃvarānaṃ saṃvarānañca kammapathatā atthi pāṇātipātādīnaṃ parasantakavatthulobhaparasattārammaṇabyāpādaahetukadiṭṭhiādīnañca tesu dvāresu anuppattito. Tividhakaāyaduccaritādīni ca kammapathāti pākaṭā evāti kiṃ tesaṃ kammapathehi nānattābhāvadassanena, na ca duccaritānaṃ sucaritānañca phassadvārādivasena uppatti dīpitā, nāpi asaṃvarānaṃ saṃvarānañca yato tesaṃ phassadvārādīhi avirodhabhāvena dīpanā siyā, kevalaṃ pana phassadvārādivasena uppannānaṃ asaṃvarānaṃ saṃvarānañca kāyakammāditā dīpitā. Yadi ca ettakaṃ kammapathasaṃsandanaṃ, ‘‘akusalaṃ kāyakammaṃ pañcaphassadvāravasena nuppajjatī’’tiādi kammapathasaṃsandanaṃ na siyā. Esāpi chaphassadvārādīhi avirodhadīpanāti ce, vuttameva pakārantarena dassetuṃ ‘‘atha vā’’ti na vattabbaṃ. Samuccayatthe ca atha vā-sadde kammapathappattāneva dussīlyādīni kāyakammādināmehi vadantehi manokammassa chaphassadvāravasena uppatti na vattabbā. Na hi taṃ cakkhudvārādivasena uppajjatīti. Yadi ca kammapathappattā eva asaṃvarādayo gahitā, duccaritehi aññesaṃ asaṃvarānaṃ abhāvā tesañca taṃtaṃkammabhāvassa vuttattā ‘‘copanakāyaasaṃvaradvāravasena uppanno asaṃvaro akusalaṃ kāyakammameva hotī’’tiādi na vattabbaṃ siyā. Vuccamāne hi tasmiṃ saṅkaro siyā, vacīmanokammānipi hi kāyadvāre uppajjanti, tathā sesadvāresupi kammantarānīti.

কর্মপথে পতিত দুঃশীলতা প্রভৃতি অসংবরের এবং দুশ্চরিত্রের অকুশল কর্মপথসমূহের সাথে, এবং কর্মপথে পতিত সুশীলতা প্রভৃতি সংবরের এবং সুচরিতের কুশল কর্মপথসমূহের সাথে অর্থগত অভিন্নতা প্রদর্শন করাই হলো কর্মপথ-সমন্বয়। অথবা, স্পর্শদ্বার প্রভৃতির সাথে তাদের অবিরোধভাব প্রদর্শন করাই কর্মপথ-সমন্বয় - কেউ কেউ এমন বলেন; তা বিচার্য। কারণ, পঞ্চ স্পর্শদ্বার, পঞ্চ অসংবরদ্বার ও পঞ্চ সংবরদ্বারে উৎপন্ন অসংবর ও সংবরসমূহের কর্মপথত্ব নেই; কারণ, প্রাণাতিপাত প্রভৃতি এবং পরকীয় বস্তুর প্রতি লোভরূপ অভিধ্যা, পরসত্ত্বালম্বনযুক্ত ব্যাপাদ, অহেতুকদৃষ্টি প্রভৃতি সেই দ্বারসমূহে উৎপন্ন হয় না। তাছাড়া, ত্রিবিধ কায়দুশ্চরিত্র প্রভৃতি যে কর্মপথ, তা তো স্পষ্টই; তবে কর্মপথসমূহের সাথে তাদের অভিন্নতা প্রদর্শনের কী প্রয়োজন? এবং দুশ্চরিত্র ও সুচরিতের স্পর্শদ্বারাদির বশে উৎপত্তি প্রদর্শিত হয়নি, অসংবর ও সংবরেরও প্রদর্শিত হয়নি, যার কারণে স্পর্শদ্বারাদির সাথে তাদের অবিরোধ প্রদর্শন করা যাবে; কেবল স্পর্শদ্বারাদির বশে উৎপন্ন অসংবর ও সংবরসমূহের কায়কর্মত্ব প্রভৃতিই প্রদর্শিত হয়েছে। যদি কেবল এটুকুই কর্মপথ-সমন্বয় হয়, তবে "অকুশল কায়কর্ম পঞ্চ স্পর্শদ্বারের বশে উৎপন্ন হয় না" ইত্যাদি সমন্বয় হতে পারে না। যদি বলা হয় যে, এটিও ষড় স্পর্শদ্বারাদির সাথে অবিরোধ প্রদর্শনকারী বাক্য, তবে উক্ত প্রকারকেই অন্য প্রকারে দেখানোর জন্য "অথবা" বলা উচিত নয়। এবং "অথবা" শব্দ সমুচ্চয়ার্থে হলে, কর্মপথে পতিত দুঃশীলতা প্রভৃতিকে কায়কর্মাদি নামে অভিহিতকারী অট্ঠকথাচার্যদের দ্বারা মনোকর্মের ষড় স্পর্শদ্বারের বশে উৎপত্তি বলা উচিত নয়; কারণ, তা চক্ষুদ্বারাদির বশে উৎপন্ন হয় না। এবং যদি কেবল কর্মপথে পতিত অসংবর প্রভৃতিকেই গ্রহণ করা হয়, তবে দুশ্চরিত্র থেকে ভিন্ন অন্য অসংবরের অভাবের কারণে এবং তাদের সেই সেই কর্মত্ব উক্ত হওয়ার কারণে "চোপন-কায় অসংবর দ্বারের বশে উৎপন্ন অসংবর অকুশল কায়কর্মই হয়" ইত্যাদি বলা উচিত হতো না। কারণ, তা বললে সংকীর্ণতা ঘটবে; বচী ও মনোকর্মও কায়দ্বারে উৎপন্ন হয় এবং একইভাবে অবশিষ্ট দ্বারসমূহেও অন্যান্য কর্ম উৎপন্ন হয়।

Atha pana dvārantare uppajjamānaṃ kammantarampi taṃdvārikakammameva siyā, ‘‘tividhaṃ kāyaduccaritaṃ akusalaṃ kāyakammamevā’’tiādi, ‘‘akusalaṃ kāyakammaṃ copanakāyaasaṃvaradvāravasena vācāasaṃvaradvāravasena ca uppajjatī’’tiādi ca virujjheyya. Duccaritānañhi aññadvāracaraṇaṃ atthi, na cassa dvārantaruppannaṃ kammantaraṃ hotīti. Tasmā heṭṭhā kammapathappattānaṃ eva kāyakammādibhāvassa vuttattā sesānañca taṃtaṃdvāruppannānaṃ kusalākusalānaṃ dvārasaṃsandane taṃtaṃdvārapakkhikabhāvassa katattā idha kammapathaṃ appattānañca cetanābhāvato akammānañca asaṃvarānaṃ saṃvarānañca bhajāpiyamānānaṃ kammapathānaṃ viya kāyakammāditādīpanaṃ, kammapathappattānaṃ tividhakāyaduccaritādīnaṃ tividhakāyasucaritādīnañca dvārantaracaraṇepi kāyakammādibhāvāvijahanadīpanaṃ, yathāpakāsitānañca kammapathabhāvaṃ pattānaṃ [Pg.83] apattānañca akusalakāyakammādīnañca kusalakāyakammādīnañca phassadvārādīhi uppattipakāsanañca kammapathasaṃsandanaṃ nāma. Kasmā? Akammapathānaṃ kammapathesu kammapathānañca akammapathesu samānanāmatāvasena, kammapathānaṃ kammapathesu sāmaññanāmāvijahanavasena, ubhayesañca uppattivasena dvāresu ettha saṃsanditattā.

পক্ষান্তরে, যদি অন্য দ্বারে উৎপন্ন অন্য কর্মও সেই দ্বারস্থ কর্মই হতো, তবে 'ত্রিবিধ কায়দুশ্চরিত্র অকুশল কায়কর্মই' ইত্যাদি এবং 'অকুশল কায়কর্ম কম্পনশীল কায়-অসংবরদ্বারের বশে এবং বাক্য-অসংবরদ্বারের বশে উৎপন্ন হয়' ইত্যাদি বচন পরস্পর বিরোধী হতো। কারণ দুশ্চরিত্রসমূহের অন্য দ্বারে প্রবৃত্তি রয়েছে, কিন্তু তার অন্য দ্বারে উৎপন্ন অন্য কর্ম হয় না। অতএব, যেহেতু পূর্বে কর্মপথপ্রাপ্তদেরই কায়কর্মাদিত্বের কথা বলা হয়েছে এবং অবশিষ্ট সেই সেই দ্বারে উৎপন্ন কুশল-অকুশলসমূহের দ্বার-সংশ্লেষে সেই সেই দ্বারপক্ষীয়ত্ব করা হয়েছে, সেহেতু এখানে কর্মপথ অপ্রাপ্ত এবং চেতনার অভাব হেতু অকর্মক অসংবর ও সংবরসমূহের অন্তর্ভুক্ত করার মাধ্যমে কর্মপথসমূহের মতো কায়কর্মাদিত্ব প্রদর্শন করা; কর্মপথপ্রাপ্ত ত্রিবিধ কায়দুশ্চরিত্রাদি এবং ত্রিবিধ কায়সুচরিতাদির অন্য দ্বারে প্রবৃত্তির সময়েও কায়কর্মাদিত্ব পরিত্যাগ না করা প্রদর্শন করা; এবং যথাপ্রকাশিত কর্মপথভাব প্রাপ্ত ও অপ্রাপ্ত অকুশল কায়কর্মাদি ও কুশল কায়কর্মাদির স্পর্শদ্বারাদির মাধ্যমে উৎপত্তি প্রকাশ করাকে 'কর্মপথ-সংশ্লেষ' (কর্মপথ-সং সন্দন) বলা হয়। কেন? কারণ অকর্মপথসমূহের কর্মপথসমূহে এবং কর্মপথসমূহের অকর্মপথসমূহে সমান নামতার বশে, কর্মপথসমূহের কর্মপথসমূহে সাধারণ নাম পরিত্যাগ না করার বশে এবং উভয়ের দ্বারে উৎপত্তির বশে এখানে সংশ্লেষ ঘটেছে।

Tattha tividhakammadvāravasena uppannānaṃ kammānaṃ ñātakammabhāvatāya taṃtaṃkammabhāvassa avacanīyattā kammadvāresu tesaṃ uppattiyā ca vuttattā pañcaviññāṇadvāravasena asaṃvarādīnaṃ uppattipariyāyavacanābhāvato ca kammadvāraviññāṇadvārāni virajjhitvā ‘‘pañcaphassadvāravasena hi uppanno’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati sukhaṃ vā’’tiādinā ‘‘cakkhusamphassapaccayā vedanākkhandho atthi kusalo’’tiādinā ca pañcaphassadvāravasena asaṃvarādīnaṃ uppattipariyāyo vutto, na ca ‘‘yamidaṃ cakkhuviññāṇapaccayā’’tiādivacanaṃ atthīti. Vuttampi cetaṃ ‘‘cakkhuviññāṇasahajāto hi phasso cakkhusamphasso’’tiādi (dha. sa. 1 kammakathā; mahāni. aṭṭha. 86). Tena hi asaṃvarānaṃ saṃvarānañca cakkhusamphassādīhi asahajātattā manosamphassasahajātānañca cakkhusamphassadvārādivasena uppatti dīpitāti. ‘‘So hi kāyadvāre copanaṃ patto akusalaṃ kāyakammaṃ hotī’’tiādinā ‘‘copanakāyaasaṃvaradvāravasena uppanno akusalaṃ kāyakammameva hotī’’tiādinā ca vacīkammādīnañca kammapathappattānaṃ asaṃvarabhūtānaṃ kāyakammādibhāve āpanne ‘‘catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ akusalaṃ vacīkammameva hotī’’tiādinā apavādena nivatti daṭṭhabbā. Evañca katvā pubbe dassitesu asaṃvaravinicchayesu dutiyavinicchayesu ca na koci virodho. Na hi vacīkammādibhūto copanakāyaasaṃvaro kāyakammādi hotīti.

সেখানে (কর্মপথ-সংশ্লেষ অধ্যায়ে) ত্রিবিধ কর্মদ্বারের বশে উৎপন্ন কর্মসমূহের জ্ঞাতকর্মভাব হেতু সেই সেই কর্মভাবের অনুল্লেখ্যত্ব (বক্তব্য না হওয়া) এবং কর্মদ্বারসমূহে তাদের উৎপত্তির কথা বলা হয়েছে বলে, এবং পঞ্চবিজ্ঞানদ্বারের বশে অসংবরাদির উৎপত্তির পর্যায়-বচনের অভাব হেতু, কর্মদ্বার ও বিজ্ঞানদ্বারসমূহ বর্জন করে 'পঞ্চস্পর্শদ্বারের বশে উৎপন্ন' ইত্যাদি বলা হয়েছে। 'চক্ষুঃস্পর্শ প্রত্যয়ে যে সুখ বা... উৎপন্ন হয়' ইত্যাদি এবং 'চক্ষুঃস্পর্শ প্রত্যয়ে কুশল বেদনাস্কন্ধ আছে' ইত্যাদি বচনের দ্বারা পঞ্চস্পর্শদ্বারের বশে অসংবরাদির উৎপত্তির পর্যায় বলা হয়েছে, কিন্তু 'চক্ষুঃবিজ্ঞান প্রত্যয়ে...' ইত্যাদি বচন নেই। এটিও বলা হয়েছে: 'চক্ষুঃবিজ্ঞানের সহজাত স্পর্শই চক্ষুঃস্পর্শ' ইত্যাদি। এর দ্বারা অসংবর ও সংবরসমূহের চক্ষুঃস্পর্শাদির সাথে অ-সহজাতত্ব হেতু, মনঃস্পর্শ-সহজাতসমূহেরই চক্ষুঃস্পর্শদ্বারাদির বশে উৎপত্তি প্রদর্শিত হয়েছে। 'সে কায়দ্বারে কম্পন (চলন) প্রাপ্ত হয়ে অকুশল কায়কর্ম হয়' ইত্যাদি এবং 'কম্পনশীল কায়-অসংবরদ্বারের বশে উৎপন্ন অকুশল কায়কর্মই হয়' ইত্যাদি বচনের দ্বারা কর্মপথপ্রাপ্ত অসংবরভূত বচীকর্মাদির কায়কর্মাদিত্ব প্রাপ্ত হলে, 'চতুর্বিধ বাক্যদুশ্চরিত্র অকুশল বচীকর্মই হয়' ইত্যাদি অপবাদের দ্বারা নিবৃত্তি (বর্জন) জানতে হবে। এবং এরূপ করার ফলে পূর্বে প্রদর্শিত অসংবর-বিনিশ্চয়সমূহে এবং দ্বিতীয় বিনিশ্চয়সমূহে কোনো বিরোধ থাকে না। কারণ বচীকর্মাদিভূত কম্পনশীল কায়-অসংবর কায়কর্ম হয় না।

Akusalaṃ manokammaṃ pana chaphassadvāravasena uppajjati, taṃ kāyavacīdvāresu copanaṃ pattaṃ akusalaṃ kāyavacīkammaṃ hotīti ettha kiṃ taṃ akusalaṃ manokammaṃ nāma, heṭṭhā dassitanayena ca kāyavacīdvāresu uppannaṃ tividhaṃ manoduccaritaṃ copanaṃ appattaṃ sabbākusalañca. Yadi evaṃ tassa kāyavacīkammabhāvo natthīti ‘‘copanappattaṃ kāyavacīkammaṃ hotī’’ti na yujjatīti[Pg.84]? No na yujjati copanappattaṃ kāye vācāya ca akusalaṃ kammaṃ hotīti atthasiddhito. Kammaṃ pana hontaṃ kiṃ kammaṃ hotīti? Manokammameva hotīti. Idaṃ vuttaṃ hoti – copanappattaṃ akusalaṃ kāyadvāre vacīdvāre ca manokammaṃ hotīti. Atha vā taṃ-saddassa manokammena sambandhaṃ akatvā chaphassadvāravasena yaṃ uppajjati, tanti yathāvuttauppādamattaparicchinnena sambandho kātabbo. Kiṃ pana tanti? Kammakathāya pavattamānattā kammanti viññāyati, tañca manosamphassadvāre uppajjamānampi tividhaṃ kammaṃ hotīti. Yathā taṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘kāyavacīdvāresu copanaṃ patta’’ntiādimāha. Tattha niyamassa akatattā copanappatti upalakkhaṇabhāvena kāyavacīkammanāmasādhikāva, na pana sabbampi copanappattaṃ kāyavacīkammameva, nāpi kusalapakkhe copanaṃ appattaṃ kāyavacīkammaṃ na hotīti ayamattho siddhova hotīti.

পক্ষান্তরে, অকুশল মনঃকর্ম ছয় স্পর্শদ্বারের বশে উৎপন্ন হয়, তা কায় ও বাক্যদ্বারে কম্পন (চলন) প্রাপ্ত হয়ে অকুশল কায় ও বাক্যকর্ম হয়—এখানে সেই অকুশল মনঃকর্ম বলতে কী বোঝায়? নিচে প্রদর্শিত নিয়মে কায় ও বাক্যদ্বারে উৎপন্ন ত্রিবিধ মনোদুশ্চরিত্র এবং কম্পন অপ্রাপ্ত সর্ব অকুশল। যদি তাই হয়, তবে তার কায়-বাক্যকর্মত্ব নেই বলে 'কম্পনপ্রাপ্ত কায়-বাক্যকর্ম হয়' বলা সংগত নয় কি? না, অসংগত নয়; কারণ কম্পনপ্রাপ্ত কায় ও বাক্যে অকুশল কর্ম হয়—এই অর্থ সিদ্ধ হওয়ার কারণে। কিন্তু কর্ম হলে তা কোন কর্ম হয়? মনঃকর্মই হয়। এটিই বলা হয়েছে—কম্পনপ্রাপ্ত অকুশল কায়দ্বারে ও বাক্যদ্বারে মনঃকর্ম হয়। অথবা, 'তৎ' শব্দের মনঃকর্মের সাথে সম্বন্ধ না করে, ছয় স্পর্শদ্বারের বশে যা উৎপন্ন হয়, সেই 'তৎ' শব্দের সাথে যথোক্ত উৎপত্তিমাত্র-পরিচ্ছিন্ন সম্বন্ধ করতে হবে। কিন্তু সেই 'তৎ' কী? কর্মকথার প্রবৃত্তির কারণে তা 'কর্ম' বলে জানা যায়, এবং তা মনঃস্পর্শদ্বারে উৎপন্ন হলেও ত্রিবিধ কর্ম হয়। যেভাবে তা হয়, তা দেখানোর জন্য 'কায় ও বাক্যদ্বারে কম্পন প্রাপ্ত' ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেখানে নিয়মের অভাব হেতু কম্পনপ্রাপ্তি উপলক্ষণভাবে কায়-বাক্যকর্মের নাম সাধনকারী মাত্র, কিন্তু সমস্ত কম্পনপ্রাপ্তই কায়-বাক্যকর্ম নয়, আবার কুশলপক্ষে কম্পন অপ্রাপ্ত কায়-বাক্যকর্ম হয় না—এমনও নয়; এই অর্থ সিদ্ধই হয়।

Atha vā tanti taṃ chaphassadvāravasena uppajjamānaṃ manokammanti sabbaṃ manasāpi nipphajjamānaṃ kammaṃ manokammanti codakādhippāyena gahetvā vadati, na pubbe dassitamanokammanti. Yo hi parassa adhippāyo ‘‘manasā nipphattito sabbena manokammeneva bhavitabbaṃ, na kāyavacīkammenā’’ti, taṃ nivattetvā kammattayaniyamaṃ dassetuṃ idamāraddhaṃ ‘‘taṃ kāyavacīdvāresu copanaṃ patta’’ntiādi. Ettha ca saṅkarābhāvo purimanayeneva veditabbo. Atha vā kammanti avisesena kammasaddamattena sambandhaṃ katvā yathāvutto kammappabhedo yathā hoti, taṃ pakāraṃ dasseti. Asaṅkaro ca vuttanayova. Yaṃ pana vadanti ‘‘kāyavacīkammasahajātā abhijjhādayo yadā cetanāpakkhikā honti, tadā tāni manokammāni kāyavacīkammāni hontī’’ti, tañca na, cetanāpakkhikānaṃ manokammattābhāvā. Abbohārikatte ca manokammatā suṭṭhutaraṃ natthi. Vuttampi cetaṃ ‘‘abbohārikā vā’’ti. Tasmā manokammassa kāyavacīkammatā na vattabbā. Abhijjhādikiriyākārikāya eva cetanāya sampayuttā abhijjhādayo manokammaṃ, na pāṇātipātādikāyavacīkiriyākārikāyāti bhiyyopi tesaṃ manokammatāti na tesaṃ manokammānaṃ sataṃ kāyavacīkammatā vattabbāti. Evaṃ kammānaṃ dvāresu dvārānañca kammesu aniyatattā dvāranibandhanaṃ na kataṃ. Idāni akatepi ca dvāranibandhane yesaṃ dvārānaṃ vasena idaṃ cittaṃ uppajjati, tesaṃ taṃtaṃdvārakammapathānañca vasena uppattiyā yathābhaṭṭhapāḷiyā vuttāya [Pg.85] ca dīpanatthaṃ ‘‘tattha kāmāvacara’’ntiādimāha. Cittaṃ tividhakammadvāravasena uppajjatīti idaṃ manokammadvārabhūtassa tena sabhāvena uppattiṃ gahetvā vuttaṃ. Yathā vā cittaṃ cittādhipateyyanti sampayuttavasena vuccati, evamidhāpīti veditabbaṃ. Copanadvayarahitassa manopabandhassa manokammadvārabhāve pana vattabbameva natthi.

অথবা, 'তৎ' বলতে সেই ছয় স্পর্শদ্বারের বশে উৎপন্ন মনঃকর্মকে বোঝায়—এভাবে মন দ্বারা নিষ্পন্ন সমস্ত কর্মই মনঃকর্ম, এরূপ পূর্বপক্ষীর অভিপ্রায় গ্রহণ করে বলছেন, পূর্বে প্রদর্শিত মনঃকর্ম নয়। কারণ অন্যের যে অভিপ্রায় রয়েছে—'মন দ্বারা নিষ্পন্ন সমস্ত কর্মই মনঃকর্ম হওয়া উচিত, কায়-বাক্যকর্ম নয়', তা নিবৃত্ত করে কর্মত্রয়ের নিয়ম দেখানোর জন্য 'তা কায় ও বাক্যদ্বারে কম্পন প্রাপ্ত' ইত্যাদি আরম্ভ করা হয়েছে। এবং এখানে কর্মসমূহের মিশ্রণ না হওয়া পূর্বের নিয়মেই জানতে হবে। অথবা, 'কর্ম' এই সামান্য কর্মশব্দমাত্রের সাথে সম্বন্ধ করে যথোক্ত কর্মপ্রভেদ যেভাবে হয়, সেই প্রকার প্রদর্শন করছেন। অমিশ্রণও উক্ত নিয়মেই। পক্ষান্তরে যা বলা হয়—'কায় ও বাক্যকর্মের সহজাত অভিধ্যাদি যখন চেতনাপক্ষীয় হয়, তখন সেই মনঃকর্মসমূহ কায় ও বাক্যকর্ম হয়', তাও ঠিক নয়; কারণ চেতনাপক্ষীয়দের মনঃকর্মত্ব নেই। এবং অব্যাবহারিকত্বে (অব্যবহারযোগ্যতায়) মনঃকর্মত্ব আরও বেশি থাকে না। এটিও বলা হয়েছে: 'অথবা অব্যাবহারিক'। অতএব মনঃকর্মের কায়-বাক্যকর্মত্ব বলা উচিত নয়। অভিধ্যাদি ক্রিয়াকারিকা চেতনার সাথে সম্প্রযুক্ত অভিধ্যাদিই মনঃকর্ম, প্রাণাতিপাতাদি কায়-বাক্যক্রিয়াকারিকা চেতনার সাথে সম্প্রযুক্ত নয়—এভাবে আরও বেশি তাদের মনঃকর্মত্ব হওয়ার কারণে, সেই মনঃকর্মসমূহের কায়-বাক্যকর্মত্ব বলা উচিত নয়। এভাবে কর্মসমূহের দ্বারে এবং দ্বারসমূহের কর্মে অনিয়তত্ব হেতু দ্বার-বন্ধন করা হয়নি। এখন দ্বার-বন্ধন না করলেও যে দ্বারসমূহের বশে এই চিত্ত উৎপন্ন হয়, তাদের এবং সেই সেই দ্বারস্থ কর্মপথসমূহের বশে উৎপত্তির কথা যেভাবে পালি গ্রন্থে বলা হয়েছে, তা প্রদর্শনের জন্য 'সেখানে কামাবচর...' ইত্যাদি বলা হয়েছে। 'চিত্ত ত্রিবিধ কর্মদ্বারের বশে উৎপন্ন হয়'—এটি মনঃকর্মদ্বারভূত চিত্তের সেই স্বভাবের দ্বারা উৎপত্তি গ্রহণ করে বলা হয়েছে। অথবা যেভাবে চিত্তকে 'চিত্তাধিপতি' সম্প্রযুক্ত বশে বলা হয়, এখানেও তেমনই জানতে হবে। কিন্তু দ্বিবিধ কম্পন (কায়িক ও বাচনিক চলন) রহিত মনঃপ্রবাহের মনঃকর্মদ্বারত্বে তো কোনো কথাই নেই।

Kammapathasaṃsandanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

কর্মপথ-সংশ্লেষ কথার বর্ণনা সমাপ্ত।

Dvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বার-কথার বর্ণনা সমাপ্ত।

Ayaṃ yojanāti ‘‘rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā’’ti etena saha ‘‘yaṃ yaṃ vā panā’’ti etassa ayaṃ sambandhoti attho. Ko panāyaṃ sambandhoti? Yena vacanāni aññamaññaṃ sambajjhanti, taṃ pubbāparavacane payojanaṃ sambandho. Idha ca sabbārammaṇatādidassanaṃ ‘‘rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā’’ti etassa anantaraṃ ‘‘yaṃ yaṃ vā panā’’ti etassa vacane payojanaṃ yojanā daṭṭhabbaṃ. Tattha ‘‘rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā ārabbhā’’ti ettakena āpannaṃ dosaṃ dassetvā tannivattanavasena ‘‘yaṃ yaṃ vā panā’’ti etassa payojanaṃ dassetuṃ ‘‘heṭṭhā’’tiādimāha. Dutiye atthavikappe ‘‘yaṃ yaṃ vāpanā’’ti etena appadhānampi rūpādiṃ ākaḍḍhati. Na hi padhānassa cittassa attanoyeva ārammaṇabhāvo atthīti. Heṭṭhā vuttanayenāti sabbārammaṇatādinayena. ‘‘Heṭṭhā gahitameva gahitanti vatvā tassa vacane payojanaṃ dassetuṃ ‘rūpaṃ vā…pe… idaṃ vā idaṃ vā ārabbhā’ti kathetuṃ idaṃ vutta’’nti vuttaṃ. Tattha idaṃ vā idaṃ vāti etaṃ sabbārammaṇatādiṃ sandhāya kathitanti veditabbaṃ.

‘এই যোজনা’ বলতে ‘রূপালম্বন বা... ধর্মালম্বন বা’ এর সাথে ‘অথবা যে যে...’ এর এই সম্বন্ধ—এই অর্থ। কিন্তু এই সম্বন্ধ কী? যার দ্বারা বচনসমূহ পরস্পর যুক্ত হয়, পূর্বাপর বচনে সেই প্রয়োজনই সম্বন্ধ। এবং এখানে সর্বালম্বনতাদি প্রদর্শন ‘রূপালম্বন বা... ধর্মালম্বন বা’ এর পর ‘অথবা যে যে...’ এর বচনে প্রয়োজনই যোজনা জানতে হবে। সেখানে ‘রূপালম্বন বা... ধর্মালম্বন বা আরম্ভ করে’ এতটুকু দ্বারা আপন্ন দোষ প্রদর্শন করে, তা নিবৃত্ত করার বশে ‘অথবা যে যে...’ এর প্রয়োজন দেখানোর জন্য ‘নিচে...’ ইত্যাদি বলা হয়েছে। দ্বিতীয় অর্থ-বিকল্পে ‘অথবা যে যে...’ এর দ্বারা অপ্রধান রূপাদিকেও আকর্ষণ করে। কারণ প্রধান চিত্তের নিজেরই আলম্বনভাব নেই। ‘নিচে উক্ত নিয়মে’ বলতে সর্বালম্বনতাদি নিয়মে। ‘নিচে গৃহীতই গৃহীত’ বলে তার বচনে প্রয়োজন দেখানোর জন্য ‘রূপ বা... এটি বা এটি আরম্ভ করে’ বলার জন্য এটি বলা হয়েছে। সেখানে ‘এটি বা এটি’ বলতে সর্বালম্বনতাদিকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে—তা জানতে হবে।

Dhammuddesavārakathā

ধর্মোদ্দেশবার-কথা

Phassapañcamakarāsivaṇṇanā

স্পর্শ-পঞ্চমক রাশি বর্ণনা

Ācariyānanti revatācariyassa. Na panetaṃ sārato daṭṭhabbaṃ. Na hi phassādīnaṃ kāmāvacarādibhāvadassanatthaṃ idamāraddhaṃ, kintu tasmiṃ samaye phassādisabhāvadassanatthanti.

‘আচার্যদের’ বলতে আচার্য রেবতের। কিন্তু এটিকে সার (মূল তত্ত্ব) হিসেবে দেখা উচিত নয়। কারণ স্পর্শাদির কামাবচরাদিভাব প্রদর্শনের জন্য এটি আরম্ভ করা হয়নি, বরং সেই সময়ে স্পর্শাদির স্বভাব প্রদর্শনের জন্য।

Cittassa paṭhamābhinipātattāti sabbe cetasikā cittāyattā cittakiriyābhāvena vuccantīti phasso ‘‘cittassa paṭhamābhinipāto’’ti vutto. Kāmaṃ [Pg.86] uppannaphasso puggalo cittacetasikarāsi vā ārammaṇena phuṭṭho phassasahajātāya vedanāya taṃsamakālameva vedeti, phasso pana obhāsassa padīpo viya vedanādīnaṃ paccayaviseso hotīti purimakālo viya vutto. Gopānasīnaṃ upari tiriyaṃ ṭhapitakaṭṭhaṃ pakkhapāso. Kaṭṭhadvayādi viya ekadesena ekapassena anallīyamānopi rūpena saha phassassa sāmaññaṃ anallīyamānaṃ saṅghaṭṭanameva, na visayabhāvo, saṅghaṭṭanañca phassassa cittārammaṇānaṃ sannipatanabhāvo eva. Vatthārammaṇasannipātena sampajjatīti saṅghaṭṭanasampattiko phasso. Pāṇidvayassa sannipāto viya cittārammaṇasannipāto phasso cittassa ārammaṇe sannipatitappavattiyā paccayo hotīti kiccaṭṭheneva rasena saṅghaṭṭanaraso. Tathā paccayabhāvo hi tassa phassassa saṅghaṭṭanakiccanti. Yathā hi pāṇiyā pāṇimhi saṅghaṭṭanaṃ tabbisesabhūtā rūpadhammā, evaṃ cittassa ārammaṇe saṅghaṭṭanaṃ tabbisesabhūto eko cetasikadhammo daṭṭhabbo. Citteyevāti etena cetasikasabhāvataṃ vatthārammaṇehi asaṃsaṭṭhaṃ saṅghaṭṭanaṃ vedanāya dasseti, na pana vatthunissayataṃ paṭikkhipati. Tassa phassassa kāraṇabhūto tadanurūpo samannāhāro tajjāsamannāhāro. Indriyassa tadabhimukhabhāvo āvajjanāya ca ārammaṇakaraṇaṃ visayassa parikkhatatā abhisaṅkhatatā viññāṇassa visayabhāvakaraṇanti attho.

চিত্তের প্রথম অভিনিপাত (প্রথম পতন বা স্পর্শ) হওয়ার কারণে সকল চৈতসিক চিত্তের অধীন বা চিত্তের ক্রিয়াশীল অবস্থা হিসেবে কথিত হয়; তাই স্পর্শকে 'চিত্তের প্রথম অভিনিপাত' বলা হয়েছে। অবশ্যই উৎপন্ন স্পর্শযুক্ত পুদ্গল অথবা চিত্ত-চৈতসিকের সমূহ আলম্বন দ্বারা স্পৃষ্ট হয়ে স্পর্শের সহজাত বেদনার দ্বারা সেই সমকালেই (একই সময়ে) অনুভব করে। কিন্তু স্পর্শ যেমন আলোর জন্য প্রদীপ, তেমনই বেদনাদির বিশেষ প্রত্যয় (কারণ) হয় বলে একে পূর্ববর্তী কালের মতো (প্রথম অভিনিপাত) বলা হয়েছে। গোপানসী (ঘরের চালের কাঠ)-এর উপর আড়াআড়িভাবে স্থাপিত কাঠকে পক্ষপাস (পার্শ্বকাঠ) বলে। দুটি কাঠের মতো একদেশ বা একপার্শ্বে সংলগ্ন না হলেও, রূপের সাথে স্পর্শের সাধারণতা হলো অসংলগ্ন সংঘট্টন (ধাক্কা লাগা) মাত্র, আলম্বনভাব নয়। এবং স্পর্শের সংঘট্টন হলো চিত্ত ও আলম্বনের সম্মিলন মাত্র। বস্তু ও আলম্বনের সম্মিলনে উৎপন্ন হয় বলে স্পর্শকে 'সংঘট্টনসম্পত্তিক' বলা হয়। দুই হাতের করতালির মতো চিত্ত ও আলম্বনের সম্মিলনরূপ স্পর্শ চিত্তের আলম্বনে সম্মিলিত হয়ে প্রবৃত্ত হওয়ার প্রত্যয় (কারণ) হয় বলে কৃত্য অর্থে এর রস হলো 'সংঘট্টন রস'। কারণ সেই প্রকার প্রত্যয়ভাবই সেই স্পর্শের সংঘট্টন কৃত্য। যেমন এক হাতের সাথে অন্য হাতের সংঘট্টন হলো সেই বিশেষ রূপধর্ম (বায়ুধাতুর আধিক্যযুক্ত রূপ), তেমনই চিত্তের আলম্বনে সংঘট্টন হলো সেই বিশেষ একটি চৈতসিক ধর্ম (স্পর্শ) বলে জানতে হবে। 'চিত্তেই' (চিত্তে এব) - এর দ্বারা বেদনাদির সাথে বস্তু ও আলম্বনের অসংমিশ্রিত সংঘট্টনরূপ চৈতসিক স্বভাবকে প্রদর্শন করে, কিন্তু বস্তুর আশ্রয়ত্বকে অস্বীকার করে না। সেই স্পর্শের কারণীভূত এবং তদনুরূপ মনস্কারই হলো 'তজ্জমনস্কার'। ইন্দ্রিয়ের আলম্বনমুখী হওয়া এবং আবর্জনের আলম্বন গ্রহণ করা হলো বিষয়ের পরিষ্কৃততা বা অভিসংস্কৃততা, যা বিজ্ঞানের আলম্বনভাব সৃষ্টি করে - এটাই অর্থ।

Sukhavedanāyameva labbhati assādabhāvatoti adhippāyo. Vissavitāyāti arahatāya. Anekatthattā hi dhātūnaṃ arahattho vipubbo susaddo. Vissavaṃ vā sajanaṃ vasitā kāmakāritā vissavitā. Ārammaṇarasekadesameva anubhavantīti idaṃ phusanādikiccaṃ ekadesānubhavanamiva hotīti katvā vuttaṃ. Vedayitasabhāvo eva hi anubhavananti. Phusanādibhāvena vā ārammaṇaggahaṇaṃ ekadesānubhavanaṃ, vedayitabhāvena gahaṇaṃ yathākāmaṃ sabbānubhavanaṃ. Evaṃ sabhāvāneva tāni gahaṇānīti na vedanāya viya phassādīnampi yathāsakakiccakaraṇena sāmibhāvānubhavanaṃ codetabbaṃ. Ayaṃ idhāti etena pañcasu vedanāsu imasmiṃ citte adhippetaṃ somanassavedanaṃ vadati, tasmā asomanassavedanaṃ apanetvā gahitāya somanassavedanāya samānā iṭṭhākārasambhogarasatā vuttāti veditabbā.

আস্বাদন স্বভাবের কারণে সুখবেদনাতেই কেবল (অনুভবন রস) লাভ হয় - এটাই অভিপ্রায়। 'বিস্সবিতা' বলতে যোগ্যতাকে (অর্হত্ব) বোঝায়। ধাতুসমূহের অনেক অর্থ থাকার কারণে 'বি' পূর্বক 'সু' শব্দ অর্হ (যোগ্যতা) অর্থ প্রকাশ করে। অথবা বিস্সব বলতে সামর্থ্য, বশিতা বা ইচ্ছানুযায়ী কাজ করার ক্ষমতাকে বিস্সবিতা বলে। আলম্বন রসের একদেশ মাত্র অনুভব করে - এই স্পর্শনাদি কৃত্য একদেশ অনুভবের মতো হয় বলে এমন বলা হয়েছে। বেদয়িত (অনুভব) স্বভাবই প্রকৃতপক্ষে অনুভব। অথবা স্পর্শনাদি ভাবের দ্বারা আলম্বন গ্রহণ হলো একদেশ অনুভব, এবং বেদয়িত ভাবের দ্বারা গ্রহণ হলো ইচ্ছানুযায়ী সর্ব-অনুভব। এইরূপ স্বভাবযুক্ত সেই গ্রহণসমূহ হওয়ার কারণে, বেদনার মতো স্পর্শাদিরও নিজ নিজ কৃত্য সম্পাদনের মাধ্যমে স্বামীভাবের (প্রভুত্ব) অনুভব নিয়ে কোনো আপত্তি করা উচিত নয়। 'অয়ং ইধ' (এখানে এটি) - এর দ্বারা পাঁচ প্রকার বেদনার মধ্যে এই চিত্তে অভিপ্রেত সোমনস্য বেদনাকে নির্দেশ করা হয়েছে। তাই অ-সোমনস্য বেদনাকে বাদ দিয়ে গৃহীত সোমনস্য বেদনার সমান ইষ্টাকার সম্ভোগ রসত্ব বলা হয়েছে বলে জানতে হবে।

Nimittena [Pg.87] punasañjānanakiccā paccābhiññāṇarasā. Punasañjānanassa paccayo punasañjānanapaccayo, tadeva nimittaṃ puna…pe… nimittaṃ, tassa karaṇaṃ puna…pe… karaṇaṃ. Punasañjānanapaccayabhūtaṃ vā nimittakaraṇaṃ puna…pe… karaṇaṃ, tadassā kiccanti attho. Punasañjānanapaccayanimittakaraṇaṃ nimittakārikāya nimittena sañjānantiyā ca sabbāya saññāya samānaṃ veditabbaṃ. Ñāṇameva anuvattati, tasmā abhinivesakārikā viparītaggāhikā ca na hotīti adhippāyo. Etenupāyena samādhisampayuttāya aciraṭṭhānatā ca na hotīti daṭṭhabbā.

নিমিত্তের (চিহ্নের) দ্বারা পুনরায় চিনে নেওয়ার কৃত্যযুক্ত সংজ্ঞার রস হলো 'প্রত্যাভিজ্ঞান রস'। পুনরায় চিনে নেওয়ার প্রত্যয় (কারণ) হলো 'পুনঃসংজ্ঞানপ্রত্যয়', সেটিই নিমিত্ত... পে... নিমিত্ত, তার করণ... পে... করণ। অথবা পুনরায় চিনে নেওয়ার প্রত্যয়স্বরূপ নিমিত্তকরণ... পে... করণ, তা এই সংজ্ঞার কৃত্য - এটাই অর্থ। পুনরায় চিনে নেওয়ার প্রত্যয়স্বরূপ নিমিত্তকরণটি নিমিত্তকারী এবং নিমিত্তের দ্বারা চিনে নেওয়া সকল সংজ্ঞার সাধারণ কৃত্য বলে জানতে হবে। জ্ঞানকেই অনুবর্তন করে, তাই এটি মিথ্যা অভিনিবেশকারী বা বিপরীতগ্রাহক (ভুল ধারণাকারী) হয় না - এটাই অভিপ্রায়। এই উপায়ে সমাধিসম্প্রযুক্ত সংজ্ঞার অচিরস্থায়িত্ব (ক্ষণস্থায়িত্ব) হয় না, বরং দীর্ঘস্থায়িত্ব হয় বলে জানতে হবে।

Abhisandahatīti pabandhati pavatteti. Cetanābhāvo byāpārabhāvo. Diguṇussāhāti na diguṇaṃ vīriyayogaṃ sandhāya vuttaṃ, attano eva pana byāpārakiccassa mahantabhāvaṃ dīpeti. Ussāhanabhāvenāti ādarabhāvena. Sā hi sayaṃ ādarabhūtā sampayutte ādarayatīti.

'অভিসন্দহতি' বলতে আলম্বনে সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহকে আবদ্ধ করে বা প্রবৃত্ত করায়। চেতনাভাব হলো ব্যাপারভাব (প্রচেষ্টা বা ক্রিয়াশীলতা)। 'দ্বিগুণ উৎসাহ' বলতে দ্বিগুণ বীর্যযোগকে লক্ষ্য করে বলা হয়নি, বরং চেতনার নিজস্ব ব্যাপারকৃত্যের মহত্ত্ব বা গুরুত্বকে প্রকাশ করে। 'উৎসাহনভাব' বলতে আদরভাব (শ্রদ্ধা বা যত্নশীলতা) বোঝায়। কারণ সেই চেতনা নিজে আদরস্বরূপ হয়ে সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহকে আদর (যত্নশীল) করায়।

Vijānanaṃ ārammaṇassa upaladdhi. Sandahanaṃ cittantarassa anuppabandhanaṃ. Cakkhunā hi diṭṭhanti cakkhunā daṭṭhabbaṃ. Yathā ‘‘diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññāta’’nti daṭṭhabbādi vuccati, evamidhāpi veditabbaṃ. Cakkhunā hītiādīsu cakkhunā…pe… manasā dvārenāti attho. Nagaraguttikassa viya cittassa ārammaṇavibhāvanamattaṃ upadhāraṇamattaṃ upaladdhimattaṃ kiccaṃ, ārammaṇapaṭivedhanapaccābhiññāṇādi pana kiccaṃ paññāsaññādīnanti veditabbaṃ. Purimaniddiṭṭhanti samayavavatthāne niddiṭṭhaṃ. Bhāvento viya na na uppajjati, kintu uppajjatīti dassetuṃ ‘‘cittaṃ hotī’’ti vuttanti etaṃ hoti-saddassa uppajjati-saddassa ca samānatthatte sati yujjeyya, tadatthatte ca tattha uppannaṃ hotīti na vucceyya. Na hi yuttaṃ uppannaṃ uppajjatīti vattuṃ. Cittassa ca uppannatā samayavavatthāne vuttā evāti kiṃ tassa puna uppattidassanena. Yena ca samayavavatthānaṃ kataṃ, tassa niddeso na na sakkā kātunti kiṃ taṃ niddesatthaṃ uddesena dutiyena, niddeseneva ca phassādīhi ca aññattaṃ cittassa sijjhatīti kiṃ tadatthena puna vacanena, aññappayojanattā pana purimassa cittavacanassa pacchimaṃ vuttaṃ. Purimañhi samayavavatthānatthameva vuttaṃ, na vavatthitasamaye vijjamānadhammadassanatthaṃ, itarañca tasmiṃ samaye vijjamānadhammadassanatthaṃ vuttaṃ, na samayavavatthānatthaṃ, na ca aññadatthaṃ vacanaṃ aññadatthaṃ vadati, na ca lesena vuttoti katvā mahākāruṇiko atthaṃ pākaṭaṃ na karotīti.

বিজ্ঞান হলো আলম্বনের উপলব্ধি (সংজ্ঞা ও প্রজ্ঞার জানার চেয়ে ভিন্নভাবে জানা)। সন্ধহন হলো অন্য চিত্তের নিরবচ্ছিন্ন অনুবন্ধন (অনন্তর প্রত্যয় দ্বারা পরবর্তী চিত্তের উৎপত্তি ঘটানো)। 'চক্ষুর দ্বারা দৃষ্ট' বলতে চক্ষুর দ্বারা দর্শনযোগ্য। যেমন 'দৃষ্ট, শ্রুত, মত, বিজ্ঞাত' পদে দর্শনযোগ্য আদি বিষয়কে বোঝায়, এখানেও তেমনই জানতে হবে। 'চক্ষুর দ্বারা' ইত্যাদিতে চক্ষুদ্বার... পে... মনোদ্বার দ্বারা - এটাই অর্থ। নগররক্ষীর মতো চিত্তের কৃত্য হলো আলম্বনকে কেবল প্রকাশিত করা, কেবল অবধারণ করা বা কেবল উপলব্ধি করা; কিন্তু আলম্বন প্রতিবেধন (ভেদ করে জানা) এবং প্রত্যাভিজ্ঞান (পুনরায় চিনে নেওয়া) আদি কৃত্য হলো প্রজ্ঞা ও সংজ্ঞা প্রভৃতির বলে জানতে হবে। 'পূর্বনির্দিষ্ট' বলতে সময়ব্যবস্থান অধ্যায়ে নির্দিষ্ট চিত্তকে বোঝায়। ভাবনাকারী পুদ্গলের মতো চিত্ত যে উৎপন্ন হয় না তা নয়, বরং উৎপন্ন হয় - এটি দেখানোর জন্য 'চিত্তং হোতি' বলা হয়েছে। এটি 'হোতি' শব্দ এবং 'উপ্পজ্জতি' শব্দের সমান অর্থ হলে সংগত হতো; কিন্তু সমান অর্থ হলে সেখানে 'উৎপন্ন হয়' (উপ্পন্নং হোতি) বলা হতো না। কারণ 'উৎপন্নটি পুনরায় উৎপন্ন হয়' বলা সংগত নয়। এবং চিত্তের উৎপন্নতা সময়ব্যবস্থানে বলা হয়েছেই, তবে পুনরায় তার উৎপত্তি দেখানোর কী প্রয়োজন? যার দ্বারা সময়ব্যবস্থান করা হয়েছে, তার নির্দেশ করা যে অসম্ভব তা নয়, তবে সেই নির্দেশের জন্য দ্বিতীয়বার উদ্দেশ করার কী প্রয়োজন? নির্দেশের দ্বারাই স্পর্শাদি থেকে চিত্তের ভিন্নতা সিদ্ধ হয়, তবে সেই উদ্দেশ্যে পুনরায় বলার কী প্রয়োজন? কিন্তু পূর্ববর্তী চিত্ত-বচনের অন্য প্রয়োজন থাকার কারণে পরবর্তী 'চিত্তং হোতি' বাক্যটি বলা হয়েছে। কারণ পূর্ববর্তী বাক্যটি কেবল সময়ব্যবস্থানের জন্যই বলা হয়েছে, ব্যবস্থিত সময়ে বিদ্যমান ধর্ম প্রদর্শনের জন্য নয়; এবং অপরটি (পরবর্তীটি) সেই সময়ে বিদ্যমান ধর্ম প্রদর্শনের জন্য বলা হয়েছে, সময়ব্যবস্থানের জন্য নয়। এবং অন্য অর্থযুক্ত শব্দ অন্য অর্থ প্রকাশ করতে পারে না। এবং সংক্ষেপে বলা হয়েছে বলে মহাকারুণিক বুদ্ধ যে অর্থ স্পষ্ট করেননি তা নয় (তিনি অবশ্যই স্পষ্ট করেছেন) - এভাবেই জানতে হবে।

Phassapañcamakarāsivaṇṇanā niṭṭhitā.

স্পর্শপঞ্চমক রাশি বর্ণনা সমাপ্ত।

Jhānaṅgarāsivaṇṇanā

ধ্যানাঙ্গ রাশি বর্ণনা

Vitakketīti [Pg.88] dhammato aññassa kattunivattanatthaṃ dhammameva kattāraṃ niddisati. Tassa pana vasavattibhāvanivāraṇatthaṃ ‘‘vitakkanaṃ vā’’ti bhāvaniddeso. Rūpaṃ rūpanti pathavī pathavīti vā ākoṭento viya hotīti ākoṭanalakkhaṇo. Ādito, abhimukhaṃ vā hananaṃ āhananaṃ, parito, parivattetvā vā āhananaṃ pariyāhananaṃ. Vicārato oḷārikaṭṭhena vicārasseva pubbaṅgamaṭṭhena anuravato oḷāriko tassa ca pubbaṅgamo ghaṇṭābhighāto viya hoti vitakko. So yathā ghaṇṭābhighāto paṭhamābhinipāto hoti, evaṃ ārammaṇābhimukhaniropanaṭṭhena paṭhamābhinipāto hoti. Vipphāravāti vicalanayutto. Anuppabandhena pavattiyanti upacāre vā appanāyaṃ vā santānena pavattiyaṃ. Tattha hi vitakko niccalo hutvā ārammaṇaṃ anupavisitvā pavattati. Maṇḍalanti khalamaṇḍalaṃ.

'বিতক্কেতি' (বিতর্ক করে) - এর দ্বারা বিতর্ক নামক ধর্ম থেকে ভিন্ন অন্য কোনো আত্মরূপ কর্তাকে নিবৃত্ত করার জন্য ধর্মকেই কর্তা হিসেবে নির্দেশ করা হয়েছে। কিন্তু তার বশবর্তিতা (নিজের ইচ্ছাধীন করা) নিবারণের জন্য 'অথবা বিতর্কন' (বিতক্কনং বা) - এই ভাবসাধন দ্বারা নির্দেশ করা হয়েছে। 'রূপ রূপ' অথবা 'পথবী পথবী' বলে যেন আঘাত করার মতো হয় বলে এটি 'আঘাতন লক্ষণ' (আকোটনলক্ষণ)। শুরুতে বা অভিমুখী হয়ে আঘাত করা হলো 'আহনন', এবং চারদিকে বা ঘুরিয়ে ফিরিয়ে আঘাত করা হলো 'পরিয়াহনন'। বিচার অপেক্ষা ঔদারিক (স্থূল) হওয়ার কারণে এবং বিচারের পূর্বগামী হওয়ার কারণে, ঘণ্টার অনুরণন অপেক্ষা স্থূল এবং তার পূর্বগামী ঘণ্টার আঘাতের মতো হলো বিতর্ক। সেই ঘণ্টার আঘাত যেমন প্রথম পতন (প্রথম আঘাত), তেমনই আলম্বনের অভিমুখী করে স্থাপন করার অর্থে বিতর্ক হলো প্রথম অভিনিপাত (প্রথম পতন)। 'বিস্ফারবান' বলতে বিশেষভাবে চলন বা কম্পনযুক্ত। 'অনুবন্ধের দ্বারা প্রবৃত্তি' বলতে উপচারে বা অর্পণা অবস্থায় সন্ততি বা প্রবাহরূপে প্রবৃত্তি। কারণ সেখানে বিতর্ক নিশ্চল হয়ে আলম্বনে প্রবেশ করে প্রবৃত্ত হয়। 'মণ্ডল' বলতে খলমণ্ডল (শস্য মাড়াইয়ের উঠান বা খলা) বোঝায়।

Piṇayatīti tappeti, vaḍḍheti vā. Pharaṇarasāti paṇītarūpehi kāyassa byāpanarasā. Udaggabhāvo odagyaṃ. Khuddikā lahuṃ lomahaṃsanamattaṃ katvā bhinnā na puna uppajjati. Khaṇikā bahulaṃ uppajjati. Ubbegato pharaṇā niccalattā ciraṭṭhitikattā ca paṇītatarā. Passaddhiyā nimittabhāvena gabbhaṃ gaṇhantī. Appanāsampayuttāva pīti appanāsamādhipūrikāti katvā sā ṭhapitā. Itarā dve khaṇikopacārasamādhipūrikā pītī.

'পীণয়তি' বলতে তৃপ্ত করে বা বর্ধিত করে। 'স্ফরণ রসা' বলতে প্রণীত রূপের দ্বারা কায়কে ব্যাপ্ত করার কৃত্য। চিত্তের উদগ্রভাব (উচ্ছ্বাস) হলো ঔদগ্য। ক্ষুদ্রিকা প্রীতি দ্রুত রোমহর্ষণ (গা শিউরে ওঠা) মাত্র ঘটিয়ে বিনষ্ট হয়, পুনরায় উৎপন্ন হয় না। ক্ষণিকা প্রীতি বারবার উৎপন্ন হয়। উদ্বেগা প্রীতি অপেক্ষা স্ফরণা প্রীতি নিশ্চলতা ও দীর্ঘস্থায়িত্বের কারণে অধিকতর প্রণীত (উত্তম)। প্রশব্ধির নিমিত্তভাবের দ্বারা গর্ভ ধারণ করে। অর্পণা-সম্প্রযুক্ত প্রীতিই অর্পণা-সমাধি পূর্ণ করতে পারে বলে তাকে আলাদা রাখা হয়েছে। অন্য দুটি (ক্ষণিকা ও উপচার) ক্ষণিক ও উপচার সমাধি পূর্ণকারী প্রীতি।

Samādhicittenāti samādhisahitacittena. Avisāro attano eva avisaraṇasabhāvo. Avikkhepo sampayuttānaṃ avikkhittatā. Yena sampayuttā avikkhittā honti, so dhammo avikkhepoti. Visesatoti yebhuyyena. Sukhavirahitopi hi atthi samādhīti. Padīpanidassanena santānaṭṭhitibhāvaṃ samādhissa dasseti.

'সমাধিচিত্তের দ্বারা' বলতে সমাধিসহগত চিত্তের দ্বারা। 'অভিষার' বলতে নিজেরই অপ্রসারিত বা অবিসরণ স্বভাব। 'অবিক্ষেপ' বলতে সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহের অবিক্ষিপ্ততা (বিক্ষিপ্ত না হওয়া)। যার দ্বারা সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহ অবিক্ষিপ্ত হয়, সেই ধর্মই অবিক্ষেপ। 'বিশেষত' বলতে সাধারণত বা অধিকাংশ ক্ষেত্রে। কারণ সুখরহিত (চতুর্থ ধ্যান) সমাধিও বিদ্যমান রয়েছে। প্রদীপের উপমার দ্বারা সমাধির চিত্তসন্ততি স্থিতিভাব প্রদর্শন করে।

Jhānaṅgarāsivaṇṇanā niṭṭhitā.

ধ্যানাঙ্গ রাশি বর্ণনা সমাপ্ত।

Indriyarāsivaṇṇanā

ইন্দ্রিয় রাশি বর্ণনা

Saddahanti etāyāti saddahanakiriyāya pavattamānānaṃ dhammānaṃ tattha ādhipaccabhāvena saddhāya paccayataṃ dasseti. Tassā hi dhammānaṃ tathāpaccayabhāve [Pg.89] sati ‘‘puggalo saddahatī’’ti vohāro hoti. Pasādanīyaṭṭhānesu pasādassa paṭipakkhabhūtaṃ akusalaṃ assaddhiyaṃ micchādhimokkho ca. Pasādabhūto nicchayo vatthugato adhimokkhalakkhaṇaṃ, na yevāpanakādhimokkhoti. Indaṭṭhaṃ kāretīti ‘‘maṃ antarena tumhākaṃ adhimuccanaṃ natthi, mayā saddahathā’’ti viya attānaṃ anuvatteti sampayuttadhamme. Evaṃ sesesupi. Pakkhandananti saṃsīdanaṃ. Paṅko kaddamato ghanībhūto hoti. Paṇakaṃ picchilaṃ udakamalaṃ. Pītaṃ udakaṃ. Okappanalakkhaṇāti anupavisitvā evametanti kappanalakkhaṇā. Akalusabhāvo akālusiyaṃ, anāvilabhāvoti attho. Buddhādivatthūni saddheyyāni. Sappurisūpasevanasaddhammasavanayonisomanasikāradhammānudhammapaṭipattiyo sotāpattiyaṅgāni. Kusaladhammānaṃ ādāne hattho viya, sabbasampattinipphādane vittaṃ viya, amatakasiphalaphalane bījaṃ viya daṭṭhabbā.

'শ্রদ্ধা করে এর দ্বারা' - এর দ্বারা শ্রদ্ধাক্রিয়ার মাধ্যমে প্রবৃত্ত ধর্মসমূহের উপর আধিপত্যভাবের দ্বারা শ্রদ্ধার প্রত্যয়ত্ব (কারণত্ব) প্রদর্শন করে। কারণ সেই শ্রদ্ধার ধর্মসমূহের প্রতি সেইরূপ প্রত্যয়ভাব থাকলে 'পুদ্গল শ্রদ্ধা করে' - এই রূপ ব্যবহার বা লোকব্যবহার হয়। প্রসাদনীয় (শ্রদ্ধাযোগ্য) স্থানে প্রসাদের (শ্রদ্ধার) প্রতিপক্ষস্বরূপ অকুশল ধর্ম হলো অশ্রদ্ধা এবং মিথ্যা অধিমোক্ষ। প্রসাদস্বরূপ বস্তুগত যে নিশ্চয়তা, তা অধিমোক্ষের লক্ষণ, কিন্তু তা যেবাপনক অধিমোক্ষ চৈতসিক নয়। 'ইন্দ্রত্ব করায়' বলতে 'আমাকে ছাড়া তোমাদের অধিমুক্তি (দৃঢ় বিশ্বাস) নেই, আমার দ্বারাই তোমরা শ্রদ্ধা করো' - এই রূপ না বলেও যেন সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহকে নিজের অনুগামী করায়। অবশিষ্ট বীর্যেন্দ্রিয় প্রভৃতিতেও এইরূপ জানতে হবে। 'পকখন্দন' (ঝাঁপ দেওয়া) বলতে সম্যকভাবে প্রবেশ করা। পঙ্ক (কাদা) কর্দম অপেক্ষা ঘন বা জমাটবদ্ধ হয়। পণক (শৈবাল) হলো পিচ্ছিল জলমল (শ্যাওলা)। পানযোগ্য জল। 'ওকপ্পন লক্ষণ' বলতে শ্রদ্ধেয় বিষয়ে প্রবেশ করে 'এটি এইরূপই' বলে অবধারণ বা বিশ্বাস করার লক্ষণ। অকালুষ্যভাব হলো অকালুষ্য বা অনাবিলভাব (স্বচ্ছতা) - এটাই অর্থ। বুদ্ধ আদি বস্তুসমূহ হলো শ্রদ্ধেয় বিষয়। সৎপুরুষ সেবা, সদ্ধর্ম শ্রবণ, যোনিশো মনস্কার এবং ধর্মানুধর্ম প্রতিপত্তি হলো স্রোত্যাপত্তি অঙ্গ। কুশলধর্মসমূহ গ্রহণের ক্ষেত্রে হাতের মতো, সর্বসম্পত্তি সম্পাদনের ক্ষেত্রে ধনের মতো এবং অমৃতরূপ শস্য উৎপাদনের ক্ষেত্রে বীজের মতো একে (শ্রদ্ধাকে) দেখতে হবে।

Vīrabhāvoti yena vīro nāma hoti, so dhammoti attho. Anubalappadānaṃ paggaho. Maggo gantabbo hoti, maggo gato, kammaṃ kattabbaṃ, kammaṃ kataṃ, appamattako ābādho uppanno, gilānā vuṭṭhito hoti aciravuṭṭhito gelaññā, gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto na labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ, labhati…pe… pāripūrinti etāni anurūpapaccavekkhaṇāsahitāni aṭṭha vīriyārambhavatthūni taṃmūlakāni vā paccavekkhaṇāni.

‘বীরভাব’ বলতে যার দ্বারা ব্যক্তি বীর (সাহসী) নামে অভিহিত হয়, সেই ধর্মকে বোঝায়—এই হলো অর্থ। অনুবল প্রদান করা (সহায়তা দেওয়া) হলো প্রগ্রহ (উদ্যোগ)। পথ অতিক্রম করতে হবে, পথ অতিক্রম করা হয়েছে, কাজ করতে হবে, কাজ করা হয়েছে, সামান্য রোগ উৎপন্ন হয়েছে, রোগ থেকে মুক্ত হয়েছে এবং রোগমুক্ত হওয়ার পর বেশি সময় অতিবাহিত হয়নি, গ্রামে বা নগরে পিণ্ডাচরণের জন্য বিচরণ করে রুক্ষ বা উত্তম ভোজন ইচ্ছানুযায়ী পর্যাপ্ত পরিমাণে লাভ করে না, লাভ করে... ইত্যাদি পর্যাপ্ত পরিমাণে—অনুরূপ প্রত্যবেক্ষণসহ এই আটটি হলো বীর্য আরম্ভের বস্তু (উদ্যোগের কারণ) অথবা তদ্মূলক প্রত্যবেক্ষণসমূহ।

Cirakatādiārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, anissajjanaṃ vā ārammaṇassa upaṭṭhānaṃ. Udake alābu viya ārammaṇaṃ pilavitvā gantuṃ appadānaṃ pāsāṇassa viya niccalassa ārammaṇassa ṭhapanaṃ sāraṇaṃ asammuṭṭhatākaraṇaṃ apilāpanaṃ. Apilāpe karoti apilāpeti. Gatiyoti nipphattiyo sambhavato phalato ca. Aparo nayoti rasādidassanatthaṃ āraddhaṃ. Sammosapaccanīkaṃ kiccaṃ asammoso, na sammosābhāvamattaṃ. Satiyā vatthubhūtā kāyādayo kāyādisatipaṭṭhānā, satiyoyeva vā purimā pacchimānaṃ padaṭṭhānaṃ.

দীর্ঘকাল পূর্বে কৃত ইত্যাদি আলম্বনে উপনীত হয়ে অবস্থান করা অথবা আলম্বনকে পরিত্যাগ না করা হলো ‘উপস্থান’ (স্মৃতির উপস্থিতি)। জলে লাউয়ের খোলের মতো আলম্বনকে ভেসে চলে যেতে না দিয়ে, পাথরের মতো নিশ্চলভাবে আলম্বনকে স্থাপন করা, স্মরণ করানো এবং বিস্মৃত না হওয়া হলো ‘অপিলাপন’ (স্থির থাকা)। যা অপিলাপন করে, তা-ই ‘অপিলাপেতি’। ‘গতি’ বলতে উৎপত্তি (কারণ) ও ফল থেকে নিষ্পত্তি (সিদ্ধি) বোঝায়। ‘অন্য নয়’ (বিকল্প ব্যাখ্যা) রস ইত্যাদি প্রদর্শনের জন্য আরম্ভ করা হয়েছে। বিস্মৃতির বিরোধী কার্যই হলো ‘অসম্মোষ’ (অবিস্মৃতি), কেবল বিস্মৃতির অভাবমাত্র নয়। স্মৃতির বিষয়ীভূত কায় প্রভৃতি হলো কায়ানুদর্শন ইত্যাদি স্মৃতিপ্রস্থান, অথবা পূর্ববর্তী স্মৃতিসমূহ পরবর্তী স্মৃতিসমূহের পদস্থান (নিকটতম কারণ)।

Vikkhepassa uddhaccassa. Paññāpetīti pakārehi jānāpeti. Ekālokā hotīti vipassanupakkilesobhāsaṃ sandhāyāha. Manate vijānāti etenāti vā mano, evañca katvā ‘‘manañca paṭicca dhamme cā’’ti (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425) kāraṇabhāvena [Pg.90] mano vutto. Sabbo hi mano attano anantarassa viññāṇassa kāraṇanti. Vijānātīti paricchinnopaladdhivasena jānāti, na saññāpaññā viya sañjānanapaṭivijjhanavasena.

বিক্ষেপ বা ঔদ্ধত্যের। ‘প্রজ্ঞাপন করে’ বলতে নানা প্রকারে জ্ঞাত করায়। ‘এক আলোক বিশিষ্ট হয়’ বলতে বিপশ্যনা-উপক্লেশ রূপ আলোককে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। অথবা যার দ্বারা জানা যায়, তা-ই ‘মন’। আর এ কারণেই “মন এবং ধর্মকে প্রতীত্য করে...” ইত্যাদি সূত্রে কারণরূপে মনকে বলা হয়েছে। কারণ, সমস্ত মনই নিজের অব্যবহিত পরবর্তী বিজ্ঞানের কারণ। ‘বিজানাতি’ (বিশেষভাবে জানে) বলতে পরিচ্ছিন্ন উপলব্ধির মাধ্যমে জানা বোঝায়, সংজ্ঞা ও প্রজ্ঞার মতো সংজ্ঞান (চিহ্নিতকরণ) ও প্রতিবেধন (ভেদন করে জানা) এর মাধ্যমে নয়।

Pītisomanassasampayogatoti vutte yena yogā sumano hoti, taṃ somanassanti vuccatīti pītiyā ca somanassabhāvo āpajjati, tasmā vināpi kāyena vatthunā sātavedanāsampayogatoti yojetabbaṃ. Evañca nippītikaṃ somanassañca saṅgahitaṃ hoti, pītiupalakkhitaṃ vā somanassaṃ sappītikaṃ nippītikañca somanassanti attho daṭṭhabbo.

‘প্রীতি ও সৌমনস্যের সংযোগ হেতু’ বলা হলে, যার সংযোগে মন প্রফুল্ল (সুমন) হয়, তাকে ‘সৌমনস্য’ বলা হয়—এভাবে প্রীতিরও সৌমনস্য ভাব আপতিত হয়। তাই কায়রূপ বস্তু ব্যতিরেকেও আস্বাদনযোগ্য বেদনার সংযোগ হেতু—এভাবে যুক্ত করতে হবে। আর এভাবে প্রীতিহীন সৌমনস্যও সংগৃহীত হয়; অথবা প্রীতি দ্বারা উপলক্ষিত সৌমনস্য বলতে সপ্রীতিক ও নিষ্প্রীতিক সৌমনস্য—এই অর্থ বুঝতে হবে।

Pavattasantatādhipateyyanti pavattasaṅkhātāya santatiyā adhipatibhūtaṃ. Jīvitindriyassa hi attano vijjamānakkhaṇe anupālentassa anantarañca sānupālanānaṃ uppattiyā hetubhūtassa vasena pavattaṃ ciraṭṭhitikaṃ hoti, taṃtaṃkammavisesena visesayuttaṃ yāva cuti avisesena vā yāva parinibbānaṃ avicchinnaṃ pavattati jīvamānatāvisesayuttañcāti rūpārūpajīvitindriyānaṃ samānalakkhaṇādiṃ vattuṃ ‘‘attanā avinibhuttadhammāna’’nti āha. Anupāletabbānaṃ atthikkhaṇeyeva. Asati hi anupāletabbe uppalādimhi kiṃ udakaṃ anupāleyyāti. Tassa tassāti anupālanādikassa. Sādhanatoti sādhanena. Taṃsādhanañca jīvamānavisesapaccayabhāvato.

‘প্রবৃত্তি-সন্ততি-অধিপত্য’ বলতে প্রবৃত্তি নামক সন্ততির (প্রবাহের) অধিপতি হওয়াকে বোঝায়। কারণ, জীবিতেন্দ্রিয় নিজের বিদ্যমান ক্ষণে রক্ষা করে এবং অব্যবহিত পরে রক্ষণীয় ধর্মসমূহের উৎপত্তির কারণ হওয়ার প্রভাবে প্রবৃত্তি দীর্ঘস্থায়ী হয়; তা সেই সেই কর্মবিশেষের দ্বারা বিশেষযুক্ত হয়ে চ্যুতি পর্যন্ত অথবা সাধারণভাবে পরিনির্বাণ পর্যন্ত অবিচ্ছিন্নভাবে প্রবর্তিত হয় এবং জীবিত অবস্থার বিশেষত্বযুক্ত হয়—রূপ ও অরূপ জীবিতেন্দ্রিয়ের সমান লক্ষণাদি বলার জন্য “নিজের অবিচ্ছিন্ন ধর্মসমূহের” এ কথা বলা হয়েছে। রক্ষণীয় ধর্মসমূহের বিদ্যমান ক্ষণেই কেবল রক্ষা করে। কারণ, রক্ষণীয় পদ্ম প্রভৃতি না থাকলে জল কাকে রক্ষা করবে? ‘তার তার’ বলতে রক্ষণাবেক্ষণ ইত্যাদির। ‘সাধন হেতু’ বলতে সাধনের দ্বারা। আর সেই সাধন জীবিত অবস্থার বিশেষ প্রত্যয় (কারণ) হওয়ার কারণে ঘটে।

Indriyarāsivaṇṇanā niṭṭhitā.

ইন্দ্রিয়-রাশি বর্ণনা সমাপ্ত।

Maggaṅgarāsivaṇṇanā

মার্গঙ্গ-রাশি বর্ণনা

Sammāti aviparītaniyyānikabhāvena. Pasatthatā ca evameva daṭṭhabbā.

‘সম্যক’ বলতে অভ্রান্ত ও নৈর্যাণিক (মুক্তিসাধক) ভাবের দ্বারা। প্রশংসনীয়তাও এভাবেই দেখতে হবে।

Balarāsivaṇṇanā

বল-রাশি বর্ণনা

Assaddhiyeti assaddhiyakāraṇā. Ubhayapadavasenāti saddhāpadaṃ balapadanti evamādipadadvayavasena. Niyakajjhattaṃ jātiādisamuṭṭhānaṃ etissāti ajjhattasamuṭṭhānā. Garunā kismiñci vutte gāravavasena patissavanaṃ patissavo, saha patissavena sappatissavaṃ, patissavabhūtaṃ taṃsabhāgañca yaṃkiñci [Pg.91] gāravanti attho. Jātiādimahattapaccavekkhaṇena uppajjamānā ca hirī tattha gāravavasena pavattatīti ‘‘sappatissavalakkhaṇā’’ti vuccati. Vajjaṃ bhāyati tañca bhayato passatīti vajjabhīrukabhayadassāvī. Evaṃsabhāvaṃ ottappaṃ. Hirī pāpadhamme gūthaṃ viya passati, ottappaṃ uṇhaṃ viya. Dāyajjaṃ navalokuttaradhammādi. Ajjhattasamuṭṭhānāditā ca hirīottappānaṃ tattha tattha pākaṭabhāvena vuttā, na pana tesaṃ kadāci aññamaññaṃ vippayogā. Na hi lajjanaṃ nibbhayaṃ pāpabhayaṃ vā alajjanaṃ hotīti.

‘অশ্রদ্ধেয়’ বলতে অশ্রদ্ধার কারণ হেতু। ‘উভয় পদের দ্বারা’ বলতে শ্রদ্ধা-পদ ও বল-পদ—এইরূপ পদদ্বয়ের দ্বারা। নিজের আধ্যাত্মিক জাতি ইত্যাদির দ্বারা সমুত্থিত হয় বলে এটি ‘অধ্যাত্ম-সমুত্থান’। গুরু কর্তৃক কিছু বলা হলে গৌরববশত তা শ্রবণ করা বা স্বীকার করা হলো ‘প্রতিশ্রব’; প্রতিশ্রবের সাথে যা থাকে তা ‘সপ্রতিশ্রব’—প্রতিশ্রবস্বরূপ এবং তার সদৃশ যেকোনো গৌরব—এই হলো অর্থ। জাতি ইত্যাদির মহত্ত্ব প্রত্যবেক্ষণের দ্বারা উৎপন্ন হিরী (লজ্জা) সেখানে গৌরববশত প্রবর্তিত হয় বলে একে ‘সপ্রতিশ্রব-লক্ষণ’ বলা হয়। দোষকে ভয় করে এবং তাকে ভয়েরূপে দর্শন করে বলে ‘দোষভীরু ও ভয়দর্শী’। এই স্বভাবযুক্ত হলো ‘ওত্তপ্প’ (পাপভীতি)। হিরী পাপধর্মকে বিষ্ঠার মতো দেখে, ওত্তপ্প উত্তপ্ত লোহার মতো দেখে। ‘দায়াদ্য’ (উত্তরাধিকার) বলতে নব লোকোত্তর ধর্ম ইত্যাদিকে বোঝায়। হিরী ও ওত্তপ্পের অধ্যাত্ম-সমুত্থান আদি ভাব সেখানে সেখানে স্পষ্টভাবে বলা হয়েছে, কিন্তু তাদের কখনো একে অপরের থেকে বিচ্ছেদ ঘটে না। কারণ, লজ্জাশীল ব্যক্তি ভয়হীন হয় না এবং পাপভীতিসম্পন্ন ব্যক্তি নির্লজ্জ হয় না।

Mūlarāsivaṇṇanā

মূল-রাশি বর্ণনা

Agedho anabhijjhanaṃ anabhikaṅkhanaṃ. Anallīno bhāvo adhippāyo etassāti anallīnabhāvo, evañhi upamāya sameti. Anukūlamitto anuvattako. Vinayarasoti vinayanaraso. Adoso dussīlyamalassāti idaṃ dussīlyassa dosasamuṭṭhānataṃ dosūpanissayatañca sandhāya vuttaṃ. Abhāvanāyāti ‘‘tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanaṭṭhena bhāvanāindriyānaṃ ekarasaṭṭhena bhāvanā tadupagavīriyavāhanaṭṭhena bhāvanā āsevanaṭṭhena bhāvanā’’ti evaṃ vuttāya paññāsādhanāya bhāvanāya appavatti, tappaṭipakkhabhūtā vā akusalā abhāvanā. Nigguṇepi guṇaggahaṇaṃ adhikaggahaṇaṃ. Vijjamānampi guṇaṃ viddhaṃsetvā gahaṇaṃ ūnaggahaṇaṃ. Catuvipallāsaggahaṇaṃ viparītaggahaṇaṃ.

‘অগেধ’ (লোভহীনতা) হলো অনভিধ্যা (লোভ না করা) ও অনভিকাঙ্ক্ষা (আকাঙ্ক্ষা না করা)। সংশ্লিষ্ট না হওয়ার ভাব বা অভিপ্রায় হলো ‘অনলীনভাব’ (অসংশ্লিষ্টতা), কারণ এভাবে উপমার সাথে সামঞ্জস্যপূর্ণ হয়। ‘অনুকূল মিত্র’ হলো অনুবর্তক (অনুগামী)। ‘বিনয় রস’ বলতে বিনয়ন (দূরীকরণ) কার্য। ‘অদ্বেষ হলো দুঃশীলতারূপ মলের...’ এ কথা দুঃশীলতার দ্বেষ-সমুত্থানতা এবং দ্বেষ-উপনিশ্রয়তাকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। ‘অভাবনা’ বলতে— “সেখানে উৎপন্ন ধর্মসমূহের অনতিবর্তন (অতিক্রম না করা) অর্থে ভাবনা, ইন্দ্রিয়সমূহের একরস অর্থে ভাবনা, তদনুগামী বীর্য বহনের অর্থে ভাবনা, আসেবন (পুনঃপুন অনুশীলন) অর্থে ভাবনা”— এভাবে উক্ত প্রজ্ঞাসাধক ভাবনার অপ্রবৃত্তি (অনুৎপত্তি), অথবা তার প্রতিপক্ষভূত অকুশল ধর্মসমূহ হলো অভাবনা। গুণহীন ব্যক্তির মধ্যেও গুণ গ্রহণ করা হলো ‘অধিক গ্রহণ’। বিদ্যমান গুণকেও ধ্বংস করে গ্রহণ করা হলো ‘ঊন গ্রহণ’ (কম করে দেখা)। চার প্রকার বিপর্যাস গ্রহণ করা হলো ‘বিপরীত গ্রহণ’।

Yāthāvasabhāveti ‘‘ettako etassa guṇo, ettako doso’’ti guṇadosānaṃ sabhāve ‘‘jarādhammo jīrati, taṃ kutettha labbhā mā jīrī’’ti evamādipaccavekkhaṇasambhavato. Alobhena ca gahaṭṭhānaṃ khettavatthādīsu vivādābhāvato. Amohena pabbajitānaṃ diṭṭhigatavivādābhāvato. Kāmarāgābhinivesavinibandhā hi gahaṭṭhā gahaṭṭhehi vivadanti, diṭṭhirāgābhinivesavinibandhā samaṇā samaṇehīti. Rāgavasena mittasanthavo dosavasena virodho ca tabbisesena upagamāpagamā, ārammaṇe vā rūpādimhi anurodhavirodhā. Amajjhattabhāvassa paṭighānunayasaṅkhātassa mohena pavatti. Sukhavipariṇāme dukkhasamāyoge ca paṭighapavattiyaṃ vedanāpariggaho na sijjhatīti adosānubhāvena vedanāsatipaṭṭhānaṃ sijjhati. Dibbavihārassāti catunnaṃ jhānānaṃ. Ariyavihāro phalasamāpatti. Mohena avicārento udāsīnapakkhesupi sattasaṅkhāresu sabbesu [Pg.92] abhisaṅgaṃ karotīti amūḷhassa tadabhāvo veditabbo. Dukkhadassanassa āsannapaṭipakkhattā dosassa tappaṭipakkhena adosena dukkhadassanaṃ hoti.

‘যথাভূত স্বভাব’ বলতে— “এর গুণ এতটুকু, দোষ এতটুকু” এভাবে গুণ ও দোষের স্বভাবে “জরাধর্মী জীর্ণ হবেই, তা জীর্ণ না হোক—এমন আকাঙ্ক্ষা এখানে কীভাবে লাভ করা যাবে?” ইত্যাদি প্রত্যবেক্ষণ সম্ভব হওয়ার কারণে। অলোভের কারণে গৃহীদের জমিজমা ইত্যাদি নিয়ে বিবাদের অভাব ঘটে এবং অমোহের কারণে প্রব্রজিতদের (সন্ন্যাসীদের) দৃষ্টিগত বিবাদের অভাব ঘটে। কারণ, কামরাগের অভিনিবেশে আবদ্ধ গৃহীরা গৃহীদের সাথে বিবাদ করে এবং দৃষ্টিরাগের অভিনিবেশে আবদ্ধ শ্রমণরা শ্রমণদের সাথে বিবাদ করে। রাগের কারণে মিত্রতা এবং দ্বেষের কারণে বিরোধ ঘটে, এবং তার বিশেষত্বে কাছে যাওয়া ও দূরে যাওয়া ঘটে, অথবা রূপাদি আলম্বনে অনুনয় ও বিরোধ ঘটে। প্রতিঘ ও অনুনয় নামক অ-মধ্যস্থ ভাবের (পক্ষপাতিত্বের) প্রবৃত্তি মোহের কারণে ঘটে। সুখের পরিবর্তনে এবং দুঃখের সংযোগে প্রতিঘের প্রবৃত্তিকালে বেদনা-পরিগ্রহ সিদ্ধ হয় না বলে অদ্বেষের প্রভাবে বেদনা-স্মৃতিপ্রস্থান সিদ্ধ হয়। ‘দিব্যবিহারের’ বলতে চার প্রকার ধ্যানের। আর্যবিহার হলো ফলসমাপত্তি। মোহের কারণে বিচার-বিশ্লেষণ না করে উদাসীন পক্ষেও সমস্ত সত্ত্ব ও সংস্কারে অতিশয় আসক্তি প্রকাশ করে, তাই অমুঢ় (মোহহীন) ব্যক্তির ক্ষেত্রে তার অভাব বুঝতে হবে। দুঃখ দর্শনের নিকটতম প্রতিপক্ষ দ্বেষ হওয়ার কারণে, তার প্রতিপক্ষ অদ্বেষের দ্বারা দুঃখ দর্শন সম্ভব হয়।

Kammapatharāsivaṇṇanā

কর্মপথ-রাশি বর্ণনা

Sukhādīni attano na byāpādeti na vināseti parassa cāti daṭṭhabbaṃ. Kammapathatātaṃsabhāgatāhi kammapathavasena.

নিজের এবং অপরের সুখ ইত্যাদিকে বিনষ্ট করে না বা ধ্বংস করে না—এভাবে দেখতে হবে। কর্মপথত্ব এবং তার সমভাগত্ব হেতু কর্মপথের প্রভাবে।

Passaddhādiyugalavaṇṇanā

প্রশ্রব্ধি আদি যুগল বর্ণনা

Daratho sārambho, dukkhadomanassapaccayānaṃ uddhaccādikānaṃ kilesānaṃ catunnaṃ vā khandhānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Uddhaccappadhānā kilesā uddhaccādikilesā, uddhaccaṃ vā ādiṃ katvā sabbakilese saṅgaṇhāti. Suvaṇṇavisuddhi viyāti yathā suvaṇṇavisuddhi alaṅkāravikativiniyogakkhamā, evaṃ ayampi hitakiriyāviniyogakkhamā.

‘দরথ’ হলো সারম্ভ (পীড়ন), যা দুঃখ ও দৌর্মনস্যের প্রত্যয়স্বরূপ ঔদ্ধত্য আদি ক্লেশসমূহের অথবা চার প্রকার স্কন্ধের অধিবচন (নাম)। ঔদ্ধত্য প্রধান ক্লেশসমূহ হলো ‘ঔদ্ধত্য-আদি ক্লেশ’, অথবা ঔদ্ধত্যকে আদি করে সমস্ত ক্লেশকে সংগ্রহ করে। ‘স্বর্ণ বিশুদ্ধির মতো’ বলতে যেমন বিশুদ্ধ স্বর্ণ অলঙ্কার তৈরিতে ব্যবহারের উপযোগী হয়, তেমনই এটিও হিতকর কার্যে ব্যবহারের উপযোগী হয়।

Samaṃ, samantato vā pakārehi jānanaṃ sampajaññaṃ. Cetiyavandanādiatthaṃ abhikkamādīsu atthānatthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ. Sati ca atthe sappāyāsappāyarūpādipariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ. Gocaragāmābhikkamanādīsu kammaṭṭhānāvijahanaṃ gocarasampajaññaṃ. Abhikkamanādīnaṃ dhātuādivasena pavicayo asammohasampajaññaṃ. Sabbakammaṭṭhānabhāvanānuyuttānaṃ sabbayogīnaṃ sabbadā upakārakā ime dve dhammā pāripanthakaharaṇato bhāvanāvaḍḍhanato ca. Yathāha ‘‘dve dhammā bahukārā sati ca sampajaññañcā’’ti (dī. ni. 3.352). Yuge naddhā viyāti yuganaddhā, aññamaññaṃ nimittabhāvena samaṃ pavattāti attho. ‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī’’ti (a. ni. 4.170; paṭi. ma. 2.1) hi sutte etesaṃ yuganaddhatā vuttā. Sabbakusaladhammesu līnuddhaccābhāvo etehi dvīhi samaṃ yuttehīti ‘‘vīriyasamādhiyojanatthāyā’’ti āha, yogavacanatthāyāti attho.

সম্যকভাবে অথবা চারিপাশে নানা প্রকারে জানাই হলো ‘সংপ্রজন্য’ (সম্প্রজ্ঞান)। চৈত্য বন্দনাদির উদ্দেশ্যে গমনাদিতে হিত ও অহিতের পরিগ্রহণ (বিচার) করা হলো ‘সার্থক-সংপ্রজন্য’। এবং হিতকর বিষয় থাকলে অনুকূল ও প্রতিকূল রূপাদির পরিগ্রহণ করা হলো ‘সাপায়-সংপ্রজন্য’ (অনুকূলতা-সংপ্রজন্য)। গোচর গ্রামে গমনাদিতে কর্মস্থান পরিত্যাগ না করা হলো ‘গোচর-সংপ্রজন্য’। গমনাদির ধাতু আদি প্রকারে বিশ্লেষণ করা হলো ‘অসম্মোহ-সংপ্রজন্য’। অন্তরায় দূর করার কারণে এবং ভাবনার বৃদ্ধির কারণে সমস্ত কর্মস্থান ভাবনায় নিযুক্ত সমস্ত যোগীর জন্য সর্বদা উপকারী এই দুটি ধর্ম। যেমন বলা হয়েছে: “দুটি ধর্ম বহু উপকারী—স্মৃতি ও সংপ্রজন্য।” জোয়ালে বাঁধা ঘোড়ার মতো বলে ‘যুগনদ্ধ’; একে অপরের নিমিত্তভাবে সমভাবে প্রবর্তিত হয়—এই হলো অর্থ। “পুনরায়, হে আবসো, ভিক্ষু শমথ ও বিপশ্যনাকে যুগনদ্ধভাবে ভাবনা করে”—এই সূত্রে এদের যুগনদ্ধতা বলা হয়েছে। সমস্ত কুশল ধর্মে লীনতা (সংকোচন) ও ঔদ্ধত্যের অভাব এই দুটির সমভাবে যুক্ত হওয়ার কারণে ঘটে বলে “বীর্য ও সমাধির যোজনার উদ্দেশ্যে” বলা হয়েছে, যার অর্থ হলো সংযোগের কথা বলার উদ্দেশ্যে।

Yevāpanakavaṇṇanā

যেবাপনক বর্ণনা

Rūpābhāvenāti ruppanābhāvena. Dhammāti etassa attho sabhāvato upalabbhamānāti. Mettāpubbabhāgoti appanāppattāya mettāya pubbabhāgo[Pg.93], parikammamettā etasmiṃ citte atthīti attho. Virativasenāti vacīpavattiyā na pūreti, kintu viratiyogenāti attho. Apaṇṇakaṅgānīti aviraddhaṅgāni. Yathā tathā vā ārammaṇe vinicchayanaṃ adhimuccanaṃ. Na hi anadhimuccanto pāṇātipātādīsu dānādīsu vā pavattati, saddhā pana pasādanīyesu pasādādhimokkhoti ayametesaṃ viseso. Dārakassa viya ito cito ca saṃsappanassa karissāmi na karissāmīti avinicchayassa paṭipakkhakiriyā asaṃsappanaṃ. Purimamanatoti bhavaṅgato. Visadisaṃ vīthijavanaṃ manaṃ karotīti manasikārasāmaññena vīthijavanapaṭipādake dasseti. Tesu dhammesūti cittacetasikadhammesu. Atadārammaṇattepi hi tesu samappavattesu udāsīnabhāvato tatramajjhattatāti vuccati. Alīnānuddhatappavattipaccayattā ūnādhikanivāraṇarasā. Kāyaduccaritādivatthūnanti pāṇādīnaṃ. Amaddanā maddanapaṭipakkhabhāvova.

‘রূপাভাবেন’ বলতে রূপান্তরের (বিকৃতির) অভাব হেতু। ‘ধম্মা’ পদের অর্থ স্বভাবত উপলব্ধমান ধর্মসমূহ। ‘মেত্তাপুব্বভাগো’ বলতে অর্পনাপ্রাপ্ত মৈত্রীর পূর্বভাগে উৎপন্ন মৈত্রী; এই প্রথম মহাকুশল চিত্তে পরিকর্ম মৈত্রী বিদ্যমান আছে—এটাই অর্থ। ‘বিরতিবসেন’ বলতে বাক্য প্রবৃত্তির দ্বারা পূর্ণ করে না, বরং বিরতির সংযোগে পূর্ণ করে—এটাই অর্থ। ‘অপণ্ণকঙ্গani’ বলতে অভ্রান্ত বা ত্রুটিহীন চিত্তের অঙ্গসমূহ। যেমন-তেমন ভাবেই হোক আলম্বনে যে নিশ্চয়তা বা সিদ্ধান্ত গ্রহণ, তাকে ‘অধিমোক্ষ’ বলে। নিশ্চয়তা বা সিদ্ধান্ত গ্রহণ না করে কেউ প্রাণাতিপাত আদি অকুশল কাজে অথবা দান আদি কুশল কাজে প্রবৃত্ত হতে পারে না; কিন্তু শ্রদ্ধা হলো প্রসাদজনীয় বস্তুতে প্রসন্নতা বা বিশ্বাসের মাধ্যমে সিদ্ধান্ত গ্রহণ—এটিই এদের মধ্যে বিশেষ পার্থক্য। শিশুর মতো এদিক-ওদিক চঞ্চল হওয়া, ‘করব কি করব না’—এরূপ অনির্ণয়ের বা সংশয়ের বিপরীত ক্রিয়াই হলো ‘অসংসর্পণ’ (অচঞ্চলতা)। ‘পুরিমমনতো’ বলতে ভবঙ্গ চিত্ত হতে। ভিন্নরূপ বীথি-জবন চিত্ত উৎপন্ন করে—এই মননক্রিয়ার সাদৃশ্যের কারণে বীথি-জবন উৎপাদনকারী মনস্কারকে প্রদর্শন করে। ‘তেসু ধম্মেসু’ বলতে সহজাত চিত্ত ও চৈতসিক ধর্মসমূহে। যদিও সেই চিত্ত-চৈতসিকসমূহ আলম্বন বা বিষয়ীভূত নয়, তবুও তাদের সমভাবে প্রবৃত্ত হওয়ার ক্ষেত্রে উদাসীন বা নিরপেক্ষ ভাব থাকার কারণে তাকে ‘তত্রমজ্ঝত্ততা’ (মধ্যস্থতা) বলা হয়। সংকুচিত না হয়ে এবং বিক্ষিপ্ত না হয়ে প্রবৃত্ত হওয়ার কারণ হেতু, কম বা বেশির নিবারণ করাই এর কৃত্য বা রস। ‘কায়দুচ্চরিতাদিবত্থুনং’ বলতে প্রাণাতিপাত আদি কায়দুশ্চরিত্রের বস্তুসমূহের। ‘অমদ্দনা’ বলতে মর্দন বা হিংসা না করা, যা মর্দন বা হিংসার প্রতিপক্ষ ভাব মাত্র।

Taṃtaṃrāsikiccavasena vibhāgarahitā avibhattikā. Etthāti etesu savibhattikesu dutiyaṭṭhānādīsupi bhājiyamānesu apubbaṃ natthīti attho. Padaṃ pūritanti jhānādipadaṃ pañcakādivasena pūritaṃ. Pañca hi aṅgāni jhānapadassa attho, tesu ekasmiñca ūne jhānapadaṃ ūnaṃ hotīti. Padasamūho padakoṭṭhāso vā taṃ tameva vā padaṃ, avuttaṃ hāpitaṃ nāma hotīti vuttaṃ ‘‘pūrita’’nti. Vuttasmiññeva vuccamāne anekesaṃ purisasaddānaṃ viya koci sambandho natthīti maññamāno āha ‘‘ananusandhikā kathā’’ti. Antarantarā vuttasmiññeva vuccamāne anukkamena dhammā kathitā na hontīti āha ‘‘uppaṭipāṭiyā’’ti. Phassapañcamakarāsi sabbacittuppādasādhāraṇavasena catukkhandhatappaccayasaṅgahavasena ca vutto. Yathāvuttesu pana rāsīsu ekarāsikiccassapi abhāvā chandādayo yevāpanakavasena vuttā. Vuttānampi ca dhammānaṃ yathā vedanādīnaṃ jhānaṅgādibhāvo vutto, na evaṃ sovacassatākalyāṇamittatādiviseso vuttoti tassa saṅgaṇhanatthaṃ keci dhamme visuṃ ṭhapetvā te ca tañca visesaṃ ‘‘ye vā panā’’ti āha. Veneyyajjhāsayavasena vā sāvasese dhamme vatvā ‘‘ye vā panā’’ti vuttaṃ.

সেই সেই রাশির কৃত্যের বশে বিভাজনহীন ধর্মসমূহকে ‘অবিভক্তিক’ বলা হয়। ‘এত্থ’ বলতে এই সবিভক্তিক ধর্মসমূহকে দ্বিতীয় স্থান আদিতে বিভাজন করা হলেও নতুন কিছু নেই—এটাই অর্থ। ‘পদং পূরিতং’ বলতে ধ্যান আদি পদকে পঞ্চক আদির বশে পূর্ণ করা হয়েছে। কারণ পাঁচটি অঙ্গই হলো ‘ধ্যান’ পদের অর্থ, তাদের মধ্যে একটি অঙ্গের কমতি হলেও ধ্যান পদটি অর্থগতভাবে অপূর্ণ হয়। পদের সমূহ বা পদের অংশ অথবা সেই সেই পদই হলো ‘পদ’। যা বলা হয়নি তা হ্রাসপ্রাপ্ত বা অপূর্ণ বলে গণ্য হয়, তাই ‘পূরিত’ বলা হয়েছে। উক্ত বিষয়েরই পুনরায় উল্লেখ করা হলে, অনেক পুরুষ শব্দের মতো কোনো সম্বন্ধ থাকে না—এরূপ মনে করে বলেছেন ‘অননুসন্ধিকা কথা’ (অসংলগ্ন কথা)। মাঝে মাঝে উক্ত বিষয়েরই পুনরায় উল্লেখ করা হলে অনুক্রম অনুসারে ধর্মসমূহ কথিত হয় না—এজন্য বলেছেন ‘উপ্পটিপাটিয়া’ (উল্টোপাল্টা বা অনুক্রমহীনভাবে)। স্পর্শ-পঞ্চমক রাশি সকল চিত্তোৎপাদের সাধারণত্ব বশে এবং চার স্কন্ধ ও তার প্রত্যয়ের সংগ্রহের বশে কথিত হয়েছে। কিন্তু যথোক্ত রাশি সমূহের মধ্যে একটি রাশির কৃত্যেরও অভাব থাকায় ছন্দ আদি ধর্মসমূহকে ‘যে বা পনক’ (অথবা অন্য যে সব ধর্ম উৎপন্ন হয়) হিসেবে বলা হয়েছে। আর উক্ত ধর্মসমূহের মধ্যে যেমন বেদনা আদির ধ্যানাঙ্গত্ব আদি ভাব বলা হয়েছে, তেমন সুবচতা (সহজে উপদেশ গ্রহণ করা) ও কল্যাণমিত্রতা আদি বিশেষ নাম বলা হয়নি; তাই সেই বিশেষ নামসমূহকে গ্রহণ করার জন্য কিছু ধর্মকে পৃথকভাবে রেখে, সেই ধর্মসমূহ এবং সেই বিশেষত্বকে ‘যে বা পনা’ পদের দ্বারা বলেছেন। অথবা বিনেয়দের (শিষ্যদের) আশয় বা রুচির বশে অবশিষ্ট ধর্মসমূহ বলে ‘যে বা পনা’ বলা হয়েছে।

Yevāpanakavaṇṇanā niṭṭhitā.

যে-বা-পনক পদের বর্ণনা সমাপ্ত।

Dhammuddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ধর্ম-উদ্দেশবার কথার বর্ণনা সমাপ্ত।

Kāmāvacarakusalaṃ

কামাবচর কুশল।

Niddesavārakathāvaṇṇanā

নির্দেশবার কথার বর্ণনা।

2. Phusanakavasenāti [Pg.94] sante asantepi visaye āpāthagate cittassa sannipatanavasena ‘‘cittaṃ mano’’tiādīsu (dha. sa. 6, 17) viya kiccavisesaṃ, ‘‘mānasa’’ntiādīsu (dha. sa. 6, 17) viya samāne atthe saddavisesaṃ, ‘‘paṇḍara’’ntiādīsu (dha. sa. 6, 17) viya guṇavisesaṃ, ‘‘cetasikaṃ sāta’’ntiādīsu (dha. sa. 2, 18) viya nissayavisesaṃ, ‘‘cittassa ṭhitī’’tiādīsu (dha. sa. 15, 24) viya aññassa avatthābhāvavisesaṃ, ‘‘alubbhanā’’tiādīsu (dha. sa. 32) viya aññassa kiriyābhāvavisesaṃ, ‘‘alubbhitatta’’ntiādīsu (dha. sa. 32) viya aññassa kiriyābhāvabhūtatāvisesantiādikaṃ anapekkhitvā dhammamattadīpanaṃ sabhāvapadaṃ. Phusantassa hi cittassa phusanakiriyā phusanākāro. Samphusanāti ārammaṇasamāgamaphusanā, na paṭilābhasamphusanā. Samphusitassa ārammaṇena samāgatassa cittassa bhāvo samphusitattaṃ. Yasmiṃ sati cittaṃ samphusitanti vuccati, so tassa bhāvo. Evaṃ aññesupi bhāvaniddesesu daṭṭhabbaṃ.

২. ‘ফুসনকবসেন’ বলতে পরমার্থত বিদ্যমান বা অবিদ্যমান আলম্বন বা বিষয় সম্মুখে উপস্থিত হলে চিত্তের সম্যক সংযোগের বশে; যেমন ‘চিত্তং মন’ ইত্যাদি বাক্যে কৃত্য-বিশেষকে অপেক্ষা করে প্রদর্শন করা হয়েছে, ‘মানসং’ ইত্যাদিতে সমার্থক শব্দে শব্দ-বিশেষকে অপেক্ষা করে প্রদর্শন করা হয়েছে, ‘পণ্ডরং’ ইত্যাদিতে চিত্তের নির্মলতা রূপ গুণ-বিশেষকে অপেক্ষা করে প্রদর্শন করা হয়েছে, ‘চেতসিকং সাতং’ ইত্যাদিতে চিত্ত রূপ আশ্রয়-বিশেষকে অপেক্ষা করে প্রদর্শন করা হয়েছে, ‘চিত্তস্স ঠিতি’ ইত্যাদিতে চিত্ত ভিন্ন অন্য ধর্মের অবস্থাহীনতা রূপ বিশেষকে অপেক্ষা করে প্রদর্শন করা হয়েছে, ‘অলুব্ভনা’ ইত্যাদিতে অলোভ ভিন্ন অন্য ধর্মের অ-লোভন রূপ ক্রিয়াভাব-বিশেষকে অপেক্ষা করে প্রদর্শন করা হয়েছে, এবং ‘অলুব্ভিতত্তং’ ইত্যাদিতে অলোভ ভিন্ন অন্য ধর্মের স্বভাবের স্পষ্ট অস্তিত্ব রূপ বিশেষকে অপেক্ষা না করে কেবল স্বভাবধর্ম মাত্র প্রদর্শনকারী পদই হলো স্বভাবপদ। কারণ আলম্বন স্পর্শকারী চিত্তের স্পর্শন ক্রিয়াই হলো স্পর্শনাকার। ‘সম্প্ফুসনা’ বলতে আলম্বনের সংযোগে স্পর্শ করা, প্রাপ্তি অর্থে স্পর্শ করা নয়। আলম্বনের সাথে মিলিত স্পর্শিত চিত্তের ভাবই হলো ‘স্পর্শিতত্ব’। যা বিদ্যমান থাকলে চিত্তকে ‘স্পর্শিত’ বলা হয়, তা-ই তার ভাব। এভাবে অন্যান্য ভাব-নির্দেশসমূহেও বুঝতে হবে।

Aparassa vevacanassa, aparena vā purimatthassa dīpanā aparadīpanā. ‘‘Paṇḍiccaṃ kosalla’’nti evamādayo paññāvisesā nānākāle labbhamānāpi ekasmiṃ citte labbhanti. Ekasmiñca visese itarepi anugatā hontīti dassetuṃ tathā vibhatti atthato vibhatti hoti atthanānattena katattā. Atha vā yathā ‘‘kodho kujjhanā kujjhitatta’’nti (dha. sa. 1066) sabhāvākārabhāvaniddesehi kodhoti evamākārova attho vutto, na evamidha, idha pana paṇḍitādibhāvākārabhinno attho vuttoti idaṃ vibhattigamanaṃ atthavasena hoti. Samphusitattanti etthāpi na ‘‘phasso’’ti evamākārova attho vutto. Samphassoti evamākāro pana vuttoti atthato vibhattigamananti vuttaṃ.

অন্য প্রতিশব্দের দ্বারা অথবা অন্য প্রতিশব্দের মাধ্যমে পূর্ববর্তী অর্থের স্পষ্ট প্রকাশই হলো ‘অপরদীপনা’। ‘পাণ্ডিত্যং কোসল্লং’ ইত্যাদি প্রজ্ঞা-বিশেষসমূহ ভিন্ন ভিন্ন সময়ে লাভ করা গেলেও একটি চিত্তেই লাভ করা যায়। এবং একটি বিশেষে অন্যগুলোও অনুগত থাকে—এটি দেখানোর জন্য সেই প্রকার বিভাজন অর্থগত বিভাজন হয়, কারণ তা অর্থের ভিন্নতা অনুসারে বিস্তৃত করা হয়েছে। অথবা যেমন ‘ক্রোধো কুজ্ঝনা কুজ্ঝিতত্তং’ ইত্যাদি স্বভাব, আকার ও ভাব নির্দেশের দ্বারা ‘ক্রোধ’ নামক আকারগত অর্থই বলা হয়েছে, এখানে তেমন নয়; এখানে পণ্ডিত আদি ভাব ও আকারের দ্বারা ভিন্ন অর্থ বলা হয়েছে, তাই এই বিভাজন অর্থবশে হয়েছে। ‘সম্প্ফুসিতত্তং’ এখানেও কেবল ‘স্পর্শ’ নামক আকারগত অর্থই বলা হয়নি, বরং ‘সম্পর্শ’ নামক আকার বলা হয়েছে, তাই একে অর্থগত বিভাজন বলা হয়েছে।

Doso byāpādoti uddesepi nāmanānattena nānābhūto uddiṭṭho. Niddesepi teneva nānattena niddiṭṭho. Ekova khandho hotīti ekena khandhasaddena vattabbataṃ sandhāyāha. Cetanāti saṅkhārakkhandhaṃ dasseti tappamukhattā. Asaddhammāti asataṃ, asanto vā dhammā, na vā saddhammāti asaddhammāti asaddhammavacanīyabhāvena ekībhūtopi asaddhammo kodhagarutādivisiṭṭhena saddhammagarutāpaṭikkhepanānattena nānattaṃ gatoti ‘‘cattāro’’ti [Pg.95] vuttaṃ. Na saddhammagarutāti vuccamānā vā asaddhammagarutā asaddhammagarutābhāvena ekībhūtāpi kodhādivisiṭṭhapaṭikkhepanānattena nānattaṃ gatā. Paṭipakkho vā paṭikkhipīyati tena, sayaṃ vā paṭikkhipatīti paṭikkhepoti vuccatīti saddhammagarutāpaṭikkhepanānattena asaddhammagarutā asaddhammā vā nānattaṃ gatā. Alobhotiādīnaṃ phassādīhi nānattaṃ lobhādivisiṭṭhena paṭikkhepena lobhādipaṭipakkhena vā veditabbaṃ. Alobhādosāmohānaṃ aññamaññanānattaṃ yathāvuttena paṭikkhepanānattena yojetabbaṃ. Padatthassa padantarena vibhāvanaṃ padatthuti. Tena hi taṃ padaṃ mahatthanti dīpitaṃ hoti alaṅkatañcāti. Atthavisesābhāvepi ābharaṇavasena ca ādaravasena ca puna vacanaṃ daḷhīkammaṃ.

‘দোষো ব্যাপাদো’—এভাবে উদ্দেশ বা সংক্ষিপ্ত নির্দেশেও নামের ভিন্নতা হেতু ভিন্নরূপে প্রদর্শিত হয়েছে। নির্দেশ বা বিস্তারিত বর্ণনায়ও সেই নামের ভিন্নতা অনুসারেই নির্দেশ করা হয়েছে। ‘একটিই স্কন্ধ হয়’—এভাবে একটি স্কন্ধ শব্দের দ্বারা প্রকাশযোগ্যতা লক্ষ্য করে বলেছেন। ‘চেতনা’ পদের দ্বারা সংস্কার স্কন্ধকে প্রদর্শন করে, কারণ চেতনা হলো তার প্রধান বা প্রমুখ। ‘অসদ্ধম্মা’ বলতে অসৎ ব্যক্তিদের ধর্ম, অথবা প্রশংসনীয় নয় এমন ধর্ম, অথবা যা সদ্ধর্ম নয় তা-ই অসদ্ধর্ম; এভাবে অসদ্ধর্ম শব্দের দ্বারা প্রকাশ্য হওয়ার কারণে একীভূত হলেও, অসদ্ধর্মটি ক্রোধ-গুরুত্ব আদি বিশেষের দ্বারা সদ্ধর্ম-গুরুত্বকে প্রত্যাখ্যান করার ভিন্নতা হেতু ভিন্নতা প্রাপ্ত হয়েছে, তাই ‘চারটি’ বলা হয়েছে। অথবা ‘সদ্ধর্ম-গুরুত্ব নয়’—এভাবে বলা হলেও অসদ্ধর্ম-গুরুত্বসমূহ অসদ্ধর্ম-গুরুত্বের ভাব দ্বারা একীভূত হলেও ক্রোধ আদি বিশেষের দ্বারা প্রত্যাখ্যানের ভিন্নতা হেতু ভিন্নতা প্রাপ্ত হয়েছে। অথবা প্রতিপক্ষকে তার দ্বারা প্রত্যাখ্যান করা হয়, অথবা নিজেই প্রত্যাখ্যান করে—এজন্য একে ‘প্রত্যাখ্যান’ বলা হয়; এভাবে সদ্ধর্ম-গুরুত্ব প্রত্যাখ্যানের ভিন্নতা হেতু অসদ্ধর্ম-গুরুত্ব বা অসদ্ধর্মসমূহ ভিন্নতা প্রাপ্ত হয়েছে। অলোভ ইত্যাদির স্পর্শ আদি হতে ভিন্নতা লোভ আদি বিশেষের প্রত্যাখ্যানের দ্বারা অথবা লোভ আদির প্রতিপক্ষতার দ্বারা জানতে হবে। অলোভ, অদ্বেষ ও অমোহের পারস্পরিক ভিন্নতা যথোক্ত প্রত্যাখ্যানের ভিন্নতা দ্বারা যুক্ত করতে হবে। পদের অর্থকে অন্য পদের দ্বারা স্পষ্ট করাকে ‘পদস্তুতি’ বলে। কারণ তার দ্বারা সেই পদটি মহৎ অর্থযুক্ত হিসেবে প্রদর্শিত ও অলঙ্কৃত হয়। অর্থের বিশেষ কোনো পার্থক্য না থাকলেও অলঙ্করণের বশে এবং আদরের বশে পুনরায় বলাকে ‘দৃঢ়ীকরণ’ বলা হয়।

3. Tajjanti tassa phalassa anucchavikaṃ. Na kevalaṃ niddisiyamānaṃ sātameva adhikataṃ, atha kho yathāniddiṭṭhāni ārammaṇānipīti ‘‘tehi vā’’tiādi vuttaṃ. Tassa vā jātā kāraṇabhāvena phassatthaṃ pavattāti tajjā. Taṃsamaṅgīpuggalaṃ, sampayuttadhamme vā attani sādayatīti sātaṃ da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Suṭṭhu khādati, khaṇati vā dukkhanti sukhaṃ.

৩. ‘তজ্জং’ বলতে সেই ফলের অনুরূপ বা উপযুক্ত। কেবল নির্দেশ করা হচ্ছে এমন সাত (সুখ) মাত্রই অধিকৃত নয়, বরং যথানির্দিষ্ট আলম্বনসমূহও অধিকৃত—এজন্য ‘tehi vā’ ইত্যাদি বলা হয়েছে। অথবা তার থেকে জাত, কারণত্ব বশে স্পর্শের উদ্দেশ্যে প্রবৃত্ত হয়েছে বলে ‘তজ্জা’ (তজ্জাত)। সেই সুখের সাথে যুক্ত পুদ্গলকে অথবা সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহকে নিজের মধ্যে আনন্দিত বা প্রীত করে বলে ‘সাতং’ (দ-কারের স্থানে ত-কার করে)। দুঃখকে ভালোভাবে গ্রাস করে বা বিনাশ করে বলে ‘সুখং’।

5. Pāsoti rāgapāso. So hi nirāvaraṇattā antalikkhacaro. Akusalampi paṇḍaranti vuttaṃ, ko pana vādo kusalanti adhippāyo. Tañhi paṇḍarato nikkhantaṃ sayañca paṇḍaranti. Atha vā sabbampi cittaṃ sabhāvato paṇḍarameva, āgantukopakkilesavodānehi pana sāvajjānavajjānaṃ upakkiliṭṭhavisuddhataratā hontīti. Dāruppamāṇesu silādīsu khandhapaññattiyā abhāvā kiñci nimittaṃ anapekkhitvā dārumhi pavattā khandhapaññattīti ‘‘paṇṇattimattaṭṭhenā’’ti vuttaṃ. Taṃ-saddena manoviññāṇadhātuyeva vucceyya niddisitabbattāti na tassā tajjatā. Tehi ārammaṇehi jātā tajjāti ca vuccamāne samphassajatā na vattabbā. Na hi so ārammaṇaṃ, nāpi visesapaccayo. ‘‘Tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti viññāṇameva phassassa visesapaccayoti vuttoti tasmā na viññāṇaṃ visesapaccayabhūtaṃ samphassajatāya tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajāpaññattiṃ labhati, na ca tadeva tassa kāraṇabhāvena phalabhāvena ca vuccamānaṃ suviññeyyaṃ hotīti. Kiṃ vā etena, yathā bhagavatā vuttā taṃsabhāvāyeva te dhammāti na evaṃvidhesu kāraṇaṃ maggitabbaṃ.

৫. ‘পাসো’ বলতে রাগ-পাশ (আসক্তির ফাঁদ)। কারণ তা আবরণহীন হওয়ার কারণে অন্তরীক্ষচর (আকাশে বিচরণকারী)। অকুশলকেও ‘পণ্ডর’ (নির্মল) বলা হয়েছে, তাহলে কুশল সম্পর্কে আর কী বলার আছে—এটাই অভিপ্রায়। কারণ তা নির্মল ভবঙ্গ চিত্ত হতে নির্গত এবং নিজেও নির্মল। অথবা সমস্ত চিত্তই স্বভাবত নির্মল, কিন্তু আগন্তুক উপক্ ক্লেশ ও ব্যবদানের দ্বারা সাবদ্য (দোষযুক্ত অকুশল) ও অনবদ্য (দোষহীন কুশল ও অব্যাকৃত) চিত্তসমূহের মলিনতা ও অতিশয় বিশুদ্ধতা ঘটে থাকে। কাঠ বা পাথরের টুকরো ইত্যাদিতে স্কন্ধ-প্রজ্ঞপ্তির অভাব থাকায় কোনো নিমিত্তকে অপেক্ষা না করে কাঠে যে স্কন্ধ-প্রজ্ঞপ্তি প্রযুক্ত হয়, তাকে লক্ষ্য করে ‘প্রজ্ঞপ্তিমাত্রার্থে’ বলা হয়েছে। ‘তং’ শব্দের দ্বারা মনোবিজ্ঞানধাতুকেই বোঝানো উচিত, কারণ তা নির্দেশযোগ্য; কিন্তু তার তজ্জাতত্ব সিদ্ধ হয় না। সেই আলম্বনসমূহ হতে জাত বলে ‘তজ্জা’ বলা হলে, স্পর্শজাতত্ব বলা যায় না। কারণ স্পর্শ আলম্বন নয় এবং বিশেষ প্রত্যয়ও নয়। ‘তিনটির সংগতি স্পর্শ’—এভাবে বিজ্ঞানকেই স্পর্শের বিশেষ প্রত্যয় বলা হয়েছে; তাই বিশেষ প্রত্যয়স্বরূপ বিজ্ঞান স্পর্শজাতত্বের কারণে ‘তজ্জা-মনোবিজ্ঞানধাতু-স্পর্শজা’ প্রজ্ঞপ্তি লাভ করে না, এবং তাকেই তার কারণত্ব ও ফলত্ব বশে বলা হলে তা সহজে বোধগম্য হয় না। অথবা এ নিয়ে বিতর্কের কী প্রয়োজন, ভগবান যেভাবে বলেছেন সেই ধর্মসমূহ সেই স্বভাবেরই; তাই এই জাতীয় বিষয়ে কারণ খোঁজার প্রয়োজন নেই।

7. Evaṃ [Pg.96] takkanavasena lokasiddhenāti adhippāyo. Evañcevañca bhavitabbanti vividhaṃ takkanaṃ kūpe viya udakassa ārammaṇassa ākaḍḍhanaṃ vitakkanaṃ.

৭. এভাবে তর্কের বশে যা লোকে প্রসিদ্ধ—এটাই অভিপ্রায়। ‘এরূপ এরূপ হওয়া উচিত’—এভাবে নানাবিধ তর্ক করা, যেমন কূপ হতে জল তোলার মতো আলম্বনকে আকর্ষণ করাকে ‘বিতর্ক’ বলে।

8. Samantato caraṇaṃ vicaraṇaṃ.

৮. চারিদিকে বিচরণ করাকে ‘বিচার’ বলে।

9. Attamanatāti ettha atta-saddena na cittaṃ vuttaṃ. Na hi cittassa mano atthīti. Attamanassa pana puggalassa bhāvo attamanatāti vatvā puna puggaladiṭṭhinisedhanatthaṃ ‘‘cittassā’’ti vuttaṃ.

৯. ‘অত্তমনতা’ এখানে ‘অত্ত’ শব্দের দ্বারা চিত্তকে বোঝানো হয়নি। কারণ চিত্তের অন্য কোনো মন থাকতে পারে না। কিন্তু নিজের মন আছে এমন পুদ্গলের ভাবই হলো ‘অত্তমনতা’—এরূপ বলে পুনরায় পুদ্গল-দৃষ্টি নিষেধ করার জন্য ‘চিত্তস্স’ (চিত্তের) বলা হয়েছে।

11. Na balavatī, kasmā avaṭṭhiti vuttāti? Ekaggacittena pāṇavadhādikaraṇe tathā avaṭṭhānamattabhāvato. Virūpaṃ, vividhaṃ vā saṃharaṇaṃ vikiraṇaṃ visāhāro, saṃharaṇaṃ vā sampiṇḍanaṃ, tadabhāvo visāhāro.

১১. যা বলবান নয়, তাকে কেন ‘অবস্থিতি’ বলা হয়েছে? একগ্রচিত্তে প্রাণাতিপাত আদি কাজ করার সময় সেই কাজ সম্পন্ন করার মতো চিত্তের স্থিতিমাত্র ভাব থাকার কারণে। বিকৃত বা নানাবিধ সংহরণ (একত্র করা), বিকিরণ (ছড়িয়ে দেওয়া) হলো ‘বিসাহার’। অথবা সংহরণ বলতে সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহকে একত্রিত করা, তার অভাবই হলো ‘বিসাহার’।

12. Aññasmiṃ pariyāyeti aññasmiṃ kāraṇe. Samānādhikaraṇabhāvo dvinnaṃ bahūnaṃ vā padānaṃ ekasmiṃ atthe pavatti.

১২. ‘অন্যস্মিং পর্যায়’ বলতে অন্য কারণে। দুটি বা বহু পদের একই অর্থে প্রবৃত্ত হওয়াকে ‘সমানাধিকরণভাব’ বলে।

13. Ārambhati cāti āpajjati ca. Uddhaṃ yamanaṃ uyyāmo. Dhuranti nipphādetuṃ āraddhaṃ kusalaṃ, paṭiññaṃ vā.

১৩. ‘আরম্ভতি চ’ বলতে আপন্ন হওয়া বা লাভ করা। ঊর্ধ্বমুখী প্রচেষ্টা হলো ‘উদ্যম’। ‘ধুর’ বলতে সম্পন্ন করার জন্য আরব্ধ কুশল বা প্রতিশ্রুত দায়িত্ব।

14. Tiṇṇanti buddhādīnaṃ. Citte ārammaṇassa upaṭṭhānaṃ jotanañca satiyevāti tassā etaṃ lakkhaṇaṃ.

১৪. ‘তিণ্ণং’ বলতে বুদ্ধ আদি রত্নত্রয়ের। চিত্তে আলম্বনের উপস্থিতি ও তার প্রকাশ স্মৃতির দ্বারাই ঘটে থাকে, তাই এটিই স্মৃতির লক্ষণ।

16. Pāsāṇasakkharavālikādirahitā bhūmi saṇhāti ‘‘saṇhaṭṭhenā’’ti vuttaṃ.

১৬. পাথর, কাঁকর ও বালুকা আদি মুক্ত ভূমিকে ‘শ্লক্ষ্ণ’ (মসৃণ) বলা হয়, তাই ‘শ্লক্ষ্ণার্থে’ বলা হয়েছে।

19. Ayantīti ekakammanibbattamanussādisantatiavicchedavasena pavattanti. Kusalākusalesupi hi jīvitaṃ indriyapaccayabhāvena sampayutte pavattayamānameva tadavicchedassa paccayo hoti.

১৯. এখানে 'আয়ন্তি' বলতে বোঝায়—একটিমাত্র কর্মের দ্বারা উৎপন্ন মানুষ আদি সত্তাদের স্কন্ধ-সন্ততির অবিচ্ছিন্নতার প্রভাবে তা প্রবর্তিত হয়। কারণ, কুশল ও অকুশল ধর্মসমূহের ক্ষেত্রেও জীবিতিন্দ্রিয় ইন্দ্রিয়প্রত্যয় হিসেবে সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহকে উৎপন্ন করার মাধ্যমেই সেই কুশল-অকুশল প্রবাহের অবিচ্ছিন্নতার প্রত্যয় (কারণ) হয়ে থাকে।

30. Yaṃ hirīyatīti hirīyati-saddena vutto bhāvo yaṃ-saddena vuccatīti yanti bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ daṭṭhabbaṃ. Hiriyitabbenāti ca hetuatthe karaṇavacanaṃ yujjati.

৩০. এখানে 'যং হিরীযতি'—এই বাক্যে 'হিরীযতি' শব্দের দ্বারা যে ঘৃণা বা সঙ্কোচ রূপ ভাব প্রকাশিত হয়েছে, তা 'যং' শব্দের দ্বারা বলা হয়েছে। অতএব, এই 'যং' শব্দটিকে ভাববাচক ক্লীবলিঙ্গ বিশেষণ হিসেবে গণ্য করতে হবে। তাছাড়া, 'হিরীযিতব্বেন' পদে হেতু অর্থে করণ কারক যুক্তিসঙ্গত।

32. Alubbhanakavasenāti [Pg.97] ettha alubbhanameva alubbhanakanti bhāvaniddeso daṭṭhabbo.

৩২. 'অলুব্ভনকবলেন'—এখানে অলোভ বা নির্লোভতাকেই 'অলুব্ভনক' বলা হয়েছে। এভাবে একে ভাবার্থ নির্দেশক শব্দ হিসেবে বুঝতে হবে।

33. Abyāpajjoti byāpādena dukkhena domanassasaṅkhātena dosena viya na byāpādetabbotipi attho yujjati.

৩৩. 'অব্যাপজ্জ' পদের অর্থ হলো—দ্বেষের মতো চিত্তকে অত্যন্ত বিনাশকারী দৌর্মনস্য নামক মানসিক দুঃখের দ্বারা যা বিনাশ বা পীড়িত করা যায় না। এই অর্থটিও এখানে যুক্তিসঙ্গত।

42-43. Thinamiddhādipaṭipakkhabhāvena kusaladhamme aniccādimanasikāre ca sīghaṃ sīghaṃ parivattanasamatthatā lahupariṇāmatā, avijjānīvaraṇānañhi taṇhāsaṃyojanānaṃ sattānaṃ akusalappavatti pakatibhūtāti na tattha lahupariṇāmatāya attho. Tesañca bhāvo garutāyevāti tabbidhurasabhāvānaṃ lahutā daṭṭhabbā. Sā hi pavattamānā sīghaṃ bhavaṅgavuṭṭhānassa paccayo hoti.

৪২-৪৩. থীন-মিদ্ধ আদি ক্লেশসমূহের প্রতিপক্ষ হওয়ার কারণে কুশলকর্মে এবং অনিত্য আদি মনস্কারে দ্রুত পরিবর্তন বা আবর্তনে সমর্থ হওয়াই হলো 'লহুপরিণামতা'। কারণ, অবিদ্যা-নীবরণ ও তৃষ্ণা-সংযোজনযুক্ত সত্ত্বদের অকুশল প্রবৃত্তিই স্বাভাবিক। তাই সেই অকুশল প্রবৃত্তির ক্ষেত্রে লঘুপরিবর্তনশীলতার কোনো প্রয়োজন নেই। এবং তাদের সেই অকুশল ভাবটি অত্যন্ত গুরু বা মন্থর। অতএব, সেই গুরুতার বিপরীত স্বভাবযুক্ত ধর্মসমূহের লঘুতাকে এখানে গ্রহণ করতে হবে। কারণ, সেই লহুতা উৎপন্ন হলে তা দ্রুত ভবঙ্গ থেকে জাগ্রত হওয়ার প্রত্যয় হয়।

44-45. Ye ca dhammā mohasampayuttā viya avipannalahutā, tesañca kusalakaraṇe appaṭighāto mudutā. Appaṭighātena mudutādirūpasadisatāya arūpadhammānampi mudutā maddavatātiādi vuttaṃ.

৪৪-৪৫. আর যেসকল ধর্ম মোহ-সম্প্রযুক্ত অকুশল ধর্মের মতো বিনষ্ট লহুতাবিশিষ্ট নয়, কুশলকর্ম সম্পাদনে তাদের যে অপ্রতিঘাত বা বাধাহীনতা, তা-ই হলো 'মুদুতা'। এই বাধাহীনতার কারণে মৃদুতা আদি রূপের সাথে সাদৃশ্য থাকার দরুণ অরূপ ধর্মসমূহের ক্ষেত্রেও 'মৃদুতা', 'মদ্দবতা' ইত্যাদি শব্দ ভগবান কর্তৃক উক্ত হয়েছে।

46-47. Sinehavasena kilinnaṃ atimudukaṃ cittaṃ akammaññaṃ hoti vilīnaṃ viya suvaṇṇaṃ, mānādivasena atithaddhañca atāpitaṃ viya suvaṇṇaṃ, yaṃ panānurūpamudutāyuttaṃ, taṃ kammaññaṃ hoti yuttamaddavaṃ viya suvaṇṇaṃ. Tasseva mudukassa yo kammaññākāro, sā kammaññatāti mudutāvisiṭṭhā kammaññatā veditabbā.

৪৬-৪৭. তৃষ্ণারূপ আঠার প্রভাবে আর্দ্র ও অতিশয় নরম চিত্ত কুশলকর্মে অকর্মণ্য হয়, যেমন গলিত সোনা অলঙ্কার তৈরির অনুপযোগী হয়। আবার মান-অভিমান আদির প্রভাবে অতিশয় শক্ত চিত্তও অগ্নিতে উত্তপ্ত না করা সোনার মতো অকর্মণ্য হয়। কিন্তু যে চিত্ত উপযুক্ত মৃদুতাযুক্ত, তা অলঙ্কার তৈরির উপযোগী পরিমিত কোমল সোনার মতো কুশলকর্মে কর্মণ্য হয়। সেই মৃদু চিত্তেরই যে কর্মোপযোগী অবস্থা, তা-ই হলো 'কম্মঞ্ঞতা'। এভাবে মৃদুতার দ্বারা বিশিষ্ট কর্মণ্যতাকে বুঝতে হবে।

50-51. Paccosakkanabhāvena pavattaṃ akusalameva paccosakkanaṃ. Ekavīsati anesanā nāma vejjakammaṃ karoti, dūtakammaṃ karoti, pahiṇakammaṃ karoti, gaṇḍaṃ phāleti, arumakkhanaṃ deti, uddhaṃvirecanaṃ deti, adhovirecanaṃ deti, natthutelaṃ pacati, cakkhutelaṃ pacati, veḷudānaṃ deti, paṇṇadānaṃ deti, pupphadānaṃ deti, phaladānaṃ deti, sinānadānaṃ deti, dantakaṭṭhadānaṃ deti, mukhodakadānaṃ deti, cuṇṇadānaṃ deti, mattikādānaṃ deti, cāṭukakammaṃ karoti, muggasūpiyaṃ, pāribhaṭyaṃ, jaṅghapesaniyaṃ dvāvīsatimaṃ dūtakammena sadisaṃ, tasmā ekavīsati. Cha agocarā vesiyāgocaro, vidhavā, thullakumārī, paṇḍaka, pānāgāra, bhikkhunīagocaroti. Saṅkhepatoti sarūpena anuddiṭṭhattā ‘‘tattha katamo chando’’tiādi na [Pg.98] sakkā vattunti ‘‘yo chando chandikatā’’tiādiniddesaṃ saṅkhipitvā ‘‘ye vā panā’’ti niddeso katoti attho.

৫০-৫১. পশ্চাদপসরণ বা পিছু হটার স্বভাবের কারণে প্রবর্তিত অকুশল চিত্তই হলো 'পচ্চোসক্কন'। একুশ প্রকার অন্বেষণা হলো—চিকিৎসা করা, দূতের কাজ করা, বার্তা বহন করা, ফোড়া কাটা, ক্ষতস্থানে মলম দেওয়া, বমনকারক ওষুধ দেওয়া, জোলাপ বা রেচক ওষুধ দেওয়া, নস্যির তেল তৈরি করা, চোখের ওষুধ তৈরি করা, বাঁশ দান করা, পাতা দান করা, ফুল দান করা, ফল দান করা, স্নানের গুঁড়ো বা সাবান দান করা, দাঁতন কাঠি দান করা, মুখ ধোয়ার জল দান করা, প্রসাধন চূর্ণ দান করা, মাটি দান করা, চাটুকারিতা করা, মুগ ডালের ঝোলের মতো সত্য-মিথ্যা মিশ্রিত কথা বলা, এবং শিশুদের আদর-যত্ন করে দাসত্ব করা। বাইশতম হলো পায়ে হেঁটে বার্তা বহন করা, যা দূতের কাজের সদৃশ হওয়ায় মোট একুশ প্রকার ধরা হয়। ছয় প্রকার অগোচর হলো—বেশ্যালয়, বিধবা, আইবুড়ো বা বয়স্কা কুমারী, নপুংসক, মদের দোকান এবং ভিক্ষুণীনিবাস। সংক্ষেপে বলতে গেলে, স্বরূপত স্পষ্টভাবে উল্লেখ না থাকার কারণে 'সেখানে ছন্দ কোনটি?' ইত্যাদি প্রশ্ন করা সম্ভব নয় বিধায়, 'যো ছন্দো ছন্দিকতা' ইত্যাদি নির্দেশকে সংক্ষেপ করে 'যে বা পন' বলে নির্দেশ করা হয়েছে—এটাই অর্থ।

Niddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

নির্দেশবার-কথার ব্যাখ্যা সমাপ্ত।

Koṭṭhāsavāravaṇṇanā

কোষ্ঠাসবার ব্যাখ্যা

58-120. Niddesavāre pucchādīnaṃ paccekaṃ anekattepi pucchādibhāvena ekattaṃ upanetvā catuparicchedatā vuttā. Cattāro dveti evamādikaṃ saṅkhipitvā saha vā gahaṇaṃ saṅgaho. Ṭhapetvā yevāpanaketi saṅgahetabbe sandhāya vuttaṃ. Te hi visuṃ visuṃ uddiṭṭhattā niddiṭṭhattā ca vippakiṇṇāti saṅgahetabbā honti, na yevāpanakā saṅgahagamaneneva tathā avippakiṇṇattā. Yasmā pana saṅkhārakkhandhapariyāpannā honti, tasmā taṃniddese akhandhabhāvanivāraṇatthaṃ yevāpanātveva vuttāti na yevāpanakā ṭhapetabbāti. Paccayasaṅkhātenāti āhārapaccayasaṅkhātenāti vuttaṃ hoti. Atha vā ‘‘hetu paccayo’’ti etesu dvīsu janako hetu upatthambhako paccayoti evaṃ visesavantesu paccayasaṅkhātena. Yathā hi kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakarūpāharaṇena rūpakāyaṃ upatthambheti, evamimepi vedanādiāharaṇena nāmakāyanti. Tathā ca hontīti sādhāraṇe sahajātādipaccaye sandhāyāha. Aññathā cāti aññena ca ekenākārena paccayā hontiyevāti āhārāti vuccantīti attho. Tasmā āharaṇakiccarahitānaṃ hetuadhipatiādīnaṃ natthi āhārabhāvappasaṅgo. Tisso ca vedanā āharatītiādi yathāsambhavavasena vuttaṃ, na imasmiṃyeva citte phassādivasena. Tayo ca bhaveti kāmādibhavabhūtaṃ viññāṇaṃ visesena, avisesena ca pañcupādānakkhandhe.

৫৮-১২০. নির্দেশবারে প্রশ্ন ইত্যাদির প্রত্যেকটির বহুত্ব থাকা সত্ত্বেও, প্রশ্ন ইত্যাদির ভাবকে একত্বে এনে চার প্রকার পরিচ্ছেদ বলা হয়েছে। 'চারটি, দুটি' ইত্যাদি সংক্ষেপ করে অথবা একসাথে গ্রহণ করাকে 'সংগ্রহ' বলে। 'যে-বা-পনক ধর্মসমূহকে বাদ দিয়ে'—এই কথাটি সংগ্রহযোগ্য ধর্মসমূহকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। কারণ, সেগুলো আলাদা আলাদাভাবে উদ্দিষ্ট ও নির্দিষ্ট হওয়ায় ইতস্তত বিক্ষিপ্ত, তাই সেগুলোকে সংগ্রহ করতে হয়; কিন্তু 'যে-বা-পনক' ধর্মসমূহ সেভাবে বিক্ষিপ্ত নয়, কারণ 'যে-বা-পন' বলার মাধ্যমেই সেগুলো সংগৃহীত হয়ে গেছে। কিন্তু যেহেতু সেগুলো সংস্কারস্কন্ধের অন্তর্গত, তাই সেই সংস্কারস্কন্ধের নির্দেশে সেগুলো যে স্কন্ধের বাইরে নয় তা নিশ্চিত করার জন্য 'যে-বা-পন' হিসেবেই বলা হয়েছে, তাই 'যে-বা-পনক' ধর্মসমূহকে বাদ দেওয়া উচিত নয়। 'প্রত্যয় হিসেবে' বলতে 'আহারপ্রত্যয় হিসেবে' বলা হয়েছে। অথবা, 'হেতু ও প্রত্যয়'—এই দুটির মধ্যে উৎপাদক কারণ হলো 'হেতু' এবং উপষ্টম্ভক কারণ হলো 'প্রত্যয়'। এভাবে বৈশিষ্ট্যযুক্ত কারণসমূহের মধ্যে প্রত্যয় হিসেবে গণ্য করা হয়েছে। যেমন কাবলীকার আহার ওজাস্টমক রূপ আহরণের মাধ্যমে রূপকায়কে উপষ্টম্ভন করে, তেমনি এই নাম-আহারসমূহও বেদনা আদি ফল আহরণের মাধ্যমে নামকাকে উপষ্টম্ভন করে। 'এবং তারা প্রত্যয় হয়'—এই কথাটি সাধারণ সহজাত আদি প্রত্যয়কে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। 'অন্যভাবেও' বলতে অন্য একটি উপায়েও তারা প্রত্যয় হয়ে থাকে, তাই তাদের 'আহার' বলা হয়—এটাই অর্থ। অতএব, আহরণকার্য বর্জিত হেতু, অধিপতি আদি ধর্মের আহার হওয়ার কোনো সুযোগ নেই। 'তিনটি বেদনাকে আহরণ করে' ইত্যাদি কথাটি যথাসম্ভব প্রভাবে বলা হয়েছে, কেবল এই চিত্তেই স্পর্শ আদির প্রভাবে নয়। আর তিনটি ভব বলতে কাম আদি ভবে উৎপন্ন প্রতিসন্ধি বিজ্ঞানকে বিশেষভাবে এবং সাধারণভাবে পঞ্চ উপাদানস্কন্ধকে আহরণ করে।

Ārammaṇaṃ upagantvā nijjhāyanaṃ cintanaṃ upanijjhāyanaṃ. Hetvaṭṭhenāti upāyatthena, na mūlatthena. Pubbabhāge gato paṭipanno nānākkhaṇiko aṭṭhaṅgiko maggo lokuttarakkhaṇeva saha pavatto yathāgatamaggoti vutto. Vipassanākkhaṇato pubbeva kāyakammādīnaṃ suparisuddhatāya aṭṭhaṅgikamaggupanissayassa ‘‘ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchatī’’ti [Pg.99] (ma. ni. 3.431) evaṃ vuttena pariyāyena pubbabhāgamaggassa aṭṭhaṅgikatā yathāgatavacanena dīpitā, na ekakkhaṇe aṭṭhannaṃ aṅgānaṃ sabbhāvāti evamassapi pariyāyadesanatā veditabbā. Vijānanameva cittavicittatāti ‘‘cittavicittaṭṭhena ekova dhammo viññāṇakkhandho’’ti āha. Cattāro khandhā hontītiādīsu vedanākkhandhādīnaṃ saṅgahe katepi puna ‘‘eko vedanākkhandho hotī’’tiādivacanaṃ na aneke vedanākkhandhādayo jātiniddesena idha vuttāti dassanatthaṃ. Indriyesu ca ekassa jātiniddesabhāve paṭikkhitte aññesaṃ indriyānaṃ āhārādīnañca tappaṭikkhepo kato hotīti pubbaṅgamassa manindriyasseva katoti daṭṭhabbo.

আলম্বনের সমীপে গিয়ে নিরীক্ষণ করা বা চিন্তা করাই হলো 'উপনিজ্ঝায়ন'। 'হেতু অর্থে' বলতে উপায় অর্থে, মূল অর্থে নয়। পূর্বভাগে আচরিত, প্রতিপন্ন, বিভিন্ন ক্ষণে উৎপন্ন অষ্টাঙ্গিক মার্গ লোকোত্তর ক্ষণেই একসাথে প্রবর্তিত হয়ে 'যথাগত মার্গ' নামে উক্ত হয়েছে। বিপশ্যনা ক্ষণের পূর্বেই কায়কর্ম আদির পরম বিশুদ্ধতার কারণে অষ্টাঙ্গিক মার্গ উপনিশ্রয় রূপ 'আর্য অষ্টাঙ্গিক মার্গ ভাবনার পরিপূর্ণতা লাভ করে'—এভাবে উক্ত পর্যায়ের দ্বারা পূর্বভাগীয় মার্গের অষ্টাঙ্গিকতা 'যথাগত' শব্দের দ্বারা প্রকাশিত হয়েছে, এক ক্ষণে আটটি অঙ্গের অস্তিত্বের কারণে নয়। এভাবে এরও পর্যায়-দেশনা রূপতা বুঝতে হবে। বিজ্ঞান বা জানাই হলো চিত্তের বিচিত্রতা, তাই 'চিত্তের বিচিত্রতা অর্থে বিজ্ঞানস্কন্ধ একটিই ধর্ম'—এ কথা বলা হয়েছে। 'চারটি স্কন্ধ হয়' ইত্যাদি বাক্যে বেদনাস্কন্ধ আদির সংগ্রহ করা সত্ত্বেও পুনরায় 'একটি বেদনাস্কন্ধ হয়' ইত্যাদি বলার উদ্দেশ্য হলো—এখানে জাতি-নির্দেশের দ্বারা অনেক বেদনাস্কন্ধ আদি উক্ত হয়নি তা প্রদর্শন করা। আর ইন্দ্রিয়সমূহের মধ্যে একটির জাতি-নির্দেশ ভাব প্রত্যাখ্যাত হলে, অন্যান্য ইন্দ্রিয় এবং আহার আদিরও সেই জাতি-নির্দেশ ভাব প্রত্যাখ্যাত হয়। অতএব, প্রধান মনিন্দ্রিয়টির জন্যই এই প্রত্যাখ্যান করা হয়েছে বলে বুঝতে হবে।

Koṭṭhāsavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

কোষ্ঠাসবার ব্যাখ্যা সমাপ্ত।

Suññatavāravaṇṇanā

শূন্যতাবার ব্যাখ্যা

121-145. Etthāti etasmiṃ yathāvutte samaye, etesu vā dhammesu. Bhāvoti satto, yo koci vā attho.

১২১-১৪৫. এখানে 'এখনে' বলতে—উক্ত সময়ে অথবা এই ধর্মসমূহের মধ্যে। 'ভাব' বলতে—সত্ত্ব অথবা যেকোনো প্রকার বস্তু।

Dutiyacittādivaṇṇanā

দ্বিতীয় চিত্ত আদির ব্যাখ্যা

146. Sappayogenāti līnassa cittassa ussāhanapayogasahitena. Saupāyenāti kusalassa karaṇākaraṇesu ādīnavānisaṃsapaccavekkhaṇaṃ parehi ussāhananti evamādiupāyasahitena.

১৪৬. 'সপ্রয়োগেন' বলতে—সংকুচিত চিত্তকে উৎসাহিত করার কায়িক ও বাচনিক প্রয়োগের সহিত। 'সোপায়েন' বলতে—কুশলকর্ম করা বা না করার ক্ষেত্রে দোষ ও গুণের প্রত্যবেক্ষণ এবং অন্যদের দ্বারা উৎসাহিত করার কায়িক ও বাচনিক প্রয়োগ ইত্যাদি উপায়ের সহিত।

156-159. Mahāaṭṭhakathāyaṃ anuññātā nātisamāhitāya bhāvanāyāti yevāpanakehipi nibbisesataṃ dasseti.

১৫৬-১৫৯. মহাঅট্ঠকথাতে অতিশয় সমাহিত নয় এমন ভাবনার ক্ষেত্রে যে অনুমতি দেওয়া হয়েছে, তা 'যে-বা-পনক' ধর্মসমূহের দ্বারাও অভিন্নতা প্রদর্শন করে।

Puññakiriyavatthādikathāvaṇṇanā

পুণ্যক্রিয়াবস্তু আদি কথার ব্যাখ্যা

Apaciti eva apacitisahagataṃ puññakiriyāvatthu yathā ‘‘nandirāgasahagatā’’ti. Apaciti vā cetanāsampayuttakadhammā kāyavacīkiriyā vā, taṃsahitā cetanā apacitisahagataṃ. Hitapharaṇenāti desake mettāpharaṇena, ‘‘evaṃ me hitaṃ bhavissatī’’ti pavattena hitacittena vā. Kammassakatāñāṇaṃ [Pg.100] diṭṭhijukammaṃ. Niyamalakkhaṇanti mahapphalatāniyamassa lakkhaṇaṃ. Sīlamaye saṅgahaṃ gacchanti cārittavasena. Anavajjavatthuṃ pariccajanto viya abbhanumodamānopi parassa sampattiyā modatīti abbhanumodanā dānamaye saṅgahitā. Bhāventopīti asamattabhāvanaṃ sandhāyāha. Samattā hi appanā hotīti. Aṭṭheva koṭṭhāse katvāti ekassa sattassa ekasmiṃ khaṇe uppannamekaṃ paṭhamacittaṃ dassetvā aññāni tādisāni adassentena sabbāni tāni sarikkhaṭṭhena ekīkatāni honti, tathā sesānipīti evaṃ aṭṭha katvā.

শ্রদ্ধা বা অপচিতিই হলো অপচিতি-সহগত পুণ্যক্রিয়াবস্তু, যেমন 'নন্দিরাগসহগতা'। অথবা অপচিতি হলো চেতনা-সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহ কিংবা কায়িক ও বাচনিক ক্রিয়া; সেই কায়িক-বাচনিক ক্রিয়ার সাথে যুক্ত চেতনাই হলো অপচিতি-সহগত। 'হিত বিস্তারের দ্বারা' বলতে ধর্মদেশকের প্রতি মৈত্রী বিস্তার করা অথবা 'এভাবে আমার হিত হবে'—এরূপ প্রবৃত্ত হিতৈষী চিত্তের দ্বারা। কর্মস্বকতা জ্ঞানই হলো 'দিট্ঠিজুকম্ম'। 'নিয়ম লক্ষণ' বলতে মহাফলদায়ী নিয়মের লক্ষণ। চারিত্র্যশীলের প্রভাবে এগুলো শীলময় পুণ্যক্রিয়াবস্তুর অন্তর্ভুক্ত হয়। অনিন্দনীয় বস্তু ত্যাগ করার মতো অনুমোদনকারী ব্যক্তিও অন্যের সম্পত্তিতে আনন্দিত হয়, তাই 'অভ্যনুমোদনা' দানময়ের অন্তর্ভুক্ত. 'ভাবনা করতে করতেও' বলতে অসমাপ্ত ভাবনার উদ্দেশ্যে বলা হয়েছে, কারণ সমাপ্ত ভাবনা তো অর্পণা হয়। 'আটটি ভাগে বিভক্ত করে' বলতে—এক সত্ত্বের এক ক্ষণে উৎপন্ন একটি প্রথম চিত্ত প্রদর্শন করে অন্য সদৃশ চিত্তসমূহ প্রদর্শন না করায়, সেই সমস্ত চিত্তকে সাদৃশ্য অর্থে একীভূত করা হয়েছে; অবশিষ্ট চিত্তসমূহের ক্ষেত্রেও একই রূপ। এভাবে আটটি ভাগ করা হয়েছে।

Kāmāvacarakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.

কামাবচর কুশল ব্যাখ্যা সমাপ্ত।

Rūpāvacarakusalaṃ

রূপাবচর কুশল

Catukkanayo

চতুষ্ক নয়

Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā

প্রথম ধ্যান কথার ব্যাখ্যা

160. Uttarapadalopaṃ katvā rūpabhavo rūpanti vutto. Jhānassa amaggabhāvepi sati maggavacanaṃ aññamaggabhāvanivāraṇatthanti imasmiṃ atthe maggaggahaṇassa payojanaṃ vuttaṃ, na sabbassa kusalajjhānassa maggabhāvoti. Tattha maggassa bhāvanāya samayavavatthānassa katattā amaggabhāvanāsamaye pavattānaṃ phassādīnaṃ kusalabhāvo na dassito siyā, tasmā sabbassa maggabhāvo dassetabboti. Ito añño maggo natthīti evaṃ aññabhūmikavidhuro sati paccayantare rūpūpapattijanakasabhāvo vipākadhammasabhāvo viya vipākadhammavasena sabbasamāno maggasaddena vuttoti dassetīti veditabbaṃ. Kusalaṃ dānanti alobho daṭṭhabbo. Atha vā cetanā dānaṃ, taṃ vajjetvā itare dve cetanāsampayuttakāti vuttā. Vaṭṭantīti maggabhāvato jhānavacanena saṅgahetvā maggoti vattuṃ vaṭṭantīti attho. Okappanāti saddahanā. Aññattha diṭṭhaṃ atthaṃ pariccajitvā ‘‘janeti vaḍḍhetī’’ti ayamattho kasmā vuttoti nirupasaggassa aññattha evamatthasseva diṭṭhattāti imamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘puna caparaṃ udāyī’’ti (ma. ni. 2.246 ādayo) suttamāhaṭaṃ. Kesañci ariyānaṃ ariyamaggena siddhāni aññāni ca jhānāni bhāvanāsabhāvānevāti tesupi bhāventena samayavavatthānaṃ ijjhatīti.

১৬০. উত্তরপদ লোপ করে 'রূপভব'-কে 'রূপ' বলা হয়েছে। ধ্যানের মার্গ-অভাব থাকা সত্ত্বেও 'মার্গ' শব্দ প্রয়োগের উদ্দেশ্য হলো অন্য মার্গের ভাবকে বর্জন করা—এই অর্থে মার্গ গ্রহণের প্রয়োজন বলা হয়েছে, সমস্ত কুশল ধ্যানের মার্গভাবের জন্য নয়। সেখানে মার্গের ভাবনার দ্বারা সময়ের ব্যবস্থান করায়, অমার্গ ভাবনার সময়ে প্রবর্তিত স্পর্শ আদির কুশলভাব প্রদর্শিত হতো না; তাই সমস্ত ধ্যানের মার্গভাব প্রদর্শন করা উচিত। 'এর চেয়ে অন্য কোনো মার্গ নেই'—এভাবে অন্য ভূমির বিপরীত স্বভাবযুক্ত এবং অন্য প্রত্যয় থাকা সত্ত্বেও রূপভবে প্রতিসন্ধি উৎপাদনকারী স্বভাববিশিষ্ট কুশলকে বিপাকধর্মের স্বভাবের মতো বিপাকধর্মের প্রভাবে সর্বসাধারণ মার্গ শব্দের দ্বারা বলা হয়েছে—এটিই প্রদর্শন করে বলে বুঝতে হবে। 'কুশল দান' বলতে অলোভকে বুঝতে হবে। অথবা চেতনা হলো দান; তা বর্জন করে অবশিষ্ট দুটিকে চেতনা-সম্প্রযুক্ত বলা হয়েছে। 'যুক্তিসঙ্গত' বলতে মার্গভাবের কারণে ধ্যান শব্দের দ্বারা সংগ্রহ করে 'মার্গ' বলা যুক্তিসঙ্গত—এটাই অর্থ। 'ওকপ্পনা' বলতে শ্রদ্ধা। অন্য সূত্রে দৃষ্ট অর্থ বর্জন করে 'উৎপন্ন করে ও বৃদ্ধি করে'—এই অর্থ কেন বলা হয়েছে? কারণ উপসর্গহীন 'ভাবেতি' পদের অন্য সূত্রে এই রূপ অর্থই দৃষ্ট হয়। এই অর্থটি স্পষ্টভাবে প্রকাশ করার জন্য 'পুনশ্চ উদায়ী' ইত্যাদি সূত্র উদ্ধৃত করা হয়েছে। কোনো কোনো আর্যদের আর্যমার্গের দ্বারা সিদ্ধ এবং অন্যান্য ধ্যানসমূহ ভাবনা-স্বভাববিশিষ্টই হয়; তাই তাদের ক্ষেত্রেও ভাবনা করতে করতে সময়ের ব্যবস্থান সিদ্ধ হয়।

Nissaranti [Pg.101] niggacchanti etena, ettha vāti nissaraṇaṃ. Ke niggacchanti? Kāmā. Tesaṃ kāmānaṃ nissaraṇaṃ pahānanti attho. Evañhi ‘‘kāmāna’’nti kattari sāmivacanaṃ yujjati. Vatthukāmehipīti vatthukāmehi viviccevātipi attho yujjatīti evaṃ yujjamānatthantarasamuccayattho pi-saddo, na kilesakāmasamuccayattho. Kasmā? Imasmiṃ atthe kilesakāmānaṃ dutiyapadena vivekassa vuttattā. Akusalasaddena yadipi kilesakāmā, athāpi sabbākusalā gahitā, sabbathā pana kilesakāmehi viveko vuttoti āha ‘‘dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato’’ti. Kāmaguṇādhigamahetupi pāṇātipātādiasuddhappayogo hotīti tabbivekena payogasuddhi vibhāvitā. Taṇhāsaṃkilesasodhanena āsayaposanaṃ.

এর দ্বারা নির্গত বা মুক্ত হওয়া যায়, অথবা এতে মুক্ত হওয়া যায় বলে একে 'নিঃশরণ' (মুক্তির উপায় বা স্থান) বলা হয়। কারা নির্গত হয়? কামসমূহ। সেই কামসমূহের নিঃশরণ বা প্রহাণই (ত্যাগ) এর অর্থ। এই প্রকার হলে 'কামানাং' (কামসমূহের) পদে কর্তায় ষষ্ঠী বিভক্তি যুক্তিসঙ্গত হয়। 'বস্তুকামসমূহ থেকেও' (vatthukāmehipīti) - এখানে 'পি' শব্দ দ্বারা বস্তুকাম থেকে পৃথক হয়েও (vivicceva) এই অর্থও যুক্তিসঙ্গত হয়। এভাবে এটি অন্য যুক্তিসঙ্গত অর্থের সমুচ্চয়কারী 'পি' শব্দ, ক্লেশকাম সমুচ্চয়কারী নয়। কেন? এই অর্থে ক্লেশকামসমূহের দ্বিতীয় পদ দ্বারা (অর্থাৎ 'বিবিচ্চেব অকুসলেহি ধম্মেহি' দ্বারা) বিবেকের (পৃথক হওয়ার) কথা বলা হয়েছে। অকুশল শব্দ দ্বারা যদিও ক্লেশকামসমূহ গৃহীত হয়, তবুও সমস্ত অকুশলই গৃহীত হয়েছে। কিন্তু সর্বতোভাবে ক্লেশকামসমূহ থেকে বিবেক উক্ত হয়েছে, তাই বলেছেন: 'দ্বিতীয় পদ দ্বারা ক্লেশকামসমূহ থেকে বিবেকের বচন হেতু'। কামগুণ লাভের কারণেও প্রাণাতিপাত আদি অশুচি প্রয়োগ (অসৎ কর্ম) হয়ে থাকে, তাই তা থেকে বিবেকের দ্বারা প্রয়োগের শুদ্ধি প্রকাশিত হয়েছে। তৃষ্ণা-সংক্লেশ শোধনের দ্বারা আশয় (অভিপ্রায়) পরিশোধন হয়।

Aññesampi cāti diṭṭhimānādīnaṃ phassādīnañca. Upari vuccamānāni jhānaṅgāni uparijjhānaṅgāni, tesaṃ attano vipaccanīkānaṃ paṭipakkhabhāvadassanatthaṃ tappaccanīkanīvaraṇavacanaṃ. Byāpādavivekavacanena ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādiāghātavatthubhedavisayassa dosassa mohādhikānaṃ thinamiddhādīnaṃ vivekavacanena paṭicchādanavasena dukkhādipubbantādibhedavisayassa mohassa vikkhambhanaviveko vutto. Kāmarāgabyāpādatadekaṭṭhathinamiddhādivikkhambhanakañcedaṃ sabbākusalapaṭipakkhasabhāvattā sabbakusalānaṃ tena sabhāvena sabbākusalānaṃ pahānaṃ hontampi kāmarāgādivikkhambhanasabhāvamevāti taṃsabhāvattā avisesetvā nīvaraṇākusalamūlādīnaṃ vikkhambhanaviveko vutto hotīti āha.

'অন্যান্যদেরও' বলতে দৃষ্টি, মান ইত্যাদির এবং স্পর্শ ইত্যাদির। উপরে উক্ত ধ্যানাঙ্গসমূহ হল উপরি-ধ্যানাঙ্গ (উচ্চতর ধ্যানাঙ্গ)। তাদের নিজেদের বিরোধী বা প্রতিপক্ষ ভাব দেখানোর জন্য তাদের প্রতিপক্ষ নীবারণসমূহের উল্লেখ করা হয়েছে। ব্যাপাদ (ক্রোধ) বিবেকের বচন দ্বারা 'সে আমার অপকার করেছে' ইত্যাদি আঘাতবস্তু-ভেদ বিষয়ের দ্বেষের, এবং মোহাধিক থীন-মিদ্ধ (স্ত্যান-মিদ্ধ) ইত্যাদির বিবেক বচন দ্বারা আচ্ছাদন বশে দুঃখ আদি এবং পূর্বান্ত আদি ভেদ বিষয়ের মোহের বিক্ষম্ভন-বিবেক (স্তম্ভনপূর্বক দূরীকরণ) উক্ত হয়েছে। এই ধ্যান কামরাগ, ব্যাপাদ এবং তাদের সাথে একনিষ্ঠ থীন-মিদ্ধ আদি অকুশলসমূহের বিক্ষম্ভনকারী। সমস্ত অকুশলের প্রতিপক্ষ স্বভাব হওয়ার কারণে, সমস্ত কুশলের সেই স্বভাব দ্বারা সমস্ত অকুশলের প্রহাণ হলেও, এটি কামরাগ আদি বিক্ষম্ভন স্বভাবেরই। তাই সেই স্বভাবের কারণে বিশেষ না করে নীবারণ ও অকুশলমূল ইত্যাদির বিক্ষম্ভন-বিবেক উক্ত হয়েছে - এ কথাই বলা হয়েছে।

Vitakkassa kiccavisesena thirabhāvappatte paṭhamajjhānasamādhimhi paccanīkadūrībhāvakatena thirabhāvena taṃsadisesu vitakkarahitesu dutiyajjhānādisamādhīsu ca appanāti aṭṭhakathāvohāroti vitakkassa appanāyogo vutto, aññathā vitakkova appanāti tassa taṃsampayogo na siyāti. Attho…pe… daṭṭhabbo jhānasamaṅgino vitakkavicārasamaṅgitādassanena jhānasseva savitakkasavicārabhāvassa vuttattā.

বিতর্কের কার্যবিশেষের দ্বারা স্থিরভাব প্রাপ্ত প্রথম ধ্যান সমাধিতে, এবং প্রতিপক্ষ থেকে দূরে থাকার কারণে স্থিরভাব প্রাপ্ত তার সদৃশ বিতর্ক-রহিত দ্বিতীয় ধ্যান আদি সমাধিতে 'অর্পণা' (appanā) - এইটি অট্ঠকথা বা অর্থকথার ব্যবহার। তাই বিতর্কের অর্পণা-যোগ উক্ত হয়েছে। অন্যথা বিতর্কই অর্পণা হলে, তার সাথে অর্পণা-সম্প্রয়োগ হতে পারত না। অর্থ...পে... দ্রষ্টব্য। ধ্যানীর বিতর্ক-বিচার সমন্বিতত্ব প্রদর্শনের দ্বারা ধ্যানের স-বিতর্ক ও স-বিচার ভাবই উক্ত হয়েছে।

Vivekajaṃ pītisukhanti ettha purimasmiṃ atthe vivekajanti jhānaṃ. Pītisukhasaddato ca atthiatthavisesavato assa, asmiṃ vāti ettha a-kāro vutto. Dutiye pītisukhameva vivekajaṃ. Vivekajaṃpītisukhanti ca aññapadatthe samāso paccattaniddesassa ca alopo kato, lope vā [Pg.102] sati ‘‘vivekajapītisukha’’nti pāṭhoti ayaṃ viseso. Gaṇanānupubbatāti gaṇanānupubbatāya, gaṇanānupubbatāmattaṃ vā paṭhamanti vacananti attho. Niccādivipallāsappahānena maggo asammohato aniccādilakkhaṇāni paṭivijjhatīti lakkhaṇūpanijjhānaṃ. Asammosadhammaṃ nibbānaṃ aviparītalakkhaṇattā anaññathābhāvato tathalakkhaṇaṃ.

'বিবেকজ প্রীতি-সুখ' - এখানে প্রথম অর্থে 'বিবেকজ' বলতে ধ্যানকে বোঝায়। প্রীতি ও সুখ শব্দের পর 'অস্তি' (আছে) অর্থে 'অ' (a) প্রত্যয় যুক্ত হয়েছে। দ্বিতীয় অর্থে প্রীতি-সুখই বিবেকজ। 'বিবেকজ-প্রীতি-সুখ' পদে অন্যপদের অর্থে সমাস এবং প্রথমা বিভক্তির অ-লোপ (লোপ না হওয়া) করা হয়েছে। লোপ হলে 'বিবেকজপ্রীতিসুখং' এই পাঠ হতো - এটিই বিশেষত্ব। 'গণনানুপূর্বিকতা' বলতে গণনানুপূর্বিকতা বশে, অথবা 'প্রথম' শব্দটি গণনানুপূর্বিকতা মাত্র প্রকাশ করে - এই অর্থ। নিত্য আদি বিপর্যাস (ভ্রান্তি) প্রহাণের দ্বারা মার্গ মোহহীনভাবে অনিত্য আদি লক্ষণসমূহ প্রতিবেধ (ভেদ) করে, তাই একে 'লক্ষণোপনিধ্যান' (লক্ষণ-উপনিধ্যান) বলে। অসম্মোষধর্মী (অবিনাশী) নির্বাণ অবিলোপ বা অবিকৃত লক্ষণযুক্ত হওয়ার কারণে এবং অন্যথাভাব না হওয়ার কারণে 'তথলক্ষণ' (যথার্থ লক্ষণযুক্ত)।

Dutiyajjhānakathāvaṇṇanā

দ্বিতীয় ধ্যান কথার বর্ণনা

161-2. Vitakkavicārānaṃ vūpasamāti etena yehi vitakkavicārehi paṭhamajjhānassa oḷārikatā, tesaṃ samatikkamā dutiyajjhānassa samadhigamo, na sabhāvato anoḷārikānaṃ phassādīnaṃ samatikkamāti ayamattho dīpito hoti. Evaṃ ‘‘pītiyā ca virāgā’’tiādīsu nayo. Tasmā vitakkavicārapītisukhasamatikkamavacanāni oḷārikoḷārikaṅgasamatikkamā dutiyādiadhigamaparidīpakānīti tesaṃ ekadesabhūtaṃ vitakkavicārasamatikkamavacanaṃ taṃdīpakanti vuttaṃ. Atha vā vitakkavicāravūpasamavacaneneva taṃsamatikkamā dutiyādhigamadīpakena pītivirāgādivacanānaṃ pītiyādisamatikkamā tatiyādiadhigamadīpakatā hotīti tassa taṃdīpakatā vuttā.

১৬১-২. 'বিতর্ক ও বিচারের উপশম হেতু' - এর দ্বারা যে বিতর্ক ও বিচারের কারণে প্রথম ধ্যানের ঔদারিকতা (স্থূলতা) ছিল, তা অতিক্রম করার কারণে দ্বিতীয় ধ্যানের সমধিগম (লাভ) হয়, স্বভাবত অনৌদারিক (সূক্ষ্ম) স্পর্শ আদি অতিক্রম করার কারণে নয় - এই অর্থ প্রকাশিত হয়েছে। এভাবে 'প্রীতির বিরাগ হেতু' ইত্যাদিতেও একই নিয়ম। অতএব, বিতর্ক, বিচার, প্রীতি ও সুখ অতিক্রমের বচনসমূহ স্থূল ধ্যানাঙ্গ অতিক্রম করে দ্বিতীয় আদি ধ্যান লাভের প্রকাশক। তাদের একদেশভূত (অংশবিশেষ) বিতর্ক-বিচার অতিক্রমের বচনকে তার প্রকাশক বলা হয়েছে। অথবা, বিতর্ক ও বিচারের উপশম বচন দ্বারাই তা অতিক্রম করে দ্বিতীয় ধ্যান লাভের প্রকাশক হওয়ার মতো, প্রীতি-বিরাগ আদি বচনসমূহের প্রীতি আদি অতিক্রম করে তৃতীয় আদি ধ্যান লাভের প্রকাশকত্ব সিদ্ধ হয় - তাই তার সেই প্রকাশকত্ব উক্ত হয়েছে।

Nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viyāti nīlayogato vatthaṃ nīlaṃ viyāti adhippāyo. Yena sampasādanena yogā jhānaṃ sampasādanaṃ, tasmiṃ dassite ‘‘sampasādanaṃ jhāna’’nti samānādhikaraṇaniddeseneva taṃyogā jhāne taṃsaddappavatti dassitāti avirodho yutto. Ekodibhāve kathanti ekodimhi dassite ‘‘ekodibhāvaṃ jhāna’’nti samānādhikaraṇaniddeseneva jhānassa ekodivaḍḍhanatā vuttā hotīti. Ekodibhāvanti panidaṃ uddharitvā ekodissa niddeso na kattabbo siyāti ekodibhāvasaddo eva samādhimhi pavatto sampasādanasaddo viya jhānamhi pavattatīti yuttaṃ.

'নীলবর্ণের যোগ হেতু নীল বস্ত্রের মতো' - এর অভিপ্রায় হল নীল যোগের কারণে বস্ত্র যেমন নীল হয়। যে সম্প্রসাদনের (চিত্তের প্রসন্নতা) যোগে ধ্যান সম্প্রসাদন হয়, তা প্রদর্শিত হলে 'সম্প্রসাদন ধ্যান' - এই সমানাধিকরণ নির্দেশের দ্বারাই তার যোগে ধ্যানে সেই শব্দের প্রবৃত্তি প্রদর্শিত হয়েছে, তাই কোনো বিরোধ নেই। 'একোদিভাবে কীভাবে?' - একোদি প্রদর্শিত হলে 'একোদিভাব ধ্যান' - এই সমানাধিকরণ নির্দেশের দ্বারাই ধ্যানের একোদি-বর্ধনশীলতা উক্ত হয়েছে। 'একোদিভাব' পদটি উদ্ধার করে একোদির নির্দেশ করা উচিত নয় - এমন আশঙ্কা হতে পারে, কিন্তু একোদিভাব শব্দটিই সমাধিতে প্রবৃত্ত হয়ে সম্প্রসাদন শব্দের মতো ধ্যানে প্রবৃত্ত হয়, তাই এটি যুক্তিসঙ্গত।

Appitāti gamitā vināsaṃ. Dutiyajjhānādiadhigamupāyadīpakena ajjhattasampasādanatāya cetaso ekodibhāvatāya ca hetudīpakena avitakkāvicārabhāvahetudīpakena ca vitakkavicāravūpasamavacaneneva vitakkavicārābhāvo dīpitoti kiṃ puna avitakkaavicāravacanena katenāti? Na, adīpitattā. Na hi vitakkavicāravūpasamavacanena vitakkavicārānaṃ appavatti vuttā hoti. Vitakkavicāresu hi taṇhāpahānañca etesaṃ [Pg.103] vūpasamanaṃ. Ye ca saṅkhāresu taṇhāpahānaṃ karonti, tesu maggesu pahīnataṇhesu phalesu ca saṅkhārappavatti hoti, evamidhāpi vikkhambhitavitakkavicārataṇhassa dutiyajjhānassa vitakkavicārasampayogo purimena na nivārito siyāti taṃnivāraṇatthaṃ āvajjitukāmatādiatikkamova tesaṃ vūpasamoti dassanatthañca ‘‘avitakkaṃ avicāra’’nti vuttaṃ.

'অর্পিত' বলতে বিনাশ প্রাপ্ত বা অপগত। দ্বিতীয় ধ্যান আদি লাভের উপায় প্রকাশক, আধ্যাত্মিক সম্প্রসাদনতা ও চিত্তের একোদিভাবতার হেতু প্রকাশক এবং বিতর্ক-বিচারহীনতার হেতু প্রকাশক 'বিতর্ক-বিচার উপশম' বচন দ্বারাই যখন বিতর্ক-বিচারের অভাব প্রদর্শিত হয়েছে, তখন পুনরায় 'বিতর্কহীন বিচারহীন' (অবিতর্ক অবিচার) বচনের কী প্রয়োজন? না, তা অপ্রকাশিত থাকার কারণে। কারণ বিতর্ক-বিচার উপশম বচন দ্বারা বিতর্ক-বিচারের অপ্রবৃত্তি (অনুৎপত্তি) উক্ত হয় না। বিতর্ক ও বিচারে তৃষ্ণা প্রহাণই তাদের উপশম। যারা সংস্কারসমূহে তৃষ্ণা প্রহাণ করে, সেই মার্গসমূহে এবং প্রহীণ-তৃষ্ণ ফলসমূহে যেমন সংস্কারের প্রবৃত্তি থাকে, তেমনই এখানেও বিতর্ক-বিচারের তৃষ্ণা বিক্ষম্ভিত (স্তম্ভিত) হওয়া দ্বিতীয় ধ্যানের বিতর্ক-বিচার সম্প্রয়োগ পূর্ববর্তী বচন দ্বারা নিবারিত নাও হতে পারে। তাই তা নিবারণের জন্য এবং আবর্তনকামিতা (চিন্তা করার ইচ্ছা) আদি অতিক্রমই তাদের উপশম - এটি দেখানোর জন্য 'অবিতর্ক অবিচার' বলা হয়েছে।

Tatiyajjhānakathāvaṇṇanā

তৃতীয় ধ্যান কথার বর্ণনা

163. Parisuddhapakati khīṇāsavapakati nikkilesatā. Upekkhānimittanti ettha līnuddhaccapakkhapātarahitaṃ majjhattaṃ vīriyaṃ ‘‘upekkhā’’ti vuttaṃ, tadeva taṃ ākāraṃ gahetvā pavattetabbassa tādisassa vīriyassa nimittabhāvato upekkhānimittaṃ. Paṭhamajjhānappaṭilābhatthāya nīvaraṇe…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya ākiñcaññāyatanasaññaṃ paṭisaṅkhāsantiṭṭhanāpaññāsaṅkhārupekkhāsu ñāṇanti imā aṭṭha samāpattivasena uppajjanti. Sotāpattimaggapaṭilābhatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jarāmaraṇasokaparidevadukkhadomanassaupāyāse. Sotāpattiphalasamāpattatthāya uppādaṃ…pe… upāyāse…pe… arahattamaggapaṭilābhatthāya uppādaṃ…pe… upāyāse. Arahattaphalasamāpattatthāya…pe… suññatavihārasamāpattatthāya…pe… animittavihārasamāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ…pe… paṭisaṅkhāsantiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇanti imā dasa vipassanāvasena uppajjanti.

১৬৩. পরিশুদ্ধ প্রকৃতি হল ক্ষীণাস্ত্রব প্রকৃতি বা নিষ্ক্লেশতা (ক্লেশহীনতা)। 'উপেক্ষা-নিমিত্ত' - এখানে লীন (সংকুচিত) ও উদ্ধত্য (উদ্ধত) পক্ষপাতে পতিত না হয়ে মধ্যস্থ (নিরপেক্ষ) বীর্যকে 'উপেক্ষা' বলা হয়েছে। সেই বীর্যই সেই আকার গ্রহণ করে প্রবর্তিত করার মতো বীর্যের নিমিত্ত হওয়ার কারণে 'উপেক্ষা-নিমিত্ত'। প্রথম ধ্যান লাভের জন্য নীবারণসমূহে...পে... নৈবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তন সমাপত্তি লাভের জন্য আকিঞ্চন্যাযতন সংজ্ঞাকে প্রতিসংখ্যান (বিচার) করে সুপ্রতিষ্ঠিত প্রজ্ঞা বা সংস্কারোপেক্ষাসমূহে জ্ঞান - এই আটটি সমাপত্তি বশে উৎপন্ন হয়। স্রোত্যাপত্তি মার্গ লাভের জন্য উৎপাদ, প্রবৃত্তি, নিমিত্ত, আয়ূহন (কর্মপ্রচেষ্টা), প্রতিসন্ধি, গতি, নির্বৃত্তি, উপপত্তি, জাতি, জরা-মরণ-শোক-পরিদেব-দুঃখ-দৌর্মনস্য-উপায়াসসমূহকে প্রতিসংখ্যান করে সুপ্রতিষ্ঠিত প্রজ্ঞা বা সংস্কারোপেক্ষাসমূহে জ্ঞান। স্রোত্যাপত্তি ফল সমাপত্তির জন্য উৎপাদ...পে... উপায়াস...পে... অর্হত্ত্ব মার্গ লাভের জন্য উৎপাদ...পে... উপায়াস। অর্হত্ত্ব ফল সমাপত্তির জন্য...পে... শূন্যতা-বিহার সমাপত্তির জন্য...পে... অনিমিত্ত-বিহার সমাপত্তির জন্য উৎপাদ, প্রবৃত্তি, আয়ূহন, প্রতিসন্ধি...পে... প্রতিসংখ্যান করে সুপ্রতিষ্ঠিত প্রজ্ঞা বা সংস্কারোপেক্ষাসমূহে জ্ঞান - এই দশটি বিপশ্যনা বশে উৎপন্ন হয়।

Yadatthi yaṃ bhūtanti khandhapañcakaṃ, taṃ muñcitukamyatāñāṇena pajahati. Diṭṭhasovatthikattayassa sappalakkhaṇavicinane viya diṭṭhalakkhaṇattayassa bhūtassa saṅkhāralakkhaṇavicinane upekkhaṃ paṭilabhati. Anābhogarasāti paṇītasukhepi tasmiṃ avanati paṭipakkhakiccāti attho. Nāmakāyena cetasikasukhaṃ kāyikasukhahetu rūpasamuṭṭhāpanena kāyikasukhañca jhānasamaṅgī paṭisaṃvedetīti vuccati. Phuṭattā byāpitattā. Yathā hi udakena phuṭasarīrassa tādise nātipaccanīke vātādike phoṭṭhabbe phuṭṭhe sukhaṃ uppajjati, evaṃ etehi phuṭasarīrassapi.

'যা আছে, যা উৎপন্ন হয়েছে' তা হল পঞ্চস্কন্ধ। তাকে মুঞ্চিজিতুকাম্যতা-জ্ঞানের (মুক্তির আকাঙ্ক্ষা জ্ঞান) দ্বারা প্রহার করে (ত্যাগ করে)। দৃষ্ট স্বস্তিকত্রয়যুক্ত (তিনটি রেখাযুক্ত) সাপের লক্ষণ অনুসন্ধানের মতো, দৃষ্ট লক্ষণত্রয়যুক্ত বিদ্যমান পঞ্চস্কন্ধের সংস্কার-লক্ষণ অনুসন্ধানে উপেক্ষা লাভ করে। 'অনভোগরসা' বলতে প্রণীত (উত্তম) সুখেও তার প্রতি আসক্তির প্রতিপক্ষ কার্য - এই অর্থ। নামকায়ের দ্বারা চৈতসিক সুখ এবং কায়িক সুখের হেতু রূপ সমুত্থাপনের দ্বারা কায়িক সুখ ধ্যানী ব্যক্তি প্রতিসংবেদন (অনুভব) করেন - এ কথাই বলা হয়েছে। 'স্ফুটত্ব' বলতে ব্যাপ্তত্ব হেতু। যেমন জল দ্বারা সিক্ত বা ব্যাপ্ত শরীরের ব্যক্তির সেই প্রকার অতি-প্রতিকূল নয় এমন বায়ু আদি স্পষ্টব্য (স্পর্শ) দ্বারা স্পর্শিত হলে সুখ উৎপন্ন হয়, তেমনই এদের দ্বারা ব্যাপ্ত শরীরেরও সুখ উৎপন্ন হয়।

Catutthajjhānakathāvaṇṇanā

চতুর্থ ধ্যান কথার বর্ণনা

165. Avibhūtapaccupaṭṭhānāti [Pg.104] sukhadukkhāni viya avibhūtākārā piṭṭhipāsāṇagatamigamaggo viya tadanumātabbāvibhūtākāropaṭṭhānā.

১৬৫. 'অস্পষ্ট প্রত্যুপস্থান' বলতে সুখ-দুঃখের মতো অস্পষ্ট আকারযুক্ত, যেমন পাথরের পিঠে চলা হরিণের পায়ের চিহ্নের মতো, তার দ্বারা অনুমেয় অস্পষ্ট আকারের প্রত্যুপস্থান (উপস্থিতি)।

Catukkanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

চতুষ্ক নয় বর্ণনা সমাপ্ত।

Pañcakanayavaṇṇanā

পঞ্চক নয় বর্ণনা।

167. Yassā pana dhammadhātuyāti sabbaññutaññāṇassa. Tena hi dhammānaṃ ākārabhedaṃ ñatvā tadanurūpaṃ desanaṃ niyāmetīti. Ettha ca pañcakanaye dutiyajjhānaṃ catukkanaye dutiyajjhānapakkhikaṃ katvā vibhattaṃ ‘‘yasmiṃ…pe… maggaṃ bhāveti avitakkaṃ vicāramattaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyajjhānaṃ upasampajja viharatī’’ti. Kasmā? Ekattakāyanānattasaññīsattāvāsaphalatāya dutiyajjhānena samānaphalattā paṭhamajjhānasamādhito jātattā ca. Paṭhamajjhānameva hi kāmehi akusalehi ca vivittanti tadabhāvā na idha ‘‘vivicceva kāmehi vivicca akusalehī’’ti sakkā vattuṃ, nāpi ‘‘vivekaja’’nti. Suttantadesanāsu ca pañcakanaye dutiyatatiyajjhānāni dutiyajjhānameva bhajanti vitakkavūpasamā vicāravūpasamā avitakkattā avicārattā cāti.

১৬৭. 'যে ধর্মধাতুর' বলতে সর্বজ্ঞতা জ্ঞানের। কারণ তার দ্বারা ধর্মসমূহের আকারভেদ জেনে তদনুযায়ী দেশনা নির্ধারণ করেন। এখানে পঞ্চক নয়ের দ্বিতীয় ধ্যানকে চতুষ্ক নয়ের দ্বিতীয় ধ্যানের পক্ষভুক্ত করে বিভক্ত করা হয়েছে: 'যে...পে... মার্গ ভাবনা করে অবিতর্ক বিচারমাত্র সমাধিপ্রসূত প্রীতিসুখযুক্ত দ্বিতীয় ধ্যান লাভ করে বিহার করে'। কেন? একত্বকায় নানাত্বসংজ্ঞী সত্ত্বাবাস ফলের মতো দ্বিতীয় ধ্যানের সমান ফলদায়ক হওয়ার কারণে এবং প্রথম ধ্যান সমাধি থেকে উৎপন্ন হওয়ার কারণে। প্রথম ধ্যানই কামসমূহ ও অকুশলসমূহ থেকে বিবিক্ত (পৃথক), তাই তার অভাবে এখানে 'কামসমূহ থেকে বিবিক্ত হয়ে, অকুশলসমূহ থেকে বিবিক্ত হয়ে' বলা সম্ভব নয়, এবং 'বিবেকজ' বলাও সম্ভব নয়। সূত্রান্ত দেশনাসমূহে পঞ্চক নয়ের দ্বিতীয় ও তৃতীয় ধ্যানসমূহ (চতুষ্ক নয়ের) দ্বিতীয় ধ্যানকেই ভজনা করে (অন্তর্ভুক্ত হয়), কারণ বিতর্ক উপশম ও বিচার উপশম হেতু এবং অবিতর্ক ও অবিচার হওয়ার কারণে।

Paṭipadācatukkavaṇṇanā

প্রতিপদা-চতুষ্ক বর্ণনা।

176-180. Tassa tassa jhānassa upacāranti nīvaraṇavitakkavicāranikantiyādīnaṃ vūpasamā thirabhūto kāmāvacarasamādhi. Tadanudhammatāti tadanurūpatābhūtā, sā pana tadassādasaṅkhātā tadassādasampayuttakkhandhasaṅkhātā vā micchāsatīti vadanti. Avigatanikantikā taṃtaṃpariharaṇasatītipi vattuṃ vaṭṭatīti evañca katvā ‘‘satiyā vā nikantiyā vā’’ti vikappo kato. Āgamanavasenāpi ca paṭipadā hontiyevāti idaṃ kadāci dutiyādīnaṃ paṭhamādiāgamanakatapaṭipadataṃ sandhāya vuttaṃ. Api-saddo hi anekantikataṃ dīpeti, etassa anekantikattā eva ca pāḷiyaṃ ekekasmiṃ jhāne catasso paṭipadā cattāri ārammaṇāni soḷasakkhattukañca visuṃ visuṃ yojitaṃ. Aññathā ekekasmiṃ paṭipadādimhi nava nava jhānāni yojetabbāni siyunti.

১৭৬-১৮০. সেই সেই ধ্যানের উপচার বলতে নীবরণ, বিতর্ক, বিচার ও আসক্তি ইত্যাদির উপশম দ্বারা স্থিরীভূত কামাবচর সমাধিকে বোঝায়। 'তদনুধর্মতা' বলতে তার অনুরূপ হওয়াকে বোঝায়; কিন্তু প্রাচীন আচার্যগণ বলেন যে, সেই ধ্যানের আস্বাদনস্বরূপ অথবা সেই আস্বাদন-সম্প্রযুক্ত স্কন্ধসমূহ-স্বরূপ যে স্মৃতি, তা হলো মিথ্যা-স্মৃতি। অথবা, আসক্তি দূর না হওয়া অবস্থায় সেই সেই ধ্যানাঙ্গসমূহকে পরিচালনাকারী সম্যক-স্মৃতিকেও এটি বলা যেতে পারে; এবং এই কারণেই অট্ঠকথাতে 'স্মৃতির দ্বারা অথবা আসক্তির দ্বারা' - এই বিকল্পটি করা হয়েছে। 'আগমনের (পূর্ববর্তী ধ্যানের) বশেই প্রতিপদাসমূহ হয়ে থাকে' - এই কথাটি কখনো কখনো দ্বিতীয় আদি ধ্যানের ক্ষেত্রে প্রথম আদি ধ্যানের আগমন দ্বারা কৃত প্রতিপদাকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। কারণ 'অপি' শব্দ দ্বারা অনৈকান্তিকতা (অনিশ্চয়তা) প্রকাশ পায়। এবং এর অনৈকান্তিকতার কারণেই পালিতে প্রতিটি ধ্যানের ক্ষেত্রে চারটি প্রতিপদা, চারটি আলম্বন এবং ষোলো প্রকারের ধ্যানকে পৃথক পৃথকভাবে যুক্ত করা হয়েছে। অন্যথায়, প্রতিটি প্রতিপদা ইত্যাদিতে নয়টি করে ধ্যান যুক্ত করতে হতো।

Ārammaṇacatukkavaṇṇanā

আলম্বন-চতুষ্ক বর্ণনা।

181. Appaguṇanti [Pg.105] pañcahi vasitāhi avasīkataṃ.

১৮১. 'অপ্রগুণ' বলতে পাঁচটি বশিতা (দক্ষতা) দ্বারা বশীভূত না হওয়াকে বোঝায়।

Ārammaṇapaṭipadāmissakavaṇṇanā

আলম্বন-প্রতিপদা-মিশ্রক বর্ণনা।

186. Heṭṭhāti soḷasakkhattukato pubbe. Ye keci jhānaṃ uppādenti nāmāti vacanena ye katādhikārā sekkhā maggeneva uppāditajjhānā, tesaṃ jhānāni maggapaṭibaddhatāya suddhikanavakasaṅgahitānīti veditabbāni. Na hi te uppādenti nāmāti.

১৮৬. 'হেট্ঠা' (নিম্নে) বলতে ষোলো প্রকারের ধ্যানের পূর্বে। 'যারা ধ্যান উৎপন্ন করে' - এই বচন দ্বারা যে সকল কৃত-অধিকার শৈক্ষ পুদ্গল মার্গের দ্বারাই ধ্যান উৎপন্ন করেছেন, মার্গের সাথে যুক্ত থাকার কারণে তাদের ধ্যানসমূহকে শুদ্ধিক-নবক পদ্ধতিতে সংগৃহীত বলে জানতে হবে। কারণ তারা নিজেরা (পৃথকভাবে) ধ্যান উৎপন্ন করেন না।

Kasiṇakathāvaṇṇanā

কসিণ-কথা বর্ণনা।

203. Nirodhapādakatāvacanena āruppapādakatā ca dassitā. Khippadassanaṃ khippābhiññatā khippanisantibhāvo.

২০৩. নিরোধ সমাপত্তির পাদভূমি (ভিত্তি) হওয়ার বচন দ্বারা অরূপ সমাপত্তির পাদভূমি হওয়াও প্রদর্শিত হয়েছে। 'ক্ষিপ্রদর্শন' বলতে ক্ষিপ্র-অভিজ্ঞতা বা ক্ষিপ্র-উপলব্ধি ভাবকে বোঝায়।

Abhibhāyatanakathāvaṇṇanā

অভিভায়তন-কথা বর্ণনা।

204. Aññampīti kevalaṃ kasiṇāyatanasaṅkhātameva ahutvā abhibhāyatanasaṅkhātampi pavattatīti satipi abhibhāyatanānaṃ kasiṇāyatanatte kasiṇāyatanabhāvato añño abhibhāyatanabhāvo kasiṇanimittābhibhavanakabhāvanānimittanānattatoti dasseti. Tattha abhibhavatīti abhibhu, parikammaṃ, ñāṇaṃ vā. Abhibhu āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Abhibhavitabbaṃ vā ārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Ārammaṇābhibhavanato abhibhu ca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato manāyatanadhammāyatanabhāvato cātipi sasampayuttaṃ jhānaṃ abhibhāyatanaṃ. Maggappaṭibaddhatāya tadā samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo pubbabhāgabhāvanāvasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavatto vuttoti daṭṭhabbo. Āgamesu pana ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. Appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. Ajjhattaṃ arūpasaññī eko…pe… parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. Appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti (dī. ni. 2.173; ma. ni. 2.249; a. ni. 8.65) imesaṃ catunnaṃ abhibhāyatanānaṃ āgatattā āgamaṭṭhakathāsu [Pg.106] (dī. ni. aṭṭha. 2.173; ma. ni. aṭṭha. 2. 249-250; a. ni. aṭṭha. 3.8.65) ‘‘vaṇṇavasena ābhoge vijjamānepi parittaappamāṇavaseneva imāni abhibhāyatanāni desitānī’’ti vuttaṃ. Parittaappamāṇatā hi abhibhavanassa kāraṇaṃ vaṇṇābhoge satipi asatipi. Tattha ca vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca sabbāni parittāni ‘‘suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti vuttāni, tathā appamāṇānīti daṭṭhabbāni. Atthi hi eso pariyāyo parittāni abhibhuyya tāni ce kadāci vaṇṇavasena ābhujitāni honti suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyāti. Idha pana nippariyāyadesanattā vaṇṇābhogarahitāni visuṃ vuttāni sahitāni ca. Atthi hi ubhayattha abhibhavanavisesoti.

২০৪. 'অন্যও' এই পদের দ্বারা কেবল কসিণায়তন নামধারীই নয়, বরং অভিভায়তন নামধারী রূপাবচরও উৎপন্ন হয় - এটি বোঝানো হয়েছে। অভিভায়তনসমূহের কসিণায়তনত্ব থাকা সত্ত্বেও, কসিণায়তনভাব থেকে অভিভায়তনভাব ভিন্ন; কারণ কসিণ-নিমিত্তকে অভিভূতকারী ভাবনানিমিত্তের ভিন্নতা রয়েছে - এটি প্রদর্শন করছেন। সেখানে, অভিভূত করে বলে 'অভিভূ' হলো পরিকর্ম ভাবনা অথবা পরিকর্ম-সম্প্রযুক্ত জ্ঞান। এই ধ্যানের অভিভূ (পরিকর্ম বা জ্ঞান) হলো আয়তন (কারণ বা আশ্রয়), তাই একে 'অভিভায়তন' বা ধ্যান বলে। অথবা, এই ধ্যানের অভিভবনীয় (অভিভূত করার যোগ্য) আলম্বনরূপ আয়তন রয়েছে, তাই একে 'অভিভায়তন' বা ধ্যান বলে। আলম্বনকে অভিভূত করার কারণে তা 'অভিভূ' এবং যোগীর সুখ-বিশেষের আশ্রয় হওয়ার কারণে ও মনায়তন-ধম্মায়তন ভাব হওয়ার কারণে তা 'আয়তন' - এই উভয় শক্তির কারণে সম্প্রযুক্ত ধর্মসহ ধ্যানকে 'অভিভায়তন' বলা হয়। মার্গের সাথে যুক্ত থাকার কারণে, তখন সমাপত্তি থেকে ব্যুত্থিত যোগীর আভোগ (মনোযোগ) অথবা পূর্বভাগের ভাবনার বশে ধ্যানক্ষণে প্রবৃত্ত অভিভবন-আকারকে গ্রহণ করে প্রবৃত্ত হয়েছে - এভাবে বলা হয়েছে বলে জানতে হবে। কিন্তু সূত্রসমূহে 'অধ্যাত্মে রূপসংজ্ঞী হয়ে এক ব্যক্তি বহির্ধায় রূপসমূহ দেখে - পরিত্ত, সুবর্ণ ও দুবর্ণ... অরূপসংজ্ঞী হয়ে...' ইত্যাদি রূপে এই চারটি অভিভায়তনের উল্লেখ থাকায়, সূত্র-অট্ঠকথাগুলিতে বলা হয়েছে যে, 'বর্ণের বশে আভোগ বিদ্যমান থাকলেও কেবল পরিত্ত ও অপ্রমাণের বশেই এই অভিভায়তনসমূহ দেশিত হয়েছে।' কারণ বর্ণের আভোগ থাকুক বা না থাকুক, পরিত্ত ও অপ্রমাণত্বই হলো অভিভবনের কারণ। এবং সেখানে বর্ণ-আভোগরহিত এবং বর্ণ-আভোগসহিত সমস্ত পরিত্ত আলম্বনকে 'সুবর্ণ-দুবর্ণ' বলা হয়েছে, অনুরূপভাবে অপ্রমাণ আলম্বনকেও জানতে হবে। কারণ এই পর্যায়টি রয়েছে যে, পরিত্তসমূহকে অভিভূত করে যদি কখনো বর্ণের বশে আভোগ করা হয়, তবে তা সুবর্ণ ও দুবর্ণকে অভিভূত করে সমাপন্ন হওয়া বোঝায়। কিন্তু এখানে (অভিধর্মে) নিষ্পর্যায় দেশনা হওয়ার কারণে বর্ণ-আভোগরহিত এবং বর্ণ-আভোগসহিত আলম্বনসমূহকে পৃথকভাবে বলা হয়েছে। কারণ উভয় ক্ষেত্রেই অভিভবন-বিশেষ বিদ্যমান রয়েছে।

Tattha ca pariyāyadesanattā vimokkhānampi abhibhavanapariyāyo atthīti ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti abhibhāyatanadvayaṃ vuttaṃ, tatiyacatutthaabhibhāyatanesu dutiyavimokkho vaṇṇābhibhāyatanesu tatiyavimokkho ca abhibhavanappavattito saṅgahito, idha pana nippariyāyadesanattā vimokkhābhibhāyatanāni asaṅkarato dassetuṃ vimokkhe vajjetvā abhibhāyatanāni kathitāni. Sabbāni ca vimokkhakiccāni vimokkhadesanāya vuttāni, tadetaṃ ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti āgatassa abhibhāyatanadvayassa abhibhāyatanesu avacanato ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnañca sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato vavatthānaṃ katanti viññāyati.

এবং সেখানে পর্যায়-দেশনা হওয়ার কারণে বিমোক্ষসমূহেরও অভিভবন-পর্যায় রয়েছে বলে 'অধ্যাত্মে রূপসংজ্ঞী' - এই অভিভায়তন-দ্বয় বলা হয়েছে। তৃতীয় ও চতুর্থ অভিভায়তনে দ্বিতীয় বিমোক্ষ এবং বর্ণ-অভিভায়তনসমূহে তৃতীয় বিমোক্ষ অভিভবন-প্রবৃত্তির কারণে সংগৃহীত হয়েছে। কিন্তু এখানে নিষ্পর্যায় দেশনা হওয়ার কারণে বিমোক্ষ ও অভিভায়তনসমূহকে মিশ্রণহীনভাবে প্রদর্শন করার জন্য বিমোক্ষসমূহ বর্জন করে কেবল অভিভায়তনসমূহ বলা হয়েছে। এবং সমস্ত বিমোক্ষ-কৃত্য বিমোক্ষ-দেশনাতেই বলা হয়েছে। তাই 'অধ্যাত্মে রূপসংজ্ঞী' রূপে আগত অভিভায়তন-দ্বয়কে অভিধর্মে অভিভায়তনসমূহের মধ্যে না বলা এবং 'রূপী রূপসমূহ দেখে' ইত্যাদির মতো সমস্ত বিমোক্ষ-কৃত্যের সাধারণ বচন হওয়ার কারণে এই ব্যবস্থাপন করা হয়েছে বলে জানা যায়।

Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatoti idaṃ katthacipi ‘‘ajjhattaṃ rūpāni passatī’’ti avatvā sabbattha yaṃ vuttaṃ ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti, tassa kāraṇavacanaṃ. Tena yaṃ aññahetukaṃ, taṃ tena hetunā vuttaṃ. Yaṃ pana desanāvilāsahetukaṃ ajjhattaṃ arūpasaññitāya eva idha vacanaṃ, na tassa aññaṃ kāraṇaṃ maggitabbanti dasseti. Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatā ca bahiddhārūpānaṃ viya avibhūtattā, desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo. Suvaṇṇadubbaṇṇānīti eteneva siddhattā nīlādiabhibhāyatanāni na vattabbānīti ce? Na, nīlādīsu katādhikārānaṃ nīlādibhāvasseva abhibhavanakāraṇattā. Na hi tesaṃ parisuddhāparisuddhavaṇṇaparittatā tadappamāṇatā vā abhibhavanakāraṇaṃ, atha kho nīlādibhāvo evāti.

'অধ্যাত্ম রূপসমূহের অনভিভবনীয়তার কারণে' - এই কথাটি কোনো পালিতেই 'অধ্যাত্মে রূপসমূহ দেখে' না বলে সর্বত্র যে 'বহির্ধায় রূপসমূহ দেখে' বলা হয়েছে, তার কারণ-বচন। এর দ্বারা যা অন্য কারণযুক্ত, তা সেই কারণেই বলা হয়েছে। কিন্তু যা দেশনা-বিলাসের কারণে অধ্যাত্মে অরূপসংজ্ঞী হওয়ার কথাই এখানে বলা হয়েছে, তার অন্য কোনো কারণ খোঁজার প্রয়োজন নেই - এটি প্রদর্শন করছেন। এবং অধ্যাত্ম রূপসমূহের অনভিভবনীয়তা বহির্ধা রূপসমূহের মতো স্পষ্ট না হওয়ার কারণে এবং দেশনা-বিলাসও যথোক্ত ব্যবস্থাপন অনুসারে জানতে হবে। 'সুবর্ণ-দুবর্ণ' - এর দ্বারাই সিদ্ধ হওয়ার কারণে নীল আদি অভিভায়তনসমূহ বলা উচিত নয় কি? না, নীল আদিতে কৃত-অধিকার যোগীদের নীল আদি ভাবই অভিভবনের কারণ হওয়ার কারণে। কারণ তাদের পরিশুদ্ধ-অপরিশুদ্ধ বর্ণের পরিত্তত্ব বা তার অপ্রমাণত্ব অভিভবনের কারণ নয়, বরং নীল আদি ভাবই (অভিভবনের কারণ)।

Abhibhāyatanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

অভিভায়তন-কথা বর্ণনা সমাপ্ত।

Vimokkhakathāvaṇṇanā

বিমোক্ষ-কথা বর্ণনা।

248. Rūpīti [Pg.107] yenāyaṃ sasantatipariyāpannena rūpena samannāgato, taṃ yassa jhānassa hetubhāvena visiṭṭhaṃ rūpaṃ hoti. Yena visiṭṭhena rūpīti vucceyya, tadeva sasantatipariyāpannarūpanimittaṃ jhānamiva paramatthato rūpībhāvasādhakanti daṭṭhabbaṃ. Kasiṇadesanā jhānānameva kasiṇabhāvena pavattā abhidhamme, sutte pana ārammaṇānanti ‘‘abhidhammavasenā’’ti vuttaṃ.

২৪৮. 'রূপী' বলতে এই যোগী নিজের সন্ততি-অন্তর্গত যে রূপের সাথে সমন্বিত, তা যে ধ্যানের হেতু হওয়ার কারণে বিশিষ্ট রূপ হয়। যে বিশিষ্ট রূপের কারণে 'রূপী' বলা যেতে পারে, সেই নিজের সন্ততি-অন্তর্গত রূপনিমিত্তই ধ্যানের মতো পরমার্থত রূপীভাবের সাধক বলে জানতে হবে। অভিধর্মে কসিণ-দেশনা ধ্যানসমূহেরই কসিণভাব হিসেবে প্রবৃত্ত হয়েছে, কিন্তু সূত্রে আলম্বনসমূহের (কসিণভাব হিসেবে প্রবৃত্ত হয়েছে); তাই 'অভিধর্মের বশে' বলা হয়েছে।

Vimokkhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

বিমোক্ষ-কথা বর্ণনা সমাপ্ত।

Brahmavihārakathāvaṇṇanā

ব্রহ্মবিহার-কথা বর্ণনা।

251. Somanassadomanassarahitaṃ aññāṇameva aññāṇupekkhā. Kilesodhīnaṃ maggodhīhi ajitattā anodhijinassa. Sattamabhavādito uddhaṃ pavattavipākassa ajitattā avipākajinassa. Niddosabhāvenāti nippaṭighabhāvena. Ekassapi sattassa appaṭibhāganimittattā paricchedaggahaṇaṃ natthi, na ca sammutisaccavasena pavattaṃ sattaggahaṇaṃ paricchinnarūpādiggahaṇaṃ hotīti appanāppattiyāpi aparāmāsasattaggahaṇamuddhabhūtānaṃ mettādīnaṃ ekasattārammaṇānampi appamāṇagocaratā vuttāti veditabbā.

২৫১. সোমনস্য ও দোমনস্য রহিত অজ্ঞানই হলো অজ্ঞানোপেক্ষা। ক্লেশের সীমা মার্গ-সীমা দ্বারা জয় না করার কারণে 'অনোধিজিন' (সীমাহীন বিজয়ী নয়)। সপ্তম ভব থেকে ঊর্ধ্বের প্রবৃত্ত বিপাককে জয় না করার কারণে 'অবিপাকজিন'। 'নির্দোষভাবে' বলতে প্রতিঘহীন (ক্রোধহীন) ভাবে। একজন সত্ত্বেরও প্রতিভাগনিমিত্ত না থাকার কারণে পরিচ্ছেদ-গ্রহণ (সীমা নির্ধারণ) নেই, এবং সংবৃতি-সত্যের বশে প্রবৃত্ত সত্ত্ব-গ্রহণ পরিচ্ছিন্ন রূপ আদি গ্রহণ হয় না; তাই অর্পণা প্রাপ্তির কারণেও তৃষ্ণা-দৃষ্টির দ্বারা মিথ্যা স্পর্শহীন সত্ত্ব-গ্রহণে শ্রেষ্ঠ মৈত্রী আদি ব্রহ্মবিহারসমূহের এক সত্ত্ব আলম্বন হলেও অপ্রমাণ গোচরত্ব বলা হয়েছে বলে জানতে হবে।

Brahmavihārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ব্রহ্মবিহার-কথা বর্ণনা সমাপ্ত।

Asubhakathāvaṇṇanā

অশুভ-কথা বর্ণনা।

263. Uddhaṃ dhumātattā uddhumātaṃ. Setarattehi paribhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ vinīlaṃ, purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ. Saṅghāṭo aṅgānaṃ susambaddhatā. Ārammaṇassa dubbalatā paṭipakkhabhāvena cittaṃ ṭhapetuṃ asamatthatā. Attani ānisaṃsadassananīvaraṇarogavūpasamānaṃ yathākkamaṃ pupphachaḍḍakavamanavirecanaupamā yojetabbā. Paṭikūlamanasikārasāmaññena asubhehi kesādīhi paṭikūlajjhānassa gahaṇaṃ sivathikāvaṇṇajjhānassa ca. Tampi hi paṭikūlamanasikāravaseneva uppajjatīti, sivathikappakārāni vā sivathikāvaṇṇāni.

২৬৩. মৃত্যুর পর ফুলে ওঠার কারণে 'উদ্ধুমাতক' (স্ফীত শব)। শ্বেত ও রক্ত বর্ণের দ্বারা পরিভিন্ন অর্থাৎ মিশ্রিত নীলবর্ণের শব হলো 'বিনীলক', অথবা পূর্বের বর্ণ পরিবর্তিত হয়ে নীলবর্ণ হওয়া হলো 'বিনীলক'। 'সংঘাত' বলতে অঙ্গসমূহের সুসম্বদ্ধতা (উত্তমরূপে যুক্ত থাকা)। আলম্বনের দুর্বলতা বলতে প্রতিপক্ষ ভাবের কারণে চিত্তকে স্থির রাখতে অসমর্থতা। নিজের মধ্যে আনিশংস (সুফল) দর্শন এবং নীবরণ-রোগের উপশম যথাক্রমে পুষ্প-ছড্ডক (পুষ্প বিক্রেতা) উপমা এবং বমন-বিরেচন উপমার সাথে যুক্ত করতে হবে। প্রতিকূল মনসিকারের সমতার কারণে অশুভ কেশ আদি দ্বারা প্রতিকূল ধ্যানের গ্রহণ এবং শ্মশানের বর্ণযুক্ত ধ্যানের গ্রহণ হয়। কারণ তাও প্রতিকূল মনসিকারের বশেই উৎপন্ন হয়; অথবা শ্মশানের প্রকারসমূহ হলো শ্মশানবর্ণ।

Asubhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

অশুভ-কথা বর্ণনা সমাপ্ত।

Rūpāvacarakusalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

রূপাবচর কুশল-কথা বর্ণনা সমাপ্ত।

Arūpāvacarakusalakathāvaṇṇanā

অরূপাবচর কুশল-কথা বর্ণনা।

265. Sabbākārenāti [Pg.108] evaṃ rūpanimittaṃ daṇḍādānasambhavadassanādinā sabbena rūparūpanimittesu tadārammaṇajjhānesu dosadassanākārena, rūpādīsu nikantippahānaanāvajjitukāmatādinā vā. Virāgāti jigucchanā. Āneñjābhisaṅkhāravacanādīhi āneñjatā ‘‘santā ime cunda ariyassa vinaye vimokkhā’’tiādinā santavimokkhatā ca vuttā. Dosadassanapaṭipakkhabhāvanāvasena paṭighasaññānaṃ suppahīnattā mahatāpi saddena arūpasamāpattito na vuṭṭhāti. Tathā pana na suppahīnattā sabbarūpasamāpattito vuṭṭhānaṃ siyā, paṭhamajjhānaṃ pana appakampi saddaṃ na sahatīti taṃ samāpannassa saddo kaṇṭakoti vuttaṃ.

২৬৫. 'সর্বাকারে' বলতে এভাবে রূপনিমিত্তক দণ্ড গ্রহণ করার সম্ভাবনা দর্শন ইত্যাদির মতো সমস্ত রূপ ও রূপনিমিত্তসমূহে এবং তদালম্বন ধ্যানসমূহে দোষ দর্শনের আকারের দ্বারা, অথবা রূপাদিতে আসক্তি প্রহাণের ও মনোযোগ না করার ইচ্ছার দ্বারা। 'বিরাগ' বলতে ঘৃণা বা জুগুপ্সা। আনেঞ্জাভিসংস্কার বচন ইত্যাদির দ্বারা আনেঞ্জতা এবং 'হে চুন্দ, আর্যের বিনয়ে এগুলো শান্ত বিমোক্ষ' ইত্যাদি দ্বারা শান্ত বিমোক্ষতা বলা হয়েছে। দোষ দর্শন ও প্রতিপক্ষ ভাবনার বশে প্রতিঘ-সংজ্ঞাসমূহ সুপ্রহীণ (উত্তমরূপে পরিত্যক্ত) হওয়ার কারণে মহৎ শব্দের দ্বারাও অরূপ সমাপত্তি থেকে ব্যুত্থান হয় না। কিন্তু সেভাবে সুপ্রহীণ না হওয়ার কারণে সমস্ত রূপ সমাপত্তি থেকে ব্যুত্থান হতে পারে; কিন্তু প্রথম ধ্যান সামান্য শব্দও সহ্য করতে পারে না, তাই সেই সমাপন্ন ব্যক্তির জন্য শব্দ হলো কাঁটা - এটি বলা হয়েছে।

Āruppabhāvanāya abhāve cutito uddhaṃ uppattirahānaṃ rūpasaññāpaṭighasaññānaṃ yāva attano vipākappavatti, tāva anuppattidhammatāpādanena samatikkamo atthaṅgamo ca vutto. Nānattasaññāsu pana yā tasmiṃ bhave na uppajjanti, tā anokāsatāya na uppajjanti, na āruppabhāvanāya nivāritattā. Anivāritattā ca kāci uppajjanti. Tasmā tāsaṃ amanasikāro anāvajjanaṃ apaccavekkhaṇaṃ, javanapaṭipādakena vā bhavaṅgamanassa antare akaraṇaṃ appavesanaṃ vuttaṃ, tena ca nānattasaññāmanasikārahetūnaṃ rūpānaṃ samatikkamā samādhissa thirabhāvaṃ dasseti. Rūpasamatikkamābhāveneva hi rūpasamāpattīsu ‘‘nānattasaññānaṃ amanasikārā’’ti ekassa avacananti. Ko ānisaṃso, na hi sabbassādavatthurahite ākāse pavattitasaññāya ānisaṃso dissatīti vuttaṃ hoti. Rūpasaññāsamatikkamanādikaṃ vacanaṃ ānisaṃsassa pakāsanaṃ, na attho.

অরূপভাবনার অভাবে এই ভব থেকে চ্যুতির পর উৎপন্ন হওয়ার যোগ্য রূপসংজ্ঞা ও প্রতিঘসংজ্ঞাসমূহের যাবৎকাল নিজের বিপাকপ্রবৃত্তি থাকে, তাবৎকাল অনুৎপত্তিধর্মতা প্রাপ্ত করানোর মাধ্যমে সমতিক্রম (অতিক্রম করা) এবং অস্তঙ্গম (নিরোধ) বলা হয়েছে। নানাত্বসংজ্ঞাসমূহের মধ্যে যে সংজ্ঞাসমূহ সেই ভবে উৎপন্ন হয় না, তা উৎপন্ন হওয়ার অবকাশ না থাকার কারণে উৎপন্ন হয় না, অরূপভাবনা দ্বারা নিবারিত হওয়ার কারণে নয়। অনিবারিত হওয়ার কারণে কিছু নানাত্বসংজ্ঞা উৎপন্ন হয়। তাই তাদের অমনসিক্কার, অনাবর্জন ও অপ্রত্যবেক্ষণ, অথবা জবন উৎপাদনকারীর দ্বারা ভবঙ্গের অন্তরালে অপ্রবেশ বা অকরণ বলা হয়েছে। এর দ্বারা নানাত্বসংজ্ঞার মনসিক্কারের হেতুভূত রূপসমূহের সমতিক্রমের কারণে সমাধির স্থিরভাব প্রদর্শিত হয়। রূপ সমতিক্রমের অভাবের কারণেই রূপসমাপত্তিসমূহে 'নানাত্বসংজ্ঞাসমূহের অমনসিক্কার'—এই একটি কথা বলা হয়নি। এর আনিশংস (সুফল) কী? সমস্ত আস্বাদযোগ্য বস্তুরহিত আকাশে প্রবর্তিত সংজ্ঞার কোনো আনিশংস দেখা যায় না—এরূপ বলা হয়েছে। রূপসংজ্ঞা সমতিক্রম ইত্যাদি বচন আনিশংস প্রকাশের জন্য, মূল অর্থের জন্য নয়।

Aññatthāti suttesu. Tattha hi parittakasiṇugghāṭanepi rūpavivekamattaggahaṇena paricchedassa aggahaṇato anantapharaṇatā ca vuttā, idha pana anantapharaṇatāsabbhāvepi ugghāṭitakasiṇavasena parittānantatā hotīti dassanatthaṃ ‘‘ananto ākāso’’ti na vuttanti adhippāyo. Samayavavatthāpanajhānavisesanenevettha attho, na paṭipattiyāti tadavacanaṃ.

'অন্যত্র' বলতে সূত্রসমূহে বোঝানো হয়েছে। সেখানে ক্ষুদ্র কসিণ অপসারণের ক্ষেত্রেও রূপের বিবেক (বিচ্ছিন্নতা) মাত্র গ্রহণ করার কারণে এবং পরিচ্ছেদ (সীমা) গ্রহণ না করার কারণে অনন্ত-স্ফরণতা বলা হয়েছে। কিন্তু এখানে অনন্ত-স্ফরণতা বিদ্যমান থাকা সত্ত্বেও অপসারিত কসিণের বশে পরিত্ত (ক্ষুদ্র) ও অনন্ততা হয়—এটি দেখানোর উদ্দেশ্যে 'অনন্ত আকাশ' বলা হয়নি, এটাই অভিপ্রায়। এখানে সময়ের ব্যবস্থাপন ও ধ্যানের বিশেষত্ব প্রতিপাদন করাই উদ্দেশ্য, প্রতিপত্তি (সাধনপ্রণালী) নয়; তাই তা বলা হয়নি।

266. Paṭhamāruppaviññāṇaṃ [Pg.109] attano pharaṇākāreneva anantanti manasikātabbattā ‘‘ananta’’nti vuttaṃ. Ugghāṭabhāvo ugghāṭimaṃ.

২৬৬. প্রথম অরূপ-বিজ্ঞান নিজের স্ফরণ-আকারের কারণেই 'অনন্ত' হিসেবে মনসিক্কার করার যোগ্য হওয়ায় একে 'অনন্ত' বলা হয়েছে। কসিণ অপসারণের ভাবই হলো 'উদ্ঘাটন' (উগঘাটন)।

267. Akiñcananti viññāṇassa kiñci pakāraṃ aggahetvā sabbena sabbaṃ vibhāvanaṃ āha.

২৬৭. 'অকিঞ্চন' বলতে বিজ্ঞানের কোনো প্রকারভেদ গ্রহণ না করে সর্বতোভাবে তার সম্পূর্ণ অভাব বা অবিদ্যমানতা প্রকাশ করা হয়েছে।

268. Yāyāti saṅkhārāvasesasaññāya. Taṃ tāva paṭipattiṃ. Āvajjissāmītiādinā tanninnāvajjanādipavattiyā abhāvaṃ dasseti, na tadatikkamanatthāya āvajjanabhāvanāpavattiyā. Nāsaññāti saññābhāvo ca etissā atthīti attho. Samūhagahaṇavasena pavattaṃ kalāpasammasanaṃ. Phassādiekekadhammagahaṇavasena pavattā anupadadhammavipassanā.

২৬৮. 'যাহার দ্বারা' বলতে সংস্কারাবশেষ সংজ্ঞার দ্বারা। 'সেই প্রতিপত্তিকে প্রথমে'। 'আবর্তন করব' ইত্যাদি দ্বারা তন্মুখী আবর্তন ইত্যাদির প্রবৃত্তির অভাব প্রদর্শন করে, তা অতিক্রম করার উদ্দেশ্যে আবর্তন-ভাবনার প্রবৃত্তি নয়। 'নাসংজ্ঞা' বলতে এই সংজ্ঞার সংজ্ঞাভাবও বিদ্যমান আছে—এই অর্থ। সমূহের (সমষ্টির) গ্রহণের বশে প্রবর্তিত বিচারকে 'কলাপ-সম্মর্শন' বলা হয়। স্পর্শ আদি এক একটি ধর্মের গ্রহণের বশে প্রবর্তিত বিপশ্যনাকে 'অনুপদধর্ম-বিপশ্যনা' বলা হয়।

Ākāse pavattitaviññāṇātikkamato tatiyā. Tadatikkamato hi tasseva vibhāvanaṃ hoti. Dutiyāruppaviññāṇavibhāvane hi tadeva atikkantaṃ siyā, na tassa ārammaṇaṃ, na cārammaṇe dosaṃ disvā anārammaṇassa vibhāvanātikkamo yujjati. Pāḷiyañca ‘‘viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ sato samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā taññeva viññāṇaṃ abhāvetī’’ti (cūḷani. upasīvamāṇavapucchāniddesa 39) ttaṃ, na vuttaṃ ‘‘taññeva viññāṇañcāyatanaṃ abhāvetī’’ti, ‘‘taññeva abhāvetī’’ti vā. ‘‘Anantaṃ viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajjā’’ti (vibha. 508) ettha pana dvayaṃ vuttaṃ ārammaṇañca viññāṇaṃ viññāṇañcāyatanañca. Tasmiṃ dvaye yena kenaci yato vā vuṭṭhito, teneva paṭṭhānaniddiṭṭhena taṃsaddassa sambandhe āpanne viññāṇañcāyatanassa nivattanatthaṃ viññāṇavacanaṃ, tasmā paṭhamāruppaviññāṇasseva abhāvanātikkamo vutto. Tannissitanti tena nissitaṃ. Taṃ maṇḍapalaggaṃ anissāya tena vinābhūte vivitte bahi okāse ṭhānaṃ viya ākāsalaggaviññāṇassa viveke tadapagame tatiyāruppassa ṭhānaṃ.

আকাশে প্রবর্তিত বিজ্ঞানের সমতিক্রমের কারণে তৃতীয় (অরূপ সমাপত্তি) হয়। তা সমতিক্রম করার কারণে তারই অভাব (বিভাপন) ঘটে। দ্বিতীয় অরূপ-বিজ্ঞানের বিভাপনে (অভাবকরণে) সেই বিজ্ঞানই অতিক্রান্ত হবে, তার আলম্বন নয়; এবং আলম্বনে দোষ দেখে অনালম্বনের (আলম্বনহীন বিষয়ী-ধ্যানের) বিভাপন বা সমতিক্রম যুক্তিযুক্ত নয়। পালিতেও বলা হয়েছে: 'বিজ্ঞানাঞ্চায়তন সমাপত্তিতে স্মৃতিমান হয়ে সমাপন্ন হয়ে, তা থেকে ব্যুত্থিত হয়ে সেই বিজ্ঞানকেই অভাবিত (অবিদ্যমান) করে', কিন্তু 'সেই বিজ্ঞানাঞ্চায়তনকেই অভাবিত করে' বা 'তাকেই অভাবিত করে' এরূপ বলা হয়নি। 'অনন্ত বিজ্ঞান—এরূপ বিজ্ঞানাঞ্চায়তন উপসম্পন্ন হয়ে' এখানে কিন্তু আলম্বন-বিজ্ঞান এবং বিজ্ঞানাঞ্চায়তন—এই উভয়ই বলা হয়েছে। সেই উভয়ের মধ্যে যেকোনো একটি থেকে বা যেখান থেকে ব্যুত্থিত হয়েছে, প্রধানরূপে নির্দেশিত সেই বিষয়ের সাথে 'তৎ' শব্দের সম্বন্ধ উপস্থিত হলে, বিজ্ঞানাঞ্চায়তনকে নিবৃত্ত করার জন্য 'বিজ্ঞান' শব্দ ব্যবহার করা হয়েছে। তাই প্রথম অরূপ-বিজ্ঞানেরই অভাবন-সমতিক্রম বলা হয়েছে। 'তন্নিশ্রিত' বলতে তার দ্বারা আশ্রিত। মণ্ডপে সংলগ্ন কোনো ব্যক্তিকে আশ্রয় না করে, তার থেকে বিচ্ছিন্ন হয়ে বাইরে নির্জন উন্মুক্ত স্থানে অবস্থান করার মতো; আকাশ-সংলগ্ন বিজ্ঞানের বিবেক বা অপগমে তৃতীয় অরূপের অবস্থানও তদ্রূপ।

Arūpāvacarakusalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

অরূপাবচর কুশল কথার বর্ণনা সমাপ্ত।

Tebhūmakakusalavaṇṇanā

ত্রৈভূমিক কুশল বর্ণনা

269. Ime [Pg.110] tāva chandādhipateyye pañca nayāti chandādhipateyyanaye ante purimanayānaṃ taṃnayābhimukhappavattiṃ sandhāya vuttaṃ, ayaṃ pana pakāro na pāḷianugato. Na hi pāḷiyaṃ suddhikanayādayo vatvā vīriyādhipateyyādinayā vuttāti. Mahāpakaraṇe sattahi mahāvārehi anulomādinayavicittehi hīnattiko vibhatto. Tattha ca majjhimadhammekadesabhūtā ime vīsati lokiyamahānayāti katvā ‘‘tattha vibhattā’’ti vuttaṃ, na etena kamena imesaṃ nayānaṃ tattha āgatattā.

২৬৯. 'ছন্দ-অধিপতি নয়-এ এই পাঁচটি নয়'—এই কথাটি ছন্দ-অধিপতি নয়ের শেষে পূর্ববর্তী নয়সমূহের তন্মুখী প্রবৃত্তিকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে, কিন্তু এই প্রকারটি পালি-অনুগামী নয়। কারণ পালিতে শুদ্ধিক-নয় আদি বলার পর বীর্য-অধিপতি আদি নয়সমূহ বলা হয়নি। মহাপকরণে (পটঠানে) অনুলোম আদি নয় দ্বারা বৈচিত্র্যময় সাতটি মহাবার দ্বারা হীন-ত্রিক বিভক্ত করা হয়েছে। এবং সেখানে মধ্যম ধর্মের একদেশভূত এই বিশটি লৌকিক মহানয়কে গ্রহণ করে 'সেখানে বিভক্ত হয়েছে' বলা হয়েছে, এই ক্রমে এই নয়সমূহ সেখানে আসার কারণে নয়।

Evametesaṃ vibhattaṭṭhānaṃ dassetvā idāni etasmiṃ tebhūmakakusalakathāvasānaṭṭhāne aṭṭhārasakammadvāradassanatthaṃ ‘‘imasmiṃ pana ṭhāne’’tiādimāha. Atha vā hīnapaṇītehi vinivattetvā majjhimarāsiantogadhabhāvaṃ dassentena etesaṃ tebhūmakakusalanayānaṃ hīnattike vibhāgo kato. ‘‘Imasmiṃ pana ṭhāne’’tiādikassa yathāvuttova sambandho. Hīnattike majjhimarāsimhi ye savipākā vaṭṭanissiteneva dānādivasena pavattitā, te hīnāti kātabbā. Ye vivaṭṭanissitena dānādivasena pavattitā, te paṇītāti kātabbā. Avipākā majjhimāti kātabbā. Avipākattā ca tesu majjhimarāsiṃ ṭhapetvā itare dve ekantavaṭṭanissitā nava, vivaṭṭupanissayabhūtā ca navāti aṭṭhārasa kammadvārāni, kammāni ca tāni tassa tassa phalassa kāraṇabhāvena dvārāni cāti kammadvārāni. Tattha tattha vā cittāni kammadvārānīti āha. Taṃtaṃdvārāni vā kāyādīni. Aṭṭhārasa khattiyā ca abhabbā hīnahīnattayādayo nava, bhabbā ca paṇītapaṇītattayādayo navāti kammānurūpeneva veditabbā. Evaṃ brāhmaṇādayo devā ca yojetabbā. Aṭṭhacattālīsa gottacaraṇāni tesaññeva khattiyādīnaṃ bhedā. ‘‘Kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti…pe… cittādhipateyya’’nti (dha. sa. 269-270) evaṃ vutto cittassa cittādhipateyyabhāvo, cittacetasikasamudāye samayavavatthāpako cittasaddo pavattoti ‘‘sampayuttadhammānaṃ vasena vutto’’ti āha.

এভাবে এদের বিশ্লেষণের স্থান প্রদর্শন করে, এখন এই ত্রৈভূমিক কুশল কথার সমাপ্তি স্থানে আঠারোটি কর্মদ্বার প্রদর্শনের জন্য 'কিন্তু এই স্থানে' ইত্যাদি বলেছেন। অথবা, হীন ও প্রণীত থেকে নিবৃত্ত করে মধ্যম রাশিতে অন্তর্ভুক্ততা প্রদর্শনের মাধ্যমে এই ত্রৈভূমিক কুশল নয়সমূহের হীন-ত্রিকে বিশ্লেষণ করা হয়েছে। 'কিন্তু এই স্থানে' ইত্যাদির সম্বন্ধ পূর্বোক্ত রূপই। হীন-ত্রিকের মধ্যম রাশিতে যেসকল সবিপাক ধর্ম কেবল বর্ত-আশ্রিত (সংসার-আশ্রিত) দানাদিরূপে প্রবর্তিত হয়েছে, সেগুলোকে 'হীন' করতে হবে। যেগুলো বিবর্ত-আশ্রিত (নির্বাণ-আশ্রিত) দানাদিরূপে প্রবর্তিত হয়েছে, সেগুলোকে 'প্রণীত' করতে হবে। অবিপাক ধর্মগুলোকে 'মধ্যম' করতে হবে। এবং অবিপাক হওয়ার কারণে তাদের মধ্যে মধ্যম রাশিকে বাদ দিয়ে অপর দুটি: একান্ত বর্ত-আশ্রিত নয়টি এবং বিবর্তের উপনিশ্রয়ভূত নয়টি—এই আঠারোটি কর্মদ্বার; এবং সেগুলো কর্ম এবং নিজ নিজ ফলের কারণ হওয়ার কারণে দ্বারও বটে, তাই 'কর্মদ্বার'। অথবা, সেখানে সেখানে চিত্তসমূহকে 'কর্মদ্বার' বলা হয়েছে। অথবা কায় আদি হলো সেই সেই দ্বার। আঠারো প্রকার ক্ষত্রিয় এবং অভব্য (সত্যজ্ঞান লাভে অযোগ্য) হীন-হীন ত্রয় আদি নয়টি, এবং ভব্য (সত্যজ্ঞান লাভে যোগ্য) প্রণীত-প্রণীত ত্রয় আদি নয়টি—এভাবে কর্মের অনুরূপই জানতে হবে। এভাবে ব্রাহ্মণ আদি এবং দেবগণের ক্ষেত্রেও যোজনা করতে হবে। আটচল্লিশটি গোত্র-চরণ সেই ক্ষত্রিয় আদিরই প্রভেদ। 'কামাবচর কুশল চিত্ত উৎপন্ন হয়েছে... চিত্ত-অধিপতি' এভাবে চিত্তের যে চিত্ত-অধিপতি ভাব বলা হয়েছে, চিত্ত-চৈতসিকের সমষ্টিতে সময়-ব্যবস্থাপক হিসেবে 'চিত্ত' শব্দ প্রবর্তিত হওয়ায় 'সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহের বশে বলা হয়েছে' বলা হয়েছে।

Tebhūmakakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.

ত্রৈভূমিক কুশল বর্ণনা সমাপ্ত।

Lokuttarakusalavaṇṇanā

লোকোত্তর কুশল বর্ণনা

277. Lokaṃ [Pg.111] taratīti etena lokasamatikkamapaṭipattimāha. Uttaratīti etena lokassantagamanaṃ phale patiṭṭhānaṃ phalaṃ. Samatikkammātiādinā nibbānaṃ. Samatikkammāti hi nissaritvā. Abhibhuyyāti visaṃyuttaṃ hutvāti attho. Tividhopi cattho maggādīsu ekekasmiṃ yojetabbo, maggeyeva vā idha tassa adhippetattā. Ekacittakkhaṇikanti ekamaggassa dve vāre anuppattiṃ sandhāyāha. Aññamaññaṃ dhammānaṃ anativattanādisādhikāya paññāya vaḍḍheti. ‘‘Niyyātīti niyyānīya’’nti vattabbe ī-kārassa rassattaṃ ya-kārassa ca ka-kāraṃ katvā ‘‘niyyānika’’nti vuttaṃ. Niyyāti etenāti niyyānaṃ, niyyānameva niyyānikaṃ venayiko viya. Ettha ‘‘neyyānika’’nti vattabbe i-kārassa e-kārattaṃ akatvā vuttaṃ.

২৭৭. 'লোককে ত্রাণ করে (অতিক্রম করে)' এর দ্বারা লোক-সমতিক্রম প্রতিপত্তিকে (মার্গকে) বুঝিয়েছেন। 'উত্তীর্ণ হয়' এর দ্বারা লোকের অন্তগমন (সমাপ্তি) এবং ফলে প্রতিষ্ঠা লাভকারী ফলকে বুঝিয়েছেন। 'সমতিক্রম করে' ইত্যাদি দ্বারা নির্বাণকে বুঝিয়েছেন। কারণ 'সমতিক্রম করে' বলতে নিঃসৃত হয়ে। 'অভিভূত করে' বলতে বিসংযুক্ত হয়ে—এই অর্থ। এই ত্রিবিধ অর্থই মার্গ আদি মধ্যে এক একটিতে যোজনা করতে হবে, অথবা কেবল মার্গেই যোজনা করতে হবে, কারণ এখানে তারই অভিপ্রায়। 'একচিত্তক্ষণস্থায়ী' বলতে একটি মার্গের দ্বিতীয়বার অনুৎপত্তিকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। পরস্পর সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহের অনতিবর্তন (অনতিক্রম) আদি সাধনকারী প্রজ্ঞার দ্বারা বর্ধিত করে। 'নিয্যাতি (নিঃসৃত হয়) ইতি নিয্যানীয়' এরূপ বলা উচিত হলেও দীর্ঘ ঈ-কারের হ্রস্বত্ব এবং য-কারের স্থানে ক-কার করে 'নিয্যানিক' বলা হয়েছে। এর দ্বারা নিঃসৃত হওয়া যায় বলে 'নিয্যান' (নির্গমন); এবং নিয্যানই হলো নিয্যানিক, যেমন 'বৈনয়িক' শব্দের মতো। এখানে 'নৈয্যানিক' বলা উচিত হলেও ই-কারের এ-কারত্ব না করে বলা হয়েছে।

Phalanti cittacetasikarāsi vuccati, taṃ aññamaññaṃ sampayuttānaṃ dhammānaṃ attano avayavabhūtānaṃ nissayo hoti. Phalañāṇaṃ vā phalaṃ, sammādiṭṭhiādayo aṅgāni vā. Lokuttarabhāveti lokaṃ uttiṇṇabhāve. Tena phalanibbānāni saṅgaṇhāti. Tesu yaṃ bhavati phalaṃ, taṃ ‘‘bhūmī’’ti vuccati. Yathā vā kammanibbattā kāmabhavādayo taṃsamaṅgino nissayabhāvena ‘‘bhūmī’’ti vuccanti, evaṃ maggena nibbattaṃ phalaṃ ariyasāvakassa kālena kālaṃ samāpajjitabbatāya nissayabhāvato ‘‘bhūmī’’ti vuccati, tatoyeva ariyā cirataraṃ tiṭṭhanti. Samucchedavivekavasenāti ettha apāyagamanīyānaṃ accantasamucchedo itaresañca vijjutobhāsena viya tamassa samucchedo daṭṭhabbo. Lokiyajjhānampi puthujjanassa ariyassa ca akatādhikārassa na vinā paṭipadāya ijjhati, katādhikārassa pana ariyassa maggeneva samijjhanato vipākānaṃ viya kusalena tathā samiddhassa ariyamaggena sadisatāya abhāvato atabbipākattā ca na maggapaṭipadā tassa jhānassa paṭipadāti sakkā vattunti tattha tathā garuṃ katvā paṭipadāhi eva desanā na katā, yathāvuttajjhānasaṅgahatthaṃ suddhikadesanāpi katā.

'ফল' বলতে চিত্ত-চৈতসিকের সমষ্টিকে বলা হয়, তা পরস্পর সম্প্রযুক্ত এবং নিজের অবয়বভূত (অংশীভূত) ধর্মসমূহের আশ্রয় হয়। অথবা ফলজ্ঞানই হলো ফল, অথবা সম্যকদৃষ্টি আদি মার্গঙ্গসমূহ। 'লোকোত্তরভাবে' বলতে লোক থেকে উত্তীর্ণ হওয়ার ভাবকে। এর দ্বারা ফল ও নির্বাণকে গ্রহণ করা হয়। তাদের মধ্যে যা ফল হয়, তাকে 'ভূমি' বলা হয়। অথবা যেমন কর্মজাত কামভব আদি তদ্বিশিষ্ট ব্যক্তির আশ্রয় হওয়ার কারণে 'ভূমি' বলা হয়, তেমনি মার্গ দ্বারা উৎপন্ন ফল আর্যশ্রাবকের সময়ে সময়ে সমাপন্ন হওয়ার যোগ্য হওয়ায় আশ্রয়ভাব হেতু 'ভূমি' বলা হয়, এবং সেই কারণেই আর্যগণ দীর্ঘকাল অবস্থান করেন। 'সমুচ্ছেদ-বিবেক বশে' এখানে অপায়গমনীয় (অপায়গামী) ধর্মসমূহের অত্যন্ত সমুচ্ছেদ এবং অন্যান্য ধর্মসমূহের বিদ্যুৎ-আলোকের দ্বারা অন্ধকারের বিনাশের মতো সমুচ্ছেদ দ্রষ্টব্য। লৌকিক ধ্যানও পৃথগ্জনের এবং অকৃত-অধিকার (পূর্বপ্রস্তুতিহীন) আর্যের ক্ষেত্রে প্রতিপত্তি (সাধনপ্রণালী) ব্যতীত সিদ্ধ হয় না। কিন্তু কৃত-অধিকার আর্যের ক্ষেত্রে মার্গের দ্বারাই তা সিদ্ধ হওয়ায়, কুশলের দ্বারা বিপাকসমূহের সিদ্ধির মতো, সেভাবে সমৃদ্ধ ধ্যানের আর্যমার্গের সাথে সদৃশতার অভাব হেতু এবং তার (মার্গের) বিপাক না হওয়ার কারণে, মার্গের প্রতিপত্তি সেই ধ্যানের প্রতিপত্তি—এরূপ বলা যায় না; তাই সেখানে সেভাবে গুরুত্ব দিয়ে কেবল প্রতিপত্তিসমূহের সাথেই দেশনা করা হয়নি, বরং পূর্বোক্ত মার্গসিদ্ধ ধ্যানের সংগ্রহের জন্য শুদ্ধিক-দেশনাও করা হয়েছে।

Idha pana kassaci vinā paṭipadāya asiddhito garuṃ katvā dassetuṃ ‘‘dukkhapaṭipada’’ntiādi vuttaṃ. Yo koci vāroti sakiṃ dvikkhattuṃ tikkhattuṃ catukkhattuṃ anekakkhattunti evamādīsu vikkhambhanavāresu yo koci. Sakiṃ dvikkhattuñca vikkhambhanavārā sukhā paṭipadā eva, na ca tato uddhaṃ sukhā paṭipadā [Pg.112] hotīti tikkhattuṃ vikkhambhanavāraṃ dukkhā paṭipadāti rocesuṃ aṭṭhakathācariyā. Tasmiṃ tathārocite tato paresu catukkhattuṃ vikkhambhanavārādīsu vattabbameva natthīti. Rūpārūpānaṃ lakkhaṇādīhi paricchinditvā gahaṇaṃ rūpārūpapariggaho, nāmarūpamattametaṃ, na añño koci sattādikoti vavatthāpanaṃ nāmarūpavavatthāpanaṃ. Pariggahitarūpārūpassa maggapātubhāvadandhatā ca nāmarūpavavatthāpanādīnaṃ kicchasiddhito siyāti na rūpārūpapariggahakicchatāya eva dukkhapaṭipadatā vattabbāti ce? Taṃ na, nāmarūpavavatthāpanādīnaṃ paccanīkakilesamandatāya sukhasiddhiyampi tathāsiddhavipassanāsahagatānaṃ indriyānaṃ mandatāya maggapātubhāvadandhabhāvato.

এখানে কিন্তু কারও প্রতিপদা (সাধনপদ্ধতি) ব্যতীত সিদ্ধি না হওয়ার কারণে গুরুত্ব সহকারে দেখানোর জন্য 'দুঃখপ্রতিপদা' ইত্যাদি বলা হয়েছে। 'যেকোনো বার' বলতে একবার, দুবার, তিনবার, চারবার, অনেকবার ইত্যাদি ক্লেশ দূর করার বারসমূহের মধ্যে যেকোনো একটিকে বোঝায়। একবার বা দুবার ক্লেশ দূর করার বারসমূহ কেবল সুখাপ্রতিপদাই (সহজ সাধন), এবং তার চেয়ে বেশি হলে সুখাপ্রতিপদা হয় না; তাই তিনবার ক্লেশ দূর করার বারকে অট্ঠকথাচার্যগণ 'দুঃখাপ্রতিপদা' (কঠিন সাধন) হিসেবে গ্রহণ করেছেন। তা সেভাবে নির্ধারিত হওয়ার পর, তার পরবর্তী চারবার ক্লেশ দূর করার বার ইত্যাদিতে (দুঃখাপ্রতিপদা বলার) আর কোনো কথাই থাকে না। রূপ ও অরূপকে লক্ষণাদির দ্বারা পরিচ্ছেদ করে গ্রহণ করা হলো 'রূপারূপপরিগ্রহ'। 'এটি কেবল নাম ও রূপমাত্র, নাম-রূপ ছাড়া অন্য কোনো সত্ত্ব বা আত্মা নেই'—এভাবে ব্যবস্থাপন করা হলো 'নামরূপব্যবস্থান'। পরিগৃহীত রূপ-অরূপবিশিষ্ট ব্যক্তির মার্গের প্রাদুর্ভাবের মন্থরতা নামরূপব্যবস্থানাদির কষ্টসাধ্যতার কারণে হতে পারে; তাই কেবল রূপারূপপরিগ্রহের কষ্টসাধ্যতার কারণেই দুঃখাপ্রতিপদাত্ব বলা উচিত নয়—যদি এমন আপত্তি করা হয়? তা ঠিক নয়; কারণ নামরূপব্যবস্থানাদির প্রতিপক্ষ ক্লেশের দুর্বলতার কারণে সহজে সিদ্ধি হলেও, সেভাবে সিদ্ধ হওয়া বিপশ্যনাসহগত ইন্দ্রিয়সমূহের দুর্বলতার কারণে মার্গের প্রাদুর্ভাব মন্থর হতে পারে।

Rūpārūpaṃ pariggahetvāti akicchenapi pariggahetvā. Kicchena pariggahite vattabbameva natthi. Evaṃ sesesupi. Imaṃ vāraṃ rocesunti kalāpasammasanāvasāne udayabbayānupassanāya vattamānāya uppannassa vipassanupakkilesassa tikkhattuṃ vikkhambhanena kicchatāvāraṃ dukkhā paṭipadāti rocesuṃ etadantattā paṭipadāya. Etassa akicchattepi purimānaṃ kicchatte dukkhapaṭipadatā vuttanayāvāti na paṭisiddhāti daṭṭhabbaṃ. Yathāvuttaṃ vā sabbaṃ rūpārūpapariggahādikicchataṃ tikkhattuṃ vikkhambhanavāratāvasena ‘‘imaṃ vāra’’nti āha. Yassa pana sabbattha akicchatā, tassa sukhā paṭipadā veditabbā.

'রূপ-অরূপ পরিগ্রহ করে' বলতে অনায়াসে পরিগ্রহ করেও বোঝায়। কষ্টসহকারে পরিগৃহীত হলে তো আর বলারই কিছু থাকে না। অবশিষ্ট জ্ঞানসমূহের ক্ষেত্রেও এরূপই। 'এই বারটি পছন্দ করেছেন' বলতে কলাপসম্মসন জ্ঞানের শেষে উদয়ব্যয়ানুপশ্যনা প্রবর্তিত হওয়ার সময় উৎপন্ন বিপশ্যনা-উপক্লেশকে তিনবার দূর করার মাধ্যমে কষ্টসাধ্যতার বারকে 'দুঃখাপ্রতিপদা' হিসেবে পছন্দ করেছেন, কারণ প্রতিপদার সমাপ্তি এখানেই। এর অকষ্টসাধ্যতা হলেও পূর্ববর্তী রূপারূপপরিগ্রহাদির কষ্টসাধ্যতা থাকলে দুঃখাপ্রতিপদাত্ব পূর্বোক্ত নিয়মেই নিষিদ্ধ নয়—এরূপ বুঝতে হবে। অথবা, পূর্বোক্ত সমস্ত রূপারূপপরিগ্রহাদির কষ্টসাধ্যতাকে তিনবার ক্লেশ দূর করার বারের ক্ষমতাবশে 'এই বার' বলে অভিহিত করেছেন। কিন্তু যার সর্বক্ষেত্রে অকষ্টসাধ্যতা থাকে, তার প্রতিপদাকে 'সুখাপ্রতিপদা' বলে জানতে হবে।

Musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ paṭipakkhabhāvato pariggāhakasabhāvā sammāvācā. Sā siniddhabhāvato sampayuttadhamme pariggaṇhāti sammāvācāpaccayasubhāsitasotārañca janaṃ. Kāyikakiriyākiccaṃ kattabbaṃ samuṭṭhāpeti, sayañca samuṭṭhahanaṃ ghaṭanaṃ hotīti sammākammantasaṅkhātā viratipi samuṭṭhānasabhāvāti vuttā. Sampayuttadhammānaṃ vā ukkhipanaṃ samuṭṭhahanaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya, jīvamānassa sattassa, sampayuttadhammānaṃ vā suddhi vodānaṃ ājīvasseva vā jīvitindriyavuttiyā.

মিথ্যাবাদাদির প্রতারণামূলক কাজের কারণে রুক্ষ ও অসংগ্রাহক স্বভাবের প্রতিপক্ষ হওয়ার কারণে সম্যক বাক্ (সন্মাবাচা) হলো সংগ্রাহক স্বভাবের। তা স্নিগ্ধ স্বভাবের কারণে সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহকে এবং সম্যক বাচাপ্রত্যয়যুক্ত সুভাষিত বাণী শ্রবণকারী জনসমষ্টিকে গ্রহণ (সংগ্রহ) করে। করণীয় কায়িক ক্রিয়াকলাপকে সমুত্থাপিত করে, এবং নিজেও সমুত্থান ও উদ্যমশীল হয় বলে সম্যক কর্মান্ত নামক বিরতিকেও সমুত্থান স্বভাবের বলা হয়েছে। অথবা কায়িক ক্রিয়ার দ্বারা ভার উত্তোলনের মতো সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহের উত্তোলন বা সমুত্থান করা; অথবা জীবিত সত্ত্বের সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহের শুদ্ধিই হলো 'বোদান' (বিশুদ্ধি), অথবা জীবিতেন্দ্রিয়ের বৃত্তির জন্য আজীবেরই (জীবিকারই) শুদ্ধি।

283. Maggasannissitanti paramatthamaggasabhāvattā maggāvayavabhāvena samudāyasannissitanti attho.

২৮৩. 'মার্গসন্ন আশ্রিত' বলতে পরমার্থ মার্গের স্বভাবযুক্ত হওয়ার কারণে মার্গের অবয়ব (অংশ) হিসেবে সমষ্টিকে আশ্রিত—এই অর্থ।

285. Patiṭṭhānaṃ kilesavasena, āyūhanaṃ abhisaṅkhāravasena. Taṇhāvasena vā patiṭṭhānaṃ, diṭṭhivasena āyūhanaṃ. Bodhīti yā ayaṃ dhammasāmaggī vuccatīti yojetabbā. Senaṅgarathaṅgādayo viyāti etena [Pg.113] puggalapaññattiyā avijjamānapaññattibhāvaṃ dasseti. Aṅga-saddo kāraṇatthopi hotīti catusaccabodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā. Bujjhantīti bodhiyo, bodhiyo eva aṅgāti ‘‘anubujjhantīti bojjhaṅgā’’ti vuttaṃ. Vipassanādīnaṃ kāraṇānaṃ bujjhitabbānañca saccānaṃ anurūpaṃ paccakkhabhāvena paṭimukhaṃ aviparītatāya sammā ca bujjhantīti evamatthavisesadīpakehi upasaggehi ‘‘anubujjhantī’’tiādi vuttaṃ. Bodhi-saddo hi sabbavisesayuttaṃ bujjhanaṃ sāmaññena saṅgaṇhātīti.

২৮৫. ক্লেশের বশে প্রতিষ্ঠিত হওয়া এবং অভিসংস্কারের বশে চেষ্টা করা। অথবা তৃষ্ণার বশে প্রতিষ্ঠিত হওয়া এবং দৃষ্টির বশে চেষ্টা করা। 'বোধি' বলতে যে এই ধর্মসামগ্রী (ধর্মের সমষ্টি) বলা হয়, তার সাথে এটি যুক্ত করতে হবে। 'সেনাঙ্গ, রথাঙ্গ ইত্যাদির মতো'—এর দ্বারা পুদ্গলপ্রজ্ঞপ্তির অবিদ্যমান প্রজ্ঞপ্তিত্ব প্রদর্শন করে। 'অঙ্গ' শব্দ কারণ অর্থেও ব্যবহৃত হয় বলে চতুরার্য সত্য বোধের (জ্ঞানের) জন্য সংবর্তিত হয় বিধায় 'বোধ্যঙ্গ' বলা হয়। যারা বোঝে তারা 'বোধি', বোধিসমূহ নিজেই অঙ্গ—এজন্য 'অনুবোধ করে বিধায় বোধ্যঙ্গ' বলা হয়েছে। বিপশ্যনাদি কারণসমূহের এবং বোদ্ধব্য সত্যসমূহের অনুরূপভাবে, প্রত্যক্ষভাবে, সম্মুখবর্তী হয়ে, অবিকৃতভাবে এবং সম্যকভাবে বোঝে—এরূপ বিশেষ অর্থ প্রকাশক উপসর্গসমূহের দ্বারা 'অনুবোধ করে' ইত্যাদি বলা হয়েছে। কারণ 'বোধি' শব্দ সমস্ত বিশেষযুক্ত বোধকে সাধারণভাবে গ্রহণ করে।

299. Tiṇṇanti rāgādīnaṃ. Karoti nāma kiṃ duccaritāni anuvattamānāni.

২৯৯. 'তিনটি' বলতে রাগাদির। 'করে' বলতে অনুবর্তী দুশ্চরিতসমূহকে কী করে (তা বোঝায়)।

301. Pāṇātipātādinipphāditapaccayānaṃ niccasevanaṃ dhuvapaṭisevanaṃ. Sakiccakoti visuṃ attano kiccavā. Na hotīti atthantarabhāvaṃ paṭikkhipati. Paccayapaṭisevanasāmantajappanairiyāpathappavattanāni pāpicchatānibbattāni tīṇi kuhanavatthūnīti.

৩০১. প্রাণাতিপাতাদির দ্বারা নিষ্পাদিত প্রত্যয়সমূহের (ভোগ্যবস্তুর) নিত্য সেবনই হলো 'ধ্রুবপ্রতিসেবন'। 'স্বকৃত্যক' বলতে পৃথকভাবে নিজের কৃত্যযুক্ত। 'হয় না' এর দ্বারা অর্থান্তরভাবকে (ভিন্ন অস্তিত্বকে) প্রতিষেধ করে। প্রত্যয় প্রতিসেবন, সামন্তজল্পন (চাটুকারিতা) এবং ঈর্যাপথ প্রবর্তন—পাপ ইচ্ছা থেকে উৎপন্ন এই তিনটি হলো কুহনাবস্তু (প্রতারণার বিষয়)।

343. Vuṭṭhānagāminīvipassanā saṅkhārupekkhā sānulomā, sā suññato passantī ‘‘suññatā’’ti vuccati, dukkhato passantī taṇhāpaṇidhisosanato ‘‘appaṇihita’’nti. Sā āgamanīyaṭṭhāne maggādhigamatthaṃ āgamanapaṭipadāṭhāne ṭhatvā suññatāppaṇihitanti nāmaṃ deti. Āgamanato nāme laddhe saguṇato ārammaṇato ca nāmaṃ siddhameva hoti, na pana saguṇārammaṇehi nāmalābhe sabbattha āgamanato nāmaṃ siddhaṃ hotīti paripuṇṇanāmasiddhihetuttā saguṇārammaṇehi sabbesampi nāmattayayogo, na āgamanatoti vavatthānakarattā ca nippariyāyadesanāya āgamanatova idha nāmaṃ labhati, na itarehīti vuttaṃ.

৩৪৩. উত্থানগামিনী বিপশ্যনা হলো অনুলোমসহগত সংস্কারোপেক্ষা জ্ঞান; তা শূন্যত হিসেবে দর্শন করলে 'শূন্যতা' বলা হয়, দুঃখ হিসেবে দর্শন করলে তৃষ্ণা ও প্রণিধিকে শোষণ করার কারণে 'অপ্রণিহিত' বলা হয়। তা আগমনীয় স্থানে মার্গাধিগমের জন্য আগমন প্রতিপদা স্থানে অবস্থান করে 'শূন্যতা ও অপ্রণিহিত' নাম প্রদান করে। আগমন থেকে নাম প্রাপ্ত হলে স্বগুণ ও আলম্বন থেকেও নাম সিদ্ধই হয়; কিন্তু স্বগুণ ও আলম্বন থেকে নাম লাভ হলে সর্বক্ষেত্রে আগমন থেকে নাম সিদ্ধ হয় না—এরূপ পরিপূর্ণ নামসিদ্ধির হেতু হওয়ার কারণে স্বগুণ ও আলম্বনের দ্বারা সকলেরই নামত্রয়ের যোগ হতে পারে, আগমন থেকে নয়; এবং ব্যবস্থাপনকারী হওয়ার কারণে নিষ্পর্যায় দেশনায় (অভিধর্মে) আগমন থেকেই এখানে নাম লাভ করে, অন্যগুলোর দ্বারা নয়—এরূপ বলা হয়েছে।

350. Animittavipassananti aniccānupassanaṃ. Nimittadhammesūti samūhādighanavasena ca sakiccaparicchedatāya ca sapariggahesu khandhesu. Animittavimokkhoti aniccānupassanamāha. Evaṃsampadamidanti kathamidha upamāsaṃsandanaṃ hoti. Na hi chandacittānaṃ maggasaṅkhātaadhipatibhāvābhāvo viya saddhindriyādhikassa animittavimokkhassa animittabhāvābhāvo atthi, na ca amaggādhipatīnaṃ maggādhipatināmadānābhāvo viya animittassa animittanāmadānābhāvoti sakkā vattuṃ animittavimokkhassa ananimittatāya abhāvato[Pg.114]. Maggo adhipati etesanti ca maggādhipatinoti yutto tattha chandacittehi taṃsampayuttānaṃ maggādhipatibhāvābhāvo. Idha pana maggo animittaṃ etassāti maggānimittoti ayamattho na sambhavatīti na tena amaggena maggassa animittabhāvo na yujjati, kiṃ vā ettha sāmaññaṃ adhippetanti. Amaggaṅgamagganāmābhāvo. Yathā satipi adhipatibhāve chandacittānaṃ na maggādhipatīti magganāmaṃ, na ca tehi maggassa tesaṃ amaggaṅgattā, tathā satipi saddhāya āgamanabhāvena tassā animittanti magganāmaṃ, na ca tāya maggassa tassā amaggaṅgattā. Evaṃ animittavipassanāyapi animittabhāvo nippariyāyena natthīti dīpito hoti.

৩৫০. 'অনিমিত্ত বিপশ্যনা' বলতে অনিত্যানুপশ্যনাকে বোঝায়। 'নিমিত্তধর্মসমূহে' বলতে সমূহ আদি ঘনবশে এবং স্বকৃত্য পরিচ্ছেদের দ্বারা সপরিগ্রহ পঞ্চস্কন্ধে। 'অনিমিত্ত বিমোক্ষ' বলতে অনিত্যানুপশ্যনাকে বুঝিয়েছেন। 'এরূপ সম্পন্ন এটি'—এখানে উপমার তুলনা কীভাবে হতে পারে? কারণ ছন্দ ও চিত্তের মার্গ নামক অধিপতিভাবের অভাবের মতো শ্রদ্ধেন্দ্রিয়াধিক ব্যক্তির অনিমিত্ত বিমোক্ষের অনিমিত্তভাবের অভাব নেই; এবং অমার্গাধিপতিসমূহের মার্গাধিপতি নাম প্রদানের অভাবের মতো অনিমিত্তের অনিমিত্ত নাম প্রদানের অভাব রয়েছে—এরূপ বলা যায় না, কারণ অনিমিত্ত বিমোক্ষের অননিমিত্ততার অভাব রয়েছে। 'মার্গ এদের অধিপতি'—এজন্য মার্গাধিপতি বলা সংগত; সেখানে ছন্দ ও চিত্তের দ্বারা তৎসম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহের মার্গাধিপতিভাবের অভাব ঘটে। কিন্তু এখানে 'মার্গ এর অনিমিত্ত'—এজন্য মার্গানিমিত্ত, এই অর্থ সম্ভব নয় বলে সেই অমার্গের দ্বারা মার্গের অনিমিত্তভাব অসংগত নয়; অথবা এখানে কী সাদৃশ্য অভিপ্রেত? অমার্গাঙ্গের মার্গনামের অভাব। যেমন অধিপতিভাব থাকলেও ছন্দ ও চিত্তের 'মার্গাধিপতি' এরূপ মার্গনাম হয় না, এবং তাদের দ্বারা মার্গেরও নাম হয় না কারণ তারা অমার্গাঙ্গ; তেমনি শ্রদ্ধার আগমনভাব থাকলেও তার 'অনিমিত্ত' এরূপ মার্গনাম হয় না, এবং তার দ্বারা মার্গেরও নাম হয় না কারণ তা অমার্গাঙ্গ। এভাবে অনিমিত্ত বিপশ্যনারও অনিমিত্তভাব মুখ্যার্থে নেই—এরূপ প্রকাশিত হয়েছে।

Nanu ca idha jhānaṃ suññatādināmena vuttaṃ, na maggoti ce? Na, maggasampayogato jhānassa suññatādināmakattā. Suttantapariyāyena saguṇārammaṇehi idha abhidhammepi nāmaṃ labhatīti āhaṃsu. Tasmā paṭikkhittā ‘‘na pana labhantī’’ti. Kiṃ kāraṇā? Abhidhamme sarasaṃ anāmasitvā paccanīkatova nāmalābhāti adhippāyo. Yo hi saguṇārammaṇehi nāmalābho, so sarasappadhāno hoti. Saraseneva ca nāmalābhe sabbamaggānaṃ suññatādibhāvoti vavatthānaṃ na siyā. Tasmā abhidhamme satipi dvīhi nāmalābhe paccanīkato nāmavavatthānakaraṃ gahitanti saguṇārammaṇehi suññatāppaṇihitamaggā nāmaṃ na labhantīti āha. Atha vā na pana labhantīti aññanirapekkhehi saguṇārammaṇehi na labhanti. Kiṃ kāraṇā? Abhidhamme sarasapaccanīkehi sahitehi nāmalābhāti attho. Paccanīkañhi vavatthānakaraṃ anapekkhitvā kevalassa sarasassa nāmahetubhāvo abhidhamme natthi avavatthānāpattito. Tasmā attābhinivesapaṇidhipaṭipakkhavipassanānulomā maggā satipi sarasantare paccanīkasahitena sarasena nāmaṃ labhanti. Animittamaggassa pana vipassanā nimittapaṭipakkhā na hoti sayaṃ nimittaggahaṇato nimittaggahaṇānivāraṇāti tadanulomamaggopi na nimittassa paṭipakkho. Yadi siyā, nimittagatavipassanāyapi paṭipakkho siyāti. Tasmā vijjamānopi saraso vavatthānakarapaccanīkābhāvā abhidhamme animittanti nāmadāyako na gahito. Aniccānupassanānulomo pana maggo suddhikapaṭipadānayeyeva saṅgahitoti daṭṭhabbo. Tasmā eva ca so nayo vuttoti. Evanti yaṃ [Pg.115] vakkhati ‘‘aniccato vuṭṭhahantassa maggo animitto hotī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 350), evaṃ āharitvā aṭṭhakathācariyehi so animittamaggo dīpitoti attho.

'এখানে ধ্যানকে শূন্যতাদি নামে বলা হয়েছে, মার্গকে নয়'—যদি এমন আপত্তি করা হয়? তা নয়; কারণ মার্গসম্প্রযুক্ত হওয়ার কারণে ধ্যানের শূন্যতাদি নাম হয়েছে। সূত্রান্তের নিয়মে স্বগুণ ও আলম্বনের দ্বারা এখানে অভিধর্মেও নাম লাভ করে—এরূপ অনেকে বলেন। তাই 'কিন্তু লাভ করে না' এর দ্বারা তা প্রতিষেধ করা হয়েছে। কী কারণে? অভিধর্মে স্বরসকে (নিজের স্বভাবকে) স্পর্শ না করে কেবল প্রতিপক্ষের কারণেই নাম লাভ হয়—এটিই অট্ঠকথাচার্যের অভিপ্রায়। কারণ স্বগুণ ও আলম্বনের দ্বারা যে নাম লাভ হয়, তা স্বরসপ্রধান হয়। এবং কেবল স্বরসের দ্বারাই নাম লাভ হলে সমস্ত মার্গের শূন্যতাদি ভাব হওয়ার কারণে ব্যবস্থাপন (পার্থক্যকরণ) থাকত না। তাই অভিধর্মে উভয়ের দ্বারা নাম লাভ হলেও প্রতিপক্ষের দ্বারা নাম ব্যবস্থাপনকারীকে গ্রহণ করা হয়েছে; এজন্য স্বগুণ ও আলম্বনের দ্বারা শূন্যতা ও অপ্রণিহিত মার্গসমূহ নাম লাভ করে না—এরূপ বলা হয়েছে। অথবা, 'কিন্তু লাভ করে না' বলতে অন্য নিরপেক্ষ স্বগুণ ও আলম্বনের দ্বারা লাভ করে না। কী কারণে? অভিধর্মে স্বরস ও প্রতিপক্ষ উভয়ের সাহচর্যে নাম লাভ হয়—এই অর্থ। কারণ ব্যবস্থাপনকারী প্রতিপক্ষকে উপেক্ষা করে কেবল স্বরসের নামহেতুত্ব অভিধর্মে নেই, কারণ তা হলে অব্যবস্থাপনের আপত্তি ঘটে। তাই আত্মাভিনিবেশ ও প্রণিধির প্রতিপক্ষ বিপশ্যনার অনুলোম মার্গসমূহ অন্য স্বরস থাকলেও প্রতিপক্ষসহগত স্বরসের কারণে নাম লাভ করে। কিন্তু অনিমিত্ত মার্গের বিপশ্যনা নিমিত্তের প্রতিপক্ষ নয়, কারণ তা নিজেই নিমিত্ত গ্রহণ করে এবং নিমিত্ত গ্রহণ নিবারণ করতে পারে না; তাই তদনুলোম মার্গও নিমিত্তের প্রতিপক্ষ নয়। যদি হতো, তবে নিমিত্তগত বিপশ্যনারও প্রতিপক্ষ হতো। তাই বিদ্যমান থাকলেও ব্যবস্থাপনকারী প্রতিপক্ষের অভাবে অভিধর্মে 'অনিমিত্ত' এরূপ নামপ্রদানকারী স্বরসকে গ্রহণ করা হয়নি। কিন্তু অনিত্যানুপশ্যনার অনুলোম মার্গ শুদ্ধিক প্রতিপদা নিয়মেই সংগৃহীত হয়েছে—এরূপ বুঝতে হবে। এবং সেই কারণেই সেই নিয়ম বলা হয়েছে। 'এরূপ' বলতে যা বলবেন—'অনিত্য থেকে উত্থিত ব্যক্তির মার্গ অনিমিত্ত হয়', অট্ঠকথাচার্যগণ সেভাবে উদ্ধৃত করে সেই অনিমিত্ত মার্গকে প্রকাশ করেছেন—এই অর্থ।

Vuṭṭhāna…pe… kimārammaṇāti aniccādito vuṭṭhahantassa vuṭṭhānagāminiyā lakkhaṇārammaṇatte sati saṅkhārehi vuṭṭhānaṃ na siyā, saṅkhārārammaṇatte ca lakkhaṇapaṭivedhoti maññamāno pucchati. ‘‘Anicca’’ntiādinā saṅkhāresu pavattamānena ñāṇena lakkhaṇānipi paṭividdhāni honti tadākārasaṅkhāragahaṇatoti āha ‘‘lakkhaṇārammaṇā’’ti. Saṅkhārārammaṇā eva yathāvuttādhippāyena ‘‘lakkhaṇārammaṇā’’ti vuttāti dassento ‘‘lakkhaṇaṃ nāmā’’tiādimāha. Aniccatā dukkhatā anattatāti hi visuṃ gayhamānaṃ lakkhaṇaṃ paññattigatikaṃ paramatthato avijjamānaṃ, avijjamānattā eva parittādivasena navattabbadhammabhūtaṃ. Tasmā visuṃ gahetabbassa lakkhaṇassa paramatthato abhāvā ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti saṅkhāre sabhāvato sallakkhentova lakkhaṇāni sallakkheti nāmāti āha ‘‘yo pana aniccaṃ dukkhamanattāti tīṇi lakkhaṇāni sallakkhetī’’ti. Yasmā ca aniccantiādinā saṅkhārāva dissamānā, tasmā te kaṇṭhe baddhakuṇapaṃ viya paṭinissajjanīyā honti.

উত্থান...পে... কী আলম্বনযুক্ত? অনিত্য আদি সংস্কার থেকে উত্থিত ব্যক্তির উত্থানগামিনী বিপশ্যনার লক্ষণরূপ আলম্বন হলে সংস্কারসমূহ থেকে উত্থান হবে না, এবং সংস্কার আলম্বন হলে লক্ষণের প্রতিবেধ (ভেদজ্ঞান) হবে না - এরূপ মনে করে জিজ্ঞাসা করছেন। "অনিত্য" ইত্যাদি দ্বারা সংস্কারসমূহে প্রবর্তমান জ্ঞানের দ্বারা লক্ষণসমূহও প্রতিবিদ্ধ (জ্ঞাত) হয়, সেই প্রকার সংস্কার গ্রহণের কারণে; তাই বলেছেন "লক্ষণালম্বন"। সংস্কারালম্বনকেই পূর্বোক্ত অভিপ্রায় অনুসারে "লক্ষণালম্বন" বলা হয়েছে - এটি প্রদর্শন করতে গিয়ে "লক্ষণং নাম" ইত্যাদি বলেছেন। অনিত্যতা, দুঃখতা, অনাত্মতা - এভাবে পৃথকভাবে গৃহীত লক্ষণ প্রজ্ঞপ্তিসদৃশ এবং পরমার্থত অবিদ্যমান (অস্তিত্বহীন)। অবিদ্যমান হওয়ার কারণেই তা পরিত্ত (ক্ষুদ্র) আদি হিসেবে বর্ণনাতীত ধর্মস্বরূপ। অতএব, পৃথকভাবে গ্রহণীয় লক্ষণের পরমার্থত অভাব থাকায়, "অনিত্য, দুঃখ, অনাত্মা" এভাবে সংস্কারসমূহকে স্বভাবত লক্ষ্য করার মাধ্যমেই লক্ষণসমূহকে লক্ষ্য করা হয় - এই অর্থে বলেছেন "যিনি অনিত্য, দুঃখ, অনাত্মা - এই তিন লক্ষণ লক্ষ্য করেন"। যেহেতু "অনিত্য" ইত্যাদি দ্বারা সংস্কারসমূহকেই দেখা যায়, তাই সেগুলি গলায় বাঁধা পচা লাশের মতো বর্জনীয় বা পরিত্যাজ্য হয়।

Lokuttarakusalaṃ

লোকোত্তর কুশল।

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

প্রকীর্ণক কথার ব্যাখ্যা।

Tatrāti lokuttarajjhāne. Ajjhattañcāti upaḍḍhagāthāya abhinivisitabbaṃ vuṭṭhātabbaṃ vipassanābhūmiṃ pañcadhā uddisati. Sattaaṭṭhādīni aṅgāni sattaṭṭhaṅgānīti ādisaddassa lopo daṭṭhabbo. Nimittanti yato vuṭṭhānaṃ, tāni nimittapavattāni nimittavacaneneva uddisati. Saṅkhārupekkhāñāṇameva ariyamaggassa bojjhaṅgādivisesaṃ niyameti. Kasmā? Tato tato dutiyādipādakajjhānato uppannassa sasaṅkhārupekkhāñāṇassa pādakajjhānātikkantānaṃ aṅgānaṃ asamāpajjitukāmatāvirāgabhāvanābhāvato itarassa ca atabbhāvato. Tesampi vādesu…pe… vipassanāva niyametīti veditabbā. Kasmā? Vipassanāniyameneva hi paṭhamattheravādepi apādakapaṭhamajjhānapādakamaggā paṭhamajjhānikāva honti, itare ca pādakajjhānavipassanāniyamehi taṃtaṃjhānikā. Evaṃ sesavādesupi vipassanāniyamo yathāsambhavaṃ yojetabbo.

"তত্র" বলতে লোকোত্তর ধ্যানে। "অজ্ঝত্তঞ্চ" ইত্যাদি অর্ধগাথার দ্বারা অভিনিবেশযোগ্য, উত্থানযোগ্য এবং বিপশ্যনার ভূমিকে পাঁচ প্রকারে নির্দেশ করছেন। সাত, আট ইত্যাদি অঙ্গসমূহকে "সপ্তাষ্টাঙ্গ" বলা হয়েছে, এখানে 'আদি' শব্দের লোপ বুঝতে হবে। "নিমিত্ত" বলতে যেখান থেকে উত্থান ঘটে, সেই নিমিত্ত-প্রবৃত্তিগুলিকে নিমিত্ত শব্দের দ্বারাই নির্দেশ করছেন। সংস্কারোপেক্ষা জ্ঞানই আর্যমার্গের বোধ্যঙ্গ আদি বিশেষত্ব নির্ধারণ করে। কেন? কারণ সেই সেই দ্বিতীয় আদি পাদ ধ্যান থেকে উৎপন্ন সংস্কারোপেক্ষা জ্ঞানসহ বিপশ্যনা জ্ঞানের পাদ ধ্যান অতিক্রমকারী অঙ্গসমূহের প্রতি অসমাপত্তি-কামনা ও বৈরাগ্য ভাবনার অস্তিত্ব থাকার কারণে এবং অন্য জ্ঞানের ক্ষেত্রে তা না থাকার কারণে। তাঁদের বাদেও (মতেও)...পে... বিপশ্যনাই নির্ধারণ করে - এটি জানতে হবে। কেন? কারণ বিপশ্যনার নিয়মের কারণেই প্রথম স্থবিরের বাদেও পাদ ধ্যানহীন মার্গ এবং প্রথম ধ্যানরূপ পাদ ধ্যানযুক্ত মার্গ প্রথম ধ্যানযুক্তই হয়, এবং অন্য মার্গগুলি পাদ ধ্যান ও বিপশ্যনার নিয়মানুসারে সেই সেই ধ্যানযুক্ত হয়। এভাবে অবশিষ্ট বাদসমূহেও বিপশ্যনার নিয়ম যথাসম্ভব যুক্ত করতে হবে।

Pakiṇṇakasaṅkhāreti [Pg.116] pādakajjhānato aññasaṅkhāre. Tena pādakajjhānasaṅkhāresu sammasitesu vattabbameva natthīti dasseti. Tatrāpīti dutiyattheravādepi. Taṃtaṃjhānikatā taṃtaṃsammasitasaṅkhāravipassanāniyamehi hoti. Tatrāpi hi vipassanā taṃtaṃvirāgāvirāgabhāvanābhāvena somanassasahagatā upekkhāsahagatā ca hutvā jhānaṅgādiniyamaṃ maggassa karotīti evaṃ vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo.

"প্রকীর্ণক সংস্কার" বলতে পাদ ধ্যান ব্যতীত অন্য সংস্কারসমূহকে বোঝায়। এর দ্বারা পাদ ধ্যানরূপ সংস্কারসমূহকে সম্প্রদর্শন করা হলে বলার মতো কিছুই থাকে না - এটি প্রদর্শন করছেন। "তত্রাপি" বলতে দ্বিতীয় স্থবিরের বাদেও। সেই সেই ধ্যানযুক্ততা সেই সেই সম্প্রদর্শিত সংস্কার ও বিপশ্যনার নিয়মানুসারে হয়ে থাকে। কারণ সেখানেও বিপশ্যনা সেই সেই বৈরাগ্য ও অবৈরাগ্য ভাবনার প্রভাবে সৌমনস্যসহগত এবং উপেক্ষা সহগত হয়ে মার্গের ধ্যানাঙ্গ আদি নির্ধারণ করে - এভাবে বিপশ্যনার নিয়ম পূর্বোক্ত উপায়েই জানতে হবে।

Tanti taṃtaṃjhānasadisabhavanaṃ. Svāyamattho pādakajjhānasammasitajjhānupanissayehi vinā ajjhāsayamattena asijjhanā upanissayena vinā saṅkappamattena sakadāgāmiphalādīnaṃ asijjhanadīpakena nandakovādena (ma. ni. 3.398 ādayo) dīpetabbo. Tattha hi sotāpannāyapi paripuṇṇasaṅkappabhāvaṃ vadantena bhagavatā yassa yassa upanissayo atthi, tassa tasseva ajjhāsayo niyāmako, nāññassāti tena tena paripuṇṇasaṅkappatā hoti, na tato paraṃ saṅkappasabbhāvepi asijjhanatoti ayamattho dīpito hoti. Evamidhāpi yassa yassa dutiyādijhānikassa maggassa yathāvutto upanissayo atthi, tassa tasseva ajjhāsayo niyāmako, nāññassa satipi tasmiṃ asijjhanato. Imasmiṃ pana vāde pādakasammasitajjhānupanissayasabbhāve ajjhāsayo ekantena hoti, taṃtaṃphalūpanissayasabbhāve taṃtaṃsaṅkappo viyāti tadabhāvābhāvato ajjhāsayo niyametīti vuttaṃ.

"তৎ" বলতে সেই সেই ধ্যানের সদৃশ হওয়া। এই অর্থটি পাদ ধ্যান ও সম্প্রদর্শিত ধ্যানের উপনিশ্রয় ব্যতীত কেবল অভিপ্রায় মাত্রের দ্বারা অসিদ্ধ হওয়ার কারণে, উপনিশ্রয় ব্যতীত কেবল সংকল্প মাত্রের দ্বারা সকৃদাগামী ফল আদির অসিদ্ধি প্রদর্শনকারী 'নন্দকোবাদ সূত্র' দ্বারা ব্যাখ্যা করতে হবে। কারণ সেখানে শ্রোতাপন্ন ব্যক্তিরও সংকল্পের পরিপূর্ণতা বর্ণনা করতে গিয়ে ভগবান বলেছেন যে, যাঁর যাঁর উপনিশ্রয় আছে, তাঁর তাঁরই অভিপ্রায় নিয়ামক হয়, অন্যের নয়; এর দ্বারা সেই সেই মার্গের সংকল্পের পরিপূর্ণতা ঘটে, তার চেয়ে বেশি সংকল্পের অস্তিত্ব থাকলেও কেবল সংকল্পের দ্বারা সিদ্ধি হয় না - এই অর্থটি প্রকাশিত হয়েছে। এভাবেই এখানেও, যে যে দ্বিতীয় আদি ধ্যানযুক্তমার্গের পূর্বোক্ত উপনিশ্রয় রয়েছে, কেবল সেই সেই মার্গেরই অভিপ্রায় নিয়ামক হয়, অন্যের ক্ষেত্রে অভিপ্রায় থাকলেও তা অসিদ্ধ হওয়ার কারণে তা নিয়ামক হয় না। কিন্তু এই বাদে, পাদ ধ্যান ও সম্প্রদর্শিত ধ্যানের উপনিশ্রয়ের অস্তিত্ব থাকলে অভিপ্রায় অবশ্যই কার্যকর হয়, যেমন সেই সেই ফলের উপনিশ্রয় থাকলে সেই সেই সংকল্প কার্যকর হয়; তাই তার অভাবে অভাব হওয়ার কারণে "অভিপ্রায়ই নির্ধারণ করে" - এটি বলা হয়েছে।

Yasmiṃ pana pādakajjhānaṃ natthīti catutthajjhānikavajjānaṃ pādakāni lokiyajjhānāni sandhāya vuttaṃ. Appanāppatti ca oḷārikaṅgātikkamanupanissayābhāve pañcahi aṅgehi vinā na hotīti ‘‘somanassasahagatamaggo hotī’’ti āha. Upekkhāsahagatamaggoti etena catutthajjhānikatāpi samānā anusayasamugghāṭanasamatthassa na saṅkhārāvasesatāti dasseti. Te ca vādā na virujjhanti ajjhāsayavasena pañcamajjhānikatāya paṭhamādijjhānikatāya ca sambhavatoti adhippāyo. Ajjhāsayo ca sātthako hoti, aññathā pādakasammasitajjhāneheva niyamassa siddhattā ajjhāsayo niyāmako vuccamāno niratthako siyāti. Idha pana aṭṭhasāliniyā niyāmane ekantikaṃ vipassanāsaṅkhātaṃ atthameva uddharitvā ‘‘tesampi vādesu ayaṃ…pe… vipassanāva niyametī’’ti vadantena [Pg.117] tayopete vāde vipassanāva niyametīti dassitaṃ. Taṃtaṃvādānañhi vipassanāsahitānameva siddhi, nāññathāti dassitanti.

"যেটিতে পাদ ধ্যান নেই" - এটি চতুর্থ ধ্যানযুক্ত মার্গ ব্যতীত অন্য মার্গগুলির পাদস্বরূপ লৌকিক ধ্যানসমূহকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। এবং স্থূল ধ্যানাঙ্গসমূহ অতিক্রম করার উপনিশ্রয়ের অভাবে পাঁচ অঙ্গ ব্যতীত অর্পণা প্রাপ্তি হয় না, তাই বলেছেন "সৌমনস্যসহগত মার্গ হয়"। "উপেক্ষাসহগত মার্গ" - এর দ্বারা অনুশয় সমুৎপাটনে সমর্থ মার্গের চতুর্থ ধ্যানযুক্ততাও সমান হলেও, সূক্ষ্ম সংস্কারের অবশিষ্টতা সমান নয় - এটি প্রদর্শন করছেন। এবং সেই বাদসমূহ পরস্পর বিরোধী নয়, কারণ অভিপ্রায়ের বশে পঞ্চম ধ্যানযুক্ততা এবং প্রথম আদি ধ্যানযুক্ততা সম্ভব - এটিই অট্ঠকথাচার্যের অভিপ্রায়। এবং অভিপ্রায় সার্থক হয়; অন্যথায় কেবল পাদ ধ্যান ও সম্প্রদর্শিত ধ্যানের দ্বারাই নিয়ম সিদ্ধ হওয়ায় অভিপ্রায়কে নিয়ামক বলা নিরর্থক হতো। কিন্তু এখানে অট্ঠশালিনীতে নির্ধারণের ক্ষেত্রে একান্তভাবে বিপশ্যনাসংজ্ঞাত অর্থকেই উদ্ধার করে "তাঁদের বাদেও এই...পে... বিপশ্যনাই নির্ধারণ করে" - এটি বলার মাধ্যমে এই তিনটি বাদেই বিপশ্যনাই নির্ধারণ করে - এটি প্রদর্শন করা হয়েছে। কারণ সেই সেই বাদসমূহের বিপশ্যনাসহগত হলেই কেবল সিদ্ধি ঘটে, অন্যথায় নয় - এটিই প্রদর্শিত হয়েছে।

Pavedhatīti gotrabhussa paccayo bhavituṃ na sakkotīti attho. Yadi pañcamacittakkhaṇe javanaṃ patitaṃ nāma hoti, kathaṃ tadā gotrabhu tadanantarañca maggo javanassa patitakkhaṇe uppajjatīti? Apubbassa javanantarassa patitatābhāvato. Tadeva hi javanaṃ anekakkhattuṃ pavattamānaṃ patitaṃ siyāti, gotrabhu pana ārammaṇantare uppannaṃ apubbaṃ javanaṃ, tathā maggo bhūmantarato cāti. Nanu ca sattamajavanacetanāya balavatāya upapajjavedanīyabhāvo hoti ānantariyatāpīti, tatthāyaṃ adhippāyo siyā ‘‘paṭisandhiyā anantarapaccayabhāvino vipākasantānassa anantarapaccayabhāvena antimajavanacetanāya susaṅkhatattā sā sattamajavanacetanā upapajjavedanīyā ānantarikā ca hoti, na apatitajavanacetanā viya balavatāyā’’ti.

"কম্পিত হয়" বলতে গোত্রভূর প্রত্যয় হতে পারে না - এই অর্থ। যদি পঞ্চম চিত্তক্ষণে জবন পতিত হয়, তবে কীভাবে তখন গোত্রভূ এবং তার অব্যাবহিত পরে মার্গ জবনের পতনক্ষণে উৎপন্ন হয়? যেহেতু নতুন কোনো জবনান্তরের পতন ঘটে না। কারণ সেই মূল জবনই বহুবার প্রবর্তমান হলে পতিত হতে পারে; কিন্তু গোত্রভূ হলো অন্য আলম্বনে উৎপন্ন এক নতুন জবন, এবং মার্গও অন্য ভূমির কারণে নতুন জবন। প্রশ্ন হতে পারে, সপ্তম জবন চেতনার প্রবলতার কারণে কি উপপাদ্যবেদনীয় ভাব এবং আনন্তর্য ভাবও হয় না? সেখানে অভিপ্রায় এই হতে পারে যে, প্রতিসন্ধির অব্যাবহিত প্রত্যয়স্বরূপ বিপাক সন্ততির অব্যাবহিত প্রত্যয় হিসেবে অন্তিম জবন চেতনার সুসংস্কৃত হওয়ার কারণে সেই সপ্তম জবন চেতনা উপপাদ্যবেদনীয় ও আনন্তর্য কর্ম হয়, অপতিত জবন চেতনার মতো কেবল প্রবলতার কারণে নয়।

Puna anulomaṃ taṃ anubandheyyāti gotrabhussa hi saṅkhārārammaṇatte sati tadapi anulomamevāti purimaanulomaṃ viya taṃ tadapi aññaṃ anulomaṃ anubandheyya, na maggoti maggavuṭṭhānameva ca na bhaveyya attano sadisālambanassa āvajjanaṭṭhāniyassa paccayassa alābhā. Appahīnabhāvena pañcasu upādānakkhandhesu anusayitā kilesā sā bhūmi etehi laddhāti katvā bhūmiladdhā. Vaṭṭaṃ sinonti bandhantīti katvā vaṭṭasetū ca, tesaṃ samugghātakaraṇantipi etadevassa lobhakkhandhādipadālanaṃ vuccati. Tanti pavattaṃ. Ekaṃ bhavanti anāgāmino anekakkhattuñca tattheva upapajjantassa heṭṭhā anāgamanavasena eko bhavoti gahetvā vuttaṃ.

"পুনরায় অনুলোম তাকে অনুসরণ করবে" - কারণ গোত্রভূর সংস্কারালম্বনত্ব থাকলে সেটিও অনুলোমই হতো; তাই পূর্ববর্তী অনুলোমের মতো সেই গোত্রভূরূপ অনুলোমও অন্য অনুলোমকে অনুসরণ করত, মার্গকে নয়; এবং মার্গের দ্বারা উত্থানও হতো না, কারণ নিজের সদৃশ আলম্বনযুক্ত আবর্তনের স্থানে স্থিত প্রত্যয় লাভ হতো না। অপ্রহীনতার কারণে পঞ্চ উপাদান স্কন্ধে অনুশয়িত ক্লেশসমূহ সেই ভূমিকে লাভ করেছে বলে একে "ভূমিলব্ধ" বলা হয়। তারা সংসারকে বন্ধন করে বলে "বর্তসেতু" বলা হয়; তাদের সমুৎপাটন করাকেও এই মার্গের লোভস্কন্ধ আদি বিদীর্ণ করা বলা হয়। "তৎ" বলতে প্রবৃত্তি। "এক ভব" বলতে অনাগামী ব্যক্তির বহুবার সেখানেই উৎপন্ন হওয়ার ক্ষেত্রে নিচের কামভূমিতে ফিরে না আসার কারণে "এক ভব" হিসেবে গ্রহণ করে বলা হয়েছে।

Imassa panatthassāti yathāvuttassa upādinnakapavattato vuṭṭhānassa. Apāyesu sattamabhavato uddhaṃ sugatiyañca vipākadāyakassa abhisaṅkhāraviññāṇassa paccayaghāto sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodho daṭṭhabbo. Dvīsu bhavesūti anāgāmimagge abhāvite sakadāgāmissa kāmadhātuyaṃ ye dve bhavā uppajjeyyuṃ, tesūti attho. Calatīti etena calanasabhāvameva dasseti, na acalanābhāvaṃ, tasmā acalanaṃ dassetvā puna calanaṃ dassetuṃ ‘‘tathāgatassa hī’’tiādimāha. Yepi vā katthaci cattāropi magge samānapaṭipade disvā sabhāvato acalanameva [Pg.118] gaṇheyyuṃ, tesaṃ taṃgahaṇanivāraṇatthaṃ ‘‘calatī’’ti vuttaṃ, na calanāvadhāraṇatthanti yuttaṃ ubhayadassanaṃ. Atha vā yadipi kesañci cattāropi maggā samānapaṭipadā, tathāpi kilesindriyehi sijjhamānā paṭipadā tesaṃ vasena calanapakatikā evāti ‘‘calati’’cceva vuttaṃ, na ‘‘na calatī’’ti.

"এই অর্থের" বলতে পূর্বোক্ত উপাদিন্নক প্রবৃত্তি থেকে উত্থানের। অপায়সমূহে এবং সপ্তম ভবের ঊর্ধ্বে সুগতিতে বিপাকদানকারী অভিসংস্কার বিজ্ঞানের প্রত্যয়নাশকে স্রোতাপত্তি মার্গজ্ঞানের দ্বারা অভিসংস্কার বিজ্ঞানের নিরোধ হিসেবে দেখতে হবে। "দুই ভবে" বলতে অনাগামী মার্গ ভাবিত না হলে সকৃদাগামীর কামধাতুতে যে দুটি ভব উৎপন্ন হতে পারত, সেই দুটিতে - এই অর্থ। "কম্পিত হয়" এর দ্বারা কেবল কম্পন স্বভাবই প্রদর্শন করছেন, অকম্পন ভাব নয়; তাই অকম্পন প্রদর্শন করে পুনরায় কম্পন প্রদর্শন করার জন্য "তথাগতেরই..." ইত্যাদি বলেছেন। অথবা, যাঁরা কোনো আর্য ব্যক্তির ক্ষেত্রে চারটি মার্গেই সমান প্রতিপদা দেখে স্বভাবত অকম্পনই গ্রহণ করবেন, তাঁদের সেই গ্রহণ নিবারণের জন্য "কম্পিত হয়" বলা হয়েছে, কম্পন নির্ধারণের জন্য নয়; তাই উভয় প্রদর্শনই যুক্তিসঙ্গত। অথবা, যদিও কারও কারও ক্ষেত্রে চারটি মার্গেই সমান প্রতিপদাযুক্ত, তবুও ক্লেশ-ইন্দ্রিয়ের দ্বারা নিষ্পন্ন প্রতিপদা তাদের প্রভাবে কম্পন স্বভাবযুক্তই হয়; তাই "কম্পিত হয়" বলা হয়েছে, "কম্পিত হয় না" তা নয়।

Lokuttarakusalapakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

লোকোত্তর কুশল প্রকীর্ণক কথার ব্যাখ্যা সমাপ্ত।

Paṭhamamaggavīsatimahānayavaṇṇanā

প্রথম মার্গ বিংশতি মহানয় বর্ণনা।

357. Yassa pubbabhāge ‘‘maggaṃ bhāvemī’’ti ajjhāsayo pavatto, so maggaṃ bhāveti. Evaṃ sabbattha ajjhāsayavisesena taṃtaṃbhāvanāviseso daṭṭhabbo.

৩৫৭. যাঁর পূর্বভাগে "মার্গ ভাবিত করব" - এরূপ অভিপ্রায় প্রবর্তিত হয়েছে, তিনি মার্গ ভাবিত করেন। এভাবে সর্বত্র অভিপ্রায়ের বিশেষত্বের কারণে সেই সেই ভাবনার বিশেষত্ব বুঝতে হবে।

358. Chandādhipateyyantiādīsu ekacittakkhaṇe vattamānesu dhammesu kathaṃ chandassa taṃsahajātassa adhipatibhāvo vīriyādīnañcāti? Upanissayavasena. Yassa hi sace chandavato kusalaṃ nipphajjati, ‘‘ahaṃ nipphādessāmī’’ti pavattamānassa kusalaṃ nipphannaṃ, tassa taṃsahajāto chando tena purimupanissayena visiṭṭho sahajātadhamme attano vase vatteti. Tasmiñca pavattamāne te pavattanti, nivattamāne nivattanti, tadanurūpabalā ca honti rājapurisā viyāti. Evaṃ vīriyādīsu. Sesadhammānaṃ pana katthaci vuttappakārappavattisabbhāvepi ataṃsabhāvattā adhipatibhāvo natthīti daṭṭhabbo.

৩৫৮. "ছন্দাধিপত্য" ইত্যাদি পদে এক চিত্তক্ষণে প্রবর্তমান ধর্মসমূহের মধ্যে কীভাবে ছন্দের এবং তার সহজাত ধর্মের অধিপতি ভাব হয়, এবং বীর্য আদিরও কীভাবে হয়? উপনিশ্রয়ের প্রভাবে। কারণ যাঁর ছন্দের বশে কুশল নিষ্পন্ন হয়, "আমি নিষ্পন্ন করব" এভাবে প্রবর্তমান ব্যক্তির কুশল নিষ্পন্ন হলে, তাঁর সেই সহজাত ছন্দ পূর্ববর্তী উপনিশ্রয়ের দ্বারা বিশিষ্ট হয়ে সহজাত ধর্মসমূহকে নিজের বশে চালিত করে। এবং সেই ছন্দ প্রবর্তমান হলে তারা প্রবর্তিত হয়, নিবৃত্ত হলে নিবৃত্ত হয়, এবং রাজপুরুষদের মতো তার অনুরূপ বলযুক্ত হয়। বীর্য আদির ক্ষেত্রেও এরূপ। কিন্তু অবশিষ্ট ধর্মসমূহের ক্ষেত্রে কোথাও পূর্বোক্ত প্রকার প্রবৃত্তির অস্তিত্ব থাকলেও সেই স্বভাব না থাকার কারণে অধিপতি ভাব থাকে না - এটি বুঝতে হবে।

Dutiyamaggavaṇṇanā

দ্বিতীয় মার্গ বর্ণনা।

361. Ā-kārassa rassattaṃ katvā aññindriyaṃ vuttaṃ, ā-kāro ca dhammamariyādattho.

৩৬১. 'আ' কারকে হ্রস্ব করে 'অঞ্ঞিন্দ্রিয়' বলা হয়েছে, এবং 'আ' কার ধর্মমর্যাদা অর্থযুক্ত।

Tatiyacatutthamaggavaṇṇanā

তৃতীয় ও চতুর্থ মার্গ বর্ণনা।

362. Maggaṅgāni na pūrenti akiccakattā sammādiṭṭhiyāti adhippāyo. Mārento gacchatīti hi maggo, na cetāya māretabbaṃ atthīti. Mānassa diṭṭhisadisā [Pg.119] pavatti ahamasmīti pavattamānassa diṭṭhiṭṭhāne ṭhānaṃ. Ālokasseva pavattikālo viyāti cirappavattiṃ sandhāyāha. Ekadesasāmaññena hi yathādhippetena upamā hotīti. Khāre vāti kaṭṭhādīnaṃ khāracchārikāyaṃ. Sammadditvāti kiledetvā. Chandoti taṇhā. Anusayoti taṇhā mānānusayo ca. Etasmiñca sutte asamūhatassa gandhassa samugghāṭanaṃ viya asamūhatamānādisamugghātaṃ dassentena aññamaññe kilese pajahatīti dassitanti ānītaṃ, na yathāvuttanayena upamāya vuttattāti daṭṭhabbaṃ. Nirantaraṃ pavattamāne citte tassa saṃkilesavodānakarā sāvajjānavajjā cetasikā uppajjamānā tassaṅgabhūtā avayavā viya hontīti ‘‘cittaṅgavasenā’’ti vuttaṃ.

৩৬২. সম্যকদৃষ্টির প্রহাণরূপ কৃত্য না থাকার কারণে মার্গঙ্গসমূহ পূর্ণ হয় না—এটিই চোদকের অভিপ্রায়। ক্লেশসমূহকে বিনাশ করতে করতে গমন করে বলেই একে 'মার্গ' বলা হয়, কিন্তু এই সম্যকদৃষ্টির দ্বারা বিনাশযোগ্য কোনো ক্লেশ অবশিষ্ট নেই—এইরূপ জানতে হবে। মানের দৃষ্টিসদৃশ প্রবৃত্তি হলো 'আমি হই' এভাবে উৎপন্ন মানের দৃষ্টির স্থানে অবস্থান করা। আলোকের ন্যায় দীর্ঘকাল স্থায়িত্বকে উদ্দেশ্য করেই বলা হয়েছে। কারণ অভিপ্রেত অর্থ অনুসারে আংশিক সাদৃশ্যের দ্বারা উপমা হতে পারে। 'ক্ষারজলে' বলতে কাষ্ঠাদির ক্ষারভস্মে। 'মর্দন করে' বলতে সিক্ত বা আর্দ্র করে। 'ছন্দ' বলতে তৃষ্ণা। 'অনুশয়' বলতে তৃষ্ণা ও মানানুশয়। এবং এই সূত্রে অ-উন্মূলিত গন্ধের উন্মূলনের ন্যায় অ-উন্মূলিত মানাদির সমুৎঘাটন প্রদর্শনকারী ক্ষেমক স্থবির কর্তৃক অন্যান্য ক্লেশসমূহকে প্রহাণ করেন—এইরূপ অর্থ প্রদর্শিত হয়েছে বলে এটি উদাহরণস্বরূপ আনা হয়েছে, পূর্বোক্ত নিয়মে উপমার দ্বারা বলা হয়েছে বলে নয়—এরূপ জানতে হবে। নিরন্তর প্রবহমান চিত্তে সেই চিত্তের সংক্লেশ ও ব্যবদানকারী সাবদ্য ও অনবদ্য চেতসিকসমূহ উৎপন্ন হয়ে তার অঙ্গীভূত বা অংশের ন্যায় হয় বলেই 'চিত্তাঙ্গের বশে' বলা হয়েছে।

Lokuttarakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.

লোকোত্তর কুশল বর্ণনা সমাপ্ত হলো।

Kusalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

কুশল কথার বর্ণনা সমাপ্ত হলো।

Akusalapadaṃ

অকুশল পদ

Dhammuddesavāro

ধম্মুদ্দেশবার (ধর্ম-উদ্দেশ অধ্যায়)

Paṭhamacittakathāvaṇṇanā

প্রথম চিত্ত কথার বর্ণনা

365. Kusale vuttanayaṃ anugantvā yathānurūpaṃ veditabbatāya ‘‘vuttanayenā’’ti āha. Gantabbābhāvatoti bujjhitabbābhāvato. Diṭṭhiyā gatamattanti diṭṭhiyā gatimattaṃ gahaṇamattaṃ. Āsannakāraṇattā ayonisomanasikārassa visuṃ gahaṇaṃ ekantakāraṇattā ca. Satisaṃvaroti idha sītādīhi phuṭṭhassa appamajjanaṃ khamanaṃ daṭṭhabbaṃ. Pahānasaṃvaroti vīriyasaṃvaro.

৩৬৫. কুশল পদে উক্ত নিয়মকে অনুসরণ করে যথোপযুক্তভাবে জ্ঞাতব্য হওয়ার কারণে 'উক্ত নিয়মে' বলেছেন। 'গন্তব্য না থাকার কারণে' বলতে জ্ঞাতব্য অর্থের অভাববশত। 'দৃষ্টিগত মাত্র' বলতে দৃষ্টির প্রবৃত্তি মাত্র বা গ্রহণ মাত্র। অযোনিসো মনসিকার অকুশল উৎপত্তির নিকটতম কারণ এবং একমাত্র কারণ হওয়ার জন্য একে পৃথকভাবে গ্রহণ করা হয়েছে। 'স্মৃতিসংবর' বলতে এখানে শীত প্রভৃতি দ্বন্দ্বের দ্বারা স্পৃষ্ট ব্যক্তির অপ্রমাদ বা সহনশীলতা জানতে হবে। 'প্রহাণসংবর' বলতে বীর্যসংবর।

Assādadassananti assādadiṭṭhi. Phalaṭṭhena paccupaṭṭhānena asammāpaṭipattipaccupaṭṭhānomoho, sammāpaṭipattipaṭipakkhabhāvaggahaṇākāro vā. Sabbassa lobhassa abhijjhābhāve satipi visesayuttāya abhijjhāya kammapathappattāya idhuppajjamānāya lakkhaṇādiṃ dassetuṃ ‘‘sā parasampattīna’’ntiādimāha. Attano pariṇāmanassa purecārikā taṇhābhirati abhirati.

'আস্বাদ দর্শন' বলতে আস্বাদনরূপ মিথ্যাদৃষ্টি। ফলরূপ প্রত্যুপস্থানের দ্বারা অসম্যক প্রতিপত্তি বা ভুল আচরণের প্রত্যুপস্থানযুক্ত ধর্মই হলো মোহ; অথবা সম্যক প্রতিপত্তির প্রতিপক্ষ ভাব গ্রহণ করার আকারবিশিষ্ট ধর্ম। সকল লোভেরই অভিধ্যাত্ব থাকা সত্ত্বেও, বিশেষ শক্তিযুক্ত ও কর্মপথপ্রাপ্ত এখানে উৎপন্ন অভিধ্যার লক্ষণাদি প্রদর্শনের জন্য 'তা পরসম্পত্তির...' ইত্যাদি বলেছেন। নিজের দিকে আকর্ষিত করার অগ্রগামী তৃষ্ণারূপ অতিশয় প্রীতিই হলো 'অভিরতি'।

Anupaparikkhā [Pg.120] moho. Mohavasena hi diṭṭhivasena vā avatthusmiṃ sānunayo adhimokkho uppajjatīti. Asatiyacitteti ahirikādīhi ārakkharahitacitte. Satirahitattā satipaṭipakkhattā cāti etena satirahitā satipaṭipakkhā ca akusalā khandhā eva micchāsatīti dasseti. Te pana upanāhādippavattiyaṃ cirakatādisallakkhaṇe paṭusaññāsampayuttā daṭṭhabbā. Sadarathādibhāvo avisesena kilesasampayogato vutto lahutādiekantapaṭipakkhānaṃ thinamiddhādīnaṃ kesañci idha abhāvā. Avūpasamoti asannisinnasabbhāvamāha. Anavaṭṭhānarasanti calanakiccaṃ. Cetaso avūpasameti nipphādetabbe payojane bhummaṃ, avūpasamapaccayabhūtaṃ ārammaṇaṃ vā ‘‘avūpasamo’’ti vuttaṃ.

'অনুপপরীক্ষা' বলতে মোহ। কারণ মোহের বশে অথবা দৃষ্টির বশে অযোগ্য বস্তুতে তৃষ্ণাসহগত মিথ্যা অধিমোক্ষ উৎপন্ন হয়। 'অস্মৃতি চিত্তে' বলতে অহীরিক (নির্লজ্জতা) প্রভৃতির কারণে রক্ষা বা পাহারা বিহীন চিত্তে। এর দ্বারা স্মৃতিহীন এবং স্মৃতির প্রতিপক্ষ অকুশল স্কন্ধসমূহকেই 'মিথ্যা স্মৃতি' বলে প্রদর্শন করছেন। কিন্তু সেই অকুশল স্কন্ধসমূহকে বৈরিতা প্রভৃতির প্রবৃত্তি কালে এবং দীর্ঘকাল পূর্বে কৃত কর্মাদির স্মরণে তীক্ষ্ণ সংজ্ঞার সাথে যুক্ত বলে জানতে হবে। লঘুতা প্রভৃতির একান্ত প্রতিপক্ষ থীন-মিদ্ধ (স্ত্যান-মিদ্ধ) প্রভৃতির কোনো কোনোটির এখানে অভাবের কারণে, সাধারণভাবে ক্লেশের সংযোগবশত সদরথ (সন্তাপ) ভাব বলা হয়েছে। 'অব্যুপশম' বলতে চিত্তের স্থিরতার অভাবকে বুঝিয়েছেন। 'অনবস্থান রস' বলতে চঞ্চলতারূপ কৃত্য। 'চিত্তের অব্যুপশমে' বলতে সম্পাদনযোগ্য প্রয়োজনের অর্থে সপ্তমী বিভক্তি ব্যবহৃত হয়েছে, অথবা অব্যুপশমের কারণস্বরূপ আলম্বনকে 'অব্যুপশম' বলা হয়েছে।

Dhammuddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ধম্মুদ্দেশবার কথার বর্ণনা সমাপ্ত হলো।

Niddesavārakathāvaṇṇanā

নির্দেশবার কথার বর্ণনা

377. Sahajātadhammesu akampanaṃ na kosajjesu akampanaṃ viya tappaṭipakkhabhāvato daṭṭhabbaṃ, taṃtaṃpāpakiriyāya ussahanavasena pana thiratā tattha akampanaṃ.

৩৭৭. সহজাত ধর্মসমূহে অকম্পন বা অবিচলতাকে কৌসীদ্যের (অলসতার) প্রতিপক্ষ ভাবের কারণে অকম্পনের ন্যায় জানতে হবে না; বরং সেই সেই পাপকর্মে উৎসাহের বশে যে দৃঢ়তা বা স্থিরতা, তাকেই সেই সহজাত ধর্মসমূহে অকম্পন বলে জানতে হবে।

381. Diṭṭhiyā virūpaṃ phanditanti tathā tathā sassatādivasena pavattā diṭṭhi eva vuccati. Tarantīti titthe viya pilavanti. Vipariyesatoti vatthussa viparītato.

৩৮১. 'দৃষ্টির বিরূপ স্পন্দন' বলতে সেই সেই প্রকারে শাশ্বতবাদ প্রভৃতির বশে প্রবৃত্ত দৃষ্টিকেই বলা হয়। 'তরণ করে' বলতে ঘাটের জলের ন্যায় ভেসে থাকে। 'বিপর্যাসত' বলতে বস্তুর বিপরীতভাবে।

390. Sabhāvapaṭicchādanavasena pakatiattādiasantagahaṇassa aniccādīnaṃ niccādivisamagahaṇassa ca saññādivipariyesassa nissayattā ‘‘asantaṃ asamañca bujjhatī’’ti vuttaṃ.

৩৯০. স্বভাব আচ্ছাদন করার বশে প্রকৃতি, আত্মা প্রভৃতি অবিদ্যমান বিষয় গ্রহণের এবং অনিত্য প্রভৃতিকে নিত্য প্রভৃতি হিসেবে বিপরীতভাবে গ্রহণেরূপ সংজ্ঞা-বিপর্যাস প্রভৃতির আশ্রয় হওয়ার কারণে 'অসৎ ও অসম্যক বিষয় বোঝে' বলা হয়েছে।

Dutiyacittavaṇṇanā

দ্বিতীয় চিত্তের বর্ণনা

399. Kiñcāpi…pe… parāmasantassa uppajjatīti purimacittena avisesaṃ dasseti. Anussāhanāvasīdanabhāvena saṃhatabhāvo thinaṃ.

৩৯৯. 'যদিও... স্পর্শকারীর উৎপন্ন হয়' ইত্যাদি বাক্যের দ্বারা পূর্ববর্তী চিত্তের সাথে অভিন্নতা প্রদর্শন করছেন। অনুৎসাহ ও অবসন্ন ভাবের দ্বারা চিত্তের যে জড়তা ভাব, তাকেই 'থীন' (স্ত্যান) বলা হয়।

Tatiyacittavaṇṇanā

তৃতীয় চিত্তের বর্ণনা

400. Idha mānena saddhiṃ pañca apaṇṇakaṅgānīti avirajjhanakaṅgāni uppattiarahaṅgāni hontīti attho daṭṭhabbo. Mānassa aniyatattā na niyatayevāpanakāti[Pg.121]. Paṭṭhāne hi ‘‘saṃyojanaṃ dhammaṃ paṭicca saṃyojano dhammo uppajjati hetupaccayā’’ti (paṭṭhā. 3.4.1) ettha ‘‘catukkhattuṃ kāmarāgena tikkhattuṃ paṭighena ca māno vicikicchā bhavarāgo tayopete sakadāgāmino saṃyojanānaṃ saṃyojanehi dasavidhā yojanā’’ti dassitāya dasavidhāya yojanāya ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca mānasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti vatvā ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti ‘‘mānasaṃyojanaṃ paṭicca bhavarāgasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti ca vatvā ‘‘bhavarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti vuttāhi yojanāhi mānassa aniyatabhāvo pakāsito, tathā kilesadukepi. Idha ca vakkhati ‘‘dasavidhā saṃyojanānaṃ yojanā, tathā dasavidhā kilesāna’’nti ca. Unnamanavaseneva sampaggaharaso, na vīriyaṃ viya taṃtaṃkiccasādhane abbhussāhanavasena. Omānassapi attānaṃ avaṃkatvā gahaṇaṃ sampaggahoti daṭṭhabbo.

৪০০. এখানে মানের সাথে পাঁচটি অপন্নক অঙ্গ বলতে অভ্রান্ত বা উৎপত্তির যোগ্য অঙ্গসমূহ হয়—এরূপ অর্থ জানতে হবে। মানের অনিয়ত (অসর্বদা সহগামী) হওয়ার কারণে এটি নিয়ত বা সর্বদা সহগামী যেবাপনক চেতসিক নয়। কারণ পট্ঠান গ্রন্থে 'সংযোজন ধর্মকে প্রতীত্য...' ইত্যাদি বাক্যে কামরাগের সাথে চারবার এবং প্রতিঘের সাথে তিনবার মান, বিচিকিৎসা ও ভবরাগ—এই তিনটি ধর্মও একবার আগত হয়। এভাবে সংযোজনসমূহের সংযোজনসমূহের সাথে দশ প্রকার যোজনা প্রদর্শিত হয়েছে। সেই প্রদর্শিত দশ প্রকার যোজনায় 'কামরাগ সংযোজনকে প্রতীত্য মান সংযোজন...' ইত্যাদি বলে এবং 'ভবরাগ সংযোজনকে প্রতীত্য...' ইত্যাদি বলে উক্ত যোজনাসমূহের দ্বারা মানের অনিয়ত ভাব প্রকাশিত হয়েছে, সেইরূপ ক্লেশদুকেও প্রকাশিত হয়েছে। এবং এখানেও বলবেন—'দশ প্রকার সংযোজনের যোজনা, সেইরূপ দশ প্রকার ক্লেশের যোজনা'। উন্নমন বা অহংকারের বশেই এর কৃত্য হলো সম্পগ্রহ (ধারণ করা), বীর্যের ন্যায় সেই সেই কার্য সাধনে অত্যধিক উৎসাহের বশে নয়। অবমানেরও (হীনমন্যতারও) নিজেকে নীচু করে গ্রহণ করাকে 'সম্পগ্রহ' বলে জানতে হবে।

Catutthacittavaṇṇanā

চতুর্থ চিত্তের বর্ণনা

402. Pariharaṇatthaṃ vikkhittā hutvā ussāhaṃ janentā ‘‘pariharaṇatthaṃ saussāhā’’ti vuttā, tesaṃ.

৪০২. পরিহার করার জন্য বিক্ষিপ্ত হয়ে উৎসাহ উৎপাদনকারী ব্যক্তিদের 'পরিহারের জন্য সোৎসাহী' বলা হয়েছে, তাদের।

Navamacittavaṇṇanā

নবম চিত্তের বর্ণনা

413. Visappanaaniṭṭharūpasamuṭṭhānavasena attano pavattiākāravasena ca visappanaraso. Doso upayogaphalesu aniṭṭhattā visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viya daṭṭhabbo. Anabhiratirasāti evaṃpakāresu paṭikkhepena rasavacanesu taṃtaṃpaṭipakkhakiccagahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Kaṭukākāragati kaṭukañcukatā, attasampatti āvāsādi, parāyattatāya dāsabyaṃ viya daṭṭhabbaṃ. Yathā hi dāsabye sati dāso parāyatto hoti, evaṃ kukkucce sati taṃsamaṅgī. Na hi so attano dhammatāya pavattituṃ sakkoti kusaleti. Atha vā katākatākusalakusalānusocane āyattatāya tadubhayavasena kukkuccena taṃsamaṅgī hotīti dāsabyaṃ viya taṃ hoti.

৪১৩. সমগ্র শরীরে ব্যাপ্ত অনিষ্ট রূপের উৎপত্তির বশে এবং নিজের প্রবৃত্তির আকারের বশে এর কৃত্য হলো বিসর্পণ (ছড়িয়ে পড়া)। দ্বেষ ব্যবহারিক ফলসমূহে অনিষ্ট বা ক্ষতিকর হওয়ার কারণে একে বিষমিশ্রিত পচা মূত্রের ন্যায় জানতে হবে। 'অনভিরতি রস' বলতে এই প্রকার প্রতিষেধের দ্বারা রসবাচক বাক্যসমূহে সেই সেই প্রতিপক্ষ কৃত্য গ্রহণ করা জানতে হবে। তীব্র আকারের প্রবৃত্তিই হলো 'কটুকঞ্চুকতা' (কর্কশতা)। 'আত্মসম্পত্তি' বলতে আবাস প্রভৃতি। পরতন্ত্র বা পরের অধীন হওয়ার কারণে একে দাসত্বের ন্যায় জানতে হবে। কারণ যেমন দাসত্ব থাকলে দাস পরের অধীন হয়, সেইরূপ কৌকূত্য (অনুশোচনা) থাকলে তাতে যুক্ত ব্যক্তিও পরের অধীন হয়। কারণ সে কুশল বিষয়ে নিজের স্বভাব অনুসারে প্রবৃত্ত হতে পারে না। অথবা কৃত অকুশল ও অকৃত কুশলের অনুশোচনায় অধীন হওয়ার কারণে সেই উভয়ের বশে কৌকূত্যের দ্বারা মানুষ তার অধীন হয় বলে তা দাসত্বের ন্যায় হয়।

418. Viruddhākāroti [Pg.122] viruddhassa puggalassa, cittassa vā ākāro viruddhabhāvo. Tena virujjhanaṃ virodhoti dasseti. Vacananti etaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Sabbameva hi kiccaṃ etena kariyamānaṃ suropitaṃ sujanitaṃ na hotīti. Ropasaddavacanatthameva keci vaṇṇenti. Taṃ appamāṇanti kodhassa tathāpavattanasabhāvābhāvā aññena kenaci kāraṇena paripuṇṇatā siyāti sandhāya vuttaṃ.

৪১৮. 'বিরুদ্ধাকার' বলতে বিরুদ্ধ ব্যক্তি বা চিত্তের আকার তথা বিরুদ্ধভাব। তার দ্বারা বিরোধ বা বৈরিতা প্রদর্শন করছেন। 'বচন' বলতে এটি কেবল উদাহরণ মাত্র জানতে হবে। কারণ এই ক্রোধের দ্বারা কৃত সকল কার্যই সুপ্রতিষ্ঠিত বা সুজাত হয় না। কেউ কেউ 'রোপ' শব্দকে বচন অর্থেই ব্যাখ্যা করেন। তা অপ্রমাণ বা অগ্রাহ্য; ক্রোধের সেইরূপ প্রবৃত্তির স্বভাব না থাকার কারণে অন্য কোনো কারণে পরিপূর্ণতা হতে পারে—এই অভিপ্রায়ে বলা হয়েছে।

Ekādasamacittavaṇṇanā

একাদশ চিত্তের বর্ণনা

422. Vigatā cikicchāti cikicchituṃ dukkaratāya vuttaṃ, na sabbathā cikicchābhāvā vicikicchāyāti tadatthaṃ dasseti.

৪২২. 'বিগতা চিকিৎসা' বলতে প্রতিকার করা কঠিন হওয়ার কারণে বলা হয়েছে, সর্বতোভাবে বিচিকিৎসার চিকিৎসার অভাবের কারণে নয়—এইরূপ তার অর্থ প্রদর্শন করছেন।

424. Nicchayābhāvā asaṇṭhahanato cetaso pavattipaccayamattatāya ‘‘pavattiṭṭhitimatta’’nti vuttaṃ.

৪২৪. সিদ্ধান্তের অভাবের কারণে এবং সুপ্রতিষ্ঠিত না হওয়ার কারণে চিত্তের প্রবৃত্তির কারণ মাত্র হওয়ার জন্য 'প্রবৃত্তি ও স্থিতি মাত্র' বলা হয়েছে।

425. Ekaṃ ākāraṃ gantuṃ asamatthatāya attano āmukhaṃ sappanato osakkati.

৪২৫. একটি বিষয়ে স্থির হতে অসমর্থ হওয়ার কারণে নিজের সম্মুখে ধাবিত হওয়া থেকে পিছু হটে।

Dvādasamacittavaṇṇanā

দ্বাদশ চিত্তের বর্ণনা

429. Uddhaccaṃ attano gahitākāre eva ṭhatvā bhamatīti ekārammaṇasmiṃyeva vipphandanaṃ hoti. Vicikicchā pana yadipi rūpādīsu ekasmiññevārammaṇe uppajjati, tathāpi ‘‘evaṃ nu kho, idaṃ nu kho’’ti uppajjamānā ‘‘nanu kho, aññaṃ nu kho’’ti aññaṃ gahetabbākāraṃ apekkhatīti nānārammaṇe calanaṃ hoti.

৪২৯. ঔদ্ধত্য নিজের গৃহীত বিষয়ের উপরই থেকে চঞ্চল হয় বলে একটি আলম্বনেই কম্পন বা চঞ্চলতা হয়। কিন্তু বিচিকিৎসা যদিও রূপ প্রভৃতি আলম্বনসমূহের মধ্যে একটি আলম্বনেই উৎপন্ন হয়, তবুও 'এরূপ কি, এটি কি' এভাবে উৎপন্ন হয়ে 'এটি কি নয়, অন্য কিছু কি' এভাবে অন্য গ্রহণযোগ্য বিষয়কে লক্ষ্য করে বলে নানা আলম্বনে চঞ্চলতা হয়।

‘‘Evaṃsampadamidaṃ veditabba’’nti ettāvatā imasmiṃ cittadvaye vuttapakiṇṇakaṃ dassetvā dvādasasu dassetuṃ ‘‘sabbesupī’’tiādimāha. Kusalesupi ārammaṇādhipatiṃ anuddharitvā sahajātādhipatino eva uddhaṭattā idhāpi so eva uddharitabbo siyāti ‘‘sahajātādhipati labbhamānopi na uddhaṭo’’ti vuttaṃ nārammaṇādhipatino alabbhamānattā. Sopi hi aṭṭhasu lobhasahagatesu labbhatīti. Sesopīti vīmaṃsato aññopi sahajātādhipati natthi, yo uddharitabbo siyā. Ārammaṇādhipatimhi vattabbameva natthi. Kañci dhammanti chandādīsu ekampi sahajātaṃ. Kusalattike tāva paṭiccavārādīsu ‘‘na hetupaccayā adhipatipaccayā’’ti ekassapi pañhassa [Pg.123] anuddhaṭattā paṭṭhāne paṭisiddhatā veditabbā. Aññathā hi ‘‘akusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati na hetupaccayā adhipatipaccayā’’ti (paṭṭhā. 1.1.86) etassa vasena ‘‘eka’’nti vattabbaṃ siyā.

'এভাবে এটি জ্ঞাতব্য' ইত্যাদি বাক্যের দ্বারা এই চিত্তদ্বয়ে উক্ত প্রকীর্ণক বিষয় প্রদর্শন করে দ্বাদশ অকুশল চিত্তে তা প্রদর্শনের জন্য 'সকল চিত্তেই...' ইত্যাদি বলেছেন। কুশলসমূহেও আলম্বনাধিপতিকে উল্লেখ না করে কেবল সহজাতাধিপতিকেই উল্লেখ করার কারণে এখানেও তাকেই উল্লেখ করতে হবে—এই কারণে 'সহজাতাধিপতি লভ্য হলেও উল্লেখ করা হয়নি' বলা হয়েছে, আলম্বনাধিপতি অলভ্য হওয়ার কারণে নয়। কারণ তাও আটটি লোভসহগত চিত্তে পাওয়া যায়। 'অবশিষ্টও' বলতে বীমাংসাধিপতি ছাড়া অন্য কোনো সহজাতাধিপতি নেই, যা উল্লেখযোগ্য হতে পারে। আলম্বনাধিপতির বিষয়ে বলার মতো কিছুই নেই। 'কোনো ধর্ম' বলতে ছন্দ প্রভৃতি অধিপতিদের মধ্যে একটিও সহজাতাধিপতি। কুশলত্রিকে প্রথমে প্রতীত্যবার প্রভৃতিতে 'হেতুপ্রত্যয় ছাড়া অধিপতিপ্রত্যয়' ইত্যাদি একটি প্রশ্নেরও উল্লেখ না থাকার কারণে পট্ঠান গ্রন্থে এর নিষিদ্ধতা জানতে হবে। কারণ অন্যথায় 'অকুশল ধর্মকে প্রতীত্য...' ইত্যাদি সূত্রের বশে 'একটি' বলতে হতো।

Dassanena pahātabbābhāvatoti dassanena pahātabbassa abhāvato, dassanena pahātabbesu vā abhāvato. Etena paṭisandhianākaḍḍhanato dassanena pahātabbesu anāgamananti tattha anāgamanena paṭisandhianākaḍḍhanaṃ sādheti. Anākaḍḍhanato anāgamanaṃ pana sādhetuṃ ‘‘tesu hī’’tiādimāha. Ettheva paṭisandhidānaṃ bhaveyya. Tathā ca sati dassanena pahātabbaṃ siyā apāyagamanīyassa dassanena pahātabbabhāvato. Na cetaṃ dassanena pahātabbaṃ siyā, tasmā dassanena pahātabbavibhaṅge nāgatanti adhippāyo.

'দর্শন দ্বারা প্রহাণযোগ্য না হওয়ার কারণে' বলতে দর্শনপ্রহেতব্য (স্রোতপত্তি মার্গ দ্বারা প্রহাণযোগ্য) ধর্মের অভাবের কারণে, অথবা দর্শনপ্রহেতব্য ধর্মসমূহের মধ্যে অন্তর্ভুক্ত না হওয়ার কারণে। এর দ্বারা প্রতিসন্ধি আকর্ষণ না করার কারণে দর্শনপ্রহেতব্য ধর্মসমূহের মধ্যে অন্তর্ভুক্ত না হওয়া—সেখানে অন্তর্ভুক্ত না হওয়ার দ্বারা প্রতিসন্ধি আকর্ষণ না করাকে প্রমাণ করছেন। আকর্ষণ না করার কারণে অন্তর্ভুক্ত না হওয়াকে প্রমাণ করার জন্য 'তাদের মধ্যে...' ইত্যাদি বলেছেন। এই অপায়ভূমিগুলোতেই প্রতিসন্ধিদান হতে পারে। এবং সেইরূপ হলে তা দর্শনপ্রহেতব্য হতো, কারণ অপায়গামী সকল অকুশলেরই দর্শনপ্রহেতব্যত্ব রয়েছে। কিন্তু এই ঔদ্ধত্যসহগত চিত্ত দর্শনপ্রহেতব্য নয়, সেইজন্য দর্শনপ্রহেতব্য বিভঙ্গে এটি আসেনি—এরূপ অভিপ্রায়।

Kathaṃ panetaṃ ñāyati ‘‘paṭisandhianākaḍḍhanato dassanena pahātabbesu anāgamana’’nti? Dassanena pahātabbānaññeva nānākkhaṇikakammapaccayabhāvassa vuttattā. Duvidhā hi akusalā dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbāti. Tattha bhāvanāya pahātabbacetanānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo na vutto, itarāsaññeva vutto. ‘‘Bhāvanāya pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa kammapaccayena paccayo’’ti ettha hi sahajātameva vibhattaṃ, na nānākkhaṇikanti. Tathā paccanīyepi ‘‘bhāvanāya pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo…pe… sahajātapaccayena…pe… upanissayapaccayena…pe…. Pacchājātapaccayena paccayo’’ti ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘kammapaccayena paccayo’’ti. Itarattha ca vuttaṃ. Uddhaccasahagatā ca cetanā bhāvanāya pahātabbesu eva āgatāti nānākkhaṇikakammapaccayo na siyāti. Yadi siyā, bhāvanāya pahātabbacetanāya ca nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo vucceyya, na tu vutto. Tasmā uddhaccasahagatā nānākkhaṇikakammapaccayabhāve sati dassanena pahātabbesu vattabbā siyā, tadabhāvā na vuttāti. Paṭisandhianākaḍḍhanato tattha anāgatāti ayametthādhippāyo. Nānākkhaṇikakammapaccayāvacanena pana bhāvanāya pahātabbānaṃ pavattivipākatā paṭikkhittā. Pavattivipākassapi hi nānākkhaṇikakammapaccayatā na sakkā nivāretuṃ. Vuttañca [Pg.124] ‘‘sukhāya vedanāya sampayutto dhammo dukkhāya vedanāya sampayuttassa dhammassa kammapaccayena paccayo, nānākkhaṇikā’’tiādi (paṭṭhā. 1.3.56-57). Yadi bhāvanāya pahātabbānaṃ vipākadānaṃ natthi, kathaṃ te vipākadhammadhammā hontīti? Abhiññācittādīnaṃ viya vipākārahasabhāvattā. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ uddhaccasampayuttaṃ…pe… avikkhepo hoti, imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 730-731) idampi tesaṃ vipākārahataññeva sandhāya vuttaṃ siyā. Idaṃ pana ṭhānaṃ suṭṭhu vicāretabbaṃ. Atthi hi ettha vacanokāso. Na hi vipāketi vacanaṃ vipākadhammavacanaṃ viya vipākārahataṃ vadatīti.

কিন্তু কীভাবে জানা যায় যে, "প্রতিসন্ধি আকর্ষণ না করার কারণে দর্শন দ্বারা প্রহাতব্য ধর্মসমূহে (উদ্ধচ্চের) আগমন হয় না"? কারণ কেবল দর্শন দ্বারা প্রহাতব্য ধর্মসমূহেরই নানাক্ষণিক কর্মপ্রত্যয়ভাব বলা হয়েছে। অকুশল ধর্মসমূহ দুই প্রকার: দর্শন দ্বারা প্রহাতব্য এবং ভাবনা দ্বারা প্রহাতব্য। তার মধ্যে ভাবনা দ্বারা প্রহাতব্য চেতনাগুলোর নানাক্ষণিক কর্মপ্রত্যয়ভাব বলা হয়নি, অন্যগুলোরই (দর্শন দ্বারা প্রহাতব্য চেতনাগুলোরই) বলা হয়েছে। "ভাবনা দ্বারা প্রহাতব্য ধর্ম, দর্শন দ্বারা প্রহাতব্য বা ভাবনা দ্বারা প্রহাতব্য নয় এমন ধর্মের কর্মপ্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়" - এখানে কেবল সহজাত কর্মই বিভক্ত করা হয়েছে, নানাক্ষণিক নয়। তেমনি ব্যতিরেক (পচ্চনীক) নয়েও "ভাবনা দ্বারা প্রহাতব্য ধর্ম, দর্শন দ্বারা প্রহাতব্য বা ভাবনা দ্বারা প্রহাতব্য নয় এমন ধর্মের আলম্বনপ্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়...পে... সহজাতপ্রত্যয় দ্বারা...পে... উপনিশ্রয়প্রত্যয় দ্বারা...পে... পশ্চাজাতপ্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়" - কেবল এতটুকুই বলা হয়েছে, "কর্মপ্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়" তা বলা হয়নি। অন্য ক্ষেত্রে (দর্শন দ্বারা প্রহাতব্যের ক্ষেত্রে) তা বলা হয়েছে। এবং উদ্ধচ্চ-সহগত চেতনা ভাবনা দ্বারা প্রহাতব্য ধর্মসমূহের মধ্যেই এসেছে, তাই তা নানাক্ষণিক কর্মপ্রত্যয় হতে পারে না। যদি হতো, তবে ভাবনা দ্বারা প্রহাতব্য চেতনারও নানাক্ষণিক কর্মপ্রত্যয়ভাব বলা হতো, কিন্তু তা বলা হয়নি। অতএব, উদ্ধচ্চ-সহগত চেতনার নানাক্ষণিক কর্মপ্রত্যয়ভাব থাকলে তা দর্শন দ্বারা প্রহাতব্য ধর্মসমূহের মধ্যে বলা উচিত ছিল, কিন্তু তার অভাব হেতু তা বলা হয়নি। প্রতিসন্ধি আকর্ষণ না করার কারণে সেখানে তা আসেনি - এটাই এখানে অভিপ্রায়। নানাক্ষণিক কর্মপ্রত্যয় না বলার দ্বারা ভাবনা দ্বারা প্রহাতব্য ধর্মসমূহের প্রবৃত্তি-বিপাকত্ব (প্রবৃত্তি কালে ফল প্রদান করা) প্রতিহত বা অস্বীকৃত হয়েছে। কারণ প্রবৃত্তি-বিপাকের ক্ষেত্রেও নানাক্ষণিক কর্মপ্রত্যয়তা নিবারণ করা সম্ভব নয়। এবং বলা হয়েছে: "সুখকর বেদনার সাথে সম্প্রযুক্ত ধর্ম, দুঃখকর বেদনার সাথে সম্প্রযুক্ত ধর্মের কর্মপ্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়, যা নানাক্ষণিক..." ইত্যাদি। যদি ভাবনা দ্বারা প্রহাতব্য ধর্মসমূহের বিপাকদান (ফলদান) না থাকে, তবে কীভাবে তারা বিপাকধর্মী ধর্ম হয়? অভিজ্ঞা-চিত্ত ইত্যাদির মতো বিপাকদানের যোগ্য স্বভাবযুক্ত হওয়ার কারণে। আর যা বলা হয়েছে: "যে সময়ে উপেক্ষাসহগত উদ্ধচ্চ-সম্প্রযুক্ত অকুশল চিত্ত উৎপন্ন হয়... অবিক্ষেপ হয়, এই ধর্মসমূহে যে জ্ঞান তা ধর্মপ্রতিসম্ভিদা, তাদের বিপাকে যে জ্ঞান তা অর্থপ্রতিসম্ভিদা" - এটাও তাদের বিপাকযোগ্যতাকেই লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। তবে এই বিষয়টি ভালোভাবে বিচার করা উচিত। কারণ এখানে আলোচনার অবকাশ রয়েছে। "বিপাক" এই শব্দটি "বিপাকধর্ম" শব্দের মতো বিপাকযোগ্যতাকে বোঝায় না।

Akusalapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অকুশল পদের ব্যাখ্যা সমাপ্ত।

Abyākatapadaṃ

অব্যাকৃত পদ।

Ahetukakusalavipākavaṇṇanā

অহেতুক কুশল-বিপাক ব্যাখ্যা।

431. Tesu vipākābyākatantiādīnaṃ ‘‘bhājetvā dassetuṃ katame dhammā abyākatātiādi āraddha’’nti etena sambandho. Tassāpīti etassa ‘‘uppattiṃ dīpetuṃ kāmā…pe… ādi vutta’’nti etena sambandho. Upacitattāti yathā aññassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākābhimukhaṃ hoti tathā vaḍḍhitattā. Rūpādīnaṃ paccayānaṃ aññaviññāṇasādhāraṇattā asādhāraṇena vatthunā cakkhuviññāṇaṃ sotaviññāṇanti nāmaṃ uddhaṭaṃ. Cakkhādīnaṃ tikkhamandabhāve viññāṇānaṃ tikkhamandabhāvā visesapaccayattā ca.

৪৩১. সেগুলির মধ্যে "বিপাকাব্যাকৃত" ইত্যাদির সাথে "বিভক্ত করে দেখানোর জন্য 'কোন ধর্মগুলো অব্যাকৃত' ইত্যাদি আরম্ভ করা হয়েছে" - এর সম্বন্ধ রয়েছে। "তারও" (তস্সাপি) - এই পদের সাথে "উৎপত্তি প্রদর্শন করার কামনায়... ইত্যাদি বলা হয়েছে" - এর সম্বন্ধ রয়েছে। "উপচিতত্বাৎ" (সঞ্চিত হওয়ার কারণে) বলতে বোঝায় - যেভাবে অন্য কর্মের বিপাককে প্রতিহত করে নিজের বিপাকের অভিমুখী হয়, সেভাবে বর্ধিত হওয়ার কারণে। রূপাদি প্রত্যয়সমূহ অন্য বিজ্ঞানের সাধারণ হওয়ার কারণে, অসাধারণ (অনন্যসাধারণ) বস্তুর (ইন্দ্রিয়ের) দ্বারা "চক্ষুবিজ্ঞান", "শ্রোত্রবিজ্ঞান" ইত্যাদি নাম গ্রহণ করা হয়েছে। চক্ষু আদি ইন্দ্রিয়ের তীক্ষ্ণ ও মন্দ ভাবের কারণে বিজ্ঞানসমূহের তীক্ষ্ণ ও মন্দ ভাব হয় এবং তা বিশেষ প্রত্যয় হওয়ার কারণেও।

Cakkhusannissitañca taṃ rūpavijānanañcāti cakkhusannissitarūpavijānanaṃ. Evaṃlakkhaṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ. Tattha cakkhusannissitavacanena rūpārammaṇaṃ aññaviññāṇaṃ paṭikkhipati. Rūpavijānanavacanena cakkhunissaye phassādayo nivatteti. Cakkhurūpavacanehi ca nissayato ārammaṇato ca vijānanaṃ vibhāveti. Rūpamattassa ārammaṇassa gahaṇaṃ kiccametassāti rūpamattārammaṇarasaṃ. Jhānaṅgavasenāti idaṃ dvipañcaviññāṇavajjesu vijjamānānaṃ upekkhāsukhadukkhekaggatānaṃ jhānaṅgikattā idhāpi taṃsadisānaṃ tadupacāraṃ [Pg.125] katvā vuttaṃ. Na hi jhānapaccayattābhāve jhānaṅgatā atthi. Vuttañhi ‘‘jhānaṅgāni jhānasampayutta…pe… rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.3.112). Etesañca jhānapaccayabhāvo paṭikkhitto. Yathāha ‘‘abyākataṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjati na jhānapaccayā. Pañcaviññāṇasahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’tiādi (paṭṭhā. 1.1.98). Jhānapaccayattābhāvepi vedanācittaṭṭhitīnaṃ upekkhādibhāvato tathābhūtānaṃ vacane aññaṭṭhānābhāvato ca dutiyarāsiniddeso.

যা চক্ষু-আশ্রিত এবং রূপ-বিজ্ঞাত, তা-ই "চক্ষুসংনিশ্রিত রূপবিজ্ঞান"। চক্ষুবিজ্ঞান এই রূপ লক্ষণযুক্ত। সেখানে "চক্ষুসংনিশ্রিত" শব্দের দ্বারা রূপালম্বনযুক্ত অন্য বিজ্ঞানকে (যেমন সম্প্রতীচ্ছন ইত্যাদি) বর্জন করা হয়েছে। "রূপবিজ্ঞান" শব্দের দ্বারা চক্ষু-আশ্রিত স্পর্শ ইত্যাদিকে নিবৃত্ত করা হয়েছে। চক্ষু ও রূপ শব্দের দ্বারা আশ্রয় ও আলম্বন উভয় দিক থেকে বিজ্ঞানকে স্পষ্ট করা হয়েছে। রূপমাত্র আলম্বন গ্রহণ করা যার কার্য, তা "রূপমাত্রালম্বনরস"। "ধ্যানাঙ্গবশত" - এই কথাটি দ্বিপঞ্চবিজ্ঞান বর্জিত চিত্তসমূহে বিদ্যমান উপেক্ষা, সুখ, দুঃখ ও একগ্রতার ধ্যাঙ্গত্ব হেতু, এখানেও তাদের সদৃশ ধর্মে ধ্যাঙ্গ নামের উপচার (রূপক প্রয়োগ) করে বলা হয়েছে। কারণ ধ্যানপ্রত্যয়ভাব না থাকলে ধ্যাঙ্গতা থাকতে পারে না। যেমন বলা হয়েছে: "ধ্যানাঙ্গসমূহ ধ্যানসম্প্রযুক্ত... রূপসমূহের ধ্যানপ্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়।" এবং এদের ধ্যানপ্রত্যয়ভাব প্রতিহত করা হয়েছে। যেমন বলা হয়েছে: "অব্যাকৃত ধর্মকে প্রতীত্য অব্যাকৃত ধর্ম উৎপন্ন হয়, ধ্যানপ্রত্যয় দ্বারা নয়; পঞ্চবিজ্ঞানসহগত এক স্কন্ধকে প্রতীত্য তিন স্কন্ধ..." ইত্যাদি। ধ্যানপ্রত্যয়ভাব না থাকলেও বেদনা ও চিত্তস্থিতির (একগ্রতার) উপেক্ষা আদি ভাব হওয়ার কারণে এবং সেই রূপ ধর্মের বর্ণনায় অন্য স্থানের অভাব হেতু দ্বিতীয় রাশিতে নির্দেশ করা হয়েছে।

436. Vatthupaṇḍarattāti sayaṃ kaṇhadhammānaṃ appaṭipakkhattā sabhāvaparisuddhānaṃ pasādahadayavatthunissayānaṃ vasena paṇḍarasabhāvaṃ jātanti adhippāyo. Ayaṃ pana nayo catuvokāre na labbhatīti tattha bhavaṅgassa tato nikkhantākusalassa ca paṇḍaratā na siyā, tasmā tattha paṇḍaratāya kāraṇaṃ vattabbaṃ. Sabhāvo vāyaṃ cittassa paṇḍaratāti.

৪৩৬. "বস্তুপাণ্ডরত্বাৎ" (আশ্রয়বস্তুর শুভ্রতা বা পরিচ্ছন্নতা হেতু) বলতে বোঝায় - নিজে কৃষ্ণধর্মসমূহের (অকুশলসমূহের) প্রতিপক্ষ না হওয়ার কারণে স্বভাব-পরিশুদ্ধ প্রসাদরূপ ও হৃদয়বস্তু রূপ আশ্রয়ের বশে শুভ্রভাব উৎপন্ন হয়েছে - এটাই অভিপ্রায়। কিন্তু এই নিয়ম চতুর্বোকার ভূমিতে (অরূপ ভূমিতে) পাওয়া যায় না, তাই সেখানে ভবঙ্গের এবং তা থেকে নির্গত অকুশলের শুভ্রতা থাকবে না; অতএব সেখানে শুভ্রতার কারণ বলা উচিত। চিত্তের এই শুভ্রতা আসলে তার স্বভাবই - এভাবে জানা উচিত।

439. Idampīti pi-saddo ṭhitimattasahitaṃ pubbe vuttaṃ vicikicchāsahagataṃ apekkhitvā vutto. Pakatiyāti anatikkamanena. Sopi viseso. Kāyappasādaṃ ghaṭṭetvā pasādapaccayesu mahābhūtesu paṭihaññatīti āpāthaṃ gantvā paṭihaññatīti attho. Yathā ca ‘‘rūpaṃ ārabbha uppanna’’nti vutte na ārammaṇuppādānaṃ pubbāparakālatā hoti, evamidhāpi ghaṭṭanapaṭihananesu daṭṭhabbaṃ. Upamāpi ubhayaghaṭṭanadassanatthaṃ vuttā, na nissitanissayaghaṭṭanānaṃ pubbāparatādassanatthaṃ. Ettha ca bahiddhāti etaṃ nidassanamattaṃ. Ajjhattampi hi ārammaṇaṃ hotīti. Viññāṇadhātunissayabhūtehi vā aññaṃ ‘‘bahiddhā’’ti vuttaṃ. Paṭighaṭṭanānighaṃso balavā hoti, tato eva iṭṭhāniṭṭhaphoṭṭhabbasamāyoge sukhadukkhapaccayā dhātuanuggahadhātukkhobhā ciraṃ anuvattanti.

৪৩৯. "ইদম্পি" (এটিও) - এখানে 'অপি' (পি) শব্দটি স্থিতিমাত্রের সাথে পূর্বে উক্ত বিচিকিৎসা-সহগত চিত্তকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। "প্রকৃতি দ্বারা" বলতে অতিক্রম না করে। সেটিও বিশেষ। "কায়প্রসাদকে আঘাত করে প্রসাদের প্রত্যয়স্বরূপ মহাভূতসমূহে প্রতিহত হয়" - এর অর্থ হলো আলম্বন ক্ষেত্রে এসে প্রতিহত হয়। এবং যেভাবে "রূপকে আরম্ভ করে উৎপন্ন" বললে আলম্বন ও উৎপত্তির পূর্বাপর কাল হয় না, এখানেও ঘাত ও প্রতিঘাতের ক্ষেত্রে তেমনই জানা উচিত। উপমাটিও উভয় প্রকার আঘাত দেখানোর জন্য বলা হয়েছে, আশ্রিত ও আশ্রয়ের আঘাতের পূর্বাপর কাল দেখানোর জন্য নয়। এবং এখানে "বহির্ধা" (বাহ্যিক) শব্দটি কেবল নিদর্শনমাত্র। কারণ আধ্যাত্মিকও আলম্বন হতে পারে। অথবা বিজ্ঞানধাতুর আশ্রয়ভূত মহাভূতসমূহ থেকে অন্য মহাভূতকে "বহির্ধা" বলা হয়েছে। প্রতিঘাতের ঘর্ষণ প্রবল হয়, সেই কারণেই ইষ্ট ও অনিষ্ট স্পৃষ্টব্যের সংযোগে সুখ ও দুঃখের প্রত্যয়স্বরূপ ধাতুসমূহের অনুগ্রহ (অনুকূলতা) ও ধাতুর ক্ষোভ (প্রতিকূলতা) দীর্ঘকাল অনুবর্তী হয়।

455. Aññesaṃ cittānaṃ sabhāvasuññatasabbhāvā manodhātubhāvo āpajjatīti ce? Na, visesasabbhāvā. Cakkhuviññāṇādīnañhi cakkhādinissitatā cakkhādīnaṃ savisayesu dassanādippavattibhāvatā ca viseso. Manoviññāṇassa pana anaññanissayamanopubbaṅgamatāya aññanissayaviññāṇassa anantarapaccayattābhāvena manodvāraniggamanamukhabhāvābhāvato ca sātisayavijānanakiccatā viseso. Tabbisesavirahā manomattā dhātu [Pg.126] manodhātūti tividhā manodhātu eva vuccati, na visesamano. Tasmā ettha mano eva dhātu manodhātūti eva-saddo mattasaddattho daṭṭhabbo. Visesanivattanattho hi so viññāṇassāti. Manodvāraniggamanapavesamukhabhāvato pana manodhātuyā vijānanavisesaviraho daṭṭhabbo, tato eva manoviññāṇantipi na vuccati. Na hi taṃ viññāṇaṃ manato pavattaṃ manaso paccayo, nāpi manaso paccayabhūtaṃ manato pavattaṃ, dassanādīnaṃ pana paccayo, tehi ca pavattaṃ tesaṃ purecaraṃ anucarañcāti. Sammāsaṅkappoti avacanaṃ mahāvipākānaṃ viya janakasadisattābhāvato. Tattha hi tihetukato duhetukampi uppajjamānaṃ sammāsaṅkappatādīhi sadisaṃ sahetukatāyāti. Pañcaviññāṇasoteti ettha yathā paguṇaṃ ganthaṃ sajjhāyanto sajjhāyasote patitaṃ kañci kañci vācanāmaggaṃ na sallakkheti, evaṃ tathāgatassa asallakkhaṇā nāma natthi, na ca pañcaviññāṇasote jhānaṅgābhāvo idha avacanassa kāraṇaṃ. Yadi tadanantaraṃ niddeso taṃsotapatitatā, ito paresaṃ dvinnaṃ manoviññāṇadhātūnaṃ taṃsotapatitatā na siyā. Tasmā pañcaviññāṇānaṃ viya ahetukatāya maggapaccayavirahā ca vijjamānesupi vitakkavicāresu jhānaṅgadhammānaṃ dubbalattā pañcaviññāṇesu viya agaṇanupagabhāvā ca pañcaviññāṇasotapatitatā. Tato eva hi ahetukakiriyattayepi jhānaṅgāni balāni ca saṅgahavāre na uddhaṭāni, jhānapaccayakiccamattato pana paṭṭhāne dubbalānaṃ ettha vitakkādīnaṃ jhānapaccayatā vuttā.

৪৫৫. "অন্যান্য চিত্তসমূহের স্বভাব ও শূন্যতা বিদ্যমান থাকার কারণে তাদেরও মনোধাতুত্ব আপতিত হয় কি?" - যদি এমন বলা হয়, তবে তা ঠিক নয়; কারণ বিশেষের অস্তিত্ব রয়েছে। চক্ষুবিজ্ঞান ইত্যাদির চক্ষু আদি আশ্রয়যুক্ত হওয়া এবং চক্ষু আদির স্ব-স্ব বিষয়ে দর্শন আদি প্রবৃত্তি হওয়া হলো বিশেষত্ব। কিন্তু মনোবিজ্ঞানের ক্ষেত্রে অনন্য-আশ্রিত মনঃপূর্বঙ্গমতা হেতু, অন্য-আশ্রিত বিজ্ঞানের অনন্তর-প্রত্যয়ভাবের অভাব হেতু এবং মনোদ্বার দিয়ে নির্গমনের মুখভাবের অভাব হেতু অতিশয় বিজ্ঞানকার্যই বিশেষত্ব। সেই বিশেষত্ব-রহিত মনমাত্র ধাতুই হলো মনোধাতু; তাই ত্রিবিধ মনোধাতুকে কেবল মনোধাতুই বলা হয়, বিশেষ মন বলা হয় না। অতএব এখানে "মনই ধাতু মনোধাতু" - এই বাক্যে 'এব' (ই) শব্দটি 'মাত্র' শব্দের অর্থে জানা উচিত। কারণ তা বিজ্ঞানের বিশেষত্ব নিবারণ করার অর্থ প্রকাশ করে। মনোদ্বার দিয়ে নির্গমন ও প্রবেশের মুখভাব হওয়ার কারণে মনোধাতুর বিশেষ বিজ্ঞানকার্যের অভাব জানা উচিত, সেই কারণেই একে মনোবিজ্ঞানও বলা হয় না। কারণ সেই বিজ্ঞান মন থেকে প্রবৃত্ত হয়ে মনের প্রত্যয় হয় না, অথবা মনের প্রত্যয়স্বরূপ হয়ে মন থেকে প্রবৃত্ত হয় না; বরং দর্শন ইত্যাদির প্রত্যয় হয় এবং তাদের দ্বারা প্রবৃত্ত হয়ে তাদের অগ্রগামী ও অনুগামী হয়। "সম্যক সংকল্প" - এটি না বলার কারণ হলো মহাবিপাকসমূহের মতো জনক-সদৃশত্বের অভাব। কারণ সেখানে ত্রিহেতুক থেকে দ্বিহেতুক উৎপন্ন হলেও সম্যক সংকল্প ইত্যাদির দ্বারা সহেতুকতার দিক থেকে সদৃশ হয়। "পঞ্চবিজ্ঞানস্রোতে" - এখানে যেভাবে সুঅভ্যস্ত গ্রন্থ পাঠ করার সময় পাঠের স্রোতে পতিত কোনো কোনো পাঠ্য বিষয় পাঠক লক্ষ্য করে না, তেমনি তথাগতের অলক্ষ্য বা অসতর্কতা বলে কিছু নেই; এবং পঞ্চবিজ্ঞানস্রোতে ধ্যাঙ্গের অভাব এখানে তা না বলার কারণ নয়। যদি তার অব্যবহিত পরের নির্দেশ সেই স্রোতে পতিত হওয়া হয়, তবে এর পরবর্তী দুটি মনোবিজ্ঞানধাতুর সেই স্রোতে পতিত হওয়া থাকবে না। অতএব পঞ্চবিজ্ঞানের মতো অহেতুকতা হেতু এবং মার্গপ্রত্যয়-রহিত হওয়া হেতু, বিতর্ক ও বিচার বিদ্যমান থাকলেও ধ্যাঙ্গধর্মসমূহের দুর্বলতা হেতু পঞ্চবিজ্ঞানের মতো নগণ্যভাব হওয়াই পঞ্চবিজ্ঞানস্রোতে পতিত হওয়া। সেই কারণেই অহেতুক ক্রিয়া ত্রয়েও ধ্যাঙ্গসমূহ ও বলসমূহ সংগ্রহবারে উল্লেখ করা হয়নি; কিন্তু ধ্যানপ্রত্যয়ের কার্যমাত্রের দিক থেকে পট্ঠানে দুর্বল বিতর্ক ইত্যাদির ধ্যানপ্রত্যয়তা বলা হয়েছে।

469. Samānavatthukaṃ anantarapaccayaṃ labhitvā uppajjamānaṃ santīraṇaṃ manodhātuto balavataraṃ hotīti taṃ yathārammaṇaṃ ārammaṇarasaṃ anubhavantaṃ iṭṭhe somanassasahagataṃ hoti, iṭṭhamajjhatte upekkhāsahagataṃ sātisayānubhavattā, tasmā ‘‘ayañhi iṭṭhārammaṇasmiṃ yevā’’tiādi vuttaṃ. Voṭṭhabbanaṃ pana satipi balavabhāve vipākappavattiṃ nivattetvā visadisaṃ manaṃ karontaṃ manasikārakiccantarayogato vipāko viya anubhavanameva na hotīti sabbattha upekkhāsahagatameva hoti, tathā pañcadvārāvajjanaṃ manodvārāvajjanañca kiccavasena apubbattā.

৪৬৯. সমান আশ্রয়যুক্ত অনন্তর-প্রত্যয় লাভ করে উৎপন্ন সন্তীরণ চিত্ত মনোধাতু অপেক্ষা অধিক বলবান হয়; তাই তা আলম্বন অনুসারে আলম্বনের রস অনুভব করার সময় ইষ্ট আলম্বনে সোমনস্য-সহগত হয় এবং ইষ্ট-মধ্যস্থ আলম্বনে উপেক্ষা-সহগত হয়, কারণ তার অতিশয় অনুভব রয়েছে; অতএব "এটি ইষ্ট আলম্বনেই..." ইত্যাদি বলা হয়েছে। কিন্তু ব্যবস্থাপন (বোত্থপন) চিত্ত বলবান হওয়া সত্ত্বেও বিপাক-প্রবৃত্তিকে নিবৃত্ত করে বিসদৃশ মন উৎপন্ন করার কারণে এবং মনসিকার রূপ অন্য কার্যের সাথে যুক্ত হওয়ার কারণে বিপাকের মতো কেবল অনুভবকারী হয় না; তাই সর্বত্র উপেক্ষা-সহগতই হয়। তেমনি পঞ্চদ্বারাবর্জন ও মনোদ্বারাবর্জন চিত্তও কার্যের বশে অপূর্ব (নতুন) হওয়ার কারণে উপেক্ষা-সহগতই হয়।

Ahetukakusalavipākavaṇṇanā niṭṭhitā.

অহেতুক কুশল-বিপাক ব্যাখ্যা সমাপ্ত।

Aṭṭhamahāvipākacittavaṇṇanā

আট মহাবিপাক চিত্তের ব্যাখ্যা।

498. Alobho [Pg.127] abyākatamūlantiādīsu kusalapakkhe tāva alobhādosānaṃ niddesesu ‘‘yo tasmiṃ samaye alobho alubbhanā…pe… alobho kusalamūla’’nti (dha. sa. 32), ‘‘yo tasmiṃ samaye adoso adussanā…pe… adoso kusalamūla’’nti (dha. sa. 33) ca vuttattā idhāpi taṃniddesesu ‘‘alobho abyākatamūla’’nti ‘‘adoso abyākatamūla’’nti vacanaṃ yujjeyya. Paññindriyādiniddesesu pana ‘‘paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhī’’ti (dha. sa. 34, 37) evaṃ tatthapi vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘amoho kusalamūla’’nti. Tasmā idhāpi ‘‘amoho abyākatamūla’’nti pāṭhena na bhavitabbaṃ siyā. Alobhādosānaṃ viya amohassapi abyākatamūladassanatthaṃ panetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Aviññattijanakatoti kāyavacīkammadvāranivāraṇaṃ karoti. Avipākadhammatoti manokammadvāranivāraṇañca. Vipākadhammānañhi kammadvāraṃ vuttanti. Tathā appavattitoti dānādipuññakiriyabhāvena appavattito. Etena puññakiriyavatthubhedameva nivāreti.

৪৯৮. "অলোভ অব্যাকৃতমূল" ইত্যাদি বাক্যে প্রথমে কুশলপক্ষে অলোভ ও অদ্বেষের নির্দেশে "যে সেই সময়ে অলোভ, অলুব্ধতা... অলোভ কুশলমূল" এবং "যে সেই সময়ে অদ্বেষ, অদ্বিষতা... অদ্বেষ কুশলমূল" - এভাবে উক্ত হওয়ার কারণে এখানেও (অব্যাকৃতপক্ষেও) তাদের নির্দেশে "অলোভ অব্যাকৃতমূল" এবং "অদ্বেষ অব্যাকৃতমূল" এই বচন যুক্তিসঙ্গত হতে পারে। কিন্তু প্রজ্ঞেন্দ্রিয় ইত্যাদির নির্দেশে "প্রজ্ঞারত্ন, অমোহ, ধর্মবিচয়, সম্যকদৃষ্টি" এভাবে সেখানেও বলা হয়েছে, কিন্তু "অমোহ কুশলমূল" এভাবে বলা হয়নি। অতএব এখানেও "অমোহ অব্যাকৃতমূল" এই পাঠ হওয়া উচিত নয়। তবুও অলোভ ও অদ্বেষের মতো অমোহেরও অব্যাকৃতমূলত্ব প্রদর্শনের জন্য এটি বলা হয়েছে বলে জানা উচিত। "অবিজ্ঞপ্তিজনকত্ব হেতু" কায় ও বাক্-কর্মদ্বারের নিবারণ করে। "অবিপাকধর্মত্ব হেতু" মনঃকর্মদ্বারের নিবারণও করে। কারণ বিপাকধর্মী কুশলসমূহের কর্মদ্বার বলা হয়েছে। তথা "অপ্রবর্তিতত্ব হেতু" বলতে দান আদি পুণ্যক্রিয়াভাবের অপ্রবর্তিতত্ব হেতু। এর দ্বারা পুণ্যক্রিয়াবস্তুর ভেদকেই নিবারণ করে।

Balavapaccayehīti payogena vinā nipphannehi ārammaṇādipaccayehi. Asaṅkhārikādīsu hi yena kenaci cittena kamme āyūhite asaṅkhārena appayogena kammakammanimittagatinimittapaccupaṭṭhāne paṭisandhi uppajjamānā asaṅkhārikā hoti, sasaṅkhārena sappayogena kammādipaccupaṭṭhāne sasaṅkhārikā. Bhavaṅgacutiyo pana paṭisandhisadisāva. Tadārammaṇañca kusalākusalāni viya asaṅkhārikaṃ sasaṅkhārikañca daṭṭhabbanti. Etesu balavaṃ dubbalañca vicāretuṃ ‘‘tattha sabbepi sabbaññubodhisattā’’tiādimāha. Kālavasena pana pariṇamatīti appāyukasaṃvattanikakammabahule kāle taṃkammasahitasantānajanitasukkasoṇitapaccayānaṃ taṃmūlakānaṃ candasūriyavisamaparivattādijanitautāhārādivisamapaccayānañca vasena pariṇamati.

"বলবান প্রত্যয়সমূহ দ্বারা" বলতে প্রযোগ (চেষ্টা) ব্যতিরেকে নিষ্পন্ন আলম্বন আদি প্রত্যয়সমূহ দ্বারা। অসংস্কারিক আদি চিত্তসমূহের মধ্যে যে কোনো চিত্ত দ্বারা কর্ম সঞ্চিত হলে, সংস্কারহীন বা প্রযোগহীন আলম্বন আদি প্রত্যয়সমূহের কারণে কর্ম, কর্মনিমিত্ত বা গতিনিমিত্তের সম্মুখে প্রতিসন্ধি উৎপন্ন হওয়ার সময় তা অসংস্কারিক প্রতিসন্ধি হয়; এবং সসংস্কার বা সপ্রযোগ আলম্বন আদি প্রত্যয়সমূহের কারণে কর্ম আদি নিমিত্তের সম্মুখে প্রতিসন্ধি উৎপন্ন হওয়ার সময় তা সসংস্কারিক প্রতিসন্ধি হয়। কিন্তু ভবঙ্গ ও চ্যুতি প্রতিসন্ধির সদৃশই। এবং তদারম্বনকেও কুশল ও অকুশলের মতো অসংস্কারিক ও সসংস্কারিক হিসেবে দেখতে হবে। এগুলির মধ্যে বলবান ও দুর্বল বিচার করার জন্য "সেখানে সকলেই সর্বজ্ঞ বোধিসত্ত্ব" ইত্যাদি বলেছেন। "কালের বশে পরিবর্তিত হয়" বলতে অল্পায়ু-সংবর্তনীয় কর্মের আধিক্যযুক্ত কালে, সেই কর্মসহগত সন্তানে জনিত শুক্র ও শোণিতরূপ প্রত্যয়সমূহের এবং সেই মূলক চন্দ্র ও সূর্যের বিষম আবর্তন আদি জনিত ঋতু ও আহার আদি বিষম প্রত্যয়সমূহের বশে পরিবর্তিত হয়।

Vipākuddhārakathāvaṇṇanā

বিপাকোদ্ধার কথার বর্ণনা।

Yato yattako ca vipāko hoti, yasmiñca ṭhāne vipaccati, taṃ dassetuṃ vipākuddhārakathā āraddhā. Etthevāti ekāya cetanāya kamme āyūhiteyeva. Duhetukapaṭisandhivasena dvādasakamaggopi hoti[Pg.128], dvādasakappakāropīti attho. Ahetukapaṭisandhivasena ahetukaṭṭhakampi. Asaṅkhārikasasaṅkhārikānaṃ sasaṅkhārikaasaṅkhārikavipākasaṅkaraṃ anicchanto dutiyatthero ‘‘dvādasā’’tiādimāha. Purimassa hi paccayatosasaṅkhārikaasaṅkhārikabhāvo, itaresaṃ kammato. Tatiyo tihetukato duhetukampi anicchanto ‘‘dasā’’tiādimāha.

কোথা থেকে এবং কতটুকু বিপাক হয় এবং কোন স্থানে বিপাকপ্রাপ্ত হয়, তা দেখানোর জন্য বিপাকোদ্ধার কথা আরম্ভ করা হয়েছে। "এখানেই" বলতে একটিমাত্র চেতনার দ্বারা কর্ম সঞ্চিত হলেই। দ্বিহেতুক প্রতিসন্ধির বশে দ্বাদশ প্রকার কর্মের ফলও হয়, দ্বাদশ প্রকার বিপাকও হয় - এই অর্থ। অহেতুক প্রতিসন্ধির বশে অহেতুক বিপাক অষ্টকও হয়। অসংস্কারিক ও সসংস্কারিক কুশলকর্মের সসংস্কারিক ও অসংস্কারিক বিপাকের মিশ্রণ অনিচ্ছুক হয়ে দ্বিতীয় স্থবির "দ্বাদশ" ইত্যাদি বলেছেন। কারণ পূর্ববর্তী স্থবিরের মতে প্রত্যয় থেকে সসংস্কারিক ও অসংস্কারিক ভাব হয়, অন্যদের মতে কর্ম থেকে। তৃতীয় স্থবির ত্রিহেতুক কর্ম থেকে দ্বিহেতুক বিপাকও অনিচ্ছুক হয়ে "দশ" ইত্যাদি বলেছেন।

Imasmiṃ vipākuddhāraṭṭhāne kammapaṭisandhivavatthānatthaṃ sāketapañhaṃ gaṇhiṃsu. Kammavasena vipākassa taṃtaṃguṇadosussadanimittataṃ dassetuṃ ussadakittanaṃ gaṇhiṃsu. Hetukittanaṃ idha paṭhamattherassa adhippāyena vuttaṃ. Dutiyattheravādādīsu visesaṃ tattha tattheva vakkhāmi. Ñāṇassa jaccandhādivipattinimittapaṭipakkhabhāvato tihetukaṃ atidubbalampi samānaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhantaṃ duhetukaṃ ākaḍḍheyyāti ‘‘ahetukā na hotī’’ti āha. Yaṃ pana paṭisambhidāmagge sugatiyaṃ jaccandhabadhirādivipattiyā ahetukaupapattiṃ vajjetvā gatisampattiyā sahetukopapattiṃ dassentena ‘‘gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti’’cceva (paṭi. ma. 1.232) vuttaṃ. Tena ñāṇavippayuttena kammunā ñāṇasampayuttapaṭisandhi na hotīti dīpitaṃ hoti. Aññathā ‘‘sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotī’’ti idampi vucceyya. Tathā hi ‘‘gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti? Kusalassa kammassa javanakkhaṇe tayo hetū kusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti. Tena vuccati kusalamūlapaccayāpi saṅkhārā. Nikantikkhaṇe dve hetū akusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti. Tena vuccati akusalamūlapaccayāpi saṅkhārā. Paṭisandhikkhaṇe tayo hetū abyākatā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti. Tena vuccati nāmarūpapaccayāpi viññāṇaṃ, viññāṇapaccayāpi nāmarūpa’’nti vissajjitaṃ ñāṇasampayuttopapattiyaṃ.

এই বিপাকোদ্ধার স্থানে কর্ম ও প্রতিসন্ধির ব্যবস্থাপন করার জন্য প্রাচীন আচার্যগণ সাকেত-প্রশ্ন গ্রহণ করেছেন। কর্মের বশে বিপাকের সেই সেই গুণ ও দোষের আধিক্যের নিমিত্তত্ব দেখানোর জন্য উস্সদ-কীর্তন (আধিক্য-কীর্তন) গ্রহণ করেছেন। এখানে হেতু-কীর্তন প্রথম স্থবিরের অভিপ্রায় অনুসারে বলা হয়েছে। দ্বিতীয় স্থবিরের বাদ ইত্যাদিতে বিশেষত্ব সেই সেই স্থানেই বলব। জ্ঞানের জন্মান্ধত্ব আদি বিপত্তির নিমিত্তের প্রতিপক্ষভাব হেতু ত্রিহেতুক কর্ম অতি দুর্বল হলেও প্রতিসন্ধি আকর্ষণ করার সময় দ্বিহেতুক প্রতিসন্ধিকেই আকর্ষণ করবে, তাই "অহেতুক প্রতিসন্ধি হয় না" - এ কথা বলেছেন। আবার প্রতিসম্ভিদামার্গে সুগতিতে জন্মান্ধ, বধির আদি বিপত্তির অহেতুক উপপত্তি বর্জন করে গতিসম্পত্তিতে সহেতুক উপপত্তি প্রদর্শনকারী সারিপুত্র স্থবির "গতিসম্পত্তিতে জ্ঞানসম্প্রযুক্তে কোন আটটি হেতুর প্রত্যয়ে উপপত্তি হয়?" - এভাবেই বলেছেন। এর দ্বারা জ্ঞানবিপ্রযুক্ত কর্মের দ্বারা জ্ঞানসম্প্রযুক্ত প্রতিসন্ধি হয় না - এটিই প্রকাশিত হয়েছে। অন্যথা "সাতটি হেতুর প্রত্যয়ে উপপত্তি হয়" - এটিও বলা হতো। কারণ, "গতিসম্পত্তিতে জ্ঞানসম্প্রযুক্তে কোন আটটি হেতুর প্রত্যয়ে উপপত্তি হয়? কুশল কর্মের জবনক্ষণে তিনটি হেতু কুশল, সেই ক্ষণে জাত চেতনার সহজাতপ্রত্যয় হয়। তাই বলা হয় কুশলমূলপ্রত্যয়েও সংস্কারসমূহ হয়। নিকান্তি ক্ষণে দুটি হেতু অকুশল, সেই ক্ষণে জাত চেতনার সহজাতপ্রত্যয় হয়। তাই বলা হয় অকুশলমূলপ্রত্যয়েও সংস্কারসমূহ হয়। প্রতিসন্ধিক্ষণে তিনটি হেতু অব্যাকৃত, সেই ক্ষণে জাত চেতনার সহজাতপ্রত্যয় হয়। তাই বলা হয় নামরূপপ্রত্যয়েও বিজ্ঞান, বিজ্ঞানপ্রত্যয়েও নামরূপ" - এভাবে জ্ঞানসম্প্রযুক্ত উপপত্তিতে উত্তর দেওয়া হয়েছে।

Evaṃ ñāṇavippayuttato ñāṇasampayuttupapattiyā ca vijjamānāya ‘‘gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti? Kusalassa kammassa javanakkhaṇe dve hetū kusalā’’ti vatvā aññattha ca pubbe vuttanayeneva sakkā vissajjanaṃ kātunti. Yathā [Pg.129] pana ‘‘ñāṇasampayutte sattannaṃ hetūnaṃ paccayā’’ti avacanato ñāṇavippayuttato ñāṇasampayuttā paṭisandhi na hoti, evaṃ ‘‘gatisampattiyā ñāṇavippayutte channaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti’’cceva (paṭi. ma. 1.233) vatvā ‘‘sattannaṃ hetūnaṃ paccayā’’ti avacanato ñāṇasampayuttato ñāṇavippayuttāpi paṭisandhi na hotīti āpannaṃ. Etthāpi hi na na sakkā kammanikantikkhaṇesu tayo ca dve ca hetū yojetvā paṭisandhikkhaṇe dve yojetunti. Imassa pana therassa ayamadhippāyo siyā ‘‘kammasarikkhakavipākadassanavasena idha pāṭho sāvaseso kathito’’ti. ‘‘Ñāṇasampayutte aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā’’ti etthāpi pāṭhassa sāvasesatāpattīti ce? Na, dubbalassa duhetukakammassa ñāṇasampayuttavipākadāne asamatthattā. Tihetukassa pana ahetukavipaccane viya duhetukavipaccanepi natthi samatthatāvighātoti. Ārammaṇena vedanā parivattetabbāti santīraṇatadārammaṇe sandhāya vuttaṃ. Vibhāgaggahaṇasamatthatābhāvato hi cakkhuviññāṇādīni iṭṭhaiṭṭhamajjhattesu upekkhāsahagatāneva honti, kāyaviññāṇañca sukhasahagatameva paṭighaṭṭanāvisesenāti.

এভাবে জ্ঞানবিপ্রযুক্ত কর্ম থেকে জ্ঞানসম্প্রযুক্ত প্রতিসন্ধি বিদ্যমান থাকলে, "গতিসম্পত্তিতে জ্ঞানসম্প্রযুক্তে কোন সাতটি হেতুর প্রত্যয়ে উপপত্তি হয়? কুশল কর্মের জবনক্ষণে দুটি হেতু কুশল" - এভাবে বলে অন্য স্থানেও পূর্বে উক্ত নিয়মেই উত্তর দেওয়া সম্ভব হতো। কিন্তু যেমন "জ্ঞানসম্প্রযুক্তে সাতটি হেতুর প্রত্যয়ে" - এটি না বলার কারণে জ্ঞানবিপ্রযুক্ত কর্ম থেকে জ্ঞানসম্প্রযুক্ত প্রতিসন্ধি হয় না, তেমনি "গতিসম্পত্তিতে জ্ঞানবিপ্রযুক্তে ছয়টি হেতুর প্রত্যয়ে উপপত্তি হয়" - এভাবেই বলে "সাতটি হেতুর প্রত্যয়ে" - এটি না বলার কারণে জ্ঞানসম্প্রযুক্ত কর্ম থেকে জ্ঞানবিপ্রযুক্ত প্রতিসন্ধিও হয় না - এটি আপতিত হয়। কারণ এখানেও কর্ম ও নিকান্তি ক্ষণসমূহে তিনটি ও দুটি হেতু যোজনা করে প্রতিসন্ধিক্ষণে দুটি হেতু যোজনা করা অসম্ভব নয়। কিন্তু এই স্থবিরের এই অভিপ্রায় হতে পারে যে, "কর্মের সদৃশ বিপাক প্রদর্শনের বশে এখানে সাবশেষ পাঠ কথিত হয়েছে।" যদি বলা হয়, "জ্ঞানসম্প্রযুক্তে আটটি হেতুর প্রত্যয়ে" - এখানেও পাঠের সাবশেষত্ব আপত্তি হয়? না, কারণ দুর্বল দ্বিহেতুক কর্মের জ্ঞানসম্প্রযুক্ত বিপাকদানে অসমর্থতা রয়েছে। কিন্তু ত্রিহেতুক কর্মের অহেতুক বিপাকদানে যেমন সামর্থ্যের হানি ঘটে না, তেমনি দ্বিহেতুক বিপাকদানেও সামর্থ্যের হানি ঘটে না - এভাবে জানা উচিত। "আলম্বনের দ্বারা বেদনা পরিবর্তিত করতে হবে" - এটি সন্তীরণ ও তদারম্বনকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। কারণ বিভাগ-গ্রহণের সামর্থ্য না থাকার কারণে চক্ষুবিজ্ঞান আদি ইষ্ট, অনিষ্ট ও মধ্যস্থ আলম্বনসমূহে উপেক্ষাসহগতই হয়, এবং কায়বিজ্ঞানও স্পর্শের বিশেষত্বের কারণে সুখসহগতই হয়।

Visesavatā kālena tadārammaṇapaccayasabbajavanavatā vipākappavattiṃ dassetuṃ ‘‘saṃvarāsaṃvare…pe… upagatassā’’ti vuttaṃ aññakāle pañcaviññāṇādiparipuṇṇavipākappavattiabhāvā. Kakkaṭaka…pe… bhavaṅgotaraṇanti etena idaṃ dasseti – kedāre pūretvā nadīpavesanamaggabhūtaṃ mātikaṃ appavisitvā kakkaṭakamaggādinā amaggena nadīotaraṇaṃ viya cittassa javitvā bhavaṅgappavesanamaggabhūte tadārammaṇe anuppanne maggena vinā bhavaṅgotaraṇanti.

বিশেষত্বযুক্ত কালের দ্বারা, তদারম্বন প্রত্যয় ও সর্বজবনযুক্ত বিপাকপ্রবৃত্তি দেখানোর জন্য "সংবরাসংবরে... উপগতের" ইত্যাদি বলা হয়েছে, অন্য কালে পঞ্চবিজ্ঞান আদি পরিপূর্ণ বিপাকপ্রবৃত্তির অভাব হেতু। "কর্কটক... ভবঙ্গাবতরণ" এর দ্বারা এটি দেখায় - যেমন ক্ষেত পূর্ণ করে নদীতে প্রবেশের পথস্বরূপ নালা দিয়ে প্রবেশ না করে কর্কটকের পথ আদি অপথ দিয়ে নদীতে অবতরণ করার মতো, চিত্তের জবন করে ভবঙ্গে প্রবেশের পথস্বরূপ তদারম্বন উৎপন্ন না হলে পথ ব্যতিরেকে ভবঙ্গে অবতরণ করা হয়।

Etesu tīsu moghavāresu dutiyo upaparikkhitvā gahetabbo. Yadi hi anulome vedanāttike paṭiccavārādīsu ‘‘āsevanapaccayā na magge dve’’ti ‘‘na maggapaccayā āsevane dve’’ti ca vuttaṃ siyā, sopi moghavāro labbheyya. Yadi pana voṭṭhabbanampi āsevanapaccayo siyā, kusalākusalānampi siyā. Na hi āsevanapaccayaṃ laddhuṃ yuttassa āsevanapaccayabhāvī dhammo āsevanapaccayoti avutto atthi. Voṭṭhabbanassa pana kusalākusalānaṃ āsevanapaccayabhāvo avutto. ‘‘Kusalaṃ [Pg.130] dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati nāsevanapaccayā. Akusalaṃ dhammaṃ…pe… nāsevanapaccayā’’ti (paṭṭhā. 1.1.93) vacanato paṭikkhittova. Athāpi siyā ‘‘asamānavedanānaṃ vasena evaṃ vutta’’nti, evamapi yathā ‘‘āvajjanā kusalānaṃ khandhānaṃ akusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417) vuttaṃ, evaṃ ‘‘āsevanapaccayena paccayoti’’pi vattabbaṃ siyā, jātibhedā na vuttanti ce? Bhūmibhinnassa kāmāvacarassa rūpāvacarādīnaṃ āsevanapaccayabhāvo viya jātibhinnassapi bhaveyyāti vattabbo eva siyā. Abhinnajātikassa ca vasena yathā ‘‘āvajjanā sahetukānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti vuttaṃ, evaṃ ‘‘āsevanapaccayena paccayo’’tipi vattabbaṃ siyā, na tu vuttaṃ. Tasmā vedanāttikepi saṅkhittāya gaṇanāya ‘‘āsevanapaccayā na magge ekaṃ, na maggapaccayā āsevane eka’’nti evaṃ gaṇanāya niddhāriyamānāya voṭṭhabbanassa āsevanapaccayattassa abhāvā yathāvuttappakāro dutiyo moghavāro vīmaṃsitabbo.

এই তিনটি মোঘবারের মধ্যে দ্বিতীয়টি পরীক্ষা করে গ্রহণ করা উচিত। কারণ যদি অনুলোম বেদনাতিকে প্রতীত্যবার আদিতে "আসেবনপ্রত্যয় থেকে মার্গে দুটি নয়" এবং "মার্গপ্রত্যয় থেকে আসেবনে দুটি নয়" এভাবে বলা হতো, তবে সেই মোঘবারও পাওয়া যেত। কিন্তু যদি বোত্থপনও আসেবনপ্রত্যয় হতো, তবে কুশল ও অকুশলসমূহেরও হতো। কারণ আসেবনপ্রত্যয় পাওয়ার যোগ্য ধর্মের আসেবনপ্রত্যয়ভাবী ধর্মকে "আসেবনপ্রত্যয়" এভাবে বলা হয়নি - এমন কোনো ধর্ম নেই। কিন্তু বোত্থপনের কুশল ও অকুশলসমূহের প্রতি আসেবনপ্রত্যয়ভাব অনুক্ত রয়েছে। "কুশল ধর্মকে প্রতীত্য কুশল ধর্ম উৎপন্ন হয় না-আসেবনপ্রত্যয়ে। অকুশল ধর্মকে... না-আসেবনপ্রত্যয়ে" - এই বচন হেতু তা প্রত্যাখ্যাতই। যদি বলা হয়, "অসমান বেদনাযুক্তদের বশে এভাবে বলা হয়েছে", তবুও যেমন "আবর্তন কুশল স্কন্ধসমূহের ও অকুশল স্কন্ধসমূহের অনন্তরপ্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়" এভাবে বলা হয়েছে, তেমনি "আসেবনপ্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়" - এটিও বলা উচিত ছিল। যদি বলা হয়, জাতিভেদের কারণে বলা হয়নি? ভূমিভিন্ন কামাবচরের রূপাবচর আদির প্রতি আসেবনপ্রত্যয়ভাবের মতো জাতিভিন্নদেরও হতে পারত, তাই বলা উচিতই ছিল। এবং অভিন্নজাতিকের বশে যেমন "আবর্তন সহেতুক স্কন্ধসমূহের অনন্তরপ্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়" বলা হয়েছে, তেমনি "আসেবনপ্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়" - এটিও বলা উচিত ছিল, কিন্তু বলা হয়নি। অতএব বেদনাতিকেও সংক্ষিপ্ত গণনায় "আসেবনপ্রত্যয় থেকে মার্গে একটি, মার্গপ্রত্যয় থেকে আসেবনে একটি" - এভাবে গণনা নির্ধারণ করার সময় বোত্থপনের আসেবনপ্রত্যয়ত্বের অভাব হেতু যথোক্ত প্রকার দ্বিতীয় মোঘবারটি মীমাংসা করা উচিত।

Voṭṭhabbanaṃ pana vīthivipākasantatiyā āvaṭṭanato āvajjanā, tato visadisassa javanassa karaṇato manasikāro ca. Evañca katvā paṭṭhāne ‘‘voṭṭhabbanaṃ kusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’tiādi na vuttaṃ, ‘‘āvajjanā’’icceva vuttaṃ. Tasmā voṭṭhabbanato catunnaṃ vā pañcannaṃ vā javanānaṃ ārammaṇapurejātaṃ bhavituṃ asakkontaṃ rūpādiāvajjanādīnaṃ paccayo bhavituṃ na sakkoti, ayametassa sabhāvoti javanāpāripūriyā dutiyo moghavāro dassetuṃ yutto siyā, ayampi aṭṭhakathāyaṃ anāgatattā suṭṭhu vicāretabbo. Bhavaṅgassa javanānubandhanabhūtattā ‘‘tadārammaṇaṃ bhavaṅga’’nti vuttaṃ. Paṭṭhāne (paṭṭhā. 3.1.102) ca vuttaṃ ‘‘sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti, ‘‘ahetukaṃ bhavaṅgaṃ sahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti ca. Kusalākusalānaṃ sukhadukkhavipākamatto vipāko na iṭṭhāniṭṭhānaṃ vibhāgaṃ karoti, javanaṃ pana rajjanavirajjanādivasena iṭṭhāniṭṭhavibhāgaṃ karotīti ‘‘ārammaṇarasaṃ javanameva anubhavatī’’ti vuttaṃ.

পক্ষান্তরে, বীথিবিপাকসন্ততিকে (ভবঙ্গধারাকে) আবর্তিত করার কারণে বোট্ঠপন (ব্যবস্থাপন) চিত্তকে 'আবজ্জন' (আবর্তন) বলা হয় এবং তা থেকে বিসদৃশ জবন উৎপন্ন করার কারণে তাকে 'মনসিকার' (মনোযোগ) বলা হয়। এই কারণে পট্ঠানে 'বোট্ঠপন কুশল স্কন্ধসমূহের অনন্তরপ্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়' ইত্যাদি বলা হয়নি, বরং কেবল 'আবজ্জনা' (আবর্তন) বলা হয়েছে। অতএব, বোট্ঠপন থেকে চার বা পাঁচ বার জবন উৎপন্ন হওয়ার ক্ষেত্রে আলম্বন-পুরেজাত হতে অসমর্থ রূপাদি আলম্বন আবজ্জন প্রভৃতির প্রত্যয় হতে পারে না—এটিই এর স্বভাব। এই কারণে জবনের অপূর্ণতার (সাত বার পূর্ণ না হওয়ার) দ্বারা দ্বিতীয় মোঘবার (বৃথা বীথি) প্রদর্শন করা যুক্তিসঙ্গত হতে পারে; এটিও অট্ঠকথাতে না আসায় ভালোভাবে বিচার করা উচিত। ভবঙ্গের জবনের অনুগামী হওয়ার কারণে 'তদালম্বনই ভবঙ্গ' বলা হয়েছে। পট্ঠানেও বলা হয়েছে—'সহৈতুক ভবঙ্গ অহেতুক ভবঙ্গের অনন্তরপ্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়' এবং 'অহেতুক ভবঙ্গ সহৈতুক ভবঙ্গের অনন্তরপ্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়'। কুশল ও অকুশলের সুখ-দুঃখময় বিপাকমাত্র বিপাকচিত্ত ইষ্ট ও অনিষ্ট আলম্বনের বিভাগ (পার্থক্য) করে না; কিন্তু জবন রাগ ও বিরাগ ইত্যাদির বশে ইষ্ট-অনিষ্টের বিভাগ করে থাকে, তাই বলা হয়েছে—'জবনই আলম্বনের রস অনুভব করে'।

Avijjamāne kārake kathaṃ āvajjanādibhāvena pavatti hotīti taṃ dassetuṃ pañcavidhaṃ niyāmaṃ nāma gaṇhiṃsu. Niyāmo ca dhammānaṃ sabhāvakiccapaccayabhāvavisesova. Taṃtaṃsadisaphaladānanti tassa tassa attano anurūpaphalassa [Pg.131] dānaṃ. Sadisavipākadānanti ca anurūpavipākadānanti attho. Idaṃ vatthunti ekavacananiddeso ekagāthāvatthubhāvena kato. Jagatippadesoti yathāvuttato aññopi lokappadeso. Kālagatiupadhipayogapaṭibāḷhañhi pāpaṃ na vipacceyya, na padesapaṭibāḷhanti. Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānapaṭisandhiyādidhammānaṃ niyāmo dasasahassikampanapaccayabhāvo dhammaniyāmo. Ayaṃ idha adhippetoti etena niyāmavasena āvajjanādibhāvo, na kārakavasenāti etamatthaṃ dasseti.

কোনো কর্তা (সৃষ্টিকর্তা) না থাকলে কীভাবে আবজ্জন (আবর্তন) ইত্যাদিরূপে প্রবৃত্তি (উৎপত্তি) ঘটে—তা প্রদর্শন করার জন্য পঞ্চবিধ নিয়াম গ্রহণ করা হয়েছে। নিয়াম হলো ধর্মসমূহের নিজস্ব স্বভাব-কার্য ও প্রত্যয়ভাবের বিশেষত্বই। 'সেই সেই সদৃশ ফল দান' বলতে বোঝায় সেই সেই ধর্মের নিজস্ব অনুরূপ ফল দান করা। 'সদৃশ বিপাক দান' বলতে অনুরূপ বিপাক দান করা—এই অর্থ। 'এই বস্তু' (ইদং বস্তুং)—এই একবচন নির্দেশটি একটি গাথার বিষয়বস্তু হওয়ার কারণে করা হয়েছে। 'জগতিপ্রদেশ' বলতে উপরোক্ত স্থানসমূহ ছাড়া অন্য যেকোনো লোকপ্রদেশকে বোঝায়। কাল, গতি, উপধি ও প্রয়োগ দ্বারা বাধাপ্রাপ্ত পাপকর্ম বিপাক দান করে না, কিন্তু স্থান (প্রদেশ) দ্বারা বাধাপ্রাপ্ত হয়ে নয়। সর্বজ্ঞতা জ্ঞানের আসন্ন কারণস্বরূপ প্রতিসন্ধি আদি ধর্মসমূহের নিয়াম, যা দশসহস্র চক্রবাল কম্পনের প্রত্যয়স্বরূপ, তা-ই ধর্মনিয়াম। এখানে এটিই অভিপ্রেত। এর দ্বারা বোঝানো হয়েছে যে, নিয়ামের বশেই আবজ্জন আদি ভাব ঘটে থাকে, কোনো কর্তার (সৃষ্টিকর্তার) বশে নয়।

Imasmiṃ ṭhāneti soḷasavipākakathāṭhāne. Dvādasahi vāhetabbā nāḷiyantopamā na dvādasannaṃ cittānaṃ ekasmiṃ dvāre ekārammaṇe saha kiccakaraṇavasena vuttā, atha kho dvādasannaṃ ekasmiṃ dvāre sakiccakaraṇamattavasena. Ahetukapaṭisandhijanakasadisajavanānantaraṃ ahetukatadārammaṇaṃ dassento ‘‘catunnaṃ pana duhetukakusalacittānaṃ aññatarajavanassa…pe… patiṭṭhātī’’ti āha. Ahetukapaṭisandhikassa pana tihetukajavane javite paṭisandhidāyakena kammena ahetukassa tadārammaṇassa nibbatti na paṭisedhitā. Evaṃ duhetukapaṭisandhikassapi tihetukānantaraṃ duhetukatadārammaṇaṃ appaṭisiddhaṃ daṭṭhabbaṃ. Paripuṇṇavipākassa ca paṭisandhijanakakammassa vasenāyaṃ vipākavibhāvanā tassā mukhanidassanamattamevāti pavattivipākassa ca ekassa tihetukādikammassa soḷasavipākacittādīni vuttanayena yojetabbāni. Tasmā yena kenaci kammunā ekena anekaṃ tadārammaṇaṃ pavattamānaṃ kammavisesābhāvā yesaṃ taṃ anubandhabhūtaṃ, tesaṃ javanasaṅkhātānaṃ paccayānaṃ visesena visiṭṭhaṃ hotīti javanenāyaṃ tadārammaṇaniyāmo vutto, na nānākammunā nibbattamānassa vasena. Evañca katvā paṭṭhāne (paṭṭhā. 3.1.98) ‘‘sahetuke khandhe aniccato dukkhato anattato vipassati. Kusalākusale niruddhe ahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti ñāṇānantaraṃ ahetukatadārammaṇaṃ, ‘‘kusalākusale niruddhe sahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti akusalānantarañca sahetukatadārammaṇaṃ vuttaṃ, na ca ‘‘taṃ etena therena adassita’’nti katvā tassa paṭisedho kato hotīti.

‘এই স্থানে’ বলতে ষোলোটি বিপাকচিত্তের আলোচনার স্থানে। বারোজন পুরুষ দ্বারা চালিত আখ মাড়াইয়ের যন্ত্রের (ইক্ষুযন্ত্রের) উপমাটি বারোটি চিত্তের এক দ্বারে এক আলম্বনে একসাথে কার্য সম্পাদনের বশে বলা হয়নি, বরং বারোটি চিত্তের এক দ্বারে কেবল নিজ নিজ কার্য সম্পাদনের বশে বলা হয়েছে। অহেতুক প্রতিসন্ধি উৎপাদনকারী সদৃশ জবনের অব্যাবহিত পরে অহেতুক তদালম্বন প্রদর্শন করতে গিয়ে তিনি বলেছেন—'চারটি দুহেতুক কুশল চিত্তের যেকোনো একটি জবনের...পে... প্রতিষ্ঠিত হয়'। কিন্তু অহেতুক প্রতিসন্ধিবিশিষ্ট ব্যক্তির তিহেতুক জবন জাবিত (উৎপন্ন) হলে, প্রতিসন্ধিদানকারী কর্মের কারণে অহেতুক তদালম্বনের উৎপত্তি নিষিদ্ধ করা হয়নি। একইভাবে, দুহেতুক প্রতিসন্ধিবিশিষ্ট ব্যক্তির ক্ষেত্রেও তিহেতুক জবনের অব্যাবহিত পরে দুহেতুক তদালম্বন নিষিদ্ধ নয় বলে জানতে হবে। এবং পরিপূর্ণ বিপাকবিশিষ্ট প্রতিসন্ধি-উৎপাদক কর্মের বশে এই বিপাক-বিশ্লেষণ তার একটি প্রাথমিক উদাহরণ মাত্র। প্রবৃত্তি-বিপাকদানকারী একটি তিহেতুক আদি কর্মের ষোলোটি বিপাকচিত্ত ইত্যাদিকেও উক্ত নিয়মে যুক্ত করতে হবে। অতএব, যেকোনো একটি কর্মের দ্বারা যখন একাধিক তদালম্বন প্রবর্তিত হয়, তখন কর্মের কোনো বিশেষত্ব না থাকায়, যে জবন নামক কারণসমূহের পেছনে তা অনুগামী হয়ে উৎপন্ন হয়, সেই কারণসমূহের বিশেষত্বের দ্বারাই তা বিশিষ্ট হয়। এই কারণে জবনের দ্বারাই এই তদালম্বন-নিয়াম বলা হয়েছে, বিভিন্ন কর্মের বশে উৎপন্ন হওয়ার কারণে নয়। এই কারণে পট্ঠানে বলা হয়েছে—'সহৈতুক স্কন্ধসমূহকে অনিত্য, দুঃখ ও অনাত্মরূপে দর্শন করে। কুশল বা অকুশল নিরুদ্ধ হলে অহেতুক বিপাক তদালম্বনরূপে উৎপন্ন হয়'—এভাবে জ্ঞানের অব্যাবহিত পরে অহেতুক তদালম্বন; এবং 'কুশল বা অকুশল নিরুদ্ধ হলে সহৈতুক বিপাক তদালম্বনরূপে উৎপন্ন হয়'—এভাবে অকুশলের অব্যাবহিত পরে সহৈতুক তদালম্বন বলা হয়েছে। এবং 'তা এই স্থবির প্রদর্শন করেননি' বলে তার নিষেধ করা হয়নি।

Yaṃ [Pg.132] pana javanena…pe… taṃ kusalaṃ sandhāya vuttanti idaṃ kusalassa viya akusalassa sadiso vipāko natthīti katvā vuttaṃ. Sasaṅkhārikāsaṅkhārikaniyamanaṃ pana sandhāya tasmiṃ vutte akusalepi na taṃ na yujjatīti. Aṭṭhānametanti idaṃ niyamitādivasena yoniso ayoniso vā āvaṭṭite ayoniso yoniso vā vavatthāpanassa abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ.

‘কিন্তু জবনের দ্বারা...পে... তা কুশলকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে’—এই কথাটি কুশলের মতো অকুশলের সদৃশ বিপাক (তদালম্বন) নেই—এরূপ বিবেচনা করে বলা হয়েছে। কিন্তু সসংস্কারক ও অসংস্কারক নির্ধারণের উদ্দেশ্যে তা বলা হলে, অকুশলের ক্ষেত্রেও তা অযুক্তিসঙ্গত নয় (বরং যুক্তিসঙ্গত)। ‘এটি অসম্ভব’ (অট্ঠানমেতং)—এই কথাটি নির্ধারিত ইত্যাদির বশে যোনিশো (সুচিন্তিত) বা অযোনিশো (কুচিন্তিত) উপায়ে ভবঙ্গ আবর্তিত হলে, অযোনিশো বা যোনিশো ব্যবস্থাপন (ব্যবস্থাপনা) না হওয়ার বিষয়টিকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে।

Paṭisiddhanti avacanameva paṭisedhoti katvā vuttaṃ. Kāmataṇhānibbattena kammunā mahaggatalokuttarānubhavanavipāko na hotīti tattha tadārammaṇābhāvo veditabbo. Āpāthagate visaye tanninnaṃ bhavaṅgaṃ āvajjanaṃ uppādetīti āvajjanaṃ visaye ninnattā uppajjati. Bhavaṅgaṃ pana sabbadā savisaye ninnamevāti visayantaraviññāṇassa paccayo hutvāpi tadabhāvā vinā āvajjanena savisaye ninnattāva uppajjati. Ciṇṇattāti āvajjanena vinā bahulaṃ uppannapubbattā. Samudācārattāti āpāthagate visaye paṭisandhivisaye ca bahulaṃ uppāditapubbattā. Ciṇṇattāti vā puggalena āsevitabhāvo vutto. Samudācārattāti sayaṃ bahulaṃ pavattabhāvo. Nirodhassa anantarapaccayaṃ nevasaññānāsaññāyatananti idaṃ tadanantarameva nirodhaphusanaṃ sandhāya vuttaṃ, na arūpakkhandhānaṃ viya nirodhassa anantarapaccayabhāvaṃ. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ pana kiñci parikammena vinā uppajjamānaṃ natthi. Parikammāvajjanameva tassa āvajjananti aññassa viya etassapi sāvajjanatāya bhavitabbaṃ.

‘নিষিদ্ধ’ (পটিসিদ্ধং) বলতে না বলাই হলো নিষেধ—এরূপ বিবেচনা করে বলা হয়েছে। কামতৃষ্ণা দ্বারা উৎপন্ন কর্মের দ্বারা মহগগত ও লোকোত্তর আলম্বন অনুভবকারী বিপাক উৎপন্ন হয় না, তাই সেখানে তদালম্বনের অভাব বুঝতে হবে। আপাদ্গত (সম্মুখীন) আলম্বনে তন্মুখী ভবঙ্গ আবজ্জন উৎপন্ন করে, তাই আবজ্জন আলম্বনের প্রতি নতি বা ঝোঁকের কারণে উৎপন্ন হয়। কিন্তু ভবঙ্গ সর্বদা নিজের আলম্বনেই (কর্ম, কর্মনিমিত্ত, গতিনিমিত্ত) নমিত থাকে। অতএব, dentistry অন্য আলম্বনবিশিষ্ট বিজ্ঞানের (আবজ্জনের) প্রত্যয় হলেও, সেই আবজ্জনের অভাবে আবজ্জন ব্যতিরেকেই নিজের আলম্বনে নমিত থাকার কারণে তা উৎপন্ন হয়। ‘অভ্যস্ত হওয়ার কারণে’ (চিণ্ণত্তা) বলতে আবজ্জন ছাড়াই পূর্বে বহুবার উৎপন্ন হওয়ার কারণে। ‘সমুদাচার হওয়ার কারণে’ (সমুদাচারত্তা) বলতে আপাদ্গত আলম্বনে এবং প্রতিসন্ধি আলম্বনে পূর্বে বহুবার উৎপন্ন করার কারণে। অথবা, ‘চিণ্ণত্তা’ বলতে পুদ্গল কর্তৃক বারবার সেবিত হওয়ার ভাবকে বোঝায় এবং ‘সমুদাচারত্তা’ বলতে স্বয়ং বহুবার প্রবর্তিত হওয়ার ভাবকে বোঝায়। ‘নিরোধের অনন্তরপ্রত্যয় নেবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তন’—এই কথাটি তার অব্যাবহিত পরেই নিরোধ স্পর্শ করার (নিরোধ সমাপত্তিতে প্রবেশের) বিষয়টিকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে, অরূপ স্কন্ধসমূহের মতো নিরোধের অনন্তরপ্রত্যয়ভাবের বশে নয়। কিন্তু পরিকর্ম (প্রস্তুতিমূলক) জবন ছাড়া উৎপন্ন হয় এমন কোনো নেবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তন ধ্যান নেই। পরিকর্মের আবজ্জনই তার আবজ্জন। অতএব, অন্য ধ্যানের মতো এরও আবজ্জনযুক্ত হওয়া উচিত।

Ayaṃ panetthādhippāyo daṭṭhabbo – nevasaññānāsaññāyatanassa na nirodhassa anantarapaccayabhāve ninnāditā aññattha diṭṭhā atadatthaparikammabhāve ca uppattiyā, atha ca taṃ tassa anantarapaccayo hoti, tathā ca uppajjati. Evaṃ yathāvuttā manoviññāṇadhātu asatipi nirāvajjanuppattiyaṃ ninnādibhāve nirāvajjanā uppajjatīti. Evañca katvā ‘‘ariyamaggacittaṃ maggānantarāni phalacittānī’’ti idaṃ vuttaṃ. Yadi hi nibbānārammaṇāvajjanābhāvaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ siyā, gotrabhuvodānāni nidassanāni siyuṃ teheva etesaṃ nirāvajjanatāsiddhito. Phalasamāpattikāle ca ‘‘parittārammaṇaṃ mahaggatārammaṇaṃ anulomaṃ phalasamāpattiyā [Pg.133] anantarapaccayena paccayo’’ti vacanato samānārammaṇāvajjanarahitattā ‘‘maggānantarāni phalacittānī’’ti evaṃ phalasamāpatticittāni na vajjetabbāni siyuṃ, gotrabhuvodānāni pana yadipi nibbāne ciṇṇāni samudācārāni ca na honti, ārammaṇantare ciṇṇasamudācārāneva. Phalasamāpatticittāni ca maggavīthito uddhaṃ tadatthaparikammasabbhāvāti tesaṃ gahaṇaṃ na kataṃ, anulomānantarañca phalasamāpatticittaṃ ciṇṇaṃ samudācāraṃ, na nevasaññānāsaññāyatanānantaraṃ maggānantarassa viya tadatthaparikammābhāvāti ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassā’’ti tañca nidassanaṃ. Ārammaṇena pana vinā nuppajjatīti idaṃ etassa mahaggatārammaṇattābhāvā pucchaṃ kāretvā ārammaṇaniddhāraṇatthaṃ vuttaṃ.

কিন্তু এখানে এই অভিপ্রায়টি বুঝতে হবে—নিরোধের অনন্তরপ্রত্যয়ভাবের ক্ষেত্রে নেবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তনের নতি বা ঝোঁক অন্য কোথাও দেখা যায় না এবং তদুদ্দেশ্যে পরিকর্মের অভাব সত্ত্বেও তা উৎপন্ন হয়, তবুও তা তার অনন্তরপ্রত্যয় হয় এবং সেভাবেই উৎপন্ন হয়। একইভাবে, পূর্বোক্ত মনোবিজ্ঞানধাতু আবজ্জনহীন উৎপত্তির ক্ষেত্রে নতি বা ঝোঁক না থাকলেও আবজ্জনহীন হয়ে উৎপন্ন হয়। এই কারণে 'আর্যমার্গচিত্ত মার্গানন্তর ফলচিত্তসমূহের প্রত্যয় হয়'—এই কথাটি বলা হয়েছে। যদি নির্বাণ-আলম্বনবিশিষ্ট আবজ্জনের অভাবকে লক্ষ্য করে এই কথা বলা হতো, তবে গোত্রভূ ও বোদানই উদাহরণ হতো, কারণ সেগুলোর দ্বারাই এগুলোর আবজ্জনহীনতা সিদ্ধ হয়। এবং ফলসমাপত্তির সময়ে 'পরিত্ত-আলম্বন ও মহগগত-আলম্বনবিশিষ্ট অনুলোম ফলসমাপত্তির অনন্তরপ্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়'—এই বচনের কারণে সমান আলম্বনবিশিষ্ট আবজ্জনহীন হওয়ায় 'মার্গানন্তর ফলচিত্তসমূহ'—এভাবে ফলসমাপত্তি চিত্তসমূহকে বর্জন করা উচিত হতো না। কিন্তু গোত্রভূ ও বোদান যদিও নির্বাণে অভ্যস্ত বা বহুবার উৎপন্ন হয়নি, তবুও অন্য আলম্বনে অভ্যস্ত ও বহুবার উৎপন্ন হয়েছে। এবং ফলসমাপত্তি চিত্তসমূহ মার্গবীথির ঊর্ধ্বে তদুদ্দেশ্যে পরিকর্ম বিদ্যমান থাকায় সেগুলোকে গ্রহণ করা হয়নি। এবং অনুলোমের অব্যাবহিত পরের ফলসমাপত্তি চিত্তটি অভ্যস্ত ও বহুবার উৎপন্ন হয়েছে, কিন্তু নেবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তনের অব্যাবহিত পরেরটি মার্গানন্তরের মতো তদুদ্দেশ্যে পরিকর্মের অভাবের কারণে অভ্যস্ত ও বহুবার উৎপন্ন নয়। তাই 'নিরোধ থেকে ব্যুত্থিত ব্যক্তির'—এই উদাহরণটিও দেওয়া হয়েছে। 'কিন্তু আলম্বন ছাড়া উৎপন্ন হয় না'—এই কথাটি এর মহগগত-আলম্বনভাবের অভাবের কারণে প্রশ্ন উত্থাপন করিয়ে আলম্বন নির্ধারণের উদ্দেশ্যে বলা হয়েছে।

Tatthāti vipākakathāyaṃ. Jaccandhapīṭhasappiupamānidassanaṃ vipākassa nissayena vinā appavattidassanatthaṃ. Visayaggāhoti idaṃ cakkhādīnaṃ savisayaggahaṇena cakkhuviññāṇādivipākassa dassanatthaṃ vuttaṃ. Upanissayato cakkhādīnaṃ dassanādiatthato ca tasseva vipākassa dassanatthaṃ ‘‘upanissayamatthaso’’ti vuttaṃ. Hadayavatthumevāti yathā purimacittāni hadayavatthunissitāni ca pasādavatthuanugatāni ca aññārammaṇāni honti, na evaṃ bhavaṅgaṃ, taṃ panetaṃ vatthārammaṇantararahitaṃ kevalaṃ hadayavatthumeva nissāya pavattatīti vuttaṃ hoti. Hadayarūpavatthukanti idhāpi aññavatthānugatanti adhippāyo veditabbo. Makkaṭakassa hi suttārohaṇaṃ viya pasādavatthukaṃ cittaṃ, suttena gamanādīni viya tadanugatāni sesacittānīti. Suttaghaṭṭanamakkaṭakacalanāni viya pasādaghaṭṭanabhavaṅgacalanāni saha hontīti dīpanato ‘‘ekekaṃ…pe… āgacchatī’’tipi dīpeti.

‘সেখানে’ বলতে বিপাক-কথায়। জন্মান্ধ ও পঙ্গুর উপমা প্রদর্শন করা হয়েছে আশ্রয় (বস্তুরূপ) ছাড়া বিপাকচিত্তের অপ্রবৃত্তি (অনুৎপত্তি) দেখানোর জন্য। 'আলম্বন গ্রহণ' (বিষয়গ্গাহো)—এই কথাটি চক্ষুরাদির নিজ নিজ আলম্বন গ্রহণের দ্বারা চক্ষুবিজ্ঞান আদি বিপাকের উৎপত্তি দেখানোর জন্য বলা হয়েছে। উপনিশ্রয় (বলবান আশ্রয়) হিসেবে এবং চক্ষুরাদির দর্শন আদি কার্যের বশে সেই বিপাকেরই উৎপত্তি দেখানোর জন্য 'উপনিস্সয়মখসো' (উপনিশ্রয় ও প্রয়োজন বশে) বলা হয়েছে। 'হৃদয়বস্তুই' (হৃদয়বত্থুমেব)—যেমন পূর্ববর্তী চিত্তসমূহ হৃদয়বস্তু-আশ্রিত এবং প্রসাদবস্তুর অনুগামী হয়ে অন্য আলম্বনবিশিষ্ট হয়, ভবঙ্গ তেমন নয়। তা অন্য বস্তুরূপ ও অন্য আলম্বন বর্জিত হয়ে কেবল হৃদয়বস্তুকেই আশ্রয় করে প্রবর্তিত হয়—এরূপ বলা হয়েছে। 'হৃদয়রূপবস্তুক'—এখানেও 'অন্য বস্তুর অনুগামী'—এই অভিপ্রায় বুঝতে হবে। কারণ, মাকড়সার সুতা বেয়ে ওঠার মতো হলো প্রসাদবস্তু-আশ্রিত চিত্ত; সুতার দ্বারা যাতায়াত ইত্যাদির মতো হলো তার অনুগামী অবশিষ্ট চিত্তসমূহ। সুতায় আঘাত লাগা ও মাকড়সার নড়ে ওঠার মতো প্রসাদবস্তুতে আঘাত লাগা ও ভবঙ্গের স্পন্দন একসাথে ঘটে থাকে—তা প্রকাশ করার জন্য 'একটি একটি...পে... আসে'—এরূপও প্রদর্শন করা হয়েছে।

Bhavaṅgassa āvaṭṭitakāloti idaṃ dovārikasadisānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ pādaparimajjakasadisassa āvajjanassa saññādānasadiso anantarapaccayabhāvo eva bhavaṅgāvaṭṭananti katvā vuttaṃ. Vipākamanodhātuādīnaṃ adisvāva sampaṭicchanādikaraṇaṃ gāḷhaggahaṇamattaputhulacaturassabhāvavijānanamattakahāpaṇabhāvavijānanamattakammopanayanamattasāmaññavasena vuttaṃ, na gāḷhaggāhakādīnaṃ kahāpaṇadassanassa abhāvo taṃsamānabhāvo ca sampaṭicchanādīnaṃ adhippetoti veditabbo.

‘ভবঙ্গ আবর্তিত হওয়ার কাল’—এই কথাটি দ্বারপালের সদৃশ চক্ষুবিজ্ঞান ইত্যাদির প্রতি পা-মর্দনকারীর (পা টিপে দেওয়া ব্যক্তির) সদৃশ আবজ্জনের সংকেত দানের মতো অনন্তরপ্রত্যয়ভাবই ভবঙ্গের আবর্তন—এরূপ বিবেচনা করে বলা হয়েছে। বিপাক মনোধাতু ইত্যাদির আলম্বন না দেখেই সম্পটিচ্ছন (গ্রহণ) আদি করাকে—দৃঢ়ভাবে ধরা মাত্র, চওড়া বা চারকোনা ভাব জানা মাত্র, মুদ্রা (কাহাপণ) হওয়া জানা মাত্র এবং মায়ের কাছে অর্পণ করা মাত্র—এই সাদৃশ্যের বশে বলা হয়েছে। দৃঢ়ভাবে ধারণকারী প্রভৃতির মুদ্রা না দেখার অভাব এবং তাদের সাথে সম্পটিচ্ছন প্রভৃতির সমান ভাবই এখানে অভিপ্রেত বলে জানতে হবে।

Paṇḍaraṃ [Pg.134] etanti paṇḍararūpadassanasāmaññato cakkhuviññāṇameva dassanakiccaṃ sādhetīti dīpanaṃ veditabbaṃ. Evaṃ sotadvārādīsupi yojetabbaṃ savanādivasena. Santāpanavasena guḷasīlo guḷappayojano vā goḷiyako. Upanissayatoti na upanissayapaccayaṃ sandhāya vuttaṃ. Yasmiṃ pana asati yo na hoti, so idha ‘‘upanissayo’’ti adhippeto. Ālokasannissitanti idampi āloke sati sabbhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, na upanissayapaccayataṃ. Mandathāmagataṃ nāma kiriyacittassa paccayabhāvaṃ anupagantvā sayameva pavattamānaṃ.

‘এটি শুভ্র’—শুভ্র রূপ দর্শনের সাদৃশ্যের কারণে কেবল চক্ষুবিজ্ঞানই দর্শনের কার্য সম্পাদন করে, এটি প্রদর্শন করা হয়েছে বলে বুঝতে হবে। একইভাবে শ্রোতদ্বার ইত্যাদিতেও শ্রবণ ইত্যাদির মাধ্যমে এটি প্রয়োগ করতে হবে। উত্তপ্ত করার কারণে গুড় প্রস্তুতকারী অথবা গুড় যার প্রয়োজন তাকে ‘গোড়িয়ক’ বলা হয়। ‘উপনিশ্রয়ত’ বলতে উপনিশ্রয় প্রত্যয়কে লক্ষ্য করে বলা হয়নি। কিন্তু যার অভাবে যা উৎপন্ন হয় না, তাকে এখানে ‘উপনিশ্রয়’ হিসেবে অভিপ্রেত করা হয়েছে। ‘আলোকসংশ্রিত’ কথাটিও আলো থাকলে চক্ষুবিজ্ঞানের অস্তিত্ব থাকে—এই অর্থে বলা হয়েছে, উপনিশ্রয় প্রত্যয় হিসেবে নয়। ‘মন্দথামগত’ বলতে ক্রিয়াচিত্তের প্রত্যয়ভাব প্রাপ্ত না হয়ে স্বয়ংক্রিয়ভাবে প্রবহমান ভবঙ্গ চিত্তকে বোঝায়।

Asaṅkhārikasasaṅkhārikesu dosaṃ disvāti na kammassa viruddhasabhāvena vipākena bhavitabbanti asaṅkhārikakammassa sasaṅkhārikavipākesu, sasaṅkhārikakammassa ca asaṅkhārikavipākesu dosaṃ disvā. Ahetukānaṃ pana rūpādīsu abhinipātamattādikiccānaṃ na sasaṅkhārikaviruddho sabhāvoti asaṅkhārikatā natthi, asaṅkhārikaviruddhasabhāvābhāvā nāpi sasaṅkhārikatāti ubhayāvirodhā ubhayenapi tesaṃ nibbattiṃ anujānāti. Cittaniyāmanti tadārammaṇaniyāmaṃ. Kiriyato pañcāti imesaṃ…pe… patiṭṭhātīti kiriyajavanānantarañca tadārammaṇaṃ vuttaṃ. Paṭṭhāne (paṭṭhā. 1.3.94) pana ‘‘kusalākusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti vipākadhammadhammānameva anantarā tadārammaṇaṃ vuttaṃ. Kusalattike ca ‘‘sekkhā vā puthujjanā vā kusalaṃ aniccato’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.406) kusalākusalajavanameva vatvā tadanantaraṃ tadārammaṇaṃ vuttaṃ, na abyākatānantaraṃ, na ca katthaci kiriyānantaraṃ tadārammaṇassa vuttaṭṭhānaṃ dissati. Vijjamāne ca tasmiṃ avacane kāraṇaṃ natthi, tasmā upaparikkhitabbo eso theravādo. Vipphārikañhi javanaṃ nāvaṃ viya nadīsoto bhavaṅgaṃ anubandhatīti yuttaṃ, na pana chaḷaṅgupekkhavato santavuttiṃ kiriyajavanaṃ paṇṇapuṭaṃ viya nadīsototi.

‘অসংখ্যারিক ও সসংখ্যারিক কর্মের মধ্যে দোষ দেখে’—অর্থাৎ কর্মের বিপরীত স্বভাবের বিপাক হওয়া উচিত নয়, এই বিবেচনা করে অসংখ্যারিক কর্মের সসংখ্যারিক বিপাকে এবং সসংখ্যারিক কর্মের অসংখ্যারিক বিপাকে দোষ দেখে। কিন্তু রূপাদিতে কেবল আপতিত হওয়া ইত্যাদি কার্যকারী অহেতুক বিপাকসমূহের সসংখ্যারিক-বিরোধী কোনো স্বভাব নেই বলে তাদের অসংখ্যারিকতা নেই; আবার অসংখ্যারিক-বিরোধী স্বভাবের অভাবের কারণে সসংখ্যারিকতাও নেই। এভাবে উভয়ের অবিরোধ হেতু উভয় প্রকার কর্ম দ্বারাই তাদের উৎপত্তি অনুমোদিত হয়। ‘চিত্তনিয়ম’ বলতে তদারম্বণ নিয়মকে বোঝায়। ‘ক্রিয়া থেকে পাঁচটি...’ ইত্যাদি বাক্যে ক্রিয়াজবনের অব্যবহিত পরেও তদারম্বণ উৎপন্ন হয় বলে বলা হয়েছে। কিন্তু পট্ঠান গ্রন্থে ‘কুশল ও অকুশল নিরুদ্ধ হলে বিপাক তদারম্বণরূপে উৎপন্ন হয়’—এভাবে কেবল বিপাকধর্মী ধর্মের অব্যবহিত পরেই তদারম্বণ উক্ত হয়েছে। এবং কুশলত্রিকে ‘শৈক্ষ বা পৃথগ্জন কুশলকে অনিত্যরূপে...’ ইত্যাদি দ্বারা কেবল কুশল ও অকুশল জবন উল্লেখ করে তার অব্যবহিত পরে তদারম্বণ বলা হয়েছে, অব্যাকৃতের পরে নয়। এবং কোনো স্থানেই ক্রিয়াজবনের পরে তদারম্বণ উক্ত হওয়ার দৃষ্টান্ত দেখা যায় না। এবং তা বিদ্যমান থাকা সত্ত্বেও উল্লেখ না করার কোনো কারণ নেই, তাই এই থেরবাদটি (মহাদত্ত থেরের মতবাদ) পরীক্ষা করে দেখা উচিত। কারণ, চঞ্চল জবনকে নদীর স্রোত যেমন নৌকাকে অনুসরণ করে, তেমনি ভবঙ্গ অনুসরণ করে—এটি যুক্তিসঙ্গত; কিন্তু ষড়ঙ্গ-উপেক্ষা সম্পন্ন শান্ত স্বভাবের ক্রিয়াজবনকে নদীর স্রোত যেমন পাতার ঠোঙাকে অনুসরণ করে না, তেমনি অনুসরণ করে না—এটিই জ্ঞাতব্য।

Piṇḍajavanaṃ javatīti kusalākusalakiriyajavanāni piṇḍetvā kathitānīti tathā kathitāni javanāni piṇḍitāni viya vuttāni, ekasmiṃ vā tadārammaṇe piṇḍetvā dassitāni hutvā javitāneva vuttāni. Imañca pana piṇḍajavanaṃ vadantena akusalato cattāriyeva upekkhāsahagatāni gahetvā dvādasupekkhāsahagatajavanāni piṇḍitāni viya vuttāni. Paṭṭhāne pana ‘‘kusalaṃ assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjati. Diṭṭhi, vicikicchā[Pg.135], uddhaccaṃ, domanassaṃ uppajjati. Akusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti vuttattā itarāni dve iṭṭhārammaṇe pavattavicikicchuddhaccasahagatānipi kusalavipāke tadārammaṇe piṇḍetabbāni siyuṃ. Tesaṃ pana anantaraṃ ahetukavipākeneva tadārammaṇena bhavitabbaṃ, so ca santīraṇabhāveneva gahitoti apubbaṃ gahetabbaṃ natthi. Ahetuke ca piṇḍetabbaṃ nārahantīti adhippāyena na piṇḍetīti.

‘পিণ্ডজবন জবন করে’ বলতে কুশল, অকুশল ও ক্রিয়াজবনসমূহকে একত্রিত করে বলা হয়েছে। এভাবে উক্ত জবনসমূহকে একত্রিত করার মতো বলা হয়েছে, অথবা একটি তদারম্বণে একত্রিত করে প্রদর্শিত হয়ে জবন করে বলা হয়েছে। এবং এই পিণ্ডজবন বলার সময় অকুশল থেকে কেবল চারটি উপেক্ষাসহগত জবন গ্রহণ করে বারোটি উপেক্ষাসহগত জবনকে একত্রিত করার মতো বলা হয়েছে। কিন্তু পট্ঠানে ‘কুশলকে আস্বাদন করে, অভিনন্দিত করে, তাকে আরম্ভ করে রাগ উৎপন্ন হয়। দৃষ্টি, বিচিকিৎসা, ঔদ্ধত্য, দৌর্মনস্য উৎপন্ন হয়। অকুশল নিরুদ্ধ হলে বিপাক তদারম্বণরূপে উৎপন্ন হয়’—এভাবে উক্ত হওয়ার কারণে ইষ্ট আলম্বনে প্রবহমান অন্য দুটি বিচিকিৎসা ও ঔদ্ধত্যসহগত জবনকেও কুশলবিপাক তদারম্বণে একত্রিত করা উচিত ছিল। কিন্তু সেগুলোর অব্যবহিত পরে অহেতুক বিপাকরূপ তদারম্বণই হওয়া উচিত, এবং তা সন্তীরণভাবেই গৃহীত হয়েছে বলে নতুন করে গ্রহণ করার কিছু নেই। এবং অহেতুক বিপাকে একত্রিত করা অনুচিত—এই অভিপ্রায়ে একত্রিত করা হয়নি।

Tihetukajavanāvasāne panetthāti etasmiṃ dutiyavāde tihetukajavanāvasāne tihetukatadārammaṇaṃ yuttanti dassetuṃ yuttaṃ vadati javanasamānattā, nālabbhamānattā aññassa. Paṭhamattherena akusalānantaraṃ vuttassa ahetukatadārammaṇassa, kusalānantaraṃ vuttassa ca sahetukatadārammaṇassa akusalānantaraṃ uppattiṃ vadantassa hi paṭisandhijanakaṃ tihetukakammaṃ duhetukāhetukaṃ vipākaṃ janayantampi tihetukajavanānantaraṃ na janetīti na ettha kāraṇaṃ dissatīti evaṃ yuttaṃ gahetabbaṃ avuttampīti adhippāyo. Atha vā tasmiṃ tasmiṃ theravāde yena adhippāyena sasaṅkhārāsaṅkhāravidhānādi vuttaṃ, taṃ teneva adhippāyena yuttaṃ gahetabbaṃ, na adhippāyantaraṃ adhippāyantarena āloḷetabbanti attho. Hetusadisamevāti janakakammahetusadisameva. Mahāpakaraṇe āvi bhavissatīti mahāpakaraṇe āgatapāḷiyā pākaṭaṃ uppattividhānaṃ āvi bhavissatīti adhippāyena vadati.

‘এখানে ত্রিহেতুক জবনের শেষে...’—এই দ্বিতীয় মতবাদে ত্রিহেতুক জবনের শেষে ত্রিহেতুক তদারম্বণ হওয়াই যুক্তিসঙ্গত, এটি দেখানোর জন্য জবনের সমান হওয়ার কারণে যুক্তিসঙ্গত তদারম্বণ বলা হয়েছে, অন্য তদারম্বণ না পাওয়ার কারণে নয়। কারণ প্রথম স্থবির কর্তৃক অকুশলের পরে উক্ত অহেতুক তদারম্বণের এবং কুশলের পরে উক্ত সহেতুক তদারম্বণের অকুশলের পরে উৎপত্তি স্বীকারকারী (মহাদত্ত থের)-এর মতে, প্রতিসন্ধি উৎপাদনকারী ত্রিহেতুক কর্ম দ্বিহেতুক ও অহেতুক বিপাক উৎপন্ন করলেও ত্রিহেতুক জবনের পরে তা উৎপন্ন করে না—এর কোনো যুক্তিসঙ্গত কারণ এখানে দেখা যায় না। তাই অনুক্ত হলেও এভাবে যুক্তিসঙ্গত তদারম্বণ গ্রহণ করা উচিত—এটিই অভিপ্রায়। অথবা, সেই সেই থেরবাদে যে অভিপ্রায়ে সসংখার-অসংখার বিধানাদি বলা হয়েছে, তা সেই অভিপ্রায় অনুসারেই যুক্তিসঙ্গতভাবে গ্রহণ করা উচিত; এক অভিপ্রায়কে অন্য অভিপ্রায়ের সাথে গুলিয়ে ফেলা উচিত নয়—এটিই অর্থ। ‘হেতুসদৃশই’ বলতে জনক কর্মের হেতুর সদৃশই। ‘মহাপ্রকরণে স্পষ্ট হবে’ বলতে মহাপ্রকরণে (পট্ঠানে) আগত পালি অনুসারে স্পষ্ট উৎপত্তি-বিধান প্রকাশিত হবে—এই অভিপ্রায়ে বলা হয়েছে।

Kāmāvacarakusalavipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

কামাবচর কুশল বিপাক কথার বর্ণনা সমাপ্ত।

Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathāvaṇṇanā

রূপাবচর ও অরূপাবচর বিপাক কথার বর্ণনা

499. Anantarāyenāti parihānipaccayavirahena. Paṭipadādibhedoti paṭipadārammaṇabhedo. Tathā hi dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ jhānaṃ uppādetvā punappunaṃ samāpajjantassa taṃ jhānaṃ taṃpaṭipadameva hoti. Etasmiṃ aparihīne tassa vipāko nibbattamāno tappaṭipadova bhavituṃ arahatīti. Chandādhipateyyādibhāvo pana tasmiṃ khaṇe vijjamānānaṃ chandādīnaṃ adhipatipaccayabhāvena hoti, na āgamanavasena. Tathā hi ekameva [Pg.136] jhānaṃ nānākkhaṇesu nānādhipateyyaṃ hoti. Catutthajjhānasseva hi caturiddhipādabhāvena bhāvanā hoti, tasmā vipākassa āgamanavasena chandādhipateyyāditā na vuttā.

৪৯৯. ‘অনন্তরায়ের দ্বারা’ বলতে ধ্যানের হানির কারণ থেকে মুক্ত হওয়ার কারণে। ‘প্রতিপদা আদি ভেদ’ বলতে প্রতিপদা ও আলম্বনের ভেদ। কারণ, দুঃখপ্রতিপদা ও দন্ধাভিজ্ঞা ধ্যান উৎপন্ন করে বারবার সমাপত্তি লাভকারী ব্যক্তির সেই ধ্যান সেই প্রতিপদাবিশিষ্টই হয়। এই ধ্যান অপহীণ (হ্রাস না পেলে) থাকলে তার বিপাক উৎপন্ন হওয়ার সময় সেই প্রতিপদাবিশিষ্ট বিপাকই হওয়া উচিত। কিন্তু ছন্দাধিপত্য আদি ভাব সেই ক্ষণে বিদ্যমান ছন্দ প্রভৃতির অধিপতি-প্রত্যয় ভাবের কারণে হয়, ধ্যানের আগমন বশে নয়। কারণ, একটি ধ্যানই বিভিন্ন ক্ষণে বিভিন্ন অধিপতিবিশিষ্ট হতে পারে। চতুর্থ ধ্যানের ক্ষেত্রেই চার প্রকার ঋদ্ধিপাদরূপে ভাবনা হয়ে থাকে, তাই বিপাকের আগমন বশে ছন্দাধিপত্য আদি ভাব বলা হয়নি।

Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

রূপাবচর ও অরূপাবচর বিপাক কথার বর্ণনা সমাপ্ত।

Lokuttaravipākakathāvaṇṇanā

লোকোত্তর বিপাক কথার বর্ণনা

505. Yathā vaṭṭaṃ ācinati, tathā taṇhādīhi abhisaṅkhataṃ lokiyakammaṃ upacitanti vuccati. Lokuttaraṃ pana evaṃ na hotīti tathā na vuttaṃ. Suddhāgamanavasenāti animittāppaṇihitanāmadāyakehi saguṇārammaṇehi vijjamānehipi phalassa suññatanāmadānadīpane aggahitabhāveneva avomissenāti attho. Āgamanato suññatāppaṇihitanāmavato maggassa āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmattayadānaṃ yojitaṃ, itarassapi pana tatheva yojetabbaṃ. Nayamattadassanañhetaṃ. Saguṇārammaṇehi pana nāmattayavato aniccānupassanānantarassapi maggassa āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmattayadānaṃ na nivāritanti. Vaḷañjanakaphalasamāpattiyā ca vipassanāgamanavasena nāmalābhe maggassa viya animittanāmalābho na siyā. Yathā pana maggānantarassa viya vaḷañjanakaphalasamāpattiyāpi jhānapaṭipadābhedo hoti, evaṃ suññatādināmalābhe sati animittanāmañca labhatīti. Avūpasantāyāti idaṃ kenaci aññena anantaritattā tādisāya eva saddhāya…pe… paññāya ca anantarapaccayabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Tena chandādayopi attano anantarasadisānaṃ chandādīnaṃ uppādakā adhipatibhūtā adhipatibhūte eva uppādentīti imamatthaṃ dīpeti.

৫০৫. যেভাবে সংসারচক্রকে সঞ্চয় করে, সেভাবে তৃষ্ণা আদি দ্বারা অভিসংস্কৃত লৌকিক কর্মকে ‘উপচিত’ (সঞ্চিত) বলা হয়। কিন্তু লোকোত্তর কর্মের ক্ষেত্রে এমন হয় না বলে তাকে সেভাবে বলা হয়নি। ‘শুদ্ধ আগমন বশে’ বলতে অনিমিত্ত ও অপ্রণিহিত নাম প্রদানকারী স্বগুণ আলম্বনসমূহ বিদ্যমান থাকা সত্ত্বেও ফলের শূন্যতা নাম প্রদানের প্রদর্শনে তা গৃহীত না হওয়ার কারণে অমিশ্রিতভাবে—এই অর্থ। আগমন বশে শূন্যতা ও অপ্রণিহিত নামযুক্ত মার্গের আগমনীয় স্থানে অবস্থান করে নিজের ফলের জন্য তিন প্রকার নামের সমষ্টি প্রদান করা অট্ঠকথাতে যুক্ত করা হয়েছে; অন্যটির (অনিমিত্ত মার্গের) ক্ষেত্রেও একইভাবে যুক্ত করতে হবে। এটি কেবল একটি দিকনির্দেশ মাত্র। কিন্তু স্বগুণ আলম্বনসমূহের কারণে তিন প্রকার নামযুক্ত অনিত্যানুপশ্যনার অব্যবহিত পরের মার্গেরও আগমনীয় স্থানে অবস্থান করে নিজের ফলের জন্য তিন প্রকার নাম প্রদান করা নিষিদ্ধ নয়—এটিই জ্ঞাতব্য। এবং ব্যবহৃত ফলসমাপত্তিরও বিপশ্যনার আগমন বশে নাম প্রাপ্তির ক্ষেত্রে মার্গের মতো অনিমিত্ত নাম প্রাপ্তি হবে না। কিন্তু যেভাবে মার্গের অব্যবহিত পরের ফলের মতো ব্যবহৃত ফলসমাপত্তিরও ধ্যান ও প্রতিপদার ভেদ হয়, তেমনি শূন্যতা আদি নাম প্রাপ্তি হলে অনিমিত্ত নামও লাভ করে—এটিই জ্ঞাতব্য। ‘অব্যুপশান্তার দ্বারা’—এই কথাটি অন্য কোনো ধর্ম দ্বারা ব্যবহিত না হওয়ার কারণে সেই প্রকার শ্রদ্ধার... এবং প্রজ্ঞার অনন্তর-প্রত্যয় ভাবকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। এর দ্বারা ছন্দ আদিও নিজের অব্যবহিত সদৃশ ছন্দ আদির উৎপাদক ও অধিপতি হয়ে অধিপতিস্বরূপ বিপাকসমূহকেই উৎপন্ন করে—এই অর্থ প্রকাশ করে।

555. Kilesasamucchedakassa maggassa sammādiṭṭhiādikassa niyyānikasabhāvassa phalenapi paṭippassaddhakilesena niyyānasabhāveneva bhavitabbaṃ, tasmā phalepi ‘‘maggaṅgaṃ maggapariyāpanna’’nti vuttaṃ. Evañca katvā maggavibhaṅge phalesu ca aṭṭhaṅgiko pañcaṅgiko ca maggo uddhaṭo, evaṃ bojjhaṅgāpīti. Maggaṃ upādāyāti maggasadisatāya maggoti imamatthaṃ sandhāyāha.

৫৫৫. ক্লেশসমূহকে সম্যকভাবে উচ্ছেদকারী সম্যকদৃষ্টি আদি বিশিষ্ট এবং নিয়্যানিক (সংসার থেকে মুক্তকারী) স্বভাবযুক্ত মার্গের ফলেরও প্রতিপ্রস্রব্ধ-ক্লেশযুক্ত নিয়্যান স্বভাবেরই হওয়া উচিত। তাই ফলের ক্ষেত্রেও ‘মার্গঙ্গ ও মার্গপর্যাপন্ন’ বলা হয়েছে। এবং এটি করে মার্গবিভঙ্গে ফলের ক্ষেত্রেও অষ্টাঙ্গিক ও পঞ্চাঙ্গিক মার্গ উদ্ধার করা হয়েছে, একইভাবে বোধ্যঙ্গসমূহও। ‘মার্গকে আশ্রয় করে’ বলতে মার্গের সদৃশ হওয়ার কারণে মার্গ—এই অর্থ লক্ষ্য করে বলা হয়েছে।

Lokuttaravipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

লোকোত্তর বিপাক কথার বর্ণনা সমাপ্ত।

Akusalavipākakathāvaṇṇanā

অকুশল বিপাক কথার বর্ণনা

556. Iṭṭhaiṭṭhamajjhattesu [Pg.137] viya na aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattesu santīraṇaviseso atthi, aniṭṭhārammaṇameva pana adhimattaṃ mandañca evaṃ dvidhā vuttaṃ.

৫৫৬. ইষ্ট ও ইষ্ট-মধ্যস্থ আলম্বনের মতো অনিষ্ট ও অনিষ্ট-মধ্যস্থ আলম্বনে কোনো সন্তীরণ বিশেষ নেই। কিন্তু অনিষ্ট আলম্বনকেই অতিমাত্র ও মন্দ—এভাবে দুই প্রকারে বলা হয়েছে।

Akusalavipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

অকুশল বিপাক কথার বর্ণনা সমাপ্ত।

Kiriyābyākataṃ

ক্রিয়া অব্যাকৃত

Manodhātucittavaṇṇanā

মনোধাতু চিত্তের বর্ণনা

566. Vātapupphanti moghapupphaṃ. Taṃ acchinnepi rukkhe na phalati, chinnarukkhapupphaṃ pana acchinne phaleyya. Evaṃ acchinnabhavamūlassapi pavattamānaṃ yaṃ na phalati, taṃ vātapupphasadisaṃ. Itarasseva pana pavattamānaṃ chinnarukkhapupphasadisaṃ. Tañhi acchinne bhavamūle phaleyyāti.

৫৬৬. ‘বাতপুষ্প’ বলতে নিষ্ফল ফুল। গাছ না কাটলেও তা ফলে পরিণত হয় না। কিন্তু কাটা গাছের ফুল গাছ না কাটলে ফল দিত। একইভাবে যার ভবমূল ছিন্ন হয়নি, তার সন্তানে প্রবহমান যে চিত্ত ফল দেয় না, তা বাতপুষ্পের সদৃশ। কিন্তু অন্যজনের (ছিন্নভবমূল অরহন্তের) সন্তানে প্রবহমান ক্রিয়াজবন কাটা গাছের ফুলের সদৃশ। কারণ, ভবমূল ছিন্ন না হলে তা ফল দিত।

Kiriyamanoviññāṇadhātucittavaṇṇanā

ক্রিয়া মনোবিজ্ঞানধাতু চিত্তের বর্ণনা

568. Loluppataṇhā pahīnāti imassa cittassa paccayabhūtā purimā pavatti dassitā. Idaṃ pana cittaṃ vicāraṇapaññārahitanti kevalaṃ somanassamattaṃ uppādentassa hotīti. Evaṃ cetiyapūjādīsupi daṭṭhabbaṃ. Vattaṃ karontoti idaṃ vattaṃ karontassa phoṭṭhabbārammaṇe kāyadvāracittappavattiṃ sandhāya vuttaṃ. Pañcadvārānugataṃ hutvā labbhamānaṃ sandhāya pañcadvāre eva vā loluppataṇhāpahānādipaccavekkhaṇahetubhūtaṃ idameva pavattiṃ sandhāya tattha tattha ‘‘iminā cittena somanassito hotī’’ti vuttanti ‘‘evaṃ tāva pañcadvāre labbhatī’’ti āha. Atītaṃsādīsu appaṭihataṃ ñāṇaṃ vatvā ‘‘imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇānuparivattī’’tiādivacanato (mahāni. 156 atthato samānaṃ) ‘‘bhagavato idaṃ uppajjatī’’ti vuttavacanaṃ vicāretabbaṃ. Ahetukassa mūlābhāvena suppatiṭṭhitatā natthīti balabhāvo aparipuṇṇo, tasmā uddesavāre ‘‘samādhibalaṃ hoti, vīriyabalaṃ hotī’’ti na vuttaṃ. Tato eva hi ahetukānaṃ saṅgahavāre jhānaṅgāni ca na uddhaṭāni. Teneva imasmimpi ahetukadvaye balāni anuddesāsaṅgahitāni. Yasmā pana vīriyassa vijjamānattā sesāhetukehi [Pg.138] balavaṃ, yasmā ca ettha vitakkādīnaṃ jhānapaccayamattatā viya samādhivīriyānaṃ balamattatā atthi, tasmā niddesavāre ‘‘samādhibalaṃ vīriyabala’’nti vatvā ṭhapitaṃ. Yasmā pana neva kusalaṃ nākusalaṃ, tasmā sammāsamādhi micchāsamādhīti, sammāvāyāmo micchāvāyāmoti ca na vuttanti adhippāyo. Evaṃ sati mahākiriyacittesu ca etaṃ na vattabbaṃ siyā, vuttañca, tasmā sammā, micchā vā niyyānikasabhāvābhāvato maggapaccayabhāvaṃ appattā samādhivāyāmā idha tathā na vuttāti daṭṭhabbā.

৫৬৮. "লোলুপতা তৃষ্ণা প্রহীন হয়েছে" এই পাঠ দ্বারা এই চিত্তের (হসিতুপ্পাদ চিত্তের) প্রত্যয়ভূত পূর্ববর্তী প্রবৃত্তি (ক্রিয়া জবন চিত্তের উৎপত্তি) প্রদর্শিত হয়েছে। কিন্তু এই চিত্ত বিচারণা প্রজ্ঞা রহিত হওয়ায় কেবল সোমনস্য মাত্র উৎপন্নকারী অর্হন্তের উৎপন্ন হয় - এরূপ জানতে হবে। অনুরূপভাবে চৈত্যপূজা ইত্যাদিতেও জানতে হবে। "ব্রত সম্পাদনকারী" - এই কথাটি ব্রত সম্পাদনকারীর স্পৃষ্টব্য আলম্বনে কায়দ্বারে চিত্তের প্রবৃত্তি লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। অথবা পঞ্চদ্বারের অনুগামী হয়ে লভ্যমান চিত্তকে লক্ষ্য করে, অথবা পঞ্চদ্বারেই লোলুপতা তৃষ্ণা প্রহাণের প্রত্যবেক্ষণ হেতুভূত এই প্রবৃত্তিকেই লক্ষ্য করে সেখানে সেখানে "এই চিত্ত দ্বারা সোমনস্যযুক্ত হয়" - এরূপ বলা হয়েছে, তাই "এভাবে পঞ্চদ্বারে লব্ধ হয়" - এরূপ বলেছেন। অতীতাদি বিষয়ে অপ্রতিহত জ্ঞানের কথা বলে "এই তিন ধর্মের সমন্বিত বুদ্ধ ভগবানের সমস্ত কায়কর্ম জ্ঞানানুপরিবর্তী" ইত্যাদি বচন থেকে "ভগবানের এটি উৎপন্ন হয়" - এই উক্ত বচনটি বিচার্য। অহেতুক চিত্তের মূলের অভাব হেতু সুপ্রতিষ্ঠিততা নেই বলে বলভাব অপূর্ণ, তাই উদ্দেশবারে "সমাধিবল হয়, বীর্যবল হয়" - এরূপ বলা হয়নি। সেই কারণেই অহেতুক চিত্তসমূহের সংগ্রহবারে ধ্যানাঙ্গসমূহও উদ্ধৃত করা হয়নি। সেই কারণেই এই অহেতুক দ্বয়েও বলসমূহ উদ্দেশ ও সংগ্রহে গৃহীত হয়নি। কিন্তু যেহেতু বীর্যের বিদ্যমানতা হেতু অবশিষ্ট অহেতুক চিত্তসমূহ অপেক্ষা এটি বলবান, এবং যেহেতু এখানে বিতর্ক প্রভৃতির ধ্যানপ্রত্যয়মাত্রতার ন্যায় সমাধি ও বীর্যের বলমাত্রতা রয়েছে, তাই নির্দেশবারে "সমাধিবল, বীর্যবল" বলে স্থাপন করা হয়েছে। কিন্তু যেহেতু এটি কুশলও নয়, অকুশলও নয়, তাই সম্যক সমাধি, মিথ্যা সমাধি এবং সম্যক ব্যায়াম, মিথ্যা ব্যায়াম - এরূপ বলা হয়নি, এটিই অভিপ্রায়। এরূপ হলে মহাক্রিয়া চিত্তসমূহেও এটি বলা উচিত নয়, কিন্তু বলা হয়েছে। তাই সম্যক বা মিথ্যা নির্বাণগামী স্বভাবের অভাব হেতু মার্গপ্রত্যয়ভাব অপ্রাপ্ত সমাধি ও ব্যায়াম এখানে সেভাবে বলা হয়নি - এরূপ জানতে হবে।

574. Indriyaparopariyattaāsayānusayasabbaññutānāvaraṇañāṇāni imassānantaraṃ uppajjamānāni yamakapāṭihāriyamahākaruṇāsamāpattiñāṇāni ca imassa anantaraṃ uppannaparikammānantarāni iminā āvajjitārammaṇeyeva pavattantīti āha ‘‘cha…pe… gaṇhantī’’ti. Mahāvisayattā mahāgajo viya mahantanti mahāgajaṃ.

৫৭৪. এই মনোদ্বারাবর্জনের অব্যবহিত পরে উৎপন্ন হওয়া ইন্দ্রিয়পরোপরিয়ত্ত জ্ঞান, আশয়ানুশয় জ্ঞান, সর্বজ্ঞতা জ্ঞান ও অনাবরণ জ্ঞান এবং এই মনোদ্বারাবর্জনের অব্যবহিত পরে উৎপন্ন পরিকর্মের অব্যবহিত পরে উৎপন্ন যমক প্রাতিহার্য জ্ঞান ও মহাকারুণিক সমাপত্তি জ্ঞানসমূহ এই আবর্জন দ্বারা আবর্জিত আলম্বনেই প্রবৃত্ত হয় - এই কারণে "ছয়...পে... গ্রহণ করে" - এরূপ বলেছেন। মহা বিষয়ত্ব হেতু মহাহস্তীর ন্যায় মহৎ বলে একে "মহাগজ" বলা হয়।

Rūpāvacarārūpāvacarakiriyacittavaṇṇanā

রূপাবচর ও অরূপাবচর ক্রিয়া চিত্তের বর্ণনা।

577. Idāni yāni kiriyāni jātāni, tāni veditabbānīti evaṃ yojanā kātabbā. Attabhāvoti pañcakkhandhā vuccanti.

৫৭৭. এখন যে ক্রিয়া চিত্তসমূহ উৎপন্ন হয়েছে, তা জানতে হবে - এভাবে যোজনা করতে হবে। "অত্তভাব" (আত্মভাব) বলতে পঞ্চস্কন্ধকে বোঝায়।

Cittuppādakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

চিত্তোৎপাদক কাণ্ডের বর্ণনা সমাপ্ত।

2. Rūpakaṇḍaṃ

২. রূপ কাণ্ড।

Uddesavaṇṇanā

উদ্দেশ বর্ণনা।

Idāni [Pg.139] rūpamabyākataṃ bhājetabbaṃ, tañca kenaci samayavavatthānaṃ katvā na sakkā bhājetuṃ. Na hi rūpassa cittuppādena samayavavatthānaṃ sakkā kātuṃ acittasamuṭṭhānasabbhāvato, cittasamuṭṭhānassa ca anekacittasamuṭṭhānatāya rūpasamuṭṭhāpakacittānañca kesañci katthaci asamuṭṭhāpanatāya vavatthānābhāvato, viññattidvayavajjitassa rūpassa acittasahabhubhāvato ca, na ca rūpānaṃ upasampajja viharaṇena samayavavatthānaṃ yujjati mahaggatappamāṇānaṃ jhānānaṃ viya rūpānaṃ upasampajja vihātabbatābhāvā, upādārūpehi ca na yujjati tesaṃ sahajātādipaccayabhāvena appavattanato, nāpi mahābhūtehi yujjati kesañci mahābhūtānaṃ kehici upādārūpehi vinā pavattito asamānakālānañca sabbhāvato. Na hi ‘‘yasmiṃ samaye pathavīdhātu uppannā hoti, tasmiṃ samaye cakkhāyatanaṃ hotī’’ti sakkā vattuṃ sotādinissayabhūtāya pathaviyā cittādisamuṭṭhānāya ca saha cakkhāyatanassa abhāvā. Evaṃ sotāyatanādīsupi yojetabbaṃ.

এখন রূপ অব্যাকৃতকে বিস্তারিতভাবে বিভাজন করতে হবে, এবং তা কোনো নির্দিষ্ট সময়ের ব্যবস্থাপন করে বিভাজন করা সম্ভব নয়। কারণ চিত্তের উৎপত্তির দ্বারা রূপের সময়ের ব্যবস্থাপন করা সম্ভব নয়; যেহেতু চিত্ত-সমুত্থান নয় এমন ঋতু, আহার ও কর্ম-সমুত্থান রূপের বিদ্যমানতা রয়েছে, এবং চিত্ত-সমুত্থান রূপও অনেক চিত্তের কারণে উৎপন্ন হয়, এবং রূপ উৎপাদনকারী চিত্তসমূহের মধ্যে কোনো কোনো চিত্ত কোনো কোনো ভূমিতে বা ক্ষণে রূপ উৎপন্ন করতে পারে না বলে ব্যবস্থাপন অসম্ভব, এবং দুই বিজ্ঞপ্তি বর্জিত রূপের চিত্ত-সহভূ না হওয়ার কারণেও। আর রূপসমূহের উপসম্পন্ন হয়ে বিহার করার দ্বারা সময়ের ব্যবস্থাপন যুক্তিযুক্ত নয়, কারণ মহদ্গত ও অপ্রমাণ ধ্যানসমূহের ন্যায় রূপসমূহের উপসম্পন্ন হয়ে বিহার করার যোগ্যতার অভাব রয়েছে। উপাদায় রূপসমূহের দ্বারাও সময়ের ব্যবস্থাপন যুক্তিযুক্ত নয়, কারণ সহজাত আদি প্রত্যয়ভাবে সেগুলোর অপ্রবৃত্তি রয়েছে। মহাভূতসমূহের দ্বারাও যুক্তিযুক্ত নয়, কারণ কোনো কোনো মহাভূতের কোনো কোনো উপাদায় রূপ ব্যতিরেকে প্রবৃত্তি ঘটে এবং অসমান কালীন রূপের বিদ্যমানতা রয়েছে। "যে সময়ে পৃথিবী ধাতু উৎপন্ন হয়, সেই সময়ে চক্ষু আয়তন উৎপন্ন হয়" - এরূপ বলা সম্ভব নয়, কারণ শ্রোত্রাদির আশ্রয়ভূত পৃথিবী এবং চিত্তাদি সমুত্থান পৃথিবীর সাথে চক্ষু আয়তনের অভাব রয়েছে। শ্রোত্রায়তন ইত্যাদিতেও অনুরূপভাবে যোজনা করতে হবে।

Mahābhūtehi asamānakālāni viññattiupacayādīnipi tasmiṃ samaye hontīti na sakkā vattunti. Ekasmiñca kāle anekāni kalāpasahassāni uppajjanti pavattanti ca, na arūpadhammānaṃ viya rūpānaṃ kalāpadvayasahābhāvo atthi. Ekasmiñca kalāpe vattamāne eva aññassa nirodho, aññassa cuppatti hotīti sabbathā rūpābyākataṃ samayavavatthānaṃ katvā na sakkā vibhajituṃ. Ekakādīhi pana nayehi na hetuādinā sabhāvena vibhajituṃ sakkāti tathā vibhajanatthaṃ cittuppādakaṇḍe tāva avibhattaṃ abyākataṃ atthīti dassetuṃ samayavavatthānena vinā abyākatassa sabhāvatoyeva niddese ekadesaṃ niddisitvā nigamanakaraṇassa anupapattito ca vibhattañca avibhattañca sabbaṃ saṅgaṇhanto āha ‘‘katame dhammā abyākatā? Kusalā…pe… asaṅkhatā ca dhātu. Ime dhammā abyākatā’’ti. Avibhatte hi vibhajitabbe dassite vibhajanaṃ yuttaṃ ñātuṃ icchāya uppāditāyāti. Ettha pana vipākakiriyābyākataṃ vibhattattā [Pg.140] na vibhajitabbaṃ, asaṅkhatā ca dhātu bhedābhāvato. Yaṃ panettha bhedayuttattā avibhattattā ca vibhajitabbaṃ, taṃ vibhajanto āha ‘‘tattha katamaṃ sabbaṃ rūpa’’ntiādi. Ayamettha pāḷiyojanā.

মহাভূতসমূহের সাথে অসমান কালীন বিজ্ঞপ্তি, উপচয় প্রভৃতিও সেই সময়ে উৎপন্ন হয় - এরূপ বলা সম্ভব নয়। এবং একই সময়ে অনেক সহস্র রূপ-কলাপ উৎপন্ন ও প্রবৃত্ত হয়, অরূপ (নাম) ধর্মের ন্যায় রূপসমূহের দুটি কলাপের সহভাব (একত্রে অবস্থান) নেই। এবং একটি কলাপ বিদ্যমান থাকাকালেই অন্য কলাপের নিরোধ এবং অন্য কলাপের উৎপত্তি ঘটে, তাই সর্বতোভাবে রূপ অব্যাকৃতকে সময়ের ব্যবস্থাপন করে বিভাজন করা সম্ভব নয়। কিন্তু এককাতি আদি নয়সমূহের দ্বারা এবং ন-হেতু আদি স্বভাবের দ্বারা বিভাজন করা সম্ভব বলে, সেভাবে বিভাজনের উদ্দেশ্যে চিত্তোৎপাদক কাণ্ডে প্রথমে অবিভক্ত অব্যাকৃত রয়েছে তা প্রদর্শনের জন্য, সময়ের ব্যবস্থাপন ব্যতিরেকে অব্যাকৃতের স্বভাব অনুসারেই নির্দেশে একদেশ নির্দেশ করে নিগমন করার অনুপপত্তি হেতু, বিভক্ত ও অবিভক্ত সমস্ত কিছুকে সংগ্রহ করে বলেছেন - "কোন ধর্মসমূহ অব্যাকৃত? কুশল...পে... এবং অসংষ্কৃত ধাতু। এই ধর্মসমূহ অব্যাকৃত।" কারণ অবিভক্ত বিভাজনযোগ্য ধর্ম প্রদর্শিত হলে, তা জানার ইচ্ছা উৎপন্ন হওয়ার পর বিভাজন করা যুক্তিযুক্ত। কিন্তু এখানে বিপাক ও ক্রিয়া অব্যাকৃত বিভক্ত হওয়ার কারণে পুনরায় বিভাজনযোগ্য নয়, এবং অসংষ্কৃত ধাতুও ভেদের অভাব হেতু বিভাজনযোগ্য নয়। কিন্তু এখানে যা ভেদযুক্ত হওয়ার কারণে এবং অবিভক্ত হওয়ার কারণে বিভাজনযোগ্য, তা বিভাজন করে বলেছেন - "সেখানে সমস্ত রূপ কোনটি?" ইত্যাদি। এটিই এখানে পালি যোজনা।

Nayaṃ dassetvāti ettha heṭṭhā gahaṇameva nayadassanaṃ. Taṃ vipākesu katvā viññātattā kiriyābyākatesu nissaṭṭhaṃ. Kāmāvacarādibhāvena vattabbassa kiriyābyākatassa vā dassanaṃ, taṃ katvā kāmāvacarātiādikaṃ gahetvā vuttattā nissaṭṭhaṃ. Pañcavīsati rūpānīti pāḷiyaṃ vuttāni dasāyatanāni pañcadasa ca sukhumarūpāni, upacayasantatiyo vā ekanti katvā hadayavatthuñca. Channavutīti cakkhādidasakā satta utusamuṭṭhānādayo tayo aṭṭhakā utucittajā dve saddā ca. Kalāpabhāvena pavattarūparūpāni ‘‘rūpakoṭṭhāsā’’ti vuttāni rūpakalāpakoṭṭhāsabhāvato. Koṭṭhāsāti ca aṃsā, avayavāti attho. Koṭṭhanti vā sarīraṃ, tassa aṃsā kesādayo koṭṭhāsāti aññepi avayavā koṭṭhāsā viya koṭṭhāsā. Nibbānaṃ nippadesato gahitanti sopādisesanirupādisesarāgakkhayādiasaṅkhatādivacanīyabhāvena bhinnaṃ nippadesato gahitaṃ. Atthato hi ekāva asaṅkhatā dhātūti.

"নয় প্রদর্শন করে" - এখানে পূর্ববর্তী গ্রহণই নয় প্রদর্শন। তা বিপাকসমূহে করে জ্ঞাত হওয়ার কারণে ক্রিয়া অব্যাকৃতসমূহে বর্জন করা হয়েছে। অথবা কামাবচরাদি ভাবে বক্তব্য ক্রিয়া অব্যাকৃতের প্রদর্শন, তা করে "কামাবচর" ইত্যাদি গ্রহণ করে বলার কারণে বর্জন করা হয়েছে। "পঁচিশটি রূপ" বলতে পালিতে উক্ত দশটি আয়তন এবং পনেরোটি সূক্ষ্ম রূপ, অথবা উপচয় ও সন্ততিকে এক করে এবং হৃদয়বস্তুকে গ্রহণ করে বলা হয়েছে। "ছিয়ানব্বই" বলতে চক্ষু আদি দশক সাতটি, ঋতু-সমুত্থান আদি তিনটি অষ্টক এবং ঋতুজ ও চিত্তজ দুটি শব্দ রূপ। কলাপভাবে প্রবৃত্ত রূপসমূহকে রূপকলাপের অংশ হওয়ার কারণে "রূপকোষ্ঠাস" (রূপের অংশ) বলা হয়েছে। "কোষ্ঠাস" বলতে অংশ বা অবয়ব - এই অর্থ। অথবা "কোষ্ঠ" বলতে শরীর, তার অংশ কেশ আদি কোষ্ঠাস বলে অন্যান্য অবয়বও কোষ্ঠাসের ন্যায় কোষ্ঠাস। "নির্বাণ অখণ্ডভাবে গৃহীত" বলতে সোপাধিশেষ, নিরুপাধিশেষ, রাগক্ষয় আদি এবং অসংষ্কৃত আদি বচনীয়ভাবে ভিন্ন হলেও অখণ্ডভাবে গৃহীত হয়েছে। কারণ অর্থগতভাবে অসংষ্কৃত ধাতু একটিই।

584. Sabbanti sakalaṃ cakkavāḷaṃ. Parimaṇḍalaṃ parimaṇḍalasaṇṭhānaṃ, parikkhepato chattiṃsa satasahassāni dasa ceva sahassāni aḍḍhacatutthāni ca yojanasatāni hontīti attho. Ettha ca vaṭṭaṃ ‘‘parimaṇḍala’’nti vuttaṃ. Cattāri nahutānīti cattālīsa sahassāni. Nagavhayāti nagāti avhātabbā nagasaddanāmāti attho.

৫৮৪. "সমস্ত" বলতে সমগ্র চক্রবাল। "পরিমণ্ডল" বলতে পরিমণ্ডল সংস্থান (বৃত্তাকার আকৃতি), পরিধি বা পরিবেষ্টন দ্বারা ছত্রিশ লক্ষ দশ হাজার এবং সাড়ে তিনশত যোজন হয় - এই অর্থ। এবং এখানে বৃত্তাকারকে "পরিমণ্ডল" বলা হয়েছে। "চারটি নহুত" বলতে চল্লিশ হাজার। "নাগব্হয়া" বলতে নাগ নামে অভিহিত, নাগ শব্দ নামধারী - এই অর্থ।

Devadānavādīnaṃ tigāvutādisarīravasena mahantāni pātubhūtāni. Tatthāyaṃ vacanattho – bhūtāni jātāni nibbattāni mahantāni mahābhūtānīti. Anekacchariyadassanena anekābhūtavisesadassanavasena ca māyākāro mahanto bhūtoti mahābhūto. Yakkhādayo jātivaseneva mahantā bhūtāti mahābhūtā. Niruḷho vā ayaṃ mahābhūtasaddo tesu daṭṭhabbo. Pathaviyādayo pana mahābhūtā viya mahābhūtā. Bhūtasaddassa ubhayaliṅgattā napuṃsakatā katā. Mahāparihāratoti ettha vacanatthaṃ vadanto āha ‘‘mahantehi bhūtāni, mahāparihārāni [Pg.141] vā bhūtānī’’ti. Tattha pacchimatthe purimapade uttarapadassa parihārasaddassa lopaṃ katvā ‘‘mahābhūtānī’’ti vuccanti.

দেব, দানব প্রভৃতির তিন গাবুত আদি শরীরের কারণে মহৎ হয়ে প্রাদুর্ভূত হয়। সেখানে এই বচন অর্থ - উৎপন্ন বা নির্বৃত্ত মহৎ রূপসমূহ "মহাভূত"। অনেক আশ্চর্য প্রদর্শনের দ্বারা এবং অনেক অভূতপূর্ব বিশেষ প্রদর্শনের কারণে ঐন্দ্রজালিক (মায়াকার) মহৎ ভূত বলে "মহাভূত"। যক্ষ আদি জাতিগতভাবেই মহৎ ভূত বলে "মহাভূত"। অথবা এই মহাভূত শব্দটি তাদের ক্ষেত্রে রূঢ়ি শব্দ হিসেবে জানতে হবে। কিন্তু পৃথিবী আদি মহাভূতের ন্যায় মহাভূত। ভূত শব্দের উভয়লিঙ্গত্ব হেতু এখানে ক্লীবলিঙ্গ করা হয়েছে। "মহাপরিহারত" - এখানে বচন অর্থ বলতে গিয়ে বলেছেন - "মহৎদের দ্বারা ভূতসমূহ, অথবা মহাপরিহারযুক্ত ভূতসমূহ"। সেখানে পরবর্তী অর্থে পূর্বপদে উত্তরপদ পরিহার শব্দের লোপ করে "মহাভূত" বলা হয়।

Accimatoti aggissa. Koṭisatasahassaṃ ekaṃ koṭisatasahassekaṃ. Cakkavāḷanti taṃ sabbaṃ āṇākkhettavasena ekaṃ katvā voharanti. Vilīyati khārodakena. Vikīratīti viddhaṃsati. Upādinnakesu vikāraṃ dassento ‘‘patthaddho’’tiādimāha. Kaṭṭhamukhena vāti vā-saddo upamattho. Yathā kaṭṭhamukhasappena daṭṭho patthaddho hoti, evaṃ pathavīdhātuppakopena so kāyo kaṭṭhamukheva hoti, kaṭṭhamukhamukhagato viya patthaddho hotīti attho. Atha vā vā-saddo evasaddassatthe. ‘‘Pathavīdhātuppakopenā’’ti etassa ca parato āharitvā veditabbo. Tatrāyamattho – ‘‘kaṭṭhamukhena daṭṭhopi kāyo pathavīdhātuppakopeneva patthaddho hoti, tasmā pathavīdhātuyā aviyutto so kāyo sabbadā kaṭṭhamukhamukhagato viya hotī’’ti. Atha vā aniyamattho vā-saddo. Tatrāyamattho – ‘‘kaṭṭhamukhena daṭṭho kāyo patthaddho hoti vā na vā hoti mantāgadavasena, pathavīdhātuppakopena pana mantāgadarahito so kāyo kaṭṭhamukhamukhagato viya hoti ekantapatthaddho’’ti. Pūtiyoti kuthito. Mahāvikārāni bhūtānīti mahāvikārāni jātāni, vijjamānānīti vā attho. Ettha ca purimapade uttarapadassa vikārasaddassa lopaṃ katvā ‘‘mahābhūtānī’’ti vuttāni.

"অচ্চিমতো" বলতে অগ্নির। এক লক্ষ কোটি হচ্ছে "কোটিশতসহস্রেক"। "চক্রবাল" বলতে সেই সমস্তকে আজ্ঞা ক্ষেত্র হিসেবে এক করে ব্যবহার করা হয়। "বিলীয়তি" বলতে ক্ষারোদক (লবণাক্ত জল) দ্বারা গলে যায়। "বিকীরতি" বলতে ধ্বংস হয়। উপাদিন্নক রূপসমূহে বিকার প্রদর্শন করে "পত্তদ্ধো" (স্তব্ধ বা শক্ত) ইত্যাদি বলেছেন। "কট্ঠমুখেন বা" - এখানে 'বা' শব্দটি উপমার্থবাচক। যেমন কাঠমুখ সর্প দ্বারা দংশিত শরীর স্তব্ধ বা শক্ত হয়, তেমনি পৃথিবী ধাতুর প্রকোপের কারণে সেই শরীর কাঠমুখ সর্পের মুখের ন্যায় হয়, অর্থাৎ কাঠমুখ সর্পের মুখে পতিত হওয়ার ন্যায় স্তব্ধ হয় - এই অর্থ। অথবা 'বা' শব্দটি 'এব' (ই) শব্দের অর্থে। "পৃথিবী ধাতুর প্রকোপের দ্বারা" - এর পরে এনে তা জানতে হবে। সেখানে এই অর্থ - "কাঠমুখ সর্প দ্বারা দংশিত হলেও শরীর পৃথিবী ধাতুর প্রকোপের দ্বারাই স্তব্ধ হয়, তাই পৃথিবী ধাতু থেকে অবিযুক্ত সেই শরীর সর্বদা কাঠমুখ সর্পের মুখে পতিত হওয়ার ন্যায় হয়।" অথবা 'বা' শব্দটি অনিয়মার্থবাচক। সেখানে এই অর্থ - "কাঠমুখ সর্প দ্বারা দংশিত শরীর মন্ত্র ও ঔষধের প্রভাবে স্তব্ধ হতেও পারে বা নাও হতে পারে, কিন্তু পৃথিবী ধাতুর প্রকোপের কারণে মন্ত্র ও ঔষধহীন সেই শরীর কাঠমুখ সর্পের মুখে পতিত হওয়ার ন্যায় একান্তই স্তব্ধ হয়।" "পূতিয়ো" বলতে পচা গন্ধযুক্ত। "মহাবিকারাণি ভূতানি" বলতে মহাবিকারযুক্ত হয়ে উৎপন্ন, অথবা বিদ্যমান - এই অর্থ। এবং এখানে পূর্বপদে উত্তরপদ বিকার শব্দের লোপ করে "মহাভূত" বলা হয়েছে।

Pathavītiādinā sabbalokassa pākaṭānipi vipallāsaṃ muñcitvā yathāsabhāvato pariggayhamānāni mahantena vāyāmena vinā na pariggayhantīti pākaṭānipi duviññeyyasabhāvattā ‘‘mahantānī’’ti vuccanti. Tāni hi suviññeyyāni amahantānīti gahetvā ṭhito tesaṃ duppariggahitataṃ disvā ‘‘aho mahantāni etānī’’ti pajānāti. Upādāyāti etena viññāyamānā pacchimakālakiriyā pavattīti katvā ‘‘pavattarūpa’’nti vuttaṃ. Evañhi ‘‘upādāyā’’ti etena paṭiccasamuppannatā vuttā hotīti. Atha vā upādāyati nissayatīti upādāyaṃ, upādāyameva rūpaṃ upādāyarūpaṃ, aññanissayassa ekantanissitassa rūpassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ pana na sattassa, nāpi vedanādino tadabhāvepi bhāvatoti dassetuṃ ‘‘catunnaṃ mahābhūtāna’’ntiādimāha. Bhavati hi nissayarūpānaṃ sāmibhāvoti.

পঠবী (পৃথিবী) ইত্যাদি শব্দের দ্বারা সমগ্র জগতের নিকট প্রকট হলেও, বিপর্যাস (ভ্রান্ত ধারণা) ত্যাগ করে যথাস্বভাব অনুযায়ী জ্ঞান দ্বারা পরিগ্রহ করার সময় মহৎ প্রচেষ্টা ব্যতীত পরিগ্রহ করা যায় না বলে, প্রকট হলেও দুর্জ্ঞেয় স্বভাবের হওয়ার কারণে এদের 'মহৎ' (মহাভূত) বলা হয়। কারণ, সেগুলোকে সহজে জ্ঞেয় এবং মহৎ নয় বলে গ্রহণ করে যে অবস্থান করে, সেগুলোর দুর্জ্ঞেয়তা দেখে সে জানতে পারে যে, 'ওহো! এগুলো অত্যন্ত মহৎ!' 'উপাদায়' এই পদের দ্বারা বিজ্ঞাত পরবর্তী কালের ক্রিয়াটি প্রবৃত্তি (উৎপত্তি) হওয়ার কারণে একে 'প্রবৃত্তিরূপ' বলা হয়েছে। এভাবে 'উপাদায়' পদের দ্বারা প্রতীত্যসমুৎপন্নতা বলা হয়েছে। অথবা, যা আশ্রয় করে বা নির্ভর করে তা-ই 'উপাদায়'; আশ্রয়কারী রূপই হলো 'উপাদায়রূপ'। এটি অন্যকে আশ্রয়কারী এবং একান্তভাবে আশ্রিত রূপের অধিবচন (নাম)। কিন্তু তা কোনো সত্ত্বের নয়, এবং বেদনাদিরও নয়; কারণ বেদনাদির অনুপস্থিতিতেও এদের অস্তিত্ব থাকে—এটি দেখানোর জন্য 'চারটি মহাভূতের' ইত্যাদি বলা হয়েছে। কারণ, আশ্রয়দাতা রূপসমূহের স্বামীভাব (প্রভুত্ব) বিদ্যমান থাকে।

Tividharūpasaṅgahavaṇṇanā

ত্রিবিধ রূপসংগ্রহের বর্ণনা

585. Pakiṇṇakadukesu [Pg.142] ajjhattikadukaṃ muñcitvā añño sabbadukehi tikavasena yojanaṃ gacchanto natthi, viññattiduko ca yojanaṃ na gacchatīti sabbadukayogīsu ādibhūtaṃ ajjhattikadukameva gahetvā sesehi sabbadukehi yojetvā tikā vuttā. Sakkā hi etena nayena aññesampi dukānaṃ dukantarehi labbhamānā tikayojanā viññātunti.

৫৮৫. প্রকীর্ণক দুকসমূহের মধ্যে আধ্যাত্মিক দুক বাদ দিয়ে অন্য কোনো দুক সকল দুকের সাথে তিক হিসেবে যোজনা লাভ করে না এবং বিজ্ঞপ্তি দুকও যোজনা লাভ করে না বলে, সকল দুকের সাথে যোজনাকারী দুকসমূহের মধ্যে আদিভূত আধ্যাত্মিক দুককেই গ্রহণ করে অবশিষ্ট সকল দুকের সাথে যোজনা করে তিকসমূহ বলা হয়েছে। কারণ, এই নিয়মের দ্বারা আধ্যাত্মিক দুক ব্যতীত অন্য দুকসমূহেরও অন্যান্য দুকের সাথে প্রাপ্ত তিক যোজনা জানা সম্ভব।

Catubbidhādirūpasaṅgahavaṇṇanā

চতুর্বিধ আদি রূপসংগ্রহের বর্ণনা

586. Catukkesu ekantacittasamuṭṭhānassa viññattidvayabhāvato viññattidukādīhi samānagatiko cittasamuṭṭhānadukoti tena saha upādādukassa yojanāya labbhamānopi catukko na vutto, tathā sanidassanadukādīnaṃ tena tassa ca oḷārikadūradukehi yojanāya labbhamānā na vuttā, dhammānaṃ vā sabhāvakiccāni bodhetabbākārañca yāthāvato jānantena bhagavatā tena aññesaṃ tassa ca aññehi yojanā na katāti kiṃ ettha kāraṇapariyesanāya, addhā sā yojanā na kātabbā, yato bhagavatā na katāti veditabbā. Aññe pana pakiṇṇakadukā aññehi pakiṇṇakadukehi yojetuṃ yuttā, tehi yojitā eva. Vatthudukādīsu pana sotasamphassārammaṇadukādayo vajjetvā aññehi ārammaṇabāhirāyatanādilabbhamānadukehi upādinnakadukassa upādinnupādāniyadukassa ca yojanāya catukkā labbhanti, cittasamuṭṭhānadukassa ca sabbārammaṇabāhirāyatanādilabbhamānadukehi. Avasesehi pana tesaṃ aññesañca sabbavatthudukādīhi yojanāya na labbhantīti veditabbā.

৫৮৬. চতুষ্কসমূহের মধ্যে একান্ত চিত্তসমুত্থান রূপের দ্বিবিধ বিজ্ঞপ্তি হওয়ার কারণে, বিজ্ঞপ্তি দুক ইত্যাদির সাথে চিত্তসমুত্থান দুকের গতি সমান বলে, তার সাথে উপাদাদুকের যোজনার দ্বারা প্রাপ্ত চতুষ্কও বলা হয়নি। তদ্রূপ সনিদর্শন দুক ইত্যাদির সাথে চিত্তসমুত্থান দুকের এবং ওলারিক ও দূর দুকসমূহের সাথে তার যোজনার দ্বারা প্রাপ্ত চতুষ্কসমূহও বলা হয়নি। অথবা, পরমার্থ ধর্মসমূহের স্বভাব-কার্য এবং বোদ্ধব্য ব্যক্তিদের আশয় যথার্থভাবে অবগত ভগবান বুদ্ধ কর্তৃক তার সাথে অন্য দুকসমূহের এবং অন্য দুকসমূহের সাথে তার যোজনা করা হয়নি বলে, এখানে কারণ অনুসন্ধানের কী প্রয়োজন? নিশ্চয়ই সেই যোজনা করা উচিত নয় বলেই ভগবান কর্তৃক তা করা হয়নি—এভাবে জানতে হবে। কিন্তু অন্য প্রকীর্ণক দুকসমূহ অন্যান্য প্রকীর্ণক দুকসমূহের সাথে যোজনা করা যুক্তিসঙ্গত এবং সেগুলোর সাথে যোজনা করাও হয়েছে। কিন্তু বস্তু দুক ইত্যাদির মধ্যে শ্রোত্রসংস্পর্শালম্বন দুক ইত্যাদি বর্জন করে অন্যান্য আলম্বন ও বাহিরায়তন ইত্যাদি লভ্যমান দুকসমূহের সাথে উপাদিন্ন দুক এবং উপাদিন্ন-উপাদানীয় দুকের যোজনার দ্বারা চতুষ্কসমূহ পাওয়া যায়, এবং চিত্তসমুত্থান দুকেরও সর্বালম্বন ও বাহিরায়তন ইত্যাদি লভ্যমান দুকসমূহের সাথে চতুষ্কসমূহ পাওয়া যায়। কিন্তু অবশিষ্ট দুকসমূহের সাথে সেগুলোর এবং অন্যান্য সর্ববস্তু দুক ইত্যাদির যোজনার দ্বারা চতুষ্কসমূহ পাওয়া যায় না—এভাবে জানতে হবে।

Uddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

উদ্দেশ বর্ণনা সমাপ্ত।

Rūpavibhatti

রূপবিভক্তি

Ekakaniddesavaṇṇanā

একক নির্দেশ বর্ণনা

594. Avijjamānavibhāgassa vibhāgābhāvadassanameva niddeso nicchayakaraṇato, tasmā ‘‘sabbaṃ rūpaṃ na hetumevā’’tiādinā vibhāgābhāvāvadhāraṇena [Pg.143] eva-saddena niddesaṃ karoti. Hetuhetūti mūlahetu, hetupaccayahetūti vā ayamattho. Mahābhūtā hetūti ayamevattho mahābhūtā paccayoti etenapi vuttoti. Hetupaccayasaddānaṃ samānatthattā paccayo eva hetu paccayahetu. Yo ca rūpakkhandhassa hetu, so eva tassa paññāpanāya hetūti vutto tadabhāve abhāvato. Atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākanti ettha vijjamānesupi aññesu paccayesu iṭṭhāniṭṭhavipākaniyāmakattā uttamaṃ padhānaṃ kusalākusalaṃ gatiupadhikaālapayogasampattivipattiṭṭhānanipphāditaṃ iṭṭhāniṭṭhārammaṇañca kammamiva padhānattā ‘‘hetū’’ti vuttanti iminā adhippāyena kammārammaṇāni ‘‘uttamahetū’’ti vuttāni. Vakkhati ca ‘‘gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ, kammaṃ hetū’’ti. Idha pana kammamiva uttamattā ārammaṇampi hetuvacanaṃ arahatīti ‘‘uttamahetū’’ti vuttaṃ. Saṅkhārānanti puññābhisaṅkhārādīnaṃ avijjā sādhāraṇapaccayattā ‘‘hetū’’ti vuttā. Pharatīti gacchati pāpuṇāti. Paṭikkhepaniddesoti idaṃ mātikāya āgatapaṭikkhepavasena vuttaṃ. Idha pana mātikāya na hetupadādisaṅgahitatā ca rūpassa vuttā taṃtaṃsabhāvattā, avadhāritatā ca anaññasabhāvato.

৫৯৪. অবিদ্যমান বিভাগের (যা বিস্তারিতভাবে ভাগ করা যায় না এমন রূপের) বিভাগের অভাব প্রদর্শন করাই হলো নির্দেশ, কারণ তা সিদ্ধান্ত প্রদান করে। তাই 'সকল রূপ অহেতুকই' ইত্যাদি বাক্যে বিভাগের অভাব নির্ধারণকারী 'এব' (ই) শব্দের দ্বারা নির্দেশ করা হয়েছে। 'হেতুহেতু' বলতে মূল হেতু অথবা হেতুপ্রত্যয় হেতু—এই অর্থ বোঝায়। 'মহাভূতসমূহ হেতু' এই অর্থটিই 'মহাভূতসমূহ প্রত্যয়' এই পাঠের দ্বারাও বলা হয়েছে। হেতু ও প্রত্যয় শব্দের অর্থ সমান হওয়ার কারণে প্রত্যয়ই হলো হেতু বা প্রত্যয়হেতু। এবং যা রূপস্কন্ধের হেতু, তা-ই তার প্রজ্ঞপ্তির (নির্দেশের) হেতু বলা হয়েছে; কারণ তার অভাবে রূপস্কন্ধের অভাব ঘটে। 'অতীত, অনাগত ও প্রত্যুৎপন্ন সমাদত্ত কর্মসমূহের স্থানত ও হেতুত বিপাককে জানে'—এখানে অন্য প্রত্যয়সমূহ বিদ্যমান থাকলেও ইষ্ট ও অনিষ্ট বিপাকের নিয়ামক হওয়ার কারণে উত্তম ও প্রধান কুশল-অকুশল কর্মকে এবং গতি, উপধি, কাল ও প্রয়োগের সম্পত্তি ও বিপত্তি রূপ স্থানের দ্বারা নিষ্পাদিত ইষ্ট ও অনিষ্ট আলম্বনকে কর্মের ন্যায় প্রধান হওয়ার কারণে 'হেতু' বলা হয়েছে। এই অভিপ্রায়ে কর্ম ও আলম্বনকে 'উত্তম হেতু' বলা হয়েছে। এবং পরে বলা হবে: 'গতি, উপধি, কাল ও প্রয়োগ হলো বিপাকের স্থান, কর্ম হলো হেতু।' কিন্তু এখানে কর্মের ন্যায় প্রধান হওয়ার কারণে আলম্বনও হেতু শব্দের যোগ্য বলে একে 'উত্তম হেতু' বলা হয়েছে। 'সংস্কারসমূহের' বলতে পুণ্যাভিসংস্কার ইত্যাদির সাধারণ প্রত্যয় হওয়ার কারণে অবিদ্যাকে 'হেতু' বলা হয়েছে। 'ফরতি' বলতে গমন করে বা প্রাপ্ত হয়। 'প্রতিক্ষেপ নির্দেশ' কথাটি মাতৃকায় আগত প্রতিক্ষেপের (বর্জনের) বশে বলা হয়েছে। কিন্তু এখানে মাতৃকায় রূপের 'ন হেতু' ইত্যাদি পদের দ্বারা সংগৃহীত হওয়াও বলা হয়েছে তার সেই সেই স্বভাবের কারণে, এবং অবধারিত হওয়াও বলা হয়েছে অন্য স্বভাব না থাকার কারণে।

Rūpīduke rūpīpadameva idha ‘‘rūpa’’nti vuttaṃ. Tena rūpīrūpapadānaṃ ekatthatā siddhā hoti ruppanalakkhaṇayuttasseva rūpīrūpabhāvato. Uppannaṃ chahi viññāṇehi viññeyyanti arūpato vidhuraṃ rūpassa sabhāvaṃ dasseti. Na hi arūpaṃ uppannaṃ chahi viññāṇehi viññeyyaṃ yathā rūpaṃ, tena rūpaṃ uppannaṃ chahi viññāṇehi viññeyyaṃ, na arūpanti arūpato nivattetvā rūpe eva etaṃ sabhāvaṃ niyameti, na rūpaṃ etasmiṃ sabhāve. Atthi hi rūpaṃ atītānāgataṃ yaṃ uppannaṃ chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvaṃ na hotīti. Etameva ca niyamaṃ puna evasaddena niyameti ‘‘yathāvutto niyamo rūpe atthi eva, arūpe viya na natthī’’ti. Atha vā sabbaṃ rūpanti bhūtupādāyarūpaṃ kālabhedaṃ anāmasitvā ‘‘sabba’’nti vuttaṃ, taṃ sabbaṃ arūpehi samānaviññeyyasabhāvaṃ atītānāgataṃ nivattetuṃ uppannanti etena viseseti, taṃ uppannaṃ sabbaṃ rūpaṃ chahi viññāṇehi viññeyyamevāti attho.

রূপী দুকে 'রূপী' পদটিকেই এখানে 'রূপ' বলা হয়েছে। এর দ্বারা 'রূপী' ও 'রূপ' পদের একার্থতা সিদ্ধ হয়; কারণ রূপণ-লক্ষণযুক্ত (পরিবর্তনশীল স্বভাবযুক্ত) ধর্মই রূপী বা রূপ। 'উৎপন্ন রূপ chimneys বিজ্ঞানের দ্বারা বিজ্ঞেয়'—এটি অরূপ (নাম) থেকে ভিন্ন রূপের স্বভাব প্রদর্শন করে। কারণ উৎপন্ন অরূপ রূপের ন্যায় ছয়টি বিজ্ঞানের দ্বারা বিজ্ঞেয় নয়। তাই 'রূপ উৎপন্ন হয়ে ছয়টি বিজ্ঞানের দ্বারা বিজ্ঞেয়, অরূপ নয়'—এভাবে অরূপ থেকে পৃথক করে রূপেই এই স্বভাব নির্ধারণ করা হয়েছে, এই স্বভাবে রূপকে সীমাবদ্ধ করা হয়নি। কারণ অতীত ও অনাগত রূপও বিদ্যমান, যা উৎপন্ন হয়ে ছয়টি বিজ্ঞানের দ্বারা বিজ্ঞেয় হওয়ার স্বভাবযুক্ত নয়। এবং এই নিয়মটিকেই পুনরায় 'এব' (ই) শব্দের দ্বারা নির্ধারণ করা হয়েছে: 'যথোক্ত নিয়ম রূপেই বিদ্যমান আছে, অরূপের ন্যায় অনুপস্থিত নয়।' অথবা, 'সকল রূপ' বলতে মহাভূত ও উপাদায় রূপকে কালের ভেদ উল্লেখ না করে 'সকল' বলা হয়েছে। অরূপের সাথে সমান বিজ্ঞেয় স্বভাবযুক্ত সেই অতীত ও অনাগত রূপকে বাদ দেওয়ার জন্য 'উৎপন্ন' পদের দ্বারা বিশেষিত করা হয়েছে। অর্থাৎ, সেই উৎপন্ন সকল রূপ ছয়টি বিজ্ঞানের দ্বারা বিজ্ঞেয়ই—এই হলো অর্থ।

Nanu evaṃ rūpāyatanassapi sotaviññāṇādīhi viññeyyatā āpajjatīti? Nāpajjati rūpaṃ sabbaṃ sampiṇḍetvā ekantalakkhaṇadassanavasena ekībhāvena [Pg.144] gahetvā arūpato vidhurassa chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvassa dassanato. Paccuppannarūpameva chahi viññāṇehi viññeyyanti etasmiṃ pana niyame ‘‘sabbaṃ rūpa’’nti etthāyaṃ viññeyyabhāvaniyamo na vutto, atha kho paccuppannanti sabbarūpassa ekantalakkhaṇaniyamo dassito na siyā. Pāḷiyañca viññeyyamevāti eva-kāro vutto, na uppannamevāti. Tasmā uppannasseva manoviññeyyaniyamāpatti natthīti kiṃ sotapatitattena, tasmā vuttanayenattho yojetabbo.

যদি এমন হয়, তবে রূপায়তনেরও শ্রোত্রবিজ্ঞানাদির দ্বারা বিজ্ঞেয়তা আপত্তি (প্রসঙ্গ) আসে না কি? আপত্তি আসে না। কারণ সকল রূপকে একত্রিত করে একান্ত লক্ষণ প্রদর্শনের বশে একীভূতভাবে গ্রহণ করে অরূপ থেকে ভিন্ন ছয়টি বিজ্ঞানের দ্বারা বিজ্ঞেয় স্বভাব প্রদর্শন করা হয়েছে। কিন্তু 'প্রত্যুৎপন্ন রূপই ছয়টি বিজ্ঞানের দ্বারা বিজ্ঞেয়'—এই নিয়মে 'সকল রূপ' এখানে এই বিজ্ঞেয়ভাবের নিয়ম বলা হয়নি। অন্যথায় 'প্রত্যুৎপন্ন' পদের দ্বারা সকল রূপের একান্ত লক্ষণ নিয়ম প্রদর্শিত হতো না। এবং পালি গ্রন্থেও 'বিজ্ঞেয়ই' এভাবে 'এব' (ই) শব্দ বলা হয়েছে, 'উৎপন্নই' এভাবে বলা হয়নি। তাই উৎপন্ন রূপেরই মনোবিজ্ঞেয় নিয়মের আপত্তি নেই বলে শ্রোত্রপথে পতিত হওয়ার কী প্রয়োজন? অতএব, উক্ত নিয়মে অর্থ যোজনা করতে হবে।

Kathaṃvidhanti guṇehi kathaṃ saṇṭhitaṃ. Ñāṇameva ñāṇavatthu. Samānajātikānaṃ saṅgaho, samānajātiyā vā saṅgaho sajātisaṅgaho. Sañjāyanti etthāti sañjāti, sañjātiyā saṅgaho sañjātisaṅgaho, sañjātidesena saṅgahoti attho. Aññamaññopakāravasena avippayogena ca samādhidese jātā sammāsatiādayo samādhikkhandhe saṅgahitā. Yattha ca satiādisahāyavato samādhissa attano kiccakaraṇaṃ, so cittuppādo samādhideso. Sammāsaṅkappassa ca appanābhāvato paṭivedhasadisaṃ kiccanti samānena paṭivedhakiccena diṭṭhisaṅkappā paññakkhandhe saṅgahitā.

'কথম্বিধং' বলতে গুণসমূহের দ্বারা কীভাবে সুপ্রতিষ্ঠিত। জ্ঞানই হলো 'জ্ঞানবস্তু'। সমান জাতিকদের সংগ্রহ অথবা সমান জাতির দ্বারা সংগ্রহই হলো 'সজাতিসংগ্রহ'। যেখানে ভালোভাবে উৎপন্ন হয় তা-ই 'সঞ্জাতি'; সঞ্জাতির দ্বারা সংগ্রহই হলো 'সঞ্জাতিসংগ্রহ', অর্থাৎ সঞ্জাতি দেশের (উৎপত্তিস্থলের) দ্বারা সংগ্রহ—এই হলো অর্থ। পারস্পরিক উপকারের বশে এবং অবিপ্রয়োগের (বিচ্ছিন্ন না হওয়ার) কারণে সমাধি দেশে উৎপন্ন সম্যক স্মৃতি ইত্যাদি ধর্মসমূহ সমাধিস্কন্ধে সংগৃহীত হয়েছে। এবং যেখানে স্মৃতি ইত্যাদি সহায়যুক্ত সমাধির নিজের কার্য সম্পাদন হয়, সেই চিত্তোৎপাদই হলো 'সমাধি দেশ'। এবং সম্যক সংকল্পের অর্পণাভাবের কারণে প্রতিবেধের সদৃশ কার্য হওয়ার কারণে সমান প্রতিবেধ কার্যের দ্বারা দৃষ্টি ও সংকল্প প্রজ্ঞাস্কন্ধে সংগৃহীত হয়েছে।

Rūpavibhattiekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

রূপবিভক্তি একক নির্দেশ বর্ণনা সমাপ্ত।

Dukaniddeso

দুক নির্দেশ

Upādābhājanīyakathāvaṇṇanā

উপাদায় ভজনীয় কথার বর্ণনা

596. Apparajakkhādisattasamūhadassanaṃ buddhacakkhu, chasu asādhāraṇañāṇesu indriyaparopariyattañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Sabbasaṅkhatāsaṅkhatadassanaṃ samantacakkhu. ‘‘Dukkhaṃ pariññeyyaṃ pariññāta’’nti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 15) evamādinā ākārena pavattaṃ ñāṇadassanaṃ ñāṇacakkhu, tampi purimadvayamiva kāmāvacaraṃ. Catusaccadhammadassanaṃ dhammacakkhu. Upatthambhabhūtā catusamuṭṭhānikarūpasantatiyo sambhārā. Saha sambhārehi sasambhāraṃ, sambhāravantaṃ. Sambhavoti āpodhātumeva sambhavasambhūtamāha. Saṇṭhānanti vaṇṇāyatanameva parimaṇḍalādisaṇṭhānabhūtaṃ. Tesaṃ pana visuṃ vacanaṃ tathābhūtānaṃ atathābhūtānañca āpodhātuvaṇṇāyatanānaṃ [Pg.145] yathāvutte maṃsapiṇḍe vijjamānattā. Cuddasasambhāro hi maṃsapiṇḍo. Sambhavassa catudhātunissitehi saha vuttassa dhātuttayanissitatā yojetabbā. Āpodhātuvaṇṇāyatanānameva vā sambhavasaṇṭhānābhāvā visuṃ vuttāti catudhātunissitatā ca na virujjhati. Yaṃ maṃsapiṇḍaṃ setādinā sañjānanto na pasādacakkhuṃ sañjānāti, patthiṇṇatādivisesaṃ vattukāmo ‘‘pathavīpi atthī’’tiādi vuttampi vadati.

৫৯৬. অল্পরজস্ক ইত্যাদি সত্ত্বসমূহকে দর্শনকারী জ্ঞানই হলো 'বুদ্ধচক্ষু'। ছয়টি অসাধারণ জ্ঞানের মধ্যে ইন্দ্রিয়পরোপরিয়ত্ত জ্ঞান হিসেবে একে দেখতে হবে। সকল সংস্কৃত ও অসংষ্কৃত ধর্মকে দর্শনকারী জ্ঞানই হলো 'সমন্তচক্ষু'। 'দুঃখ পরিজ্ঞেয়, পরিজ্ঞাত'—ইত্যাদি আকারে প্রবৃত্ত জ্ঞানদর্শনই হলো 'জ্ঞানচক্ষু'। তাও পূর্বোক্ত দুই চক্ষুর ন্যায় কামাবচর। চতুরার্য সত্য ধর্মকে দর্শনকারী জ্ঞানই হলো 'ধর্মচক্ষু'। উপস্তম্ভক (সাহায্যকারী) চার প্রকার সমুত্থানজনিত রূপসন্ততিই হলো 'সম্ভার'। সম্ভারসমূহের সাথে যুক্ত যা, তা-ই 'সসম্ভার' বা সম্ভারযুক্ত। 'সম্ভব' বলতে সম্ভব-সম্ভূত আপো ধাতুকে বলা হয়েছে। 'সংস্থান' বলতে পরিমণ্ডল ইত্যাদি সংস্থানভূত বর্ণায়তনকেই বলা হয়েছে। কিন্তু সেগুলোর পৃথকভাবে উল্লেখ করার কারণ হলো, যথোক্ত মাংসপিণ্ডে সেই প্রকার এবং অন্য প্রকার আপো ধাতু ও বর্ণায়তন বিদ্যমান থাকার কারণে। কারণ মাংসপিণ্ড চৌদ্দ প্রকার সম্ভারযুক্ত। চার ধাতুর আশ্রিত রূপের সাথে উক্ত সম্ভবের ত্রিধাতু-আশ্রিততা যোজনা করতে হবে। অথবা, কেবল আপো ধাতু ও বর্ণায়তনের সম্ভব ও সংস্থান না হওয়ার কারণে পৃথকভাবে বলা হয়েছে বলে চার ধাতুর আশ্রিততাও বিরুদ্ধ হয় না। যে মাংসপিণ্ডকে শ্বেত ইত্যাদি বর্ণের দ্বারা সংজ্ঞায়িত করলেও প্রসাদচক্ষুকে সংজ্ঞায়িত করা যায় না, তার কাঠিন্য ইত্যাদি বিশেষত্ব বলার ইচ্ছায় 'পৃথিবীও বিদ্যমান আছে' ইত্যাদি উক্ত বাক্য পুনরায় বলা হয়েছে।

Sarīrasaṇṭhānuppattidesabhūteti etena avasesaṃ kaṇhamaṇḍalaṃ paṭikkhipati. Snehamiva sattakkhipaṭalāni byāpetvā ṭhitāheva attano nissayabhūtāhi catūhi dhātūhi katūpakāraṃ taṃnissitehi eva āyuvaṇṇādīhi anupālitaparivāritaṃ tisantatirūpasamuṭṭhāpakehi utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ tiṭṭhati. Sattakkhipaṭalānaṃ byāpanavacanena ca anekakalāpagatabhāvaṃ cakkhussa dasseti. Pamāṇato ūkāsiramattanti ūkāsiramatte padese pavattanato vuttaṃ. Rūpāni manupassatīti ma-kāro padasandhikaro. Atha vā manūti macco. Upakārabhūtehi saṅgahito. Pariyāyenāti catunnaṃ pasādo tesu ekassa dvinnañcātipi vattuṃ yutto samānadhanānaṃ dhanaṃ viyāti etena pariyāyena. Sarīraṃ rūpakkhandho eva. Paṭighaṭṭanameva nighaṃso paṭighaṭṭanānighaṃso. Rūpābhimukhabhāvena cakkhuviññāṇassa nissayabhāvāpattisaṅkhāto paṭighaṭṭanato jāto vā nighaṃso paṭighaṭṭanānighaṃso.

"শরীরসংস্থান উৎপত্তিস্থল" (শরীরের আকৃতি উৎপত্তির স্থান) - এই পদের দ্বারা অবশিষ্ট কৃষ্ণমণ্ডলকে (চোখের মণি) বর্জন করা হয়েছে। তেলের মতো চোখের সাতটি স্তরকে পরিব্যাপ্ত করে অবস্থানকারী এবং নিজের আশ্রয়স্বরূপ চারটি মহাভূত কর্তৃক উপকৃত হয়ে, সেই মহাভূতসমূহের ওপর নির্ভরশীল আয়ু ও বর্ণাদি দ্বারা সুরক্ষিত ও পরিবেষ্টিত হয়ে এবং তিন প্রকার সন্ততি-রূপ উৎপাদনকারী ঋতু, চিত্ত ও আহার দ্বারা সমর্থিত হয়ে চক্ষু অবস্থান করে। চোখের সাতটি স্তর পরিব্যাপ্ত করার কথা বলার মাধ্যমে চক্ষুর বহু কলাপের মধ্যে অবস্থান করার ভাবটি প্রদর্শন করা হয়েছে। পরিমাণের দিক থেকে "উকুন-মস্তকের ন্যায়" (উকাসিরমত্ত) বলা হয়েছে, কারণ এটি উকুনের মাথার সমান স্থানে প্রবর্তিত হয়। "রূপানি মনুপস্সতি" (রূপসমূহ দেখে) - এখানে 'ম' কারটি পদসন্ধিকারক (সন্ধি বর্ণ)। অথবা, 'মনু' অর্থ মরণশীল বা মানুষ। এটি উপকারক মহাভূতসমূহ দ্বারা সংগৃহীত। "পর্যায়ের দ্বারা" (পরিয়ায়েন) বলতে বোঝায় যে, চারটি মহাভূতের প্রসাদকে তাদের মধ্যে একটি বা দুটির প্রসাদ বলাও যুক্তিযুক্ত, যেমন সমান ধনসম্পত্তির অধিকারী চার ব্যক্তির ধনকে একজনের ধন বলা হয়; এই পর্যায়ের দ্বারা। "শরীর" হলো রূপস্কন্ধই। প্রতিঘাতই হলো ঘর্ষণ, তাই এটি "প্রতিঘাত-ঘর্ষণ" (পটিঘট্টন-নিঘংস)। অথবা, রূপের অভিমুখী হওয়ার কারণে চক্ষুবিজ্ঞানের আশ্রয়ভাব প্রাপ্তি রূপ প্রতিঘাত থেকে উৎপন্ন যে ঘর্ষণ, তা-ই হলো "প্রতিঘাত-ঘর্ষণ"।

Parikappavacanaṃ ‘‘sace āpāthaṃ āgaccheyyā’’ti hetukiriyaṃ, ‘‘passeyyā’’ti phalakiriyañca parikappetvā tena parikappena vacanaṃ. Ettha ca hetukiriyā anekattā avuttāpi viññāyatīti daṭṭhabbā. ‘‘Passe vā’’ti iminā vacanena tīsupi kālesu cakkhuviññāṇassa nissayabhāvaṃ anupagacchantaṃ cakkhuṃ saṅgaṇhāti. Dassane pariṇāyakabhāvo dassanapariṇāyakaṭṭho. Yathā hi issaro ‘‘idañcidañca karothā’’ti vadanto tasmiṃ tasmiṃ kicce sapurise pariṇāyati pavattayati, evamidampi cakkhusamphassādīnaṃ nissayabhāvena te dhamme dassanakicce āṇāpentaṃ viya pariṇāyatīti cakkhūti vuccati. Cakkhatīti hi cakkhu, yathāvuttena nayena ācikkhati pariṇāyatīti attho. Atha vā samavisamāni rūpāni cakkhati ācikkhati, pakāsetīti vā cakkhu. Sañjāyanti etthāti sañjāti. Ke sañjāyanti? Phassādīni[Pg.146]. Tathā samosaraṇaṃ. Cakkhusamphassādīnaṃ attano tikkhamandabhāvānupavattanena indaṭṭhaṃ kāretīti. Niccaṃ dhuvaṃ attāti gahitassapi lujjanapalujjanaṭṭhena. Vaḷañjanti pavisanti etenāti vaḷañjanaṃ, taṃdvārikānaṃ phassādīnaṃ vaḷañjanaṭṭhena.

"যদি দৃষ্টিগোচর হয়" - এই হেতু-ক্রিয়া এবং "দেখবে" - এই ফল-ক্রিয়া কল্পনা করে সেই কল্পনার দ্বারা যে বাক্য গঠিত হয়, তা-ই হলো কাল্পনিক বাক্য (পরিকপ্পবচন)। এখানে হেতু-ক্রিয়াটি বহুবিধ হওয়ার কারণে অনুক্ত থাকলেও তা জানা যায় বলে বুঝতে হবে। "অথবা দেখবে" - এই বাক্যের দ্বারা তিন কালেই চক্ষুবিজ্ঞানের আশ্রয়ভাব প্রাপ্ত না হওয়া চক্ষুকেও গ্রহণ করা হয়েছে। দর্শনে নেতৃত্বদানকারী ভাবই হলো "দর্শন-পরিণায়ক" অর্থ। যেমন কোনো প্রভু "এটি এবং এটি করো" বলে সেই সেই কাজে নিজের লোকদের পরিচালিত বা নিয়োজিত করেন, তেমনই এই চক্ষুও চক্ষুস্পর্শ প্রভৃতির আশ্রয়ভাবের মাধ্যমে সেই ধর্মসমূহকে দর্শনকার্যে আদেশ দেওয়ার মতো পরিচালিত করে; তাই একে "চক্ষু" বলা হয়। কারণ যা পরিচালনা বা প্রদর্শন করে (চক্খতি), তা-ই চক্ষু; পূর্বোক্ত নিয়মে এটি নির্দেশ করে বা পরিচালনা করে - এটাই অর্থ। অথবা, যা সম ও অসম রূপসমূহকে নির্দেশ করে বা প্রকাশ করে, তা-ই চক্ষু। "এখানে উৎপন্ন হয়" - এই অর্থে এটি "সংজাতি" (উৎপত্তিস্থল)। কারা উৎপন্ন হয়? স্পর্শ প্রভৃতি ধর্মসমূহ। তেমনই এটি "সমোসরণ" (মিলনস্থল)। এটি চক্ষুস্পর্শ প্রভৃতিকে নিজের তীক্ষ্ণ ও মন্দ ভাবের অনুগামী করার মাধ্যমে আধিপত্য বিস্তার করে। নিত্য, ধ্রুব ও আত্মা হিসেবে গৃহীত হলেও ধ্বংস ও বিশ্লিষ্ট হওয়ার (লুজ্জতি-পলুজ্জতি) ধর্মের কারণে একে "লোক" বলা হয়। "এর দ্বারা ব্যবহার করে বা প্রবেশ করে" - এই অর্থে এটি "বলঞ্জন" (ব্যবহারস্থল), সেই দ্বারে উৎপন্ন স্পর্শ প্রভৃতির ব্যবহারের স্থান হওয়ার কারণে।

597. Pubbe vutto parikappo eva vikappanattho. Ghaṭṭayamānamevāti pasādassa abhimukhabhāvavisesaṃ gacchantameva.

৫৯৭. পূর্বে উল্লিখিত কল্পনাই হলো বিকল্প বা অনুমানের অর্থযুক্ত। "কেবল প্রতিঘাত হওয়ার সময়ই" বলতে বোঝায় - কেবল প্রসাদের (চক্ষু-সংবেদনশীলতার) সম্মুখে বিশেষ অবস্থা প্রাপ্ত হওয়ার সময়ই।

599. Rūpaṃ ārabbha cakkhusamphassādīnaṃ uppattivacaneneva tesaṃ taṃdvārikānaṃ aññesañca rūpaṃ ārabbha uppatti vuttā hoti. Yathā ca tesaṃ rūpaṃ paccayo hoti, tena paccayena uppatti vuttā hotīti adhippāyena ‘‘iminā’’tiādimāha. Tattha cakkhupasādavatthukānaṃ phassādīnanti iminā vacanena tadālambanarūpārammaṇatāya taṃsadisānaṃ manodhātuādīnañca purejātapaccayena uppatti dassitāti daṭṭhabbā. Yattha pana viseso atthi, taṃ dassetuṃ ‘‘cakkhudvārajavanavīthipariyāpannāna’’ntiādimāha. Tāni hi rūpaṃ garuṃ katvā pavattamānassādanābhinandanabhūtāni taṃsampayuttāni ca ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayehi uppajjanti, aññāni ārammaṇapurejātenevāti evaṃ ‘‘ārabbhā’’ti vacanaṃ ārammaṇapaccayato aññapaccayabhāvassapi dīpakaṃ, ārammaṇavacanaṃ ārammaṇapaccayabhāvassevāti ayametesaṃ viseso.

৫৯৯. রূপকে আলম্বন করে চক্ষুস্পর্শ প্রভৃতির উৎপত্তির কথা বলার মাধ্যমেই সেই দ্বারে উৎপন্ন অন্যান্য ধর্মসমূহেরও রূপকে আলম্বন করে উৎপত্তি বলা হয়েছে। এবং রূপ যেভাবে তাদের প্রত্যয় (কারণ) হয়, সেই প্রত্যয়ের দ্বারা উৎপত্তি বলা হয়েছে - এই অভিপ্রায়ে "এর দ্বারা" ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেখানে "চক্ষুপ্রসাদ-বস্তুভিত্তিক স্পর্শ প্রভৃতির" - এই বাক্যের দ্বারা, সেই রূপকে আলম্বন করার কারণে তাদের সদৃশ মনোধাতু প্রভৃতিরও পুরোজাত-প্রত্যয়ের দ্বারা উৎপত্তি প্রদর্শিত হয়েছে বলে বুঝতে হবে। কিন্তু যেখানে বিশেষত্ব রয়েছে, তা দেখানোর জন্য "চক্ষুদ্বার-জবনবীথি-পর্যাপন্নদের" ইত্যাদি বলা হয়েছে। কারণ রূপকে প্রধান করে প্রবর্তিত আস্বাদন ও অভিনন্দনস্বরূপ সেই ধর্মসমূহ এবং তাদের সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহ আলম্বনাধিপতি ও আলম্বনোপনিশ্রয় প্রত্যয়ের দ্বারা উৎপন্ন হয়, আর অন্যান্য ধর্মসমূহ কেবল আলম্বন-পুরোজাত প্রত্যয়ের দ্বারাই উৎপন্ন হয়। এভাবে "আরব্ভ" (আলম্বন করে) শব্দটি আলম্বন-প্রত্যয় ছাড়াও অন্য প্রত্যয়ভাবেরও নির্দেশক, আর "আলম্বন" শব্দটি কেবল আলম্বন-প্রত্যয়ভাবেরই নির্দেশক - এটিই এদের মধ্যে বিশেষ পার্থক্য।

600. Suṇātīti sotaviññāṇassa nissayabhāvena suṇāti. Jivhāsaddena viññāyamānā kiriyā sāyananti katvā ‘‘sāyanaṭṭhenā’’ti āha. Kucchitānaṃ dukkhasampayuttaphassādīnaṃ āyoti kāyo, dukkhadukkhavipariṇāmadukkhānaṃ vā. Kāyāyatanassa byāpitāya cakkhupasāde kāyapasādabhāvopi atthi, tena cakkhupasādassa anuviddhattā no byāpitā ca na siyā, vuttā ca sā. Tasmā cakkhupasādassa phoṭṭhabbāvabhāsanaṃ kāyapasādassa ca rūpāvabhāsanaṃ āpannanti lakkhaṇasammissataṃ codeti. Cakkhukāyānaṃ aññanissayattā kalāpantaragatatāya ‘‘aññassa aññattha abhāvato’’ti āha. Rūparasādinidassanaṃ samānanissayānañca aññamaññasabhāvānupagamena aññamaññasmiṃ abhāvo, ko pana vādo asamānanissayānanti dassetuṃ vuttaṃ.

৬০০. "শোনে" বলতে শ্রোত্রবিজ্ঞানের আশ্রয়ভাবের দ্বারা শোনে। জিহ্বা শব্দের দ্বারা যে ক্রিয়াটি জানা যায় তা হলো আস্বাদন (সায়ন), তাই "আস্বাদন অর্থে" (সায়নট্ঠেন) বলা হয়েছে। কুৎসিত ও দুঃখ-সম্প্রযুক্ত স্পর্শ প্রভৃতির উৎপত্তিস্থল (আয়) হওয়ার কারণে একে "কায়" (শরীর) বলা হয়, অথবা দুঃখ-দুঃখ ও বিপরিণাম-দুঃখের উৎপত্তিস্থল হওয়ার কারণে। কায়ায়তনের পরিব্যাপ্তির কারণে চক্ষুপ্রসাদে কায়প্রসাদের ভাবও বিদ্যমান থাকে, কারণ চক্ষুপ্রসাদ কায়প্রসাদ দ্বারা অনুপ্রবিষ্ট; অন্যথা পরিব্যাপ্তি থাকত না, অথচ সেই পরিব্যাপ্তির কথা বলা হয়েছে। অতএব, চক্ষুপ্রসাদের স্পৃষ্টব্য-আভাসন এবং কায়প্রসাদের রূপ-আভাসন প্রাপ্ত হয় - এভাবে লক্ষণের মিশ্রণজনিত আপত্তি উত্থাপিত হয়। চক্ষু ও কায়ের ভিন্ন আশ্রয় থাকার কারণে এবং ভিন্ন কলাপে অবস্থান করার কারণে "একটির অন্য স্থানে অভাবের হেতু" বলা হয়েছে। রূপ, রস ইত্যাদির দৃষ্টান্ত দেওয়ার উদ্দেশ্য হলো এটি দেখানো যে, সমান আশ্রয়বিশিষ্ট (একই মহাভূত আশ্রিত) রূপ, রস প্রভৃতিরও একে অপরের স্বভাব প্রাপ্ত না হওয়ার কারণে পরস্পরের মধ্যে অভাব ঘটে; তাহলে ভিন্ন আশ্রয়বিশিষ্ট চক্ষুপ্রসাদ ও কায়প্রসাদের পরস্পরের মধ্যে অভাবের বিষয়ে আর বলার কী থাকে!

Rūpābhighātāraho [Pg.147] ca so bhūtappasādo cāti rūpābhighātārahabhūtappasādo. Evaṃlakkhaṇaṃ cakkhu. Rūpābhighātoti ca rūpe, rūpassa vā abhighātoti attho. Paripuṇṇāparipuṇṇāyatanattabhāvanibbattakassa kammassa nidānabhūtā kāmataṇhā rūpataṇhā ca tadāyatanikabhavapatthanābhāvato daṭṭhukāmatādivohāraṃ arahatīti dutiyo nayo sabbattha vutto. Tattha daṭṭhukāmatānidānaṃ kammaṃ samuṭṭhānametesanti daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānāni, evaṃvidhānaṃ bhūtānaṃ pasādalakkhaṇaṃ cakkhu, evaṃvidho vā bhūtappasādo daṭṭhukāmatāni…pe… pasādo. Evaṃlakkhaṇaṃ cakkhu. Rūpesu puggalassa vā viññāṇassa vā āviñchanarasaṃ.

যা রূপের প্রতিঘাত সহ্য করার যোগ্য এবং যা মহাভূতের প্রসাদ (সংবেদনশীলতা), তা-ই হলো "রূপাভিঘাতসহ-ভূতপ্রসাদ"। চক্ষু এই লক্ষণযুক্ত। "রূপাভিঘাত" বলতে রূপের ওপর প্রতিঘাত অথবা চক্ষুর ওপর রূপের প্রতিঘাত বোঝায়। পরিপূর্ণ বা অপরিপূর্ণ আয়তনবিশিষ্ট আত্মভাব উৎপাদনকারী কর্মের মূল কারণস্বরূপ কামতৃষ্ণা ও রূপতৃষ্ণা, সেই আয়তনযুক্ত ভবের আকাঙ্ক্ষা থাকার কারণে "দেখার ইচ্ছা" (দট্ঠুকামতা) ইত্যাদি নামে অভিহিত হওয়ার যোগ্য - এই দ্বিতীয় নিয়মটি সর্বত্র বলা হয়েছে। সেখানে "দেখার ইচ্ছামূলক কর্মই যাদের উৎপত্তির কারণ" তারা হলো দেখার ইচ্ছামূলক কর্মসমুত্থান। এই প্রকার মহাভূতসমূহের প্রসাদ-লক্ষণযুক্ত হলো চক্ষু, অথবা এই প্রকার ভূতপ্রসাদ হলো দেখার ইচ্ছা... ইত্যাদি প্রসাদ। চক্ষু এই লক্ষণযুক্ত। রূপসমূহের প্রতি পুদ্গলের বা বিজ্ঞানের আকর্ষণ করাই এর কার্য (রস)।

Kāyo sabbesanti ko ettha viseso, nanu tejādiadhikānañca bhūtānaṃ pasādā sabbesaṃyevāti? Saccametaṃ, idaṃ pana ‘‘sabbesa’’nti vacanaṃ ‘‘samānāna’’nti imamatthaṃ dīpeti anuvattamānassa ekadesādhikabhāvassa nivāraṇavasena vuttattā. Tejādīnanti padīpasaṅkhātassa tejassa obhāsena vāyussa saddena pathaviyā gandhena kheḷasaṅkhātassa udakassa rasenāti purimavāde pacchimavāde ca yathāyogaṃ taṃtaṃbhūtaguṇehi anuggayhabhāvato rūpādiggahaṇe upakaritabbatoti attho. Rūpādīnaṃ adhikabhāvadassanatoti aggimhi rūpassa pabhassarassa vāyumhi saddassa sabhāvena suyyamānassa pathaviyā surabhiādino gandhassa āpe ca rasassa madhurassa visesayuttānaṃ dassanato ‘‘rūpādayo tesaṃ guṇā’’ti paṭhamavādī āha. Tasseva ca ‘‘iccheyyāmā’’tiādinā uttaramāha. Imināvupāyena dutiyavādissapi niggaho hotīti.

"সকলের কায়" - এখানে বিশেষত্ব কী? তেজ প্রভৃতি আধিক্যযুক্ত মহাভূতসমূহের প্রসাদ কি সকলেরই নয়? এটি সত্য, তবে এই "সকলের" (সব্বেসং) শব্দটি "সমানদের" (সমানানং) এই অর্থ প্রকাশ করে, কারণ এটি অনুবর্তী কোনো এক অংশের আধিক্যকে বর্জন করার উদ্দেশ্যে বলা হয়েছে। "তেজ প্রভৃতির" বলতে প্রদীপ নামক তেজের আলোর দ্বারা, বায়ুর শব্দের দ্বারা, পৃথিবীর গন্ধের দ্বারা এবং লালা নামক জলের রসের দ্বারা - পূর্ববর্তী ও পরবর্তী মতে যথোপযুক্তভাবে সেই সেই মহাভূতের গুণসমূহ দ্বারা অনুগৃহীত হওয়ার কারণে রূপাদি গ্রহণে সাহায্য করার যোগ্য হওয়াকে বোঝায়। "রূপাদির আধিক্য দর্শনের কারণে" - অগ্নিতে উজ্জ্বল রূপের, বায়ুতে স্বভাবত শুনা যায় এমন শব্দের, পৃথিবীতে সুগন্ধি আদি গন্ধের এবং জলে মধুর রসের মতো বিশেষ গুণযুক্ত বিষয়সমূহ দেখার কারণে প্রথম মতবাদী বলেছেন, "রূপাদি হলো তাদের গুণ।" তাঁর প্রতিই "আমরা ইচ্ছা করব" ইত্যাদি বাক্যের দ্বারা উত্তর দেওয়া হয়েছে। এই উপায়ের দ্বারাই দ্বিতীয় মতবাদীকেও খণ্ডন করা হয়েছে।

Atha vā rūpādivisesaguṇehi tejaākāsapathavīāpavāyūhi cakkhādīni katānīti vadantassa kaṇādassa vādaṃ tatiyaṃ uddharitvā taṃ niggahetuṃ ‘‘athāpi vadeyyu’’ntiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ. Āsave upalabbhamānopi gandho pathaviyā āposaṃyuttāya kappāsato visadisāyāti na kappāsagandhassa adhikabhāvāpattīti ce? Na, anabhibhūtattā. Āsavehi udakasaṃyuttā pathavī udakena abhibhūtā, na kappāsapathavīti tassāyeva adhikena gandhena bhavitabbanti. Uṇhodakasaññutto ca aggi upalabbhanīyo mahantoti katvā tassa phasso viya vaṇṇopi pabhassaro upalabbhitabboti uṇhodakavaṇṇato agginā anabhisambandhassa sītudakassa vaṇṇo parihāyetha. Tasmāti etassubhayassa abhāvā. Tadabhāvena hi [Pg.148] rūpādīnaṃ tejādivisesaguṇatā nivattitā, taṃnivattanena ‘‘tejādīnaṃ guṇehi rūpādīhi anuggayhabhāvato’’ti idaṃ kāraṇaṃ nivattitanti. Evaṃ paramparāya ubhayābhāvo visesakappanappahānassa kāraṇaṃ hotīti āha ‘‘tasmā pahāyetheta’’ntiādi. Ekakalāpepi rūparasādayo visadisā, ko pana vādo nānākalāpe cakkhādayo bhūtavisesābhāvepīti dassetuṃ rūparasādinidassanaṃ vuttaṃ.

অথবা, রূপাদি বিশেষ গুণসম্পন্ন তেজ, আকাশ, পৃথিবী, জল ও বায়ুর দ্বারা চক্ষু প্রভৃতি নির্মিত হয়েছে - এই কথা যিনি বলেন, সেই কণাদ্ মুনির তৃতীয় মতবাদটি উত্থাপন করে তা খণ্ডন করার জন্য "এমনকি যদি তারা বলে" ইত্যাদি বলা হয়েছে বলে বুঝতে হবে। যদি বলা হয়: "আসবে (মদে) যে গন্ধ পাওয়া যায় তা জলের সাথে যুক্ত পৃথিবীর গন্ধ, যা তুলা থেকে ভিন্ন; তাই তুলার গন্ধের আধিক্য ঘটে না"? না, কারণ তা অভিভূত (অভিভূত বা চাপা পড়া) নয়। মদে জলযুক্ত পৃথিবী জলের দ্বারা অভিভূত হয়, কিন্তু তুলার পৃথিবী জলের দ্বারা অভিভূত হয় না; তাই তুলারই অধিক গন্ধ হওয়া উচিত। এবং গরম জলের সাথে যুক্ত অগ্নি যেহেতু মহান বা তীব্র হিসেবে অনুভূত হয়, তাই তার স্পর্শের মতো বর্ণও উজ্জ্বল হওয়া উচিত; ফলে গরম জলের বর্ণের তুলনায় অগ্নির সাথে সম্পর্কহীন ঠাণ্ডা জলের বর্ণ নিকৃষ্ট বা হীন হয়ে পড়বে। "অতএব" বলা হয়েছে কারণ এই উভয়েরই অভাব রয়েছে। তার অভাবে রূপাদির তেজ-আদি বিশেষ গুণসম্পন্নতা নিবৃত্ত হয়, এবং তা নিবৃত্ত হওয়ার কারণে "তেজ প্রভৃতির গুণস্বরূপ রূপাদির দ্বারা অনুগৃহীত হওয়ার কারণে" - এই কারণটিও নিবৃত্ত হয়। এভাবে পরম্পরাক্রমে উভয়ের অভাবই বিশেষ কল্পনা বর্জনের কারণ হয় - এই উদ্দেশ্যে বলা হয়েছে "অতএব এটি বর্জন করা উচিত" ইত্যাদি। একই কলাপেও রূপ, রস প্রভৃতি সদৃশ নয়; তাহলে মহাভূতের বিশেষত্ব না থাকলেও ভিন্ন ভিন্ন কলাপে চক্ষু প্রভৃতির ভিন্নতার বিষয়ে আর বলার কী থাকে - এটি দেখানোর জন্যই রূপ, রস ইত্যাদির দৃষ্টান্ত দেওয়া হয়েছে।

Yadi bhūtaviseso natthi, kiṃ pana cakkhādivisesassa kāraṇanti taṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ aññamaññassā’’tiādimāha. Ekampi kammaṃ pañcāyatanikattabhāvapatthanānipphannaṃ cakkhādīnaṃ visesahetuttā ‘‘aññamaññassa asādhāraṇa’’nti ca ‘‘kammaviseso’’ti ca vuttanti daṭṭhabbaṃ. Na hi taṃ yena visesena cakkhussa paccayo, teneva sotassa hoti indriyantarābhāvappattito. ‘‘Paṭisandhikkhaṇe mahaggatā ekā cetanā kaṭattārūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.78) vacanena paṭisandhikkhaṇe vijjamānānaṃ sabbesaṃ kaṭattārūpānaṃ ekā cetanā kammapaccayo hotīti viññāyati. Nānācetanāya hi tadā indriyuppattiyaṃ sati parittena ca mahaggatena ca kammunā nibbattitaṃ kaṭattārūpaṃ āpajjeyyāti na cekā paṭisandhi anekakammanibbattā hotīti siddhamekena kammena anekindriyuppatti hotīti. Anallīno nissayo etassāti anallīnanissayo, rūpasaddasaṅkhāto visayo. Gandharasānaṃ nissayā ghānajivhānissaye allīyantīti te nissayavasena allīnā, phoṭṭhabbaṃ sayaṃ kāyanissayaallīnaṃ bhūtattayattā. Dūre…pe… sampatto eva nāma paṭighaṭṭananighaṃsajanakatoti adhippāyo. Saddo pana dhātuparamparāya vāyu viya āgantvā nissayavasena sotanissaye allīyitvā sotaṃ ghaṭṭetvā vavatthānaṃ gacchanto saṇikaṃ vavatthānaṃ gacchatīti vutto. Evaṃ pana saticittasamuṭṭhānaṃ saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa kadācipi ārammaṇapaccayo na siyā. Na hi bahiddhā cittasamuṭṭhānuppatti upapajjatīti.

যদি মহাভূতসমূহের বিশেষত্ব না থাকে, তবে চক্ষু আদি প্রসাদের বিশেষত্বের কারণ কী? তা দেখানোর জন্য ‘যং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স’ ইত্যাদি বলা হয়েছে। পঞ্চ-আয়তনবিশিষ্ট আত্মভাবের আকাঙ্ক্ষার দ্বারা নিষ্পন্ন একটি মাত্র কর্মও চক্ষু আদির বিশেষ কারণ হওয়ার কারণে ‘একে অপরের অসাধারণ’ এবং ‘কর্মবিশেষ’ বলে অভিহিত হয়েছে—এভাবে জানতে হবে। কারণ যে বিশেষ শক্তির দ্বারা তা চক্ষুর প্রত্যয় (কারণ) হয়, সেই একই শক্তির দ্বারা শ্রোত্রের প্রত্যয় হয় না, যেহেতু চক্ষুরিন্দ্রিয় থেকে ভিন্ন শ্রোত্রিন্দ্রিয়ভাবে পরিণত হওয়ার কোনো অবকাশ থাকে না। ‘প্রতিসন্ধিক্ষণে মহদ্গত একটি চেতনা কটত্তারূপসমূহের কর্মপ্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়’—এই বচনের দ্বারা প্রতিসন্ধিক্ষণে বিদ্যমান সমস্ত কটত্তারূপের একটি চেতনাই কর্মপ্রত্যয় হয় বলে জানা যায়। কারণ যদি তখন নানা চেতনার দ্বারা ইন্দ্রিয়ের উৎপত্তি হতো, তবে কামাবচর এবং মহদ্গত কর্মের দ্বারা উৎপন্ন কটত্তারূপের আপত্তি ঘটত। এবং একটি প্রতিসন্ধি অনেক কর্মের দ্বারা উৎপন্ন হয় না—এই সিদ্ধান্তের দ্বারা একটি কর্মের দ্বারাই অনেক ইন্দ্রিয়ের উৎপত্তি সিদ্ধ হয়। যার আশ্রয় অলীন (অনাসক্ত), তা ‘অনলীননিশ্রয়’—যা রূপ ও শব্দ নামক বিষয়। গন্ধ ও রসের আশ্রয়সমূহ ঘ্রাণ ও জিহ্বার আশ্রয়ে সংলগ্ন হয়, তাই তারা আশ্রয়ের বশে ‘লীন’ (সংলগ্ন)। স্পৃষ্টব্য নিজেই কায়-আশ্রয়ে সংলগ্ন, কারণ তা ত্রি-মহাভূতাত্মক। দূরে অবস্থিত হলেও প্রতিঘাত ও ঘর্ষণের জনক হওয়ার কারণে তা ‘সংপ্রাপ্ত’ (নিকটে প্রাপ্ত) নামেই অভিহিত—এটিই অভিপ্রায়। কিন্তু শব্দ ধাতুর পরম্পরায় বায়ুর মতো এসে, আশ্রয়ের বশে শ্রোত্র-আশ্রয়ে সংলগ্ন হয়ে, শ্রোত্রকে আঘাত করে ব্যবস্থানে (নির্ধারণে) পৌঁছায়, তাই ‘ধীরে ধীরে ব্যবস্থানে পৌঁছায়’ বলা হয়েছে। কিন্তু এমন হলে চিত্তসমুত্থান শব্দায়তন শ্রোত্রবিজ্ঞানের কখনোও আলম্বনপ্রত্যয় হতে পারত না। কারণ বাইরে চিত্তসমুত্থান রূপের উৎপত্তি সম্ভব নয়।

Cirena suyyeyyāti kasmā etaṃ vuttaṃ, nanu dūre ṭhitehi rajakādisaddā cirena suyyantīti? Na, dūrāsannānaṃ yathāpākaṭe sadde gahaṇavisesato. Yathā hi dūrāsannānaṃ vacanasadde yathā pākaṭībhūte gahaṇavisesato ākāravisesānaṃ aggahaṇaṃ gahaṇañca hoti, evaṃ rajakādisaddepi āsannassa ādito pabhuti yāvāvasānā kamena pākaṭībhūte [Pg.149] dūrassa cāvasāne majjhe vā piṇḍavasena pavattipākaṭībhūte nicchayagahaṇānaṃ sotaviññāṇavīthiyā parato pavattānaṃ visesato lahukaṃ suto cirena sutoti abhimāno hoti. So pana saddo yattha uppanno, taṃ nissitova attano vijjamānakkhaṇe sotassa āpāthamāgacchati. Dūre ṭhito pana saddo aññattha paṭighosuppattiyā bhājanādicalanassa ca ayokanto viya ayocalanassa paccayo hotīti daṭṭhabbo. Yathā vā ghaṇṭābhighātānujāni bhūtāni anuravassa nissayabhūtāni ghaṭṭanasabhāvāni, evaṃ ghaṭṭanānujāni yāva sotappasādā uppattivasena āgatāni bhūtāni ghaṭṭanasabhāvānevāti taṃnissito saddo nissayavasena dhātuparamparāya ghaṭṭetvā saṇikaṃ vavatthānaṃ gacchatīti vutto. Asukadisāya nāmāti na paññāyeyya. Kasmā? Sotappadesasseva saddassa gahaṇato.

‘দেরিতে শোনা যাবে’—এটি কেন বলা হয়েছে? দূরে অবস্থিত ব্যক্তিদের দ্বারা ধোপাদের কাপড় কাচার শব্দ কি দেরিতে শোনা যায় না? না, দূর ও নিকটে অবস্থিত ব্যক্তিদের কাছে যেভাবে শব্দ প্রকট হয়, সেই গ্রহণের বিশেষত্বের কারণে। যেমন দূর ও নিকটে অবস্থিত ব্যক্তিদের কাছে কথ্য শব্দ যেভাবে প্রকট হয়, গ্রহণের বিশেষত্বের কারণে অক্ষরবিশেষের অগ্রহণ (না বুঝতে পারা) এবং গ্রহণ (বুঝতে পারা) ঘটে; তেমনই রজক আদির শব্দের ক্ষেত্রেও, নিকটবর্তী ব্যক্তির কাছে আদি থেকে শেষ পর্যন্ত ক্রমান্বয়ে প্রকট হওয়ার কারণে, এবং দূরবর্তী ব্যক্তির কাছে শেষে বা মধ্যে পিণ্ডাকারে (সমষ্টিগতভাবে) প্রকট হওয়ার কারণে, শ্রোত্রবিজ্ঞান-বীথির পরে উৎপন্ন হওয়া নিশ্চয়-গ্রহণসমূহের (নির্ধারণকারী চিত্তবীথির) বিশেষত্বের কারণে ‘দ্রুত শোনা গেছে’ বা ‘দেরিতে শোনা গেছে’—এমন অভিমান (ধারণা) উৎপন্ন হয়। কিন্তু সেই শব্দ যেখানে উৎপন্ন হয়েছে, তাকে আশ্রয় করেই নিজের বিদ্যমানতার ক্ষণে শ্রোত্রের দ্বারে উপস্থিত হয়। কিন্তু দূরে অবস্থিত শব্দ অন্য স্থানে প্রতিধ্বনি সৃষ্টির এবং পাত্রাদির কম্পনের কারণ হয়, যেমন চুম্বক লোহার কম্পনের কারণ হয়—এভাবে দেখতে হবে। অথবা যেমন ঘণ্টার আঘাতে উৎপন্ন মহাভূতসমূহ অনুনাদের (প্রতিধ্বনির) আশ্রয় হয়ে ঘর্ষণ স্বভাবযুক্ত হয়, তেমনই ঘর্ষণের ফলে উৎপন্ন মহাভূতসমূহ শ্রোত্রপ্রসাদ পর্যন্ত উৎপত্তির বশে এসে ঘর্ষণ স্বভাবযুক্তই হয়। তাই সেই মহাভূতসমূহকে আশ্রিত শব্দ আশ্রয়ের বশে ধাতু-পরম্পরায় আঘাত করে ধীরে ধীরে ব্যবস্থানে পৌঁছায়—এটি বলা হয়েছে। ‘অমুক দিকে’ বলে স্পষ্ট জানা যেত না। কেন? কারণ শ্রোত্রপ্রদেশেই অবস্থিত শব্দের গ্রহণ হওয়ার কারণে।

Visame ajjhāsayo etassāti visamajjhāsayo, ajjhāsayarahitampi cakkhu visamaninnattā visamajjhāsayaṃ viya hotīti ‘‘visamajjhāsaya’’nti vuttaṃ. Cakkhumato vā puggalassa ajjhāsayavasena cakkhu ‘‘visamajjhāsaya’’nti vuttaṃ.

বিষম (অসম) বিষয়ে যার অভিপ্রায় (আকাঙ্ক্ষা) আছে, তা ‘বিষমাধ্যাশয়’। অভিপ্রায়-রহিত হলেও চক্ষু বিষম বিষয়ের দিকে নত হওয়ার কারণে বিষমাধ্যাশয়ের মতো হয়, তাই একে ‘বিষমাধ্যাশয়’ বলা হয়েছে। অথবা চক্ষুষ্মান ব্যক্তির অভিপ্রায়ের বশে চক্ষুকে ‘বিষমাধ্যাশয়’ বলা হয়েছে।

Kaṇṇakūpachiddeyeva pavattanato ārammaṇaggahaṇahetuto ca tattheva ‘‘ajjhāsayaṃ karotī’’ti vuttaṃ. Tassa sotassa sotaviññāṇanissayabhāvena saddasavane. Ajaṭākāsopi vaṭṭatīti etassa aṭṭhakathādhippāyena atthaṃ vadanto ‘‘antoleṇasmi’’ntiādimāha. Attano adhippāyena vadanto ‘‘kiṃ etāya dhammatāyā’’tiādimavoca.

কানের গহ্বরের ছিদ্রেই প্রবৃত্ত হওয়ার কারণে এবং আলম্বন গ্রহণের কারণ হওয়ার কারণে সেখানেই ‘অভিপ্রায় করে’ বলা হয়েছে। সেই শ্রোত্রের শ্রোত্রবিজ্ঞানের আশ্রয়ভাবের দ্বারা শব্দ শ্রবণে প্রত্যয় হয়। ‘অজটাকাশও উপযুক্ত’—এই কথার অট্ঠকথার অভিপ্রায় অনুসারে অর্থ বলতে গিয়ে ‘অন্তোলেণস্মিং’ (গুহার অভ্যন্তরে) ইত্যাদি বলেছেন। নিজের অভিপ্রায় অনুসারে বলতে গিয়ে ‘কিং এতায় ধম্মতায়া’ (এই ধর্মতার কী প্রয়োজন) ইত্যাদি বলেছেন।

Vātūpanissayo gandho gocaro etassāti vātūpanissayagandhagocaraṃ. Ettha ca gandhaggahaṇassa vāto upanissayo, tabbohārena pana gandho ‘‘vātūpanissayo’’ti vutto. Atha vā vāto eva upanissayo vātūpanissayo. Kassāti? Ghānaviññāṇassa. So sahakārīpaccayantarabhūto etassa atthīti vātūpanissayo, gandho paccayo.

বায়ু যার উপনিশ্রয় (বলবান আশ্রয়) এবং গন্ধ যার গোচর (বিষয়), তা ‘বাতোপনিশ্রয়গন্ধগোচর’। এবং এখানে গন্ধ গ্রহণের ক্ষেত্রে বায়ু হলো উপনিশ্রয়, কিন্তু সেই ব্যবহারের দ্বারা গন্ধকে ‘বাতোপনিশ্রয়’ বলা হয়েছে। অথবা বায়ুই উপনিশ্রয় বলে ‘বাতোপনিশ্রয়’। কার? ঘ্রাণবিজ্ঞানের। সেই বায়ু এর সহকারী প্রত্যয়ান্তর (অন্যতম সহকারী কারণ) হিসেবে বিদ্যমান থাকায় তা ‘বাতোপনিশ্রয়’, এবং গন্ধ হলো প্রত্যয় (কারণ)।

Āpo ca sahakārīpaccayantarabhūto kheḷādiko. Tathā pathavī. Gahetabbassa hi phoṭṭhabbassa uppīḷiyamānassa ādhārabhūtā pathavī kāyassa ca phoṭṭhabbena uppīḷiyamānassa nissayabhūtānaṃ ādhārabhūtā sabbadā [Pg.150] phoṭṭhabbagahaṇassa upanissayoti. Uppīḷanena pana vinā phoṭṭhabbagahaṇe kāyāyatanassa nissayabhūtā pathavī upanissayoti daṭṭhabbā. Sabbadāpi ca tassā upanissayabhāvo yutto eva.

এবং আপো-ধাতু হলো লালা আদি রূপ সহকারী প্রত্যয়ান্তর। তেমনই পথবী-ধাতু। কারণ গ্রহণীয় স্পৃষ্টব্যের পীড়নের (চাপের) আধারভূত পথবী-ধাতু এবং স্পৃষ্টব্যের দ্বারা পীড়িত কায়ের আশ্রয়ভূত মহাভূতসমূহের আধারভূত পথবী-ধাতু সর্বদা স্পৃষ্টব্য গ্রহণের উপনিশ্রয়—এভাবে দেখতে হবে। কিন্তু পীড়ন ছাড়া স্পৃষ্টব্য গ্রহণের ক্ষেত্রে কায়ায়তনের আশ্রয়ভূত পথবী-ধাতু উপনিশ্রয় বলে জানতে হবে। এবং সর্বদা তার উপনিশ্রয়ভাব যুক্তিযুক্তই।

Pañcavaṇṇānanti vacanaṃ tadādhārānaṃ suttānaṃ nānattadassanatthaṃ. Pañcappakārā pañcavaṇṇā. Ekantatoti idaṃ sabbadā uppīḷanena vinibbhujjituṃ asakkuṇeyyānaṃ kalāpantararūpānaṃ sabbhāvā tesaṃ nivattanatthaṃ vuttaṃ. Na hi tāni ekantena avinibhuttāni kalāpantaragatattāti.

‘পঞ্চবর্ণের’—এই বচনটি তাদের আধারভূত সুতাগুলোর নানাত্ব (ভিন্নতা) দেখানোর জন্য। পাঁচ প্রকারের সুতাই পঞ্চবর্ণ। ‘একান্তভাবে’—এটি সর্বদা পীড়নের দ্বারা পৃথক করতে অসমর্থ অন্য কলাপের রূপসমূহের অস্তিত্ব থাকার কারণে, তাদের বাদ দেওয়ার জন্য বলা হয়েছে। কারণ অন্য কলাপে গত হওয়ার কারণে সেগুলো একান্তভাবে অবিভক্ত নয়।

616. Vaṇṇanibhāti rūpāyatanameva niddiṭṭhanti tadeva apekkhitvā ‘‘sanidassana’’nti napuṃsakaniddeso kato. Tasmāti nippariyāyarūpānaṃ nīlādīnaṃ phusitvā ajānitabbato dīghādīnañca phusitvā jānitabbato na nippariyāyena dīghaṃ rūpāyatanaṃ. Taṃ taṃ nissāyāti dīghādisannivesaṃ bhūtasamudāyaṃ nissāya. Tathā tathā ṭhitanti dīghādisannivesena ṭhitaṃ vaṇṇasamudāyabhūtaṃ rūpāyatanameva dīghādivohārena bhāsitaṃ. Aññamaññaparicchinnaṃ ekasmiṃ itarassa abhāvā. Visayagocarānaṃ viseso anaññatthabhāvo tabbahulacāritā ca cakkhuviññāṇassa.

৬১৬. ‘বর্ণপ্রভা’ বলতে রূপায়তনকেই নির্দেশ করা হয়েছে, তাই তাকেই অপেক্ষা করে ‘সনিদর্শন’—এই ক্লীবলিঙ্গ নির্দেশ করা হয়েছে। অতএব, মুখ্য রূপ নীল আদি স্পর্শ করে জানা যায় না বলে এবং দীর্ঘ আদি স্পর্শ করে জানা যায় বলে, মুখ্যার্থে দীর্ঘ রূপায়তন নয়। ‘তাকে তাকে আশ্রয় করে’ বলতে দীর্ঘ আদি সংস্থানের মহাভূত-সমুদায়কে আশ্রয় করে। ‘সেভাবে সেভাবে অবস্থিত’ বলতে দীর্ঘ আদি সংস্থানে অবস্থিত বর্ণসমুদায়রূপ রূপায়তনকেই দীর্ঘ আদি ব্যবহারে বলা হয়েছে। ‘একে অপরের দ্বারা পরিচ্ছিন্ন’ কারণ একটিতে অন্যটির অভাব রয়েছে। বিষয় ও গোচরের বিশেষত্ব হলো চক্ষুবিজ্ঞানের অন্য বিষয়ে অপ্রবৃত্তি (অনন্যত্বভাব) এবং সেই বিষয়েই বহুলাংশে বিচরণ করা।

620. Bherisaddādīnañca vāditasaddattā ‘‘vuttāvasesāna’’nti āha. Amanussavacanena na manussehi aññe pāṇino eva gahitā, atha kho kaṭṭhādayopīti adhippāyena ‘‘seso sabbopī’’ti āha. Evaṃ santepi vatthuvisesakittanavasena pāḷiyaṃ anāgato tathā kittetabbo ye vā panāti vuttoti adhippāyo.

৬২০. এবং ভেরী (ঢোল) আদি শব্দও বাদিত (বাজানো) শব্দ হওয়ার কারণে ‘উক্ত অবশিষ্টাংশের’ বলেছেন। ‘অমানুষ বচন’ দ্বারা কেবল মানুষ ছাড়া অন্য প্রাণীদেরই গ্রহণ করা হয়নি, বরং কাঠ আদিও গৃহীত হয়েছে—এই অভিপ্রায়ে ‘অবশিষ্ট সমস্তই’ বলেছেন। এমন হলেও, বস্তুবিশেষের কীর্তনের বশে পালিতে যা আসেনি কিন্তু সেভাবে কীর্তনযোগ্য, তা ‘যে বা পন’ (অথবা যে কোনো) শব্দের দ্বারা বলা হয়েছে—এটিই অভিপ্রায়।

624. Vissagandhoti virūpo maṃsādigandho. Lambilanti madhurambilaṃ.

৬২৪. ‘বিস্রগন্ধ’ (আঁশটে গন্ধ) হলো বিকৃত মাংস আদির গন্ধ। ‘লম্বিল’ হলো মধুর-অম্ল (মিষ্টি-টক) রস।

632. Sañjānanti etenāti sañjānanaṃ, upalakkhaṇaṃ. Sakena sakena kammacittādinā paccayena samuṭṭhitānipi itthiliṅgādīni indriyasahite sarīre uppajjamānāni taṃtadākārāni hutvā uppajjantīti ‘‘itthindriyaṃ paṭicca samuṭṭhahantī’’ti vuttāni. Itthiliṅgādīsu eva ca adhipatibhāvā etassa indriyatā vuttā, indriyasahite santāne itthiliṅgādiākārarūpapaccayānaṃ aññathā anuppādanato itthiggahaṇassa ca tesaṃ rūpānaṃ paccayabhāvato. Yasmā pana bhāvadasakepi rūpānaṃ itthindriyaṃ na janakaṃ, nāpi anupālakaṃ upatthambhakaṃ vā, na ca aññakalāparūpānaṃ, tasmā taṃ jīvitindriyaṃ viya sakalāparūpānaṃ āhāro [Pg.151] viya vā kalāpantararūpānañca indriyaatthiavigatapaccayoti na vuttaṃ. Esa nayo purisindriyepi. Liṅgādiākāresu rūpesu rūpāyatanassa cakkhuviññeyyattā liṅgādīnaṃ cakkhuviññeyyatā vuttā.

৬৩২. এর দ্বারা সংজ্ঞান (চিহ্নিত) করে বলে তা ‘সংজ্ঞানন’ বা উপলক্ষণ (চিহ্ন)। নিজের নিজের কর্ম, চিত্ত আদি প্রত্যয়ের দ্বারা সমুত্থিত হলেও স্ত্রীলিঙ্গ আদি ইন্দ্রিয়সহ শরীরে উৎপন্ন হওয়ার সময় সেই সেই আকার ধারণ করে উৎপন্ন হয়, তাই ‘স্ত্রীরিন্দ্রিয়কে প্রতীত্য সমুত্থিত হয়’ বলা হয়েছে। এবং স্ত্রীলিঙ্গ আদির উপর আধিপত্য থাকার কারণে এর ইন্দ্রিয়ত্ব বলা হয়েছে; কারণ ইন্দ্রিয়সহ সন্তানে স্ত্রীলিঙ্গ আদি আকারের রূপের প্রত্যয়সমূহ অন্যথা (ভিন্নভাবে) উৎপন্ন হয় না এবং স্ত্রী-গ্রহণের ক্ষেত্রে সেই রূপসমূহের প্রত্যয়ভাব থাকার কারণে। কিন্তু যেহেতু ভাব-দশক কলাপের রূপসমূহের ক্ষেত্রেও স্ত্রীরিন্দ্রিয় জনক (উৎপাদক) নয়, অনুপালক (রক্ষক) বা উপস্তম্ভক (উপকারক) নয়, এবং অন্য কলাপের রূপসমূহের ক্ষেত্রেও নয়; তাই তাকে জীবিতিন্দ্রিয়ের মতো স্ব-কলাপের রূপসমূহের অথবা আহারের মতো অন্য কলাপের রূপসমূহের ‘ইন্দ্রিয়-অস্তি-অবিগতপ্রত্যয়’ বলা হয়নি। এই একই নিয়ম পুরুষিন্দ্রিয়ের ক্ষেত্রেও প্রযোজ্য। লিঙ্গ আদি আকারের রূপসমূহের মধ্যে রূপায়তন চক্ষুবিজ্ঞানের দ্বারা জ্ঞেয় হওয়ার কারণে লিঙ্গ আদির চক্ষুবিজ্ঞেয়ত্ব বলা হয়েছে।

633. Ubhayampi…pe… kusalena patiṭṭhātīti sugatiṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Duggatiyañhi paṭisandhi akusalenevāti tadā uppajjamāno bhāvopi akusaleneva bhaveyya, paṭisandhiyaṃ viya pavattepīti. Tayidaṃ dvayaṃ yasmā santāne saha na pavattati ‘‘yassa itthindriyaṃ uppajjati, tassa purisindriyaṃ uppajjatīti? No’’tiādivacanato (yama. 3.indriyayamaka.188), tasmā ubhatobyañjanakassapi ekamevindriyaṃ hotīti vuttaṃ.

৬৩৩. ‘উভয়ই... কুশলের দ্বারা প্রতিষ্ঠিত হয়’—এটি সুগতিকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে বলে জানতে হবে। কারণ দুর্গতিতে প্রতিসন্ধি অকুশলের দ্বারাই হয়, তাই তখন উৎপন্ন হওয়া ভাবরূপও অকুশলের দ্বারাই হবে, প্রতিসন্ধিক্ষণের মতো প্রবৃত্তি কালেও। এই উভয় ইন্দ্রিয় যেহেতু এক সন্তানে একসাথে প্রবৃত্ত হয় না—‘যার স্ত্রীরিন্দ্রিয় উৎপন্ন হয়, তার কি পুরুষিন্দ্রিয় উৎপন্ন হয়? না’ ইত্যাদি বচনের কারণে; তাই উভয়ব্যঞ্জনকের (উভয়লিঙ্গ বিশিষ্ট ব্যক্তির) ক্ষেত্রেও একটি মাত্র ইন্দ্রিয়ই থাকে—এটি বলা হয়েছে।

635. Ekantaṃ kāyaviññattiyaṃ kāyavohārassa pavattidassanatthaṃ ‘‘kāyena saṃvaro sādhū’’ti (dha. pa. 361; saṃ. ni. 1.116) sādhakasuttaṃ āhaṭaṃ. Bhāvassa gamanaṃ pakāsanaṃ copanaṃ. Thambhanāti vāyodhātuadhikānaṃ bhūtānaṃ thambhanākāro viññattīti attho. Uddhaṅgamavātādayo viya hi yo vātādhiko kalāpo, tattha bhūtānaṃ viññattiākāratā hotīti. Teneva ‘‘kāyaṃ thambhetvā thaddhaṃ karotīti thambhanā’’ti vāyodhātukiccavasena viññatti vuttā. Tato eva ca ‘‘vāyodhātuyā ākāro kāyaviññattī’’ti ca vattuṃ vaṭṭati, tathā ‘‘pathavīdhātuyā vacīviññattī’’ti pathavīdhātuadhikabhūtavikārato.

৬৩৫. একান্তভাবে কায়বিজ্ঞপ্তিতে কায়-ব্যবহারের প্রবৃত্তি দেখানোর জন্য ‘কাযেন সংবরো সাধু’ (কায়ের দ্বারা সংযম উত্তম)—এই সাধক সূত্রটি উদ্ধৃত করা হয়েছে। ভাবের গমন (জ্ঞাপন) ও প্রকাশনই হলো ‘চোপন’ (চলন)। ‘স্তম্ভন’ বলতে বায়ুধাতু-প্রধান মহাভূতসমূহের স্তম্ভনাকারই বিজ্ঞপ্তি—এই অর্থ। কারণ ঊর্ধ্বগামী বায়ু আদির মতো যে বায়ুপ্রধান কলাপ রয়েছে, সেখানে মহাভূতসমূহের বিজ্ঞপ্তি-আকারতা ঘটে। সেইজন্যই ‘কায়কে স্তম্ভিত করে স্তব্ধ করে বলে স্তম্ভন’—এভাবে বায়ুধাতুর কার্যের বশে বিজ্ঞপ্তি বলা হয়েছে। সেই কারণেই ‘বায়ুধাতুর আকারই কায়বিজ্ঞপ্তি’ বলাও সংগত হয়, এবং তেমনই পথবীধাতু-প্রধান মহাভূতের বিকার হওয়ার কারণে ‘পথবীধাতুর আকারই বাচীবিজ্ঞপ্তি’ বলা সংগত হয়।

636. Pabhedagatā vācā evāti tissa phussāti pabhedagatā. Atha vā vacīsaṅkhārehi vitakkavicārehi pariggahitā savanavisayabhāvaṃ anupanītatāya abhinnā tabbhāvaṃ nīyamānā vācā ‘‘vacībhedo’’ti vuccati. Iriyāpathampi upatthambhentīti yathāpavattaṃ iriyāpathaṃ upatthambhenti. Yathā hi abbokiṇṇe bhavaṅge vattamāne aṅgāni osīdanti paviṭṭhāni viya honti, na evaṃ ‘‘dvattiṃsa chabbīsā’’ti vuttesu jāgaraṇacittesu vattamānesu. Tesu pana vattamānesu aṅgāni upatthaddhāni yathāpavattiriyāpathabhāveneva pavattantīti. Khīṇāsavānaṃ cuticittanti visesetvā vuttaṃ, ‘‘kāmāvacarānaṃ pacchimacittassa uppādakkhaṇe yassa cittassa anantarā kāmāvacarānaṃ pacchimacittaṃ uppajjissati, rūpāvacare arūpāvacare pacchimabhavikānaṃ, ye ca rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, tesaṃ cavantānaṃ [Pg.152] tesaṃ vacīsaṅkhāro nirujjhissati, no ca tesaṃ kāyasaṅkhāro nirujjhissatī’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.88) pana vacanato aññesampi cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetīti viññāyati. Na hi rūpasamuṭṭhāpakacittassa gabbhagamanādivinibaddhābhāvena kāyasaṅkhārāsamuṭṭhāpanaṃ atthi, na ca yuttaṃ ‘‘cuto ca cittasamuṭṭhānañcassa pavattatī’’ti, nāpi ‘‘cuticittaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpetī’’ti pāḷi atthīti.

৬৩৬. ‘প্রভেদগতা বাচা এব’ বলতে তিস্স, ফুস্স ইত্যাদি শব্দ দ্বারা বিভক্ত বাণীকে বোঝায়। অথবা, বচিসংস্কার অর্থাৎ বিতর্ক ও বিচার দ্বারা পরিগৃহীত, শ্রবণেন্দ্রিয়ের বিষয়ভাব (শোনার যোগ্য অবস্থা) প্রাপ্ত না হওয়ায় অবিভক্ত, কিন্তু সেই শ্রবণযোগ্য অবস্থায় নীত হওয়া বাণীকে ‘বাক্যভেদ’ (বচীভেদ) বলা হয়। ‘ঈর্যাপথকেও স্তম্ভন বা ধারণ করে’ বলতে যথাপ্রবৃত্ত ঈর্যাপথকে ধারণ করা বোঝায়। যেমন অবিচ্ছিন্ন ভবঙ্গ চিত্ত প্রবহমান থাকলে অঙ্গ-প্রত্যঙ্গসমূহ শিথিল হয়ে পড়ে এবং যেন ভেতরে সংকুচিত হয়ে যায়, কিন্তু ‘বত্রিশ ও ছাব্বিশ’ নামক জাগ্রত চিত্তসমূহ প্রবহমান থাকলে তেমন হয় না। সেই জাগ্রত চিত্তসমূহ প্রবহমান থাকলে অঙ্গ-প্রত্যঙ্গসমূহ দৃঢ় থাকে এবং যথাপ্রবৃত্ত ঈর্যাপথ রূপেই প্রবর্তিত হয়। ‘ক্ষীণাসবদের চ্যুতিচিত্ত’—এভাবে বিশেষায়িত করে বলা হলেও, ‘কামাবচরদের অন্তিম চিত্তের উৎপাদক্ষণে যে চিত্তের অব্যবহিত পরে কামাবচরদের অন্তিম চিত্ত উৎপন্ন হবে...’ ইত্যাদি যমক পালি বচন অনুসারে অন্যান্যদের চ্যুতিচিত্তও রূপ উৎপন্ন করে না বলে জানা যায়। কারণ রূপ-সমুত্থাপক চিত্তের গর্ভবাস ইত্যাদির সাথে আবদ্ধ না থাকার কারণে কায়সংস্কারের অ-সমুত্থাপন ঘটে। তাছাড়া, ‘চ্যুত ব্যক্তির চিত্তসমুত্থান রূপ প্রবর্তিত হয়’ অথবা ‘চ্যুতিচিত্ত রূপ সমুত্থাপন করে’—এমন কোনো পালি বাক্যও নেই।

637. Na kassatīti na vilekhiyati. Gatanti viññātaṃ. Asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehīti yasmiṃ kalāpe bhūtānaṃ paricchedo, teheva asamphuṭṭhaṃ. Vijjamānepi hi kalāpantarabhūtānaṃ kalāpantarabhūtasamphuṭṭhabhāve taṃtaṃbhūtavivittatā rūpapariyanto ākāsoti yesaṃ yo paricchedo, tehi so asamphuṭṭhova, aññathā paricchinnabhāvo na siyā tesaṃ bhūtānaṃ byāpitabhāvāpattito. Abyāpitā hi asamphuṭṭhatāti.

৬৩৭. ‘কর্ষিত হয় না’ বলতে রেখাঙ্কিত বা লিখিত না হওয়াকে বোঝায়। ‘গত’ বলতে বিজ্ঞাত বা জ্ঞাত বোঝায়। ‘চারটি মহাভূত দ্বারা অস্পৃষ্ট’ বলতে যে কলাপে মহাভূতসমূহের পরিচ্ছেদ (সীমা) রয়েছে, সেই মহাভূতসমূহ দ্বারাই তা অস্পৃষ্ট। অন্য কলাপের মহাভূতসমূহের সাথে পারস্পরিক স্পর্শ বিদ্যমান থাকলেও, সেই সেই মহাভূত থেকে বিবিক্ততা বা শূন্যতাই হলো রূপের সীমা বা আকাশ। অতএব, যাদের যে পরিচ্ছেদ বা সীমা রয়েছে, তাদের দ্বারা তা অস্পৃষ্টই থাকে। অন্যথা (যদি অস্পৃষ্ট না হয়ে স্পৃষ্ট হতো), তবে সেই মহাভূতসমূহের পরিচ্ছিন্নভাব (पृथক অস্তিত্ব) থাকত না, কারণ তারা পরস্পর পরিব্যাপ্ত হয়ে যেত। মহাভূতসমূহের পরিব্যাপ্ত না হওয়াই হলো অস্পৃষ্টতা।

638. Lahutādīnaṃ aññamaññāvijahanena dubbiññeyyanānattatā vuttāti taṃtaṃvikārādhikarūpehi taṃtaṃnānattappakāsanatthaṃ ‘‘evaṃ santepī’’tiādimāha. Yathāvuttā ca paccayā taṃtaṃvikārassa visesapaccayabhāvato vuttā, avisesena pana sabbe sabbesaṃ paccayāti.

৬৩৮. লঘুতা ইত্যাদির পারস্পরিক অবিচ্ছেদ্যতার কারণে তাদের মধ্যকার পার্থক্য জানা কঠিন—একথা বলা হয়েছে। সেই সেই বিকার-বহুল রূপের দ্বারা সেই সেই নানাত্ব (পার্থক্য) প্রকাশের উদ্দেশ্যে ‘এমন হলেও’ ইত্যাদি বলা হয়েছে। এবং যথোক্ত প্রত্যয়সমূহ সেই সেই বিকার রূপের বিশেষ প্রত্যয় বা কারণ হিসেবে বলা হয়েছে। কিন্তু সাধারণভাবে সকল প্রত্যয়ই সকল রূপের প্রত্যয় বা কারণ।

641. Ādito cayo ācayo, paṭhamuppatti. Upari cayo upacayo. Pabandho santati. Tattha uddese avuttopi ācayo upacayasaddeneva viññāyatīti ‘‘yo āyatanānaṃ ācayo punappunaṃ nibbattamānānaṃ, sova rūpassa upacayo’’ti āha. Pāḷiyaṃ pana upa-saddo paṭhamattho upariattho ca hotīti ‘‘ādicayo upacayo, uparicayo santatī’’ti ayamattho viññāyatīti. Aññathā hi ācayasaṅkhātassa paṭhamuppādassa avuttatā āpajjeyya.

৬৪১. আদি থেকে চয় (সঞ্চয় বা উৎপত্তি) হলো আচয়, যা প্রথম উৎপত্তি। উপর্যুপরি চয় হলো উপচয়। প্রবন্ধ বা অবিচ্ছিন্ন ধারা হলো সন্ততি। সেখানে সংক্ষেপে (উদ্দেশে) আচয় শব্দটি অনুক্ত থাকলেও উপচয় শব্দ দ্বারাই তা বিজ্ঞাত হয়—এই বিবেচনা করে ‘পুনঃপুন উৎপন্ন হওয়া আয়তনসমূহের যে আচয়, তাই রূপের উপচয়’ বলা হয়েছে। কিন্তু পালিতে ‘উপ’ উপসর্গটি প্রথম অর্থ এবং উপর্যুপরি অর্থ—উভয় অর্থেই ব্যবহৃত হয়। তাই ‘আদিচয় হলো উপচয় এবং উপর্যুপরি চয় হলো সন্ততি’—এই অর্থ বিজ্ঞাত হয়। অন্যথা, আচয় নামক প্রথম উৎপত্তির কথা অনুক্ত থেকে যেত।

Evanti ‘‘yo āyatanānaṃ ācayo’’tiādiniddesena kiṃ kathitaṃ hoti? Āyatanena ācayo kathito. Ācayūpacayasantatiyo hi nibbattibhāvena ācayo evāti āyatanehi ācayādīnaṃ pakāsitattā tehi ācayo kathito. Āyatanānaṃ ācayādivacaneneva ācayasabhāvāni uppādadhammāni āyatanānīti ācayena taṃpakatikāni [Pg.153] āyatanāni kathitāni. Lakkhaṇañhi uppādo, na rūparūpanti. Tenevādhippāyenāha ‘‘āyatanameva kathita’’nti. Ācayañhi lakkhaṇaṃ kathayantena taṃlakkhaṇāni āyatanāneva kathitāni hontīti. Evampi kiṃ kathitaṃ hotīti āyatanācayehi ācayāyatanehi ācayameva āyatanameva kathentena uddese niddese ca ācayoti idameva avatvā upacayasantatiyo uddisitvā tesaṃ vibhajanavasena āyatanena ācayakathanādinā kiṃ kathitaṃ hotīti adhippāyo. Ācayoti upacayamāha, upacayoti ca santatiṃ. Tadevubhayaṃ yathākkamaṃ vivaranto ‘‘nibbatti vaḍḍhi kathitā’’ti āha. Upacayasantatiyo hi atthato ekattā ācayovāti taduddesavibhajanavasena āyatanena ācayakathanādinā nibbattivaḍḍhiākāranānattaṃ ācayassa kathitanti attho. Imamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘atthato hī’’tiādimāha. Yasmā ca ubhayampi etaṃ jātirūpassevādhivacanaṃ, tasmā jātirūpassa lakkhaṇādivisesesu ācayādīsu pavattiādīsu ca ācayādilakkhaṇādiko upacayo, pavattiādilakkhaṇādikā santatīti veditabbāti attho.

‘এভাবে’ বলতে ‘যা আয়তনসমূহের আচয়...’ ইত্যাদি নির্দেশ দ্বারা কী বলা হয়েছে? আয়তন দ্বারা আচয় বলা হয়েছে। আচয়, উপচয় ও সন্ততি—এরা উৎপত্তি স্বভাবের কারণে আচয়-ই। আয়তনসমূহের দ্বারা আচয় আদি প্রকাশিত হওয়ায় তাদের দ্বারা আচয় বলা হয়েছে। আয়তনসমূহের আচয় আদি বলার মাধ্যমেই আচয়-স্বভাবযুক্ত উৎপত্তিশীল ধর্মসমূহ যে আয়তন, তা আচয় দ্বারা সেই স্বভাবযুক্ত আয়তনসমূহকে বলা হয়েছে। কারণ উৎপাদ হলো লক্ষণ মাত্র, তা প্রকৃত রূপ নয়। এই অভিপ্রায়েই বলা হয়েছে ‘আয়তনই বলা হয়েছে’। আচয় নামক লক্ষণ বলার মাধ্যমে সেই লক্ষণযুক্ত আয়তনসমূহকেই বলা হয়েছে। এভাবেও কী বলা হয়েছে? আয়তন-আচয় এবং আচয়-আয়তন দ্বারা আচয়কেই এবং আয়তনকেই বলার মাধ্যমে, উদ্দেশ্যে ও নির্দেশে ‘আচয়’ এই পদটি না বলে উপচয় ও সন্ততিকে নির্দেশ করে তাদের বিভাজনের মাধ্যমে আয়তন দ্বারা আচয়-কথন ইত্যাদির দ্বারা কী বলা হয়েছে—এটাই হলো অভিপ্রায়। আচয় দ্বারা উপচয়কে এবং উপচয় দ্বারা সন্ততিকে বলা হয়েছে। সেই উভয়কে যথাক্রমে বিবৃত করে ‘উৎপত্তি ও বৃদ্ধি বলা হয়েছে’ বলা হয়েছে। উপচয় ও সন্ততি পরমার্থত এক হওয়ায় তা আচয়-ই। অতএব, সেই উদ্দেশ্যের বিভাজনের মাধ্যমে আয়তন দ্বারা আচয়-কথন ইত্যাদির দ্বারা আচয়ের উৎপত্তি ও বৃদ্ধিরূপ আকারের ভিন্নতা বলা হয়েছে—এটাই অর্থ। এই অর্থ স্পষ্ট করার জন্যই ‘পরমার্থত হি...’ ইত্যাদি বলা হয়েছে। এবং যেহেতু এই উভয়ই জাতি-রূপেরই অধিবচন (নামান্তর), তাই জাতি-রূপের লক্ষণাদি বিশেষের মধ্যে আচয় ইত্যাদিতে এবং প্রবৃত্তি ইত্যাদিতে আচয়-আদি লক্ষণযুক্ত হলো উপচয় এবং প্রবৃত্তি-আদি লক্ষণযুক্ত হলো সন্ততি—এভাবে জানতে হবে, এটাই অর্থ।

643. Pakatiniddesāti phalavipaccanapakatiyā niddesā, jarāya pāpuṇitabbaṃ phalameva vā pakati. Na ca khaṇḍiccādīneva jarāti kalalakālato pabhuti purimarūpānaṃ jarāpattakkhaṇe uppajjamānāni pacchimarūpāni paripakkarūpānurūpāni pariṇatapariṇatāni uppajjantīti anukkamena supariṇatarūpaparipākakāle uppajjamānāni khaṇḍiccādisabhāvāni uppajjanti. Tāni udakādimaggesu tiṇarukkhasaṃbhaggatādayo viya paripākagatamaggasaṅkhātesu paripakkarūpesu uppannāni jarāya gatamaggoicceva vuttāni, na jarāti. Aviññāyamānantarajarā avīcijarā. Maraṇe upanayanarasā.

৬৪৩. ‘প্রকৃতিনির্দেশ’ বলতে ফল পরিপাক করার স্বভাবের নির্দেশ, অথবা জরা দ্বারা প্রাপ্তব্য ফলই হলো প্রকৃতি। এবং দন্তভঙ্গ (খন্ডিত হওয়া) ইত্যাদিতেই কেবল জরা সীমাবদ্ধ নয়। কলল কাল থেকে শুরু করে পূর্ববর্তী রূপসমূহের জরাপ্রাপ্তির ক্ষণে উৎপন্ন পরবর্তী রূপসমূহ পরিপক্ব রূপের অনুরূপ হয়ে ক্রমশ অধিকতর পরিপক্ব হয়ে উৎপন্ন হয়। এভাবে ক্রমান্বয়ে অতি-পরিপক্ব রূপের পরিপাককালে উৎপন্ন রূপসমূহ দন্তভঙ্গ আদি স্বভাবযুক্ত হয়ে উৎপন্ন হয়। সেগুলি জলপ্রবাহের পথে তৃণ ও বৃক্ষের ভগ্নদশার মতো, পরিপাকপ্রাপ্ত মার্গ নামক পরিপক্ব রূপসমূহে উৎপন্ন হওয়ায় জরা-গমনের মার্গ বা পথ হিসেবেই বলা হয়েছে, জরা নয়। যার অন্তরাল বা পার্থক্য জানা যায় না এমন জরা হলো অবীচি-জরা। মরণের দিকে নিয়ে যাওয়াই এর রস বা কার্য।

644. Taṃ patvāti taṃ attano eva khayavayasaṅkhātaṃ sabhāvaṃ patvā rūpaṃ khīyati veti bhijjati. Pothetvā pātitassa dubbalatā parādhīnatā sayanaparāyaṇatā ca hoti, tathā jarābhibhūtassāti pothakasadisī jarā.

৬৪৪. ‘তা প্রাপ্ত হয়ে’ বলতে নিজেরই ক্ষয় ও ব্যয় নামক সেই স্বভাব প্রাপ্ত হয়ে রূপ ক্ষয়প্রাপ্ত হয়, অপগত হয় এবং ভেঙে যায়। প্রহার করে ফেলে দেওয়া ব্যক্তির যেমন দুর্বলতা, পরাধীনতা এবং শয্যাশায়ী অবস্থা হয়, জরাগ্রস্ত ব্যক্তিরও তেমনই হয়। তাই জরা হলো প্রহারকারীর সদৃশ।

645. Kattabbatoti kattabbasabhāvato. Visāṇādīnaṃ taracchakheḷatemitānaṃ pāsāṇānaṃ viya thaddhabhāvābhāvato ahivicchikānaṃ viya [Pg.154] savisattābhāvato ca sukhumatā vuttā. Ojālakkhaṇoti ettha aṅgamaṅgānusārino rasassa sāro upatthambhabalakāro bhūtanissito eko viseso ojāti.

৬৪৫. ‘কর্তব্যত’ বলতে কর্তব্য স্বভাবের কারণে। হায়েনার লালা দ্বারা সিক্ত শিং ইত্যাদির পাথরের মতো কঠিন ভাবের অভাবের কারণে এবং সাপ ও বিচ্ছুর মতো বিষাক্ততার অভাবের কারণে সূক্ষ্মতা বলা হয়েছে। ‘ওজোলক্ষণ’ বলতে এখানে অঙ্গ-প্রত্যঙ্গে অনুসারী রসের সার, যা স্তম্ভন ও বলকারক এবং মহাভূতকে আশ্রয় করে থাকা একটি বিশেষ রূপ, তাই ওজো।

Upādābhājanīyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

উপাদাভাবাজনীয় কথার বর্ণনা সমাপ্ত।

Noupādābhājanīyakathāvaṇṇanā

ন-উপাদাভাবাজনীয় কথার বর্ণনা

646. Na upādiyatevāti na nissayati eva, kintu nissayati ca nissīyati cāti attho.

৬৪৬. ‘উপাদান করা হয় না’ বলতে কেবল আশ্রয়ই করে না, বরং আশ্রয়ও করে এবং আশ্রিতও হয়—এটাই অর্থ।

647. Purimā panāti pañcavidhasaṅgahe pathavīdhātuāpodhātutejodhātuvāyodhātūnaṃ purimuddesavasena vuttaṃ. Phoṭṭhabbāyatananiddese vā vuttānaṃ pathavīdhātuādīnaṃ purimā uddese vuttā āpodhātūti adhippāyo, vuttassa vā phoṭṭhabbāyatanassa atītatāya pacchimatā, anāgatatāya ca āpodhātuyā purimatā vuttāti daṭṭhabbā. Āyūti jīvitindriyaṃ. Kammajatejaṃ usmā. Yaṃ kiñci dhātuṃ…pe… ekappahārena nuppajjatīti ekasmiṃ khaṇe anekāsu pathavīsu āpāthagatāsu tāsu tāsu saha nuppajjati, tathā tejavāyūsu cāti attho. Anekesu ārammaṇesu sannipatitesu ābhujitavasena ārammaṇapasādādhimattatāvasena ca paṭhamaṃ katthaci uppatti dassitā, aññattha ca pana uppatti atthi eva. Sāyaṃ ārammaṇato ārammaṇantarasaṅkanti yena upāyena hoti, tassa vijānanatthaṃ pucchati ‘‘kathaṃ pana cittassa ārammaṇato saṅkanti hotī’’ti.

৬৪৭. ‘পূর্ববর্তী কিন্তু’ বলতে পঞ্চবিধ সংগ্রহে পথবীধাতু, আপোধাতু, তেজোধাতু ও বায়োধাতুর মধ্যে পূর্ববর্তী নির্দেশের কারণে বলা হয়েছে। অথবা স্প্রষ্টব্য আয়তন নির্দেশে উক্ত পথবীধাতু ইত্যাদির মধ্যে পূর্বে নির্দেশে উক্ত আপোধাতু—এটাই অভিপ্রায়। অথবা উক্ত স্প্রষ্টব্য আয়তনের অতীততার কারণে পরবর্তীতা এবং অনাগততার কারণে আপোধাতুর পূর্ববর্তীতা বলা হয়েছে—এভাবে দেখতে হবে। ‘আয়ু’ বলতে জীবিতেন্দ্রিয়। কর্মজ তেজ হলো উষ্মা। ‘যেকোনো ধাতু... একযোগে উৎপন্ন হয় না’ বলতে এক ক্ষণে আপাথগত (ইন্দ্রিয়গোচর) হওয়া সেই সেই অনেক পথবীধাতুতে একসাথে উৎপন্ন হয় না, তেজ ও বায়ুধাতুর ক্ষেত্রেও তেমনই—এটাই অর্থ। অনেক আলম্বন সমবেত হলে আভোগের (মনোযোগের) কারণে অথবা আলম্বন ও প্রসাদের অতিশয়তার কারণে প্রথমে কোথাও উৎপত্তি প্রদর্শিত হয়েছে, কিন্তু অন্য আলম্বনেও উৎপত্তি অবশ্যই আছে। সেই আলম্বন থেকে আলম্বনান্তরে সংক্রমণ যে উপায়ে ঘটে, তা জানার জন্য জিজ্ঞাসা করা হয়েছে—‘কীভাবে চিত্তের আলম্বন থেকে সংক্রমণ ঘটে?’

651. Ayapiṇḍiādīsu pathavīdhātu tādisāya āpodhātuyā anābaddhā santī visareyya, tasmā ‘‘tāni āpodhātu ābandhitvā baddhāni karotī’’ti vuttaṃ. Yathā hi yuttappamāṇaṃ udakaṃ paṃsucuṇṇāni ābandhitvā mattikāpiṇḍaṃ katvā ṭhapeti, evaṃ ayopiṇḍiādīsupi tadanurūpapaccayehi tattheva uppannā āpodhātu tathā ābandhitvā ṭhapetīti daṭṭhabbā.

৬৫১. লৌহপিণ্ড ইত্যাদিতে পথবীধাতু যদি সেই প্রকার আপোধাতু দ্বারা আবদ্ধ না থাকত, তবে তা ছড়িয়ে পড়ত। তাই ‘আপোধাতু সেগুলিকে আবদ্ধ করে বন্ধনযুক্ত করে’ বলা হয়েছে। যেমন উপযুক্ত পরিমাণের জল ধূলিকণাকে আবদ্ধ করে কাদা মাটির পিণ্ড তৈরি করে রাখে, তেমনই লৌহপিণ্ড ইত্যাদিতেও তদনুরূপ প্রত্যয়সমূহের কারণে সেখানেই উৎপন্ন আপোধাতু সেভাবে আবদ্ধ করে রাখে—এভাবে দেখতে হবে।

Aphusitvā patiṭṭhā hotīti āpodhātuyā aphoṭṭhabbabhāvato vuttaṃ, tathā ‘‘aphusitvāva ābandhatī’’ti. Na hi yathā phoṭṭhabbadhātūnaṃ phoṭṭhabbabhāvena [Pg.155] aññamaññanissayatā, evaṃ phoṭṭhabbāphoṭṭhabbadhātūnaṃ hotīti adhippāyo veditabbo. Avinibbhogavuttīsu hi bhūtesu aññamaññanissayatā aññamaññapaccayabhūtesu na sakkā nivāretuṃ, nāpi sahajātesu avinibbhogatāya ekībhūtesu phusanāphusanāni vicāretuṃ yuttānīti. Na uṇhā hutvā jhāyatīti tejosabhāvataṃyeva paṭikkhipati, na sītattaṃ anujānāti, tejosabhāvapaṭikkhepeneva ca sītattañca paṭikkhittaṃ hoti. Tejo eva hi sītaṃ himapātasamayādīsu sītassa paripācakatādassanato, sītuṇhānañca aññamaññapaṭipakkhabhāvato uṇhena saha na sītaṃ bhūtantaraṃ pavattatīti yujjati. Uṇhakalāpe pana sītassa appavatti sītakalāpe ca uṇhassa dvinnaṃ aññamaññapaṭipakkhattā tejovisesabhāve yujjatīti. Bhāvaññathattanti kharānaṃ guḷādīnaṃ davatā mudutā rasādīnañca davānaṃ kharatā paccayavisesehi omattādhimattapathavīdhātuādikānaṃ uppatti. Lakkhaṇaññathattaṃ kakkhaḷādilakkhaṇavijahanaṃ, taṃ etesaṃ na hoti, omattādhimattatāsaṅkhātaṃ bhāvaññathattaṃyeva hotīti attho.

‘স্পর্শ না করেই প্রতিষ্ঠা হয়’ বলতে আপোধাতুর অস্প্রষ্টব্যতার (স্পর্শের অযোগ্যতা) কারণে বলা হয়েছে, তেমনই ‘স্পর্শ না করেই আবদ্ধ করে’। কারণ স্প্রষ্টব্য ধাতুসমূহের স্প্রষ্টব্য ভাবের কারণে যেমন পারস্পরিক আশ্রয় ঘটে, স্প্রষ্টব্য ও অস্প্রষ্টব্য ধাতুর ক্ষেত্রে তেমন ঘটে না—এটাই অভিপ্রায় জানতে হবে। কারণ অবিচ্ছিন্নভাবে প্রবর্তমান মহাভূতসমূহের মধ্যে পারস্পরিক আশ্রয়ভাব, যা একে অপরের প্রত্যয়স্বরূপ, তা নিবারণ করা সম্ভব নয়। এবং সহজাত ও অবিচ্ছিন্নতার কারণে একীভূত রূপসমূহের মধ্যে স্পর্শ ও অস্পর্শের বিচার করাও যুক্তিযুক্ত নয়। ‘উষ্ণ না হয়ে দগ্ধ করে না’ বলতে তেজোধাতুর স্বভাবকেই প্রত্যাখ্যান করে, শীতলতাকে অনুমোদন করে না। তেজোধাতুর স্বভাব প্রত্যাখ্যানের মাধ্যমেই শীতলতাও প্রত্যাখ্যাত হয়। তেজই হলো শীতল, কারণ তুষারপাতের সময় ইত্যাদিতে শীতের পরিপাক করার ক্ষমতা দেখা যায়। এবং শীত ও উষ্ণের পারস্পরিক বৈরিতার কারণে উষ্ণের সাথে শীতল নামক অন্য মহাভূত প্রবর্তিত হতে পারে না—এটাই যুক্তিযুক্ত। কিন্তু উষ্ণ কলাপে শীতের অপ্রবৃত্তি এবং শীত কলাপে উষ্ণের অপ্রবৃত্তি—উভয়ের পারস্পরিক বৈরিতার কারণে তেজ-বিশেষের ক্ষেত্রে যুক্তিযুক্ত। ‘ভাবান্যথাত্ব’ বলতে কঠিন গুড় ইত্যাদির তরলতা ও মৃদুতা এবং রস ইত্যাদির মতো তরল পদার্থের কঠিনতা—যা বিশেষ প্রত্যয়সমূহের কারণে অল্প বা অধিক মাত্রার পথবীধাতু ইত্যাদির উৎপত্তি। লক্ষণান্যথাত্ব হলো কর্কশতা আদি লক্ষণ বর্জন করা, যা এদের ক্ষেত্রে ঘটে না। অল্প বা অধিক মাত্রারূপ ভাবান্যথাত্বই কেবল ঘটে—এটাই অর্থ।

652. Anupādinnādīnaṃyevāti ekantaanupādinnaekantanacittasamuṭṭhānādīnaṃ niddesesu gahaṇesu gahitāti attho. Yaṃ vā panaññampīti pana vacanena purimānampi nakammassakatattābhāvādikaṃ dīpeti. Tā hi anupādinnādinakammassakatattādivacanānaṃ samānatthattā ekena avattabbatte itarenapi avattabbā siyuṃ, vattabbatte vā vattabbā. Tasmā ekantākammajādīsveva gahetabbattā tā anekantesu na gahitāti daṭṭhabbā.

৬৫২. ‘অনুপাদিন্নাদীনেব’ পদের অর্থ হলো—একান্ত অনুপাদিন্ন এবং একান্ত অচিত্তসমুট্ঠান ইত্যাদির নির্দেশে বা গ্রহণে জরা ও অনিত্যতা গৃহীত হয়েছে। কিন্তু ‘যং বা পনঞ্ঞম্পি’ এই বচনের দ্বারা পূর্ববর্তী রূপসমূহেরও ‘নকন্মস্সকতত্তা’ ভাবের অভাব আদি প্রদর্শন করে। কারণ, অনুপাদিন্ন আদি এবং নকন্মস্সকতত্তা আদি বচনসমূহের সমান অর্থ হওয়ার কারণে একটির দ্বারা অনুক্ত হলে অন্যটির দ্বারাও অনুক্ত হওয়া উচিত ছিল, অথবা উক্ত হলে উক্ত হওয়া উচিত ছিল। অতএব, একান্ত অকর্মজ রূপসমূহের মধ্যেই তা গ্রহণীয় হওয়ার কারণে, অনেকান্ত কর্মজ আদি রূপসমূহের মধ্যে তা গৃহীত হয়নি—এরূপ বুঝতে হবে।

666. Ekanta …pe… paññāyati tesaṃ vikārattā, anipphannattā pana tassa uppādo na kenaci sakkā vattunti adhippāyo.

৬৬৬. একান্ত চিত্তসমুট্ঠান মহাভূতসমূহকে আশ্রয় করে তা প্রজ্ঞাত হয়, কারণ তাদের বিকার ঘটে। কিন্তু অনিষ্পন্ন রূপ হওয়ার কারণে, কোনোভাবেই তার উৎপাদ বলা সম্ভব নয়—এটাই হলো অভিপ্রায়।

Dukaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

দুক-নির্দেশ বর্ণনা সমাপ্ত।

Catukkaniddesavaṇṇanā

চতুষ্ক-নির্দেশ বর্ণনা

966. Pacchimapadassāti viññātapadassa. Sabbameva hi rūpaṃ viññātanti tassa abhinditabbattā viññātato aññaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutañca na hotīti pucchaṃ akatvāva vissajjitaṃ. Na hi sakkā viññātato aññaṃ ‘‘katamaṃ rūpaṃ diṭṭha’’nti [Pg.156] pucchitunti adhippāyo. Yathā hi dvīsu uddiṭṭhesu nopādato aññattaṃ sandhāya ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ upādā’’ti pucchitaṃ, evaṃ diṭṭhādīsu catūsu uddiṭṭhesu sutādīhi tīhipi aññattaṃ sandhāya ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ diṭṭha’’nti pucchitabbaṃ siyā, tadabhāvo na pucchitaṃ, evaṃ sutādīsupīti. Dassanādiggahaṇavisesato pana diṭṭhādīhi aññassa viññātassa sabbhāvato ca catukko vutto.

৯৬৬. ‘পশ্চিমপদস্য’ বলতে ‘বিজ্ঞাত’ পদকে বোঝায়। যেহেতু সমস্ত রূপই বিজ্ঞাত, তাই তার অভেদ্যতার কারণে বিজ্ঞাত থেকে ভিন্ন কোনো দৃষ্ট, শ্রুত বা মুত রূপ হতে পারে না—এই কারণে কোনো প্রশ্ন না করেই উত্তর দেওয়া হয়েছে। কারণ বিজ্ঞাত থেকে ভিন্ন ‘কোন রূপটি দৃষ্ট?’—এরূপ প্রশ্ন করা সম্ভব নয়, এটাই অভিপ্রায়। যেমন দুটি পদের উল্লেখ থাকলে, ‘নোপাদ’ থেকে ভিন্নতা লক্ষ্য করে ‘কোন রূপটি উপাদান করে?’—এরূপ প্রশ্ন করা হয়, তেমনি দৃষ্ট আদি চারটি পদের উল্লেখ থাকলে শ্রুত আদি অন্য তিনটি থেকেও ভিন্নতা লক্ষ্য করে ‘কোন রূপটি দৃষ্ট?’—এরূপ প্রশ্ন করা উচিত ছিল। কিন্তু সেই ভিন্নতার অভাবের কারণে প্রশ্ন করা হয়নি; শ্রুত আদির ক্ষেত্রেও একই রূপ বুঝতে হবে। তবে দর্শন আদি গ্রহণের বিশেষত্বের কারণে এবং দৃষ্ট আদি থেকে ভিন্ন বিজ্ঞাত রূপের অস্তিত্ব থাকার কারণে চতুষ্ক বলা হয়েছে।

Pañcakaniddesavaṇṇanā

পঞ্চক-নির্দেশ বর্ণনা

969. Tejobhāvaṃ gatanti sabhāveneva tejobhāvaṃ pattanti attho. Vuttassapi aññena pakārena saṅgahārahassa saṅgaṇhanaṃ nayakaraṇaṃ idha daṭṭhabbaṃ, tayidaṃ ‘‘viññāta’’nti catukkapadepi yojetabbaṃ. Phoṭṭhabbassa bhedasabbhāvo aṭṭhake nayo.

৯৬৯. ‘তেজোভাবং গতং’ পদের অর্থ হলো—স্বভাবতই তেজোভাবে প্রাপ্ত রূপ। পূর্বে উক্ত হলেও অন্য প্রকারে সংগ্রহের যোগ্য রূপকে সংগ্রহ করাকে এখানে ‘নয়করণ’ হিসেবে দেখতে হবে। এটি ‘বিজ্ঞাতং’ নামক চতুষ্ক পদেও প্রয়োগ করতে হবে। অষ্টক সংগ্রহে স্পৃষ্টব্য রূপের ভেদ প্রদর্শন করাই হলো নিয়ম।

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

প্রকীর্ণক-কথা বর্ণনা

975. Natthi nīvaraṇāti vacanena middhassapi nīvaraṇassa pahānaṃ vuttaṃ, na ca rūpaṃ pahātabbaṃ, na ca rūpakāyagelaññaṃ munino natthīti sakkā vattuṃ ‘‘piṭṭhi me āgilāyati, tamahaṃ āyamissāmī’’ti (ma. ni. 2.22) vacanato. Saviññāṇakasaddoti viññāṇena pavattito vacīghosādisaddo. Na hi etāni jāyantīti paripaccamānassa rūpassa paripaccanaṃ jarā, khīyamānassa khayo aniccatāti rūpabhāvamattāni etāni, na sayaṃ sabhāvavantānīti sandhāya vuttaṃ. Tathā jāyamānassa jananaṃ jāti, sā ca rūpabhāvova, na sayaṃ sabhāvavatīti ‘‘na pana paramatthato jāti jāyatī’’ti vuttaṃ.

৯৭৫. ‘নত্থি নীবরণা’ এই বচনের দ্বারা স্ত্যান-মিদ্ধের রূপ নীবরণেরও প্রহাণের কথা বলা হয়েছে। কিন্তু রূপ প্রহাতব্য নয়, এবং মুনির রূপকায়ের অসুস্থতা নেই—এরূপ বলা যায় না; কারণ তিনি বলেছেন, ‘আমার পিঠ ব্যথা করছে, আমি তা প্রসারিত করব’ (ম. নি. ২.২২)। ‘সবিজ্ঞানক শব্দ’ বলতে বিজ্ঞান দ্বারা প্রবর্তিত বাচনিক ঘোষ আদি শব্দকে বোঝায়। ‘এগুলো উৎপন্ন হয় না’—এই বচনের দ্বারা বোঝানো হয়েছে যে, পরিপচ্যমান রূপের পরিপক্কতাই হলো জরা, এবং ক্ষীয়মাণ রূপের ক্ষয়ই হলো অনিত্যতা; এগুলো কেবল রূপের অবস্থামাত্র, নিজেরা কোনো স্বভাবযুক্ত পরমার্থ রূপ নয়। তেমনি, জায়মান রূপের জননই হলো জাতি, এবং তাও কেবল রূপের অবস্থামাত্র, নিজে কোনো স্বভাবযুক্ত পরমার্থ নয়—এই অভিপ্রায়ে বলা হয়েছে যে, ‘পরমার্থত জাতি উৎপন্ন হয় না’।

Tesaṃ paccayo etissāti tappaccayā, tappaccayāya bhāvo tappaccayabhāvo, tappaccayabhāvena pavatto vohāro tappaccayabhāvavohāro, taṃ labhati. Abhinibbattitadhammakkhaṇasminti abhinibbattiyamānadhammakkhaṇasminti adhippāyo. Na hi tadā te dhammā na jāyantīti jāyamānabhāvova jātīti yuttā tassā kammādisamuṭṭhānatā taṃnibbattatā ca, na pana tadā te dhammā jīyanti khīyanti ca, tasmā na tesaṃ te jīraṇabhijjanabhāvā cittādisamuṭṭhānā taṃnibbattā cāti vacanaṃ arahanti. Evamapi upādinna-saddo upetena kammunā ādinnataṃ vadati, na nibbattinti upādinnapākabhedānaṃ upādinnatā tesaṃ vattabbāti ce? Na, ādinna-saddassa nibbattivācakattā. Upetena [Pg.157] nibbattañhi upādinnanti paccayānubhāvakkhaṇañca nibbattiñca gahetvāva pavatto ayaṃ vohāro tadā abhāvā jarāmaraṇe na pavattatīti. Paṭiccasamuppannānaṃ dhammānaṃ jarāmaraṇattā tesaṃ uppāde sati jarāmaraṇaṃ hoti, asati na hoti. Na hi ajātaṃ paripaccati bhijjati vā, tasmā jātipaccayataṃ sandhāya ‘‘jarāmaraṇaṃ paṭiccasamuppanna’’nti vuttaṃ.

তাদের প্রত্যয় এই জাতির জন্য বিদ্যমান, তাই তা ‘তৎপ্রত্যয়’। তৎপ্রত্যয়ের ভাবই হলো ‘তৎপ্রত্যয়ভাব’। তৎপ্রত্যয়ভাবের দ্বারা প্রবর্তিত ব্যবহারই হলো ‘তৎপ্রত্যয়ভাবব্যবহার’, তা লাভ করে। ‘অভিনিব্বত্তিতধম্মক্খণস্মিং’ বলতে ‘অভিনিব্বত্তিয়মানধম্মক্খণস্মিং’ (উৎপন্ন হতে থাকা ধর্মের উৎপাদক্ষণে) বোঝায়—এটাই অভিপ্রায়। কারণ তখন সেই ধর্মসমূহ উৎপন্ন হয় না—এমন নয়; তাই জায়মান ভাবই হলো জাতি। সুতরাং তার কর্ম-আদি সমুট্ঠানতা এবং তন্নিবৃত্ততা যুক্তিযুক্ত। কিন্তু তখন সেই ধর্মসমূহ জীর্ণ বা ক্ষয়প্রাপ্ত হয় না। অতএব, তাদের সেই জীর্ণ হওয়া ও ভেঙে যাওয়ার ভাবগুলো চিত্ত-আদি সমুট্থিত এবং তন্নিবৃত্ত—এরূপ বলা সংগত নয়। যদি বলা হয়—তবুও ‘উপাদিন্ন’ শব্দ তৃষ্ণা ও দৃষ্টির দ্বারা গৃহীত কর্মের দ্বারা গৃহীত হওয়াকে বোঝায়, উৎপত্তিকে নয়; অতএব উপাদিন্ন কর্মজ রূপসমূহের জরা ও অনিত্যতার ক্ষেত্রে তাদের উপাদিন্নতা বলা উচিত নয় কি? উত্তর: না, বলা উচিত নয়। কারণ ‘আদিন্ন’ শব্দ উৎপত্তির বাচক। তৃষ্ণা ও দৃষ্টিযুক্ত কর্মের দ্বারা যা উৎপন্ন হয়, তা-ই ‘উপাদিন্ন’। প্রত্যয়ের অনুভাবক্ষণ এবং উৎপত্তিকে গ্রহণ করেই এই ‘উপাদিন্ন’ নামক ব্যবহার প্রবর্তিত হয়েছে। তখন তার অভাব থাকার কারণে জরা ও মরণে তা প্রবর্তিত হয় না—এরূপ বুঝতে হবে। প্রতীত্যসমুৎপন্ন ধর্মসমূহের জরা ও মরণ হওয়ার কারণে, তাদের উৎপাদ থাকলে জরা-মরণ হয়, না থাকলে হয় না। কারণ অনুৎপন্ন কোনো ধর্ম জীর্ণ বা বিনষ্ট হয় না। অতএব, জাতিপ্রত্যয়তাকে লক্ষ্য করেই বলা হয়েছে—‘জরামরণং পটিচ্চসমুপ্পন্নং’।

Nissayapaṭibaddhavuttitoti jāyamānaparipaccamānabhijjamānānaṃ jāyamānādibhāvamattattā jāyamānādinissayapaṭibaddhavuttikā jātiādayoti vuttaṃ hoti. Yadi evaṃ upādāyarūpānañca cakkhāyatanādīnaṃ uppādādisabhāvabhūtā jātiādayo taṃnissitā hontīti bhūtanissitānaṃ tesaṃ lakkhaṇānaṃ upādāyabhāvo viya upādāyarūpanissitānaṃ upādāyupādāyabhāvo āpajjatīti ce? Na, bhūtapaṭibaddhaupādāyarūpalakkhaṇānañca bhūtapaṭibaddhabhāvassa avinivattanato. Apica ekakalāpapariyāpannānaṃ rūpānaṃ saheva uppādādippavattito ekassa kalāpassa uppādādayo ekekāva hontīti yathā ekekassa kalāpassa jīvitindriyaṃ kalāpānupālakaṃ ‘‘upādāyarūpa’’nti vuccati, evaṃ kalāpuppādādisabhāvā jātiādayo ‘‘upādāyarūpāni’’cceva vuccanti. Evaṃ vikāraparicchedarūpāni ca yojetabbāni.

‘নিস্সয়পটিবদ্ধবুত্তিতো’ বলতে বোঝায়—জায়মান, পরিপচ্যমান ও ভিদ্যমান রূপসমূহের কেবল জায়মান আদি অবস্থামাত্র হওয়ার কারণে, nation আদি রূপসমূহ জায়মান আদি আশ্রয়ের সাথে যুক্ত হয়ে প্রবর্তিত হয়। যদি তাই হয়, তবে উপাদায় রূপ চক্ষু-আয়তন আদির উৎপাদ-আদি স্বভাবভূত জাতি আদি রূপসমূহও তাদের আশ্রিত হবে। ফলে মহাভূত-আশ্রিত সেই লক্ষণ রূপসমূহের উপাদায়ভাবের মতো, উপাদায়রূপ-আশ্রিত লক্ষণ রূপসমূহের ‘উপাদায়-উপাদায়ভাব’ আপত্তি ঘটে না কি? উত্তর: না, ঘটে না। কারণ মহাভূত-সংযুক্ত উপাদায়রূপের লক্ষণসমূহেরও মহাভূত-সংযুক্ত ভাব অপসারিত হয় না। তাছাড়া, এক কলাপের অন্তর্গত রূপসমূহের একসাথেই উৎপাদ-আদি প্রবৃত্তি হওয়ার কারণে, এক কলাপের উৎপাদ-আদি এক একটিই হয়ে থাকে। যেমন এক একটি কলাপের কলাপ-রক্ষক জীবিতেন্দ্রিয়কে ‘উপাদায় রূপ’ বলা হয়, তেমনি কলাপের উৎপাদ-আদি স্বভাবযুক্ত জাতি আদি রূপসমূহকেও ‘উপাদায় রূপ’ই বলা হয়। এভাবে বিকার রূপ ও পরিচ্ছেদ রূপের ক্ষেত্রেও প্রয়োগ করতে হবে।

Kammasamuṭṭhānasambandhaṃ utusamuṭṭhānaṃ kammavisesena suvaṇṇadubbaṇṇasusaṇṭhitadussaṇṭhitādivisesaṃ hotīti ‘‘kammapaccaya’’nti vuttaṃ. Kammavipākānubhavanassa kāraṇabhūtaṃ bāhirautusamuṭṭhānaṃ kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ. Kammasahāyo paccayo, kammassa vā sahāyabhūto paccayo kammapaccayo, sova utu kammapaccayautu, so samuṭṭhānaṃ etassāti kammapaccayautusamuṭṭhānanti vacanattho. Sīte uṇhe vā kismiñci utumhi samāgate tato suddhaṭṭhakaṃ uppajjati, tassa so utu samuṭṭhānaṃ. Dutiyassa suddhaṭṭhakassa utusamuṭṭhānikapaṭibandhakassa so eva purimo utu paccayo. Tatiyaṃ pana suddhaṭṭhakaṃ purimautusahāyena utunā nibbattattā pubbe vuttanayeneva ‘‘utupaccayautusamuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Evamayaṃ purimo utu tisso santatiyo ghaṭṭeti, tato paraṃ aññautusamāgame aññasantatittayaṃ, tato ca aññena aññanti evaṃ pavatti daṭṭhabbā. Tadetaṃ sītuṇhānaṃ appabahubhāve taṃsamphassassa acirappavattiyā cirappavattiyā [Pg.158] ca veditabbaṃ, anupādinnena dīpanā na santatittayavasena, atha kho meghasamuṭṭhāpakamūlautuvasena pakārantarena daṭṭhabbā, taṃ dassetuṃ ‘‘utusamuṭṭhāno nāma valāhako’’tiādimāha. Rūparūpānaṃ vikārādimattabhāvato aparinipphannatā vuttā. Tesañhi rūpavikārādibhāvato rūpatāti adhippāyo. Rūpavikārādibhāvato eva pana rūpe sati santi, asati na santīti asaṅkhatabhāvanivāraṇatthaṃ parinipphannatā vuttāti.

কর্মসমুট্ঠানের সাথে সম্বন্ধযুক্ত ঋতুসমুট্ঠান রূপ কর্মের বিশেষত্বের কারণে সুবর্ণ, দুবর্ণ, সুসংস্থিত, দুঃসংস্থিত আদি বিশেষত্বযুক্ত হয়—এই কারণে ‘কর্মপ্রত্যয়’ বলা হয়েছে। কর্মবিপাক অনুভবের কারণীভূত বাহ্যিক ঋতুসমুট্ঠান রূপ হলো ‘কর্মপ্রত্যয়-ঋতুসমুট্ঠান’। কর্মের সহায়করূপ প্রত্যয়, অথবা কর্মের সহায়ভূত প্রত্যয় হলো ‘কর্মপ্রত্যয়’। সেই প্রত্যয়ই হলো ঋতু, যা ‘কর্মপ্রত্যয়-ঋতু’। তা-ই এই রূপের সমুট্ঠান—এই অর্থে ‘কর্মপ্রত্যয়-ঋতুসমুট্ঠান’ পদের ব্যুৎপত্তিগত অর্থ সিদ্ধ হয়। শীত বা উষ্ণ কোনো ঋতু সমাগত হলে তা থেকে শুদ্ধাষ্টক কলাপ উৎপন্ন হয়; সেই শুদ্ধাষ্টকের জন্য সেই ঋতুই হলো সমুট্ঠান। দ্বিতীয় শুদ্ধাষ্টকের জন্য, যা ঋতুসমুট্ঠানিক রূপের অনুবন্ধক, সেই পূর্ববর্তী ঋতুই হলো প্রত্যয়। কিন্তু তৃতীয় শুদ্ধাষ্টকটি পূর্ববর্তী ঋতুসহায় ঋতুর দ্বারা উৎপন্ন হওয়ার কারণে পূর্বে উক্ত নিয়মেই ‘ঋতুপ্রত্যয়-ঋতুসমুট্ঠান’ বলা হয়েছে। এভাবে এই পূর্ববর্তী ঋতু তিনটি সন্ততিকে সংযুক্ত করে। তারপর অন্য ঋতুর সমাগমে অন্য তিনটি সন্ততি উৎপন্ন হয়, এবং তা থেকে অন্যটির দ্বারা অন্যটি—এভাবে প্রবৃত্তি বা উৎপত্তিধারা বুঝতে হবে। তা শীত ও উষ্ণের অল্পতা বা বহুত্বে, সেই ঋতুস্পর্শের অচিরপ্রবৃত্তিতে বা চিরপ্রবৃত্তিতে জ্ঞাতব্য। অনুপাদিন্ন রূপের দ্বারা প্রদর্শন সন্ততিত্রয়ের দ্বারা বুঝতে হবে না, বরং মেঘসমুত্থাপক মূল ঋতুর দ্বারা অন্য প্রকারে বুঝতে হবে। তা দেখানোর জন্য ‘ঋতুসমুট্ঠানো নাম বলাহকো’ ইত্যাদি বলা হয়েছে। রূপ-রূপসমূহের বিকার-আদি মাত্র ভাব হওয়ার কারণে অনিষ্পন্নতা বলা হয়েছে। কারণ তাদের রূপবিকার-আদি ভাবের কারণেই রূপত্ব সিদ্ধ হয়—এটাই অভিপ্রায়। রূপবিকার-আদি ভাবের কারণেই রূপ থাকলে অনিষ্পন্ন রূপসমূহ থাকে, না থাকলে থাকে না। অতএব, অসংষ্কৃত ভাবের নিবারণের জন্য নিষ্পন্নতা বলা হয়েছে।

Rūpakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

রূপকাণ্ড বর্ণনা সমাপ্ত।

3. Nikkhepakaṇḍaṃ

৩. নিক্ষেপকাণ্ড

Tikanikkhepakathāvaṇṇanā

তিক-নিক্ষেপকথা বর্ণনা

985. Sabbesanti [Pg.159] cittuppādavasena rūpāsaṅkhatavasena ca bhinnānaṃ sabbesaṃ phassādicakkhādipadabhājananayena vitthārito. Tattha pana asaṅkhatassa bhedābhāvato asaṅkhatā dhātūtveva padabhājanaṃ daṭṭhabbaṃ. Yevāpanakānaṃ pana sukhumupādāyarūpassa ca indriyavikāraparicchedalakkhaṇarūpupatthambhakabhāvarahitassa hadayavatthussa paduddhārena idha niddesānarahattā niddeso na katoti daṭṭhabbo. Na hi tathāgatassa dhammesu ācariyamuṭṭhi atthīti. Nikkhipitvāti vitthāradesanaṃ ṭhapetvā, apanetvāti attho, vitthāradesanaṃ antogadhaṃ katvāti vā. Gāthāttho nidāne vutto eva.

৯৮৫. ‘সব্বেসং’ বলতে চিত্তোৎপাদের প্রকারভেদে এবং রূপ ও অসংষ্কৃতের প্রকারভেদে ভিন্ন সমস্ত ধর্মের স্পর্শ-আদি এবং চক্ষু-আদি পদের বিভাজন পদ্ধতিতে বিস্তারিতভাবে ব্যাখ্যা করা হয়েছে। তবে সেখানে অসংষ্কৃতের কোনো ভেদ না থাকার কারণে কেবল ‘অসংষ্কৃত ধাতু’ হিসেবেই পদবিভাজন দেখতে হবে। কিন্তু ‘যেবাপনক’ ধর্মসমূহের এবং সূক্ষ্ম উপাদায় রূপের—যা ইন্দ্রিয় রূপ, বিকার রূপ, পরিচ্ছেদ রূপ, লক্ষণ রূপ এবং রূপের উপস্তম্ভক ভাব থেকে রহিত—হৃদয়বস্তুর পদসমূহের উদ্ধারের দ্বারা এখানে বিস্তারিত নির্দেশের অযোগ্য হওয়ার কারণে নির্দেশ করা হয়নি—এরূপ বুঝতে হবে। কারণ তথাগতের দেশনীয় ধর্মসমূহের ক্ষেত্রে কোনো ‘আচার্যমুষ্টি’ নেই। ‘নিক্ষেপ করে’ বলতে বিস্তারিত দেশনাকে বাদ দিয়ে বা পরিহার করে—এই অর্থ; অথবা বিস্তারিত দেশনাকে অন্তর্গর্ভ করে। গাথার অর্থ নিদানকথায় উক্ত হয়েছে।

Mūlavasena paccayabhāvo hetupaccayattho. Pabhavati etasmāti pabhavo, so eva ‘‘janako’’ti visesito. Samuṭṭhāti etenāti samuṭṭhānaṃ, tassa visesanaṃ nibbattakanti. Sabbāni vā etāni pariyāyavacanāni. Atthavasenāti kasmā vuttaṃ, nanu kusalamūlānaṃ hetubhāvato dhammavasenāti yuttanti? Saccametaṃ, alobhādīnaṃ pana tiṇṇaṃ samānassa mūlaṭṭhassa vasena dassitataṃ sandhāya ‘‘atthavasenā’’ti vuttaṃ. Iminā dhammoti bhāvo, atthoti dhammakiccaṃ adhippetanti viññāyati. ‘‘Alobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā’’tiādivacanato (a. ni. 3.34) tāni kusalamūlāni samuṭṭhānaṃ etassātipi taṃsamuṭṭhānaṃ. Taṃ pana tehi samuṭṭhitaṃ hotīti ‘‘alobhādīhi samuṭṭhita’’nti āha. Te kusalamūlataṃsampayuttā samuṭṭhānaṃ etassātipi attho sambhavati. Ettha pana cetanaṃ ṭhapetvā aññe ‘‘taṃsampayuttā’’ti samuṭṭhānabhāve vattabbā. Tattha mūlehi attano paccayato kusale pariyādiyati, khandhehi sabhāvato, kammehi aññassa nibbattanakiccato. Mūlehi ca kusalānaṃ anavajjatāya hetuṃ dasseti, khandhehi taṃsampayogakataṃ anavajjasabhāvaṃ, kammehi sukhavipākataṃ. Mūlehi vā nidānasampattiyā ādikalyāṇataṃ, khandhehi sabhāvasampattiyā majjhekalyāṇataṃ, kammehi nibbattisampattiyā pariyosānakalyāṇataṃ.

মূলের ন্যায় প্রত্যয়ভাবই হলো ‘হেতুপ্রত্যয়’। যা থেকে উৎপন্ন হয়, তা-ই ‘প্রভব’; তাকেই ‘জনক’ হিসেবে বিশেষিত করা হয়েছে। যার দ্বারা সমুট্থিত হয়, তা-ই ‘সমুট্ঠান’; তার বিশেষণ হলো ‘নিব্বত্তক’। অথবা এই সবগুলোই সমার্থক শব্দ। ‘অর্থবশত’ কেন বলা হয়েছে? কুশলমূলসমূহের হেতুভাব হওয়ার কারণে ‘ধর্মবশত’ বলা কি সংগত ছিল না? উত্তর: এটি সত্য, তবুও অলোভ আদি তিনটি ধর্মের সমান মূলার্থের বশে প্রদর্শিত হওয়াকে লক্ষ্য করেই ‘অর্থবশত’ বলা হয়েছে। এর দ্বারা ‘ধর্ম’ বলতে স্বভাব এবং ‘অর্থ’ বলতে ধর্মকৃত্য অভিপ্রেত—এরূপ জানা যায়। ‘অলোভ কর্মসমূহের সমুদয়ের জন্য নিদান’ ইত্যাদি বচনের কারণে সেই কুশলমূলসমূহ এর সমুট্ঠান—এই অর্থেও ‘তৎসমুট্ঠান’ বলা যায়। কিন্তু তা তাদের দ্বারা সমুট্থিত হয় বলে ‘অলোভ আদি দ্বারা সমুট্থিত’ বলা হয়েছে। সেই কুশলমূল এবং তৎসম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহ এর সমুট্ঠান—এই অর্থও সম্ভব। তবে এখানে চেতনাকে বাদ দিয়ে অন্য ধর্মসমূহকে ‘তৎসম্প্রযুক্ত’ হিসেবে সমুট্ঠানভাবে বলতে হবে। সেখানে মূলসমূহের দ্বারা নিজের প্রত্যয়বশত কুশলকে পরিগ্রহণ করে, স্কন্ধসমূহের দ্বারা স্বভাববশত, এবং কর্মসমূহের দ্বারা অন্য ফলের উৎপাদন কৃত্যবশত। মূলসমূহের দ্বারা কুশলসমূহের অনবদ্যতার হেতু প্রদর্শন করে, স্কন্ধসমূহের দ্বারা তৎসম্প্রযুক্ত অনবদ্য স্বভাব, এবং কর্মসমূহের দ্বারা সুখবিপাকতা। অথবা মূলসমূহের দ্বারা নিদানসম্পত্তির মাধ্যমে আদিকল্যাণতা, স্কন্ধসমূহের দ্বারা স্বভাবসম্পত্তির মাধ্যমে মধ্যকল্যাণতা, এবং কর্মসমূহের দ্বারা নিবৃত্তি-সম্পত্তির মাধ্যমে পর্যবসানকল্যাণতা প্রদর্শিত হয়।

986. Taṃ [Pg.160]…pe… uddhaṃ akusalaṃ nāma natthīti kasmā vuttaṃ, nanu vicikicchuddhaccasahagatamoho atthīti? Saccametaṃ, tena pana vinā taṃsampayuttatā natthīti taṃsampayuttesu gahitesu moho gahito evāti katvā ‘‘tato uddhaṃ natthī’’ti vuttaṃ aññattha abhāvā. Ekasmiṃ ṭhitaṃ ekaṭṭhaṃ, sahajabhāvena ekaṭṭhaṃ sahajekaṭṭhaṃ. Pahātabbanti pahānaṃ, pahānabhāvena ekaṭṭhaṃ pahānekaṭṭhaṃ. Yena hi yaṃ saha pahātabbaṃ, tena taṃ ekasmiṃ puggale ṭhitaṃ hoti, ekasmiṃ samucchinne asamucchinne ca itarassa samucchinnatāya asamucchinnatāya ca vasena aññamaññāvirahitato.

৯৮৬. "এর ঊর্ধ্বে আর কোনো অকুশল নেই" কেন বলা হয়েছে? বিচিকিৎসা ও উদ্ধচ্চের সাথে উৎপন্ন মোহ কি নেই? এটি সত্য। কিন্তু তা (মোহ) ছাড়া তার সাথে সম্প্রযুক্ত ধর্মগুলোর অস্তিত্ব থাকে না। তাই তার সাথে সম্প্রযুক্ত ধর্মগুলোকে গ্রহণ করলে মোহও গৃহীত হয়ে যায় - এই বিবেচনা করে "তার ঊর্ধ্বে আর নেই" বলা হয়েছে, কারণ অন্য কোথাও এই প্রকার মোহের অভাব রয়েছে। এক চিত্তে বা এক পুদ্গলে স্থিত হওয়ার কারণে 'একট্ঠ' (একত্র স্থিত)। সহজাতভাবে একত্রে স্থিত হওয়ার কারণে 'সহজেকট্ঠ'। যা প্রহাতব্য (প্রহাণযোগ্য) তা-ই প্রহাণ। প্রহাণযোগ্য হওয়ার কারণে একত্রে স্থিত হওয়াকে 'প্রহাণেকট্ঠ' বলে। কারণ যার সাথে যা একত্রে প্রহাণ করতে হবে, তার সাথে তা এক পুদ্গলে স্থিত হয়। একটি সমূচ্ছিন্ন (সম্পূর্ণ উচ্ছেদ) হলে বা অসমূচ্ছিন্ন থাকলে, অন্যটিরও সমূচ্ছিন্নতা বা অসমূচ্ছিন্নতার বশে একে অপরের থেকে অবিচ্ছিন্ন থাকার কারণে।

987. Tīṇi lakkhaṇānīti aniccadukkhaanattatā. Nāmakasiṇasattapaññattiyo tisso paññattiyo. Paramatthe amuñcitvā vohariyamānā vihāramañcādikā upādāpaññatti sattapaññattiggahaṇena gahitāti veditabbā, etāni ca lakkhaṇādīni heṭṭhā dvīsu kaṇḍesu viññattiādīni viya na vuttāni, na ca sabhāvadhammāti katvā na labbhantīti vuttāni. Na hi koci sabhāvo kusalattikāsaṅgahitoti vattuṃ yuttanti.

৯৮৭. "তিনটি লক্ষণ" হলো অনিত্যতা, দুঃখতা ও অনাত্মতা। নামপ্রজ্ঞপ্তি, কসিণপ্রজ্ঞপ্তি ও সত্ত্বপ্রজ্ঞপ্তি - এই তিনটি প্রজ্ঞপ্তি। পরমার্থকে পরিত্যাগ না করে ব্যবহৃত বিহার (বিহারপ্রজ্ঞপ্তি), মাঞ্চ (আসনপ্রজ্ঞপ্তি) ইত্যাদি উপাদাপ্রজ্ঞপ্তি সত্ত্বপ্রজ্ঞপ্তি গ্রহণের মাধ্যমে গৃহীত হয়েছে বলে জানতে হবে। এবং এই লক্ষণাদি নিচের দুটি কাণ্ডে বিজ্ঞপ্তি ইত্যাদির মতো বলা হয়নি, এবং এগুলো স্বভাবধর্ম নয় বলে "পাওয়া যায় না" (লব্ধ নয়) বলা হয়েছে। কারণ কুশলত্রিকের অন্তর্ভুক্ত নয় এমন কোনো পরমার্থ স্বভাবধর্ম নেই - এটি বলাই যুক্তিসঙ্গত।

988. Sukhabhūmīti kāmāvacarādayopi yujjanti. Sukhasahagatā hi kāmāvacarādibhūmi sukhabhūmi. Kāmāvacarādibhūmīti ca kāmāvacarāditāya dhammā eva vuccantīti kāmāvacarādicittuppādesūti atthato viññāyati. Evañca katvā ‘‘sukhabhūmiya’’nti vatvā tassā eva vibhāgadassanatthaṃ ‘‘kāmāvacare’’tiādi vuttaṃ. Bhūmi-saddo ca abhidhamme kāmāvacarādīsu niruḷhoti ‘‘catūsu bhūmīsu kusala’’ntiādīsu (dha. sa. 1384) aññabhūmiggahaṇaṃ na hotīti. Pāḷito cāti ‘‘visiṭṭhānaṃ pākāti vipākā’’tiādivacanatthavibhāvanena pāḷito. ‘‘Vipakkabhāvamāpannānaṃ arūpadhammānametaṃ adhivacana’’ntiādinā bhāsitatthavibhāvanena atthato ca. Nāmaparicchedādīhi tikadukānaṃ vavatthānadassanena vā pāḷito, tadatthaviññāpanena atthato.

৯৮৮. "সুখভূমি" বলতে কামাবচর আদিও যুক্তিসঙ্গত। কারণ সুখসহগত কামাবচর আদি ভূমিই হলো সুখভূমি। এবং কামাবচর আদি ভূমি বলতে কামাবচর আদি হওয়ার কারণে চিত্তোৎপাদ ধর্মসমূহকেই বোঝায়, তাই কামাবচর আদি চিত্তোৎপাদসমূহে - এটি অর্থগতভাবে জানা যায়। এবং এই কারণে "সুখভূমিতে" বলে তার বিভাগ প্রদর্শনের জন্য "কামাবচরে" ইত্যাদি বলা হয়েছে। এবং অভিধর্মে 'ভূমি' শব্দটি কামাবচর আদিতেই প্রসিদ্ধ। "চার ভূমিতে কুশল" ইত্যাদিতে চিত্তোৎপাদ ছাড়া অন্য কোনো ভূমির গ্রহণ হয় না - এটি জানতে হবে। 'পালি অনুসারে' বলতে "বিশিষ্টদের পাকই বিপাক" ইত্যাদি বচনার্থের প্রকাশের মাধ্যমে পালি অনুসারে। "পরিপক্ক ভাব প্রাপ্ত অরূপ ধর্মসমূহের এটি অধিবচন" ইত্যাদি ভাষিত অর্থের প্রকাশের মাধ্যমে অর্থ অনুসারে। অথবা নাম-পরিচ্ছেদ ইত্যাদির দ্বারা তিক ও দুকসমূহের ব্যবস্থাপন প্রদর্শনের মাধ্যমে পালি অনুসারে, এবং তার অর্থ জ্ঞাপনের মাধ্যমে অর্থ অনুসারে।

991. Sāliphalanti sālipākamāha.

৯৯১. 'শালিপল' বলতে শালিপাক (শালি ধানের ভাত)-কে বুঝিয়েছেন।

994. Amhākaṃ mātulattheroti puggalārammaṇassapi upādānassa upādānakkhandhā eva paccayo, na lokuttarā, ko pana vādo khandhārammaṇassa. Tenāha ‘‘aggahitānī’’ti.

৯৯৪. "আমাদের মাতুল স্থবির" - এই বাক্যে পুদ্গল-প্রজ্ঞপ্তি রূপ আলম্বনযুক্ত উপাদানেরও উপাদানস্কন্ধসমূহেই প্রত্যয় (কারণ) হয়, লোকোত্তর ধর্মসমূহ প্রত্যয় হয় না। তাহলে স্কন্ধ-আলম্বনযুক্ত উপাদানের ক্ষেত্রে আর বলার কী থাকে? সেই কারণে সংগ্রহকার "অগৃহীত" (অগৃহীতসমূহ) বলেছেন।

998. Yathā [Pg.161] upādānehi aggahetabbā anupādāniyā, evaṃ saṃkilesehi aggahetabbā asaṃkilesikāti katvā ‘‘asaṃ…pe… eseva nayo’’ti āha.

৯৯৮. যেমন উপাদানসমূহের দ্বারা যা গ্রহণীয় নয় তা 'অনুপাদানীয়', তেমনি সংক্লেশসমূহের দ্বারা যা গ্রহণীয় নয় তা 'অসংক্লেশিক' - এই বিবেচনা করে "অসং...পে... এই একই নিয়ম" বলেছেন।

1006. Diṭṭhiyā gahito attā na vijjati. Yesu pana vipallatthagāho, te upādānakkhandhāva vijjanti. Tasmā yasmiṃ avijjamānaniccādivipariyāsākāragahaṇaṃ atthi, sova upādānakkhandhapañcakasaṅkhāto kāyo. Tattha niccādiākārassa avijjamānatādassanatthaṃ ruppanādisabhāvasseva ca vijjamānatādassanatthaṃ vijjamāno kāyoti visesetvā vutto, lokuttarā pana na kadāci avijjamānākārena gayhantīti na idaṃ visesanaṃ arahanti. Sakkāye diṭṭhi, satī vā kāye diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi. Attanā gahitākārassa avijjamānatāya sayameva satī, na tāya gahito attā attaniyaṃ vāti attho. Ayaṃ panattho sambhavatīti katvā vutto, purimo eva pana padhāno. Dutiye hi diṭṭhiyā vatthu avisesitaṃ hoti. Kāyoti hi khandhapañcake vuccamāne lokuttarāpanayanaṃ natthi. Na hi lokuttaresu kāya-saddo na vattati. Kāyapassaddhiādīsu hi lokuttaresu kāya-saddopi lokuttarakkhandhavācakoti. Sīlenāti suddhiyā ahetubhūtena sīlena. Gahitasamādānanti uppāditaparāmāsova. So hi samādiyanti etena kukkurasīlavatādīnīti ‘‘samādāna’’nti vutto. Tattha avītikkamanīyatāya sīlaṃ, bhattivasena satataṃ caritabbatāya vataṃ daṭṭhabbaṃ.

১০০৬. দৃষ্টির দ্বারা গৃহীত 'আত্মা'র কোনো বাস্তব অস্তিত্ব নেই। কিন্তু যে উপাদানস্কন্ধসমূহে বিপর্যস্ত গ্রহণ (ভ্রান্ত ধারণা) ঘটে, সেগুলোই বিদ্যমান থাকে। তাই যাতে অবিদ্যমান নিত্যত্বাদি বিপর্যস্ত আকারের গ্রহণ রয়েছে, তা-ই উপাদানস্কন্ধপঞ্চক নামক 'কায়'। সেখানে নিত্যত্বাদি আকারের অবিদ্যমানতা প্রদর্শনের জন্য এবং রূপণাদি (বিকারগ্রস্ত হওয়া ইত্যাদি) স্বভাবেরই বিদ্যমানতা প্রদর্শনের জন্য "বিদ্যমান কায়" বলে বিশেষিত করে বলা হয়েছে। কিন্তু লোকোত্তর ধর্মসমূহ কখনো অবিদ্যমান আকারে গৃহীত হয় না বলে তারা এই বিশেষণের যোগ্য নয়। সৎকার্যে (বিদ্যমান পঞ্চস্কন্ধে) দৃষ্টি, অথবা সৎ (বিদ্যমান) কায়-এ দৃষ্টি হলো 'সৎকায়দৃষ্টি'। নিজের দ্বারা গৃহীত আকারের অবিদ্যমানতার কারণে দৃষ্টি নিজেই বিদ্যমান থাকে, কিন্তু তার দ্বারা গৃহীত আত্মা বা আত্মীয় (আত্মার নিজস্ব কিছু) বিদ্যমান থাকে না - এটিই অর্থ। কিন্তু এই অর্থটি সম্ভবপর বিবেচনা করে বলা হয়েছে, তবে পূর্বের অর্থটিই প্রধান। কারণ দ্বিতীয় অর্থে দৃষ্টির বস্তু বিশেষিত হয় না। কারণ 'কায়' বলতে পঞ্চস্কন্ধকে বোঝালে লোকোত্তর স্কন্ধের বর্জন ঘটে না। কারণ লোকোত্তর ধর্মসমূহে 'কায়' শব্দ প্রযুক্ত হয় না - এমন নয় (প্রযুক্ত হয়)। কারণ কায়প্রশ্রদ্ধি আদি লোকোত্তর নির্দেশসমূহে 'কায়' শব্দটিও লোকোত্তর স্কন্ধের বাচক। 'শীল দ্বারা' বলতে বিশুদ্ধির অহেতুভূত (যা কারণ নয় এমন) কুক্কুরশীল ইত্যাদির অভ্যাসের দ্বারা। 'গৃহীত সমাদান' বলতে উৎপন্ন পরাమర్శই (ভ্রান্ত ধারণা)। কারণ এর দ্বারা কুক্কুরশীল ও কুক্কুরব্রত আদি সমাদান (গ্রহণ) করা হয় বলে একে 'সমাদান' বলা হয়েছে। সেখানে অনতিক্রমণীয়তার (লঙ্ঘন না করার) কারণে তা 'শীল', এবং ভক্তি বা সেবার বশে সর্বদা আচরণীয় হওয়ার কারণে তা 'ব্রত' বলে জানতে হবে।

1007. Idheva tiṭṭhamānassāti imissāyeva indasālaguhāyaṃ tiṭṭhamānassa. Vācuggatakaraṇaṃ uggaho. Atthaparipucchanaṃ paripucchā. Kusalehi saha codanāpariharaṇavasena vinicchayakaraṇaṃ vinicchayo. Bahūnaṃ nānappakārānaṃ sakkāyadiṭṭhīnaṃ avihatattā tā janenti, tāhi janitāti vā puthujjanā. Avighātameva vā jana-saddo vadati. Puthu satthārānaṃ mukhullokikāti ettha puthū janā etesanti puthujjanāti vacanattho. Puthu…pe… avuṭṭhitāti ettha janetabbā, jāyanti vā etthāti janā, gatiyo. Puthū janā etesanti puthujjanā. Ito pare jāyanti etehīti janā, abhisaṅkhārādayo. Te etesaṃ puthū vijjantīti puthujjanā. Abhisaṅkharaṇādiattho eva vā jana-saddo daṭṭhabbo. Rāgaggiādayo santāpā. Te eva sabbepi vā kilesā pariḷāhā. Puthu pañcasu [Pg.162] kāmaguṇesūti ettha jāyatīti jano, ‘‘rāgo gedho’’ti evamādiko. Puthu jano etesanti puthujjanā. Puthūsu vā janā jātā rattāti evaṃ rāgādiattho eva jana-saddo daṭṭhabbo. Palibuddhāti sambaddhā upaddutā vā. Assutavāti etena andhatā vuttāti ‘‘andhaputhujjano vutto’’ti āha.

১০০৭. "এখানেই অবস্থানকালে" বলতে এই ইন্দ্রশাল গুহাতেই অবস্থানকালে। মুখে মুখে আবৃত্তি করে কণ্ঠস্থ করা হলো 'উদ্গ্রহ' (উগ্গহ)। অর্থ বারবার জিজ্ঞাসা করা হলো 'পরিপৃচ্ছা'। দক্ষ পণ্ডিতদের সাথে চোদনা (প্রশ্ন) ও পরিহারের (উত্তর) মাধ্যমে সিদ্ধান্ত গ্রহণ করার জ্ঞান হলো 'বিনিশ্চয়'। বহু ও নানাপ্রকার সৎকায়দৃষ্টি অপহত (দূরীভূত) না হওয়ার কারণে যারা সেগুলোকে উৎপন্ন করে, অথবা তাদের দ্বারা যারা উৎপন্ন হয়, তারা হলো 'পৃথগ্জন' (পুথুজ্জনা)। অথবা 'জন' শব্দ অবিলোপ বা অপ্রহাণ অর্থকেই প্রকাশ করে। "বহু শাস্ত্রের বা গুরুর মুখাপেক্ষী" - এই অর্থে যাদের বহু শিক্ষক বা গুরু রয়েছে তারা 'পৃথগ্জন' - এটিই বচনার্থ। "বহু...পে... উত্থিত নয়" - এই অর্থে যাতে উৎপন্ন হতে হয় বা যাতে জন্মায় তা হলো 'জন' অর্থাৎ গতিসমূহ। যাদের বহু গতি রয়েছে তারা 'পৃথগ্জন'। এর চেয়ে ভিন্ন যা থেকে উৎপন্ন হয় তা হলো 'জন' অর্থাৎ অভিসংস্কার আদি। যাদের সেই অভিসংস্কার আদি বহু পরিমাণে বিদ্যমান থাকে তারা 'পৃথগ্জন'। অথবা 'জন' শব্দ অভিসংস্করণ আদি অর্থেই জানতে হবে। রাগাগ্নি আদি হলো সন্তাপ। সেগুলোই অথবা সমস্ত ক্লেশই হলো পরিদাহ। "বহু পঞ্চ কামগুণে" - এই অর্থে যা উৎপন্ন হয় তা হলো 'জন' অর্থাৎ রাগ, লোভ ইত্যাদি। যাদের বহু রাগাদি উৎপন্ন হয় তারা 'পৃথগ্জন'। অথবা বহু কামগুণে যারা উৎপন্ন ও আসক্ত, সেই অর্থে 'জন' শব্দ রাগাদি অর্থেই জানতে হবে। 'পলিবুদ্ধ' বলতে সম্বন্ধ (যুক্ত) অথবা উপদ্রুত (পীড়িত)। "অশ্রুতবান" শব্দের দ্বারা অন্ধত্ব বলা হয়েছে বলে "অন্ধ পৃথকজন বলা হয়েছে" বলেছেন।

Anayeti avaḍḍhiyaṃ. Sabbattha niruttilakkhaṇena padasiddhi veditabbā. Anekesu ca kappasatasahassesu kataṃ jānanti, pākaṭañca karonti upakāraṃ satijananaāmisapaṭiggahaṇādinā paccekasambuddhā, tatheva dukkhitassa sakkaccaṃ kātabbaṃ karonti. Sammāsambuddho pana asaṅkhyeyyaappameyyesupi kataṃ upakāraṃ maggaphalānaṃ upanissayañca jānāti, pākaṭañca karoti, sīho viya ca javaṃ sabbattha sakkaccameva dhammadesanaṃ karoti. Ariyabhāvoti yehi yogato ariyā vuccanti, te maggaphaladhammā daṭṭhabbā. Ariyakaradhammā aniccadassanādayo, vipassiyamānā vā aniccādayo.

'অনয়' বলতে অনুন্নতি বা অ-বৃদ্ধিজনক আচরণে। সর্বত্র নিরুক্তি-লক্ষণের দ্বারা পদসিদ্ধি জানতে হবে। এবং প্রত্যেকবুদ্ধগণ অনেক লক্ষ কল্পে কৃত পারমী পুণ্যকে জানেন, এবং কৃতজ্ঞতাসূচক স্মৃতির উৎপাদন ও আমিষ গ্রহণের মাধ্যমে তা প্রকাশ করেন। তেমনই দুঃখী ব্যক্তির করণীয় কাজ যত্নসহকারে বা শ্রদ্ধার সাথে করেন। কিন্তু সম্যকসম্বুদ্ধ অসংখ্য ও অপরিমেয় কালেও কৃত উপকার এবং মার্গ ও ফলের উপনিশ্চয়কে (প্রবল আশ্রয় কারণ) জানেন এবং তা প্রকাশ করেন। এবং সিংহ যেমন বেগ প্রকাশ করে, তেমনই সর্বত্র অত্যন্ত শ্রদ্ধার সাথেই ধর্মদেশনা করেন। 'আর্যভাব' বলতে যাদের সাথে যুক্ত হওয়ার কারণে আর্য বলা হয়, সেই মার্গ ও ফল ধর্মসমূহকে জানতে হবে। আর্যত্ব উৎপাদনকারী ধর্মসমূহ হলো অনিত্যদর্শন আদি বিপশ্যনা জ্ঞান, অথবা বিপশ্যমান অনিত্য আদি ধর্মসমূহ।

Sotānīti taṇhādiṭṭhikilesaduccaritaavijjāsotāni. ‘‘Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmī’’ti vatvā ‘‘paññāyete pidhīyare’’ti vacanena sotānaṃ saṃvaro pidahanaṃ samucchedañāṇanti viññāyati. Khantīti adhivāsanā, sā ca tathāpavattā khandhā. Paññāti eke, adoso eva vā. Kāyaduccaritādīnanti dussīlyasaṅkhātānaṃ kāyavacīduccaritānaṃ muṭṭhassaccasaṅkhātassa pamādassa abhijjhādomanassānaṃ pāpakānaṃ akkhantiaññāṇakosajjānañca. Anupekkhā saṅkhārehi avivaṭṭanaṃ, sālayatāti attho. Dhammaṭṭhitiyaṃ paṭiccasamuppāde paṭilomabhāvo sassatucchedagāho, tappaṭicchādakamoho vā. Nibbāne paṭilomabhāvo saṅkhāresu rati, nibbānapaṭicchādako moho vā. Saṅkhāranimittaggāhoti yādisassa kilesassa appahīnattā vipassanā saṅkhāranimittaṃ na muñcati, so kileso daṭṭhabbo. Saṅkhāranimittaggahaṇassa atikkamanaṃ vā pahānaṃ.

'স্রোতসমূহ' বলতে তৃষ্ণা, দৃষ্টি, ক্লেশ, দুশ্চরিত্র ও অবিদ্যারূপ স্রোতসমূহ। "স্রোতসমূহের সংবর বলছি" বলে "প্রজ্ঞার দ্বারা এগুলো রুদ্ধ হয়" এই বচনের দ্বারা, স্রোতসমূহের সংবর বা রোধ হলো সমূচ্ছেদ জ্ঞান - এটি জানা যায়। 'ক্ষান্তি' বলতে অধিবাসনা (সহনশীলতা), এবং তা সেইভাবে প্রবৃত্ত নামস্কন্ধসমূহ। কেউ কেউ বলেন তা 'প্রজ্ঞা', অথবা তা 'অদ্বেষ'-ই। 'কায়দুশ্চরিত্র আদি' বলতে দুঃশীলতা নামক কায় ও বাক-দুশ্চরিত্রসমূহ, স্মৃতিপ্রমোশ নামক প্রমাদের অভিধ্যা ও দৌর্মনস্যরূপ পাপধর্মসমূহ, এবং অক্ষান্তি, অজ্ঞান ও কৌসীদ্যের (অলসতা)। 'অনুপেক্ষা' বলতে সংস্কারসমূহ থেকে নিবৃত্ত না হওয়া, অর্থাৎ সংস্কারসমূহে আসক্তি থাকা - এটিই অর্থ। ধর্মস্থিতি নামক প্রতীত্যসমুৎপাদে প্রতিলোমভাব (বিপরীত ভাব) হলো শাশ্বত ও উচ্ছেদ দৃষ্টি, অথবা তা আচ্ছাদনকারী মোহ। নির্বাণে প্রতিলোমভাব হলো সংস্কারসমূহে রতি (আসক্তি), অথবা নির্বাণ আচ্ছাদনকারী মোহ। 'সংস্কারনিমিত্তগ্রাহ' বলতে যে ক্লেশ অপ্রহীণ থাকার কারণে বিপশ্যনা সংস্কারনিমিত্তকে পরিত্যাগ করে না, সেই ক্লেশকে বুঝতে হবে। অথবা সংস্কারনিমিত্ত গ্রহণকে অতিক্রম করাই হলো প্রহাণ।

Catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā accantaṃ appavattibhāvena yaṃ pahānanti yojanā veditabbā. Kena pana pahānanti? Ariyamaggehevāti viññāyamāno ayamattho tesaṃ bhāvitattā appavattivacanena. Samudayapakkhikassāti ettha cattāropi maggā catusaccābhisamayāti katvā tehi pahātabbena [Pg.163] tena tena samudayena saha pahātabbattā samudayasabhāgattā ca saccavibhaṅge ca sabbakilesānaṃ samudayabhāvassa vuttattā ‘‘samudayapakkhikā’’ti diṭṭhiādayo vuccanti. Kāyavācācittānaṃ virūpappavattiyā nayanaṃ apayāpanaṃ, kāyaduccaritādīnaṃ vināsanayanaṃ vā vinayo, tesaṃ vā jimhappavattiṃ vicchinditvā ujukanayanaṃ vinayanaṃ. Eseseti eso so eva, atthato anaññoti attho. Tajjāteti atthato taṃsabhāvova. Sappuriso ariyasabhāvo, ariyo ca sappurisabhāvoti attho.

চার আর্যমার্গ ভাবিত হওয়ার কারণে অত্যন্ত অপ্রবৃত্তিভাবে (পুনরায় উৎপন্ন না হওয়ার রূপে) যে প্রহাণ ঘটে - এই যোজনা জানতে হবে। কিন্তু কিসের দ্বারা প্রহাণ ঘটে? আর্যমার্গসমূহের দ্বারাই - এই অর্থ তাদের ভাবিত হওয়ার কারণে অপ্রবৃত্তি বচনের দ্বারা জানা যায়। 'সমুদয়পক্ষিক' বলতে এখানে চারটি মার্গই চতুরার্য সত্য অভিসময় করে - এই বিবেচনা করে, তাদের দ্বারা প্রহাতব্য সেই সেই সমুদয় (তৃষ্ণা) এর সাথে প্রহাতব্য হওয়ার কারণে, এবং সমুদয়ের সাথে সমভাগী হওয়ার কারণে, এবং সত্যবিভঙ্গে সমস্ত ক্লেশের সমুদয়ভাব বলা হওয়ার কারণে, দৃষ্টি আদি ক্লেশসমূহকে "সমুদয়পক্ষিক" বলা হয়। কায়, বাক্য ও চিত্তের বিরূপ প্রবৃত্তিকে দূর করা বা বিনাশ করা, অথবা কায়দুশ্চরিত্র আদির বিনাশ সাধন করাই হলো 'বিনয়'। অথবা তাদের কুটিল প্রবৃত্তিকে ছিন্ন করে ঋজু পথে চালিত করাই হলো 'বিনয়ন' (বিনয়)। "এই এই" বলতে এটি তা-ই, অর্থগতভাবে অভিন্ন - এটিই অর্থ। 'তজ্জাত' বলতে অর্থগতভাবে সেই স্বভাবযুক্তই। সৎপুরুষ আর্যস্বভাবযুক্ত এবং আর্য সৎপুরুষস্বভাবযুক্ত - এটিই অর্থ।

Advayanti dvayatārahitaṃ, vaṇṇameva ‘‘accī’’ti gahetvā acciṃ vā ‘‘vaṇṇo evā’’ti tesaṃ ekattaṃ passanto viya yathātakkitaṃ attānaṃ ‘‘rūpa’’nti, yathādiṭṭhaṃ vā rūpaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā tesaṃ ekattaṃ passanto daṭṭhabbo. Ettha ca ‘‘rūpaṃ attā’’ti imissā pavattiyā abhāvepi rūpe attaggahaṇaṃ pavattamānaṃ acciyaṃ vaṇṇaggahaṇaṃ viya. Upamāyo ca anaññattādiggahaṇanidassanavaseneva vuttā, na vaṇṇādīnaṃ viya attano vijjamānattassa, attano viya vā vaṇṇādīnaṃ avijjamānattassa dassanatthaṃ.

'অদ্বয়' বলতে দ্বৈততাহীন (দুইয়ের ভাব থেকে মুক্ত)। বর্ণকেই (রূপকেই) "শিখা" বলে গ্রহণ করে, অথবা শিখাকেই "বর্ণ" বলে গ্রহণ করে তাদের একত্ব দর্শনকারীর মতো, যথাতর্কিত (কল্পিত) আত্মাকে "রূপ" বলে, অথবা যথাদৃষ্ট রূপকে "আত্মা" বলে গ্রহণ করে তাদের একত্ব দর্শনকারী হিসেবে জানতে হবে। এবং এখানে "রূপই আত্মা" - এই প্রবৃত্তির অভাব থাকলেও রূপে আত্মগ্রাহ প্রবর্তিত হওয়া শিখাতে বর্ণগ্রাহের মতো। এবং উপমাসমূহ অনন্যত্ব (অভিন্নতা) আদি গ্রহণের প্রদর্শনের বশেই বলা হয়েছে, বর্ণাদির মতো আত্মার বিদ্যমানতা প্রদর্শনের জন্য নয়, অথবা আত্মার মতো বর্ণাদির অবিদ্যমানতা প্রদর্শনের জন্য নয়।

1008. Sarīranipphattiyāti sarīrapāripūriyā. Nicchetuṃ asakkonto vicinanto kicchatīti vicikicchā. Idappaccayānaṃ bhāvoti jātiādisabhāvameva āha, jātiādīnaṃ vā jarāmaraṇādiuppādanasamatthataṃ. Sā pana jātiādivinimuttā natthīti tesaṃyevādhivacanaṃ hoti ‘‘idappaccayatā’’ti.

১০০৮. 'শরীরনিষ্পত্তি' বলতে শরীরের পরিপূর্ণতা। নিশ্চয় করতে অসমর্থ হয়ে অনুসন্ধান করতে করতে যে ক্লেশ পায়, তা-ই 'বিচিকিৎসা'। "ইদপ্রত্যয়সমূহের ভাব" বলতে জাতি আদি স্বভাবকেই বুঝিয়েছেন, অথবা জাতি আদির জরামরণাদি উৎপাদনে সামর্থ্যকে। কিন্তু তা জাতি আদি থেকে মুক্ত নয় বলে তাদেরই অধিবচন (নাম) হলো "ইদপ্রত্যয়তা"।

1009. Idha anāgatakilesā ‘‘tadekaṭṭhā kilesā’’ti vuccantīti te dassetuṃ ‘‘imissā ca pāḷiyā’’tiādi āraddhaṃ. Sahajekaṭṭhavasenāti tattha uppannadiṭṭhiyā sahajekaṭṭhavasenāti atthato viññāyati. Taṃsampayuttoti tehi saṃyojanakilesehi sampayuttotipi attho yujjati. Tathā te saṃyojanakilesā samuṭṭhānaṃ etassāti taṃsamuṭṭhānanti vā. Saṃyojanarahitehi ca pana kilesehi sampayuttānaṃ samuṭṭhitānañca sabbhāvato kileseheva yojanā katā.

১০০৯. এখানে অনাগত ক্লেশসমূহকে 'তদেকট্ঠ ক্লেশ' (একই ভূমিতে অবস্থিত ক্লেশ) বলা হয়; তা দেখানোর জন্য 'ইমিস্সা চ পাळিয়া' ইত্যাদি আরম্ভ করা হয়েছে। 'সহজেকট্ঠবশেন' বলতে সেখানে উৎপন্ন দৃষ্টির সাথে সহজেকট্ঠবশে (সহজাতভাবে একই চিত্তে উৎপন্ন হওয়ার কারণে) অর্থত জানা যায়। 'তংসম্পযুক্ত' বলতে সেই সংযোজন-ক্লেশসমূহের সাথে যুক্ত—এই অর্থও যুক্তিসঙ্গত হয়। সেইরূপ, সেই সংযোজন-ক্লেশসমূহ যার সমুত্থান (উৎপত্তির কারণ), তাকে 'তংসমুত্থান' বলা হয়। আবার, সংযোজন-মুক্ত ক্লেশসমূহের সাথে যুক্ত স্কন্ধসমূহ এবং তদুত্থিত কায়কর্মাদির বিদ্যমানতার কারণে ক্লেশসমূহের সাথেই যোজনা করা হয়েছে।

1011. Saṃyojanādīnaṃ viyāti saṃyojanatadekaṭṭhakilesādīnaṃ yathāvuttānaṃ viya. Tehīti dassanabhāvanāmaggehi. Abhisaṅkhāraviññāṇaṃ kusalākusalaṃ, [Pg.164] nāmarūpañca vipākanti katvā ‘‘kusalādīnampi pahānaṃ anuññāta’’nti āha.

১০১১. 'সংযোজনাদীনাং বিয়' বলতে যথোক্ত সংযোজন ও তদেকট্ঠ ক্লেশাদির প্রহাতব্যতার ন্যায়। 'তেহি' বলতে দর্শন ও ভাবনা মার্গসমূহের দ্বারা। অভিসংস্কার বিজ্ঞান হলো কুশল-অকুশল এবং নাম-রূপ হলো বিপাক—এরূপ বিবেচনা করে গ্রন্থকার বলেছেন, 'কুশলাদিরও প্রহাণের অনুমতি দেওয়া হয়েছে'।

1013. Hetū cevāti ‘‘pahātabbahetukā’’ti etasmiṃ samāsapade ekadesena samāsapadatthaṃ vadati. Ettha ca purimanayena ‘‘ime dhammā dassanenapahātabbahetukā’’ti imeyeva dassanenapahātabbahetukā, na ito aññeti ayaṃ niyamo paññāyati, na ime dassanenapahātabbahetukāyevāti. Tasmā imesaṃ dassanenapahātabbahetukabhāvo aniyato vicikicchāsahagatamohassa ahetukattāti purimanayo vivaraṇīyatthavā hoti. Tasmā purimanayena dhammato dassanenapahātabbahetuke nikkhipitvā atthato nikkhipituṃ dutiyanayo vutto.

১০১৩. 'হেতূ চেব' বলতে 'প্রহাতব্যহেতুক'—এই সমাসবদ্ধ পদের আংশিক রূপ দ্বারা সমাসার্থ প্রকাশ করছেন। এখানে পূর্ববর্তী নয় (পদ্ধতি) অনুসারে 'এই ধর্মসমূহ দর্শন-প্রহাতব্যহেতুক' বলতে কেবল এই ধর্মসমূহেই দর্শন-প্রহাতব্যহেতুক, এর বাইরে অন্যগুলো নয়—এই নিয়মটি স্পষ্ট হয়; কিন্তু 'এই ধর্মসমূহ কেবল দর্শন-প্রহাতব্যহেতুকই'—এই নিয়মটি স্পষ্ট হয় না। তাই এদের দর্শন-প্রহাতব্যহেতুক ভাব অনিয়ত (অনিশ্চিত), কারণ বিচিকিৎসা-সহগত মোহ অহেতুক (সহজাত হেতুহীন)। এ কারণে প্রথম নয়টি ব্যাখ্যাযোগ্য অর্থবিশিষ্ট হয়। অতএব, প্রথম নয় অনুসারে ধর্মত দর্শন-প্রহাতব্যহেতুক ধর্মসমূহকে স্থাপন করে, অর্থত স্থাপন করার জন্য ভগবান দ্বিতীয় নয়টি নির্দেশ করেছেন।

1029. Mahaggatā vā iddhividhādayo. Appamāṇārammaṇā mahaggatā cetopariyapubbenivāsānāgataṃsañāṇasampayuttā.

১০২৯. অথবা ঋদ্ধিবিধ ইত্যাদি হলো মহদ্গত ধর্ম। অপ্রমাণ-আলম্বনযুক্ত মহদ্গত ধর্মসমূহ হলো চেতোপরিয়জ্ঞান, পূর্বেনিবাসনানুস্মৃতিজ্ঞান এবং অনাগতংশজ্ঞানের সাথে সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহ।

1035. Anantare niyuttāni, anantaraphalappayojanāni, anantaraphalakaraṇasīlāni vā ānantarikāni. Tāni pana paṭipakkhena anivāraṇīyaphalattā antarāyarahitānīti ‘‘anantarāyena phaladāyakānī’’ti vuttaṃ. Anantarāyāni vā ānantarikānīti niruttivasena padasiddhi veditabbā. Ekasmimpīti pi-saddena anekasmimpi āyūhite vattabbamevanatthīti dasseti. Na ca tesaṃ aññamaññapaṭibāhakattaṃ atthi appaṭipakkhattā, appaṭipakkhatā ca samānaphalattā anubalappadānato ca. ‘‘Natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā’’ti (dī. ni. 1.168) evamādiko ahetukavādo. ‘‘Karoto kho kārayato chindato chedāpayato…pe… karoto na karīyati pāpa’’nti (dī. ni. 1.166) evamādiko akiriyavādo. ‘‘Natthi dinna’’nti (dī. ni. 1.171; ma. ni. 2.94; 3.91) evamādiko natthikavādo. Etesu purimavādo bandhamokkhānaṃ hetuṃ paṭisedheti, dutiyo kammaṃ, tatiyo vipākanti ayametesaṃ viseso. Tañhīti ahetukādiniyatamicchādiṭṭhiṃ, na pana niyatabhāvaṃ appattaṃ.

১০৩৫. চ্যুতির অব্যবহিত পরে ফলদানে নিযুক্ত, অথবা অব্যবহিত ফলরূপ প্রয়োজনযুক্ত, অথবা অব্যবহিত ফল প্রদানের স্বভাবযুক্ত কর্মসমূহকে 'আনন্তরিক' কর্ম বলা হয়। সেই আনন্তরিক কর্মসমূহ প্রতিপক্ষ কর্মের দ্বারা ফলদান প্রতিরোধ করা যায় না বলে অন্তরায়হীন; তাই বলা হয়েছে—'বাধা ছাড়াই ফলদায়ক'। অথবা অন্তরায়হীন কর্মই 'আনন্তরিক'—এভাবে নিরুক্তি বা ব্যাকরণগত নিয়মে শব্দের ব্যুৎপত্তি জানতে হবে। 'একস্মিম্পি' (একটি কর্মেও) পদে 'পি' (ও) শব্দের দ্বারা বোঝানো হয়েছে যে, অনেক কর্ম সঞ্চিত হলেও তা যে আনন্তরিক হবে, সে বিষয়ে বলার কিছু নেই। এবং তাদের (আনন্তরিক কর্মসমূহের) পরস্পরের প্রতিবাধকতা (বাধা দেওয়ার ক্ষমতা) নেই, কারণ তারা একে অপরের প্রতিপক্ষ নয়। প্রতিপক্ষ না হওয়ার কারণ হলো তাদের ফল সমান (অবীচি নিরয়ে জন্ম) এবং তারা একে অপরকে অনুবল (সহায়তা) প্রদান করে। 'সত্ত্বদের সংক্লেশের (মলিনতার) কোনো হেতু নেই, কোনো প্রত্যয় নেই' ইত্যাদি হলো অহেতুকবাদ। 'নিজে করলে, অন্যকে দিয়ে করালে, নিজে কাটলে, অন্যকে দিয়ে কাটালে... পাপ কাজ করলেও কোনো পাপ করা হয় না' ইত্যাদি হলো অক্রিয়াবাদ। 'দানের কোনো ফল নেই' ইত্যাদি হলো নাস্তিকবাদ। এগুলোর মধ্যে প্রথম বাদটি (অহেতুকবাদ) বন্ধন ও মুক্তির হেতুকে অস্বীকার করে, দ্বিতীয়টি (অক্রিয়াবাদ) কর্মকে এবং তৃতীয়টি (নাস্তিকবাদ) বিপাককে অস্বীকার করে—এই হলো এদের মধ্যকার পার্থক্য। 'তং হি' বলতে অহেতুকবাদ আদি নিয়ত মিথ্যাদৃষ্টিকে বোঝায়, যা নিয়তভাবে (অপরিবর্তনীয় অবস্থায়) পৌঁছেছে।

1039. Paccayaṭṭhenāti maggapaccayasaṅkhātena sampayogavisiṭṭhena paccayabhāvenāti veditabbaṃ. Ettha ca maggaṅgānaṃ ṭhapanaṃ maggapaccayabhāvarahite maggahetuke [Pg.165] dassetuṃ, tena maggahetuke asaṅkarato vavatthapeti. Sace pana koci vadeyya ‘‘ekekaṃ aṅgaṃ ṭhapetvā taṃtaṃsampayuttānaṃ maggahetukabhāvepi ‘maggaṅgāni ṭhapetvā’ti idaṃ vacanaṃ yujjatī’’ti. Evañhi sati tatiyanaye viya idhāpi ‘‘ṭhapetvā’’ti na vattabbaṃ siyā, vuttañcetaṃ, tasmā vuttanayenevattho veditabbo. Maggaṅgāmaggaṅgānañhi sampayuttānaṃ visesadassanattho ayaṃ nayoti. Sesamaggaṅgānaṃ pubbe ṭhapitānanti adhippāyo. Phassādīnañhi purimanayepi maggahetukatā siddhāti.

১০৩৯. 'প্রত্যয়ার্থে' বলতে মার্গপ্রত্যয় নামক সম্প্রযোগ-বিশিষ্ট প্রত্যয়ভাবের দ্বারা—এরূপ জানতে হবে। এখানে মার্গঙ্গসমূহকে বাদ দেওয়া হয়েছে মার্গপ্রত্যয়ভাব-রহিত মার্গহেতুক ধর্মসমূহকে দেখানোর জন্য; এর দ্বারা মার্গহেতুক ধর্মসমূহকে মিশ্রণ না করে পৃথকভাবে নির্ধারণ করা হয়েছে। যদি কেউ বলে—'একটি একটি অঙ্গ বাদ দিয়ে সেই সেই অঙ্গের সাথে সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহের মার্গহেতুক ভাব হলেও "মার্গঙ্গসমূহ বাদ দিয়ে" এই বাক্যটি যুক্তিসঙ্গত হয়।' যদি এমনটি হতো, তবে তৃতীয় নয়ের মতো এখানেও 'বাদ দিয়ে' কথাটি বলা উচিত হতো না; কিন্তু তা বলা হয়েছে। তাই উক্ত নয় অনুসারেই অর্থ জানতে হবে। মার্গঙ্গ ও অ-মার্গঙ্গ সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহের বিশেষত্ব দেখানোর উদ্দেশ্যেই এই নয়টি। পূর্বে অবশিষ্ট মার্গঙ্গসমূহকে বাদ দেওয়া হয়েছিল—এই হলো অভিপ্রায়। কারণ স্পর্শ ইত্যাদির প্রথম নয়েও মার্গহেতুকতা সিদ্ধ হয়েছে।

Sammādiṭṭhiyā dutiyanayepi ṭhapitāya tatiyanaye sahetukabhāvo dassito. Kathaṃ dassito, nanu ariyamaggasamaṅgissa ‘‘alobho adoso ime dhammā maggahetū’’ti (dha. sa. 1039) avatvā ‘‘alobho adoso amoho ime dhammā maggahetū’’ti visuṃ sammādiṭṭhiādike maggahetū dassetvā ‘‘taṃsampayutto…pe… viññāṇakkhandho’’ti (dha. sa. 1039) visuṃ maggahetukānaṃ dassitattā ‘‘maggahetūsu amoho’’ti (dha. sa. 1039) vuttāya sammādiṭṭhiyā maggahetukatā na dassitā siyā? No na dassitā. Yathā hi tīṇi saṃyojanāni dassetvā ‘‘tadekaṭṭho lobho doso moho, ime dhammā dassanena pahātabbahetū’’ti (dha. sa. 1017) visuṃ pahātabbahetū niyametvā ‘‘tadekaṭṭhā ca kilesā’’tiādivacanena (dha. sa. 1017) lobhadosamohā ca aññamaññasahajekaṭṭhā aññamaññasampayuttā saṅkhārakkhandhabhūtā ca dassanenapahātabbahetukāti dassitā honti, evamidhāpi ‘‘alobhādayo ime dhammā maggahetū’’ti nigamitāpi aññamaññasampayuttasaṅkhārakkhandhabhāvato taṃsampayuttasaṅkhārakkhandhavacanena ‘‘maggahetukā’’ti dassitā evāti siddhaṃ hoti, sammādiṭṭhiyāpi amohoti vuttāya maggahetukabhāvadassanaṃ. Sace pana yo dutiyanaye maggo ceva hetu cāti vutto, tato aññasseva aññena asādhāraṇena pariyāyena maggahetubhāvaṃ dassetvā taṃsampayogato sammādiṭṭhiyā maggahetukabhāvadassanattho tatiyanayo siyā. ‘‘Ariyamaggasamaṅgissa alobho adoso ime dhammā maggahetū’’tiādi vattabbaṃ siyā. Yasmā pana ‘‘maggahetū’’ti iminā aññena sādhāraṇena pariyāyena yesaṃ maggahetubhāvo sambhavati, te sabbe ‘‘maggahetū’’ti dassetvā taṃsampayuttānaṃ [Pg.166] tesaṃ aññesañca maggahetukabhāvadassanattho tatiyanayo, tasmā tattha ‘‘amoho’’tipi vuttaṃ. Na hi so maggahetu na hotīti. Ime pana tayopi nayā atthavisesavasena nikkhittattā atthato nikkhepā daṭṭhabbā. Atha vā sarūpena vacanaṃ dhammato nikkhepo, atthena atthatoti evampi yojanā sambhavati. Tattha dutiyatatiyanayā sarūpato hetuhetumantudassanavasena dhammato nikkhepo. Paṭhamanayo tathāadassanato atthena ca maggaṅgataṃsampayuttānaṃ hetuhetumantubhāvāvagamanato atthato nikkhepoti.

দ্বিতীয় নয়েও বাদ দেওয়া সম্যকদৃষ্টির সহেতুক ভাব তৃতীয় নয়ে প্রদর্শন করা হয়েছে। কীভাবে প্রদর্শন করা হয়েছে? আর্যমার্গ-সমঙ্গী ব্যক্তির ক্ষেত্রে 'অলোভ, অদ্বেষ—এই ধর্মসমূহ মার্গহেতু' এরূপ না বলে, 'অলোভ, অদ্বেষ, অমোহ—এই ধর্মসমূহ মার্গহেতু' এভাবে পৃথকভাবে সম্যকদৃষ্টি আদি মার্গহেতুসমূহকে প্রদর্শন করে, 'তার সাথে সম্প্রযুক্ত... বিজ্ঞানস্কন্ধ' এভাবে পৃথকভাবে মার্গহেতুক ধর্মসমূহকে প্রদর্শন করার কারণে, 'মার্গহেতুসমূহের মধ্যে অমোহ' এভাবে উক্ত সম্যকদৃষ্টির মার্গহেতুকতা কি প্রদর্শিত হয়নি? না, প্রদর্শিত হয়নি তা নয় (অবশ্যই প্রদর্শিত হয়েছে)। যেমন তিনটি সংযোজন প্রদর্শন করে 'তদেকট্ঠ লোভ, দ্বেষ, মোহ—এই ধর্মসমূহ দর্শন-প্রহাতব্যহেতু' এভাবে পৃথকভাবে প্রহাতব্যহেতু নির্ধারণ করে, 'তদেকট্ঠ ক্লেশসমূহ' ইত্যাদি বাক্যের দ্বারা লোভ, দ্বেষ ও মোহ এবং পরস্পরের সহজাত-একট্ঠ, পরস্পরের সম্প্রযুক্ত ও সংস্কারস্কন্ধীভূত ধর্মসমূহকে দর্শন-প্রহাতব্যহেতুক হিসেবে প্রদর্শন করা হয়; এখানেও সেইরূপ 'অলোভ আদি এই ধর্মসমূহ মার্গহেতু' এভাবে উপসংহার করা হলেও, পরস্পরের সম্প্রযুক্ত সংস্কারস্কন্ধ হওয়ার কারণে তার সাথে সম্প্রযুক্ত সংস্কারস্কন্ধ বাক্যের দ্বারা 'মার্গহেতুক' হিসেবে প্রদর্শিতই হয়েছে—তা সিদ্ধ হয়। সম্যকদৃষ্টিরও 'অমোহ' হিসেবে উক্ত মার্গহেতুক ভাব প্রদর্শন সিদ্ধ হয়। কিন্তু যদি দ্বিতীয় নয়ে যা 'মার্গ এবং হেতু' হিসেবে উক্ত হয়েছে, তা থেকে ভিন্ন কিছুরই অন্য এক অনন্য পর্যায়ের দ্বারা মার্গহেতু ভাব প্রদর্শন করে তার সম্প্রযোগের কারণে সম্যকদৃষ্টির মার্গহেতুক ভাব প্রদর্শনের উদ্দেশ্যে তৃতীয় নয়টি হতো, তবে 'আর্যমার্গ-সমঙ্গী ব্যক্তির অলোভ, অদ্বেষ—এই ধর্মসমূহ মার্গহেতু' ইত্যাদি বলা উচিত হতো। কিন্তু যেহেতু 'মার্গহেতু' এই সাধারণ পর্যায়ের দ্বারা যাদের মার্গহেতু ভাব সম্ভব হয়, তাদের সকলকে 'মার্গহেতু' হিসেবে প্রদর্শন করে তাদের সাথে সম্প্রযুক্ত এবং অন্যান্য ধর্মসমূহের মার্গহেতুক ভাব প্রদর্শনের উদ্দেশ্যে তৃতীয় নয়টি রচিত, তাই সেখানে 'অমোহ'ও বলা হয়েছে। কারণ তা যে মার্গহেতু নয়, তা নয়। এই তিনটি নয়ই অর্থ-বিশেষের কারণে স্থাপিত হওয়ায় অর্থত নিক্ষেপ (স্থাপন) হিসেবে দেখতে হবে। অথবা, স্বরূপত বাক্য হলো ধর্মত নিক্ষেপ এবং অর্থত বাক্য হলো অর্থত নিক্ষেপ—এভাবেও যোজনা সম্ভব। সেখানে দ্বিতীয় ও তৃতীয় নয় স্বরূপত হেতু ও হেতুষুক্ত ধর্মের প্রদর্শনের মাধ্যমে ধর্মত নিক্ষেপ. প্রথম নয়টি সেভাবে প্রদর্শন না করার কারণে এবং অর্থত মার্গঙ্গ ও তৎসম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহের হেতু ও হেতুষুক্ত ভাবের অবগমনের কারণে অর্থত নিক্ষেপ।

1040. Yasmiṃ sabhāvadhamme ninnapoṇapabbhārabhāvena cittaṃ pavattati, so tassa ārammaṇādhipati veditabbo. Cetopariyañāṇena jānitvā paccavekkhamāno tena paccavekkhamānoti vutto. Etthāpīti etasmimpi aṭṭhakathāvacane, ettha vā paṭṭhāne maggādīni ṭhapetvā aññesaṃ adhipatipaccayabhāvassa avacaneneva paṭikkhepapāḷiyaṃ. Ayamevatthoti attano maggaphalaṃ ṭhapetvāti attho. Vīmaṃsādhipateyyanti padhānena adhipatinā sahajātādhipati nidassito, tayidaṃ nayadassanamattameva hotīti aññopi evaṃpakāro sahajāto maggādhipati nidassito hoti, tasmā vīriyādhipateyyanti ca yojetabbaṃ. Idampi hi atthato vuttamevāti.

১০৪০. যে পরমার্থ স্বভাবধর্মে নতি, প্রবণতা ও প্রাগ্ভারভাবে চিত্ত প্রবৃত্ত হয়, তা সেই চিত্তের আলম্বনাধিপতি হিসেবে জানতে হবে। চেতোপরিয়জ্ঞানের দ্বারা জেনে প্রত্যবেক্ষণকারীকে 'তার দ্বারা প্রত্যবেক্ষণকারী' বলা হয়েছে। 'এখানেও' বলতে এই অট্ঠকথা বাক্যেও, অথবা এই পট্ঠানে মার্গ ইত্যাদিকে বাদ দিয়ে অন্যদের অধিপতি-প্রত্যয়ভাব না বলার দ্বারাই প্রত্যাখ্যানকারী পালিতে 'এই অর্থই' বলতে নিজের মার্গ ও ফলকে বাদ দিয়ে—এই অর্থ। 'বীমাংসাধিপতি' পদের দ্বারা প্রধান অধিপতির মাধ্যমে সহজাত অধিপতিকে নির্দেশ করা হয়েছে; তা কেবল পদ্ধতি প্রদর্শনের জন্য মাত্র। তাই অন্যও এই প্রকারের সহজাত মার্গাধিপতি (যেমন বীর্য) নির্দেশিত হয়; অতএব 'বীর্যাধিপতি'ও যোজনা করতে হবে। কারণ এটিও অর্থত উক্তই হয়েছে।

1041. Attano sabhāvo attabhāvo. Laddhokāsassa kammassa vipāko kappasahassātikkame uppajjati anekakappasahassāyukānaṃ sattānaṃ, kappasahassātikkamepi vā laddhokāsaṃ yaṃ bhavissati, tadapi laddhokāsamevāti attano vipākaṃ sandhāya vuccati. Natthi nāma na hotīti anuppanno nāma na hotīti adhippāyo. Uppādīsu antogadhattā ‘‘uppādino dhammā’’ti etena vacanena vuccatīti katvā āha ‘‘uppādino dhammā nāma jāto’’ti. Arūpasaṅkhāto attāti arūpabhavaṅgaṃ āha. Tattha ākāsānañcāyatanasaññādimayo attāti hi atthato vohāro pavattoti.

১০৪১. নিজের স্বভাবই হলো আত্মভাব। অনেক সহস্র কল্প আয়ুবিশিষ্ট সত্ত্বদের ক্ষেত্রে সুযোগপ্রাপ্ত কর্মের বিপাক সহস্র কল্প অতিক্রান্ত হওয়ার পর উৎপন্ন হয়; অথবা সহস্র কল্প অতিক্রান্ত হওয়ার পরেও যা সুযোগপ্রাপ্ত হবে, তাও সুযোগপ্রাপ্তই—এভাবে নিজের বিপাককে লক্ষ্য করে বলা হয়। 'নেই বলতে যা উৎপন্ন হয়নি তা নয়'—অর্থাৎ অনুৎপন্ন বলতে যা নেই তা নয়, এই হলো অভিপ্রায়। উৎপাদ ইত্যাদির অন্তর্গত হওয়ার কারণে 'উৎপাদশীল ধর্মসমূহ' এই বাক্যের দ্বারা বলা যায় বলে গ্রন্থকার বলেছেন—'উৎপাদশীল ধর্মসমূহ বলতে জাত (উৎপন্ন) ধর্ম'। 'অরূপ-সংখ্যাত আত্মা' বলতে অরূপ ভবাঙ্গকে বুঝিয়েছেন। কারণ সেখানে 'আকাশানন্ত্যাযতন সংজ্ঞা আদিময় আত্মা'—এভাবে অর্থত লোকব্যবহার প্রবৃত্ত হয়েছে।

Yadi pana āyū…pe… sabbaṃ vipākaṃ dadeyya, aladdhokāsañca vipākaṃ detīti katvā vipakkavipākañca dadeyya, tato ekasseva kammassa sabbavipākena bhavitabbanti aññassa kammassa okāso na bhaveyya niratthakattā[Pg.167], uppattiyāyeva okāso na bhaveyya, uppannassa vā phaladāne. Atha vā aladdhokāsassa vipākadāne paccayantararahitassapi vipākadānaṃ āpannanti avijjātaṇhādipaccayantarakhepakassa aññassa apacayagāmikammassa kammakkhayakarassa okāso na bhaveyya. Bhāvitepi magge avijjādipaccayantararahitassa ca kammassa vipaccanato samatthatā na siyāti attho. Sabbadā vā vipākappavattiyā eva bhavitabbattā vipākato aññassa pavattiokāso na bhaveyya. Taṃ panāti āyūhitaṃ kammaṃ. Idaṃ pana dhuvavipākassa vipākena adhuvavipākassapi laddhokāsassa vipākaṃ uppādīti dassetuṃ āraddhanti daṭṭhabbaṃ. Aṭṭha samāpattiyo ca balavavirahe aggamaggabhāvanāvirahe ca appahīnasabhāvato dhuvaṃ vipaccantīti dhuvavipākāti vuttā. Āyūhitakamme vuccamāne anuppannaṃ kasmā vuttanti? Yaṃ āyūhitaṃ bhavissati, tatthāpi āyūhita-saddappavattisabbhāvā.

কিন্তু যদি সঞ্চিত...পে... সমস্ত বিপাক প্রদান করে, এবং সুযোগ না পাওয়া কর্মও বিপাক দেয়—এরূপ বিবেচনা করে পরিপক্ব বিপাকও পুনরায় প্রদান করে, তাহলে একটিমাত্র কর্মেরই সমস্ত বিপাক হওয়া উচিত; ফলে অন্য কর্মের কোনো সুযোগ থাকবে না, কারণ তা নিরর্থক হয়ে পড়বে। অথবা উৎপন্ন কর্মের ফলদানের ক্ষেত্রে উৎপত্তিরই সুযোগ থাকবে না। অথবা, সুযোগ না পাওয়া কর্মের ফলদানের ক্ষেত্রে অবিদ্যা, তৃষ্ণা আদি অন্য প্রত্যয় রহিত কর্মেরও ফলদান আপতিত হয়; ফলে অবিদ্যা, তৃষ্ণা আদি অন্য প্রত্যয় ক্ষয়কারী এবং কর্মক্ষয়কারী অন্য অপচয়গামী কর্মের (মার্গকর্মের) কোনো সুযোগ থাকবে না। মার্গ ভাবিত হলেও অবিদ্যা আদি অন্য প্রত্যয় রহিত কর্মেরও বিপাক দেওয়ার কারণে কর্মক্ষয় করার সামর্থ্য থাকবে না—এই হলো অর্থ। অথবা সর্বদা কেবল বিপাকের প্রবৃত্তিই হওয়া উচিত বলে বিপাক ভিন্ন অন্য কিছুর (কুশল, অকুশল, ক্রিয়া চিত্তের) প্রবৃত্তির সুযোগ থাকবে না। 'তং পন' বলতে সঞ্চিত কর্ম। এবং এটি ধ্রুববিপাক কর্মের বিপাকের সাথে অধ্রুববিপাক সুযোগপ্রাপ্ত কর্মেরও বিপাক উৎপন্ন হয়—তা দেখানোর জন্য আরম্ভ করা হয়েছে—এরূপ দেখতে হবে। এবং অষ্ট সমাপত্তি প্রবল প্রতিপক্ষ কর্মের অভাবে এবং অগ্রমার্গ ভাবনার অভাবে অপ্রহীন স্বভাবের কারণে অবশ্যই বিপাক দেয় বলে এদের 'ধ্রুববিপাক' বলা হয়েছে। সঞ্চিত কর্মের কথা বলা হলে অনুৎপন্ন কর্মের কথা কেন বলা হয়েছে? কারণ যা ভবিষ্যতে সঞ্চিত হবে, সেখানেও 'আয়ূহিত' শব্দের প্রয়োগের যোগ্যতা রয়েছে।

1050. Upādinnāti ettha na upetena ādinnāti ayamattho, upasaddo pana upasaggamattameva, tasmā upādānārammaṇā upādānehi, aññe ca anabhinivesena ‘‘ahaṃ maggaṃ bhāvayiṃ, mama maggo uppanno’’tiādikena gahaṇena ādinnā icceva upādinnā. Upādinna-saddena vā amaggaphaladhammāyeva vuttā, itarehi maggaphaladhammā cāti veditabbaṃ.

১০৫০. "উপাদিন্ন" (উপাদান দ্বারা গৃহীত) - এখানে "উপ" (নিকটবর্তী বা সংযুক্ত) শব্দ দ্বারা গৃহীত - এই অর্থটি সঠিক নয়। বরং "উপ" উপসর্গটি কেবল একটি উপসর্গ মাত্র। অতএব, উপাদানসমূহের আলম্বনস্বরূপ লৌকিক ধর্মসমূহ উপাদানসমূহ দ্বারা গৃহীত হয়েছে এবং অন্যান্য মার্গ-ফল ধর্মসমূহও আসক্তিহীনভাবে "আমি মার্গ ভাবনা করেছি, আমার মার্গ উৎপন্ন হয়েছে" ইত্যাদি প্রত্যবেক্ষণ জ্ঞানের গ্রহণের মাধ্যমে গৃহীত হয়েছে - এই কারণেই এগুলোকে "উপাদিন্ন" বলা হয়। অথবা, "উপাদিন্ন" শব্দ দ্বারা মার্গ ও ফল ব্যতীত অন্যান্য ধর্মসমূহকেই বোঝানো হয়েছে এবং অন্যান্য শব্দ দ্বারা মার্গ ও ফল ধর্মসমূহকেও বোঝানো হয়েছে বলে জানতে হবে।

Tikanikkhepakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ত্রিক-নিক্ষেপ কথার বর্ণনা সমাপ্ত হলো।

Dukanikkhepakathāvaṇṇanā

দুক-নিক্ষেপ কথার বর্ণনা।

1062. Mettāyanavasenāti mettāpharaṇavasena. ‘‘Mettayanavasenā’’ti vattabbe dīghaṃ katvā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Mettā, medanaṃ vā mettāyanaṃ, tañca sinehavasena. Anudayatīti anudāti vattabbe ‘‘anuddā’’ti da-kārāgamanaṃ katvā vuttaṃ. Anuddāyanākāroti anurakkhaṇākāro. Rakkhaṇañhi dāyanā. Anuddāyitassāti anuddāya ayitassa. ‘‘Jātipi dukkhā’’tiādiṃ suṇantassa savane, aniccādito sammasantassa sammasane, maggenettha sammohaṃ viddhaṃsentassa paṭivedhe, paṭivijjhitvā paccavekkhantassa paccavekkhaṇeti catūsu kālesu dukkhe ñāṇaṃ vattati.

১০৬২. "মেত্তায়নবসেন" অর্থ মৈত্রী বিস্তারের প্রভাবে। যেখানে "মেত্তয়নবসেন" বলা উচিত ছিল, সেখানে দীর্ঘস্বর করে বলা হয়েছে বলে জানতে হবে। মৈত্রী বা স্নেহভাবই হলো "মেত্তায়ন", এবং তা স্নেহের প্রভাবে হয়ে থাকে। "অনুদয়তি" (অনুকম্পা করে) অর্থে "অনুদা" বলা উচিত হলেও "দ" কারের আগমন ঘটিয়ে "অনুদ্ধা" বলা হয়েছে। "অনুদ্ধায়নাকার" অর্থ সুরক্ষাদানের আকার বা প্রকৃতি। কারণ সুরক্ষাদানই হলো দয়া বা অনুকম্পা। "অনুদ্ধায়িতস্স" অর্থ অনুকম্পাপূর্বক প্রবৃত্ত চিত্তের। "জাতিপি দুক্খা" (জন্মও দুঃখদায়ক) ইত্যাদি বাণী শ্রবণকারীর শ্রবণের সময়, অনিত্য আদি রূপে মননকারীর মননের সময়, মার্গের দ্বারা এই দুঃখ সত্যে মোহ বিনাশকারীর প্রতিবেধের (উপলব্ধির) সময় এবং প্রতিবেধ লাভ করে প্রত্যবেক্ষণকারীর প্রত্যবেক্ষণের সময় - এই চার কালে দুঃখ সত্যে জ্ঞান প্রবর্তিত হয়।

1065. Cittassa [Pg.168] saṃrañjanaṃ cittassa sārāgo. Gijjhantīti abhikaṅkhanti. Sañjaṃntīti bandhanti. Lagganaṭṭhenāti saṃvaraṇaṭṭhena, olambanaṭṭhena vā. Tassa tasseva bhavassāti kāmabhavādisaṅkhātassa vipākakaṭattārūpassa abhinibbattiatthaṃ paṭisandhiyā paccayabhāvavasena parikaḍḍhati. Cittamassa bhavantare vidhāvati nibbattati. Taṇhāvipphanditaniveso aṭṭhasatataṇhāvicaritādibhāvena taṇhāpavattiyeva.

১০৬৫. চিত্তের রঞ্জিত হওয়া বা আসক্ত হওয়াই হলো চিত্তের "সারাগ" (তীব্র আসক্তি)। "গিজ্ঝন্তি" অর্থ অত্যন্ত আকাঙ্ক্ষা করে। "সঞ্জন্তি" অর্থ বন্ধন করে। "লগ্গনট্ঠেন" (আটকে থাকার অর্থে) অর্থ সংযম বা আবরণের অর্থে অথবা ঝুলন্ত বা লম্বিত থাকার অর্থে। "তস্স তস্সেব ভবс্স" অর্থ কামভব আদি নামে অভিহিত বিপাক নামস্কন্ধ ও কত্তত্তারূপের উৎপত্তির জন্য প্রতিসন্ধির প্রত্যয়ভাবের প্রভাবে আকর্ষণ করে। এর ফলে চিত্ত অন্য ভবে ধাবিত হয় এবং উৎপন্ন হয়। তৃষ্ণার নানাবিধ স্পন্দন ও অভিনিবেশ হলো একশত আট প্রকার তৃষ্ণা-বিচরণের মাধ্যমে তৃষ্ণারই প্রবৃত্তি বা প্রকাশ।

Saritānīti rāgavasena allāni. Taṃsampayuttapītivasena siniddhāni sinehitāni. Visatāti vitthatā. Rūpādīsu tebhūmakadhammesu byāpanavasena visaṭā. Purimavacanameva ta-kārassa ṭa-kāraṃ katvā vuttaṃ. Visālāti vipulā. Visakkatīti parisappati, sahati vā. Ratto hi rāgavatthunā pādena tāliyamānopi sahatīti. Osakkanaṃ, vipphandanaṃ vā visakkananti vadanti. Aniccādiṃ niccādito gaṇhantī visaṃvādikā hoti. Visaṃharatīti tathā tathā kāmesu ānisaṃsaṃ passantī vividhehākārehi nekkhammābhimukhappavattito cittaṃ saṃharati saṅkhipati. Visaṃ vā dukkhaṃ, taṃ harati vahatīti attho. Dukkhanibbattakassa kammassa hetubhāvato visamūlā, visaṃ vā dukkhavedanāmūlaṃ etissāti visamūlā. Dukkhasamudayattā visaṃ phalaṃ etissāti visaphalā. Taṇhāya rūpādikassa dukkhasseva paribhogo hoti, na amatassāti sā ‘‘visaparibhogā’’ti vuttā. Sabbattha niruttivasena padasiddhi veditabbā. Yo panettha padhāno attho, taṃ dassetuṃ puna ‘‘visatā vā panā’’tiādi vuttaṃ. Itthabhāvaññathābhāvanti manussabhāvadevādibhāvabhūtaṃ.

"সরিতানি" অর্থ রাগের প্রভাবে আর্দ্র বা সিক্ত। সেই রাগের সাথে যুক্ত প্রীতির প্রভাবে মসৃণ বা আঠালো। "বিসতা" অর্থ विस्तृत। রূপ আদি ত্রিভূমিক ধর্মসমূহে পরিব্যাপ্ত হওয়ার কারণে পরিব্যাপ্ত। পূর্ববর্তী "বিসতা" শব্দেরই 'ত' কারের স্থানে 'ট' কার করে "বিসটা" বলা হয়েছে। "বিসালা" অর্থ বিপুল বা প্রভূত। "বিসকতি" অর্থ চারদিকে বিচরণ করে, অথবা সহ্য করে। কারণ রাগে আসক্ত ব্যক্তি রাগের বস্তুর (যেমন পুরুষ বা নারী) দ্বারা পা দিয়ে আঘাতপ্রাপ্ত হলেও তা সহ্য করে। অথবা, পশ্চাদপসরণ বা কম্পনকে "বিসকন" বলা হয়। অনিত্য আদি পঞ্চস্কন্ধকে নিত্য আদি রূপে গ্রহণ করার কারণে তা বিভ্রান্তিকর বা প্রতারণামূলক হয়। "বিসংহরতি" অর্থ সেই সেই কামগুণসমূহে আস্বাদন বা সুফল দর্শন করে নানাবিধ উপায়ে নৈষ্ক্রম্যের অভিমুখী প্রবৃত্তি থেকে চিত্তকে সংকুচিত বা প্রত্যাহার করে নেয়। অথবা, "বিস" অর্থ দুঃখ, তা হরণ বা বহন করে - এই অর্থে "বিসমূলা" (দুঃখের কারণ)। দুঃখ উৎপাদনকারী কর্মের হেতু হওয়ার কারণে তা "বিসমূলা"। অথবা, এই তৃষ্ণার "বিস" অর্থাৎ দুঃখবেদনাই হলো মূল বা কারণ, তাই তা "বিসমূলা"। দুঃখের সমুদয় হওয়ার কারণে "বিস" অর্থাৎ দুঃখই এর ফল, তাই তা "বিসফলা"। তৃষ্ণার দ্বারা রূপ আদি দুঃখেরই কেবল উপভোগ হয়, অমৃতের (নির্বাণের) উপভোগ হয় না, তাই তাকে "বিসপরিলোভা" (বা বিষ উপভোগের মতো) বলা হয়েছে। সর্বত্র নিরুক্তি (শব্দতত্ত্ব) অনুসারে পদসিদ্ধি জানতে হবে। তবে এখানে যে অর্থটি প্রধান, তা দেখানোর জন্য পুনরায় "বিসতা বা পনা" ইত্যাদি বলা হয়েছে। "ইত্থভাবঞ্ঞথাভাবং" অর্থ মনুষ্যভাব, দেবভাব আদি রূপে উৎপন্ন হওয়া (সংসার)।

Paṇidhānakavasenāti cittassa rūpādīsu ṭhapanakavasena. Aññopi bandhu taṇhāya eva hoti, so pana abandhupi hoti. Taṇhā pana niccasannissitāti ‘‘pāṭiyekko bandhū’’ti vuttā. Asanatoti byāpanato bhuñjanato ca. Tadubhayaṃ dasseti ‘‘ajjhottharaṇato’’tiādinā. Āsīsanavasenāti icchanavasena. Aññenākārenāti jappanājappitattānaṃ jappāya anaññattadassanākārena. Cittaṃ pariyuṭṭhātīti cittaṃ mūsati. Mārapāsoti mārena gahitatāya rāgo mārapāso.

"পণিধানকবসেন" অর্থ চিত্তকে রূপ আদি বিষয়ে স্থাপন করার প্রভাবে। তৃষ্ণার কারণে অন্য আত্মীয়ও হয়ে থাকে, কিন্তু সেই আত্মীয় কখনো অনাত্মীয়ও হতে পারে। কিন্তু তৃষ্ণা হলো সর্বদা আশ্রিত আত্মীয়, তাই একে "পৃথক আত্মীয়" (পাটিয়েক্কো বন্ধু) বলা হয়েছে। "অসন" অর্থ পরিব্যাপ্ত হওয়া এবং ভোগ করা। "অজ্ঝত্থরণতো" (আচ্ছন্ন করার কারণে) ইত্যাদি পদের দ্বারা এই উভয় অর্থই দেখানো হয়েছে। "আসীসনবসেন" অর্থ ইচ্ছা বা আকাঙ্ক্ষার প্রভাবে। "অন্যেনাকারেণ" অর্থ জল্পনা বা প্রলাপের দ্বারা অন্য রূপ না দেখানোর আকারে। "চিত্তং পরিযুট্ঠাতি" অর্থ চিত্তকে (কুশল চিত্তকে) লুণ্ঠন বা হরণ করে। "মারপাসো" (মারের ফাঁদ) অর্থ মার কর্তৃক গৃহীত হওয়ার কারণে রাগকে মারের ফাঁদ বলা হয়।

1066. Saṅkhāresu uppanno kammapathabhedaṃ na karotīti etena sattesu uppanno aṭṭhānakopo karotīti viññāyati. ‘‘Atthaṃ me nācari[Pg.169], na carati, na carissati, piyassa me manāpassa atthaṃ nācari, na carati, na carissati, appiyassa me amanāpassa anatthaṃ nācari, na carati, na carissatī’’ti uppajjamānopi hi kopo avatthusmiṃ uppannattā aṭṭhānakopo eva bhavituṃ yutto. Āghātentoti hananto. Punaruttidoso paṭisedhitoti dosa-padassa paṭivirodha-padassa ca dvikkhattuṃ āgatattā vuttaṃ. Paṭighassa vā visesanatthaṃ pubbe ‘‘paṭivirodho’’ti, padosādivisesanatthaṃ ‘‘doso’’ti ca vuttaṃ, dussanādivisesanatthaṃ pacchā ‘‘doso’’ti, virodhavisesanatthañca ‘‘paṭivirodho’’ti vuttanti natthi punaruttidoso.

১০৬৬. "সংস্কারসমূহে উৎপন্ন ক্রোধ কর্মপথের ভেদ ঘটায় না" - এই বাক্যের দ্বারা বোঝা যায় যে, সত্ত্বগণের প্রতি উৎপন্ন অস্থান-ক্রোধ (অকারণে উৎপন্ন ক্রোধ) কর্মপথের ভেদ ঘটাতে পারে। কারণ, "সে আমার হিত সাধন করেনি, করছে না, করবে না; আমার প্রিয় ও মনোহর ব্যক্তির অহিত সাধন করেছে, করছে, করবে; আমার অপ্রিয় ও অমনোহর ব্যক্তির হিত সাধন করেছে, করছে, করবে" - এভাবে উৎপন্ন ক্রোধও অকারণে (অযোগ্য বিষয়ে) উৎপন্ন হওয়ার কারণে অস্থান-ক্রোধ হওয়াই যুক্তিসঙ্গত। "আঘাতেন্তো" অর্থ হিংসা বা পীড়ন করা। পুনরুক্তি দোষ পরিহার করার জন্য "দোষ" পদ এবং "পটিবিরোধ" পদ দুইবার আসার কারণে বলা হয়েছে। অথবা, প্রতিঘের বিশেষণের জন্য পূর্বে "পটিবিরোধ" এবং প্রদোষ আদি বিশেষণের জন্য "দোষ" বলা হয়েছে; আবার দূষণ আদি বিশেষণের জন্য পরে "দোষ" এবং বিরোধ বিশেষণের জন্য "পটিবিরোধ" বলা হয়েছে, তাই এখানে কোনো পুনরুক্তি দোষ নেই।

1091. Aniddhāritaparicchede dhammānaṃ atthitāmattadīpake mātikuddese aparicchedena bahuvacanena uddeso katoti bahuvacaneneva pucchati – ‘‘katame dhammā appaccayā’’ti. Sabhāvasaṅkhāparicchedādivasena hi dhamme ajānantassa vasena uddeso pucchā ca karīyatīti. Tasmā paricchedaṃ akatvā uddiṭṭhā pucchitā ca. Imeti asaṅkhatadhātuto uddhaṃ natthīti dīpanatthaṃ ekampi taṃ niddisitvā bahuvacaneneva nigamanaṃ kataṃ niddesato pubbe bodhaneyyassa ajānanakālaṃ upādāya.

১০৯১. যেহেতু অনির্ধারিত সীমাবিশিষ্ট পরমার্থ ধর্মসমূহের অস্তিত্বমাত্র প্রদর্শনকারী মাতৃকা-উদ্দেশে কোনো সীমা নির্ধারণ না করে বহুবচনান্ত শব্দের দ্বারা নির্দেশ করা হয়েছে, তাই বহুবচনান্ত শব্দের দ্বারাই প্রশ্ন করা হয়েছে - "কতমে ধম্মা অপচ্চয়া" (কোন ধর্মসমূহ অপ্রত্যয় বা অসংষ্কৃত)? কারণ, স্বভাব ও সংখ্যার সীমা নির্ধারণ আদি অনুসারে ধর্মসমূহকে না জানা শ্রোতার উদ্দেশ্যে নির্দেশ ও প্রশ্ন করা হয়ে থাকে। অতএব, সীমা নির্ধারণ না করেই সংক্ষেপে নির্দেশ করা হয়েছে এবং প্রশ্নও করা হয়েছে। অসংষ্কৃত ধাতু (নির্বাণ) ব্যতীত অন্য কোনো অপ্রত্যয় ধর্ম নেই - এটি দেখানোর জন্য নির্দেশের পূর্বে বোধেয় (ধর্ম উপলব্ধিযোগ্য) সত্ত্বের অজ্ঞানতার কালকে লক্ষ্য করে সেই অসংষ্কৃত ধাতুকে এককভাবে প্রদর্শনপূর্বক "ইমে" (এই ধর্মসমূহ) ইত্যাদি বহুবচনান্ত শব্দের দ্বারাই উপসংহার করা হয়েছে।

1101. Kiṃ pana natthi, kiṃ tena na vuttāti yojanā kātabbā. Idameva manoviññeyyanti niyamābhāvo vavatthānābhāvo. Cakkhuviññāṇādiviññeyyameva cakkhādiviññeyyanti pāḷiyaṃ vuttanti manoviññāṇaviññeyyenapi manoviññeyyena bhavitabbanti katvā aṭṭhakathāya ‘‘kiṃ pana manoviññāṇenā’’tiādi vuttaṃ. Kehici viññeyyā kehici aviññeyyāti idaṃ kāmāvacaraṃ manoviññāṇaṃ ārammaṇādivasena bhinditvā yojetabbaṃ. Rūpāvacarādiārammaṇena hi kāmāvacaramanoviññāṇena rūparāgādisampayuttena ca kāmāvacaradhammā na viññeyyā, itarena ca viññeyyā. Evaṃ kāmāvacarānameva ārammaṇānaṃ kesañci saddādīnaṃ rūpārammaṇādīhi aviññeyyatā viññeyyatā ca yojetabbā, tathā dvārabhedavasena. Atha vā somanassasahagatasantīraṇaṃ iṭṭhārammaṇamevāti itaraṃ tena na viññeyyaṃ. Evaṃ upekkhāsahagate kusalavipāke akusalavipāke cāti sabbattha yathāyogaṃ yojetabbaṃ. Rūpāvacarādayo kāmāvacaravipākādīhi aviññeyyā, kecideva viññeyyā [Pg.170] arūpāvacarehīti yojetabbaṃ anuvattamānattā. Nibbānena aviññeyyattāti ‘‘kehici aviññeyyā’’ti imassa padassa atthasambhavamattaṃ sandhāya vuttaṃ, na nibbānassa anuvattamānamanoviññāṇabhāvato.

১১০১. "তবে কি নেই, তবে কি তার দ্বারা বলা হয়নি?" - এভাবে বাক্যযোজনা করতে হবে। "কেবল এটিই মনোবিজ্ঞেয়" - এমন কোনো নিয়ম না থাকাই হলো ব্যবস্থানাভাব (নির্দিষ্ট নিয়মের অভাব)। চক্ষুবিজ্ঞান আদি দ্বারা বিজ্ঞেয় বিষয়কেই পালি গ্রন্থে "চক্ষুবিজ্ঞেয়" ইত্যাদি বলা হয়েছে। অতএব, মনোবিজ্ঞান দ্বারা বিজ্ঞেয় বিষয়ও মনোবিজ্ঞেয় হওয়া উচিত - এই বিবেচনা করে অট্ঠকথা বা অর্থকথায় "তবে কি মনোবিজ্ঞান দ্বারা..." ইত্যাদি বলা হয়েছে। "কারো দ্বারা বিজ্ঞেয়, কারো দ্বারা অবিজ্ঞেয়" - এই বাক্যটি কামাবচর মনোবিজ্ঞানকে আলম্বন আদি অনুসারে বিভক্ত করে যোজনা করতে হবে। রূপাবচর আদি আলম্বনযুক্ত কামাবচর মনোবিজ্ঞান এবং রূপরাগ আদি সম্পযুক্ত কামাবচর মনোবিজ্ঞান দ্বারা কামাবচর ধর্মসমূহ বিজ্ঞেয় নয়, কিন্তু অন্যান্য মনোবিজ্ঞান দ্বারা তা বিজ্ঞেয়। একইভাবে, কামাবচর আলম্বনসমূহের মধ্যে শব্দ আদি কোনো কোনো আলম্বন রূপালম্বন আদি বিশিষ্ট মনোবিজ্ঞান দ্বারা অবিজ্ঞেয় এবং বিজ্ঞেয় হওয়ার বিষয়টি যোজনা করতে হবে; তেমনি দ্বারভেদের প্রভাবেও যোজনা করতে হবে। অথবা, সোমনস্য সহগত সন্তীরণ চিত্ত কেবল ইষ্টালম্বন বিশিষ্টই হয়ে থাকে, তাই অন্য আলম্বন তার দ্বারা বিজ্ঞেয় নয়। এভাবে উপেক্ষাসহগত কুশলবিপাক ও অকুশলবিপাক সন্তীরণ চিত্তের ক্ষেত্রেও সর্বত্র যথোপযুক্তভাবে যোজনা করতে হবে। রূপাবচর আদি ধর্মসমূহ কামাবচর বিপাক আদি চিত্ত দ্বারা অবিজ্ঞেয়, এবং অরূপাবচর ধর্মসমূহের মধ্যে কেবল কোনো কোনো ধর্মই অরূপাবচর চিত্ত দ্বারা বিজ্ঞেয় - এভাবে অনুবর্তনশীলতার কারণে যোজনা করতে হবে। "নির্বাণের দ্বারা অবিজ্ঞেয় হওয়ার কারণে" - এই কথাটি "কারো দ্বারা অবিজ্ঞেয়" এই পদের অর্থের সম্ভাব্যতাকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে, নির্বাণের অনুবর্তনশীল মনোবিজ্ঞানভাবের কারণে নয়।

1102. Pañcakāmaguṇikarāgoti ukkaṭṭhavasena vuttaṃ. Bhavāsavaṃ ṭhapetvā sabbo lobho kāmāsavoti yuttaṃ siyā. Sassatadiṭṭhisahagato rāgo bhavadiṭṭhisampayuttattā ‘‘bhavāsavo’’ti aṭṭhakathāyaṃ vutto. Bhavāsavo pana ‘‘diṭṭhigatavippayuttesu eva uppajjatī’’ti pāḷiyaṃ vutto. Sopi rāgo kāmāsavo bhavituṃ yutto. Diṭṭhadhammikasamparāyikadukkhānaṃ kāraṇabhūtā kāmāsavādayopi dvidhā vuttā.

১১০২. "পঞ্চকামগুণিক রাগ" - এই কথাটি উৎকৃষ্ট বা প্রধান অর্থ অনুসারে বলা হয়েছে। ভবাসবকে বাদ দিয়ে সমস্ত লোভই কামাসব হওয়া যুক্তিসঙ্গত। শাশ্বতদৃষ্টির সাথে উৎপন্ন রাগকে ভবদৃষ্টির সাথে যুক্ত হওয়ার কারণে অট্ঠকথায় "ভবাসব" বলা হয়েছে। কিন্তু ভবাসব কেবল "দৃষ্টিগত-বিপ্রযুক্ত চিত্তেই উৎপন্ন হয়" - এটি পালি গ্রন্থে বলা হয়েছে। সেই রাগও কামাসব হওয়া যুক্তিসঙ্গত। ইহলৌকিক ও পারলৌকিক দুঃখের কারণস্বরূপ কামাসব আদি আসবসমূহকেও দুই ভাগে বিভক্ত করে বলা হয়েছে।

1103. Kāmāsavaniddese ca kāmesūti kāmarāgadiṭṭhirāgādiārammaṇabhūtesu tebhūmakesu vatthukāmesūti attho sambhavati. Tattha hi uppajjamānā sā taṇhā sabbāpi na kāmacchandādināmaṃ na labhatīti. Kattukamyatāchando akusalepi uppajjati, na pana dhammacchando.

১১০৩. কামাসব নির্দেশে "কামেসু" (কামসমূহে) বলতে কামরাগ, দৃষ্টিরাগ আদির আলম্বনস্বরূপ ত্রিভূমিক বস্তুকামসমূহে - এই অর্থটিই সঙ্গত হয়। কারণ, সেই ত্রিভূমিক বস্তুকামসমূহে উৎপন্ন হওয়া সেই সমস্ত তৃষ্ণাই যে কামচ্ছন্দ আদি নাম লাভ করে না, তা নয় (অর্থাৎ লাভ করেই থাকে)। কর্তুকাম্যতা ছন্দ (কিছু করার ইচ্ছা) অকুশল চিত্তেও উৎপন্ন হয়, কিন্তু ধর্মচ্ছন্দ অকুশল চিত্তে উৎপন্ন হয় না।

1105. Aññaṃ jīvanti gahaṇaṃ yadipi upādānakkhandhesveva pavattati, rūpe…pe… viññāṇe vā pana na patiṭṭhāti. Tato aññaṃ katvā jīvaṃ gaṇhātīti sassatadiṭṭhi hotīti. Brahmādiṃ ekaccaṃ attānaṃ ‘‘hotī’’ti niccato aññañca ‘‘na hotī’’ti aniccato gaṇhantassa ‘‘hoti ca na ca hotī’’ti ekaccasassatadiṭṭhi. ‘‘Hotī’’ti ca puṭṭhe ‘‘nevā’’ti, ‘‘na hotī’’ti ca puṭṭhe ‘‘na’’iti sabbattha paṭikkhipantassa amarāvikkhepadiṭṭhi, amarā anupacchedā, amaramacchasadisī vā vikkhepadiṭṭhīti attho.

১১০৫. "জীব অন্য কিছু" - এই গ্রহণ বা ধারণা যদিও উপাদানস্কন্ধসমূহের উপরেই প্রবর্তিত হয়, তবুও তা রূপ...পে... বিজ্ঞান স্কন্ধে দৃঢ়ভাবে প্রতিষ্ঠিত হয় না। বরং সেই উপাদানস্কন্ধসমূহ থেকে পৃথক করে জীব বা আত্মাকে গ্রহণ করে, তাই তা শাশ্বতদৃষ্টি হয় - এভাবে জানতে হবে। ব্রহ্মা আদি কোনো কোনো আত্মাকে "পরলোকে উৎপন্ন হয়" - এভাবে নিত্যরূপে এবং অন্য আত্মাকে "পরলোকে উৎপন্ন হয় না" - এভাবে অনিত্যরূপে গ্রহণকারীর যে দৃষ্টি উৎপন্ন হয়, তা হলো "হয় এবং হয় না" নামক একদেশ-শাশ্বতদৃষ্টি। "পরলোকে উৎপন্ন হয় কি?" - এভাবে জিজ্ঞাসিত হলে "হয় না" এবং "পরলোকে উৎপন্ন হয় না কি?" - এভাবে জিজ্ঞাসিত হলে "না" - এভাবে সর্বত্র প্রত্যাখ্যানকারীর যে দৃষ্টি, তা হলো অমরাবিক্ষেপ দৃষ্টি। "অমরা" অর্থ অবিচ্ছিন্ন বা অন্তহীন, অথবা অমরা নামক মাছের মতো চঞ্চল বিক্ষেপ দৃষ্টি - এই হলো অর্থ।

Pañcakāmaguṇiko rāgo kāmāsavoti vuttoti katvā brahmānaṃ vimānādīsu rāgassa diṭṭhirāgassa ca kāmāsavabhāvaṃ paṭikkhipati. Yadi pana lobho kāmāsavabhavāsavavinimutto atthi, so yadā diṭṭhigatavippayuttesu uppajjati, tadā tena sampayutto avijjāsavo āsavavippayuttoti domanassavicikicchuddhaccasampayuttassa viya tassapi āsavavippayuttatā vattabbā siyā ‘‘catūsu diṭṭhigatavippayuttesu lobhasahagatesu cittuppādesu uppanno moho siyā āsavasampayutto siyā āsavavippayutto’’ti. ‘‘Kāmāsavo aṭṭhasu lobhasahagatesu cittuppādesu uppajjatī’’ti, ‘‘kāmāsavaṃ paṭicca diṭṭhāsavo avijjāsavo’’ti [Pg.171] (paṭṭhā. 3.3.1) ca vacanato diṭṭhisahagato rāgo kāmāsavo na hotīti na sakkā vattuṃ. Kilesapaṭipāṭiyāpi āharituṃ vaṭṭatīti āsavānaṃ vacanaṃ pahātabbadassanatthanti katvā te pahāne āhariyamānā pahātabbānampi tesaṃ kilesānaṃ uddesakkamena āharituṃ vaṭṭanti pajahanakānaṃ maggānampīti attho.

"পঞ্চকামগুণিক রাগই কামাসব" - এটি বলা হয়েছে বিধায় ব্রহ্মাগণের বিমানাদিতে উৎপন্ন রাগ ও দৃষ্টিরাগের কামাসবত্বকে প্রত্যাখ্যান করা হয়েছে। কিন্তু যদি কামাসব ও ভবাসব থেকে মুক্ত কোনো লোভ থাকে, এবং তা যখন দৃষ্টিগত-বিপ্রযুক্ত চিত্তসমূহে উৎপন্ন হয়, তখন তার সাথে যুক্ত অবিদ্যাসবও আসব-বিপ্রযুক্ত হবে - এভাবে দৌর্মনস্য, বিচিকিৎসা ও ঔদ্ধত্যের সাথে যুক্ত মোহের আসব-বিপ্রযুক্ততার মতো সেই দৃষ্টিগত-বিপ্রযুক্ত মোহেরও আসব-বিপ্রযুক্ততা বলা উচিত ছিল, যেমন - "চারটি দৃষ্টিগত-বিপ্রযুক্ত লোভসহগত চিত্তোৎপাদে উৎপন্ন মোহ আসব-সম্পযুক্তও হতে পারে, আসব-বিপ্রযুক্তও হতে পারে"। কিন্তু "কামাসব আটটি লোভসহগত চিত্তোৎপাদে উৎপন্ন হয়" এবং "কামাসবকে প্রত্যয় করে দৃষ্টি আসব ও অবিদ্যাসব উৎপন্ন হয়" (পট্ঠান ৩.৩.১) - এই বচনের কারণে দৃষ্টিসহগত রাগ কামাসব নয় - এ কথা বলা যায় না। আসবসমূহের উল্লেখ পোহাতব্য (বর্জনীয়) ক্লেশসমূহ দেখানোর উদ্দেশ্যে করা হয়েছে বিধায়, সেই আসবসমূহ বর্জনের ক্ষেত্রে আনীত হলে, বর্জনীয় ক্লেশসমূহের উদ্দেশ-ক্রম অনুসারে এবং বর্জনকারী মার্গসমূহের উদ্দেশ-ক্রম অনুসারেও উপস্থাপন করা সঙ্গত - এই হলো অর্থ।

1121. Paṭhamakamānabhājanīyeti ‘‘seyyohamasmī’’ti mānassa niddese. Tattha hi ‘‘ekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā mānaṃ jappeti, yo evarūpo māno maññanā…pe… ketukamyatā cittassā’’ti (vibha. 866) seyyassa sadisassa hīnassa ca pavattamāno puggalavisesaṃ anāmasitvā seyyamāno vibhattoti imamatthaṃ sandhāya ‘‘eko māno tiṇṇaṃ janānaṃ uppajjatīti kathito’’ti āha. Na kevalañcāyaṃ paṭhamakamānabhājanīye eva evaṃ kathito, dutiyakatatiyakamānabhājanīyepi kathito evāti nidassanamatthaṃ etaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha vā puggale anissāya vuttānaṃ tiṇṇampi mānānaṃ bhājanīyaṃ ‘‘paṭhamakamānabhājanīye’’ti āha. Seyyassa ‘‘seyyohamasmīti māno’’tiādīnañhi puggalaṃ āmasitvā vuttānaṃ navannaṃ mānānaṃ bhājanīyaṃ dutiyakamānabhājanīyaṃ hoti, tassa mānarāsissa puggalaṃ anāmasitvā vuttamānarāsito dutiyatatiyakattāti, athāpi ca yathāvutte dutiyakamānabhājanīye ‘‘ekekassa tayo tayo mānā uppajjantīti kathita’’nti idha vuttāya atthavaṇṇanāya samānadassanatthaṃ ‘‘paṭhamakamānabhājanīye’’ti vuttaṃ. So eva māno idhāgatoti tattha kathito eva attho yujjatīti adhippāyo. Mānakaraṇavasenāti ‘‘seyyo’’tiādikiccakaraṇavasena. Aparāpare upādāyāti idaṃ purimapurimā mānā aparāpare upanissayabhāvena te uppādentā accuggacchantīti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Ketukamyatācittaṃ accuggatabhāvaṃ gacchatīti katvā citteneva visesitaṃ.

১১২১. ‘প্রথমক মানভাজনী’ বলতে “আমি শ্রেষ্ঠ” (সেয্যোহমস্মি) - এই মানের নির্দেশে। সেখানে “কোনো কোনো ব্যক্তি জাতি দ্বারা, গোত্র দ্বারা, কুলপুত্রত্ব (অভিজাত বংশজাত হওয়া) দ্বারা, শারীরিক সৌন্দর্য দ্বারা, ধন দ্বারা, বেদ অধ্যায়ন দ্বারা, জীবিকার উপায়স্বরূপ কৃষি-বাণিজ্য আদি কর্ম দ্বারা, হস্তীশিল্প আদি শিল্প দ্বারা, ক্ষেত্রবিদ্যা আদি জ্ঞান দ্বারা, শ্রুত (জ্ঞান) দ্বারা, প্রতিভা দ্বারা অথবা অন্য কোনো কারণ দ্বারা মান উৎপন্ন করে; এই প্রকার যে মান, মনে করা... পে... চিত্তের কেতুকম্যতা (পতাকার মতো উন্নত হওয়ার ইচ্ছা)” ইত্যাদি বাক্যে শ্রেষ্ঠ, সদৃশ (সমান) এবং হীন ব্যক্তির বিশেষত্বকে স্পর্শ না করে (বিবেচনা না করে) কেবল ‘সেয্যমান’ (শ্রেষ্ঠত্ব অভিমান) বিভক্ত করা হয়েছে - এই অর্থকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে যে, “একটি মান তিন প্রকার ব্যক্তির মধ্যে উৎপন্ন হয় বলে কথিত হয়েছে।” এবং কেবল এই প্রথমক মানভাজনীয়েই এটি এভাবে কথিত হয়নি, দ্বিতীয় ও তৃতীয়ক মানভাজনীয়েও কথিত হয়েছে; তাই এটি দৃষ্টান্তস্বরূপ দেখতে হবে। অথবা, ব্যক্তিদের আশ্রয় না করে কথিত তিন প্রকার মানের বিভাজনকে “প্রথমক মানভাজনী” বলা হয়েছে। কারণ, শ্রেষ্ঠ ব্যক্তির “আমি শ্রেষ্ঠ” ইত্যাদি রূপে ব্যক্তিকে স্পর্শ করে কথিত নয় প্রকার মানের বিভাজন হলো দ্বিতীয়ক মানভাজনী; সেই মান-সমূহের, ব্যক্তিকে স্পর্শ না করে কথিত মান-সমূহ থেকে দ্বিতীয় ও তৃতীয় হওয়ার কারণে। তাছাড়া, যথোক্ত দ্বিতীয়ক মানভাজনীয়ে “প্রত্যেক ব্যক্তির তিনটি করে মান উৎপন্ন হয় বলে কথিত হয়েছে” - এখানে উক্ত অর্থবর্ণনার সাথে সমতা প্রদর্শনের উদ্দেশ্যে “প্রথমক মানভাজনীয়ে” বলা হয়েছে। সেই মানই এখানে এসেছে, তাই সেখানে কথিত অর্থই যুক্তিসঙ্গত - এটিই অভিপ্রায়। ‘মানকরণবশে’ বলতে “আমি শ্রেষ্ঠ” ইত্যাদি কার্য সম্পাদনের বশে। ‘পরস্পরকে আশ্রয় করে’ (অপরাপরে উপাদায়) - এটি পূর্ব পূর্ব মানসমূহ পরবর্তী মানসমূহকে উপনিশ্রয়ভাবে উৎপন্ন করে অত্যন্ত প্রবল হয়ে ওঠে - এই অর্থকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। কেতুকম্যতা দ্বারা চিত্ত অত্যন্ত উন্নত ভাব প্রাপ্ত হয় - এই কারণে চিত্তের দ্বারাই বিশেষিত করা হয়েছে।

1126. Akkhamanabhāvappakāsanaṃ khiyyanaṃ. Manena piyakaraṇanti evaṃpakāraṃ pūjanaṃ mānananti vuccatīti attho. Issākaraṇavasenāti lābhādiakkhamanakiccavasena.

১১২৬. সহ্য করতে না পারার ভাব প্রকাশ করাকে ‘খীয়ন’ (নিন্দা বা অসন্তোষ প্রকাশ) বলে। ‘মন দ্বারা প্রিয়করণ’ বলতে এই প্রকার পূজাকে ‘মানন’ (সম্মান প্রদর্শন) বলা হয় - এটিই অর্থ। ‘ঈর্ষাকরণবশে’ বলতে লাভ আদি সহ্য করতে না পারার কার্যের বশে।

1127. Ariyasāvakāti [Pg.172] vacanaṃ ‘‘ariyasāvakānaṃyeva paṭivedho atthi, te ca taṃ na maccharāyantī’’ti paṭivedhadhamme macchariyābhāvadassanatthaṃ. Ganthoti pāḷi. Kathāmaggoti aṭṭhakathāpabandho. Dhammantaranti kusalādidhammaṃ bhinditvā akusalādiṃ attano lolatāya tathāgatabhāsitaṃ titthiyabhāsitaṃ vā karonto ālolessati. Attānaṃ āvikatvāti attānaṃ aññathā santaṃ aññathā pavedayitvā. Yo panāti titthiyo gahaṭṭho vā attano samayassa sadosabhāvaṃ daṭṭhuṃ anicchanto aññāṇena abhinivesena vā.

১১২৭. ‘আর্যশ্রাবকগণ’ (অরিয়sabaka) - এই বচনটি আর্যশ্রাবকদেরই প্রতিবেধ (মার্গ-ফল-নির্বাণ উপলব্ধি) আছে এবং তাঁরা সেই প্রতিবেধের প্রতি মাৎসর্য (কৃপণতা) করেন না - এভাবে প্রতিবেধ ধর্মে মাৎসর্যের অভাব প্রদর্শনের উদ্দেশ্যে বলা হয়েছে। ‘গ্রন্থ’ বলতে পালি (মূল শাস্ত্র)। ‘কথামাগ্গ’ বলতে অট্ঠকথা-প্রবন্ধ (টীকা-ভাষ্যের ধারা)। ‘ধর্মান্তর’ বলতে কুশল আদি ধর্মকে বিনষ্ট করে অকুশল আদি দ্বারা, অথবা নিজের চপলতাবশত তথাগত-ভাষিত ধর্মকে তীর্থিক-ভাষিত ধর্মে পরিণত করে গুলিয়ে ফেলবে (মিশ্রিত করবে)। ‘নিজেকে প্রকাশ করে’ (অত্তানং আবিকত্বা) বলতে নিজেকে একভাবে বিদ্যমান থাকা সত্ত্বেও অন্যভাবে জ্ঞাপন করে। ‘যিনি কিন্তু’ (যো পন) বলতে তীর্থিক বা গৃহী যিনি নিজের মতবাদের দোষযুক্ত ভাব দেখতে অনিচ্ছুক হয়ে অজ্ঞানতাবশত অথবা গোঁড়ামির (অভিনিবেশের) কারণে।

Byāpitumanicchoti viviccho, tassa bhāvo vevicchaṃ. Anādaroti macchariyena dāne ādararahito. Kaṭacchunā gāho bhattassa kaṭacchuggāho, kaṭacchuggāho viya kaṭacchuggāho. Yathā hi kaṭacchuggāho yathāvutte bhatte na saṃpasārayati, evaṃ macchariyampi āvāsādīsūti. Gayhati etenāti vā gāho, kaṭacchu eva gāho kaṭacchuggāho. So yathā saṅkuṭitaggo na saṃpasārayati, evaṃ macchariyampīti. Āvaritvā gahitaṃ aggahitaṃ, tassa bhāvo aggahitattaṃ, macchariyaṃ. ‘‘Āvāsādi parehi sādhāraṇamasādhāraṇaṃ vā mayheva hotū’’ti pavattivasena attasampattiggahaṇalakkhaṇatā, ‘‘mā aññassā’’ti pavattivasena attasampattinigūhaṇalakkhaṇatā ca yojetabbā. Yaṃ pana ‘‘parasantakaṃ gaṇhitukāmo’’ti vuttaṃ, taṃ macchariyassa parasantakalobhassa upanissayabhāvaṃ dassetuṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Yadi hi taṃ macchariyappavattidassanaṃ, parasampattiggahaṇalakkhaṇatā ca vattabbā siyāti.

বিস্তার করতে অনিচ্ছুক ব্যক্তি হলেন ‘বিবিচ্ছ’, তাঁর ভাব হলো ‘বৈবিচ্ছ’ (বিস্তার করতে অনিচ্ছা)। ‘অনাদর’ বলতে মাৎসর্যবশত দানে আদরহীন হওয়া। হাতা বা চামচ (কটচ্ছু) দ্বারা ভাত গ্রহণ করা হলো ‘কটচ্ছুগ্গাহ’। কটচ্ছুগ্গাহের মতো হওয়ার কারণে একে ‘কটচ্ছুগ্গাহ’ বলা হয়। কারণ, হাতা দিয়ে ভাত তোলার সময় যেমন যথোক্ত ভাতের ওপর তা প্রসারিত হয় না, তেমনই মাৎসর্যও আবাসাদিতে প্রসারিত হয় না - এভাবে বুঝতে হবে। অথবা, এর দ্বারা গ্রহণ করা হয় বলে তা ‘গাহ’। হাতাই হলো গাহ (গ্রহণের পাত্র), তাই ‘কটচ্ছুগাহ’। সেই হাতা যেমন বাঁকা অগ্রভাগযুক্ত হওয়ায় প্রসারিত হয় না, তেমনই মাৎসর্যও (আবাসাদিতে প্রসারিত হয় না) - এভাবে বুঝতে হবে। অবরুদ্ধ করে গ্রহণ করা চিত্ত হলো ‘অগ্গহিত’, তার ভাব হলো ‘অগ্গহিতত্ত’ (চিত্তের সঙ্কুচিত ভাব), যা মাৎসর্য। “অন্যদের সাথে সাধারণ বা অসাধারণ আবাসাদি কেবল আমারই হোক” - এভাবে প্রবৃত্ত হওয়ার কারণে নিজের সম্পত্তি আঁকড়ে ধরার লক্ষণযুক্ত ভাব, এবং “অন্যের যেন না হয়” - এভাবে প্রবৃত্ত হওয়ার কারণে নিজের সম্পত্তি গোপন করার লক্ষণযুক্ত ভাব যোজনা করতে হবে। কিন্তু যে বলা হয়েছে “পরের জিনিস গ্রহণ করতে ইচ্ছুক” - তা মাৎসর্যের পরকীয় দ্রব্যের প্রতি লোভের উপনিশ্রয়ভাব (সহায়ক কারণ) প্রদর্শনের জন্য বলা হয়েছে বলে বুঝতে হবে। কারণ, যদি তা মাৎসর্যের প্রবৃত্তি প্রদর্শন হতো, তবে পরের সম্পত্তি গ্রহণের লক্ষণযুক্ত ভাবও বলা উচিত হতো।

1140. Abhijjhākāmarāgānaṃ viseso āsavadvayaekāsavabhāvo siyā, naabhijjhāya noāsavabhāvo cāti noāsavalobhassa sabbhāvo vicāretabbo. Na hi atthi ‘‘āsavo ca noāsavo ca dhammā āsavassa dhammassa āsavassa ca noāsavassa ca dhammassa hetupaccayena paccayo’’ti sattamo ca navamo ca pañho. Gaṇanāya ca ‘‘hetuyā sattā’’ti vuttaṃ, na ‘‘navā’’ti. Diṭṭhisampayutte pana lobhe noāsave vijjamāne sattamanavamāpi pañhavissajjanaṃ labheyyuṃ, gaṇanā ca ‘‘hetuyā navā’’ti vattabbā siyā. Diṭṭhivippayutte ca lobhe noāsave vijjamāne pubbe dassito dosoti.

১১৪০. অভিধ্যা ও কামরাগের মধ্যে বিশেষত্ব হলো দ্বৈত-আসবত্ব ও একক-আসবত্ব ভাব। এবং অভিধ্যার অনাসবত্ব ভাবও নেই, তাই অনাসব লোভের অস্তিত্ব বিচার করা উচিত। কারণ, “আসব ও অনাসব ধর্মসমূহ আসব ধর্মের এবং আসব ও অনাসব ধর্মের হেতুপ্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়” - এই সপ্তম ও নবম প্রশ্ন নেই। এবং গণনায় (সংখ্যাবারে) “হেতু দ্বারা সাতটি” বলা হয়েছে, “নয়টি” বলা হয়নি। কিন্তু দৃষ্টিসম্প্রযুক্ত অনাসব লোভ বিদ্যমান থাকলে সপ্তম ও নবম প্রশ্নেরও সমাধান পাওয়া যেত, এবং গণনাও “হেতু দ্বারা নয়টি” বলা উচিত হতো। এবং দৃষ্টিবিপ্রযুক্ত অনাসব লোভ বিদ্যমান থাকলে পূর্বে প্রদর্শিত দোষই ঘটে।

1159. Kāmacchandanīvaraṇaniddese [Pg.173] kāmesūti tebhūmakesu sāsavesu sabbesu vatthukāmesu. Sabbo hi lobho kāmacchandanīvaraṇaṃ. Teneva tassa āruppe uppatti vuttā ‘‘nīvaraṇaṃ dhammaṃ paṭicca nīvaraṇo dhammo uppajjati na purejātapaccayā. Āruppe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca uddhaccanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇaṃ. Āruppe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇa’’nti (paṭṭhā. 3.8.1).

১১৫৯. কামচ্ছন্দ-নীবরণ নির্দেশে ‘কামসমূহে’ বলতে ত্রিভূমিক (তিন ভূমির অন্তর্গত) ও সাসব (আসবযুক্ত) সমস্ত বস্তুকামে। কারণ, সমস্ত লোভই হলো কামচ্ছন্দ-নীবরণ। সেইজন্যই অরূপ ভূমিতে তার উৎপত্তি সম্বন্ধে বলা হয়েছে: “নীবরণ ধর্মকে প্রতীত্য নীবরণ ধর্ম উৎপন্ন হয়, পুরোজাত প্রত্যয় দ্বারা নয়। অরূপ ভূমিতে কামচ্ছন্দ-নীবরণকে প্রতীত্য ঔদ্ধত্য-নীবরণ ও অবিদ্যা-নীবরণ উৎপন্ন হয়। অরূপ ভূমিতে কামচ্ছন্দ-নীবরণকে প্রতীত্য স্ত্যান-মিদ্ধ-নীবরণ, ঔদ্ধত্য-নীবরণ ও অবিদ্যা-নীবরণ উৎপন্ন হয়।”

1162. Iriyāpathikacittanti iriyāpathūpatthambhakaṃ aṭṭhapaññāsavidhaṃ cittaṃ. Tattha pana balavathinamiddhasahagataṃ cittaṃ ‘‘iriyāpathaṃ sandhāretuṃ asakkonta’’nti vuttaṃ. Olīyatīti olambati.

১১৬২. ‘ঈর্যাপথিক চিত্ত’ বলতে ঈর্যাপথকে (শারীরিক অবস্থান বা চলন) সমর্থনকারী আটান্ন প্রকার চিত্ত। কিন্তু সেখানে প্রবল স্ত্যান-মিদ্ধের সাথে যুক্ত চিত্তকে “ঈর্যাপথ ধারণ করতে অসমর্থ চিত্ত” বলা হয়েছে। ‘ওলীয়তি’ বলতে ঝুলে পড়া বা অবদমিত হওয়া।

1163. Onayhatīti chādeti, avattharati vā. Nānārammaṇesu pavattinivāraṇena, vipphārikatānivāraṇeneva vā antosamorodho. Ekaccānanti sirīsādirukkhānaṃ. Rūpakāyeneva siyuṃ, tena sukhappaṭisaṃvedananibbānasacchikiriyānaṃ rūpatāpatti siyāti adhippāyo. Tasmāti ‘‘kāyassā’’ti vacanassa rūpattāsādhakattā. Na hi nāmakāyo supatīti idaṃ thinamiddhasamuṭṭhitarūpehi rūpakāyassa garubhāvappattaṃ aṅgapaccaṅgādīnaṃ saṃsīdanaṃ soppanti sandhāya vuttaṃ, na jāgaraṇacittarahitaṃ bhavaṅgasantatinti. Tassa phalattāti phalūpacārena indriyaṃ viya middhaṃ dassetuṃ middhassa phalattā indriyaniddese viya liṅgādīni middhaniddesepi soppādīni vuttānīti attho.

১১৬৩. ‘ওনয়হতি’ বলতে আচ্ছাদন করা বা অভিভূত করা। নানা আলম্বনে প্রবৃত্তি নিবারণ দ্বারা অথবা প্রসারণশীলতা নিবারণ দ্বারাই ‘অন্তঃসমরোধ’ (অভ্যন্তরীণ অবরুদ্ধতা) ঘটে। ‘কারও কারও মতে’ বলতে শিরীষ আদি বৃক্ষসমূহের। সুখবেদনা অনুভব করা এবং পরমার্থ সত্য (নির্বাণ) সাক্ষাৎকার করাও কেবল রূপকায়ের দ্বারাই সম্পন্ন হতো; এর ফলে সুখবেদনা অনুভব ও নির্বাণ সাক্ষাৎকারের রূপত্ব প্রাপ্তি (রূপের ধর্মে পরিণত হওয়া) ঘটত - এটিই অট্ঠকথাচার্যের অভিপ্রায়। ‘তস্মা’ (সেইজন্য) বলতে ‘কায়স্য’ শব্দের রূপত্ব অসাধক হওয়ার কারণে। “নামকায় ঘুমায় না” - এই কথাটি স্ত্যান-মিদ্ধজনিত রূপসমূহের কারণে রূপকায়ের ভারাক্রান্ত ভাব প্রাপ্ত অঙ্গ-প্রত্যঙ্গাদির অবসন্ন হওয়াকে ‘স্বপ্ন’ (ঘুম) বলা হয় - এই অর্থকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে, জাগ্রত চিত্তহীন ভবঙ্গ-স্রোতকে লক্ষ্য করে বলা হয়নি - এভাবে বুঝতে হবে। ‘তার ফল হওয়ার কারণে’ বলতে ফলের উপচার দ্বারা যেমন ইন্দ্রিয় নির্দেশ করা হয়, তেমনই মিদ্ধকে দেখানোর জন্য, মিদ্ধের ফল হওয়ার কারণে ইন্দ্রিয় নির্দেশে লিঙ্গ আদি বলার মতো মিদ্ধ নির্দেশেও স্বপ্ন আদি বলা হয়েছে - এটিই অর্থ।

Rūpakāyassa antosamorodho natthīti so nāmakāye vuttoti viññāyati. Tena saha vuttā onāhapariyonāhā ca. Rūpakāyassa vā vipphārikāvipphārikabhāvo nāma attano sabhāvena natthi, nāmakāyassa nāmakāye vipphārike lahuko, avipphārike garukoti avipphārikabhāvena onāhanādi nāmakāyasseva hotīti onāhanādayopi nāmakāye viññāyanti. Tenāha ‘‘na hi rūpaṃ nāmakāyassa onāho…pe… hotī’’ti. Āvaraṇabhāvo viya hi onāhanādibhāvopi nāmakāyasseva hotīti. Itaro adhippāyaṃ ajānanto meghādīhi rūpehi rūpānaṃ onāhanādiṃ passanto ‘‘nanu cā’’tiādimāha. Yadi evanti yadi rūpassa onāhanāditā siddhā, arūpassa na siyā[Pg.174], setubandhādīsu rūpassa āvaraṇaṃ diṭṭhanti āvaraṇampi arūpassa na bhaveyyāti attho.

রূপকায়ের অন্তঃসমরোধ (অভ্যন্তরীণ অবরুদ্ধতা) নেই, তাই তা নামকায়ের ক্ষেত্রে বলা হয়েছে বলে জানা যায়। তার সাথে উক্ত ওনাহ (অবনাহ) ও পরিয়োনাহও (পর্যাবনাহ) নামকায়ের ক্ষেত্রেই বলা হয়েছে। অথবা, রূপকায়ের প্রসারণশীলতা ও অপ্রসারণশীলতা ভাব নিজের স্বভাবত নেই। নামকায়ের প্রসারণশীলতায় রূপকায় লঘু (হালকা) হয় এবং অপ্রসারণশীলতায় গুরু (ভারী) হয়; এই অপ্রসারণশীল ভাবের কারণে ওনাহন (অবনাহন) আদি নামকায়েরই হয়ে থাকে, তাই ওনাহ আদিও নামকায়ের ক্ষেত্রেই জানা যায়। সেইজন্য বলা হয়েছে: “রূপ নামকায়ের অবনাহ... পে... নয়।” কারণ, আবরণভাব যেমন নামকায়েরই হয়, তেমনই ওনাহন আদি ভাবও নামকায়েরই হয়ে থাকে - এভাবে বুঝতে হবে। অন্য পক্ষ (আপত্তিকারী) অভিপ্রায় না জেনে মেঘ আদি রূপ দ্বারা আকাশ আদি রূপের অবনাহন (আচ্ছাদন) দেখে “ননু চ” (কেন নয়) ইত্যাদি আপত্তি উত্থাপন করেছেন। ‘যদি এমন হয়’ বলতে যদি রূপের অবনাহন আদি সিদ্ধ হয়, তবে অরূপের (নামের) আবরণ হতো না; বাঁধ নির্মাণ আদিতে রূপের আবরণ (জল রোধ করা) দেখা যায়, তাই আবরণও অরূপের জন্য হতো না - এটিই অর্থ।

Surāmerayapānaṃ akusalanti katvā yutto tassa upakkilesabhāvo, surā…pe… pamādaṭṭhānānuyogassa ca akusalattā paññāya dubbalīkaraṇabhāvo yutto, tathāpi parassa adhippāyaṃ anujānitvā surāmerayassa upakkilesatā paññāya dubbalīkaraṇatā ca upakkilesānaṃ paññāya dubbalīkaraṇānañca paccayattā phalavohārena vuttāti dassento āha ‘‘na, paccayaniddesato’’ti. Evameva khoti yathā jātarūpassa ayo lohaṃ tipu sīsaṃ sajjanti pañcupakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ jātarūpaṃ na ceva mudu hoti, na ca kammaniyaṃ, na ca pabhassaraṃ pabhaṅgu ca, na ca sammā upeti kammāya, evameva. Paccayaniddesatoti upakkilesapaññādubbalīkaraṇānaṃ paccayabhāvaniddesato, paccaye phalaniddesatoti attho. Sayameva kileso upakkilesaniddesesu niddiṭṭhoti adhippāyo.

সুরামৈরেয় পান অকুশল হওয়ার কারণে তার উপক্লেশ ভাব হওয়া যুক্তিসঙ্গত, এবং সুরামৈরেয়-মদ্য-প্রমাদস্থানানুযোগ অকুশল হওয়ার কারণে প্রজ্ঞাকে দুর্বল করার ভাবও যুক্তিসঙ্গত; তবুও অন্য পক্ষের অভিপ্রায়কে স্বীকার করে সুরামৈরেয়ের উপক্লেশত্ব এবং প্রজ্ঞার দুর্বলকরণ ভাবকে, উপক্লেশসমূহের ও প্রজ্ঞার দুর্বলকরণের প্রত্যয় (কারণ) হওয়ার কারণে ফলের উপচার দ্বারা বলা হয়েছে - এটি প্রদর্শন করার জন্য বলেছেন: “না, প্রত্যয় নির্দেশ হেতু।” ‘এরূপই’ বলতে যেমন স্বর্ণের লোহা, তামা, দস্তা, সীসা ও রূপা - এই... পাঁচ প্রকার উপক্লেশ দ্বারা কলুষিত স্বর্ণ মৃদু হয় না, কর্মক্ষম হয় না, প্রভাস্বর হয় না, ভঙ্গুর হয় এবং অলঙ্কার তৈরির কার্যের জন্য ভালোভাবে উপযুক্ত হয় না, ঠিক তেমনই। ‘প্রত্যয় নির্দেশ হেতু’ বলতে উপক্লেশ ও প্রজ্ঞার দুর্বলকরণের প্রত্যয়ভাব (কারণত্ব) নির্দেশ করার কারণে, অর্থাৎ কারণস্বরূপ সুরায় ফলস্বরূপ উপক্লেশ ও প্রজ্ঞার দুর্বলকরণ নির্দেশ করার কারণে - এটিই অর্থ। মিদ্ধ নিজেই ক্লেশ হয়ে উপক্লেশ নির্দেশসমূহে নির্দেশিত হয়েছে - এটিই অভিপ্রায়।

Nīvaraṇaṃ hutvāva nīvaraṇasampayutte dassiyamāne na nīvaraṇatādassanattho ārambho, atha kho siddhanīvaraṇabhāvassa nīvaraṇasampayuttatādassanatthoti yathālābhavasena ca asampayuttassa vacanaṃ na yujjati. Yathā hi tiṭṭhantampi carantampīti sippisambukādīsu yathālābhasambhavaṃ taṃ dvayaṃ vuttaṃ, na evaṃ ‘‘thinamiddhanīvaraṇaṃ sampayuttampi asampayuttampī’’ti vacanaṃ atthi, yaṃ yathālābhaṃ sambhaveyyāti. Cittajassāsambhavavacanatoti ‘‘cattattā’’tiādivacanassa jhānakkhaṇe cittajassa thinamiddhassa asambhavavacanabhāvatoti attho, ‘‘cattattā’’tiādivacanena vā asambhavassa vacanato pakāsanatoti attho.

নীবরণ হয়েই নীবরণ-সম্প্রযুক্ততা প্রদর্শন করা হলে, এই আরম্ভ নীবরণত্ব প্রদর্শনের উদ্দেশ্যে নয়, বরং সিদ্ধ-নীবরণভাবযুক্ত স্ত্যান-মিদ্ধের নীবরণ-সম্প্রযুক্ততা প্রদর্শনের উদ্দেশ্যে; এবং যথালব্ধবশে বিপ্রযুক্তের (অসম্প্রযুক্তের) কথা বলা যুক্তিসঙ্গত নয়। কারণ, যেমন শামুক-ঝিনুক আদিতে যথালব্ধভাবে সম্ভবপর সেই দুই অবস্থা (থাকা বা চলা) “অবস্থানরত বা বিচরণরত” এভাবে বলা হয়েছে, তেমনই যথালব্ধভাবে সম্ভব হতে পারে এমন “স্ত্যান-মিদ্ধ-নীবরণ সম্প্রযুক্তও এবং বিপ্রযুক্তও” - এই প্রকার কোনো বচন নেই। ‘চিত্তজ অসম্ভাব্যতা বচন হেতু’ বলতে “চত্তত্তা” (চিত্তের অবসাদ) ইত্যাদি বচনের দ্বারা ধ্যানক্ষণে চিত্তজ স্ত্যান-মিদ্ধের অসম্ভবতা বলার কারণে (মিদ্ধ অরূপ বা নাম নয়) - এটিই অর্থ। অথবা, “চত্তত্তা” ইত্যাদি বচনের দ্বারা ধ্যানক্ষণে স্ত্যান-মিদ্ধের অসম্ভবতা প্রকাশ করার কারণে (মিদ্ধ অরূপ বা নাম নয়) - এটিই অর্থ।

Kāmesu kho pana…pe… sudiṭṭhoti iminā kāmādīnave aññāṇassa pahānamāha. Taṃ tattha pahānanti taṃ tattha rūpe pahānanti pahānaṃ apekkhitvā ‘‘ta’’nti vuttaṃ, taṃ vinayananti vā attho. Tena rūpassa appahātabbattameva dasseti, na pana ‘‘cha dhamme pahāyā’’tiādīsu middhassa appahātabbatādassanato añño pakāro vutto. Na yathā…pe… vuttanti cha dhammā pañca nīvaraṇāni ca yathā pahātabbāneva hontāni [Pg.175] ‘‘pahātabbānī’’ti vuttāni, na evaṃ rūpaṃ pahātabbameva hontaṃ ‘‘pahātabba’’nti vuttanti attho.

‘কামেসু খো পন... পে... সুদিট্ঠো’ (কামসমূহে... সুদৃঢ়ভাবে দৃষ্ট) এই কথা দ্বারা কামের দোষসমূহে যে অজ্ঞানতা (মোহ), তার প্রহাণের (বর্জনের) কথা বলা হয়েছে। ‘তং তত্থ পহানং’ (সেখানে তার প্রহাণ) বলতে সেই রূপের ক্ষেত্রে প্রহাণকে লক্ষ্য করে ‘তং’ (তা) বলা হয়েছে, অথবা তার বিনয় (দূরীকরণ) - এই অর্থ। এর দ্বারা রূপের অপ্রহাতব্যতাই (বর্জন না করার যোগ্যত্ব) প্রদর্শন করা হয়েছে। কিন্তু ‘ছয়টি ধর্ম প্রহাণ করে’ ইত্যাদি বাক্যে মিদ্ধের অপ্রহাতব্যতা প্রদর্শনের মতো অন্য কোনো প্রকার বলা হয়নি। ‘ন যথা... পে... বৃত্তং’ বলতে যেমন ছয়টি ধর্ম এবং পাঁচটি নীবরণ প্রহাতব্য (বর্জনীয়) হওয়ায় ‘প্রহাতব্য’ বলা হয়েছে, রূপ বর্জনীয় হওয়া সত্ত্বেও সেভাবে ‘প্রহাতব্য’ বলা হয়নি - এই অর্থ।

Aññehi ca suttehīti vuttasuttānaṃ dassanatthaṃ ‘‘tathā hī’’tiādimāha. Kusalappavattiṃ āvarantīti āvaraṇā. Nīvārentīti nīvaraṇā. Cittaṃ abhibhavantā ārohantīti cetaso ajjhāruhā. Āvaraṇādikiccañca arūpasseva yujjati, tathā andhakaraṇādikiccaṃ. Tattha catūsu padesu purimapurimassa pacchimapacchimo attho. Saṃsāradukkhaṃ vighāto, taṃjanakatāya vighātapakkhikaṃ. Cetaso pariyuṭṭhānaṃ ayonisomanasikārato uppatti akusalarāsibhāvo ca arūpasseva hotīti arūpameva middhaṃ.

‘অন্যান্য সূত্রের দ্বারা’ (অঞ্ঞেহি চ সুত্তেহি) - এই উক্ত সূত্রসমূহ প্রদর্শনের জন্য ‘তথা হি’ (যেমন) ইত্যাদি বলা হয়েছে। কুশলের প্রবৃত্তিকে আবৃত (বাধা প্রদান) করে বলে ‘আবরণ’। নিবারণ করে বলে ‘নীবরণ’। চিত্তকে অভিভূত করে আরোহণ করে বলে ‘চেতসো অজ্ঝারুহা’ (চিত্তের আরোহী)। আবরণ ইত্যাদি কার্য অরূপেরই (নাম-ধর্মেরই) ক্ষেত্রে প্রযোজ্য, তেমনি অন্ধকার করা ইত্যাদি কার্যও। সেখানে চারটি পদের মধ্যে পূর্ব পূর্ব পদের অর্থ পরবর্তী পরবর্তী পদ দ্বারা স্পষ্ট করা হয়েছে। সংসার দুঃখই হলো ‘বিঘাত’ (পীড়ন), তা উৎপন্ন করার কারণে তা ‘বিঘাতপক্ষীয়’। চিত্তের পর্যুত্থান (আক্রমণ), অযোনিসো মনসিক্কার (অযুক্তিসঙ্গত মনন) থেকে উৎপত্তি এবং অকুশলরাশি হওয়া - এগুলো অরূপেরই (নাম-ধর্মেরই) হয়ে থাকে, তাই মিদ্ধ অরূপই (নাম-ধর্মই)।

1166. Gaṇabhojanādiakappiyabhojanaṃ kappiyasaññī bhuñjitvā puna jānitvā koci vippaṭisārī hoti, anavajjañca bhikkhudassanacetiyavandanādiṃ vajjasaññī akatvā katvā ca koci assaddho vippaṭisārī hoti. Vatthunti mūlaṃ. Evarūpanti mūlavasena evaṃpakāranti attho. Kukkuccapadaṃ yevāpanakesu ‘‘kucchitaṃ kataṃ kukataṃ, tassa bhāvo’’ti vuttatthameva. Kukkuccāyanākāroti kukkuccabhāvanākāro kukkuccakaraṇākāro kukkuccagamanākāro vā. Etena kukkuccaṃ kiriyabhāvena dasseti. ‘‘Kappati na kappatī’’ti pavattacittuppādova vinayakukkuccaṃ.

১১৬৬. গণভোজন ইত্যাদি অকল্পনীয় (অগ্রহণযোগ্য) ভোজনকে ‘কল্পনীয়’ (গ্রহণযোগ্য) মনে করে ভোজন করার পর পুনরায় তা অকল্পনীয় জেনে কেউ অনুতপ্ত (বিপ্পটিসারী) হয়; এবং অনবদ্য (অনিন্দনীয়) ভিক্ষুদর্শন, চেতিয় বন্দনা ইত্যাদিকে ‘দোষযুক্ত’ মনে করে না করায় অথবা করার পর কোনো অশ্রদ্ধাশীল ব্যক্তি অনুতপ্ত হয়। ‘বস্তু’ (বত্থুং) বলতে মূল বা কারণ। ‘এই রূপ’ (এবরূপং) বলতে মূলের কারণে এই প্রকার - এই অর্থ। ‘কুক্কুচ্চ’ পদটি যেবাপনক ধর্মসমূহে ‘কুৎসিতভাবে করা কুকত, তার ভাব’ - এই উক্ত অর্থেরই বাচক। ‘কুক্কুচ্চায়নাকার’ বলতে কুক্কুচ্চভাবের আকার, কুক্কুচ্চ করার আকার অথবা কুক্কুচ্চ গমনের আকার। এর দ্বারা কুক্কুচ্চকে ক্রিয়াভাবের দ্বারা প্রদর্শন করা হয়েছে। ‘কল্পনীয় কি অকল্পনীয়’ (কপ্পতি ন কপ্পতি) - এভাবে উৎপন্ন চিত্তোৎপাদই হলো বিনয়-কুক্কুচ্চ (বিনয়গত সংশয়)।

1176. Cittavikkhipanakiccasāmaññena uddhaccaṃ kukkuccañca saha vuttanti veditabbaṃ. Kāmacchandassa anāgāmimaggena pahānaṃ ukkaṭṭhanīvaraṇavasena vuttanti veditabbaṃ. Yadi hi lobho nonīvaraṇo siyā, ‘‘nonīvaraṇo dhammo nīvaraṇassa dhammassa hetupaccayena paccayo’’tiādi vattabbaṃ siyā, na cetaṃ vuttaṃ. Gaṇanāya ca ‘‘hetuyā cattārī’’ti vuttaṃ, na ‘‘navā’’ti. Tasmā sabbo lobho kāmacchandanīvaraṇanti arahattamaggenassa pahānavacanaṃ yuttaṃ.

১১৭৬. চিত্ত বিক্ষেপ করার কার্যের সমতার কারণে ঔদ্ধত্য (উদ্ধচ্চ) ও কুক্কুচ্চকে একসাথে বলা হয়েছে - এটি জানতে হবে। কামচ্ছন্দের অনাগামী মার্গের দ্বারা প্রহাণ উৎকট-নীবরণের কারণে বলা হয়েছে - এটি জানতে হবে। যদি লোভ অনীবরণ হতো, তবে ‘অনীবরণ ধর্ম নীবরণ ধর্মের হেতুপ্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয়’ ইত্যাদি বলা হতো, কিন্তু তা বলা হয়নি। এবং গণনাবারে ‘হেতুতে চারটি’ বলা হয়েছে, ‘নয়টি’ নয়। অতএব সমস্ত লোভই কামচ্ছন্দ নীবরণ, তাই অর্হত্ত্ব মার্গের দ্বারা এর প্রহাণের কথা বলা যুক্তিযুক্ত।

1219. Kāmo cāti kilesakāmo ca. Purimadiṭṭhiṃ uttaradiṭṭhi upādiyatīti purimadiṭṭhiṃ ‘‘sassato’’ti gaṇhantī upādiyati, purimadiṭṭhiākāreneva vā uppajjamānā uttaradiṭṭhi teneva purimadiṭṭhiṃ daḷhaṃ karontī taṃ upādiyatīti vuttaṃ. Gosīlagovatādīnīti tathābhūtaṃ diṭṭhimāha. Abhinivesatoti [Pg.176] abhinivesabhāvato, abhinivisanato vā. Attavādamattamevāti attassa abhāvā ‘‘attā’’ti idaṃ vacanamattameva. Upādiyanti daḷhaṃ gaṇhanti. Kathaṃ? Attāti. Attāti hi abhinivisantā vacanameva daḷhaṃ katvā gaṇhantīti attho. Evaṃ attavādamattameva upādiyantīti vuttaṃ. ‘‘Attavādamatta’’nti vā vācāvatthumattamāha. Vācāvatthumattameva hi ‘‘attā’’ti upādiyanti atthassa abhāvāti.

১২১৯. ‘কাম’ (কামো চ) বলতে ক্লেশকামও। ‘পূর্ববর্তী দৃষ্টিকে পরবর্তী দৃষ্টি উপাদান করে’ (পুরিমদিট্ঠিং উত্তরদিট্ঠি উপাদিয়তি) বলতে পূর্ববর্তী দৃষ্টিকে ‘শাশ্বত’ মনে করে গ্রহণপূর্বক উপাদান করে, অথবা পূর্ববর্তী দৃষ্টির আকারেই উৎপন্ন পরবর্তী দৃষ্টি তার দ্বারাই পূর্ববর্তী দৃষ্টিকে দৃঢ় করে তা উপাদান করে - এটি বলা হয়েছে। ‘গোশীল, গোব্রত’ ইত্যাদি দ্বারা সেই প্রকার দৃষ্টিকে বলা হয়েছে। ‘অভিনিবেশ থেকে’ (অভিনিবেসতো) বলতে অভিনিবেশের কারণে বা অভিনিবেশের ভাব থেকে। ‘আত্মবাদ মাত্রই’ (অত্তবাদমত্তমেব) বলতে আত্মার অভাব হেতু ‘আত্মা’ - এই বচন মাত্রই। উপাদান করে অর্থাৎ দৃঢ়ভাবে গ্রহণ করে। কীভাবে? ‘আত্মা’ বলে। কারণ ‘আত্মা’ বলে অভিনিবেশকারী ব্যক্তিগণ বচন মাত্রকেই দৃঢ় করে গ্রহণ করে - এই অর্থ। এভাবে আত্মবাদ মাত্রই উপাদান করে - এটি বলা হয়েছে। অথবা ‘আত্মবাদ মাত্র’ বলতে বাচাবস্তু মাত্রকে (কথার বিষয় মাত্রকে) বলা হয়েছে। কারণ আত্মার অভাব হেতু বাচাবস্তু মাত্রকেই ‘আত্মা’ বলে উপাদান করে।

1221. Dinnanti dānamāha, taṃ aphalattā rūpaṃ viya dānaṃ nāma na hotīti paṭikkhipati. Mahāvijitayaññasadiso yañño mahāyāgo. Āmantetvā havanaṃ dānaṃ āhunaṃ, pāhunānaṃ atithīnaṃ atithikiriyā pāhunaṃ, āvāhādīsu maṅgalatthaṃ dānaṃ maṅgalakiriyā. Paraloke ṭhito imaṃ lokaṃ ‘‘natthī’’ti gaṇhātīti imaṃ lokaṃ avekkhitvā paraloko, parañca avekkhitvā ayaṃ loko hoti gantabbato āgantabbato cāti paralokato idhāgamanassa abhāvā tattheva ucchijjanato cittena paraloke ṭhito imaṃ lokaṃ ‘‘natthī’’ti gaṇhātīti attho veditabbo. Na hi ayaṃ diṭṭhi paraloke nibbattasseva hotīti. Idhaloke ṭhitoti etthāpi ayameva nayo. Ayaṃ vā ettha attho ‘‘saṃsaraṇappadeso idhaloko ca paraloko ca nāma koci natthi saṃsaraṇassa abhāvā tattha tattheva ucchijjanato’’ti. Purimabhavato pacchimabhave upapatanaṃ upapāto, so yesaṃ sīlaṃ, te opapātikā. Te pana cavanakā upapajjanakā hontīti katvā āha ‘‘cavanakaupapajjanakasattā natthīti gaṇhātī’’ti. Anulomappaṭipadanti nibbānānukūlaṃ sīlādippaṭipadaṃ.

১২২১. ‘দিন্ন’ (দান করা) বলতে দানকে বলা হয়েছে, তা নিষ্ফল হওয়ার কারণে রূপের মতো দান বলে কিছু নেই - এভাবে প্রত্যাখ্যান করে। মহাবিজিত রাজার যজ্ঞের মতো যজ্ঞ হলো মহাযজ্ঞ। আমন্ত্রণ করে আহুতি দেওয়া বা দান করা হলো ‘আহুন’। অতিথিদের অতিথি-সৎকার করা হলো ‘পাহুন’। বিবাহ ইত্যাদিতে মঙ্গলের জন্য দান হলো মঙ্গলক্রিয়া। ‘পরলোকে স্থিত ব্যক্তি এই লোক নেই বলে গ্রহণ করে’ বলতে - এই লোককে লক্ষ্য করে পরলোক এবং পরলোককে লক্ষ্য করে এই লোক হয়, গমনযোগ্যতা ও আগমনযোগ্যতার কারণে; পরলোক থেকে এখানে আগমনের অভাব হেতু এবং সেখানেই উচ্ছেদ হওয়ার কারণে চিত্ত দ্বারা পরলোকে স্থিত ব্যক্তি এই লোক ‘নেই’ বলে গ্রহণ করে - এই অর্থ বুঝতে হবে। কারণ এই দৃষ্টি পরলোকে উৎপন্ন ব্যক্তিরই কেবল হয় না। ‘ইহলোকে স্থিত’ - এখানেও এই একই নিয়ম। অথবা এখানে এই অর্থ - ‘সংসরণ স্থান হিসেবে ইহলোক ও পরলোক বলে কিছু নেই, কারণ সংসরণের অভাব হেতু সেখানেই উচ্ছেদ ঘটে।’ পূর্বভব থেকে পরবর্তী ভবে উপপতন (উৎপন্ন হওয়া) হলো উপপাত, তা যাদের স্বভাব, তারা ঔপপাতিক। তারা চ্যুতিশীল ও উৎপন্নশীল হওয়ায় বলা হয়েছে ‘চ্যুতিশীল ও উৎপন্নশীল সত্ত্ব নেই বলে গ্রহণ করে’। ‘অনুলোমপ্রতিপদ’ বলতে নির্বাণের অনুকূল শীলাদি প্রতিপদ (আচরণ)।

1236. Nippadesatova gahitoti iminā yaṃ āsavagocchake brahmānaṃ kapparukkhādīsu rāgassa ca diṭṭhirāgassa ca asaṅgahaṇena nīvaraṇagocchake ca kāmacchandassa anāgāmimaggena pahātabbatādassanena sappadesattaṃ vuttaṃ, taṃ nivāritaṃ hoti. Arahattamaggenāti vacanena catūhi maggehi pahātabbatā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Na hi purimehi atanukatā mohādayo arahattamaggena pahīyantīti.

১২৩৬. ‘নিষ্প্রদেশভাবেই গৃহীত’ (নিষ্পদেসতোব গহিতো) - এর দ্বারা আসবগোচ্ছকে ব্রহ্মাদের কল্পবৃক্ষ ইত্যাদিতে রাগ এবং দৃষ্টিরাগের অসংগ্রহের কারণে এবং নীবরণগোচ্ছকে কামচ্ছন্দের অনাগামী মার্গের দ্বারা প্রহাতব্যতা প্রদর্শনের মাধ্যমে যে সপ্রদেশত্ব বলা হয়েছিল, তা নিবারিত হয়। ‘অর্হত্ত্ব মার্গের দ্বারা’ (অরহত্তনগ্গেন) - এই বচনের দ্বারা চার মার্গের দ্বারা প্রহাতব্যতা বলা হয়েছে - এটি দেখতে হবে। কারণ পূর্ববর্তী মার্গসমূহের দ্বারা তনু (হ্রাস) না করা মোহাদি অর্হত্ত্ব মার্গের দ্বারা প্রহীণ হয় না।

1287. Niratiatthenāti pītivirahena, balavanikantivirahena vā. Na hi dukkhāya vedanāya rajjantīti. Ava-saddena avagāhattho adhoattho cāti dvidhā ava-saddassa attho vutto.

১২৮৭. ‘নিরতি’ (নিরতিঅখেন) অর্থে বলতে প্রীতিহীনতা অথবা বলবান নিকান্তিহীনতা (তীব্র আসক্তিহীনতা)। কারণ দুঃখ বেদনায় সত্ত্বগণ আসক্ত হয় না। ‘অব’ শব্দের দ্বারা অবগাহ (প্রবেশ) অর্থ এবং অধঃ (নিচে) অর্থ - এভাবে দুই প্রকারে ‘অব’ শব্দের অর্থ বলা হয়েছে।

1301. Vicikicchāsahagato [Pg.177] moharaṇo pahānekaṭṭhena diṭṭhisampayuttena rāgaraṇena saraṇo, uddhaccasahagato rūparāgaarūparāgasaṅkhātena. Araṇavibhaṅgasutte (ma. ni. 3.333) pana ‘‘yo kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogo hīno gammo pothujjaniko anariyo anatthasaṃhito, sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho micchāpaṭipadā. Tasmā eso dhammo saraṇo’’tiādivacanato phalabhūtadukkhaupaghātaupāyāsapariḷāhasabhāvabhūto micchāpaṭipadābhāvova ‘‘saraṇo’’ti viññāyatīti tehi sabbākusalānaṃ saraṇatā siddhā hotīti.

১৩০১. বিচিকিৎসা-সহগত মোহরূপ রজো (ধূলি) প্রহাণের একত্বে দৃষ্টিসম্প্রযুক্ত রাগরজোর সাথে সরজ (রজোযুক্ত), ঔদ্ধত্য-সহগত রূপরাগ ও অরূপরাগ নামক রাগরজোর সাথে। কিন্তু অরণবিভঙ্গ সূত্রে ‘কাম-প্রতিসন্ধিসুখীর যে সোমনস্যের অনুযোগ - যা হীন, গ্রাম্য, পৌথুজ্জনিক, অনার্য, অনর্থসংহিত, তা সদুঃখ, সউপঘাত, সউপায়াস, সপরিলাহ এবং মিথ্যাপ্রতিপদ। অতএব এই ধর্ম সরজ’ ইত্যাদি বচনের কারণে ফলভূত দুঃখ, উপঘাত, উপায়াস ও পরিলাহ স্বভাবযুক্ত মিথ্যাপ্রতিপদভাবই ‘সরজ’ বলে জানা যায়, যার দ্বারা সমস্ত অকুশলের সরজত্ব সিদ্ধ হয়।

Suttantikadukanikkhepakathāvaṇṇanā

সুত্তন্তিকদুকনিক্ক্ষেপকথার বর্ণনা

1303. Vivecitattāti visuṃ katattā pakāsitattā. Asesetvā khepetīti vajiraṃ attanā patitaṭṭhānaṃ asesetvā khepeti puna apākatikatāāpādanena.

১৩০৩. ‘বিবেচিতত্ব’ (বিবেচিতত্তা) বলতে পৃথক করার কারণে, প্রকাশিত করার কারণে। ‘অশেষ করে ক্ষয় করে’ (অসেসেত্বা খেপেতি) বলতে বজ্র নিজে পতিত স্থানকে অশেষ করে ক্ষয় করে, পুনরায় পূর্বাবস্থায় না আনার মাধ্যমে।

1311. Tappatīti vippaṭisārī hoti, anusocati vā.

১৩১১. ‘তপ্ত হয়’ (তপ্পতি) বলতে অনুতপ্ত হয় অথবা অনুশোচনা করে।

1313. Ahanti iti-saddaparena ahaṃ-saddena hetubhūtena yo attho viññāyati, so saṃkathīyati, udīrīyatīti attho. Aññathā hi vuccamānassa vacanena pakāsiyamānassa padatthassa saṅkhādibhāve sabbesaṃ kusalādidhammānaṃ adhivacanāditā siyāti. Bhāvoti sattavevacananti bhaṇanti, dhātuyā vā etaṃ adhivacanaṃ. Dattoti ettāvatā sattapaññattiṃ dassetvā aññampi upādāpaññattiṃ dassetuṃ ‘‘mañco’’tiādimāha. Ahanti ca pavattaṃ adhivacanaṃ vadantena suṇantena ca pubbe gahitasaññena atthappakāsanabhāvena viññāyati. Na hi tasmiṃ aviññāte tadatthavijānanaṃ atthīti visesena adhivacanaṃ ‘‘ñāyatīti samaññā’’ti vuttaṃ. Etassatthassa ahanti idaṃ adhivacananti evaṃ vā saññāgahaṇavasena ñāyati samaññāyati pākaṭā hotīti samaññā. Paññāpīyatīti ahanti idaṃ etassa adhivacananti evaṃ ṭhapīyatīti attho. Voharīyatīti vuccati. Uddheyyanti uddharitabbaṃ. Api nāmasahassatoti anekehipi nāmasahassehīti attho. Sayameva upapatanasīlaṃ nāmaṃ ‘‘opapātikanāma’’nti vuccati.

১৩১৩. ‘অহং’ (আমি) বলতে ইতি-শব্দপরক অহং-শব্দের দ্বারা হেতুভূত যে অর্থ জানা যায়, তা সংকথিত হয়, উদীরিত হয় - এই অর্থ। অন্যথা উচ্চারিত বচনের দ্বারা প্রকাশিত পদ অর্থের সংজ্ঞা ইত্যাদি ভাব হলে সমস্ত কুশলাদি ধর্মের অধিবচনত্ব ইত্যাদি হতো। ‘ভাব’ বলতে সত্ত্বের প্রতিশব্দ - এটি বলেন, অথবা ধাতুর এটি অধিবচন। ‘দত্ত’ - এই পর্যন্ত সত্ত্বপ্রজ্ঞপ্তি প্রদর্শন করে অন্য উপাদানপ্রজ্ঞপ্তি প্রদর্শনের জন্য ‘মঞ্চ’ ইত্যাদি বলা হয়েছে। ‘অহং’ - এভাবে প্রবৃত্ত অধিবচন উচ্চারণকারী ও শ্রবণকারী কর্তৃক পূর্বে গৃহীত সংজ্ঞার দ্বারা অর্থপ্রকাশনভাবে বিশেষভাবে জানা যায়। কারণ তা অজ্ঞাত থাকলে তার অর্থ জানা যায় না, তাই বিশেষভাবে অধিবচন ‘জ্ঞাত হয় বলে সমজ্ঞা’ বলা হয়েছে। এই অর্থের ‘অহং’ হলো অধিবচন - এভাবে সংজ্ঞা গ্রহণের মাধ্যমে জ্ঞাত হয়, সমজ্ঞাত হয়, প্রকট হয় বলে ‘সমজ্ঞা’। ‘প্রজ্ঞাপিত হয়’ বলতে ‘অহং’ হলো এর অধিবচন - এভাবে স্থাপিত হয় - এই অর্থ। ‘ব্যবহৃত হয়’ বলতে বলা হয়। ‘উদ্ধেয়’ বলতে উদ্ধারযোগ্য। ‘নামসহস্র থেকেও’ বলতে অনেক নামসহস্রের দ্বারাও - এই অর্থ। নিজে নিজেই পতিত হওয়ার স্বভাবযুক্ত নামকে ‘ঔপপাতিক নাম’ বলা হয়।

Karīyatīti [Pg.178] kammaṃ, nāmameva kammaṃ nāmakammaṃ. Tathā nāmadheyyaṃ. Karaṇaṭhapanasaddāpi hi kammatthā hontīti. Atha karaṇatthā, karīyati ca ṭhapīyati ca etena attho evaṃnāmoti paññāpīyatīti karaṇaṃ ṭhapanañca nāma hoti. Atha bhāvatthā, ñāpanamattameva karaṇaṃ ṭhapananti ca vuttaṃ. Nāmanirutti nāmabyañjananti nāmamicceva vuttaṃ hoti. Na hi pathavīsaṅkhātaṃ atthappakāramattaṃ nivadati byañjayati vā pathavīti nāmaṃ nivadati byañjayati vā, tasmā anāmassa niruttibyañjanabhāvanivāraṇatthaṃ ‘‘nāmanirutti nāmabyañjana’’nti vuttaṃ. Evaṃ nāmābhilāpoti etthāpi nayo. Ettha pana saṅkhā samaññā paññatti vohāroti catūhi padehi paññāpitabbato paññatti vuttā, itarehi paññāpanato.

করা হয় বলে কর্ম, নামই কর্ম হলো ‘নামকর্ম’। তেমনি ‘নামধেয়’। করণ ও স্থাপন শব্দও কর্মার্থে হয়ে থাকে। যদি করণার্থে হয়, তবে করা হয় এবং স্থাপন করা হয় এর দ্বারা অর্থ এই নামযুক্ত - এভাবে প্রজ্ঞাপিত হয় বলে করণ ও স্থাপনই নাম হয়। যদি ভাবার্থে হয়, তবে জ্ঞাপন মাত্রই করণ ও স্থাপন - এটি বলা হয়েছে। ‘নামনিরুক্তি’, ‘নামব্যঞ্জন’ বলতে নামই বলা হয়েছে। কারণ পৃথিবী নামক অর্থপ্রকাশ মাত্রকে উচ্চারণ বা ব্যঞ্জিত করে না, বরং ‘পৃথিবী’ এই নামকে উচ্চারণ বা ব্যঞ্জিত করে, তাই অনামের নিরুক্তি ও ব্যঞ্জনভাব নিবারণের জন্য ‘নামনিরুক্তি নামব্যঞ্জন’ বলা হয়েছে। এভাবে ‘নামাভিলাপ’ - এখানেও এই নিয়ম। এখানে সংজ্ঞা, সমজ্ঞা, প্রজ্ঞপ্তি, ব্যবহার - এই চার পদের দ্বারা প্রজ্ঞাপিতব্য হওয়ার কারণে প্রজ্ঞপ্তি বলা হয়েছে, অন্যদের দ্বারা প্রজ্ঞাপন হওয়ার কারণে।

Tattha ca ‘‘purimā upādāpaññatti uppādavayakiccarahitā lokasaṅketasiddhā, pacchimā nāmapaññatti, yāya purimā paññatti rūpādayo ca sotadvāraviññāṇasantānānantaramuppannena gahitapubbasaṅketena manodvāraviññāṇasantānena gahitāya paññāpīyantī’’ti ācariyā vadanti. Etasmiṃ pana imissā pāḷiyā aṭṭhakathāya ca atthe sati yaṃ vuttaṃ mātikāyaṃ ‘‘vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattā adhivacanā nāma, sahetukaṃ katvā vuccamānā abhilāpā nirutti nāma, pakārena ñāpanato paññatti nāmā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 101-108), tena virodho siyā. Na hi uppādavayakiccarahitassa vacanamattaṃ adhikāraṃ katvā pavatti atthi uppādādisahitasseva pavattisabbhāvato, na ca vacanavacanatthavimuttassa nāmassa niddhāretvā sahetukaṃ katvā vuccamānatā atthi, nāpi aniddhāritasabhāvassa padatthassa tena tena pakārena ñāpanaṃ atthīti.

সেখানে আচার্যগণ বলেন—'পূর্ববর্তী উপাদাপ্রজ্ঞপ্তি উৎপত্তি ও বিনাশের কার্য থেকে রহিত এবং লোকসংকেত দ্বারা সিদ্ধ; পরবর্তীটি হলো নামপ্রজ্ঞপ্তি, যার দ্বারা পূর্ববর্তী প্রজ্ঞপ্তি এবং রূপাদি বিষয়সমূহ শ্রোত্রদ্বারবিজ্ঞান-সন্ততির অব্যবহিত পরে উৎপন্ন এবং পূর্বে গৃহীত সংকেতযুক্ত মনোদ্বারবিজ্ঞান-সন্ততি দ্বারা গৃহীত হয়ে প্রজ্ঞাপিত হয়।' কিন্তু এই পালি ও অট্ঠকথার এই অর্থ সত্য হলে, মাতৃকাতে যা বলা হয়েছে—'কেবল শব্দকে অধিকৃত করে যা প্রবৃত্ত হয় তা অধিবচন নামে অভিহিত, কারণসহ যা বলা হয় তা অভিলাপ বা নিরুক্তি নামে অভিহিত, এবং প্রকারান্তরে জ্ঞাপন করার কারণে তা প্রজ্ঞপ্তি নামে অভিহিত'—তার সাথে বিরোধ ঘটবে। কারণ, উৎপত্তি ও বিনাশের কার্য থেকে রহিত প্রজ্ঞপ্তির কেবল শব্দকে অবলম্বন করে প্রবৃত্তি হতে পারে না, যেহেতু উৎপত্তি-বিনাশযুক্ত পরমার্থ ধর্মেরই কেবল প্রবৃত্তি বিদ্যমান। এবং শব্দ ও শব্দের অর্থ থেকে মুক্ত নামের বিশদ বিশ্লেষণ করে কারণসহ বলার কোনো অবকাশ নেই, এবং পরমার্থত অপ্রকাশিত স্বভাবযুক্ত পদের অর্থের সেই সেই প্রকারে জ্ঞাপন করাও সম্ভব নয়।

Duvidhā cāyaṃ paññatti yathāvuttappakārāti aṭṭhakathāvacanañca na dissati, aṭṭhakathāyaṃ pana vijjamānapaññattiādayo cha paññattiyova vuttā. Tattha ‘‘rūpaṃ vedanā’’tiādikā vijjamānapaññatti. ‘‘Itthī puriso’’tiādikā avijjamānapaññatti. ‘‘Tevijjo chaḷabhiñño’’tiādikā vijjamānena avijjamānapaññatti. ‘‘Itthisaddo purisasaddo’’tiādikā avijjamānena vijjamānapaññatti. ‘‘Cakkhuviññāṇaṃ sotaviññāṇa’’ntiādikā vijjamānena vijjamānapaññatti. ‘‘Khattiyakumāro brāhmaṇakumāro’’tiādikā avijjamānena avijjamānapaññatti. Na cettha yathāvuttappakārā duvidhā paññatti vuttāti [Pg.179] sakkā viññātuṃ. Vijjamānassa hi saṅkhā…pe… abhilāpo vijjamānapaññatti. Avijjamānassa ca saṅkhādikā avijjamānapaññatti. Tesaṃyeva visesanavisesitabbabhāvena pavattā saṅkhādayo itarāti.

এবং এই প্রজ্ঞপ্তি যথোক্ত প্রকারে দুই প্রকার—অট্ঠকথায় এমন কোনো বচন দেখা যায় না। কিন্তু অট্ঠকথায় বিদ্যমানপ্রজ্ঞপ্তি আদি ছয় প্রকার প্রজ্ঞপ্তির কথাই বলা হয়েছে। সেখানে 'রূপ, বেদনা' ইত্যাদি হলো বিদ্যমানপ্রজ্ঞপ্তি। 'স্ত্রী, পুরুষ' ইত্যাদি হলো অবিদ্যমানপ্রজ্ঞপ্তি। 'ত্রৈবিদ্য, ষড়ভিজ্ঞ' ইত্যাদি হলো বিদ্যমানের দ্বারা অবিদ্যমানপ্রজ্ঞপ্তি। 'স্ত্রী-শব্দ, পুরুষ-শব্দ' ইত্যাদি হলো অবিদ্যমানের দ্বারা বিদ্যমানপ্রজ্ঞপ্তি। 'চক্ষুবিজ্ঞান, শ্রোত্রবিজ্ঞান' ইত্যাদি হলো বিদ্যমানের দ্বারা বিদ্যমানপ্রজ্ঞপ্তি। 'ক্ষত্রিয়কুমার, ও ব্রাহ্মণকুমার' ইত্যাদি হলো অবিদ্যমানের দ্বারা অবিদ্যমানপ্রজ্ঞপ্তি। এবং এখানে যথোক্ত প্রকারে দুই প্রকার প্রজ্ঞপ্তি বলা হয়েছে বলে জানা সম্ভব নয়। কারণ, বিদ্যমান পরমার্থ ধর্মের সংজ্ঞা...পে... অভিলাপই হলো বিদ্যমানপ্রজ্ঞপ্তি। এবং অবিদ্যমান ধর্মের সংজ্ঞা আদি হলো অবিদ্যমানপ্রজ্ঞপ্তি। তাদেরই বিশেষণ ও বিশেষ্য ভাব দ্বারা প্রবৃত্ত সংজ্ঞা আদি হলো অবশিষ্ট চার প্রকার প্রজ্ঞপ্তি।

Avijjamānapaññattivacanena paññāpitabbā upādāpaññatti, tassā paññāpanabhūtā nāmapaññatti ca vuttā, itarehi nāmapaññattiyeva yathāvuttāti ce? Na, asiddhattā. Sati hi ujuke purime pāḷianugate atthe ayamattho imāya aṭṭhakathāya vuttoti asiddhametaṃ. Yadi ca sattarathaghaṭādidisākālakasiṇaajaṭākāsakasiṇugghāṭimākāsaākiñcaññāyatanavisayanirodhasamāpattiādippakārā upādāpaññatti avijjamānapaññatti, eteneva vacanena tassā avijjamānatā vuttāti na sā atthīti vattabbā. Yathā ca paññāpitabbato avijjamānānaṃ sattādīnaṃ avijjamānapaññattibhāvo, evaṃ rūpādīnaṃ vijjamānānaṃ paññapetabbato vijjamānapaññattibhāvo āpajjati. Tato ‘‘sabbe dhammā paññattī’’ti paññattipathehi avisiṭṭho paññattidhammaniddeso vattabbo siyā. Athāpi paññāpitabbapaññāpanavisesadassanattho saṅkhādiniddeso, tathāpi ‘‘ekadhammo sabbadhammesu nipatati, sabbadhammā ekadhammasmiṃ nipatantī’’tiādinā paññāpitabbānaṃ paññattipathabhāvassa dassitattā paññāpitabbānaṃ paññattibhāve paññattipathā paññattisaddeneva vuttāti paññattipathapadaṃ na vattabbaṃ siyā, nāpi sakkā paññāpitabbapaññāpanavisesadassanattho saṅkhādiniddesoti vattuṃ saṅkhādisaddānaṃ samānatthattā. Vuttañhi ‘‘maraṇenapi taṃ pahīyati, yaṃ puriso mamidanti maññatī’’ti (mahāni. 41) ettha ‘‘purisoti saṅkhā samaññā…pe… abhilāpo’’ti (mahāni. 41). Tathā ‘‘māgaṇḍiyoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā samaññā’’tiādi (mahāni. 73). Na ca ‘‘ayaṃ itthannāmo’’ti saṅketaggahaṇaṃ ‘‘rūpaṃ tisso’’tiādivacanaggahaṇañca muñcitvā aññassa asiddhasabhāvassa atthapaññāpane samatthatā sambhavati, tesañca asamatthatā. Yadi hi tesaṃ vinā paññattiyā atthapaññāpane asamatthatā siyā, paññattipaññāpane ca asamatthatāti tassā aññā paññatti vattabbā siyā, tassā tassāti anavatthānaṃ, tato atthavijānanameva na siyā, nāpi saṅketaggahaṇaṃ saṅketassa paññattibhāve ‘‘ayaṃ imassa bhāsitassa attho’’ti vā, ‘‘imassatthassa idaṃ vacanaṃ jotaka’’nti vā. Saññuppādamatte pana saṅketaggahaṇe vacanassa vacanatthavinimuttassa [Pg.180] kappane payojanaṃ natthi. ‘‘Buddhassa bhagavato vohāro lokiye sote paṭihaññati’’ (kathā. 347), ‘‘abhijānāsi no tvaṃ ānanda ito pubbe evarūpaṃ nāmadheyyaṃ sutaṃ yadidaṃ janavasabho’’ti (dī. ni. 2.280), ‘‘nāmañca sāveti koṇḍañño ahaṃ bhagavā’’tiādīhi (saṃ. ni. 1.217) ca paññattiyā vacanabhāvo siddho. Tasmā pāḷiyā aṭṭhakathāya ca aviruddho attho vicāretvā gahetabbo.

যদি বলা হয়—'অবিদ্যমানপ্রজ্ঞপ্তি' শব্দের দ্বারা প্রজ্ঞাপনীয় উপাদাপ্রজ্ঞপ্তি এবং তার প্রজ্ঞাপকস্বরূপ নামপ্রজ্ঞপ্তি বলা হয়েছে, এবং অবশিষ্ট শব্দগুলোর দ্বারা কেবল যথোক্ত নামপ্রজ্ঞপ্তিই বলা হয়েছে? না, তা অসিদ্ধ (অপ্রমাণিত) হওয়ার কারণে। কারণ, পালি-অনুগামী সরল ও পূর্ববর্তী অর্থ বিদ্যমান থাকতে, 'এই অর্থ এই অট্ঠকথায় বলা হয়েছে'—এটি অসিদ্ধ বা অপ্রমাণিত। আর যদি সত্ত্ব, রথ, ঘট আদি, দিক, কাল, কসিণ, অজাটাকাশ (প্রাকৃতিক আকাশ), কসিণুগ্ঘাটিমাকাশ (কসিণ-উদ্ধাটিত আকাশ), আকিঞ্চন্যাযতন-বিষয়ক প্রজ্ঞপ্তি, নিরোধসমাপত্তি প্রজ্ঞপ্তি ইত্যাদি প্রকার উপাদাপ্রজ্ঞপ্তি অবিদ্যমানপ্রজ্ঞপ্তি হয়, তবে এই অবিদ্যমানপ্রজ্ঞপ্তি শব্দের দ্বারাই তার অবিদ্যমানতা বলা হয়েছে বলে তা 'বিদ্যমান আছে' বলা উচিত নয়। এবং যেভাবে প্রজ্ঞাপনীয় হওয়ার কারণে অবিদ্যমান সত্ত্বাদির অবিদ্যমানপ্রজ্ঞপ্তিত্ব ঘটে, তেমনি বিদ্যমান রূপাদিরও প্রজ্ঞাপনীয় হওয়ার কারণে বিদ্যমানপ্রজ্ঞপ্তিত্ব আপতিত হয়। তা থেকে 'সব ধর্মই প্রজ্ঞপ্তি' এভাবে প্রজ্ঞপ্তিপথসমূহ থেকে অভিন্ন প্রজ্ঞপ্তিধর্মনির্দেশ বলা উচিত হতো। যদি বলা হয়—প্রজ্ঞাপনীয় (উপাদাপ্রজ্ঞপ্তি) ও প্রজ্ঞাপন (নামপ্রজ্ঞপ্তি) এই উভয়ের বিশেষত্ব প্রদর্শনের জন্য সংজ্ঞা আদি নির্দেশ করা হয়েছে; তবুও 'এক ধর্ম সব ধর্মে পতিত হয়, সব ধর্ম এক ধর্মে পতিত হয়' ইত্যাদি দ্বারা প্রজ্ঞাপনীয়সমূহের প্রজ্ঞপ্তিপথত্ব প্রদর্শিত হওয়ার কারণে, প্রজ্ঞাপনীয়সমূহের প্রজ্ঞপ্তিত্বে প্রজ্ঞপ্তিপথসমূহ প্রজ্ঞপ্তি শব্দের দ্বারাই বলা হয়েছে বলে 'প্রজ্ঞপ্তিপথ' পদটি বলা উচিত হতো না। এবং সংজ্ঞা আদি শব্দের সমার্থকতা থাকার কারণে 'প্রজ্ঞাপনীয় ও প্রজ্ঞাপনের বিশেষত্ব প্রদর্শনের জন্য সংজ্ঞা আদি নির্দেশ করা হয়েছে' এ কথাও বলা সম্ভব নয়। কারণ বলা হয়েছে—'মৃত্যুর দ্বারাও তা প্রহীন হয়, যা মানুষ আমার বলে মনে করে' (মহানিদ্দেশ ৪১), এখানে 'পুরুষ হলো সংজ্ঞা, সমজ্ঞা...পে... অভিলাপ' (মহানিদ্দেশ ৪১)। তেমনি 'মাগণ্ডিয় হলো সেই ব্রাহ্মণের নাম, সংজ্ঞা, সমজ্ঞা' ইত্যাদি (মহানিদ্দেশ ৭৩)। এবং 'এই ব্যক্তি এই নামের' এরূপ সংকেত গ্রহণ এবং 'রূপ, বেদনা' ইত্যাদি বচন গ্রহণ বর্জন করে অন্য কোনো অসিদ্ধস্বভাব প্রজ্ঞপ্তির অর্থ প্রজ্ঞাপনে সামর্থ্য থাকা সম্ভব নয়, এবং তাদেরও অসামর্থ্য ঘটে। যদি প্রজ্ঞপ্তি ব্যতীত অর্থ প্রজ্ঞাপনে তাদের অসামর্থ্য হয়, তবে প্রজ্ঞপ্তি প্রজ্ঞাপনেও অসামর্থ্য ঘটবে, যার ফলে তার জন্য অন্য প্রজ্ঞপ্তি বলতে হবে, আবার তার জন্য অন্য প্রজ্ঞপ্তি—এভাবে অনবস্থা (অনন্ত অনুবৃত্তি) ঘটবে, যার ফলে মূল অর্থ জানাই সম্ভব হবে না। সংকেতের প্রজ্ঞপ্তিত্বে 'এটি এই কথিত বাক্যের অর্থ' অথবা 'এই অর্থের প্রকাশক এই শব্দ'—এরূপ সংকেত গ্রহণও হতে পারে না। কিন্তু সংকেত গ্রহণে কেবল সংজ্ঞার উৎপত্তি মাত্র হলে, শব্দ ও শব্দের অর্থ থেকে মুক্ত সংকেতের কল্পনায় কোনো প্রয়োজন নেই। 'বুদ্ধ ভগবানের ব্যবহার (কথিত বাণী) লৌকিক শ্রোত্রে প্রতিহত হয়', 'হে আনন্দ! তুমি কি এই দিনের পূর্বে এরূপ নাম শুনেছ, যা হলো জনবসত (জনবসভ)?' এবং 'কোণ্ডঞ্ঞ নাম ঘোষণা করছে—আমি ভগবান' ইত্যাদি দ্বারা প্রজ্ঞপ্তির বচনত্ব (শব্দত্ব) সিদ্ধ হয়। অতএব, পালি ও অট্ঠকথার অবিরুদ্ধ অর্থ বিচার করে গ্রহণ করা উচিত।

Yadi sattādayo avijjamānapaññatti na honti, kā pana avijjamānapaññatti nāmāti? Pakāsito ayamattho ‘‘avijjamānānaṃ sattādīnaṃ saṅkhā…pe… abhilāpo avijjamānapaññattī’’ti. Sattādīnañca avijjamānattā atthitā neva vattabbā, ye ca vadeyyuṃ ‘‘rūpādīni viya avijjamānattā avijjamānatā vuttā, na natthibhāvato’’ti, ayañca vādo hevatthikathāya paṭisiddho, na ca rūpaṃ vedanā na hotīti avijjamānaṃ nāma hoti. Evaṃ sattādayopi yadi atthi, rūpādayo na hontīti avijjamānāti na vattabbā. Yasmā pana yesu rūpādīsu cakkhādīsu ca tathā tathā pavattamānesu ‘‘satto itthī ratho ghaṭo’’tiādikā vicittasaññā uppajjati, saññānulomāni ca adhivacanāni, tehi rūpacakkhādīhi añño sattarathādisaññāvalambito vacanattho vijjamāno na hoti, tasmā sattarathādiabhilāpā ‘‘avijjamānapaññattī’’ti vuccanti, na ca te ‘‘musā’’ti vuccanti lokasamaññāvasena pavattattā. Tato eva te abhilāpā ‘‘sammutisacca’’nti vuccanti. So ca vacanattho sayaṃ avijjamānopi vijjamānassa vacanasseva vasena paññattivohāraṃ labhati, ‘‘sammutisacca’’nti ca vuccati yathāgahitasaññāvasena pavattavacanatthabhāvato. ‘‘Sammutiñāṇaṃ saccārammaṇameva, nāññārammaṇa’’nti (kathā. 434) kathāya ca ‘‘pathavīkasiṇādi cīvarādi ca sammutisaccamhī’’ti imināva adhippāyena vuttanti viññāyati. Yasmā rūpādīsu santānena pavattamānesu ekattaggahaṇavasena te amuñcitvā pavattaṃ sattādiggahaṇaṃ cakkhuviññāṇādīni viya rūpādīsu tesu khandhesu cakkhādīsu ca asantaṃ avijjamānaṃ sattarathādiṃ gaṇhāti, tasmā taṃ parittārammaṇādibhāvena na vattabbanti vuttaṃ. Tathā yaṃ khandhasamūhasantānaṃ ekattena gahitaṃ upādāya ‘‘kalyāṇamitto pāpamitto [Pg.181] puggalo’’ti gahaṇaṃ paññatti ca pavattati, taṃ tadupādānabhūtaṃ puggalasaññāya sevamānassa kusalākusalānaṃ uppatti hotīti ‘‘puggalopi upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.9) vuttaṃ. Yasmā pana puggalo nāma koci bhāvo natthi, tasmā yathā āpodhātuādīni cittena vivecetvā pathavīdhātu upalabbhati, na evaṃ rūpādayo khandhe vivecetvā puggalo upalabbhati. Paṭisedhitā ca puggalakathāya puggaladiṭṭhi. Vajirāya ca bhikkhuniyā vuttaṃ –

যদি সত্ত্ব আদি অবিদ্যমানপ্রজ্ঞপ্তি না হয়, তবে অবিদ্যমানপ্রজ্ঞপ্তি কাকে বলে? এই অর্থ প্রকাশ করা হয়েছে যে—'অবিদ্যমান সত্ত্বাদির সংজ্ঞা...পে... অভিলাপই হলো অবিদ্যমানপ্রজ্ঞপ্তি।' এবং সত্ত্বাদির অবিদ্যমানতার কারণে তাদের অস্তিত্ব কোনোভাবেই বলা উচিত নয়। আর যারা বলেন—'রূপাদির মতো অবিদ্যমান হওয়ার কারণে অবিদ্যমানতা বলা হয়েছে, অস্তিত্ব না থাকার কারণে নয়', তাদের এই মতবাদ হেবত্থিকথায় প্রতিষিদ্ধ (নিষিদ্ধ) হয়েছে। এবং রূপ বেদনা নয় বলে তা অবিদ্যমান হয় না। তেমনি সত্ত্ব আদিও যদি বিদ্যমান থাকে, তবে রূপ আদি বিদ্যমান নয় বলে তাদের অবিদ্যমান বলা উচিত নয়। কিন্তু যেহেতু সেই সেই রূপাদি ও চক্ষুরাদিতে সেই সেই প্রকারে প্রবৃত্তি ঘটলে 'সত্ত্ব, স্ত্রী, রথ, ঘট' ইত্যাদি বিচিত্র সংজ্ঞা এবং সংজ্ঞার অনুগামী অধিবচনসমূহ উৎপন্ন হয়, এবং সেই রূপ ও চক্ষুরাদি থেকে ভিন্ন সত্ত্ব ও রথ আদি সংজ্ঞার উপর নির্ভরশীল কোনো বাচ্য অর্থ বিদ্যমান থাকে না; তাই সত্ত্ব, রথ আদি অভিলাপসমূহকে 'অবিদ্যমানপ্রজ্ঞপ্তি' বলা হয়। এবং লোকসামান্য (লোকব্যবহার) অনুসারে প্রবৃত্ত হওয়ার কারণে তাদের 'মিথ্যা' বলা হয় না। সেই কারণেই সেই অভিলাপসমূহকে 'সম্মতিসত্য' বলা হয়। এবং সেই বাচ্য অর্থ নিজে অবিদ্যমান হলেও বিদ্যমান শব্দের প্রভাবেই প্রজ্ঞপ্তিব্যবহার লাভ করে, এবং যেভাবে গৃহীত সংজ্ঞার প্রভাবে প্রবৃত্ত বাচ্য অর্থের ভাব ঘটে, সেভাবে তাকে 'সম্মতিসত্য' বলা হয়। এবং 'সম্মতিজ্ঞান সত্য-আলম্বনযুক্তই, অন্য আলম্বনযুক্ত নয়' এই কথায় 'পথবীকসিণ আদি এবং চীবর আদি সম্মতিসত্যের অন্তর্গত'—এই অভিপ্রায়েই বলা হয়েছে বলে জানা যায়। যেহেতু রূপাদিতে সন্ততি (প্রবাহ) রূপে প্রবৃত্তি ঘটলে একত্ব গ্রহণের প্রভাবে সেগুলোকে বর্জন না করে প্রবৃত্ত সত্ত্বাদি গ্রহণ চক্ষুবিজ্ঞানের মতো রূপাদি সেই স্কন্ধসমূহে এবং চক্ষুরাদিতে অসৎ ও অবিদ্যমান সত্ত্ব, রথ আদি গ্রহণ করে; তাই তাকে পরিত্তালম্বন আদি ভাব দ্বারা বলা উচিত নয় বলে বলা হয়েছে। তেমনি যে স্কন্ধসমূহের সন্ততিকে একত্বে গ্রহণ করে 'কল্যাণমিত্র, পাপমিত্র, পুদ্গল' এরূপ গ্রহণ ও প্রজ্ঞপ্তি প্রবৃত্ত হয়, সেই গ্রহণের কারণীভূত পুদ্গলসংজ্ঞার দ্বারা সেবাকারী ব্যক্তির কুশল ও অকুশলের উৎপত্তি ঘটে বলে 'পুদ্গলও উপনিশ্রয়প্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয়' বলা হয়েছে। কিন্তু যেহেতু পুদ্গল নামে কোনো সত্তা বা ভাব নেই, তাই যেভাবে আপোধাতু আদিতে চিত্তের দ্বারা বিশ্লেষণ করলে পথবীধাতু পাওয়া যায়, সেভাবে রূপাদি স্কন্ধসমূহে বিশ্লেষণ করলে পুদ্গল পাওয়া যায় না। এবং পুদ্গলকথায় পুদ্গলদৃষ্টি প্রতিষিদ্ধ করা হয়েছে। এবং বজ্রা ভিক্ষুণী কর্তৃক বলা হয়েছে—

‘‘Kaṃ nu sattoti paccesi, māra diṭṭhigataṃ nu te;

Suddhasaṅkhārapuñjoyaṃ, nayidha sattupalabbhatī’’ti. (saṃ. ni. 1.171;

mahāni. 186;

kathā. 233);

'হে মার! তুমি কাকে সত্ত্ব বলে বিশ্বাস করছ? এটি কি তোমার দৃষ্টিগত (মিথ্যা দৃষ্টি) মাত্র? এটি কেবল শুদ্ধ সংস্কারের পুঞ্জ (সমষ্টি), এখানে কোনো সত্ত্ব পাওয়া যায় না।'

Sattoti pana vacanassa paññattiyā pavattiṃ dassetuṃ sā evamāha –

কিন্তু 'সত্ত্ব' শব্দের প্রজ্ঞপ্তির প্রবৃত্তি প্রদর্শনের জন্য তিনি এভাবে বলেছিলেন—

‘‘Yathāpi aṅgasambhārā, hoti saddo ratho iti;

Evaṃ khandhesu santesu, hoti sattoti sammutī’’ti. (saṃ. ni. 1.171;

mahāni. 186;

kathā. 233);

'যেভাবে অঙ্গসমূহের (চাকা, অক্ষ ইত্যাদি অংশের) সমাবেশের কারণে রথ এই শব্দ বা প্রজ্ঞপ্তি হয়, তেমনি স্কন্ধসমূহ বিদ্যমান থাকলে সত্ত্ব এই সম্মতি (প্রজ্ঞপ্তি) হয়ে থাকে।'

Yadi puggalo na vijjati, kathaṃ puggalaggahaṇassa sārammaṇatā siyāti? Avijjamānassapi ārammaṇassa gahaṇato. Avijjamānampi hi parikappitaṃ lokasaññātaṃ vā vijjamānaṃ vā sabhāvabhūtaṃ ārammaṇaṃ gahetvāva uppajjanato sārammaṇatā vuttā. Sārammaṇāti hi vacanaṃ cittacetasikānaṃ ārammaṇena vinā appavattiññeva dīpeti, na tehi gahitassa ārammaṇassa vijjamānataṃ avijjamānataṃ vāti. Ayaṃ saṅkhatāsaṅkhatavinimuttassa atthitāpaṭisedhaṃ sabbathā anuvattantānaṃ vinicchayo.

যদি পুদ্গল বিদ্যমান না থাকে, তবে পুদ্গল গ্রহণের সালম্বনত্ব (আলম্বনযুক্ততা) কীভাবে হবে? অবিদ্যমান আলম্বনও গ্রহণ করার কারণে। কারণ, অবিদ্যমান হলেও পরিকল্পিত (কল্পিত), লোকসংজ্ঞাত (লোকপ্রসিদ্ধ) অথবা বিদ্যমান স্বভাবভূত আলম্বন গ্রহণ করেই চিত্ত-চৈতসিক উৎপন্ন হয় বলে সালম্বনত্ব বলা হয়েছে। কারণ, 'সলম্বন' (স-আলম্বন) এই শব্দ চিত্ত ও চৈতসিকের আলম্বন ব্যতীত অপ্রবৃত্তিকে (উৎপন্ন না হওয়াকে) প্রদর্শন করে, তাদের দ্বারা গৃহীত আলম্বনের বিদ্যমানতা বা অবিদ্যমানতাকে নয়। এটি সংস্কৃত ও অসংষ্কৃত থেকে মুক্ত প্রজ্ঞপ্তির অস্তিত্ব প্রতিষেধে সর্বতোভাবে অনুবর্তনকারী আচার্যগণের বিনিশ্চয়।

1316. Nāmakaraṇaṭṭhenāti aññaṃ anapekkhitvā sayameva attano nāmakaraṇasabhāvatoti attho. Yañhi parassa nāmaṃ karoti, tassa ca tadapekkhattā aññāpekkhaṃ nāmakaraṇanti nāmakaraṇasabhāvatā na hoti. Tasmā mahājanassa ñātīnaṃ guṇānañca sāmaññanāmādikārakānaṃ nāmabhāvo nāpajjati. Yassa ca aññehi nāmaṃ karīyati, tassa ca nāmakaraṇasabhāvatā natthīti natthiyeva nāmabhāvo, vedanādīnaṃ pana sabhāvasiddhattā vedanādināmassa nāmakaraṇasabhāvato nāmatā vuttā. Pathavīādinidassanena nāmassa sabhāvasiddhataṃyeva nidasseti, na nāmabhāvasāmaññaṃ, niruḷhattā pana nāmasaddo arūpadhammesu eva vutto, na pathavīādīsūti na tesaṃ nāmabhāvo. Mātikāya ca pathavīādīnaṃ nāmatānāpatti [Pg.182] vuttāva. Na hi pathavīādināmaṃ vijahitvā kesādināmehi rūpadhammānaṃ viya vedanādināmaṃ vijahitvā aññena nāmena arūpadhammānaṃ voharitabbena piṇḍākārena pavatti atthīti.

১৩১৬. "নামকরণ অর্থে" বলতে অন্য কোনো ধর্মকে অপেক্ষা না করে নিজেই নিজের নাম করার স্বভাব হওয়ার কারণে - এই অর্থ। কারণ যা অন্যের নাম করে, এবং তার সেই অন্যের প্রতি অপেক্ষার কারণে অন্য-অপেক্ষী নামকরণ হয়, তাই নামকরণ-স্বভাবতা হয় না। অতএব, মহাজন, জ্ঞাতি বা গুণের সাধারণ নামাদি কারকদের নামত্ব আপন্ন হয় না। এবং যার অন্যদের দ্বারা নাম করা হয়, তারও নামকরণ-স্বভাবতা নেই বলে নামত্ব একেবারেই নেই। কিন্তু বেদনাদির স্বভাবসিদ্ধতার কারণে বেদনাদি নামের নামকরণ-স্বভাব থেকে নামত্ব বলা হয়েছে। পৃথিবী আদি প্রদর্শনের দ্বারা নামের স্বভাবসিদ্ধতাই প্রদর্শন করে, নামভাবের সামান্যতা (সাধারণতা) নয়। কিন্তু প্রসিদ্ধি (নিরূঢ়ি) হওয়ার কারণে 'নাম' শব্দ অরূপধর্মসমূহের ক্ষেত্রেই বলা হয়েছে, পৃথিবী আদির ক্ষেত্রে নয়, তাই তাদের নামত্ব নেই। এবং মাতৃকায় পৃথিবী আদির নামত্বে অনাপত্তি (নাম না হওয়া) বলাই হয়েছে। কারণ পৃথিবী আদি নাম বর্জন করে কেশ আদি নামের দ্বারা রূপধর্মসমূহের যেমন ব্যবহারযোগ্য পিণ্ডাকারে প্রবৃত্তি আছে, বেদনা আদি নাম বর্জন করে অন্য নামের দ্বারা অরূপধর্মসমূহের ব্যবহারযোগ্য পিণ্ডাকারে প্রবৃত্তি নেই।

Atha vā rūpadhammā cakkhādayo rūpādayo ca tesaṃ pakāsakapakāsitabbabhāvato vinā nāmena pākaṭā honti, na evaṃ arūpadhammāti adhivacanasamphasso viya nāmāyattagahaṇīyabhāvena ‘‘nāma’’nti vuttā, paṭighasamphassopi na cakkhādīni viya nāmena vinā pākaṭoti ‘‘nāma’’nti vutto. Arūpatāya vā aññanāmasabhāgattā saṅgahitoyaṃ, aññaphassasabhāgattā vā. Vacanatthopi hi ‘‘rūpayatīti rūpaṃ, nāmayatīti nāma’’nti idha pacchimapurimānaṃ sambhavati. Rūpayatīti vināpi nāmena attānaṃ pakāsayatīti attho, nāmayatīti nāmena vinā apākaṭabhāvato attano pakāsakaṃ nāmaṃ karotīti attho. Ārammaṇādhipatipaccayatāyāti satipi rūpassa ārammaṇādhipatipaccayabhāve na paramassāsabhūtaṃ nibbānaṃ viya sātisayaṃ taṃnāmanasabhāvena paccayoti nibbānameva ‘‘nāma’’nti vuttaṃ.

অথবা, রূপধর্মসমূহ যেমন চক্ষু আদি এবং রূপ আদি, তাদের প্রকাশক ও প্রকাশ্য ভাবের কারণে নাম ছাড়াই প্রকট (স্পষ্ট) হয়, কিন্তু অরূপধর্মসমূহ তেমন নয়। তাই অধিবচন-সম্পর্শের মতো নামের অধীন গ্রহণীয় ভাবের কারণে "নাম" বলা হয়েছে। প্রতিঘ-সম্পর্শও চক্ষু আদির মতো নাম ছাড়া প্রকট নয় বলে "নাম" বলা হয়েছে। অথবা অরূপত্ব হেতু অথবা অন্য নামধর্মের স্বভাবের সাথে তুল্য হওয়ার কারণে এটি সংগৃহীত হয়েছে, অথবা অন্য স্পর্শের স্বভাবের সাথে তুল্য হওয়ার কারণে। কারণ বচন-অর্থও "যা রূপায়িত (প্রকাশিত) করে তা রূপ, যা নামায়িত (নমিত) করে তা নাম" - এখানে পরবর্তী (রূপ) ও পূর্ববর্তী (নাম) উভয়ের ক্ষেত্রে সম্ভব হয়। "রূপায়তি" বলতে নাম ছাড়াও নিজেকে প্রকাশ করে - এই অর্থ। "নাময়তি" বলতে নাম ছাড়া অপ্রকট হওয়ার কারণে নিজের প্রকাশক নাম তৈরি করে - এই অর্থ। "আলম্বনাধিপতি প্রত্যয়তা" বলতে - রূপের আলম্বনাধিপতি প্রত্যয়ভাব থাকা সত্ত্বেও, পরম আশ্বাসস্বরূপ নির্বাণের মতো অতিশয়রূপে নিজের দিকে নমিত করার স্বভাবের দ্বারা প্রত্যয় হয় না, তাই নির্বাণকেই "নাম" বলা হয়েছে।

1318. Vaṭṭamūlasamudācāradassanatthanti sattānaṃ vaṭṭamūlasamudācāro nāma avijjā ca bhavataṇhā ca, taṃdassanatthanti attho. Tattha samudācaratīti samudācāro, vaṭṭamūlameva samudācāro vaṭṭamūlasamudācāro, vaṭṭamūladassanena vaṭṭamūlānaṃ pavatti dassitā hotīti vaṭṭamūlānaṃ samudācārassa dassanatthantipi attho.

১৩১৮. "বর্তমূলসমুদাচার প্রদর্শনের উদ্দেশ্যে" বলতে প্রাণীদের বর্তমূলসমুদাচার (সংসারচক্রের মূল প্রবৃত্তি) হলো অবিদ্যা ও ভবতৃষ্ণা, তা প্রদর্শনের উদ্দেশ্যে - এই অর্থ। সেখানে যা সম্যকভাবে আচরণ বা প্রবৃত্ত হয় তা সমুদাচার। বর্তমূলই সমুদাচার - বর্তমূলসমুদাচার। বর্তমূল প্রদর্শনের দ্বারা বর্তমূলসমূহের প্রবৃত্তি প্রদর্শিত হয়, তাই বর্তমূলসমূহের সমুদাচার প্রদর্শনের উদ্দেশ্যে - এই অর্থও হয়।

1320. Ekekasmiñca attāti ca lokoti ca gahaṇavisesaṃ upādāya ‘‘attā ca loko cā’’ti vuttaṃ. Ekaṃ vā khandhaṃ attato gahetvā aññaṃ attano upabhogabhūto lokoti gaṇhantassa attano attānaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā parassa attānaṃ ‘‘loko’’ti gaṇhantassa vā vasena ‘‘attā ca loko cā’’ti vuttaṃ. Taṃ bhavissatīti taṃ dvidhāpi gahitaṃ khandhapañcakaṃ bhavissatīti niviṭṭhā parāmasantīti attho.

১৩২০. এবং এক একটি স্কন্ধে "আত্মা" এবং "লোক" - এই গ্রহণ-বিশেষকে (ভ্রান্ত ধারণাকে) আশ্রয় করে "আত্মা ও লোক" বলা হয়েছে। অথবা একটি স্কন্ধকে আত্মা হিসেবে গ্রহণ করে অন্য স্কন্ধকে নিজের উপভোগ্য "লোক" হিসেবে গ্রহণকারীর পক্ষে, অথবা নিজের আত্মাকে "আত্মা" হিসেবে গ্রহণ করে অন্যের আত্মাকে "লোক" হিসেবে গ্রহণকারীর পক্ষে "আত্মা ও লোক" বলা হয়েছে। "তা হবে" বলতে সেই দুই প্রকারে গৃহীত পঞ্চস্কন্ধ উৎপন্ন হবে - এভাবে অভিনিবিষ্ট হয়ে (দৃঢ়ভাবে) পরাమర్శ (মিথ্যা দৃষ্টিতে স্পর্শ) করার অর্থ।

1332. Saha sikkhitabbo dhammo sahadhammo, tattha bhavaṃ sahadhammikaṃ. Kammatthe vattamānato dovacassasaddato āya-saddaṃ anaññatthaṃ katvā ‘‘dovacassāya’’nti vuttanti adhippāyena ‘‘dubbacassa kamma’’nti āha. Dovacassassa vā ayanaṃ pavatti dovacassāyaṃ. Vacanassa paṭiviruddhavacanaṃ paṭāṇikagahaṇaṃ[Pg.183]. Guṇehi garūsu gāravena vasanaṃ garuvāso. Jātiādīhi jeṭṭhakesu paṭissuṇitabbesu vasanaṃ sajeṭṭhakavāso. Ottappitabbā vā garuno. Hiriyitabbā jeṭṭhakā. Yāya cetanāya dubbaco hoti, sā dovacassatā bhavituṃ arahatīti ‘‘saṅkhārakkhandhoyevā’’ti āha.

১৩৩২. সহ (একত্রে) শিক্ষণীয় ধর্ম হলো সহধর্ম, তাতে উৎপন্ন বা জাত হলো সহধর্মিক। কর্ম অর্থে বর্তমান 'দোভচস্স' (দুর্বচত্ব) শব্দ থেকে 'আয়' শব্দকে অন্য অর্থহীন (অনন্যার্থ) করে "দোভচস্সায়" বলা হয়েছে - এই অভিপ্রায়ে "দুর্বচ ব্যক্তির কর্ম" বলেছেন। অথবা দুর্বচ ব্যক্তির অয়ন বা প্রবৃত্তি হলো 'দোভচস্সায়'। অন্যের কথার বিরুদ্ধ কথা বলা হলো 'পটাণিকগহণ' (প্রতিকূলতা গ্রহণ)। গুণসমূহের দ্বারা গুরুজনদের প্রতি গৌরবের সাথে বসবাস করা হলো 'গুরুবাস'। জাতি আদি দ্বারা জ্যেষ্ঠ ও মান্য ব্যক্তিদের সান্নিধ্যে বসবাস করা হলো 'সজেষ্ঠকবাস'। অথবা যাদের প্রতি ওত্তপ্প (ভয়) প্রদর্শন করা উচিত তারা গুরু। যাদের প্রতি হিরি (লজ্জা) প্রদর্শন করা উচিত তারা জ্যেষ্ঠ। যে চেতনার কারণে মানুষ দুর্বচ (অবাধ্য) হয়, তা-ই দুর্বচতা হওয়ার যোগ্য - এই বিবেচনা করে "সংস্কারস্কন্ধই" বলেছেন।

1333. Du-saddena yuttaṃ nāmaṃ dunnāmaṃ. Anupasaṅkamantassapi anusikkhanaṃ sevanāti adhippāyena ‘‘bhajanāti upasaṅkamanā’’ti āha. Sabbatobhāgenāti kāyavācācittehi āvi ceva raho ca.

১৩৩৩. 'দু' শব্দের সাথে যুক্ত নাম হলো দুর্নাম। কাছে না গিয়েও (দূর থেকে) অনুকরণ করে আচরণ করা হলো সেবা - এই অভিপ্রায়ে "ভজনা মানে উপসংক্রমণ (কাছে যাওয়া)" বলেছেন। "সর্বতোভাবে" বলতে কায়, বাক্য ও মনের দ্বারা প্রকাশ্যে এবং গোপনে।

1336. Vinayoti vibhaṅgakhandhakā vuttā. Vatthuvītikkamato pubbe parato ca āpattiṃ āpajjanto nāma na hotīti saha vatthunā āpattiṃ paricchindati. Tenāha ‘‘saha vatthunā…pe… āpattikusalatā nāmā’’ti. Saha kammavācāyāti abbhānatiṇavatthārakakammavācāya ‘‘ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ āpajji’’ntiādikāya ca. Saheva hi kammavācāya āpattivuṭṭhānañca paricchindatīti. Āpattiyā vā kāraṇaṃ vatthu, vuṭṭhānassa kāraṇaṃ kammavācāti kāraṇena saha phalassa jānanavasena ‘‘saha vatthunā saha kammavācāyā’’ti vuttaṃ.

১৩৩৬. "বিনয়" বলতে বিভঙ্গ ও খন্ধকসমূহকে বলা হয়েছে। বস্তু অতিক্রম করার পূর্বে ও পরে কেউ আপত্তি (অপরাধ) আপন্ন হয় না, তাই বস্তুর সাথে আপত্তির পরিচ্ছেদ (সীমা নির্ধারণ) করা হয়। সেইজন্য বলেছেন - "বস্তুর সাথে...পে... আপত্তিকুশলতা নাম"। "কর্মবাচ্যার সাথে" বলতে আব্বহান (শাস্তি থেকে মুক্তি) ও তিণবত্থারক (তৃণ আস্তরণ) কর্মবাচ্যার সাথে এবং "ভন্তে, আমি অমুক নামের আপত্তি আপন্ন হয়েছি" ইত্যাদি বাক্যের সাথে। কারণ কর্মবাচ্যার সাথেই আপত্তি থেকে উত্থান (মুক্তি) পরিচ্ছেদ করা হয়। অথবা আপত্তির কারণ হলো বস্তু, উত্থানের কারণ হলো কর্মবাচ্যা - এভাবে কারণের সাথে ফলের জানার মাধ্যমে "বস্তুর সাথে, কর্মবাচ্যার সাথে" বলা হয়েছে।

1338. Ayamevattho saha parikammenāti ettha vutto. Vuṭṭhānakapaññāyāti vuṭṭhānassa kāraṇabhūtāya parikammapaññāya.

১৩৩৮. এই অর্থই "সহ পরিকর্মের দ্বারা" - এখানে বলা হয়েছে। "উত্থান প্রজ্ঞার দ্বারা" বলতে উত্থানের কারণস্বরূপ পরিকর্ম প্রজ্ঞার দ্বারা।

1340. Dhātuvisayā sabbāpi paññā dhātukusalatā, tadekadesā manasikārakusalatāti adhippāyena purimapadepi uggahamanasikārajānanapaññā vuttā. Purimapade vā vācuggatāya dhātupāḷiyā manasikaraṇaṃ ‘‘manasikāro’’ti vuttaṃ. Tattha uggaṇhantī manasikarontī dhātupāḷiyā atthaṃ suṇantī ganthato ca atthato ca dhārentī ‘‘ayaṃ cakkhudhātu nāmā’’tiādinā sabhāvato aṭṭhārasevāti gaṇanato ca paricchedaṃ jānantī ca paññā uggahapaññādikā vuttā. Pacchimapade pañcavidhāpi sā paññā uggahoti tato ca pavatto aniccādimanasikāro ‘‘uggahamanasikāro’’ti vutto, tassa jānanaṃ pavattanameva, yathā pavattaṃ vā uggahaṃ, evameva pavatto uggahoti jānanaṃ uggahajānanaṃ. Manasikāropi ‘‘evaṃ pavattetabbo evañca pavatto’’ti jānanaṃ manasikārajānanaṃ. Tadubhayampi manasikārakosallanti [Pg.184] vuttaṃ. Uggahopi hi manasikārasampayogato manasikāraniruttiṃ laddhuṃ yuttoti yo ca manasi kātabbo, yo ca manasikaraṇupāyo, sabbo so manasikāroti vattuṃ vaṭṭatīti. Tattha ca kosallaṃ manasikārakusalatāti.

১৩৪০. ধাতু-বিষয়ক সমস্ত প্রজ্ঞাই হলো ধাতুকুশলতা, তার একদেশ (অংশ) হলো মনসিকারকুশলতা - এই অভিপ্রায়ে পূর্বপদেও উদ্গ্রাহ-মনসিকার-জ্ঞান প্রজ্ঞা বলা হয়েছে। অথবা পূর্বপদে কণ্ঠস্থ ধাতু-পালির মনসিকারকে "মনসিকার" বলা হয়েছে। সেখানে যা গ্রহণ করে, মনসিকার করে, ধাতু-পালির অর্থ শ্রবণ করে, গ্রন্থত (শব্দত) ও অর্থত ধারণ করে, "এটি চক্ষু ধাতু নাম" ইত্যাদি প্রকারে স্বভাবত এবং আঠারোটি - এই গণনা অনুসারে পরিচ্ছেদ জানে, সেই প্রজ্ঞা হলো উদ্গ্রাহ প্রজ্ঞা আদি। পরপদে সেই পাঁচ প্রকার প্রজ্ঞাই হলো উদ্গ্রাহ, এবং তা থেকে প্রবৃত্ত অনিত্য আদি মনসিকারকে "উদ্গ্রাহ-মনসিকার" বলা হয়েছে; তার জ্ঞান হলো প্রবর্তনই। অথবা যেমন প্রবৃত্ত উদ্গ্রাহ, তেমনই প্রবৃত্ত উদ্গ্রাহ - এই জ্ঞান হলো উদ্গ্রাহ-জ্ঞান। মনসিকারও "এভাবে প্রবর্তন করা উচিত এবং এভাবে প্রবৃত্ত হয়েছে" - এই জ্ঞান হলো মনসিকার-জ্ঞান। এই উভয়কেই "মনসিকার-কৌশল" বলা হয়েছে। কারণ উদ্গ্রাহও মনসিকারের সংযোগের কারণে মনসিকার নাম লাভ করার যোগ্য। এবং যা মনে করা উচিত এবং যা মনসিকারের উপায়, সে সমস্তই "মনসিকার" বলা সংগত। এবং সেখানে যে কৌশল, তা-ই মনসিকারকুশলতা।

1342. Tīsupi vā…pe… vaṭṭatīti tassā ca uggahādibhāvo vutto. Sammasanaṃ paññā, sā maggasampayuttā aniccādisammasanakiccaṃ sādheti niccasaññādipajahanato. Manasikāro sammasanasampayutto tatheva aniccādimanasikārakiccaṃ maggasampayutto sādheti. Tenāha ‘‘sammasanamanasikārā lokiyalokuttaramissakā’’ti. Iminā pana paccayena idaṃ hotīti evaṃ avijjādīnaṃ saṅkhārādipaccayuppannassa paccayabhāvajānanaṃ paṭiccasamuppādakusalatāti dasseti.

১৩৪২. "তিনটিতেই অথবা...পে... সংগত হয়" - এর দ্বারা তার উদ্গ্রাহ আদি ভাব বলা হয়েছে। সম্প্রদর্শন (সম্মসন) হলো প্রজ্ঞা, তা মার্গ-সম্প্রযুক্ত হয়ে নিত্যসংজ্ঞা আদি বর্জনের মাধ্যমে অনিত্য আদি সম্প্রদর্শন-কৃত্য সাধন করে। মনসিকার সম্প্রদর্শন-সম্প্রযুক্ত হয়ে একইভাবে মার্গ-সম্প্রযুক্ত হয়ে অনিত্য আদি মনসিকার-কৃত্য সাধন করে। সেইজন্য বলেছেন - "সম্প্রদর্শন ও মনসিকার লৌকিক ও লোকোত্তর মিশ্রিত"। "এই প্রত্যয়ের দ্বারা এটি হয়" - এভাবে অবিদ্যা আদির সংস্কার আদি প্রত্যয়-উৎপন্ন ধর্মের প্রত্যয়ভাব জানাই প্রতীত্যসমুৎপাদকুশলতা - এটি প্রদর্শন করে।

1344. Ambabījādīni anupādinnakadassanatthaṃ vuttāni. Sotaviññāṇādīnaṃ visabhāgā ananurūpā anuppādakāyeva cakkhādayo ‘‘visabhāgapaccayā’’ti vuttā, tehi anuppajjamānāneva ca sotaviññāṇādīni ‘‘visabhāgapaccayasamuppannadhammā’’ti. Sotaviññāṇena vā visabhāgassa cakkhuviññāṇassa paccayoti visabhāgapaccayo, cakkhāyatanassa visabhāgena sotāyatanena paccayena samuppanno visabhāgapaccayasamuppanno.

১৩৪৪. আম্রবীজ (আমের আঁটি) আদি অনুপাতিন্নক (অচেতন) প্রদর্শনের উদ্দেশ্যে বলা হয়েছে। শ্রোত্রবিজ্ঞান আদির বিসভাগ (অসদৃশ), অনুপযুক্ত এবং অনুৎপাদক চক্ষু আদি হলো "বিসভাগ প্রত্যয়" বলা হয়েছে; এবং তাদের দ্বারা অনুৎপন্ন শ্রোত্রবিজ্ঞান আদি হলো "বিসভাগপ্রত্যয়সমুৎপন্ন ধর্ম"। অথবা শ্রোত্রবিজ্ঞানের সাথে বিসভাগ চক্ষুবিজ্ঞানের প্রত্যয় হলো বিসভাগপ্রত্যয়; চক্ষুরায়তনের বিসভাগ শ্রোত্রায়তন প্রত্যয়ের দ্বারা সমুৎপন্ন হলো বিসভাগপ্রত্যয়সমুৎপন্ন।

1346. Ajjavaniddese ajjavo ajjavatāti ujutā ujukatā icceva vuttaṃ hotīti ajjavamaddavaniddesesu ujukatāmudutāniddesehi visesaṃ maddavaniddese vuttaṃ ‘‘nīcacittatā’’tipadamāha. Tattha ‘‘nīcacittatā mudutā’’ti puna mudutāvacanaṃ nīcacittatāya visesanatthaṃ. Omānopi hi nīcacittatā hoti, na pana mudutāti.

১৩৪৬. আর্জব-নির্দেশে "আর্জব আর্জবতা" বলতে ঋজুতা ঋজুতা-ই বলা হয়েছে। আর্জব ও মার্দব নির্দেশে ঋজুতা ও মৃদুতা নির্দেশ থেকে বিশেষত্ব বোঝাতে মার্দব নির্দেশে বলা "নীচচিত্ততা" (নম্রচিত্ততা) পদটি বলেছেন। সেখানে "নীচচিত্ততা মৃদুতা" - এভাবে পুনরায় মৃদুতা শব্দের উল্লেখ নীচচিত্ততার বিশেষণের উদ্দেশ্যে। কারণ অবমানও (হীনম্মন্যতা) নীচচিত্ততা হয়, কিন্তু তা মৃদুতা নয়।

1348. Paresaṃ dukkaṭaṃ duruttañca paṭivirodhākaraṇena attano upari āropetvā vāsenti. Cittassa sakamanatāti cittassa abyāpanno sako manobhāvoti attho. Cittanti vā cittappabandhaṃ ekattena gahetvā tassa antarā uppannena pītisahagatamanena sakamanattaṃ āha. Attamano vā puggalo, tassa bhāvo attamanatā. Sā na sattassāti puggaladiṭṭhinivāraṇattaṃ ‘‘cittassā’’ti vuttaṃ.

১৩৪৮. অন্যের দুষ্কৃত (মন্দ কাজ) এবং দুরুক্ত (মন্দ কথা) প্রতিবিরোধ না করে নিজের ওপর আরোপ করে বাস করে। "চিত্তের স্বকমনতা" বলতে চিত্তের অব্যাপন্ন (বিকারহীন) নিজের মনোভাক বা চিত্তের স্বভাব - এই অর্থ। অথবা "চিত্ত" বলতে চিত্ত-প্রবন্ধকে (চিত্তধারাকে) একত্বে গ্রহণ করে তার অন্তরে উৎপন্ন প্রীতিসহগত মনের দ্বারা স্বকমনত্ব বলেছেন। অথবা আত্মমনস্ক ব্যক্তি, তার ভাব হলো আত্মমনস্কতা (আনন্দিত ভাব)। তা সত্ত্বের (জীবের) নয় - এভাবে পুদ্গলদৃষ্টি নিবারণের উদ্দেশ্যে "চিত্তের" বলা হয়েছে।

1349. Kāyavācāhi [Pg.185] kattabbassa akaraṇena asādiyitabbassa sādiyanena ca manasāpi ācarati eva, indriyasaṃvarādibhedanavasena vā etaṃ vuttanti veditabbaṃ.

১৩৪৯. কায় ও বাক্যের দ্বারা করণীয় কাজ না করার মাধ্যমে এবং অগ্রহণীয় (সোনা, রূপা ইত্যাদি) গ্রহণ করার মাধ্যমে মনে মনেও আচরণ করেই। অথবা ইন্দ্রিয়সংবর আদি ভেদের কারণে এটি বলা হয়েছে - এভাবে জানা উচিত।

1350. Sadosavaṇe rukkhe niyyāsapiṇḍiyo, ahicchattakāni vā uṭṭhitāni ‘‘aṇḍakānī’’ti vadanti. Pheggurukkhassa pana kuthitassa aṇḍāni viya uṭṭhitā cuṇṇapiṇḍiyo gaṇṭhiyo vā ‘‘aṇḍakānī’’ti veditabbā. Padumanāḷaṃ viya sotaṃ ghaṃsayamānā viya pavisantī kakkasā daṭṭhabbā. Kodhena nibbattā tassa parivārabhūtā kodhasāmantā. Pure saṃvaḍḍhanārī porī, sā viya sukumārā mudukā vācā porī viyāti porī. Tatthāti ‘‘bhāsitā hotī’’ti vuttāya kiriyāyātipi yojanā sambhavati, tattha vācāyāti vā. Saṇhavācatātiādinā taṃ vācaṃ pavattayamānaṃ cetanaṃ dasseti.

১৩৫০. সদেষ (ক্ষতযুক্ত) বৃক্ষে আঠার পিণ্ড অথবা উৎপন্ন ব্যাঙের ছাতাকে "অণ্ডক" বলে। কিন্তু অসার (ফেগ্গূ) বৃক্ষ পচে গেলে ডিমের মতো উৎপন্ন চূর্ণপিণ্ড অথবা গ্রন্থি (আঁটি)-সমূহকে "অণ্ডক" বলে জানা উচিত। পদ্মনাড়ের মতো শ্রোত্রকে ঘর্ষণ করার মতো প্রবেশকারী বাক্যকে কর্কশ বলে জানা উচিত। ক্রোধের দ্বারা উৎপন্ন এবং তার পরিবারভূত (সহচর) বাক্য হলো ক্রোধসামন্ত। নগরে বর্ধিত নারী হলো পৌরী (নাগরিক নারী), তার মতো সুকুমার ও মৃদু বাক্য পৌরী সদৃশ বলে "পৌরী" (ভদ্র বাক্য)। "সেখানে" বলতে "ভাষিত হয়" - এই উক্ত ক্রিয়ার সাথেও যোজনা সম্ভব, অথবা সেখানে "বাক্যের দ্বারা" - এই অর্থ। "শ্লক্ষ্ণবাক্যতা" ইত্যাদির দ্বারা সেই বাক্য প্রবর্তনকারী চেতনাকে প্রদর্শন করে।

1351. Āmisālābhena yaṃ chiddaṃ hoti, taṃ āmisālābhena ‘‘chidda’’nti vuttaṃ. Dveyeva hīti yathāvuttāni āmisadhammālābhehi pavattamānāni chiddāni āha. Gamanasabhāgenāti gamanamaggassa anucchavikadisābhāgena. Saṅgahapakkhe ṭhatvāti saṅgahaṃ karomicceva kathetabbaṃ, na lābhasakkārakāmatādīhīti attho. Avassaṃ kātabbaṃ kiccaṃ, itaraṃ karaṇīyaṃ. Abbhānato aññaṃ āpattivuṭṭhānaṃ ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ.

১৩৫১. আমিষ (বস্তুগত লাভ) না পাওয়ার কারণে যে ছিদ্র (ত্রুটি) হয়, তাকে আমিষ-অলাভের কারণে "ছিদ্র" বলা হয়েছে। "দুটিই" বলতে যথোক্ত আমিষ ও ধর্ম অলাভের কারণে প্রবৃত্ত ছিদ্রসমূহকে বলেছেন। "গমনস্বভাবের দ্বারা" বলতে গমনমার্গের উপযুক্ত দিক-ভাগের দ্বারা। "সংগ্রহপক্ষে থেকে" বলতে "আমি সংগ্রহ (কল্যাণ) করব" - এই মনে করেই কথা বলা উচিত, লাভ-সৎকার কামনায় নয় - এই অর্থ। অবশ্যই করণীয় কাজ হলো কৃত্য, অন্যটি হলো করণীয়। আব্বহান ছাড়া অন্য আপত্তি থেকে উত্থানকে "উত্থান" বলা হয়েছে।

1352. Sasambhārakathāti dassanassa kāraṇasahitāti attho, sasambhārassa vā dassanassa kathā sasambhārakathā. Yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetūti vatvā puna ‘‘tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāyā’’ti vuttaṃ, na asaṃvarassāti. Tadidaṃ yaṃ cakkhundriyāsaṃvarassa hetu abhijjhādianvāssavanaṃ dassitaṃ, taṃ asaṃvutacakkhundriyasseva hetupavattaṃ dassitanti katvā vuttanti veditabbaṃ, yatvādhikaraṇanti hi yassa cakkhundriyassa kāraṇāti attho. Kassa ca kāraṇāti? Asaṃvutassa. Kiñca asaṃvutaṃ? Yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetu anvāssavanti tadupalakkhitaṃ, tassa saṃvarāyāti ayamatthayojanā.

১৩৫২. ‘সসম্ভারকথা’ বলতে দর্শনের (চক্ষুবিজ্ঞানের) কারণসহ (চক্ষুপ্রসাদসহ) কথা বোঝায়; অথবা সসম্ভার দর্শনের কথাই হলো সসম্ভারকথা। ‘যে চক্ষুরিন্দ্রিয় অসংবরের হেতু’—এ কথা বলে পুনরায় ‘সেই চক্ষুরিন্দ্রিয়কে স্মৃতিরূপ কবাট (দ্বার) দ্বারা বন্ধ করার জন্য’ বলা হয়েছে, অসংবরের জন্য নয়। চক্ষুরিন্দ্রিয় অসংবরের কারণে যে অভিধ্যাদির অনুস্রবণ (প্রবাহ) দেখানো হয়েছে, তা অসংবৃত চক্ষুরিন্দ্রিয়ের কারণেই ঘটে থাকে—এটি দেখানোর জন্যই এ কথা বলা হয়েছে বলে জানতে হবে। কারণ, ‘যত্বাধিকরণং’ শব্দের অর্থ হলো ‘যে চক্ষুরিন্দ্রিয়ের কারণে’। ‘এবং কার কারণে?’—অসংবৃতের কারণে। অসংবৃত কী? যে চক্ষুরিন্দ্রিয় অসংবরের কারণে (অভিধ্যাদি) অনুস্রুত হয়, তার দ্বারা যা লক্ষিত হয়, ‘তার সংবরের জন্য’—এটিই এখানে অর্থযোজনা।

Javanakkhaṇe pana dussīlyaṃ vātiādi puna avacanatthaṃ idheva sabbaṃ vuttanti chasu dvāresu yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Na hi pañcadvāre kāyavacīduccaritasaṅkhātaṃ dussīlyaṃ atthīti. Yathā kintiādinā nagaradvāre asaṃvare sati [Pg.186] taṃsambandhānaṃ gharādīnaṃ asaṃvutatā viya javane asaṃvare sati taṃsambandhānaṃ dvārādīnaṃ asaṃvutatāti evaṃ aññesaṃ saṃvare, aññesaṃ saṃvutatāsāmaññameva nidasseti, na pubbāparasāmaññaṃ anto bahi sāmaññaṃ vā. Sati vā dvārabhavaṅgādike puna uppajjamānaṃ javanaṃ bāhiraṃ viya katvā nagaradvārasamānaṃ vuttaṃ, itarañca antonagaradvārasamānaṃ. Javane vā asaṃvare uppanne tato paraṃ dvārabhavaṅgādīnaṃ asaṃvarahetubhāvāpattito nagaradvārasadisena javanena pavisitvā dussīlyādicorānaṃ dvārabhavaṅgādimūsanaṃ kusalabhaṇḍavināsanaṃ kathitanti daṭṭhabbaṃ.

জবনক্ষণে দুঃশীলতা ইত্যাদি কথা পুনরায় না বলার উদ্দেশ্যে এখানেই সবকিছু বলা হয়েছে, যা ছয়টি দ্বারে যথাসম্ভব প্রয়োগ করতে হবে। কারণ পঞ্চদ্বারে কায়দুশ্চরিত্র ও বাক্যদুশ্চরিত্র নামক দুঃশীলতা নেই। ‘যথা কিং’ ইত্যাদি দ্বারা যেমন নগরদ্বারে অসংবর থাকলে তার সাথে সম্পর্কিত ঘরবাড়ির অসংবৃততার মতো, জবনক্ষণে অসংবর থাকলে তার সাথে সম্পর্কিত দ্বারের অসংবৃততা ঘটে; এভাবে অন্যদের সংবরে অন্যদের সংবৃততার সাধারণ সাদৃশ্যই প্রদর্শন করে, পূর্বাপর সাদৃশ্য বা অভ্যন্তরীণ-বাহ্যিক সাদৃশ্য নয়। অথবা, দ্বার ও ভবঙ্গাদি বিদ্যমান থাকতে পুনরায় উৎপন্ন জবনকে বাহ্যিকের মতো করে নগরদ্বারের সমান বলা হয়েছে এবং অন্যগুলোকে নগরের ভেতরের দ্বারের সমান বলা হয়েছে। অথবা, জবনক্ষণে অসংবর উৎপন্ন হলে তারপর দ্বার ও ভবঙ্গাদির অসংবরের হেতুভাব প্রাপ্ত হওয়ার কারণে, নগরদ্বারসদৃশ জবনের মাধ্যমে প্রবেশ করে দুঃশীলতাদি চোরদের দ্বারা দ্বার ও ভবঙ্গাদি লুণ্ঠন এবং কুশলরূপ ভাণ্ড ধ্বংস করার কথা বলা হয়েছে বলে মনে করতে হবে।

1353. Iminā āhārena nittharaṇatthena atthikabhāvo idamatthikatā. Āhāraparibhoge asantussanāti āhāraparibhogakkhaṇe pavattā asantussanā, davatthādiabhilāsoti attho. Ettha ca asantuṭṭhitā lobho, amattaññutā appaṭisaṅkhā ca mohoti ime dve dhammā ‘‘bhojane amattaññutā’’ti veditabbā.

১৩৫৩. এই আহারের দ্বারা (সংসার থেকে) নিস্তরণের (মুক্তির) উদ্দেশ্যে প্রয়োজনশীলতাই হলো ‘ইদমত্থিকতা’। ‘আহার পরিভোগে অসন্তুষ্টি’ বলতে আহার পরিভোগের ক্ষণে উৎপন্ন অসন্তুষ্টি, অর্থাৎ রসযুক্ত বস্তুর প্রতি অভিলাষ বোঝায়। এখানে অসন্তুষ্টি হলো লোভ, এবং অপ্রত্যবেক্ষণজনিত অমাত্রজ্ঞতা হলো moh—এই দুটি ধর্মকে ‘ভোজনে অমাত্রজ্ঞতা’ বলে জানতে হবে।

1355. ‘‘Seyyohamasmī’’tiādinā pavattamānova mānamado. Asaddhammasevanāsamatthataṃ nissāya pavatto māno, rāgo eva vā purisamado. Sakkarasappikhīrādīni yojetvā bahalapakkaṃ bhojanaṃ piṇḍarasabhojanaṃ, bahalapakkaṃ vā maṃsarasādibhojanaṃ. Mandanti appaṃ. Ṭhitiyāti ṭhitatthaṃ. Tadatthañca bhuñjanto yasmā ‘‘kāyaṃ ṭhapessāmī’’ti bhuñjati, tasmā ‘‘ṭhapanatthāyā’’ti vuttaṃ. Abhuttapaccayā uppajjanakāti idaṃ khudāya visesanaṃ yassā appavatti bhojanena kātabbā, tassā dassanatthaṃ. Sakalaṃ sāsananti pāḷidhammampi sabbakusalepi saṅgaṇhāti. Abhuttapaccayā uppajjanakavedanā, bhuttapaccayā na uppajjanakavedanāti etāsaṃ ko viseso? Purimā yathāpavattā jighacchānimittā vedanā. Sā hi abhuñjantassa bhiyyo pavattanavasena uppajjatīti. Pacchimāpi khudānimittāva aṅgadāhasūlādivedanā appavattā. Sā hi bhuttapaccayā pubbe anuppannāva na uppajjissati. Vihiṃsānimittatā cetāsaṃ vihiṃsāya viseso.

১৩৫৫. ‘আমি শ্রেষ্ঠ’—ইত্যাদিভাবে উৎপন্ন মানই হলো ‘মানমদ’। অসদ্ধর্ম (মৈথুন) সেবনের সামর্থ্যকে আশ্রয় করে উৎপন্ন মান, অথবা রাগই হলো ‘পুরুষমদ’। শর্করা, ঘৃত, ক্ষীর ইত্যাদি মিশ্রিত করে ঘন করে রান্না করা ভোজনই হলো ‘পিণ্ডরসভোজন’; অথবা ঘন করে রান্না করা মাংসরসের ভোজন। ‘মন্দং’ বলতে অল্প বা সামান্য। ‘স্থিতিয়া’ বলতে স্থিতির (দেহের স্থায়িত্বের) জন্য। এবং সেই উদ্দেশ্যে ভোজনকারী যেহেতু ‘আমি শরীরকে টিকিয়ে রাখব’ এই মনে করে ভোজন করে, তাই ‘স্থাপনের (টিকিয়ে রাখার) জন্য’ বলা হয়েছে। ‘না খাওয়ার কারণে উৎপন্ন’—এটি ক্ষুধার বিশেষণ, যার অপ্রবৃত্তি (নিবৃত্তি) ভোজনের দ্বারা করতে হবে, তা দেখানোর জন্য। ‘সকল শাসন’ বলতে পালিধর্ম এবং সমস্ত কুশলকেও গ্রহণ করে। না খাওয়ার কারণে উৎপন্ন বেদনা এবং খাওয়ার কারণে উৎপন্ন না হওয়া বেদনা—এদের মধ্যে পার্থক্য কী? প্রথমটি হলো স্বাভাবিকভাবে উৎপন্ন ক্ষুধাজনিত বেদনা। কারণ তা আহার না করার কারণে আরও বেশি মাত্রায় উৎপন্ন হয়। পরেরটিও ক্ষুধাজনিতই, যা অঙ্গদাহ ও শূলবেদনাদি রূপে অপ্রবৃত্ত থাকে। কারণ তা আহারের কারণে পূর্বে উৎপন্ন না হয়ে আর উৎপন্ন হবে না। এবং এদের মধ্যে পীড়নজনিত কারণে পীড়নের বিশেষত্ব রয়েছে।

Yātrāti yāpanā vuttā, pubbepi ‘‘yāpanāyā’’ti vuttaṃ, ko ettha viseso? Pubbe ‘‘yāpanāyāti jīvitindriyayāpanatthāyā’’ti vuttaṃ, idha pana catunnaṃ iriyāpathānaṃ avicchedasaṅkhātā yāpanā yātrāti ayamettha viseso[Pg.187]. Dāyakadeyyadhammānaṃ attano ca pamāṇaṃ ajānitvā paṭiggahaṇaṃ, saddhādeyyavinipātanatthaṃ vā paṭiggahaṇaṃ adhammikapaṭiggahaṇaṃ, yena vā āpattiṃ āpajjeyya. Apaccavekkhitaparibhogo adhammena paribhogo. Anavajje aninditabbe paccaye sāvajjaṃ sanindaṃ paribhogena attānaṃ karoti. Anavajjatā ca bhavissatīti attano pakatiaggibalādiṃ jānitvā ‘‘evaṃ me agarahitabbatā ca bhavissatī’’ti pamāṇayuttaṃ āhāretīti attho.

‘যাত্রা’ বলতে যাপন (জীবনধারণ) বলা হয়েছে, পূর্বেও ‘যাপনের জন্য’ বলা হয়েছে, এখানে বিশেষত্ব কী? পূর্বে ‘যাপনের জন্য’ বলতে জীতিন্দ্রিয় যাপনের জন্য বলা হয়েছে, কিন্তু এখানে
চার প্রকার ঈর্যাপথের অবিচ্ছেদরূপ যাপনই হলো ‘যাত্রা’—এটিই এখানে বিশেষত্ব। দাতা, দেয়বস্তু এবং নিজের পরিমাণ না জেনে গ্রহণ করা, অথবা শ্রদ্ধাদেয় বস্তুকে বিনষ্ট করার উদ্দেশ্যে গ্রহণ করা হলো অধার্মিক গ্রহণ, যার দ্বারা আপত্তি (পাপ) প্রাপ্ত হয়। অপ্রত্যবেক্ষিত পরিভোগই হলো অধর্মের দ্বারা পরিভোগ। অনবদ্য ও অনিন্দনীয় প্রত্যয়কে পরিভোগের দ্বারা নিজের জন্য সাবদ্য ও নিন্দনীয় করে তোলে। ‘অনবদ্যতা হবে’ বলতে নিজের স্বাভাবিক হজমশক্তি ইত্যাদি জেনে ‘এভাবে আমার অনিন্দনীয়তা হবে’ এই মনে করে পরিমাণযুক্ত আহার গ্রহণ করা—এটিই অর্থ।

Sukho iriyāpathavihāro phāsuvihāro. Ettakañhi bhuñjitvā…pe… pavattantīti iriyāpathānaṃ sukhappavattiyā kāraṇabhūtaṃ bhuñjanaṃ pivanañca iriyāpathehi kāraṇabhāvena gahitattā tehi sādhitaṃ viya vuttaṃ. ‘‘Abhutvā udakaṃ pive’’ti likhanti, ‘‘bhutvānā’’ti pana pāṭho. Punapi hi appasseva anujānanavasena –

সুখকর ঈর্যাপথ বিহারই হলো ফাসুবিহার (স্বস্তিদায়ক বিহার)। ‘এতটুকু ভোজন করে...পে... প্রবর্তিত হয়’ এ কথা দ্বারা ঈর্যাপথসমূহের সুখকর প্রবৃত্তির কারণস্বরূপ ভোজন ও পান করাকে ঈর্যাপথের কারণভাব হিসেবে গ্রহণ করার কারণে তাদের দ্বারা সাধিত হওয়ার মতো বলা হয়েছে। কেউ কেউ ‘না খেয়ে জল পান করবে’ বলে লেখেন, কিন্তু পাঠটি হলো ‘খেয়ে’। কারণ পুনরায় অল্পমাত্র অনুমোদনের উদ্দেশ্যে—

‘‘Kappiyaṃ taṃ ce chādeti, cīvaraṃ idamatthikaṃ;

Alaṃ phāsuvihārāya.

‘যদি তা কল্পনীয় (উপযুক্ত) হয় এবং আচ্ছাদন করে, তবে এই প্রয়োজনোপযোগী চীবর স্বস্তিদায়ক বিহারের জন্য যথেষ্ট।

‘‘Pallaṅkena nisinnassa, jaṇṇuke nābhivassati;

Alaṃ phāsuvihārāyā’’ti. (theragā. 984-985) –

‘পল্যঙ্কাসনে (ধ্যানাসনে) উপবিষ্ট ব্যক্তির হাঁটুতে যদি বৃষ্টি না পড়ে, তবে তা স্বস্তিদায়ক বিহারের জন্য যথেষ্ট।’

Āha.

—বলেছেন।

Bhojanānisaṃsoti yathāvuttehi aṭṭhahaṅgehi samannāgatassa bhojanassa agarahitabbatā sukhavihāro ca ānisaṃsoti attho. Yuttassa niddosassa bhojanassa parimāṇassa ca vasena jānanaṃ yuttapamāṇajānanaṃ nāma.

‘ভোজনানিসংস’ বলতে যথোক্ত আটটি অঙ্গে সমন্বিত ভোজনের অনিন্দনীয়তা এবং সুখবিহারই হলো এর আনিশংস (সুফল)—এটিই অর্থ। উপযুক্ত ও নির্দোষ ভোজন এবং তার পরিমাণের ভিত্তিতে জানাই হলো ‘যুক্তপ্রমাণজ্ঞান’।

1356. Vināsaṃ pattiyā naṭṭhā, paṭipakkhehi abhibhūtattā muṭṭhā ca sati yassa, so naṭṭhamuṭṭhassati, tassa bhāvo naṭṭhamuṭṭhassatitā.

১৩৫৬. বিনাশ প্রাপ্ত হওয়ার কারণে যার স্মৃতি নষ্ট হয়েছে এবং প্রতিপক্ষের দ্বারা অভিভূত হওয়ার কারণে যার স্মৃতি বিলুপ্ত হয়েছে, সে হলো ‘নষ্টমুষ্টস্মৃতি’ (স্মৃতিভ্রষ্ট ব্যক্তি); তার ভাবই হলো ‘নষ্টমুষ্টস্মৃতিভাব’ (স্মৃতিভ্রষ্টতা)।

1368. Visuddhippattanti maggaphalasīlaṃ vuccati. Lokuttaradhammāvāti lokuttarasatiādidhammāva. Sīlasampadā pana rūpārūpāvacarā natthīti sambhavato yojetabbā.

১৩৬৮. ‘বিশুদ্ধিপ্রাপ্ত’ বলতে মার্গ ও ফলশীলকে বোঝায়। ‘লোকোত্তর ধর্মসমূহ’ বলতে লোকোত্তর স্মৃতি আদি ধর্মসমূহকেই বোঝায়। কিন্তু রূপাবচর ও অরূপাবচর শীলসম্পদা নেই বলে সম্ভাব্যতা অনুযায়ী প্রয়োগ করতে হবে।

1373. Bhogūpakaraṇehi [Pg.188] sabhogo. Catunnaṃ saccānaṃ anulomanti catusaccappaṭivedhassa anulomanti attho. ‘‘Saccāna’’nti hi paṭivijjhitabbehi paṭivedho vutto, catusaccappaṭivedhassa vā upanissayabhūtaṃ paṭivijjhitabbānaṃ catunnaṃ saccānaṃ anulomanti vuttaṃ.

১৩৭৩. ভোগোপকরণের সাথে যুক্ত থাকাই হলো ‘সভোগ’। ‘চারটি সত্যের অনুলোম’ বলতে চতুরার্য সত্য প্রতিবেধের (উপলব্ধির) অনুলোম—এটিই অর্থ। কারণ ‘সত্যসমূহের’ বলতে প্রতিবেধযোগ্য সত্যসমূহের প্রতিবেধকে বলা হয়েছে, অথবা চতুরার্য সত্য প্রতিবেধের উপনিশ্রয়স্বরূপ প্রতিবেধযোগ্য চারটি সত্যের অনুলোম বলা হয়েছে।

1378. ‘‘Mama gharaṃ dhuraṃ katvā bhikkhaṃ pavisathā’’ti diyyamānaṃ dhurabhattanti vadanti. Niccabhattādi vā aññepi āṇāpetvā sayaṃ dhuraṃ hutvā dinnaṃ dhurabhattaṃ.

১৩৭৮. ‘আমার বাড়িকে প্রধান করে ভিক্ষার জন্য প্রবেশ করুন’—এভাবে দেওয়া আহারকে ‘ধুরভক্ত’ বলা হয়। অথবা নিত্যভক্তাদি অন্যকেও আদেশ দিয়ে নিজে প্রধান হয়ে যে আহার দান করা হয়, তা-ই ‘ধুরভক্ত’।

1379. Paṭivāseti nāmāti nivatteti nāma osakketi nāma.

১৩৭৯. ‘প্রতিবাসেতি’ বলতে নিবৃত্ত করা বা পিছিয়ে দেওয়া বোঝায়।

1380. Pubbe nivutthakkhandhāti purimajātīsu santatipariyāpanne khandhe āha. Khandhapaṭibaddhanti vatthābharaṇayānagāmajanapadādi. Khayasamayeti maggakkhaṇaṃ āha.

১৩৮০. ‘পূর্বে বাস করা স্কন্ধসমূহ’ বলতে পূর্ববর্তী জন্মসমূহের সন্ততিভুক্ত স্কন্ধসমূহকে বলা হয়েছে। ‘স্কন্ধপ্রতিবদ্ধ’ বলতে বস্ত্র, অলঙ্কার, যান, গ্রাম, জনপদ ইত্যাদিকে বোঝায়। ‘ক্ষয়সময়ে’ বলতে মার্গক্ষণকে বলা হয়েছে।

1381. Adhimuccanaṭṭhenāti aniggahitapakkhandanasaṅkhātena yathāsukhaṃ pavattanaṭṭhena.

১৩৮১. ‘অধিমুচ্চন অর্থে’ বলতে অবদমিত না হয়ে প্রবেশ করা রূপ যথাসুখে প্রবর্তিত হওয়ার অর্থে।

1382. Khīṇānaṃ anto avasānaṃ niṭṭhitabhāvo khīṇanto, khīṇānaṃ vā ādikālo, tasmiṃ khīṇante. Esa nayo niruddhantetiādīsu.

১৩৮২. ক্ষয়প্রাপ্ত ক্লেশসমূহের অন্ত বা অবসান তথা সমাপ্তিভাবই হলো ‘ক্ষীণাস্ত’; অথবা ক্ষয়প্রাপ্ত ক্লেশসমূহের আদি কালই হলো ‘ক্ষীণাস্ত’, সেই ক্ষীণাস্তে। ‘নিরুদ্ধান্তে’ ইত্যাদির ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম প্রযোজ্য।

Dukanikkhepakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

দুক নিক্ষেপ কথার বর্ণনা সমাপ্ত।

Nikkhepakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

নিক্ষেপকাণ্ডের বর্ণনা সমাপ্ত।

4. Aṭṭhakathākaṇḍaṃ

৪. অট্ঠকথাকাণ্ড

Tikaatthuddhāravaṇṇanā

তিক অর্থোদ্ধার বর্ণনা

1384. Nayamagganti [Pg.189] suttantabhājanīyādinayagamanaṃ anulomādinayagamanañca. Tampi hi ettha atthesu nicchitesu sukhaṃ samānenti. Pañhuddhāranti ekūnapaññāsāya ekūnapaññāsāya navasu navasu ca pañhesu labbhamānassa uddharaṇaṃ, tesuyeva labbhamānānaṃ gaṇanānaṃ ṭhapanaṃ gaṇanācāro. Atthuddhāranti ‘‘ime nāma cittuppādādayo atthā kusalādikā’’ti uddharaṇaṃ. Kaṇṇikaṃ kaṇṇikanti cittuppādakaṇḍarūpakaṇḍesu vibhatte pasaṭe dhamme ‘‘catūsu bhūmīsu kusalaṃ dvādasākusalacittuppādā’’tiādinā rāsirāsivasena saha ganthetvāti attho. Ghaṭagocchakā kaṇṇikavevacanāneva. Ettha pana catūsu bhūmīsu kusalanti ekavacananiddeso catubhūmakānaṃ kusalaphassādīnaṃ kusalabhāve ekattūpagamanato. Cittuppādakaṇḍarūpakaṇḍesu catubhūmicittuppādādivasena viññātadhammassa vasenāyaṃ atthuddhāradesanā āraddhāti tattha yaṃ catūsu bhūmīsu kusalaṃ vibhattaṃ yāva viññātaṃ, ime dhammā kusalāti attho.

১৩৮৪. ‘নয়মার্গ’ বলতে সূত্রান্তভাজনীয় আদি নয়ের গতি এবং অনুলোম আদি নয়ের গতি বোঝায়। কারণ এখানে অর্থসমূহ নিশ্চিত হলে সেটিকেও সহজে সমান করা যায়। ‘প্রশ্নোদ্ধার’ বলতে ঊনপঞ্চাশ-ঊনপঞ্চাশ এবং নয়-নয়টি প্রশ্নে প্রাপ্ত উত্তরের উদ্ধার করা, এবং সেগুলোতে প্রাপ্ত সংখ্যাসমূহের স্থাপনরূপ গণনাচার। ‘অর্থোদ্ধার’ বলতে ‘এই চিত্তোৎপাদ আদি অর্থসমূহ কুশলাদি’ এভাবে উদ্ধার করা। ‘কর্ণিকা কর্ণিকা’ বলতে চিত্তোৎপাদকাণ্ড ও রূপকাণ্ডে বিভক্ত ও বিস্তৃত ধর্মসমূহকে ‘চার ভূমিতে কুশল, দ্বাদশ অকুশল চিত্তোৎপাদ’ ইত্যাদিভাবে রাশি রাশি হিসেবে একসাথে গ্রথিত করা—এটিই অর্থ। ‘ঘট’ ও ‘গোচ্ছক’ শব্দ দুটি ‘কর্ণিকা’ শব্দেরই প্রতিশব্দ। কিন্তু এখানে ‘চার ভূমিতে কুশল’ এই একবচন নির্দেশটি চার ভূমির কুশল স্পর্শ আদির কুশলভাবে একত্ব প্রাপ্ত হওয়ার কারণে হয়েছে। চিত্তোৎপাদকাণ্ড ও রূপকাণ্ডে চতুর্ভূমিক চিত্তোৎপাদ আদির মাধ্যমে জ্ঞাতধর্মী ব্যক্তির উদ্দেশ্যে এই অর্থোদ্ধার দেশনা আরম্ভ করা হয়েছে; তাই সেখানে চার ভূমিতে যে কুশল বিভক্ত ও জ্ঞাত হয়েছে, ‘এই ধর্মসমূহ কুশল’—এটিই অর্থ।

Yadipi kusalattikavitthāro pubbe viññāto, tathāpi tattha dhammā samayavasena phassādisabhāvavasena ca vibhattā bhinnā viññātā, na pana ekasmiṃ lakkhaṇe samānetvā, tasmā tattha vuttaṃ samayādibhedaṃ vajjetvā sabbabhedabhinnānaṃ ekasmiṃ kusalādilakkhaṇe samānetvā bodhanatthaṃ idha kusalattikaniddeso puna vibhatto. Ettha ca ekavacanena kusalaniddesaṃ katvā bahuvacanena nigamanassa kāraṇaṃ vuttameva. Yadi dhammānaṃ kusalatte ekattūpagamanaṃ, kasmā ekavacanena pucchāpi na katā? Uddese kusala-saddassa dhammavisesanabhāvato tabbisesanānaṃ dhammānaṃ pucchitattā tesañca aniddhāritasaṅkhāvisesattā, niddese pana catūhi bhūmīhi vitthārato viññātāhi kusale visesetvā dassetīti yuttaṃ ‘‘catūsu bhūmīsu kusala’’nti ekattaṃ netvā vacanaṃ. Kusalapadañhi ettha padhānaṃ, tañca visesitabbānapekkhaṃ kusalākārameva attano sabhāve ṭhitaṃ gahetvā pavattamānaṃ ekattameva upādāya pavattati, na bhedanti.

যদিও কুশলতিকের বিস্তার পূর্বে জানা গেছে, তবুও সেখানে ধর্মসমূহ সময়ের ভিত্তিতে এবং স্পর্শ আদি স্বভাবের ভিত্তিতে বিভক্ত ও ভিন্ন ভিন্নভাবে জানা গেছে, কিন্তু একটি লক্ষণে সমান করে জানা যায়নি। তাই সেখানে উক্ত সময় আদি ভেদ বর্জন করে, সর্বভেদভিন্ন ধর্মসমূহকে একটি কুশলাদি লক্ষণে সমান করে বোঝানোর জন্য এখানে কুশলতিক নির্দেশ পুনরায় বিভক্ত করা হয়েছে। এবং এখানে একবচনের দ্বারা কুশল নির্দেশ করে বহুবচনের দ্বারা উপসংহার করার কারণ পূর্বেই বলা হয়েছে। যদি ধর্মসমূহের কুশলভাবে একত্ব প্রাপ্তি ঘটে, তবে কেন একবচনের দ্বারা প্রশ্নও করা হয়নি? কারণ উদ্দেশে ‘কুশল’ শব্দটি ধর্মের বিশেষণ হওয়ায় এবং সেই বিশেষণযুক্ত ধর্মসমূহের বিষয়ে জিজ্ঞাসা করায় এবং তাদের সংখ্যাবিশেষ অনির্ধারিত থাকায় (একবচনে প্রশ্ন করা হয়নি)। কিন্তু নির্দেশে চার ভূমির দ্বারা বিস্তারিতভাবে জ্ঞাত কুশলকে বিশেষিত করে দেখায় বলে ‘চার ভূমিতে কুশল’ এভাবে একত্বে এনে বলা যুক্তিযুক্ত। কারণ এখানে ‘কুশল’ পদটিই প্রধান, এবং তা বিশেষ্যকে অপেক্ষা না করে নিজের স্বভাবে স্থিত কুশলাকারকেই গ্রহণ করে প্রবর্তিত হওয়ায় একত্বকেই গ্রহণ করে প্রবর্তিত হয়, ভেদকে নয়।

1385. Dvādasa [Pg.190] akusalacittuppādāti etthāpi paṭhamākusalacittuppādo samayaphassādivasena bhedaṃ anāmasitvā somanassasahagatadiṭṭhigatasampayuttacittuppādabhāve ekattaṃ netvā vutto, evaṃ yāva dvādasamoti ‘‘dvādasa akusalacittuppādā’’ti vuttaṃ. Evaṃ catūsu bhūmīsu vipākotiādīsupi yathāyogaṃ yojetabbaṃ. Cittuppādāti ettha uppajjati etthāti uppādo, kiṃ uppajjati? Cittaṃ, cittassa uppādo cittuppādoti evaṃ avayavena samudāyopalakkhaṇavasena attho sambhavati. Evañhi sati cittacetasikarāsi cittuppādoti siddho hoti. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘cittameva uppādo cittuppādo’’ti aññassuppajjanakassa nivattanatthaṃ cittaggahaṇaṃ kataṃ, cittassa anuppajjanakabhāvanivattanatthaṃ uppādaggahaṇaṃ, cittuppādakaṇḍe vā ‘‘cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti cittassa uppajjanakabhāvo pākaṭoti katvā ‘‘cittameva uppādo’’ti vuttaṃ, cittassa anuppajjanakassa nivattetabbassa sabbhāvā uppādaggahaṇaṃ katanti veditabbaṃ. Ayañcattho ‘‘dvepañcaviññāṇānī’’tiādīsu viya cittappadhāno niddesoti katvā vuttoti daṭṭhabbo.

১৩৮৫. "দ্বাদশ অকুশল চিত্তোৎপাদ" এখানেও প্রথম অকুশল চিত্তোৎপাদকে সময়, স্পর্শ ইত্যাদির মাধ্যমে ভেদ না করে, সোমনস্যসহগত দৃষ্টিগতসম্প্রযুক্ত চিত্তোৎপাদের ভাবে একত্ব এনে বলা হয়েছে। এভাবে দ্বাদশ পর্যন্ত "দ্বাদশ অকুশল চিত্তোৎপাদ" বলা হয়েছে। এভাবে চার ভূমিতে বিপাক ইত্যাদিতেও যথোপযুক্তভাবে যোজনা করতে হবে। "চিত্তোৎপাদ" এখানে যাতে উৎপন্ন হয় তা "উৎপাদ"। কি উৎপন্ন হয়? চিত্ত। চিত্তের উৎপাদই চিত্তোৎপাদ—এভাবে অবয়ব (অংশ) দ্বারা সমষ্টিকে লক্ষ্য করার মাধ্যমে অর্থ সম্ভব হয়। এরূপ হলে চিত্ত ও চৈতসিকের সমষ্টিকে "চিত্তোৎপাদ" বলা সিদ্ধ হয়। অট্ঠকথাতে কিন্তু "চিত্তই উৎপাদ চিত্তোৎপাদ"—এভাবে অন্য উৎপন্নশীল ধর্মকে নিবৃত্ত করার জন্য "চিত্ত" শব্দ গ্রহণ করা হয়েছে, এবং চিত্তের অনুৎপন্নশীল ভাব নিবৃত্ত করার জন্য "উৎপাদ" শব্দ গ্রহণ করা হয়েছে। অথবা চিত্তোৎপাদকণ্ডে "চিত্ত উৎপন্ন হয়" এভাবে চিত্তের উৎপাদশীল ভাব প্রকট হওয়ায় "চিত্তই উৎপাদ" বলা হয়েছে। অনুৎপন্নশীল নিবর্তনযোগ্য চিত্তের সদ্ভাবের কারণে "উৎপাদ" শব্দ গ্রহণ করা হয়েছে বলে জানতে হবে। এই অর্থটি "দ্বিপঞ্চবিজ্ঞান" ইত্যাদির মতো চিত্তপ্রধান নির্দেশ হিসেবে বলা হয়েছে বলে দেখতে হবে।

1420. Chasu dvāresūti ettha pañcadvāre vattabbameva natthi, manodvārepi parittārammaṇameva javanaṃ tadārammaṇasaṅkhātaṃ bhavaṅgaṃ anubandhati. Tañhi parittassa kammassa vipāko, vipāko ca iṭṭhāniṭṭhārammaṇānubhavanaṃ, kammānurūpo ca vipāko hotīti parittakammavipāko parittārammaṇasseva anubhavanaṃ hoti. Tasmā sabbaṃ tadārammaṇaṃ ‘‘parittārammaṇa’’nti vuttaṃ. Yadi evaṃ mahaggatavipākopi mahaggatānubhavanameva āpajjatīti ce? Na, samādhippadhānassa kammassa appanāppattassa saññāvasārammaṇassa tādiseneva vipākena bhavitabbattā. Tasmā samādhi sukhānubhavanabhūto, sopi kammānurūpatoyeva kammārammaṇo hotīti daṭṭhabbo. Kammānurūpato eva ca tadārammaṇaṃ parittārammaṇampi mahaggatajavanaṃ nānubandhati. Tato eva paṭisandhiādibhūto kāmāvacaravipāko kammanimittampi parittameva ārammaṇaṃ karoti, na mahaggataṃ appamāṇaṃ vā. Yasmā pana vuttaṃ ‘‘mahaggatārammaṇo dhammo parittārammaṇassa dhammassa kammapaccayena paccayo, appamāṇārammaṇo dhammo parittārammaṇassa dhammassa kammapaccayena paccayo’’ti, na ca mahaggatappamāṇavipāko parittārammaṇo atthi, idha ca sabbakāmāvacaravipākānaṃ parittārammaṇatāva vuttā, tasmā kammānurūpato mahaggatappamāṇārammaṇampi [Pg.191] parittakammaṃ yadi paṭisandhiṃ deti, kammagatinimittārammaṇameva deti. Pavattivipākampi rūpādiparittārammaṇamevāti veditabbaṃ. Khīṇāsavānaṃ vāsanāvasena sativippayuttahasanaṃ pavattamānaṃ parittesveva pavattati, na itaresu kilesavirahe tādisahasanapaccayabhāvābhāvato. Tasmā tassa parittārammaṇatā vuttā. Khīṇāsavānaṃ asakkaccadānādīni ādarākaraṇavaseneva veditabbāni, na kosajjādiakusalavasena. Paṭippassaddhasabbussukkā hi te uttamapurisāti. Tesaṃ ādarākaraṇañca nirussukkatā evāti veditabbā.

১৪২০. "ছয় দ্বারে" এখানে পঞ্চদ্বারে বিশেষ কিছু বলার নেই। মনোদারেও পরিত্তালম্বনযুক্ত (কামালম্বনযুক্ত) জবনকে তদারম্বন নামক ভবঙ্গ অনুগমন করে। কারণ তা পরিত্ত (কামাবচর) কর্মের বিপাক। বিপাক হলো ইষ্ট ও অনিষ্ট আলম্বনের অনুভব। এবং বিপাক কর্মের অনুরূপ হয়ে থাকে, তাই পরিত্ত কর্মের বিপাক পরিত্ত আলম্বনেরই অনুভবকারী হয়। সেইজন্য সকল তদারম্বনকে "পরিত্তালম্বন" বলা হয়েছে। যদি এরূপ হয়, তবে মহদ্গত বিপাকও মহদ্গত আলম্বনেরই অনুভবকারী হবে না কি? না, কারণ সমাধিপ্রধান, অর্পনাপ্রাপ্ত এবং সংজ্ঞার বশে আলম্বনযুক্ত মহদ্গত কর্মের বিপাকও তদ্রূপই হওয়া উচিত। অতএব, সমাধিসুখ অনুভবকারী সেই বিপাকও কর্মের অনুরূপভাবেই কর্মালম্বনযুক্ত (মহদ্গত কর্মের আলম্বনযুক্ত) হয়ে থাকে বলে দেখতে হবে। এবং কর্মের অনুরূপ হওয়ার কারণেই তদারম্বন পরিত্তালম্বনযুক্ত হলেও মহদ্গত জবনকে অনুগমন করে না। সেইজন্যই প্রতিসন্ধি আদি স্বরূপ কামাবচর বিপাক কর্মনিমিত্তকেও পরিত্ত (কামাবচর) আলম্বনই করে, মহদ্গত বা অপ্রমাণ (লোকোত্তর) আলম্বন করে না। যেহেতু বলা হয়েছে: "মহদ্গতালম্বন ধর্ম পরিত্তালম্বন ধর্মের কর্মপ্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়, অপ্রমাণালম্বন ধর্ম পরিত্তালম্বন ধর্মের কর্মপ্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়", এবং মহদ্গত ও অপ্রমাণ বিপাক পরিত্তালম্বনযুক্ত নয়, আর এখানে সকল কামাবচর বিপাকের পরিত্তালম্বনত্বই বলা হয়েছে, তাই কর্মের অনুরূপভাবে মহদ্গত বা অপ্রমাণ আলম্বনযুক্ত পরিত্ত কর্ম যদি প্রতিসন্ধি প্রদান করে, তবে তা কর্ম ও গতিনিমিত্ত আলম্বনযুক্তই প্রদান করে। প্রবৃত্তি বিপাককেও রূপাদি পরিত্তালম্বনযুক্তই প্রদান করে বলে জানতে হবে। ক্ষীণাসবদের (অরহন্তদের) বাসনাবশে স্মৃতিবিপ্রযুক্ত হাস্য উৎপন্ন হলে তা কেবল পরিত্ত আলম্বনেই প্রবর্তিত হয়, অন্য আলম্বনে নয়; কারণ ক্লেশহীন অবস্থায় তদ্রূপ হাস্যের প্রত্যয়ভাবের অভাব থাকে। তাই তার পরিত্তালম্বনত্ব বলা হয়েছে। ক্ষীণাসবদের অনাদরপূর্বক দানাদি কেবল আদরের অভাবের কারণেই জানতে হবে, আলস্য আদি অকুশলের বশে নয়। কারণ তাঁরা হলেন সমস্ত ব্যাকুলতা প্রশমিত হওয়া উত্তম পুরুষ। তাঁদের আদরের অভাবও কেবল নিরুৎসুকতা (উদ্বেগহীনতা) মাত্র বলে জানতে হবে।

1421. Atipaguṇānanti vacanaṃ nirādarassa ñāṇavippayuttapaccavekkhaṇassa visayadassanaṃ, na tassevāti visayaniyamanaṃ. Ñāṇasampayuttassapi hi atipaguṇānaṃ visayatā suṭṭhutaraṃ hoti eva. Yathā paguṇaṃ ganthaṃ sajjhāyanto dve tayo vācanāmagge gatepi na sallakkheti ñāṇavippayuttasatimantena sajjhāyitattā, evaṃ paguṇajjhānesupi pavatti hotīti āha ‘‘atipaguṇāna’’ntiādi. Kasiṇanimittādipaññattīti pubbe dassitaṃ sabbaṃ upādāpaññattimāha. Taṃ pana rūpādayo viya avijjamāno vijjamāno ca atthoti ācariyā vadanti. Sammutisacce pana vuccamānānaṃ kasiṇanimittādi vācāvatthumattato vacanavohāreneva paññattīti vuccati. Tassa hi paññāpanaṃ avijjamānapaññattīti tassa avijjamānattaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttanti. Avijjamānampi pana taṃ vijjamānamiva gahetvā pavattamānāya saññāya parittādīsu ‘‘ayaṃ nāma dhammo ārammaṇa’’nti na sakkā vattuṃ te eva dhamme upādāya pavattamānāyapi dhammesveva aṭṭhānato. Tasmā sā sasampayuttā parittādiārammaṇāti na vattabbāti vuttā. Navattabbārammaṇāti idaṃ pana vacanaṃ yathāgahitākārassa saññāvisayassa navattabbataṃ sandhāya navattabbaṃ ārammaṇaṃ etesanti navattabbārammaṇā, cittuppādāti aññapadatthasamāsaṃ katvā aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ.

১৪২১. "অতিপগুণানং" (অত্যন্ত অভ্যস্তদের) এই বাক্যটি অনাদরযুক্ত জ্ঞানবিপ্রযুক্ত প্রত্যবেক্ষণের বিষয় প্রদর্শনের জন্য, কেবল তারই বিষয় হিসেবে সীমাবদ্ধ করার জন্য নয়। কারণ জ্ঞানসম্প্রযুক্ত চিত্তেরও অত্যন্ত অভ্যস্ত বিষয়সমূহের আলম্বনত্ব আরও ভালোভাবে হয়ে থাকে। যেমন অভ্যস্ত গ্রন্থ পাঠ করার সময় জ্ঞানবিপ্রযুক্ত স্মৃতিমান ব্যক্তি কর্তৃক পঠিত হওয়ার কারণে দুই বা তিনটি পাঠের ধারা অতিবাহিত হলেও তা লক্ষ্য করা যায় না, তেমনি অভ্যস্ত ধ্যানসমূহেও জ্ঞানবিপ্রযুক্ত প্রত্যবেক্ষণের প্রবৃত্তি হয়ে থাকে—এই উদ্দেশ্যে "অতিপগুণানং" ইত্যাদি বলা হয়েছে। "কসিণনিমিত্তাদিপঞ্ঞত্তি" (কসিণনিমিত্ত আদি প্রজ্ঞপ্তি) এই পাঠ দ্বারা পূর্বে প্রদর্শিত সমস্ত উপাদাপ্রজ্ঞপ্তিকে বলা হয়েছে। আচার্যগণ বলেন যে, তা রূপাদির মতো অবিদ্যমান এবং বিদ্যমান অর্থযুক্ত হয়ে থাকে। কিন্তু সংবৃতি সত্যে উক্ত কসিণনিমিত্ত আদি কেবল বাক্যের বিষয় মাত্র হওয়ায় কথ্য ব্যবহারের মাধ্যমেই "প্রজ্ঞপ্তি" বলা হয়। তার প্রজ্ঞাপন হলো অবিদ্যমান প্রজ্ঞপ্তি, তাই তার অবিদ্যমানত্ব অট্ঠকথাতে বলা হয়েছে। অবিদ্যমান হলেও তাকে বিদ্যমানবৎ গ্রহণ করে প্রবর্তিত সংজ্ঞার দ্বারা পরিত্তাদিতে "এই নামের ধর্মটি আলম্বন" এরূপ বলা সম্ভব নয়, কারণ সেই ধর্মসমূহকে অবলম্বন করে প্রবর্তিত হলেও তা সেই ধর্মসমূহের উপর প্রতিষ্ঠিত থাকে না। অতএব, সম্প্রযুক্ত ধর্মসহ সেই সংজ্ঞাকে "পরিত্তাদি আলম্বনযুক্ত" বলা যায় না। "ন বক্তব্যালম্বন" এই বাক্যটি গৃহীত আকারের সংজ্ঞার বিষয়ের অবক্তব্যত্বকে লক্ষ্য করে, "অবক্তব্য আলম্বন যাদের রয়েছে তারা অবক্তব্যালম্বন চিত্তোৎপাদসমূহ"—এভাবে অন্যপদপ্রধান সমাস (বহুব্রীহি সমাস) করে অট্ঠকথাতে বলা হয়েছে।

Catupaññāsacittuppādānaṃ rūpassa ca vasena pañcapaṇṇāsāya. Kevalanti vinā parāmasanena. Aniṭṭhaṅgatavasenāti anicchayagamanavasena, anicchayaṃ vā dveḷhaṃ gato cittuppādo aniṭṭhaṅgato, tenākārena pavatti ‘‘aniṭṭhaṅgatavasena pavattī’’ti vuttā. Nānārammaṇesu cittassa vikkhipanaṃ vikkhepo. Anavaṭṭhānaṃ avūpasamo. Gotrabhuvodāne gotrabhūti gahetvā ‘‘gotrabhukāle’’ti āha.

চুয়ান্নটি চিত্তোৎপাদ এবং রূপের বশে পঞ্চান্নটি ধর্মের। "কেবলং" অর্থ পরামার্শন (পরামর্শ বা আসক্তি) ব্যতীত। "অনিট্ঠঙ্গতবসেন" অর্থ অনিশ্চয় গমনের বশে, অথবা অনিশ্চয় বা দ্বিধাগ্রস্ততায় প্রাপ্ত চিত্তোৎপাদ হলো অনিষ্ঠঙ্গত; সেই আকারে প্রবৃত্তি হওয়াকে "অনিষ্ঠঙ্গতবশে প্রবৃত্তি" বলা হয়েছে। নানা আলম্বনে চিত্তের বিক্ষিপ্ত হওয়া হলো "বিক্ষেপ"। অস্থিতিশীলতা বা স্থির না হওয়া হলো "অব্যুপশম" (অশান্তি)। গোত্রভূ ও অবদানকে "গোত্রভূ" হিসেবে গ্রহণ করে "গোত্রভূকালে" বলেছেন।

Sabbatthapādakacatutthanti [Pg.192] idha sabbattha-saddo sāmiattho daṭṭhabbo, sabbesu vā vipassanādīsu pādakaṃ kāraṇaṃ sabbatthapādakanti phalassa visayabhāvena niddeso. Ākāsakasiṇacatutthanti paricchedākāsakasiṇacatutthamāha. Tañhi rūpāvacaraṃ, na itaranti. Kusalatopi dvādasavidhaṃ kiriyatopīti catuvīsatividhatā vuttā hoti. Vaṭṭassapi pādakaṃ hotiyevāti kusalaṃ kiriyañca ekato katvā sabbatthapādakaṃ vuttanti kiriyajjhānassa avaṭṭapādakattā sāsaṅkaṃ vadati. Mahaggatacitte samodahatīti idaṃ ‘‘so evaṃ samāhite citte’’tiādinā nayena vuttaṃ pākaṭaṃ pādakajjhānacittaṃ parikammehi gahetvā citte rūpakāyaṃ adhiṭṭhānacittena samodahatīti katvā vuttaṃ. Pādakajjhānacittaṃ rūpakāye samodahatīti idampi yathāvuttaṃ pādakajjhānacittaṃ ārammaṇaṃ katvā cittasantānaṃ rūpakāye samodahitaṃ tadanugatikaṃ katvā adhiṭṭhātīti katvā vuttaṃ, idaṃ pana adhiṭṭhānadvayaṃ adissamānakāyataṃ dissamānakāyatañca āpādeti. Gantukāmatāparikammavasena taṃsampayuttāya saññāya sukhasaññālahusaññābhāvato gamanampi nipphādetīti daṭṭhabbaṃ.

"সব্বত্থপাদকচতুত্থং" এখানে 'সব্বত্থ' শব্দটিকে স্বাম্যর্থ (সম্বন্ধ পদ) হিসেবে দেখতে হবে, অথবা সমস্ত বিপশ্যনা আদির পাদকরূপ কারণ হলো 'সর্বার্থপাদক'—এভাবে ফলের বিষয়ভাবের দ্বারা নির্দেশ করা হয়েছে। "আকাশকসিণচতুত্থং" দ্বারা পরিচ্ছেদাকাশ কসিণ চতুর্থ ধ্যানকে বলা হয়েছে। কারণ তা রূপাবচর, অন্য (কামাবচর) নয়। কুশল হিসেবেও দ্বাদশ প্রকার এবং ক্রিয়া হিসেবেও দ্বাদশ প্রকার—এভাবে চব্বিশ প্রকারভেদ বলা হয়েছে। "বট্তস্সপি পাদকিং হোতিযেব" (সংসারেরও পাদকরূপ হয়ে থাকে) এই বাক্যে কুশল ও ক্রিয়াকে একত্রে করে 'সর্বার্থপাদক' বলা হয়েছে, কারণ ক্রিয়াধ্যান সংসারের পাদকরূপ না হওয়ায় সংশয়যুক্ত হয়ে বলেন। "মহদ্গত চিত্তে সমবধান করে" এটি "সে এভাবে সমাহিত চিত্তে" ইত্যাদি নিয়মে উক্ত প্রকট পাদকাঙ্গ ধ্যানচিত্তকে পরিকর্মসমূহের দ্বারা গ্রহণ করে চিত্তে রূপকায়কে অধিষ্ঠান চিত্তের দ্বারা সমবধান করে—এভাবে বলা হয়েছে। "পাদকাঙ্গ ধ্যানচিত্ত রূপকায়ে সমবধান করে" এটিও যথোক্ত পাদকাঙ্গ ধ্যানচিত্তকে আলম্বন করে চিত্তসন্তানকে রূপকায়ে সমবধান করে তার অনুগামী করে অধিষ্ঠান করে—এভাবে বলা হয়েছে। এই দুই প্রকার অধিষ্ঠান অদৃশ্যকায়ত্ব (অদৃশ্য শরীর) এবং দৃশ্যকায়ত্ব (দৃশ্য শরীর) প্রাপ্ত করায়। গমনকামী পরিকর্মের বশে তার সম্প্রযুক্ত সংজ্ঞার সুখসংজ্ঞা ও লঘুসংজ্ঞাভাবের কারণে গমনও নিষ্পন্ন করে বলে দেখতে হবে।

Sotāpannassa cittanti sotāpannassa pāṭipuggalikaṃ maggaphalacittanti veditabbaṃ. Mārādīnañhi bhagavato cittajānanaṃ vuttanti cetopariyañāṇalābhī kasmā sāsavacittaṃ na jānissatīti. Chinnavaṭumakā chinnasaṃsāravaṭṭā buddhā. Maggaphalanibbānapaccavekkhaṇatopīti ettha maggaphalapaccavekkhaṇāni tāva pubbenivāsānussatiñāṇena maggaphalesu ñātesu pavattanti, nibbānapaccavekkhaṇañca nibbānārammaṇesu appamāṇadhammesu ñātesūti maggādipaccavekkhaṇāni pubbenivāsānussatiñāṇassa appamāṇārammaṇataṃ sādhentīti veditabbāni. ‘‘Appamāṇā khandhā pubbenivāsānussatiñāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’icceva (paṭṭhā. 2.12.58) hi vuttaṃ, na nibbānanti. Tasmā pubbenivāsānussatiñāṇena eva maggaphalapaccavekkhaṇakicce vuccamānepi nibbānapaccavekkhaṇatā na sakkā vattuṃ, aṭṭhakathāyaṃ pana tassapi nibbānārammaṇatā anuññātāti dissati. Kāmāvacarenibbattissatīti nibbattakkhandhajānanamāha. Nibbānadhātuyā parinibbāyissatīti nibbānārammaṇehi maggaphalehi kilesaparinibbānabhūtehi parinibbāyissatīti attho sambhavati.

"স্রোতাপন্নস্য চিত্তং" বলতে স্রোতাপন্ন ব্যক্তির প্রাতিপদিক (ব্যক্তিগত) মার্গ ও ফলচিত্তকে বুঝতে হবে। যেহেতু মার আদি কর্তৃক ভগবানের চিত্ত জানার কথা বলা হয়েছে, তাই চেতোপরিয়জ্ঞান লাভকারী ব্যক্তি কেন অন্যের সাসব (আসবযুক্ত) চিত্ত জানবেন না? "ছিন্নবটুমকা" অর্থ ছিন্ন সংসারচক্র বুদ্ধগণ। "মার্গফলনির্বাণপ্রত্যবেক্ষণ থেকেও" এখানে মার্গ ও ফল প্রত্যবেক্ষণসমূহ প্রথমে পূর্বেনিবাসীস্মৃতিজ্ঞানের দ্বারা মার্গ ও ফলসমূহ জ্ঞাত হওয়ার পর প্রবর্তিত হয়, এবং নির্বাণ প্রত্যবেক্ষণ নির্বাণালম্বনযুক্ত অপ্রমাণ (লোকোত্তর) ধর্মসমূহ জ্ঞাত হওয়ার পর প্রবর্তিত হয়—তাই মার্গাদি প্রত্যবেক্ষণসমূহ পূর্বেনিবাসীস্মৃতিজ্ঞানের অপ্রমাণালম্বনত্ব সিদ্ধ করে বলে জানতে হবে। কারণ "অপ্রমাণ স্কন্ধসমূহ পূর্বেনিবাসীস্মৃতিজ্ঞানের আলম্বনপ্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়" এরূপই বলা হয়েছে, নির্বাণ নয়। অতএব, পূর্বেনিবাসীস্মৃতিজ্ঞানের দ্বারাই মার্গফল প্রত্যবেক্ষণ কার্য উক্ত হলেও নির্বাণ প্রত্যবেক্ষণত্ব বলা যায় না; কিন্তু অট্ঠকথাতে তারও নির্বাণালম্বনত্ব অনুমোদিত হয়েছে বলে দেখা যায়। "কামাবচরে উৎপন্ন হবে" এই বাক্য দ্বারা উৎপন্ন স্কন্ধসমূহের জ্ঞানকে বলা হয়েছে। "নির্বাণধাতু দ্বারা পরিনির্বাণ লাভ করবেন" এর অর্থ নির্বাণালম্বনযুক্ত মার্গ ও ফলসমূহের দ্বারা, যা ক্লেশপরিনির্বাণস্বরূপ, পরিনির্বাণ লাভ করবেন—এরূপ অর্থ সম্ভব হয়।

1429. Asahajātattāti [Pg.193] asampayuttattāti attho. Na hi arūpadhammānaṃ arūpadhammehi sahajātatā sampayogato aññā atthīti. ‘‘Aññadhammārammaṇakāle’’ti vuttaṃ, maggārammaṇakālepi pana garuṃ akaraṇe maggādhipatibhāvena navattabbatā yojetabbā.

১৪২৯. "অসহজাতত্বাৎ" অর্থ অসম্প্রযুক্ত হওয়ার কারণে। কারণ অরূপ (নাম) ধর্মসমূহের অরূপ ধর্মসমূহের সাথে সম্প্রয়োগ ব্যতীত অন্য কোনো সহজাতত্ব নেই। "অন্যধর্মালম্বনকালে" বলা হয়েছে, কিন্তু মার্গালম্বনকালেও মার্গকে গুরু (প্রধান) না করার ক্ষেত্রে মার্গাধিপতিভাবের দ্বারা অবক্তব্যত্ব যোজনা করতে হবে।

1433. Niyogāti niyogatoti imamatthaṃ sandhāya ‘‘niyamenā’’ti āha, niyogavanto vā niyogā, niyatāti attho. Cittuppādakaṇḍe hi bodhitesu cittuppādesu ekantena anāgatārammaṇo koci natthīti.

১৪৩৩. "নিয়োগা" অর্থ নিয়োগত (নিয়মবশত বা সর্বদা যুক্ত থাকার কারণে)—এই অর্থকে লক্ষ্য করে "নিয়মেন" (নিয়মপূর্বক) বলেছেন। অথবা নিয়োগযুক্ত ধর্মসমূহ হলো নিয়োগ, অর্থাৎ নিয়ত (নিশ্চিত)—এই অর্থ। কারণ চিত্তোৎপাদকণ্ডে বিজ্ঞাপিত চিত্তোৎপাদসমূহের মধ্যে একান্তভাবে অনাগতালম্বনযুক্ত কোনো চিত্তোৎপাদ নেই।

1434. Kammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārabbha pavattiyaṃ atītārammaṇāvāti vuttaṃ, kammanimittaṃ pana ārabbha pavattiyaṃ paccuppannārammaṇabhāvañca paṭisandhiyā paṭiccasamuppādavibhaṅgavaṇṇanāyaṃ vakkhati. Tasmā idaṃ manodvāracutiyaṃ atītakammanimittaṃ manodvāre āpāthagataṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Satadārammaṇāya cutiyā pañcacittakkhaṇāvasiṭṭhāyuke gatinimitte paṭisandhiyā pavattāya cattāri bhavaṅgāni paccuppannārammaṇāni, itarattha ca cha sandhāyāha ‘‘tato paraṃ bhavaṅgakāle cā’’ti. Yadā hi gatinimittārammaṇe javane pavatte anuppanne eva tadārammaṇe cuti hoti rūpāvacarārūpāvacarasattassa viya kāmadhātuṃ upapajjantassa, tadā paṭisandhito parāni cha bhavaṅgāni paccuppannārammaṇāni hontīti. Diṭṭhisampayuttehi assādanādīni saparāmāsāneva daṭṭhabbāni. Paṇṇattinibbānārammaṇānañca javanānaṃ purecārikakāleti yesaṃ purecārikakāle ekantena āvajjanāya atītādiārammaṇabhāvena navattabbatā, tesaṃ vasena nayaṃ dasseti. Nibbānārammaṇānampi javanānaṃ purecārikakāle sā tathā na vattabbā, na pana ekantena maggaphalavīthīsu tassā anibbānārammaṇattā.

১৪৩৪. কর্ম বা কর্মনিমিত্তকে অবলম্বন করে প্রবৃত্তিকালে অতীত আলম্বনযুক্ত হয়—এই কথা বলা হয়েছে। কিন্তু কর্মনিমিত্তকে অবলম্বন করে প্রবৃত্তিকালে এবং প্রতিসন্ধিক্ষণে বর্তমান আলম্বনভাবের কথা পটিচ্চসমুপ্পাদ-বিভঙ্গ-বর্ণনায় (বিভঙ্গ অট্ঠকথায়) বলা হবে। অতএব, এই কথাটি মনোদ্বারিক চ্যুতির ক্ষেত্রে মনোদ্বারে আপাথগত (গোচরীভূত) অতীত কর্মনিমিত্তকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে বলে জানতে হবে। তদালম্বন সহ চ্যুতির ক্ষেত্রে, চিত্তক্ষণ পাঁচটির অবশিষ্ট আয়ুবিশিষ্ট গতিনিমিত্ত আলম্বন করে প্রতিসন্ধি প্রবৃত্ত হলে, চারটি ভবঙ্গ বর্তমান আলম্বনযুক্ত হয়; এবং অন্য ক্ষেত্রে (অতদালম্বন চ্যুতিতে) ছয়টি ভবঙ্গকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে: 'ততো পরং ভবঙ্গকালে চা' (তারপর ভবঙ্গকালে)। কারণ যখন গতিনিমিত্ত আলম্বনযুক্ত জবন প্রবৃত্ত হয়, তখন তদালম্বন উৎপন্ন না হতেই চ্যুতি ঘটে—যেমন রূপাবচর ও অরূপাবচর সত্ত্বের ন্যায় কামধাতুতে উৎপন্ন হওয়া সত্ত্বের ক্ষেত্রে; তখন প্রতিসন্ধির পর ছয়টি ভবঙ্গ বর্তমান আলম্বনযুক্ত হয়। দৃষ্টিসম্প্রযুক্ত চিত্তসমূহের দ্বারা আস্বাদন প্রভৃতিকে পরামার্স (ভ্রান্তি) সহকারেই দেখতে হবে। প্রজ্ঞপ্তি ও নির্বাণ আলম্বনযুক্ত জবনসমূহের পূর্বগামী কালে—যাদের পূর্বগামী কালে একান্তভাবে আবর্জনের অতীতাদি আলম্বনভাবের দ্বারা অবক্তব্যতা (বলা যায় না এমন অবস্থা) হয়, তাদের মাধ্যমে নিয়মটি প্রদর্শন করছেন। নির্বাণ আলম্বনযুক্ত জবনসমূহের পূর্বগামী কালেও সেই আবর্জন চিত্তকে সেভাবে (অতীতাদি আলম্বনযুক্ত বলে) বলা যায় না; কিন্তু একান্তভাবে মার্গ ও ফল বীথিসমূহে তার অনির্বাণ আলম্বনত্ব হেতু তা অবক্তব্য নয়।

Ime gandhāti nanu paccuppannā gandhā gahitā, kathaṃ ettha anāgatārammaṇatā hotīti? ‘‘Aṭṭhārasavassādhikāni dve vassasatāni mā sussiṃsū’’ti pavattito, anāgate mā sussiṃ sūti hi anāgataṃ gandhaṃ gahetvā pavattatīti adhippāyo. Cittavasena kāyaṃ pariṇāmento abhimukhībhūtaṃ tadā vijjamānameva kāyaṃ ārammaṇaṃ karotīti paccuppannārammaṇaṃ adhiṭṭhānacittaṃ hoti. Tathā attano kāyassa dīgharassāṇuthūlanīlādibhāvāpādanavasena aññassa ca pāṭihāriyassa karaṇe yojetabbaṃ[Pg.194]. Etthantare ekadvesantativārā veditabbāti etthantare pavattā rūpasantatiarūpasantativārā ekadvesantativārā nāmāti veditabbāti attho. Atiparittasabhāvautuādisamuṭṭhānā vā ‘‘ekadvesantativārā’’ti vuttā. Ubhayametaṃ paccuppannanti addhāpaccuppannaṃ hontaṃ etaṃ ubhayaṃ hotīti attho. Saṃhīratīti taṇhādiṭṭhābhinandanāhi ākaḍḍhīyati.

‘এই গন্ধসমূহ’—এখানে কি বর্তমান গন্ধসমূহ গৃহীত হয়নি? তাহলে কীভাবে এখানে অনাগত আলম্বনত্ব হয়? ‘আঠারো বছর অধিক দুইশত বছর পর্যন্ত যেন শুকিয়ে না যায়’—এইভাবে চিত্তের প্রবৃত্তির কারণে। কারণ অনাগত কালে ‘যেন শুকিয়ে না যায়’ এভাবে অনাগত গন্ধকে গ্রহণ করে চিত্ত প্রবৃত্ত হয়—এটাই অট্ঠকথাকারের অভিপ্রায়। চিত্তের বশে কায়কে (শরীরকে) নমিত করার সময়, সম্মুখে বিদ্যমান তৎকালীন কায়কেই আলম্বন করে বলে অধিষ্ঠান চিত্তটি বর্তমান আলম্বনযুক্ত হয়। তেমনি নিজের শরীরের দীর্ঘ, হ্রস্ব, অণু, স্থূল, নীল আদি ভাব সম্পাদনের মাধ্যমে এবং অন্যের প্রাতিহার্য (ঋদ্ধি) প্রদর্শনের ক্ষেত্রেও এটি প্রয়োগ করতে হবে। ‘এখানে এক বা দুই সন্ততিবার জানতে হবে’—এর অর্থ হলো, এই অন্তরালে প্রবৃত্ত রূপসন্ততি ও অরূপসন্ততির পর্যায়কে এক বা দুই সন্ততিবার বলে জানতে হবে। অথবা অতি সংক্ষিপ্ত স্বভাব-ঋতু আদি থেকে উৎপন্ন সন্ততিসমূহকে ‘এক বা দুই সন্ততিবার’ বলা হয়েছে। ‘এই উভয়ই বর্তমান’—এর অর্থ হলো, অধ্বা-বর্তমান (addhāpaccuppanna) হওয়ায় এই উভয়ই বর্তমান হয়। ‘সংহীরতি’ (আকৃষ্ট হয়) মানে তৃষ্ণা ও দৃষ্টিরূপ অভিনন্দনের দ্বারা আকৃষ্ট হয়।

Kecīti abhayagirivāsinoti vadanti, te pana cittassa ṭhitikkhaṇaṃ na icchantīti ‘‘ṭhitikkhaṇe vā paṭivijjhatī’’ti na vattabbaṃ siyā. Tathā ye ‘‘iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe vattamānaṃ cittaṃ uppajjatī’’ti vadanti, tesaṃ ‘‘ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā paṭivijjhatī’’ti vacanaṃ na sameti. Na hi tasmiṃ khaṇadvaye uppajjamānaṃ paracittena saha ekakkhaṇe uppajjati nāmāti. Ṭhitibhaṅgakkhaṇesu ca uppajjamānaṃ ekadesaṃ paccuppannārammaṇaṃ, ekadesaṃ atītārammaṇaṃ āpajjati. Yañca vuttaṃ ‘‘parassa cittaṃ jānissāmīti rāsivasena mahājanassa citte āvajjite’’ti, ettha ca mahājano attanā pare aneke puggalāti paresaṃ cittaṃ jānissāmīti āvajjanappavatti vattabbā siyā. Athāpi parassāti mahājanassāti attho sambhaveyya, tathāpi tassa puggalasseva vā cittarāsiṃ āvajjitvā ekassa paṭivijjhanaṃ ayuttaṃ. Na hi rāsiāvajjanaṃ ekadesāvajjanaṃ hotīti. Tasmā tehi ‘‘mahājanassa citte āvajjite’’tiādi na vattabbaṃ.

‘কেচি’ (কতকগুলি আচার্য) বলতে অভয়গিরিবাসীগণকে বোঝায়—তারা বলেন। কিন্তু তারা যেহেতু চিত্তের স্থিতিক্ষণ স্বীকার করেন না, তাই ‘স্থিতিক্ষণে প্রতিবেধ (ভেদ) করে’ এ কথা বলা সংগত হবে না। তেমনি যারা বলেন, ‘ঋদ্ধিমান ব্যক্তির এবং অন্যের চিত্ত একই ক্ষণে বর্তমান অবস্থায় উৎপন্ন হয়’, তাদের মতে ‘স্থিতিক্ষণে বা ভঙ্গক্ষণে প্রতিবেধ করে’ এই বাক্যটি সামঞ্জস্যপূর্ণ হয় না। কারণ সেই দুই ক্ষণে (স্থিতি ও ভঙ্গ ক্ষণে) উৎপন্ন চিত্ত অন্যের চিত্তের সাথে একই ক্ষণে উৎপন্ন হয় না। এবং স্থিতিক্ষণ ও ভঙ্গক্ষণে উৎপন্ন চিত্তের এক অংশ বর্তমান আলম্বনযুক্ত এবং অন্য অংশ অতীত আলম্বনযুক্ত হয়ে পড়ে। আর যে কথা বলা হয়েছে—‘অন্যের চিত্ত জানব বলে সমষ্টিগতভাবে মহাজনের চিত্ত আবর্জন করলে’, এখানে ‘মহাজন’ বলতে নিজের থেকে ভিন্ন অনেক পুদ্গলকে বোঝায়; তাই ‘অন্যদের চিত্ত জানব’ এভাবে আবর্জনের প্রবৃত্তি বলা উচিত। যদি ‘পরের’ বলতে ‘মহাজনের’ অর্থও সম্ভব হয়, তবুও সেই পুদ্গলের চিত্তরাশিকে আবর্জন করে একটি চিত্তকে প্রতিবেধ করা অসংগত। কারণ চিত্তসমষ্টির আবর্জন করা চিত্তের এক অংশের আবর্জন করা নয়। অতএব, তাদের দ্বারা ‘মহাজনের চিত্ত আবর্জন করলে’ ইত্যাদি বলা উচিত নয়।

Yaṃ pana te vadanti ‘‘yasmā iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittaṃ uppajjatī’’ti, tatthāyaṃ adhippāyo siyā – cetopariyañāṇalābhī parassa cittaṃ ñātukāmo pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya atītādivibhāgaṃ akatvā cittasāmaññena ‘‘imassa cittaṃ jānāmī’’ti parikammaṃ katvā puna pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya sāmaññeneva cittaṃ āvajjitvā tiṇṇaṃ catunnaṃ vā parikammānaṃ anantarā cetopariyañāṇena paracittaṃ paṭivijjhati vibhāveti rūpaṃ viya dibbacakkhunā. Tato paraṃ pana kāmāvacaracittehi sarāgādivavatthānaṃ hoti nīlādivavatthānaṃ viya. Tattha dibbacakkhunā diṭṭhahadayavatthurūpassa sattassa abhimukhībhūtassa cittasāmaññena cittaṃ āvajjayamānaṃ āvajjanaṃ abhimukhībhūtaṃ vijjamānaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ katvā cittaṃ āvajjeti. Parikammāni ca taṃ taṃ vijjamānaṃ cittaṃ cittasāmaññeneva ārammaṇaṃ [Pg.195] katvā cittajānanaparikammāni hutvā pavattanti. Cetopariyañāṇaṃ pana vijjamānaṃ cittaṃ paṭivijjhantaṃ vibhāventaṃ tena saha ekakkhaṇe eva uppajjati. Tattha yasmā santānassa santānaggahaṇato ekattavasena āvajjanādīni cittantveva pavattāni, tañca cittameva, yaṃ cetopariyañāṇena vibhāvitaṃ, tasmā samānākārappavattito na aniṭṭhe maggaphalavīthito aññasmiṃ ṭhāne nānārammaṇatā āvajjanajavanānaṃ hoti. Paccuppannārammaṇañca parikammaṃ paccuppannārammaṇassa cetopariyañāṇassa āsevanapaccayoti siddhaṃ hoti. Atītattiko ca evaṃ abhinno hoti. Aññathā santatipaccuppanne addhāpaccuppanne ca paccuppannanti idha vuccamāne atītānāgatānañca paccuppannatā āpajjeyya, tathā ca sati ‘‘paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’tiādi vattabbaṃ siyā, na ca taṃ vuttaṃ. ‘‘Atīto dhammo paccuppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo, purimā purimā atītā khandhā pacchimānaṃ pacchimānaṃ paccuppannānaṃ khandhānaṃ anantara…pe… anulomaṃ gotrabhussā’’tiādivacanato (paṭṭhā. 2.18.5) pana addhāsantatipaccuppannesveva anantarātītā cattāro khandhā atītāti viññāyanti, na ca abhidhammamātikāya āgatassa paccuppannapadassa addhāsantatipaccuppannapadatthatā katthaci pāḷiyaṃ vuttā. Tasmā tehi iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittuppattiyā cetopariyañāṇassa paccuppannārammaṇatā vuttā. Yadā pana ‘‘yaṃ imassa cittaṃ pavattaṃ, taṃ jānāmi. Yaṃ bhavissati, taṃ jānissāmī’’ti vā ābhogaṃ katvā pādakajjhānasamāpajjanādīni karoti, tadā āvajjanaparikammāni cetopariyañāṇañca atītānāgatārammaṇāneva honti āvajjaneneva vibhāgassa katattā.

কিন্তু তারা যে বলেন, ‘যেহেতু ঋদ্ধিমান ব্যক্তির এবং অন্যের চিত্ত একই ক্ষণে উৎপন্ন হয়’, সেখানে এই অভিপ্রায় হতে পারে—চেতোপরিয়জ্ঞান লাভকারী ব্যক্তি অন্যের চিত্ত জানতে ইচ্ছুক হয়ে পাদকমধ্যান সমাপত্তি লাভ করে, তা থেকে উঠে অতীতাদি বিভাগ না করে চিত্তের সামান্যতা (সাধারণ অবস্থা) দ্বারা ‘এর চিত্ত জানব’ এভাবে পরিকর্ম করে, পুনরায় পাদকমধ্যান সমাপত্তি লাভ করে, তা থেকে উঠে সামান্যভাবেই চিত্ত আবর্জন করে, তিন বা চারটি পরিকর্মের অব্যবহিত পরে চেতোপরিয়জ্ঞানের দ্বারা অন্যের চিত্ত প্রতিবেধ করে বা প্রকাশ করে—যেমন দিব্যচক্ষুর দ্বারা রূপকে প্রকাশ করা হয়। তারপর কামাবচর চিত্তসমূহের দ্বারা সরাগাদি (রাগযুক্ত ইত্যাদি) নির্ধারণ হয়—যেমন নীল আদি নির্ধারণের মতো। সেখানে দিব্যচক্ষুর দ্বারা দৃষ্ট হৃদয়বস্তুরূপধারী সম্মুখে বিদ্যমান সত্ত্বের চিত্তসামান্যতার দ্বারা চিত্ত আবর্জনকারী আবর্জন চিত্তটি সম্মুখে বিদ্যমান চিত্তকে আলম্বন করে চিত্ত আবর্জন করে। এবং পরিকর্ম চিত্তসমূহও সেই সেই বিদ্যমান চিত্তকে চিত্তসামান্যতার দ্বারাই আলম্বন করে চিত্তজ্ঞাপক পরিকর্ম হয়ে প্রবৃত্ত হয়। কিন্তু চেতোপরিয়জ্ঞান বিদ্যমান চিত্তকে প্রতিবেধ ও প্রকাশ করতে করতে তার সাথে একই ক্ষণেই উৎপন্ন হয়। সেখানে যেহেতু আলম্বনভূত চিত্তসন্ততির গ্রহণের কারণে একত্বভাবে আবর্জনাদি চিত্তরূপেই প্রবৃত্ত হয়েছে, এবং চেতোপরিয়জ্ঞানের দ্বারা যা প্রকাশিত হয়েছে তাও চিত্তই, তাই সমান আকারে প্রবৃত্ত হওয়ার কারণে অনিষ্ট মার্গ-ফল বীথি ছাড়া অন্য স্থানে আবর্জন ও জবনসমূহের নানালম্বনত্ব (ভিন্ন আলম্বনযুক্ত হওয়া) ঘটে না। এবং বর্তমান আলম্বনযুক্ত পরিকর্ম বর্তমান আলম্বনযুক্ত চেতোপরিয়জ্ঞানের আসেবন প্রত্যয় হয়—এটি সিদ্ধ হয়। এবং এভাবে অতীত-ত্রিকও অভিন্ন (অক্ষুণ্ন) থাকে। অন্যথা, সন্ততি-বর্তমান ও অধ্বা-বর্তমানকে এখানে ‘বর্তমান’ বললে অতীত ও অনাগতেরও বর্তমানত্ব আপতিত হবে; এবং তা হলে ‘বর্তমান ধর্ম বর্তমান ধর্মের অনন্তর প্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়’ ইত্যাদি বলা উচিত হতো, কিন্তু তা বলা হয়নি। বরং ‘অতীত ধর্ম বর্তমান ধর্মের অনন্তর প্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়, পূর্ব পূর্ব অতীত স্কন্ধসমূহ উত্তর উত্তর বর্তমান স্কন্ধসমূহের অনন্তর...পে... অনুলোম গোত্রভূর হয়’ ইত্যাদি বচন থেকে অধ্বা ও সন্ততি-বর্তমানের মধ্যেই অব্যবহিত অতীত চারটি স্কন্ধকে ‘অতীত’ বলে জানা যায়। এবং অভিধর্ম মাতৃকায় আগত ‘বর্তমান’ পদের অধ্বা ও সন্ততি-বর্তমান পদার্থতা কোথাও পালিতে বলা হয়নি। অতএব, তাদের দ্বারা ঋদ্ধিমান ও অন্যের একই ক্ষণে চিত্তোৎপত্তির কারণে চেতোপরিয়জ্ঞানের বর্তমান আলম্বনত্ব বলা হয়েছে। কিন্তু যখন ‘এর যে চিত্ত প্রবৃত্ত হয়েছে, তা জানব; যা হবে, তা জানব’ এভাবে আভোগ (মনোযোগ) করে পাদকমধ্যান সমাপত্তি আদি করে, তখন আবর্জন, পরিকর্মসমূহ এবং চেতোপরিয়জ্ঞান অতীত ও অনাগত আলম্বনযুক্তই হয়, কারণ আবর্জনের দ্বারাই অতীত-অনাগত বিভাগের কার্য সম্পন্ন হয়েছে।

Ye pana ‘‘iddhimā parassa cittaṃ jānitukāmo āvajjeti, āvajjanaṃ khaṇapaccuppannaṃ ārammaṇaṃ katvā teneva saha nirujjhati, tato cattāri pañca vā javanāni. Yesaṃ pacchimaṃ iddhicittaṃ, sesāni kāmāvacarāni, tesaṃ sabbesampi tadeva niruddhaṃ cittamārammaṇaṃ hoti, na ca tāni nānārammaṇāni honti, addhāvasena paccuppannārammaṇattā’’ti idaṃ vacanaṃ nissāya ‘‘āvajjanajavanānaṃ paccuppannātītārammaṇabhāvepi nānārammaṇattābhāvo viya ekadviticatupañcacittakkhaṇānāgatesupi cittesu āvajjitesu āvajjanajavanānaṃ yathāsambhavaṃ anāgatapaccuppannātītārammaṇabhāvepi nānārammaṇatā na [Pg.196] siyā, tena catupañcacittakkhaṇānāgate āvajjite anāgatārammaṇaparikammānantaraṃ khaṇapaccuppannārammaṇaṃ cetopariyañāṇaṃ siddha’’nti vadanti, tesaṃ vādo ‘‘anāgatārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo, paccuppannārammaṇo dhammo atītārammaṇassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo’’ti imesaṃ pañhānaṃ anuddhaṭattā gaṇanāya ca ‘‘āsevane tīṇī’’ti vuttattā na sijjhati. Na hi kusalakiriyamahaggataṃ anāsevanaṃ atthīti.

কিন্তু যারা এই বচনকে আশ্রয় করে বলেন—‘ঋদ্ধিমান ব্যক্তি অন্যের চিত্ত জানতে ইচ্ছুক হয়ে আবর্জন করেন, আবর্জন চিত্তটি ক্ষণ-বর্তমানকে আলম্বন করে তার সাথেই নিরুদ্ধ হয়, তারপর চার বা পাঁচটি জবন উৎপন্ন হয়। যাদের শেষ চিত্তটি ঋদ্ধিচিত্ত এবং অবশিষ্টগুলো কামাবচর চিত্ত, তাদের সকলেরই সেই নিরুদ্ধ চিত্তটিই আলম্বন হয়, এবং অধ্বা-বশে বর্তমান আলম্বনযুক্ত হওয়ার কারণে সেগুলো নানালম্বন (ভিন্ন আলম্বনযুক্ত) হয় না।’ ‘যেমন আবর্জন ও জবনসমূহের বর্তমান ও অতীত আলম্বনভাব হলেও নানালম্বনত্বের অভাব হয়, তেমনি এক, দুই, three, চার বা পাঁচ চিত্তক্ষণ অনাগত চিত্তসমূহ আবর্জিত হলেও আবর্জন ও জবনসমূহের যথাসম্ভব অনাগত, বর্তমান ও অতীত আলম্বনভাব হলেও নানালম্বনত্ব হবে না; এর দ্বারা চার বা পাঁচ চিত্তক্ষণ অনাগত চিত্ত আবর্জিত হলে অনাগত আলম্বনযুক্ত পরিকর্মের অব্যবহিত পরে ক্ষণ-বর্তমান আলম্বনযুক্ত চেতোপরিয়জ্ঞান সিদ্ধ হয়।’—তাদের এই মতবাদ ‘অনাগত আলম্বনযুক্ত ধর্ম বর্তমান আলম্বনযুক্ত ধর্মের আসেবন প্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়, বর্তমান আলম্বনযুক্ত ধর্ম অতীত আলম্বনযুক্ত ধর্মের আসেবন প্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়’—এই প্রশ্নসমূহের সমাধান না হওয়ার কারণে এবং গণনাবারে ‘আসেবনে তিনটি’ বলা হওয়ার কারণে সিদ্ধ হয় না। কারণ আসেবন প্রত্যয়হীন কোনো কুশল বা ক্রিয়া মহদ্গত চিত্ত নেই।

Etassa ca vādassa nissayabhāvo āvajjanajavanānaṃ khaṇapaccuppannaniruddhārammaṇatāvacanassa na sijjhati, yaṃ pavattaṃ yaṃ pavattissatīti vā visesaṃ akatvā gahaṇe āvajjanassa anāgataggahaṇabhāvaṃ, tadabhāvā javanānampi vattamānaggahaṇābhāvañca sandhāyeva tassa vuttattā. Tadā hi bhavaṅgacalanānantaraṃ abhimukhībhūtameva cittaṃ ārabbha āvajjanā pavattatīti. Jānanacittassapi vattamānārammaṇabhāve āvajjanajānanacittānaṃ sahaṭṭhānadosāpattiyā rāsiekadesāvajjanapaṭivedhe sampattasampattāvajjanajānane ca aniṭṭhe ṭhāne āvajjanajavanānaṃ nānārammaṇabhāvadosāpattiyā ca yaṃ vuttaṃ ‘‘khaṇapaccuppannaṃ cittaṃ cetopariyañāṇassa ārammaṇaṃ hotī’’ti, taṃ ayuttanti paṭikkhipitvā yathāvuttadosānāpattikālavaseneva addhāsantatipaccuppannārammaṇattā nānārammaṇatābhāvaṃ disvā āvajjanajavanānaṃ vattamānataṃ niruddhārammaṇabhāvo vuttoti, tampi vacanaṃ purimavādino nānujāneyyuṃ. Tasmiñhi sati āvajjanā kusalānantiādīsu viya aññapadasaṅgahitassa anantarapaccayavidhānato ‘‘paccuppannārammaṇā āvajjanā atītārammaṇānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti vattabbaṃ siyā, na ca vuttanti.

এই মতবাদের ভিত্তি আবর্তন ও জবনসমূহের ক্ষণিক-প্রত্যুৎপন্ন এবং নিরুদ্ধ (অতীত) আলম্বনযুক্ত হওয়ার বক্তব্যের ক্ষেত্রে সিদ্ধ হয় না। কারণ, 'যা উৎপন্ন হয়েছে' বা 'যা উৎপন্ন হবে'—এরূপ কোনো বিশেষত্ব না করে চিত্তের সামান্য গ্রহণ করলে আবর্তনের অনাগত আলম্বন গ্রহণ না করা এবং তার অভাবে জবনসমূহেরও প্রত্যুৎপন্ন আলম্বন গ্রহণ না করাকে লক্ষ্য করেই সেই কথা বলা হয়েছে। কারণ তখন ভবঙ্গ-চলনের অব্যবহিত পরে সম্মুখে উপস্থিত চিত্তকেই আলম্বন করে আবর্তন প্রবৃত্ত হয়। জ্ঞাতা চিত্তেরও (অভিজ্ঞা চিত্তের) প্রত্যুৎপন্ন আলম্বনযুক্ত হওয়ার ক্ষেত্রে আবর্তন ও জ্ঞাতা চিত্তের সহ-অবস্থানরূপ দোষের আপত্তি ঘটে এবং চিত্তের রাশির একদেশকে আবর্তন ও প্রতিবেধ করার ক্ষেত্রে এবং উপস্থিত আলম্বনকে আবর্তন ও জানার ক্ষেত্রে অনিষ্ট স্থানে আবর্তন ও জবনসমূহের ভিন্ন ভিন্ন আলম্বনযুক্ত হওয়ার দোষের আপত্তি ঘটে। এই কারণে, 'ক্ষণিক-প্রত্যুৎপন্ন চিত্ত চেতোপরিয়জ্ঞানের আলম্বন হয়'—এই যে কথা বলা হয়েছে, তা অযুক্ত বলে প্রত্যাখ্যান করে, যথোক্ত দোষসমূহ যাতে আপতিত না হয় কেবল সেই কালের বশেই অধ্বা-প্রত্যুৎপন্ন ও সন্ততি-প্রত্যুৎপন্ন আলম্বনযুক্ত হওয়ার কারণে ভিন্ন আলম্বনযুক্ত না হওয়া দেখে আবর্তন ও জবনসমূহের প্রত্যুৎপন্নতা এবং নিরুদ্ধ আলম্বনযুক্ত হওয়ার কথা বলা হয়েছে। কিন্তু সেই কথাও পূর্ববর্তী বাদীরা অনুমোদন করবেন না। কারণ তা হলে 'আবর্তনা কুসলানং...' ইত্যাদির মতো অন্য পদের দ্বারা সংগৃহীত প্রত্যুৎপন্ন ধর্মের অনন্তর-প্রত্যয় বিধানের কারণে 'প্রত্যুৎপন্ন-আলম্বনযুক্ত আবর্তন অতীত-আলম্বনযুক্ত স্কন্ধসমূহের অনন্তর-প্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়'—এরূপ বলা উচিত ছিল, কিন্তু তা বলা হয়নি।

Kasmā panevaṃ cetopariyañāṇassa paccuppannārammaṇatā vicāritā, nanu ‘‘atīto dhammo paccuppannassa dhammassa, anāgato dhammo paccuppannassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti etesaṃ vibhaṅgesu ‘‘atītā khandhā iddhividhañāṇassacetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammūpagañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.18.2), ‘‘anāgatā khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa anāgataṃsañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.17.3-4), uppannattike ca ‘‘anuppannākhandhā, uppādino [Pg.197] khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa anāgataṃsañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti cetopariyañāṇaggahaṇaṃ katvā ‘‘paccuppanno dhammo paccuppannassā’’ti etassa vibhaṅge ‘‘paccuppannā khandhā iddhividhañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.18.3), uppannattike ca ‘‘uppannā khandhā iddhividhañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.17.2) ettakasseva vuttattā ‘‘paccuppannacitte cetopariyañāṇaṃ nappavattatī’’ti viññāyati. Yadi hi pavatteyya, purimesu viya itaresu ca cetopariyañāṇaggahaṇaṃ kattabbaṃ siyāti? Saccaṃ kattabbaṃ, nayadassanavasena panetaṃ saṃkhittanti aññāya pāḷiyā viññāyati. ‘‘Atītārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo (paṭṭhā. 2.19.20), anāgatārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa. Paccuppannārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassā’’ti (paṭṭhā. 2.19.22) etesañhi vibhaṅgesu ‘‘cetopariyañāṇena atītārammaṇapaccuppannacittasamaṅgissa cittaṃ jānāti. Atītārammaṇā paccuppannā khandhā cetopariyañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.19.22), ‘‘cetopariyañāṇena anāgatārammaṇapaccuppannacittasamaṅgissa cittaṃ…pe… cetopariyañāṇena paccuppannārammaṇapaccuppannacittasamaṅgissa cittaṃ jānāti. Paccuppannārammaṇā paccuppannā khandhā cetopariyañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.19.21) cetopariyañāṇassa paccuppannārammaṇe pavatti vuttāti. Tenevāyaṃ vicāraṇā katāti veditabbā.

কিন্তু কেন এভাবে চেতোপরিয়জ্ঞানের প্রত্যুৎপন্ন আলম্বনযুক্ত হওয়ার বিষয়টি বিচার করা হয়েছে? 'অতীত ধর্ম প্রত্যুৎপন্ন ধর্মের, অনাগত ধর্ম প্রত্যুৎপন্ন ধর্মের আলম্বন-প্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়'—ইত্যাদি বিভঙ্গসমূহে 'অতীত স্কন্ধসমূহ ঋদ্ধিবিধজ্ঞান, চেতোপরিয়জ্ঞান, পূর্বেনিবাসনুস্মৃতিজ্ঞান ও যথাকর্মূপগজ্ঞানের এবং আবর্তনের আলম্বন-প্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়', 'অনাগত স্কন্ধসমূহ ঋদ্ধিবিধজ্ঞান, চেতোপরিয়জ্ঞান ও অনাগতংসজ্ঞানের এবং আবর্তনের আলম্বন-প্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়' এবং উৎপন্নত্রিকে 'অনুৎপন্ন স্কন্ধসমূহ ও উৎপাদী স্কন্ধসমূহ ঋদ্ধিবিধজ্ঞান, চেতোপরিয়জ্ঞান ও অনাগতংসজ্ঞানের এবং আবর্তনের আলম্বন-প্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়'—এভাবে চেতোপরিয়জ্ঞানকে গ্রহণ করে, 'প্রত্যুৎপন্ন ধর্ম প্রত্যুৎপন্ন ধর্মের...' এর বিভঙ্গে 'প্রত্যুৎপন্ন স্কন্ধসমূহ ঋদ্ধিবিধজ্ঞানের এবং আবর্তনের আলম্বন-প্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়' এবং উৎপন্নত্রিকে 'উৎপন্ন স্কন্ধসমূহ ঋদ্ধিবিধজ্ঞানের এবং আবর্তনের আলম্বন-প্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়'—কেবল এতটুকুই বলা হয়েছে বলে 'প্রত্যুৎপন্ন চিত্তে চেতোপরিয়জ্ঞান প্রবৃত্ত হয় না'—এরূপ জানা যায় না কি? কারণ যদি প্রবৃত্ত হতো, তবে পূর্ববর্তী পদগুলোর মতো অন্যান্য পদেও চেতোপরিয়জ্ঞান গ্রহণ করা উচিত ছিল। সত্য, তা করা উচিত ছিল; কিন্তু পদ্ধতি প্রদর্শনের বশে এটি সংক্ষেপ করা হয়েছে—অন্য পালি দ্বারা তা জানা যায়। কারণ, 'অতীত-আলম্বনযুক্ত ধর্ম প্রত্যুৎপন্ন-আলম্বনযুক্ত ধর্মের...', 'অনাগত-আলম্বনযুক্ত ধর্ম প্রত্যুৎপন্ন-আলম্বনযুক্ত ধর্মের...', 'প্রত্যুৎপন্ন-আলম্বনযুক্ত ধর্ম প্রত্যুৎপন্ন-আলম্বনযুক্ত ধর্মের...' ইত্যাদি বিভঙ্গসমূহে 'চেতোপরিয়জ্ঞান দ্বারা অতীত-আলম্বনযুক্ত প্রত্যুৎপন্ন চিত্তযুক্ত ব্যক্তির চিত্তকে জানে। অতীত-আলম্বনযুক্ত প্রত্যুৎপন্ন স্কন্ধসমূহ চেতোপরিয়জ্ঞানের এবং আবর্তনের আলম্বন-প্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়', 'চেতোপরিয়জ্ঞান দ্বারা অনাগত-আলম্বনযুক্ত প্রত্যুৎপন্ন চিত্তযুক্ত ব্যক্তির চিত্তকে... পে... চেতোপরিয়জ্ঞান দ্বারা প্রত্যুৎপন্ন-আলম্বনযুক্ত প্রত্যুৎপন্ন চিত্তযুক্ত ব্যক্তির চিত্তকে জানে। প্রত্যুৎপন্ন-আলম্বনযুক্ত প্রত্যুৎপন্ন স্কন্ধসমূহ চেতোপরিয়জ্ঞানের এবং আবর্তনের আলম্বন-প্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়'—এভাবে চেতোপরিয়জ্ঞানের প্রত্যুৎপন্ন আলম্বনে প্রবৃত্তি বলা হয়েছে। এই কারণেই এই বিচার করা হয়েছে বলে জানতে হবে।

Tesanti tesu dvīsu ñāṇesūti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Kusalā khandhāti iddhividhapubbenivāsānāgataṃsañāṇāpekkho bahuvacananiddeso, na cetopariyañāṇayathākammūpagañāṇāpekkhoti. Tesaṃ catukkhandhārammaṇabhāvassa asādhakoti ce? Na, aññattha ‘‘avitakkavicāramattā khandhā ca vicāro ca cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.6.72) ‘‘savitakkasavicārā khandhā ca vitakko ca cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.6.69) ca vuttattā cetopariyañāṇāpekkhopi bahuvacananiddesoti imassatthassa siddhito. Evamapi [Pg.198] yathākammūpagañāṇassa ‘‘avitakkavicāramattā khandhā ca vicāro cā’’tiādīsu avuttattā catukkhandhārammaṇatā na sijjhatīti? Na, tattha avacanassa aññakāraṇattā. Yathākammūpagañāṇena hi kammasaṃsaṭṭhā cattāro khandhā kammappamukhena gayhanti. Tañhi yathā cetopariyañāṇaṃ purimaparikammavasena savitakkādivibhāgaṃ sarāgādivibhāgañca cittaṃ vibhāveti, na evaṃ savibhāgaṃ vibhāveti, kammavaseneva pana samudāyaṃ vibhāvetīti ‘‘avitakkavicāramattā khandhā ca vicāro cā’’tiādike vibhāgakaraṇe taṃ na vuttaṃ, na catukkhandhānārammaṇatoti. Idaṃ pana avacanassa kāraṇanti. Keci tatthāpi ‘‘pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassā’’ti paṭhanti eva. Na hi taṃ kusalākusalavibhāgaṃ viya savitakkādivibhāgaṃ kammaṃ vibhāvetuṃ asamatthaṃ. Duccaritasucaritabhāvavibhāvanampi hi lobhādialobhādisampayogavisesavibhāvanaṃ hotīti.

'তেসং' (তাদের) বলতে 'সেই দুটি জ্ঞানের মধ্যে'—এভাবে নির্ধারণ অর্থে ষষ্ঠী বিভক্তি হয়েছে। 'কুশল স্কন্ধসমূহ'—এই বহুবচন নির্দেশ ঋদ্ধিবিধজ্ঞান, পূর্বেনিবাসনুস্মৃতিজ্ঞান ও অনাগতংসজ্ঞানের অপেক্ষায় হয়েছে, চেতোপরিয়জ্ঞান ও যথাকর্মূপগজ্ঞানের অপেক্ষায় নয়। যদি বলা হয় যে, তা হলে তাদের চার স্কন্ধ আলম্বন করার বিষয়টি অসিদ্ধ হয়? না, কারণ অন্য জায়গায় 'অবিতর্ক-বিচারমাত্র স্কন্ধসমূহ ও বিচার চেতোপরিয়জ্ঞান, পূর্বেনিবাসনুস্মৃতিজ্ঞান ও অনাগতংসজ্ঞানের আলম্বন-প্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়' এবং 'সবিতর্ক-সবিচার স্কন্ধসমূহ ও বিতর্ক চেতোপরিয়জ্ঞান, পূর্বেনিবাসনুস্মৃতিজ্ঞান ও অনাগতংসজ্ঞানের আলম্বন-প্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়'—এরূপ বলা হয়েছে বলে চেতোপরিয়জ্ঞানের অপেক্ষায়ও বহুবচন নির্দেশ রয়েছে—এই অর্থ সিদ্ধ হওয়ার কারণে। তা হলেও, যথাকর্মূপগজ্ঞানের ক্ষেত্রে 'অবিতর্ক-বিচারমাত্র স্কন্ধসমূহ ও বিচার...' ইত্যাদিতে উল্লেখ না থাকায় চার স্কন্ধ আলম্বন করার বিষয়টি সিদ্ধ হয় না? না, কারণ সেখানে উল্লেখ না করার অন্য কারণ রয়েছে। কারণ যথাকর্মূপগজ্ঞান দ্বারা কর্মের সাথে মিশ্রিত চার স্কন্ধকে কর্মকে প্রধান করে গ্রহণ করা হয়। কারণ সেই যথাকর্মূপগজ্ঞান, চেতোপরিয়জ্ঞান যেমন পূর্ববর্তী পরিকর্মের বশে সবিতর্ক আদি বিভাগযুক্ত এবং সরাগ আদি বিভাগযুক্ত চিত্তকে প্রকাশ করে, সেভাবে বিভাগসহ প্রকাশ করে না; বরং কর্মের বশেই স্কন্ধ-সমষ্টিকে প্রকাশ করে। এই কারণে 'অবিতর্ক-বিচারমাত্র স্কন্ধসমূহ ও বিচার...' ইত্যাদি বিভাগ প্রদর্শনের ক্ষেত্রে তা বলা হয়নি, চার স্কন্ধ আলম্বন না করার কারণে নয়। এটিই সেখানে উল্লেখ না করার কারণ। কেউ কেউ সেখানেও 'পূর্বেনিবাসনুস্মৃতিজ্ঞানের, যথাকর্মূপগজ্ঞানের, অনাগতংসজ্ঞানের...' এরূপ পাঠই পড়েন। কারণ সেই জ্ঞান কুশল-অকুশল বিভাগের মতো সবিতর্ক আদি বিভাগযুক্ত কর্মকে প্রকাশ করতে অসমর্থ নয়। কারণ দুশ্চরিত্র ও সুচরিত্র ভাবের প্রকাশ করাও লোভ আদি ও অলোভ আদি সম্প্রযুক্তির বিশেষ প্রকাশ করা হয়।

1435. Niyakajjhattapariyāyassa abhāvenāti sabhāvadhammattā kenaci pariyāyena niyakajjhattaṃ ahontaṃ sabbathā bahiddhābhāveneva ‘‘ekantabahiddhā’’ti vuttaṃ, na asabhāvadhammattā bahiddhāpi ahontaṃ kasiṇādi viya niyakajjhattamattassa asambhavato. Asabhāvadhammattā eva hi kasiṇādiajjhattadhammabhūto ca koci bhāvo na hotīti ajjhattattike na vuttanti adhippāyo. Taṃ sabbaṃ ākiñcaññāyatanādi atītārammaṇattike ‘‘navattabbārammaṇa’’nti vuttanti sambandho. Ettha ca vuttanti anuññātattā vacanatoti etehi kāraṇehi pakāsitanti attho.

১৪৩৫. 'নিজক-আধ্যাত্মিক পর্যায়ের অভাবের কারণে' বলতে স্বভাবধর্ম হওয়ার কারণে কোনো উপায়েই নিজক-আধ্যাত্মিক না হয়ে সর্বতোভাবে বাহ্য হওয়ার কারণেই 'একান্ত বাহ্য' বলা হয়েছে; স্বভাবধর্ম না হওয়ার কারণে বাহ্যও না হওয়া কসিণ-প্রজ্ঞপ্তি আদির মতো কেবল নিজক-আধ্যাত্মিক হওয়া অসম্ভব বলে নয়। কারণ স্বভাবধর্ম না হওয়ার কারণেই কসিণ আদি আধ্যাত্মিক ধর্ম হলেও কোনো পরমার্থ স্বভাব নয়, তাই আধ্যাত্মিকত্রিকে বলা হয়নি—এটিই অভিপ্রায়। সেই সমস্ত আকিঞ্চন্যাযতন আদি অতীত-আলম্বনত্রিকে 'ন-বক্তব্য আলম্বন' বলা হয়েছে—এভাবে সম্বন্ধ হবে। এবং এখানে 'বলা হয়েছে' বলতে অনুমোদিত হওয়ার কারণে এবং বচনের কারণে—এইসব কারণে প্রকাশিত হয়েছে, এটিই অর্থ।

Idāni tanti ‘‘etañhi ākiñcaññāyatana’’nti vuttaṃ ākiñcaññāyatanaṃ taṃ-saddena ākaḍḍhitvā vadati. Yo panāyamettha attho vutto ‘‘ākiñcaññāyatanaṃ ekampi idha vuccamānaṃ atītārammaṇattike tena sahekārammaṇatampi sandhāya kāmāvacarakusalādīnaṃ navattabbārammaṇatāya vuttattā idhāpi tesaṃ navattabbārammaṇabhāvaṃ dīpetīti katvā tasmiṃ vutte tānipi vuttāneva honti, tasmā visuṃ na vuttānī’’ti, tamaññe nānujānanti. Na hi īdisaṃ lesavacanaṃ aṭṭhakathākaṇḍe atthi. Yadi siyā, parittārammaṇattike yesaṃ samānārammaṇānaṃ parittādiārammaṇatā navattabbatā ca vuttā. Puna atītārammaṇattike tesu ekameva vatvā aññaṃ na vattabbaṃ siyā. Tathā vedanāttike samānavedanānaṃ yesaṃ sukhāya vedanāya sampayuttatā [Pg.199] vuttā, tesu ekameva pītittike sukhasahagataniddese vatvā aññaṃ na vattabbaṃ siyā. Evaṃ upekkhāsahagataniddesādīsu yojetabbaṃ. Lesena pana vinā aṭṭhakathākaṇḍe atthuddhārassa katattā ākiñcaññāyatanassa viya kāmāvacarakusalādīnampi ajjhattārammaṇattike navattabbatāya sati tānipi navattabbānīti vattabbāni, na pana vuttāni. Tasmā abhāvanāsāmaññepi yāya abhāvanāniṭṭhappavattiyā ākiñcaññāyatanaṃ pavattamānaṃ navattabbaṃ jātaṃ, tassā pavattiyā abhāvena tāni navattabbānīti na vuttāni. Gahaṇavisesanimmitāneva hi kasiṇādīni sabhāvato avijjamānānīti tadārammaṇānaṃ bahiddhāgahaṇavasena bahiddhārammaṇatā vuttā. Ākiñcaññāyatanaṃ pana na bahiddhāgahaṇabhāvena pavattati, nāpi ajjhattaggahaṇabhāvena pavattatīti navattabbanti vuttaṃ. Yena pana gahaṇākārena ākiñcaññāyatanaṃ pavattati, na tena sabbaññutaññāṇampi pavattati. Yadi pavatteyya, tampi ākiñcaññāyatanameva bhaveyya. Yathā hi kilesānaṃ gocaraṃ pavattivisesañca sabbaṃ jānantaṃ sabbaññutaññāṇaṃ na yathā te gaṇhanti, tathā gaṇhāti tassapi kilesabhāvāpattito, evaṃ ākiñcaññāyatanassa ca pavattanākāraṃ yathāsabhāvato jānantaṃ taṃ ākiñcaññāyatanamiva na gaṇhāti, kimaṅgaṃ pana aññanti. Tena kāmāvacarakusalānaṃ navattabbatā na vuttāti. Ayaṃ ‘‘ākiñcaññāyatanassa visayabhūto apagamo nāma eko attho atthī’’ti anicchantānaṃ ācariyānaṃ vinicchayo.

এখন 'তং' (তাকে) বলতে 'এটিই আকিঞ্চন্যাযতন'—এভাবে বলা আকিঞ্চন্যাযতনকে 'তং' শব্দের দ্বারা আকর্ষণ করে বলছেন। কিন্তু এখানে যে অর্থ বলা হয়েছে—'আকিঞ্চন্যাযতন একটি হলেও এখানে বলা হচ্ছে, অতীত-আলম্বনত্রিকে তার সাথে এক-আলম্বনযুক্ত হওয়াকেও লক্ষ্য করে কামাবচর কুশল আদির ন-বক্তব্য আলম্বনযুক্ত হওয়ার কথা বলা হয়েছে বলে এখানেও তাদের ন-বক্তব্য আলম্বনভাবকে প্রকাশ করে—এরূপ মনে করে তা বলা হলে সেগুলোও বলা হয়ে যায়, তাই আলাদাভাবে বলা হয়নি'—অন্য আচার্যরা তা অনুমোদন করেন না। কারণ অট্ঠকথা-কাণ্ডে এরূপ ইঙ্গিতপূর্ণ বা আংশিক কথা নেই। যদি থাকত, তবে পরিত্তালম্বনত্রিকে যেসব সম-আলম্বনযুক্ত চিত্তের পরিত্ত আদি আলম্বনত্ব এবং ন-বক্তব্যত্ব বলা হয়েছে, পুনরায় অতীত-আলম্বনত্রিকে তাদের মধ্যে একটিমাত্র বলে অন্যটি বলা উচিত হতো না. তেমনি বেদনাত্রিকে সম-বেদনাবিশিষ্ট যেসব ধর্মের সুখায় বেদনায় সম্প্রযুক্ততা বলা হয়েছে, তাদের মধ্যে একটিমাত্র পীতিত্রিকের সুখসহগত নির্দেশে বলে অন্যটি বলা উচিত হতো না। এভাবে উপেক্ষা-সহগত নির্দেশাদিতেও যোজনা করতে হবে। কিন্তু ইঙ্গিত বা আংশিকতা ছাড়াই অট্ঠকথা-কাণ্ডে অর্থ উদ্ধার করা হয়েছে বলে আকিঞ্চন্যাযতনের মতো কামাবচর কুশল আদিরও আধ্যাত্মিকালম্বনত্রিকে ন-বক্তব্যত্ব থাকলে সেগুলোকেও 'ন-বক্তব্য' বলা উচিত ছিল, কিন্তু বলা হয়নি। তাই অভাবনা-সামান্য (ভাবনার অভাবের সাদৃশ্য) থাকলেও, যে অভাবনা-নিষ্ঠা-প্রবৃত্তির দ্বারা আকিঞ্চন্যাযতন প্রবৃত্ত হয়ে ন-বক্তব্য হয়েছে, সেই প্রবৃত্তির অভাবের কারণে সেগুলো 'ন-বক্তব্য' বলে বলা হয়নি। কারণ গ্রহণ-বিশেষের দ্বারা নির্মিত কসিণ আদি স্বভাবত অবিদ্যমান বলে, তাদের আলম্বনকারী চিত্তসমূহের বাহ্য-গ্রহণের বশে বাহ্যালম্বনত্ব বলা হয়েছে। কিন্তু আকিঞ্চন্যাযতন বাহ্য-গ্রহণভাবে প্রবৃত্ত হয় না, আবার আধ্যাত্মিক-গ্রহণভাবেও প্রবৃত্ত হয় না—তাই 'ন-বক্তব্য' বলা হয়েছে। কিন্তু যে গ্রহণ-আকারে আকিঞ্চন্যাযতন প্রবৃত্ত হয়, সেই আকারে সর্বজ্ঞতা জ্ঞানও প্রবৃত্ত হয় না। যদি প্রবৃত্ত হতো, তবে তাও আকিঞ্চন্যাযতনই হতো। কারণ যেমন ক্লেশসমূহের গোচর ও প্রবৃত্তি-বিশেষ সমস্ত কিছু জানা সর্বজ্ঞতা জ্ঞান ক্লেশসমূহ যেভাবে গ্রহণ করে সেভাবে গ্রহণ করে না, কারণ তা হলে তারও ক্লেশত্বে আপত্তি ঘটবে; তেমনি আকিঞ্চন্যাযতনের প্রবৃত্তির আকারকে যথাস্বভাবত জানা সেই সর্বজ্ঞতা জ্ঞান আকিঞ্চন্যাযতনের মতো আলম্বন গ্রহণ করে না, অন্য জ্ঞানের তো কথাই নেই। এই কারণে কামাবচর কুশলসমূহের ন-বক্তব্যত্ব বলা হয়নি। এটি 'আকিঞ্চন্যাযতনের বিষয়ীভূত অপগম (অভাব) নামক একটি অর্থ আছে'—এরূপ স্বীকার না করা আচার্যদের বিনিশ্চয়।

Vipākaṃ pana na kassaci ārammaṇaṃ hotīti vipākaṃ ākāsānañcāyatanaṃ vipākādīsu viññāṇañcāyatanesu na kassaci ārammaṇaṃ hotīti attho, tathā ākiñcaññāyatanañca nevasaññānāsaññāyatanassa. Yathā hi vipākattike vipākadhammadhammanevavipākanavipākadhammadhammamūlakesu pañhesu ‘‘ākāsānañcāyatanakusalaṃ viññāṇañcāyatanakusalassa ārammaṇapaccayena paccayo, ākiñcaññāyatanakusalaṃ nevasaññānāsaññāyatanakusalassa, tathā vipākassa kiriyassa. Ākāsānañcāyatanakiriyaṃ viññāṇañcāyatanakiriyassa. Ākiñcaññāyatanakiriyaṃ nevasaññānāsaññāyatanakiriyassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.406, 410) vuttaṃ, na [Pg.200] tathā vipākadhammamūlakesu ‘‘ākāsānañcāyatanaākiñcaññāyatanavipākā viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanavipākakusalakiriyānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’ti vuttā. Vipākato vuṭṭhahitvā cittassa abhinīhārāsambhavatoti vipākaṃ ārammaṇaṃ katvā abhinīhārāsambhavatoti attho. Vipākassa hi ārammaṇaṃ katvā natthi abhinīhāroti.

"কিন্তু বিপাক কারও আলম্বন হয় না" - এর অর্থ হলো, বিপাকরূপ আকাশানন্ত্যায়তন ধ্যান বিপাকাদি বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন ধ্যানত্রয়ের মধ্যে কারও আলম্বন হয় না। সেইরূপ আকিঞ্চন্যাযতন ধ্যানও নৈবসংজ্ঞানাসংজ্ঞায়তনের আলম্বন হয় না। যেমন বিপাকত্রিকে বিপাকধর্ম-ধর্ম এবং নৈববিপাক-নবিপাকধর্ম-ধর্ম মূলক প্রশ্নসমূহে বলা হয়েছে: "আকাশানন্ত্যায়তন কুশল বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন কুশলের আলম্বন প্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়... আকিঞ্চন্যাযতন কুশল নৈবসংজ্ঞানাসংজ্ঞায়তন কুশলের, সেইরূপ বিপাক ও ক্রিয়ার ক্ষেত্রেও। আকাশানন্ত্যায়তন ক্রিয়া বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন ক্রিয়ার এবং আকিঞ্চন্যাযতন ক্রিয়া নৈবসংজ্ঞানাসংজ্ঞায়তন ক্রিয়ার আলম্বন প্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়।" কিন্তু বিপাকধর্ম মূলক প্রশ্নসমূহে এভাবে বলা হয়নি যে, "আকাশানন্ত্যায়তন ও আকিঞ্চন্যাযতন বিপাকসমূহ বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন ও নৈবসংজ্ঞানাসংজ্ঞায়তন বিপাক, কুশল ও ক্রিয়াসমূহের আলম্বন প্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়।" "বিপাক থেকে ব্যুত্থিত হয়ে চিত্তের অভিনিহার অসম্ভব হওয়ার কারণে" - এর অর্থ হলো, বিপাককে আলম্বন করে অভিনিহার অসম্ভব হওয়ার কারণে। কারণ বিপাককে আলম্বন করে কোনো অভিনিহার নেই - এটিই অর্থ।

Attano khandhādīnīti arūpakkhandhe ‘‘khandhā’’ti gahetvā ādi-saddena rūpaṃ gaṇhāti. Ajjhattaṃ vā gayhamānaṃ ahanti paññattiṃ ādi-saddena gaṇhāti. Esa nayo paresaṃ khandhādiggahaṇe ca. Puna paññattiggahaṇena kasiṇavihārādianindriyabaddhupādāyapaññattimāha. Ādi-saddena vā ahaṃ paraṃ paṇṇattiggahaṇe sabbaṃ upādāyapaññattiṃ. Kammādīsu kammaṃ ajjhattaṃ, kammanimittaṃ ubhayaṃ, gatinimittaṃ bahiddhāti daṭṭhabbaṃ. Attano sarīre eva kimi hutvā nibbattamānassa gatinimittampi ajjhattaṃ siyā. Mallikāya kummāsaṃ dadamānāya rañño aggamahesiṭṭhānalābhaṃ, santatimahāmattassa hatthikkhandhagatassa arahattappattiṃ, sumanamālākārassa ca pupphamuṭṭhinā pūjentassa paccekabodhisacchikiriyaṃ nissāya bhagavā sitaṃ pātvākāsi.

"নিজের স্কন্ধাদি" বলতে অরূপ স্কন্ধসমূহকে "স্কন্ধ" হিসেবে গ্রহণ করে "আদি" শব্দ দ্বারা রূপকে গ্রহণ করা হয়েছে। অথবা আধ্যাত্মিক (নিজের মধ্যে) গৃহীত "আমি" নামক প্রজ্ঞপ্তিকে "আদি" শব্দ দ্বারা গ্রহণ করা হয়েছে। অন্যদের স্কন্ধাদি গ্রহণের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম প্রযোজ্য। পুনরায় "প্রজ্ঞপ্তি" গ্রহণের মাধ্যমে কসিণ, বিহার আদি অনিন্দ্রিয়বদ্ধ উপাদায় প্রজ্ঞপ্তিকে বলা হয়েছে। অথবা "আদি" শব্দ দ্বারা "আমি" ও "অন্য" প্রজ্ঞপ্তি গ্রহণ না করা হলে, সমস্ত উপাদায় প্রজ্ঞপ্তিকে বোঝায়। কর্মাদিসমূহের মধ্যে কর্ম হলো আধ্যাত্মিক, কর্মনিমিত্ত হলো উভয় (আধ্যাত্মিক ও বাহ্য), এবং গতিনিমিত্ত হলো বাহ্য - এভাবে জানতে হবে। নিজের শরীরেই কৃমি বা পোকা হয়ে জন্মগ্রহণকারী ব্যক্তির ক্ষেত্রে গতিনিমিত্তও আধ্যাত্মিক হতে পারে। মল্লিকা কর্তৃক অর্ধপক্ব যবপিষ্টক দান করার কারণে রাজা কোশলের অগ্রমহিষী পদ লাভ করা, হস্তীস্কন্ধে আরূঢ় সন্ততি মহামাত্রের অর্হত্ত্ব লাভ করা এবং একমুষ্টি পুষ্প দ্বারা পূজা করার কারণে সুমন মালাকারের প্রত্যেকবোধি সাক্ষাৎকারের বিষয়কে অবলম্বন করে ভগবান হাস্য প্রকাশ করেছিলেন।

Imasmiṃ tike okāsaṃ labhantīti parittārammaṇātītārammaṇattikesu aladdhokāsāni navattabbānīti vuttāni, idha pana navattabbāni na honti, ajjhattādīsu ekārammaṇataṃ labhantīti attho. Etāni hi pañca sabbatthapādakākāsālokakasiṇacatutthānaṃ kasiṇārammaṇattā, brahmavihāracatutthassa paññattiārammaṇattā, ānāpānacatutthassa nimittārammaṇattā bahiddhārammaṇānīti. Sakāyacittānanti sakakāyacittānaṃ, tena payojanaṃ natthi, tasmā na taṃ ajjhattārammaṇanti attho. Anindriyabaddhassa vā rūpassāti ettha ‘‘tissannaṃ vā paññattīna’’nti idampi vā-saddena āharitabbaṃ, nayadassanaṃ vā etaṃ daṭṭhabbaṃ. Īdise hi kāle bahiddhārammaṇanti.

"এই ত্ৰিকে অবকাশ লাভ করে" - এর অর্থ হলো, পরিত্তালম্বন ও অতীতালম্বন ত্ৰিকসমূহে অবকাশ না পেয়ে যেগুলোকে "ন বক্তব্য" (অকথ্য) বলা হয়েছিল, এখানে কিন্তু সেগুলো "ন বক্তব্য" হয় না, বরং আধ্যাত্মিক প্রভৃতিতে একালম্বনত্ব লাভ করে। কারণ এই পাঁচটি ধ্যান হলো: সর্বত্থপাদক, আকাশ ও আলোক কসিণের চতুর্থ ধ্যানসমূহের কসিণালম্বন হওয়ার কারণে, ব্রহ্মবিহার চতুর্থ ধ্যানের প্রজ্ঞপ্তিয়ালম্বন হওয়ার কারণে এবং আনাপান চতুর্থ ধ্যানের নিমিত্তালম্বন হওয়ার কারণে বাহ্যালম্বন বিশিষ্ট। "নিজের কায় ও চিত্তের" বলতে নিজের কায় ও চিত্তের; তার দ্বারা কোনো প্রয়োজন নেই, তাই তা আধ্যাত্মিকালম্বন নয় - এই অর্থ। "অথবা অনিন্দ্রিয়বদ্ধ রূপের" - এখানে "অথবা তিন প্রকার প্রজ্ঞপ্তির" এই বাক্যটিও "বা" (অথবা) শব্দ দ্বারা গ্রহণ করতে হবে, অথবা এটিকে নয়-প্রদর্শন (পদ্ধতি প্রদর্শন) হিসেবে দেখতে হবে। কারণ এই ধরনের সময়ে বাহ্যালম্বনই হয়ে থাকে।

Tikaatthuddhāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ত্ৰিক অর্থোদ্ধার বর্ণনা সমাপ্ত।

Dukaatthuddhāravaṇṇanā

দুক অর্থোদ্ধার বর্ণনা।

1473. Māno [Pg.201] …pe… ekadhāvāti idaṃ avuttappakāradassanavasena vuttaṃ, aññathā māno kāmarāgāvijjāsaññojanehi ekato uppajjatīti dvidhāti vattabbo siyā. Esa nayo bhavarāgādīsu. Tathā vicikicchāti ettha tathāti etassa ekadhāvāti attho.

১৪৭৩. "মান... এক প্রকারে" - এই কথাটি অনুক্ত প্রকার প্রদর্শনের উদ্দেশ্যে বলা হয়েছে। অন্যথা, মান যদি কামরাগ ও অবিদ্যা সংযোজনের সাথে একত্রে উৎপন্ন হতো, তবে তাকে "দুই প্রকারে" বলা উচিত হতো। ভবরাগ প্রভৃতির ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। সেইরূপ "বিচিকিৎসা" - এখানে "সেইরূপ" পদের অর্থ হলো "এক প্রকারে"।

1511. Sasaṅkhārikesūti idaṃ kāmacchandanīvaraṇassa tīhi nīvaraṇehi saddhiṃ uppajjanaṭṭhānadassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, na niyamato tattha tassa tehi uppattidassanatthaṃ thinamiddhassa aniyatattā. Heṭṭhimaparicchedenāti uddhaccassa sabbākusale uppajjanato uddhaccasahagate dve, aññesu thinamiddhakukkuccavirahe tīṇi heṭṭhimantato uppajjantīti katvā ‘‘dve tīṇī’’ti vuttanti attho. Yattakānaṃ pana ekato uppattiyaṃ nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā cāti ayamattho sambhavati, heṭṭhimantena tesaṃ dassanatthaṃ ‘‘dve’’ti vuttaṃ. Tato uddhampi pavattiyaṃ ayamattho sambhavati evāti dassanatthaṃ ‘‘tīṇī’’ti vuttaṃ. Dve tīṇīti ca dve vā tīṇi vāti aniyamaniddesoti cattāri vā pañca vātipi viññāyati. Yattha sahuppatti, tattha nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā ca hontīti etassa vā lakkhaṇassa dassanametanti. Yattha cattāri pañca ca uppajjanti, tattha cāyamattho sādhito hoti. Evañca katvā kilesagocchake ca ‘‘dve tayo’’ti vuttaṃ. Lakkhaṇadassanavasena hi kilesā ceva kilesasampayuttā ca vuttā, na sabbesaṃ sambhavantānaṃ sarūpena dassanavasenāti.

১৫১১. "সসংখাধিকসমূহে" - এটি কামচ্ছন্দ নীবারণের অন্য তিনটি নীবারণের (থীনমিদ্ধ, উদ্ধচ্চ, অবিদ্যা) সাথে উৎপন্ন হওয়ার স্থান প্রদর্শনের জন্য মাত্র জানতে হবে। সেখানে নিয়মত তার সাথে সেই নীবারণসমূহের উৎপত্তি প্রদর্শনের জন্য নয়, কারণ থীনমিদ্ধ হলো অনিয়ত চৈতসিক। "নিম্নতম সীমা দ্বারা" - উদ্ধচ্চ সমস্ত অকুশল চিত্তে উৎপন্ন হওয়ার কারণে উদ্ধচ্চ-সহগত চিত্তোৎপাদে দুটি নীবারণ এবং অন্য অকুশল চিত্তসমূহে থীনমিদ্ধ ও কুক্কুচ্চ ব্যতিরেকে নিম্নতম সীমা হিসেবে তিনটি নীবারণ উৎপন্ন হয় - এই বিবেচনা করে "দুটি বা তিনটি" বলা হয়েছে। কিন্তু যেখানে যতসংখ্যক নীবারণের একত্রে উৎপত্তি হলে "নীবারণসমূহ এবং নীবারণ-সম্প্রযুক্তসমূহ" - এই অর্থ সম্ভব হয়, সেখানে নিম্নতম সীমা দ্বারা সেগুলো প্রদর্শনের জন্য "দুটি" বলা হয়েছে। তার চেয়ে ঊর্ধ্বেও প্রবৃত্তিকালে এই অর্থ সম্ভব হয় - এটি প্রদর্শনের জন্য "তিনটি" বলা হয়েছে। "দুটি বা তিনটি" - এটি অনিয়মিত নির্দেশ হওয়ার কারণে দুটি অথবা তিনটি নীবারণ উৎপন্ন হয়, এর দ্বারা চারটি বা পাঁচটিও বোঝা যায়। অথবা যেখানে সহ-উৎপত্তি ঘটে, সেখানে নীবারণসমূহ এবং নীবারণ-সম্প্রযুক্তসমূহ উৎপন্ন হয় - এটি সেই লক্ষণের প্রদর্শক। যেখানে চারটি বা পাঁচটি উৎপন্ন হয়, সেখানেও এই অর্থ সিদ্ধ হয়। এই কারণে ক্লেশগোচ্ছকেও "দুটি বা তিনটি" বলা হয়েছে। লক্ষণ প্রদর্শনের মাধ্যমে ক্লেশসমূহ এবং ক্লেশ-সম্প্রযুক্তসমূহ বলা হয়েছে, কিন্তু সম্ভাব্য সকল ক্লেশকে স্বরূপে প্রদর্শনের মাধ্যমে বলা হয়নি - এটি জানতে হবে।

Yadi uddhaccaṃ sabbākusale uppajjati, kasmā vuttaṃ ‘‘uddhaccanīvaraṇaṃ uddhaccasahagate cittuppāde uppajjatī’’ti? Suttante vuttesu pañcasu nīvaraṇesu aññanīvaraṇarahitassa uddhaccassa visayavisesadassanatthaṃ. Chaṭṭhaṃ pana nīvaraṇaṃ abhidhamme itarehi sahagatanti tassa aññanīvaraṇarahitassa na koci visayaviseso atthi, attanā sahagatehi vinā uppajjanaṭṭhānābhāvā tadupalakkhitassa cittuppādassa abhāvā ca nattheva visayaviseso, tasmā ‘‘taṃ sabbākusale uppajjatī’’ti vuttaṃ. Uddhaccasahagato pana vuttacittuppādo sesadhammānaṃ uddhaccānuvattanabhāvena tadupalakkhito uddhaccassa visayaviseso, tasmā sabbākusale uppajjamānaṃ uddhaccaṃ sāmaññena ‘‘uddhaccanīvaraṇa’’nti [Pg.202] gahetvāpi taṃ attano visayavisesena pakāsetuṃ ‘‘uddhaccasahagate cittuppāde uppajjatī’’ti āha. Evañca pakāsanaṃ visayavisesesu lobhadomanassasahagatasasaṅkhārikavicikicchuddhaccasahagatesu pañca nīvaraṇāni vavatthapetvā tesaṃ byāpakabhāvena chaṭṭhaṃ pakāsetuṃ katanti veditabbaṃ.

উদ্ধচ্চ যদি সমস্ত অকুশল চিত্তে উৎপন্ন হয়, তবে কেন বলা হয়েছে যে "উদ্ধচ্চ নীবারণ উদ্ধচ্চ-সহগত চিত্তোৎপাদে উৎপন্ন হয়"? সূত্রান্তে কথিত পাঁচটি নীবারণের মধ্যে অন্য নীবারণ-রহিত উদ্ধচ্চের বিষয়-বিশেষ (উৎপত্তির বিশেষ স্থান) প্রদর্শনের জন্য এটি বলা হয়েছে। কিন্তু অভিধর্মে ষষ্ঠ নীবারণটি (অবিদ্যা) অন্য নীবারণসমূহের সাথে সহগত হওয়ার কারণে, অন্য নীবারণ-রহিত সেই অবিদ্যার কোনো বিষয়-বিশেষ নেই। নিজের সহগত নীবারণসমূহ ছাড়া উৎপত্তির স্থানের অভাব এবং তার দ্বারা চিহ্নিত চিত্তোৎপাদের অভাবের কারণে কোনো বিষয়-বিশেষ নেই, তাই "তা সমস্ত অকুশল চিত্তে উৎপন্ন হয়" বলা হয়েছে। কিন্তু উদ্ধচ্চ-সহগত চিত্তোৎপাদটি অবশিষ্ট ধর্মসমূহের উদ্ধচ্চের অনুবর্তন করার কারণে তার দ্বারা চিহ্নিত উদ্ধচ্চের বিষয়-বিশেষ। তাই সমস্ত অকুশল চিত্তে উৎপন্ন উদ্ধচ্চকে সাধারণভাবে "উদ্ধচ্চ নীবারণ" হিসেবে গ্রহণ করেও, তাকে নিজের বিষয়-বিশেষ দ্বারা প্রকাশ করার জন্য "উদ্ধচ্চ-সহগত চিত্তোৎপাদে উৎপন্ন হয়" বলা হয়েছে। আর এভাবে প্রকাশ করা বিষয়-বিশেষযুক্ত লোভ-সহগত, দোমনস্য-সহগত, সসংস্কারিক, বিচিকিৎসা-সহগত ও উদ্ধচ্চ-সহগত চিত্তসমূহে পাঁচটি নীবারণকে ব্যবস্থিত করে, সেগুলোর ব্যাপক হিসেবে ষষ্ঠ নীবারণকে (অবিদ্যা) প্রকাশ করার জন্য করা হয়েছে বলে জানতে হবে।

Keci pana ‘‘uddhaccasahagateti sāmaññena sabbaṃ uddhaccaṃ ‘uddhacca’nti gahetvā tena sahagate cittuppāde’’ti vadanti, ayaṃ panattho na bahumato dvādasamacittuppādassa viya sabbākusalacittuppādānaṃ uddhaccena anupalakkhitattā, sati ca upalakkhitatte ‘‘aṭṭhasu lobhasahagatesū’’tiādīsu viya aññesaṃ cittuppādānaṃ nivattanatthaṃ ‘‘dvādasasu uddhaccasahagatesū’’ti vattabbattā. Uddhaccānupalakkhitattā pana sabbākusalānaṃ avijjānīvaraṇaṃ viya idampi ‘‘sabbākusalesu uppajjatī’’ti vattabbaṃ siyā, na pana vuttaṃ, tasmā vuttanayeneva attho veditabbo. Yasmā ca avijjānīvaraṇaṃ viya uddhaccanīvaraṇañca sabbākusalesu uppajjati, tasmā nikkhepakaṇḍe ‘‘kāmacchandanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañcā’’tiādi vuttaṃ. Tena ekasmiṃyeva cittuppāde uddhaccanīvaraṇaṃ uppajjatīti aggahetvā adhippāyo maggitabboti.

কিন্তু কোনো কোনো আচার্য বলেন, "উদ্ধচ্চ-সহগত" বলতে সাধারণভাবে সমস্ত উদ্ধচ্চকে "উদ্ধচ্চ" হিসেবে গ্রহণ করে তার সাথে সহগত চিত্তোৎপাদে (অর্থাৎ সমস্ত অকুশল চিত্তে) উৎপন্ন হয়। কিন্তু এই অর্থটি বহুজন-গৃহীত বা সমাদৃত নয়। কারণ দ্বাদশ চিত্তোৎপাদের মতো সমস্ত অকুশল চিত্তোৎপাদ উদ্ধচ্চ দ্বারা চিহ্নিত নয়; আর যদি চিহ্নিত হতো, তবে "আটটি লোভ-সহগত চিত্তে" ইত্যাদির মতো অন্য চিত্তোৎপাদসমূহকে বর্জন করার জন্য "বারোটি উদ্ধচ্চ-সহগত চিত্তে" বলা উচিত হতো। কিন্তু সমস্ত অকুশল চিত্ত উদ্ধচ্চ দ্বারা চিহ্নিত না হওয়ার কারণে, অবিদ্যা নীবারণের মতো এটিও "সমস্ত অকুশল চিত্তে উৎপন্ন হয়" বলা উচিত হতো, কিন্তু তা বলা হয়নি। অতএব, পূর্বোক্ত নিয়মেই অর্থ বুঝতে হবে। আর যেহেতু অবিদ্যা নীবারণের মতো উদ্ধচ্চ নীবারণও সমস্ত অকুশল চিত্তে উৎপন্ন হয়, তাই নিক্ষেপকাণ্ডে "কামচ্ছন্দ নীবারণ উদ্ধচ্চ নীবারণের সাথে নীবারণ এবং নীবারণ-সম্প্রযুক্ত..." ইত্যাদি বলা হয়েছে। অতএব, একটিমাত্র চিত্তোৎপাদে উদ্ধচ্চ নীবারণ উৎপন্ন হয় - এটি এভাবে গ্রহণ না করে এর প্রকৃত অভিপ্রায় অনুসন্ধান করতে হবে।

Kilesagocchake lobhādīni dasa kilesavatthūni iminā anukkamena idheva abhidhamme āgatāni. Tasmā idheva vuttassa uddhaccakilesassa attanā saha vuttehi kilesehi rahitassa visayaviseso natthīti visayavisesena pakāsanaṃ akatvā ‘‘uddhaccañca ahirikañca anottappañca sabbākusalesu uppajjatī’’ti vuttaṃ. Kilesā ceva saṃkiliṭṭhapadaniddese yasmā saṃkiliṭṭhapadaṃ kilesasampayuttapadena asamānatthaṃ kevalaṃ malena upatāpitataṃ vibādhitatañca dīpeti, tasmā kilesā ceva kilesasampayuttapadaniddesena samānaṃ niddesaṃ akatvā ‘‘teva kilesā kilesā ceva saṃkiliṭṭhā cā’’ti vuttaṃ.

ক্লেশগোচ্ছকে লোভ প্রভৃতি দশটি ক্লেশবস্তু এই অনুক্রমে এই অভিধর্মেই এসেছে। অতএব, এই পাঠেই কথিত উদ্ধচ্চ ক্লেশের নিজের সাথে কথিত ক্লেশসমূহ থেকে রহিত কোনো বিষয়-বিশেষ নেই বলে বিষয়-বিশেষ দ্বারা প্রকাশ না করে "উদ্ধচ্চ, অহিরীক ও অনোত্তপ্প সমস্ত অকুশল চিত্তে উৎপন্ন হয়" বলা হয়েছে। "ক্লেশ এবং সংক্লিষ্ট" পদের নির্দেশে যেহেতু "সংক্লিষ্ট" পদটি "ক্লেশ-সম্প্রযুক্ত" পদের সাথে অসমান অর্থযুক্ত এবং তা কেবল ক্লেশরূপ মল দ্বারা উত্তপ্ত হওয়া ও পীড়িত হওয়াকে প্রকাশ করে, তাই "ক্লেশ এবং ক্লেশ-সম্প্রযুক্ত" পদের নির্দেশের মতো সমান নির্দেশ না করে "সেই ক্লেশসমূহ ক্লেশ এবং সংক্লিষ্টও" বলা হয়েছে।

1577. Dve tayo kilesāti ettha ‘‘dve tayoti hetugocchakādīsu vuttādhikāravasena ruḷhiyā vutta’’nti keci vadanti. Yadi atthaṃ anapekkhitvā ruḷhiyā vucceyya, ganthagocchake ca ‘‘yattha dve tayo ganthā [Pg.203] ekato uppajjantī’’ti vattabbaṃ siyā. Yañca vadanti ‘‘yattha dve tayo aññehi ekato uppajjantīti imassatthassa sambhavato ekato-saddo kilesagocchake sātthako, na hetugocchakādīsu tena vināpi adhippāyavijānanato’’ti, tampi na, hetugocchakādīsupi nānāuppattiyaṃ hetū ceva hetusampayuttādiggahaṇanivāraṇatthattā ekato-saddassa, tasmā ruḷhīanvatthakathāropanañca vajjetvā yathāvutteneva nayena attho veditabboti. Lobho chadhātiādinā lobhapaṭighamohānaṃ aññehi ekato uppattidassaneneva tesampi lobhādīhi ekato uppatti dassitāti veditabbā. Sesaṃ uttānatthamevāti.

১৫৭৭. "দুটি বা তিনটি ক্লেশ" - এখানে কেউ কেউ বলেন, "দুটি বা তিনটি" কথাটি হেতুগোচ্ছকাদিতে কথিত অধিকারের প্রভাবে রূঢ়ি (প্রচলিত রীতি) অর্থে বলা হয়েছে। যদি অর্থ উপেক্ষা করে রূঢ়ি অর্থে বলা হতো, তবে গ্রন্থগোচ্ছকেও "যেখানে দুটি বা তিনটি গ্রন্থ একত্রে উৎপন্ন হয়" বলা উচিত হতো। আর তারা যে বলেন, "যেখানে দুটি বা তিনটি অন্যদের সাথে একত্রে উৎপন্ন হয় - এই অর্থ সম্ভব হওয়ার কারণে 'একত্রে' (একতো) শব্দটি ক্লেশগোচ্ছকে সার্থক, কিন্তু হেতুগোচ্ছকাদিতে তা ছাড়া অভিপ্রায় জানা যায় বলে সার্থক নয়" - তাও ঠিক নয়। কারণ হেতুগোচ্ছকাদিতেও ভিন্ন ভিন্ন উৎপত্তিকালে "হেতু এবং হেতু-সম্প্রযুক্ত" ইত্যাদির গ্রহণ বারণ করার জন্য "একত্রে" শব্দের অর্থ রয়েছে। অতএব, রূঢ়ি ও অন্বর্থকথার আরোপ বর্জন করে পূর্বোক্ত নিয়মেই অর্থ বুঝতে হবে। "লোভ ছয় প্রকারে" ইত্যাদির মাধ্যমে লোভ, প্রতিঘ ও মোহের অন্যদের সাথে একত্রে উৎপত্তি প্রদর্শনের দ্বারাই অন্যদেরও লোভ প্রভৃতির সাথে একত্রে উৎপত্তি প্রদর্শিত হয়েছে বলে জানতে হবে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই।

Aṭṭhakathākaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

অট্ঠকথাখণ্ড বর্ণনা সমাপ্ত।

Cattāri ca sahassāni, puna tīṇi satāni ca;

Aṭṭhasāliniyā ete, padā līnatthajotakā.

চার হাজার এবং পুনরায় তিনশত পদ অট্ঠশালিনী অট্ঠকথার এই পদসমূহ নিগূঢ়ার্থ প্রকাশক (লীনত্থজোতক)।

Dhammamittoti nāmena, sakkaccaṃ abhiyācito;

Ānandoiti nāmena, katā ganthā subuddhināti.

ধম্মমিত্ত নামক ভিক্ষু কর্তৃক সশ্রদ্ধভাবে অনুরুদ্ধ হয়ে আনন্দ নামক সুপণ্ডিত ব্যক্তি এই গ্রন্থসমূহ রচনা করেছেন।

Iti aṭṭhasāliniyā līnatthapadavaṇṇanā

এখানে অট্ঠশালিনীর নিগূঢ়ার্থপদ বর্ণনা সমাপ্ত।

Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā samattā.

ধম্মসঙ্গণী-মূলটীকা সমাপ্ত।


中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi