Tipiṭaka Translation

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

အဘိဓမ္မပိဋကေ

ในพระอภิธรรมปิฎก

ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ

มูลฎีกาธัมมสังคณี

ဝီသတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยคาถา ๒๐ บท

၁. ဓမ္မသံဝဏ္ဏနာယံ [Pg.1] သတ္ထရိ ပဏာမကရဏံ ဓမ္မဿ သွာက္ခာတဘာဝေန သတ္ထရိ ပသာဒဇနနတ္ထံ, သတ္ထု စ အဝိတထဒေသနဘာဝပ္ပကာသနေန ဓမ္မေ ပသာဒဇနနတ္ထံ. တဒုဘယပ္ပသာဒါ ဟိ ဓမ္မသမ္ပဋိပတ္တိ မဟတော စ အတ္ထဿ သိဒ္ဓိ ဟောတီတိ. အထ ဝါ ရတနတ္တယပဏာမဝစနံ အတ္တနော ရတနတ္တယပသာဒဿ ဝိညာပနတ္ထံ, တံ ပန ဝိညူနံ စိတ္တာရာဓနတ္ထံ, တံ အဋ္ဌကထာယ ဂါဟဏတ္ထံ, တံ သဗ္ဗသမ္ပတ္တိနိပ္ဖာဒနတ္ထန္တိ. ဣဒံ ပန အာစရိယေန အဓိပ္ပေတပ္ပယောဇနံ အန္တရာယဝိသောသနံ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘နိပစ္စကာရဿေတဿ…ပေ… အသေသတော’’တိ. ရတနတ္တယပဏာမကရဏဉှိ အန္တရာယကရာပုညဝိဃာတကရပုညဝိသေသဘာဝတော မင်္ဂလဘာဝတော ဘယာဒိဥပဒ္ဒဝနိဝါရဏတော စ အန္တရာယဝိသောသနေ သမတ္ထံ ဟောတိ. ကထံ ပနေတဿာပုညဝိဃာတကရာဒိဘာဝေါ ဝိဇာနိတဗ္ဗောတိ? ‘‘ယသ္မိံ မဟာနာမ သမယေ အရိယသာဝကော တထာဂတံ အနုဿရတိ, နေဝဿ တသ္မိံ သမယေ ရာဂပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတီ’’တိအာဒိဝစနတော (အ. နိ. ၆.၁၀; ၁၁.၁၁), ‘‘ပူဇာ စ ပူဇနေယျာနံ, ဧတံ မင်္ဂလမုတ္တမ’’န္တိ (ခု. ပါ. ၅.၃; သု. နိ. ၂၆၂) စ, ‘‘ဧဝံ ဗုဒ္ဓံ သရန္တာနံ, ဓမ္မံ သံဃဉ္စ ဘိက္ခဝေါ. ဘယံ ဝါ ဆမ္ဘိတတ္တံ ဝါ, လောမဟံသော န ဟေဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၂၄၉) စ ဝစနတောတိ.

๑. การนอบน้อมพระศาสดาในอรรถกถาธรรมสังคณีนี้ เพื่อให้เกิดความเลื่อมใสในพระศาสดาด้วยความเป็นพระธรรมที่ตรัสไว้ดีแล้ว และเพื่อยังความเลื่อมใสในพระธรรมให้เกิดด้วยการประกาศความเป็นพระศาสดาผู้ทรงแสดงไม่ผิดพลาด เพราะว่าการปฏิบัติธรรมและความสำเร็จแห่งประโยชน์อันยิ่งใหญ่ ย่อมมีได้เพราะความเลื่อมใสทั้งสองนั้น. อีกอย่างหนึ่ง ถ้อยคำนอบน้อมพระรัตนตรัยนี้ เพื่อประกาศความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยของตน, ส่วนการประกาศนั้น เพื่อยังจิตของวิญญูชนทั้งหลายให้ยินดี, การยังจิตให้ยินดีนั้น เพื่อให้รับเอาอรรถกถาไว้, การรับเอาอรรถกถานั้น เพื่อยังความสำเร็จทั้งปวงให้บังเกิด. อนึ่ง ประโยชน์ที่อาจารย์ประสงค์นี้คือการขจัดอันตราย. เพราะท่านจักกล่าวว่า "ของบุคคลผู้มีความนอบน้อมนี้... โดยไม่เหลือ" ดังนี้. การนอบน้อมพระรัตนตรัยย่อมสามารถในการขจัดอันตรายได้ เพราะความเป็นบุญพิเศษที่กำจัดอกุศลอันกระทำซึ่งอันตราย, เพราะความเป็นมงคล, และเพราะป้องกันอุปัทวันตรายมีภัยเป็นต้นได้. ก็ความเป็นบุญพิเศษที่กำจัดอกุศลเป็นต้นนี้ พึงทราบได้อย่างไร? พึงทราบได้จากพระดำรัสมีอาทิว่า "ดูกรมหานามะ สมัยใดอริยสาวกระลึกถึงพระตถาคต, สมัยนั้นจิตของเธอไม่ถูกราคะกลุ้มรุม" (อ. นิ. 6.10; 11.11), และจากพระดำรัสว่า "การบูชาบุคคลที่ควรบูชา, นั่นเป็นมงคลอันสูงสุด" (ขุ. ปา. 5.3; สุ. นิ. 262), และจากพระดำรัสว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุทั้งหลายระลึกถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์อย่างนี้แล้ว ภัยก็ดี ความสะดุ้งกลัวก็ดี ความขนพองสยองเกล้าก็ดี จักไม่มี" (สํ. นิ. 1.249) ดังนี้.

တတ္ထ ယဿ သတ္ထုနော ပဏာမံ ကတ္တုကာမော, တဿ ဂုဏဝိသေသဒဿနတ္ထံ ‘‘ကရုဏာ ဝိယာ’’တိအာဒိမာဟ. ဂုဏဝိသေသဝါ ဟိ ပဏာမာရဟော [Pg.2] ဟောတိ, ပဏာမာရဟေ စ ကတော ပဏာမော ဝုတ္တပ္ပယောဇနသိဒ္ဓိကရောဝ ဟောတီတိ. ဘဂဝတော စ ဒေသနာ ဝိနယပိဋကေ ကရုဏာပ္ပဓာနာ, သုတ္တန္တပိဋကေ ပညာကရုဏာပ္ပဓာနာ. တေနေဝ စ ကာရဏေန ဝိနယပိဋကဿ သံဝဏ္ဏနံ ကရောန္တေန ကရုဏာပ္ပဓာနာ ဘဂဝတော ထောမနာ ကတာ, အာဂမသံဝဏ္ဏနဉ္စ ကရောန္တေန ဥဘယပ္ပဓာနာ, အဘိဓမ္မဒေသနာ ပန ပညာပ္ပဓာနာတိ ကတွာ ပညာပ္ပဓာနမေဝ ထောမနံ ကရောန္တော ‘‘ကရုဏာ ဝိယ သတ္တေသူ’’တိ ကရုဏံ ဥပမာဘာဝေန ဂဟေတွာ ပညာယ ထောမေတိ.

ในบรรดาบทเหล่านั้น อาจารย์กล่าวคำมีอาทิว่า "เหมือนพระกรุณา" เพื่อแสดงคุณวิเศษของพระศาสดาที่ตนประสงค์จะนอบน้อม. เพราะผู้มีคุณวิเศษย่อมควรแก่การนอบน้อม, และการนอบน้อมที่กระทำแก่ผู้ควรแก่การนอบน้อม ย่อมยังประโยชน์ที่กล่าวไว้ให้สำเร็จได้. อนึ่ง พระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคในพระวินัยปิฎกมีพระกรุณาเป็นประธาน, ในพระสุตตันตปิฎกมีพระปัญญาและพระกรุณาเป็นประธาน. ด้วยเหตุนั้นแล เมื่ออาจารย์ทำอรรถกถาพระวินัยปิฎก จึงได้ทำคำสรรเสริญพระผู้มีพระภาคที่มีพระกรุณาเป็นประธาน, และเมื่อทำอรรถกถาพระสูตร จึงได้ทำคำสรรเสริญที่มีทั้งสองเป็นประธาน, ส่วนพระอภิธรรมเทศนามีพระปัญญาเป็นประธาน ดังนี้แล้ว เมื่อจะสรรเสริญพระปัญญาเป็นประธานเท่านั้น จึงถือเอาพระกรุณาโดยความเป็นอุปมาว่า "เหมือนพระกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย" แล้วสรรเสริญด้วยพระปัญญา.

တတ္ထ ကရုဏာ ဝိယာတိ နိဒဿနဝစနမေတံ, ယဿ ယထာ ကရုဏာ သဗ္ဗေသု သတ္တေသု ပဝတ္တိတ္ထ, ဧဝံ သဗ္ဗေသု ဉေယျဓမ္မေသု ပညာပိ ပဝတ္တိတ္ထာတိ အတ္ထော. သတ္တေသူတိ ဝိသယနိဒဿနမေတံ. ပညာတိ နိဒဿေတဗ္ဗဓမ္မနိဒဿနံ. ယဿာတိ တဒဓိဋ္ဌာနပုဂ္ဂလနိဒဿနံ. မဟေသိနောတိ တဗ္ဗိသေသနံ. ဉေယျဓမ္မေသူတိ ပညာဝိသယနိဒဿနံ. သဗ္ဗေသူတိ တဗ္ဗိသေသနံ. ပဝတ္တိတ္ထာတိ ကိရိယာနိဒဿနံ. ယထာရုစီတိ ဝသီဘာဝနိဒဿနံ.

ในบรรดาบทเหล่านั้น คำว่า "เหมือนพระกรุณา" นี้เป็นบทแสดงตัวอย่าง, มีอรรถว่า พระปัญญาก็ได้เป็นไปในธรรมที่ควรรู้ทั้งปวง เหมือนพระกรุณาของพระองค์ได้เป็นไปในสัตว์ทั้งปวงฉะนั้น. คำว่า "ในสัตว์ทั้งหลาย" นี้เป็นบทแสดงวิสัย. คำว่า "พระปัญญา" นี้เป็นบทแสดงธรรมที่พึงแสดง. คำว่า "ของพระองค์" นี้เป็นบทแสดงบุคคลผู้เป็นที่ตั้งแห่งพระปัญญานั้น. คำว่า "พระมหามุนี" นี้เป็นบทวิเสสนะของบุคคลนั้น. คำว่า "ในธรรมที่ควรรู้" นี้เป็นบทแสดงวิสัยของพระปัญญา. คำว่า "ทั้งปวง" นี้เป็นบทวิเสสนะของธรรมที่ควรรู้. คำว่า "ได้เป็นไปแล้ว" นี้เป็นบทแสดงกิริยา. คำว่า "ตามความพอพระทัย" นี้เป็นบทแสดงความเป็นผู้มีวสี.

တတ္ထ ကိရတီတိ ကရုဏာ, ပရဒုက္ခံ ဝိက္ခိပတိ အပနေတီတိ အတ္ထော. ရူပါဒီသု သတ္တာ ဝိသတ္တာတိ သတ္တာ. တဿာ ပန ပညတ္တိယာ ခန္ဓသန္တာနေ နိရုဠှဘာဝတော နိစ္ဆန္ဒရာဂါပိ ‘‘သတ္တာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ပဇာနာတီတိ ပညာ, ယထာသဘာဝံ ပကာရေဟိ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ အတ္ထော. ယဿာတိ အနိယမနံ. ‘‘တဿ ပါဒေ နမဿိတွာ’’တိ ဧတေန နိယမနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မဟေသီတိ မဟန္တေ သီလက္ခန္ဓာဒယော ဧသိ ဂဝေသီတိ မဟေသိ. ဉာတဗ္ဗာတိ ဉေယျာ, သဘာဝဓာရဏာဒိနာ အတ္ထေန ဓမ္မာ. တတ္ထ ‘‘ဉေယျာ’’တိ ဝစနေန ဓမ္မာနံ အဉေယျတ္တံ ပဋိက္ခိပတိ. ‘‘ဓမ္မာ’’တိ ဝစနေန ဉေယျာနံ သတ္တဇီဝါဒိဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ. ဉေယျာ စ တေ ဓမ္မာ စာတိ ဉေယျဓမ္မာ. သဗ္ဗေသူတိ အနဝသေသပရိယာဒါနံ. တေန အညာတာဘာဝံ ဒဿေတိ. ပဝတ္တိတ္ထာတိ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ. ယထာရုစီတိ ယာ ယာ ရုစိ ယထာရုစိ, ရုစီတိ စ ဣစ္ဆာ, ကတ္တုကာမတာ သာ. ယာ ယာ ပဝတ္တာ တပ္ပဘေဒါ, ယထာ ဝါ ရုစိ တထာ, ရုစိအနုရူပံ ပဝတ္တာ ‘‘ယထာရုစိ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယထာ ယထာ ဝါ ရုစိ ပဝတ္တာ, တထာ တထာ ပဝတ္တာ ပညာ ‘‘ယထာရုစိ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ ဝုစ္စတိ.

ในบรรดาบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่า กรุณา เพราะอรรถว่า ย่อมซัดไป, มีอรรถว่า ย่อมซัดไป คือ กำจัดเสียซึ่งทุกข์ของผู้อื่น. ชื่อว่า สัตว์ เพราะอรรถว่า ข้องอยู่ คือ ติดใจอยู่ในรูปเป็นต้น. อนึ่ง แม้ผู้ปราศจากฉันทราคะก็เรียกว่า "สัตว์" เพราะความเป็นบทที่ตั้งมั่นแล้วในขันธสันดานนั้น. ชื่อว่า ปัญญา เพราะอรรถว่า รู้ทั่ว, มีอรรถว่า ย่อมแทงตลอดตามสภาวะด้วยอาการทั้งหลาย. คำว่า "ของพระองค์" นี้เป็นบทไม่กำหนด. พึงทราบความเป็นบทกำหนดด้วยบทว่า "ขอนอบน้อมพระบาทของพระองค์นั้น". ชื่อว่า พระมหามุนี เพราะทรงแสวงหา คือ ทรงค้นหาซึ่งศีลขันธ์เป็นต้นอันยิ่งใหญ่. ชื่อว่า ธรรมที่ควรรู้ คือ ธรรมที่พึงรู้, ชื่อว่า ธรรม เพราะอรรถว่า ทรงไว้ซึ่งสภาวะเป็นต้น. ในที่นั้น ด้วยคำว่า "ที่ควรรู้" ย่อมคัดค้านความเป็นสภาวะที่มิใช่สิ่งที่พึงรู้. ด้วยคำว่า "ธรรม" ย่อมคัดค้านความเป็นสัตว์และเป็นชีวะเป็นต้นของธรรมที่ควรรู้. ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมที่ควรรู้ด้วย จึงชื่อว่า "ธรรมที่ควรรู้". คำว่า "ทั้งปวง" เป็นการถือเอาโดยไม่เหลือ. ด้วยบทนั้นย่อมแสดงความไม่มีสภาวะที่มิได้รู้. คำว่า "ได้เป็นไปแล้ว" คือ เกิดขึ้นแล้ว. คำว่า "ตามความพอพระทัย" คือ ความพอพระทัยใดๆ ชื่อว่า ตามความพอพระทัย, และคำว่า ความพอพระทัย คือ ความจำนง, ความพอพระทัยนั้นคือความใคร่เพื่อจะทำ. พระปัญญาใดๆ ที่เป็นไปแล้ว มีประเภทนั้นๆ, หรือว่า ความพอพระทัยเป็นประการใด (พระปัญญาก็เป็นไป) เป็นประการนั้น, พระปัญญาที่เป็นไปตามสมควรแก่ความพอพระทัย เรียกว่า "ได้เป็นไปตามความพอพระทัย". หรือว่า ความพอพระทัยเป็นไปโดยประการใดๆ พระปัญญาที่เป็นไปแล้วโดยประการนั้นๆ เรียกว่า "ได้เป็นไปตามความพอพระทัย".

တတ္ထ ဘဂဝတိ ပဝတ္တာဝ ကရုဏာ ဘဂဝတော ပညာယ နိဒဿနန္တိ ဂဟေတဗ္ဗာ. သာ ဟိ အသာဓာရဏာ မဟာကရုဏာ, န အညာ. ယဿာတိ စ ကရုဏာပညာနံ ဥဘိန္နမ္ပိ အာဓာရပုဂ္ဂလနိဒဿနံ. န ဟိ နိရာဓာရာ ကရုဏာ အတ္ထီတိ [Pg.3] ‘‘ကရုဏာ’’တိ ဝုတ္တေ တဒါဓာရဘူတော ပုဂ္ဂလော နိဒဿေတဗ္ဗော ဟောတိ, သော စ ဣဓ အညော ဝုတ္တော နတ္ထိ, န စ အာသန္နံ ဝဇ္ဇေတွာ ဒူရဿ ဂဟဏေ ပယောဇနံ အတ္ထီတိ ‘‘ယဿာ’’တိ နိဒဿိတပုဂ္ဂလောဝ ကရုဏာယ အာဓာရော. တေန ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘ယဿ အတ္တနော ကရုဏာ ဝိယ ပညာပိ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ. ကထံ ပန ကရုဏာ သတ္တေသု ပဝတ္တိတ္ထ ယထာ ပညာပိ ဓမ္မေသု ပဝတ္တိတ္ထာတိ? နိရဝသေသတော ယထာရုစိ စ. ဘဂဝတော ဟိ ကရုဏာ ကဉ္စိ သတ္တံ အဝဇ္ဇေတွာ သဗ္ဗေသု သတ္တေသု နိရဝသေသေသု ပဝတ္တတိ, ပဝတ္တမာနာ စ ရုစိဝသေန ဧကသ္မိံ အနေကေသု စ အညေဟိ အသာဓာရဏာ ပဝတ္တတိ. န ဟိ အညေသံ ‘‘မဟောဃပက္ခန္ဒာနံ သတ္တာနံ နတ္ထညော ကောစိ ဩဃာ ဥဒ္ဓတာ အညတြ မယာ’’တိ ပဿန္တာနံ ကရုဏောက္ကမနံ ဟောတိ ယထာ ဘဂဝတောတိ. ပညာပိ ဘဂဝတော သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု နိရဝသေသေသု ပဝတ္တတိ, ပဝတ္တမာနာ စ ဧကသ္မိံ အနေကေသု စ ဓမ္မေသု သဘာဝကိစ္စာဒိဇာနနေန အနာဝရဏာ အသာဓာရဏာ ပဝတ္တတိ ယထာရုစိ, ယထာ စ ပဿန္တဿ ဘဂဝတော ကရုဏာ ယထာရုစိ ပဝတ္တတိ. တံ သဗ္ဗံ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ မဟာကရုဏာဉာဏဝိဘင်္ဂဝသေန ဇာနိတဗ္ဗံ, ပညာယ စ ယထာရုစိ ပဝတ္တိ သေသာသာဓာရဏဉာဏဝိဘင်္ဂါဒိဝသေန. ပညာဂဟဏေန စ တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏံ စတုသစ္စဉာဏံ စတုပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏံ, ကရုဏာဂဟဏေန မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဉာဏဿ ဂဟိတတ္တာ တံ ဝဇ္ဇေတွာ အညာနိ အသာဓာရဏဉာဏာနိ စတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏံ ဒသဗလာနိ ဆ အဘိညာ စတုစတ္တာလီသ ဉာဏဝတ္ထူနိ သတ္တသတ္တတိ ဉာဏဝတ္ထူနီတိ ဧဝမာဒယော အနေကေ ပညာပ္ပဘေဒါ သင်္ဂယှန္တိ, တသ္မာ တဿာ တဿာ ပညာယ ပဝတ္တိဝသေန ယထာရုစိ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘ကရုဏာ ဝိယ…ပေ… ယထာရုစီ’’တိ.

ในข้อนั้น พึงถือเอาว่า กรุณาที่เกิดขึ้นในพระผู้มีพระภาค เป็นเครื่องแสดงปัญญาของพระผู้มีพระภาค. กรุณานั้นแลเป็นมหากรุณาที่ไม่ทั่วไป ไม่ใช่กรุณาอื่น. และคำว่า ‘ยัสสา’ (ของพระองค์ใด) เป็นเครื่องแสดงบุคคลผู้เป็นที่ตั้งของกรุณาและปัญญาทั้งสอง. เพราะกรุณาที่ไม่มีที่ตั้งย่อมไม่มี เมื่อกล่าวว่า ‘กรุณา’ จึงต้องแสดงบุคคลผู้เป็นที่ตั้งของกรุณานั้น และในที่นี้ก็ไม่ได้กล่าวถึงบุคคลอื่นไว้ และไม่มีประโยชน์ในการละทิ้งสิ่งที่อยู่ใกล้แล้วไปถือเอาสิ่งที่อยู่ไกล เพราะฉะนั้น บุคคลที่แสดงด้วยคำว่า ‘ยัสสา’ นั่นแหละเป็นที่ตั้งของกรุณา. ด้วยเหตุนั้น จึงเป็นอันกล่าวว่า ‘ปัญญาของพระองค์ใดก็เกิดขึ้นเหมือนกรุณาของพระองค์นั้น’. ก็กรุณาเกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลายอย่างไร เหมือนปัญญาก็เกิดขึ้นในธรรมทั้งหลายอย่างไร? โดยไม่เหลือและตามความพอใจ. เพราะกรุณาของพระผู้มีพระภาคย่อมเกิดขึ้นในสัตว์ทั้งปวงโดยไม่เหลือ โดยไม่ละทิ้งสัตว์ใดๆ เลย และเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นในสัตว์ตัวเดียวและในสัตว์หลายตัวโดยไม่ทั่วไปกับผู้อื่นตามความพอใจ. เพราะการก้าวลงสู่กรุณาของผู้อื่นย่อมไม่เป็นไปเหมือนของพระผู้มีพระภาค ผู้ทรงเห็นว่า ‘สัตว์ทั้งหลายผู้ตกไปในห้วงน้ำใหญ่ ไม่มีใครอื่นจะยกขึ้นจากห้วงน้ำได้นอกจากเรา’. ปัญญาของพระผู้มีพระภาคก็ย่อมเกิดขึ้นในธรรมทั้งปวงโดยไม่เหลือ และเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นในธรรมอย่างเดียวและในธรรมหลายอย่างโดยไม่ปิดบัง ไม่ทั่วไปกับผู้อื่น ด้วยการรู้สภาวะและกิจเป็นต้น ตามความพอใจ เหมือนกรุณาของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงเห็นย่อมเกิดขึ้นตามความพอใจ. สิ่งทั้งหมดนั้นพึงทราบโดยนัยแห่งการจำแนกมหากรุณาญาณในปฏิสัมภิทามรรค และการเกิดขึ้นของปัญญาตามความพอใจ พึงทราบโดยนัยแห่งการจำแนกญาณที่ไม่ทั่วไปที่เหลือเป็นต้น. และด้วยการถือเอาปัญญา ย่อมสงเคราะห์อัปปฏิหตญาณในกาลทั้งสาม จตุสัจจญาณ จตุปฏิสัมภิทาญาณ และด้วยการถือเอากรุณา ย่อมสงเคราะห์มหากรุณาสมาปัตติญาณ เว้นญาณนั้นแล้ว ญาณที่ไม่ทั่วไปอื่นๆ มีจตุเวสารัชชญาณ ทศพลญาณ อภิญญา ๖ ญาณวัตถุ ๔๔ ญาณวัตถุ ๗๗ เป็นต้น ประเภทแห่งปัญญาอันมากมายเหล่านี้ย่อมสงเคราะห์ได้ เพราะฉะนั้น การเกิดขึ้นของปัญญานั้นๆ ตามความพอใจ พึงทราบโดยนัยแห่งการเกิดขึ้นของปัญญานั้นๆ. ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘เหมือนกรุณา...เป... ตามความพอใจ’.

တတ္ထ ကရုဏာဂဟဏေန မဟာဗောဓိယာ မူလံ ဒဿေတိ. မဟာဒုက္ခသမ္ဗာဓပ္ပဋိပန္နဉှိ သတ္တနိကာယံ ဒိသွာ ‘‘တဿ နတ္ထညော ကောစိ သရဏံ, အဟမေတံ မုတ္တော မောစေဿာမီ’’တိ ကရုဏာယ သဉ္စောဒိတမာနသော အဘိနီဟာရံ ဒီပင်္ကရဿ ဘဂဝတော ပါဒမူလေ ကတွာ ဗောဓိသမ္ဘာရေ သမောဓာနေတွာ အနုပုဗ္ဗေန သမ္ဗောဓိံ ပတ္တောတိ ကရုဏာ မဟာဗောဓိယာ မူလန္တိ. သတ္တေသူတိ ဧတေန မဟာဗောဓိယာ ပယောဇနံ ဒဿေတိ. သတ္တာ ဟိ မဟာဗောဓိံ ပယောဇေန္တိ. သတ္တသန္တာရဏတ္ထဉှိ သဗ္ဗညုတာ အဘိပတ္ထိတာ. ယထာဟ –

ในข้อนั้น ด้วยการถือเอากรุณา ย่อมแสดงรากเหง้าแห่งมหาโพธิ. เพราะพระองค์ทรงเห็นหมู่สัตว์ผู้ตกอยู่ในความบีบคั้นแห่งทุกข์ใหญ่แล้ว ทรงมีพระทัยอันกรุณาชักนำว่า ‘ไม่มีใครอื่นเป็นที่พึ่งของสัตว์นั้น เราผู้หลุดพ้นแล้ว จักปลดเปลื้องสัตว์นี้’ ทรงกระทำอภินิหารที่แทบพระบาทของพระผู้มีพระภาคทีปังกร สั่งสมโพธิสมภาร แล้วบรรลุสัมโพธิญาณโดยลำดับ เพราะฉะนั้น กรุณาจึงเป็นรากเหง้าแห่งมหาโพธิ. ด้วยคำว่า ‘ในสัตว์ทั้งหลาย’ นี้ ย่อมแสดงประโยชน์แห่งมหาโพธิ. เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมยังมหาโพธิให้สำเร็จ. เพราะสัพพัญญุตญาณอันปรารถนาแล้วก็เพื่อประโยชน์แก่การโปรดสัตว์นั่นเอง. เหมือนที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘ကိံ [Pg.4] မေ ဧကေန တိဏ္ဏေန, ပုရိသေန ထာမဒဿိနာ;

သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏိတွာ, သန္တာရေဿံ သဒေဝက’’န္တိ. (ဗု. ဝံ. ၂. ၅၆);

‘เราผู้ข้ามพ้นแล้วคนเดียว ผู้เห็นกำลัง จะมีประโยชน์อะไร? เราบรรลุสัพพัญญุตญาณแล้ว จักโปรดโลกพร้อมทั้งเทวโลก’ ดังนี้. (ขุ. พุทธ. ๒. ๕๖)

ပညာဂဟဏေန မဟာဗောဓိံ ဒဿေတိ. သဗ္ဗညုတာယ ဟိ ပဒဋ္ဌာနဘူတံ မဂ္ဂဉာဏံ, မဂ္ဂဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္စ သဗ္ဗညုတညာဏံ ‘‘မဟာဗောဓီ’’တိ ဝုစ္စတီတိ. ဉေယျဓမ္မေသု သဗ္ဗေသူတိ ဧတေန သန္တာရေတဗ္ဗာနံ သတ္တာနံ အဘိညေယျပရိညေယျပဟာတဗ္ဗဘာဝေတဗ္ဗသစ္ဆိကာတဗ္ဗေ ခန္ဓာယတနဓာတုသစ္စိန္ဒြိယပဋိစ္စသမုပ္ပာဒသတိပဋ္ဌာနာဒိဘေဒေ ကုသလာဒိဘေဒေ စ သဗ္ဗဓမ္မေ ဒဿေတိ. ပဝတ္တိတ္ထ ယထာရုစီတိ ဧတေန ပဋိဝေဓပစ္စဝေက္ခဏပုဗ္ဗင်္ဂမဒေသနာဉာဏပ္ပဝတ္တိဒီပနေန ပယောဇနသမ္ပတ္တိံ ဒဿေတိ. သဗ္ဗဓမ္မာနဉှိ ပဋိဝေဓဉာဏံ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ အဟောသိ. မဂ္ဂဉာဏမေဝ ဟိ တန္တိ. ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဉ္စ ဝိသေသေန ရတနဃရသတ္တာဟေ အဟောသိ. ဧဝံ ပဋိဝိဒ္ဓပစ္စဝေက္ခိတာနံ ဓမ္မာနံ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနာဒီသု ဒေသနာဉာဏံ အဟောသိ, ဝိသေသေန စ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာယံ သတ္တပ္ပကရဏဒေသနာယန္တိ. ဒေသနာဉာဏေန စ ဒေသေန္တော ဘဂဝါ သတ္တေသု ဟိတပဋိပတ္တိံ ပဋိပဇ္ဇတီတိ. ဧတေန သဗ္ဗေန အတ္တဟိတပဋိပတ္တိံ ပရဟိတပဋိပတ္တိဉ္စ ဒဿေတိ. မဟာဗောဓိဒဿနေန ဟိ အတ္တဟိတပဋိပတ္တိ, ဣတရေဟိပိ ပရဟိတပဋိပတ္တိ ဒဿိတာတိ. တေန အတ္တဟိတပဋိပန္နာဒီသု စတူသု ပုဂ္ဂလေသု ဘဂဝတော စတုတ္ထပုဂ္ဂလဘာဝံ ဒဿေတိ, တေန စ အနုတ္တရဒက္ခိဏေယျဘာဝံ နိရတိသယပဏာမာရဟဘာဝဉ္စ အတ္တနော စ ကိရိယာယ ခေတ္တင်္ဂတဘာဝံ ဒဿေတိ.

ด้วยการถือเอาปัญญา ย่อมแสดงมหาโพธิ. เพราะมรรคญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งสัพพัญญุตญาณ และสัพพัญญุตญาณอันมีมรรคญาณเป็นที่ตั้ง ย่อมเรียกว่า ‘มหาโพธิ’ ดังนี้. ด้วยคำว่า ‘ในธรรมทั้งปวงอันพึงรู้’ นี้ ย่อมแสดงธรรมทั้งปวงมีขันธ์ อายตนะ ธาตุ สัจจะ อินทรีย์ ปฏิจจสมุปบาท สติปัฏฐาน เป็นต้น อันพึงรู้ยิ่ง อันพึงกำหนดรู้ อันพึงละ อันพึงเจริญ อันพึงทำให้แจ้ง และมีกุศลเป็นต้น ของสัตว์ทั้งหลายอันพึงโปรด. ด้วยคำว่า ‘เกิดขึ้นตามความพอใจ’ นี้ ย่อมแสดงความสำเร็จแห่งประโยชน์ ด้วยการแสดงการเกิดขึ้นแห่งเทศนาญาณอันมีการแทงตลอดและการพิจารณาเป็นเบื้องหน้า. เพราะญาณในการแทงตลอดธรรมทั้งปวงเกิดขึ้นที่โพธิบัลลังก์. เพราะมรรคญาณนั่นเองคือญาณนั้น. และญาณในการพิจารณาเกิดขึ้นโดยเฉพาะในสัปดาห์แห่งเรือนแก้ว. ญาณในการแสดงธรรมของธรรมทั้งหลายที่แทงตลอดและพิจารณาแล้วอย่างนี้ เกิดขึ้นในการประกาศพระธรรมจักรเป็นต้น และโดยเฉพาะในการแสดงพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์บนบัณฑุกัมพลศิลา. และพระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงธรรมด้วยญาณในการแสดงธรรม ย่อมทรงปฏิบัติตามประโยชน์ในสัตว์ทั้งหลาย. ด้วยสิ่งทั้งหมดนี้ ย่อมแสดงการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น. เพราะด้วยการแสดงมหาโพธิ คือการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน และด้วยสิ่งอื่นก็แสดงการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น. ด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงความเป็นบุคคลที่ ๔ ของพระผู้มีพระภาคในบุคคล ๔ จำพวก มีผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนเป็นต้น และด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงความเป็นทักขิไณยบุคคลผู้ยอดเยี่ยม ความเป็นผู้ควรแก่การกราบไหว้ที่ไม่มีอะไรยิ่งกว่า และความเป็นผู้ถึงความเป็นนาแห่งกิริยาของตน.

ဧတ္ထ စ ကရုဏာဂဟဏေန လောကိယေသု မဟဂ္ဂတဘာဝပ္ပတ္တာသာဓာရဏဂုဏဒီပနတော သဗ္ဗလောကိယဂုဏသမ္ပတ္တိ ဘဂဝတော ဒဿိတာ ဟောတိ, ပညာဂဟဏေနပိ သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနမဂ္ဂဉာဏဒီပနတော သဗ္ဗလောကုတ္တရဂုဏသမ္ပတ္တိ. ကရုဏာဝစနေန စ ဥပဂမနံ နိရုပက္ကိလေသံ, ပညာဝစနေန အပဂမနံ ဒဿေတိ. ဥပဂမနံ ဒဿေန္တော စ လောကေ သဉ္ဇာတသံဝဍ္ဎဘာဝံ ဒဿေတိ, အပဂမနံ ဒဿေန္တော လောကေန အနုပလိတ္တတံ. ‘‘ကရုဏာ ဝိယ သတ္တေသူ’’တိ စ လောကသမညာနုရူပံ ဘဂဝတော ပဝတ္တိံ ဒဿေတိ, ‘‘ဉေယျဓမ္မေသု သဗ္ဗေသု ယထာရုစိ ပညာ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ ဧတေန သမညာယ အနတိဓာဝနံ. သဗ္ဗဓမ္မသဘာဝါနဝဗောဓေ ဟိ သတိ သမညံ အတိဓာဝိတွာ ‘‘သတ္တော ဇီဝေါ အတ္ထီ’’တိ ပရာမသနံ ဟောတီတိ. သဗ္ဗေသဉ္စ ဗုဒ္ဓဂုဏာနံ ကရုဏာ အာဒိ တန္နိဒါနဘာဝတော, ပညာ ပရိယောသာနံ တတော [Pg.5] ဥတ္တရိကရဏီယာဘာဝတော. အာဒိပရိယောသာနဒဿနေန စ သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဒဿိတာဝ ဟောန္တိ. ကရုဏာဂဟဏေန စ သီလက္ခန္ဓပုဗ္ဗင်္ဂမော သမာဓိက္ခန္ဓော ဒဿိတော ဟောတိ. ကရုဏာနိဒါနဉှိ သီလံ တတော ပါဏာတိပါတာဒိဝိရတိပ္ပဝတ္တိတော တဿာ စ ဈာနတ္တယသမ္ပယောဂတော. ပညာဝစနေန ပညာက္ခန္ဓော. သီလဉ္စ သဗ္ဗဗုဒ္ဓဂုဏာနံ အာဒိ, သမာဓိ မဇ္ဈံ, ပညာ ပရိယောသာနန္တိ ဧဝမ္ပိ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနကလျာဏာ သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဒဿိတာ ဟောန္တိ.

ในที่นี้ ด้วยการถือเอาพระกรุณา ความสมบูรณ์แห่งโลกิยคุณทั้งปวงของพระผู้มีพระภาค เป็นอันแสดงแล้ว เพราะเป็นเครื่องส่องคุณอันไม่สาธารณะที่ถึงความเป็นมหัคคตะในโลกิยธรรมทั้งหลาย และแม้ด้วยการถือเอาพระปัญญา ความสมบูรณ์แห่งโลกุตตรคุณทั้งปวง เป็นอันแสดงแล้ว เพราะเป็นเครื่องส่องมรรคญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งสัพพัญญุตญาณ. ด้วยคำว่าพระกรุณา แสดงถึงการเข้าถึงอันปราศจากอุปกิเลส และด้วยคำว่าพระปัญญา แสดงถึงการออกไป. เมื่อแสดงการเข้าถึง ก็แสดงถึงความเป็นผู้เกิดและเจริญในโลก เมื่อแสดงการออกไป ก็แสดงถึงความเป็นผู้ไม่แปดเปื้อนด้วยโลก. และด้วยคำว่า 'พระกรุณาเหมือนในสัตว์ทั้งหลาย' แสดงถึงความเป็นไปของพระผู้มีพระภาคอันสมควรแก่สมัญญาของโลก และด้วยคำว่า 'พระปัญญาได้เป็นไปในธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงตามความพอใจ' แสดงถึงการไม่ล่วงเลยสมัญญา. เพราะเมื่อยังไม่รู้แจ้งสภาวะของธรรมทั้งปวง ย่อมมีการยึดถือว่า 'สัตว์มีอยู่ ชีวะมีอยู่' โดยล่วงเลยสมัญญาไป. และพระกรุณาเป็นเบื้องต้นแห่งพุทธคุณทั้งปวง เพราะเป็นเหตุเกิดของพุทธคุณเหล่านั้น พระปัญญาเป็นที่สุด เพราะไม่มีกิจอื่นที่จะพึงทำยิ่งไปกว่านั้น. ด้วยการแสดงเบื้องต้นและที่สุด พุทธคุณทั้งปวงก็เป็นอันแสดงแล้ว. และด้วยการถือเอาพระกรุณา แสดงถึงกองสมาธิอันมีกองศีลเป็นเบื้องหน้า. เพราะศีลมีพระกรุณาเป็นเหตุเกิด เพราะการงดเว้นจากการฆ่าสัตว์เป็นต้นย่อมเป็นไปจากศีลนั้น และเพราะความประกอบด้วยฌาน ๓ แห่งศีลนั้น. ด้วยคำว่าพระปัญญา แสดงถึงกองปัญญา. และศีลเป็นเบื้องต้นแห่งพุทธคุณทั้งปวง สมาธิเป็นท่ามกลาง ปัญญาเป็นที่สุด ด้วยประการฉะนี้ พุทธคุณทั้งปวงอันงามในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด ก็เป็นอันแสดงแล้ว.

၂. ဧဝံ သင်္ခေပေန သဗ္ဗဗုဒ္ဓဂုဏေဟိ ဘဂဝန္တံ ထောမေတွာ ယဿာ သံဝဏ္ဏနံ ကတ္တုကာမော, တာယ အဘိဓမ္မဒေသနာယ အညေဟိ အသာဓာရဏာယ ထောမေတုံ ‘‘ဒယာယ တာယာ’’တိအာဒိမာဟ. တဿာ ပန ဒေသနာယ နိဒါနဉ္စ သမုဋ္ဌာနဉ္စ ဒဿေတုံ ‘‘ဒယာယ တာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. နိဒါနဉ္စ ဒုဝိဓံ အဗ္ဘန္တရံ ဗာဟိရဉ္စာတိ. အဗ္ဘန္တရံ ကရုဏာ, ဗာဟိရံ ဒေသကာလာဒိ. သမုဋ္ဌာနံ ဒေသနာပညာ. တတ္ထ အဗ္ဘန္တရနိဒါနံ ဒဿေန္တော ‘‘ဒယာယ တာယ သတ္တေသု, သမုဿာဟိတမာနသော’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဒယာတိ ကရုဏာ အဓိပ္ပေတာ. တာယ ဟိ သမုဿာဟိတော အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂံ သမ္ပဝတ္တယီတိ. တာယာတိ အယံ တ-သဒ္ဒေါ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဿ ပဋိနိဒ္ဒေသော ဟောတိ.

๒. เมื่อสรรเสริญพระผู้มีพระภาคด้วยพุทธคุณทั้งปวงโดยย่ออย่างนี้แล้ว ผู้ใคร่จะทำความพรรณนาแห่งพระเทศนาใดอันไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ทยายะ ตายะ' เพื่อสรรเสริญพระอภิธรรมเทศนานั้น. อนึ่ง เพื่อแสดงเหตุและสมุฏฐานแห่งพระเทศนานั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ทยายะ ตายะ'. เหตุมีสองอย่าง คือภายในและภายนอก. เหตุภายในคือพระกรุณา เหตุภายนอกคือเวลาและสถานที่เทศนาเป็นต้น. สมุฏฐานคือปัญญาในการแสดงธรรม. ในเหตุเหล่านั้น เมื่อแสดงเหตุภายใน จึงกล่าวว่า 'ทยายะ ตายะ สัตเตสุ, สะมุสสาหิตะมานะโส' (มีพระทัยอันพระกรุณานั้นยังให้บันดาลขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย). ในคำนั้น คำว่า ทยา หมายถึงพระกรุณา. เพราะพระผู้มีพระภาคมีพระทัยอันพระกรุณานั้นยังให้บันดาลขึ้น จึงทรงยังหนทางแห่งการแสดงอภิธรรมให้เป็นไป. คำว่า ตายะ นี้ เป็นคำอ้างถึงสิ่งที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้น.

ပုရိမဂါထာယ စ ပဓာနဘာဝေန ပညာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ, တဗ္ဗိသေသနဘာဝေန ကရုဏာ. သာ ဟိ တဿာ နိဒဿနဘူတာ အပ္ပဓာနာ တံ ဝိသေသေတွာ ဝိနိဝတ္တာ, တသ္မာ ‘‘တာယာ’’တိ ပဋိနိဒ္ဒေသံ နာရဟတိ. ယာ စ ပဓာနဘူတာ ပညာ, သာ ဒေသနာယ သမုဋ္ဌာနံ, န သမုဿာဟိနီတိ တဿာ စ ပဋိနိဒ္ဒေသော န ယုတ္တောတိ? ပညာယ တာဝ ပဋိနိဒ္ဒေသော န ယုတ္တောတိ သုဝုတ္တမေတံ, ကရုဏာယ ပန ပဋိနိဒ္ဒေသော နော န ယုတ္တော ‘‘ဒယာယ တာယာ’’တိ ဒွိန္နံ ပဒါနံ သမာနာဓိကရဏဘာဝတော. သမာနာဓိကရဏာနဉှိ ဒွိန္နံ ပဒါနံ ရူပက္ခန္ဓာဒီနံ ဝိယ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေါ ဟောတိ. ရူပ-သဒ္ဒေါ ဟိ အညက္ခန္ဓနိဝတ္တနတ္ထံ ဝုစ္စမာနော ဝိသေသနံ ဟောတိ, ခန္ဓ-သဒ္ဒေါ စ နိဝတ္တေတဗ္ဗဂဟေတဗ္ဗသာဓာရဏဝစနဘာဝတော ဝိသေသိတဗ္ဗော, ဧဝမိဓာပိ ‘‘ဒယာယ တာယာ’’တိ ဒွိန္နံ ပဒါနံ ဧကဝိဘတ္တိယုတ္တာနံ သမာနာဓိကရဏဘာဝတော ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေါ ဟောတိ. တတ္ထ ဒယာ သမုဿာဟိနီတိ ပဓာနာ, နိဝတ္တေတဗ္ဗဂဟေတဗ္ဗသာဓာရဏဝစနဉ္စိဒံ. တသ္မာ ‘‘ဒယာယာ’’တိ ဝိသေသိတဗ္ဗဝစနမေတံ, တဿ စ ယထာ ဝိသေသနံ ဟောတိ ‘‘တာယာ’’တိ [Pg.6] ဣဒံ ဝစနံ, တထာ တဿ ပဋိနိဒ္ဒေသဘာဝေါ ယောဇေတဗ္ဗော. န ဟိ ပညာပဋိနိဒ္ဒေသဘာဝေ ဒယာဝိသေသနံ တ-သဒ္ဒေါ ဟောတိ, ကရုဏာပဋိနိဒ္ဒေသဘာဝေ စ ဟောတီတိ. ပဓာနဉ္စ ပညံ ဝဇ္ဇေတွာ ‘‘ဒယာယာ’’တိ ဧတေန သမ္ဗဇ္ဈမာနော ‘‘တာယာ’’တိ အယံ တ-သဒ္ဒေါ အပ္ပဓာနာယ ကရုဏာယ ပဋိနိဒ္ဒေသော ဘဝိတုမရဟတိ. အယမေတ္ထ အတ္ထော – ယာယ ဒယာယ သမုဿာဟိတော, န သာ ယာ ကာစိ, သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပန နိဒဿနဘူတာ မဟာကရုဏာ, တာယ သမုဿာဟိတောတိ.

ในคาถาก่อน พระปัญญาถูกระบุโดยความเป็นประธาน และพระกรุณาโดยความเป็นวิเสสนะ (คุณบท). เพราะพระกรุณานั้นเป็นเครื่องแสดงของพระปัญญานั้น เป็นอัปปธาน (ไม่เป็นประธาน) เมื่อขยายความพระปัญญานั้นแล้วก็กลับไป จึงไม่ควรเป็นคำอ้างถึงด้วยคำว่า 'ตายะ'. และพระปัญญาที่เป็นประธานนั้น เป็นสมุฏฐานแห่งการแสดงธรรม ไม่ใช่เป็นเครื่องบันดาลใจ เหตุไฉนคำอ้างถึงพระปัญญานั้นจึงไม่สมควรเล่า? คำว่า 'คำอ้างถึงพระปัญญาไม่สมควร' นี้กล่าวไว้ดีแล้ว. แต่คำอ้างถึงพระกรุณานั้นไม่ใช่ว่าไม่สมควร เพราะคำว่า 'ทยายะ ตายะ' เป็นคำสองบทที่มีสมานาธิกรณ์ (มีวิภัตติเดียวกัน). เพราะคำสองบทที่มีสมานาธิกรณ์กัน ย่อมมีภาวะเป็นวิเสสนะและวิเสสิตัพพะ (นามบทที่ถูกขยาย) เหมือนรูปขันธ์เป็นต้น. คำว่า รูป เมื่อกล่าวเพื่อกันขันธ์อื่น ย่อมเป็นวิเสสนะ และคำว่า ขันธ์ เป็นคำสามัญที่พึงกันออกและพึงถือเอา จึงเป็นวิเสสิตัพพะ. แม้ในที่นี้ก็เช่นกัน คำว่า 'ทยายะ ตายะ' ซึ่งเป็นคำสองบทที่มีวิภัตติเดียวกัน มีสมานาธิกรณ์กัน ย่อมมีภาวะเป็นวิเสสนะและวิเสสิตัพพะ. ในคำนั้น ทยา เป็นประธานเพราะเป็นเครื่องบันดาลใจ และเป็นคำสามัญที่พึงกันออกและพึงถือเอา. เพราะฉะนั้น คำว่า 'ทยายะ' นี้เป็นวิเสสิตัพพะ และคำว่า 'ตายะ' นี้เป็นวิเสสนะของคำนั้นฉันใด ก็พึงประกอบภาวะที่เป็นคำอ้างถึงของคำนั้นฉันนั้น. เพราะในภาวะที่เป็นคำอ้างถึงพระปัญญา ต-ศัพท์ ย่อมไม่เป็นวิเสสนะของ ทยา แต่ในภาวะที่เป็นคำอ้างถึงพระกรุณา ย่อมเป็น. และ ต-ศัพท์ นี้ เมื่อละพระปัญญาที่เป็นประธานแล้ว มาสัมพันธ์กับคำว่า 'ทยายะ' ย่อมควรเป็นคำอ้างถึงพระกรุณาที่เป็นอัปปธาน. อรรถในที่นี้คือ พระผู้มีพระภาคมีพระทัยอันพระกรุณาใดบันดาลขึ้น พระกรุณานั้นไม่ใช่กรุณาใดๆ แต่เป็นมหากรุณาอันเป็นเครื่องแสดงแห่งสัพพัญญุตญาณ พระองค์มีพระทัยอันมหากรุณานั้นบันดาลขึ้น.

ကထံ ပန ကရုဏာ ‘‘ဒယာ’’တိ ဉာတဗ္ဗာ, နနု ဝုတ္တံ ‘‘ဒယာပန္နော’’တိ ဧတဿ အဋ္ဌကထာယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၈) ‘‘မေတ္တစိတ္တတံ အာပန္နော’’တိ, တသ္မာ ဒယာ မေတ္တာတိ ယုဇ္ဇေယျ, န ကရုဏာတိ? ယဒိ ဧဝံ ‘‘အဒယာပန္နော’’တိ ဧတဿ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘နိက္ကရုဏတံ အာပန္နော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒယာ မေတ္တာတိ စ န ယုဇ္ဇေယျ, တသ္မာ ဒယာ-သဒ္ဒေါ ယတ္ထ ယတ္ထ ပဝတ္တတိ, တတ္ထ တတ္ထ အဓိပ္ပာယဝသေန ယောဇေတဗ္ဗော. ဒယာ-သဒ္ဒေါ ဟိ အနုရက္ခဏတ္ထံ အန္တောနီတံ ကတွာ ပဝတ္တမာနော မေတ္တာယ စ ကရုဏာယ စ ပဝတ္တတီတိ နော န ယုဇ္ဇတိ. ဧဝဉှိ အဋ္ဌကထာနံ အဝိရောဓော ဟောတီတိ. ကရုဏာ စ ဒေသနာယ နိဒါနဘာဝေန ဝုတ္တာ, န မေတ္တာ ‘‘အစ္စန္တမေဝ ဟိ တံ သမယံ ဘဂဝါ ကရုဏာဝိဟာရေန ဝိဟာသီ’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁ မူလပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ; သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁; အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁) ဧဝမာဒီသု, တသ္မာ ဣဓ ကရုဏာဝ ဒယာဝစနေန ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သာ ဟိ သမုဿာဟိနီ, န မေတ္တာ, မေတ္တာ ပန ပညာဂတိကပဝတ္တိနီ ဟောတီတိ.

ก็พระกรุณาพึงทราบว่าเป็น ทยา ได้อย่างไร? มิใช่หรือว่าในอรรถกถาของคำว่า 'ทยาปันโน' (ที. สี. อ. ๑.๘) กล่าวไว้ว่า 'ถึงความเป็นผู้มีจิตประกอบด้วยเมตตา' เพราะฉะนั้น คำว่า ทยา จึงควรหมายถึงเมตตา ไม่ใช่กรุณา? ถ้าเป็นเช่นนั้น ในอรรถกถาของคำว่า 'อทยาปันโน' ก็กล่าวไว้ว่า 'ถึงความเป็นผู้ไม่มีกรุณา' ดังนั้น คำว่า ทยา จึงไม่ควรหมายถึงเมตตา (อย่างเดียว). เพราะฉะนั้น ทยา-ศัพท์ พึงประกอบความหมายตามอัธยาศัยในที่ที่คำนั้นเป็นไป. เพราะ ทยา-ศัพท์ เมื่อเป็นไปโดยมีความหมายว่าเพื่อการอนุรักษ์แฝงอยู่ภายใน ย่อมเป็นไปได้ทั้งในเมตตาและกรุณา ย่อมไม่ขัดกัน. ด้วยประการฉะนี้ อรรถกถาทั้งหลายจึงไม่ขัดแย้งกัน. และพระกรุณาถูกกล่าวว่าเป็นเหตุแห่งการแสดงธรรม ไม่ใช่เมตตา ดังที่กล่าวไว้ในที่ทั้งหลายมีอาทิว่า 'ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคทรงอยู่ด้วยกรุณาวิหารโดยแท้' (ที. สี. อ. ๑.๑; ม. มู. อ. ๑.๑ อรรถกถามูลปริยายสูตร; สํ. ส. อ. ๑.๑.๑; อ. อ. อ. ๑.๑.๑). เพราะฉะนั้น ในที่นี้พึงทราบว่าพระกรุณานั่นแหละถูกถือเอาด้วยคำว่า ทยา. เพราะพระกรุณานั้นเป็นเครื่องบันดาลใจ ไม่ใช่เมตตา ส่วนเมตตานั้นเป็นไปโดยมีปัญญาเป็นเครื่องนำไป.

‘‘သတ္တေသူ’’တိ ကသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ, နနု ‘‘တာယာ’’တိ ဧတေန ဝစနေန သတ္တဝိသယာ ကရုဏာ ဂဟိတာတိ? နော န ဂဟိတာ, ပုရိမဂါထာယ ပန ‘‘သတ္တေသု ကရုဏာ ယထာရုစိ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ သပ္ပဒေသသတ္တဝိသယာ နိပ္ပဒေသသတ္တဝိသယာ စ သဗ္ဗာ ဝုတ္တာ, ဣဓ ပန နိပ္ပဒေသသတ္တဝိသယတံ ဂဟေတုံ ‘‘သတ္တေသူ’’တိ နိပ္ပဒေသသတ္တဝိသယဘူတာ ဒဿိတာ. တေန သဗ္ဗသတ္တဝိသယာယ ကရုဏာယ သမုဿာဟိတော အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂံ ဒေဝါနံ သမ္ပဝတ္တယိ, န ဒေဝဝိသယာယ ဧဝ, တသ္မာ သဗ္ဗသတ္တဟိတတ္ထံ အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂံ ဒေဝါနံ သမ္ပဝတ္တယိ, န ဒေဝါနံယေဝ အတ္ထာယာတိ အယမတ္ထော ဒဿိတောဝ ဟောတိ. အထ ဝါ ‘‘သတ္တေသူ’’တိ ဣဒံ န ဒယာယ အာလမ္ဗနနိဒဿနံ, သမုဿာဟနဝိသယော ပန ဧတေန ဒဿိတော. အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂပ္ပဝတ္တနတ္ထဉှိ ဘဂဝါ ကရုဏာယ န ဒေဝေသုယေဝ သမုဿာဟိတော[Pg.7], သဗ္ဗဗောဓနေယျေသု ပန သတ္တေသု သမုဿာဟိတော သဗ္ဗေသံ အတ္ထာယ ပဝတ္တတ္တာ, တသ္မာ သတ္တေသု သမုဿာဟိတမာနသောတိ သတ္တေသု ဝိသယဘူတေသု နိမိတ္တဘူတေသု ဝါ သမုဿာဟိတမာနသော ဥယျောဇိတစိတ္တောတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

คำว่า ‘ในสัตว์ทั้งหลาย’ นี้ ทำไมจึงกล่าวอย่างนี้ ก็คำว่า ‘ด้วยความกรุณานั้น’ มิใช่หรือที่ความกรุณาอันมีสัตว์เป็นอารมณ์ถูกถือเอาไว้แล้ว? ไม่ใช่ ไม่ได้ถูกถือเอาไว้ แต่ในคาถาก่อน ความกรุณาอันมีสัตว์เป็นอารมณ์ทั้งที่มีขอบเขตและไม่มีขอบเขตทั้งหมด ได้ถูกกล่าวไว้แล้วว่า ‘ความกรุณาในสัตว์ทั้งหลายได้เป็นไปตามความพอใจ’ ส่วนในที่นี้ เพื่อจะถือเอาความเป็นอารมณ์คือสัตว์โดยไม่มีส่วนเหลือ จึงแสดงคำว่า ‘ในสัตว์ทั้งหลาย’ อันเป็นความมีสัตว์เป็นอารมณ์โดยไม่มีส่วนเหลือ. ด้วยเหตุนั้น พระองค์ทรงมีพระทัยถูกกระตุ้นด้วยความกรุณาอันมีสัตว์ทั้งปวงเป็นอารมณ์ จึงทรงแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรมแก่เหล่าเทพ ไม่ใช่เฉพาะแก่เหล่าเทพเท่านั้น เพราะฉะนั้น ความหมายนี้จึงถูกแสดงไว้แล้วว่า พระองค์ทรงแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรมแก่เหล่าเทพ เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งปวง ไม่ใช่เพื่อประโยชน์ของเหล่าเทพเท่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ‘ในสัตว์ทั้งหลาย’ นี้ ไม่ใช่การแสดงอารมณ์ของความเอ็นดู แต่เป็นเครื่องแสดงขอบเขตของการกระตุ้น. เพราะว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระทัยถูกกระตุ้นด้วยความกรุณา เพื่อการแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรม ไม่ใช่เฉพาะในเหล่าเทพเท่านั้น แต่ทรงมีพระทัยถูกกระตุ้นในสัตว์ทั้งหลายผู้ควรแก่การตรัสรู้ทั้งปวง เพราะเป็นไปเพื่อประโยชน์ของสัตว์ทั้งปวง เพราะฉะนั้น พึงเห็นความหมายว่า ‘ทรงมีพระทัยถูกกระตุ้นในสัตว์ทั้งหลาย’ คือทรงมีพระทัยถูกกระตุ้น หรือทรงมีพระทัยถูกชักชวนในสัตว์ทั้งหลายผู้เป็นอารมณ์ หรือผู้เป็นนิมิต.

ဧဝံ အဗ္ဘန္တရနိဒါနံ ဒဿေတွာ ဗာဟိရနိဒါနံ ဒဿေန္တော ‘‘ပါဋိဟီရာဝသာနမှီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယသ္မိံ ကာလေ ဘဂဝတာ အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂေါ ပဝတ္တိတော, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပါဋိဟီရာဝသာနမှိ ဝသန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အဝသာနမှိ ဝသန္တော တိဒသာလယေ’’တိ ဝစနတော ယဿာဝသာနမှိ တိဒသာလယေ ဝသိ, တံ ကဏ္ဍမ္ဗမူလေ ကတံ ယမကပါဋိဟာရိယံ ဣဓ ‘‘ပါဋိဟီရ’’န္တိ ဝုတ္တံ, န ဗောဓိမူလာဒီသု ကတံ ပါဋိဟာရိယံ, နာပိ အာဒေသနာနုသာသနိယောတိ ဝိညာယတိ, ပါကဋတ္တာ စ အာသန္နတ္တာ စ တဒေဝ ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပါဋိဟာရိယပဒဿ ဝစနတ္ထံ (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၁; ဣတိဝု. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) ‘‘ပဋိပက္ခဟရဏတော ရာဂါဒိကိလေသာပနယနတော ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝဒန္တိ, ဘဂဝတော ပန ပဋိပက္ခာ ရာဂါဒယော န သန္တိ ယေ ဟရိတဗ္ဗာ. ပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ ဟိ ဝိဂတုပက္ကိလေသေ အဋ္ဌင်္ဂဂုဏသမန္နာဂတေ စိတ္တေ ဟတပဋိပက္ခေ ဣဒ္ဓိဝိဓံ ပဝတ္တတိ, တသ္မာ တတ္ထ ပဝတ္တဝေါဟာရေန စ န သက္ကာ ဣဓ ‘‘ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝတ္တုံ. သစေ ပန မဟာကာရုဏိကဿ ဘဂဝတော ဝေနေယျဂတာ စ ကိလေသာ ပဋိပက္ခာ, တေသံ ဟရဏတော ‘‘ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ သတိ ယုတ္တမေတံ. အထ ဝါ ဘဂဝတော စ သာသနဿ စ ပဋိပက္ခာ တိတ္ထိယာ, တေသံ ဟရဏတော ပါဋိဟာရိယံ. တေ ဟိ ဒိဋ္ဌိဟရဏဝသေန ဒိဋ္ဌိပ္ပကာသနေ အသမတ္ထဘာဝေန စ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနီဟိ ဟရိတာ အပနီတာ ဟောန္တီတိ. အထ ဝါ ပဋီတိ အယံ သဒ္ဒေါ ‘‘ပစ္ဆာ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ဗောဓေတိ ‘‘တသ္မိံ ပဋိပဝိဋ္ဌမှိ, အညော အာဂဉ္ဆိ ဗြာဟ္မဏော’’တိအာဒီသု (သု. နိ. ၉၈၅; စူဠနိ. ပါရာယနဝဂ္ဂ, ဝတ္ထုဂါထာ ၄) ဝိယ, တသ္မာ သမာဟိတေ စိတ္တေ ဝိဂတုပက္ကိလေသေ စ ကတကိစ္စေန ပစ္ဆာ ဟရိတဗ္ဗံ ပဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ ပဋိဟာရိယံ, အတ္တနော ဝါ ဥပက္ကိလေသေသု စတုတ္ထဇ္ဈာနမဂ္ဂေဟိ ဟရိတေသု ပစ္ဆာ ဟရဏံ ပဋိဟာရိယံ, ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနိယော စ ဝိဂတုပက္ကိလေသေန ကတကိစ္စေန စ သတ္တဟိတတ္ထံ ပုန ပဝတ္တေတဗ္ဗာ, ဟရိတေသု စ အတ္တနော ဥပက္ကိလေသေသု ပရသတ္တာနံ ဥပက္ကိလေသဟရဏာနိ ဟောန္တီတိ ပဋိဟာရိယာနိ ဘဝန္တိ, ပဋိဟာရိယမေဝ ပါဋိဟာရိယံ. ပဋိဟာရိယေ ဝါ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနိသမုဒါယေ ဘဝံ ဧကေကံ ပါဋိဟာရိယန္တိ ဝုစ္စတိ. ပဋိဟာရိယံ [Pg.8] ဝါ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ မဂ္ဂေါ စ ပဋိပက္ခဟရဏတော, တတ္ထ ဇာတံ, တသ္မိံ ဝါ နိမိတ္တဘူတေ, တတော ဝါ အာဂတန္တိ ပါဋိဟာရိယံ. ပါဋိဟာရိယမေဝ ဣဓ ‘‘ပါဋိဟီရ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဝသာနမှိ ဝသန္တောတိ ဧတေဟိ ကာလံ နိဒဿေတိ. ပါဋိဟီရကရဏာဝသာနေန ဟိ တိဒသာလယဝါသေန စ ပရိစ္ဆိန္နော အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂပ္ပဝတ္တနဿ ကာလောတိ. တိဒသာလယေတိ ဒေသံ နိဒဿေတိ. သော ဟိ အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂပ္ပဝတ္တနဿ ဒေသော တတ္ထ ဝသန္တေန ပဝတ္တိတတ္တာတိ.

เมื่อแสดงเหตุภายในอย่างนี้แล้ว จึงแสดงเหตุภายนอก โดยกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ในเวลาสิ้นสุดแห่งปาฏิหาริย์’. ในคำเหล่านั้น เพื่อแสดงกาลที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรม จึงกล่าวว่า ‘เมื่อประทับอยู่ ในเวลาสิ้นสุดแห่งปาฏิหาริย์’. ตามนัยแห่งคำว่า ‘เมื่อประทับอยู่ ในเวลาสิ้นสุดแห่งปาฏิหาริย์ในเทวโลก’ ปาฏิหาริย์ที่กระทำ ณ โคนต้นมะม่วงคัณฑามพฤกษ์ ซึ่งพระองค์ประทับอยู่ในเทวโลก ในเวลาสิ้นสุดแห่งปาฏิหาริย์นั้น ได้ถูกกล่าวไว้ในที่นี้ว่า ‘ปาฏิหาริย์’ ไม่ใช่ปาฏิหาริย์ที่กระทำ ณ โคนต้นโพธิ์เป็นต้น และไม่ใช่ปาฏิหาริย์คืออาเทศนาและอนุสาสนี พึงทราบว่า ปาฏิหาริย์นั้นเองถูกถือเอาไว้ เพราะเป็นที่ปรากฏและอยู่ใกล้. อรรถของบทว่า ‘ปาฏิหาริย์’ (ในอรรถกถาอุทาน 1; อรรถกถาอิติวุตตกะ วรรณนานิทาน) ท่านกล่าวว่า ‘ปาฏิหาริย์’ เพราะนำออกซึ่งปฏิปักษ์ คือนำออกซึ่งกิเลสมีราคะเป็นต้น. แต่ปฏิปักษ์มีราคะเป็นต้นที่ควรจะนำออกนั้น ไม่มีแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า. แม้ของปุถุชน อิทธิวิธีก็ย่อมเป็นไปในจิตที่ปราศจากอุปกิเลส ประกอบด้วยคุณมีองค์ 8 และมีปฏิปักษ์ถูกกำจัดแล้ว เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถกล่าวคำว่า ‘ปาฏิหาริย์’ ในที่นี้ด้วยโวหารที่ใช้ในที่นั้นได้. แต่ถ้ากิเลสที่อยู่ในเหล่าเวไนยชนเป็นปฏิปักษ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงมีพระมหากรุณา แล้วกล่าวว่า ‘ปาฏิหาริย์’ เพราะนำกิเลสเหล่านั้นออก ถ้าเป็นอย่างนี้ก็สมควร. อีกอย่างหนึ่ง พวกเดียรถีย์เป็นปฏิปักษ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าและพระศาสนา การนำพวกเดียรถีย์เหล่านั้นออกเป็นปาฏิหาริย์. เพราะว่าพวกเดียรถีย์เหล่านั้นถูกนำออก ถูกขจัดออกไปแล้วด้วยอิทธิปาฏิหาริย์ อาเทศนาปาฏิหาริย์ และอนุสาสนีปาฏิหาริย์ โดยการนำทิฏฐิออก และโดยความไม่สามารถในการประกาศทิฏฐิ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ‘ปฏิ’ นี้ ย่อมแสดงอรรถว่า ‘ภายหลัง’ เหมือนในคำมีอาทิว่า ‘เมื่อพราหมณ์นั้นเข้าไปแล้ว พราหมณ์อื่นก็มา’ (สุ.นิ. 985; จูฬนิ. ปารายนวรรค, วัตถุคาถา 4) เพราะฉะนั้น พึงยังสิ่งที่ควรจะนำออกภายหลังให้เป็นไปในจิตที่ตั้งมั่น ปราศจากอุปกิเลส และทำกิจแล้ว จึงเป็นปฏิหาริย์ หรือการนำออกซึ่งอุปกิเลสของตนด้วยมรรคแห่งจตุตถฌานภายหลัง เป็นปฏิหาริย์ และอิทธิปาฏิหาริย์ อาเทศนาปาฏิหาริย์ อนุสาสนีปาฏิหาริย์ ก็ควรจะยังให้เป็นไปอีกเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งหลาย โดยผู้ที่ปราศจากอุปกิเลสและทำกิจแล้ว และเมื่ออุปกิเลสของตนถูกนำออกแล้ว การนำออกซึ่งอุปกิเลสของสัตว์อื่นก็ย่อมมี จึงเป็นปฏิหาริย์ทั้งหลาย ปฏิหาริย์นั่นแหละคือปาฏิหาริย์. หรือแต่ละอย่างที่เกิดในกองแห่งอิทธิปาฏิหาริย์ อาเทศนาปาฏิหาริย์ และอนุสาสนีปาฏิหาริย์ ก็เรียกว่าปาฏิหาริย์. หรือจตุตถฌานและมรรคเป็นปฏิหาริย์ เพราะนำออกซึ่งปฏิปักษ์ สิ่งที่เกิดในจตุตถฌานและมรรคนั้น หรือสิ่งที่เกิดในจตุตถฌานและมรรคอันเป็นนิมิตนั้น หรือสิ่งที่มาจากจตุตถฌานและมรรคนั้น ก็เป็นปาฏิหาริย์. ปาฏิหาริย์นั่นแหละ ในที่นี้เรียกว่า ‘ปาฏิหีระ’. ด้วยคำว่า ‘เมื่อประทับอยู่ ในเวลาสิ้นสุด’ เหล่านี้ ย่อมแสดงกาล. เพราะว่ากาลแห่งการแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรมถูกกำหนดด้วยการสิ้นสุดแห่งการกระทำปาฏิหาริย์ และด้วยการประทับอยู่ในเทวโลก. คำว่า ‘ในเทวโลก’ ย่อมแสดงสถานที่. เพราะว่าสถานที่แห่งการแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรมนั้น คือสถานที่ที่พระองค์ประทับอยู่และทรงแสดง.

၃. တတ္ထာပိ ဒေသဝိသေသဒဿနတ္ထံ ‘‘ပါရိစ္ဆတ္တကမူလမှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယုဂန္ဓရေတိ သီတပဗ္ဗတေသွေကော ဒွေစတ္တာလီသယောဇနသဟဿုဗ္ဗေဓော, အာဒိစ္စော စ တဒုဗ္ဗေဓမဂ္ဂစာရီ, သော သတိ သမ္ဘဝေ ယထာ ယုဂန္ဓရေ သောဘေယျ, ဧဝံ သောဘမာနော နိသိန္နောတိ အတ္ထော.

๓. แม้ในที่นั้น เพื่อแสดงสถานที่อันเป็นพิเศษ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ที่โคนต้นปาริจฉัตตกะ’. คำว่า ‘ที่ภูเขายุคันธร’ หมายถึง ภูเขายุคันธรเป็นหนึ่งในบรรดาภูเขาที่หนาวเย็น มีความสูง 42,000 โยชน์ และพระอาทิตย์ก็โคจรไปตามทางที่สูงเท่าภูเขานั้น ความหมายคือ พระองค์ประทับนั่งอย่างสง่างาม เหมือนพระอาทิตย์จะสง่างามอยู่บนภูเขายุคันธร เมื่อเป็นไปได้.

၄-၅. ဣဒါနိ ပုဂ္ဂလေ ဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကေ အပဒိသန္တော ‘‘စက္ကဝါဠသဟဿေဟီ’’တိအာဒိမာဟ. သဗ္ဗသောတိ သမန္တတော အာဂမ္မ သဗ္ဗေဟိ ဒိသာဘာဂေဟိ, သန္နိဝေသဝသေန ဝါ သမန္တတော သန္နိဝိဋ္ဌေဟိ ဒသဟိ စက္ကဝါဠသဟဿေဟီတိ အဓိပ္ပာယော, န သဗ္ဗသော စက္ကဝါဠသဟဿေဟိ ဒသဟိ ဒသဟီတိ. ဧဝံ သတိ စတ္တာလီသစက္ကဝါဠသဟဿေဟိ အဓိကေဟိ ဝါ အာဂမနံ ဝုတ္တံ သိယာ, န စေတံ အဓိပ္ပေတန္တိ. သမန္တတော သန္နိသိန္နေနာတိ ဝါ ယောဇေတဗ္ဗံ. သမံ, သမ္မာ ဝါ နိသိန္နေန သန္နိသိန္နေန, အညမညံ အဗျာဗာဓေတွာ ဘဂဝတိ ဂါရဝံ ကတွာ သောတံ ဩဒဟိတွာ နိသဇ္ဇဒေါသေ ဝဇ္ဇိတဗ္ဗေ ဝဇ္ဇေတွာ နိသိန္နေနာတိ အတ္ထော. မာတရံ ပမုခံ ကတွာ သန္နိသိန္နေန ဒေဝါနံ ဂဏေန ပရိဝါရိတောတိ ဝါ, မာတရံ ပမုခံ ကတွာ အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂံ သမ္ပဝတ္တယီတိ ဝါ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ.

๔-๕. บัดนี้ เมื่อจะระบุถึงบุคคลผู้รับพระธรรมเทศนา จึงกล่าวคำเริ่มต้นว่า 'cakkavāḷasahassehi' (ด้วยหมื่นจักรวาล) เป็นต้น. คำว่า Sabbaso (โดยประการทั้งปวง) มีอธิบายว่า มาจากโดยรอบ คือจากทิศทั้งปวง หรือว่า ด้วยหมื่นจักรวาล 10 แห่งที่ตั้งอยู่โดยรอบตามการตั้งอยู่, ไม่ใช่ด้วยหมื่นจักรวาล 10 แห่ง 10 แห่ง โดยประการทั้งปวง. เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะเป็นอันว่ากล่าวถึงการมาด้วยจักรวาล 4 หมื่น หรือมากกว่านั้น และนั่นก็ไม่ใช่ความประสงค์. หรือพึงประกอบความว่า 'samantato sannisinnena' (ผู้นั่งประชุมกันโดยรอบ). คำว่า Sannisinnena (ผู้นั่งประชุมกัน) หมายถึง ผู้นั่งโดยสม่ำเสมอ หรือนั่งโดยชอบ คือนั่งไม่เบียดเบียนกันและกัน กระทำความเคารพในพระผู้มีพระภาค เงี่ยโสตลงสดับ เว้นโทษที่ควรเว้นในการนั่ง. หรือพึงประกอบความว่า 'แวดล้อมด้วยหมู่เทพที่นั่งประชุมกันโดยมีพระมารดาเป็นประธาน' หรือ 'ทรงยังกระแสแห่งพระอภิธรรมเทศนาให้เป็นไปโดยมีพระมารดาเป็นประธาน'.

ဣဒါနိ ဒေသနာယ သမုဋ္ဌာနံ ဒဿေန္တော ‘‘တဿာ ပညာယ တေဇသာ’’တိ အာဟ. ယာ သာ အာဒိမှိ ကရုဏာယ ဥပမိတာ သဗ္ဗဉေယျဓမ္မာနံ ယထာသဘာဝဇာနနသမတ္ထာ, တေသံ ဒေသေတဗ္ဗပ္ပကာရဇာနနသမတ္ထာ, ဗောဓေတဗ္ဗပုဂ္ဂလာနံ အာသယာဓိမုတ္တိယာဒိဝိဘာဝနသမတ္ထာ စ ပညာ, တဿာ စ ယထာဝုတ္တဗလယောဂတောတိ အတ္ထော. တေန သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ အဘိဓမ္မကထာယ သမုဋ္ဌာနဘာဝေ သမတ္ထံ, နာညန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေန္တော အဘိဓမ္မကထာယ အသာဓာရဏဘာဝံ ဒဿေတိ. မဂ္ဂေါတိ ဥပါယော. ခန္ဓာယတနာဒီနံ ကုသလာဒီနဉ္စ ဓမ္မာနံ အဝဗောဓဿ, သစ္စပ္ပဋိဝေဓဿေဝ ဝါ ဥပါယဘာဝတော ‘‘အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တော. ပဗန္ဓော [Pg.9] ဝါ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. သော ဟိ ဒီဃတ္တာ မဂ္ဂေါ ဝိယာတိ မဂ္ဂေါ, တသ္မာ အဘိဓမ္မကထာပဗန္ဓော ‘‘အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တော. ဒေဝါနံ ဂဏေန ပရိဝါရိတောတိ ဝတွာ ပုန ဒေဝါနန္တိ ဝစနံ တေသံ ဂဟဏသမတ္ထတံ ဒီပေတိ. န ဟိ အသမတ္ထာနံ ဘဂဝါ ဒေသေတီတိ.

บัดนี้ เมื่อจะแสดงเหตุเกิดแห่งเทศนา จึงกล่าวว่า 'tassā paññāya tejasā' (ด้วยเดชแห่งปัญญานั้น). ปัญญาใดที่เปรียบด้วยพระกรุณาในเบื้องต้น เป็นปัญญาที่สามารถรู้ธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงตามสภาวะ สามารถรู้ประเภทแห่งธรรมที่พึงแสดงเหล่านั้น และสามารถจำแนกอัธยาศัยและอธิมุตติเป็นต้นของบุคคลที่พึงโปรดได้, ความหมายคือ ด้วยการประกอบด้วยกำลังตามที่กล่าวมานั้นแห่งปัญญานั้น. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงความที่พระอภิธรรมเทศนาเป็นของไม่ทั่วไป (แก่ผู้อื่น) โดยชี้ให้เห็นว่า พระสัพพัญญุตญาณเท่านั้นที่สามารถเป็นเหตุเกิดแห่งพระอภิธรรมเทศนาได้ ไม่ใช่สิ่งอื่น. คำว่า Maggo (มรรค) หมายถึง อุบาย. เรียกว่า 'abhidhammakathāmaggo' (กระแสแห่งพระอภิธรรมเทศนา) เพราะความเป็นอุบายแห่งการตรัสรู้ธรรมมีขันธ์และอายตนะเป็นต้น และธรรมมีกุศลเป็นต้น หรือเพราะความเป็นอุบายแห่งการแทงตลอดสัจจะนั่นเอง. หรือความสืบเนื่อง (แห่งเทศนา) เรียกว่า 'maggo'. เพราะความสืบเนื่องนั้นยาวเหมือนหนทาง จึงชื่อว่ามรรค, เพราะฉะนั้น ความสืบเนื่องแห่งพระอภิธรรมเทศนา จึงเรียกว่า 'abhidhammakathāmaggo'. เมื่อกล่าวว่า 'แวดล้อมด้วยหมู่เทพ' แล้ว การกล่าวคำว่า 'แห่งเทพทั้งหลาย' ซ้ำอีก ย่อมแสดงถึงความสามารถในการรับฟังของเทพเหล่านั้น. เพราะพระผู้มีพระภาคย่อมไม่ทรงแสดงแก่ผู้ที่ไม่สามารถจะรับได้.

၆. ဧဝံ ကရုဏာပညာမုခေဟိ ဂုဏေဟိ ဘဂဝတော အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂပ္ပဝတ္တနေန စ ဟိတပ္ပဋိပတ္တိယာ ပရမပဏာမာရဟတံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အဓိပ္ပေတံ ပဏာမံ ကရောန္တော အာဟ ‘‘တဿ ပါဒေ နမဿိတွာ’’တိ. ဘဂဝတော ထောမနေနေဝ စ ဓမ္မဿ သွာက္ခာတတာ သံဃဿ စ သုပ္ပဋိပန္နတာ ဒဿိတာ ဟောတိ တပ္ပဘဝဿ အနညထာဘာဝတော, တသ္မာ ပဏာမာရဟံ တဉ္စ ရတနဒွယံ ပဏမန္တော ‘‘သဒ္ဓမ္မဉ္စဿ…ပေ… စဉ္ဇလိ’’န္တိ အာဟ. တတ္ထ ယသ္မာ ဗုဒ္ဓေါ ‘‘သဒေဝကေ လောကေ တထာဂတော ဝန္ဒနီယော’’တိ, သံဃော စ ‘‘သုပ္ပဋိပန္နော…ပေ… အဉ္ဇလိကရဏီယော’’တိ (အ. နိ. ၆.၁၀) ဝုတ္တော, တသ္မာ ‘‘တဿ ပါဒေ နမဿိတွာ, ကတွာ သံဃဿ စဉ္ဇလိ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မော ပန သွာက္ခာတတာဒိဂုဏယုတ္တော တထာနုဿရဏေန ပူဇေတဗ္ဗော ဟောတိ ‘‘တမေဝ ဓမ္မံ သက္ကတွာ ဂရုံကတွာ ဥပနိဿာယ ဝိဟရေယျ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၁၇၃; အ. နိ. ၄.၂၁) ဝစနတော, ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ သဗ္ဗထာ ပူဇေတဗ္ဗော, တသ္မာ ‘‘သဒ္ဓမ္မဉ္စဿ ပူဇေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. သိရီမတောတိ ဧတ္ထ သိရီတိ ပညာပုညာနံ အဓိဝစနန္တိ ဝဒန္တိ. အထ ဝါ ပုညနိဗ္ဗတ္တာ သရီရသောဘဂ္ဂါဒိသမ္ပတ္တိ ကတပုညေ နိဿယတိ, ကတပုညေဟိ ဝါ နိဿီယတီတိ ‘‘သိရီ’’တိ ဝုစ္စတိ, သာ စ အတိသယဝတီ ဘဂဝတော အတ္ထီတိ သိရီမာ, ဘဂဝါ, တဿ သိရီမတော.

๖. เมื่อแสดงความเป็นผู้ควรแก่การนอบน้อมอย่างยิ่ง ด้วยพระคุณมีพระกรุณาและพระปัญญาเป็นประธาน และด้วยการยังกระแสแห่งพระอภิธรรมเทศนาให้เป็นไปเพื่อการปฏิบัติเกื้อกูลของพระผู้มีพระภาคอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะกระทำการนอบน้อมตามที่ประสงค์ จึงกล่าวว่า 'tassa pāde namassitvā' (นอบน้อมพระบาทของพระองค์นั้น). และด้วยการชมเชยพระผู้มีพระภาคเท่านั้น ย่อมเป็นอันแสดงความที่พระธรรมเป็นธรรมอันพระองค์ตรัสไว้ดีแล้ว และความที่พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วด้วย เพราะความที่พระธรรมและพระสงฆ์นั้นมีพระองค์เป็นต้นกำเนิดและไม่เป็นอย่างอื่น, เพราะฉะนั้น เมื่อจะนอบน้อมพระรัตนตรัยแม้อีก 2 ประการที่ควรแก่การนอบน้อมนั้น จึงกล่าวว่า 'saddhammañcassa...pe... cañjaliṃ' (และบูชาพระสัทธรรมของพระองค์...เป...กระทำอัญชลี). ในคำนั้น เพราะพระพุทธเจ้าถูกกล่าวว่า 'พระตถาคตเป็นผู้ควรแก่การกราบไหว้ในโลกพร้อมทั้งเทวดา', และพระสงฆ์ถูกกล่าวว่า 'เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว...เป...เป็นผู้ควรแก่การทำอัญชลี' (องฺ. ฉกฺก. 6.10), เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'นอบน้อมพระบาทของพระองค์นั้น กระทำอัญชลีแก่พระสงฆ์'. ส่วนพระธรรมที่ประกอบด้วยคุณมีพระธรรมอันพระองค์ตรัสไว้ดีแล้วเป็นต้น เป็นสิ่งที่พึงบูชาด้วยการระลึกถึงตามความเป็นจริง ตามพระดำรัสที่ว่า 'พึงสักการะเคารพพระธรรมนั้นแหละ อาศัยอยู่' (สํ. ส. 1.173; องฺ. จตุกฺก. 4.21), คือพึงบูชาโดยประการทั้งปวงด้วยกาย วาจา และใจ, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'บูชาพระสัทธรรมของพระองค์'. ในคำว่า Sirīmato นี้ ท่านกล่าวว่า คำว่า สิริ เป็นชื่อของปัญญาและบุญ. อีกอย่างหนึ่ง ความถึงพร้อมด้วยความงามแห่งสรีระเป็นต้นที่เกิดจากบุญ ย่อมอาศัยอยู่ในบุคคลผู้ทำบุญ หรืออันบุคคลผู้ทำบุญอาศัยใช้สอย จึงเรียกว่า 'สิริ', และสิรินั้นมีอยู่ในพระผู้มีพระภาคอย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่า 'ผู้มีสิริ', ของพระผู้มีพระภาคผู้มีสิรินั้น.

၇. နိပစ္စကာရဿာတိ ပဏာမကိရိယာယ. အာနုဘာဝေနာတိ ဗလေန. သောသေတွာတိ သုက္ခာပေတွာ အန္တရဓာပေတွာ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ သမ္ဗန္ဓော. အန္တရာယေတိ အတ္ထပ္ပကာသနဿ ဥပဃာတကေ. အသေသတောတိ နိဿေသေ သကလေ.

๗. คำว่า Nipaccakārassā หมายถึง แห่งการกระทำความนอบน้อม. คำว่า Ānubhāvena หมายถึง ด้วยกำลัง. คำว่า Sosetvā (ทำให้แห้งแล้ว) มีความเชื่อมโยงกับคำว่า 'จะประกาศเนื้อความ' โดยหมายถึง ทำให้เหือดแห้งไป คือทำให้หายไป. คำว่า Antarāye หมายถึง สิ่งที่ขัดขวางการประกาศเนื้อความ. คำว่า Asesato หมายถึง โดยไม่เหลือ คือทั้งหมด.

၈. ဣဒါနိ အဘိဓမ္မဿ ဂမ္ဘီရတ္ထတ္တာ အတ္ထပ္ပကာသနဿ ဒုက္ကရဘာဝံ ဒီပေတုံ ‘‘ဝိသုဒ္ဓါစာရသီလေနာ’’တိအာဒိနာ အဘိယာစနံ ဒဿေတိ. ထုလ္လစ္စယာဒိဝိသုဒ္ဓိယာ ဝိသုဒ္ဓါစာရော, ပါရာဇိကသံဃာဒိသေသဝိသုဒ္ဓိယာ ဝိသုဒ္ဓသီလော. စာရိတ္တဝါရိတ္တဝိသုဒ္ဓိယာ [Pg.10] ဝါ ဝိသုဒ္ဓါစာရသီလော, တေန. သက္ကစ္စန္တိ စိတ္တိံ ကတွာ. အဘိယာစိတောတိ အဘိမုခံ ယာစိတော. တေန အနာဒရိယံ အတ္ထပ္ပကာသနေ ကာတုံ အသက္ကုဏေယျံ ဒဿေတိ.

๘. บัดนี้ เพื่อแสดงความยากลำบากในการประกาศเนื้อความ เพราะความที่พระอภิธรรมมีเนื้อความลึกซึ้ง จึงแสดงการอ้อนวอนด้วยคำมีอาทิว่า 'visuddhācārasīlena' (ด้วยอาจาระและศีลอันบริสุทธิ์). ชื่อว่ามีอาจาระบริสุทธิ์ เพราะความบริสุทธิ์จากอาบัติถุลลัจจัยเป็นต้น, ชื่อว่ามีศีลบริสุทธิ์ เพราะความบริสุทธิ์จากอาบัติปาราชิกและสังฆาทิเสสเป็นต้น. หรือชื่อว่ามีอาจาระและศีลบริสุทธิ์ เพราะความบริสุทธิ์แห่งจาริตศีลและวาริตศีล, ด้วยอาจาระและศีลนั้น. คำว่า Sakkaccaṃ หมายถึง กระทำความเคารพ. คำว่า Abhiyācito หมายถึง ถูกอ้อนวอนต่อหน้า. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงถึงความไม่สามารถจะกระทำความไม่เอื้อเฟื้อในการประกาศเนื้อความได้.

၉. ဣဒါနိ ယဿ အတ္ထံ ပကာသေတုကာမော, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယံ ဒေဝဒေဝေါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယန္တိ အဘိဓမ္မံ. ဒေဝဒေဝေါတိ ဝိသုဒ္ဓိသမ္မုတိဥပပတ္တိဒေဝါနံ ဒေဝေါ. လောကေ ဟိ ယေ ‘‘သရဏံ ပရာယဏ’’န္တိ ဂန္တဗ္ဗာ ဂတိဘူတာ, တေ ‘‘ဒေဝါ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, ဘဂဝါ စ သဗ္ဗဒေဝါနံ ဂတိဘူတောတိ. နယတောတိ သင်္ခေပတော. သမာစိက္ခီတိ သမ္မာ အာစိက္ခိ ယထာ ထေရော ဗုဇ္ဈတိ. ဝေနေယျသတ္တေ ဝိနေတီတိ ဝိနာယကော, နာယကဝိရဟိတော ဝါ, သယမ္ဘူတိ အတ္ထော.

๙. บัดนี้ เพื่อแสดงเนื้อความที่ประสงค์จะประกาศ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'yaṃ devadevo' (พระอภิธรรมใดที่เทพยิ่งกว่าเทพ). ในคำนั้น คำว่า Yaṃ หมายถึง พระอภิธรรม. คำว่า Devadevo หมายถึง เทพของวิสุทธิเทพ สมมติเทพ และอุปปัตติเทพ. ด้วยว่าในโลก ชนเหล่าใดที่ผู้คนพึงไปหาว่าเป็นที่พึ่ง เป็นที่ไปถึง ชนเหล่านั้นเรียกว่า 'เทพ', และพระผู้มีพระภาคเป็นที่ไปถึงของเทพทั้งปวง. คำว่า Nayato หมายถึง โดยย่อ. คำว่า Samācikkhi หมายถึง ตรัสบอกโดยชอบ คือเพื่อให้พระเถระเข้าใจ. ชื่อว่า Vināyako เพราะย่อมแนะนำเวไนยสัตว์, หรือชื่อว่า วินายกะ เพราะเป็นผู้ปราศจากผู้นำอื่นยิ่งกว่า คือเป็นพระสยัมภู.

၁၀-၁၂. ယဉ္စာတိ ယဉ္စ အဘိဓမ္မံ ဘိက္ခူနံ ပယိရုဒါဟာသီတိ သမ္ဗန္ဓော. ပယိရုဒါဟာသီတိ ကထေသိ. ဣတီတိ ဣမိနာ အနုက္ကမေန. ‘‘ယော ဓာရိတော’’တိ ယန္တိ ဥပယောဂဝသေန ဝုတ္တော ယံ-သဒ္ဒေါ ဓာရိတောတိ ပစ္စတ္တေန သမ္ဗဇ္ဈမာနော ပစ္စတ္တဝသေန ပရိဏမတိ, တသ္မာ ယော ဓာရိတော, ယော စ သင်္ဂီတော, တဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ဝေဒေန ပညာယ ဤဟတိ ပဝတ္တတီတိ ဝေဒေဟော, တေန မုနိနာ. အဘိဏှသောတိ ဗဟုသော. အဘိဓမ္မဿာတိ ဧတံ ‘‘အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ဧတေန ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣဒါနိ ယော အတ္ထပ္ပကာသနဿ နိဿယော, တံ ဒဿေတုံ ‘‘အာဒိတော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာဒိတောတိ အာဒိမှိ ပဌမသင်္ဂီတိယံ.

๑๐-๑๒. คำว่า "ยัญจ" มีความสัมพันธ์กับคำว่า "ยัญจ อภิธัมมัง ภิกขูนัง ปยิรุทาหาสิ" (ซึ่งพระอภิธรรมใด พระองค์ทรงแสดงแก่ภิกษุทั้งหลาย). คำว่า "ปยิรุทาหาสิ" หมายถึง ทรงแสดงแล้ว. คำว่า "อิติ" (ดังนี้) หมายถึง โดยลำดับนี้. คำว่า "โย ธาริโต" (อันใดทรงจำไว้) นั้น คำว่า "ยัง" ที่กล่าวโดยเป็นอุปโยค (กรรม) เมื่อสัมพันธ์กับคำว่า "ธาริโต" โดยเป็นปัจจัตตะ (ประธาน) ย่อมแปรไปโดยเป็นปัจจัตตะ (ประธาน) เพราะฉะนั้น พึงประกอบความว่า "เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรมใดที่ทรงจำไว้ และที่สังคายนาไว้". คำว่า "เวเทโห" หมายถึง ผู้ดำเนินไป (อีหติ) ด้วยเวทะ (ความรู้) คือปัญญา, โดยพระมุนีนั้น. คำว่า "อภิณหโส" หมายถึง บ่อยๆ. คำว่า "อภิธัมมัสสะ" (แห่งพระอภิธรรม) นี้ พึงประกอบกับคำว่า "อัตถัง ปะกาสะยิสสามิ" (จักประกาศอรรถ). บัดนี้ เพื่อแสดงซึ่งที่อาศัยแห่งการประกาศอรรถใด จึงกล่าวคำว่า "อาทิโต" (ในเบื้องต้น) เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า "อาทิโต" หมายถึง ในเบื้องต้น คือในการสังคายนาครั้งที่หนึ่ง.

၁၃. ယာ အဋ္ဌကထာ သင်္ဂီတာ, ကဿ ပန သာ အဋ္ဌကထာတိ? အညဿ ဝုတ္တဿ အဘာဝါ ‘‘ယဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ဝုတ္တံ, အဓိကာရဝသေန ‘‘တဿ အဘိဓမ္မဿာ’’တိ ဝိညာယတိ. သင်္ဂီတာတိ အတ္ထံ ပကာသေတုံ ယုတ္တဋ္ဌာနေ ‘‘အယံ ဧတဿ အတ္ထော, အယံ ဧတဿ အတ္ထော’’တိ သင်္ဂဟေတွာ ဝုတ္တာ, ပစ္ဆာပိ စ ဒုတိယတတိယသင်္ဂီတီသု အနုသင်္ဂီတာ.

๑๓. อรรถกถาใดที่สังคายนาไว้, อรรถกถานั้นเป็นของใครเล่า? เพราะไม่มีการกล่าวถึงสิ่งอื่น จึงกล่าวว่า "เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรมใด" โดยเป็นอำนาจแห่งอธิการ (เรื่องที่กำลังกล่าวถึง) จึงพึงทราบว่า "แห่งพระอภิธรรมนั้น". คำว่า "สังคีตา" (สังคายนาแล้ว) หมายถึง กล่าวรวบรวมไว้ในที่ที่ควรประกาศอรรถว่า "อรรถนี้เป็นของบทนี้, อรรถนี้เป็นของบทนี้" และสังคายนาสืบต่อมาในการสังคายนาครั้งที่สองและสามด้วย.

၁၄-၁၆. အဘိသင်္ခတာတိ ရစိတာ. တတောတိ အဋ္ဌကထာတော. တန္တိနယာနုဂန္တိ တန္တိဂတိံ အနုဂတံ. ဘာသန္တိ မာဂဓဘာသံ. နိကာယန္တရလဒ္ဓီဟီတိ အန္တရန္တရာ အနုပ္ပဝေသိတာဟိ. အသမ္မိဿန္တိ အဝေါကိဏ္ဏံ. အနာကုလန္တိ သနိကာယေပိ အနာဝိလံ ပရိစ္ဆိန္နံ. အသမ္မိဿော အနာကုလော စ ယော မဟာဝိဟာရဝါသီနံ အတ္ထဝိနိစ္ဆယော, တံ ဒီပယန္တော အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ[Pg.11]. ဧတေန တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရာဒီဟိ ဝုတ္တော ထေရဝါဒေါပိ သင်္ဂဟိတော ဟောတိ. အထ ဝါ တမ္ဗပဏ္ဏိဘာသံ အပနေတွာ မာဂဓဘာသဉ္စ အာရောပေတွာ ပကာသိယမာနော ယော အဘိဓမ္မဿ အတ္ထော အသမ္မိဿော အနာကုလောယေဝ စ ဟောတိ မဟာဝိဟာရဝါသီနဉ္စ ဝိနိစ္ဆယဘူတော, တံ အတ္ထံ ‘‘ဧသော မဟာဝိဟာရဝါသီနံ ဝိနိစ္ဆယော’’တိ ဒီပယန္တော ပကာသယိဿာမိ. တပ္ပကာသနေနေဝ ဟိ သော တထာ ဒီပိတော ဟောတီတိ.

๑๔-๑๖. คำว่า "อภิสังขตา" หมายถึง รจนาไว้แล้ว. คำว่า "ตโต" (จากนั้น) หมายถึง จากอรรถกถา. คำว่า "ตันตินยานุคัง" หมายถึง เป็นไปตามแนวแห่งพระบาลี. คำว่า "ภาสัง" หมายถึง ภาษามาคธ. คำว่า "นิกายันตรลัทธีหิ" หมายถึง ด้วยลัทธิของนิกายอื่นที่แทรกเข้ามาเป็นครั้งคราว. คำว่า "อสัมมิสสัง" หมายถึง ไม่ปะปนกัน. คำว่า "อนากุลัง" หมายถึง ไม่สับสน คือกำหนดได้ชัดเจนแม้ในนิกายของตน. เราจักประกาศอรรถโดยแสดงซึ่งอรรถวินิจฉัยของพระมหาวิหารวาสีทั้งหลายที่ไม่ปะปนและไม่สับสน. ด้วยเหตุนี้ พระเถรวาทที่กล่าวโดยพระติปิฏกจุฬนาคเถระเป็นต้น ก็ย่อมสงเคราะห์เข้าไว้ด้วย. อีกอย่างหนึ่ง เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรมใดที่ประกาศโดยการนำภาษาลังกาออกไป และนำภาษามาคธเข้ามาใส่ ซึ่งเป็นอรรถที่ไม่ปะปนและไม่สับสน และเป็นวินิจฉัยของพระมหาวิหารวาสีทั้งหลาย โดยแสดงว่า "นี่คือวินิจฉัยของพระมหาวิหารวาสีทั้งหลาย". เพราะการประกาศนั้นนั่นเอง อรรถนั้นจึงชื่อว่าถูกแสดงแล้วอย่างนั้น.

၁၇. တောသယန္တော ဝိစက္ခဏေတိ ဝိစက္ခဏေ တောသယန္တော ဂဟေတဗ္ဗံ ဂဟေတွာနာတိ ဧဝံ ယောဇေတွာ ‘‘ဂဟေတဗ္ဗဋ္ဌာနေယေဝ ဂဟိတံ သုဋ္ဌု ကတ’’န္တိ ဧဝံ တောသယန္တောတိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. ဧဝံ သတိ ဂဟေတဗ္ဗဂ္ဂဟဏေနေဝ တောသနံ ကတံ, န အညေန အတ္ထပ္ပကာသနေနာတိ ဧတံ အာပဇ္ဇေယျ. တောသယန္တော အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ ဧဝံ ပန ယောဇနာယ သတိ ဂဟေတဗ္ဗဂ္ဂဟဏံ အညဉ္စ သဗ္ဗံ အတ္ထပ္ပကာသနံ ဟောတီတိ သဗ္ဗေန တေန တောသနံ ကတံ ဟောတိ, တသ္မာ တောသယန္တော အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ ယုတ္တရူပါ.

๑๗. คำว่า "โตสะยันโต วิจักขเณ" (ยังผู้ฉลาดให้ยินดี) นั้น พวกอาจารย์กล่าวอรรถว่า "ยังผู้ฉลาดให้ยินดี" โดยประกอบความว่า "เมื่อถือเอาสิ่งที่ควรถือเอาแล้ว" ดังนี้ว่า "สิ่งที่ถือเอาในที่ที่ควรถือเอาเท่านั้น ทำได้ดีแล้ว" ดังนี้ จึงยังผู้ฉลาดให้ยินดี. เมื่อเป็นเช่นนี้ การยังผู้ฉลาดให้ยินดีก็ทำได้ด้วยการถือเอาสิ่งที่ควรถือเอาเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยการประกาศอรรถอื่น ดังนี้ พึงถึงซึ่งข้อนี้. แต่เมื่อมีการประกอบความว่า "เราจักประกาศอรรถโดยยังผู้ฉลาดให้ยินดี" ดังนี้ การถือเอาสิ่งที่ควรถือเอา และการประกาศอรรถอื่นทั้งหมด ย่อมเป็นการยังผู้ฉลาดให้ยินดีด้วยสิ่งนั้นทั้งหมด เพราะฉะนั้น การประกอบความว่า "โตสะยันโต อัตถัง ปะกาสะยิสสามิ" (เราจักประกาศอรรถโดยยังผู้ฉลาดให้ยินดี) จึงเหมาะสม.

၁၈-၂၀. ဣဒါနိ ယံ အတ္ထပ္ပကာသနံ ကတ္တုကာမော, တဿ မဟတ္တံ ပရိဟရိတုံ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနာနီ’’တိအာဒိမာဟ. အတ္ထဝဏ္ဏနန္တိ ဧတ္ထ ဝဏ္ဏနာ နာမ ဝိဝရိတွာ ဝိတ္ထာရေတွာ ဝစနံ. ဣတီတိ ‘‘အပနေတွာ တတော ဘာသ’’န္တိ ဧဝမာဒိနာ ယထာဒဿိတပ္ပကာရေန. ဣတိ သောတူနံ ဥဿာဟုပ္ပာဒနဿ ဟေတုံ ဒဿေတိ. အဘိဓမ္မကထန္တိ အဘိဓမ္မဋ္ဌကထံ. နိသာမေထာတိ သုဏာထ. ဣဒါနိ အဝဿံ အယံ သောတဗ္ဗာယေဝါတိ ဒဠှံ ဥဿာဟေန္တော အာဟ ‘‘ဒုလ္လဘာ ဟိ အယံ ကထာ’’တိ.

๑๘-๒๐. บัดนี้ เพื่อรักษาความสำคัญของการประกาศอรรถใดที่ประสงค์จะทำ จึงกล่าวคำว่า "กัมมัฏฐานานิ" (กรรมฐานทั้งหลาย) เป็นต้น. ในคำว่า "อัตถวัณณนัง" (การพรรณนาอรรถ) นี้ คำว่า "วัณณนา" หมายถึง การกล่าวโดยเปิดเผยและขยายความ. คำว่า "อิติ" (ดังนี้) หมายถึง โดยประการที่แสดงไว้แล้ว มีคำว่า "อัปปะเนตวา ตะโต ภาสัง" (นำภาษาจากนั้นออกไป) เป็นต้น. ดังนี้ ย่อมแสดงเหตุแห่งการยังความอุตสาหะให้เกิดขึ้นแก่ผู้ฟัง. คำว่า "อภิธัมมะกะถัง" (เรื่องพระอภิธรรม) หมายถึง อภิธัมมัตถกถา. คำว่า "นิสาเมถะ" (จงฟัง) หมายถึง จงฟัง. บัดนี้ เมื่อเร่งเร้าอย่างหนักแน่นว่า "เรื่องนี้พึงฟังอย่างแน่นอน" จึงกล่าวว่า "เรื่องนี้หายากแท้".

ဝီသတိဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาคาถา ๒๐ จบลงแล้ว.

နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ

การพรรณนานิทานกถา

အဋ္ဌသာလိနိံ တာဝ ဝဏ္ဏေန္တေဟိ အာစရိယေဟိ တဿာ သန္နိဝေသော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော. တသ္မာ ဣဒံ ဝုစ္စတိ –

เมื่ออาจารย์ทั้งหลายพรรณนาอรรถสาลินีอยู่ พึงแสดงการจัดวาง (สันนิวาส) ของอรรถสาลินีนั้น. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวคำนี้ว่า –

‘‘ဝစနတ္ထော ပရိစ္ဆေဒေါ, သန္နိဝေသော စ ပါဠိယာ;

သာဂရေဟိ တထာ စိန္တာ, ဒေသနာဟိ ဂမ္ဘီရတာ.

"อรรถแห่งบท การกำหนด การจัดวางแห่งพระบาลี ความคิดด้วยสาครทั้งหลาย ความลึกซึ้งด้วยเทศนาทั้งหลาย.

‘‘ဒေသနာယ [Pg.12] သရီရဿ, ပဝတ္တိဂ္ဂဟဏံ တထာ;

ထေရဿ ဝါစနာမဂ္ဂ-တပ္ပဘာဝိတတာပိ စ.

"การถือเอาการเป็นไปแห่งกายแห่งเทศนา และความเป็นไปตามแนวการสาธยายของพระเถระนั้นด้วย.

‘‘ပဋိဝေဓာ တထာ ဗုဒ္ဓ-ဝစနာဒီဟိ အာဒိတော;

အာဘိဓမ္မိကဘာဝဿ, သာဓနံ သဗ္ဗဒဿိနော.

"การแทงตลอด และการยังความเป็นผู้รู้แจ้งอภิธรรมของพระสัพพัญญูให้สำเร็จด้วยพุทธพจน์เป็นต้นในเบื้องต้น.

‘‘ဝိနယေနာထ ဂေါသိင်္ဂ-သုတ္တေန စ မဟေသိနာ;

ဘာသိတတ္တဿ သံသိဒ္ဓိ, နိဒါနေန စ ဒီပိတာ.

"ความสำเร็จแห่งการที่พระมเหสีทรงแสดงไว้ด้วยพระวินัยและโคสิงคสูตร และแสดงไว้ด้วยนิทาน.

‘‘ပကာသေတွာ ဣမံ သဗ္ဗံ, ပဋိညာတကထာ ကတာ;

အဋ္ဌသာလိနိယာ ဧတံ, သန္နိဝေသံ ဝိဘာဝယေ’’တိ.

"เมื่อประกาศทั้งหมดนี้แล้ว เรื่องที่ปฏิญญาไว้ก็สำเร็จแล้ว พึงแสดงการจัดวางนี้ในอรรถสาลินี."

ဝစနတ္ထဝိဇာနနေန ဝိဒိတာဘိဓမ္မသာမညတ္ထဿ အဘိဓမ္မကထာ ဝုစ္စမာနာ သောဘေယျာတိ အဘိဓမ္မပရိဇာနနမေဝ အာဒိမှိ ယုတ္တရူပန္တိ တဒတ္ထံ ပုစ္ဆတိ ‘‘တတ္ထ ကေနဋ္ဌေန အဘိဓမ္မော’’တိ. တတ္ထ တတ္ထာတိ ‘‘အဘိဓမ္မဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ယဒိဒံ ဝုတ္တံ, တသ္မိံ. ‘‘ယဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ပဋိညာတံ, သော အဘိဓမ္မော ကေနဋ္ဌေန အဘိဓမ္မောတိ အတ္ထော. တတ္ထာတိ ဝါ ‘‘အဘိဓမ္မကထ’’န္တိ ဧတသ္မိံ ဝစနေ ယော အဘိဓမ္မော ဝုတ္တော, သော ကေနဋ္ဌေန အဘိဓမ္မောတိ အတ္ထော. ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌေနာတိ ဧတ္ထ ဓမ္မော အတိရေကော ဓမ္မာတိရေကော, သုတ္တန္တာဓိကာ ပါဠီတိ အတ္ထော. ဓမ္မော ဝိသေသော ဓမ္မဝိသေသော ဓမ္မာတိသယော, ဝိစိတ္တာ ပါဠီတိ အတ္ထော, ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသာ ဧဝ အတ္ထော ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌော. ဒွိန္နမ္ပိ အတ္ထာနံ အဘိဓမ္မသဒ္ဒဿ အတ္ထဘာဝေန သာမညတော ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ‘‘အဘိက္ကမန္တိ, အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ’’တိအာဒီသု ဝိယ အတိရေကဝိသေသဋ္ဌဒီပကော အဘိသဒ္ဒေါ, တသ္မာ အယမ္ပိ ဓမ္မော ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌေန ‘‘အဘိဓမ္မော’’တိ ဝုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

เพราะว่าเมื่อรู้ความหมายทั่วไปของพระอภิธรรมด้วยการรู้ความหมายของบทแล้ว เรื่องพระอภิธรรมที่กล่าวอยู่ย่อมงดงาม เพราะฉะนั้น การรู้พระอภิธรรมเท่านั้นจึงเหมาะสมในเบื้องต้น จึงถามถึงความหมายนั้นว่า "ในคำเหล่านั้น พระอภิธรรมเป็นอภิธรรมด้วยอรรถว่าอะไร?" คำว่า "ตัตถะ ตัตถะ" (ในคำเหล่านั้น) หมายถึง ในคำที่กล่าวไว้ว่า "เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรม". พระอภิธรรมใดที่ปฏิญญาไว้ว่า "เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรมนั้น" พระอภิธรรมนั้นเป็นอภิธรรมด้วยอรรถว่าอะไร? ดังนี้คือความหมาย. หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า "ตัตถะ" (ในคำเหล่านั้น) หมายถึง ในคำว่า "อภิธัมมะกะถา" (เรื่องพระอภิธรรม) พระอภิธรรมใดที่กล่าวไว้ พระอภิธรรมนั้นเป็นอภิธรรมด้วยอรรถว่าอะไร? ดังนี้คือความหมาย. ในคำว่า "ธัมมาติเรกธัมมวิเสสัฏเฐนะ" (ด้วยอรรถว่าธรรมอันยิ่งและธรรมอันวิเศษ) นี้ คำว่า "ธัมโม อติเรโก" (ธรรมอันยิ่ง) คือ "ธัมมาติเรโก" (ธรรมอันยิ่ง), หมายถึง พระบาลีที่ยิ่งกว่าพระสูตร. คำว่า "ธัมโม วิเสโส" (ธรรมอันวิเศษ) คือ "ธัมมวิเสโส" (ธรรมอันวิเศษ) คือ "ธัมมาติสะโย" (ธรรมอันประเสริฐ), หมายถึง พระบาลีที่วิจิตร, อรรถว่าธรรมอันยิ่งและธรรมอันวิเศษนั่นเอง คืออรรถว่าธรรมอันยิ่งและธรรมอันวิเศษ. การกล่าวด้วยเอกพจน์ได้ทำไว้โดยความหมายทั่วไปของการเป็นอรรถของคำว่า "อภิธรรม" ของอรรถทั้งสอง. เพราะฉะนั้น เพราะอภิศัพท์เป็นเครื่องแสดงอรรถว่ายิ่งและวิเศษ เหมือนในคำว่า "อภิกกมันติ" (ก้าวล่วงไป) "อภิกกันตะวัณณา" (มีวรรณะอันงามยิ่ง) เป็นต้น เพราะฉะนั้น ธรรมนี้ก็ชื่อว่า "อภิธรรม" ด้วยอรรถว่าธรรมอันยิ่งและธรรมอันวิเศษ ดังนี้คือความสัมพันธ์.

တတ္ထ သိယာ – ‘‘အဘိက္ကမန္တိ, အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ’’တိ ဧတ္ထ ဓာတုသဒ္ဒဿ ပုရတော ပယုဇ္ဇမာနော အဘိသဒ္ဒေါ ကိရိယာယ အတိရေကဝိသေသဘာဝဒီပကော ဟောတီတိ ယုတ္တံ ဥပသဂ္ဂဘာဝတော, ဓမ္မသဒ္ဒေါ ပန န ဓာတုသဒ္ဒေါတိ ဧတသ္မာ ပုရတော အဘိသဒ္ဒေါ ပယောဂမေဝ နာရဟတိ. အထာပိ ပယုဇ္ဇေယျ, ကိရိယာဝိသေသကာ ဥပသဂ္ဂါ, န စ ဓမ္မော ကိရိယာတိ ဓမ္မဿ အတိရေကဝိသေသဘာဝဒီပနံ န ယုတ္တန္တိ? နော န ယုတ္တံ. အညဿပိ ဟိ ဥပသဂ္ဂဿ အဓာတုသဒ္ဒါ [Pg.13] ပုရတော ပယုဇ္ဇမာနဿ အကိရိယာယပိ အတိရေကဝိသေသဘာဝဒီပကဿ ဒဿနတောတိ ဧတမတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ အတိဆတ္တာဒိဥဒါဟရဏံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ. ဧဝမေဝါတိ ယထာ ဆတ္တာတိရေကဆတ္တဝိသေသာဒိအတ္ထေန အတိဆတ္တာဒယော ဟောန္တိ အတိသဒ္ဒဿ ဥပသဂ္ဂဿ အဓာတုသဒ္ဒဿပိ ပုရတော ပယုဇ္ဇမာနဿ အကိရိယာယ စ တဗ္ဘာဝဒီပကတ္တာ, ဧဝမယမ္ပိ ဓမ္မော ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌေန ‘‘အဘိဓမ္မော’’တိ ဝုစ္စတိ အဘိ-သဒ္ဒဿ ဥပသဂ္ဂဿ အဓာတုသဒ္ဒဿပိ ပုရတော ပယုဇ္ဇမာနဿ အကိရိယာယ စ တဗ္ဘာဝဒီပကတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော.

ในเรื่องนั้น พึงมีคำถามว่า – ในคำว่า “อภิกฺกมนฺติ” (ก้าวไป) และ “อภิกฺกนฺตวณฺณา” (มีวรรณะงามยิ่ง) นี้ อภิศัพท์ที่ใช้ข้างหน้าธาตุศัพท์ ย่อมเป็นเครื่องแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของกิริยา ย่อมสมควรเพราะเป็นอุปสัค แต่ธรรมศัพท์ไม่ใช่ธาตุศัพท์ เพราะเหตุนั้น อภิศัพท์จึงไม่ควรใช้ข้างหน้าเลย ถึงแม้จะใช้ อุปสัคทั้งหลายเป็นเครื่องวิเศษของกิริยา และธรรมก็ไม่ใช่กิริยา เพราะเหตุนั้น การแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของธรรมจึงไม่สมควรใช่ไหม? ไม่ใช่ว่าไม่สมควร เพราะว่า แม้อุปสัคอื่นที่ใช้ข้างหน้าอธาตุศัพท์ ก็ปรากฏเป็นเครื่องแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของอากิริยา (สิ่งที่ไม่ใช่กิริยา) ได้ เพราะเหตุนั้น เพื่อจะแสดงอรรถนี้ จึงยกตัวอย่าง “อติฉตฺต” (ร่มอันยิ่ง) เป็นต้น มาแสดงแล้วกล่าวว่า “ยถา” (เหมือนอย่าง) เป็นต้น เหมือนอย่างนั้นแล คือ เหมือนอย่างที่คำว่า “อติฉตฺต” เป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยอรรถว่า ร่มอันยิ่ง ร่มอันพิเศษยิ่ง เพราะอติศัพท์ซึ่งเป็นอุปสัคที่ใช้ข้างหน้าอธาตุศัพท์ ก็เป็นเครื่องแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของอากิริยาได้ ฉันใด ธรรมนี้ก็เหมือนกัน ย่อมถูกเรียกว่า “อภิธรรม” โดยอรรถว่า ธรรมอันยิ่ง ธรรมอันพิเศษยิ่ง เพราะอภิศัพท์ซึ่งเป็นอุปสัคที่ใช้ข้างหน้าอธาตุศัพท์ ก็เป็นเครื่องแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของอากิริยาได้ ฉันนั้น นี้เป็นอธิบาย.

ဧကဒေသေနေဝ ဝိဘတ္တာတိ ‘‘ကတမေ စ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စက္ခန္ဓာ? ရူပက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏက္ခန္ဓော. ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, ရူပက္ခန္ဓော? ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာ…ပေ… သန္တိကေ ဝါ, အယံ ဝုစ္စတိ ရူပက္ခန္ဓော’’တိဧဝမာဒိနာ (သံ. နိ. ၃.၄၈; ဝိဘ. ၂) ဥဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသမတ္တေနေဝ ဝိဘတ္တာ, ‘‘တတ္ထ ကတမံ ရူပံ အတီတ’’န္တိဧဝမာဒိနာ (ဝိဘ. ၃) ပဋိနိဒ္ဒေသဿ အဘိဓမ္မဘာဇနီယဿ ပဉှပုစ္ဆကဿ စ အဘာဝါ န နိပ္ပဒေသေန. အဘိဓမ္မံ ပတွာ ပန…ပေ… နိပ္ပဒေသတောဝ ဝိဘတ္တာ, တသ္မာ အယမ္ပိ ဓမ္မော ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌေန ‘‘အဘိဓမ္မော’’တိ ဝုစ္စတိ နိပ္ပဒေသာနံ တိဏ္ဏမ္ပိ နယာနံ အတိရေကပါဠိဘာဝတော ဝိသေသပါဠိဘာဝတော စာတိ အဓိပ္ပာယော. သုတ္တန္တေ ဗာဝီသတိယာ ဣန္ဒြိယာနံ ဧကတော အနာဂတတ္တာ ဣန္ဒြိယဝိဘင်္ဂေ သုတ္တန္တဘာဇနီယံ နတ္ထိ. ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ သမ္ဘဝန္တီ’’တိအာဒိနာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေ တဿ တဿ ပစ္စယဓမ္မဿ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာနံ ပစ္စယဘာဝေါ ဥဒ္ဒိဋ္ဌော, ဥဒ္ဒိဋ္ဌဓမ္မာနဉ္စ ကုသလာဒိဘာဝေါ ပုစ္ဆိတွာ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗော, န စေတ္ထ ‘‘အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တော ဥဒ္ဒေသော အတ္ထီတိ ပဉှပုစ္ဆကံ နတ္ထိ. သုတ္တန္တေ ပဉ္စ သိက္ခာပဒါနိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနိ ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏီတိအာဒီနိ. သာ ပန ဝေရမဏီ ယဒိ သဘာဝကိစ္စာဒိဝသေန ဝိဘဇီယေယျ, ‘‘အာရတိ ဝိရတီ’’တိအာဒိနာ အဘိဓမ္မဘာဇနီယမေဝ ဟောတိ. အထာပိ စိတ္တုပ္ပာဒဝသေန ဝိဘဇီယေယျ, တထာပိ အဘိဓမ္မဘာဇနီယမေဝ ဟောတိ. အညော ပန ဝေရမဏီနံ ဝိဘဇိတဗ္ဗပ္ပကာရော နတ္ထိ, ယေန ပကာရေန သုတ္တန္တဘာဇနီယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. တသ္မာ သိက္ခာပဒဝိဘင်္ဂေ သုတ္တန္တဘာဇနီယံ နတ္ထိ.

จำแนกโดยส่วนเดียว คือ ในพระสูตรจำแนกโดยการยกหัวข้อและอธิบายเท่านั้น ด้วยบทมีอาทิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ขันธ์ ๕ เป็นไฉน? รูปขันธ์…ฯลฯ…วิญญาณขันธ์. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปขันธ์เป็นไฉน? รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต…ฯลฯ…หรือปัจจุบัน นี้เรียกว่ารูปขันธ์” ดังนี้ (สํ. นิ. 3.48; วิภงฺค. 2) ไม่ได้จำแนกโดยไม่เหลือส่วน เพราะไม่มีการอธิบายซ้ำ (ปฏินิทเทส) ไม่มีอภิธรรมภาชนีย์ และไม่มีการถามปัญหา ด้วยบทมีอาทิว่า “ในรูปนั้น รูปที่เป็นอดีตเป็นไฉน” ดังนี้ (วิภงฺค. 3) แต่เมื่อถึงอภิธรรมแล้ว…ฯลฯ…จำแนกโดยไม่เหลือส่วนเลย เพราะเหตุนั้น ธรรมนี้ก็ถูกเรียกว่า “อภิธรรม” โดยอรรถว่า ธรรมอันยิ่ง ธรรมอันพิเศษยิ่ง เพราะเป็นพระบาลีอันยิ่ง เป็นพระบาลีอันพิเศษยิ่งของนัยทั้ง ๓ ที่ไม่เหลือส่วน นี้เป็นอธิบาย. ในพระสูตร อินทรีย์ ๒๒ ไม่ได้มาพร้อมกัน เพราะเหตุนั้น ในอินทริยวิภังค์จึงไม่มีสุตตันตภาชนีย์. ในปฏิจจสมุปบาท ด้วยบทมีอาทิว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายย่อมเกิด” ดังนี้ ได้แสดงความเป็นปัจจัยของปัจจัยธรรมนั้นๆ แก่ปัจจยุปปันนธรรมทั้งหลาย และธรรมที่แสดงแล้วนั้น พึงถามและตอบความเป็นกุศลเป็นต้น แต่ในที่นี้ไม่มีการยกหัวข้อที่กล่าวไว้ว่า “อวิชชาสังขาร” ดังนี้ เพราะเหตุนั้น จึงไม่มีการถามปัญหา. ในพระสูตร ได้แสดงสิกขาบท ๕ มีปาณาติปาตา เวรมณี (เจตนาเครื่องงดเว้นจากการฆ่าสัตว์) เป็นต้น. แต่เวรมณีนั้น หากจะจำแนกโดยความเป็นสภาวะและกิจเป็นต้น ก็ย่อมเป็นอภิธรรมภาชนีย์เท่านั้น ด้วยบทมีอาทิว่า “อารติ วิรติ” (ความงดเว้น ความเว้นขาด) เป็นต้น. ถึงแม้จะจำแนกโดยอาศัยจิตตุปบาท ก็ย่อมเป็นอภิธรรมภาชนีย์เท่านั้น. ส่วนการจำแนกเวรมณีอย่างอื่นที่พึงกล่าวว่าเป็นสุตตันตภาชนีย์นั้น ไม่มี. เพราะเหตุนั้น ในสิกขาบทวิภังค์จึงไม่มีสุตตันตภาชนีย์.

ဝစနတ္ထတော အဘိဓမ္မေ ဉာတေ ပရိစ္ဆေဒတော ဉာပေတုံ အာဟ ‘‘ပကရဏပရိစ္ဆေဒတော’’တိအာဒိ. ကတိပယာဝ ပဉှဝါရာ အဝသေသာတိ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂေ အနာဂတာ ဟုတွာ မဟာဓမ္မဟဒယေ အာဂတာ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂဝစနဝသေန [Pg.14] အဝသေသာ ကတိပယာဝ ပဉှဝါရာတိ အတ္ထော. ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟိတာတိ ‘‘အပုဗ္ဗံ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ. အပ္ပမတ္တိကာဝ တန္တိ အဝသေသာတိ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂေ အနာဂန္တွာ မဟာဓမ္မဟဒယေ အာဂတတန္တိတော ယဒိ ပထဝီအာဒီနံ ဝိတ္ထာရကထာ မဟာဓာတုကထာ ရူပကဏ္ဍဓာတုဝိဘင်္ဂါဒီသု, အထ ဓာတုကထာယ ဝိတ္ထာရကထာ ဓာတုကထာယ အနာဂန္တွာ မဟာဓာတုကထာယ အာဂတတန္တိ အပ္ပမတ္တိကာဝါတိ အဓိပ္ပာယော.

เมื่ออภิธรรมเป็นที่รู้แล้วโดยอรรถแห่งบท เพื่อให้รู้โดยปริจเฉท จึงกล่าวว่า “โดยปริจเฉทแห่งปกรณ์” เป็นต้น. คำว่า “ปัญหาพารเหลืออยู่เพียงเล็กน้อย” คือ ปัญหาพารที่ไม่ได้มาในธัมมหทัยวิภังค์ แต่มาในมหาธัมมหทัยนั้น เป็นปัญหาพารที่เหลืออยู่เพียงเล็กน้อยโดยคำกล่าวของธัมมหทัยวิภังค์ นี้เป็นอรรถ. คำว่า “สงเคราะห์ไว้ในที่นี้เท่านั้น” คือ กล่าวว่า “ไม่มีของใหม่”. คำว่า “พระบาลีเหลืออยู่เพียงเล็กน้อย” คือ หากเรื่องราวพิสดารของปฐวีเป็นต้น มีอยู่ในมหาธาตุกถา รูปกัณฑธาตุวิภังค์เป็นต้น ซึ่งเป็นพระบาลีที่ไม่ได้มาในธัมมหทัยวิภังค์ แต่มาในมหาธัมมหทัย และเรื่องราวพิสดารของธาตุกถา ซึ่งเป็นพระบาลีที่ไม่ได้มาในธาตุกถา แต่มาในมหาธาตุกถา ก็เป็นพระบาลีเพียงเล็กน้อย นี้เป็นอธิบาย.

ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘သာဝကဘာသိတတ္တာ ဆဍ္ဍေထ န’’န္တိ, တံ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝဒဿနေန ပဋိသေဓေတုံ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. စတူသု ပဉှေသူတိ ‘‘ဥပလဗ္ဘတိ နုပလဗ္ဘတီ’’တိ ပဋိညာယ ဂဟိတာယ ပဋိက္ခေပဂဟဏတ္ထံ ‘‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော’’တိ ဝုတ္တံ သစ္စိကဋ္ဌံ နိဿယံ ကတွာ ဥပါဒါယ ပဝတ္တာ ဒွေပိ ပဉ္စကာ ဧကော ပဉှော, ‘‘သဗ္ဗတ္ထာ’’တိ သရီရံ သဗ္ဗံ ဝါ ဒေသံ ဥပါဒါယ ပဝတ္တာ ဧကော, ‘‘သဗ္ဗဒါ’’တိ ကာလမုပါဒါယ ဧကော, ‘‘သဗ္ဗေသူ’’တိ ယဒိ ခန္ဓာယတနာဒယော ဂဟိတာ, တေ ဥပါဒါယ ပဝတ္တာ, အထ ပန ‘‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗဒါ’’တိ ဧတေဟိ န ကောစိ သစ္စိကဋ္ဌော ဒေသော ကာလော ဝါ အဂ္ဂဟိတော အတ္ထိ, တေ ပန သာမညဝသေန ဂဟေတွာ အနုယောဂေါ ကတော, န ဘေဒဝသေနာတိ ဘေဒဝသေန ဂဟေတွာ အနုယုဉ္ဇိတုံ ‘‘သဗ္ဗေသူ’’တိ ဝုတ္တာ သစ္စိကဋ္ဌဒေသကာလပ္ပဒေသေ ဥပါဒါယ စ ပဝတ္တာ ဧကောတိ ဧတေသု စတူသု. ဒွိန္နံ ပဉ္စကာနန္တိ ဧတ္ထ ‘‘ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတိ…ပေ… မိစ္ဆာ’’တိ ဧကံ, ‘‘ပုဂ္ဂလော နုပလဗ္ဘတိ…ပေ… မိစ္ဆာ’’တိ (ကထာ. ၁၈) ဧကံ, ‘‘တွံ စေ ပန မညသိ…ပေ… ဣဒံ တေ မိစ္ဆာ’’တိ (ကထာ. ၃) ဧကံ, ‘‘ဧသေ စေ ဒုန္နိဂ္ဂဟိတေ…ပေ… ဣဒံ တေ မိစ္ဆာ’’တိ ဧကံ, ‘‘န ဟေဝံ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗေ, တေန ဟိ ယံ နိဂ္ဂဏှာသိ…ပေ… သုကတာ ပဋိပါဒနာ’’တိ (ကထာ. ၁၀) ဧကန္တိ ဧဝံ နိဂ္ဂဟကရဏံ, ပဋိကမ္မကရဏံ, နိဂ္ဂဟဿ သုနိဂ္ဂဟဘာဝံ ဣစ္ဆတော ပဋိညာဌပနေန ပဋိကမ္မဝေဌနံ, ပဋိကမ္မဿ ဒုပ္ပဋိကမ္မဘာဝံ ဣစ္ဆတော တံနိဒဿနေန နိဂ္ဂဟဿ ဒုန္နိဂ္ဂဟဘာဝဒဿနေန နိဂ္ဂဟနိဗ္ဗေဌနံ, အနိဂ္ဂဟဘာဝါရောပနာဒိနာ ဆေဒေါတိ အယံ ဧကော ပဉ္စကော, ယော အဋ္ဌကထာယံ အနုလောမပဉ္စကပဋိကမ္မစတုက္ကနိဂ္ဂဟစတုက္ကဥပနယနစတုက္ကနိဂမနစတုက္က နာမေဟိ သကဝါဒိပုဗ္ဗပက္ခေ အနုလောမပစ္စနီကပဉ္စကောတိ ဝုတ္တော, ပရဝါဒိပုဗ္ဗပက္ခေ စ ဧဝမေဝ ပစ္စနီယာနုလောမပဉ္စကောတိ ဝုတ္တော. ဧဝံ ဒွေ ပဉ္စကာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ သေသပဉှေသုပီတိ အဋ္ဌ ပဉ္စကာ အဋ္ဌမုခါ ဝါဒယုတ္တီတိ [Pg.15] ဝုတ္တာ. ယုတ္တီတိ ဥပါယော, ဝါဒဿ ယုတ္တိ ဝါဒယုတ္တိ, ဝါဒပ္ပဝတ္တနဿ ဥပါယောတိ အတ္ထော.

ส่วนคำที่กล่าวว่า ‘อย่าทิ้งเพราะเป็นคำที่สาวกกล่าว’ นั้น ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า ‘เพราะพระสัมมาสัมพุทธเจ้า’ เพื่อปฏิเสธคำนั้นด้วยการแสดงว่า (คำนั้น) เป็นคำที่พระพุทธเจ้าตรัสแล้ว. ในปัญหา ๔ อย่างนั้น ปัญจกะ ๒ อย่างที่ดำเนินไปโดยอาศัยสัจจิกัตถะที่กล่าวว่า ‘สัจจิกัตถะใด’ เพื่อต้องการถือเอาการปฏิเสธในคำปฏิญญาที่รับไว้ว่า ‘บุคคลย่อมมีอยู่ หรือย่อมไม่มีอยู่’ จัดเป็นปัญหาหนึ่ง. คำว่า ‘ในที่ทั้งปวง’ เป็นปัญหาหนึ่งที่ดำเนินไปโดยอาศัยกายทั้งหมดหรือประเทศทั้งหมด. คำว่า ‘ในกาลทั้งปวง’ เป็นปัญหาหนึ่งที่ดำเนินไปโดยอาศัยกาล. คำว่า ‘ในสิ่งทั้งปวง’ นั้น หากถือเอาขันธ์และอายตนะเป็นต้น ก็เป็นปัญหาที่ดำเนินไปโดยอาศัยสิ่งเหล่านั้น แต่ถ้าหากว่าไม่มีสัจจิกัตถะ ประเทศ หรือกาลใดๆ ที่ไม่ถูกถือเอาด้วยคำว่า ‘สัจจิกัตถะใด ในที่ทั้งปวง ในกาลทั้งปวง’ เหล่านี้ และการสอบสวนนั้นกระทำไปโดยถือเอาโดยสามัญ ไม่ใช่โดยการจำแนก ดังนั้น เพื่อสอบสวนโดยการจำแนก คำว่า ‘ในสิ่งทั้งปวง’ จึงกล่าวถึงปัญหาหนึ่งที่ดำเนินไปโดยอาศัยสัจจิกัตถะ ประเทศ กาล และส่วนต่างๆ ในปัญหา ๔ อย่างนี้. ในปัญจกะ ๒ อย่างนั้น คำว่า ‘บุคคลย่อมมีอยู่...เป...ผิด’ เป็นอย่างหนึ่ง, คำว่า ‘บุคคลย่อมไม่มีอยู่...เป...ผิด’ (กถาวัตถุ ๑๘) เป็นอย่างหนึ่ง, คำว่า ‘ถ้าท่านสำคัญ...เป...ข้อนี้ของท่านผิด’ (กถาวัตถุ ๓) เป็นอย่างหนึ่ง, คำว่า ‘ถ้าข้อนี้ยากที่จะข่ม...เป...ข้อนี้ของท่านผิด’ เป็นอย่างหนึ่ง, คำว่า ‘ไม่พึงข่มอย่างนี้ เพราะฉะนั้น ท่านข่มสิ่งใด...เป...การปฏิบัติทำดีแล้ว’ (กถาวัตถุ ๑๐) เป็นอย่างหนึ่ง. การทำนิคคหะ, การทำปฏิกัมมะ, การพันปฏิกัมมะด้วยการตั้งปฏิญญาของผู้ปรารถนาความเป็นนิคคหะที่ข่มได้ดี, การแก้ความข่มด้วยการแสดงความเป็นนิคคหะที่ข่มได้ยากด้วยการแสดงปฏิกัมมะนั้นของผู้ปรารถนาความเป็นปฏิกัมมะที่แก้ได้ยาก, และการตัดบทด้วยการยกความเป็นอานิคคหะเป็นต้นขึ้นแสดง นี้เป็นปัญจกะหนึ่ง ซึ่งในอรรถกถาเรียกว่า อนุปโลมปัญจกะ ปฏิกัมมจตุกกะ นิคคหจตุกกะ อุปนยจตุกกะ นิคมนจตุกกะ ในฝ่ายบุรพภาคของสกวาที และในฝ่ายบุรพภาคของปรวาทีก็เรียกว่า ปัจจนียานุโลมปัญจกะ เช่นเดียวกัน. พึงทราบปัญจกะ ๒ อย่างอย่างนี้. แม้ในปัญหาที่เหลือก็เช่นกัน ปัญจกะ ๘ อย่าง เรียกว่า วาทะยุตติมีหน้า ๘. คำว่า ยุตติ คือ อุบาย, วาทะยุตติ คือ อุบายแห่งวาทะ, อธิบายว่า เป็นอุบายในการดำเนินวาทะ.

အနုလောမပစ္စနီကပဉ္စကေ အာဒိနိဂ္ဂဟံ ဒဿေတွာ ပစ္စနီယာနုလောမပဉ္စကေ စ အာဒိနိဂ္ဂဟမေဝ ဒဿေတွာ မာတိကံ ဒီပေတုံ ‘‘သာ ပနေသာ’’တိအာဒိမာဟ. ပုဂ္ဂလောတိ အတ္တာ သတ္တော ဇီဝေါ. ဥပလဗ္ဘတီတိ ပညာယ ဥပဂန္တွာ လဗ္ဘတိ. သစ္စိကဋ္ဌပရမဋ္ဌေနာတိ မာယာမရီစိအာဒယော ဝိယ နာဘူတာကာရေန, အနုဿဝါဒီဟိ ဂဟေတဗ္ဗာ ဝိယ န အနုတ္တမတ္ထဘာဝေန, အထ ခေါ ဘူတေန ဥတ္တမတ္ထဘာဝေန ဥပလဗ္ဘတီတိ ပုစ္ဆတိ. ဣတရော တာဒိသံ ဣစ္ဆန္တော ပဋိဇာနာတိ. ပုန ယော သစ္စိကဋ္ဌပရမဋ္ဌေန ဥပလဗ္ဘတိ, သော သစ္စိကဋ္ဌပရမဋ္ဌတော အညော တဒါဓာရော, အညတြ ဝါ တေဟိ, တေသံ ဝါ အာဓာရဘူတော, အနညော ဝါ တတော ရုပ္ပနာဒိသဘာဝတော သပ္ပစ္စယာဒိသဘာဝတော ဝါ ဥပလဗ္ဘမာနော အာပဇ္ဇတီတိ အနုယုဉ္ဇတိ ‘‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော…ပေ… ပရမဋ္ဌေနာ’’တိ. ဣတရော ပုဂ္ဂလဿ ရူပါဒီဟိ အညတ္တံ အနညတ္တဉ္စ အနိစ္ဆန္တော ‘‘န ဟေဝ’’န္တိ ပဋိက္ခိပတိ. ပုန သကဝါဒီ ပဋိညာယ ဧကတ္တာပန္နံ အပ္ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗံ ပဋိက္ခိပတီတိ ကတွာ နိဂ္ဂဟံ အာရောပေန္တော အာဟ ‘‘အာဇာနာဟိ နိဂ္ဂဟ’’န္တိ. ‘‘ပုဂ္ဂလော နုပလဗ္ဘတီ’’တိ ပုဋ္ဌော သကဝါဒီ ပုဂ္ဂလဒိဋ္ဌိံ ပဋိသေဓေန္တော ‘‘အာမန္တာ’’တိ ပဋိဇာနာတိ. ပုန ဣတရော ယော သစ္စိကဋ္ဌေန နုပလဗ္ဘတိ ပုဂ္ဂလော, သော သစ္စိကဋ္ဌပရမဋ္ဌတော အညော ဝါ အနညော ဝါ နုပလဗ္ဘတီတိ အာပဇ္ဇတိ အညဿ ပကာရဿ အဘာဝါတိ အနုယုဉ္ဇတိ ‘‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော…ပေ… ပရမဋ္ဌေနာ’’တိ. ယသ္မာ ပန ပုဂ္ဂလော သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ နုပလဗ္ဘတိ, တသ္မာ တဿ အညတ္တာနညတ္တာနုယောဂေါ အနနုယောဂေါ ပုဂ္ဂလလဒ္ဓိံ ပဋိသေဓေန္တဿ အနာပဇ္ဇနတောတိ ‘‘န ဟေဝ’’န္တိ ပဋိက္ခိပတိ. ဣတရော ပဋိညာယ အာပဇ္ဇနလေသမေဝ ပဿန္တော အဝိပရီတံ အတ္ထံ အသမ္ဗုဇ္ဈန္တောယေဝ နိဂ္ဂဟံ အာရောပေတိ ‘‘အာဇာနာဟိ နိဂ္ဂဟ’’န္တိ.

ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ก็ปัญจกะนั้น’ เพื่อแสดงมาติกา โดยแสดงการข่มในเบื้องต้นในอนุปโลมปัจจนียปัญจกะ และแสดงการข่มในเบื้องต้นในปัจจนียานุโลมปัญจกะด้วย. คำว่า บุคคล คือ อัตตา สัตว์ ชีวะ. คำว่า ย่อมมีอยู่ คือ ย่อมได้โดยการเข้าถึงด้วยปัญญา. คำว่า โดยสัจจิกัตถปรมัตถ์นั้น ท่านถามว่า ‘ย่อมมีอยู่โดยความเป็นจริงอันสูงสุด’ คือ ไม่ใช่โดยอาการที่ไม่เป็นจริงเหมือนมายาและพยับแดดเป็นต้น, ไม่ใช่โดยความเป็นสภาวะที่มิใช่อรรถอันสูงสุดเหมือนสิ่งที่พึงถือเอาด้วยอนุสสาวะเป็นต้น, แต่ย่อมมีอยู่โดยความเป็นอรรถอันสูงสุดที่เป็นจริง. ฝ่ายตรงข้ามผู้ปรารถนาเช่นนั้น ย่อมปฏิญญา. อีกอย่าง บุคคลใดมีอยู่โดยสัจจิกัตถปรมัตถ์ บุคคลนั้นย่อมถึงซึ่งความเป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์ มีสัจจิกัตถปรมัตถ์นั้นเป็นที่อาศัย, หรือเป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์เหล่านั้น, หรือเป็นที่อาศัยของสัจจิกัตถปรมัตถ์เหล่านั้น, หรือไม่เป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์นั้น โดยความเป็นสภาวะที่มีความสลายไปเป็นต้น หรือโดยความเป็นสภาวะที่มีปัจจัยเป็นต้น เมื่อมีอยู่ดังนี้ ท่านจึงสอบสวนว่า ‘สัจจิกัตถะใด...เป...โดยปรมัตถ์’. ฝ่ายตรงข้ามผู้ไม่ปรารถนาความเป็นอื่นและความไม่เป็นอื่นของบุคคลจากรูปเป็นต้น ย่อมปฏิเสธว่า ‘ไม่เป็นอย่างนั้น’. อีกอย่าง สกวาทีกล่าวว่า ‘จงรู้การข่ม’ โดยยกนิคคหะขึ้น เพราะถือว่าฝ่ายตรงข้ามปฏิเสธสิ่งที่ถึงความเป็นอันเดียวกันกับปฏิญญา ซึ่งไม่ควรปฏิเสธ. สกวาทีถูกถามว่า ‘บุคคลย่อมไม่มีอยู่’ ย่อมปฏิญญาว่า ‘ใช่’ โดยปฏิเสธปุคคลทิฏฐิ. อีกอย่าง บุคคลใดไม่มีอยู่โดยสัจจิกัตถะ บุคคลนั้นย่อมถึงซึ่ง (ภาวะที่ว่า) ไม่มีอยู่โดยความเป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์ หรือไม่เป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์ เพราะไม่มีประเภทอื่น ท่านจึงสอบสวนว่า ‘สัจจิกัตถะใด...เป...โดยปรมัตถ์’. แต่เพราะบุคคลไม่มีอยู่โดยประการทั้งปวง ดังนั้น การสอบสวนความเป็นอื่นและความไม่เป็นอื่นของบุคคลนั้น จึงไม่เป็นการสอบสวน และเพราะไม่ถึง (ความผิด) สำหรับผู้ปฏิเสธปุคคลลัทธิ ท่านจึงปฏิเสธว่า ‘ไม่เป็นอย่างนั้น’. ฝ่ายตรงข้ามเห็นเพียงเลศแห่งการถึง (ความผิด) ตามปฏิญญาเท่านั้น โดยไม่เข้าใจเนื้อความที่ไม่คลาดเคลื่อนนั่นเอง ย่อมยกนิคคหะขึ้นว่า ‘จงรู้การข่ม’.

ဣတီတိ ယံ ဒိသွာ မာတိကာ ဌပိတာ, ဧဝံ ဒေသိတတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ယထာ ကိန္တိ ယေန ပကာရေန ဗုဒ္ဓဘာသိတံ နာမ ဇာတံ, တံ နိဒဿနံ ကိန္တိ အတ္ထော. ယတောနိဒါနန္တိ ယံကာရဏာ ဆအဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာယတနာဒိနိဒါနန္တိ အတ္ထော. ပပဉ္စသညာသင်္ခါတိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိပပဉ္စသမ္ပယုတ္တာ သညာကောဋ္ဌာသာ. သမုဒါစရန္တီတိ အဇ္ဈာစရန္တိ. ဧတ္ထ စေတိ ဧတေသု အာယတနာဒီသု တဏှာမာနဒိဋ္ဌီဟိ အဘိနန္ဒိတဗ္ဗံ အဘိဝဒိတဗ္ဗံ အဇ္ဈောသိတဗ္ဗဉ္စ နတ္ထိ စေ[Pg.16]. နနု နတ္ထိယေဝ, ကသ္မာ ‘‘နတ္ထိ စေ’’တိ ဝုတ္တန္တိ? သစ္စံ နတ္ထိ, အပ္ပဟီနာဘိနန္ဒနာဘိဝဒနဇ္ဈောသာနာနံ ပန ပုထုဇ္ဇနာနံ အဘိနန္ဒိတဗ္ဗာဒိပ္ပကာရာနိ အာယတနာဒီနိ ဟောန္တီတိ တေသံ န သက္ကာ ‘‘နတ္ထီ’’တိ ဝတ္တုံ, ပဟီနာဘိနန္ဒနာဒီနံ ပန သဗ္ဗထာ နတ္ထီတိ ‘‘နတ္ထိ စေ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧသေဝန္တောတိ အဘိနန္ဒနာဒီနံ နတ္ထိဘာဝကရော မဂ္ဂေါ တပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဘူတံ ဖလံ ဝါ ရာဂါနုသယာဒီနံ အန္တော အဝသာနံ, အပ္ပဝတ္တီတိ အတ္ထော.

คำว่า 'อิติ' มีอธิบายว่า มาติกาอันพระผู้มีพระภาคทรงตั้งไว้แล้วด้วยทรงเห็นว่าดังนี้ และทรงแสดงไว้แล้วอย่างนี้. คำว่า 'ยถา กินติ' มีอธิบายว่า 'การแสดงนั้นอย่างไร' คือ 'ด้วยอาการใด ชื่อว่าพุทธภาษิตเกิดขึ้นแล้ว'. คำว่า 'ยโตนิทานัง' มีอธิบายว่า 'เพราะเหตุใด' คือมีอายตนะภายในและภายนอก ๖ เป็นต้นเป็นนิทาน. คำว่า 'ปปัญจสัญญาสังขา' คือส่วนแห่งสัญญาที่ประกอบด้วยปปัญจะคือตัณหา มานะ ทิฏฐิ. คำว่า 'สมุทาจารันติ' คือ 'อัชฌาจารันติ' (ย่อมเป็นไป). คำว่า 'เอตถะ เจ' คือ ถ้าไม่มีสิ่งที่ควรเพลิดเพลิน ควรกล่าวถึง ควรยึดมั่นด้วยตัณหา มานะ ทิฏฐิ ในอายตนะเป็นต้นเหล่านั้น. (มีปัญหาว่า) ก็ไม่มีอยู่แล้วมิใช่หรือ เพราะเหตุไรจึงตรัสว่า 'ถ้าไม่มี'? (ตอบว่า) จริงอยู่ ไม่มี แต่สำหรับปุถุชนผู้ยังละความเพลิดเพลิน ความกล่าวถึง ความยึดมั่นไม่ได้ อายตนะเป็นต้นเหล่านั้นย่อมเป็นสิ่งที่ควรเพลิดเพลินเป็นต้น เพราะฉะนั้นจึงไม่สามารถกล่าวแก่ปุถุชนเหล่านั้นได้ว่า 'ไม่มี'. แต่สำหรับผู้ละความเพลิดเพลินเป็นต้นได้แล้ว ย่อมไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า 'ถ้าไม่มี'. คำว่า 'เอเสวันโต' คือ มรรคที่ทำให้ความเพลิดเพลินเป็นต้นไม่มี หรือผลที่เป็นเครื่องระงับความเพลิดเพลินเป็นต้นนั้น เป็นที่สุด เป็นความสิ้นสุดแห่งราคานุสัยเป็นต้น มีอธิบายว่า ไม่เป็นไป.

ဇာနံ ဇာနာတီတိ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဇာနိတဗ္ဗံ ဇာနာတိ. န ဟိ ပဒေသဉာဏဝါ ဇာနိတဗ္ဗံ သဗ္ဗံ ဇာနာတီတိ. ပဿံ ပဿတီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုပညာစက္ခုဓမ္မစက္ခုဗုဒ္ဓစက္ခုသမန္တစက္ခုသင်္ခါတေဟိ ပဉ္စဟိ စက္ခူဟိ ပဿိတဗ္ဗံ ပဿတိ. အထ ဝါ ဇာနံ ဇာနာတီတိ ယထာ အညေ သဝိပလ္လာသာ ကာမရူပပရိညာဝါဒိနော ဇာနန္တာပိ ဝိပလ္လာသဝသေန ဇာနန္တိ, န ဧဝံ ဘဂဝါ, ဘဂဝါ ပန ပဟီနဝိပလ္လာသတ္တာ ဇာနန္တော ဇာနာတိယေဝ, ဒိဋ္ဌိဒဿနဿ စ အဘာဝါ ပဿန္တော ပဿတိယေဝါတိ အတ္ထော. စက္ခုဘူတောတိ ပညာစက္ခုမယတ္တာ သတ္တေသု စ တဒုပ္ပာဒနတော လောကဿ စက္ခုဘူတော. ဉာဏဘူတောတိ ဧတဿ စ ဧဝမေဝ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဓမ္မာ ဗောဓိပက္ခိယာ. ဗြဟ္မာ မဂ္ဂေါ, တေဟိ ဥပ္ပန္နတ္တာ လောကဿ စ တဒုပ္ပာဒနတော တဗ္ဘူတော. ဝတ္တာတိ စတုသစ္စဓမ္မေ ဝဒတီတိ ဝတ္တာ. ပဝတ္တာတိ စိရံ သစ္စပ္ပဋိဝေဓံ ပဝတ္တေန္တော ဝဒတီတိ ပဝတ္တာ. အတ္ထဿ နိန္နေတာတိ အတ္ထံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဒဿေတာ, ပရမတ္ထံ ဝါ နိဗ္ဗာနံ ပါပယိတာ. အမတဿ ဒါတာတိ အမတသစ္ဆိကိရိယံ သတ္တေသု ဥပ္ပာဒေန္တော အမတံ ဒဒါတီတိ အမတဿ ဒါတာ. ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ တဒါယတ္တဘာဝတော ဓမ္မဿာမီ. သုဝဏ္ဏာလိင်္ဂန္တိ သုဝဏ္ဏမယံ အာလိင်္ဂံ ခုဒ္ဒကမုဒိင်္ဂံ. သုပုပ္ဖိတသတပတ္တပဒုမမိဝ သဿိရိကံ သသောဘံ သုပုပ္ဖိတသတပတ္တသဿိရိကံ.

คำว่า 'ชานัง ชานาติ' คือ ย่อมรู้สิ่งที่ควรรู้ด้วยสัพพัญญุตญาณ. เพราะว่าผู้มีญาณเฉพาะส่วน ย่อมไม่รู้สิ่งที่ควรรู้ทั้งหมด. คำว่า 'ปัสสัง ปัสสติ' คือ ย่อมเห็นสิ่งที่ควรเห็นด้วยจักษุ ๕ ประการ คือ ทิพยจักษุ ปัญญาจักษุ ธรรมจักษุ พุทธจักษุ และสมันตจักษุ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า 'รู้ก็รู้' (ชานัง ชานาติ) เหมือนอย่างชนเหล่าอื่นผู้มีความคลาดเคลื่อน ผู้กล่าวถึงการกำหนดรู้กามและรูป แม้รู้ก็รู้ด้วยอำนาจแห่งความคลาดเคลื่อน พระผู้มีพระภาคไม่เป็นอย่างนั้น แต่พระผู้มีพระภาคทรงละความคลาดเคลื่อนได้แล้ว เมื่อทรงรู้ก็ย่อมรู้ทีเดียว และเพราะไม่มีทิฏฐิและทัสสนะ เมื่อทรงเห็นก็ย่อมเห็นทีเดียว มีอธิบายดังนี้. คำว่า 'จักขุภูโต' คือ เพราะเป็นสภาพเป็นปัญญาจักษุ และเพราะทรงยังปัญญาจักษุนั้นให้เกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย จึงเป็นจักษุของโลก. คำว่า 'ญาณภูโต' พึงเห็นอธิบายของคำนี้ก็อย่างนี้เหมือนกัน. ธรรมทั้งหลายคือโพธิปักขิยธรรม พรหมคือมรรค เพราะเกิดขึ้นด้วยธรรมเหล่านั้น และเพราะทรงยังธรรมเหล่านั้นให้เกิดขึ้นแก่โลก จึงเป็นสภาพนั้น. คำว่า 'วัตตา' คือ ชื่อว่าผู้กล่าว เพราะกล่าวซึ่งจตุราริยสัจธรรม. คำว่า 'ปวัตตา' คือ ชื่อว่าผู้ยังให้เป็นไป เพราะยังการแทงตลอดสัจจะให้เป็นไปตลอดกาลนาน. คำว่า 'อัตถัสสะ นินเนตา' คือ ผู้ยกประโยชน์ขึ้นแสดง หรือผู้ยังพระนิพพานอันเป็นปรมัตถ์ให้ถึง. คำว่า 'อะมะตัสสะ ทาตา' คือ ชื่อว่าผู้ให้ซึ่งอมตะ เพราะยังการกระทำให้แจ้งซึ่งอมตะให้เกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย จึงชื่อว่าให้ซึ่งอมตะ. เป็นเจ้าของแห่งธรรม เพราะโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายมีธรรมนั้นเป็นที่อาศัย. คำว่า 'สุวัณณาลึงคัง' คือ ตะโพนน้อยอันทำด้วยทอง. มีสิริ มีความงาม เหมือนดอกบัวร้อยกลีบที่บานสะพรั่ง มีสิริเหมือนดอกบัวร้อยกลีบที่บานสะพรั่ง.

အနုမောဒိတကာလတော ပဋ္ဌာယ…ပေ… ဗုဒ္ဓဘာသိတံ နာမ ဇာတန္တိ ဧတေန အနုမောဒနာ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝဿ ကာရဏန္တိ အယမတ္ထော ဝုတ္တော ဝိယ ဒိဿတိ, ဧဝဉ္စ သတိ ကထာဝတ္ထုဿ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝေါ န သိယာ အနနုမောဒိတတ္တာ, တသ္မာ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – ‘‘မဟာကစ္စာယနော ဧဝံ ဝိဘဇိဿတီ’’တိ ဒိသွာ ဘဂဝါ မာတိကံ နိက္ခိပိတွာ ဝိဟာရံ ပဝိဋ္ဌော, တထေဝ စ ထေရော ဘဂဝတာ ဒိန္နနယေန ဌပိတမာတိကာယ ဝိဘဇီတိ ဗုဒ္ဓဘာသိတံ နာမ ဇာတံ, တံ ပန အနုမောဒနာယ ပါကဋံ ဇာတန္တိ ဧတမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ဧဝံ သတ္ထာရာ…ပေ… နာမ ဇာတ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ.

คำว่า 'ตั้งแต่เวลาที่ทรงอนุโมทนาเป็นต้นไป...ชื่อว่าพุทธภาษิตเกิดขึ้นแล้ว' ด้วยคำนี้ อธิบายว่า การอนุโมทนาเป็นเหตุแห่งความเป็นพุทธภาษิต ย่อมปรากฏเหมือนกล่าวไว้แล้ว และเมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นพุทธภาษิตของกถาวัตถุจะไม่พึงมี เพราะไม่ได้อนุโมทนา เพราะฉะนั้น พึงเห็นอธิบายในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า พระผู้มีพระภาคทรงเห็นว่า 'พระมหากัจจายนะจักจำแนกอย่างนี้' แล้วทรงวางมาติกาไว้ เสด็จเข้าสู่พระวิหารแล้ว และพระเถระก็ได้จำแนกมาติกาที่ทรงตั้งไว้แล้วตามนัยที่พระผู้มีพระภาคประทานให้ ชื่อว่าพุทธภาษิตเกิดขึ้นแล้ว แต่พุทธภาษิตนั้นปรากฏขึ้นด้วยการอนุโมทนา คำว่า 'เอวัง สัตถารา...ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว' นี้ ตรัสหมายถึงอธิบายนี้.

ဣဒါနိ [Pg.17] ပါဠိယာ သန္နိဝေသံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ ဓမ္မသင်္ဂဏီပကရဏေ’’တိအာဒိမာဟ. ကာမာဝစရကုသလတော အဋ္ဌာတိ ကာမာဝစရကုသလေ စတ္တာရော ခန္ဓေ ဂဟေတွာ တတော အဋ္ဌ စိတ္တာနိ ဥဒ္ဓရတိ. ပဌမာ ဝိဘတ္တီတိပိ ဝဒန္တိ. ဧကူနနဝုတိ စိတ္တာနီတိ ယတ္ထ ဧတာနိ စိတ္တာနိ ဝိဘတ္တာနိ, တေ ပါဠိပ္ပဒေသာ ‘‘ဧကူနနဝုတိ စိတ္တာနီ’’တိ ဝုတ္တာ. တေသဉ္စ သမုဒါယော စိတ္တဝိဘတ္တိ, တသ္မာ ဥပပန္နမေတံ ‘‘ဧကူနနဝုတိ စိတ္တာနိ စိတ္တဝိဘတ္တီ’’တိ. မာတိကဉ္စ ဥဒ္ဒိသိတွာ တတ္ထ ဧကေကံ ပဒံ ဥဒ္ဓရိတွာ ယသ္မာ စိတ္တာနိ ဝိဘတ္တာနိ, တသ္မာ မာတိကာပိ စိတ္တဝိဘတ္တိအန္တောဂဓာယေဝါတိ စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍံ မာတိကာပဒဘာဇနီယဝသေန ဒုဝိဓန္တိ ဣဒမ္ပိ ဝစနံ ယုဇ္ဇတိ.

บัดนี้ เพื่อแสดงการจัดวางแห่งบาลี จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ในพระธรรมสังคณีปกรณ์นั้น'. คำว่า 'อัฏฐะ' (แปด) จากกุศลที่เป็นกามาวจร คือ ย่อมยกจิต ๘ ดวงขึ้นจากกุศลที่เป็นกามาวจร โดยถือเอาขันธ์ ๔. บางพวกก็กล่าวว่า เป็นวิภัตติที่ ๑. คำว่า 'เอกูนนะวะติ จิตตานิ' คือ บาลีบทเหล่านั้นที่จิต ๘๙ ดวงถูกจำแนกไว้ ถูกเรียกว่า 'จิต ๘๙'. และการรวมกันของจิตเหล่านั้นคือจิตตวิภัตติ เพราะฉะนั้น คำว่า 'จิต ๘๙ คือจิตตวิภัตติ' นี้จึงสมควร. และเพราะจิตทั้งหลายถูกจำแนกไว้ โดยยกมาติกาขึ้นแสดง และยกบทแต่ละบทในมาติกานั้นขึ้นแสดง เพราะฉะนั้น มาติกาก็รวมอยู่ในจิตตวิภัตติด้วย. คำว่า 'จิตตุปปาทกัณฑ์มี ๒ อย่าง โดยเป็นมาติกาและบทภาชนีย์' นี้ก็สมควร.

မူလတောတိ ‘‘တီဏိ ကုသလမူလာနီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၉၈၅) ကုသလာဒီနံ မူလဝသေန သင်္ခိပိတွာ ဝစနံ. ‘‘ဝေဒနာက္ခန္ဓော’’တိအာဒိနာ ခန္ဓတော. ‘‘ကာယကမ္မ’’န္တိအာဒိနာ ဒွါရတော. ‘‘သုခဘူမိယံ ကာမာဝစရေ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၉၈၈) ဘူမိတော. အတ္ထောတိ ဟေတုဖလံ. ဓမ္မောတိ ဟေတု. ‘‘တီဏိ ကုသလမူလာနိ တီဏိ အကုသလမူလာနီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၉၈၅-၉၈၆) ဟေတုဝသေန သင်္ဂဟော ဓမ္မတော နိက္ခေပေါ. ‘‘တံသမ္ပယုတ္တော, တံသမုဋ္ဌာနာ တဒေကဋ္ဌာ စ ကိလေသာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၉၈၅-၉၈၆) ဟေတုဖလဝသေန သင်္ဂဟော အတ္ထတော နိက္ခေပေါ. အထ ဝါ ဓမ္မောတိ ဘာသိတော. အတ္ထောတိ ဘာသိတတ္ထော. ‘‘တယော ကုသလဟေတူ’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၅၉) ဓမ္မော. ‘‘တတ္ထ ကတမေ တယော ကုသလဟေတူ အလောဘော’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁၀၆၀) အတ္ထော, သော စ ဓမ္မော. ‘‘တတ္ထ ကတမော အလောဘော’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁၀၆၁) အတ္ထောတိ ဧဝံ အတ္ထဓမ္မဝသေန နိက္ခေပေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. နာမတောတိ ‘‘တီဏိ ကုသလမူလာနီ’’တိ ဝုတ္တဓမ္မာနံ အလောဘောတိအာဒိနာမဝသေန. လိင်္ဂတောတိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌဿ ဧကဿေဝ ဓမ္မဿ ‘‘အလောဘော အလုဗ္ဘနာ အလုဗ္ဘိတတ္တ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၀၆၁) ပုရိသာဒိလိင်္ဂဝသေန နိက္ခေပေါ.

โดยมูล คือ การกล่าวโดยย่อด้วยอำนาจแห่งมูลของกุศลเป็นต้นว่า “กุศลมูล ๓” เป็นต้น (ธ.ส. ๙๘๕) โดยขันธ์ คือ โดยขันธ์ว่า “เวทนาขันธ์” เป็นต้น โดยทวาร คือ โดยทวารว่า “กายกรรม” เป็นต้น โดยภูมิ คือ โดยภูมิว่า “ในสุขภูมิ ในกามาวจร” เป็นต้น (ธ.ส. ๙๘๘) อัตถะ คือ ผลของเหตุ ธรรม คือ เหตุ การสงเคราะห์โดยอำนาจแห่งเหตุว่า “กุศลมูล ๓ อกุศลมูล ๓” เป็นต้น (ธ.ส. ๙๘๕-๙๘๖) เป็นการวางบทโดยธรรม การสงเคราะห์โดยอำนาจแห่งเหตุและผลว่า “กิเลสทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยกุศลมูลนั้น มีกุศลมูลนั้นเป็นสมุฏฐาน และมีที่ตั้งอันเดียวกันกับกุศลมูลนั้น” เป็นต้น (ธ.ส. ๙๘๕-๙๘๖) เป็นการวางบทโดยอัตถะ อีกนัยหนึ่ง ธรรม คือ พระบาลีที่ตรัสไว้ อัตถะ คือ เนื้อความที่ตรัสไว้ คำว่า “กุศลเหตุ ๓” (ธ.ส. ๑๐๕๙) เป็นธรรม คำว่า “ในกุศลเหตุ ๓ นั้น กุศลเหตุ ๓ เป็นไฉน คือ อโลภะ” เป็นต้น (ธ.ส. ๑๐๖๐) เป็นอัตถะ และอัตถะนั้นก็เป็นธรรมด้วย คำว่า “ในอโลภะนั้น อโลภะเป็นไฉน” เป็นต้น (ธ.ส. ๑๐๖๑) เป็นอัตถะ พึงทราบการวางบทโดยอำนาจแห่งอัตถะและธรรมอย่างนี้ โดยนาม คือ ด้วยอำนาจแห่งนามมีอโลภะเป็นต้น ของธรรมที่กล่าวไว้ว่า “กุศลมูล ๓” โดยลิงค์ คือ เป็นการวางบทของธรรมอย่างเดียวที่ยกขึ้นแสดงว่า “อโลภะ ความไม่โลภ ภาวะแห่งความไม่โลภ” (ธ.ส. ๑๐๖๑) ด้วยอำนาจแห่งลิงค์มีปุริสลิงค์เป็นต้น

ဂဏနစာရန္တိ ဂဏနပ္ပဝတ္တိံ. သမာနေန္တီတိ သမာနံ ကရောန္တိ ပူရေန္တိ, တထာ သမာနေတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထာပိ. ‘‘ဝိဇ္ဇာဘာဂိနော အဝိဇ္ဇာဘာဂိနော’’တိ (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၁၀၁) ဧဝမာဒီသု ဧတ္ထ ဝိညာတေသု အာဘိဓမ္မိကတ္ထေရာ သုတ္တန္တံ သုဏန္တာ စိန္တေန္တာ စ သုတ္တန္တေသု ‘‘ဝိဇ္ဇာဘာဂိနော’’တိအာဒီသု အာဂတေသု အတ္ထဿ ဝိညာတတ္တာ န ကိလမန္တီတိ ဧတမတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘အာဘိဓမ္မိကတ္ထေရာနံ…ပေ… အကိလမတ္ထံ ဌပိတာ’’တိ.

คณนาจาร คือ การดำเนินไปของการนับ สมาเนนติ คือ ทำให้เสมอกัน ทำให้เต็ม แม้ในคำว่า สมาเนตัพพัง นี้ก็เช่นกัน ในคำว่า “มีส่วนแห่งวิชชา มีส่วนแห่งอวิชชา” เป็นต้น (ธ.ส. ทุกมาติกา ๑๐๑) ในที่นี้ เมื่อพระเถระผู้เป็นอภิธรรมิกะทั้งหลายได้รู้ความหมายแล้ว ฟังและพิจารณาสูตรทั้งหลาย เมื่อความหมายในคำว่า “มีส่วนแห่งวิชชา” เป็นต้น ที่มาในสูตรทั้งหลายเป็นที่รู้แล้ว ย่อมไม่ลำบาก คำนี้กล่าวอ้างถึงความหมายนั้นว่า “เพื่อความไม่ลำบากของพระเถระผู้เป็นอภิธรรมิกะทั้งหลาย...เป...ตั้งไว้แล้ว”

အနမတဂ္ဂေါတိ [Pg.18] အညာတဂ္ဂေါ. ခန္ဓန္တရန္တိ ခန္ဓနာနတ္တံ, ခန္ဓမေဝ ဝါ. ဂဟေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ သဏှံ, သုခုမာယ ပညာယ ဂဟေတဗ္ဗတော သုခုမဉ္စ ဓမ္မံ သဏှသုခုမဓမ္မံ. ဗလဝတာ ဉာဏဝေဂေန ပဝတ္တတ္တာ ဗလဝတော ဉာဏဝေဂဿ နိမိတ္တဘာဝတော စ ဗလဝံ. ဂမ္ဘီရမေဝ ဂမ္ဘီရဂတံ, ဂမ္ဘီရာနိ ဝါ ဂတာနိ ဂမနာနိ ဧတဿ သန္တီတိ ဂမ္ဘီရဂတံ. ယထာနုပုဗ္ဗန္တိ ယထာနုပုဗ္ဗေန. နိခိလေနာတိ နိရဝသေသေန ဒေသိတံ, ပဉ္စခိလရဟိတေန ဝါ ဘဂဝတာ ဒေသိတံ. ရူပဂတံဝါတိ ဟတ္ထဂတံ ရူပံ ဝိယ စက္ခုနာ. ‘‘ပဋိဝေဓဉာဏေန သမန္တပဋ္ဌာနံ ယော ပဿတိ, သော အတ္ထေဝ, နော နတ္ထီ’’တိ အတ္တာနံ သန္ဓာယ ထေရော ဝဒတီတိ.

อนมตัคคะ คือ มีเบื้องต้นและเบื้องปลายอันรู้ไม่ได้ ขันธันตระ คือ ความต่างกันแห่งขันธ์ หรือขันธ์นั่นเอง สัณหะ คือ ละเอียด เพราะไม่สามารถจะถือเอาได้ สุขุมะ คือ ละเอียด เพราะพึงถือเอาด้วยปัญญาอันละเอียด ธรรมอันละเอียดและสุขุม ชื่อว่าสัณหสุขุมธรรม พละ คือ มีกำลัง เพราะเป็นไปโดยกำลังแห่งญาณอันมีกำลัง และเพราะเป็นนิมิตแห่งกำลังแห่งญาณอันมีกำลัง ชื่อว่าพละ คัมภีรคตะ คือ ลึกซึ้ง หรือมีทางไปอันลึกซึ้ง ยถานุปุพพะ คือ ตามลำดับ นิขิเลนะ คือ ทรงแสดงโดยไม่เหลือ หรือพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงโดยปราศจากขีละ ๕ รูปคตังวะ คือ เหมือนรูปที่อยู่ในมือ (ที่เห็น) ด้วยตา พระเถระกล่าวอ้างถึงตนเองว่า “ผู้ใดเห็นสมันตปัฏฐานด้วยปัญญาเครื่องแทงตลอด ผู้นั้นย่อมมีอยู่ ไม่ใช่ไม่มี”

ခုဒ္ဒကဝတ္ထုဝိဘင်္ဂေ အာဂတေသု ဧကာဓိကေသု အဋ္ဌသု ကိလေသသတေသု အဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတာနိ အပနေတွာ သေသာ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော စ ဥပ္ပန္နာနုပ္ပန္နဘာဝေန ဒိဂုဏိတာနိ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿာနိ ဒသာဓိကာနိ ဟောန္တိ, အပ္ပကံ ပန ဦနမဓိကံ ဝါ န ဂဏနူပဂံ ဟောတီတိ ‘‘ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဣတရေသံ အတီတာဒိဘာဝါမသနာ အဂ္ဂဟဏံ ခေပနေ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ในกิเลส ๘๐๑ ที่มาในขุททกวัตถุวิภังค์ เมื่อเว้นตัณหาวิจริต ๑๐๘ ที่เหลือคือทิฏฐิ ๖๒ และที่คูณด้วย ๒ โดยความเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นแล้วและยังไม่เกิดขึ้น ย่อมเป็นกิเลส ๑,๕๑๐ แต่ส่วนที่น้อยหรือมากไปเล็กน้อยไม่นับรวม จึงกล่าวว่า “กิเลส ๑,๕๐๐” พึงเห็นการไม่ถือเอาการพิจารณาโดยความเป็นอดีตเป็นต้นของกิเลสอื่นในการทำให้สิ้นไป

မေစကပဋာတိ နီလနိဘာ ပဋာ. စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဝဏ္ဏဓာတူတိ စိတ္တပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနာ ဝဏ္ဏဓာတူတိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. ကသ္မာ? န ဟိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပံ ဗဟိ နိဂစ္ဆတီတိ, စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပပရမ္ပရာယ အာဂတတ္တာ ပန ဧဝံ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဝဏ္ဏဓာတူတိ ဧတ္ထ ပစ္စယဥတုသဒ္ဒါနံ လောပံ ကတွာ သောယေဝ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တော အတ္ထော သုဝဏ္ဏတာ သုဿရတာ ဝိယ. ဧတ္ထ ဟိ ‘‘သုဿရတာ’’တိ ဥပါဒိန္နကာဓိကာရေ အာဂတံ, န စ သဒ္ဒေါ ဥပါဒိန္နကော အတ္ထိ, တသ္မာ ဥပါဒိန္နကရူပဩဋ္ဌတာလုအာဒိနိဿယတ္တာ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ, ဧဝမေတ္ထာပိ စိတ္တပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနံ သန္ဓာယ ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဝဏ္ဏဓာတူ’’တိ ဝဒတိ.

เมจกปฏะ คือ ผ้ามีสีเขียวคล้ำ จิตตสมุฏฐานา วรรณธาตุ คือ พึงถือเอาความหมายว่า วรรณธาตุที่เกิดจากจิตและอุตุที่เป็นปัจจัย เพราะเหตุไร? เพราะรูปที่เกิดจากจิตย่อมไม่ออกไปภายนอก แต่คำนี้กล่าวไว้เช่นนั้นเพราะมาโดยลำดับแห่งรูปที่เกิดจากจิต อีกนัยหนึ่ง ในคำว่า จิตตสมุฏฐานา วรรณธาตุ นี้ เมื่อลบคำว่า ปัจจัย และ อุตุ เสีย ความหมายที่กล่าวไว้ก่อนหน้านั้นก็คือ ความเป็นทองคำ ความมีเสียงไพเราะ ในที่นี้ คำว่า “สุสสรตา” มาในอธิการแห่งอุปาทินนกะ แต่เสียงไม่ใช่อุปาทินนกะ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวไว้เช่นนั้นเพราะอาศัยรูปที่เป็นอุปาทินนกะมีริมฝีปากและเพดานเป็นต้น แม้ในที่นี้ก็เช่นกัน กล่าวถึงจิตตปัจจัยอุตุสมุฏฐานะว่า “จิตตสมุฏฐานา วรรณธาตุ”

ကာယသက္ခိန္တိ ပစ္စက္ခံ. ဒန္တာဝရဏန္တိ ဩဋ္ဌဒွယံ. မုခါဒါနန္တိ မုခဝိဝရံ. သိလိဋ္ဌန္တိ သံဂတံ သုသဏ္ဌိတံ. သရေ နိမိတ္တံ ဂဟေတွာတိ ‘‘ဓမ္မော ဧသော ဝုစ္စတီ’’တိ ဓမ္မဿရဝသေန နိမိတ္တံ ဂဟေတွာ, န ကိလေသာနုဗျဉ္ဇနဝသေန. ဧကပ္ပဟာရေနာတိ ဧတ္ထ ပဟာရောတိ ဒိဝသဿ တတိယော ဘာဂေါ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ သန္တေတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တမဂ္ဂဟေတွာ ဝါစနာမဂ္ဂဿ ထေရပ္ပဘဝတ္တဝစနမေဝ ဂဟေတွာ တေန ပုရိမဝစနဉ္စ ပဋိက္ခိပန္တော စောဒေတိ.

กายสักขี คือ ประจักษ์ ทันตาวรณะ คือ ริมฝีปากทั้งสอง มุขาธานะ คือ ช่องปาก สิลิตถะ คือ ประกอบกันดี ตั้งอยู่ดี สเร นิมิตตัง คเหตวา คือ ถือนิมิตโดยเสียงแห่งธรรมว่า “นี้ชื่อว่าธรรม” ไม่ใช่โดยอนุพยัญชนะแห่งกิเลส เอกัปปหาเรนะ ในที่นี้ คำว่า ปหาโร หมายถึง ส่วนที่สามของวัน เมื่อเป็นเช่นนั้น คือ ไม่ถือเอาทางที่กล่าวไว้ก่อน แต่ถือเอาคำที่กล่าวว่าทางแห่งการสวดมีพระเถระเป็นต้นเดิม แล้วคัดค้านคำก่อนหน้านั้นจึงถาม

တေနေတမေတဿာတိ [Pg.19] ဝိနယဿ. အတ္တတ္ထပရတ္ထာဒိဘေဒေတိ ယော တံ သုတ္တံ သဇ္ဈာယတိ သုဏာတိ ဝါစေတိ စိန္တေတိ ဒေသေတိ, သုတ္တေန သင်္ဂဟိတော သီလာဒိအတ္ထော တဿပိ ဟောတိ, တေန ပရဿ သာဓေတဗ္ဗတော ပရဿပိ ဟောတီတိ တဒုဘယံ တံ သုတ္တံ သူစေတိ ဒီပေတိ. တထာ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကတ္ထေ လောကိယလောကုတ္တရတ္ထေတိ ဧဝမာဒိဘေဒေ အတ္ထေ အာဒိသဒ္ဒေန သင်္ဂဏှာတိ. အတ္ထသဒ္ဒေါ စာယံ ဟိတပရိယာယဝစနံ, န ဘာသိတတ္ထဝစနံ. ယဒိ သိယာ, သုတ္တံ အတ္တနောပိ ဘာသိတတ္ထံ သူစေတိ ပရသုတ္တဿပီတိ အယမတ္ထော သိယာ, သုတ္တေန စ ယော အတ္ထော ပကာသိတော, သော တဿေဝ ဟောတီတိ န တေန ပရတ္ထော သူစိတော ဟောတိ, တေန စ သူစေတဗ္ဗဿ ပရတ္ထဿ နိဝတ္တေတဗ္ဗဿ အဘာဝါ အတ္တဂ္ဂဟဏံ န ကတ္တဗ္ဗံ, အတ္တတ္ထပရတ္ထဝိနိမုတ္တဿ ဘာသိတတ္ထဿ အဘာဝါ အာဒိဂ္ဂဟဏဉ္စ န ကတ္တဗ္ဗံ, တသ္မာ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဿ သုတ္တေ အသမ္ဘဝတော သုတ္တာဓာရဿ ပုဂ္ဂလဿ ဝသေန အတ္တတ္ထပရတ္ထာ ဝုတ္တာ.

คำว่า 'เอตัสสะ' (ของสิ่งนี้) ในที่นี้หมายถึงวินัย. ผู้ใดสาธยาย ฟัง บอก พิจารณา แสดงพระสูตรนั้น, อัตถะมีศีลเป็นต้นที่พระสูตรรวบรวมไว้ ย่อมมีแก่ผู้นั้นด้วย, เพราะผู้อื่นพึงทำให้สำเร็จได้ด้วยพระสูตรนั้น อัตถะจึงมีแก่ผู้อื่นด้วย, พระสูตรนั้นย่อมแสดงและชี้แจงประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นทั้งสองอย่างนั้น. อนึ่ง พระสูตรนั้นย่อมรวบรวมอัตถะมีประเภทต่างๆ มีอัตถะอันเป็นทิฏฐธัมมิกัตถะ (ประโยชน์ในปัจจุบัน) และสัมปรายิกัตถะ (ประโยชน์ในภายหน้า) อัตถะอันเป็นโลกิยะและโลกุตตระ เป็นต้น ด้วยคำว่า 'อาทิ' (เป็นต้น). และคำว่า 'อัตถะ' นี้ เป็นคำที่ใช้ในความหมายว่า 'ประโยชน์' ไม่ใช่ความหมายว่า 'เนื้อความที่กล่าวแล้ว'. ถ้าเป็นเช่นนั้น (คือถ้า 'อัตถะ' หมายถึงเนื้อความที่กล่าวแล้ว) ความหมายก็จะกลายเป็นว่า 'พระสูตรย่อมแสดงเนื้อความที่กล่าวแล้วของตนเอง และของพระสูตรอื่นด้วย', และเนื้อความใดที่พระสูตรประกาศไว้ เนื้อความนั้นย่อมเป็นของพระสูตรนั้นเอง, ดังนั้นประโยชน์ผู้อื่นจึงไม่ถูกแสดงด้วยพระสูตรนั้น, และเพราะไม่มีประโยชน์ผู้อื่นที่พึงแสดง และไม่มีประโยชน์ผู้อื่นที่พึงกันออก จึงไม่ควรถือเอาคำว่า 'อัตตะ' (ตน), และเพราะไม่มีเนื้อความที่กล่าวแล้วที่พ้นจากประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น จึงไม่ควรถือเอาคำว่า 'อาทิ' (เป็นต้น), เพราะฉะนั้น ประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นจึงถูกกล่าวไว้โดยอาศัยบุคคลผู้เป็นที่ตั้งแห่งพระสูตร เพราะอัตถะที่กล่าวมานั้นเป็นไปไม่ได้ในพระสูตร.

အထ ဝါ သုတ္တံ အနပေက္ခိတွာ ယေ အတ္တတ္ထာဒယောပိ အတ္ထပ္ပဘေဒါ ဝုတ္တာ နိဒ္ဒေသေ (မဟာနိ. ၆၉; စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅) ‘‘အတ္တတ္ထော ပရတ္ထော ဥဘယတ္ထော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော အတ္ထော သမ္ပရာယိကော အတ္ထော ဥတ္တာနော အတ္ထော ဂမ္ဘီရော အတ္ထော ဂုဠှော အတ္ထော ပဋိစ္ဆန္နော အတ္ထော နေယျော အတ္ထော နီတော အတ္ထော အနဝဇ္ဇော အတ္ထော နိက္ကိလေသော အတ္ထော ဝေါဒါနော အတ္ထော ပရမတ္ထော အတ္ထော’’တိ, တေ သုတ္တံ သူစေတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ‘‘အတ္တနာ စ အပ္ပိစ္ဆော ဟောတီ’’တိ အတ္တတ္ထံ, ‘‘အပ္ပိစ္ဆကထဉ္စ ပရေသံ ကတ္တာ ဟောတီ’’တိ ပရတ္ထံ သူစေတီတိ. ဧဝံ ‘‘အတ္တနာ စ ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတော ဟောတီ’’တိအာဒိသုတ္တာနိ (အ. နိ. ၄.၉၉) ယောဇေတဗ္ဗာနိ. ဝိနယာဘိဓမ္မေဟိ စ ဝိသေသေတွာ သုတ္တသဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော, တသ္မာ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသပ္ပဝတ္တာယ ဒေသနာယ အတ္တဟိတပရဟိတာဒီနိ သာတိသယံ ပကာသိတာနိ ဟောန္တိ, န အာဏာဓမ္မသဘာဝဝသပ္ပဝတ္တာယာတိ ဣဒမေဝ ‘‘အတ္ထာနံ သူစနတော သုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

อีกนัยหนึ่ง อัตถะประเภทต่างๆ มีประโยชน์ตนเป็นต้น ที่กล่าวไว้ในนิทเทส (มหานิทเทส 69; จูฬนิทเทส โมฆราชมาณวกปุจฉานิทเทส 85) โดยไม่คำนึงถึงพระสูตรว่า 'อัตถะคือประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น ประโยชน์ทั้งสอง ประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในภายหน้า อัตถะตื้น อัตถะลึก อัตถะเร้น อัตถะปกปิด อัตถะที่พึงนำไป อัตถะที่นำไปแล้ว อัตถะไม่มีโทษ อัตถะไม่มีกิเลส อัตถะบริสุทธิ์ อัตถะคือปรมัตถ์' เหล่านั้น พระสูตรย่อมแสดงอัตถะเหล่านั้น. อีกนัยหนึ่ง พระสูตรย่อมแสดงประโยชน์ตนว่า 'ตนเองเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย' และแสดงประโยชน์ผู้อื่นว่า 'เป็นผู้กล่าวถ้อยคำเรื่องความปรารถนาน้อยแก่ผู้อื่น'. พึงประกอบพระสูตรมี 'ตนเองงดเว้นจากการฆ่าสัตว์' เป็นต้น (อ. อังคุตตรนิกาย 4.99) ด้วยนัยนี้. และพึงกล่าวความหมายของคำว่า 'สูตร' โดยจำแนกจากวินัยและอภิธรรม, เพราะฉะนั้น ประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นเป็นต้น จึงถูกประกาศอย่างยิ่งยวดด้วยการแสดงที่ดำเนินไปตามอัธยาศัยของเวไนยบุคคล, ไม่ใช่ด้วยการแสดงที่ดำเนินไปตามสภาพแห่งอาณาธรรม (ธรรมที่เป็นคำสั่ง), ด้วยเหตุนี้เองจึงกล่าวว่า 'สูตรคือสิ่งที่แสดงซึ่งอัตถะ'.

သုတ္တေ စ အာဏာဓမ္မသဘာဝါ ဝေနေယျဇ္ဈာသယံ အနုဝတ္တန္တိ, န ဝိနယာဘိဓမ္မေသု ဝိယ ဝေနေယျဇ္ဈာသယော အာဏာဓမ္မသဘာဝေ အနုဝတ္တတိ, တသ္မာ ဝေနေယျာနံ ဧကန္တဟိတပဋိလာဘသံဝတ္တနိကာ သုတ္တန္တဒေသနာ ဟောတီတိ ‘‘သုဝုတ္တာ စေတ္ထ အတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပသဝတီတိ ဖလတိ[Pg.20]. ‘‘သုတ္တာဏာ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ပကာသေတုံ ‘‘သုဋ္ဌု စ နေ တာယတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အတ္တတ္ထပရတ္ထာဒိဝိဓာနေသု စ သုတ္တဿ ပမာဏဘာဝေါ တေသဉ္စ သင်္ဂါဟကတ္တံ ယောဇေတဗ္ဗံ, တဒတ္ထပ္ပကာသနေ ပဓာနတ္တာ သုတ္တဿ ဣတရေဟိ ဝိသေသနဉ္စ. ဧတန္တိ ‘‘အတ္ထာနံ သူစနတော’’တိအာဒိကံ အတ္ထဝစနံ. ဧတဿာတိ သုတ္တဿ.

และในพระสูตร สภาพแห่งอาณาธรรมย่อมเป็นไปตามอัธยาศัยของเวไนยบุคคล, ไม่เหมือนในวินัยและอภิธรรมที่อัธยาศัยของเวไนยบุคคลเป็นไปตามสภาพแห่งอาณาธรรม, เพราะฉะนั้น การแสดงพระสูตรจึงเป็นไปเพื่อการได้ประโยชน์อันเป็นส่วนเดียวแก่เวไนยบุคคล, ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า 'อัตถะทั้งหลายในที่นี้กล่าวไว้ดีแล้ว' เป็นต้น. คำว่า 'ปสวติ' (ย่อมให้เกิด) หมายถึง 'ย่อมให้ผล'. เพื่อแสดงความหมายของคำว่า 'สุตตาณา' (คุ้มครองดี) จึงกล่าวว่า 'ย่อมคุ้มครองบุคคลเหล่านั้นอย่างดี'. และพึงประกอบความเป็นประมาณของพระสูตร และความเป็นเครื่องรวบรวมของพระสูตร ในการจัดแจงประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นเป็นต้น, และการจำแนกพระสูตรจากปิฎกอื่น เพราะพระสูตรเป็นประธานในการประกาศอัตถะเหล่านั้น. คำว่า 'เอตัง' (สิ่งนี้) หมายถึงคำอธิบายอัตถะมี 'เพราะแสดงซึ่งอัตถะ' เป็นต้น. คำว่า 'เอตัสสะ' (ของสิ่งนี้) หมายถึงของพระสูตร.

အဘိက္ကမန္တီတိ ဧတ္ထ အဘိ-သဒ္ဒေါ ကမနဿ ဝုဒ္ဓိဘာဝံ အတိရေကတ္တံ ဒီပေတိ. အဘိက္ကန္တေနာတိ စ ဧတ္ထ ကန္တိယာ အဓိကတ္တံ ဝိသေသဘာဝန္တိ ယုတ္တံ ကိရိယာဝိသေသကတ္တာ ဥပသဂ္ဂဿ. အဘိညာတာ, အဘိရာဇာ, အဘိဝိနယေတိ ဧတ္ထ လက္ခဏပူဇိတပရိစ္ဆိန္နေသု ရတ္တိအာဒီသု အဘိ-သဒ္ဒေါ ဝတ္တတီတိ ကထမေတံ ယုဇ္ဇေယျာတိ? လက္ခဏကရဏဉာဏပူဇနပရိစ္ဆေဒကိရိယာဒီပနတော တာဟိ စ ကိရိယာဟိ ရတ္တိရာဇဝိနယာနံ ယုတ္တတ္တာ. ဘာဝနာဖရဏဝုဒ္ဓီဟိ ဝုဒ္ဓိမန္တော. အာရမ္မဏာဒီဟီတိ အာရမ္မဏသမ္ပယုတ္တကမ္မဒွါရပဋိပဒါဒီဟိ. အဝိသိဋ္ဌန္တိ အညမညဝိသိဋ္ဌေသု ဝိနယသုတ္တန္တာဘိဓမ္မေသု အဝိသိဋ္ဌံ သမာနံ ပိဋကသဒ္ဒန္တိ အတ္ထော. ယထာဝုတ္တေနေဝါတိ ‘‘ဧဝံ ဒုဝိဓတ္ထေနာ’’တိအာဒိနာ နယေန.

ในคำว่า 'อภิกกมนฺติ' (ย่อมก้าวไปข้างหน้า) คำว่า 'อภิ' ย่อมแสดงความเป็นความเจริญและความยิ่งยวดของการก้าวไป. และในคำว่า 'อภิกฺกนฺเตน' (โดยผู้ก้าวไปข้างหน้า) คำว่า 'อภิ' ย่อมแสดงความเป็นความยิ่งยวดและความพิเศษของการก้าวไป, ซึ่งเหมาะสมเพราะเป็นอุปสรรคที่ขยายกริยา. ในคำว่า 'อภิญญาตา' (รู้ยิ่ง), 'อภิราชา' (พระราชาผู้ยิ่งใหญ่), 'อภิวินัย' (วินัยอันยิ่ง) คำว่า 'อภิ' ย่อมใช้ในความหมายว่า 'ลักษณะที่ถูกกำหนด, บูชา, หรือจำแนก' ในสิ่งที่มีลักษณะเหล่านั้น, เหตุไฉนจึงเหมาะสมเช่นนั้น? เพราะแสดงการกระทำคือการกำหนดลักษณะ, ความรู้, การบูชา, การจำแนก, และเพราะราตรี, ราชา, วินัย ย่อมเหมาะสมกับการกระทำเหล่านั้น. ผู้มีความเจริญด้วยการเจริญ, การแผ่ไป, และความเจริญ. คำว่า 'อารัมมณาทิ' (มีอารมณ์เป็นต้น) หมายถึง มีอารมณ์, สัมปยุตต์, กรรม, ทวาร, ปฏิปทา เป็นต้น. คำว่า 'อวิสิฏฐัง' (ไม่พิเศษ) หมายถึง คำว่า 'ปิฎก' ที่ไม่พิเศษ คือเสมอกันในวินัย, สุตตันตะ, อภิธรรม ซึ่งมีความพิเศษแตกต่างกัน. คำว่า 'ยถาพุทฺเตเนว' (ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง) หมายถึง ด้วยนัยมี 'ด้วยอัตถะสองอย่างอย่างนี้' เป็นต้น.

ကထေတဗ္ဗာနံ အတ္ထာနံ ဒေသကာယတ္တေန အာဏာဒိဝိဓိနာ အတိသဇ္ဇနံ ပဗောဓနံ ဒေသနာ. သာသိတဗ္ဗပုဂ္ဂလဂတေန ယထာပရာဓာဒိနာ သာသိတဗ္ဗဘာဝေန အနုသာသနံ ဝိနယနံ သာသနံ. ကထေတဗ္ဗဿ သံဝရာသံဝရာဒိနော အတ္ထဿ ကထနံ ဝစနပဋိဗဒ္ဓကရဏံ ကထာ. ဘေဒ-သဒ္ဒေါ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇေတဗ္ဗော ‘‘ဒေသနာဘေဒံ သာသနဘေဒံ ကထာဘေဒဉ္စ ယထာရဟံ ပရိဒီပယေ’’တိ. ဘေဒန္တိ နာနတ္တံ, နာနာကရဏန္တိ အတ္ထော. သိက္ခာ စ ပဟာနာနိ စ ဂမ္ဘီရဘာဝေါ စ သိက္ခာပဟာနဂမ္ဘီရဘာဝံ, တဉ္စ ပရိဒီပယေ. ယန္တိ ပရိယတ္တိအာဒိံ. ယထာတိ ဥပါရမ္ဘာဒိဟေတု ပရိယာပုဏနာဒိပ္ပကာရေဟိ.

การแสดง คือการชี้แจง การทำให้รู้แจ้ง ซึ่งอัตถะที่พึงกล่าว ด้วยวิธีมีอาณา (คำสั่ง) เป็นต้น โดยความเป็นผู้แสดง. การสั่งสอน คือการแนะนำ การฝึกฝน โดยความเป็นผู้พึงสั่งสอน ซึ่งบุคคลที่พึงสั่งสอน ตามความผิดเป็นต้น. การกล่าว คือการกระทำที่ผูกพันด้วยถ้อยคำ ซึ่งอัตถะที่พึงกล่าว มีสังวรและอสังวรเป็นต้น. คำว่า 'เภทะ' พึงประกอบแยกกันว่า 'พึงแสดงความแตกต่างของการแสดง ความแตกต่างของการสั่งสอน และความแตกต่างของการกล่าว ตามสมควร'. คำว่า 'เภทัง' (ความแตกต่าง) หมายถึง ความหลากหลาย, การทำให้แตกต่าง. พึงแสดงความลึกซึ้งของการศึกษาและการละ ซึ่งได้แก่ การศึกษา, การละ, และความเป็นความลึกซึ้ง. คำว่า 'ยํ' หมายถึง ปริยัติเป็นต้น. คำว่า 'ยถา' (อย่างไร) หมายถึง ด้วยเหตุมีอุปารัมภะ (การตำหนิ) เป็นต้น และด้วยอาการมีปริยัติ (การเล่าเรียน) เป็นต้น.

တီသုပိ စေတေသု ဧတေ ဓမ္မတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓာတိ ဧတ္ထ တန္တိအတ္ထော တန္တိဒေသနာ တန္တိအတ္ထပဋိဝေဓော စ တန္တိဝိသယာ ဟောန္တီတိ ဝိနယပိဋကာဒီနံ အတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓာဓာရဘာဝေါ ယုတ္တော, ပိဋကာနိ ပန တန္တိယောယေဝါတိ ဓမ္မာဓာရဘာဝေါ ကထံ ယုဇ္ဇေယျာတိ? တန္တိသမုဒါယဿ အဝယဝတန္တိယာ အာဓာရဘာဝတော, ဓမ္မာဒီနဉ္စ ဒုက္ခောဂါဟဘာဝတော တေဟိ ဝိနယာဒယော ဂမ္ဘီရာတိ ဝိနယာဒီနဉ္စ စတုဗ္ဗိဓော ဂမ္ဘီရဘာဝေါ ဝုတ္တော, တသ္မာ ‘‘ဓမ္မာဒယော ဧဝ ဒုက္ခောဂါဟတ္တာ ဂမ္ဘီရာ, န [Pg.21] ဝိနယာဒယော’’တိ န စောဒေတဗ္ဗမေတံ. တတ္ထ ပဋိဝေဓဿ ဒုက္ကရဘာဝတော ဓမ္မတ္ထာနံ, ဒေသနာဉာဏဿ ဒုက္ကရဘာဝတော ဒေသနာယ စ ဒုက္ခောဂါဟဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဋိဝေဓဿ ပန ဥပ္ပာဒေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ တဗ္ဗိသယဉာဏုပ္ပတ္တိယာ စ ဒုက္ကရဘာဝတော ဒုက္ခောဂါဟတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ในหัวข้อทั้ง ๓ เหล่านี้ การแทงตลอดธรรมะ อรรถะ และเทศนาเหล่านี้ ในที่นี้ อรรถแห่งคัมภีร์ เทศนาแห่งคัมภีร์ และการแทงตลอดอรรถแห่งคัมภีร์ ย่อมเป็นอารมณ์แห่งคัมภีร์ ความที่วินัยปิฎกเป็นต้น เป็นที่รองรับอรรถะ เทศนา และการแทงตลอด ย่อมสมควร แต่ปิฎกทั้งหลายเป็นคัมภีร์นั่นเอง ความที่ปิฎกเป็นที่รองรับธรรมะ จะสมควรได้อย่างไร? เพราะความที่คัมภีร์ส่วนย่อย เป็นที่รองรับของคัมภีร์รวม และเพราะความที่ธรรมะเป็นต้น หยั่งลงได้ยาก วินัยเป็นต้นเหล่านั้นจึงลึกซึ้ง และความลึกซึ้ง ๔ ประการของวินัยเป็นต้น ก็ได้กล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น ไม่ควรจะคัดค้านว่า "ธรรมะเป็นต้นเท่านั้นที่ลึกซึ้งเพราะหยั่งลงได้ยาก ไม่ใช่วินัยเป็นต้น" ในที่นั้น ความที่ธรรมะและอรรถะหยั่งลงได้ยาก เพราะการแทงตลอดเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก และความที่เทศนาหยั่งลงได้ยาก เพราะญาณในเทศนาเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก พึงทราบ ส่วนความที่การแทงตลอดหยั่งลงได้ยาก เพราะไม่สามารถทำให้เกิดขึ้นได้ และเพราะการเกิดขึ้นของญาณในอารมณ์นั้นเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก พึงทราบ

ဟေတုမှိ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါတိ ဧတေန ဝစနတ္ထေန ဓမ္မဿ ဟေတုဘာဝေါ ကထံ ဉာတဗ္ဗောတိ? ‘‘ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ ဧတဿ သမာသပဒဿ အဝယဝပဒတ္ထံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဟေတုမှိ ဉာဏ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ. ‘‘ဓမ္မေ ပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ ဧတ္ထ ဟိ ‘‘ဓမ္မေ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဟေတုမှီ’’တိ ဝုတ္တံ, ‘‘ပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ ဧတဿ စ အတ္ထံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဉာဏ’’န္တိ, တသ္မာ ဟေတုဓမ္မသဒ္ဒါ ဧကတ္ထာ ဉာဏပဋိသမ္ဘိဒါသဒ္ဒါ စာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တေန သာဓိတော ဓမ္မဿ ဟေတုဘာဝေါ. အတ္ထဿ ဟေတုဖလဘာဝေါ စ ဧဝမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယထာဓမ္မန္တိ ဧတ္ထ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ဟေတုံ ဟေတုဖလဉ္စ သဗ္ဗံ ဂဏှာတိ. သဘာဝဝါစကော ဟေသ, န ပရိယတ္တိဟေတုဘာဝဝါစကော, တသ္မာ ယထာဓမ္မန္တိ ယော ယော အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာဒိဓမ္မော, တသ္မိံ တသ္မိန္တိ အတ္ထော. ဓမ္မာဘိလာပေါတိ အတ္ထဗျဉ္ဇနကော အဝိပရီတာဘိလာပေါ. ဧတေန ‘‘တတြ ဓမ္မနိရုတ္တာဘိလာပေ ဉာဏံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ (ဝိဘ. ၇၁၈-၇၂၀) ဧတ္ထ ဝုတ္တဓမ္မနိရုတ္တိံ ဒဿေတိ. အနုလောမာဒိဝသေန ဝါ ကထနန္တိ ဧတေန တဿာ ဓမ္မနိရုတ္တိယာ အဘိလာပံ ကထနံ တဿ ဝစနဿ ပဝတ္တနံ ဒဿေတိ. အဓိပ္ပာယောတိ ဧတေန ‘‘ဒေသနာတိ ပညတ္တီ’’တိ ဧတံ ဝစနံ ဓမ္မနိရုတ္တာဘိလာပံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န တဗ္ဗိနိမုတ္တံ ပညတ္တိံ သန္ဓာယာတိ ဒဿေတိ.

ญาณในเหตุ คือ ธัมมปฏิสัมภิทา ด้วยอรรถแห่งคำนี้ ความที่ธรรมะเป็นเหตุ จะพึงทราบได้อย่างไร? เพราะมีการกล่าวว่า "ญาณในเหตุ" โดยแสดงอรรถแห่งบทที่เป็นส่วนประกอบของบทสมาสว่า "ธัมมปฏิสัมภิทา" ในคำว่า "ธัมเม ปฏิสัมภิทา" นี้ คำว่า "ธัมเม" นั้น ได้กล่าวว่า "ในเหตุ" โดยแสดงอรรถของคำนั้น และคำว่า "ปฏิสัมภิทา" นั้น ได้กล่าวว่า "ญาณ" โดยแสดงอรรถของคำนั้น เพราะฉะนั้น ความที่ธรรมะเป็นเหตุ จึงสำเร็จได้ด้วยการแสดงอรรถนี้ว่า คำว่า "เหตุ" และ "ธรรมะ" มีอรรถอย่างเดียวกัน และคำว่า "ญาณ" และ "ปฏิสัมภิทา" ก็มีอรรถอย่างเดียวกัน ความเป็นผลของเหตุแห่งอรรถะ ก็พึงเห็นได้ด้วยนัยนี้เช่นกัน ในคำว่า "ยถาธัมมัง" นี้ คำว่า "ธรรมะ" ย่อมรวบรวมเหตุและผลของเหตุทั้งหมด คำนี้เป็นคำที่แสดงสภาวะ ไม่ใช่คำที่แสดงความเป็นเหตุแห่งปริยัติ เพราะฉะนั้น คำว่า "ยถาธัมมัง" จึงหมายถึง ธรรมะใดๆ มีอวิชชา สังขารเป็นต้น ธรรมะนั้นๆ ธัมมาภิลาปะ คือ การกล่าวที่ไม่ผิดเพี้ยน ซึ่งแสดงอรรถะ ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงธัมมนิรุตติที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า "ญาณในการกล่าวธัมมนิรุตติในที่นั้น คือ นิรุตติปฏิสัมภิทา" (วิภังค์ 718-720) หรือการกล่าวโดยอนุโลมเป็นต้น ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงการกล่าว การพูด และการดำเนินไปของคำนั้น ซึ่งเป็นธัมมนิรุตตินั้น อธิปปายะ (ความมุ่งหมาย) ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า คำว่า "เทศนา คือ บัญญัติ" นี้ กล่าวโดยอ้างถึงธัมมนิรุตตาภิลาปะ ไม่ได้กล่าวโดยอ้างถึงบัญญัติที่พ้นจากธัมมนิรุตตาภิลาปะนั้น

သော စ လောကိယလောကုတ္တရောတိ ဧဝံ ဝုတ္တံ အဘိသမယံ ယေန ပကာရေန အဘိသမေတိ, ယဉ္စ အဘိသမေတိ, ယော စ တဿ သဘာဝေါ, တေဟိ ပါကဋံ ကာတုံ ‘‘ဝိသယတော အသမ္မောဟတော စ အတ္ထာဒိအနုရူပံ ဓမ္မာဒီသု အဝဗောဓော’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဟိ ဝိသယတော အတ္ထာဒိအနုရူပံ ဓမ္မာဒီသု အဝဗောဓော အဝိဇ္ဇာဒိဓမ္မသင်္ခါရာဒိအတ္ထတဒုဘယပညာပနာရမ္မဏော လောကိယော အဘိသမယော. အသမ္မောဟတော အတ္ထာဒိအနုရူပံ ဓမ္မာဒီသု အဝဗောဓော နိဗ္ဗာနာရမ္မဏော မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တော ယထာဝုတ္တဓမ္မတ္ထပညတ္တီသု သမ္မောဟဝိဒ္ဓံသနော လောကုတ္တရော အဘိသမယောတိ. အဘိသမယတော အညမ္ပိ ပဋိဝေဓတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘တေသံ တေသံ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ပဋိဝေဓနံ [Pg.22] ပဋိဝေဓော’’တိ ဣမိနာ ဟိ ဝစနတ္ထေန အဘိသမယော, ပဋိဝိဇ္ဈီယတီတိ ပဋိဝေဓောတိ ဣမိနာ တံတံရူပါဒိဓမ္မာနံ အဝိပရီတသဘာဝေါ စ ပဋိဝေဓောတိ ယုဇ္ဇတိ.

อภิสมัยนั้นเป็นโลกิยะและโลกุตตระ เพื่อทำให้ปรากฏชัดด้วยอาการที่อภิสมัยนั้นย่อมตรัสรู้ และสิ่งที่อภิสมัยนั้นตรัสรู้ และสภาวะของอภิสมัยนั้น จึงกล่าวว่า "การตรัสรู้ในธรรมะเป็นต้นที่สมควรแก่อรรถะเป็นต้น โดยอารมณ์และโดยไม่หลงผิด" ในที่นั้น การตรัสรู้ในธรรมะเป็นต้นที่สมควรแก่อรรถะเป็นต้น โดยอารมณ์ คือ โลกิยอภิสมัยที่มีอวิชชาเป็นต้น ซึ่งเป็นธรรมะ สังขารเป็นต้น ซึ่งเป็นอรรถะ และการบัญญัติทั้งสองนั้นเป็นอารมณ์ การตรัสรู้ในธรรมะเป็นต้นที่สมควรแก่อรรถะเป็นต้น โดยไม่หลงผิด คือ โลกุตตรอภิสมัยที่มีพระนิพพานเป็นอารมณ์ ประกอบด้วยมรรค ซึ่งทำลายความหลงผิดในบัญญัติธรรมะและอรรถะที่กล่าวมาแล้ว เพื่อแสดงอรรถแห่งการแทงตลอดอย่างอื่นนอกเหนือจากอภิสมัย จึงกล่าวคำว่า "หรือของธรรมะเหล่านั้นๆ" เป็นต้น ด้วยอรรถแห่งคำว่า "การแทงตลอด คือ ปฏิเวธ" นี้ ย่อมหมายถึงอภิสมัย และด้วยคำว่า "สิ่งที่ถูกแทงตลอด คือ ปฏิเวธ" นี้ ย่อมสมควรว่า สภาวะที่ไม่ผิดเพี้ยนของธรรมะมีรูปเป็นต้นเหล่านั้นๆ ก็คือปฏิเวธ

ယထာဝုတ္တေဟိ ဓမ္မာဒီဟိ ပိဋကာနံ ဂမ္ဘီရဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဒါနိ ယသ္မာ ဧတေသု ပိဋကေသူ’’တိအာဒိမာဟ. ယော စေတ္ထာတိ ဧတေသု တံတံပိဋကဂတေသု ဓမ္မာဒီသု ယော ပဋိဝေဓော ဧတေသု စ ပိဋကေသု တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ ယော အဝိပရီတသဘာဝေါတိ ယောဇေတဗ္ဗော. ဒုက္ခောဂါဟတာ စ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယံ ပနေတ္ထ ဝိသေသော ‘‘အဝိပရီတသဘာဝသင်္ခါတော ပဋိဝေဓော ဒုဗ္ဗိညေယျတာယ ဧဝ ဒုက္ခောဂါဟော’’တိ.

เพื่อแสดงความลึกซึ้งของปิฎกทั้งหลายด้วยธรรมะเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว จึงกล่าวคำว่า "บัดนี้ เพราะในปิฎกเหล่านั้น" เป็นต้น คำว่า "โย เจตถะ" นี้ พึงประกอบความว่า การแทงตลอดใดในธรรมะเป็นต้นที่อยู่ในปิฎกนั้นๆ และสภาวะที่ไม่ผิดเพี้ยนของธรรมะเหล่านั้นๆ ในปิฎกเหล่านั้น และความที่หยั่งลงได้ยาก ก็พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ข้อแตกต่างในที่นี้คือ "การแทงตลอดอันนับว่าเป็นสภาวะที่ไม่ผิดเพี้ยน ย่อมหยั่งลงได้ยากเพราะความที่รู้ได้ยากนั่นเอง"

ယန္တိ ပရိယတ္တိဒုဂ္ဂဟဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အတ္ထန္တိ ဘာသိတတ္ထံ ပယောဇနတ္ထဉ္စ. န ဥပပရိက္ခန္တီတိ န ဝိစာရေန္တိ. န နိဇ္ဈာနံ ခမန္တီတိ နိဇ္ဈာနပညံ န ခမန္တိ, နိဇ္ဈာယိတွာ ပညာယ ဒိသွာ ရောစေတွာ န ဂဟေတဗ္ဗာ ဟောန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ဣတီတိ ဧဝံ ဧတာယ ပရိယတ္တိယာ ဝါဒပ္ပမောက္ခာနိသံသာ အတ္တနော ဥပရိ ပရေဟိ အာရောပိတဝါဒဿ နိဂ္ဂဟဿ ပမောက္ခပ္ပယောဇနာ ဟုတွာ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တိ. ဝါဒပ္ပမောက္ခောတိ ဝါ နိန္ဒာပမောက္ခော. ယဿ စတ္ထာယာတိ ယဿ စ သီလာဒိပရိပူရဏဿ အနုပါဒါဝိမောက္ခဿ ဝါ အတ္ထာယ. ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တီတိ ဉာယေန ပရိယာပုဏန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. အဿာတိ အဿ ဓမ္မဿ. နာနုဘောန္တီတိ န ဝိန္ဒန္တိ. တေသံ တေ ဓမ္မာ ဒုဂ္ဂဟိတတ္တာ ဥပါရမ္ဘမာနဒပ္ပမက္ခပလာသာဒိဟေတုဘာဝေန ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တန္တိ. ဘဏ္ဍာဂါရေ နိယုတ္တော ဘဏ္ဍာဂါရိကော, ဘဏ္ဍာဂါရိကော ဝိယာတိ ဘဏ္ဍာဂါရိကော, ဓမ္မရတနာနုပါလကော. အညံ အတ္ထံ အနပေက္ခိတွာ ဘဏ္ဍာဂါရိကဿေဝ သတော ပရိယတ္တိ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ.

คำว่า "ยํ" นี้ กล่าวโดยอ้างถึงการถือเอาปริยัติผิด คำว่า "อรรถัง" นี้ หมายถึงอรรถที่กล่าวไว้และอรรถที่เป็นประโยชน์ คำว่า "น อุปปริกขนฺติ" คือ ไม่พิจารณา คำว่า "น นิจฺฌานํ ขมนฺติ" คือ ไม่ยอมรับปัญญาที่พิจารณา หมายความว่า ไม่ควรยึดถือโดยการพิจารณา เห็นด้วยปัญญา และพอใจ คำว่า "อิติ" คือ ด้วยปริยัตินี้ ย่อมเล่าเรียนธรรมะ โดยมีอานิสงส์คือการพ้นจากวาทะ เป็นประโยชน์ในการพ้นจากการตำหนิของผู้อื่นที่กล่าวหาตน หรือ วาทัปปะโมกข์ คือ การพ้นจากการนินทา คำว่า "ยสฺส จตฺถาย" คือ เพื่อประโยชน์แห่งการบำเพ็ญศีลเป็นต้น หรือเพื่อประโยชน์แห่งอนุปาทาวิโมกข์ คำว่า "ธมฺมํ ปริยาปุณนฺติ" หมายความว่า ย่อมเล่าเรียนธรรมะโดยถูกวิธี คำว่า "อสฺส" คือ ของธรรมะนั้น คำว่า "นานุภวนฺติ" คือ ไม่ประสบ ธรรมะเหล่านั้นของบุคคลเหล่านั้น เพราะถูกถือเอาผิด ย่อมเป็นเหตุแห่งการตำหนิ ความถือตัว ความมัวเมา ความลบหลู่ และความแข่งดีเป็นต้น ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์สิ้นกาลนาน ผู้ที่ถูกแต่งตั้งในคลัง คือ ภัณฑาคาริกะ (เจ้าหน้าที่คลัง) ภัณฑาคาริกะ คือ ผู้ดูแลรัตนธรรมะ ปริยัติที่ไม่ได้มุ่งหวังอรรถะอื่นใด นอกจากความเป็นภัณฑาคาริกะเท่านั้น คือ ภัณฑาคาริกปริยัติ

တာသံယေဝါတိ အဝဓာရဏံ ပါပုဏိတဗ္ဗာနံ ဆဠဘိညာစတုပဋိသမ္ဘိဒါနံ ဝိနယေ ပဘေဒဝစနာဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍေ ဟိ တိဿော ဝိဇ္ဇာဝ ဝိဘတ္တာတိ. ဒုတိယေ တာသံယေဝါတိ အဝဓာရဏံ စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ အပေက္ခိတွာ ကတံ, န တိဿော ဝိဇ္ဇာ. တာ ဟိ ဆသု အဘိညာသု အန္တောဂဓာတိ သုတ္တေ ဝိဘတ္တာယေဝါတိ. ဉတွာ သင်္ဂယှမာနန္တိ ယောဇနာ. တေသန္တိ တေသံ ပိဋကာနံ. သဗ္ဗမ္ပီတိ သဗ္ဗမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ.

การกำหนดว่า “เฉพาะเหล่านั้น” กล่าวหมายถึงการไม่มีคำจำแนกอภิญญา ๖ และปฏิสัมภิทา ๔ ที่พึงบรรลุในพระวินัย ก็ในเวรัญชกัณฑ์ วิชชา ๓ เท่านั้นที่จำแนกไว้ ในที่สอง การกำหนดว่า “เฉพาะเหล่านั้น” ทำโดยมุ่งปฏิสัมภิทา ๔ ไม่ใช่วิชชา ๓ ก็วิชชาเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าในอภิญญา ๖ จำแนกไว้แล้วในพระสูตรนั่นเอง พึงประกอบความว่า “เมื่อรู้แล้วจึงสังคายนา” บทว่า “เตสํ” คือของพระปิฎกเหล่านั้น บทว่า “สัพพัมปิ” คือพระพุทธพจน์ทั้งหมด

အတ္ထာနုလောမနာမတော အနုလောမိကော. အနုလောမိကတ္တံယေဝ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ကသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧကနိကာယမ္ပီတိ ဧကသမူဟမ္ပိ. ပေါဏိကာ [Pg.23] စ စိက္ခလ္လိကာ စ ခတ္တိယာ, တေသံ နိဝါသော ပေါဏိကနိကာယော စိက္ခလ္လိကနိကာယော စ. ဧဝံ ဓမ္မက္ခန္ဓတော စတုရာသီတိ ဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿာနီတိ ဗုဒ္ဓဝစနပိဋကာဒီနိ နိဋ္ဌာပေတွာ အနေကစ္ဆရိယပါတုဘာဝပဋိမဏ္ဍိတာယ သင်္ဂီတိယာ ပဌမဗုဒ္ဓဝစနာဒိကော သဗ္ဗော ဝုတ္တပ္ပဘေဒေါ အညောပိ ဥဒ္ဒါနသင်္ဂဟာဒိဘေဒေါ သင်္ဂီတိယာ ဉာယတီတိ ဧတဿ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဧဝမေတံ သဗ္ဗမ္ပီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. အယံ အဘိဓမ္မော ပိဋကတော အဘိဓမ္မပိဋကန္တိအာဒိနာ ပိဋကာဒိဘာဝဒဿနေနေဝ မဇ္ဈိမဗုဒ္ဓဝစနဘာဝေါ တထာဂတဿ စ အာဒိတော အာဘိဓမ္မိကဘာဝေါ ဒဿိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

เพราะมีชื่อว่าอนุโลมตามอรรถ จึงเป็นอนุโลม เพื่อแสดงความเป็นอนุโลมนั่นเอง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ก็เพราะเหตุไร” บทว่า “เอกนิกายัมปิ” คือแม้หมู่เดียว กษัตริย์ชื่อโปณิกะและจิกขัลลิกะ ที่อยู่ของกษัตริย์เหล่านั้นชื่อโปณิกนิกายและจิกขัลลิกนิกาย อย่างนี้แล พระพุทธพจน์มีพระปิฎกเป็นต้น ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์ เมื่อสำเร็จแล้ว ด้วยการสังคายนาที่ประดับด้วยการปรากฏแห่งอัศจรรย์หลายอย่าง พระพุทธพจน์ทั้งหมดมีปฐมพุทธพจน์เป็นต้น มีประเภทที่กล่าวแล้ว และมีประเภทอื่นมีอุททานสังคหะเป็นต้น ย่อมปรากฏด้วยการสังคายนา เพื่อแสดงเนื้อความนั้น จึงเริ่มคำมีอาทิว่า “พระพุทธพจน์ทั้งหมดนี้อย่างนี้” พระอภิธรรมนี้ โดยความเป็นพระปิฎก มีอาทิว่า “พระอภิธรรมปิฎก” ด้วยการแสดงความเป็นพระปิฎกเป็นต้นนั่นเอง ความเป็นพระพุทธพจน์ในท่ามกลาง และความเป็นผู้ทรงแสดงพระอภิธรรมของพระตถาคตแต่แรก ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว ดังนี้ พึงทราบ

ဧတ္ထ သိယာ ‘‘ယဒိ တထာဂတဘာသိတဘာဝေါ အဘိဓမ္မဿ သိဒ္ဓေါ သိယာ, မဇ္ဈိမဗုဒ္ဓဝစနဘာဝေါ စ သိဒ္ဓေါ ဘဝေယျ, သော ဧဝ စ န သိဒ္ဓေါ’’တိ တဿ ဝိနယာဒီဟိ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝံ သာဓေတုံ ဝတ္ထုံ ဒဿေန္တော ‘‘တံ ဓာရယန္တေသု ဘိက္ခူသူ’’တိအာဒိမာဟ. သဗ္ဗသာမယိကပရိသာယာတိ သဗ္ဗနိကာယိကပရိသာယ ပဉ္စပိ နိကာယေ ပရိယာပုဏန္တိယာ. န ဥဂ္ဂဟိတန္တိ သကလဿ ဝိနယပိဋကဿ အနုဂ္ဂဟိတတ္တာ အာဟ. ဝိနယမတ္တံ ဥဂ္ဂဟိတန္တိ ဝိဘင်္ဂဒွယဿ ဥဂ္ဂဟိတတ္တာ အာဟ. ဝိနယံ အဝိဝဏ္ဏေတုကာမတာယ ‘‘အဘိဓမ္မံ ပရိယာပုဏဿူ’’တိ ဘဏန္တဿ အနာပတ္တိံ, အဘိဓမ္မေ အနောကာသကတံ ဘိက္ခုံ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တိယာ ပါစိတ္တိယဉ္စ ဝဒန္တေန ဘဂဝတာ အဘိဓမ္မဿ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝေါ ဒီပိတော ဗုဒ္ဓဘာသိတေဟိ သုတ္တာဒီဟိသဟ ဝစနတော, ဗာဟိရကဘာသိတေသု စ ဤဒိသဿ ဝစနဿ အဘာဝါ.

ในอรรถกถาแห่งนี้ พึงมีคำถามว่า “ถ้าความเป็นพระพุทธพจน์ที่พระตถาคตตรัสแล้วของพระอภิธรรมพึงสำเร็จ ความเป็นพระพุทธพจน์ในท่ามกลางก็พึงสำเร็จ แต่ความเป็นพระพุทธพจน์นั้นนั่นแหละไม่สำเร็จ” เพื่อยังความเป็นพระพุทธพจน์ที่พระพุทธเจ้าตรัสแล้วของพระอภิธรรมนั้นให้สำเร็จด้วยพระวินัยเป็นต้น จึงแสดงเรื่อง แล้วกล่าวคำมีอาทิว่า “ในภิกษุทั้งหลายผู้ทรงจำพระอภิธรรมนั้น” บทว่า “สัพพสามยิกปริสาย” คือด้วยบริษัทผู้รู้ทั่วถึงธรรมทั้งปวง ผู้เรียนจบพระนิกายทั้ง ๕ บทว่า “น อุคคหิตํ” กล่าวเพราะยังไม่เรียนจบพระวินัยปิฎกทั้งหมด บทว่า “วินยมัตตํ อุคคหิตํ” กล่าวเพราะเรียนจบวิภังค์ทั้งสอง ด้วยความไม่ประสงค์จะติเตียนพระวินัย ความที่ภิกษุผู้กล่าวว่า “จงเรียนพระอภิธรรม” ไม่มีอาบัติ และความที่ภิกษุณีผู้ถามปัญหาภิกษุผู้ไม่ทำโอกาสในพระอภิธรรม มีอาบัติปาจิตตีย์ พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ความเป็นพระพุทธพจน์ที่พระพุทธเจ้าตรัสแล้วของพระอภิธรรม ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว โดยเป็นไปพร้อมกับพระสูตรเป็นต้นที่พระพุทธเจ้าตรัสแล้ว และเพราะไม่มีคำเช่นนี้ในคำที่ภายนอกตรัสแล้ว

ဣတောပိ ဗလဝတရံ အာဘိဓမ္မိကဿ သာဓုကာရဒါနေန ဝိစိကိစ္ဆာဝိစ္ဆေဒဿ ကတတ္တာ. ကမ္မတော အညံ ကမ္မံ ကမ္မန္တရံ, တံ ကာမာဝစရာဒိံ ရူပါဝစရာဒိဘာဝေန, ကဏှဝိပါကာဒိံ သုက္ကဝိပါကာဒိဘာဝေန ကထေန္တော အာလောဠေတိ.

ยิ่งกว่านั้น เพราะการให้สาธุการแก่พระอภิธรรมิกะ ย่อมเป็นการตัดความสงสัย กรรมอื่นจากกรรม คือกรรมอันตร กรรมนั้นมีกามวจรเป็นต้น โดยความเป็นรูปาวจรเป็นต้น มีวิบากดำเป็นต้น โดยความเป็นวิบากขาวเป็นต้น เมื่อกล่าว ย่อมทำให้ปั่นป่วน

ဇိနစက္ကေတိ ဇိနသာသနေ. ဝိသံဝါဒေတီတိ ဝိပ္ပလမ္ဘေတိ. ဘေဒကရဝတ္ထူသု ဧကသ္မိန္တိ ‘‘ဘာသိတံ လပိတံ တထာဂတေန အဘာသိတံ အလပိတံ တထာဂတေနာတိ ဒီပေတီ’’တိ ဧကသ္မိံ သန္ဒိဿတိ. ဥတ္တရိပိ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗော…ပေ… န အညေသံ ဝိသယော…ပေ… နိဒါနကိစ္စံ နာမ နတ္ထီတိ အပါကဋာနံ ကာလဒေသဒေသကပရိသာနံ ပါကဋဘာဝကရဏတ္ထံ တဒုပဒေသသဟိတေန နိဒါနေန ဘဝိတဗ္ဗံ, အညေသံ အဝိသယတ္တာ ဒေသကော ပါကဋော, ဩက္ကန္တိကာလာဒီနံ ပါကဋတ္တာ ကာလော စ, ဒေဝလောကေ ဒေသိတဘာဝဿ ပါကဋတ္တာ ဒေသပရိသာ စ ပါကဋာတိ ကိံ နိဒါနကိစ္စံ သိယာတိ.

บทว่า “ชินจักเก” คือในพระศาสนาของพระชินเจ้า บทว่า “วิสํวาเทติ” คือย่อมหลอกลวง ในวัตถุเป็นที่ตั้งแห่งการแตกแยกอย่างหนึ่ง ย่อมปรากฏในวัตถุอย่างหนึ่งว่า “ย่อมแสดงว่าคำที่พระตถาคตตรัสแล้วและตรัสบอกแล้ว ไม่ใช่คำที่พระตถาคตตรัสแล้วและตรัสบอกแล้ว” แม้ในเบื้องบนก็พึงกล่าวอย่างนี้...ฯลฯ...ไม่ใช่วิสัยของผู้อื่น...ฯลฯ...ชื่อว่ากิจแห่งนิทานไม่มี เพื่อทำให้กาล เทศะ และบริษัทผู้แสดงที่ไม่ปรากฏ ให้ปรากฏ พึงมีนิทานพร้อมด้วยคำแนะนำนั้น เพราะไม่ใช่วิสัยของผู้อื่น ผู้แสดงจึงปรากฏ และเพราะกาลมีกาลแห่งการหยั่งลงเป็นต้นปรากฏ กาลจึงปรากฏ และเพราะความเป็นธรรมที่แสดงแล้วในเทวโลกปรากฏ เทศะและบริษัทจึงปรากฏ ดังนี้ กิจแห่งนิทานพึงมีอะไร

ယတ္ထ [Pg.24] ခန္ဓာဒယော နိပ္ပဒေသေန ဝိဘတ္တာ, သော အဘိဓမ္မော နာမ, တသ္မာ တဿ နိဒါနေန ခန္ဓာဒီနံ နိပ္ပဒေသတောပိ ပဋိဝိဒ္ဓဋ္ဌာနေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယေန ထေရော ‘‘မဟာဗောဓိနိဒါနော အဘိဓမ္မော’’တိ ဒဿေတိ. ‘‘သော ဧဝံ ပဇာနာမိ သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာပိ ဝေဒယိတ’’န္တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၅.၁၂) နယေန ပစ္စယာဒီဟိ ဝေဒနံ ဥပပရိက္ခန္တော ခန္ဓာဒိပဒေသာနံ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီနံ ဝသေန ဝိဟာသိ. ဓမ္မေတိ ကုသလာဒိအရဏန္တေ.

ธรรมที่ขันธ์เป็นต้นจำแนกโดยไม่มีส่วนเหลือ ชื่อว่าพระอภิธรรม เพราะฉะนั้น นิทานของพระอภิธรรมนั้น พึงเป็นที่แทงตลอดโดยไม่มีส่วนเหลือของขันธ์เป็นต้น ด้วยอัธยาศัยนี้ พระเถระจึงแสดงว่า “พระอภิธรรมมีมหาโพธิเป็นนิทาน” ด้วยนัยมีอาทิว่า “เราย่อมรู้เวทนาแม้มีสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัยอย่างนี้” (สํ. นิ. ๕.๑๒) เมื่อพิจารณาเวทนาด้วยปัจจัยเป็นต้น ทรงอยู่โดยความเป็นเวทนาขันธ์เป็นต้น แห่งบทมีขันธ์เป็นต้น บทว่า “ธัมเม” คือในธรรมมีกุศลเป็นต้นจนถึงอรณะ

ဓမ္မံ ပရိဝတ္တေန္တောတိ သာဋ္ဌကထံ ပါဠိံ ပရိဝတ္တေန္တော ဧတံ ပရဝါဒီစောဒနံ ပတွာ ‘‘အယံ ပရဝါဒီ’’တိအာဒိမာဟ. အမှာဒိသေသု နိဒါနံ ဇာနန္တေသု ပဋိသရဏေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု အပ္ပဋိသရဏော အရညေ ကန္ဒန္တော ဝိယ နိဒါနသဗ္ဘာဝေ သက္ခိဘူတေသုပိ အမှေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု အသက္ခိကံ အဍ္ဍံ ကရောန္တော ဝိယ ဟောတိ, နိဒါနဿ အတ္ထိဘာဝမ္ပိ န ဇာနာတိ, နနု ဧတံ နိဒါနန္တိ ကထေန္တော ဧဝမာဟ. ဧကမေဝါတိ ဒေသနာနိဒါနမေဝ အဇ္ဈာသယာနုရူပေန ဒေသိတတ္တာ. ဒွေ နိဒါနာနီတိ အဓိဂန္တဗ္ဗဒေသေတဗ္ဗဓမ္မာနုရူပေန ဒေသိတတ္တာ. အဘိဓမ္မာဓိဂမဿ မူလံ အဓိဂမံ နိဒေတီတိ အဓိဂမနိဒါနံ. ဗောဓိအဘိနီဟာရသဒ္ဓါယာတိ ယာယ သဒ္ဓါယ ဒီပင်္ကရဒသဗလဿ သန္တိကေ ဗောဓိယာ စိတ္တံ အဘိနီဟရိ ပဏိဓာနံ အကာသိ.

บทว่า “ธัมมํ ปริวัตเตนโต” คือเมื่อพลิกพระบาลีพร้อมด้วยอรรถกถา เมื่อถึงการโจทของปรวาทีนี้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ปรวาทีนี้” เมื่อพวกเราผู้รู้ซึ่งนิทาน ผู้เป็นที่พึ่ง มีอยู่ ย่อมเป็นเหมือนผู้ไม่มีที่พึ่งร้องไห้อยู่ในป่า ย่อมเป็นเหมือนผู้ทำคดีที่ไม่มีพยาน เมื่อพวกเราผู้เป็นพยานในความเป็นนิทานมีอยู่ ย่อมไม่รู้ความมีอยู่ของนิทาน เมื่อกล่าวว่า “นิทานนี้ไม่ใช่หรือ” จึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า “เอกเมว” คือนิทานแห่งการแสดงเท่านั้น เพราะแสดงไปตามอัธยาศัย บทว่า “ทฺเว นิทานานิ” คือเพราะแสดงไปตามธรรมที่พึงบรรลุและพึงแสดง ย่อมแสดงการบรรลุอันเป็นรากเหง้าแห่งการบรรลุพระอภิธรรม ชื่อว่าอธิคมนิทาน บทว่า “โพธิอภินีหารสัทธาย” คือด้วยศรัทธาใด พระโพธิสัตว์ทรงตั้งจิตอธิษฐานเพื่อโพธิในสำนักของพระทีปังกรทศพล

သုမေဓကထာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาสุเมธกถา

စတုရော စ အသင်္ခိယေတိ (ဗု. ဝံ. အဋ္ဌ. ၂.၁-၂) ဥဒ္ဓံ အာရောဟနဝသေန အတိက္ကမိတွာ အမရံ နာမ နဂရံ အဟောသီတိ ဝစနသေသယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ဒသဟီတိ ဟတ္ထိအဿရထဘေရီသင်္ခမုဒိင်္ဂဝီဏာဂီတသမ္မတာဠေဟိ ‘‘အသ္နာထ ပိဝထ ခါဒထာ’’တိ ဒသမေန သဒ္ဒေန. တေ ပန ဧကဒေသေန ဒဿေတုံ ‘‘ဟတ္ထိသဒ္ဒ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဟတ္ထိသဒ္ဒန္တိ ကရဏတ္ထေ ဥပယောဂေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဘေရီသင်္ခရထာနဉ္စ သဒ္ဒေဟိ အဝိဝိတ္တန္တိ ဝါ ဃောသိတန္တိ ဝါ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဟတ္ထိသဒ္ဒန္တိ ဝါ ဟတ္ထိသဒ္ဒဝန္တံ နဂရံ. ခါဒထ ပိဝထ စေဝါတိ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဉာတတ္ထတ္တာ အပ္ပယုတ္တော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

พึงประกอบความที่เหลือแห่งบทว่า "สี่อสงไขย" (อ้างอิงจาก พุทฺธวํสอฏฺฐกถา 2.1-2) ก้าวล่วงขึ้นไปเบื้องบน เป็นเมืองชื่ออมระ. ด้วยเสียงสิบอย่าง คือ เสียงช้าง, ม้า, รถ, กลอง, สังข์, มุทิงค์, พิณ, เพลงขับ, ฉิ่ง และเสียงที่สิบว่า "จงบริโภค จงดื่ม จงเคี้ยว". แต่เสียงเหล่านั้น เพื่อแสดงเพียงบางส่วน จึงกล่าวคำว่า "เสียงช้าง" เป็นต้น. คำว่า "เสียงช้าง" พึงเห็นว่าเป็นการใช้ทุติยาวิภัตติในอรรถแห่งตติยาวิภัตติ (กรณะ). และด้วยเสียงกลอง สังข์ รถ พึงประกอบว่าไม่ว่างเปล่า หรือว่ากึกก้อง. หรือว่า "เสียงช้าง" คือเมืองที่มีเสียงช้าง. คำว่า "จงเคี้ยว จงดื่ม" พึงเห็นว่าอิติสัพพ์ (คำว่า "ดังนี้") ไม่ได้ใช้ เพราะความหมายเป็นที่รู้กันอยู่แล้ว.

သဗ္ဗင်္ဂသမ္ပန္နံ ဥယျာနပေါက္ခရဏီအာဒိသမ္ပန္နတ္တာ. လက္ခဏေတိ ဣတ္ထိလက္ခဏေ ပုရိသလက္ခဏေ စ. ဣတိဟာသေတိ ပေါရာဏေ. သဓမ္မေတိ အတ္တနော တေဝိဇ္ဇဓမ္မေ စ ယညဝိဓိအာဒိကေ စ. ပါရမိန္တိ ပါရဉာဏံ ပါရာဓိဂမံ ဂတော. စိန္တေသဟန္တိ စိန္တေသိံ အဟံ သုမေဓဘူတောတိ သတ္ထာ ဝဒတိ. အတ္ထိ [Pg.25] ဟေဟိတီတိ သော ဝိဇ္ဇမာနော ဘဝိဿတိ. န ဟေတုယေတိ အဘဝိတုံ. ဧဝမေဝါတိ ဧဝမေဝံ. န ဂဝေသတီတိ န ဂန္တုံ ဧသတိ န ဣစ္ဆတိ နာနုဂစ္ဆတိ ဝါ. ဓောဝေတိ ဓောဝန္တေ. သေရီတိ သာယတ္တိကော. သယံဝသီတိ သဝသော. မဟာစောရသမော ဝိယာတိ ကာယသာရာဂဝသေန ဒုစ္စရိတာနေသနေဟိ ကုသလဘဏ္ဍစ္ဆေဒနာ. နာထာတိ နာထဝန္တော. ပဉ္စဒေါသဝိဝဇ္ဇိတန္တိ ဧဝမာဒိကဿ အတ္ထော ကေသုစိ အဋ္ဌကထာပေါတ္ထကေသု လိခိတောတိ ကတွာ န ဝက္ခာမ.

คำว่า "สมบูรณ์ด้วยองค์ทุกอย่าง" เพราะสมบูรณ์ด้วยสวน สระโบกขรณี เป็นต้น. คำว่า "ในลักษณะ" คือในลักษณะของหญิงและลักษณะของชาย. คำว่า "ในอิติหาสะ" คือในเรื่องเก่าแก่. คำว่า "ในสัทธรรม" คือในธรรมอันเป็นไตรวิชชาของตน และในพิธีบูชา เป็นต้น. คำว่า "ถึงฝั่ง" คือถึงความรู้ในฝั่ง ถึงการบรรลุฝั่ง. คำว่า "เราคิดแล้ว" พระศาสดาตรัสว่า "เราผู้เป็นสุเมธดาบสได้คิดแล้ว". คำว่า "จักมีอยู่" คือสิ่งนั้นจักมีอยู่. คำว่า "ไม่ใช่เพื่อเหตุ" คือเพื่อความไม่เป็น. คำว่า "อย่างนั้นนั่นแล" คืออย่างนั้นนั่นแล. คำว่า "ไม่แสวงหา" คือไม่ปรารถนาจะไป ไม่ต้องการ หรือไม่ติดตาม. คำว่า "ย่อมชำระ" คือเมื่อกำลังชำระ. คำว่า "เป็นอิสระ" คือเป็นผู้มีอำนาจในตน. คำว่า "เป็นผู้มีอำนาจในตน" คือเป็นผู้มีอำนาจในตน. คำว่า "เหมือนมหาโจร" คือการตัดขาดซึ่งทรัพย์อันเป็นกุศล ด้วยการแสวงหาทุจริต อันเกิดจากความกำหนัดในกาย. คำว่า "มีที่พึ่ง" คือผู้มีที่พึ่ง. คำว่า "เว้นจากโทษห้าประการ" ความหมายของคำเป็นต้นอย่างนี้ มีเขียนไว้ในอรรถกถาบางเล่มแล้ว เพราะฉะนั้น เราจักไม่กล่าว.

သာသနေတိ ဧတ္ထ တာပသသာသနံ ဈာနာဘိညာ စ. ဝသီဘူတဿ သတော. မယိ ဧဝံဘူတေ ဒီပင်္ကရော ဇိနော ဥပ္ပဇ္ဇိ. သောဓေတိ ဇနော. အဉ္ဇသံ ဝဋုမာယနန္တိ ပရိယာယဝစနေဟိ မဂ္ဂမေဝ ဝဒတိ. မာ နံ အက္ကမိတ္ထာတိ ဧတ္ထ နန္တိ ပဒပူရဏမတ္တေ နိပါတော. ဃာတိယာမဟန္တိ ဧတ္ထ စ အ-ဣတိ စ ဟံ-ဣတိ စ နိပါတာ, အဟံ-ဣတိ ဝါ ဧကော နိပါတော သာနုနာသိကော ကတော. အာဟုတီနန္တိ ဒက္ခိဏာဟုတီနံ. မန္တိ မမ, မံ ဝါ အဗြွိ.

คำว่า "ในศาสนา" ในที่นี้คือศาสนาของดาบส และฌานอภิญญา. เมื่อเป็นผู้มีวสีอยู่. เมื่อเราเป็นเช่นนี้ พระชินเจ้าทีปังกรได้อุบัติขึ้น. ชนย่อมชำระ. คำว่า "ทางตรง" "ทางใหญ่" ย่อมกล่าวถึงหนทางนั่นเอง ด้วยคำที่เป็นไวพจน์. คำว่า "อย่าเหยียบย่ำเขา" ในที่นี้ คำว่า "นัง" เป็นนิบาตเพียงเพื่อเติมบท. คำว่า "เราจักฆ่า" ในที่นี้ คำว่า "อะ" และ "หัง" เป็นนิบาต หรือคำว่า "อะหัง" เป็นนิบาตตัวเดียวที่ทำเป็นสระมีเสียงนาสิก. คำว่า "แห่งอาหุติ" คือแห่งทักขิณาหุติ. คำว่า "มัง" คือของฉัน หรือกล่าวว่า "ซึ่งฉัน".

ကပ္ပေ အတိက္ကမိတွာ ဝုတ္တေပိ ဗောဓိမှိ မာတာဒိသံကိတ္တနေ သင်္ဂဏှိတုံ ‘‘ဗောဓိ တဿ ဘဂဝတော’’တိအာဒိမာဟ. သုခေနာတိ ဥတ္တမေန သုခေန. အသမောတိ တာပသေဟိ အသမော. အဘိညာသုခတောပိ ဝိသိဋ္ဌံ ဤဒိသံ ဗုဒ္ဓတ္တဗျာကရဏဇံ သုခံ အလဘိံ. ယာတိ ယာနိ နိမိတ္တာနိ. အာဘုဇတီတိ အာဝတ္တတိ. အဘိရဝန္တီတိ သဒ္ဒံ ကရောန္တိ. ဆုဒ္ဓါတိ နိက္ခန္တာ. နုဒ္ဓံသတီတိ န ဥဒ္ဓံ ဂစ္ဆတိ. ဥဘယန္တိ ဥဘယဝစနံ. ဓုဝသဿတန္တိ ဧကန္တသဿတံ, အဝိပရီတမေဝါတိ အတ္ထော. အာပန္နသတ္တာနန္တိ ဂဗ္ဘိနီနံ. ယာဝတာဒသ ဒိသာ, တတ္ထ. ဓမ္မဓာတုယာတိ ဓမ္မဓာတုယံ, သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု ဝိစိနာမီတိ အတ္ထော.

แม้เมื่อกล่าวว่าล่วงกัปไปแล้ว เพื่อสงเคราะห์การพรรณนาถึงมารดาเป็นต้นในโพธิ จึงตรัสคำว่า "โพธิของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น" เป็นต้น. คำว่า "ด้วยความสุข" คือด้วยความสุขอันสูงสุด. คำว่า "ไม่มีใครเสมอ" คือไม่มีใครเสมอด้วยดาบสทั้งหลาย. เราได้ความสุขเช่นนี้ อันเกิดจากการพยากรณ์พุทธภาวะ ซึ่งประเสริฐกว่าความสุขจากอภิญญา. คำว่า "ใด" คือนิมิตทั้งหลายใด. คำว่า "ย่อมงอ" คือย่อมหมุนกลับ. คำว่า "ย่อมบันลือ" คือย่อมทำเสียง. คำว่า "ถูกทอดทิ้ง" คือออกไปแล้ว. คำว่า "ไม่ฟุ้งขึ้น" คือไม่ไปเบื้องบน. คำว่า "ทั้งสอง" คือคำว่าทั้งสอง. คำว่า "เที่ยงแท้ยั่งยืน" คือเที่ยงแท้ยั่งยืนโดยส่วนเดียว ความว่าไม่ผิดไปเลย. คำว่า "แห่งสัตว์ผู้ถึงแล้ว" คือแห่งหญิงมีครรภ์. ตลอดทิศทั้งสิบ ในที่นั้น. คำว่า "ในธรรมธาตุ" คือในธรรมธาตุ ความว่าเราย่อมเลือกเฟ้นในธรรมทั้งปวง.

ယဿ သမ္ပုဏ္ဏော, တံ ဝမတေဝ ဥဒကံ နိဿေသံ. ဧတေတိ ဧကိဿာပိ ဒါနပါရမိတာယ အနေကပ္ပကာရတာယ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော. ပဋိလဂ္ဂိတံ ရက္ခတီတိ ဝစနသေသော, ဘုမ္မတ္ထေ ဝါ ဥပယောဂေါ. စတူသု ဘူမီသူတိ ပါတိမောက္ခာဒီသု သံဝရဘူမီသု. အဒွေဇ္ဈမာနသောတိ ကဒါစိ ခမနံ ကဒါစိ အက္ခမနံ, ကဿစိ ခမနံ ကဿစိ အက္ခမနန္တိ ဧဝံ ဒွေဓာဘာဝံ အနာပန္နမာနသော ဟုတွာ. သစ္စဿ ဝီထိ နာမ ဒိဋ္ဌာဒိ စ အဒိဋ္ဌာဒိ စ ယထာဘူတံဝ ဝတ္ထု. အဓိဋ္ဌာနန္တိ ကုသလသမာဒါနာဓိဋ္ဌာနံ, သမာဒိန္နေသု ကုသလေသု အစလတာ အဓိဋ္ဌာနံ နာမ. ပထဝိယာ ဥပေက္ခနံ နာမ ဝိကာရာနာပတ္တိ. အညတြာတိ အညံ. သဘာဝရသလက္ခဏေတိ ဧတ္ထ ဘာဝေါတိ အဝိပရီတတာ ဝိဇ္ဇမာနတာ, သဟ ဘာဝေန သဘာဝေါ, အဝိပရီတော အတ္တနော ဗောဓိပရိပါစနကိစ္စသင်္ခါတော [Pg.26] ရသော, အနဝဇ္ဇဝတ္ထုပရိစ္စာဂါဒိသင်္ခါတံ လက္ခဏဉ္စ သဘာဝရသလက္ခဏံ, တတော သမ္မသတော. ဓမ္မတေဇေနာတိ ဉာဏတေဇေန. စလတာတိ စလတာယ ကမ္ပနတာယ. သေသီတိ သယိ. မာ ဘာထာတိ မာ ဘာယိတ္ထ. သဗ္ဗီတိယောတိ သဗ္ဗာ ဤတိယော ဥပဒ္ဒဝါ တံ ဝိဝဇ္ဇန္တု.

น้ำเต็มแล้วแก่ผู้ใด ผู้นั้นย่อมคายน้ำออกจนหมดสิ้น. คำว่า "เหล่านี้" เป็นการกล่าวด้วยพหูพจน์ เพราะทานบารมีแม้เพียงอย่างเดียวมีหลายประเภท. คำว่า "ย่อมรักษาซึ่งสิ่งที่ติดอยู่" เป็นบทที่เหลือแห่งคำ หรือเป็นการใช้ทุติยาวิภัตติในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. คำว่า "ในภูมิทั้งสี่" คือในภูมิแห่งสังวรมีปาติโมกข์เป็นต้น. คำว่า "มีใจไม่สอง" คือเป็นผู้มีใจไม่ถึงความเป็นสองอย่างนี้ว่า บางคราวอดทน บางคราวไม่อดทน, อดทนต่อบางคน ไม่อดทนต่อบางคน. ชื่อว่า "วิถีแห่งสัจจะ" คือวัตถุที่เห็นแล้วเป็นต้น และที่ยังไม่เห็นเป็นต้น ตามความเป็นจริง. คำว่า "อธิษฐาน" คือการอธิษฐานในการสมาทานกุศล, ความไม่หวั่นไหวในกุศลที่สมาทานแล้ว ชื่อว่าอธิษฐาน. ชื่อว่า "การวางเฉยของแผ่นดิน" คือการไม่ถึงความแปรปรวน. คำว่า "เว้น" คืออื่น. คำว่า "ลักษณะแห่งรสและสภาวะ" ในที่นี้ คำว่า "ภาวะ" คือความไม่ผิดเพี้ยน ความมีอยู่, สภาวะคือพร้อมด้วยภาวะ, รสคือความไม่ผิดเพี้ยน อันนับว่าเป็นกิจในการบ่มโพธิของตน, และลักษณะอันนับว่าเป็นการบริจาควัตถุที่ไม่มีโทษเป็นต้น ชื่อว่าลักษณะแห่งรสและสภาวะ, เมื่อพิจารณาจากลักษณะนั้น. คำว่า "ด้วยเดชแห่งธรรม" คือด้วยเดชแห่งญาณ. คำว่า "ความหวั่นไหว" คือด้วยความหวั่นไหว ด้วยความสั่นสะเทือน. คำว่า "นอนแล้ว" คือนอนแล้ว. คำว่า "อย่ากลัวเลย" คือพวกท่านอย่ากลัวเลย. คำว่า "อุปัทวะทั้งปวง" คืออุปัทวะทั้งหลายทั้งปวง จงเว้นเขาเสีย.

သုမေဓကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาเรื่องสุเมธดาบสจบลงแล้ว.

ပဝစ္ဆတီတိ ဒေတိ. ယောဂေနာတိ ဥပါယေန. သမိံသူတိ သန္နိပတိံသု. အပ္ပတ္တမာနသာတိ အပ္ပတ္တအရဟတ္တာ ဘိက္ခူ ဂရဟိတာ ဘဝန္တိ. ရိတ္တာတိ သုညာ အန္တရဟိတာ. သာလကလျာဏီ နာမ ဧကော ရုက္ခော. ဗုဒ္ဓစက္ကဝတ္တိကာလေယေဝ ကိရ ဧကာဟေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

คำว่า "ย่อมให้" คือย่อมให้. คำว่า "ด้วยโยคะ" คือด้วยอุบาย. คำว่า "ประชุมกันแล้ว" คือประชุมกันแล้ว. คำว่า "มีใจยังไม่ถึง" คือภิกษุทั้งหลายผู้ยังไม่บรรลุพระอรหัตย่อมถูกตำหนิ. คำว่า "ว่างเปล่า" คือว่างเปล่า หายไปแล้ว. ชื่อว่า "สาละกัลยาณี" คือต้นไม้ต้นหนึ่ง. ได้ยินว่า ย่อมเกิดขึ้นในสมัยแห่งพระพุทธเจ้าผู้เป็นจักรพรรดิเท่านั้น ย่อมเกิดขึ้นในวันเดียวเท่านั้น.

လိင်္ဂသမ္ပတ္တီတိ ပုရိသလိင်္ဂတာ. ဟေတူတိ တိဟေတုကပဋိသန္ဓိတာ. ဂုဏသမ္ပတ္တီတိ အဘိညာသမာပတ္တိလာဘိတာ. အဓိကာရောတိ ဗုဒ္ဓါနံ သက္ကာရကရဏံ. ဆန္ဒတာတိ ဗုဒ္ဓတ္တပ္ပတ္တိယံ ဆန္ဒသမာယောဂေါ. သဗ္ဗင်္ဂသမ္ပန္နာတိ အဋ္ဌင်္ဂါနိ သမောဓာနေတွာ ကတပဏိဓာနာ. ပက္ခိကာတိ ပီဌသပ္ပိကာ. ပဏ္ဍကာတိ ဥဘယလိင်္ဂရဟိတာ. ဗောဓိသတ္တာ စ ဗြဟ္မလောကူပပတ္တိပဌမကပ္ပိကေသု ကာလေသု ဥဘယလိင်္ဂရဟိတာ ဟောန္တိ, န ပန ပဏ္ဍကပရိယာပန္နာတိ ဧတမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ပရိယာပန္နာ န ဘဝန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ, ယထာဝုတ္တေသု ဝါ ဒေါသေသု သဗ္ဗေသု ပရိယာပန္နာ န ဘဝန္တိ, ဗောဓိသတ္တေသု ဝါ ပရိယာပန္နာ တဒန္တောဂဓာ, ပရိစ္ဆိန္နသံသာရတ္တာ ဝါ ပရိယာပန္နာ ဗောဓိသတ္တာ ဥဘတောဗျဉ္ဇနပဏ္ဍကာ န ဘဝန္တီတိ အတ္ထော. သဗ္ဗတ္ထ သုဒ္ဓဂေါစရာ ယသ္မာ, တသ္မာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ န သေဝန္တိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိန္တိ နတ္ထိကာဟေတုကာကိရိယဒိဋ္ဌိံ. ဘဝါဘဝေတိ ခုဒ္ဒကေ စေဝ မဟန္တေ စ ဘဝေ. ဘောဇပုတ္တေတိ လုဒ္ဒကေ. လဂနန္တိ သင်္ဂေါ. အညထာတိ လီနတာ. ဂါမဏ္ဍလာတိ ဂါမဒါရကာ. ရူပန္တိ ဝိပ္ပကာရံ. အယံ တာဝ နိဒါနကထာ ယာယ အဘိဓမ္မဿ ဗုဒ္ဓဘာသိတတာသိဒ္ဓီတိ အတ္ထယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ.

ความสมบูรณ์แห่งเพศ คือความเป็นเพศชาย. เหตุ คือการปฏิสนธิด้วยไตรเหตุ. ความสมบูรณ์แห่งคุณ คือการได้อภิญญาและสมาบัติ. อธิการ คือการกระทำสักการะแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย. ฉันทตา คือการประกอบด้วยฉันทะในการบรรลุความเป็นพระพุทธเจ้า. ผู้สมบูรณ์ด้วยองค์ทุกอย่าง คือผู้ที่ตั้งปณิธานโดยรวบรวมองค์ ๘. ปักขิกะ คือคนง่อย (ผู้คลานด้วยตั่ง). บัณเฑาะก์ คือผู้ปราศจากเพศทั้งสอง. พระโพธิสัตว์ทั้งหลายในกาลแห่งการอุบัติในพรหมโลกและในกาลแห่งปฐมกัป ย่อมปราศจากเพศทั้งสอง แต่ไม่จัดว่าเป็นบัณเฑาะก์. เพื่อแสดงความหมายนั้น จึงกล่าวว่า "ไม่จัดเข้า" หรือว่าไม่จัดเข้าในโทษทั้งปวงที่กล่าวมาแล้ว หรือว่าคำว่า "จัดเข้า" ในพระโพธิสัตว์ทั้งหลาย หมายถึง "รวมอยู่ในนั้น" หรือว่าพระโพธิสัตว์ทั้งหลายไม่เป็นบัณเฑาะก์และอุภโตพยัญชนก เพราะมีสังสารวัฏอันจำกัด. เพราะเป็นผู้มีโคจรบริสุทธิ์ในที่ทั้งปวง ฉะนั้นจึงไม่เสพมิจฉาทิฏฐิ. มิจฉาทิฏฐิ คือนัตถิกทิฏฐิ อเหตุกทิฏฐิ และอกิริยทิฏฐิ. ภวาภพ คือภพน้อยและภพใหญ่. โภชบุตร คือนายพราน. ลคันนะ คือความข้อง. อัญญถา คือความหดหู่. คามมณฑล คือเด็กชาวบ้าน. รูป คือความวิปริต. พึงประกอบความหมายว่า "นี่คือเรื่องราวเบื้องต้นที่ทำให้ความสำเร็จแห่งความเป็นพุทธภาษิตของพระอภิธรรมปรากฏ."

နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนานิทานกถาจบลงแล้ว.

၁. စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍံ

๑. กัณฑ์ว่าด้วยจิตตุปบาท.

တိကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาบทติกมาติกา.

ဣဒါနိ [Pg.27] ပဋိညာတကထံ ကာတုံ ‘‘ဣဒါနိ ဣတိ မေ…ပေ… ကထနောကာသော သမ္ပတ္တော’’တိအာဒိမာဟ. ဣတော ပဋ္ဌာယာတိ ကုသလဓမ္မပဒတော ပဋ္ဌာယ.

บัดนี้ เพื่อจะกล่าวเรื่องที่ปฏิญญาไว้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "บัดนี้ โอกาสแห่งการกล่าวของข้าพเจ้า... ถึงแล้ว." ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป คือตั้งแต่บทว่ากุศลธรรมเป็นต้นไป.

၁. သဗ္ဗပဒေဟိ လဒ္ဓနာမောတိ တီသုပိ ပဒေသု ဝေဒနာသဒ္ဒဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ တေန လဒ္ဓနာမော သဗ္ဗပဒေဟိ လဒ္ဓနာမော ဟောတိ. နနု သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာတိ စတ္တာရိ ပဒါနိ, ဧဝံ သေသေသုပီတိ ဒွါဒသေတာနိ ပဒါနိ, န တီဏီတိ ဝေဒနာသဒ္ဒဿ ပဒတ္တယာဝယဝတ္တံ သန္ဓာယ ‘‘သဗ္ဗပဒေဟီ’’တိ ဝုစ္စေယျ, န ယုတ္တံ. ‘‘ဝေဒနာယာ’’တိ ဟိ ဝိသုံ ပဒံ န ကဿစိ ပဒဿ အဝယဝေါ ဟောတိ, နာပိ သုခါဒိပဒဘာဝံ ဘဇတီတိ တေန လဒ္ဓနာမော ကထံ သဗ္ဗပဒေဟိ လဒ္ဓနာမော သိယာတိ? အဓိပ္ပေတပ္ပကာရတ္ထဂမကဿ ပဒသမုဒါယဿ ပဒတ္တာ. ပဇ္ဇတိ အဝဗုဇ္ဈီယတိ ဧတေနာတိ ဟိ ပဒံ, ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ’’တိ ဧတေန စ ပဒသမုဒါယေန ယထာဓိပ္ပေတော အတ္ထော သမတ္တော ဝိညာယတိ, တသ္မာ သော ပဒသမုဒါယော ‘‘ပဒ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ဣတရေပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တသ္မာ တေသံ တိဏ္ဏံ သမုဒါယာနံ အဝယဝေန လဒ္ဓနာမော သဗ္ဗပဒေဟိ လဒ္ဓနာမောတိ ယုတ္တော.

๑. ชื่อที่ได้จากบททั้งปวง คือชื่อที่ได้เพราะมีคำว่าเวทนาอยู่ในบททั้งสามนั้น จึงเป็นชื่อที่ได้จากบททั้งปวง. จริงอยู่ บทว่า "ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา" นี้มี ๔ บท, แม้ในบทที่เหลือก็เช่นกัน จึงมี ๑๒ บท ไม่ใช่ ๓ บท. หากจะกล่าวว่า "จากบททั้งปวง" โดยหมายถึงความเป็นส่วนประกอบในบททั้งสามของคำว่าเวทนา ก็ไม่สมควร. เพราะคำว่า "เวทนายะ" เป็นบทแยกต่างหาก ไม่เป็นส่วนประกอบของบทใดๆ และไม่ถึงความเป็นบทมีสุขเป็นต้น. เมื่อเป็นเช่นนี้ ชื่อที่ได้จากคำนั้น จะเป็นชื่อที่ได้จากบททั้งปวงได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะความเป็นบทของหมู่บทที่ทำให้เข้าถึงอรรถตามที่ประสงค์. เพราะบท คือสิ่งที่ทำให้บรรลุหรือรู้แจ้ง. และด้วยหมู่บทว่า "ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา" นี้ ความหมายตามที่ประสงค์ย่อมเป็นที่รู้แจ้งโดยสมบูรณ์. ฉะนั้น หมู่บทนั้นจึงเรียกว่า "บท". แม้บทอื่นๆ ก็พึงทราบอย่างนี้. ฉะนั้น ชื่อที่ได้จากส่วนประกอบของหมู่บททั้งสามนั้น จึงสมควรที่จะเป็นชื่อที่ได้จากบททั้งปวง.

ဂန္ထတော စ အတ္ထတော စာတိ ဧတ္ထ ဟေတုပဒသဟေတုကပဒါဒီဟိ သမ္ဗန္ဓတ္တာ ဂန္ထတော စ ဟေတုအတ္ထသဟေတုကတ္ထာဒီဟိ သမ္ဗန္ဓတ္တာ အတ္ထတော စ အညမညသမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. သဟေတုကဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကာ ဟိ ဟေတုဒုကေ ဟေတူဟိ သမ္ဗန္ဓတ္တာ ဟေတုဒုကသမ္ဗန္ဓာ, ဟေတုသဟေတုကဒုကော ဟေတုဒုကသဟေတုကဒုကသမ္ဗန္ဓော ဥဘယေကပဒဝသေန. တထာ ဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကော ဟေတုဒုကဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကသမ္ဗန္ဓော, နဟေတုသဟေတုကဒုကော ဧကဒွိပဒဝသေန ဟေတုဒုကသဟေတုကဒုကသမ္ဗန္ဓောတိ. ကဏ္ဏိကာ ဝိယာတိ ပုပ္ဖမယကဏ္ဏိကာ ဝိယ. ဃဋာ ဝိယာတိ ပုပ္ဖဟတ္ထကာဒီသု ပုပ္ဖာဒီနံ သမူဟော ဝိယ. ကဏ္ဏိကာဃဋာဒီသု ဟိ ပုပ္ဖာဒီနိ ဝဏ္ဋာဒီဟိ အညမညသမ္ဗန္ဓာနိ ဟောန္တီတိ တထာသမ္ဗန္ဓတာ ဧတေသံ ဒုကာနံ ဝုတ္တာ. ဒုကသာမညတောတိ အညေဟိ ဟေတုဒုကာဒီဟိ ဒုကဝသေန သမာနဘာဝါ. အညေဟီတိ သာရမ္မဏဒုကာဒီဟိ. အသင်္ဂဟိတော ပဒေသော ယေသံ အတ္ထိ, တေ သပ္ပဒေသာ. ယေသံ ပန နတ္ထိ, တေ နိပ္ပဒေသာ.

ในคำว่า "โดยคัมภีร์และโดยอรรถ" นี้ พึงทราบความสัมพันธ์ซึ่งกันและกัน โดยคัมภีร์เพราะสัมพันธ์กับบทว่าเหตุและบทว่าสเหตุกะเป็นต้น และโดยอรรถเพราะสัมพันธ์กับอรรถว่าเหตุและอรรถว่าสเหตุกะเป็นต้น. จริงอยู่ สเหตุกทุกะและเหตุสัมปยุตตทุกะ ชื่อว่ามีความสัมพันธ์กับเหตุทุกะ เพราะสัมพันธ์กับเหตุทั้งหลายในเหตุทุกะ. สเหตุกทุกะเป็นความสัมพันธ์ระหว่างเหตุทุกะกับสเหตุกทุกะ โดยอำนาจแห่งบทเดียวทั้งสอง. เช่นเดียวกัน เหตุเหตุสัมปยุตตทุกะ เป็นความสัมพันธ์ระหว่างเหตุทุกะกับเหตุสัมปยุตตทุกะ. นเหตุสเหตุกทุกะ เป็นความสัมพันธ์ระหว่างเหตุทุกะกับสเหตุกทุกะ โดยอำนาจแห่งบทหนึ่งและสองบท. เหมือนขั้วดอกไม้ คือเหมือนขั้วที่ทำด้วยดอกไม้. เหมือนพุ่มดอกไม้ คือเหมือนหมู่แห่งดอกไม้เป็นต้นในกำดอกไม้เป็นต้น. เพราะในขั้วและพุ่มดอกไม้เป็นต้น ดอกไม้เป็นต้นย่อมสัมพันธ์กันและกันด้วยก้านเป็นต้น. ฉะนั้น ความสัมพันธ์เช่นนั้นจึงกล่าวไว้สำหรับทุกะเหล่านี้. โดยความเป็นสามัญแห่งทุกะ คือความเป็นสภาพที่เสมอกันโดยความเป็นทุกะกับทุกะอื่นๆ มีเหตุทุกะเป็นต้น. คำว่า อื่นๆ คือสารัมมณทุกะเป็นต้น. ธรรมเหล่าใดมีส่วนที่ไม่ได้สงเคราะห์ไว้ ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าสัปปเทส (มีส่วนเหลือ). ส่วนธรรมเหล่าใดไม่มี ธรรมเหล่านั้นชื่อว่านิปปเทส (ไม่มีส่วนเหลือ).

‘‘ကစ္စိ [Pg.28] နု ဘောတော ကုသလ’’န္တိ ဧဝံ ပုစ္ဆိတမေဝတ္ထံ ပါကဋံ ကတွာ ပုစ္ဆိတုံ ‘‘ကစ္စိ ဘောတော အနာမယ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ ကုသလသဒ္ဒေါ အနာမယတ္ထော ဟောတိ. ဗာဟိတိကသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၃၆၁) ဘဂဝတော ကာယသမာစာရာဒယော ဝဏ္ဏေန္တေန ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကေန ‘‘ယော ခေါ, မဟာရာဇ, ကာယသမာစာရော အနဝဇ္ဇော’’တိ ကုသလော ကာယသမာစာရော ဝုတ္တော. န ဟိ ဘဂဝတော သုခဝိပါကံ ကမ္မံ အတ္ထီတိ သဗ္ဗသာဝဇ္ဇရဟိတာ ကာယသမာစာရာဒယော ကုသလာတိ ဝုတ္တာ. ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ စ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ ‘‘ကုသလာ’’တိ ဝုတ္တာ. တေ စ ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလသမ္ပယုတ္တာ န ဧကန္တေန သုခဝိပါကာယေဝါတိ အနဝဇ္ဇတ္ထော ကုသလသဒ္ဒေါ. အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနန္တိ ကုသလသဒ္ဒယောဂေန ဘုမ္မတ္ထေ သာမိဝစနံ, အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ ဝါ နာမကိရိယာပယောဇနာဒီသူတိ အတ္ထော. နစ္စဂီတဿာတိ စ သာမိဝစနံ ဘုမ္မတ္ထေ, နစ္စဂီတဿ ဝိသေသေသူတိ ဝါ ယောဇေတဗ္ဗံ. ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာဒါနဟေတု ဧဝမိဒံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီတိ ပုညဝိပါကနိဗ္ဗတ္တကကမ္မံ ‘‘ကုသလ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မာ ဟောန္တီတိ သုညဓမ္မတ္တာ သဘာဝမတ္တာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. ဧဝံ ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿီတိ ဧတ္ထာပိ သုညတတ္ထော ဓမ္မသဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

เพื่อจะถามความหมายที่ถามแล้วอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านยังสบายดีหรือ" ให้ชัดเจน จึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านไม่มีโรคภัยไข้เจ็บหรือ" ฉะนั้น คำว่ากุศลจึงมีความหมายว่าความไม่มีโรค. ในพาหิติกสูตร (ม.ม. ๑๓/๓๙๔) พระธรรมภัณฑาคาริกเมื่อพรรณนากายสมาจารเป็นต้นของพระผู้มีพระภาค ได้กล่าวว่า "ดูกรมหาบพิตร กายสมาจารใดแลไม่มีโทษ" กายสมาจารนั้นชื่อว่ากุศล. เพราะกรรมที่มีวิบากเป็นสุขของพระผู้มีพระภาคไม่มี. ฉะนั้น กายสมาจารเป็นต้นที่ปราศจากโทษทั้งปวงจึงชื่อว่ากุศล. และในคำว่า "ในกุศลธรรมทั้งหลาย" นั้น โพธิปักขิยธรรมทั้งหลายชื่อว่ากุศล. และธรรมเหล่านั้นที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนา มรรค และผล ไม่ได้มีวิบากเป็นสุขโดยส่วนเดียว. ฉะนั้น คำว่ากุศลจึงมีความหมายว่าไม่มีโทษ. ในคำว่า "อังคปัจจังคานัง" นั้น เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งสัตตมี โดยประกอบกับคำว่ากุศล หรือมีความหมายว่าในชื่อ การกระทำ และประโยชน์เป็นต้นของอวัยวะน้อยใหญ่. และในคำว่า "นัจจคีตัสสะ" นั้น เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งสัตตมี หรือพึงประกอบความหมายว่าในประเภทต่างๆ ของการฟ้อนรำและการขับร้อง. เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย บุญนี้ย่อมเจริญอย่างนี้. กรรมที่ยังวิบากแห่งบุญให้เกิดขึ้นจึงชื่อว่ากุศล. คำว่า "ธรรมทั้งหลายย่อมมี" หมายถึงย่อมมีเพียงสภาวะ เพราะเป็นสภาวะที่ว่างเปล่า. แม้ในคำว่า "พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย" นี้ ก็พึงเห็นว่าคำว่าธรรมมีความหมายว่าว่างเปล่า.

သလယန္တိ…ပေ… ဝိဒ္ဓံသေန္တီတိ ဧတ္ထ ပုရိမဿ ပုရိမဿ ပစ္ဆိမံ ပစ္ဆိမံ အတ္ထဝစနံ. အထ ဝါ သလနဿ အတ္ထဒီပနာနိ စလနာဒီနိ တီဏိ တဒင်္ဂပ္ပဟာနာဒီဟိ ယောဇေတဗ္ဗာနိ. အပ္ပဟီနဘာဝေန သန္တာနေ သယမာနာ အကုသလာ ဓမ္မာ ရာဂါဒိအသုစိသမ္ပယောဂတော နာနာဝိဓဒုက္ခဟေတုတော စ ကုစ္ဆိတေန အာကာရေန သယန္တိ. ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာနမ္ပိ ဉာဏံ ဥပနိဿယပစ္စယော ဟောတီတိ သဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမ္မာ ကုသေန ဉာဏေန ပဝတ္တေတဗ္ဗာတိ ကုသလာ. ဥပ္ပန္နံသာနုပ္ပန္နံသဘာဂေသု သင်္ဂဟိတတ္တာ ဥဘယဘာဂဂတံ သံကိလေသပက္ခံ ပဟာနာနုပ္ပာဒနေဟိ လုနန္တိ သမ္မပ္ပဓာနဒွယံ ဝိယ.

คำว่า สลยันติ...ล...วิทธังเสนติ ในที่นี้ คำอธิบายความหมายของคำก่อนๆ คือคำหลังๆ อีกอย่างหนึ่ง คำอธิบายความหมายของการสั่นไหว (สลนะ) ๓ อย่าง มีการเคลื่อนไหว (จลนะ) เป็นต้น พึงประกอบด้วยการละด้วยองค์นั้นๆ (ตทังคปหานะ) เป็นต้น อกุศลธรรมทั้งหลายที่ยังไม่ถูกละ ย่อมสถิตอยู่ในสันดานด้วยอาการอันน่ารังเกียจ เพราะประกอบด้วยสิ่งไม่สะอาดมีราคะเป็นต้น และเพราะเป็นเหตุแห่งทุกข์นานาชนิด แม้แก่ธรรมที่ปราศจากญาณ ญาณก็เป็นอุปนิสสยปัจจัยได้ เพราะฉะนั้น กุศลธรรมทั้งปวงพึงให้เป็นไปด้วยญาณอันฉลาด (กุสะ) จึงชื่อว่ากุศล เพราะถูกสงเคราะห์อยู่ในส่วนที่เกิดขึ้นแล้วและส่วนที่ยังไม่เกิดขึ้น จึงตัดกิเลสฝ่ายที่อยู่ในส่วนทั้งสองด้วยการละและการไม่ให้เกิดขึ้น เหมือนสัมมัปปธาน ๒ อย่างฉะนั้น

သတ္တာဒိဂါဟကာနံ စိတ္တာနံ ဂေါစရာ သတ္တာဒယော ဝိယ ပညာယ ဥပပရိက္ခိယမာနာ န နိဿဘာဝါ, ကိန္တု အတ္တနော သဘာဝံ ဓာရေန္တီတိ ဓမ္မာ. န စ ဓာရိယမာနသဘာဝါ အညော ဓမ္မော နာမ အတ္ထိ. န ဟိ ရုပ္ပနာဒီဟိ အညေ ရူပါဒယော, ကက္ခဠာဒီဟိ စ အညေ ပထဝီအာဒယော ဓမ္မာ ဝိဇ္ဇန္တီတိ. အညထာ ပန အဝဗောဓေတုံ န သက္ကာတိ နာမဝသေန ဝိညာတာဝိညာတေ သဘာဝဓမ္မေ အညေ ဝိယ ကတွာ ‘‘အတ္တနော သဘာဝံ ဓာရေန္တီ’’တိ [Pg.29] ဝုတ္တံ. သပ္ပစ္စယဓမ္မေသု ဝိသေသံ ဒဿေန္တော ‘‘ဓာရီယန္တိ ဝါ ပစ္စယေဟီ’’တိ အာဟ. ဓာရီယန္တီတိ ဥပဓာရီယန္တိ, လက္ခီယန္တီတိ အတ္ထော.

ธรรมทั้งหลาย เมื่อปัญญาพิจารณาอยู่ ย่อมไม่ไร้สภาพ เหมือนสัตว์เป็นต้นซึ่งเป็นอารมณ์ของจิตที่ยึดถือสัตว์เป็นต้น แต่ย่อมทรงไว้ซึ่งสภาพของตน จึงชื่อว่าธรรม อนึ่ง ธรรมอื่นนอกจากสภาพที่ถูกทรงไว้ ย่อมไม่มี เพราะว่า รูปเป็นต้นอื่นจากความแตกสลาย (รุปปนะ) เป็นต้น และปฐวีเป็นต้นอื่นจากความแข็งกระด้าง (กักขฬะ) เป็นต้น ย่อมไม่มี แต่เพราะไม่สามารถจะรู้แจ้งได้ด้วยประการอื่น จึงกล่าวว่า 'ทรงไว้ซึ่งสภาพของตน' โดยทำสภาพธรรมที่รู้แจ้งและไม่รู้แจ้งโดยชื่อให้เหมือนเป็นสิ่งอื่น เมื่อแสดงความพิเศษในธรรมที่มีปัจจัย จึงกล่าวว่า 'หรือถูกปัจจัยทรงไว้' คำว่า ธาริยันติ คือ อุปธาริยันติ หมายถึง ถูกกำหนดรู้ (หรือถูกทำเครื่องหมายไว้)

အကုသလာတိ ကုသလပဋိသေဓနမတ္တံ ကုသလာဘာဝမတ္တဝစနံ တဒညမတ္တဝစနံ ဝါ ဧတံ န ဟောတိ, ကိန္တု တပ္ပဋိပက္ခဝစနန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘မိတ္တပဋိပက္ခာ အမိတ္တာ ဝိယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တပ္ပဋိပက္ခဝစနတာ စ အဗျာကတတတိယရာသိဝစနေန ဝိညာယတိ. ယဒိ ဟိ ကုသလာဘာဝမတ္တဝစနံ အကုသလသဒ္ဒေါ, တေန န ကောစိ ဓမ္မော ဝုတ္တောတိ အဗျာကတဝစနေနေဝ စ တတိယော ရာသိ ဝုတ္တော န သိယာ, ကုသလာ စေဝ ဓမ္မာ အဗျာကတာ စာတိ ဒုကောဝါယံ အာပဇ္ဇတိ, န တိကော, ဧဝဉ္စ သတိ အကုသလဝစနေန န ကောစိ အတ္ထော. အထ သိယာ, ‘‘အနဗျာကတာ’’တိ စ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ ကုသလာနံ ဝိယ အဗျာကတာနဉ္စ အဘာဝမတ္တသမ္ဘဝါ, တသ္မာ အဘာဝမတ္တဝစနေ အဗျာကတဘာဝမတ္တံ ဝိယ ကုသလာဘာဝမတ္တံ အကုသလံ န ကောစိ ရာသီတိ ‘‘အဗျာကတာ’’တိ တတိယော ရာသိ န သိယာ. တတိယရာသိဘာဝေန စ အဗျာကတာ ဝုတ္တာတိ အကုသလော စ ဧကော ရာသီတိ ဝိညာယတိ. တသ္မာ နာဘာဝဝစနတာ, သဘာဝဓာရဏာဒိအတ္ထေန ဓမ္မသဒ္ဒေန သမာနာဓိကရဏဘာဝတော စ အကုသလသဒ္ဒဿ ကုသလာဘာဝမတ္တဝစနတာ န ဟောတိ, နာပိ တဒညမတ္တဝစနတာ တတိယရာသိဝစနတော ဧဝ. ယဒိ ဟိ ကုသလေဟိ အညေ အကုသလာ စေတသိကေဟိ အညေ အစေတသိကာ ဝိယ, ကုသလာကုသလဝစနေဟိ သဗ္ဗေသံ ဓမ္မာနံ သင်္ဂဟိတတ္တာ အသင်္ဂဟိတဿ တတိယရာသိဿ အဘာဝါ စေတသိကဒုကော ဝိယ အယဉ္စ ဒုကော ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ အကုသလာ ဓမ္မာ’’တိ, န ‘‘အဗျာကတာ’’တိ တတိယော ရာသိ ဝတ္တဗ္ဗော, ဝုတ္တော စ သော, တသ္မာ န တဒညမတ္တဝစနံ အကုသလသဒ္ဒေါ, ပါရိသေသေန တပ္ပဋိပက္ခေသု အ-ကာရဿ ပယောဂဒဿနတော လောကေ ‘‘အမိတ္တာ’’တိ သာသနေ ‘‘အလောဘော’’တိ ဣဓာပိ တပ္ပဋိပက္ခဝစနတာ အကုသလသဒ္ဒဿ သိဒ္ဓါ, တတ္ထ နိရုဠှတ္တာ စ န ဣတရဝစနတာ, တပ္ပဋိပက္ခဘာဝေါ စ ဝိရုဒ္ဓသဘာဝတ္တာ တပ္ပဟေယျဘာဝတော စ ဝေဒိတဗ္ဗော, န ကုသလဝိနာသနတော. န ဟိ ကုသလာ အကုသလေဟိ ပဟာတဗ္ဗာ, မဟာဗလဝတာယ ပန ကုသလာယေဝ ပယောဂနိပ္ဖာဒိတာ သဒါနုသယိတေ အကုသလေ တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒဝသေန ပဇဟန္တီတိ.

คำว่า อกุศล นี้ ไม่ใช่เพียงคำปฏิเสธกุศล ไม่ใช่เพียงคำแสดงความไม่มีกุศล หรือไม่ใช่เพียงคำแสดงสิ่งอื่นจากกุศล แต่เป็นคำแสดงสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์ เพื่อแสดงความหมายนี้ จึงกล่าวว่า 'เหมือนอมิตรเป็นปฏิปักษ์ต่อมิตร' เป็นต้น ความเป็นคำแสดงสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์นั้น พึงทราบด้วยการกล่าวถึงราศีที่ ๓ คือ อัพยากตะ ถ้าหากคำว่า อกุศล เป็นเพียงคำแสดงความไม่มีกุศล ก็จะไม่มีสภาวธรรมใดถูกกล่าวถึงด้วยคำนั้น และราศีที่ ๓ ก็จะไม่ถูกกล่าวถึงด้วยคำว่า อัพยากตะ นี้ก็จะกลายเป็นทวิกะ คือมีแต่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม ไม่ใช่ตริกะ และเมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า อกุศล ก็จะไม่มีความหมายใดๆ หากเป็นเช่นนั้น ก็พึงกล่าวว่า 'อนัพยากตะ' ด้วย เพราะความไม่มีอัพยากตะก็เป็นไปได้เหมือนความไม่มีกุศล เพราะฉะนั้น ในกรณีที่เป็นคำแสดงความไม่มี ความไม่มีกุศลก็ไม่ใช่ราศีใดๆ เหมือนความไม่มีอัพยากตะ ดังนั้น ราศีที่ ๓ คือ อัพยากตะ ก็จะไม่มี แต่เพราะอัพยากตะถูกกล่าวถึงในฐานะเป็นราศีที่ ๓ จึงพึงทราบว่า อกุศลก็เป็นราศีหนึ่ง เพราะฉะนั้น จึงไม่ใช่คำแสดงความไม่มี และเพราะคำว่า อกุศล มีฐานะเดียวกันกับคำว่า ธรรม โดยอรรถว่าทรงไว้ซึ่งสภาพเป็นต้น จึงไม่ใช่คำแสดงความไม่มีกุศล และก็ไม่ใช่เพียงคำแสดงสิ่งอื่นจากกุศล เพราะมีการกล่าวถึงราศีที่ ๓ อยู่แล้ว หากอกุศลเป็นสิ่งอื่นจากกุศล เหมือนอเจตสิกเป็นสิ่งอื่นจากเจตสิก และเพราะธรรมทั้งปวงถูกสงเคราะห์ด้วยคำว่า กุศลและอกุศล จึงไม่มีราศีที่ ๓ ที่ไม่ถูกสงเคราะห์ นี้ก็พึงกล่าวว่าเป็นทวิกะ เหมือนเจตสิกทวิกะ คือ 'กุศลธรรม อกุศลธรรม' ไม่พึงกล่าวว่า 'อัพยากตะ' เป็นราศีที่ ๓ แต่ก็มีการกล่าวถึงราศีที่ ๓ นั้น เพราะฉะนั้น คำว่า อกุศล จึงไม่ใช่เพียงคำแสดงสิ่งอื่นจากกุศล โดยส่วนที่เหลือ ย่อมเห็นการใช้ อ-อักษร ในความหมายที่เป็นปฏิปักษ์ในโลก เช่น 'อมิตร' ในพระศาสนา เช่น 'อโลภะ' ในที่นี้ก็สำเร็จความเป็นคำแสดงสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์ของคำว่า อกุศล และเพราะเป็นคำที่ใช้จนแพร่หลาย จึงไม่ใช่คำแสดงความหมายอื่น ความเป็นปฏิปักษ์นั้น พึงทราบโดยความเป็นสภาพที่ขัดแย้งกัน และโดยความเป็นสิ่งที่พึงละ ไม่ใช่โดยการทำลายกุศล เพราะกุศลไม่พึงถูกอกุศลละ แต่กุศลที่ถูกทำให้เกิดขึ้นด้วยความพยายามอันมีกำลังมากเท่านั้น ย่อมละอกุศลที่นอนเนื่องอยู่เสมอ ด้วยอำนาจแห่งตทังคปหาน วิกขัมภนปหาน และสมุจเฉทปหาน

န [Pg.30] ဗျာကတာတိ အကထိတာ. ကထံ ပနေတေ အကထိတာ ဟောန္တိ, နနု ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ’’တိအာဒီဟိ တိကဒုကပဒေဟိ စက္ခုဝိညာဏာဒိဝစနေဟိ ဖဿာဒိဝစနေဟိ စ ကထိတာတိ? နော န ကထိတာ, တာနိ ပန ဝစနာနိ ဣဓ အနဓိပ္ပေတာနိ အဝုတ္တတ္တာ အနနုဝတ္တနတော. န ဟိ ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ‘‘အဗျာကတာ’’တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ န တာနိ ဣဓ အနုဝတ္တန္တီတိ တဗ္ဗစနီယဘာဝေန အကထိတတာ န ဟောတိ, ကုသလာကုသလဝစနာနိ ပန ဣဓ ဝုတ္တတ္တာ အနုဝတ္တန္တီတိ တဗ္ဗစနီယဘာဝေန အကထိတတာ ဉာယတီတိ ‘‘ကုသလာကုသလဘာဝေန အကထိတာတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ. န ဗျာကတာတိ ဝါ အဝိပါကာ, အဗျာကတဝစနေနေဝ စ အဝိပါကတ္ထာ ဉာယန္တိ. န ဟိ ဘဂဝတော ဝစနံ ဉာပကသာဓနီယံ, အာသယာနုသယစရိယာဒိကုသလေန ဘဂဝတာ ယေသံ အဝဗောဓနတ္ထံ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ တေသံ ဝစနာနန္တရံ တဒတ္ထပဋိဝေဓတော, ပစ္ဆိမေဟိ ပန ယထာ တေသံ အဝဗောဓနတ္ထံ ဘဂဝတာ တံ တံ ဝစနံ ဝုတ္တံ, ယထာ စ တေဟိ တဒတ္ထော ပဋိဝိဒ္ဓေါ, တံ သဗ္ဗံ အာစရိယေ ပယိရုပါသိတွာ သုတွာ ဝေဒိတဗ္ဗံ ဟောတိ, တသ္မာ ကာရဏံ အဝတွာ ‘‘ကုသလာကုသလဘာဝေန အကထိတာတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ. ယော စ ဝဒေယျ ‘‘အကုသလဝိပါကဘာဝေန အကထိတတ္တာ, ကုသလာ အဗျာကတာတိ အာပဇ္ဇန္တိ, ကုသလဝိပါကဘာဝေန အကထိတတ္တာ အကုသလာပီ’’တိ, သောပိ ‘‘အညာပကသာဓနီယဝစနော ဘဂဝါ’’တိ နိဝါရေတဗ္ဗော အနုဝတ္တမာနဝစနဝစနီယဘာဝေန အကထိတဿ စ အဗျာကတဘာဝတော. န ဟိ အဝိပါကဝစနံ ဝုတ္တံ ကုသလဝစနဉ္စ အဝုတ္တံ, ယတော အဝိပါကဝစနဿ အဓိကတဘာဝေါ ကုသလဿ စ တဗ္ဗစနီယဘာဝေန အကထိတဘာဝေါ သိယာ, တသ္မာ န ကုသလာနံ အဗျာကတတာ, ဧဝံ အကုသလာနဉ္စ အနဗျာကတဘာဝေ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ.

คำว่า อัพยากตะ คือ ไม่ได้กล่าวไว้ แต่ธรรมเหล่านี้ไม่ได้กล่าวไว้ได้อย่างไรเล่า ก็มิใช่หรือว่าธรรมเหล่านี้ถูกกล่าวไว้แล้วด้วยบทในติกะและทุกะมีคำว่า 'สัมปยุตด้วยสุขเวทนา' เป็นต้น ด้วยคำว่า จักขุวิญญาณเป็นต้น และด้วยคำว่า ผัสสะเป็นต้น? ไม่ใช่ว่าไม่ได้กล่าวไว้ แต่คำเหล่านั้นในที่นี้ไม่เป็นที่ประสงค์ เพราะไม่ได้กล่าวไว้ จึงไม่สืบเนื่องกัน เพราะมิได้ตรัสคำว่า 'ธรรมทั้งหลายสัมปยุตด้วยสุขเวทนา' เป็นต้น แล้วตรัสว่า 'อัพยากตะ' เพราะฉะนั้น คำเหล่านั้นจึงไม่สืบเนื่องกันในที่นี้ ความที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นคำที่ควรกล่าวถึงจึงไม่มี แต่คำว่า กุศลและอกุศลนั้น เมื่อกล่าวไว้ในที่นี้แล้วย่อมสืบเนื่องกัน เพราะฉะนั้น ความที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นคำที่ควรกล่าวถึงจึงเป็นที่รู้ได้ ท่านจึงกล่าวว่า 'อธิบายว่า ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นกุศลและอกุศล' อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อัพยากตะ คือ ไม่มีวิบาก และความหมายว่าไม่มีวิบากนั้น ย่อมรู้ได้ด้วยคำว่า อัพยากตะ นั่นเอง เพราะพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคไม่จำต้องอาศัยเหตุผลอื่นมาพิสูจน์ แต่เพราะธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงฉลาดในอัธยาศัย อนุสัย และจริยาเป็นต้น ตรัสไว้เพื่อความรู้แจ้งของสัตว์เหล่าใด สัตว์เหล่านั้นย่อมแทงตลอดอรรถนั้นได้ทันทีที่ตรัสคำนั้น ส่วนชนในภายหลังพึงเข้าไปนั่งใกล้ครูบาอาจารย์แล้วฟังและรู้แจ้งสิ่งทั้งปวงนั้นว่า พระผู้มีพระภาคตรัสคำนั้นๆ เพื่อความรู้แจ้งของสัตว์เหล่านั้นอย่างไร และสัตว์เหล่านั้นแทงตลอดอรรถนั้นได้อย่างไร เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่กล่าวเหตุผลไว้ แต่กล่าวว่า 'อธิบายว่า ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นกุศลและอกุศล' อนึ่ง ผู้ใดพึงกล่าวว่า 'เพราะไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นอกุศลวิบาก กุศลทั้งหลายจึงเป็นอัพยากตะ และเพราะไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นกุศลวิบาก อกุศลทั้งหลายก็เป็นอัพยากตะ' ผู้นั้นก็พึงถูกห้ามว่า 'พระผู้มีพระภาคมีพระดำรัสที่ไม่จำต้องอาศัยเหตุผลอื่นมาพิสูจน์' และเพราะความที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นคำที่ควรกล่าวถึงของคำที่สืบเนื่องกัน จึงเป็นอัพยากตะ เพราะมิได้ตรัสคำว่า ไม่มีวิบาก และมิได้ตรัสคำว่า กุศล เพราะเหตุที่คำว่า ไม่มีวิบากมีความสำคัญเป็นประธาน และคำว่า กุศลมีความที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นคำที่ควรกล่าวถึง เพราะฉะนั้น กุศลทั้งหลายจึงไม่เป็นอัพยากตะ พึงประกอบความในความที่อกุศลทั้งหลายไม่เป็นอัพยากตะด้วยอาการอย่างนี้

အထ ဝါ ဝိ-သဒ္ဒေါ ဝိရောဓဝစနော, အာ-သဒ္ဒေါ အဘိမုခဘာဝပ္ပကာသနော, တသ္မာ အတ္တနော ပစ္စယေဟိ အညမညဝိရောဓာဘိမုခါ ကတာ, လက္ခဏဝိရောဓတော ဝိနာသကဝိနာသိတဗ္ဗတော စာတိ ဗျာကတာ, ကုသလာကုသလာ. န ဗျာကတာတိ အဗျာကတာ. တေ ဟိ လက္ခဏတော ကုသလာကုသလာ ဝိယ ဝိရုဒ္ဓါ န ဟောန္တိ. န ဟိ အဝိပါကတာ ဒုက္ခဝိပါကတာ ဝိယ သုခဝိပါကတာယ သုခဝိပါကတာ ဝိယ စ ဒုက္ခဝိပါကတာယ သုခဒုက္ခဝိပါကတာဟိ ဝိရုဇ္ဈတီတိ နာပိ တေ ကိဉ္စိ ပဇဟန္တိ, န စ တေ ကေနစိ ပဟာတဗ္ဗာတိ အယမေတ္ထ အတ္တနောမတိ.

อีกอย่างหนึ่ง คำว่า วิ เป็นคำแสดงความขัดแย้ง คำว่า อา เป็นคำแสดงความเป็นไปเฉพาะหน้า เพราะฉะนั้น ธรรมทั้งหลายที่ถูกกระทำให้เป็นไปเฉพาะหน้าแห่งความขัดแย้งกันและกันด้วยปัจจัยของตน เพราะความขัดแย้งกันแห่งลักษณะ และเพราะความเป็นของที่พึงทำลายและเป็นของที่พึงถูกทำลาย ชื่อว่า พยากตะ ได้แก่ กุศลและอกุศล คำว่า อัพยากตะ คือ ไม่ใช่พยากตะ เพราะธรรมเหล่านั้นโดยลักษณะไม่ขัดแย้งกันเหมือนกุศลและอกุศล เพราะความที่ไม่มีวิบากไม่ขัดแย้งกับสุขวิบากเหมือนทุกขวิบาก และไม่ขัดแย้งกับทุกขวิบากเหมือนสุขวิบากด้วยสุขทุกขวิบากทั้งหลาย และธรรมเหล่านั้นก็มิได้ละอะไรๆ และก็ไม่พึงถูกใครๆ ละ นี่เป็นความเห็นของตนในอรรถนี้

အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာတိ [Pg.31] ဧတ္ထ နတ္ထိ ဧတေသံ အဝဇ္ဇန္တိ အနဝဇ္ဇာ, ဂရဟိတဗ္ဗဘာဝရဟိတာ နိဒ္ဒေါသာတိ အတ္ထော. တေန နေသံ အဂရဟိတဗ္ဗဘာဝံ ဒဿေတိ, န ဂါရယှဝိရဟမတ္တံ. အညေပိ အတ္ထိ နိဒ္ဒေါသာ အဗျာကတာတိ အနဝဇ္ဇဝစနမတ္တေန တေသမ္ပိ ကုသလတာပတ္တိဒေါသံ ဒိသွာ တံ ပရိဟရိတုံ သုခဝိပါကဝစနံ အာဟ. အဝဇ္ဇပဋိပက္ခာ ဝါ ဣဓ အနဝဇ္ဇာတိ ဝုတ္တာ, န ဗာဟိတိကသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၃၆၁) ဝိယ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓါဝဇ္ဇာ ဝိရဟိတာဝဇ္ဇမတ္တာ ဝါ, တသ္မာ အနဝဇ္ဇဝစနေန အဝဇ္ဇဝိနာသနဘာဝေါ ဒဿိတော. အဗျာကတေဟိ ပန ဝိသိဋ္ဌံ ကုသလာကုသလာနံ သာဓာရဏံ သဝိပါကတာလက္ခဏန္တိ တသ္မိံ လက္ခဏေ ဝိသေသဒဿနတ္တံ သုခဝိပါကဝစနံ အဝေါစ. သိဒ္ဓေါ ဟိ ပုရိမေနေဝ အကုသလာဗျာကတေဟိ ကုသလာနံ ဝိသေသောတိ. သုခေါ ဝိပါကော ဧတေသန္တိ သုခဝိပါကာ. တေန ကုသလာကုသလာနံ သာမညေ ဝိပါကဓမ္မဘာဝေ သုခဝိပါကဝိပစ္စနသဘာဝံ ဒဿေတိ, န တေသံ သုခဝိပါကသဗ္ဘာဝမေဝ. အနဝဇ္ဇာ စ တေ သုခဝိပါကာ စာတိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ. ကုသလာ လက္ခီယန္တိ ဧတေနာတိ လက္ခဏံ, အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏံ ဧတေသန္တိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာ. နနု တေ ဧဝ ကုသလာ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ, ကထံ တေ သယမေဝ အတ္တနော လက္ခဏံ ဟောန္တီတိ? ဝိညာတာဝိညာတသဒ္ဒတ္ထဘာဝေန လက္ခဏလက္ခိတဗ္ဗဘာဝယုတ္တိတော. ကုသလသဒ္ဒတ္ထဝသေန ဟိ အဝိညာတာ ကုသလာ လက္ခိတဗ္ဗာ ဟောန္တိ, အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကသဒ္ဒတ္ထဘာဝေန ဝိညာတာ လက္ခဏန္တိ ယုတ္တမေတံ. အထ ဝါ လက္ခီယတီတိ လက္ခဏံ, သဘာဝေါ. အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ စ တေ လက္ခဏဉ္စာတိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာ, အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ ဟုတွာ လက္ခိယမာနာ သဘာဝါ ကုသလာ နာမာတိ အတ္ထော.

ในคำว่า อนวัชชสุขวิปากลักขณะ นี้ คำว่า อนวัชชะ คือ ไม่มีโทษของธรรมเหล่านั้น อธิบายว่า ปราศจากความเป็นของที่ควรติเตียน ไม่มีโทษ ด้วยคำนั้น ท่านแสดงความเป็นของไม่ควรติเตียนของธรรมเหล่านั้น ไม่ใช่เพียงความปราศจากของที่ควรติเตียนเท่านั้น ธรรมอื่นที่เป็นอัพยากตะก็มีที่ไม่มีโทษ ท่านเห็นโทษที่ธรรมเหล่านั้นจะพึงถึงความเป็นกุศลด้วยเพียงคำว่า อนวัชชะ จึงกล่าวคำว่า สุขวิบาก เพื่อป้องกันโทษนั้น อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อนวัชชะ ในที่นี้กล่าวถึงธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อโทษ ไม่ใช่ธรรมที่มีโทษระงับไปแล้ว หรือธรรมที่ปราศจากโทษเท่านั้น เหมือนในพาหิติกสูตร (ม.อุ. ๑๔/๓๖๑/๒๙๐) เพราะฉะนั้น ด้วยคำว่า อนวัชชะ จึงแสดงความเป็นเครื่องกำจัดโทษ แต่ลักษณะที่มีวิบากเป็นธรรมดา ซึ่งเป็นลักษณะทั่วไปของกุศลและอกุศลนั้น เป็นลักษณะพิเศษกว่าอัพยากตะ ท่านจึงกล่าวคำว่า สุขวิบาก เพื่อแสดงความพิเศษในลักษณะนั้น เพราะความพิเศษของกุศลจากอกุศลและอัพยากตะนั้นสำเร็จแล้วด้วยคำก่อนหน้านี้ วิบากของธรรมเหล่านั้นเป็นสุข ชื่อว่า สุขวิบาก ด้วยคำนั้น ท่านแสดงสภาวะที่ให้ผลเป็นสุขวิบากในความเป็นธรรมมีวิบากเป็นธรรมดาโดยทั่วไปของกุศลและอกุศล ไม่ใช่แสดงเพียงความเป็นสุขวิบากของธรรมเหล่านั้นเท่านั้น ธรรมเหล่านั้นไม่มีโทษด้วย และมีสุขวิบากด้วย ชื่อว่า อนวัชชสุขวิบาก กุศลทั้งหลายถูกกำหนดรู้ได้ด้วยสิ่งนี้ สิ่งนี้ชื่อว่า ลักษณะ ธรรมเหล่านั้นมีอนวัชชสุขวิบากเป็นลักษณะ ชื่อว่า อนวัชชสุขวิปากลักขณะ ก็กุศลเหล่านั้นนั่นแหละเป็นอนวัชชสุขวิบาก ไฉนกุศลเหล่านั้นจึงเป็นลักษณะของตนเองเล่า? เพราะประกอบด้วยความเป็นลักษณะและเป็นของที่ถูกกำหนดรู้ได้ด้วยความเป็นอรรถของศัพท์ที่รู้แล้วและยังไม่รู้ เพราะโดยอรรถของศัพท์ว่า กุศล กุศลทั้งหลายที่ยังไม่รู้ย่อมเป็นของที่ถูกกำหนดรู้ได้ และโดยความเป็นอรรถของศัพท์ว่า อนวัชชสุขวิบาก กุศลทั้งหลายที่รู้แล้วย่อมเป็นลักษณะ ข้อนี้สมควรแล้ว อีกอย่างหนึ่ง สิ่งที่ถูกกำหนดรู้ได้ ชื่อว่า ลักษณะ คือ สภาวะ ธรรมเหล่านั้นไม่มีโทษด้วย และมีสุขวิบากด้วย และเป็นลักษณะด้วย ชื่อว่า อนวัชชสุขวิปากลักขณะ อธิบายว่า สภาวะที่ถูกกำหนดรู้ได้ว่าเป็นอนวัชชสุขวิบาก ชื่อว่า กุศล

အထ ဝါ အနဝဇ္ဇဝစနေန အနဝဇ္ဇတ္တံ အာဟ, သုခဝိပါကဝစနေန သုခဝိပါကတ္တံ, တသ္မာ အနဝဇ္ဇဉ္စ သုခဝိပါကော စ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကံ, တံ လက္ခဏံ ဧတေသံ ကရဏတ္ထေ စ ကမ္မတ္ထေ စ လက္ခဏသဒ္ဒေ သဘာဝဘူတန္တိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာ, အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကသဘာဝေန လက္ခိယမာနာ တံသဘာဝဝန္တော စ ကုသလာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ အနဝဇ္ဇဝစနေန ပဝတ္တိသုခတံ ကုသလာနံ ဒဿေတိ, သုခဝိပါကဝစနေန ဝိပါကသုခတံ. ပုရိမဉှိ အတ္တနော ပဝတ္တိသဘာဝဝသေန လက္ခဏတာဝစနံ, ပစ္ဆိမံ ကာလန္တရေ ဝိပါကုပ္ပာဒနသမတ္ထတာယာတိ. တထာ ပုရိမေန ကုသလာနံ အတ္တသုဒ္ဓိံ ဒဿေတိ[Pg.32], ပစ္ဆိမေန ဝိသုဒ္ဓဝိပါကတံ. ပုရိမေန စ ကုသလံ အကုသလသဘာဝတော နိဝတ္တေတိ, ပစ္ဆိမေန အဗျာကတသဘာဝတော သဝိပါကတ္တဒီပကတ္တာ ပစ္ဆိမဿ. ပုရိမေန ဝါ ဝဇ္ဇပဋိပက္ခဘာဝဒဿနတော ကိစ္စဋ္ဌေန ရသေန အကုသလဝိဒ္ဓံသနရသတံ ဒီပေတိ, ပစ္ဆိမေန သမ္ပတ္တိအတ္ထေန ဣဋ္ဌဝိပါကရသတံ. ပုရိမေန စ ဥပဋ္ဌာနာကာရဋ္ဌေန ပစ္စုပဋ္ဌာနေန ဝေါဒါနပစ္စုပဋ္ဌာနတံ ဒဿေတိ, ပစ္ဆိမေန ဖလတ္ထေန သုခဝိပါကပစ္စုပဋ္ဌာနတံ. ပုရိမေန စ ယောနိသောမနသိကာရံ ကုသလာနံ ပဒဋ္ဌာနံ ဝိဘာဝေတိ. တတော ဟိ တေ အနဝဇ္ဇာ ဇာတာတိ. ပစ္ဆိမေန ကုသလာနံ အညေသံ ပဒဋ္ဌာနဘာဝံ ဒဿေတိ. တေ ဟိ သုခဝိပါကဿ ကာရဏံ ဟောန္တီတိ. ဧတ္ထ စ သုခဝိပါကသဒ္ဒေ သုခသဒ္ဒေါ ဣဋ္ဌပရိယာယဝစနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣဋ္ဌစတုက္ခန္ဓဝိပါကာ ဟိ ကုသလာ, န သုခဝေဒနာဝိပါကာဝ. သင်္ခါရဒုက္ခောပသမသုခဝိပါကတာယ စ သမ္ဘဝေါ ဧဝ နတ္ထိ. န ဟိ တံဝိပါကောတိ. ယဒိ ပန ဝိပါကသဒ္ဒေါ ဖလပရိယာယဝစနံ, နိဿန္ဒဝိပါကေန ဣဋ္ဌရူပေနာပိ သုခဝိပါကတာ ယောဇေတဗ္ဗာ.

อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสความที่กุศลไม่มีโทษด้วยคำว่า ‘ไม่มีโทษ’ ตรัสความที่กุศลมีวิบากเป็นสุขด้วยคำว่า ‘มีวิบากเป็นสุข’ เพราะฉะนั้น สิ่งที่ไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข ชื่อว่า ‘อนวัชชสุขวิปากะ’ (ไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข) สภาวะนั้นเป็นลักษณะของกุศลเหล่านั้น และบทว่า ‘ลักษณะ’ ในอรรถว่าเครื่องกระทำและในอรรถว่าสิ่งที่ถูกกระทำ เป็นสภาวะนั่นเอง ดังนั้น กุศลทั้งหลายจึงชื่อว่า ‘อนวัชชสุขวิปากลักขณะ’ คือมีลักษณะที่ไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข หมายความว่า กุศลทั้งหลายนั้นถูกกำหนดด้วยสภาวะที่ไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข และมีสภาวะเช่นนั้นด้วย. ในคำนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความสุขในการเป็นไปของกุศลทั้งหลายด้วยคำว่า ‘ไม่มีโทษ’ และทรงแสดงความสุขในวิบากด้วยคำว่า ‘มีวิบากเป็นสุข’ เพราะคำแรกเป็นคำที่แสดงลักษณะโดยความเป็นสภาวะของการเป็นไปของตน ส่วนคำหลังแสดงความสามารถในการยังวิบากให้เกิดขึ้นในกาลอื่น. อนึ่ง ด้วยคำแรกทรงแสดงความบริสุทธิ์แห่งตนของกุศลทั้งหลาย ด้วยคำหลังทรงแสดงความที่วิบากบริสุทธิ์. และด้วยคำแรกทรงห้ามกุศลจากสภาวะของอกุศล ด้วยคำหลังทรงห้ามจากสภาวะของอัพยากฤต เพราะคำหลังแสดงความมีวิบาก. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยคำแรกทรงแสดงความที่กุศลเป็นฝ่ายตรงข้ามกับโทษ จึงทรงแสดงรสคือการทำลายอกุศลโดยอรรถแห่งกิจ ด้วยคำหลังทรงแสดงรสคือวิบากที่น่าปรารถนาโดยอรรถแห่งความสำเร็จ. และด้วยคำแรกทรงแสดงอาการปรากฏคือความผ่องแผ้วโดยอรรถแห่งอาการปรากฏ ด้วยคำหลังทรงแสดงอาการปรากฏคือวิบากที่เป็นสุขโดยอรรถแห่งผล. และด้วยคำแรกทรงแสดงโยนิโสมนสิการว่าเป็นปทัฏฐานของกุศลทั้งหลาย เพราะกุศลเหล่านั้นเกิดขึ้นโดยไม่มีโทษจากโยนิโสมนสิการนั้น. ด้วยคำหลังทรงแสดงความเป็นปทัฏฐานของกุศลทั้งหลายแก่สิ่งอื่น เพราะกุศลเหล่านั้นเป็นเหตุแห่งวิบากที่เป็นสุข. ในคำว่า ‘สุขวิบาก’ นี้ พึงทราบว่าคำว่า ‘สุข’ เป็นคำไวพจน์ของคำว่า ‘น่าปรารถนา’ เพราะกุศลทั้งหลายมีวิบากเป็นขันธ์ ๔ ที่น่าปรารถนา ไม่ใช่วิบากที่เป็นสุขเวทนาเท่านั้น. และความที่วิบากเป็นสุขเพราะความสงบแห่งสังขารทุกข์นั้นไม่มีทางเป็นไปได้เลย เพราะนั่นไม่ใช่วิบาก. แต่ถ้าคำว่า ‘วิบาก’ เป็นคำไวพจน์ของคำว่า ‘ผล’ ก็พึงประกอบความที่วิบากเป็นสุขด้วยรูปที่น่าปรารถนาอันเป็นนิสสันดวิบากด้วย.

သာဝဇ္ဇဒုက္ခဝိပါကလက္ခဏာတိ ဧတ္ထ စ ဝုတ္တဝိဓိအနုသာရေန အတ္ထော စ ယောဇနာ စ ယထာသမ္ဘဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိပါကာရဟတာ ကုသလာကုသလာနံ လက္ခဏဘာဝေန ဝုတ္တာ, တဗ္ဘာဝေန အကထိတာ အဗျာကတာ အဝိပါကာရဟသဘာဝါ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘အဝိပါကလက္ခဏာ အဗျာကတာ’’တိ. ယထေဝ ဟိ သုခဒုက္ခဝိပါကာရဟာ သုခဒုက္ခဝိပါကာတိ ဧဝံလက္ခဏတာ ကုသလာကုသလာနံ ဝုတ္တာ, ဧဝမိဓာပိ အဝိပါကာရဟာ အဝိပါကာတိ ဧဝံလက္ခဏတာ အဗျာကတာနံ ဝုတ္တာ. တသ္မာ ‘‘အဟောသိ ကမ္မံ နာဟောသိ ကမ္မဝိပါကော န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကော နတ္ထိ ကမ္မဝိပါကော, အတ္ထိ ကမ္မံ နတ္ထိ ကမ္မဝိပါကော န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကော, ဘဝိဿတိ ကမ္မံ န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၃၄) ဧဝံပကာရာနံ ကုသလာကုသလာနံ ကုသလာကုသလဘာဝါနာပတ္တိ အဗျာကတဘာဝါပတ္တိ ဝါ န ဟောတိ. န ဟိ တေ သုခဒုက္ခဝိပါကာရဟာ န ဟောန္တိ ဝိပါကဓမ္မတ္တာ, အဝိပါကာရဟာ ဝါ န ဟောန္တိ အဝိပါကဓမ္မတ္တာဘာဝါတိ.

ในคำว่า ‘สวัชชทุกขวิปากลักขณะ’ (มีลักษณะมีโทษและมีวิบากเป็นทุกข์) นี้ พึงทราบอรรถและการประกอบความตามวิธีที่กล่าวมาแล้วตามสมควร. ความที่กุศลและอกุศลควรแก่วิบากนั้นถูกกล่าวโดยความเป็นลักษณะ. อัพยากฤตทั้งหลายซึ่งไม่ได้ถูกกล่าวโดยความเป็นเช่นนั้น ย่อมมีสภาวะไม่ควรแก่วิบาก ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘อัพยากฤตทั้งหลายมีลักษณะไม่มีวิบาก’. เหมือนอย่างที่กุศลและอกุศลถูกกล่าวว่ามีลักษณะเช่นนี้ คือควรแก่วิบากที่เป็นสุขและทุกข์ จึงชื่อว่ามีวิบากเป็นสุขและทุกข์ ฉันใด ในที่นี้ อัพยากฤตทั้งหลายก็ถูกกล่าวว่ามีลักษณะเช่นนี้ คือไม่ควรแก่วิบาก จึงชื่อว่าไม่มีวิบาก ฉันนั้น. เพราะฉะนั้น กุศลและอกุศลที่มีประเภทดังนี้ว่า ‘กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมไม่มี วิบากของกรรมจักไม่มี วิบากของกรรมไม่มี, กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมไม่มี วิบากของกรรมจักไม่มี, กรรมจักมี แต่วิบากของกรรมจักไม่มี’ (ปฏิสัมภิทามรรค ๑.๒๓๔) ย่อมไม่ถึงความเป็นกุศลและอกุศล หรือไม่ถึงความเป็นอัพยากฤต. เพราะกุศลและอกุศลเหล่านั้นย่อมไม่เป็นผู้ไม่ควรแก่วิบากที่เป็นสุขและทุกข์ เพราะเป็นธรรมที่มีวิบาก, หรือย่อมไม่เป็นผู้ไม่ควรแก่วิบาก เพราะไม่มีความเป็นธรรมที่ไม่มีวิบาก.

ကုသလာတိ ဝါ ဓမ္မာတိ ဝါတိအာဒီနီတိ ကုသလဓမ္မပဒါနိ ဒွေ, အကုသလဓမ္မပဒါနိ ဒွေ, အဗျာကတဓမ္မပဒါနိ ဒွေတိ. ဧကတ္ထနာနတ္ထာနီတိ ဝိသုံ ဝိသုံ ဒွိန္နံ ဒွိန္နံ အညမညာပေက္ခံ ဧကတ္ထနာနတ္ထတံ စောဒေတိ, န ဆန္နံ. ဒေါသမေတ္ထ ဝတ္တုကာမော စောဒကော ပုစ္ဆတီတိ ဉတွာ အာစရိယော အာဟ ‘‘ကိဉ္စေတ္ထာ’’တိ. ဧတ္ထ [Pg.33] ဧကတ္ထနာနတ္ထတာယံ ကိဉ္စိ ဝတ္တဗ္ဗံ အသမတ္တာ တေ စောဒနာ, အဝသိဋ္ဌံ တာဝ ဗြူဟီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယဒိ ဧကတ္ထာနိ ဣန္ဒသက္ကသဒ္ဒါနံ ဝိယ သဒ္ဒမတ္တေ ဧဝ ဘေဒေါ, ဧဝံ ကုသလဓမ္မသဒ္ဒါနံ, န အတ္ထေတိ. ယထာ ‘‘ဣန္ဒော သက္ကော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဣန္ဒော ဣန္ဒော’’တိ ဝုတ္တသဒိသံ ဟောတိ, ဧဝံ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ ‘‘ကုသလာ ကုသလာ’’တိ ဝုတ္တသဒိသံ ဟောတိ. ဧဝံ ဣတရေသုပိ ‘‘အကုသလာ အကုသလာ’’တိ ဝုတ္တသဒိသတာ ‘‘အဗျာကတာ အဗျာကတာ’’တိ ဝုတ္တသဒိသတာ စ ယောဇေတဗ္ဗာ. အထ နာနတ္ထာနိ, ဣန္ဒကုဝေရသဒ္ဒါနံ ဝိယ သဒ္ဒတော အတ္ထတော စ ကုသလဓမ္မသဒ္ဒါနံ ဘေဒေါ, တထာ အကုသလဓမ္မသဒ္ဒါဒီနန္တိ ဆဟိ ပဒေဟိ စတူဟိ ပဒေဟိ စ ဆ စတ္တာရော စ အတ္ထာ ဘိန္နာ ဝုတ္တာတိ ကုသလတ္တိကာဒီနံ ကုသလဆက္ကာဒိဘာဝေါ, ဟေတုဒုကာဒီနဉ္စ ဟေတုစတုက္ကာဒိဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ.

บทว่า ‘กุศล’ หรือ ‘ธรรม’ เป็นต้น หมายถึง บทว่า ‘กุศลธรรม’ มี ๒ บท, บทว่า ‘อกุศลธรรม’ มี ๒ บท, บทว่า ‘อัพยากตธรรม’ มี ๒ บท. ในคำว่า ‘มีอรรถเดียวกันหรือมีอรรถต่างกัน’ นี้ ผู้ท้วงถามประสงค์จะถามถึงความมีอรรถเดียวกันหรือมีอรรถต่างกัน โดยแยกเป็นคู่ๆ ที่อาศัยซึ่งกันและกัน ไม่ใช่ทั้ง ๖ บท. อาจารย์ทราบว่าผู้ท้วงถามประสงค์จะกล่าวโทษในเรื่องนี้ จึงกล่าวว่า ‘มีอะไรในเรื่องนี้?’ หมายความว่า การท้วงถามของท่านยังไม่สมบูรณ์ในเรื่องความมีอรรถเดียวกันหรือมีอรรถต่างกันนี้ จงกล่าวส่วนที่เหลือไปก่อน. ถ้ามีอรรถเดียวกัน เหมือนคำว่า ‘อินทะ’ และ ‘สักกะ’ ที่มีความต่างกันเพียงแค่เสียงเท่านั้น คำว่า ‘กุศลธรรม’ ก็เป็นเช่นนั้น ไม่มีความต่างกันในอรรถ. เหมือนอย่างที่เมื่อกล่าวว่า ‘อินทะ สักกะ’ ก็เหมือนกล่าวว่า ‘อินทะ อินทะ’ ฉันใด คำว่า ‘กุศลธรรม’ นี้ก็เหมือนกล่าวว่า ‘กุศล กุศล’ ฉันนั้น. พึงประกอบความเช่นเดียวกันในบทอื่นๆ ด้วยว่าเหมือนกล่าวว่า ‘อกุศล อกุศล’ และเหมือนกล่าวว่า ‘อัพยากฤต อัพยากฤต’. ถ้ามีอรรถต่างกัน เหมือนคำว่า ‘อินทะ’ และ ‘กุเวระ’ ที่มีความต่างกันทั้งโดยเสียงและโดยอรรถ คำว่า ‘กุศลธรรม’ เป็นต้น ก็มีความต่างกันเช่นนั้น. ดังนั้น จึงกล่าวว่า อรรถ ๖ และ ๔ ย่อมต่างกันด้วยบท ๖ และบท ๔ จึงถึงความเป็นกุศลฉักกะเป็นต้นของกุศลติกะเป็นต้น และถึงความเป็นเหตุจตุกกะเป็นต้นของเหตุทุกะเป็นต้น.

နနု တိဏ္ဏံ ဓမ္မသဒ္ဒါနံ တိဏ္ဏံ ဣန္ဒသဒ္ဒါနံ ဝိယ ရူပါဘေဒါ အတ္ထာဘေဒေါတိ ဆက္ကဘာဝေါ န ဘဝိဿတိ, တသ္မာ ဧဝမိဒံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ ‘‘တိကဒုကာနံ စတုက္ကတိကဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီ’’တိ, န ဝတ္တဗ္ဗံ, တိဏ္ဏံ ဓမ္မသဒ္ဒါနံ ဧကတ္ထာနံ တိဏ္ဏံ ဣန္ဒသဒ္ဒါနံ ဝိယ ဝစနေ ပယောဇနာဘာဝါ ဝုတ္တာနံ တေသံ မာသသဒ္ဒါနံ ဝိယ အဘိန္နရူပါနဉ္စ အတ္ထဘေဒေါ ဥပပဇ္ဇတီတိ, ဧဝမပိ ယထာ ဧကော မာသသဒ္ဒေါ အဘိန္နရူပေါ ကာလံ အပရဏ္ဏဝိသေသံ သုဝဏ္ဏမာသဉ္စ ဝဒတိ, ဧဝံ ဓမ္မသဒ္ဒေါပိ ဧကော ဘိန္နေ အတ္ထေ ဝတ္တုမရဟတီတိ ကာလာဒီနံ မာသပဒတ္ထတာယ ဝိယ တဗ္ဗစနီယဘိန္နတ္ထာနံ ဓမ္မပဒတ္ထတာယ အဘေဒေါတိ စတုက္ကတိကဘာဝေါ ဧဝ အာပဇ္ဇတီတိ, နာပဇ္ဇတိ ဧကဿ သဒ္ဒဿ ဇာတိဂုဏကိရိယာဘိန္နာနံ အနဘိဓာနတော. န ဟိ မာသ-သဒ္ဒေါ ဧကော ဇာတိဘိန္နာနံ ကာလာဒီနံ အန္တရေန သရူပေကသေသံ ဝါစကော ဟောတိ. ဣဓ စ ယဒိ သရူပေကသေသော ကတော သိယာ, ဒုတိယော တတိယော စ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ န ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ, ဝုတ္တော စ သော, တသ္မာ ကုသလာဒိ-သဒ္ဒါ ဝိယ အဘိန္နကုသလာဒိဇာတီသု ရူပသာမညေပိ မာသ-သဒ္ဒါ ဝိယ တယော ဝိနိဝတ္တအညဇာတီသု ဝတ္တမာနာ တယော ဒွေ စ ဓမ္မ-သဒ္ဒါ အာပန္နာတိ တိကဒုကာနံ ဆက္ကစတုက္ကဘာဝေါ ဧဝ အာပဇ္ဇတီတိ.

มิใช่ว่า ความเป็นหมวด ๖ จะไม่พึงมี เพราะความที่รูปไม่ต่างกันและเนื้อความไม่ต่างกัน เหมือนศัพท์ว่า 'อินทะ' ๓ ศัพท์ และศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์หรอกหรือ? เพราะฉะนั้น ในเรื่องนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ความเป็นหมวด ๔ และหมวด ๓ ย่อมถึงแก่หมวด ๓ (ติกะ) และหมวด ๒ (ทุกะ)' (แต่) ไม่พึงกล่าวเช่นนั้น เพราะไม่มีประโยชน์ในการกล่าวศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ที่มีเนื้อความเดียวกัน เหมือนการกล่าวศัพท์ว่า 'อินทะ' ๓ ศัพท์ (แต่) เนื้อความที่ต่างกันย่อมเป็นไปได้แก่ศัพท์ว่า 'มาสะ' เหล่านั้นที่กล่าวแล้วซึ่งมีรูปไม่ต่างกัน แม้ฉันใด ศัพท์ว่า 'มาสะ' ศัพท์เดียวที่มีรูปไม่ต่างกัน ย่อมกล่าวถึงกาล พืชวิเศษ (ถั่วราชมาส) และมาสกทองคำ ฉันนั้น แม้ศัพท์ว่า 'ธรรม' ศัพท์เดียว ก็ควรกล่าวเนื้อความที่ต่างกันได้ ฉันนั้น ความเป็นหมวด ๔ และหมวด ๓ นั่นเองย่อมถึง เพราะความที่ศัพท์ว่า 'ธรรม' มีเนื้อความไม่ต่างกัน โดยความเป็นเนื้อความของศัพท์ว่า 'ธรรม' ที่มีเนื้อความต่างกันตามที่ควรกล่าวนั้น เหมือนความเป็นเนื้อความของศัพท์ว่า 'มาสะ' มีกาลเป็นต้น (แต่ความจริงแล้ว) ย่อมไม่ถึง (เช่นนั้น) เพราะศัพท์เดียวไม่สามารถกล่าวถึงสิ่งที่ต่างกันโดยชาติ คุณ และกิริยาได้ จริงอยู่ ศัพท์ว่า 'มาสะ' ศัพท์เดียว ย่อมไม่เป็นตัวกล่าวถึงกาลเป็นต้นที่ต่างกันโดยชาติ โดยเว้นจากสรูปเอกเสส และในที่นี้ หากมีการทำสรูปเอกเสส ศัพท์ว่า 'ธรรม' ที่สองและที่สามก็ไม่พึงกล่าว แต่ศัพท์นั้นก็ถูกกล่าวไว้ เพราะฉะนั้น ศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ และ ๒ ศัพท์ แม้จะมีรูปเสมอกันในชาติของกุศลเป็นต้น เหมือนศัพท์ว่า 'กุศล' เป็นต้น (แต่) ก็เป็นไปในชาติอื่นที่แยกจากกัน ๓ อย่าง เหมือนศัพท์ว่า 'มาสะ' (๓ ศัพท์) ความเป็นหมวด ๖ และหมวด ๔ นั่นเอง ย่อมถึงแก่หมวด ๓ (ติกะ) และหมวด ๒ (ทุกะ)

ပဒါနဉ္စ အသမ္ဗန္ဓောတိ ကုသလဓမ္မပဒါနံ အညမညံ တထာ အကုသလဓမ္မပဒါနံ အဗျာကတဓမ္မပဒါနဉ္စ အသမ္ဗန္ဓော အာပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဒွိန္နံ ဒွိန္နဉှိ ဣစ္ဆိတော သမ္ဗန္ဓော, န သဗ္ဗေသံ ဆန္နံ စတုန္နံ ဝါ အညမညန္တိ. ဣဒံ ပန ကသ္မာ စောဒေတိ, နနု နာနတ္ထတ္တေ သတိ အတ္ထန္တရဒဿနတ္ထံ ဝုစ္စမာနေသု ဓမ္မ-သဒ္ဒေသု ကုသလာကုသလာဗျာကတ-သဒ္ဒါနံ [Pg.34] ဝိယ အသမ္ဗန္ဓော ဝုတ္တော ယုတ္တော ဧဝါတိ? သစ္စမေတံ, အသမ္ဗန္ဓံ ပန သိဒ္ဓံ ကတွာ ပုရိမစောဒနာ ကတာ ‘‘တိကဒုကာနံ ဆက္ကစတုက္ကဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီ’’တိ, ဣဓ ပန တံ အသမ္ဗန္ဓံ သာဓေတုံ ဣဒံ စောဒိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အထ ဝါ ဧဝမေတ္ထ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ – ယဒိ ပန ဆက္ကစတုက္ကဘာဝံ န ဣစ္ဆသိ, ပဒါနံ သမ္ဗန္ဓေန ဘဝိတဗ္ဗံ ယထာဝုတ္တနယေန, သော စ သမာနဝိဘတ္တီနံ ဒွိန္နံ ဒွိန္နံ သမ္ဗန္ဓော ဧကတ္ထတ္တေ သတိ ယုဇ္ဇေယျ, တွံ ပန နာနတ္ထတံ ဝဒသီတိ ပဒါနဉ္စ တေ အသမ္ဗန္ဓော အာပဇ္ဇတိ, နေဝ နာပဇ္ဇတီတိ. နိယမနတ္ထော စ-သဒ္ဒေါ. ပုဗ္ဗာပရ…ပေ… နိပ္ပယောဇနာနိ နာမ ဟောန္တီတိ ဆက္ကစတုက္ကဘာဝံ အနိစ္ဆန္တဿ, နာနတ္ထတံ ပန ဣစ္ဆန္တဿာတိ အဓိပ္ပာယော. အဝဿဉ္စ သမ္ဗန္ဓော ဣစ္ဆိတဗ္ဗော ပုဗ္ဗာပရဝိရောဓာပတ္တိတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယာပိ စေသာ’’တိအာဒိမာဟ. ပုစ္ဆာ ဟိ ပဒဝိပလ္လာသကရဏေန ဓမ္မာ ဧဝ ကုသလာတိ ကုသလဓမ္မ-သဒ္ဒါနံ ဣဓ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနံ ဧကတ္ထတံ ဒီပေတိ, တဝ စ နာနတ္ထတံ ဝဒန္တဿ နေဝ ဟိ ဓမ္မာ ကုသလာတိ ကတွာ တာယပိ ပုစ္ဆာယ ဝိရောဓော အာပဇ္ဇတိ, ဝုစ္စတိ စ တထာ သာ ပုစ္ဆာတိ န နာနတ္ထတာ ယုဇ္ဇတိ.

คำว่า 'และบททั้งหลายไม่สัมพันธ์กัน' ความว่า ย่อมถึงความไม่สัมพันธ์กันแห่งบทว่า 'กุศล' และ 'ธรรม' ต่อกันและกัน และบทว่า 'อกุศล' และ 'ธรรม' บทว่า 'อัพยากตะ' และ 'ธรรม' ก็เช่นนั้น เพราะความสัมพันธ์ที่ต้องการคือความสัมพันธ์กันของบทคู่หนึ่งๆ ไม่ใช่ความสัมพันธ์ของบททั้ง ๖ หรือทั้ง ๔ ต่อกันและกันทั้งหมด แต่เพราะเหตุไรท่านจึงคัดค้านข้อนี้? มิใช่ว่า เมื่อมีความหมายต่างกัน ความไม่สัมพันธ์กันของศัพท์ว่า 'ธรรม' ที่กล่าวเพื่อแสดงความหมายอื่น เหมือนความไม่สัมพันธ์กันของศัพท์ว่า 'กุศล' 'อกุศล' และ 'อัพยากตะ' ย่อมเป็นสิ่งที่ถูกต้องหรอกหรือ? ข้อนี้จริง แต่การคัดค้านก่อนหน้านี้ที่ว่า 'ความเป็นหมวด ๖ และหมวด ๔ ย่อมถึงแก่หมวด ๓ และหมวด ๒' นั้น ทำขึ้นโดยถือว่าความไม่สัมพันธ์กันนั้นสำเร็จแล้ว แต่ในที่นี้พึงทราบว่า ข้อนี้ถูกคัดค้านเพื่อพิสูจน์ความไม่สัมพันธ์กันนั้น อีกนัยหนึ่ง พึงประกอบความในที่นี้อย่างนี้ว่า หากท่านไม่ต้องการความเป็นหมวด ๖ และหมวด ๔ บททั้งหลายก็พึงมีความสัมพันธ์กันตามนัยที่กล่าวมาแล้ว และความสัมพันธ์ของบท ๒ บทที่มีวิภัตติเสมอกันนั้น ย่อมสมควรเมื่อมีความหมายเดียวกัน แต่ท่านกลับกล่าวว่ามีความหมายต่างกัน บททั้งหลายของท่านจึงถึงความไม่สัมพันธ์กันอย่างแน่นอน จะว่าไม่ถึงก็หามิได้ และ 'จ' ศัพท์ มีอรรถว่ากำหนด อธิบายว่า สำหรับผู้ไม่ต้องการความเป็นหมวด ๖ และหมวด ๔ แต่ต้องการความหมายที่ต่างกัน (บทเหล่านั้น) ย่อมชื่อว่าเป็นสิ่งที่ไร้ประโยชน์ (เพราะขัดแย้งกัน) ทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย... เป็นต้น และเพื่อแสดงว่าความสัมพันธ์นั้นเป็นสิ่งที่ต้องยอมรับอย่างแน่นอน เพราะมิฉะนั้นจะเกิดความขัดแย้งกันระหว่างเบื้องต้นและเบื้องปลาย ท่านจึงกล่าวคำว่า 'แม้คำถามนี้ใด' เป็นต้น เพราะคำถามโดยการสลับบทว่า 'ธรรมทั้งหลายนั่นเองเป็นกุศล' ย่อมแสดงความเป็นอันเดียวกัน (มีเนื้อความเดียวกัน) ของบทว่า 'กุศล' และ 'ธรรม' ที่ระบุไว้ในที่นี้ และเมื่อท่านกล่าวว่ามีความหมายต่างกัน ความขัดแย้งกับคำถามนั้นย่อมมีขึ้น เพราะถือว่า 'ธรรมทั้งหลายไม่ใช่กุศล' และคำถามนั้นก็ถูกกล่าวไว้เช่นนั้น เพราะฉะนั้น ความเป็นความหมายต่างกันจึงไม่สมควร

အပရော နယောတိ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီနံ ဒွိန္နံ ဒွိန္နံ ဧကတ္ထတ္တမေဝ တိဏ္ဏံ ဓမ္မသဒ္ဒါနံ ဧကတ္ထနာနတ္ထတ္တေဟိ စောဒေတိ. တိဏ္ဏံ ဓမ္မာနံ ဧကတ္တာတိအာဒိမှိ ယထာ တီဟိ ဣန္ဒ-သဒ္ဒေဟိ ဝုစ္စမာနာနံ ဣန္ဒတ္ထာနံ ဣန္ဒဘာဝေန ဧကတ္တာ တတော အနညေသံ သက္ကပုရိန္ဒဒသဟဿက္ခသဒ္ဒတ္ထာနံ ဧကတ္တံ, ဧဝံ တိဏ္ဏံ ဓမ္မ-သဒ္ဒတ္ထာနံ ဓမ္မဘာဝေန ဧကတ္တာ တတော အနညေသံ ကုသလာကုသလာဗျာကတ-သဒ္ဒတ္ထာနံ ဧကတ္တံ အာပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဓမ္မော နာမ ဘာဝေါတိ သဘာဝဓာရဏာဒိနာ အတ္ထေန ဓမ္မောတိ ဝုတ္တော, သော စ သဘာဝဿေဝ ဟောတိ, နာသဘာဝဿာတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ဝဒတိ. ဟောတု ဘာဝေါ, တတော ကိန္တိ? ယဒိ တိဏ္ဏံ ဓမ္မသဒ္ဒါနံ နာနတ္ထတာ, တီသု ဓမ္မေသု ယော ကောစိ ဧကော ဓမ္မော ဘာဝေါ, တတော အနညံ ကုသလံ အကုသလံ အဗျာကတံ ဝါ ဧကေကမေဝ ဘာဝေါ. ဘာဝဘူတာ ပန ဓမ္မာ အညေ ဒွေ အဘာဝါ ဟောန္တီတိ တေဟိ အနညေ ကုသလာဒီသု ဒွေ ယေ ကေစိ အဘာဝါ. ယောပိ စ သော ဧကော ဓမ္မော ဘာဝေါတိ ဂဟိတော, သောပိ သမာနရူပေသု တီသု ဓမ္မသဒ္ဒေသု အယမေဝ ဘာဝတ္ထော ဟောတီတိ နိယမဿ အဘာဝါ အညဿ ဘာဝတ္ထတ္တေ သတိ အဘာဝေါ ဟောတီတိ တတော အနညဿပိ အဘာဝတ္တံ အာပန္နန္တိ ကုသလာဒီနံ သဗ္ဗေသမ္ပိ အဘာဝတ္တာပတ္တိ ဟောတိ. န ဟိ ဣန္ဒဿ အမနုဿတ္တေ တတော အနညေသံ သက္ကာဒီနံ မနုဿတ္တံ အတ္ထီတိ.

อีกนัยหนึ่ง ย่อมคัดค้านความเป็นอันเดียวกันและความต่างกันของเนื้อความแห่งศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ โดยความที่บทคู่หนึ่งๆ ในคำว่า 'กุศลธรรม' เป็นต้น มีเนื้อความเดียวกันนั่นเอง ในคำว่า 'เพราะความที่ธรรม ๓ อย่างเป็นอันเดียวกัน' เป็นต้น มีอธิบายว่า เหมือนความที่เนื้อความของศัพท์ว่า 'สักกะ' 'ปุรินทะ' และ 'ทสสหัสสักขะ' ซึ่งไม่ต่างจากเนื้อความของศัพท์ว่า 'อินทะ' เป็นอันเดียวกัน โดยความเป็นอินทะแห่งเนื้อความของศัพท์ว่า 'อินทะ' ทั้งหลายที่กล่าวอยู่ด้วยศัพท์ว่า 'อินทะ' ๓ ศัพท์ ฉันใด ความเป็นอันเดียวกันของเนื้อความแห่งศัพท์ว่า 'กุศล' 'อกุศล' และ 'อัพยากตะ' ซึ่งไม่ต่างจากเนื้อความของศัพท์ว่า 'ธรรม' ย่อมถึง (ความเป็นอันเดียวกัน) โดยความเป็นธรรมแห่งเนื้อความของศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ ฉันนั้น ที่ชื่อว่า 'ธรรม' เพราะอรรถว่า 'สภาวะ' (สภาพ) คือการทรงไว้ซึ่งสภาวะเป็นต้น และสภาวะนั้นย่อมมีแก่สภาวะเท่านั้น ไม่ใช่มีแก่อสภาวะ ท่านกล่าวด้วยอรรถาธิบายนี้ (ฝ่ายค้านกล่าวว่า) 'จงเป็นสภาวะเถิด แล้วจะเกิดอะไรขึ้น?' (วิสัชนาว่า) หากศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ มีเนื้อความต่างกัน ในธรรม ๓ อย่างนั้น ธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งเป็นสภาวะ กุศล อกุศล หรืออัพยากตะ อย่างใดอย่างหนึ่งที่ไม่ต่างจากธรรมนั้น ก็เป็นสภาวะเพียงอย่างเดียว ส่วนธรรมทั้งหลายที่เหลืออีก ๒ อย่างซึ่งเป็นสภาวะ (ในตัวมันเอง) ก็จะกลายเป็นอสภาวะไป และกุศลเป็นต้น ๒ อย่างใดๆ ที่ไม่ต่างจากธรรมเหล่านั้น ก็จะเป็นอสภาวะไปด้วย แม้ธรรมหนึ่งเดียวที่ถูกยึดถือว่าเป็นสภาวะนั้น เมื่อไม่มีข้อกำหนดว่า 'ในศัพท์ว่าธรรม ๓ ศัพท์ที่มีรูปเสมอกันนี้ เนื้อความที่เป็นสภาวะนี้ย่อมมีได้เฉพาะในศัพท์นี้เท่านั้น' เมื่อเนื้อความของศัพท์อื่นเป็นสภาวะ (ศัพท์นี้) ก็ย่อมเป็นอสภาวะไป เพราะฉะนั้น เมื่อไม่ต่างจากอสภาวะนั้น ความเป็นอสภาวะก็ย่อมถึงแก่ธรรมนั้นด้วย จึงเป็นอันว่าย่อมถึงความเป็นอสภาวะแก่กุศลเป็นต้นแม้ทั้งหมด จริงอยู่ เมื่อความเป็นมนุษย์ไม่มีแก่พระอินทร์ ความเป็นมนุษย์ย่อมไม่มีแก่ศัพท์ว่า 'สักกะ' เป็นต้นที่ไม่ต่างจากพระอินทร์นั้น

နနု [Pg.35] ဧဝမပိ ဧကဿ ဘာဝတ္တံ ဝိနာ အညေသံ အဘာဝတ္တံ န သက္ကာ ဝတ္တုံ, တတ္ထ စ ဧကေနေဝ ဘာဝေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ နိယမာဘာဝတော တိဏ္ဏမ္ပိ ဘာဝတ္တေ သိဒ္ဓေ တေဟိ အနညေသံ ကုသလာဒီနမ္ပိ ဘာဝတ္တံ သိဒ္ဓံ ဟောတီတိ? န ဟောတိ တိဏ္ဏံ ဓမ္မ-သဒ္ဒါနံ နာနတ္ထဘာဝဿ အနုညာတတ္တာ. န ဟိ တိဏ္ဏံ ဘာဝတ္တေ နာနတ္ထတာ အတ္ထိ, အနုညာတာ စ သာ တယာတိ. နနု တိဏ္ဏံ ဓမ္မာနံ အဘာဝတ္တေပိ နာနတ္ထတာ န သိယာတိ? မာ ဟောတု နာနတ္ထတာ, တဝ ပန နာနတ္ထတံ ပဋိဇာနန္တဿ ‘‘ဧသော ဒေါသော’’တိ ဝဒါမိ, န ပန မယာ နာနတ္ထတာ ဧကတ္ထတာ ဝါ အနုညာတာတိ ကုတော မေ ဝိရောဓော သိယာတိ. အထ ဝါ အဘာဝတ္တံ အာပန္နေဟိ ဓမ္မေဟိ အနညေ ကုသလာဒယောပိ အဘာဝါ ဧဝ သိယုန္တိ ဣဒံ ဝစနံ အနိယမေန ယေ ကေစိ ဒွေ ဓမ္မာ အဘာဝတ္တံ အာပန္နာ, တေဟိ အနညေသံ ကုသလာဒီသု ယေသံ ကေသဉ္စိ ဒွိန္နံ ကုသလာဒီနံ အဘာဝတ္တာပတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ဧကဿ ဘာဝတ္တာ. ယမ္ပိ ဝုတ္တံ ‘‘တေဟိ စ အညော ကုသလပရောပိ အဘာဝေါ သိယာ’’တိ, တံ အနိယမဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ, န သဗ္ဗေသံ အဘာဝသာဓနတ္ထံ. အယဉှိ တတ္ထ အတ္ထော အကုသလပရဿ ဝါ အဗျာကတပရဿ ဝါ ဓမ္မဿ ဘာဝတ္တေ သတိ တေဟိ အညော ကုသလပရောပိ အဘာဝေါ သိယာတိ.

มิใช่ว่า แม้เมื่อเป็นอย่างนี้ ก็ไม่สามารถจะกล่าวถึงความไม่มีอยู่ของสิ่งอื่น โดยเว้นจากความเป็นอยู่ของสิ่งหนึ่งได้หรือ? และในเรื่องนั้น เพราะไม่มีกฎเกณฑ์ว่าต้องมีอยู่ด้วยความเป็นอยู่เพียงอย่างเดียว เมื่อความเป็นอยู่ของทั้งสามอย่างสำเร็จแล้ว ความเป็นอยู่ของกุศลธรรมเป็นต้นที่มิใช่อื่นจากสิ่งเหล่านั้น ก็ย่อมสำเร็จด้วยมิใช่หรือ? ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะความเป็นต่างกันแห่งความหมายของศัพท์ว่า "ธรรม" ทั้งสามอย่างนั้น ได้รับการยอมรับแล้ว. ก็ความเป็นต่างกันแห่งความหมายย่อมไม่มีในความเป็นอยู่ของทั้งสามอย่างนั้น และความเป็นต่างกันนั้น ท่านก็ยอมรับแล้วมิใช่หรือ? มิใช่ว่า แม้เมื่อธรรมทั้งสามไม่มีอยู่ ความเป็นต่างกันแห่งความหมายก็ไม่พึงมีหรือ? ขอความเป็นต่างกันแห่งความหมายอย่ามีเลย แต่ข้าพเจ้ากล่าวว่า "นี่คือโทษ" แก่ท่านผู้ยอมรับความเป็นต่างกันแห่งความหมายนั้น แต่ข้าพเจ้ามิได้ยอมรับความเป็นต่างกันแห่งความหมายหรือความเป็นความหมายเดียวกันเลย ดังนั้น ความขัดแย้งจะพึงมีแก่ข้าพเจ้าได้อย่างไร? อีกอย่างหนึ่ง คำกล่าวที่ว่า "กุศลธรรมเป็นต้นที่มิใช่อื่นจากธรรมทั้งหลายที่ถึงซึ่งความเป็นไม่มีอยู่ ก็พึงเป็นความไม่มีอยู่เท่านั้น" นี้ กล่าวโดยไม่กำหนดตายตัว โดยหมายถึงการถึงซึ่งความเป็นไม่มีอยู่ของกุศลธรรมสองอย่างใดๆ ในบรรดากุศลธรรมเป็นต้นที่มิใช่อื่นจากธรรมสองอย่างใดๆ ที่ถึงซึ่งความเป็นไม่มีอยู่ เพราะความเป็นอยู่ของสิ่งหนึ่ง. อนึ่ง คำที่กล่าวว่า "และกุศลธรรมอื่นจากสิ่งเหล่านั้นก็พึงเป็นความไม่มีอยู่" นั้น กล่าวเพื่อแสดงความไม่กำหนดตายตัว ไม่ใช่เพื่อพิสูจน์ความไม่มีอยู่ของทั้งหมด. ความหมายในเรื่องนั้นคือ เมื่อธรรมที่เป็นอกุศลหรือธรรมที่เป็นอัพยากตะมีอยู่ กุศลธรรมอื่นจากสิ่งเหล่านั้นก็พึงเป็นความไม่มีอยู่.

သဗ္ဗမေတံ အကာရဏန္တိ ဧတ္ထ ကာရဏံ နာမ ယုတ္တိ. ကုသလကုသလသဒ္ဒါနံ ဝိယ ဧကန္တဧကတ္ထတံ, ကုသလရူပစက္ခုမ-သဒ္ဒါနံ ဝိယ ဧကန္တနာနတ္ထတဉ္စ ဝိကပ္ပေတွာ ယာယံ ပုနရုတ္တိ ဆက္ကစတုက္ကာပတ္တိ အသမ္ဗန္ဓဝိရောဓာဘာဝါပတ္တိ ဒေါသာရောပနယုတ္တိ ဝုတ္တာ, သဗ္ဗာ သာ အယုတ္တိ, တထာ ဧကတ္ထနာနတ္ထတာဘာဝတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယာ ယာ အနုမတိ ယထာနုမတိ အနုမတိယာ အနုမတိယာ ဝေါဟာရသိဒ္ဓိတော. အနုမတိယာ အနုရူပံ ဝါ ယထာနုမတိ, ယထာ အနုမတိ ပဝတ္တာ, တထာ တဒနုရူပံ ဝေါဟာရသိဒ္ဓိတောတိ အတ္ထော. အနုမတိ ဟိ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗာဘာဝတော အစ္စန္တမဘိန္နေသု ကတ္ထစိ ကိရိယာဂုဏာဒိပရိဂ္ဂဟဝိသေသေန အဝိဝဋသဒ္ဒတ္ထဝိဝရဏတ္ထံ ပဝတ္တာ ယထာ ‘‘သက္ကော ဣန္ဒော ပုရိန္ဒဒေါ’’တိ. ကတ္ထစိ အစ္စန္တံ ဘိန္နေသု ယထာ ‘‘ဓဝေါ ခဒိရော ပလာသော စ အာနီယန္တူ’’တိ. ကတ္ထစိ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝတော ဘေဒါဘေဒဝန္တေသု သေယျထာပိ ‘‘နီလုပ္ပလံ ပဏ္ဍိတပုရိသော’’တိ, တာယ တာယ အနုမတိယာ တဒနုရူပဉ္စ တေ တေ ဝေါဟာရာ သိဒ္ဓါ. တသ္မာ ဣဟာပိ ကုသလဓမ္မ-သဒ္ဒါနံ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝတော ဝိသေသတ္ထသာမညတ္ထပရိဂ္ဂဟေန သမာနေ အတ္ထေ ဘေဒါဘေဒယုတ္တေ ပဝတ္တိ အနုမတာတိ [Pg.36] တာယ တာယ အနုမတိယာ တဒနုရူပဉ္စ သိဒ္ဓေါ ဧသော ဝေါဟာရော. တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗမေတံ အကာရဏ’’န္တိ.

คำว่า "ทั้งหมดนี้ไม่มีเหตุผล" ในที่นี้ คำว่า "เหตุผล" หมายถึง ยุติ (ความสมเหตุสมผล). การที่กล่าวถึงยุติในการกล่าวโทษว่ามีการกล่าวซ้ำซาก การถึงซึ่งข้อผิดพลาด ๖ หรือ ๔ ประการ การไม่เกี่ยวข้องกัน การขัดแย้งกัน และการถึงซึ่งความเป็นไม่มีอยู่ ซึ่งถูกกำหนดขึ้นโดยการแยกแยะความเป็นความหมายเดียวกันโดยเด็ดขาดเหมือนศัพท์ว่า "กุศล" และ "อกุศล" หรือความเป็นความหมายต่างกันโดยเด็ดขาดเหมือนศัพท์ว่า "กุศล" "รูป" และ "จักขุ" ทั้งหมดนั้นเป็นอายุตติ (ความไม่สมเหตุสมผล) คือกล่าวว่าไม่มีความเป็นความหมายเดียวกันหรือความหมายต่างกันอย่างนั้น. การอนุญาตใดๆ ย่อมสำเร็จตามการอนุญาต เพราะความสำเร็จแห่งโวหารด้วยการอนุญาตนั้นๆ. หรือ "ตามการอนุญาต" (ยถานุมติ) คือตามความเหมาะสมกับการอนุญาต, ความหมายคือ โวหารย่อมสำเร็จตามความเหมาะสมนั้นๆ ตามที่การอนุญาตดำเนินไป. แท้จริงแล้ว การอนุญาตย่อมดำเนินไปเพื่ออธิบายความหมายของศัพท์ที่ยังไม่เปิดเผย โดยการกำหนดลักษณะพิเศษ เช่น กิริยาหรือคุณ ในบางกรณีที่ไม่มีภาวะเป็นบทวิเสสนะและบทวิเสสยะในสิ่งที่ไม่แตกต่างกันเลย เช่น "สักกะ อินทะ ปุรินททะ". ในบางกรณีที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง เช่น "จงนำต้นธวะ ต้นขทิระ และต้นปลาสมา". ในบางกรณีที่มีทั้งความแตกต่างและความไม่แตกต่างกัน เพราะมีภาวะเป็นบทวิเสสนะและบทวิเสสยะ เช่น "อุบลสีน้ำเงิน" "บัณฑิตบุรุษ" โวหารนั้นๆ ย่อมสำเร็จด้วยการอนุญาตนั้นๆ และตามความเหมาะสมกับการอนุญาตนั้น. เพราะฉะนั้น ในที่นี้ การดำเนินไปของศัพท์ว่า "กุศล" และ "ธรรม" ที่มีความเป็นไปในความหมายเดียวกันอันประกอบด้วยความแตกต่างและความไม่แตกต่าง โดยการกำหนดความหมายพิเศษและความหมายทั่วไป เพราะมีภาวะเป็นบทวิเสสนะและบทวิเสสยะ ย่อมได้รับการอนุญาต ดังนั้น โวหารนี้จึงสำเร็จตามการอนุญาตนั้นๆ และตามความเหมาะสมกับการอนุญาตนั้น. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ทั้งหมดนี้ไม่มีเหตุผล".

အတ္တနော အတ္တနော အတ္ထဝိသေသံ တဿ ဒီပေန္တီတိ အတ္တနာ ပရိဂ္ဂဟိတံ အတ္တနာ ဝုစ္စမာနံ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာဒိကုသလာဒိဘာဝံ ဓမ္မ-သဒ္ဒဿ ဒီပေန္တိ တဒတ္ထဿ တဗ္ဘာဝဒီပနဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော. န ဟိ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ကုသလာဒိဘာဝေါ ဟောတီတိ. ဣမိနာဝါတိ ‘‘ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ပရိယတ္တိအာဒီသု ဒိဿတီ’’တိအာဒိနာ ‘‘အတ္တနော သဘာဝံ ဓာရေန္တီ’’တိအာဒိနာ စ နယေန. သော ဟိ သဗ္ဗတ္ထ သမာနော, န ကုသလ-သဒ္ဒေါ အာရောဂျာဒီသု ဒိဿတီတိ ‘‘ကုစ္ဆိတေ သလယန္တီ’’တိအာဒိကော, သော စ ဝိသေသနယော ‘‘ဣတော ပရံ ဝိသေသမတ္တမေဝ ဝက္ခာမာ’’တိ ဧတေန အပနီတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. န ဟိ ကုသလာဒိဝိသေသံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တာ သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာတိအာဒယော ဝိသေသာတိ.

คำว่า "แสดงความหมายพิเศษของตนๆ แก่สิ่งนั้น" หมายถึง แสดงความเป็นกุศลเป็นต้น อันมีวิบากเป็นสุขไม่มีโทษเป็นต้น ซึ่งตนเองกำหนดไว้และกล่าวถึงด้วยตนเอง แก่ศัพท์ว่า "ธรรม" โดยนัยแห่งการแสดงความเป็นเช่นนั้นของความหมายนั้น. แท้จริงแล้ว ศัพท์ว่า "ธรรม" ย่อมไม่เป็นความเป็นกุศลเป็นต้น. คำว่า "ด้วยนัยนี้" หมายถึง ด้วยนัยที่ว่า "ศัพท์ว่า ธรรม ปรากฏในปริยัติเป็นต้น" และด้วยนัยที่ว่า "ทรงไว้ซึ่งสภาวะของตน" เป็นต้น. แท้จริงแล้ว ศัพท์นั้นย่อมเสมอกันในทุกที่ ส่วนศัพท์ว่า "กุศล" ที่ปรากฏในความหมายว่าความไม่มีโรคเป็นต้น เช่น "ย่อมกำจัดสิ่งที่น่ารังเกียจ" เป็นต้นนั้น ไม่เป็นเช่นนั้น และพึงทราบว่านัยพิเศษนั้นถูกยกเลิกไปแล้วด้วยคำว่า "จากนี้ไป เราจะกล่าวแต่ลักษณะพิเศษเท่านั้น". แท้จริงแล้ว ลักษณะพิเศษทั้งหลาย เช่น "ประกอบด้วยสุขเวทนา" เป็นต้น ที่ดำเนินไปโดยถือเอาลักษณะพิเศษของกุศลเป็นต้นนั้น ไม่ใช่ลักษณะพิเศษ (ที่ประสงค์ในที่นี้).

၂. သုခဿ စ ပဟာနာတိ ဧတ္ထ သုခိန္ဒြိယံ ‘‘သုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တဉ္စ သုခဝေဒနာဝ ဟောတီတိ ‘‘သုခဝေဒနာယံ ဒိဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ, န ပန ‘‘တိဿော ဣမာ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ သုခါ ဝေဒနာ’’တိဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၂၄၉ အာဒယော) သုခ-သဒ္ဒေါ ဝိယ သုခဝေဒနာသဒ္ဒေန သမာနတ္ထတ္တာ. အယဉှိ သုခိန္ဒြိယတ္ထော သုခ-သဒ္ဒေါ ကာယသုခနံ ကာယာနုဂ္ဂဟံ သာတဝိသေသံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တော, န ပန သုခါ ဝေဒနာ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒနံ ဝေဒေတိ သုခံ ဝါ (မ. နိ. ၁.၄၀၉), ယော သုခံ ဒုက္ခတော’’တိဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၂၅၃) သုခ-သဒ္ဒေါ ဝိယ သာတသာမညံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တောတိ. ယသ္မိံ သတိ သုခဟေတူနံ ပဝတ္တိ, တံ သုခမူလံ. ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေ စ ကာမသမတိက္ကမာဒိကေ ဝိရာဂေ စ သတိ သုခဟေတူနံ ပုညပဿဒ္ဓိအာဒီနံ ပဝတ္တိ ဟောတီတိ တံ ‘‘သုခမူလံ သုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သုခဿ စ အာရမ္မဏတ္တာ ‘‘ရူပံ သုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပုညာနီတိ ယဒိဒံ ဝစနံ, တံ သုခဿ စ အဓိဝစနံ ဣဋ္ဌဝိပါကဿ အဓိဝစနံ တဒတ္ထဿ ဣဋ္ဌဝိပါကဝိပစ္စနတောတိ အတ္ထော. သုခပစ္စယာနံ ရူပါဒီနံ ဣဋ္ဌာနံ ဌာနံ ဩကာသော သဂ္ဂါ နန္ဒနဉ္စာတိ ‘‘သုခါ သဂ္ဂါ သုခံ နန္ဒန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဒိဋ္ဌဓမ္မေတိ ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ. သုခဝိဟာရာတိ ပဌမဇ္ဈာနဝိဟာရာဒီ. နီဝရဏာဒိဗျာဗာဓရဟိတတ္တာ ‘‘အဗျာဗဇ္ဈာ’’တိ ဝုတ္တာ. သဗ္ဗသင်္ခါရဒုက္ခနိဗ္ဗာပနတော တံနိရောဓတ္တာ ဝါ ‘‘နိဗ္ဗာနံ သုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘အဒုက္ခမသုခံ သန္တံ, သုခမိစ္စေဝ ဘာသိတ’’န္တိ အဒုက္ခမသုခေ. ‘‘ဒွေပိ မယာ, အာနန္ဒ, [Pg.37] ဝေဒနာ ဝုတ္တာ ပရိယာယေန သုခါ ဝေဒနာ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၆၇) သုခေါပေက္ခာသု စ ဣဋ္ဌာသူတိ ဧဝမာဒီသု ပဝတ္တိ သင်္ဂဟိတာ.

๒. ในคำว่า 'การละสุข' นี้ สุขินทรีย์ถูกเรียกว่า 'สุข' และสุขินทรีย์นั้นเป็นสุขเวทนาเท่านั้น จึงถูกเรียกว่า 'ปรากฏในสุขเวทนา' แต่ไม่ใช่เพราะคำว่า 'สุข' มีความหมายเหมือนกับคำว่า 'สุขเวทนา' เหมือนในประโยคว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างเหล่านี้ คือ สุขเวทนา' เป็นต้น (สํ. นิ. 4.249 เป็นต้น) เพราะคำว่า 'สุข' ในความหมายของสุขินทรีย์นี้ เป็นไปโดยถือเอาความสุขกาย ความอนุเคราะห์กาย และความเอิบอิ่มเป็นพิเศษ แต่ไม่ใช่เป็นไปโดยถือเอาความเอิบอิ่มทั่วไป เหมือนคำว่า 'สุข' ในประโยคว่า 'เวทนาใดๆ ที่เสวย สุขก็ดี' (ม. นิ. 1.409), 'ผู้ใดเห็นสุขโดยความเป็นทุกข์' เป็นต้น (สํ. นิ. 4.253) เมื่อสิ่งใดมีอยู่ การเป็นไปแห่งเหตุทั้งหลายแห่งสุขย่อมมี สิ่งนั้นชื่อว่าสุขมูล เมื่อมีการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า และเมื่อมีความคลายกำหนัดในการก้าวล่วงกามเป็นต้น การเป็นไปแห่งเหตุแห่งสุข คือ บุญและความสงบระงับเป็นต้น ย่อมมี เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นจึงถูกเรียกว่า 'สุขมูลคือสุข' และเพราะรูปเป็นอารมณ์ของสุข จึงถูกเรียกว่า 'รูปคือสุข' คำว่า 'บุญ' นี้ เป็นชื่อของสุข และเป็นชื่อของวิบากที่น่าปรารถนา มีความหมายว่า เพราะความที่บุญนั้นให้ผลเป็นวิบากที่น่าปรารถนา สถานที่อันเป็นที่ตั้งของรูปเป็นต้นที่น่าปรารถนา อันเป็นปัจจัยแห่งสุข คือ สวรรค์และสวนนันทวัน จึงถูกเรียกว่า 'สวรรค์เป็นสุข สวนนันทวันเป็นสุข' คำว่า 'ในทิฏฐธรรม' หมายถึง ในอัตภาพนี้ คำว่า 'สุขวิหาร' หมายถึง ปฐมฌานวิหารเป็นต้น เพราะปราศจากความเบียดเบียนคือนิวรณ์เป็นต้น จึงถูกเรียกว่า 'อัพยาพัชฌา' (ความไม่เบียดเบียน) เพราะดับทุกข์แห่งสังขารทั้งปวง หรือเพราะเป็นที่ดับสังขารนั้น จึงถูกเรียกว่า 'นิพพานเป็นสุข' ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์การเป็นไปในอทุกขมสุข ที่กล่าวว่า 'อทุกขมสุขที่สงบ เรียกว่าสุขนั่นเอง' และในอุเบกขาที่เป็นสุขและในอารมณ์ที่น่าปรารถนา ดังที่กล่าวว่า 'ดูกรอานนท์ เวทนา ๒ อย่าง คือ สุขเวทนา และทุกขเวทนา เรากล่าวโดยปริยาย' (สํ. นิ. 4.267) เป็นต้น

ဒုက္ခဝတ္ထူတိ ဒုက္ခဿ ဩကာသော. အတ္တနော ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမ္ပိ ဟိ တံ ဒုက္ခံ ဇာတိအာဒီသု ဝိဇ္ဇမာနေသု တဗ္ဗတ္ထုကံ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဒုက္ခပစ္စယေတိ ဒုက္ခဟေတုမှိ, ဒုက္ခဿ ဇနကေတိ အတ္ထော. ဒုက္ခပစ္စယဋ္ဌာနေတိ ဒုက္ခဇနကကမ္မဿ သဟာယဘူတာနံ အနိဋ္ဌရူပါဒိပစ္စယာနံ ဌာနေ. ပစ္စယသဒ္ဒေါ ဟိ ဇနကေ ဇနကသဟာယေ စ ပဝတ္တတီတိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၃.၁၅, ၄၅-၄၆, ၇၆) သင်္ခါရဒုက္ခာဒီသု ပဝတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သမ္ပယုတ္တေ ဝတ္ထုဉ္စ ကရဇကာယံ သုခယတိ လဒ္ဓဿာဒေ အနုဂ္ဂဟိတေ ကရောတီတိ သုခါ. သုခါတိ ဝေဒနာသဒ္ဒမပေက္ခိတွာ သုခဘာဝမတ္တဿ အပ္ပကာသနေန နပုံသကလိင်္ဂတာ န ကတာ. သဘာဝတော သင်္ကပ္ပတော စ ယံ ဣဋ္ဌံ, တဒနုဘဝနံ ဣဋ္ဌာကာရာနုဘဝနံ ဝါ ဣဋ္ဌာနုဘဝနံ.

คำว่า 'ทุกขวัตถุ' หมายถึง โอกาสแห่งทุกข์ เพราะทุกข์นั้น แม้เกิดขึ้นด้วยปัจจัยของตน ก็ย่อมเกิดขึ้นโดยมีชาติเป็นต้นเป็นวัตถุ ในเมื่อชาติเป็นต้นมีอยู่ คำว่า 'ทุกขปัจจัย' หมายถึง ในเหตุแห่งทุกข์ คือ ธรรมผู้ให้เกิดทุกข์ คำว่า 'ในที่ตั้งแห่งทุกขปัจจัย' หมายถึง ในที่ตั้งแห่งปัจจัยมีรูปเป็นต้นที่ไม่น่าปรารถนา ซึ่งเป็นสหายของกรรมที่ให้เกิดทุกข์ เพราะคำว่า 'ปัจจัย' ย่อมเป็นไปในธรรมผู้ให้เกิด และในสหายของธรรมผู้ให้เกิด ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' พึงเห็นการเป็นไปในสังขารทุกข์เป็นต้น ดังที่กล่าวว่า 'สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์' เป็นต้น (สํ. นิ. 3.15, 45-46, 76) และธรรมที่สัมปยุตและกายที่เกิดจากกรรม ย่อมทำให้เป็นสุข คือย่อมทำความเอิบอิ่มในรสที่ได้รับแล้ว จึงเรียกว่า 'สุขา' คำว่า 'สุขา' นี้ ไม่ได้ทำเป็นนปุงสกลิงค์ เพราะไม่ได้แสดงเพียงสภาวะคือความสุข โดยมุ่งถึงคำว่า 'เวทนา' สิ่งใดน่าปรารถนาโดยสภาพและโดยความดำริ การเสวยสิ่งนั้น หรือการเสวยโดยอาการที่น่าปรารถนา เรียกว่า 'อิฏฐานุภวนะ' (การเสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนา)

သမန္တိ အဝိသမံ. သမာ ဧကီဘာဝူပဂတာ ဝိယ ယုတ္တာ, သမံ ဝါ သဟ ယုတ္တာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧကုပ္ပာဒါတိ ဧကော သမာနော ဥပ္ပာဒေါ ဧတေသန္တိ ဧကုပ္ပာဒါ, သမာနပစ္စယေဟိ သဟုပ္ပတ္တိကာတိ အတ္ထော. သဟုပ္ပတ္တိကာနံ ရူပါရူပါနဉ္စ အညမညသမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ‘‘ဧကနိရောဓာ’’တိ ဝုတ္တံ, ယေ သမာနုပ္ပာဒါ သမာနနိရောဓာ စ, တေ သမ္ပယုတ္တာတိ ရူပါရူပါနံ အညမညသမ္ပယောဂေါ နိဝါရိတော ဟောတိ. ဧဝမပိ အဝိနိဗ္ဘောဂရူပါနံ အညမညသမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ‘‘ဧကဝတ္ထုကာ’’တိ ဝုတ္တံ, ယေ ဧကုပ္ပာဒါ ဧကနိရောဓာ ဧကဝတ္ထုကာ စ, တေ သမ္ပယုတ္တာတိ. ဧဝမပိ အဝိနိဗ္ဘောဂရူပေသု ဧကံ မဟာဘူတံ သေသမဟာဘူတောပါဒါရူပါနံ နိဿယပစ္စယော ဟောတီတိ တေန တာနိ ဧကဝတ္ထုကာနီတိ, စက္ခာဒိနိဿယဘူတာနိ ဝါ ဘူတာနိ ဧကံ ဝတ္ထု ဧတေသု သန္နိဿိတန္တိ ဧကဝတ္ထုကာနီတိ ကပ္ပေန္တဿ တေသံ သမ္ပယုတ္တတာပတ္တိ သိယာတိ တန္နိဝါရဏတ္ထံ ‘‘ဧကာရမ္မဏာ’’တိ ဝုတ္တံ, ယေ ဧကုပ္ပာဒါ…ပေ… ဧကာရမ္မဏာ စ ဟောန္တိ, တေ သမ္ပယုတ္တာတိ. ပဋိလောမတော ဝါ ဧကာရမ္မဏာတိ ဝုတ္တေ ဧကဝီထိယဉ္စ ပဉ္စဝိညာဏသမ္ပဋိစ္ဆနာနံ နာနာဝီထိယံ ပရသန္တာနေ စ ဧကသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ ဘိန္နဝတ္ထုကာနံ သမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ‘‘ဧကဝတ္ထုကာ’’တိ ဝုတ္တံ, ယေ ဧကဝတ္ထုကာ ဟုတွာ ဧကာရမ္မဏာ, တေ သမ္ပယုတ္တာတိ. ဧဝမပိ သမ္ပဋိစ္ဆနသန္တီရဏာဒီနံ သမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ‘‘ဧကနိရောဓာ’’တိ ဝုတ္တံ, ယေ ဧကနိရောဓာ [Pg.38] ဟုတွာ ဧကဝတ္ထုကာ ဧကာရမ္မဏာ, တေ သမ္ပယုတ္တာတိ. ကိံ ပန နာနုပ္ပာဒါပိ ဧဝံ တိဝိဓလက္ခဏာ ဟောန္တိ, အထ ဧကုပ္ပာဒါ ဧဝါတိ ဝိစာရဏာယ ဧကုပ္ပာဒါ ဧဝ ဧဝံ တိဝိဓလက္ခဏာ ဟောန္တီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဧကုပ္ပာဒါ’’တိ ဝုတ္တံ.

คำว่า 'สม' หมายถึง ไม่แปลกกัน พึงประกอบความว่า 'สม' คือ ประกอบกันเหมือนถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน หรือประกอบกันพร้อมกัน คำว่า 'เอกุปปาทา' หมายถึง สิ่งเหล่านี้มีอุปบาทอันเดียวกัน คือ มีการเกิดขึ้นพร้อมกันด้วยปัจจัยเดียวกัน เพราะเมื่อรูปและอรูปที่เกิดพร้อมกันพึงถึงความเป็นสัมปยุตแก่กันและกัน จึงกล่าวว่า 'เอกนิโรธา' (มีนิโรธเดียวกัน) สิ่งใดมีอุปบาทเดียวกันและมีนิโรธเดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต ดังนี้ การสัมปยุตกันและกันของรูปและอรูปจึงถูกห้ามไว้ แม้ดังนี้ หากอวินิพโภครูปพึงถึงความเป็นสัมปยุตกันและกัน จึงกล่าวว่า 'เอกวัตถุกา' (มีวัตถุเดียวกัน) สิ่งใดมีอุปบาทเดียวกัน มีนิโรธเดียวกัน และมีวัตถุเดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต แม้ดังนี้ ในอวินิพโภครูป มหาภูตหนึ่งย่อมเป็นนิสสยปัจจัยแก่มหาภูตที่เหลือและอุปาทารูป เพราะเหตุนั้น สิ่งเหล่านั้นจึงมีวัตถุเดียวกัน หรือมหาภูตทั้งหลายที่เป็นที่อาศัยของจักขุเป็นต้น หรือว่าวัตถุอย่างหนึ่งอาศัยอยู่ในมหาภูตเหล่านั้น เมื่อบุคคลกำหนดว่าสิ่งเหล่านั้นมีวัตถุเดียวกัน ความเป็นสัมปยุตของสิ่งเหล่านั้นพึงมีได้ เพื่อห้ามความนั้น จึงกล่าวว่า 'เอการัมมณา' (มีอารมณ์เดียวกัน) สิ่งใดมีอุปบาทเดียวกัน...ลฯ...และมีอารมณ์เดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต หรือโดยปฏิโลม เมื่อกล่าวว่า 'เอการัมมณา' หากความเป็นสัมปยุตแห่งปัญจวิญญาณและสัมปฏิจฉนะที่เกิดขึ้นในวิถีเดียวกัน หรือในวิถีต่างกัน ในสันดานอื่น และมีวัตถุต่างกัน แต่เกิดขึ้นในอารมณ์เดียวกัน พึงมี จึงกล่าวว่า 'เอกวัตถุกา' (มีวัตถุเดียวกัน) สิ่งใดมีวัตถุเดียวกันและมีอารมณ์เดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต แม้ดังนี้ หากความเป็นสัมปยุตแห่งสัมปฏิจฉนะและสันตีรณะเป็นต้น พึงมี จึงกล่าวว่า 'เอกนิโรธา' (มีนิโรธเดียวกัน) สิ่งใดมีนิโรธเดียวกัน มีวัตถุเดียวกัน และมีอารมณ์เดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต ในการพิจารณาว่า สิ่งที่ไม่มีอุปบาทเดียวกันก็มีลักษณะ ๓ อย่างนี้ หรือว่าเฉพาะสิ่งที่มีอุปบาทเดียวกันเท่านั้น เพื่อแสดงว่า เฉพาะสิ่งที่มีอุปบาทเดียวกันเท่านั้นที่มีลักษณะ ๓ อย่างนี้ จึงกล่าวว่า 'เอกุปปาทา'

၃. ဝိပက္ကဘာဝမာပန္နာနံ အရူပဓမ္မာနန္တိ ယထာ သာလိဗီဇာဒီနံ ဖလာနိ တံသဒိသာနိ နိဗ္ဗတ္တာနိ ဝိပက္ကာနိ နာမ ဟောန္တိ, ဝိပါကနိရုတ္တိဉ္စ လဘန္တိ, န မူလင်္ကုရပတ္တခန္ဓနာဠာနိ, ဧဝံ ကုသလာကုသလာနံ ဖလာနိ အရူပဓမ္မဘာဝေန သာရမ္မဏဘာဝေန သုက္ကကဏှာဒိဘာဝေန စ တံသဒိသာနိ ဝိပက္ကဘာဝမာပန္နာနီတိ ဝိပါကနိရုတ္တိံ လဘန္တိ, န ရူပဓမ္မာ ကမ္မနိဗ္ဗတ္တာပိ ကမ္မာသဒိသာတိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ဇာတိဇရာသဘာဝါတိ ဇာယနဇီရဏသဘာဝါ. ဝိပါကပကတိကာတိ ဝိပစ္စနပကတိကာ. ဝိပစ္စနသဘာဝတာ စ အနုပစ္ဆိန္နာဝိဇ္ဇာတဏှာမာနသန္တာနေ သဗျာပါရတာ, တေန အဘိညာဒိကုသလာနံ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာဒိအကုသလာနဉ္စ ဝိပါကာနုပ္ပာဒနေပိ ဝိပါကဓမ္မတာ သိဒ္ဓါ ဟောတိ. ဝိပက္ကဘာဝန္တိ စေတ္ထ ဘာဝ-သဒ္ဒေန သဘာဝေါ ဧဝ ဝုတ္တော. တံ ယထာဝုတ္တံ ဝိပက္ကသဘာဝံ ဒုတိယဿ ဝုတ္တံ ဝိပစ္စနသဘာဝဉ္စ ဂဟေတွာ ‘‘ဥဘယသဘာဝပဋိက္ခေပဝသေနာ’’တိ အာဟ.

๓. อรูปธรรมทั้งหลายที่ถึงซึ่งความเป็นวิบากนั้น เหมือนผลของข้าวสาลีเป็นต้นที่เกิดขึ้นคล้ายคลึงกับสิ่งนั้น ชื่อว่าวิบาก และย่อมได้ชื่อว่าวิบาก ไม่ใช่ราก หน่อ ใบ ลำต้น และปล้อง ฉันใด ผลของกุศลและอกุศลทั้งหลายก็ฉันนั้น ย่อมได้ชื่อว่าวิบาก เพราะถึงซึ่งความเป็นวิบากที่คล้ายคลึงกับสิ่งนั้น โดยความเป็นอรูปธรรม โดยความเป็นธรรมที่มีอารมณ์ โดยความเป็นธรรมขาวและดำเป็นต้น ที่กล่าวมานี้ก็เพื่อแสดงว่า รูปธรรมทั้งหลายแม้มีกรรมเป็นสมุฏฐานก็ไม่คล้ายคลึงกับกรรม คำว่า "ชาติชราสภาวะ" คือมีสภาพเกิดและแก่ คำว่า "วิปากปกติกา" คือมีปกติให้ผล และความเป็นสภาพที่ให้ผลนั้น คือการมีกิจในสันดานที่อวิชชา ตัณหา และมานะยังไม่ขาด ด้วยเหตุนั้น แม้ในกรณีที่กุศลมีอภิญญาเป็นต้น และอกุศลที่มีภาวนาปหาตัพพะเป็นต้น ไม่ให้ผล ก็ยังชื่อว่ามีวิบากธรรมเป็นอันสำเร็จแล้ว ในคำว่า "วิปักกภาวัง" นี้ คำว่า "ภาวะ" หมายถึงสภาพนั่นเอง ท่านกล่าวว่า "โดยการปฏิเสธสภาพทั้งสอง" โดยถือเอาสภาพแห่งวิบากที่กล่าวมาแล้ว และสภาพแห่งการให้ผลที่กล่าวไว้ในลำดับที่สอง

၄. ဥပေတေန အာဒိန္နာ ဥပါဒိန္နာ. ကိံ ပန တံ ဥပေတံ, ကေန စ ဥပေတံ, ကထဉ္စ ဥပေတံ, ကေ စ တေန အာဒိန္နာတိ? သတိ စ လောကုတ္တရာနံ ကေသဉ္စိ အာရမ္မဏဘာဝေ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ ဥပေတသဒ္ဒသမ္ဗန္ဓိနာ ဥပယ-သဒ္ဒေန ဝုစ္စမာနာဟိ စတုဗ္ဗိဓုပါဒါနဘူတာဟိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ဥပေတံ, တေဟိ စ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဥပေတံ, န သမန္နာဂမဝသေန. သတိ စ သဗ္ဗတေဘူမကဓမ္မာနံ ဥပါဒါနာရမ္မဏတ္တေ ယေဟိ ဝိပါကကဋတ္တာရူပါနိ အမှေဟိ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ အမှာကံ ဧတာနိ ဖလာနီတိ ဂဏှန္တေဟိ ဝိယ အာဒိန္နာနိ, တာနိ တေဘူမကကမ္မာနိ ကမ္မဘာဝေန ဧကတ္တံ ဥပနေတွာ ဥပေတန္တိ ဣဓ ဂဟိတာနိ. တေဟိ စ နိဗ္ဗတ္တာနိ ဝိပါကကဋတ္တာရူပါနိ ဥပါဒိန္နာ ဓမ္မာတိ သဗ္ဗမေတံ ဒဿေတုံ ‘‘အာရမ္မဏကရဏဝသေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အယဉ္စ အတ္ထနယော ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗော, န ဝစနာနုပုဗ္ဗေနာတိ. ဧတ္ထာဟ – ယဒိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ဥပေတေန အာဒိန္နာ ဥပါဒိန္နာ, သဗ္ဗတေဘူမကဓမ္မာ စ တဏှာဒီနံ အာရမ္မဏာ ဟောန္တိ, န စ ဥပေတသဒ္ဒေါ ကမ္မေ ဧဝ နိရုဠှော, တေန ကမ္မဿေဝ ဂဟဏေ ကာရဏံ နတ္ထိ, တသ္မာ သဗ္ဗတေဘူမကဓမ္မပစ္စယုပ္ပန္နာနံ [Pg.39] အဝိဇ္ဇာဒိဟေတူဟိ နိဗ္ဗတ္တာနံ သင်္ခါရာဒိဖလာနံ ဥပါဒိန္နတ္တံ အာပဇ္ဇတိ တေသမ္ပိ တေဟိဖလဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ. ဥပ-သဒ္ဒေန စ ဥပေတတာမတ္တံ ဇောတိတံ, န အာရမ္မဏကရဏံ သမန္နာဂမနိဝတ္တကံ, အာဒိန္န-သဒ္ဒေန စ ဂဟိတတာမတ္တံ ဝုတ္တံ, န ကမ္မသမုဋ္ဌာနတာဝိသေသော. တသ္မာ သဗ္ဗပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ဥပါဒိန္နတ္တံ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ ဗောဓနေယျဇ္ဈာသယဝသေန ဒေသနာပဝတ္တိတော. ယေသဉှိ ဗောဓနတ္ထံ ‘‘ဥပါဒိန္နာ’’တိ ဧတံ ဝုတ္တံ, တေ တေနေဝ ဝစနေန ယထာဝုတ္တပ္ပကာရေ ဓမ္မေ ဗုဇ္ဈိံသု, ဧတရဟိ ပန တာဝတာ ဗုဇ္ဈိတုံ အသက္ကောန္တေန သုတွာ တဒတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဧသာ အတ္ထဝိဘာဝနာ ကတာ ‘‘ကမ္မုနာ’’တိ.

๔. สิ่งที่ถูกยึดมั่นด้วยสิ่งที่เข้าไปถึงแล้ว ชื่อว่าอุปาทินนะ ก็สิ่งนั้นคืออะไร เข้าไปถึงด้วยอะไร เข้าไปถึงอย่างไร และใครยึดมั่นสิ่งนั้น? เมื่อโลกุตตรธรรมบางอย่างเป็นอารมณ์ เพื่อป้องกันสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า "อุปิตะ" (สิ่งที่เข้าไปถึงแล้ว) ด้วยคำว่า "อุปะ" ซึ่งสัมพันธ์กับคำว่า "อุปิตะ" อันได้แก่ตัณหาและทิฏฐิที่เป็นอุปาทาน ๔ อย่าง และเข้าไปถึงโดยความเป็นอารมณ์ ไม่ใช่โดยความพรั่งพร้อม และเมื่อธรรมในภูมิสามทั้งหมดเป็นอารมณ์แห่งอุปาทาน กรรมในภูมิสามเหล่านั้นที่ยึดมั่นแล้ว เหมือนกับผู้ที่ยึดมั่นว่า "วิบากและกัตตัตตารูปเหล่านี้เกิดขึ้นจากเรา จึงเป็นผลของเรา" กรรมเหล่านั้นถูกนำมาเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นกรรม จึงถูกถือว่าเป็น "อุปิตะ" ในที่นี้ และวิบากและกัตตัตตารูปที่เกิดขึ้นจากกรรมเหล่านั้น ชื่อว่าอุปาทินนธรรม คำทั้งหมดนี้กล่าวมาเพื่อแสดงว่า "โดยความเป็นอารมณ์" เป็นต้น และนัยแห่งความหมายนี้พึงประกอบตามสมควร ไม่ใช่ตามลำดับคำ ในที่นี้มีผู้กล่าวว่า – หากว่าสิ่งที่ถูกยึดมั่นด้วยสิ่งที่เข้าไปถึงแล้วด้วยตัณหาและทิฏฐิโดยความเป็นอารมณ์ ชื่อว่าอุปาทินนะ และธรรมในภูมิสามทั้งหมดก็เป็นอารมณ์ของตัณหาเป็นต้น และคำว่า "อุปิตะ" ก็ไม่ได้หมายถึงกรรมโดยเฉพาะ ด้วยเหตุนั้นจึงไม่มีเหตุผลที่จะถือเอาเฉพาะกรรม ดังนั้น ผลของสังขารเป็นต้นที่เกิดขึ้นจากเหตุมีอวิชชาเป็นต้น ซึ่งเป็นธรรมที่เกิดขึ้นจากปัจจัยทั้งหมด ก็ย่อมถึงความเป็นอุปาทินนะ เพราะสิ่งเหล่านั้นก็ถูกยึดมั่นโดยความเป็นผล และด้วยคำว่า "อุปะ" ก็เพียงแต่แสดงความเป็นสิ่งที่เข้าไปถึงเท่านั้น ไม่ใช่การทำเป็นอารมณ์ที่ปฏิเสธความพรั่งพร้อม และด้วยคำว่า "อาทินนะ" ก็เพียงแต่กล่าวถึงความเป็นสิ่งที่ถูกยึดมั่นเท่านั้น ไม่ใช่ลักษณะพิเศษของการเกิดขึ้นจากกรรม ดังนั้น ธรรมที่เกิดขึ้นจากปัจจัยทั้งหมดก็ย่อมถึงความเป็นอุปาทินนะใช่หรือไม่? ไม่ถึง เพราะการแสดงธรรมดำเนินไปตามอัธยาศัยของผู้ที่พึงรู้ เพราะผู้ที่พึงรู้ที่คำว่า "อุปาทินนะ" นี้กล่าวมาเพื่อการรู้ของเขา ย่อมรู้ธรรมตามที่กล่าวมาแล้วด้วยคำนั้น แต่ในปัจจุบันนี้ ผู้ที่ไม่สามารถรู้ได้ด้วยเพียงเท่านั้น เมื่อได้ฟังแล้วพึงรู้ความหมายนั้น การจำแนกความหมายนี้จึงได้ทำไว้ว่า "ด้วยกรรม"

အယံ ပန အပရော အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – ဥပ-သဒ္ဒေါ ဥပေတံ ဒီပေတိ. အယဉှိ ဥပ-သဒ္ဒေါ သမာသေ ပယုဇ္ဇမာနော ‘‘အတိမာလာ’’တိအာဒီသု အတိ-သဒ္ဒေါ ဝိယ အတိက္ကမနံ သသာဓနံ ဥပဂမနံ သသာဓနံ ဝဒတိ, ဥပဂမနဉ္စ ဥပါဒါနဥပယော, တေန ဥပဂတံ ဥပေတံ. ကိံ ပန တန္တိ? ယံ အသတိ ဥပါဒါနေ န ဟောတိ, တံ ‘‘ဥပါဒါနပစ္စယာ ဘဝေါ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ တေဘူမကကမ္မံ ပစ္စယဘာဝေန ပုရိမဇာတုပ္ပန္နေန ဥပါဒါနေန ဥပဂတတ္တာ ‘‘ဥပေတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. န ဟိ ကောစိ အနုပဂ္ဂမ္မ အနိစ္ဆန္တော ကမ္မံ ကရောတီတိ. တေန ဥပေတေန ကမ္မုနာ ပုနဗ္ဘဝဿ အာဒါနံ ဟောတိ. ကမ္မုနာ ဟိ သာသဝေန သတ္တာ အာဒိယန္တိ ပုနဗ္ဘဝံ, တသ္မာ အာဒါတဗ္ဗဘာဝေန ပါကဋော ပုနဗ္ဘဝေါ. သော စ ဥပပတ္တိဘဝေါ တေဘူမကဝိပါကကဋတ္တာရူပသင်္ဂဟော ‘‘ဘဝပစ္စယာ ဇာတီ’’တိ ဧတ္ထ ဇာတိဝစနေ သမဝရုဒ္ဓေါတိ ဥပါဒိန္နဝစနေန ဥပပတ္တိဘဝေါ ဝုစ္စတိ, ဥပပတ္တိဘဝေါ စ တေဘူမကဝိပါကကဋတ္တာရူပါနီတိ ဓာတုကထာယံ ပကာသိတမေတံ. တသ္မာ ဥပေတေန အာဒိန္နာတိ တေ ဧဝ ဓမ္မာ ဝုစ္စန္တီတိ သိဒ္ဓေါ အယမတ္ထောတိ. ဥပါဒိန္န-သဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဝတွာ တံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဥပါဒါနိယ-သဒ္ဒဿ ဝိသုံ ဥပါဒိန္နသဒ္ဒါနပေက္ခံ အတ္ထံ ဝတ္တုံ ‘‘အာရမ္မဏဘာဝံ ဥပဂန္တွာ’’တိအာဒိမာဟ. တသ္မာ ဧဝ အဝိသေသေတွာ ‘‘ဥပါဒါနဿ အာရမ္မဏပစ္စယဘူတာနမေတံ အဓိဝစန’’န္တိ ဝုတ္တံ. တံ ပန ဥပါဒါနိယံ ဥပါဒိန္နံ အနုပါဒိန္နန္တိ ဒုဝိဓံ. တသ္မာ တံ ဝိသေသနေန ဒဿေန္တော ‘‘ဥပါဒိန္နာ စ တေ ဥပါဒါနိယာ စာ’’တိအာဒိမာဟ.

อนึ่ง พึงเห็นความหมายอื่นอีกว่า – คำว่า "อุปะ" แสดงถึงสิ่งที่เข้าไปถึงแล้ว เพราะคำว่า "อุปะ" นี้เมื่อใช้ในสมาส ย่อมกล่าวถึงการก้าวล่วงพร้อมด้วยเครื่องมือ และการเข้าไปถึงพร้อมด้วยเครื่องมือ เหมือนคำว่า "อติ" ในคำว่า "อติมาลา" เป็นต้น และการเข้าไปถึงนั้นคือการเข้าถึงอุปาทาน ด้วยเหตุนั้น สิ่งที่เข้าไปถึงแล้วจึงชื่อว่า "อุปิตะ" ก็สิ่งนั้นคืออะไร? สิ่งที่ไม่มีเมื่อไม่มีอุปาทาน สิ่งนั้นคือกรรมในภูมิสามที่กล่าวไว้ว่า "ภพมีอุปาทานเป็นปัจจัย" ซึ่งเข้าไปถึงแล้วด้วยอุปาทานที่เกิดขึ้นในชาติก่อนโดยความเป็นปัจจัย จึงเรียกว่า "อุปิตะ" เพราะไม่มีใครทำกรรมโดยไม่เข้าไปถึงและไม่ปรารถนา ด้วยกรรมที่เข้าไปถึงแล้วนั้น ย่อมมีการยึดถือภพใหม่ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมยึดถือภพใหม่ด้วยกรรมที่เป็นไปกับอาสวะ ด้วยเหตุนั้น ภพใหม่จึงปรากฏโดยความเป็นสิ่งที่พึงยึดถือ และภพคือการอุบัติอันเป็นที่รวมของวิบากและกัตตัตตารูปในภูมิสามนั้น ย่อมรวมอยู่ในคำว่า "ชาติ" ในประโยคว่า "ภพมีชาติเป็นปัจจัย" ด้วยเหตุนั้น ภพคือการอุบัติจึงเรียกว่า "อุปาทินนะ" ด้วยคำว่า "อุปาทินนะ" และภพคือการอุบัติคือวิบากและกัตตัตตารูปในภูมิสาม สิ่งนี้ได้แสดงไว้ในธาตุกถา ด้วยเหตุนั้น เมื่อกล่าวว่า "สิ่งที่ถูกยึดมั่นด้วยสิ่งที่เข้าไปถึงแล้ว" จึงหมายถึงธรรมเหล่านั้นนั่นเอง ความหมายนี้จึงสำเร็จแล้ว หลังจากกล่าวความหมายของคำว่า "อุปาทินนะ" และอธิบายแล้ว เพื่อจะกล่าวความหมายของคำว่า "อุปาทานิยะ" โดยเฉพาะ โดยไม่ขึ้นกับคำว่า "อุปาทินนะ" จึงกล่าวว่า "เข้าไปถึงความเป็นอารมณ์" เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวโดยไม่แยกแยะว่า "คำนี้เป็นชื่อของธรรมที่เป็นอารมณ์ปัจจัยของอุปาทาน" แต่อุปาทานิยะนั้นมีสองอย่าง คืออุปาทินนะและอนุปาทินนะ ด้วยเหตุนั้น เพื่อแสดงสิ่งนั้นโดยการจำแนก จึงกล่าวว่า "สิ่งเหล่านั้นเป็นทั้งอุปาทินนะและอุปาทานิยะ" เป็นต้น

၅. သံကိလေသောတိ ဒသ ကိလေသဝတ္ထူနိ ဝုစ္စန္တိ. သံကိလိဋ္ဌာတိ တေဟိ ဝိဗာဓိတာ ဥပတာပိတာ စ. တေ ပန ယသ္မာ သံကိလေသသမ္ပယုတ္တာ ဧကုပ္ပာဒါဒီဟိ နိန္နာနတ္တာ ဧကီဘာဝမိဝ ဂတာ ဝိသာဒီဟိ ဝိယ သပ္ပိအာဒယော ဝိဒူသိတာ [Pg.40] မလီနာ ဝိဗာဓိတာ ဥပတာပိတာ စ နာမ ဟောန္တိ, တသ္မာ အာဟ ‘‘သံကိလေသေန သမန္နာဂတာ သံကိလိဋ္ဌာ’’တိ. သံကိလေသံ အရဟန္တီတိ သံကိလေသဿ အာရမ္မဏဘာဝေန တံ လဒ္ဓုံ အရဟန္တီတိ အတ္ထော. အာရမ္မဏဘာဝါနတိက္ကမနတောတိ ဧတေန သံကိလေသာနတိက္ကမနမေဝ ဒဿေတိ, ဝတ္ထယုဂိကသုင်္ကသာလိကသဒ္ဒါနံ ဝိယ သံကိလေသိက-သဒ္ဒဿ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

๕. คำว่า สังกิเลส ได้แก่ กิเลสวัตถุ ๑๐ อย่าง. คำว่า สังกิลิฏฐะ ได้แก่ ธรรมที่ถูกกิเลสเหล่านั้นเบียดเบียนและทำให้เดือดร้อน. ก็เพราะธรรมเหล่านั้นประกอบด้วยสังกิเลส มีความเกิดขึ้นเป็นต้นอย่างเดียวกัน ไม่มีความต่างกัน ย่อมถึงความเป็นอันเดียวกัน เหมือนเนยใสเป็นต้นที่ถูกยาพิษเป็นต้นทำให้เสียไป ย่อมชื่อว่าเศร้าหมอง ถูกเบียดเบียน และทำให้เดือดร้อน ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “สังกิลิฏฐะ คือ ธรรมที่ประกอบด้วยสังกิเลส”. คำว่า สังกิเลสัง อรหันติ หมายความว่า ควรได้สังกิเลสนั้นโดยความเป็นอารมณ์ของสังกิเลส. ด้วยคำว่า “ไม่ล่วงเลยความเป็นอารมณ์” นี้ ย่อมแสดงถึงการไม่ล่วงเลยสังกิเลสเท่านั้น พึงทราบการใช้คำว่า สังกิเลสิกะ เหมือนคำว่า วัตถุยุกิกะ และ สุงกสาลิกะ.

၆. သဟ ဝိတက္ကေန ဟောန္တီတိ ဝစနသေသော ယောဇေတဗ္ဗော အဝုစ္စမာနဿပိ ဘဝတိ-အတ္ထဿ ဝိညာယမာနတ္တာ. မတ္တာတိ ပမာဏဝါစကံ ဧကံ ပဒန္တိ ဂဟေတွာ ‘‘ဝိစာရောဝ မတ္တာ ဧတေသ’’န္တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. အညတ္ထ အဝိပ္ပယောဂီသု ဝိတက္ကဝိစာရေသု ဝိစာရောဝ ဧတေသံ မတ္တာ, တတော ဥဒ္ဓံ ဝိတက္ကေန သမ္ပယောဂံ န ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. အယမပရော အတ္ထော – မတ္တ-သဒ္ဒေါ ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထော. သဝိတက္ကသဝိစာရာ ဓမ္မာ ဟိ ဝိတက္ကဝိသိဋ္ဌေန ဝိစာရေန သဝိစာရာ, ဧတေ ပန ဝိစာရမတ္တေန ဝိတက္ကသင်္ခါတဝိသေသရဟိတေန, တသ္မာ ‘‘ဝိစာရမတ္တာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, ဝိစာရမတ္တဝန္တောတိ အတ္ထော. ဝိစာရမတ္တဝစနေန အဝိတက္ကတ္တေ သိဒ္ဓေ အဝိတက္ကာနံ အညေသမ္ပိ အတ္ထိဘာဝဇောတနတ္ထံ အဝိတက္ကဝစနံ. အဝိတက္ကာ ဟိ ဝိစာရမတ္တာ စ သန္တိ အဝိစာရာ စာတိ နိဝတ္တေတဗ္ဗာ ဂဟေတဗ္ဗာ စ ဟောန္တိ, တေသု အဝုစ္စမာနေသု နိဝတ္တေတဗ္ဗဂဟေတဗ္ဗဿ အဒဿိတတ္တာ ဝိစာရမတ္တာဝအဝိတက္ကာတိ အာပဇ္ဇေယျာတိ. ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေါ ပန ယထာကာမံ ဟောတီတိ သာမညေန အဝိတက္ကဘာဝေန သဟ ဝိစာရမတ္တတာယ ဓမ္မဝိသေသနဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ’’တိ ပဒါနုက္ကမော ကတော.

๖. พึงประกอบบทที่เหลือว่า “ย่อมเป็นไปพร้อมด้วยวิตก” เพราะถึงแม้ไม่ได้กล่าวไว้ ก็พึงทราบความหมายว่า “ย่อมมี”. คำว่า มัตตะ เป็นบทที่แสดงประมาณ จึงถือเอาความหมายว่า “วิจารเท่านั้นเป็นประมาณของธรรมเหล่านั้น” ดังนี้. ในที่อื่น วิตกและวิจารที่ไม่มีการพลัดพรากกัน วิจารเท่านั้นเป็นประมาณของธรรมเหล่านั้น หมายความว่า ธรรมเหล่านั้นไม่ประกอบด้วยวิตกยิ่งไปกว่านั้น. อีกนัยหนึ่ง คำว่า มัตตะ มีความหมายว่า “เว้นจากคุณวิเศษ”. ธรรมที่เป็นสวิตกสวิจาร ย่อมเป็นสวิจารด้วยวิจารที่ประกอบด้วยวิตก แต่ธรรมเหล่านี้เป็นเพียงวิจารเท่านั้น ปราศจากคุณวิเศษที่ชื่อว่าวิตก ฉะนั้น จึงเรียกว่า “วิจารมัตตะ” หมายความว่า มีเพียงวิจารเท่านั้น. เมื่อความเป็นอวิตกสำเร็จด้วยคำว่า “วิจารมัตตะ” แล้ว การกล่าวคำว่า “อวิตก” ก็เพื่อแสดงว่ามีธรรมอื่นที่เป็นอวิตกอยู่ด้วย. เพราะธรรมที่เป็นอวิตกนั้น มีทั้งที่เป็นวิจารมัตตะและที่เป็นอวิจาร ซึ่งพึงละและพึงถือเอา หากไม่กล่าวถึงธรรมเหล่านั้น ก็จะไม่แสดงถึงสิ่งที่พึงละและพึงถือเอา และจะกลายเป็นว่า “วิจารมัตตะเท่านั้นเป็นอวิตก” ไป. ส่วนความเป็นบทขยายและบทที่ถูกขยายนั้น ย่อมเป็นไปตามความพอใจ ฉะนั้น เพื่อแสดงความเป็นคุณบทของธรรมด้วยความเป็นอวิตกพร้อมกับความเป็นวิจารมัตตะโดยทั่วไป จึงเรียงลำดับบทว่า “อวิตกวิจารมัตตะ” ดังนี้.

အထ ဝါ သဝိစာရာ ဒုဝိဓာ သဝိတက္ကာ အဝိတက္ကာ စ, တေသု အဝိတက္ကေ နိဝတ္တေတုံ အာဒိပဒံ ဝုတ္တံ. အဝိစာရာ စ ဒုဝိဓာ သဝိတက္ကာ အဝိတက္ကာ စ, တေသု သဝိတက္ကေ နိဝတ္တေတုံ တတိယပဒံ ဝုတ္တံ. ယေ ပန ဒွီဟိပိ နိဝတ္တိတာ အဝိတက္ကာ သဝိတက္ကာ စ သဝိစာရာ အဝိစာရာ စ, တေသု အညတရဒဿနံ ဝါ ကတ္တဗ္ဗံ သိယာ ဥဘယဒဿနံ ဝါ. ဥဘယဒဿနေ ကရိယမာနေ ယဒိ ‘‘သဝိတက္ကသဝိစာရာ’’တိ ဝုစ္စေယျ, အာဒိပဒတ္ထတာဝ အာပဇ္ဇတိ. အထ ‘‘အဝိတက္ကအဝိစာရာ’’တိ ဝုစ္စေယျ, အန္တပဒတ္ထတာ. အထ ပန ‘‘အဝိတက္ကသဝိစာရာ သဝိတက္ကအဝိစာရာ’’တိ ဝုစ္စေယျ, အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါနံ ဝိယ အတ္ထန္တရာဘာဝေါ ဝါ သင်္ကရဒေါသော ဝါ ဧကဿေဝ သဝိတက္ကာဝိတက္ကတာသဝိစာရာဝိစာရတာဝိရောဓော ဝါ အာပဇ္ဇေယျ, တသ္မာ [Pg.41] အညတရဒဿနေန ဣတရမ္ပိ ပကာသေတုံ အဝိတက္ကဝစနေန ဒွိပ္ပကာရေသု ဝတ္တဗ္ဗေသု သဝိတက္ကအဝိစာရေ နိဝတ္တေတွာ အဝိတက္ကသဝိစာရေ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ’’တိ. အထ ဝါ ဝိတက္ကာဘာဝေန ဧတေ ဝိစာရမတ္တာ, န ဝိစာရတော အညဿ ကဿစိ ဓမ္မဿ အဘာဝါတိ ဒဿေတုံ အဝိတက္ကဝစနေန ဝိစာရမတ္တာ ဝိသေသိတာ.

อีกนัยหนึ่ง ธรรมที่เป็นสวิจารมี ๒ อย่าง คือ สวิตกะ และ อวิตกะ ในธรรมเหล่านั้น บทแรก (สวิตกะ) กล่าวไว้เพื่อละอวิตกะ. และธรรมที่เป็นอวิจารมี ๒ อย่าง คือ สวิตกะ และ อวิตกะ ในธรรมเหล่านั้น บทที่สาม (อวิตกะ) กล่าวไว้เพื่อละสวิตกะ. ส่วนธรรมที่ถูกละด้วยบททั้งสอง คือ อวิตกะและสวิตกะ และสวิจารและอวิจาร ในธรรมเหล่านั้น พึงแสดงอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือพึงแสดงทั้งสองอย่าง. หากแสดงทั้งสองอย่าง ถ้ากล่าวว่า “สวิตกสวิจาร” ก็จะกลายเป็นความหมายของบทแรก. ถ้ากล่าวว่า “อวิตกอวิจาร” ก็จะกลายเป็นความหมายของบทสุดท้าย. แต่ถ้ากล่าวว่า “อวิตกสวิจาร สวิตกอวิจาร” ก็จะเกิดความไม่มีความหมายอื่น หรือความผิดพลาดในการปะปนกัน หรือความขัดแย้งกันของความเป็นสวิตกอวิตกและสวิจารอวิจารในสิ่งเดียวกัน เหมือนกับภายในและภายนอก ฉะนั้น เพื่อแสดงอีกอย่างหนึ่งด้วยการแสดงอย่างใดอย่างหนึ่ง จึงละสวิตกอวิจารในธรรม ๒ ประเภทที่พึงกล่าวถึงด้วยคำว่า “อวิตก” แล้วแสดงอวิตกสวิจาร จึงตรัสว่า “อวิตกวิจารมัตตะ”. อีกนัยหนึ่ง ธรรมเหล่านี้เป็นวิจารมัตตะเพราะไม่มีวิตก และเพื่อแสดงว่าไม่มีธรรมอื่นใดนอกจากวิจาร จึงขยายคำว่า “วิจารมัตตะ” ด้วยคำว่า “อวิตก”.

၇. ဥပေက္ခတီတိ ဝေဒယမာနာပိ မဇ္ဈတ္တဝေဒနာ သုခါကာရေ ဒုက္ခာကာရေ စ ဥဒါသိနာ ဟောတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဥပေတာ ယုတ္တာ သုခဒုက္ခာနံ အဝိရုဒ္ဓါ ဣက္ခာ အနုဘဝနံ ဥပေက္ခာ. ဝိသေသဒဿနဝသေနာတိ နာနတ္တဒဿနဝသေန. ယဒိ ဟိ ပီတိသဟဂတာ ဧဝ သုခသဟဂတာ သိယုံ, ‘‘ပီတိသဟဂတာ’’တိ ဧတေနေဝ သိဒ္ဓတ္တာ ‘‘သုခသဟဂတာ’’တိ ဣဒံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ‘‘သုခသဟဂတာ’’တိ ဝါ ဝုစ္စမာနေ ‘‘ပီတိသဟဂတာ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ, တတော တိကံ ပူရေန္တေန ဒုက္ခသဟဂတပဒံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘ဝေဒနာတ္တိကော ဧဝါယ’’န္တိ ဝုတ္တဝစနံ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ‘‘ပီတိသဟဂတာ’’တိ ဝတွာ ‘‘သုခသဟဂတာ’’တိ ဝဒန္တော ပီတိဝိပ္ပယုတ္တမ္ပိ သုခံ အတ္ထီတိ တတိယဇ္ဈာနကာယဝိညာဏသမ္ပယုတ္တံ သုခံ သပ္ပီတိကသုခတော ဘိန္နံ ကတွာ ဒဿေတီတိ အဓိပ္ပာယော. အထ ဝါ ပီတိသုခါနံ ဒုဗ္ဗိညေယျနာနတ္တာနံ နာနတ္တဒဿနတ္ထံ အယံ တိကော ဝုတ္တော. ‘‘ပီတိသဟဂတာ’’တိ ဧတ္ထ ဟိ သုခေကဒေသော သင်္ဂဟိတော, န ပီတိ. ‘‘သုခသဟဂတာ’’တိ ဧတ္ထ ပီတိ သင်္ဂဟိတာ, န သုခံ. ပီတိဝိပ္ပယုတ္တသုခသဟဂတာ စ ပုရိမေန အသင်္ဂဟိတာ ပစ္ဆိမေန သင်္ဂဟိတာတိ သိဒ္ဓေါ ပီတိသုခါနံ ဝိသေသောတိ.

๗. คำว่า อุเปกขติ หมายความว่า เวทนาที่เป็นกลางๆ แม้กำลังเสวยอารมณ์ ก็ย่อมเป็นอุเบกขาในลักษณะแห่งสุขและลักษณะแห่งทุกข์. อีกนัยหนึ่ง อุเบกขา คือ การเห็น การประสบ ที่เข้าถึง ที่ประกอบ ที่ไม่ขัดแย้งกับสุขและทุกข์. โดยนัยแห่งการแสดงความพิเศษ หมายถึง โดยนัยแห่งการแสดงความแตกต่างกัน. หากธรรมที่สหรคตด้วยปีติเท่านั้นเป็นธรรมที่สหรคตด้วยสุขไซร้ เมื่อเป็นเช่นนั้น การกล่าวว่า “สหรคตด้วยปีติ” ก็จะสำเร็จด้วยบทนี้แล้ว ไม่พึงกล่าวคำว่า “สหรคตด้วยสุข” หรือเมื่อกล่าวว่า “สหรคตด้วยสุข” ก็ไม่พึงกล่าวว่า “สหรคตด้วยปีติ” จากนั้น เพื่อให้ครบไตรบท ก็พึงกล่าวบทว่า “สหรคตด้วยทุกข์” และเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะกลายเป็นคำกล่าวที่ว่า “นี้เป็นเพียงไตรบทแห่งเวทนา” ฉะนั้น การกล่าวว่า “สหรคตด้วยปีติ” แล้วกล่าวว่า “สหรคตด้วยสุข” จึงมีอัธยาศัยเพื่อแสดงว่า สุขที่ปราศจากปีติก็มีอยู่ คือสุขในตติยฌานและสุขที่ประกอบด้วยกายวิญญาณ โดยทำให้แตกต่างจากสุขที่มีปีติ. อีกนัยหนึ่ง ไตรบทนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงความแตกต่างกันของปีติและสุข ซึ่งยากที่จะรู้ความแตกต่างกัน. ในคำว่า “สหรคตด้วยปีติ” นี้ ส่วนหนึ่งของสุขถูกสงเคราะห์ไว้ ไม่ใช่ปีติ. ในคำว่า “สหรคตด้วยสุข” นี้ ปีติถูกสงเคราะห์ไว้ ไม่ใช่สุข. และธรรมที่สหรคตด้วยสุขที่ปราศจากปีติ ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยบทแรก แต่ถูกสงเคราะห์ด้วยบทหลัง ฉะนั้น ความพิเศษของปีติและสุขจึงสำเร็จแล้ว.

၈. နိဗ္ဗာနံ ဒဿနတောတိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတံ သန္ဓာယာဟ. အထ ဝါ ဓမ္မစက္ခု ပုနပ္ပုနံ နိဗ္ဗတ္တနေန ဘာဝနာဘာဝံ အပ္ပတ္တံ ဒဿနံ နာမ, ဓမ္မစက္ခု စ ပရိညာဒိကိစ္စကရဏေန စတုသစ္စဓမ္မဒဿနံ တဒတိသယော, တသ္မာ နတ္ထေတ္ထ ဂေါတြဘုဿ ဒဿနဘာဝါပတ္တီတိ. ဥဘယပဋိက္ခေပဝသေနာတိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ ဝုတ္တဓမ္မပဋိက္ခေပဝသေန, န ပဟာယကပဋိက္ခေပဝသေန. တထာ ဟိ သတိ ဒဿနဘာဝနာဟိ အညော သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဟာယကော အတ္ထိ, တေန ပဟာတဗ္ဗာ နေဝ ဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာတိ အယမတ္ထော အာပဇ္ဇတိ, န စ အညော ပဟာယကော အတ္ထိ အညေဟိ ဝိက္ခမ္ဘိတာနဉ္စ ပုနပ္ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝါ, နာပိ ပဟာတဗ္ဗာ တတိယပဒေန သင်္ဂယှန္တိ, ကိန္တု [Pg.42] အပ္ပဟာတဗ္ဗာ ဧဝါတိ. တသ္မာ ပဟာတဗ္ဗပဒံ ပစ္စေကံ ယောဇေတွာ နေဝ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာတိ ဒဿနေန ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗေဟိ အညေ ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

๘. คำว่า "นิพพานัง ทัสสนะโต" ท่านกล่าวหมายถึงการมีนิพพานเป็นอารมณ์ อีกอย่างหนึ่ง การเห็นที่ยังไม่ถึงภาวะแห่งภาวนาด้วยการเกิดขึ้นซ้ำๆ ของธรรมจักษุ ชื่อว่า "ทัสสนะ" (การเห็น) และธรรมจักษุนั้นเป็นการเห็นธรรมคืออริยสัจสี่ด้วยการทำกิจมีการกำหนดรู้เป็นต้น ซึ่งเป็นสิ่งที่ยิ่งกว่านั้น เพราะฉะนั้น การเห็นของโคตรภูจึงไม่ถึงภาวะแห่งการเห็นในที่นี้ คำว่า "โดยประการแห่งการปฏิเสธทั้งสอง" หมายถึงโดยประการแห่งการปฏิเสธธรรมที่กล่าวด้วยสองบท ไม่ใช่โดยประการแห่งการปฏิเสธตัวผู้ละ เพราะถ้าเป็นเช่นนั้น จะมีผู้ละอื่นที่ละด้วยการตัดขาดนอกจากการเห็นและการภาวนา และอรรถก็จะพึงถึงว่า "ธรรมที่พึงละเหล่านั้นไม่พึงละด้วยการเห็นและไม่พึงละด้วยการภาวนา" แต่ก็ไม่มีผู้ละอื่นอีก เพราะธรรมที่ถูกข่มไว้ด้วยอย่างอื่นก็ยังกลับเกิดขึ้นได้อีก ทั้งธรรมที่พึงละก็ไม่ได้ถูกสงเคราะห์ด้วยบทที่สาม แต่เป็นธรรมที่ไม่พึงละเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พึงนำบทว่า "พึงละ" มาประกอบทีละบทว่า "ไม่พึงละด้วยการเห็น และไม่พึงละด้วยการภาวนา" ดังนี้ จึงเป็นอันสงเคราะห์ธรรมอื่นจากที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนา

၉. ဧဝမတ္ထံ အဂ္ဂဟေတွာတိ အတ္ထာယုတ္တိတော စ သဒ္ဒါယုတ္တိတော စ အဂ္ဂဟေတဗ္ဗတံ ဒဿေတိ. ဒဿနဘာဝနာဟိ အပ္ပဟာတဗ္ဗဟေတုမတ္တေသု ဟိ ဂယှမာနေသု အဟေတုကာ အသင်္ဂဟိတာတိ ယထာဓိပ္ပေတဿ အတ္ထဿ အပရိပုဏ္ဏတ္တာ အတ္ထာယုတ္တိ, ပဟာတဗ္ဗသဒ္ဒဿ နိစ္စသာပေက္ခတ္တေ စ သတိ န သမ္ဗန္ဓီသဒ္ဒတော ပဟာယကတော အညံ ပဋိသေဓံ အပေက္ခမာနဿ ဟေတုသဒ္ဒေန သမာသော ဥပပဇ္ဇတီတိ သဒ္ဒါယုတ္တိ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝမတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗောတိ ပဟာတဗ္ဗ-သဒ္ဒံ ပဋိသေဓေန အယောဇေတွာ ယေသံ အညပဒတ္ထေ သမာသော, တဗ္ဗိသေသနံ အတ္ထီတိ ဣဒံ ပဋိသေဓေန ယောဇေတွာ ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသံ နေဝတ္ထီတိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝဉ္စ သတိ ယထာဓိပ္ပေတတ္ထော သဗ္ဗော သင်္ဂဟိတောတိ. အတ္ထာယုတ္တိ မာ ဟောတု, သဒ္ဒေါ ပန ဣဓာပိ န ယုတ္တော. ဧကန္တယောဂီနံ အတ္ထိ-သဒ္ဒမေဝ ဟိ အပေက္ခမာနာနံ ဥဘိန္နံ ပဟာတဗ္ဗဟေတု-သဒ္ဒါနံ သမာသော ယုတ္တော, န ပဋိသေဓံ အပေက္ခမာနာနန္တိ, တသ္မာ ဂဟေတဗ္ဗတ္ထဒဿနမတ္တံ ဧတံ ကတံ, သဒ္ဒေါ ပန ယထာ ယုဇ္ဇတိ, တထာ ယောဇေတဗ္ဗော. ဧဝံ ပန ယုဇ္ဇတိ – ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသံ အတ္ထီတိ ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ. ကေန ပဟာတဗ္ဗောတိ? ဒဿနေန ဘာဝနာယ စ. တယိဒံ ပဟာတဗ္ဗဟေတုကပဒံ ဒဿနဘာဝနာပဒေဟိ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇေတွာ တေဟိ ယုတ္တေန ယေ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ နေဝ ဟောန္တိ, ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ စ န ဟောန္တီတိ ပဋိသေဓဉ္စ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇေတွာ တေ နေဝ ဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာတိ ဝုစ္စန္တိ. နေဝဝိပါကနဝိပါကဓမ္မဓမ္မဝစနံ ဝိယ ဟိ ပုရိမပဒဒွယသင်္ဂဟိတဓမ္မပဋိသေဓနေန တဒညဓမ္မနိဒဿနမေတံ ဟောတိ, န အဟေတုကပဒံ ဝိယ ဟေတုဝိရဟပ္ပကာသနေနာတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဒွေ ပဋိသေဓာ ယုတ္တာ ဟောန္တိ.

๙. คำว่า "ไม่พึงถือเอาอรรถอย่างนี้" ท่านแสดงถึงความไม่พึงถือเอาทั้งโดยความไม่สมควรแห่งอรรถและโดยความไม่สมควรแห่งศัพท์ เพราะเมื่อสงเคราะห์เฉพาะเหตุที่ไม่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนา อเหตุกธรรมก็จะไม่ถูกสงเคราะห์ ซึ่งเป็นความไม่สมควรแห่งอรรถ เพราะอรรถที่มุ่งหมายไม่บริบูรณ์ และพึงทราบว่า ความไม่สมควรแห่งศัพท์ก็คือ เมื่อบทว่า "พึงละ" มีความต้องการอยู่เสมอ การสมาสกับบทว่า "เหตุ" ย่อมไม่สมควรสำหรับบทที่ต้องการการปฏิเสธอื่นจากบทที่เกี่ยวข้องคือผู้ละ คำว่า "พึงถือเอาอรรถอย่างนี้" หมายถึงว่า พึงถือเอาอรรถว่า "เหตุที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนาไม่มีแก่ธรรมเหล่านี้" โดยไม่ประกอบบทว่า "พึงละ" กับบทปฏิเสธ แต่ประกอบบทว่า "มี" ซึ่งเป็นวิเสสนะของบทที่สมาสกันในอรรถแห่งบทอื่นนั้น เข้ากับบทปฏิเสธ เมื่อเป็นเช่นนี้ อรรถที่มุ่งหมายทั้งหมดก็เป็นอันสงเคราะห์ได้ ความไม่สมควรแห่งอรรถอย่าได้มีเลย แต่ศัพท์ในที่นี้ก็ไม่สมควร เพราะการสมาสของบทว่า "เหตุที่พึงละ" ทั้งสองบท ย่อมสมควรแก่บทที่ต้องการเพียงบทว่า "มี" ซึ่งประกอบกันอย่างเด็ดขาด ไม่ใช่บทที่ต้องการบทปฏิเสธ เพราะฉะนั้น การแสดงอรรถที่พึงถือเอานี้จึงเป็นเพียงการแสดงเท่านั้น ส่วนศัพท์นั้นพึงประกอบให้สมควร แต่ย่อมสมควรอย่างนี้ว่า "เหตุที่พึงละมีแก่ธรรมเหล่านี้" ชื่อว่า "มีเหตุที่พึงละ" พึงละด้วยอะไร? ด้วยการเห็นและการภาวนา บทว่า "มีเหตุที่พึงละ" นี้ พึงนำมาประกอบกับบทว่า "ด้วยการเห็น" และ "ด้วยการภาวนา" แยกกัน และนำบทปฏิเสธมาประกอบแยกกันกับบทที่ประกอบกันนั้นว่า "ธรรมเหล่าใดไม่มีเหตุที่พึงละด้วยการเห็น และไม่มีเหตุที่พึงละด้วยการภาวนา" ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า "ไม่มีเหตุที่พึงละด้วยการเห็นและด้วยการภาวนา" เพราะคำนี้เป็นการแสดงธรรมอื่นจากการปฏิเสธธรรมที่สงเคราะห์ด้วยบทสองบทแรก เหมือนคำว่า "เนววิปากะนะวิปากธัมมะธัมมะ" ไม่ใช่เป็นการประกาศความไม่มีเหตุเหมือนบทว่า "อเหตุกะ" เมื่อทำอย่างนี้ การปฏิเสธสองอย่างย่อมสมควร

ဟေတုယေဝ ဟိ တေသံ နတ္ထိ, ယော ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗော သိယာတိ ပုရိမသ္မိဉှိ အတ္ထေ ဟေတူနံ ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗတာ ပဋိက္ခိတ္တာ, ပဋိက္ခေပေါ စ ပဟာတဗ္ဗာသင်္ကာသဗ္ဘာဝေ ဟောတိ, ပဟာတဗ္ဗာသင်္ကာ စ ဟေတုမှိ သတိ သိယာ, တေသံ ပန အဟေတုကာနံ ဟေတုယေဝ နတ္ထိ, ယော ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗော သိယာ, တဒဘာဝါ ပဟာတဗ္ဗာသင်္ကာ [Pg.43] နတ္ထီတိ တံနိဝါရဏတ္ထော ပဋိက္ခေပေါ န သမ္ဘဝတိ, တသ္မာ ‘‘နေဝဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသ’’န္တိ ဧဝံ အဟေတုကာနံ ဂဟဏံ န ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဣတရထာ ဟိ အဟေတုကာနံ အဂ္ဂဟဏံ ဘဝေယျာတိ အတ္ထဿ ပါကဋတ္တာ န ကာရဏသာဓနီယော ဧသောတိ ဂဟေတဗ္ဗတ္ထဿေဝ ကာရဏံ ဝဒန္တော ‘‘ဟေတုယေဝ ဟိ တေသံ နတ္ထီ’’တိအာဒိမာဟ. တေသဉှိ နေဝဒဿနေန န ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဟေတုကပဒဝစနီယာနံ ယော ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗော သိယာ, သော ဧဝံပကာရော ဟေတု နတ္ထိ. တေ ဟိ အနေကပ္ပကာရာ သဟေတုကာ အဟေတုကာ စာတိ, တသ္မာ နေဝဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသံ အတ္ထီတိ အယမတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗောတိ အတ္ထော.

เพราะเหตุเท่านั้นไม่มีแก่ธรรมเหล่านั้น ซึ่งเป็นเหตุที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนา เพราะในอรรถก่อน การที่เหตุพึงละด้วยการเห็นและการภาวนาถูกปฏิเสธ และการปฏิเสธย่อมมีเมื่อมีความสงสัยว่าพึงละ และความสงสัยว่าพึงละย่อมมีเมื่อมีเหตุ แต่สำหรับอเหตุกธรรมเหล่านั้น เหตุที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนาไม่มีเลย เมื่อไม่มีเหตุ ความสงสัยว่าพึงละก็ไม่มี เพราะฉะนั้น การปฏิเสธเพื่อป้องกันความสงสัยนั้นจึงไม่เป็นไปได้ เพราะฉะนั้น อรรถว่า "การสงเคราะห์อเหตุกธรรมด้วยบทว่า 'เหตุที่พึงละด้วยการเห็นและด้วยการภาวนาไม่มีแก่ธรรมเหล่านี้' ย่อมไม่พึงมี" อีกอย่างหนึ่ง เพราะอรรถปรากฏว่า "ถ้าเป็นอย่างอื่น การสงเคราะห์อเหตุกธรรมย่อมไม่พึงมี" ฉะนั้น จึงไม่จำเป็นต้องแสดงเหตุผลนี้ ท่านจึงกล่าวถึงเหตุผลของอรรถที่พึงถือเอาเท่านั้นว่า "เพราะเหตุเท่านั้นไม่มีแก่ธรรมเหล่านั้น" เป็นต้น เพราะเหตุที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนา ซึ่งเป็นเหตุที่พึงกล่าวด้วยบทว่า "ไม่มีเหตุที่พึงละด้วยการเห็นและด้วยการภาวนา" นั้น ไม่มีเหตุประเภทนั้น ธรรมเหล่านั้นมีหลายประเภท คือ สเหตุกธรรมและอเหตุกธรรม เพราะฉะนั้น อรรถว่า "เหตุที่พึงละด้วยการเห็นและด้วยการภาวนาไม่มีแก่ธรรมเหล่านี้" จึงเป็นอรรถที่พึงถือเอา

၁၀. တံ အာရမ္မဏံ ကတွာတိ ဣဒံ စတုကိစ္စသာဓနဝသေန အာရမ္မဏကရဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အညထာ ဂေါတြဘုဖလပစ္စဝေက္ခဏာဒီနမ္ပိ အပစယဂါမိတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ. အထ ဝါ ဟေတုဘာဝေန အပစယံ နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆန္တီတိ အပစယဂါမိနော. နိဗ္ဗာနဿ ဟိ အနိဗ္ဗတ္တနိယတ္တေပိ သမုဒယပ္ပဟာနသမုဒယနိရောဓာနံ အဓိဂမအဓိဂန္တဗ္ဗဘာဝတော ဟေတုဟေတုဖလဘာဝေါ မဂ္ဂနိဗ္ဗာနာနံ ယုဇ္ဇတိ. ယထာဟ ‘‘ဒုက္ခနိရောဓေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ, ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ (ဝိဘ. ၇၁၉). အတ္ထောတိ ဟိ ဟေတုဖလံ. ဓမ္မောတိ ဟေတူတိ. ပုရိမပစ္ဆိမာနံ ပုရိမေ သသမ္ပယုတ္တာ ဝုတ္တာ, ပစ္ဆိမေ ကေဝလာ. ပုရိမေ ဝိယ ပန ပစ္ဆိမေ အတ္ထေပိ အရိယမဂ္ဂသီသေန သဗ္ဗလောကုတ္တရကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါ ဂဟေတဗ္ဗာ. ဒုတိယေ အတ္ထဝိကပ္ပေ ‘‘အာစယံ ဂါမိနော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ အနုနာသိကလောပေါ ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာစိနန္တီတိ ဝါ အာစယာ, အာစယာ ဟုတွာ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တီတိပိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

๑๐. พึงทราบว่า คำว่า "กระทำสิ่งนั้นให้เป็นอารมณ์" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการกระทำอารมณ์โดยประการแห่งการยังกิจสี่ให้สำเร็จ มิฉะนั้น แม้โคตรภูและผลสมาบัติเป็นต้น ก็จะพึงถึงความเป็นไปเพื่อความเสื่อม อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่ไปสู่นิพพานอันเป็นความเสื่อมด้วยความเป็นเหตุ ชื่อว่า "อปจยคามี" (ไปสู่ความเสื่อม) เพราะถึงแม้นิพพานจะไม่มีการเกิดขึ้น แต่ความเป็นเหตุและผลของมรรคและนิพพานก็ย่อมสมควร เพราะการบรรลุและการพึงบรรลุซึ่งการละสมุทัยและการดับสมุทัย ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ญาณในความดับทุกข์เป็นอรรถปฏิสัมภิทา, ญาณในปฏิปทาที่ยังสัตว์ให้ถึงความดับทุกข์เป็นธรรมปฏิสัมภิทา" (วิภังค์ 719) คำว่า "อรรถ" คือผลของเหตุ คำว่า "ธรรม" คือเหตุ ในบทต้นและบทหลัง บทต้นกล่าวถึงธรรมที่ประกอบกัน ส่วนบทหลังกล่าวถึงธรรมล้วนๆ แต่ในอรรถหลังก็พึงสงเคราะห์โลกุตตรกุศลจิตทั้งหมดด้วยหัวข้ออริยมรรค เหมือนในอรรถแรก ในอรรถวิกัลป์ที่สอง พึงทราบว่ามีการลบพยัญชนะนาสิกะในที่ที่พึงกล่าวว่า "อาจะยัง คามิโน" อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่สั่งสม ชื่อว่า "อาจะยะ" พึงทราบอรรถว่า "เป็นอาจะยะแล้วย่อมไป ย่อมเป็นไป"

၁၁. သတ္တ ပန သေက္ခာ သိက္ခနသီလာတိ သေက္ခာ, တေသံ ဣမေတိ သေက္ခာ, အညာသာဓာရဏာ မဂ္ဂဖလတ္တယဓမ္မာ. သယမေဝ သိက္ခန္တီတိ သိက္ခနသီလာနမေတံ နိဒဿနံ. ယေ ဟိ ဓမ္မာ သိက္ခန္တိ, တေ သိက္ခနသီလာ ဟောန္တီတိ. အက္ခရတ္ထော ပန သိက္ခာ ဧတေသံ သီလန္တိ သေက္ခာတိ. န သေက္ခာတိ ယတ္ထ သေက္ခဘာဝါသင်္ကာ အတ္ထိ, တတ္ထာယံ ပဋိသေဓောတိ လောကိယနိဗ္ဗာနေသု [Pg.44] အသေက္ခဘာဝါနာပတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သီလသမာဓိပညာသင်္ခါတာ ဟိ သိက္ခာ အတ္တနော ပဋိပက္ခကိလေသေဟိ ဝိပ္ပမုတ္တာ ပရိသုဒ္ဓါ ဥပက္ကိလေသာနံ အာရမ္မဏဘာဝမ္ပိ အနုပဂမနတော ဧတာ သိက္ခာတိ ဝတ္တုံ ယုတ္တာ အဋ္ဌသု မဂ္ဂဖလေသု ဝိဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ စတုမဂ္ဂဟေဋ္ဌိမဖလတ္တယဓမ္မာ ဝိယ အရဟတ္တဖလဓမ္မာပိ တာသု သိက္ခာသု ဇာတာတိ စ, တံသိက္ခာသမင်္ဂိနော အရဟတော ဣတရေသံ ဝိယ သေက္ခတ္တေ သတိ သေက္ခဿ ဧတေတိ စ, သိက္ခာ သီလံ ဧတေသန္တိ စ သေက္ခာတိ အာသင်္ကိတဗ္ဗာ သိယုန္တိ တဒါသင်္ကာနိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘အသေက္ခာ’’တိ ယထာဝုတ္တသေက္ခဘာဝပဋိသေဓော ကတော. အရဟတ္တဖလေ ဟိ ပဝတ္တမာနာ သိက္ခာ ပရိနိဋ္ဌိတသိက္ခာကိစ္စတ္တာ န သိက္ခာကိစ္စံ ကရောန္တိ, ကေဝလံ သိက္ခာဖလဘာဝေနေဝ ပဝတ္တန္တိ, တသ္မာ တာ န သိက္ခာဝစနံ အရဟန္တိ, နာပိ တံသမင်္ဂိနော သေက္ခဝစနံ, န စ တံသမ္ပယုတ္တာ သိက္ခနသီလာတိ သိက္ခာသု ဇာတာတိအာဒိအတ္ထေဟိ အဂ္ဂဖလဓမ္မာ သေက္ခာ န ဟောန္တိ, ဟေဋ္ဌိမဖလေသု ပန သိက္ခာ သကဒါဂါမိမဂ္ဂဝိပဿနာဒီနံ ဥပနိဿယဘာဝတော သိက္ခာကိစ္စံ ကရောန္တီတိ သိက္ခာဝစနံ အရဟန္တိ, တံသမင်္ဂိနော စ သေက္ခဝစနံ, တံသမ္ပယုတ္တာ စ သိက္ခနသီလဝုတ္တီတိ တတ္ထ ဓမ္မာ ယထာဝုတ္တေဟိ အတ္ထေဟိ သေက္ခာ ဟောန္တိ ဧဝ.

๑๑. ส่วนพระเสกขะ ๗ จำพวก ชื่อว่าเสกขะ เพราะมีปกติศึกษา, ธรรมคือมรรคและผล ๓ ที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่นเหล่านี้ ชื่อว่าเสกขะของท่านเหล่านั้น. คำว่า ย่อมศึกษาเอง นี้ เป็นเครื่องแสดงถึงบุคคลผู้มีปกติศึกษา. ด้วยว่าธรรมเหล่าใดศึกษา ธรรมเหล่านั้นย่อมชื่อว่ามีปกติศึกษา. ส่วนอรรถโดยพยัญชนะว่า สิกขาเป็นปกติของท่านเหล่านั้น ชื่อว่าเสกขะ. บทว่า ไม่เป็นเสกขะ นี้ เป็นการปฏิเสธในที่ที่มีความสงสัยในความเป็นเสกขะ, พึงเห็นว่าเป็นการไม่ถึงความเป็นอเสกขะในโลกิยะและนิพพาน. ด้วยว่าสิกขาอันนับว่าศีล สมาธิ ปัญญา หลุดพ้นแล้วจากกิเลสที่เป็นปฏิปักษ์ของตน บริสุทธิ์แล้ว เพราะไม่ถึงแม้ความเป็นอารมณ์ของอุปกิเลสทั้งหลาย สิกขาเหล่านี้ควรเรียกว่าสิกขา ย่อมมีอยู่ในมรรคและผล ๘. เพราะฉะนั้น ธรรมคืออรหัตตผลก็เกิดแล้วในสิกขาเหล่านั้น เหมือนธรรมคือมรรค ๔ และผล ๓ เบื้องต่ำ. และเมื่อความเป็นเสกขะมีอยู่แก่พระอรหันต์ผู้ประกอบด้วยสิกขาเหล่านั้น เหมือนบุคคลเหล่าอื่น และสิกขาเป็นปกติของท่านเหล่านั้น พึงสงสัยว่าชื่อว่าเสกขะ. เพื่อห้ามความสงสัยนั้น จึงได้ปฏิเสธความเป็นเสกขะที่กล่าวแล้วอย่างนั้นว่า อเสกขะ. ด้วยว่าสิกขาที่กำลังเป็นไปอยู่ในอรหัตตผล เพราะมีกิจแห่งสิกขาอันสำเร็จแล้ว ย่อมไม่กระทำกิจแห่งสิกขา ย่อมเป็นไปเพียงโดยความเป็นผลแห่งสิกขาเท่านั้น. เพราะฉะนั้น สิกขาเหล่านั้นจึงไม่ควรแก่คำว่าสิกขา และผู้ประกอบด้วยสิกขาเหล่านั้นก็ไม่ควรแก่คำว่าเสกขะ และธรรมที่สัมปยุตด้วยสิกขาเหล่านั้นก็ไม่ชื่อว่ามีปกติศึกษา. ด้วยอรรถมีคำว่าเกิดแล้วในสิกขาเป็นต้น ธรรมคือผลอันเลิศจึงไม่เป็นเสกขะ. แต่สิกขาในผลเบื้องต่ำ เพราะความเป็นอุปนิสัยแก่สกทาคามิมรรคและวิปัสสนาเป็นต้น ย่อมกระทำกิจแห่งสิกขา จึงควรแก่คำว่าสิกขา และผู้ประกอบด้วยสิกขาเหล่านั้นก็ควรแก่คำว่าเสกขะ และธรรมที่สัมปยุตด้วยสิกขาเหล่านั้นก็ชื่อว่ามีปกติศึกษา. ในที่นั้น ธรรมทั้งหลายย่อมเป็นเสกขะด้วยอรรถที่กล่าวแล้วอย่างนั้นนั่นแล.

သေက္ခာတိ ဝါ အပရိယောသိတသိက္ခာ ဒဿိတာ. အနန္တရမေဝ ‘‘အသေက္ခာ’’တိ ဝစနံ ပရိယောသိတသိက္ခာနံ ဒဿနန္တိ န လောကိယနိဗ္ဗာနာနံ အသေက္ခတာပတ္တိ. ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာ ဝါ သေက္ခာတိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ သေက္ခဓမ္မေသု ဧဝ ကေသဉ္စိ ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာနံ အသေက္ခတာ အာပဇ္ဇတိ, တေန အရဟတ္တမဂ္ဂဓမ္မာ ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာ စ ယထာဝုတ္တေဟိ စ အတ္ထေဟိ သေက္ခာတိ ကတွာ အသေက္ခာ အာပန္နာတိ? န, တံသဒိသေသု တဗ္ဗောဟာရာ. အရဟတ္တမဂ္ဂတော ဟိ နိန္နာနာကရဏံ အရဟတ္တဖလံ ဌပေတွာ ပရိညာဒိကိစ္စကရဏံ ဝိပါကဘာဝဉ္စ, တသ္မာ တေ ဧဝ သေက္ခာ ဓမ္မာ အရဟတ္တဖလဘာဝံ အာပန္နာတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ, ကုသလသုခတော စ ဝိပါကသုခံ သန္တတရတာယ ပဏီတတရန္တိ ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာ စ တေ ဓမ္မာ ဟောန္တီတိ အသေက္ခာတိ ဝုစ္စန္တီတိ.

หรือว่า บทว่า เสกขะ แสดงถึงสิกขาที่ยังไม่จบสิ้น. คำว่า อเสกขะ ในลำดับถัดมานั่นแล เป็นการแสดงถึงท่านผู้มีสิกขาอันจบสิ้นแล้ว ดังนั้น จึงไม่ใช่การถึงความเป็นอเสกขะของโลกิยะและนิพพาน. หรือว่า ในอรรถว่า เสกขะ คือผู้ถึงความเจริญแล้วนี้ ความเป็นอเสกขะย่อมถึงแก่ธรรมที่เป็นเสกขะบางประการที่ถึงความเจริญแล้ว. ด้วยเหตุนั้น ธรรมคืออรหัตตมรรคที่ถึงความเจริญแล้ว และเป็นเสกขะด้วยอรรถตามที่กล่าวแล้ว จึงกลายเป็นอเสกขะไปหรือ? ไม่ใช่, เพราะมีการเรียกขานเช่นนั้นในธรรมที่คล้ายคลึงกัน. ด้วยว่า อรหัตตผลเว้นจากการกระทำกิจมีการกำหนดรู้เป็นต้น และความเป็นวิบากแล้ว ก็ไม่มีความแตกต่างจากอรหัตตมรรค. เพราะฉะนั้น จึงอาจกล่าวได้ว่า ธรรมที่เป็นเสกขะเหล่านั้นนั่นแล ถึงความเป็นอรหัตตผล. และเพราะวิบากสุขสงบกว่าและประณีตกว่ากุศลสุข ธรรมเหล่านั้นจึงเป็นธรรมที่ถึงความเจริญแล้ว และถูกเรียกว่า อเสกขะ.

၁၂. ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနာသမတ္ထတာဒီဟိ ပရိတ္တာ. ‘‘ကိလေသ…ပေ… တာယာ’’တိ အတ္ထတ္တယမ္ပိ ကုသလေသု ယုဇ္ဇတိ, ဝိပါကကိရိယေသု ဒီဃသန္တာနတာဝ. ပမာဏကရေဟိ ဝါ ဩဠာရိကေဟိ ကာမတဏှာဒီဟိ ပရိစ္ဆိန္နာ ပရိတ္တာ. တေဟိ အပရိစ္ဆိန္နတ္တာ သုခုမေဟိ ရူပတဏှာဒီဟိ ပရိစ္ဆိန္နာ ပမာဏမဟတ္တံ ဂတာတိ မဟဂ္ဂတာ. အပရိစ္ဆိန္နာ အပ္ပမာဏာ.

๑๒. ชื่อว่า ปริตตะ เพราะความไม่สามารถในการข่มกิเลสเป็นต้น. แม้อรรถ ๓ ประการ มีคำว่า กิเลส... เป็นต้น... ด้วยความ... ย่อมประกอบได้ในกุศลทั้งหลาย, ส่วนในวิบากและกิริยา (ประกอบได้) เพียงความสืบต่อที่ยาวนานเท่านั้น. หรือชื่อว่า ปริตตะ เพราะถูกกำหนดด้วยกามตัณหาเป็นต้นอันหยาบซึ่งเป็นตัวทำประมาณ. ชื่อว่า มหัคคตะ เพราะไม่ถูกกำหนดด้วยกามตัณหาเป็นต้นเหล่านั้น แต่ถูกกำหนดด้วยรูปตัณหาเป็นต้นอันละเอียด จึงถึงความเป็นใหญ่โดยประมาณ. ชื่อว่า อัปปมาณะ เพราะไม่ถูกกำหนด.

၁၄. အတပ္ပကဋ္ဌေနာတိ [Pg.45] ဒိဝသမ္ပိ ပစ္စဝေက္ခိယမာနာ လောကုတ္တရဓမ္မာ တိတ္တိံ န ဇနေန္တိ သမာပဇ္ဇိယမာနာပိ ဖလဓမ္မာတိ.

๑๔. ด้วยอรรถว่าไม่ทำให้อิ่ม (ไม่น่าเบื่อ) คือ โลกุตตรธรรมทั้งหลาย แม้จะพิจารณาอยู่ตลอดทั้งวัน ก็ไม่ทำให้เกิดความอิ่ม แม้ธรรมคือผลที่บุคคลกำลังเข้าสมาบัติอยู่ (ก็เช่นกัน).

၁၅. မာတုဃာတာဒီသု ပဝတ္တမာနာပိ ဟိတသုခံ ဣစ္ဆန္တာဝ ပဝတ္တန္တီတိ တေ ဓမ္မာ ဟိတသုခါဝဟာ မေ ဘဝိဿန္တီတိ အာသီသိတာ ဟောန္တိ, တထာ အသုဘာသုခါနိစ္စာနတ္တေသု သုဘာဒိဝိပရိယာသဒဠှတာယ အာနန္တရိယကမ္မနိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌီသု ပဝတ္တိ ဟောတီတိ တေ ဓမ္မာ အသုဘာဒီသု သုဘာဒိဝိပရီတပ္ပဝတ္တိကာ ဟောန္တိ. မိစ္ဆာသဘာဝါတိ မုသာသဘာဝါ. အနေကေသု အာနန္တရိယေသု ကတေသု ယံ တတ္ထ ဗလဝံ, တံ ဝိပစ္စတိ, န ဣတရာနီတိ ဧကန္တဝိပါကဇနကတာယ နိယတတာ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ‘‘ဝိပါကဒါနေ သတီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ခန္ဓဘေဒါနန္တရန္တိ စုတိအနန္တရံ. စုတိ ဟိ မရဏနိဒ္ဒေသေ (ဝိဘ. ၁၉၃) ‘‘ခန္ဓာနံ ဘေဒေါ’’တိ ဝုတ္တာတိ. ဧတေန ဝစနေန သတိ ဖလဒါနေ စုတိအနန္တရော ဧဝ, န အညော ဧတေသံ ဖလကာလောတိ ဖလကာလနိယမေနေဝ နိယတတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ, န ဖလဒါနနိယမေနာတိ နိယတဖလကာလာနံ အညေသမ္ပိ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယာနမ္ပိ နိယတတာ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာနံ ပစ္စယန္တရဝိကလတာဒီဟိ အဝိပစ္စမာနာနမ္ပိ အတ္တနော သဘာဝေန ဝိပါကဓမ္မတာ ဝိယ ဗလဝတာ အာနန္တရိယေန ဝိပါကေ ဒိန္နေ အဝိပစ္စမာနာနမ္ပိ အာနန္တရိယာနံ ဖလဒါနေ နိယတသဘာဝါ အာနန္တရိယသဘာဝါ စ ပဝတ္တီတိ အတ္တနော သဘာဝေန ဖလဒါနနိယမေနေဝ နိယတတာ အာနန္တရိယတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဝဿဉ္စ နိယတသဘာဝါ အာနန္တရိယသဘာဝါ စ တေသံ ပဝတ္တီတိ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗမေတံ အညဿ ဗလဝတော အာနန္တရိယဿ အဘာဝေ စုတိအနန္တရံ ဧကန္တေန ဖလဒါနတော.

๑๕. แม้บุคคลเมื่อกำลังเป็นไปในการฆ่ามารดาเป็นต้น ก็ย่อมเป็นไปโดยปรารถนาประโยชน์สุขนั่นเอง คือธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลหวังไว้ว่า ธรรมเหล่านี้จักนำประโยชน์สุขมาให้แก่เรา. ในทำนองเดียวกัน ความเป็นไปย่อมมีในอนันตริยกรรมและนิยตมิจฉาทิฏฐิ เพราะความแน่นแฟ้นแห่งความวิปลาสว่าเป็นของงามเป็นต้น ในสิ่งที่ไม่งาม ไม่เป็นสุข ไม่เที่ยง และไม่ใช่ตัวตน. ธรรมเหล่านั้นจึงมีความเป็นไปตรงกันข้ามว่าเป็นของงามเป็นต้นในสิ่งที่ไม่งามเป็นต้น. คำว่า มีสภาพเป็นมิจฉา คือมีสภาพเป็นเท็จ. เมื่อบุคคลกระทำอนันตริยกรรมหลายอย่าง กรรมใดในบรรดากรรมเหล่านั้นที่มีกำลัง กรรมนั้นย่อมให้ผล กรรมอื่นหาให้ผลไม่. เพราะเหตุนั้น จึงไม่อาจกล่าวถึงความแน่นอนโดยความเป็นผู้ยังวิบากให้เกิดโดยส่วนเดียวได้ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เมื่อมีการให้ผลวิบาก. ในคำนั้น คำว่า ต่อจากความแตกแห่งขันธ์ คือต่อจากจุติ. เพราะจุติ ท่านเรียกว่า ความแตกแห่งขันธ์ ในนิเทศแห่งมรณะ (วิภังค์ 193). ด้วยคำนี้ เมื่อมีการให้ผล กาลแห่งผลของกรรมเหล่านั้นย่อมเป็นลำดับต่อจากจุติเท่านั้น ไม่ใช่กาลอื่น. ท่านกล่าวความแน่นอนด้วยความแน่นอนแห่งกาลให้ผลเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยความแน่นอนแห่งการให้ผล. (มิฉะนั้น) ความแน่นอนย่อมถึงแก่กรรมอื่นที่มีกาลให้ผลแน่นอน แม้ที่เป็นอุปปัชชเวทนียกรรมและทิฏฐธรรมเวทนียกรรมด้วย. เพราะฉะนั้น พึงทราบความแน่นอนและความเป็นอนันตริยกรรม ด้วยความแน่นอนแห่งการให้ผลโดยสภาพของตนเท่านั้น เหมือนความเป็นธรรมที่มีสภาพให้ผลวิบากโดยสภาพของตน แม้ของธรรมที่มีสภาพให้ผลวิบากแต่ยังไม่ให้ผลเพราะขาดปัจจัยอื่นเป็นต้น. และเมื่ออนันตริยกรรมที่มีกำลังให้ผลแล้ว ความเป็นไปของอนันตริยกรรมที่เหลือซึ่งยังไม่ให้ผล ก็ยังมีสภาพแน่นอนและมีสภาพเป็นอนันตริยกรรมในการให้ผล. และพึงยอมรับข้อนี้ว่า ความเป็นไปของกรรมเหล่านั้นมีสภาพแน่นอนและมีสภาพเป็นอนันตริยกรรมแน่นอน เพราะเมื่อไม่มีอนันตริยกรรมอื่นที่มีกำลังกว่า ย่อมให้ผลโดยส่วนเดียวในลำดับต่อจากจุติ.

နနု ဧဝံ အညေသမ္ပိ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယာနံ အညသ္မိံ ဝိပါကဒါယကေ အသတိ စုတိအနန္တရမေဝ ဧကန္တေန ဖလဒါနတော အာနန္တရိယသဘာဝါ နိယတသဘာဝါ စ ပဝတ္တိ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ အသမာနဇာတိကေန စေတောပဏိဓိဝသေန ဥပဃာတကေန စ နိဝတ္တေတဗ္ဗဝိပါကတ္တာ အနန္တရေကန္တဖလဒါယကတ္တာဘာဝါ, န ပန အာနန္တရိယကာနံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနံ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနိ ဝိယ အသမာနဇာတိကံ ဖလနိဝတ္တကံ အတ္ထိ သဗ္ဗာနန္တရိယကာနံ အဝီစိဖလတ္တာ, န စ ဟေဋ္ဌုပပတ္တိံ ဣစ္ဆတော သီလဝတော စေတောပဏိဓိ ဝိယ ဥပရူပပတ္တိဇနကကမ္မဖလံ အာနန္တရိယကဖလံ နိဝတ္တေတုံ သမတ္ထော [Pg.46] စေတောပဏိဓိ အတ္ထိ အနိစ္ဆန္တဿေဝ အဝီစိပါတနတော, န စ အာနန္တရိယကောပဃာတကံ ကိဉ္စိ ကမ္မံ အတ္ထိ, တသ္မာ တေသံယေဝ အနန္တရေကန္တဝိပါကဇနကသဘာဝါ ပဝတ္တီတိ.

ก็ไฉนเล่า ความเป็นอนันตริยะและความเป็นสภาวะที่แน่นอน ย่อมถึงการเป็นไปอย่างนี้ แม้ในกรรมที่ให้ผลในภพหน้าอื่นๆ เมื่อไม่มีกรรมอื่นที่จะให้ผล ก็ย่อมให้ผลทันทีที่จุติ เพราะให้ผลโดยส่วนเดียว มิใช่หรือ? ย่อมไม่เป็นไป เพราะวิบากเป็นสิ่งที่พึงให้งดเว้นได้ด้วยอำนาจแห่งเจตนาปณิธานที่ไม่เสมอกันโดยชาติและด้วยกรรมที่ตัดรอน และเพราะไม่มีสภาวะที่ให้ผลโดยส่วนเดียวทันที แต่ว่าไม่มีผลอันไม่เสมอกันโดยชาติที่จะให้งดเว้นได้ เหมือนทุติยฌานเป็นต้นของปฐมฌานเป็นต้น สำหรับอนันตริยกรรมทั้งหลาย เพราะอนันตริยกรรมทั้งปวงมีอเวจีเป็นผล และไม่มีเจตนาปณิธานที่สามารถจะงดเว้นผลของอนันตริยกรรมได้ เหมือนเจตนาปณิธานของท่านผู้มีศีลที่ปรารถนาการอุบัติในภพเบื้องต่ำ (สามารถงดเว้น) ผลกรรมที่ยังการอุบัติในภพเบื้องสูงให้เกิด เพราะย่อมยังสัตว์ผู้แม้ไม่ปรารถนาให้ตกอเวจีได้ และไม่มีกรรมอะไรๆ ที่ตัดรอนอนันตริยกรรมได้ เพราะฉะนั้น การเป็นไปของกรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ย่อมมีสภาพยังวิบากให้เกิดโดยส่วนเดียวทันที

အနေကာနိ စ အာနန္တရိယကာနိ ကတာနိ ဧကန္တေ ဝိပါကေ သန္နိယတတ္တာ ဥပရတာဝိပစ္စနသဘာဝါသင်္ကတ္တာ နိစ္ဆိတာနိ သဘာဝတော နိယတာနေဝ. စုတိအနန္တရံ ပန ဖလံ အနန္တရံ နာမ တသ္မိံ အနန္တရေ နိယုတ္တာနိ တန္နိဗ္ဗတ္တနေန အနန္တရကရဏသီလာနိ အနန္တရပ္ပယောဇနာနိ စာတိ သဘာဝတော အာနန္တရိယကာနေဝ စ ဟောန္တိ. တေသု ပန သမာနသဘာဝေသု ဧကေန ဝိပါကေ ဒိန္နေ ဣတရာနိ အတ္တနာ ကတ္တဗ္ဗဿ ကိစ္စဿ တေနေဝ ကတတ္တာ န ဒုတိယံ တတိယမ္ပိ စ ပဋိသန္ဓိံ ကရောန္တိ, န သမတ္ထတာဝိဃာတတ္တာတိ နတ္ထိ တေသံ နိယတာနန္တရိယတာနိဝတ္တီတိ. န ဟိ သမာနသဘာဝံ သမာနသဘာဝဿ သမတ္ထတံ ဝိဟနတီတိ. ဧကဿ ပန အညာနိပိ ဥပတ္ထမ္ဘကာနိ ဟောန္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနီတိ. သမ္မာ သဘာဝါတိ သစ္စသဘာဝါ.

อนันตริยกรรมหลายอย่างที่ทำแล้ว เพราะเป็นกรรมที่แน่นอนในวิบากโดยส่วนเดียว เพราะไม่มีความสงสัยในสภาพที่ไม่กลับให้ผล ย่อมเป็นกรรมที่แน่นอนโดยสภาพนั่นเอง แต่ผลที่เกิดทันทีที่จุติ ชื่อว่า อนันตระ กรรมทั้งหลายที่ประกอบอยู่ในอนันตระนั้น มีปกติทำอนันตระให้เกิดด้วยการยังอนันตระนั้นให้สำเร็จ และมีอนันตระเป็นประโยชน์ ย่อมเป็นอนันตริยกรรมโดยสภาพนั่นเอง แต่ในกรรมเหล่านั้นที่มีสภาพเสมอกัน เมื่อกรรมหนึ่งให้วิบากแล้ว กรรมที่เหลือย่อมไม่ทำปฏิสนธิที่สองและที่สาม เพราะกิจที่ตนพึงทำนั้น กรรมนั้นได้ทำแล้ว และเพราะความสามารถไม่ถูกทำลาย การงดเว้นความเป็นอนันตริยะที่แน่นอนของกรรมเหล่านั้นจึงไม่มี ก็หามิได้ เพราะสภาพที่เสมอกันย่อมไม่ทำลายความสามารถของสภาพที่เสมอกัน แต่ในกรรมหนึ่ง กรรมอื่นๆ ก็เป็นอุปถัมภกได้ พึงเห็นอย่างนี้ คำว่า สัมมาสภาวะ คือ สภาพที่เป็นจริง

၁၆. ပရိပုဏ္ဏမဂ္ဂကိစ္စတ္တာ စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂါဝ ဣဓ ‘‘မဂ္ဂါ’’တိ ဝုတ္တာ. ပစ္စယဋ္ဌေနာတိ မဂ္ဂပစ္စယဋ္ဌေန. နိက္ခေပကဏ္ဍေပိ ဟိ ယေ မဂ္ဂပစ္စယံ လဘန္တိ, န ပန သယံ မဂ္ဂပစ္စယဘာဝံ ဂစ္ဆန္တိ, တေ မဂ္ဂဟေတုကာတိ ဒဿေတုံ ‘‘အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိဿ မဂ္ဂင်္ဂါနိ ဌပေတွာ’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁၀၃၉) ဝုတ္တံ. ယော ပန တတ္ထေဝ ‘‘အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိဿ အလောဘော အဒေါသော အမောဟော, ဣမေ ဓမ္မာ မဂ္ဂဟေတူ’’တိ အာဒိနယော ဝုတ္တော, တံ ဒဿေတုံ ‘‘မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိဿ သမ္မာဒိဋ္ဌိ မဂ္ဂေါ စေဝ ဟေတု စာ’’တိအာဒိနာ ပန ဝုတ္တနယံ ဒဿေတုံ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ သယ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပန အသင်္ဂဟိတသင်္ဂဏှနဝသေန ပဋိပါဋိယာ တယော နယာ ဝုတ္တာ, ဟေတုဗဟုတာဝသေန တတိယော နယော ဣဓ ဒုတိယော ဝုတ္တော.

๑๖. เพราะมีกิจแห่งมรรคบริบูรณ์ อริยมรรค ๔ นั่นแหละ ในที่นี้ตรัสเรียกว่า "มรรค" คำว่า โดยความเป็นปัจจัย คือ โดยความเป็นมรรคปัจจัย ก็ในนิกเขปกัณฑ์ เพื่อแสดงว่า ธรรมเหล่าใดได้มรรคปัจจัย แต่ไม่ถึงความเป็นมรรคปัจจัยด้วยตนเอง ธรรมเหล่านั้นเป็นมรรคเหตุ จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เว้นองค์มรรคของบุคคลผู้ประกอบด้วยอริยมรรค" (ธ.ส. 1039) ส่วนนัยมีอาทิว่า "อโลภะ อโทสะ อโมหะ ของบุคคลผู้ประกอบด้วยอริยมรรค ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุ" ที่ตรัสไว้ในที่นั้นนั่นแหละ เพื่อแสดงนัยนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "หรือสัมปยุตด้วยมรรค" ส่วนเพื่อแสดงนัยที่ตรัสไว้ด้วยคำมีอาทิว่า "สัมมาทิฏฐิของบุคคลผู้ประกอบด้วยอริยมรรค เป็นทั้งมรรคและเหตุ" จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "สัมมาทิฏฐิด้วยตนเอง" แต่ในที่นั้น โดยการสงเคราะห์ธรรมที่ยังไม่สงเคราะห์ ตรัสไว้ ๓ นัยตามลำดับ นัยที่ ๓ โดยความเป็นเหตุมาก ในที่นี้ตรัสเป็นนัยที่ ๒

အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တနဋ္ဌေနာတိ သဟဇာတာဓိပတိပိ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဝသေန ဇေဋ္ဌကဘာဝေ ပဝတ္တမာနော သဟဇာတေ အတ္တနော ဝသေ အနုဝတ္တယမာနော တေ အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တတိ, အာရမ္မဏာဓိပတိပိ တဒါရမ္မဏေ ဓမ္မေ တထေဝ အတ္တာနံ အနုဝတ္တယမာနော တေ ဓမ္မေ အဘိဘဝိတွာ အာရမ္မဏဘာဝေန ပဝတ္တတိ, န ပစ္စုပ္ပန္နဘာဝေန, တသ္မာ အဓိပတိဒွယမ္ပိ သင်္ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘မဂ္ဂေါ အဓိပတိ ဧတေသ’’န္တိ အယဉ္စ အတ္ထော နိက္ခေပကဏ္ဍေ ဥဒါဟရဏဝသေန [Pg.47] အာဂတံ အတ္ထနယံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တော. ယသ္မာ ပန ပဋ္ဌာနေ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၆.၁၁) ‘‘မဂ္ဂါဓိပတိံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ မဂ္ဂါဓိပတိ ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာဓိပတိပစ္စယာ, မဂ္ဂါဓိပတီ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ မဂ္ဂါဓိပတိ အဓိပတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ မဂ္ဂေါ အဓိပတိ မဂ္ဂါဓိပတီတိ အယမ္ပိ အတ္ထော ပါဠိယံ သရူပေကသေသဝသေန သမာနသဒ္ဒတ္ထဝသေန ဝါ သင်္ဂဟိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

คำว่า โดยความเป็นไปโดยครอบงำ แม้สหชาตาธิปติ โดยอำนาจแห่งบุพพาภิสังขาร เมื่อเป็นไปในความเป็นใหญ่ ยังสหชาตให้เป็นไปในอำนาจของตน ย่อมเป็นไปโดยครอบงำสหชาตเหล่านั้น แม้อารัมมณาธิปติ ในธรรมที่เป็นอารมณ์นั้น ยังตนให้เป็นไปตามอำนาจอย่างนั้นนั่นแหละ ครอบงำธรรมเหล่านั้น ย่อมเป็นไปโดยความเป็นอารมณ์ ไม่ใช่โดยความเป็นปัจจุบัน เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า อธิปติทั้งสองก็สงเคราะห์เข้าแล้ว คำว่า "มรรคเป็นอธิปติของธรรมเหล่านั้น" และอรรถนี้ กล่าวไว้โดยถือเอานัยแห่งอรรถที่มาแล้วโดยยกตัวอย่างในนิกเขปกัณฑ์ แต่เพราะในปัฏฐาน (ปัฏฐาน 2.16.11) ตรัสไว้ว่า "ธรรมที่เป็นมรรคอธิปติ อาศัยธรรมที่เป็นมรรคอธิปติ ธรรมที่เป็นมรรคอธิปติย่อมเกิดขึ้น ไม่ใช่อธิปติปัจจัย ขันธ์ที่เป็นมรรคอธิปติ อาศัยอธิปติที่เป็นมรรคอธิปติ" เพราะฉะนั้น คำว่า มรรคเป็นอธิปติ และ มรรคอธิปติ อรรถนี้ก็พึงทราบว่าสงเคราะห์เข้าแล้วในบาลี โดยอำนาจแห่งสรูปเอกเสส หรือโดยอำนาจแห่งอรรถของศัพท์ที่เสมอกัน

၁၇. အနုပ္ပန္နာတိ ဧတေန သဗ္ဗော ဥပ္ပန္နဘာဝေါ ပဋိသိဒ္ဓေါ, န ဥပ္ပန္နဓမ္မဘာဝေါ ဧဝါတိ တေန ဥပ္ပန္နာ ဝိဂတာ အတီတာပိ န သင်္ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ယဒိ ဟိ သင်္ဂဟိတာ သိယုံ, ‘‘အနုပ္ပန္နော ဓမ္မော ဥပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိဧဝမာဒိ ဝုစ္စေယျ, န တု ဝုတ္တန္တိ. အနာဂတာနိ ဝိပါကကဋတ္တာရူပါနိ အတီတေ အနာဂတေ ဝါ ကမ္မေ ပုရိမနိပ္ဖန္နေ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇိဿန္တိ, နာနိပ္ဖန္နေတိ ပရိနိဋ္ဌိတကာရဏေကဒေသာနေဝ ဟောန္တိ, တသ္မာ တာနိ ‘‘အဝဿံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿန္တီတိ ဥပ္ပာဒိနော ဓမ္မာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ.

๑๗. ด้วยบทว่า อนุปปันนะ นี้ สภาพที่เกิดขึ้นแล้วทั้งปวงถูกปฏิเสธแล้ว ไม่ใช่เฉพาะสภาพแห่งธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ล่วงไปแล้ว และเป็นอดีต ก็ไม่สงเคราะห์เข้าแล้ว ก็ถ้าหากสงเคราะห์เข้าแล้วไซร้ พึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ธรรมที่ยังไม่เกิด เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดแล้ว ด้วยอนันตรปัจจัย" แต่ก็ไม่ได้กล่าวไว้ วิบาก กตัตตารูป ที่ยังไม่เกิด ในกรรมที่เป็นอดีตหรืออนาคต ย่อมเกิดขึ้นในกรรมที่สำเร็จแล้วในกาลก่อนเท่านั้น ไม่ใช่ในกรรมที่ยังไม่สำเร็จ ย่อมเป็นส่วนหนึ่งแห่งเหตุที่สำเร็จแล้วเท่านั้น เพราะฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า "อุปปาทิโน ธัมมา" คือ ธรรมที่จะต้องเกิดขึ้นอย่างแน่นอน

၁၈. အတ္တနော သဘာဝန္တိ ကက္ခဠဖုသနာဒိသဘာဝံ.

๑๘. คำว่า อัตตโนสภาวะ คือ สภาพมีการกระทบที่แข็งกระด้างเป็นต้น

၂၀. ဧဝံ ပဝတ္တမာနာတိ ဧဝံ စက္ခာဒိဘာဝေန ဖုသနာဒိဘာဝေန စ ဧကသန္တတိပရိယာပန္နတာဝသေန ပဝတ္တမာနာ. အတ္တာနံ အဓိ အဇ္ဈတ္တာတိ အဓိ-သဒ္ဒေါ သမာသဝိသယေ အဓိကာရတ္ထံ ပဝတ္တိအတ္ထဉ္စ ဂဟေတွာ ပဝတ္တတီတိ အတ္တာနံ အဓိကိစ္စ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တာ အဇ္ဈတ္တာ. တေနာတိ ယဿ ဈာနာ ဝုဋ္ဌဟိတွာ အဇ္ဈတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါ စ သုညတံ အာနေဉ္ဇဉ္စ မနသိကရောတော အဇ္ဈတ္တသုညတာဒီသု စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတိ န ပသီဒတိ န သန္တိဋ္ဌတိ နာဓိမုစ္စတိ, ယော စ ဣတိဟ တတ္ထ သမ္ပဇာနော, တေန ဘိက္ခုနာ. တသ္မိံယေဝ ပုရိမသ္မိံ သမာဓိနိမိတ္တေတိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိသမာဓိနိမိတ္တေ. အဇ္ဈတ္တမေဝါတိ ဈာနဂေါစရေ ကသိဏာဒိမှိ. စိတ္တံ သဏ္ဌပေတဗ္ဗန္တိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိစိတ္တံ သဏ္ဌပေတဗ္ဗံ. အဇ္ဈတ္တရတောတိ ဂေါစရဇ္ဈတ္တေ နိဗ္ဗာနေ ရတော, သမာဓိဂေါစရေ ကမ္မဋ္ဌာနေ ဝါ ရတော. ‘‘သမာဟိတော ဧကော သန္တုသိတော တမာဟု ဘိက္ခု’’န္တိ (ဓ. ပ. ၃၆၂) ဂါထာသေသော.

๒๐. ชื่อว่าย่อมเป็นไปอย่างนี้ คือย่อมเป็นไปโดยความเป็นอันสงเคราะห์เข้าในสันดานเดียวกัน ด้วยความเป็นจักขุเป็นต้น และด้วยความเป็นผัสสะเป็นต้นอย่างนี้. ชื่อว่า 'อธิอัชฌัตตา' บทว่า 'อธิ' ในเรื่องสมาส ย่อมเป็นไปโดยถือเอาซึ่งอธิการัตถะ (ความหมายว่ากล่าวถึง) และปวัตติอัตถะ (ความหมายว่าความเป็นไป) ฉะนั้น อัชฌัตตา (ภายใน) จึงเป็นไปโดยปรารภตนเอง มุ่งหมายตนเอง. ด้วยเหตุนั้น ภิกษุใดออกจากฌานแล้ว เมื่อมนสิการสุญญตาและอเนญชาภายใน ภายนอก และทั้งภายในภายนอก จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในสุญญตาภายในเป็นต้น และภิกษุใดเป็นผู้มีสัมปชัญญะในเรื่องนั้น โดยภิกษุนั้น (พึงกระทำดังนี้). ชื่อว่า 'ในสมาธินิมิตอันเป็นก่อนนั้นเอง' คือในสมาธินิมิตมีปฐมฌานเป็นต้น. ชื่อว่า 'ภายในนั่นเอง' คือในกสิณเป็นต้นอันเป็นโคจรของฌาน. ชื่อว่า 'พึงตั้งจิตไว้' คือพึงตั้งจิตมีปฐมฌานเป็นต้นไว้. ชื่อว่า 'ยินดีในภายใน' คือยินดีในนิพพานอันเป็นโคจรภายใน หรือยินดีในกรรมฐานอันเป็นโคจรของสมาธิ. เป็นส่วนที่เหลือของคาถาว่า 'ผู้มีจิตตั้งมั่น ผู้เดียว ผู้สันโดษ บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า เป็นภิกษุ' (ธรรมบท 362).

အဇ္ဈတ္တံ သမ္ပသာဒနန္တိ ဧတ္ထ ဈာနံ သကသန္တတိပရိယာပန္နတ္တာ ‘‘အဇ္ဈတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ နိယကဇ္ဈတ္တတ္ထော အဇ္ဈတ္တ-သဒ္ဒေါ ဟောတိ. အဇ္ဈတ္တန္တိ သကသန္တတိနိယကံ. အဇ္ဈတ္တေ ဘဝါ အဇ္ဈတ္တိကာတိ နိယကဇ္ဈတ္တေသုပိ အဗ္ဘန္တရာ စက္ခာဒယော ဝုစ္စန္တိ. ဧတ္ထ ပန အဇ္ဈတ္တိက-သဒ္ဒေါ စက္ခာဒီသု ပဝတ္တမာနော ဒဿိတော[Pg.48], န အဇ္ဈတ္တသဒ္ဒေါ, အတ္ထိ စ အဇ္ဈတ္တအဇ္ဈတ္တိကသဒ္ဒါနံ ဗဟိဒ္ဓါဗာဟိရ-သဒ္ဒါနံ ဝိယ ဝိသေသော. အဇ္ဈတ္တိကသဒ္ဒေါ ဟိ သပရသန္တာနိကေသု သဗ္ဗေသု စက္ခာဒီသု ရူပါဒီသု ဗာဟိရ-သဒ္ဒေါ ဝိယ ပဝတ္တတိ, အဇ္ဈတ္တ-သဒ္ဒေါ ပန သကသန္တာနိကေသွေဝ စက္ခုရူပါဒီသု တတော အညေသွေဝ ဗဟိဒ္ဓါ-သဒ္ဒေါ ဝိယ ပဝတ္တတီတိ တသ္မာ သဒ္ဒတော အတ္ထတော စ အသမာနတ္တာ န ဣဒမေတ္ထ ဥဒါဟရဏံ ယုတ္တန္တိ. အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – အဇ္ဈတ္တေ ဘဝါ အဇ္ဈတ္တိကာတိ အယဉှိ ဝစနတ္ထော. ယဉ္စ အဇ္ဈတ္တေ ဘဝံ, တေန အဇ္ဈတ္တေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ, တေန တံဝါစကဿ အဇ္ဈတ္တ-သဒ္ဒဿ အဇ္ဈတ္တိက-သဒ္ဒဿ စ သမာနတ္ထတာ. ဥဘိန္နမ္ပိ သဒ္ဒါနံ သမာနတ္ထဘာဝတော အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တေ ပဝတ္တမာနေ အဇ္ဈတ္တိက-သဒ္ဒေ အဇ္ဈတ္တ-သဒ္ဒေါ တတ္ထ ပဝတ္တောတိ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ.

ชื่อว่า 'การยังจิตให้ผ่องใสในภายใน' ในที่นี้ ฌานถูกกล่าวว่า 'อัชฌัตตะ' เพราะเป็นอันสงเคราะห์เข้าในสันดานของตน บทว่า 'อัชฌัตตะ' ย่อมมีความหมายว่าภายในของตน. ชื่อว่า 'อัชฌัตตะ' คือสิ่งที่เนื่องด้วยสันดานของตน. ชื่อว่า 'อัชฌัตติกา' คือสิ่งที่เกิดในภายใน แม้ในภายในของตน ก็ถูกเรียกว่าตาเป็นต้นอันเป็นภายใน. แต่ในที่นี้ บทว่า 'อัชฌัตติกะ' ถูกแสดงว่าย่อมเป็นไปในตาเป็นต้น ไม่ใช่อัชฌัตตะ-สัททะ และมีความแตกต่างกันระหว่างบทว่า 'อัชฌัตตะ' และ 'อัชฌัตติกะ' เหมือนกับบทว่า 'พหิทธา' และ 'พาหิระ'. เพราะว่าบทว่า 'อัชฌัตติกะ' ย่อมเป็นไปในตาเป็นต้น รูปเป็นต้นทั้งหมดที่เนื่องด้วยสันดานของตนและของผู้อื่น เหมือนกับบทว่า 'พาหิระ' แต่บทว่า 'อัชฌัตตะ' ย่อมเป็นไปในตาและรูปเป็นต้นที่เนื่องด้วยสันดานของตนเท่านั้น เหมือนกับบทว่า 'พหิทธา' ที่เป็นไปในสิ่งอื่นจากนั้นเท่านั้น เพราะเหตุนั้น เมื่อไม่เสมอกันโดยศัพท์และโดยอรรถ ตัวอย่างนี้จึงไม่สมควรในที่นี้. แต่ในที่นี้ พึงเห็นอธิบายดังนี้ เพราะว่าอรรถแห่งคำว่า 'อัชฌัตติกา' คือสิ่งที่เกิดในภายใน และสิ่งใดเกิดในภายใน สิ่งนั้นก็พึงเป็นภายในนั่นเอง ด้วยเหตุนั้น บทว่า 'อัชฌัตตะ' และบทว่า 'อัชฌัตติกะ' ซึ่งเป็นคำกล่าวถึงสิ่งนั้น จึงมีความหมายเสมอกัน เพราะความเป็นอันมีอรรถเสมอกันของบททั้งสอง จึงอาจกล่าวได้ว่า เมื่อบทว่า 'อัชฌัตติกะ' เป็นไปในภายใน บทว่า 'อัชฌัตตะ' ก็ชื่อว่าเป็นไปในภายในนั้นด้วย.

အယံ ခေါ ပနာနန္ဒ, ဝိဟာရောတိ ဝိဟာရသုညတာသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၁၈၇) သင်္ဂဏိကာရာမတာယ ရူပါဒိရတိယာ စ အာဒီနဝံ ဝတွာ တပ္ပဋိပက္ခဝိဟာရဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. အဇ္ဈတ္တံ သုညတန္တိ ဝိသယဘူတံ ဣဿရိယဋ္ဌာနဘူတံ သုညတံ, သုညတာဖလသမာပတ္တိန္တိ အတ္ထော. စိတ္တိဿရာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော ဓမ္မံ ဒေသေန္တာပိ ယံ မုဟုတ္တံ တုဏှီ ဘဝိတဗ္ဗံ ဟောတိ, တံ မုဟုတ္တံ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇန္တိ, ပဂေဝ အညသ္မိံ ကာလေ, တသ္မာ သဗ္ဗတ္ထာပိ ဣဿရိယာနံ ဗဟုလံ ဖလသမာပတ္တိယံ ဣဿရိယဿ ပဝတ္တနတော ဖလသမာပတ္တိ ‘‘ဣဿရိယဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တာ. အရဟတ္တဖလာဓိဂမေန ဝါ တထာဂတာနံ ဣဿရိယံ နိဗ္ဗတ္တံ တံဇနကေနေဝ မဂ္ဂေနာတိ တံ တေသံ ဣဿရိယဋ္ဌာနံ. ဝိသယော စ အနညတ္ထဘာဝေါဝ ယထာ ‘‘အာကာသေ သကုဏာ ဥဒကေ မစ္ဆာ’’တိ, ဗုဒ္ဓါ စ အညတ္ထ ဒိဿမာနာပိ ဝိဝေကပဗ္ဘာရတာယ ဖလသမာပတ္တိနိန္နာဝ, တေန တဿာ တဿာ ကိရိယာယ အနန္တရံ ဖလသမာပတ္တိယံယေဝ ဘဝန္တီတိ သာ တေသံ ဝိသယော, တဗ္ဗိသယတာ စ သစ္စကသုတ္တေန (မ. နိ. ၁.၃၆၄ အာဒယော) ဒီပေတဗ္ဗာ.

ชื่อว่า 'ดูกรอานนท์ วิหารนี้แล' ในวิหารสุญญตาสูตร (ม. อุ. 187) ตรัสโทษของการยินดีในหมู่คณะ และการยินดีในรูปเป็นต้นแล้ว ตรัสเพื่อแสดงวิหารอันเป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งนั้น. ชื่อว่า 'สุญญตาภายใน' คือสุญญตาอันเป็นอารมณ์ เป็นฐานะแห่งความเป็นใหญ่ อรรถว่าสุญญตาผลสมาบัติ. เพราะว่าพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายผู้เป็นอิสระแห่งจิต แม้เมื่อทรงแสดงธรรมอยู่ ในขณะใดที่พึงทรงนิ่งอยู่ ในขณะนั้นก็ทรงเข้าผลสมาบัติ จะกล่าวไปไยในกาลอื่น เพราะเหตุนั้น เพราะความเป็นไปแห่งความเป็นใหญ่ในผลสมาบัติเป็นส่วนมากในที่ทั้งปวงของพระผู้เป็นอิสระทั้งหลาย ผลสมาบัติจึงถูกเรียกว่า 'อิสสริยัฏฐานะ' (ฐานะแห่งความเป็นใหญ่). หรือความเป็นใหญ่ของพระตถาคตทั้งหลายเกิดขึ้นด้วยการบรรลุอรหัตตผล ด้วยมรรคอันเป็นเครื่องให้เกิดผลนั้นนั่นเอง สิ่งนั้นเป็นฐานะแห่งความเป็นใหญ่ของพระองค์. และวิสัยคือความเป็นอันไม่ไปในที่อื่นนั่นเอง เหมือนนกในอากาศ ปลาในน้ำ และพระพุทธเจ้าทั้งหลาย แม้จะทรงปรากฏในที่อื่น ก็ทรงน้อมไปในผลสมาบัติด้วยความเป็นผู้หนักในวิเวกนั่นเอง ด้วยเหตุนั้น หลังจากกิริยานั้นๆ ก็ทรงอยู่ในผลสมาบัติเท่านั้น สิ่งนั้นเป็นวิสัยของพระองค์ และความเป็นวิสัยนั้น พึงแสดงด้วยสัจจกสูตร (ม. มู. 364 เป็นต้น).

၂၂. ယေသံ ဒဋ္ဌဗ္ဗဘာဝေါ အတ္ထိ, တေ သနိဒဿနာ. စက္ခုဝိညာဏဂေါစရဘာဝေါဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗဘာဝေါ, တဿ ရူပါယတနာ အနညတ္တေပိ အညေဟိ ဓမ္မေဟိ ရူပါယတနံ ဝိသေသေတုံ အညံ ဝိယ ကတွာ ‘‘သဟ နိဒဿနေနာတိ သနိဒဿနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မသဘာဝသာမညေန ဟိ ဧကီဘူတေသု ဓမ္မေသု ယော နာနတ္တကရော သဘာဝေါ, သော အညော ဝိယ ကတွာ ဥပစရိတုံ ယုတ္တော[Pg.49]. ဧဝဉှိ အတ္ထဝိသေသာဝဗောဓော ဟောတီတိ. သယဉ္စ နိဿယဝသေန စ သမ္ပတ္တာနံ အသမ္ပတ္တာနဉ္စ ပဋိမုခဘာဝေါ အညမညပတနံ ပဋိဟနနဘာဝေါ, ယေန ဗျာပါရာဒိဝိကာရပစ္စယန္တရသဟိတေသု စက္ခာဒီနံ ဝိသယေသု ဝိကာရုပ္ပတ္တိ.

๒๒. สิ่งใดมีความเป็นอันพึงเห็น สิ่งนั้นชื่อว่ามีนิทัสสนะ (มีเครื่องแสดง). ความเป็นโคจรของจักขุวิญญาณนั่นเอง คือความเป็นอันพึงเห็น แม้รูปายตนะนั้นจะไม่ต่างจากธรรมอื่น แต่เพื่อจะจำแนกรูปายตนะจากธรรมอื่น จึงทำเหมือนเป็นสิ่งอื่น จึงกล่าวว่า 'มีนิทัสสนะ' คือมีเครื่องแสดงพร้อม. เพราะว่าในธรรมทั้งหลายที่เป็นอันเดียวกันโดยสามัญลักษณะของธรรม สภาพใดเป็นเครื่องทำให้ต่างกัน สภาพนั้นสมควรที่จะยกขึ้นกล่าวเหมือนเป็นสิ่งอื่น เพราะว่าอย่างนี้ การรู้แจ้งอรรถพิเศษย่อมมี. และความเป็นอันเฉพาะหน้าของสิ่งที่ถึงพร้อมและไม่ถึงพร้อม โดยอาศัยตนเองและโดยอาศัยที่ตั้ง คือความเป็นอันกระทบกันและกัน ซึ่งเป็นเหตุให้เกิดความแปรปรวนในอารมณ์ของตาเป็นต้น ที่ประกอบด้วยปัจจัยอื่นอันเป็นความแปรปรวนมีอาการเป็นต้น.

တိကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาบทมาติกาหมวดสาม จบแล้ว.

ဒုကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาบทมาติกาหมวดสอง

၁-၆. မူလဋ္ဌေနာတိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနေန မူလဘာဝေန, န ပစ္စယမတ္တဋ္ဌေန ဟေတုဓမ္မာ ဟေတူ ဓမ္မာတိ သမာသာသမာသနိဒ္ဒေသဘာဝေါ ဒွိန္နံ ပါဌာနံ ဝိသေသော. တထေဝါတိ သမ္ပယောဂတောဝ. သဟေတုကာနံ ဟေတုသမ္ပယုတ္တဘာဝတော ‘‘သမ္ပယောဂတော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ, န သဟသဒ္ဒဿ သမ္ပယောဂတ္ထတ္တာ. သဟ-သဒ္ဒေါ ပန ဧကပုဉ္ဇေ ဥပ္ပာဒတော ယာဝ ဘင်္ဂါ သဟေတုကာနံ ဟေတူဟိ သမာနဒေသဂဟဏာနံ ဟေတုအာဒိသဗ္ဘာဝံ ဒီပေတိ, သမ္ပယုတ္တ-သဒ္ဒေါ ဧကုပ္ပာဒါဒိဝသေန သဟ ဟေတူဟိ ဧကီဘာဝုပဂမနံ, တတော ဧဝ စ ဒွိန္နံ ဒုကာနံ နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဓမ္မနာနတ္တာဘာဝေပိ ဟိ ပဒတ္ထနာနတ္တေန ဒုကန္တရံ ဝုစ္စတိ. န ဟိ ဟေတုဒုကသင်္ဂဟိတေဟိ ဓမ္မေဟိ အညေ သဟေတုကဒုကာဒီဟိ ဝုစ္စန္တိ, တေ ဧဝ ပန သဟေတုကာဟေတုကာဒိဘာဝတော သဟေတုကဒုကာဒီဟိ ဝုတ္တာ. ဧဝံ သဟေတုကဒုကသင်္ဂဟိတာ ဧဝ ဟေတုသမ္ပယုတ္တဝိပ္ပယုတ္တဘာဝတော ဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကေန ဝုတ္တာ. န ဟိ ဓမ္မာနံ အဝုတ္တတာပေက္ခံ ဒုကန္တရဝစနန္တိ နတ္ထိ ပုနရုတ္တိဒေါသော. ဒေသေတဗ္ဗပ္ပကာရဇာနနဉှိ ဒေသနာဝိလာသော တထာ ဒေသနာဉာဏဉ္စာတိ. တေန ဓမ္မာနံ တပ္ပကာရတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ. သကလေကဒေသဝသေန ပဌမဒုကံ ဒုတိယတတိယေဟိ သဒ္ဓိံ ယောဇေတွာ စတုတ္ထာဒယော တယော ဒုကာ ဝုတ္တာ. သကလဉှိ ပဌမဒုကံ ဒုတိယဒုကေကဒေသေန သဟေတုကပဒေန တတိယဒုကေကဒေသေန ဟေတုသမ္ပယုတ္တပဒေန စ ယောဇေတွာ ယထာက္ကမံ စတုတ္ထပဉ္စမဒုကာ ဝုတ္တာ, တထာ ပဌမဒုကေကဒေသံ နဟေတုပဒံ သကလေန ဒုတိယဒုကေန ယောဇေတွာ ဆဋ္ဌဒုကော ဝုတ္တော. ဣဒမ္ပိ သမ္ဘဝတီတိ ဧတေန အဝုတ္တမ္ပိ သမ္ဘဝဝသေန ဒီပိတန္တိ ဒဿေတိ. သမ္ဘဝေါ ဟိ ဂဟဏဿ ကာရဏန္တိ. ယထာ ဟေတုသဟေတုကာတိ ဣဒံ သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဂဟိတံ, ဧဝံ ဟေတုအဟေတုကာတိ ဣဒမ္ပိ သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဂဟေတဗ္ဗမေဝါတိ ဧဝံ အညတ္ထာပိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

๑-๖. โดยอรรถว่ารากเหง้า คือโดยความเป็นรากเหง้าอันเป็นเครื่องยังภาวะที่ตั้งมั่นให้สำเร็จ ไม่ใช่โดยอรรถว่าเป็นเพียงปัจจัย ความที่บทว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุ” และ “เหตุทั้งหลายเป็นธรรม” มีการแสดงโดยการสมาสและไม่สมาส เป็นความต่างกันของบททั้งสอง. โดยนัยนั้นนั่นแหละ คือโดยสัมปยุตตภาวะนั่นเอง. พึงทราบว่า ที่กล่าวว่า “โดยสัมปยุตตภาวะ” นั้น เพราะธรรมที่มีเหตุเป็นสัมปยุตต์กับเหตุ ไม่ใช่เพราะสหศัพท์มีอรรถว่าสัมปยุตต์. ส่วนสหศัพท์ย่อมแสดงความเป็นเหตุเป็นต้นของธรรมที่มีเหตุ ซึ่งมีการถือเอาโอกาสเสมอกันกับเหตุ ตั้งแต่การเกิดขึ้นในกองเดียวกันจนถึงการแตกดับ. ศัพท์ว่า “สัมปยุตต์” ย่อมแสดงการถึงความเป็นอันเดียวกันกับเหตุโดยมีอุปปาทะเป็นต้นอย่างเดียวกัน. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ พึงทราบความต่างกันของทุกะทั้งสอง. ถึงแม้จะไม่มีความต่างกันแห่งธรรม แต่ก็กล่าวถึงทุกะอื่นด้วยความต่างกันแห่งอรรถของบท. ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในเหตุทุกะ ไม่ใช่ถูกเรียกว่า “ธรรมมีเหตุ” เป็นต้น ด้วยธรรมอื่น, แต่ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละถูกเรียกว่า “ธรรมมีเหตุ” เป็นต้น เพราะความเป็นธรรมมีเหตุและไม่มีเหตุเป็นต้น. อย่างนี้ ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในสเหตุกทุกะนั่นแหละ ถูกกล่าวด้วยเหตุสัมปยุตตทุกะ เพราะความเป็นเหตุสัมปยุตต์และเหตุวิปปยุตต์. การกล่าวถึงทุกะอื่น ไม่ใช่การมุ่งถึงความที่ธรรมทั้งหลายยังไม่ได้กล่าวไว้ จึงไม่มีโทษคือการกล่าวซ้ำ. เพราะการรู้ประเภทที่ควรแสดงนั่นแหละ คือความวิจิตรแห่งการแสดง และญาณในการแสดง. ด้วยเหตุนั้น ความเป็นประเภทนั้นของธรรมทั้งหลายจึงถูกกล่าวไว้. ทุกะ ๓ อย่างมีทุกะที่ ๔ เป็นต้น ถูกกล่าวไว้โดยการประกอบทุกะที่ ๑ เข้ากับทุกะที่ ๒ และ ๓ โดยส่วนทั้งหมดและส่วนหนึ่ง. เพราะทุกะที่ ๑ ทั้งหมด ถูกประกอบเข้ากับบทว่า “มีเหตุ” ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของทุกะที่ ๒ และกับบทว่า “สัมปยุตต์ด้วยเหตุ” ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของทุกะที่ ๓ ตามลำดับ จึงกล่าวทุกะที่ ๔ และ ๕. อย่างนั้น บทว่า “ไม่เป็นเหตุ” ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของทุกะที่ ๑ ถูกประกอบเข้ากับทุกะที่ ๒ ทั้งหมด จึงกล่าวทุกะที่ ๖. ด้วยบทว่า “สิ่งนี้ก็เป็นไปได้” นี้ ย่อมแสดงว่า สิ่งที่ยังไม่ได้กล่าวไว้ก็ถูกแสดงโดยความเป็นไปได้. เพราะความเป็นไปได้นั่นแหละเป็นเหตุแห่งการถือเอา. เหมือนอย่างที่บทว่า “เหตุและมีเหตุ” นี้ ถูกถือเอาโดยความเป็นไปได้, อย่างนั้น บทว่า “เหตุและไม่มีเหตุ” นี้ ก็พึงถือเอาโดยความเป็นไปได้เช่นกัน, พึงประกอบในที่อื่นด้วยอย่างนี้.

ဧဝံ [Pg.50] ပဌမဒုကံ ဒုတိယတတိယဒုကေသု ဒုတိယပဒေဟိ ယောဇေတွာ ‘‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ အဟေတုကာ စ, အဟေတုကာ စေဝ ဓမ္မာ န စ ဟေတူ, ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာ စ, ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာ စေဝ ဓမ္မာ န စ ဟေတူ’’တိ ယေ ဒွေ ဒုကာ ကာတဗ္ဗာ, တေသံ သမ္ဘဝဝသေနေဝ သင်္ဂဟံ ဒဿေတွာ ခေါ ပန-ပဒေန အပရေသမ္ပိ ဒုကာနံ သင်္ဂဟံ ဒဿေတုံ ‘‘တတြ ယဒေတ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတြာတိ ပါဠိယံ. အယံ အတိရေကတ္ထောတိ ဣဒါနိ ယံ ဝက္ခတိ, တမတ္ထမာဟ. တတ္ထ ပန အညေပိ အညထာပီတိ ဧတေသံ ဝိသုံ ပဝတ္တိယာ ဒွေ ဒုကာ ဒဿိတာ, သဟ ပဝတ္တိယာ ပန အယမ္ပိ ဒုကော ဝေဒိတဗ္ဗော ‘‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ ဟေတုသမ္ပယုတ္တာပိ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာပီ’’တိ, ဧတေသု ပန ပဉ္စသု ဒုကေသု ဒုတိယဒုကေန တတိယဒုကော ဝိယ, စတုတ္ထဒုကေန ပဉ္စမဒုကော ဝိယ စ ဆဋ္ဌဒုကေန နိန္နာနတ္ထတ္တာ ‘‘န ဟေတု ခေါ ပန ဓမ္မာ ဟေတုသမ္ပယုတ္တာပိ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာပီ’’တိ အယံ ဒုကော န ဝုတ္တော. ဒဿိတနိန္နာနတ္ထနယော ဟိ သော ပုရိမဒုကေဟီတိ. ဣတရေသု စတူသု ဟေတူ စေဝ အဟေတုကဒုကေန သမာနတ္ထတ္တာ ဟေတူ စေဝ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တဒုကော, ဟေတုသဟေတုကဒုကေန သမာနတ္ထတ္တာ ဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကော စ နဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကော ဝိယ န ဝတ္တဗ္ဗော. တေသု ပန ဒွီသု ပစ္ဆိမဒုကေ ‘‘ဟေတူ ခေါ ပန ဓမ္မာ သဟေတုကာ’’တိ ပဒံ စတုတ္ထဒုကေ ပဌမပဒေန နိန္နာနာကရဏတ္တာ န ဝတ္တဗ္ဗံ, ‘‘ဟေတူ ခေါ ပန ဓမ္မာ အဟေတုကာ’’တိ ပဒံ ‘‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ အဟေတုကာ’’တိ ဧတေန နိန္နာနတ္တာ န ဝတ္တဗ္ဗံ. အဝသိဋ္ဌေ ပန ဧကသ္မိံ ဒုကေ ‘‘အဟေတုကာ စေဝ ဓမ္မာ န စ ဟေတူ’’တိ ပဒံ ဆဋ္ဌဒုကေ ဒုတိယပဒေန ဧကတ္ထတ္တာ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ဣဒါနိ ‘‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ အဟေတုကာ စာ’’တိ ဣဒမေဝေကံ ပဒံ အဝသိဋ္ဌံ, န စ ဧကေန ပဒေန ဒုကော ဟောတီတိ တဉ္စ န ဝုတ္တန္တိ. စတုတ္ထဒုကေ ဒုတိယပဒေန ပန သမာနတ္ထဿ ဆဋ္ဌဒုကေ ပဌမပဒဿ ဝစနံ ဒုကပူရဏတ္ထံ, ဧတေန ဝါ ဂတိဒဿနေန သဗ္ဗဿ သမ္ဘဝန္တဿ သင်္ဂဟော ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဟိ သဗ္ဗော သမ္ဘဝဒုကော ပဌမဒုကေ ဒုတိယတတိယဒုကပက္ခေပေန ဒဿိတော, တေသု စ ပဌမဒုကပက္ခေပေနာတိ.

อย่างนี้ เมื่อประกอบทุกะที่ ๑ เข้ากับบทที่ ๒ ในทุกะที่ ๒ และ ๓ แล้ว เพื่อแสดงการสงเคราะห์ทุกะ ๒ คู่ที่ควรทำ คือ “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและไม่มีเหตุ” และ “ธรรมทั้งหลายไม่มีเหตุและไม่เป็นเหตุ”, “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและวิปปยุตต์จากเหตุ” และ “ธรรมทั้งหลายวิปปยุตต์จากเหตุและไม่เป็นเหตุ” โดยความเป็นไปได้นั่นเอง และเพื่อแสดงการสงเคราะห์ทุกะอื่น ๆ ด้วยบทว่า “โข ปน” จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ตตฺร ยเทตํ”. บทว่า “ตตฺร” ในบาลี. บทว่า “อยํ อติเรกตฺโถ” นี้ กล่าวถึงอรรถที่เกินไปที่จักกล่าวต่อไปนี้. ในที่นั้น ทุกะ ๒ อย่างถูกแสดงโดยการเป็นไปต่างหากของบทว่า “อัญเญปิ” และ “อัญญถาปิ”. ส่วนโดยการเป็นไปพร้อมกัน ทุกะนี้ก็พึงทราบว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุบ้าง วิปปยุตต์จากเหตุบ้าง”. แต่ในทุกะ ๕ อย่างนี้ ทุกะนี้คือ “ธรรมทั้งหลายไม่เป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุบ้าง วิปปยุตต์จากเหตุบ้าง” ไม่ได้กล่าวไว้ เพราะมีความหมายไม่ต่างกันกับทุกะที่ ๓ โดยทุกะที่ ๒, กับทุกะที่ ๕ โดยทุกะที่ ๔, และกับทุกะที่ ๖. เพราะนัยแห่งความไม่ต่างกันนั้นถูกแสดงไว้แล้วด้วยทุกะก่อน ๆ. ในทุกะ ๔ อย่างที่เหลือ ทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและวิปปยุตต์จากเหตุ” ไม่ควรกล่าวเหมือนทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายไม่เป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุ” เพราะมีความหมายเสมอกันกับทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและไม่มีเหตุ”. และทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุ” ไม่ควรกล่าวเหมือนทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายไม่เป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุ” เพราะมีความหมายเสมอกันกับทุกะว่า “เหตุและมีเหตุ”. แต่ในทุกะ ๒ อย่างสุดท้าย บทว่า “เหตุทั้งหลายแลเป็นธรรมมีเหตุ” ไม่ควรกล่าว เพราะทำให้ไม่ต่างกันกับบทแรกในทุกะที่ ๔. บทว่า “เหตุทั้งหลายแลเป็นธรรมไม่มีเหตุ” ไม่ควรกล่าว เพราะไม่ต่างกันกับบทว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและไม่มีเหตุ” นี้. ส่วนในทุกะที่เหลืออีกหนึ่ง บทว่า “ธรรมทั้งหลายไม่มีเหตุและไม่เป็นเหตุ” ไม่ควรกล่าว เพราะมีความหมายเดียวกันกับบทที่สองในทุกะที่ ๖. บัดนี้ บทว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและไม่มีเหตุ” นี้เท่านั้นที่เหลืออยู่, และทุกะไม่เป็นด้วยบทเดียว จึงไม่ได้กล่าวไว้. ส่วนการกล่าวบทแรกในทุกะที่ ๖ ซึ่งมีความหมายเดียวกันกับบทที่สองในทุกะที่ ๔ นั้น เพื่อให้ทุกะสมบูรณ์, หรือพึงทราบว่า การสงเคราะห์สิ่งที่อาจเป็นไปได้ทั้งหมดได้ทำไว้แล้วด้วยการแสดงแนวทางนี้. เพราะทุกะที่อาจเป็นไปได้ทั้งหมดถูกแสดงไว้แล้วโดยการแทรกทุกะที่ ๒ และ ๓ เข้าไปในทุกะที่ ๑, และโดยการแทรกทุกะที่ ๑ เข้าไปในทุกะเหล่านั้น.

၇-၁၃. သမာနကာလေန အသမာနကာလေန ကာလဝိမုတ္တေန စ ပစ္စယေန နိပ္ဖန္နာနံ ပစ္စယာယတ္တာနံ ပစ္စယဘာဝမတ္တေန တေသံ ပစ္စယာနံ အတ္ထိတံ ဒီပေတုံ သပ္ပစ္စယဝစနံ, န သဟေတုကဝစနံ ဝိယ သမာနကာလာနမေဝ, နာပိ သနိဒဿနံ ဝိယ တံသဘာဝဿ အနတ္ထန္တရဘူတဿ. သင်္ခတ-သဒ္ဒေါ ပန သမေတေဟိ [Pg.51] နိပ္ဖာဒိတဘာဝံ ဒီပေတီတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော ဒုကန္တရဝစနေ ကာရဏံ. ဧတ္ထ စ အပ္ပစ္စယာ အသင်္ခတာတိ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော အဝိနိစ္ဆိတတ္ထပရိစ္ဆေဒဒဿနဝသေန မာတိကာဌပနတော ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥဒ္ဒေသေန ဟိ ကုသလာဒိသဘာဝါနံ ဓမ္မာနံ အတ္ထိတာမတ္တံ ဝုစ္စတိ, န ပရိစ္ဆေဒေါတိ အပရိစ္ဆေဒေန ဗဟုဝစနေန ဥဒ္ဒေသော ဝုတ္တောတိ. ရူပန္တိ ရူပါယတနံ ပထဝိယာဒိ ဝါ. ပုရိမသ္မိံ အတ္ထဝိကပ္ပေ ရူပါယတနဿ အသင်္ဂဟိတတာ အာပဇ္ဇတီတိ ရုပ္ပနလက္ခဏံ ဝါ ရူပန္တိ အယံ အတ္ထနယော ဝုတ္တော. တတ္ထ ရူပန္တိ ရုပ္ပနသဘာဝေါ. န လုဇ္ဇတိ န ပလုဇ္ဇတီတိ ယော ဂဟိတော တထာ န ဟောတိ, သော လောကောတိ တံဂဟဏရဟိတာနံ လောကုတ္တရာနံ နတ္ထိ လောကတာ. ဒုက္ခသစ္စံ ဝါ လောကော, တတ္ထ တေနေဝ လောကသဘာဝေန ဝိဒိတာတိ လောကိယာ.

๗-๑๓. คำว่า สัปปัจจัย (มีปัจจัย) นั้น เพื่อแสดงความมีอยู่ของปัจจัยเหล่านั้น โดยความเป็นปัจจัยเท่านั้น ของธรรมทั้งหลายที่สำเร็จแล้วด้วยปัจจัย และอาศัยปัจจัย ซึ่งเป็นปัจจัยที่เกิดพร้อมกันบ้าง ไม่เกิดพร้อมกันบ้าง และพ้นจากกาลบ้าง ไม่เหมือนคำว่า สเหตุกะ (มีเหตุ) ที่หมายถึงเฉพาะสิ่งที่เกิดพร้อมกันเท่านั้น และก็ไม่เหมือนคำว่า สนิทัสสนะ (มีเครื่องแสดง) ที่หมายถึงสิ่งที่มีสภาพไม่ต่างกันกับสิ่งนั้น ส่วนคำว่า สังขตะ (อันปัจจัยปรุงแต่ง) ย่อมแสดงความเป็นสิ่งที่ปัจจัยที่มาประชุมกันปรุงแต่งแล้ว นี้เป็นความพิเศษของคำเหล่านี้ ซึ่งเป็นเหตุในการกล่าวถึงในระหว่างแห่งทุกะ ในที่นี้ พึงทราบว่า การแสดงด้วยพหูพจน์ว่า อัปปัจจัย อสังขตะ (ไม่มีปัจจัย ไม่ถูกปรุงแต่ง) นั้น ทำไปโดยการตั้งมาติกา (แม่บท) โดยแสดงการกำหนดขอบเขตแห่งอรรถที่ยังไม่แน่นอน เพราะโดยการยกขึ้นแสดงนั้น กล่าวถึงเพียงความมีอยู่ของธรรมทั้งหลายที่มีสภาพเป็นกุศลเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่การกำหนดขอบเขต ดังนั้น การยกขึ้นแสดงจึงกล่าวด้วยพหูพจน์โดยไม่มีการกำหนดขอบเขต คำว่า รูป นั้น คือ รูปายตนะ หรือ ปฐวีเป็นต้น ในกรณีที่ตีความหมายแรกนั้น ย่อมเกิดความไม่สงเคราะห์รูปายตนะ ดังนั้น จึงกล่าวอรรถนัยนี้ว่า รูป คือ สิ่งที่มีลักษณะอันถูกย่ำยี ในที่นั้น คำว่า รูป คือ สภาพที่ถูกย่ำยี สิ่งใดที่ถูกยึดถือว่าไม่แตกสลาย ไม่พินาศ แต่ไม่เป็นเช่นนั้น สิ่งนั้นคือ โลก ดังนั้น โลกุตตระทั้งหลายที่ปราศจากการยึดถือนั้น จึงไม่มีความเป็นโลก หรือว่า ทุกขสัจจ์ คือ โลก ในที่นั้น ผู้ที่รู้แจ้งด้วยสภาพแห่งโลกนั้นเอง ชื่อว่า โลกิยะ

ဧဝံ သန္တေ စက္ခုဝိညာဏေန ဝိဇာနိတဗ္ဗဿ ရူပါယတနဿ တေနေဝ နဝိဇာနိတဗ္ဗဿ သဒ္ဒါယတနာဒိကဿ စ နာနတ္တာ ဒွိန္နမ္ပိ ပဒါနံ အတ္ထနာနတ္တတော ဒုကော ဟောတိ. ဧဝံ ပန ဒုကေ ဝုစ္စမာနေ ဒုကဗဟုတာ အာပဇ္ဇတိ, ယတ္တကာနိ ဝိညာဏာနိ, တတ္တကာ ဒုကာ ဝုတ္တာ သမတ္တာ ဌပေတွာ သဗ္ဗဓမ္မာရမ္မဏာနိ ဝိညာဏာနိ. တေသု စ ဒုကဿ ပစ္ဆေဒေါ အာပဇ္ဇတိ, တထာ စ သတိ ‘‘ကေနစီ’’တိ ပဒံ သဗ္ဗဝိညာဏသင်္ဂါဟကံ န သိယာ, နိဒ္ဒေသေန စ ဝိရုဒ္ဓံ ဣဒံ ဝစနံ. ယော စ တတ္ထ ‘‘ယေ တေ ဓမ္မာ စက္ခုဝိညေယျာ, န တေ ဓမ္မာ သောတဝိညေယျာတိ အယံ ဒုကော န ဟောတီ’’တိ ပဋိသေဓော ကတော, သော စ ကထံ ယုဇ္ဇေယျ. န ဟိ သမတ္ထာ အဋ္ဌကထာ ပါဠိံ ပဋိသေဓေတုန္တိ, န စ ကေနစိ-သဒ္ဒဿ တေနေဝါတိ အယံ ပဒတ္ထော သမ္ဘဝတိ, ‘‘ကေနစီ’’တိ ဧတဿ အာဒိပဒဿ အနိယမိတံ ယံ ကိဉ္စိ ဧကံ ပဒတ္ထော, တံ ဝတွာ ဝုစ္စမာနဿ ‘‘ကေနစီ’’တိ ဒုတိယပဒဿ ယံ ကိဉ္စိ အပရံ အနိယမိတံ ပဒတ္ထောတိ လောကသိဒ္ဓမေတံ, တထေဝ စ နိဒ္ဒေသော ပဝတ္တော, န စေတ္ထ ဝိညာတဗ္ဗဓမ္မဘေဒေန ဒုကဘေဒေါ သမတ္တော အာပဇ္ဇတိ ယတ္တကာ ဝိညာတဗ္ဗာ, တတ္တကာ ဒုကာတိ, တသ္မာ နတ္ထိ ဒုကဗဟုတာ. န ဟိ ဧကံယေဝ ဝိညာတဗ္ဗံ ကေနစိ ဝိညေယျံ ကေနစိ န ဝိညေယျဉ္စ, ကိန္တု အပရမ္ပိ အပရမ္ပီတိ သဗ္ဗဝိညာတဗ္ဗသင်္ဂဟေ ဒုကော သမတ္တော ဟောတိ, ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘ကေနစီ’’တိ ပဒံ အနိယမေန သဗ္ဗဝိညာဏသင်္ဂါဟကန္တိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ, ဝိညာဏနာနတ္တေန စ ဝိညာတဗ္ဗံ ဘိန္ဒိတွာ အယံ ဒုကော ဝုတ္တော, န ဝိညာတဗ္ဗာနံ အတ္ထန္တရတာယာတိ. ဧတဿ ပန ဒုကဿ နိက္ခေပရာသိနိဒ္ဒေသော ဒုကသင်္ဂဟိတဓမ္မေကဒေသေသု [Pg.52] ဒုကပဒဒွယပ္ပဝတ္တိဒဿနဝသေန ပဝတ္တော. အတ္ထုဒ္ဓါရနိဒ္ဒေသော နိရဝသေသဒုကသင်္ဂဟိတဓမ္မဒဿနဝသေနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

เมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมเกิดทุกะ (คู่) ขึ้น เพราะความต่างกันแห่งอรรถของบททั้งสอง คือ รูปายตนะที่พึงรู้ด้วยจักขุวิญญาณ และสัททายตนะเป็นต้นที่จักขุวิญญาณนั้นเองไม่พึงรู้ แต่เมื่อกล่าวทุกะเช่นนี้ ย่อมเกิดความมีทุกะมาก คือ ทุกะทั้งหลายที่กล่าวมานั้นมีจำนวนเท่ากับวิญญาณทั้งหลาย โดยเว้นวิญญาณที่เป็นอารมณ์ของธรรมทั้งปวง และในทุกะเหล่านั้น ย่อมเกิดการตัดขาดของทุกะ และเมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า ‘ด้วยบางสิ่ง’ ก็จะไม่สงเคราะห์วิญญาณทั้งปวง และคำกล่าวนี้ก็ขัดแย้งกับนิทเทส และการปฏิเสธที่ทำไว้ในที่นั้นว่า ‘ธรรมเหล่าใดพึงรู้ด้วยจักขุวิญญาณ ธรรมเหล่านั้นไม่พึงรู้ด้วยโสตวิญญาณ นี้ไม่เป็นทุกะ’ นั้น จะสมเหตุสมผลได้อย่างไร เพราะอรรถกถาไม่สามารถปฏิเสธพระบาลีได้ และอรรถของบทว่า ‘ด้วยบางสิ่ง’ ที่ว่า ‘ด้วยสิ่งนั้นเอง’ ก็ไม่เป็นไปได้ อรรถของบทแรกคือ ‘ด้วยบางสิ่ง’ คือสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ไม่กำหนด เมื่อกล่าวเช่นนั้น อรรถของบทที่สองคือ ‘ด้วยบางสิ่ง’ คือสิ่งอื่นใดสิ่งหนึ่งที่ไม่กำหนด นี้เป็นที่รู้กันในโลก และนิทเทสก็เป็นไปเช่นนั้น และในที่นี้ การแบ่งทุกะโดยความต่างกันแห่งธรรมที่พึงรู้ ก็ไม่สมบูรณ์ว่า ธรรมที่พึงรู้มีเท่าใด ทุกะก็มีเท่านั้น ดังนั้น จึงไม่มีความมีทุกะมาก เพราะธรรมที่พึงรู้สิ่งเดียวเท่านั้น ไม่ใช่ว่าพึงรู้ด้วยบางสิ่ง และไม่พึงรู้ด้วยบางสิ่ง แต่เป็นสิ่งอื่นอีกและสิ่งอื่นอีก ดังนั้น ทุกะจึงสมบูรณ์ในการสงเคราะห์ธรรมที่พึงรู้ทั้งปวง และเมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า ‘ด้วยบางสิ่ง’ ก็สำเร็จว่าสงเคราะห์วิญญาณทั้งปวงโดยไม่กำหนด และทุกะนี้กล่าวโดยจำแนกธรรมที่พึงรู้ด้วยความต่างกันแห่งวิญญาณ ไม่ใช่ด้วยความต่างกันแห่งอรรถของธรรมที่พึงรู้ ส่วนนิกเขปราสินิทเทสของทุกะนี้ เป็นไปโดยแสดงการใช้บทคู่ของทุกะในธรรมบางส่วนที่สงเคราะห์เข้าในทุกะ พึงทราบว่า อัตถุทธารนิทเทส เป็นไปโดยแสดงธรรมที่สงเคราะห์เข้าในทุกะทั้งหมดโดยไม่เหลือ

၁၄-၁၉. စက္ခုတောပိ…ပေ… မနတောပီတိ စက္ခုဝိညာဏာဒိဝီထီသု တဒနုဂတမနောဝိညာဏဝီထီသု စ ကိဉ္စာပိ ကုသလာဒီနမ္ပိ ပဝတ္တိ အတ္ထိ, ကာမာသဝါဒယော ဧဝ ပန ဝဏတော ယူသံ ဝိယ ပဂ္ဃရဏကအသုစိဘာဝေန သန္ဒန္တိ, တသ္မာ တေ ဧဝ ‘‘အာသဝါ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တတ္ထ ဟိ ပဂ္ဃရဏကအသုစိမှိ နိရုဠှော အာသဝသဒ္ဒေါတိ. ဓမ္မတော ယာဝ ဂေါတြဘုန္တိ တတော ပရံ မဂ္ဂဖလေသု အပ္ပဝတ္တိတော ဝုတ္တံ. ဧတေ ဟိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဓမ္မေ ဂစ္ဆန္တာ တတော ပရံ န ဂစ္ဆန္တီတိ. နနု တတော ပရံ ဘဝင်္ဂါဒီနိပိ ဂစ္ဆန္တီတိ စေ? န, တေသမ္ပိ ပုဗ္ဗေ အာလမ္ဗိတေသု လောကိယဓမ္မေသု သာသဝဘာဝေန အန္တောဂဓတ္တာ တတော ပရတာဘာဝတော. ဧတ္ထ စ ဂေါတြဘုဝစနေန ဂေါတြဘုဝေါဒါနဖလသမာပတ္တိပုရေစာရိကပရိကမ္မာနိ ဝုတ္တာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ, ပဌမမဂ္ဂပုရေစာရိကမေဝ ဝါ ဂေါတြဘု အဝဓိနိဒဿနဘာဝေန ဂဟိတံ, တတော ပရံ မဂ္ဂဖလသမာနတာယ ပန အညေသု မဂ္ဂေသု မဂ္ဂဝီထိယံ ဖလသမာပတ္တိဝီထိယံ နိရောဓာနန္တရဉ္စ ပဝတ္တမာနေသု ဖလေသု နိဗ္ဗာနေ စ ပဝတ္တိ နိဝါရိတာ အာသဝါနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဝန္တီတိ ဂစ္ဆန္တိ. ဒုဝိဓော ဟိ အဝဓိ အဘိဝိဓိဝိသယော အနဘိဝိဓိဝိသယော စ. အဘိဝိဓိဝိသယံ ကိရိယာ ဗျာပေတွာ ပဝတ္တတိ ‘‘အာဘဝဂ္ဂါ ဘဂဝတော ယသော ဂတော’’တိ, ဣတရံ ဗဟိ ကတွာ ‘‘အာပါဋလိပုတ္တာ ဝုဋ္ဌော ဒေဝေါ’’တိ. အယဉ္စ အာ-ကာရော အဘိဝိဓိအတ္ထော ဣဓ ဂဟိတောတိ ‘‘အန္တောကရဏတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ.

๑๔-๑๙. คำว่า ‘จากตา...ฯลฯ...จากใจ’ นั้น แม้ว่ากุศลเป็นต้นก็ย่อมเป็นไปในจักขุวิญญาณวิถีเป็นต้น และในมโนวิญญาณวิถีที่ตามมานั้น แต่กามอาสวะเป็นต้นเท่านั้น ย่อมไหลไปโดยความเป็นของไม่สะอาดที่ไหลออก เหมือนน้ำเหลืองจากแผล ดังนั้น สิ่งเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า ‘อาสวะ’ เพราะในที่นั้น คำว่า อาสวะ เป็นชื่อที่ใช้เรียกกันมาในความหมายของสิ่งไม่สะอาดที่ไหลออก ที่กล่าวว่า ‘โดยธรรมจนถึงโคตรภู’ นั้น เพราะอาสวะไม่เป็นไปในมรรคและผลหลังจากนั้น เพราะอาสวะเหล่านี้ย่อมเป็นไปในธรรมโดยความเป็นอารมณ์ และไม่เป็นไปหลังจากนั้น ถ้าถามว่า ‘ก็ภวังค์เป็นต้นก็เป็นไปหลังจากนั้นมิใช่หรือ?’ ตอบว่า ‘ไม่ใช่’ เพราะภวังค์เป็นต้นเหล่านั้นก็สงเคราะห์เข้าในธรรมที่เป็นโลกิยะที่เคยเป็นอารมณ์มาก่อนโดยความเป็นสาสวะ จึงไม่มีความเป็นไปหลังจากนั้น ในที่นี้ พึงทราบว่า ด้วยคำว่า ‘โคตรภู’ นั้น หมายถึง โคตรภู โวทาน และปริกรรมที่เป็นเบื้องต้นของผลสมาบัติ หรือว่า โคตรภูที่เป็นเบื้องต้นของปฐมมรรคเท่านั้น ถูกถือเอาโดยความเป็นเครื่องแสดงขอบเขต ส่วนหลังจากนั้น พึงทราบว่า การเป็นไปของอาสวะถูกห้ามไว้ในมรรคอื่น ๆ ในมรรควิถี ในผลสมาบัติวิถี ในผลทั้งหลายที่เกิดขึ้นหลังจากนิโรธ และในนิพพาน เพราะความเสมอกันกับมรรคและผล คำว่า ‘สวันติ’ (ย่อมไหลไป) คือ ‘ย่อมเป็นไป’ ขอบเขตมีสองอย่าง คือ ขอบเขตที่รวมเข้าด้วย (อภิวิธิ) และขอบเขตที่ไม่รวมเข้าด้วย (อนภิวิธิ) ขอบเขตที่รวมเข้าด้วยนั้น กิริยาย่อมแผ่ไปถึง เช่น ‘พระยศของพระผู้มีพระภาคเจ้าแผ่ไปจนถึงภวัคคะ’ ส่วนอีกอย่างหนึ่งนั้น ย่อมเว้นออกไป เช่น ‘ฝนตกจนถึงเมืองปาฏลีบุตร’ และอักษร ‘อา’ นี้ ถูกถือเอาในความหมายที่รวมเข้าด้วยในที่นี้ จึงกล่าวว่า ‘มีความหมายว่ารวมเข้าข้างใน’

စိရပါရိဝါသိယဋ္ဌော စိရပရိဝုတ္ထတာ ပုရာဏဘာဝေါ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ပုရိမာ, ဘိက္ခဝေ, ကောဋိ န ပညာယတိ ဘဝတဏှာယာ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၆၂) ဣဒံ သုတ္တံ သင်္ဂဟိတံ. အဝိဇ္ဇာသဝဘဝါသဝါနဉ္စ စိရပရိဝုတ္ထတာယ ဒဿိတာယ တဗ္ဘာဝဘာဝီနံ ကာမာသဝဒိဋ္ဌာသဝါနဉ္စ စိရပရိဝုတ္ထတာ ဒဿိတာ ဟောတိ. အညေသုပိ ယထာဝုတ္တေ ဓမ္မေ ဩကာသဉ္စ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တမာနေသု မာနာဒီသု ဝိဇ္ဇမာနေသု အတ္တတ္တနိယာဒိဂ္ဂါဟဝသေန အဘိဗျာပနံ မဒကရဏဝသေန အာသဝသဒိသတာ စ ဧတေသံယေဝ, နာညေသန္တိ ဧတေသွေဝ အာသဝသဒ္ဒေါ နိရုဠှော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာယတံ ဝါ သဝန္တိ ဖလန္တီတိ အာသဝါ[Pg.53]. န ဟိ ကိဉ္စိ သံသာရဒုက္ခံ အာသဝေဟိ ဝိနာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ အတ္ထီတိ. အာရမ္မဏဘာဝေန ယေ ဓမ္မာ ဝဏော ဝိယ အာသဝေ ပဂ္ဃရန္တိ, တေ အသမ္ပယောဂေ အတဗ္ဘာဝေပိ သဟ အာသဝေဟီတိ သာသဝါ, အာသဝဝန္တောတိ အတ္ထော.

ความเป็นผู้ที่อยู่มานาน, ความเป็นผู้ที่อยู่คลุกคลีมานาน, ความเป็นของเก่า. ด้วยบทว่า 'เป็นต้น' นี้ พระสูตรที่ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เบื้องต้นของภวตัณหาไม่ปรากฏ' (อ. อํ. 10.62) นี้ ย่อมสงเคราะห์เข้าไว้. เมื่อความเป็นผู้ที่อยู่คลุกคลีมานานของอวิชชาสวะและภวาสวะแสดงแล้ว ความเป็นผู้ที่อยู่คลุกคลีมานานของกามสวะและทิฏฐาสวะ ซึ่งมีอยู่เพราะความมีอยู่แห่งอาสวะเหล่านั้น ก็ย่อมแสดงแล้วด้วย. แม้ในธรรมอื่น ๆ ที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งเป็นไปโดยทำโอกาสและอารมณ์ให้เป็นไป ในมานะเป็นต้นที่มีอยู่ การแผ่ไปครอบคลุมโดยการยึดถือว่า 'อัตตา' 'ของอัตตา' เป็นต้น และความเป็นเหมือนอาสวะโดยการทำให้มัวเมา ย่อมมีแก่ธรรมเหล่านี้เท่านั้น ไม่ใช่แก่ธรรมอื่น ๆ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าศัพท์ว่า 'อาสวะ' นี้ เป็นคำที่ตั้งขึ้นเฉพาะในธรรมเหล่านี้เท่านั้น. หรือว่า ธรรมเหล่าใด ย่อมไหลไป ย่อมให้ผลไปตลอดกาลนาน ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า 'อาสวะ'. เพราะว่า ทุกข์ในสังสารวัฏย่อมไม่มีอะไรเกิดขึ้นได้โดยปราศจากอาสวะ. ธรรมเหล่าใด ย่อมไหลออกเหมือนแผล โดยความเป็นอารมณ์ ธรรมเหล่านั้น แม้ไม่ประกอบกัน แม้ไม่เป็นสภาวะนั้น ก็ชื่อว่า 'สาสวะ' คือ 'มีอาสวะ' โดยความเป็นไปพร้อมกับอาสวะ มีความหมายว่า มีอาสวะ.

ဩသာနဒုကေ ‘‘နော အာသဝါ ခေါ ပနာ’’တိ အဝတွာ ‘‘အာသဝဝိပ္ပယုတ္တာ ခေါ ပနာ’’တိ ဝစနံ သာသဝါနံ သဟေတုကာနံ ဝိယ သမ္ပယုတ္တေဟိ တံသဟိတတာ န ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ. ဧဝံ သေသဂေါစ္ဆကေသုပိ ယထာသမ္ဘဝံ ဝိပ္ပယုတ္တဂ္ဂဟဏေ ပယောဇနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အပိစ ‘‘နော အာသဝါ ခေါ ပန ဓမ္မာ သာသဝါ’’တိ ဣဒံ ပဒံ စတုတ္ထဒုကေ ဒုတိယပဒေန နိန္နာနံ, န စ ဧကေန ဒုကော ဟောတိ, တသ္မာ အာသဝဝိပ္ပယုတ္တပဒမေဝ ဂဟေတွာ ဩသာနဒုကယောဇနာ ဉာယာဂတာတိ ကတာ. ဟေတုဂေါစ္ဆကေ ပန ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာနံ သဟေတုကတာ နတ္ထီတိ တေ ဂဟေတွာ ဒုကယောဇနာယ အသက္ကုဏေယျတ္တာ နဟေတုပဒံ ဂဟေတွာ ဩသာနဒုကယောဇနာ ကတာ. ယေ ဝါ ပန ပဌမေ ဒုကေ ဒုတိယဿ ပက္ခေပေ ဧကော, တတိယဿ ဒွေ, ပဌမဿ ဒုတိယေ ဧကော, တတိယေ ဒွေ, ဒုတိယဿ တတိယေ ဧကော, ဒုတိယေ စ တတိယဿ ဧကောတိ အဋ္ဌ ဒုကာ လဗ္ဘန္တိ, တေသု တီဟိ ဣတရေ စ နယတော ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧသ နယော သေသဂေါစ္ဆကေသုပိ.

ในทุกะสุดท้าย การกล่าวว่า 'ธรรมทั้งหลายที่วิปปยุตจากอาสวะ' แทนที่จะกล่าวว่า 'ธรรมทั้งหลายที่ไม่ใช่อาสวะ' นั้น เพื่อแสดงว่า ความที่ธรรมเหล่านั้นจะอยู่ร่วมกับอาสวะเหมือนธรรมที่สัมปยุตกันนั้นไม่มี. พึงทราบประโยชน์ในการถือเอาบทว่า 'วิปปยุต' ในโคจฉกะที่เหลือตามสมควรอย่างนี้. อนึ่ง บทว่า 'ธรรมทั้งหลายที่ไม่ใช่อาสวะ แต่เป็นสาสวะ' นี้ ย่อมไม่ต่างจากบทที่สองในจตุตถทุกะ และทุกะย่อมไม่สำเร็จด้วยบทเดียว เพราะฉะนั้น การถือเอาบทว่า อาสววิปปยุต เท่านั้น จึงเป็นการประกอบทุกะสุดท้ายที่ทำไปตามหลักการ. ส่วนในเหตุโคจฉกะ เพราะธรรมที่วิปปยุตจากเหตุไม่มีความเป็นสเหตุกะ จึงไม่สามารถนำธรรมเหล่านั้นมาประกอบเป็นทุกะได้ จึงถือเอาบทว่า นเหตุ ทำการประกอบทุกะสุดท้าย. อนึ่ง ทุกะ 8 อย่างย่อมได้ คือ ในทุกะที่หนึ่ง มีการรวมเข้ากับบทที่สอง 1 อย่าง, กับบทที่สาม 2 อย่าง; ในบทที่สองของทุกะที่หนึ่ง มีการรวมเข้ากับบทที่สอง 1 อย่าง, กับบทที่สาม 2 อย่าง; ในบทที่สามของทุกะที่สอง มีการรวมเข้ากับบทที่สอง 1 อย่าง, และในบทที่สองของบทที่สาม 1 อย่าง. พึงทราบว่า ในทุกะเหล่านั้น 3 อย่างได้แสดงโดยนัยอื่น ๆ แล้ว. นัยนี้พึงทราบในโคจฉกะที่เหลือด้วย.

၂၀-၂၅. ကိလေသကမ္မဝိပါကဝဋ္ဋာနံ ပစ္စယဘာဝေန တတ္ထ သံယောဇေန္တိ, သတိပိ အညေသံ တပ္ပစ္စယဘာဝေ န ဝိနာ သံယောဇနာနိ တေသံ တပ္ပစ္စယဘာဝေါ အတ္ထိ, ဩရမ္ဘာဂိယုဒ္ဓမ္ဘာဂိယသင်္ဂဟိတေဟိ စ တံတံဘဝနိဗ္ဗတ္တကကမ္မနိယမော ဘဝနိယမော စ ဟောတိ, န စ ဥပစ္ဆိန္နသံယောဇနဿ ကတာနိပိ ကမ္မာနိ ဘဝံ နိဗ္ဗတ္တေန္တီတိ. သံယောဇေတဗ္ဗာတိ ဝါ သံယောဇနိယာ, သံယောဇနေ နိယုတ္တာတိ ဝါ. ဒူရဂတဿပိ အာကဍ္ဎနတော နိဿရိတုံ အပ္ပဒါနဝသေန ဗန္ဓနံ သံယောဇနံ, ဂန္ထကရဏံ သင်္ခလိကစက္ကလကာနံ ဝိယ ပဋိဗဒ္ဓတာကရဏံ ဝါ ဂန္ထနံ ဂန္ထော, သံသိလိသကရဏံ ယောဇနံ ယောဂေါတိ အယမေတေသံ ဝိသေသောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဓမ္မာနံ သဘာဝကိစ္စဝိသေသညုနာ ပန ဘဂဝတာ သမ္ပယုတ္တေသု အာရမ္မဏေသု တပ္ပစ္စယေသု စ တေဟိ တေဟိ နိပ္ဖာဒိယမာနံ တံ တံ ကိစ္စဝိသေသံ ပဿန္တေန တေ တေ ဓမ္မာ တထာ တထာ အာသဝသံယောဇနဂန္ထာဒိဝသေန ဝုတ္တာတိ ‘‘ကိမတ္ထံ ဧတေယေဝ ဓမ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တာ, ကသ္မာ စ ဝုတ္တာ ဧဝ ပုန ဝုတ္တာ’’တိ န စောဒေတဗ္ဗမေတံ.

(ข้อ 20-25) ธรรมเหล่านั้นย่อมผูกสัตว์ไว้ในวัฏฏะคือ กิเลส กรรม และวิบาก โดยความเป็นปัจจัย. แม้เมื่อธรรมอื่นจะเป็นปัจจัยแห่งวัฏฏะนั้น แต่ความเป็นปัจจัยแห่งวัฏฏะนั้นย่อมไม่มีหากปราศจากสังโยชน์. และด้วยสังโยชน์ที่สงเคราะห์เข้าในโอรัมภาคิยะและอุทธัมภาคิยะ ย่อมมีการกำหนดกรรมที่ยังภพนั้น ๆ ให้เกิด และมีการกำหนดภพ. และกรรมแม้ที่บุคคลผู้มีสังโยชน์ขาดแล้วทำไว้ ย่อมไม่ยังภพให้เกิด. หรือว่า ธรรมที่พึงถูกผูกไว้ ชื่อว่า สังโยชนิยะ, หรือว่า ธรรมที่ประกอบไว้ในสังโยชน์. การผูกสัตว์ไว้โดยการดึงเข้ามาแม้จากที่ไกล และโดยการไม่ยอมให้หลุดพ้นไป ชื่อว่า สังโยชน์. การทำเป็นปม หรือการทำให้ติดขัดกันเหมือนโซ่ตรวนและห่วงโซ่ ชื่อว่า คันถะ. การทำให้ติดแน่นกัน ชื่อว่า โยคะ. พึงทราบว่านี้คือความแตกต่างของธรรมเหล่านี้. แต่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ลักษณะและกิจพิเศษของธรรมทั้งหลาย ทรงเห็นกิจพิเศษนั้น ๆ ที่ธรรมเหล่านั้นกระทำให้สำเร็จในธรรมที่สัมปยุตกัน ในอารมณ์ และในปัจจัยเหล่านั้น จึงตรัสธรรมเหล่านั้นโดยความเป็นอาสวะ สังโยชน์ คันถะ เป็นต้น ตามลำดับ. เพราะฉะนั้น ไม่ควรคัดค้านในเรื่องนี้ว่า 'ทำไมธรรมเหล่านี้เท่านั้นจึงตรัสไว้อย่างนี้, และทำไมที่ตรัสแล้วจึงตรัสอีก'.

၂၆-၃၇. ဂန္ထနိယာတိ [Pg.54] ဧတ္ထ အယမညော အတ္ထော ‘‘ဂန္ထကရဏံ ဂန္ထနံ, ဂန္ထနေ နိယုတ္တာတိ ဂန္ထနိယာ, ဂန္ထယိတုံ သက္ကုဏေယျာ, ဂန္ထယိတုံ အရဟန္တီတိ ဝါ ဂန္ထနိယာ’’တိ. ဧဝံ ဩဃနိယာဒီသုပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာတိက္ကမတီတိ ဧတံ ဓာတွတ္ထံ ဂဟေတွာ ဩဃနိယာတိ ပဒသိဒ္ဓိ ကတာ.

(ข้อ 26-37) ในบทว่า 'คันถนิยะ' นี้ มีความหมายอีกอย่างหนึ่งว่า 'การทำเป็นปม ชื่อว่า คันถนะ, ธรรมที่ประกอบไว้ในการทำเป็นปม ชื่อว่า คันถนิยะ, หรือว่า ธรรมที่สามารถทำให้เป็นปมได้, ธรรมที่ควรทำให้เป็นปม ชื่อว่า คันถนิยะ'. ในบทว่า 'โอฆนิยะ' เป็นต้น ก็พึงทราบอย่างนี้. การสำเร็จรูปบทว่า 'โอฆนิยะ' นั้น ทำโดยถือเอาอรรถของธาตุว่า 'ย่อมก้าวล่วงด้วยธรรมนั้น'.

၅၀-၅၄. ဓမ္မသဘာဝံ အဂ္ဂဟေတွာ ပရတော အာမသန္တီတိ ပရာမာသာ. ပရတောတိ နိစ္စာဒိတော. အာမသန္တီတိ သဘာဝပဋိသေဓေန ပရိမဇ္ဇန္တိ.

(ข้อ 50-54) ธรรมทั้งหลายที่ย่อมลูบคลำโดยความเป็นอย่างอื่น โดยไม่ยึดถือสภาวะของธรรม ชื่อว่า ปรามาส. คำว่า 'โดยความเป็นอย่างอื่น' คือ โดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น. คำว่า 'ย่อมลูบคลำ' คือ ย่อมลูบคลำโดยการปฏิเสธสภาวะ.

၅၅-၆၈. သဘာဝတော ဝိဇ္ဇမာနံ အဝိဇ္ဇမာနံ ဝါ ဝိစိတ္တသညာယ သညိတံ အာရမ္မဏံ အဂ္ဂဟေတွာ အပ္ပဝတ္တိတော အာလမ္ဗမာနာ ဓမ္မာ သာရမ္မဏာ. စိန္တနံ ဂဟဏံ အာရမ္မဏူပလဒ္ဓိ. စေတသိ နိယုတ္တာ, စေတသာ သံသဋ္ဌာ ဝါ စေတသိကာ. ဒုဗ္ဗိညေယျနာနတ္တတာယ ဧကီဘာဝမိဝုပဂမနံ နိရန္တရဘာဝုပဂမနံ. ယေသံ ရူပါနံ စိတ္တံ သဟဇာတပစ္စယော ဟောတိ, တေသံ စိတ္တဿ စ သုဝိညေယျနာနတ္တန္တိ နိရန္တရဘာဝါနုပဂမနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧကတော ဝတ္တမာနာပီတိ အပိ-သဒ္ဒေါ ကော ပန ဝါဒေါ ဧကတော အဝတ္တမာနာတိ ဧတမတ္ထံ ဒီပေတိ. ဣဒမေတ္ထ ဝိစာရေတဗ္ဗံ – အဝိနိဗ္ဘောဂရူပါနံ ကိံ အညမညံ သံသဋ္ဌတာ, ဥဒါဟု ဝိသံသဋ္ဌတာတိ? ဝိသုံ အာရမ္မဏဘာဝေန သုဝိညေယျနာနတ္တတ္တာ န သံသဋ္ဌတာ, နာပိ ဝိသံသဋ္ဌတာ သံသဋ္ဌာတိ အနာသင်္ကနီယသဘာဝတ္တာ. စတုန္နဉှိ ခန္ဓာနံ အညမညံ သံသဋ္ဌသဘာဝတ္တာ ရူပနိဗ္ဗာနေဟိပိ သော သံသဋ္ဌဘာဝေါ အတ္ထိ နတ္ထီတိ သိယာ အာသင်္ကာ, တသ္မာ တေသံ ဣတရေဟိ, ဣတရေသဉ္စ တေဟိ ဝိသံသဋ္ဌသဘာဝတာ ဝုစ္စတိ, န ပန ရူပါနံ ရူပေဟိ ကတ္ထစိ သံသဋ္ဌတာ အတ္ထီတိ တဒါသင်္ကာဘာဝတော ဝိသံသဋ္ဌတာ စ ရူပါနံ ရူပေဟိ န ဝုစ္စတီတိ. ဧသ ဟိ တေသံ သဘာဝေါတိ. စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနာဒိပဒေသု သံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနာဒိသဒ္ဒါ စိတ္တသဒ္ဒါပေက္ခာတိ ပစ္စေကံ စိတ္တသဒ္ဒသမ္ဗန္ဓတ္တာ စိတ္တသံသဋ္ဌာ စ တေ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ စာတိ ပစ္စေကံ ယောဇေတွာ အတ္ထော ဝုတ္တော. ဥပါဒိယန္တေဝါတိ ဘူတာနိ ဂဏှန္တိ ဧဝ, နိဿယန္တိ ဧဝါတိ အတ္ထော. ယထာ ဘူတာနိ ဥပါဒိယန္တိ ဂယှန္တိ နိဿီယန္တိ, န တထာ ဧတာနိ ဂယှန္တိ နိဿီယန္တိ, တသ္မာ ဥပါဒါ. အထ ဝါ ဘူတာနိ အမုဉ္စိတွာ တေသံ ဝဏ္ဏနိဘာဒိဘာဝေန ဂဟေတဗ္ဗတော ဥပါဒါ.

๕๕-๖๘. ธรรมทั้งหลายที่หน่วงเหนี่ยวอารมณ์ โดยไม่ถือเอาอารมณ์ที่มีอยู่โดยสภาวะ หรือไม่มีอยู่โดยสภาวะ ที่ถูกกำหนดด้วยสัญญาอันวิจิตร โดยไม่เป็นไป ชื่อว่า สารัมมณา (มีอารมณ์). การคิด การยึดถือ คือ การเข้าถึงอารมณ์. ธรรมที่ประกอบในใจ หรือระคนกับใจ ชื่อว่า เจตสิก. การเข้าถึงความเป็นอันเดียวกัน การเข้าถึงภาวะที่ต่อเนื่องกัน เพราะมีความต่างกันที่รู้ได้ยาก. พึงทราบว่า การไม่เข้าถึงภาวะที่ต่อเนื่องกัน เพราะมีความต่างกันที่รู้ได้ง่าย ของจิตนั้น และรูปทั้งหลายที่จิตเป็นปัจจัยเกิดร่วมกัน. คำว่า “แม้เป็นไปพร้อมกัน” นี้ ศัพท์ว่า “อปี” ย่อมแสดงอรรถว่า “จะกล่าวไปไยถึงธรรมที่ไม่เป็นไปพร้อมกันเล่า”. พึงพิจารณาในข้อนี้ว่า รูปที่แยกกันไม่ได้นั้น มีความระคนกันเอง หรือไม่ระคนกัน? เพราะมีความต่างกันที่รู้ได้ง่ายโดยความเป็นอารมณ์ต่างหาก จึงไม่ระคนกัน และก็ไม่ใช่ไม่ระคนกัน เพราะมีสภาพที่ไม่ควรสงสัยว่าระคนกัน. เพราะขันธ์ ๔ มีสภาพระคนกันเอง จึงอาจมีข้อสงสัยว่า ภาวะที่ระคนกันนั้นมีอยู่หรือไม่มีอยู่แม้ในรูปและนิพพาน ดังนั้น จึงกล่าวว่า รูปเหล่านั้นไม่ระคนกับขันธ์อื่น และขันธ์อื่นก็ไม่ระคนกับรูปเหล่านั้น แต่ไม่กล่าวว่ารูประคนกับรูปในที่ใดๆ เพราะไม่มีข้อสงสัยนั้น และไม่กล่าวว่ารูปไม่ระคนกับรูป. เพราะนั่นเป็นสภาพของรูปเหล่านั้น. ในบทว่า “จิตตสังคัฏฐสมุฏฐาน” เป็นต้น ศัพท์ว่า “สังคัฏฐสมุฏฐาน” เป็นต้น ย่อมอาศัยศัพท์ว่า “จิตต” เพราะฉะนั้น จึงกล่าวอรรถโดยประกอบศัพท์ว่า “จิตต” เข้ากับแต่ละบทว่า “ธรรมเหล่านั้นระคนกับจิตด้วย เกิดจากจิตด้วย”. คำว่า “อุปาทิยันเตว” หมายความว่า ย่อมยึดถือ ย่อมอาศัยภูตรูปนั่นเอง. ภูตรูปย่อมถูกยึดถือ ถูกอาศัยอย่างไร ธรรมเหล่านี้ย่อมไม่ถูกยึดถือ ไม่ถูกอาศัยอย่างนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า อุปาทา. อีกอย่างหนึ่ง ภูตรูปย่อมถูกยึดถือโดยความเป็นสีและรัศมีเป็นต้นของภูตรูปเหล่านั้น โดยไม่ละภูตรูปเหล่านั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า อุปาทา.

၇၅-၈၂. သံကိလိဋ္ဌတ္တိကေ ဝုတ္တနယေနာတိ သံ-သဒ္ဒံ အပနေတွာ ကိလိသန္တီတိ ကိလေသာတိအာဒိနာ နယေန.

๗๕-๘๒. ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในสังขิลิฏฐติกะ คือ โดยการนำศัพท์ว่า “สัง” ออก แล้วกล่าวด้วยนัยมีอาทิว่า “ย่อมทำให้เศร้าหมอง ชื่อว่ากิเลส”.

၈၃-၁၀၀. ကာမာဝစရာဒီသု [Pg.55] အယမပရော အတ္ထော – ကာမတဏှာ ကာမော, ဧဝံ ရူပါရူပတဏှာ ရူပံ အရူပဉ္စ. အာရမ္မဏကရဏဝသေန တာနိ ယတ္ထ အဝစရန္တိ, တေ ကာမာဝစရာဒယောတိ. ဧဝဉှိ သတိ အညဘူမီသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ အကာမာဝစရာဒိတာ ကာမာဝစရာဒိတာ စ နာပဇ္ဇတီတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ. နိက္ခေပကဏ္ဍေပိ ‘‘ဧတ္ထာဝစရာ’’တိ ဝစနံ အဝီစိပရနိမ္မိတပရိစ္ဆိန္နောကာသာယ ကာမတဏှာယ အာရမ္မဏဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ, တဒေါကာသတာ စ တဏှာယ တန္နိန္နတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယဒိ ပရိယာပန္နသဒ္ဒဿ အန္တောဂဓာတိ အယမတ္ထော, မဂ္ဂါဒိဓမ္မာနဉ္စ လောကုတ္တရန္တောဂဓတ္တာ ပရိယာပန္နတာ အာပဇ္ဇတိ. န ဟိ ‘‘ပရိယာပန္နာ’’တိ ဧတ္ထ တေဘူမကဂဟဏံ အတ္ထီတိ? နာပဇ္ဇတိ သဗ္ဗဒါ ပဝတ္တမာနဿ ပစ္စက္ခဿ လောကဿ ဝသေန ပရိယာပန္နနိစ္ဆယတော. အထ ဝါ ပရိစ္ဆေဒကာရိကာယ တဏှာယ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ အာပန္နာ ပဋိပန္နာ ဂဟိတာတိ ပရိယာပန္နာ.

๘๓-๑๐๐. ในบทว่า “กามาวจร” เป็นต้น มีอรรถอื่นอีกดังนี้ คือ กามตัณหาเป็นกาม, ฉันใด รูปตัณหาและอรูปตัณหาก็เป็นรูปและอรูป ฉันนั้น. ธรรมเหล่านั้นย่อมท่องเที่ยวไปในภูมิใด โดยความเป็นอารมณ์ ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า “กามาวจร” เป็นต้น. เมื่อเป็นเช่นนี้ ธรรมที่เกิดขึ้นในภูมิอื่น ก็ไม่เป็นอกามาวจรเป็นต้น และไม่เป็นกามาวจรเป็นต้น ดังนี้ ย่อมสำเร็จ. พึงทราบว่า แม้ในนิกเขปกัณฑ์ คำว่า “เอตถาวจร” นี้ กล่าวหมายถึงความเป็นอารมณ์ของกามตัณหา ซึ่งมีโอกาสที่ถูกกำหนดโดยอเวจีและปรนิมมิตวสวัตดี และพึงทราบว่า ความเป็นโอกาสนั้นของตัณหา ย่อมเป็นไปตามความโน้มเอียงของตัณหานั้น. ถ้าอรรถของศัพท์ว่า “ปริยาปันนะ” คือ “อันสงเคราะห์เข้าแล้ว” ธรรมมีมรรคเป็นต้น ก็ย่อมเป็นปริยาปันนะ เพราะสงเคราะห์เข้าในโลกุตตระ. ก็ในบทว่า “ปริยาปันนา” นี้ ไม่มีการยึดถือไตรภูมิใช่ไหม? ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะการกำหนดปริยาปันนะ ย่อมเป็นไปตามโลกที่ปรากฏอยู่เฉพาะหน้า. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่ถูกตัณหาผู้กระทำการกำหนด กำหนดแล้ว เข้าถึงแล้ว ปฏิบัติแล้ว ยึดถือแล้ว ชื่อว่า “ปริยาปันนะ”.

အနီယ-သဒ္ဒေါ ဗဟုလာ ကတ္တုအဘိဓာယကောတိ ဝဋ္ဋစာရကတော နိယျန္တီတိ နိယျာနီယာ, နီ-ကာရဿ ရဿတ္တံ ယ-ကာရဿ စ က-ကာရတ္တံ ကတွာ ‘‘နိယျာနိကာ’’တိ ဝုတ္တံ, နိယျာနကရဏသီလာ ဝါ နိယျာနိကာ. ဥတ္တရိတဗ္ဗဿ အညဿ နိဒ္ဒိဋ္ဌဿ အဘာဝါ နိဒ္ဒိသိယမာနာ သဥတ္တရာ ဓမ္မာဝ ဥတ္တရိတဗ္ဗာတိ ‘‘အတ္တာန’’န္တိ အာဟ. ရာဂါဒီနန္တိ ရာဂါဒီနံ ဒသန္နံ ကိလေသာနံ သဗ္ဗနိယတာကုသလာနံ ဝါ. တေဟိ နာနပ္ပကာရဒုက္ခနိဗ္ဗတ္တကေဟိ အဘိဘူတာ သတ္တာ ကန္ဒန္တိ အကန္ဒန္တာပိ ကန္ဒနကာရဏဘာဝတော. ယသ္မာ ပန ပဟာနေကဋ္ဌတာဝသေန စ ‘‘သရဏာ’’တိ အာဟ, တသ္မာ ‘‘ရာဂါဒီန’’န္တိ ဝစနေန ရာဂဒေါသမောဟာဝ ဂဟိတာတိ ဉာယတိ. ရဏ-သဒ္ဒေါ ဝါ ရာဂါဒိရေဏူသု နိရုဠှော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ရဏံ ဝါ ယုဒ္ဓံ, ‘‘ကာမာ တေ ပဌမာ သေနာ’’တိ (သု. နိ. ၄၃၈; မဟာနိ. ၂၈, ၆၈, ၁၄၉; စူဠနိ. နန္ဒမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၄၇) ဧဝမာဒိကာ စ အကုသလာ သေနာ အရိယမဂ္ဂယုဒ္ဓေန ဇေတဗ္ဗတ္တာ သယုဒ္ဓတ္တာ ‘‘သရဏာ’’တိ ဝုစ္စန္တီတိ. အရဏဝိဘင်္ဂသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၃၂၃ အာဒယော) ပန သဒုက္ခာ သဥပဃာတာ သဥပါယာသာ သပရိဠာဟာ မိစ္ဆာပဋိပဒါဘူတာ ကာမသုခါနုယောဂါဒယော ‘‘သရဏာ’’တိ ဝုတ္တာတိ ဒုက္ခာဒီနံ ရဏဘာဝေါ တန္နိဗ္ဗတ္တကသဘာဝါနံ အကုသလာနံ သရဏတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ศัพท์ว่า “อนียะ” โดยมากเป็นเครื่องแสดงผู้กระทำ เพราะฉะนั้น ธรรมที่นำสัตว์ออกจากวัฏฏะ ชื่อว่า “นิยยานียะ” โดยการทำ “นี” ให้เป็นเสียงสั้น และทำ “ยะ” ให้เป็น “กะ” จึงกล่าวว่า “นิยยานิกะ” หรือธรรมที่มีปกติกระทำซึ่งการนำออก ชื่อว่า “นิยยานิกะ”. เพราะไม่มีสิ่งอื่นที่ควรยิ่งกว่าที่แสดงไว้ ธรรมทั้งหลายที่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าที่กำลังแสดงอยู่นั่นแหละ ควรยิ่งกว่า จึงกล่าวว่า “อัตตานัง” (ตน). คำว่า “ราคาทีนัง” หมายถึง กิเลส ๑๐ ประการมีราคะเป็นต้น หรืออกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการที่แน่นอนทั้งหมด. สัตว์ทั้งหลายที่ถูกกิเลสเหล่านั้น ซึ่งยังทุกข์มีประการต่างๆ ให้เกิดขึ้น ครอบงำแล้ว ย่อมร้องไห้ แม้ไม่ร้องไห้ ก็เพราะเป็นเหตุแห่งการร้องไห้. แต่เพราะกล่าวว่า “สรณะ” (มีรณะ) โดยความเป็นธรรมอันเดียวกับการละ เพราะฉะนั้น จึงพึงทราบว่า ด้วยคำว่า “ราคาทีนัง” นี้ ย่อมถือเอาเฉพาะราคะ โทสะ โมหะ เท่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง ศัพท์ว่า “รณะ” พึงทราบว่าใช้ในความหมายของธุลีมีราคะเป็นต้น หรือ “รณะ” คือ การรบ, และอกุศลเสนามีอาทิว่า “กามเป็นเสนาที่หนึ่งของท่าน” (สุ. นิ. ๔๓๘; มหานิ. ๒๘, ๖๘, ๑๔๙; จูฬนิ. นันทมาณวกปุจฉานิเทศ ๔๗) เป็นต้น ย่อมถูกเรียกว่า “สรณะ” เพราะเป็นสิ่งที่ควรชนะด้วยการรบด้วยอริยมรรค และเพราะเป็นการรบ. แต่ในอรณวิภังคสูตร (ม. นิ. ๓.๓๒๓ เป็นต้น) กามสุขัลลิกานุโยคเป็นต้น ซึ่งเป็นมิจฉาปฏิปทา มีทุกข์ มีความเบียดเบียน มีความคับแค้น มีความเร่าร้อน ย่อมถูกเรียกว่า “สรณะ” เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ความเป็นรณะของทุกข์เป็นต้น และความเป็นสรณะของอกุศลทั้งหลายที่มีสภาพยังทุกข์เหล่านั้นให้เกิดขึ้น.

ပိဋ္ဌိဒုကာ သမတ္တာ.

ปิฏฐิทุกะ จบแล้ว.

သုတ္တန္တိကဒုကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ

อธิบายบทมาติกาในสุตตันติกทุกะ.

၁၀၁-၁၀၈. ဝိဇ္ဇာရာသန္တောဂဓဓမ္မာ [Pg.56] ဝိဇ္ဇာသဘာဂတာယ တဒေကဒေသေ ဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌာသေ ဝတ္တန္တီတိ ဝုတ္တာ. ဝဇိရဿ ယတ္ထ တံ ပတတိ, တတ္ထ အဘေဇ္ဇံ နာမ ကိဉ္စိ မဏိပါသာဏာဒိ နတ္ထိ, န စ တေန ဂမနမဂ္ဂေါ ဝိရုဟတိ, ဧဝမေဝ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ယတ္ထ သော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မိံ သန္တာနေ အဘေဇ္ဇော ကိလေသော နာမ နတ္ထိ, န စ ဘိန္နော ပုန ဝိရုဟတီတိ ဝဇိရုပမတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တဒုပစာရေန ဗာလာ ယထာ ‘‘မဉ္စာ ဃောသန္တီ’’တိ. ကဏှာဘိဇာတီတိ အပါယာ ဝုစ္စန္တိ မနုဿေသု စ ဒေါဘဂ္ဂိယံ. တပနဿ ဝါ ဒုက္ခဿ ဟိတာတိ တပနိယာ.

๑๐๑-๑๐๘. ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในกองแห่งวิชชา ย่อมเป็นไปในส่วนหนึ่งแห่งวิชชานั้น ในส่วนแห่งวิชชา เพราะมีความเป็นส่วนแห่งวิชชา ดังนี้ ได้กล่าวไว้แล้ว. พึงทราบว่า อุปมาด้วยเพชร คือ เพชรนั้นตกไปในที่ใด สิ่งใดๆ มีแก้วมณีและหินเป็นต้น ที่ไม่แตก ไม่มีในที่นั้น และทางที่เพชรนั้นไปก็ไม่ถูกขัดขวาง ฉันใด อรหัตตมรรคเกิดขึ้นในสันดานใด กิเลสที่ไม่อาจทำลายได้ ไม่มีในสันดานนั้น และกิเลสที่ถูกทำลายแล้วก็ไม่เกิดขึ้นอีก ฉันนั้น. ด้วยอุปจาระนั้น คนพาลย่อมกล่าวว่า “เตียงร้อง” ฉันใด. คำว่า “กัณหาภิชาติ” หมายถึง อบาย และความอับโชคในหมู่มนุษย์. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่เกื้อกูลแก่ความเร่าร้อน หรือแก่ทุกข์ ชื่อว่า “ตปนียะ”.

ဒါသာဒီသုပိ သိရိဝဍ္ဎကာဒိသဒ္ဒါ ဝိယ အတထတ္တာ ဝစနမတ္တမေဝ အဓိကာရံ ကတွာ ပဝတ္တာ အဓိဝစနာ. ယသ္မာ ပန အဓိဝစနနိရုတ္တိပညတ္တိပဒါနိ သမာနတ္ထာနိ, သဗ္ဗဉ္စ ဝစနံ အဓိဝစနာဒိဘာဝံ ဘဇတိ, တသ္မာ တေသုပိ ဝစနဝိသေသေသု ဝိသေသေန ပဝတ္တေဟိ အဓိဝစနာဒိသဒ္ဒေဟိ သဗ္ဗာနိ ဝစနာနိ အတ္ထပ္ပကာသနသာမညေန ဝုတ္တာနီတိ ဧတေနာဓိပ္ပာယေန အယံ အတ္ထယောဇနာ ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အထ ဝါ အဓိ-သဒ္ဒေါ ဥပရိဘာဂေ, ဥပရိ ဝစနံ အဓိဝစနံ. ကဿ ဥပရိ? ပကာသေတဗ္ဗဿ အတ္ထဿာတိ ဝိဒိတောဝါယမတ္ထော. အဓီနံ ဝါ ဝစနံ အဓိဝစနံ. ကေန အဓီနံ? အတ္ထေန. တထာ တံတံအတ္ထပ္ပကာသနေ နိစ္ဆိတံ, နိယတံ ဝါ ဝစနံ နိရုတ္တိ. ပထဝီဓာတုပုရိသာဒိတံတံပကာရေန ဉာပနတော ပညတ္တီတိ ဧဝံ အဓိဝစနာဒိပဒါနံ သဗ္ဗဝစနေသု ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အညထာ သိရိဝဍ္ဎကဓနဝဍ္ဎကပ္ပကာရာနမေဝ အဘိလာပါနံ အဓိဝစနတာ, အဘိသင်္ခရောန္တီတိ ဧဝံပကာရာနမေဝ နိဒ္ဓါရဏဝစနာနံ နိရုတ္တိတာ, တက္ကော ဝိတက္ကောတိ ဧဝံပကာရာနမေဝ ဧကမေဝတ္ထံ တေန တေန ပကာရေန ဉာပေန္တာနံ ပညတ္တိတာ စ အာပဇ္ဇေယျာတိ.

แม้ในพวกทาสเป็นต้น คำว่า “สิริวัฑฒกะ” (ผู้เจริญด้วยสิริ) เป็นต้น ก็เป็นอธิวจนะ (คำเรียก) ที่ใช้ไปโดยถือเอาเพียงคำพูดเท่านั้นเป็นใหญ่ เพราะไม่ใช่เป็นอย่างนั้นจริง (คือไม่ใช่ผู้เจริญด้วยสิริจริง) แต่เพราะบทว่า อธิวจนะ นิรุตติ และปัญญัติ มีความหมายเสมอกัน และคำพูดทั้งปวงย่อมถึงความเป็นอธิวจนะเป็นต้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า อรรถโยชนา (การประกอบความหมาย) นี้ ท่านทำไว้ด้วยอัธยาศัยนี้ว่า แม้ในคำพูดเหล่านั้น คำพูดทั้งปวงก็ถูกกล่าวโดยความเป็นเครื่องประกาศอรรถโดยทั่วไป ด้วยคำว่า อธิวจนะเป็นต้น ที่ใช้ไปโดยพิเศษในคำพูดพิเศษเหล่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง อธิศัพท์ (คำว่า อธิ) อยู่ในส่วนเบื้องบน คำพูดที่อยู่เบื้องบน ชื่อว่า อธิวจนะ. เบื้องบนของอะไร? เบื้องบนของอรรถที่พึงประกาศ ดังนี้ ความหมายนี้เป็นที่รู้กันแล้ว. หรือว่า คำพูดที่ขึ้นอยู่ ชื่อว่า อธิวจนะ. ขึ้นอยู่ด้วยอะไร? ด้วยอรรถ. อนึ่ง คำพูดที่แน่นอน หรือที่กำหนดไว้ในการประกาศอรรถนั้นๆ ชื่อว่า นิรุตติ. เพราะการให้รู้ด้วยอาการนั้นๆ เช่น ธาตุดิน บุรุษ เป็นต้น ชื่อว่า ปัญญัติ. พึงทราบว่า การใช้ไปแห่งบทว่า อธิวจนะเป็นต้น ในคำพูดทั้งปวงเป็นอย่างนี้. มิฉะนั้นแล้ว ความเป็นอธิวจนะก็จะพึงมีแก่คำพูดชนิดที่ว่า สิริวัฑฒกะ (ผู้เจริญด้วยสิริ) ธนวัฑฒกะ (ผู้เจริญด้วยทรัพย์) เป็นต้น เท่านั้น, ความเป็นนิรุตติก็จะพึงมีแก่คำพูดที่กำหนดแน่นอนชนิดที่ว่า “อภิสังขรณ์” (ปรุงแต่ง) เป็นต้น เท่านั้น, และความเป็นปัญญัติก็จะพึงมีแก่คำพูดที่ให้รู้ความหมายอย่างเดียวกันด้วยอาการนั้นๆ ชนิดที่ว่า “ตักกะ (ตรึก) คือ วิตักกะ (ความตรึก)” เป็นต้น เท่านั้น.

၁၀၉-၁၁၈. ဖဿော ဝေဒနာတိ သဗ္ဗဒါပိ အရူပဓမ္မာနံ ဖဿာဒိနာမကတ္တာ ပထဝိယာဒီနံ ကေသကုမ္ဘာဒိနာမန္တရာပတ္တိ ဝိယ နာမန္တရာနာပဇ္ဇနတော စ သဒါ အတ္တနာဝ ကတနာမတာယ စတုက္ခန္ဓနိဗ္ဗာနာနိ နာမကရဏဋ္ဌေန နာမံ. နမနံ အဝိနာဘာဝတော အာရမ္မဏာဘိမုခတာ, နမနဟေတုဘူတတာ နာမနံ. အထ ဝါ အဓိဝစနသမ္ဖဿော ဝိယ အဓိဝစနံ နာမမန္တရေန ယေ အနုပစိတဗောဓိသမ္ဘာရာနံ ဂဟဏံ န ဂစ္ဆန္တိ, တေ နာမာယတ္တဂ္ဂဟဏာ နာမံ. ရူပံ ပန ဝိနာပိ နာမသာဓနံ အတ္တနော ရုပ္ပနသဘာဝေန ဂဟဏံ ဥပယာတီတိ ရူပံ.

๑๐๙-๑๑๘. ผัสสะ เวทนา เป็นต้น ชื่อว่า นาม เพราะธรรมอันไม่มีรูปทั้งหลายมีผัสสะเป็นต้น ย่อมมีชื่ออยู่เสมอ และเพราะไม่ถึงซึ่งชื่ออื่น เหมือนการถึงชื่ออื่นของปฐวีธาตุเป็นต้นว่า ผม หม้อ เป็นต้น และเพราะนามทั้งหลายมีขันธ์ 4 และนิพพาน ย่อมมีชื่อที่ตนเองทำไว้เสมอ ด้วยอรรถว่า เป็นเครื่องกระทำชื่อ. การน้อมไป คือ การมุ่งตรงต่ออารมณ์ เพราะความเป็นของไม่พรากจากกัน, ความเป็นเหตุแห่งการน้อมไป ชื่อว่า นามนะ. อีกอย่างหนึ่ง อธิวจนะ (คำเรียก) เหมือนอธิวจนสัมผัส (สัมผัสทางคำเรียก) ชนเหล่าใดผู้ยังไม่สั่งสมโพธิสมภาร ย่อมไม่ถึงการกำหนดรู้ได้ด้วยนาม (ชื่อ) ชนเหล่านั้นมีการกำหนดรู้ขึ้นอยู่กับนาม เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า นาม. ส่วนรูปนั้น แม้ไม่มีเครื่องกระทำนาม ก็ย่อมถึงการกำหนดรู้ได้ด้วยสภาพที่แตกสลายของตนเอง เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า รูป.

၁၁၉-၁၂၃. ဣတော [Pg.57] ပုဗ္ဗေ ပရိကမ္မံ ပဝတ္တံ, ဣတော ပရံ ဘဝင်္ဂံ, မဇ္ဈေ သမာပတ္တီတိ ဧဝံ သမာပတ္တီနံ အပ္ပနာပရိစ္ဆေဒပညာ သမာပတ္တိကုသလတာ. ဝုဋ္ဌာနေ ကုသလဘာဝေါ ပုဗ္ဗေ ဝုဋ္ဌာနေ ပရိစ္ဆေဒကရဏဉာဏံ. လက္ခဏာဒိဝသေန အနိစ္စာဒိဝသေန စ မနသိ ကရဏံ မနသိကာရော.

๑๑๙-๑๒๓. ก่อนหน้านี้ ปริกรรม (การเตรียม) ย่อมเป็นไป, หลังจากนี้ ภวังค์ (จิตที่ดำรงภพ) ย่อมเป็นไป, ตรงกลางคือ สมาบัติ (การเข้าถึงฌาน) ดังนี้ ปัญญาที่กำหนดรู้การเข้าถึงฌาน (อัปปนา) ของสมาบัติทั้งหลาย ชื่อว่า สมาบัติกุสลตา (ความฉลาดในสมาบัติ). ความเป็นผู้ฉลาดในการออกจากฌาน คือ ญาณที่กระทำการกำหนดรู้ในการออกจากฌานก่อน. การกระทำไว้ในใจโดยเป็นลักษณะเป็นต้น และโดยเป็นอนิจจะ (ไม่เที่ยง) เป็นต้น ชื่อว่า มนสิการ.

၁၂၄-၁၃၄. သုစိသီလတာ သောရစ္စံ. သာ ဟိ သောဘနကမ္မရတတာတိ. သမ္မောဒကဿ, သမ္မောဒကော ဝါ မုဒုဘာဝေါ သမ္မောဒကမုဒုဘာဝေါ, သဏှဝါစတာ. ‘‘အဂုတ္တဒွါရတာ’’တိ ဝုတ္တေ ကေသု ဒွါရေသူတိ န ပညာယတီတိ ‘‘ဣန္ဒြိယေသူ’’တိ ဝုတ္တံ. သမ္ပဇာနာတီတိ သမ္ပဇာနော, တဿ ဘာဝေါ သမ္ပဇညံ. တဒပိ ဉာဏံ ယသ္မာ သမ္ပဇာနာတိ, တသ္မာ ‘‘သမ္ပဇာနာတီတိ သမ္ပဇည’’န္တိ အာဟ. အပ္ပဋိသင်္ခါနေ နိမိတ္တေ ဝိသယေ ဝါ. ဝီရိယသီသေနာတိ ဝီရိယပါမောက္ခေန. ဥပ္ပန္နံ ဗလန္တိ ဝီရိယောပတ္ထမ္ဘေန ဟိ ကုသလဘာဝနာ ဗလဝတီ ထိရာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ တထာ ဥပ္ပန္နာ ဗလဝတီ ကုသလဘာဝနာ ဗလဝန္တော သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိပိ ဝုစ္စန္တိ. ကသိဏနိမိတ္တံ ဝိယ သညာဏံ ဝိယ သဝိဂ္ဂဟံ ဝိယ စ သုဋ္ဌု ဥပလက္ခေတဗ္ဗာကာရံ ‘‘နိမိတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. သမထော စ ဧဝံ အာကာရောတိ ‘‘နိမိတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တော. တထာ ဟိ သော ပစ္စဝေက္ခန္တေန ပစ္စဝေက္ခဏတော ဂယှတီတိ. ဥဒ္ဓစ္စမိဝ စိတ္တံ န ဝိက္ခိပတီတိ, ဝိက္ခေပပဋိက္ခေပေါ ဝါ အဝိက္ခေပေါ.

๑๒๔-๑๓๔. ความมีศีลบริสุทธิ์ คือ โสรัจจะ (ความเสงี่ยม) เพราะโสรัจจะนั้นแล เป็นความยินดีในการงานอันดีงาม. ความอ่อนโยนที่ยังความยินดีให้เกิด หรือความอ่อนโยนที่ยังความยินดีให้เกิด ชื่อว่า สัมโมทกมุทุภาวะ (ความอ่อนโยนที่ยังความยินดีให้เกิด), คือ วาจาอ่อนหวาน. เมื่อกล่าวว่า “ความไม่คุ้มครองทวาร” ย่อมไม่ปรากฏว่า ในทวารไหน? เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ในอินทรีย์ทั้งหลาย”. ผู้รู้พร้อม ชื่อว่า สัมปชัญญะ, ภาวะของผู้รู้พร้อม ชื่อว่า สัมปชัญญะ. แม้ญาณนั้น เพราะรู้พร้อม เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “รู้พร้อม ชื่อว่า สัมปชัญญะ”. ในนิมิตหรืออารมณ์ที่ไม่ได้พิจารณา. ด้วยศีรษะแห่งวิริยะ คือ ด้วยวิริยะเป็นประธาน. ชื่อว่า กำลังที่เกิดขึ้น เพราะการเจริญกุศลที่เข้มแข็งและมั่นคง ย่อมเกิดขึ้นด้วยการอุปถัมภ์ของวิริยะ เพราะฉะนั้น การเจริญกุศลที่เข้มแข็งที่เกิดขึ้นอย่างนั้น จึงเรียกว่า โพชฌงค์ 7 ที่มีกำลัง. อาการที่พึงกำหนดรู้ได้ดี เหมือนกสิณนิมิต เหมือนเครื่องหมาย เหมือนรูปกาย ชื่อว่า นิมิต. สมถะก็มีอาการอย่างนี้ จึงเรียกว่า นิมิต. เพราะสมถะนั้น ย่อมถูกผู้พิจารณาจับได้ด้วยการพิจารณา. จิตไม่ฟุ้งซ่านเหมือนอุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน), หรือการห้ามความฟุ้งซ่าน ชื่อว่า อวิกเขปะ (ความไม่ฟุ้งซ่าน).

၁၃၅-၁၄၂. သီလမေဝ ပုနပ္ပုနံ အာသေဝိယမာနံ လောကိယံ လောကုတ္တရမ္ပိ သီလံ ပရိပူရေတီတိ ‘‘သီလပရိပူရဏတော’’တိ ဝုတ္တံ. သီလဿ သမ္ပဒါတိ ကာရဏသီလမ္ပိ ဖလသီလမ္ပိ သမ္ပန္နသမုဒါယဿ ဧကဒေသဝသေန ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ‘‘ကတမေ စ ထပတိ အကုသလာ သီလာ? အကုသလံ ကာယကမ္မံ အကုသလံ ဝစီကမ္မံ ပါပကော အာဇီဝေါ’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၆၄) ဝုတ္တတ္တာ သဗ္ဗမ္ပိ ကုသလာကုသလံ ‘‘သီလ’’န္တိ ဂဟေတွာ တတ္ထ ကုသလသီလံ နိဒ္ဓါရေတွာ ‘‘သီလသမ္ပဒါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

๑๓๕-๑๔๒. ศีลนั่นแหละ เมื่อเสพอยู่บ่อยๆ ย่อมยังศีลทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระให้บริบูรณ์ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะความบริบูรณ์แห่งศีล”. ความถึงพร้อมแห่งศีล คือ ศีลที่เป็นเหตุและศีลที่เป็นผล ก็ถูกกล่าวโดยส่วนหนึ่งของหมู่ที่ถึงพร้อม. อีกอย่างหนึ่ง เพราะมีการกล่าวไว้ว่า “คฤหบดี ศีลอกุศลเป็นไฉน? อกุศลกรรมทางกาย อกุศลกรรมทางวาจา อาชีวะชั่ว” (ม.อุ. 2.264) จึงถือเอาทั้งกุศลและอกุศลทั้งหมดว่า “ศีล” แล้วกำหนดเอาเฉพาะกุศลศีลในนั้น จึงกล่าวว่า “สีลสัมปทา” (ความถึงพร้อมแห่งศีล). พึงทราบว่า ทิฏฐิสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งทิฏฐิ) ก็เป็นอย่างนี้.

ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ခေါ ပန ယထာဒိဋ္ဌိဿ စ ပဓာနန္တိ ကမ္မဿကတဉာဏာဒိသင်္ခါတာ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ စေဝါတိ ပဋိပါဋိယာ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ခေါ ပနာတိ စ ပဒဒွယဿ သမာနတ္တာ ပညာ. ယထာဒိဋ္ဌိဿာတိ နိဗ္ဗတ္တိတပ္ပကာရဒိဋ္ဌိဿ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗပဓာနာနုရူပဒိဋ္ဌိဿ ဝါ ယထာဒိဋ္ဌိပဝတ္တကိရိယဿ ဝါ. သံဝေဂေါတိ သဟောတ္တပ္ပံ ဉာဏံ, ဩတ္တပ္ပမေဝ ဝါ. သမတ္တံ တုဿနံ တိတ္တိ [Pg.58] သန္တုဋ္ဌိ, နတ္ထိ ဧတဿ သန္တုဋ္ဌီတိ အသန္တုဋ္ဌိ, အသန္တုဋ္ဌိဿ ဘာဝေါ အသန္တုဋ္ဌိတာ. ဝီရိယပ္ပဝါဟေ ပဝတ္တမာနေ အန္တရာ ဧဝ ပဋိဂမနံ နိဝတ္တနံ ပဋိဝါနံ, တံ အဿ အတ္ထီတိ ပဋိဝါနီ, န ပဋိဝါနီ အပ္ပဋိဝါနီ, တဿ ဘာဝေါ အပ္ပဋိဝါနိတာ. ဝိမုစ္စနံ နာမ အာရမ္မဏေ အဓိမုတ္တတာ ကိလေသေဟိ သဗ္ဗသင်္ခါရေဟိ စ နိဿဋတာ စ. ပဋိသန္ဓိဝသေနာတိ ကိလေသာနံ တံတံမဂ္ဂဝဇ္ဈာနံ ဥပ္ပန္နမဂ္ဂေ ခန္ဓသန္တာနေ ပုန သံဒဟနဝသေန. အနုပ္ပာဒဘူတေတိ တံတံဖလေ. အနုပ္ပာဒပရိယောသာနေတိ အနုပ္ပာဒကရော မဂ္ဂေါ အနုပ္ပာဒေါ, တဿ ပရိယောသာနေ.

อนึ่ง ทิฏฐิวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งทิฏฐิ) เป็นประธานของผู้มีทิฏฐิอย่างนั้น คือ ทิฏฐิวิสุทธิที่นับเนื่องด้วยกัมมัสสกตาญาณ (ญาณว่าสัตว์มีกรรมเป็นของตน) เป็นต้น และบททั้งสองคือ “ทิฏฐิวิสุทธิ” และ “ทิฏฐิวิสุทธิแล” มีความหมายเสมอกันโดยลำดับ จึงเป็นปัญญา. คำว่า “ของผู้มีทิฏฐิอย่างนั้น” คือ ของผู้มีทิฏฐิที่เกิดขึ้นแล้วอย่างนั้น หรือของผู้มีทิฏฐิที่สมควรแก่ประธานที่พึงให้เกิดขึ้น หรือของผู้มีการกระทำที่ดำเนินไปตามทิฏฐิ. สังเวคะ (ความสลดใจ) คือ ญาณที่ประกอบด้วยโอตตัปปะ (ความละอายต่อบาป) หรือโอตตัปปะนั่นเอง. ความยินดี ความอิ่ม ความพอใจที่สมบูรณ์ ชื่อว่า สันตุฏฐิ (ความสันโดษ), ความไม่สันโดษ เพราะไม่มีความสันโดษนี้ ชื่อว่า อสันตุฏฐิ (ความไม่สันโดษ), ภาวะของความไม่สันโดษ ชื่อว่า อสันตุฏฐิตา (ความเป็นผู้ไม่สันโดษ). การถอยกลับ การหยุดยั้งในระหว่างที่กระแสแห่งวิริยะกำลังดำเนินไป ชื่อว่า ปฏิวานะ (การถอยกลับ), ผู้มีการถอยกลับนั้น ชื่อว่า ปฏิวานี, ผู้ไม่ถอยกลับ ชื่อว่า อัปปฏิวานี, ภาวะของผู้ไม่ถอยกลับ ชื่อว่า อัปปฏิวานิตา (ความเป็นผู้ไม่ถอยกลับ). วิมุจจนะ (ความหลุดพ้น) คือ ความน้อมใจไปในอารมณ์ และความหลุดพ้นจากกิเลสและสังขารทั้งปวง. โดยความเป็นปฏิสนธิ คือ โดยการเชื่อมต่อกิเลสที่พึงละด้วยมรรคต่างๆ เข้ากับขันธสันดานอีกครั้งในมรรคที่เกิดขึ้นแล้ว. คำว่า “เป็นผู้ไม่เกิดขึ้น” คือ ในผลนั้นๆ. คำว่า “ในที่สุดแห่งความไม่เกิดขึ้น” คือ มรรคที่กระทำความไม่เกิดขึ้น ชื่อว่า อนุปปาทะ (ความไม่เกิดขึ้น), ในที่สุดแห่งอนุปปาทะนั้น.

သုတ္တန္တိကဒုကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายบทมาติกาหมวด 2 แห่งสุตตันตะ จบแล้ว.

ဒုကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายบทมาติกาหมวด 2 จบแล้ว.

ကာမာဝစရကုသလပဒဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายการจำแนกบทกุศลในกามภูมิ.

၁. ‘‘ယေ ဝါ ပန…ပေ… အရူပိနော ဓမ္မာ’’တိ ဣဒံ ‘‘ဖဿော ဟောတီ’’တိ ဧဝမာဒိကံ ဝိယ န ဝိသုံ ‘‘တေပိ ဟောန္တီ’’တိ ဟောတိ-သဒ္ဒေန သမ္ဗန္ဓံ ကတွာ ဝုတ္တံ, ဥဒ္ဒိဋ္ဌာဝသေသေ စ ပန ဂဟေတွာ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ’’တိ အပ္ပေတုံ ဝုတ္တန္တိ အပ္ပနာယ အဝရောဓိတံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ နိဒ္ဒေသေပိ ဧတဿ ပဒဘာဇနီယံ န ဝုတ္တန္တိ. သရူပေန ပန အဒဿိတတ္တာ ‘‘အတ္ထီ’’တိ ဝတွာ ဒုတိယေန ဟောတိ-သဒ္ဒေန သမ္ဗန္ဓော နိဒ္ဒေသော စ န ကတော, သင်္ခေပေန ပန ဥဒ္ဒိသိတွာ သင်္ခေပေနေဝ ယေ ဝါ ပန ဓမ္မာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာတိ ဧတဿ ဓမ္မဿ ဥဒ္ဒေသေ အဝရောဓော ယုတ္တော. ဓမ္မနိဒ္ဒေသေ စ နိဒ္ဒေသာဝသာနေ ဝုတ္တဿာတိ.

๑. คำว่า "เย วา ปน...เป... อรูปิโน ธัมมา" นี้ ไม่ได้ตรัสไว้โดยแยกต่างหากว่า "ธรรมเหล่านั้นก็มี" (เตปิ โหนติ) โดยทำความสัมพันธ์กับ "โหติ-สัททะ" (คำว่า โหติ) เหมือนคำว่า "ผัสโส โหติ" (ผัสสะย่อมมี) เป็นต้น แต่ทรงรวบรวมธรรมที่เหลือจากที่ระบุไว้แล้ว (คือ เย วา ปน) เข้าไว้ด้วยกัน เพื่อให้จบลงว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล" (อิเม ธัมมา กุสลา) จึงถูกรวมเข้าไว้ในการสรุป (อัปปนา) ด้วยเหตุนี้ ในนิเทศจึงไม่ได้ตรัสปทภาชนีย์ของบทนี้ไว้ แต่เพราะไม่ได้แสดงโดยสภาวะของตน (สรูปะ) จึงไม่ได้ทรงทำความสัมพันธ์กับ "โหติ-สัททะ" ตัวที่สอง และไม่ได้ทรงทำนิเทศโดยละเอียด โดยตรัสว่า "อัตถิ" (มีอยู่) แต่ทรงระบุไว้โดยย่อแล้ว และทรงแสดง "เย วา ปน ธัมมา" โดยย่อแล้ว ดังนั้น การรวมธรรมนี้ไว้ในอุเทศจึงสมควร และการรวมไว้ในธรรมนิเทศที่ตรัสไว้ในตอนท้ายของนิเทศนั้น (เป็นความเห็นของเรา)

ပုစ္ဆာပရိစ္ဆေဒဝစနေနေဝ ပုစ္ဆာဘာဝေ ဝိညာတေ ပုစ္ဆာဝိသေသဉာပနတ္ထံ အာဟ ‘‘အယံ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ’’တိ. ပဉ္စဝိဓာ ဟီတိ မဟာနိဒ္ဒေသေ (မဟာနိ. ၁၅၀; စူဠနိ. ပုဏ္ဏကမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၁၂; မေတ္တဂူမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၁၈) အာဂတာ ပုစ္ဆာ ဒဿေတိ. လက္ခဏန္တိ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတော ယော ကောစိ သဘာဝေါ. အညာတန္တိ ယေန ကေနစိ ဉာဏေန အညာတဘာဝံ အာဟ. အဒိဋ္ဌန္တိ ဒဿနဘူတေန ဉာဏေန ပစ္စက္ခံ ဝိယ အဒိဋ္ဌတံ. အတုလိတန္တိ ‘‘ဧတ္တကံ ဣဒ’’န္တိ တုလာဘူတာယ ပညာယ အတုလိတတံ. အတီရိတန္တိ တီရဏဘူတာယ ပညာယ အကတဉာဏကိရိယာသမာပနတံ. အဝိဘူတန္တိ ဉာဏဿ အပါကဋဘာဝံ[Pg.59]. အဝိဘာဝိတန္တိ ဉာဏေန အပါကဋီကတဘာဝံ. အဒိဋ္ဌံ ဇောတီယတိ ဧတာယာတိ အဒိဋ္ဌဇောတနာ. အနုမတိယာ ပုစ္ဆာ အနုမတိပုစ္ဆာ. ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိပုစ္ဆာယ ဟိ ‘‘ကာ တုမှာကံ အနုမတီ’’တိ အနုမတိ ပုစ္ဆိတာ ဟောတိ. ကထေတုကမျတာတိ ကထေတုကမျတာယ.

เมื่อทราบความเป็นคำถามด้วยคำระบุขอบเขตของคำถาม (ปุจฉาปริจเฉท) แล้ว เพื่อให้ทราบความพิเศษของคำถาม จึงตรัสว่า "นี่คือ กเถตุกัมยตาปุจฉา" (คำถามที่ประสงค์จะแสดง) ด้วยบทว่า "ปัญจวิธา หิ" ทรงแสดงคำถามที่มาในมหานิเทศ "ลักษณะ" คือ สภาวะใดๆ ที่ประสงค์จะรู้ ด้วยบทว่า "อัญญาตะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ถูกรู้ด้วยญาณใดๆ ด้วยบทว่า "อทิฏฐะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ถูกเห็นด้วยญาณที่เป็นเครื่องเห็นประดุจการเห็นต่อหน้า (ปัจจักษ์) ด้วยบทว่า "อตุลิตะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ถูกชั่ง (พิจารณา) ด้วยปัญญาที่เป็นประดุจตราชูว่า "สิ่งนี้มีประมาณเท่านี้" ด้วยบทว่า "อตีริตะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ทำให้การทำกิจของญาณที่เป็นเครื่องวินิจฉัยสำเร็จลง ด้วยบทว่า "อวิภูตะ" ตรัสถึงความไม่ปรากฏชัดแก่ญาณ ด้วยบทว่า "อวิภาวิตะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ถูกทำให้ปรากฏชัดด้วยญาณ "อทิฏฐโชตนา" คือ คำถามที่ทำให้สภาพที่ยังไม่ถูกเห็นปรากฏขึ้น "อนุมติปุจฉา" คือ คำถามเพื่อขอความเห็น เพราะในคำถามว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน" เป็นต้น ทรงถามความเห็นว่า "ความเห็นของพวกเธอเป็นอย่างไร" "กเถตุกัมยตา" คือ ด้วยความประสงค์จะแสดง

ပဘေဒတော ဓမ္မာနံ ဒေသနန္တိ မာတိကာဒေသနံ အာဟ. တတ္ထ ဟိ ပုရတော ကုသလာဒိကေ ပဘေဒေ ဝတွာ ပစ္ဆတော ဓမ္မာ ဝုတ္တာတိ ‘‘ပဘေဒဝန္တဒဿနတ္ထ’’န္တိ နိဒ္ဒေသံ အာဟ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – မာတိကာယ သဝိသေသနာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ, တေ စ ဝိသေသိတဗ္ဗတ္တာ ပဓာနာ, ပဓာနဉ္စ ဣတိကတ္တဗ္ဗတာယ ယုဇ္ဇတီတိ ဓမ္မာနမေဝ ပဓာနာနံ ပုစ္ဆိတဗ္ဗတာ ဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗတာ စ ဟောတိ, တသ္မာ တေ ပုစ္ဆိတဗ္ဗေ ဒဿေတုံ ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တံ, တေ ပန ဝိသေသဝန္တော ပုစ္ဆိတာတိ ဒဿေတုံ ပုန ‘‘ကုသလာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဧဝံ ပဘေဒဝန္တဒဿနတ္ထံ အယံ ပဒါနုက္ကမော ကတောတိ. ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ’’တိ ဝိဿဇ္ဇနေပိ ဧဝမေဝ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ‘‘ပဘေဒတော ဓမ္မာနံ ဒေသနံ ဒီပေတွာ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဣမသ္မိဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. အနေကပ္ပဘေဒါ ဒေသေတဗ္ဗာတိ သမ္ဗန္ဓော. တသ္မာတိ အဝေါဟာရဒေသနတော ဓမ္မာနမေဝ ဒေသေတဗ္ဗတ္တာ တေသဉ္စ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏာဝဟနတော ပဘေဒဝန္တာနံ ဒေသေတဗ္ဗတ္တာ ‘‘ကုသလာ…ပေ… ဒီပေတွာ’’တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော. ဧဝမေဝ ဟိ ယထာဝုတ္တဒီပနဿ ဟေတုံ သကာရဏံ ပကာသေတုံ ပုန ‘‘ဓမ္မာယေဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ. ဓမ္မာတိ သာမညမတ္တဝစနေန သမူဟာဒိဃနဝသေန ဧကတ္တဂ္ဂဟဏံ ဟောတီတိ ဧကတ္တဝိနိဗ္ဘောဂကရဏံ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂဉာဏံ အာဝဟတိ ပဘေဒဒေသနာ, တထာ ကုသလာဒိဓမ္မာနံ အဗျာကတာဒိအတ္ထာနဉ္စ ဒီပနတော ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါဒိဉာဏဉ္စ အာဝဟတိ. ‘‘ပဘေဒဝန္တဒဿနတ္ထ’’န္တိ ဧတံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဣဒါနိ ယေ တေနာ’’တိအာဒိမာဟ. ပဘေဒ…ပေ… ယုဇ္ဇတိ ဣတိကတ္တဗ္ဗတာယုတ္တဿ ဝိသေသနတ္တာ. အထ ဝါ ဥဒ္ဒေသော ဓမ္မပ္ပဓာနော, ပုစ္ဆာ သံသယိတပ္ပဓာနာ, န စ ဓမ္မဘာဝေါ သံသယိတော, ကုသလာဒိဘေဒေါ ပန သံသယိတောတိ နိစ္ဆိတသံသယိတဝသေနာယံ ပဒါနုက္ကမော ကတော.

ด้วยคำว่า "การแสดงธรรมโดยประเภท" (ปเภทโต ธัมมานัง เทสนา) จึงตรัสถึงมาติกาเทศนา เพราะในมาติกาเทศนานั้น ทรงแสดงประเภทมีกุศลเป็นต้นไว้ข้างหน้า แล้วจึงตรัสคำว่า "ธัมมา" ไว้ข้างหลัง ด้วยบทว่า "เพื่อแสดงธรรมที่มีประเภท" (ปเภทวันตทัสสนัตถัง) จึงตรัสถึงนิเทศ (หรือปทภาชนีย์) อธิบายว่า ในมาติกาได้ตรัสธรรมที่มีวิเสสนะ (บทขยาย) ไว้ ธรรมเหล่านั้นเป็นประธานเพราะเป็นวิเสสยะ (บทที่ถูกขยาย) และธรรมที่เป็นประธานย่อมสมควรแก่ความเป็นสิ่งที่ควรทำอย่างนี้ (อิติกัตตัพพตา - คือการถามและการตอบ) ดังนั้น ความเป็นสิ่งที่ควรถูกถามและควรถูกตอบจึงมีแก่ธรรมที่เป็นประธานเท่านั้น เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงธรรมที่ควรถูกถามเหล่านั้น จึงตรัสว่า "กตเม ธัมมา" แต่เพื่อแสดงว่าธรรมเหล่านั้นที่มีวิเสสนะถูกถาม จึงตรัสซ้ำว่า "กุสลา" ลำดับบทนี้จึงถูกจัดทำขึ้นเพื่อแสดงธรรมที่มีประเภทด้วยประการฉะนี้ แม้ในการตอบว่า "อิเม ธัมมา กุสลา" ก็พึงทำการประกอบ (โยชนา) เช่นเดียวกัน เพื่ออธิบายความหมายของบทว่า "แสดงการแสดงธรรมโดยประเภท..." จึงตรัสคำว่า "อิมัสสมิญหิ" เป็นต้น มีความสัมพันธ์ว่า "ธรรมมีประเภทมากมายควรถูกแสดง" เพราะฉะนั้น จึงมีความสัมพันธ์กับบทว่า "กุสลา...เป... ทีเปตวา" เพราะเป็นการแสดงที่ไม่ใช่โวหารเทศนา (ไม่ใช่สุตตันตเทศนา) และเพราะธรรม (ปรมัตถ์) เท่านั้นที่ควรถูกแสดง และเพราะธรรมเหล่านั้นนำมาซึ่งฆนวินิพโภคญาณและปฏิสัมภิทาญาณ จึงควรแสดงธรรมที่มีประเภท เพื่อแสดงเหตุพร้อมด้วยปัจจัยของการแสดงตามที่กล่าวมาแล้ว จึงตรัสซ้ำว่า "ธัมมา เอว" เป็นต้น ด้วยคำว่า "ธัมมา" ซึ่งเป็นเพียงคำสามัญ ย่อมมีการยึดถือความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันด้วยอำนาจแห่งความหนาแน่นมีกลุ่มก้อน (สมูหฆนะ) เป็นต้น ดังนั้น การแสดงประเภทจึงนำมาซึ่งฆนวินิพโภคญาณซึ่งเป็นการทำลายความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน อีกทั้งยังนำมาซึ่งธรรมปฏิสัมภิทาญาณเป็นต้น เพราะเป็นการแสดงธรรมมีกุศลเป็นต้น (เหตุ) และอรรถมีอัพยากฤตเป็นต้น (ผล) เพื่ออธิบายบทว่า "เพื่อแสดงธรรมที่มีประเภท" จึงตรัสคำว่า "อิทานิ เย เตน" เป็นต้น เพราะความเป็นวิเสสนะของธรรมที่สมควรแก่ความเป็นสิ่งที่ควรทำอย่างนี้ เมื่อแสดงธรรมที่มีประเภทไว้ก่อน หรือเมื่อแสดงประเภทในภายหลัง ย่อมสมควร อีกนัยหนึ่ง อุเทศ (มาติกา) มีธรรมเป็นประธาน ปัญหา (คำถาม) มีสิ่งที่สงสัยเป็นประธาน และความเป็นธรรมไม่เป็นที่สงสัย แต่ประเภทมีกุศลเป็นต้นเป็นที่สงสัย ลำดับบทนี้จึงถูกจัดทำขึ้นด้วยอำนาจแห่งสิ่งที่ตัดสินแล้ว (ธรรม) และสิ่งที่สงสัย (กุศลเป็นต้น)

ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ဝစနေ. ကိမတ္ထမာဟ ဘဂဝါတိ တံ ဒဿေတုံ အာဟ ‘‘သမယေ နိဒ္ဒိသိ စိတ္တ’’န္တိ. ပရိယောသာနေတိ သမယေ စိတ္တနိဒ္ဒေသဿ ‘‘ယသ္မိံ…ပေ… အာရဗ္ဘာ’’တိ ဧတဿ ပရိယောသာနေ. တသ္မိံ သမယေတိ တသ္မိံ စိတ္တုပ္ပာဒသမယေ[Pg.60]. စိတ္တေန သမယံ နိယမေတွာန အထ ပစ္ဆာ ဗောဓေတုန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဝိဇ္ဇမာနေပိ ဘောဇနဂမနာဒိသမယနာနတ္တေ သမဝါယာဒိနာနတ္တေ စ ယထာဝုတ္တစိတ္တနိယမိတာ ဝိသေသိတာ အညသ္မိံ သမယေ ယထာဓိပ္ပေတာနံ ဖဿာဒီနံ အဘာဝါ စိတ္တနိယမိတေ သမယေ ဖဿာဒယော ဗောဓေတုံ ဝိသေသနမေဝ တာဝ စိတ္တံ ဒဿေတုံ သမယေ စိတ္တံ နိဒ္ဒိသီတိ အတ္ထော. ဝိသေသိတဗ္ဗောပိ ဟိ သမယော အတ္တနော ဥပကာရတ္ထံ ဝိသေသနဘာဝံ အာပဇ္ဇတိ, ဝိသေသနဘူတဉ္စ စိတ္တံ တဒုပကာရတ္ထံ ဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝန္တိ. သန္တတိဃနာဒီနံ အယံ ဝိသေသော – ပုရိမပစ္ဆိမာနံ နိရန္တရတာယ ဧကီဘူတာနမိဝ ပဝတ္တိ သန္တတိဃနတာ, တထာ ဖဿာဒီနံ ဧကသမူဟဝသေန ဒုဗ္ဗိညေယျကိစ္စဘေဒဝသေန ဧကာရမ္မဏတာဝသေန စ ဧကီဘူတာနမိဝ ပဝတ္တိ သမူဟာဒိဃနတာတိ.

คำว่า "เอตถะ" คือ ในพระดำรัสนี้ เพื่อแสดงว่าพระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ยัสสมิง สะมะเย..." ด้วยวัตถุประสงค์ใด จึงตรัสว่า "ทรงแสดงจิตในสมัย" (สะมะเย นิททิสิ จิตตัง) "ปริโยสาเน" คือ ในตอนท้ายของนิเทศแห่งจิตในสมัยว่า "ยัสสมิง...เป... อารัพภา" "ตัสสมิง สะมะเย" คือ ในสมัยที่จิตเกิดขึ้นนั้น มีความสัมพันธ์ว่า "กำหนดสมัยด้วยจิตแล้ว เพื่อให้ทราบในภายหลัง" แม้จะมีความต่างกันของสมัยมีการกินและการไปเป็นต้น และความต่างกันของสมวายะ (การประชุมกันของเหตุปัจจัย) เป็นต้น แต่เพราะไม่มีธรรมมีผัสสะเป็นต้นตามที่ประสงค์ในสมัยอื่นนอกจากสมัยที่ถูกกำหนดด้วยจิตตามที่กล่าวมา เพื่อให้ทราบธรรมมีผัสสะเป็นต้นในสมัยที่ถูกกำหนดด้วยจิตนั้น จึงทรงแสดงจิตซึ่งเป็นเพียงวิเสสนะก่อน เพื่อแสดงจิตในสมัย (ที่เป็นวิเสสยะ) อธิบายว่า แม้สมัยที่เป็นวิเสสยะ (บทที่ถูกขยาย) ก็ถึงความเป็นวิเสสนะ (บทขยาย) เพื่อประโยชน์แก่ตน และจิตที่เป็นวิเสสนะ ก็ถึงความเป็นวิเสสยะ เพื่อประโยชน์แก่สมัยนั้น ความต่างกันของสันตติฆนะเป็นต้นนี้คือ การเกิดขึ้นของจิตดวงก่อนและดวงหลังที่ไม่มีระหว่างคั่นประดุจเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เรียกว่า สันตติฆนะ อีกทั้งการเกิดขึ้นของธรรมมีผัสสะเป็นต้น โดยความเป็นกลุ่มก้อนเดียวกัน โดยความต่างแห่งกิจที่รู้ได้ยาก และโดยความเป็นอารมณ์เดียวกัน ประดุจเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เรียกว่า สมูหาทิฆนะ

ကာလဉ္စ သမယဉ္စာတိ ယုတ္တကာလဉ္စ ပစ္စယသာမဂ္ဂိဉ္စ. ခဏောတိ ဩကာသော. တထာဂတုပ္ပာဒါဒိကော ဟိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ ဩကာသော တပ္ပစ္စယပဋိလာဘဟေတုတ္တာ. ခဏော ဧဝ စ သမယော. ယော ‘‘ခဏော’’တိ စ ‘‘သမယော’’တိ စ ဝုစ္စတိ, သော ဧကောဝါတိ အတ္ထော. မဟာသမယောတိ မဟာသမူဟော. သမယောပိ ခေါတိ သိက္ခာပရိပူရဏဿ ဟေတုပိ. သမယပ္ပဝါဒကေတိ ဒိဋ္ဌိပ္ပဝါဒကေ. တတ္ထ ဟိ နိသိန္နာ တိတ္ထိယာ အတ္တနော အတ္တနော သမယံ ပဝဒန္တီတိ. အတ္ထာဘိသမယာတိ ဟိတပဋိလာဘာ. အဘိသမေတဗ္ဗောတိ အဘိသမယော, အဘိသမယော အတ္ထော အဘိသမယဋ္ဌောတိ ပီဠနာဒီနိ အဘိသမိတဗ္ဗဘာဝေန ဧကီဘာဝံ ဥပနေတွာ ဝုတ္တာနိ, အဘိသမယဿ ဝါ ပဋိဝေဓဿ ဝိသယဘူတော အတ္ထော အဘိသမယဋ္ဌောတိ တာနေဝ တထာ ဧကတ္တေန ဝုတ္တာနိ. တတ္ထ ပီဠနံ ဒုက္ခသစ္စဿ တံသမင်္ဂိနော ဟိံ သနံ အဝိပ္ဖာရိကတာကရဏံ. သန္တာပေါ ဒုက္ခဒုက္ခတာဒိဘာဝေန သန္တာပနံ ပရိဒဟနံ.

"กาลและสมยะ" หมายถึง เวลาที่เหมาะสมและความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัย "ขณะ" หมายถึง โอกาส จริงอยู่ การอุบัติขึ้นของพระตถาคตเป็นต้น เป็นโอกาสแห่งมรรคพรหมจรรย์ เพราะเป็นเหตุแห่งการได้ซึ่งปัจจัยนั้น ขณะนั่นเองชื่อว่าสมยะ โอกาสใดที่เรียกว่า "ขณะ" และเรียกว่า "สมยะ" โอกาสนั้นเป็นอันเดียวกัน นี้เป็นอรรถ "มหาสมยะ" หมายถึง หมู่ใหญ่ "สมยะ" ก็เป็นเหตุแห่งการบำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์ด้วย "สมยัปปวาทกะ" หมายถึง ในที่ที่กล่าวซึ่งทิฏฐิ (ความเห็น) โดยต่าง ๆ จริงอยู่ พวกเดียรถีย์ที่นั่งอยู่ในอารามของมัลลิกา ย่อมกล่าวซึ่งทิฏฐิของตน ๆ โดยต่าง ๆ "อัตถาภิสมัย" หมายถึง เพราะได้ซึ่งประโยชน์ "อภิสมัย" คือสิ่งที่พึงแทงตลอด อภิสมัยอรรถคืออรรถที่พึงแทงตลอด เช่น ปีฬนะ (การบีบคั้น) เป็นต้น ซึ่งกล่าวไว้โดยนำเข้าสู่ความเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นสภาพที่พึงแทงตลอด หรืออภิสมัยอรรถคืออรรถที่เป็นอารมณ์แห่งญาณที่แทงตลอด อรรถเหล่านั้นนั่นแลกล่าวไว้ด้วยความเป็นอันเดียวกันอย่างนั้น ในอรรถเหล่านั้น "ปีฬนะ" คือการเบียดเบียนผู้ประกอบด้วยทุกขสัจ และการกระทำซึ่งความเป็นสภาพที่ไม่แผ่ไป "สันตาปะ" คือการยังให้เร่าร้อนอย่างแรงและการเผารอบด้วยความเป็นทุกขทุกขตาเป็นต้น

‘‘ဣဓာ’’တိ ဝစနံ အကုသလေသု အဗျာကတေသု စ ကေသုစိ ခဏဿ အသမ္ဘဝတော. နနု ကုသလာနဉ္စ နဝမေန ခဏေန ဝိနာ ဥပ္ပတ္တိ ဟောတီတိ? နော န ဟောတိ, န ပန နဝမော ဧဝ ခဏော, စတုစက္ကာနိပိ ခဏောတိ ဝုတ္တာနိ. သဗ္ဗန္တိမေန ပရိစ္ဆေဒေန အတ္တသမ္မာပဏိဓိခဏမန္တရေန နတ္ထိ ကုသလဿ ဥပ္ပတ္တီတိ ခဏော ဣဓ ဂဟိတော. ဣန္ဒြိယဝိသယမနသိကာရာဓီနံ ဝိညာဏန္တိ ဧဝမာဒိ သာဓာရဏဖလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နဝမောတိ အဋ္ဌက္ခဏေ ဥပါဒါယ ဝုတ္တံ. စတုစက္ကံ ဝတ္တတီတိ ပုန ပတိရူပဒေသဝါသာဒိသမ္ပတ္တိ စတုစက္ကံ ဝိပရိဝတ္တတီတိ [Pg.61] အတ္ထော. ဩကာသဘူတာနီတိ အတ္တနော နိဗ္ဗတ္တိယာ ‘‘ဣဒါနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တု ကုသလာနီ’’တိ အနုမတိဒါနံ ဝိယ ဘူတာနိ.

คำว่า "ในที่นี้" (อิทะ) เพราะขณะไม่พึงมีในอกุศลและอัพยากฤตบางอย่าง กุศลย่อมเกิดขึ้นได้โดยปราศจากขณะที่ ๙ มิใช่หรือ? ไม่ใช่ว่าจะไม่เกิดขึ้น แต่ขณะไม่ใช่เพียงขณะที่ ๙ เท่านั้น แม้จักร ๔ อย่างก็ถูกเรียกว่าขณะ ด้วยการกำหนดที่สุดทั้งหมด การเกิดขึ้นแห่งกุศลย่อมไม่มีเว้นขณะแห่งอัตตสัมมาปณิธิ เพราะเหตุนั้น ขณะจึงถูกถือเอาในที่นี้ พึงเห็นวิญญาณอันมีอินทรีย์ อารมณ์ มนสิการเป็นต้นเป็นของอาศัย เป็นผลร่วมกันอย่างนี้เป็นต้น คำว่า "ที่ ๙" กล่าวไว้โดยอ้างอิงอักขณะ ๘ "จักร ๔ ย่อมหมุนไป" หมายถึง อีกครั้งหนึ่ง จักร ๔ แห่งสมบัติคือการอยู่ในปฏิรูปประเทศเป็นต้น ย่อมหมุนเวียนไป "เป็นโอกาส" หมายถึง เป็นประดุจการอนุญาตเพื่อการเกิดขึ้นของตนว่า "บัดนี้ กุศลทั้งหลายจงเกิดขึ้นเถิด"

စိတ္တကာလောတိ ဓမ္မေနေဝ သတာ ကာလော ဝိသေသိတော, န တဿ ပဝတ္တိတ္ထ ပဝတ္တိဿတိ ပဝတ္တတီတိ ဧတေန အဝတ္ထာဝိသေသေန, နာပိ တဿ ဝိဇာနနကိစ္စေန, တသ္မာ ဧဝံဝိဓေ ဓမ္မေ ဥပါဒါယ ပညတ္တောတိ ဝုတ္တော. ကမပ္ပဝတ္တာ ဝိသေသာ ဧဝ ပဋိပါဋီတိ ဗီဇဘာဝေါ စ ပဋိပါဋီတိ ဝတ္တုမရဟတီတိ ဣမိနာဓိပ္ပာယေန ‘‘ဗီဇကာလောတိ ဓမ္မပဋိပါဋိံ ဥပါဒါယ ပညတ္တော’’တိ အာဟ. ဓမ္မပဋိပါဋိံ ဝါတိ အဋ္ဌကလာပဓမ္မေ သန္ဓာယာဟ. သဉ္စိတာ ဝိယ ဂယှမာနကာလာ ဧဝ ကာလသဉ္စယော, ယထာ ဝါ တထာ ဝါ ကာလောတိ ဧကံ သဘာဝံ ဂဟေတွာ အဘိနိဝေသံ ကရောန္တဿ တဒဘိနိဝေသနိသေဓနတ္ထံ ‘‘သော ပနေသ သဘာဝတော အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ပညတ္တိမတ္တကော’’တိ အာဟ. ဉတွာ ဝိညေယျောတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣတရော ပန ဟေတူတိ ဧသ သမယော ပစ္စယောဝ ဝိညေယျော. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ အဓိကာရေ န ဟေတုဟေတု သာဓာရဏဟေတု စာတိ အတ္ထော. သမဝါယော ပစ္စယသာမဂ္ဂီ, ဟေတု ပန ဧကေကော ပစ္စယောတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ အနေကပစ္စယဒဿနေန တံတံဒွါရိကာနံ ကုသလာနဉ္စ တပ္ပစ္စယတံ ဒဿေတိ.

ในบทว่า "จิตตกาล" กาลถูกทำให้พิเศษด้วยธรรมคือจิตที่ปรากฏอยู่เท่านั้น ไม่ได้ถูกทำให้พิเศษด้วยลักษณะพิเศษแห่งภาวะของจิตนั้นว่า "เคยเกิดขึ้นแล้ว" "จักเกิดขึ้น" "กำลังเกิดขึ้น" และไม่ได้ถูกทำให้พิเศษด้วยกิจคือการรู้ของจิตนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "บัญญัติไว้โดยอ้างอิงธรรมที่มีลักษณะเช่นนี้" ลักษณะพิเศษที่เกิดขึ้นตามลำดับนั่นเองเป็นลำดับ ด้วยอัธยาศัยนี้ว่า "ความเป็นเมล็ดพืชก็ควรกล่าวว่าเป็นลำดับ" จึงกล่าวว่า "พืชกาลบัญญัติไว้โดยอ้างอิงธรรมปฏิปาฏิ" คำว่า "ธรรมปฏิปาฏิ" กล่าวไว้โดยอ้างอิงอัฏฐกะกะลาปธรรม กาลที่ถูกถือเอาประดุจถูกรวมกันนั่นเองชื่อว่ากาลสัญจยะ เพื่อห้ามความยึดมั่นของผู้กระทำอภินิเวสโดยถือเอาสภาวะอันหนึ่งว่า "กาล" ไม่ว่าจะเป็นอย่างไรก็ตาม จึงกล่าวว่า "แต่กาลนั้นเป็นเพียงบัญญัติ เพราะไม่มีอยู่โดยสภาวะ" "รู้แล้วพึงรู้" นี้เป็นความสัมพันธ์แห่งบท แต่สมยะนี้คือเหตุอื่น พึงรู้ว่าเป็นปัจจัยเท่านั้น ในที่นี้ (ในการแสดงอรรถแห่งสมยะนี้) ไม่ใช่เหตุที่เป็นเหตุและสาธารณเหตุ นี้เป็นอรรถ สมวายะคือความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัย แต่เหตุคือปัจจัยแต่ละอย่าง ความพิเศษของสมวายะและเหตุเหล่านั้น พึงทราบ ด้วยการแสดงปัจจัยหลายอย่างของจักขุวิญญาณเป็นต้น ย่อมแสดงความเป็นปัจจัยของกุศลที่เกิดในทวารนั้น ๆ

ပရိဂ္ဂဟော ကတော အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ. ဧကကာရဏဝါဒေါတိ ပကတိကာရဏဝါဒေါ, ဣဿရကာရဏဝါဒေါ ဝါ. အညမညာပေက္ခောတိ အဝယဝါနံ အညမညာပေက္ခတာယ သမုဒါယော ဝုတ္တော. အပေက္ခာ စ ယာဝ သဟာယကာရဏသမာဂမော န ဟောတိ, တာဝ ဖလဿ အနိပ္ဖာဒနံ သမာဂမေ နိပ္ဖာဒနသမတ္ထဿ နိပ္ဖာဒနဉ္စ. သမာဂမော စ ယေသု ယုဇ္ဇမာနေသု နိဗျာပါရေသုပိ ဖလဿ ပဝတ္တိ, တေသံ သဗ္ဘာဝေါတိ.

การถือเอาถูกกระทำโดยพระอรรถกถาจารย์ "เอกการณวาทะ" หมายถึง วาทะที่ถือว่าปรกติเป็นเหตุ หรือวาทะที่ถือว่าพระอิศวรเป็นเหตุ "อัญญมัญญเปกขะ" หมายถึง หมู่ถูกกล่าวไว้ด้วยความเป็นสภาพที่ส่วนประกอบทั้งหลายอาศัยซึ่งกันและกัน และอเปกขาคือตราบใดที่การรวมกันของเหตุที่เป็นสหายยังไม่เกิดขึ้น ตราบนั้นการยังผลให้เกิดขึ้นไม่ได้ และการยังผลให้เกิดขึ้นได้ของเหตุส่วนประกอบที่สามารถยังผลให้เกิดขึ้นได้เมื่อมีการรวมกัน และสมาคมคือความเป็นสภาพที่มีอยู่จริงของเหตุเหล่านั้น เมื่อเหตุเหล่านั้นประกอบกัน แม้จะไม่มีการกระทำเพื่อยังผลให้เกิด ผลก็ย่อมเกิดขึ้น

အသာမဂ္ဂီ…ပေ… ပတ္တိတောတိ စက္ခုရူပါလောကမနသိကာရာနံ အသမဝေတာနံ စက္ခုဝိညာဏဿ အဟေတုဘာဝေ သတိ သမဝေတာနဉ္စ တံသဘာဝါဝိနိဝတ္တိတော ဟေတုဘာဝါနာပတ္တိတောတိ အတ္ထော. န ဟိ သဘာဝန္တရံ အညေန သဟိတံ သဘာဝန္တရံ ဟောတီတိ. ဧကသ္မိန္တိ အန္ဓသတေ ဧကေကသ္မိံ အန္ဓေတိ အဓိပ္ပာယော. အညထာ ယထာရုတဝသေန အတ္ထေ ဂယှမာနေ ဧကဿ အန္ဓဿ ဒဿနာသမတ္ထတာ သဗ္ဗေသမ္ပိ န ဟောတိ, နာပိ ဧကဿ အသမတ္ထတာယ သဗ္ဗေသမ္ပိ အသမတ္ထတာ ဝုတ္တာ, ကိန္တု သဗ္ဗေသံ ဝိသုံ အသမတ္ထတာယ ဧဝါတိ ဥပမာဝစနံ န ယုဇ္ဇေယျ, နာပိ ဥပမောပမိတဗ္ဗသမ္ဗန္ဓော. န [Pg.62] ဟိ ဥပမိတဗ္ဗေသု စက္ခာဒီသု ဧကဿ အသမတ္ထတာယ သဗ္ဗေသမ္ပိ အသမတ္ထတာ ဝုတ္တာ, ကိန္တု သဗ္ဗေသံ ဝိသုံ အသမတ္ထတာယ သဟိတာနံ အသမတ္ထတာတိ. အန္ဓသတံ ပဿတီတိ စ အန္ဓသတံ သဟိတံ ပဿတီတိ အဓိပ္ပာယော အညထာ ဝုတ္တနယေန ဥပမိတဗ္ဗာသမာနတာပတ္တိတော. သာဓာ…ပေ… ဌိတဘာဝေါတိ ယေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု ဖလပ္ပဝတ္တိ တေသံ သမောဓာနေ, ယထာ ပဝတ္တမာနေသု တေသု ဖလပ္ပဝတ္တိ, တထာ ပဝတ္တိမာဟ. န ယေသံ ကေသဉ္စိ အနေကေသံ သမောဓာနမတ္တံ သာမဂ္ဂီ. န ဟိ သဒ္ဒဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗသမောဓာနံ စက္ခုဝိညာဏဿ, ကဋ္ဌကပါလပါသာဏသမောဓာနံ ဝါ သောတဝိညာဏဿ ဟေတူတိ. တန္တိ တံ ဒဿနံ. အသာ…ပေ… သိဒ္ဓေါတိ နာယမတ္ထော သာဓေတဗ္ဗော ဝိသုံ အဟေတူနံ စက္ခာဒီနံ သဟိတာနံ ဟေတုဘာဝဿ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓတ္တာတိ အတ္ထော. န ဟိ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓေ ယုတ္တိမဂ္ဂနံ ယုတ္တန္တိ.

ในบทว่า "อสามัคคี...ถึงแล้ว" หมายถึง เมื่อจักขุปสาท รูป แสงสว่าง มนสิการ ที่ไม่พร้อมเพรียงกัน ไม่เป็นเหตุแห่งจักขุวิญญาณ และเพราะไม่กลับจากสภาพที่ไม่เป็นเหตุนั้นของสิ่งที่พร้อมเพรียงกัน จึงไม่ถึงความเป็นเหตุ นี้เป็นอรรถ จริงอยู่ สภาวะอื่นที่ประกอบกับสภาวะอื่น ย่อมไม่เป็นสภาวะอื่น ในบทว่า "ในคนตาบอดร้อยคน คนตาบอดแต่ละคน" นี้เป็นอัธยาศัยของพระอรรถกถาจารย์ หากถือเอาอรรถตามที่กล่าวไว้โดยตรง การไม่สามารถเห็นของคนตาบอดคนเดียว ย่อมไม่เป็นของคนตาบอดทั้งหมด และไม่ได้กล่าวถึงการไม่สามารถเห็นของคนตาบอดทั้งหมดด้วยการไม่สามารถเห็นของคนตาบอดคนเดียว แต่เพราะการไม่สามารถเห็นของแต่ละคนต่างหากนั่นเอง คำอุปมานั้นย่อมไม่สมควร และความสัมพันธ์ระหว่างอุปมาและอุปไมยก็ไม่เกิดขึ้น จริงอยู่ ในอุปไมยคือจักขุเป็นต้น ไม่ได้กล่าวถึงการไม่สามารถยังจักขุวิญญาณให้เกิดขึ้นได้ของธรรมทั้งหมดด้วยการไม่สามารถยังจักขุวิญญาณให้เกิดขึ้นได้ของธรรมแต่ละอย่าง แต่กล่าวถึงการไม่สามารถยังจักขุวิญญาณให้เกิดขึ้นได้ของธรรมที่ประกอบกันด้วยการไม่สามารถยังจักขุวิญญาณให้เกิดขึ้นได้ของจักขุเป็นต้นทั้งหมดต่างหาก และในบทว่า "คนตาบอดร้อยคนย่อมเห็น" นี้เป็นอัธยาศัยว่า "คนตาบอดร้อยคนรวมกันย่อมไม่เห็น" หากเป็นอย่างอื่น ย่อมถึงความเป็นสภาพที่ไม่เหมือนกับอุปไมยด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว ในบทว่า "สาธา...ฐิตภาโว" หมายถึง การเกิดขึ้นของผลเมื่อเหตุเหล่านั้นมีอยู่ ในการรวมกันของเหตุเหล่านั้น สังคหกาจารย์กล่าวถึงการเกิดขึ้นอย่างนั้น เมื่อเหตุเหล่านั้นดำเนินไป ผลย่อมเกิดขึ้น การรวมกันของปัจจัยหลายอย่างที่ไม่จำกัด ไม่ใช่สามัคคี จริงอยู่ การรวมกันของสัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์ โผฏฐัพพารมณ์ ย่อมไม่เป็นเหตุแห่งจักขุวิญญาณ หรือการรวมกันของท่อนไม้ เศษหม้อ หิน ย่อมไม่เป็นเหตุแห่งโสตวิญญาณ บทว่า "ตํ" คือการเห็นนั้น ในบทว่า "อสา...สำเร็จแล้ว" อรรถนี้ไม่พึงทำให้สำเร็จด้วยเหตุผล เพราะความเป็นเหตุของจักขุเป็นต้นที่ไม่เป็นเหตุต่างหาก แต่เมื่อประกอบกันแล้ว เป็นสิ่งที่สำเร็จด้วยประจักษ์ นี้เป็นอรรถ จริงอยู่ การแสวงหาเหตุผลในสิ่งที่สำเร็จด้วยประจักษ์ ย่อมไม่สมควร

မနုဿတ္တာဒီနံ ခဏာဝယဝါနံ သာမဂ္ဂီ ခဏသာမဂ္ဂီ, တံ ဝိနာ သော နဝမစက္ကသမ္ပတ္တိသင်္ခါတော ခဏော နတ္ထိ. သာ ဧဝ ဟိ ခဏသာမဂ္ဂီ သော ခဏောတိ အတ္ထော. ခဏ…ပေ… ဒီပေတိ အတ္တနော ဒုလ္လဘတာယာတိ အတ္ထော. ခဏတ္ထော ဝါ သမယသဒ္ဒေါ ခဏသင်္ခါတော သမယောတိ ဝုတ္တော. သော ယသ္မိံ ဒုလ္လဘေ ခဏေ သတီတိ ဣမဿတ္ထဿ ဝိဘာဝနဝသေန တဒါယတ္တာယ ကုသလုပ္ပတ္တိယာ ဒုလ္လဘဘာဝံ ဒီပေတိ. ဧတေနုပါယေန သမဝါယ…ပေ… ဝုတ္တိံ ဒီပေတီတိ ဧတ္ထ ဣတော ပရေသု စ ယောဇနာ တဿ တဿ တံတံဒီပနေ ကာတဗ္ဗာ.

การรวมกันของส่วนประกอบแห่งขณะมีมนุสสัตตะเป็นต้น เรียกว่า ขณสามัคคี (ความพร้อมเพรียงแห่งขณะ) ปราศจากขณสามัคคีนั้น ขณะที่เรียกว่าความถึงพร้อมแห่งจักร ๔ อันเป็นขณะที่ ๙ ย่อมไม่มี แท้จริง ขณสามัคคีนั้นนั่นแหละ คือขณะนั้น ดังนี้เป็นอรรถ บทว่า ขณ...เป...ย่อมแสดงความเป็นของที่หาได้ยากของตน ดังนี้เป็นอรรถ หรือว่า สมยศัพท์ที่มีความหมายว่าขณะ ถูกกล่าวว่า สมยะที่ชื่อว่าขณะ สมยศัพท์นั้น ย่อมแสดงความเป็นของที่หาได้ยากแห่งการเกิดขึ้นของกุศลที่อาศัยขณะนั้น ด้วยอำนาจการทำให้แจ่มแจ้งซึ่งอรรถนี้ว่า 'เมื่อขณะที่หาได้ยากนั้นมีอยู่' ด้วยอุบายนี้ การประกอบความในบทว่า 'ย่อมแสดงความเป็นไป...เป...ด้วยสมวายะ' และในบทที่เหลือจากนี้ พึงกระทำในการแสดงอรรถพิเศษนั้นๆ ของสมยะนั้นๆ

တဿ ပုရိသဿာတိ ‘‘သေယျထာပိ ဘိက္ခဝေ စတ္တာရော ဒဠှဓမ္မာ ဓနုဂ္ဂဟာ သိက္ခိတာ ကတဟတ္ထာ ကတုပါသနာ စတုဒ္ဒိသာ ဌိတာ အဿု, အထ ပုရိသော အာဂစ္ဆေယျ ‘အဟံ ဣမေသံ…ပေ… ကတုပါသနာနံ ကဏ္ဍေ ခိတ္တေ ခိတ္တေ အပ္ပတိဋ္ဌိတေ ပထဝိယံ ဂဟေတွာ အာဟရိဿာမီ’’’တိ (သံ. နိ. ၂.၂၂၈) ဧဝံ ဝုတ္တဇဝနပုရိသဿ. တာဝ ပရိတ္တကောတိ ဂမနဿာဒါနံ ဒေဝပုတ္တာနံ ဟေဋ္ဌုပရိယာယေန ပဋိမုခံ ဓာဝန္တာနံ သိရသိ ပါဒေ စ ဗဒ္ဓခုရဓာရာသန္နိပါတတော စ ပရိတ္တတရော ကာလော. ကာလသင်္ခါတော သမယော စိတ္တပရိစ္ဆိန္နော ဝုစ္စမာနော တေနေဝ ပရိစ္ဆေဒကစိတ္တေန ‘‘ဧဝံ ပရိတ္တော အဟ’’န္တိ အတ္တနော ပရိတ္တတံ ဒီပေတိ. ယထာ စာဟံ, ဧဝံ သဗ္ဗော ကုသလစိတ္တပ္ပဝတ္တိကာလောတိ တဿ ပရိတ္တတံ ဒီပေတိ. သဒ္ဒဿ ဒီပနာ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

บทว่า ตัสสะ ปุริสัสสะ (ของบุรุษนั้น) หมายถึงบุรุษผู้รวดเร็วตามที่ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนายธนูผู้มีธนูอันมั่นคง ๔ คน ผู้ฝึกหัดมาดีแล้ว ผู้เชี่ยวชาญมือ ผู้ผ่านการฝึกซ้อมมาแล้ว ยืนอยู่ในทิศทั้ง ๔ ลำดับนั้น มีบุรุษคนหนึ่งมากล่าวว่า เราจักรับลูกศรที่นายธนูผู้มีธนูอันมั่นคง...เป...ผู้ผ่านการฝึกซ้อมมาแล้วเหล่านี้ ยิงไปแล้วๆ ก่อนที่จะตกถึงพื้นดิน แล้วนำมาให้' (สํ. นิ. 2.228) กาลนั้นสั้นยิ่งกว่ากาลที่คมมีดโกนซึ่งผูกไว้ที่ศีรษะและเท้าของเหล่าเทพบุตรผู้ยินดีในการวิ่ง ผู้วิ่งสวนทางกันโดยสลับล่างบนมาบรรจบกัน สมยะที่ชื่อว่ากาลซึ่งถูกกำหนดด้วยจิต เมื่อถูกกล่าวอยู่ ย่อมแสดงความสั้นของตนด้วยจิตที่เป็นตัวกำหนดนั้นเองว่า 'เราสั้นเพียงเท่านี้' และย่อมแสดงความสั้นของกาลนั้นว่า 'เราสั้นฉันใด กาลแห่งการเป็นไปของกุศลจิตทั้งหมดก็สั้นฉันนั้น' การแสดงความหมายของศัพท์พึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้ว

ပကတိဝါဒီနံ [Pg.63] မဟတော ဝိယ အဏုဝါဒီနံ ဒွိအဏုကဿ ဝိယ စ ဧကဿေဝ. ဟေတု…ပေ… ဝုတ္တိတံ ဒီပေတီတိ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိဒီပနတော တပ္ပရဘာဝါ ဟေတုသင်္ခါတဿ ပရာယတ္တဝုတ္တိဒီပနတာ ဝုတ္တာ. သတိ ပန ပစ္စယာယတ္တဘာဝေ ပစ္စယသာမဂ္ဂီအာယတ္တတာ သမဝါယသင်္ခါတေန ဒီပိယတီတိ အတပ္ပရဘာဝတော တဿ တံဒီပနတာ န ဝုတ္တာ. အနေန သမယေန ကတ္တုဘူတေန, အနေန သမယေန ဝါ ကရဏဘူတေန ဘဂဝတာ ပဋိသေဓိတောတိ အတ္ထော. ဧသ နယော ပုရိမာသု ဒီပနာသု.

เหมือนกับมหา (สติปัญญา) ของพวกปรกติวาที และเหมือนกับทวิอณุกะของพวกอณุวาที ซึ่งเป็นสิ่งเดียวเท่านั้น บทว่า เหตุ...เป...ย่อมแสดงความเป็นไปนั้น เพราะการแสดงความเป็นไปที่อาศัยปัจจัย และเพราะความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ (มีความสำคัญยิ่ง) ในการแสดงความเป็นไปที่อาศัยปัจจัยนั้น จึงกล่าวถึงการแสดงความเป็นไปที่อาศัยปัจจัยอื่นของสมยะที่ชื่อว่าเหตุ แต่เมื่อความเป็นไปที่อาศัยปัจจัยมีอยู่ ความเป็นไปที่อาศัยความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัย ย่อมถูกแสดงด้วยสมยะที่ชื่อว่าสมวายะ เพราะเหตุนั้น การแสดงความเป็นไปที่อาศัยปัจจัยอื่นนั้นของสมยะนั้นจึงไม่ถูกกล่าว เพราะความเป็นผู้ไม่ยิ่งใหญ่ (ไม่มีความสำคัญยิ่ง) ในการแสดงนั้น ด้วยสมยะนี้ที่เป็นกัตตุการก หรือด้วยสมยะนี้ที่เป็นกรณการก พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ นัยนี้พึงทราบในคำอธิบายก่อนๆ

အဓိကရဏဝသေနာတိ အာဓာရဝသေန. ဧတ္ထာတိ ကာလသမူဟသင်္ခါတေ သမယေ ဂဟိတေတိ အတ္ထော. ကာလောပိ ဟိ စိတ္တပရိစ္ဆိန္နော သဘာဝတော အဝိဇ္ဇမာနောပိ အာဓာရဘာဝေနေဝ သညာတော ‘‘အဓိကရဏ’’န္တိ ဝုတ္တော တံခဏပ္ပဝတ္တာနံ တတော ပုဗ္ဗေ ပရတော စ အဘာဝါ. ဘာဝေါတိ ကိရိယာ. ကိရိယာယ ကိရိယန္တရလက္ခဏံ ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏံ. ယထာ ဂါဝီသု ဒုယှမာနာသု ဂတော, ဒုဒ္ဓါသု အာဂတောတိ ဒေါဟနကိရိယာ ဂမနကိရိယာယ လက္ခဏံ ဟောတိ, ဧဝမိဟာပိ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ တသ္မိံ သမယေ’’တိ စ ဝုတ္တေ သတီတိ အယမတ္ထော ဝိညာယမာနော ဧဝ ဟောတိ အညကိရိယာသမ္ဗန္ဓာဘာဝေန ပဒတ္ထဿ သတ္တာဝိရဟာဘာဝတောတိ သမယဿ သတ္တာကိရိယာယ စိတ္တုပ္ပာဒကိရိယာ ဖဿာဒိဘဝနကိရိယာ စ လက္ခီယတီတိ ဥဘယတ္ထ သမယသဒ္ဒေ ဘုမ္မနိဒ္ဒေသော ကတော လက္ခဏဘူတဘာဝယုတ္တောတိ.

บทว่า อธิกรณวเสนะ (โดยอำนาจแห่งอธิกรณ์) หมายถึงโดยอำนาจแห่งที่ตั้ง บทว่า เอตถะ (ในที่นี้) หมายถึงเมื่อสมยะที่ชื่อว่ากาลและสมูหะถูกถือเอาแล้ว แท้จริง กาลที่ถูกกำหนดด้วยจิต แม้ไม่มีอยู่โดยสภาวะ ก็ถูกกำหนดว่าเป็นอธิกรณ์ด้วยความเป็นที่ตั้งนั่นเอง เพราะธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในขณะนั้น ย่อมไม่มีก่อนและหลังขณะนั้น บทว่า ภาโว (ความเป็น) คือกิริยา การที่กิริยาหนึ่งเป็นเครื่องหมายของอีกกิริยาหนึ่ง เรียกว่า ภาเวนภาวลักขณะ เหมือนอย่างในตัวอย่างว่า 'เมื่อแม่โคทั้งหลายกำลังถูกรีด เขาก็ไป, เมื่อแม่โคทั้งหลายถูกรีดเสร็จแล้ว เขาก็มา' กิริยาการรีดนมเป็นเครื่องหมายของกิริยาการไป ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น เมื่อกล่าวว่า 'ในสมัยใด ในสมัยนั้น' อรรถว่า 'มีอยู่' (สติ) นี้ ย่อมเป็นที่รู้ได้เอง เพราะไม่มีความเกี่ยวข้องกับกิริยาอื่น และเพราะไม่มีการปราศจากกิริยา 'มีอยู่' (สัตตา) ของเนื้อความแห่งบท ดังนั้น กิริยาการเกิดขึ้นแห่งจิต และกิริยาการเกิดขึ้นแห่งผัสสะเป็นต้น ย่อมถูกหมายรู้ด้วยกิริยา 'มีอยู่' ของสมยะ ดังนั้น การระบุด้วยสัตตมีวิภัตติในสมยศัพท์ทั้งสองแห่ง จึงถูกกระทำโดยประกอบด้วยภาวะที่เป็นเครื่องหมาย

ဥဒ္ဒါနတောတိ ဥဒ္ဒေသတော သင်္ခေပတော. ကိလေသကာမော ဝတ္ထုကာမဘာဝံ ဘဇန္တော ကာမနီယဝသေန ဘဇတိ, န ကာမနဝသေနာတိ ကာမနဝသေန ကိလေသကာမော ဧဝ ဟောတိ, န ဝတ္ထုကာမော. ဒုဝိဓောပေသောတိ ဝစနေန ဒုဝိဓဿပိ သဟိတဿ အဝစရဏပ္ပဒေသံ သင်္ဂဏှာတိ. တေန ဝတ္ထုကာမဿေဝ ပဝတ္တိဒေသော ရူပါရူပဓာတုဒွယံ အပနီတံ ဟောတိ. နနု စ ဒုဝိဓောပိ သဟိတော ရူပါရူပဓာတူသု ပဝတ္တတိ ရူပါရူပါဝစရဓမ္မာနံ ဝတ္ထုကာမတ္တာ တဒါရမ္မဏာနံ ရူပါရူပရာဂါနဉ္စ ကိလေသကာမဘာဝသိဒ္ဓိတောတိ? တံ န, ဗဟလကိလေသဿ ကာမရာဂဿ ကိလေသကာမဘာဝေန ဣဓ သင်္ဂဟိတတ္တာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ရူပါရူပဓာတူသု ပဝတ္တမာနေသု ကာမာဝစရဓမ္မေသု နိကန္တိ ဣဓ န သင်္ဂဟိတာ သုခုမတ္တာ. ‘‘ဥဒ္ဒါနတော ဒွေ ကာမာ’’တိ သဗ္ဗကာမေ ဥဒ္ဒိသိတွာပိ ဟိ ‘‘ဒုဝိဓောပေသော’’တိ ဧတ္ထ တဒေကဒေသဘူတာ အညမညသဟိတတာပရိစ္ဆိန္နာ ကာမရာဂတဗ္ဗတ္ထုကဓမ္မာဝ သင်္ဂဟိတာတိ, နိရဝသေသော [Pg.64] ဝါ ကိလေသကာမော ကာမရာဂေါ ကာမတဏှာရူပတဏှာအရူပတဏှာနိရောဓတဏှာဘေဒေါ ဣဓ ပဝတ္တတီတိ အနဝသေသပ္ပဝတ္တိတံ သန္ဓာယ ‘‘ဒုဝိဓောပေသော’’တိ ဝုတ္တံ, ဝတ္ထုကာမောပိ စ အပ္ပကော ဣဓာပိ န ဝတ္တတိ ရူပါရူပါဝစရဝိပါကမတ္တော, တထာပိ ပရိပုဏ္ဏဝတ္ထုကာမတ္တာ ကာမာဝစရဓမ္မာဝ ဣဓ ဂဟိတာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ သသတ္ထာဝစရောပမာ ယုတ္တာ ဟောတိ. ‘‘ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိ (ဓ. သ. ၁၆၃; ဝိဘ. ၆၂၅) ဧတ္ထ ရူပဘဝေါ ဥတ္တရပဒလောပံ ကတွာ ‘‘ရူပ’’န္တိ ဝုတ္တော, ဧဝမိဓာပိ ဥတ္တရပဒလောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အညထာ ဟိ စိတ္တံ ကာမာဝစရာဝစရန္တိ ဝုစ္စေယျာတိ. အာရမ္မဏကရဏဝသေနာတိအာဒိကေ ‘‘ကာမော’’တိ သဗ္ဗံ တဏှမာဟ, တသ္မာ ‘‘ကာမဉ္စေသာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, ‘‘ကာမေ အဝစာရေတီတိ ကာမာဝစာရ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ စာ-သဒ္ဒဿ ရဿတ္တံ ကတံ.

บทว่า อุทฺทานโต (โดยอุททาน) หมายถึงโดยอุทเทส โดยสังเขป กิเลสกามเมื่อเข้าถึงความเป็นวัตถุกาม ย่อมเข้าถึงโดยความเป็นสิ่งที่น่าใคร่ ไม่ใช่โดยความเป็นผู้ใคร่ ดังนั้น โดยความเป็นผู้ใคร่ กิเลสกามเท่านั้นย่อมเป็นกาม ไม่ใช่วัตถุกาม ด้วยคำว่า 'ทุวิธเปโส' (กามแม้นี้ก็มี ๒ อย่าง) ย่อมรวบรวมเอาภูมิที่เป็นที่ท่องเที่ยวไปของกามทั้งสองที่ประกอบกัน ด้วยเหตุนั้น ภูมิทั้งสองคือรูปธาตุและอรูปธาตุ ซึ่งเป็นที่เกิดของวัตถุกามเท่านั้น จึงถูกยกเว้น ก็กามทั้งสองที่ประกอบกัน ย่อมเป็นไปในรูปธาตุและอรูปธาตุไม่ใช่หรือ? เพราะรูปาวจรธรรมและอรูปาวจรธรรมเป็นวัตถุกาม และเพราะรูปราคะและอรูปราคะที่มีธรรมเหล่านั้นเป็นอารมณ์ สำเร็จเป็นกิเลสกามไม่ใช่หรือ? ข้อนั้นไม่จริง เพราะกามราคะซึ่งเป็นกิเลสอย่างหยาบ ถูกรวบรวมไว้ในที่นี้โดยความเป็นกิเลสกาม และเมื่อเป็นเช่นนี้ ความยินดีในกามาวจรธรรมที่เกิดขึ้นในรูปธาตุและอรูปธาตุ จึงไม่ถูกรวบรวมไว้ในที่นี้ เพราะมีความละเอียดอ่อน แท้จริง แม้จะกล่าวถึงกามทั้งหมดโดยสังเขปในบทว่า 'อุททานโต ทเว กามา' (กามสองอย่างโดยอุททาน) แต่ในบทว่า 'ทุวิธเปโส' นี้ กามราคะและธรรมที่เป็นวัตถุของกามราคะนั้น ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของกามเหล่านั้น และถูกกำหนดด้วยความเป็นสิ่งที่ประกอบกันและกันเท่านั้น จึงถูกรวบรวมไว้ หรือว่า กิเลสกามที่ไม่มีส่วนเหลือ คือ กามราคะ กามตัณหา รูปตัณหา อรูปตัณหา และนิโรธตัณหา ย่อมเป็นไปในกามภพนี้ ดังนั้น จึงกล่าวคำว่า 'ทุวิธเปโส' โดยมุ่งหมายถึงความเป็นไปโดยไม่เหลือเศษ และวัตถุกามเพียงเล็กน้อย คือ รูปาวจรวิบากและอรูปาวจรวิบาก ก็ไม่เป็นไปในกามภพนี้เช่นกัน ถึงกระนั้น กามาวจรธรรมเท่านั้นก็ถูกรวบรวมไว้ในที่นี้ เพราะความเป็นวัตถุกามที่สมบูรณ์ และเมื่อเป็นเช่นนี้ อุปมาที่เกี่ยวกับเขตของตน (สสัตถาวจโรปมา) จึงเหมาะสม ในบทว่า 'ย่อมเจริญมรรคเพื่อการอุบัติในรูปภพ' (ธ. ส. 163; วิภงฺค. 625) บทว่า รูปภวะ ถูกกล่าวว่า 'รูป' โดยการลบอุตตรบท (บทหลัง) ฉันใด ในที่นี้ก็พึงเห็นการลบอุตตรบทฉันนั้น เพราะถ้าไม่เป็นเช่นนั้น จิตก็จะถูกกล่าวว่า 'กามาวจราวจร' ในบทว่า 'โดยอำนาจแห่งอารมณ์และกรณะ' เป็นต้น ศัพท์ว่า 'กามะ' หมายถึงตัณหาทั้งหมด ดังนั้น จึงกล่าวคำว่า 'กามญฺเจส' เป็นต้น และเมื่อควรกล่าวว่า 'กามาวจร' เพราะ 'ย่อมยังกามให้ท่องเที่ยวไป' ก็ได้มีการทำสระ อา ใน จา-ศัพท์ ให้เป็นรัสสะ

ရုဠှိသဒ္ဒေနာတိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တေသု ရုဠှေန သဒ္ဒေန, ဉာဏသမ္ပယုတ္တေသု ဝါ ပဝတ္တိတွာ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကတာယ တံသဒိသေသု ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တေသု ရုဠှေန သဒ္ဒေန. အထ ဝါ ကိဉ္စိ နိမိတ္တံ ဂဟေတွာ သတိပိ အညသ္မိံ တံနိမိတ္တယုတ္တေ ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ဝိသယေ သမ္မုတိယာ စိရကာလတာဝသေန နိမိတ္တဝိရဟေပိ ပဝတ္တိ ရုဠှိ နာမ ယထာ ‘‘မဟိယံ သေတီတိ မဟိံသော, ဂစ္ဆန္တီတိ ဂါဝေါ’’တိ, ဧဝံ ကုသလသဒ္ဒဿပိ ရုဠှိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပညာနိဒ္ဒေသေ ‘‘ကောသလ္လ’’န္တိ အဘိဓမ္မေ (ဓ. သ. ၁၆) ဝုတ္တံ, တဿ စ ဘာဝါ ကုသလသဒ္ဒပ္ပဝတ္တီတိ ကောသလ္လယောဂါ ကုသလန္တိ အယံ အဘိဓမ္မပရိယာယော ဟောတိ. ကုသလန္တိ ကုသလဘာဝံ အာဟ.

คำว่า "รุฬหีสัททะ" (ศัพท์ที่ใช้โดยรุฬหี) หมายถึง ด้วยศัพท์ที่ปรากฏเด่นชัดในจิตที่เป็นกุศลประกอบด้วยปัญญา หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยศัพท์ที่ถูกนำมาใช้โดยอุปมาในจิตที่ไม่ประกอบด้วยปัญญาซึ่งคล้ายกับจิตประกอบด้วยปัญญา เพราะเป็นผลวิบากที่ไม่มีโทษและเป็นสุข หลังจากที่เกิดขึ้นในจิตประกอบด้วยปัญญาแล้ว อีกนัยหนึ่ง การที่ศัพท์ใดศัพท์หนึ่งเกิดขึ้นโดยอาศัยนิมิต (เหตุแห่งการเกิดของศัพท์) บางอย่าง แล้วแม้ในอรรถอื่นที่ประกอบด้วยนิมิตนั้น หรือแม้ในอรรถเดิมที่ปราศจากนิมิตนั้น ก็ยังคงใช้ศัพท์นั้นได้โดยสมมติเพราะความที่กาลเวลาล่วงเลยไปนาน เรียกว่า "รุฬหี" เช่น "ผู้ที่นอนบนพื้นดิน" จึงเรียกว่า "มหิงสะ" (ควาย) "ผู้ที่ไป" จึงเรียกว่า "คาวะ" (โค) ฉันใด แม้ศัพท์ว่า "กุสละ" ก็พึงทราบว่ามีภาวะเป็นรุฬหีฉันนั้น ในปัญญาณิเทศ พระอภิธรรมได้กล่าวไว้ว่า "โกสัลละ" (ความฉลาด) และเพราะความมีอยู่ของโกสัลละนั้น การเกิดขึ้นของศัพท์ว่า "กุสละ" จึงเป็นไปได้ ดังนั้น "โกสัลละโยคา กุสลัง" (กุศลเพราะประกอบด้วยความฉลาด) นี้เป็นนัยแห่งพระอภิธรรม ศัพท์ว่า "กุสละ" กล่าวถึงภาวะแห่งกุศล.

ဝိပါကာဒီနံ အဝဇ္ဇပဋိပက္ခတာ နတ္ထီတိ ကုသလမေဝ အနဝဇ္ဇလက္ခဏံ ဝုတ္တံ. အနဝဇ္ဇလက္ခဏမေဝါတိ သုခဝိပါကသဘာဝဿ လက္ခဏဘာဝနိဝါရဏတ္ထံ အဝဓာရဏံ ကတံ, တံနိဝါရဏဉ္စ တဿ ပစ္စုပဋ္ဌာနတံ ဝတ္ထုကာမတာယ ကတံ. သမ္ပတ္တိအတ္ထေန ရသေန ဝေါဒါနဘာဝရသံ. ဖလဋ္ဌေန ပစ္စုပဋ္ဌာနေန ဣဋ္ဌဝိပါကပစ္စုပဋ္ဌာနံ. သဘာဝေါ ကက္ခဠာဒိဖုသနာဒိကော အသာဓာရဏော. သာမညံ သာဓာရဏော အနိစ္စာဒိသဘာဝေါ. ဣဓ စ ကုသလလက္ခဏံ သဗ္ဗကုသလသာဓာရဏသဘာဝတ္တာ သာမညံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, အကုသလာဒီဟိ အသာဓာရဏတာယ သဘာဝေါ ဝါ. ဥပဋ္ဌာနာကာရောတိ ဂဟေတဗ္ဗဘာဝေန ဉာဏဿ ဥပဋ္ဌဟနာကာရော. ဖလံ ပန အတ္တနော ကာရဏံ ပဋိစ္စ တပ္ပဋိဗိမ္ဗဘာဝေန, ပဋိမုခံ ဝါ ဥပဋ္ဌာတီတိ ပစ္စုပဋ္ဌာနံ.

เพราะวิบากเป็นต้นไม่มีความเป็นปฏิปักษ์ต่อโทษ จึงกล่าวว่ากุศลเท่านั้นมีลักษณะที่ไม่มีโทษ. การกำหนดด้วยศัพท์ "เอวะ" (เท่านั้น) ในบทว่า "อนวัชชลักขณะเมวะ" (มีลักษณะที่ไม่มีโทษเท่านั้น) นั้น กระทำไปเพื่อห้ามความเป็นลักษณะของภาวะแห่งสุขวิบาก และการห้ามนั้นก็กระทำไปเพราะความประสงค์จะกล่าวถึงความเป็นปัจจุปัฏฐานของสุขวิบากนั้น. ด้วยรสที่มีอรรถว่าความสำเร็จ จึงมีรสคือภาวะแห่งความบริสุทธิ์. ด้วยปัจจุปัฏฐานที่มีอรรถว่าผล จึงมีปัจจุปัฏฐานคืออิฏฐวิบาก (ผลที่น่าปรารถนา). สภาวะคือความแข็งกระด้างเป็นต้น และการสัมผัสเป็นต้น ซึ่งไม่ทั่วไป (กับสิ่งอื่น). สามัญญะคือภาวะที่ไม่เที่ยงเป็นต้น ซึ่งทั่วไป (กับสิ่งอื่น). ในที่นี้ ลักษณะของกุศลพึงเห็นว่าเป็นสามัญญลักษณะ เพราะเป็นสภาวะที่ทั่วไปแก่กุศลทั้งปวง หรือเป็นสภาวลักษณะเพราะไม่ทั่วไปกับอกุศลเป็นต้น. "อุปัฏฐานาการะ" (อาการปรากฏ) คืออาการที่ปรากฏแก่ญาณโดยภาวะที่พึงยึดถือได้. ส่วนผลนั้น เรียกว่า "ปัจจุปัฏฐานะ" เพราะอาศัยเหตุของตนแล้วปรากฏเป็นเงาของเหตุนั้น หรือปรากฏตรงหน้า.

ဝိဇာနာတီတိ [Pg.65] သညာပညာကိစ္စဝိသိဋ္ဌံ ဝိသယဂ္ဂဟဏံ အာဟ. သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏတ္တာ ယတ္ထ ယတ္ထ ယထာ ယထာ အတ္ထော လဗ္ဘတိ, တတ္ထ တတ္ထ တထာ တထာ ဂဟေတဗ္ဗောတိ. ယံ အာသေဝနပစ္စယဘာဝေန စိနောတိ, ယဉ္စ ကမ္မုနာ အဘိသင်္ခတတ္တာ စိတံ, တံ တထာ ‘‘စိတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယံ ပန တထာ န ဟောတိ, တံ ပရိတ္တကိရိယဒွယံ အန္တိမဇဝနဉ္စ လဗ္ဘမာနစိန္တနဝိစိတ္တတာဒိဝသေန ‘‘စိတ္တ’’န္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဟသိတုပ္ပာဒေါ ပန အညဇဝနဂတိကောဝ. စိတ္တာနံ ပနာတိ ဝိစိတြာနန္တိ အတ္ထော. တဒန္တောဂဓတ္တာ ဟိ သမုဒါယဝေါဟာရေန အဝယဝေါပိ ‘‘စိတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ ယထာ ပဗ္ဗတနဒီသမုဒ္ဒါဒိဧကဒေသေသု ဒိဋ္ဌေသု ပဗ္ဗတာဒယော ဒိဋ္ဌာတိ ဝုစ္စန္တီတိ. စရဏံ နာမ ဂဟေတွာ စရိတဗ္ဗစိတ္တပဋော. ရူပါနီတိ ဗိမ္ဗာနိ.

บทว่า "วิชานาติ" (ย่อมรู้แจ้ง) กล่าวถึงการรับอารมณ์ที่พิเศษกว่ากิจของสัญญา (การจำได้) และปัญญา (การรู้ชัด). เพราะเป็นธรรมที่ทั่วไปแก่จิตทั้งปวง ในจิตใดๆ อรรถใดๆ พึงได้ด้วยอาการใดๆ ในจิตนั้นๆ อรรถนั้นๆ ก็พึงถือเอาด้วยอาการนั้นๆ. จิตใดที่สั่งสมด้วยอาเสวนปัจจัย (ปัจจัยคือการเสพคุ้น) และวิบากจิตใดที่ถูกกรรมปรุงแต่งแล้ว จิตนั้นเรียกว่า "จิตตะ" (จิต) ด้วยอาการนั้น. ส่วนจิตใดที่ไม่เป็นเช่นนั้น จิตที่เป็นกามาวจรกิริยา ๒ ดวง และชวนะสุดท้าย พึงทราบว่าเป็น "จิตตะ" ด้วยอำนาจแห่งความวิจิตรของการคิดที่พึงได้เป็นต้น. ส่วนหสิตุปปาทจิต (จิตที่ทำให้เกิดการยิ้ม) นั้น มีคติเหมือนชวนะอื่นๆ. บทว่า "จิตตานัง ปะนะ" (ส่วนจิตทั้งหลาย) มีอรรถว่า "วิจิตร" (หลากหลาย). เพราะเป็นส่วนหนึ่งของจิตเหล่านั้น แม้ส่วนย่อยก็เรียกว่า "จิตตะ" ด้วยโวหารรวมกัน เหมือนเมื่อเห็นส่วนหนึ่งของภูเขา แม่น้ำ มหาสมุทรเป็นต้น ก็กล่าวว่า "เห็นภูเขาเป็นต้น" ฉันนั้น. "จะระณะ" (จรณะ) คือแผ่นภาพที่ถือเที่ยวไป. "รูปานิ" (รูปทั้งหลาย) คือภาพ.

အဇ္ဈတ္တိကန္တိ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓံ ဝဒတိ. စိတ္တကတမေဝါတိ စိတ္တဿ မူလကာရဏတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကမ္မဿ ဟေတံ စိတ္တံ ကာရဏန္တိ. တံ ပန အတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ကာယကမ္မာဒိဘေဒ’’န္တိအာဒိမာဟ. လိင်္ဂနာနတ္တန္တိ သဏ္ဌာနနာနတ္တံ, ဘိန္နသဏ္ဌာနင်္ဂပစ္စင်္ဂဝတော သရီရဿ ဝါ နာနတ္တံ. ဝေါဟာရဝသေန ဣတ္ထိပုရိသာဒိဘာဝေန ဝေါဟရိတဗ္ဗေသု ပတ္ထနာဝိသေသာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တတော ကမ္မဝိသေသာ. ဧဝမိဒံ ကမ္မနာနတ္တံ ဝေါဟာရနာနတ္တတော ဟောတိ. အပါ…ပေ… ကာဒိတာတိ ဧဝမာဒီသု အာဒိ-သဒ္ဒေဟိ ဂတိယာ ဥပပတ္တိယာ အတ္တဘာဝေ လောကဓမ္မေသု စ နာနာကရဏာနိ သုတ္တာဂတာနိ သင်္ဂဏှာတိ.

บทว่า "อัชฌัตติกัง" (ภายใน) กล่าวถึงอัตภาพที่ผูกพันด้วยอินทรีย์. บทว่า "จิตตะกะตะเมวะ" (อันจิตกระทำแล้วเท่านั้น) กล่าวโดยอ้างถึงความเป็นมูลเหตุของจิต. เพราะจิตนี้เป็นเหตุของกรรม. เพื่อแสดงอรรถนั้นให้ชัดเจน จึงกล่าวบทว่า "กายกรรมเป็นต้นมีประเภทต่างๆ" เป็นต้น. "ลิงคานานัตตะ" (ความต่างกันแห่งเพศ) คือความต่างกันแห่งสัณฐาน หรือความต่างกันแห่งร่างกายที่มีอวัยวะน้อยใหญ่มีสัณฐานต่างกัน. โดยโวหาร ความปรารถนาพิเศษย่อมเกิดขึ้นในสิ่งที่พึงเรียกขานด้วยโวหารว่าเป็นหญิงเป็นชายเป็นต้น จากนั้นกรรมพิเศษย่อมเกิดขึ้น. ด้วยประการฉะนี้ ความต่างกันแห่งกรรมนี้ย่อมมีได้จากความต่างกันแห่งโวหาร. ในบทว่า "อะปา...เป...กาทิตา" เป็นต้น ด้วยศัพท์ "อาทิ" (เป็นต้น) ทั้งสี่นั้น ย่อมรวบรวมความต่างกันที่มาในพระสูตรในคติ ในอุปบัติ (ภพที่เกิดจากกรรม) ในอัตภาพ และในโลกธรรม.

ကမ္မနာနတ္တာဒိဝသေနာတိ ဧတ္ထ ကုသလာကုသလဝသေန ကမ္မနာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝိသဒိသသဘာဝတာ ဟိ နာနတ္တန္တိ. ကုသလကမ္မဿ ဒါနာဒိဝသေန ကာယသုစရိတာဒိဘာဝေန စ ပုထုတ္တံ, အကုသလကမ္မဿ စ မစ္ဆရိယာဒီဟိ ကာယဒုစ္စရိတာဒီဟိ စ ပုထုတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဗဟုပ္ပကာရတာ ဟိ ပုထုတ္တန္တိ. အန္နဒါနာဒိဝသေန ဒါနာဒီနံ ပါဏာတိပါတာဝိရတိအာဒိဝသေန ကာယသုစရိတာဒီနံ အာဝါသမစ္ဆရိယာဒိဝသေန မစ္ဆရိယာဒီနံ ပါဏာတိပါတာဒိဝသေန ကာယဒုစ္စရိတာဒီနဉ္စ ပဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧကေကဿ ဟိ ပကာရဿ ဘေဒေါ ပဘေဒေါတိ. နာနတ္တာဒီနံ ဝဝတ္ထာနံ တထာ တထာ ဝဝတ္ထိတတာ နိစ္ဆိတတာ. ဧတေနုပါယေန လိင်္ဂနာနတ္တာဒီနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ကမ္မနာနတ္တာဒီဟိ နိဗ္ဗတ္တာနိ ဟိ တာနီတိ.

ในบทว่า "กัมมะนานัตตาทิวเสนะ" (โดยอำนาจแห่งความต่างกันแห่งกรรมเป็นต้น) พึงทราบความต่างกันแห่งกรรมโดยอำนาจแห่งกุศลกรรมและอกุศลกรรม. เพราะความเป็นสภาวะที่ไม่เหมือนกันนั่นแหละคือความต่างกัน. พึงทราบความเป็นพหุ (ความมาก) ของกุศลกรรมโดยอำนาจแห่งทานเป็นต้น และโดยภาวะแห่งกายสุจริตเป็นต้น และพึงทราบความเป็นพหุของอกุศลกรรมโดยอำนาจแห่งมัจฉริยะเป็นต้น และโดยกายทุจริตเป็นต้น. เพราะความเป็นประเภทที่หลากหลายนั่นแหละคือความเป็นพหุ. พึงทราบปเภท (ความแยกย่อย) ของทานเป็นต้นโดยอำนาจแห่งการให้ข้าวเป็นต้น ของกายสุจริตเป็นต้นโดยอำนาจแห่งการงดเว้นจากการฆ่าสัตว์เป็นต้น ของมัจฉริยะเป็นต้นโดยอำนาจแห่งอาวาสมัจฉริยะเป็นต้น และของกายทุจริตเป็นต้นโดยอำนาจแห่งการฆ่าสัตว์เป็นต้น. เพราะความแยกย่อยของประเภทแต่ละอย่างนั่นแหละคือปเภท. การกำหนดความต่างกันเป็นต้น คือการกำหนดที่แน่นอนด้วยอาการอย่างนั้นๆ. ด้วยอุบายนี้ พึงทราบความต่างกันแห่งเพศเป็นต้น. เพราะสิ่งเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นจากความต่างกันแห่งกรรมเป็นต้น.

ပစ္စုပ္ပန္နဿ လိင်္ဂဿ ကမ္မတော ပဝတ္တိံ တဒနုက္ကမေန ပစ္စုပ္ပန္နကမ္မဿ နိပ္ဖတ္တိဉ္စ ဒဿေတွာ တတော အနာဂတလိင်္ဂနာနတ္တာဒိနိပ္ဖတ္တိဒဿနေန သံသာရံ ဃဋေန္တော ‘‘ကမ္မနာနာကရဏံ ပဋိစ္စာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပုရိမေန ကမ္မဝစနေန [Pg.66] အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာ, လိင်္ဂါဒိဝစနေန ဝိညာဏာဒီနိ ဘဝပရိယောသာနာနိ, ဂတိအာဒိဝစနေန ဇာတိဇရာမရဏာနိ ဂဟိတာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. တတ္ထ ဂတီတိ နိရယာဒယော ပဉ္စ ဂတိယော ဝုစ္စန္တိ, တာသံ နာနာကရဏံ အပဒါဒိဘာဝေါ. တာ ဟိ တထာ ဘိန္နာတိ. ဥပပတ္တီတိ ဂေါမဟိံသာဒိခတ္တိယာဒိစာတုမဟာရာဇိကာဒိဥပပတ္တိယော, တာသံ နာနာကရဏံ ဥစ္စာဒိတာ. ခတ္တိယော ဧဝ ဟိ ဧကစ္စော ကုလဘောဂဣဿရိယာဒီဟိ ဥစ္စော ဟောတိ, ဧကစ္စော နီစော. တေဟိ ဧဝ ဟီနတာယ ဟီနော, ပဓာနဘာဝံ နီတတာယ ပဏီတော, အဍ္ဎတာယ သုဂတော, ဒလိဒ္ဒတာယ ဒုဂ္ဂတော. ကုလဝသေန ဝါ ဥစ္စနီစတာ, ဣဿရိယဝသေန ဟီနပဏီတတာ, ဘောဂဝသေန သုဂတဒုဂ္ဂတတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏတာတိ ဩဒါတသာမာဒိဝဏ္ဏသုဒ္ဓိအသုဒ္ဓိဝသေန ဝုတ္တံ. သုဇာတဒုဇ္ဇာတတာတိ နိဂြောဓပရိမဏ္ဍလာဒိအာရောဟပရိဏာဟေဟိ လက္ခဏေဟိ ဝါ အတ္တဘာဝပရိပုဏ္ဏာပရိပုဏ္ဏဇာတတာဝသေန. သုသဏ္ဌိတဒုဿဏ္ဌိတတာတိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ သဏ္ဌာနဝသေန.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะเชื่อมโยงสังสารวัฏด้วยการแสดงการเกิดขึ้นของลักษณะปัจจุบันอันเกิดจากกรรมในอดีต และการสำเร็จของกรรมปัจจุบันโดยลำดับนั้น แสดงแล้ว จากนั้นด้วยการแสดงความสำเร็จของความแตกต่างของลักษณะในอนาคตเป็นต้น อันเกิดจากกรรมปัจจุบัน จึงตรัสว่า “เพราะอาศัยความแตกต่างแห่งกรรม” เป็นต้น (เพื่อแสดงองค์ปฏิจจสมุปบาท จึงตรัสคำว่า “ในบรรดา” เป็นต้น) ในบรรดาคำว่า กรรมและลักษณะเป็นต้นนั้น ด้วยคำว่า “กรรม” ในเบื้องต้น พึงทราบว่า อวิชชาและสังขารถูกถือเอาแล้ว ด้วยคำว่า “ลักษณะเป็นต้น” พึงทราบว่า วิญญาณเป็นต้นจนถึงภพ (องค์ปฏิจจสมุปบาท) ถูกถือเอาแล้ว และด้วยคำว่า “คติเป็นต้น” (ด้วยคำว่า “เป็นต้น” พึงถือเอาอุปปัตติเป็นต้น) พึงทราบว่า ชาติ ชรา มรณะ ถูกถือเอาแล้ว ในบรรดาคติเป็นต้นนั้น คติ 5 อย่างมีนรกเป็นต้น เรียกว่า “คติ” ความแตกต่างของคติเหล่านั้นคือการเป็นสัตว์ไม่มีเท้าเป็นต้น เพราะคติเหล่านั้นแตกต่างกันด้วยความแตกต่างของการเป็นสัตว์ไม่มีเท้าเป็นต้น อุปปัตติ (การอุบัติ) คือการอุบัติในชาติโค กระบือเป็นต้น, ชาติกษัตริย์เป็นต้น, ชาติจาตุมหาราชิกาเป็นต้น (ด้วยคำว่า โค กระบือเป็นต้น แสดงถึงชาติเทวดา) ความแตกต่างของการอุบัติเหล่านั้นคือการเป็นผู้สูงส่งเป็นต้น เพราะกษัตริย์บางคน (แม้จะเป็นกษัตริย์เหมือนกัน) ย่อมสูงส่งด้วยตระกูล โภคะ อำนาจเป็นต้น บางคนย่อมต่ำต้อย ด้วยสิ่งเหล่านั้นนั่นเอง เพราะความเป็นผู้ต่ำต้อยจึงเป็นผู้เลวทราม เพราะถูกนำไปสู่ความเป็นประธานจึงเป็นผู้ประณีต เพราะความมั่งคั่งจึงเป็นผู้ไปดี เพราะความยากจนจึงเป็นผู้ไปชั่ว หรือพึงประกอบความสูงต่ำด้วยตระกูล, ความเลวทรามประณีตด้วยอำนาจ, ความไปดีไปชั่วด้วยโภคะ คำว่า “ความเป็นผู้มีผิวพรรณดีและผิวพรรณทราม” ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งความบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ของวรรณะมีสีขาวและสีทองเป็นต้น คำว่า “ความเป็นผู้เกิดดีและเกิดชั่ว” ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการเกิดที่สมบูรณ์และไม่สมบูรณ์ของอัตภาพ ด้วยสัดส่วนและรูปร่างมีร่างกายกลมเหมือนต้นไทรเป็นต้น หรือด้วยลักษณะมีมือและเท้าเป็นต้น คำว่า “ความเป็นผู้มีสัณฐานดีและสัณฐานทราม” ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งสัณฐานของอวัยวะน้อยใหญ่

အပရမ္ပိ ဝုတ္တံ အဇ္ဈတ္တိကစိတ္တဿ ယထာဝုတ္တဿ စိတ္တကတဘာဝသာဓကံ သုတ္တံ ‘‘ကမ္မတော’’တိအာဒိ. ကမ္မဉှိ စိတ္တတော နိဗ္ဗတ္တန္တိ တတော နိပ္ဖဇ္ဇမာနံ သဗ္ဗမ္ပိ စိတ္တံ စိတ္တကတမေဝါတိ သာဓေတိ. ကမ္မနိဗ္ဗတ္တတော လိင်္ဂတော ပဝတ္တမာနလိင်္ဂသညာ မူလကာရဏတော ကမ္မတော အာသန္နကာရဏတော လိင်္ဂတော စ ပဝတ္တာ ဟောတီတိ ‘‘ကမ္မတော…ပေ… ပဝတ္တရေ’’တိ အာဟ. အထ ဝါ လိင်္ဂဉ္စ သညာ စ လိင်္ဂသညာ, တာ ယထာသင်္ချံ ကမ္မတော လိင်္ဂတော စ ပဝတ္တရေတိ အတ္ထော. သညာတော ဘေဒံ ဂစ္ဆန္တီတိ တေ ဣတ္ထိပုရိသာဒိလိင်္ဂသညာတော ဣတ္ထိပုရိသာဒိဝေါဟာရဘေဒံ ဓမ္မာ ဂစ္ဆန္တိ, တထာ တထာ ဝေါဟရိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. ဣမာယ ဂါထာယ အတီတပစ္စုပ္ပန္နဒ္ဓပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝသေန စိတ္တကတံ စိတ္တံ ဒဿိတံ.

พระสูตรที่ตรัสไว้ว่า “กรรมเป็นต้น” ซึ่งเป็นเครื่องยังความเป็นสิ่งที่จิตกระทำแล้วของผลอันวิจิตรภายในที่กล่าวมาแล้ว (คือความแตกต่างของกรรม ลักษณะ สัญญา และโวหารเป็นต้นภายใน ในคติมีเทวดา มนุษย์ นรก และสัตว์เดรัจฉานเป็นต้น) นั้น ก็มีอีก เพราะกรรมเกิดขึ้นจากจิต และผลอันวิจิตรทั้งหมดที่สำเร็จจากกรรมนั้น ก็เป็นสิ่งที่จิตกระทำแล้วเท่านั้น ย่อมยังความหมายนี้ให้สำเร็จ สัญญาที่เกิดจากลักษณะอันเกิดจากกรรม ย่อมเกิดขึ้นเพราะกรรมซึ่งเป็นมูลเหตุ และเพราะลักษณะซึ่งเป็นเหตุใกล้ชิด จึงตรัสว่า “เพราะกรรม...ย่อมเป็นไป” อีกนัยหนึ่ง ลักษณะและสัญญาเรียกว่า ลิงคสัญญา (สัญญาในลักษณะ) สิ่งเหล่านั้นย่อมเป็นไปตามลำดับเพราะกรรมและเพราะลักษณะ นี้คือความหมาย คำว่า “ย่อมถึงความแตกต่างจากสัญญา” หมายความว่า ธรรมเหล่านั้นย่อมถึงความแตกต่างแห่งโวหารมีหญิงชายเป็นต้น เพราะสัญญาในลักษณะมีหญิงชายเป็นต้น พึงเรียกขานอย่างนั้นๆ นี้คือความหมาย ด้วยคาถาบทนี้ ผลอันวิจิตรที่จิตกระทำแล้วถูกแสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งปฏิจจสมุปบาทในอดีตกาลและปัจจุบันกาล

လောကော ဧဝ ပဇာတတ္တာ ပဇာတိ ပုရိမပါဒဿ ဝိဝရဏံ ပစ္ဆိမပါဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယထာ ရထဿ အာဏိ နိဗန္ဓနာ, ဧဝံ သတ္တလောကရထဿ ကမ္မံ နိဗန္ဓနန္တိ ဥပမာသံသန္ဒနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမာယ စ ဂါထာယ အဒ္ဓဒွယဝသေန စိတ္တဿ ကမ္မဝိညာဏကတတာ ဒဿိတာ. ကိတ္တိန္တိ ပရမ္မုခါ ကိတ္တနံ ပတ္ထဋယသတံ. ပသံသန္တိ သမ္မုခါ ပသံသနံ ထုတိံ. ကမ္မနာနာကရဏန္တိ ကမ္မတော နိဗ္ဗတ္တနာနာကရဏံ ကမ္မဇေဟိ အနုမိယမာနံ ကမ္မဿေဝ ဝါ နာနာကရဏံ.

สัตว์โลกนั่นเอง เพราะเกิดโดยต่างกันด้วยกรรม จึงชื่อว่า ปชา (หมู่สัตว์) ดังนั้น พึงทราบว่า บาทสุดท้ายที่ว่า “หมู่สัตว์ย่อมเป็นไปเพราะกรรม” เป็นคำอธิบายของบาทแรกที่ว่า “โลกย่อมเป็นไปเพราะกรรม” พึงทราบการเปรียบเทียบว่า เหมือนกับสลักเพลาเป็นเครื่องผูกรัดล้อรถไม่ให้หลุดฉันใด กรรมก็เป็นเครื่องผูกรัดรถคือสัตว์โลกฉันนั้น และด้วยคาถาบทที่สองนี้ ความเป็นสิ่งที่กรรมวิญญาณกระทำแล้วของผลอันวิจิตรถูกแสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งกาลสองคืออดีตและปัจจุบัน คำว่า “กิตติ” คือการกล่าวสรรเสริญลับหลัง (ย่อมได้ซึ่งความมีชื่อเสียงแผ่ไป) คำว่า “ปสังสันติ” คือการสรรเสริญต่อหน้า (ย่อมได้ซึ่งการสรรเสริญ) คำว่า “ความแตกต่างแห่งกรรม” คือความแตกต่างของผลที่เกิดจากกรรม หรืออีกนัยหนึ่งคือความแตกต่างของกรรมนั่นเองที่พึงอนุมานได้ด้วยผลที่เกิดจากกรรม

ကမ္မဿကာတိ [Pg.67] ကမ္မသယာ. ကမ္မဿ ဒါယံ တေန ဒါတဗ္ဗံ အာဒိယန္တီတိ ကမ္မဒါယာဒါ. အဏ္ဍဇာဒီနဉ္စ ယောနီနံ ကမ္မတော နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ကမ္မမေဝ ယောနိ အတ္တဘာဝပဋိလာဘနိမိတ္တံ ဧတေသန္တိ ကမ္မယောနီ. ဗန္ဓနဋ္ဌေန ကမ္မံ ဗန္ဓု ဧတေသန္တိ ကမ္မဗန္ဓူ.

คำว่า “กรรมัสสกะ” คือมีกรรมเป็นที่อาศัย เพราะย่อมรับมรดกที่กรรมนั้นควรให้ จึงชื่อว่า “กรรมทายาท” และเพราะโยนิมีอัณฑชะเป็นต้นของสัตว์เหล่านี้ ย่อมเกิดขึ้นเพราะกรรม กรรมนั่นเองจึงเป็นโยนิ เป็นเหตุแห่งการได้อัตภาพของสัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “กรรมโยนิ” เพราะกรรมเป็นเครื่องผูกรัดสัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “กรรมพันธุ” (มีกรรมเป็นเผ่าพันธุ์)

စိတ္တဿာတိ ကမ္မဝိညာဏဿ. တဿ ပန အလဒ္ဓေါကာသတာ အညေန ကမ္မေန ပဋိဗာဟိတတ္တာ တဒဝိပစ္စနောကာသေ ပုဂ္ဂလဿ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ အပရာပရိယဝေဒနီယကမ္မဝိညာဏံ ကာလဂတိပယောဂါဒိသဟကာရီပစ္စယဝိကလတာယ အဝသေသပစ္စယဝေကလ္လံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကစ္စစိတ္တန္တိ စိတ္တေန ကတ္တဗ္ဗစိတြေန ဧကစ္စဘူတံ တေန ကတ္တဗ္ဗစိတြမာဟ.

คำว่า “จิตตัสสะ” หมายถึง กรรมวิญญาณ อนึ่ง พึงทราบว่า การที่กรรมวิญญาณนั้นไม่ได้โอกาส (ที่จะให้ผล) เป็นเพราะถูกกรรมอื่นขัดขวางไว้ และเพราะบุคคลผู้ทำกรรมนั้นไปเกิดในสถานที่ที่กรรมนั้นไม่สามารถให้ผลได้ แม้กรรมวิญญาณที่เป็นอปรปริยเวทนียกรรมที่ยังมีอยู่ ก็พึงทราบว่าขาดปัจจัยที่เหลือ เพราะขาดปัจจัยร่วมที่ให้ผลมีกาล คติ และปโยคะเป็นต้น คำว่า “เอกัจจจิตต์” หมายถึงผลอันวิจิตรบางส่วนที่กรรมวิญญาณควรจะกระทำ ด้วยคำนั้นจึงตรัสถึงผลอันวิจิตรที่กรรมวิญญาณควรจะกระทำ

အနုဘဝိတွာ ဘဝိတွာ စ အပဂတံ ဘူတာပဂတံ. အနုဘူတဘူတတာ ဟိ ဘူတတာသာမညေန ဘူတသဒ္ဒေန ဝုတ္တာ. သာမညမေဝ ဟိ ဥပသဂ္ဂေန ဝိသေသီယတီတိ. အနုဘူတသဒ္ဒေါ စ ကမ္မဝစနိစ္ဆာဘာဝတော အနုဘဝကဝါစကော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝိကပ္ပဂါဟဝသေန ရာဂါဒီဟိ တဗ္ဗိပက္ခေဟိ စ အကုသလံ ကုသလဉ္စ အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝတိ, န ဝိပါကော ကမ္မဝေဂက္ခိတ္တတ္တာ, နာပိ ကိရိယာ အဟေတုကာနံ အတိဒုဗ္ဗလတာယ သဟေတုကာနဉ္စ ခီဏကိလေသဿ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဝတော ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ အတိသန္တဝုတ္တိတ္တာ. ဧတ္ထ စ ပုရိမနယေ ကုသလာကုသလမေဝ ဝတ္တုံ အဓိပ္ပာယဝသေန ‘‘ဘူတာပဂတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယံ ‘‘ဥပ္ပန္နာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနာယ ဥပ္ပန္နာနံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဌိတိယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၆၅၁-၆၆၂; ဝိဘ. ၃၉၀-၃၉၁) ဧတ္ထ ဥပ္ပန္နန္တိ ဂဟေတွာ တံသဒိသာနံ ပဟာနံ, ဝုဒ္ဓိ စ ဝုတ္တာ, ပစ္ဆိမနယေ ပန စ-သဒ္ဒေန ကုသလာကုသလဉ္စ အာကဍ္ဎိတွာ သဗ္ဗံ သင်္ခတံ ဝုတ္တံ ဘူတာပဂတဘာဝါဘိဓာနာဓိပ္ပာယေန.

ธรรมสังขตะที่ดับไปแล้วหลังจากได้เสวยแล้วและเกิดขึ้นแล้ว เรียกว่า “ภูตาปคตะ” ธรรมที่ได้เสวยแล้วและเกิดขึ้นแล้ว ถูกกล่าวด้วยคำว่า “ภูตะ” เพียงคำเดียว เพราะมีความเป็นภูตะเสมอกัน เพราะความทั่วไปแห่งกิริยาภาวะเท่านั้น ถูกทำให้พิเศษด้วยอุปสรรค “อนุ” และพึงทราบว่า คำว่า “อนูภูตสัททะ” ในที่นี้หมายถึงผู้เสวย เพราะไม่มีความประสงค์จะกล่าวถึงความหมายของกรรม อกุศลและกุศลย่อมเสวยรสแห่งอารมณ์ด้วยอำนาจแห่งการยึดถือโดยวิกัป (การตรึกตรอง) ด้วยราคะเป็นต้น (อกุศลเจตสิก) และด้วยธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อราคะเป็นต้น (อโลภะเป็นต้น) วิบากย่อมไม่เสวย (รสแห่งอารมณ์) เพราะถูกแรงกรรมผลักดัน กิริยาจิตก็ไม่เสวย (รสแห่งอารมณ์) เพราะอเหตุกกิริยาจิตอ่อนกำลังมาก และเพราะสเหตุกกิริยาจิตที่เกิดขึ้นในสันดานของพระอรหันต์ผู้มีกิเลสสิ้นแล้ว ผู้มีอุเบกขาในองค์ 6 ย่อมเป็นไปอย่างสงบยิ่ง และในสองนัยนี้ (คือ นัยที่ 1 และ นัยที่ 2) ในนัยแรก คำว่า “ภูตาปคตะ” ตรัสไว้โดยความประสงค์จะกล่าวถึงกุศลและอกุศลเท่านั้น ในบทว่า “เพื่อละอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว เพื่อความตั้งมั่นแห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว” เมื่อถือเอาคำว่า “เกิดขึ้นแล้ว” จึงกล่าวถึงการละและการเจริญของกุศลและอกุศลที่คล้ายคลึงกัน ส่วนในนัยหลัง ด้วยคำว่า “และ” ได้ดึงเอากุศลและอกุศลเข้ามาด้วย และด้วยความประสงค์จะกล่าวถึงความเป็นภูตาปคตะ จึงกล่าวถึงสังขตธรรมทั้งหมด (รวมทั้งกุศลและอกุศล) ว่าเป็น “ภูตาปคตะ”

ဝိပစ္စိတုံ ဩကာသကရဏဝသေန ဥပ္ပတိတံ အတီတကမ္မဉ္စ တတော ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အာရဒ္ဓေါ အနာဂတော ဝိပါကော စ ‘‘ဩကာသကတုပ္ပန္န’’န္တိ ဝုတ္တော. ယံ ဥပ္ပန္နသဒ္ဒေန ဝိနာပိ ဝိညာယမာနံ ဥပ္ပန္နံ, တံ သန္ဓာယ ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဉ္စေတနိကာန’’န္တိအာဒိ (အ. နိ. ၁၀.၂၁၇, ၂၁၉) ဝုတ္တံ. တာသု တာသု ဘူမီသူတိ မနုဿဒေဝါဒိအတ္တဘာဝသင်္ခါတေသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု. တသ္မိံ တသ္မိံ သန္တာနေ အနုပ္ပတ္တိအနာပါဒိတတာယ အသမူဟတံ. ဧတ္ထ စ လဒ္ဓဘူမိကံ ‘‘ဘူမိလဒ္ဓ’’န္တိ ဝုတ္တံ အဂ္ဂိအာဟိတော ဝိယ. ဩကာသကတုပ္ပန္နသဒ္ဒေပိ စ ဩကာသော ကတော ဧတေနာတိ, ဩကာသော ကတော ဧတဿာတိ စ ဒုဝိဓတ္ထေပိ ဧဝမေဝ ကတသဒ္ဒဿ ပရနိပါတော ဝေဒိတဗ္ဗော.

กรรมในอดีตที่เกิดขึ้นราวกับกระโดดข้ามมาด้วยอำนาจแห่งการให้โอกาสเพื่อจะให้ผลสุกงอม และวิบากในอนาคตที่เริ่มพยายามเพื่อจะเกิดขึ้นเพราะกรรมนั้น ถูกกล่าวว่า "โอกาสกตุปปันนะ" อนึ่ง กรรมที่เกิดขึ้นแล้วซึ่งเป็นที่รู้ได้แม้ไม่มีคำว่า "อุปปันนะ" นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสอ้างถึงกรรมนั้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวซึ่งเจตนา" เป็นต้น คำว่า "ในภูมิทั้งหลายนั้นๆ" หมายถึงในอุปาทานขันธ์ทั้งหลายที่นับว่าเป็นอัตภาพของมนุษย์ เทวดาเป็นต้น ที่ยังไม่ถูกมรรคถอนออกด้วยความเป็นสิ่งที่ยังไม่ถึงซึ่งการไม่เกิดขึ้นอีกในขันธสันดานนั้นๆ ในบทว่า "ภูมิ ลัทธุปปันนัง" นี้ อกุศลที่มีภูมิที่ได้แล้วถูกกล่าวว่า "ภูมิ ลัทธะ" เหมือนไฟที่นำมาบูชาแล้ว อนึ่ง ในคำว่า "โอกาสกตุปปันนะ" ก็เช่นกัน พึงทราบการวางคำว่า "กตะ" ไว้ข้างหลังในอรรถสองประการนี้ว่า "กรรมนี้ได้ทำโอกาสแล้ว" และ "โอกาสได้ถูกทำเพื่อวิบากนี้แล้ว"

သဗ္ဗဒါ [Pg.68] အဝတ္တမာနမ္ပိ ဂမိယစိတ္တံ ပဋိပက္ခပစ္စဝေက္ခဏာယ အဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာ ‘‘ဥပ္ပန္န’’န္တိ ဝုတ္တံ. အန္တရဓာပေတီတိ ဝိက္ခမ္ဘိကာ အာနာပါနဿတိ ဝိက္ခမ္ဘေတိ. အန္တရာယေဝါတိ ဘူမိလဒ္ဓေ သဘူမိယံ အဗ္ဗောစ္ဆိန္နေ ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာတိ အတ္ထော. အနတီတံ အနနာဂတဉ္စ ခဏတ္တယေကဒေသဂတမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ‘‘ခဏတ္တယဂတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဒေသနာယ ပဓာနေန ဂဟိတော အတ္ထော ‘‘သီသ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. လောကိယဓမ္မဉှိ ဒေသေတဗ္ဗံ ပတွာ ဒေသနာယ စိတ္တံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဟောတိ, ဓမ္မသဘာဝံ ဝါ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. အကုသလာတိ သဗ္ဗေပိ အကုသလာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ. စေတနာတိ ကေစိ. အကုသလဘာဂိယာတိ ရာဂါဒယော ဧကန္တအကုသလာ. အကုသလပက္ခိကာတိ ဖဿာဒယောပိ တပ္ပက္ခိကာ. မနော တေသံ ဓမ္မာနံ ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ သဟဇာတောပိ မနော သမ္ပယုတ္တေ သင်္ဂဏှိတွာ အဓိပတိဘာဝေန ပဝတ္တမာနော ပဌမံ ဥပ္ပန္နော ဝိယ ဟောတီတိ ဧဝံ ဝုတ္တော. သမ္ပယုတ္တာပိ တဒနုဝတ္တနတာယ အနွဒေဝ အကုသလာ ဓမ္မာတိ ဝုတ္တာ, အနန္တရပစ္စယမနံ ဝါ သန္ဓာယ မနောပုဗ္ဗင်္ဂမတာ ဝုတ္တာ. စိတ္တေန နီယတီတိ အဘိသင်္ခါရဝိညာဏံ သန္ဓာယာဟ, တဏှာသမ္ပယုတ္တံ ဝါ. ပဘဿရန္တိ သဘာဝပဏ္ဍရတံ သန္ဓာယာဟ. အရက္ခိတေတိ သတိယာ အနုနယပဋိဃာဒီဟိ အရက္ခိတေ, ရာဂါဒီဟိ ဗျာပန္နေ, တေဟိ ဧဝ အဝဿုတေ. စိတ္တဿ ပုဗ္ဗင်္ဂမဘာဝသာဓနေ အညမညံ ဗလဒါနဝသေန သုတ္တာနုရက္ခဏံ, ဣဓ ဝါ ဥပသံဟတာနံ အာဘိဓမ္မိကေဟိ ဝိညာတာနံ စိရကာလပ္ပဝတ္တိဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

แม้จิตของผู้ต้องการเดินทางที่ไม่ได้กำลังเป็นไปอยู่ตลอดเวลา ก็ถูกกล่าวว่า "อุปปันนะ" เพราะยังไม่ถูกขจัดออกด้วยการพิจารณาฝ่ายตรงข้ามกับการเดินทาง คำว่า "อันตรธาเปติ" หมายถึง อานาปานัสสติที่ขจัดออก ย่อมขจัดออกได้ คำว่า "อันตราเยวะ" หมายถึง กิเลสที่ได้ภูมิแล้ว ย่อมตัดขาดในอุปาทานขันธ์ 5 ที่เป็นที่เกิดของตนก่อนที่จะขาดสายไป จิตที่กำลังเกิดขึ้นซึ่งไม่เป็นอดีต ไม่เป็นอนาคต และเป็นส่วนหนึ่งของขณะสาม ก็ถูกกล่าวว่า "ขณัตตยคตะ" อรรถที่ถูกถือเอาโดยความเป็นประธานแห่งพระธรรมเทศนา ถูกเรียกว่า "สีสะ" เพราะเมื่อถึงโลกิยธรรมที่ควรแสดงตามลำดับแห่งเทศนา จิตย่อมเป็นประธานแห่งเทศนา หรือพระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้โดยอ้างถึงความเป็นหัวหน้าของธรรมคือจิต ธรรมทั้งหลายที่เป็นอกุศลทั้งหมดถูกกล่าวว่า "อกุศล" บางท่านกล่าวว่า "เจตนา" ราคะเป็นต้นที่เป็นอกุศลโดยส่วนเดียวถูกกล่าวว่า "อกุศลภาคิยะ" ผัสสะเป็นต้นก็เป็นพวกเดียวกับอกุศล คำว่า "มโนย่อมเกิดขึ้นก่อนธรรมเหล่านั้น" หมายถึง แม้มโนที่เกิดพร้อมกัน เมื่อรวบรวมธรรมที่สัมปยุตต์แล้วเป็นไปโดยความเป็นใหญ่ ย่อมเป็นเหมือนเกิดขึ้นก่อนดังนี้ จึงถูกกล่าวไว้ ธรรมที่สัมปยุตต์ก็ถูกกล่าวว่า "อกุศลธรรมย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับจิตเท่านั้น" เพราะความเป็นไปตามจิตนั้น หรือความเป็นประธานของมโนถูกกล่าวโดยอ้างถึงมโนที่เป็นอนันตรปัจจัย คำว่า "ถูกนำไปโดยจิต" พระผู้มีพระภาคตรัสโดยอ้างถึงอภิสังขารวิญญาณ หรือจิตที่สัมปยุตต์ด้วยตัณหา คำว่า "ประภัสสร" พระผู้มีพระภาคตรัสโดยอ้างถึงความเป็นธรรมชาติที่บริสุทธิ์ผ่องใส คำว่า "อารักขิตะ" หมายถึง เมื่อไม่ถูกรักษาด้วยสติจากอนุสัยปฏิฆะเป็นต้น เมื่อถูกราคะเป็นต้นครอบงำ เมื่อถูกราคะเป็นต้นนั้นเองซึมซาบ ในการทำให้ความเป็นประธานของจิตสำเร็จลง พึงทราบการรักษาพระสูตรซึ่งกันและกันด้วยอำนาจแห่งการให้กำลัง หรือในที่นี้พึงทราบการรักษาพระสูตรที่พระอภิธรรมิกะทั้งหลายรู้แล้วซึ่งถูกนำมาแสดงโดยความเป็นไปตลอดกาลนาน

ကတရပညံ တွန္တိအာဒိ န ပါဠိအာရုဠှံ, ဧဝံ ဘဂဝါ ပုစ္ဆတီတိ အဋ္ဌကထာယမေဝ ဝုတ္တံ. ပညာ ပန ကိမတ္ထိယာတိ ဣဒမ္ပိ ဧကံ သုတ္တံ. ‘‘အဘိညတ္ထာ ပရိညတ္ထာ ပဟာနတ္ထာ’’တိ တဿ ဝိဿဇ္ဇနံ.

คำว่า "เธอมีปัญญาเช่นไร" เป็นต้น ไม่ได้ขึ้นสู่พระบาลี ถูกกล่าวไว้ในอรรถกถาเท่านั้นว่า "พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า 'ดูก่อนภิกษุ เธอมีปัญญาเช่นไร'" คำว่า "ปัญญาเป็นไปเพื่อประโยชน์อะไร" นี้ก็เป็นพระสูตรหนึ่ง คำตอบของปัญหานั้นคือ "เพื่ออภิญญา เพื่อปริญญา เพื่อปหานะ"

သာတန္တိ သဘာဝဝသေန ဝုတ္တံ, မဓုရန္တိ မဓုရံ ဝိယာတိ ဥပမာဝသေန. ပေါနောဗ္ဘဝိကာတိ ပုနဗ္ဘဝကရဏသီလာ. တတြတတြာဘိနန္ဒနတော နန္ဒီ, နန္ဒိဘူတော ရာဂေါ နန္ဒိရာဂေါ, နန္ဒိရာဂဘာဝေန သဟဂတာတိ နန္ဒိရာဂသဟဂတာတိ န ဧတ္ထ သမ္ပယောဂဝသေန သဟဂတဘာဝေါ အတ္ထီတိ သဟဂတသဒ္ဒေါ တဏှာယ နန္ဒိရာဂဘာဝံ ဇောတေတိ. နန္ဒိရာဂဘူတာတိ စဿ အတ္ထော. နိဿယေတိ ပါဒကေ. ရူပါရူပါရမ္မဏာနန္တိ ပထဝီကသိဏာဒိအာကာသာဒိအာရမ္မဏာနံ. သံသဋ္ဌေတိ ခီရောဒကံ ဝိယ သမောဒိတေ ဧကီဘာဝမိဝ ဂတေ. သဟဇာတေတိ သမ္ပယုတ္တသဟဇာတေ, န သဟဇာတမတ္တေ. ဣဓာပီတိ ‘‘ဣမသ္မိမ္ပိ ပဒေ အယမေဝ အတ္ထော အဓိပ္ပေတော’’တိ ဣမိဿာ အဋ္ဌကထာယ ယထာဒဿိတသံသဋ္ဌသဒ္ဒေါ [Pg.69] သဟဇာတေ အဓိပ္ပေတောတိ. အရူပံ ရူပေနာတိ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဝတ္ထုနာ. ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသောတိ အနဝသေသသင်္ဂဟေန ကတော အတိသယနိဒ္ဒေသော.

คำว่า "สาตะ" ถูกกล่าวโดยความเป็นธรรมชาติ คำว่า "มธุระ" ถูกกล่าวโดยอุปมาว่า "เหมือนรสหวาน" คำว่า "โปโนพภวิกา" หมายถึง มีปกติทำภพใหม่ เพราะความยินดีอย่างยิ่งในอารมณ์นั้นๆ หรือในภพนั้นๆ จึงชื่อว่า "นันทิ" ราคะที่เกิดขึ้นเพราะความยินดี ชื่อว่า "นันทิราคะ" คำว่า "นันทิราคะสหคตา" หมายถึง ตัณหาที่เกิดพร้อมด้วยความเป็นนันทิราคะ ในที่นี้ไม่มีความเป็นสหคตะโดยสัมปโยคะ ดังนั้น คำว่า "สหคตะ" จึงแสดงความเป็นนันทิราคะของตัณหา และอรรถของบทว่า "นันทิราคะสหคตา" นี้คือ "ตัณหาใดที่เกิดขึ้นเพราะความเป็นนันทิราคะ" คำว่า "นิสสยะ" พึงทราบในอรรถว่า "รากฐาน" คำว่า "รูปารูปารัมมณานัง" หมายถึง อารมณ์ทั้งหลายมีปฐวีกสิณเป็นต้น และอารมณ์ทั้งหลายมีอากาสบัญญัติเป็นต้น คำว่า "สังสัฏฐะ" พึงทราบในอรรถว่า "ที่ผสมกันเหมือนน้ำกับนม ที่ถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน" คำว่า "สหชาตะ" หมายถึง สัมปยุตตสหชาตะ ไม่ใช่เพียงสหชาตะเท่านั้น คำว่า "อิทาปิ" หมายถึง ในอรรถกถานี้ คำว่า "สังสัฏฐะ" ที่แสดงไว้แล้วนั้น มีอรรถว่า "สหชาตะ" ดังนี้ พึงทราบว่า "ในบทนี้ก็มีอรรถนี้เป็นที่ประสงค์" คำว่า "อรูปัง รูเปนาติ" หมายถึง ในขณะปฏิสนธิกับวัตถุ คำว่า "อุกกัฏฐนิเทศ" หมายถึง การแสดงที่ยิ่งยวดที่ทำขึ้นโดยการรวบรวมลักษณะทั้งสี่โดยไม่เหลือ

အနာဘဋ္ဌတာယေဝါတိ ‘‘ဒိဋ္ဌံ သုတ’’န္တိအာဒီသု ဒိဋ္ဌတာဒယော ဝိယ အဘာသိတဗ္ဗတာ အနာဘဋ္ဌတာ. သဗ္ဗာကာရေန သဒိသဿ ဒုတိယစိတ္တဿ သသင်္ခါရိကတာဝစနေန ဣမဿ အသင်္ခါရိကတာ ဝိညာယတိ, တသ္မာ အဘာသိတဗ္ဗတာယ န ဂဟိတောတိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. အဓိပ္ပာယော ပန ပါဠိယံ အဘာသိတတ္တာ ဧဝ တတ္ထ ဒေသေတဗ္ဗဘာဝေန န ဂဟိတော န သင်္ဂဟိတော န တဿတ္ထဿ အဘာဝါတိ. အထ ဝါ ပါဠိယံ အနာဘဋ္ဌတာယ ဧဝ အဋ္ဌကထာယံ န ဂဟိတော န တဿတ္ထော ဝုတ္တော. နိယမေတွာဝါတိ ပရတော ဧဝံဝိဓဿေဝ သသင်္ခါရိကဘာဝဝစနတော ဣဓ တဒဝစနေနေဝ အသင်္ခါရိကဘာဝံ နိယမေတွာ.

คำว่า "อนาภฏฐตา" หมายถึง ความไม่ควรแสดง เหมือนความเป็นทิฏฐะเป็นต้นในบทบาลีมี "ทิฏฐัง สุตัง" เป็นต้น เพราะการตรัสถึงความเป็นสสังขาริกะของจิตมหากุศลที่สองซึ่งเหมือนกันทุกประการ จึงเป็นที่รู้ได้ถึงความเป็นอสังขาริกะของจิตมหากุศลแรกนี้ เพราะฉะนั้น อรรถที่ว่า "ไม่ถูกถือเอาเพราะความไม่ควรแสดง" จึงสมเหตุสมผล แต่ความหมายคือ เพราะไม่ได้แสดงไว้ในพระบาลี จึงไม่ถูกถือเอา ไม่ถูกรวบรวมโดยความเป็นบทที่ควรแสดงในพระบาลีนั้น ไม่ใช่เพราะไม่มีอรรถนั้น พึงทราบดังนี้ หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะไม่ได้แสดงไว้ในพระบาลี จึงไม่ถูกถือเอาในอรรถกถา และอรรถของคำว่า "อสังขาริกะ" นั้นก็ไม่ได้ถูกอรรถกถาจารย์อธิบายไว้ คำว่า "นิยเมตวา" หมายถึง เพราะการตรัสถึงความเป็นสสังขาริกะของจิตมหากุศลที่สองซึ่งมีประเภทเช่นนี้ในภายหลัง จึงทรงกำหนดความเป็นอสังขาริกะในบทบาลีที่แสดงจิตมหากุศลแรกนี้ด้วยการไม่ตรัสถึงความเป็นสสังขาริกะนั้นเอง

မနောဝိညာဏန္တိ ဧတ္ထ ဒွါရံ ဝတ္ထူတိ ဝုတ္တံ, ဒွါရေန ဝါ တံသဟာယဘူတံ ဟဒယဝတ္ထု ဝုတ္တံ. သရသဘာဝေနာတိ သကိစ္စဘာဝေန. အဝိဇ္ဇာ ဟိ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယဘာဝကိစ္စာ, အညာသာဓာရဏော ဝါ ရသိတဗ္ဗော ဝိညာတဗ္ဗော ဘာဝေါ သရသဘာဝေါ, အဝိဇ္ဇာသဘာဝေါ သင်္ခါရသဘာဝေါတိ ဧဝမာဒိကော. ‘‘သရသသဘာဝေနာ’’တိပိ ပါဌော, သောယေဝ အတ္ထော. အဝိဇ္ဇာပစ္စယာတိ ဝါ သရသေန, သင်္ခါရာတိ သဘာဝေန.

ในบทว่า "มโนวิญญาณ" นี้ ทวารถูกกล่าวว่าเป็นวัตถุ หรืออีกนัยหนึ่ง หทัยวัตถุที่เป็นสหายของทวารนั้นถูกกล่าวโดยทวาร คำว่า "สรสะภาเวนะ" หมายถึง ด้วยความเป็นกิจของตน เพราะอวิชชามีกิจคือความเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลาย หรืออีกนัยหนึ่ง ภาวะที่ควรลิ้มรส ควรรู้ ที่ไม่ทั่วไปกับธรรมอื่น ชื่อว่า "สรสะภาวะ" คือ อวิชชาภาวะ สังขารภาวะ เป็นต้น มีบทว่า "สรสะสะภาเวนะ" ด้วย อรรถก็อย่างเดียวกัน หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า "อวิชชาปัจจัย" โดยกิจของตน คำว่า "สังขาร" โดยธรรมชาติของตน

ဧကသမုဋ္ဌာနာဒိတာ ရူပဓမ္မေသု ဧဝ ယောဇေတဗ္ဗာ တေသု တဗ္ဗောဟာရဗာဟုလ္လတော. အတီတာဒိဘာဝေါ ရူပါရူပဓမ္မေသု, စိတ္တစေတသိကနိဗ္ဗာနာနမ္ပိ ဝါ ယထာသဘာဝံ ဧကဒွိနကုတောစိသမုဋ္ဌာနတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. အနာပါထဂတာတိ စက္ခာဒီနံ အဂေါစရဂတာ သုခုမရဇာဒိရူပံ ဝိယ ဝတ္ထုပရိတ္တတာယ တတ္တာယောဂုဠေ ပတိတောဒကဗိန္ဒုရူပံ ဝိယ ခဏပရိတ္တတာယ အတိဒူရတာယ အစ္စာသန္နာဒိတာယ အတီတာနာဂတတာယ စ. ဝိသယော အနညတ္ထဘာဝေန, ဂေါစရော စ တတ္ထ စရဏေန ဝုတ္တော, တဗ္ဗိသယနိစ္ဆယေန မနော ပဋိသရဏံ. အယမတ္ထော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ အညထာ တေသံ ဓမ္မာရမ္မဏဘာဝေန ‘‘နေသံ ဂေါစရဝိသယံ ပစ္စနုဘောတီ’’တိ ဝစနဿ အနုပပတ္တိတော. ဒိဗ္ဗစက္ခုဒိဗ္ဗသောတဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏေဟိ ယထာဝုတ္တနယေန အနာပါထဂတာနိ ရူပါဒီနိ အာလမ္ဗိယမာနာနိ န ဓမ္မာရမ္မဏန္တိ ကတ္ထစိ ဝုစ္စမာနာနိ ဒိဋ္ဌာနိ, ဣတရထာ စ ဒိဋ္ဌာနိ ‘‘ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ရူပံ ပဿတီ’’တိအာဒီသူတိ.

ความเป็นแห่งเอกสมุฏฐานเป็นต้น พึงประกอบในรูปธรรมทั้งหลายเท่านั้น เพราะความที่การเรียกขานมีเอกสมุฏฐานเป็นต้นนั้นมีมากในรูปธรรมเหล่านั้น. ความเป็นแห่งอดีตเป็นต้น พึงประกอบในรูปธรรมและอรูปธรรม หรือความเป็นแห่งเอกสมุฏฐาน, ทวิสมุฏฐาน, นกุโตจิสมุฏฐาน พึงประกอบตามสมควรแก่สภาพในจิต, เจตสิก, นิพพานด้วย. อนาปาถคตะ คือ ไม่ถึงความเป็นอารมณ์อันเป็นโคจรแห่งจักขุเป็นต้น เพราะความที่วัตถุมีประมาณน้อย เหมือนรูปปรมาณูและตัชชารีรูปเป็นต้นอันละเอียด เพราะความที่ขณะมีประมาณน้อย เหมือนรูปหยาดน้ำที่ตกลงบนก้อนเหล็กที่ร้อนจัด เพราะความไกลเกินไป เพราะความใกล้เกินไปเป็นต้น และเพราะความเป็นอารมณ์อดีตและอนาคต. วิสัย อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า เพราะความที่ไม่อยู่ในอารมณ์อื่น และโคจร อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า เพราะความที่เกิดขึ้นมากในอารมณ์นั้น. เพราะการตัดสินอารมณ์นั้น มโนจึงเป็นที่พึ่ง. อรรถนี้สำเร็จแล้ว เพราะถ้ามิฉะนั้นแล้ว คำว่า "ย่อมเสวยอารมณ์อันเป็นโคจรของอารมณ์เหล่านั้น" ย่อมไม่สมควร เพราะความเป็นธรรมารมณ์ของรูปารมณ์เป็นต้นเหล่านั้น. รูปารมณ์เป็นต้นที่ไม่อยู่ในวิสัยอันเป็นโคจร ซึ่งถูกอารมณ์ด้วยทิพยจักขุ ทิพยโสต และอิทธิวิธญาณ ตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั้น ไม่ปรากฏว่าถูกกล่าวว่าเป็นธรรมารมณ์ในที่ใดที่หนึ่ง แต่ปรากฏว่าถูกกล่าวในที่อื่น เช่น "ย่อมเห็นรูปด้วยทิพยจักขุ" เป็นต้น.

အာပါထမာဂစ္ဆတိ [Pg.70] မနသာ ပဉ္စဝိညာဏေဟိ စ ဂဟေတဗ္ဗဘာဝူပဂမနေန. ဃဋ္ဋေတွာတိ ပဋိမုခဘာဝါပါထံ ဂန္တွာ. သရဘာဏကဿ ဩသာရကဿ. ပကတိယာ ဒိဋ္ဌာဒိဝသေန အာပါထဂမနဉ္စ ဘောဇနပရိဏာမဥတုဘောဇနဝိသေသဥဿာဟာဒီဟိ ကလျံ, ရောဂိနော ဝါတာဒီဟိ စ ဥပဒ္ဒုတံ ဝါ ကာယံ အနုဝတ္တန္တဿ ဇာဂရဿ ဘဝင်္ဂဿ စလနပစ္စယာနံ ကာယိကသုခဒုက္ခဥတုဘောဇနာဒိဥပနိဿယာနံ စိတ္တပဏိဒဟနသဒိသာသဒိသသမ္ဗန္ဓဒဿနာဒိပစ္စယာနံ, သုတ္တဿ စ သုပိနဒဿနေ ဓာတုက္ခောဘာဒိပစ္စယာနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဒိဋ္ဌဿ အသုတဿ အနာဂတဗုဒ္ဓရူပါဒိနော ပသာဒဒါတုကာမတာဝတ္ထုဿ တံသဒိသတာသင်္ခါတေန ဒိဋ္ဌသုတသမ္ဗန္ဓေနေဝ. န ကေဝလံ တံသဒိသတာဝ ဥဘယသမ္ဗန္ဓော, ကိန္တု တဗ္ဗိပက္ခတာ တဒေကဒေသတာ တံသမ္ပယုတ္တတာဒိကော စ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကေနစိ ဝုတ္တေ ကိသ္မိဉ္စိ သုတေ အဝိစာရေတွာ သဒ္ဒဟနံ သဒ္ဓါ, သယမေဝ တံ ဝိစာရေတွာ ရောစနံ ရုစိ, ‘‘ဧဝံ ဝါ ဧဝံ ဝါ ဘဝိဿတီ’’တိ အာကာရဝိစာရဏံ အာကာရပရိဝိတက္ကော, ဝိစာရေန္တဿ ကတ္ထစိ ဒိဋ္ဌိယာ နိဇ္ဈာနက္ခမနံ ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိ.

ย่อมถึงอาปาถะด้วยมโนวิญญาณและปัญจวิญญาณ เพราะการเข้าถึงความเป็นสิ่งที่พึงถือเอา. กระทบแล้ว คือ ถึงอาปาถะอันเป็นภาวะที่เผชิญหน้า. ของสารภาณกะผู้ยังบาลีให้ลง. และการถึงอาปาถะโดยปกติด้วยอำนาจแห่งทิฏฐะเป็นต้น พึงทราบด้วยอำนาจแห่งปัจจัยอันยังภวังค์ของผู้ตื่นให้ไหว คือ อุปนิสัยอันเป็นปัจจัยมีกายิกสุข กายิกทุกข์ ฤดู โภชนะเป็นต้น อันเป็นไปตามกายที่สมบูรณ์ด้วยการย่อยอาหาร ฤดูที่เหมาะสม โภชนะพิเศษ ความเพียรเป็นต้น หรือกายที่ถูกลมเป็นต้นเบียดเบียนของผู้มีโรค และด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีจิตตั้งมั่น การเห็นอารมณ์ที่เหมือนกัน ไม่เหมือนกัน และการเห็นอารมณ์ที่เกี่ยวข้องกับอารมณ์นั้นเป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีธาตุพิการเป็นต้น ในการเห็นฝันของผู้หลับ. ของรูปพระพุทธเจ้าในอนาคตเป็นต้น อันไม่เคยเห็น ไม่เคยได้ยิน อันเป็นวัตถุแห่งความเลื่อมใสและความปรารถนาจะให้ทาน ย่อมถึงอาปาถะด้วยความเกี่ยวข้องกับทิฏฐะและสุตะ อันนับว่าเป็นความเหมือนกันกับทิฏฐะและสุตะนั้นเท่านั้น. ความเหมือนกันกับทิฏฐะและสุตะนั้นเท่านั้น ไม่ใช่อุภยสัมพันธะ แต่พึงทราบว่าความเป็นปฏิปักษ์ต่ออารมณ์ทิฏฐะและสุตะนั้น ความเป็นส่วนหนึ่งของอารมณ์ทิฏฐะและสุตะนั้น และความเป็นสิ่งที่ประกอบด้วยอารมณ์ทิฏฐะและสุตะนั้นเป็นต้น ก็เป็นอุภยสัมพันธะด้วย. เมื่อมีใครกล่าว หรือเมื่อได้ยินเรื่องใดเรื่องหนึ่ง การเชื่อโดยไม่พิจารณา คือ ศรัทธา. การชอบใจโดยพิจารณาเรื่องนั้นด้วยตนเอง คือ รุจิ. การพิจารณาลักษณะว่า "จะเป็นอย่างนี้ หรือจะเป็นอย่างนั้น" คือ อาการปริวิตก. การชอบใจด้วยการพิจารณาด้วยปัญญาในอรรถใดอรรถหนึ่งของผู้พิจารณา คือ ทิฏฐินิชฌานักขันติ.

ဂေရုကဟရိတာလဉ္ဇနာဒိဓာတူသု. သုဘနိမိတ္တံ သုဘဂ္ဂဟဏဿ နိမိတ္တံ. တံ သုဘနိမိတ္တတ္တာ ရဉ္ဇနီယတ္တာ စ လောဘဿ ဝတ္ထု. နိယမိတဿ စိတ္တဿ ဝသေန နိယမိတဝသေန. ဧဝမိတရေသု ဒွီသု. အာဘောဂေါ အာဘုဇိတံ. လူခပုဂ္ဂလာ ဒေါသဗဟုလာ. အဒေါသဗဟုလာ သိနိဒ္ဓပုဂ္ဂလာ. တဒဓိမုတ္တတာတိ ပီတိနိန္နစိတ္တတာ. ဣမေဟိ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗော ပီတိယာ သောမနဿဝိပ္ပယောဂါသမ္ဘဝတောတိ အဓိပ္ပာယော.

ในธาตุทั้งหลายมีเกรุกะ หริตาล อัญชนะเป็นต้น. สุภนิมิต คือ นิมิตแห่งการถือเอาว่าเป็นของงาม. อารมณ์นั้นเป็นวัตถุแห่งโลภะ เพราะความเป็นเหตุแห่งการถือเอาว่าเป็นของงาม และเพราะความเป็นสิ่งที่น่ากำหนัด. ด้วยอำนาจแห่งจิตที่กำหนดไว้แล้ว ด้วยอำนาจที่กำหนดไว้. ในปริณามิตสมุทาจารอีกสองอย่างก็เช่นเดียวกัน. อาโภคะ คือ การน้อมใจ. บุคคลผู้หยาบกระด้าง คือ ผู้มีโทสะมาก. บุคคลผู้ละเอียดอ่อน คือ ผู้มีอโทสะมาก. ตทธิมุตตตา คือ ความที่จิตน้อมไปในปีติ. อธิปรายว่า พึงทราบด้วยเหตุเหล่านี้ว่า ความเป็นไปพร้อมด้วยโสมนัสในกุศลจิตนี้ เพราะความเป็นไปไม่ได้ของการไม่ประกอบด้วยปีติและโสมนัส.

ဇီဝိတဝုတ္တိယာ အာယတနဘာဝတော ဟတ္ထာရောဟာဒိသိပ္ပမေဝ သိပ္ပာယတနံ. ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒိကမ္မမေဝ ကမ္မာယတနံ. အာယုဝေဒါဒိဝိဇ္ဇာ ဧဝ ဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနံ. အဗျာပဇ္ဇေတိ ဒေါမနဿဗျာပါဒရဟိတေ ရူပဘဝေ. ဓမ္မပဒါတိ ဓမ္မကောဋ္ဌာသာ. ပိလဝန္တီတိ ဥပဋ္ဌဟန္တိ ပဒိဿန္တိ. ယောဂါတိ ဘာဝနာဘိယောဂါ သမာဓိတော. ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာတိ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာနံ ဝတ္ထူနံ နိမ္မလဘာဝကိရိယာ. သဒ္ဓါဒီနံ ဣန္ဒြိယာနံ အညမညာနတိဝတ္တနံ ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနတာ. ဂမ္ဘီရာနံ ဉာဏေန စရိတဗ္ဗာနံ, ဂမ္ဘီရဉာဏေန ဝါ စရိတဗ္ဗာနံ သုတ္တန္တာနံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယပစ္စဝေက္ခဏာ.

เพราะความเป็นเหตุแห่งการเลี้ยงชีพ ศิลปะมีหัตถาโรหะเป็นต้นนั่นแหละ คือ ศิลปายตนะ. การงานมีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้นนั่นแหละ คือ กัมมายตนะ. วิชามีอายุรเวทเป็นต้นนั่นแหละ คือ วิชชาฐานะ. อัพยาปัชชะ คือ ในรูปภพที่ปราศจากโทมนัสพยาบาท. ธรรมบท คือ กองแห่งธรรม. ย่อมปรากฏ คือ ย่อมตั้งมั่น ย่อมปรากฏแก่ญาณ. โยคะ คือ สมาธิอันเป็นเหตุแห่งการประกอบความเพียรในการภาวนาอย่างยิ่ง. วัตถุวิสทกิริยา คือ การกระทำวัตถุทั้งหลายอันเป็นภายในและภายนอกให้บริสุทธิ์. การไม่ก้าวล่วงซึ่งกันและกันแห่งอินทรีย์ทั้งหลายมีศรัทธาเป็นต้น คือ อินทรียสมัตตปฏิปาทนตา. การพิจารณาสูตรทั้งหลายอันลึกซึ้ง อันพึงประพฤติด้วยญาณ หรืออันพึงประพฤติด้วยญาณอันลึกซึ้ง คือ คัมภีรญาณจริยปัจจเวกขณา.

ဝံသောတိ အနုက္ကမော. တန္တီတိ သန္တတိ. ပဝေဏီတိ သမ္ဗန္ဓော. သဗ္ဗမေတံ စာရိတ္တကိရိယာပဗန္ဓဿ ဝစနံ. စာရိတ္တသီလတ္တာ သီလမယံ. ‘‘ဒဿာမီ’’တိ ဝစီဘေဒေန ဝတ္ထုဿ ပရိဏတတ္တာ တတော ပဋ္ဌာယ ဒါနံ အာရဒ္ဓံ နာမ ဟောတိ[Pg.71], ယတော တဿ အတ္တနော ပရိဏာမနာဒီသု အာပတ္တိ ဟောတိ. ဝိဇ္ဇမာနဝတ္ထုသ္မိံ စိန္တနကာလတော ပဋ္ဌာယ ဒါနံ အာရဒ္ဓန္တိ တတ္ထ ဒါနမယံ ကုသလံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. န ဟိ ဒါနဝတ္ထုံ အဝိဇ္ဇမာနကမ္ပိ သင်္ခရောန္တဿ ကုသလံ န ဟောတီတိ. တံ ပန ဒါနမယဿ ပုဗ္ဗဘာဂေါတိ တဒေဝ ဘဇေယျ, ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ. ကုလဝံသာဒိဝသေနာတိ ဥဒါဟရဏမတ္တမေဝေတံ. အတ္တနာ သမာဒိန္နဝတ္တဝသေန သပ္ပုရိသဝတ္တဂါမဇနပဒဝတ္တာဒိဝသေန စ စာရိတ္တသီလတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

วงศ์ คือ ลำดับ. ตันติ คือ ความสืบต่อ. ปเวณี คือ ความเกี่ยวข้อง. คำเหล่านี้ทั้งหมดเป็นคำที่แสดงถึงความสืบต่อแห่งการกระทำอันเป็นจารีต. เพราะความเป็นจารีตศีล จึงเป็นสีลมัย. เพราะความที่วัตถุสำเร็จแล้วด้วยการเปล่งวาจาว่า "เราจะให้" ตั้งแต่นั้นไป ทานชื่อว่าเริ่มแล้ว เพราะเหตุที่ย่อมมีอาบัติในการน้อมวัตถุนั้นมาสู่ตนเป็นต้น. อธิปรายว่า ทานชื่อว่าเริ่มแล้วตั้งแต่เวลาที่คิดในวัตถุที่มีอยู่ กุศลอันเป็นทานมัยย่อมมีในวัตถุนั้น. จริงอยู่ กุศลย่อมมีแก่ผู้จัดแจงวัตถุทานแม้ที่ยังไม่มี. แต่กุศลนั้นเป็นส่วนเบื้องต้นของทานมัย พึงเข้าถึงทานมัยนั้นเท่านั้น ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถา. คำว่า "ด้วยอำนาจแห่งวงศ์ตระกูลเป็นต้น" นี้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น. พึงทราบจารีตศีลด้วยอำนาจแห่งวัตรที่ตนสมาทานไว้ และด้วยอำนาจแห่งวัตรของสัปบุรุษ วัตรของชาวบ้านชาวชนบทเป็นต้น.

သဝတ္ထုကန္တိ ဘေရိအာဒိဝတ္ထုသဟိတံ ကတွာ. ဝိဇ္ဇမာနကဝတ္ထုန္တိ ဘေရိအာဒိဝတ္ထုံ. ဓမ္မဿဝနဃောသနာဒီသု စ သဝတ္ထုကံ ကတွာ သဒ္ဒဿ ဒါနံ သဒ္ဒဝတ္ထူနံ ဌာနကရဏာနံ သသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိကရဏမေဝါတိ တဿ စိန္တနံ ဝိဇ္ဇမာနဝတ္ထုပရိစ္စာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဘာဇေတွာ ဒဿေသိ ဓမ္မရာဇာ ဣဓ စ ရူပါရမ္မဏာဒိဘာဝံ, အညတ္ထ စ ‘‘တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ပုညကိရိယဝတ္ထူနီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၀၅) ဒါနမယာဒိဘာဝံ, အပရတ္ထ စ ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာ? တီဏိ…ပေ… တံသမုဋ္ဌာနံ ကာယကမ္မ’’န္တိအာဒိနာ ကာယကမ္မာဒိဘာဝဉ္စ ဝဒန္တော. အပရိယာပန္နာ စာတိ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ အညာယတနတ္တာ စ အသင်္ဂဟိတာ.

สวัตถุกะ คือ การกระทำพร้อมด้วยวัตถุมีกลองเป็นต้น. วัตถุที่มีอยู่ คือ วัตถุมีกลองเป็นต้น. และการให้เสียงในเวลาประกาศการฟังธรรมเป็นต้น โดยกระทำพร้อมด้วยวัตถุ คือ การกระทำฐานกรณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งเสียงให้เป็นไปพร้อมด้วยเสียงนั่นเอง เพราะฉะนั้น การคิดของบุคคลผู้ประกาศการฟังธรรมนั้น พึงทราบว่าเป็นการบริจาควัตถุที่มีอยู่. พระธรรมราชาทรงจำแนกแสดงไว้ โดยตรัสถึงความเป็นรูปารมณ์เป็นต้นในที่นี้ และความเป็นทานมัยเป็นต้นในที่อื่นว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุญกิริยาวัตถุ ๓ ประการเหล่านี้" และความเป็นกายกรรมเป็นต้นในที่อื่นอีกว่า "ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลเป็นไฉน? กายกรรมอันเกิดจากธรรมเหล่านั้น ๓ ประการ..." อปริยาปันนะ คือ ธรรมทั้งหลายที่ไม่สงเคราะห์เข้าด้วยธัมมายตนะ เพราะไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ และเพราะเป็นอายตนะอื่น.

ပရိဘောဂရသော ပရိဘောဂပစ္စယံ ပီတိသောမနဿံ. အယံ ပန ရသသမာနတာဝသေန ဂဟဏံ ဥပါဒါယ ရသာရမ္မဏန္တိ ဝုတ္တော, န သဘာဝတော. သဘာဝေန ပန ဂဟဏံ ဥပါဒါယ ပီတိသောမနဿံ ဓမ္မာရမ္မဏမေဝ ဟောတီတိ ‘‘သုခါ ဝေဒနာ ဓမ္မာရမ္မဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အာရမ္မဏမေဝ နိဗဒ္ဓန္တိ ရူပါရမ္မဏံ…ပေ… ဓမ္မာရမ္မဏန္တိ ဧဝံ နိယမေတွာ ဝုတ္တံ. ကမ္မဿ အနိဗဒ္ဓတ္တာတိ ကမ္မဿ အနိယတတ္တာ. ယထာ ဟိ ရူပါဒီသု ဧကာရမ္မဏံ စိတ္တံ အနညာရမ္မဏံ ဟောတိ, န ဧဝံ ကာယဒွါရာဒီသု ဧကဒွါရိကကမ္မံ အညသ္မိံ ဒွါရေ နုပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ကမ္မဿ ဒွါရနိယမရဟိတတ္တာ ဒွါရမ္ပိ ကမ္မနိယမရဟိတန္တိ ဣဓ အာရမ္မဏံ ဝိယ နိယမေတွာ န ဝုတ္တံ. ဝိနာ အာရမ္မဏေန အနုပ္ပဇ္ဇနတောတိ ဧတဿပိ စတ္ထော ‘‘ယထာ ကာယကမ္မာဒီသု ဧကံ ကမ္မံ တေန ဒွါရေန ဝိနာ အညသ္မိံ ဒွါရေ စရတိ, န ဧဝံ ရူပါဒီသု ဧကာရမ္မဏံ စိတ္တံ တေနာရမ္မဏေန ဝိနာ အာရမ္မဏန္တရေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. န ဟိ ယထာ ဝစီဒွါရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမ္ပိ ‘‘ကာယကမ္မ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ သဒ္ဒါရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ‘‘ရူပါရမ္မဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ.

รสแห่งการบริโภคคือปีติโสมนัสที่มีการบริโภคเป็นปัจจัย. แต่รสนี้ถูกกล่าวว่าเป็นรสารมณ์โดยอาศัยการถือเอาด้วยอำนาจความที่สม่ำเสมอกับรส ไม่ใช่โดยสภาวะ. แต่โดยสภาวะแล้ว เมื่ออาศัยการถือเอา ปีติโสมนัสย่อมเป็นธรรมารมณ์เท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ว่า "สุขเวทนาเป็นธรรมารมณ์". อารมณ์เท่านั้นที่แน่นอน จึงกล่าวไว้โดยกำหนดอย่างนี้ว่า รูปารมณ์...เป็นต้น...ธรรมารมณ์. ที่ว่า "เพราะความที่กรรมไม่แน่นอน" นั้น คือเพราะความที่กรรมไม่เที่ยง. จริงอยู่ จิตที่มีอารมณ์เดียวในรูปเป็นต้น ย่อมไม่มีอารมณ์อื่นฉันใด กรรมที่มีทวารเดียวในกายทวารเป็นต้น ย่อมไม่เกิดในทวารอื่นก็หามิได้ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น เพราะความที่กรรมปราศจากการกำหนดด้วยทวาร แม้ทวารก็ปราศจากการกำหนดด้วยกรรม จึงไม่ได้กล่าวไว้โดยกำหนดเหมือนอารมณ์ในที่นี้. อรรถของบทว่า "เพราะไม่เกิดโดยปราศจากอารมณ์" นั้น พึงทราบว่า "กรรมอย่างหนึ่งในกายกรรมเป็นต้น ย่อมเที่ยวไปในทวารอื่นโดยเว้นทวารนั้นฉันใด จิตที่มีอารมณ์เดียวในรูปเป็นต้น ย่อมไม่เกิดในอารมณ์อื่นโดยเว้นอารมณ์นั้นก็หามิได้" ดังนี้. จริงอยู่ แม้กรรมที่เกิดขึ้นในวจีทวาร ย่อมกล่าวว่าเป็น "กายกรรม" ได้ฉันใด จิตที่เกิดขึ้นในสัททารมณ์ ย่อมไม่กล่าวว่าเป็น "รูปารมณ์" ฉันนั้น.

ကာမာဝစရကုသလံ

กุศลที่เป็นกามาวจร

ကာယကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ

อธิบายเรื่องกายกรรมทวาร

ဣမဿ [Pg.72] ပနတ္ထဿာတိ ကမ္မဒွါရာနံ အညမညသ္မိံ အနိယတတာယ ‘‘ဒွါရေ စရန္တိ ကမ္မာနီ’’တိအာဒိနာ ပကာသနတ္ထံ. ပဉ္စ ဝိညာဏာနီတိ ဧတ္ထ ဆဋ္ဌဿ ဝိညာဏဿ တဿ စ ဒွါရဿ အနုဒ္ဒေသော ဒွါရဒွါရဝန္တာနံ သဟာဘာဝါ. နိယတရူပရူပဝသေန စတုသမုဋ္ဌာနိကကာယာ ဝုတ္တာတိ သဒ္ဒဿ ဝိကာရရူပါဒီနဉ္စ အသင်္ဂဟော.

แต่ในอรรถนี้ เพื่อประกาศความที่กรรมทวารทั้งหลายไม่แน่นอนในกันและกัน ด้วยคำมีว่า "กรรมทั้งหลายย่อมเที่ยวไปในทวาร" เป็นต้น. ในบทว่า "ปัญจวิญญาณ" นี้ การไม่ระบุถึงวิญญาณที่ ๖ และทวารของวิญญาณนั้น เป็นเพราะความไม่มีอยู่ร่วมกันของทวารและธรรมที่มีทวาร. ที่กล่าวว่า "กายที่มีสมุฏฐาน ๔ โดยอำนาจแห่งรูปที่แน่นอน" นั้น เป็นการไม่สงเคราะห์สัททรูปและวิการรูปเป็นต้น.

ပဌမဇဝနသမုဋ္ဌိတာ ဝါယောဓာတု ယဒိပိ တသ္မိံ ခဏေ ရူပါနံ ဒေသန္တရုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝေန စာလေတုံ န သက္ကောတိ, တထာပိ ဝိညတ္တိဝိကာရသဟိတာဝ သာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဒသသု ဟိ ဒိသာသု ယံ ဒိသံ ဂန္တုကာမော အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနိ ဝါ ခိပိတုကာမော, တံဒိသာဘိမုခါနေဝ ရူပါနိ သာ သန္ထမ္ဘေတိ သန္ဓာရေတိ စာတိ တဒဘိမုခဘာဝဝိကာရဝတီ ဟောတိ, အဓိပ္ပာယသဟဘာဝီ စ ဝိကာရော ဝိညတ္တီတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ အာဝဇ္ဇနဿပိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကဘာဝေါ ယထာဓိပ္ပာယဝိကာရရူပုပ္ပာဒနေန ဥပပန္နော ဟောတိ, ယတော ဗာတ္တိံသ စိတ္တာနိ ရူပိရိယာပထဝိညတ္တိဇနကာနိ ဝုတ္တာနီတိ. ယောဇနံ ဂတော, ဒသယောဇနံ ဂတောတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇာပေတိ အနေကသဟဿဝါရံ ဥပ္ပန္နာ.

วาโยธาตุที่เกิดจากชวนะแรก ถึงแม้ในขณะนั้นจะไม่สามารถทำให้รูปทั้งหลายเคลื่อนไหวได้ด้วยความเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นในที่อื่น ถึงกระนั้นก็พึงทราบว่าวาโยธาตุนั้นย่อมประกอบด้วยวิการคือวิญญัติเท่านั้น. จริงอยู่ วาโยธาตุนั้นย่อมค้ำจุนและทรงรูปทั้งหลายที่มุ่งหน้าไปยังทิศนั้นเท่านั้น ซึ่งบุคคลปรารถนาจะไปในทิศใดทิศหนึ่งในทิศทั้ง ๑๐ หรือปรารถนาจะเหวี่ยงอวัยวะน้อยใหญ่ไป เพราะเหตุนั้นจึงมีวิการคือความเป็นผู้มุ่งหน้าไปยังทิศนั้น และวิการที่เกิดพร้อมกับความตั้งใจนั้นชื่อว่าวิญญัติ. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ความเป็นผู้ยังวิญญัติให้เกิดขึ้นได้ของอาวัชชนะ ย่อมสมควรด้วยการยังวิการรูปให้เกิดขึ้นตามความตั้งใจ เพราะเหตุที่สมควรอย่างนั้น จึงกล่าวไว้ว่า จิต ๓๒ ดวงยังรูปทั่วไป อิริยาบถ และวิญญัติให้เกิดขึ้นได้. วาโยธาตุที่เกิดขึ้นหลายพันครั้ง ย่อมยังให้ถึงซึ่งความเป็นผู้ควรกล่าวว่า "ไป ๑ โยชน์, ไป ๑๐ โยชน์" ดังนี้.

ဝါယောဓာတုယာ…ပေ… ပစ္စယော ဘဝိတုန္တိ ထမ္ဘနစလနေသု ဝါယောဓာတုယာ ပစ္စယော ဘဝိတုံ သမတ္ထော စိတ္တသမုဋ္ဌာနမဟာဘူတာနံ ဧကော အာကာရဝိသေသော အတ္ထိ, အယံ ဝိညတ္တိ နာမ. တေသဉှိ တဒါကာရတ္တာ ဝါယောဓာတု ထမ္ဘေတိ စာလေတိ စာတိ. န စိတ္တသမုဋ္ဌာနာတိ ဧတေန ပရမတ္ထတော အဘာဝံ ဒဿေတိ. န ဟိ ရူပံ အပ္ပစ္စယံ အတ္ထိ, န စ နိဗ္ဗာနဝဇ္ဇော အတ္ထော နိစ္စော အတ္ထီတိ. ဝိညတ္တိတာယာတိ ဝိညတ္တိဝိကာရတာယ. စိတ္တသမုဋ္ဌာနဘာဝေါ ဝိယ မဟာဘူတဝိကာရတာယ ဥပါဒါရူပဘာဝေါ စ အဓိပ္ပေတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ที่ว่า "วาโยธาตุ...เป็นปัจจัย" นั้น คือมีลักษณะพิเศษอย่างหนึ่งของมหาภูตรูปที่เกิดจากจิต ซึ่งสามารถเป็นปัจจัยในการค้ำจุนและการเคลื่อนไหวของวาโยธาตุได้ ลักษณะพิเศษนี้ชื่อว่าวิญญัติ. จริงอยู่ เพราะความเป็นผู้มีลักษณะพิเศษนั้น วาโยธาตุย่อมค้ำจุนและย่อมเคลื่อนไหวได้ ดังนี้. ด้วยบทว่า "ไม่ใช่เกิดจากจิต" นี้ ย่อมแสดงความไม่มีโดยปรมัตถ์. จริงอยู่ รูปที่ไม่มีปัจจัยย่อมไม่มี และปรมัตถ์ที่เที่ยงเว้นนิพพานก็ไม่มี. ที่ว่า "ด้วยความเป็นวิญญัติ" นั้น คือด้วยความเป็นวิการคือวิญญัติ. พึงทราบว่าประสงค์เอาความเป็นจิตตสมุฏฐาน เหมือนที่ประสงค์เอาความเป็นอุปาทารูปด้วยความเป็นวิการของมหาภูตรูป.

ကာယိကကရဏန္တိ ကာယဒွါရပ္ပဝတ္တံ စိတ္တကိရိယံ, အဓိပ္ပာယန္တိ အတ္ထော. ကာရေတိ မညေတိ ဧတေန ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏာနုသာရေန ဂဟိတာယ ဝိညတ္တိယာ ယံ ကရဏံ ဝိညာတဗ္ဗံ, တဿ ဝိဇာနနေန ဝိညတ္တိယာ ဝိညာတတ္တံ ဒဿေတိ. န ဟိ ဝိညတ္တိရဟိတေသု ရုက္ခစလနာဒီသု ‘‘ဣဒမေသ ကာရေတီ’’တိ ဝိဇာနနံ ဟောတီတိ. စက္ခုဝိညာဏဿ ဟိ ရူပေ အဘိနိပါတမတ္တံ ကိစ္စံ, န အဓိပ္ပာယသဟဘုနော စလနဝိကာရဿ ဂဟဏံ. စိတ္တဿ ပန လဟုပရိဝတ္တိတာယ စက္ခုဝိညာဏဝီထိယာ [Pg.73] အနန္တရံ မနောဝိညာဏေန ဝိညာတမ္ပိ စလနံ စက္ခုနာ ဒိဋ္ဌံ ဝိယ မညန္တိ အဝိသေသဝိဒုနော, တသ္မာ ယထာ နီလာဘိနိပါတဝသပ္ပဝတ္တာယ စက္ခုဝိညာဏဝီထိယာ နီလန္တိ ပဝတ္တာယ မနောဝိညာဏဝီထိယာ စ အန္တရံ န ဝိညာယတိ, ဧဝံ အဝိညာယမာနန္တရေန မနောဒွါရဝိညာဏေန ဂဟိတေ တသ္မိံ စိတ္တေန သဟေဝ အနုပရိဝတ္တေ ကာယထမ္ဘနဝိကာရစောပနသင်္ခါတေ ‘‘ဣဒမေသ ကာရေတိ, အယမဿ အဓိပ္ပာယော’’တိ ဝိဇာနနံ ဟောတိ.

ที่ว่า "กายิกกรณะ" นั้น คือกิริยาของจิตที่เกิดขึ้นในกายทวาร, อรรถว่า "ความตั้งใจ" ดังนี้. ด้วยบทว่า "ย่อมทำ ย่อมสำคัญ" นี้ ย่อมแสดงความเป็นของที่ถูกรู้ของวิญญัติ ด้วยการรู้กิริยาที่พึงรู้ด้วยวิญญัติที่ถูกรู้โดยคล้อยตามการรับรู้สี. จริงอยู่ ในสิ่งทั้งหลายที่ปราศจากวิญญัติ มีการเคลื่อนไหวของต้นไม้เป็นต้น การรู้ว่า "สิ่งนี้ย่อมทำสิ่งนี้" ย่อมไม่มี. จริงอยู่ กิจของจักขุวิญญาณในรูปารมณ์เป็นเพียงการเข้าไปกระทบ ไม่ใช่การรับรู้วิการคือการเคลื่อนไหวที่เกิดพร้อมกับความตั้งใจ. แต่เพราะจิตมีการเปลี่ยนแปลงรวดเร็ว ผู้ไม่รู้ความแตกต่างย่อมสำคัญว่า การเคลื่อนไหวที่ถูกรู้ด้วยมโนวิญญาณในลำดับจากจักขุวิญญาณวิถีนั้น เหมือนที่เห็นด้วยจักขุ. เพราะเหตุนั้น ฉันใดที่ความแตกต่างระหว่างจักขุวิญญาณวิถีที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งการเข้าไปกระทบในอารมณ์สีเขียว และมโนวิญญาณวิถีที่เกิดขึ้นว่า "สีเขียว" ย่อมไม่อาจรู้ได้ ฉันนั้น เมื่อมโนทวารวิญญาณรับรู้วิการรูปนั้นที่ชื่อว่าวิการคือการค้ำจุนและการเคลื่อนไหวของกาย ซึ่งเกิดขึ้นตามลำดับพร้อมกับจิต โดยมีความแตกต่างที่ไม่อาจรู้ได้แล้ว การรู้ว่า "บุคคลนี้ย่อมทำสิ่งนี้, นี่คือความตั้งใจของเขา" ย่อมมี.

တာလပဏ္ဏာဒိရူပါနိ ဒိသွာ တဒနန္တရပ္ပဝတ္တာယ မနောဒွါရဝီထိယာ အဝိညာယမာနန္တရာယ တာလပဏ္ဏာဒီနံ ဥဒကာဒိသဟစာရိပ္ပကာရတံ သညာဏာကာရံ ဂဟေတွာ ဥဒကာဒိဂ္ဂဟဏံ ဝိယ. ဧတ္ထ ဥဒကံ ဘဝိဿတီတိအာဒိနာ စ ဥဒကာဒိသမ္ဗန္ဓနာကာရေန ရူပဂ္ဂဟဏာနုသာရဝိညာဏေန ယံ ဥဒကာဒိ ဝိညာတဗ္ဗံ, တဿ ဝိဇာနနေန တဒါကာရဿ ဝိညာတတာ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဧတဿ ပန ကာယိကကရဏဂ္ဂဟဏဿ ဥဒကာဒိဂ္ဂဟဏဿ စ ပုရိမသိဒ္ဓသမ္ဗန္ဓဂ္ဂဟဏံ ဥပနိဿယော ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ပန နာလမ္ဗိတာပိ ဝိညတ္တိ ကာယိကကရဏဂ္ဂဟဏဿ စ ပစ္စယော ပုရိမသိဒ္ဓသမ္ဗန္ဓဂ္ဂဟဏောပနိဿယဝသေန သာဓိပ္ပာယဝိကာရဘူတဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏာနန္တရံ ပဝတ္တမာနဿ အဓိပ္ပာယဂ္ဂဟဏဿ အဓိပ္ပာယသဟဘူဝိကာရာဘာဝေ အဘာဝတော, ဧဝံ သတိ ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏာနန္တရေန ဥဒကာဒိဂ္ဂဟဏေနေဝ တာလပဏ္ဏာဒိသညာဏာကာရော ဝိယ ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏာနန္တရေန အဓိပ္ပာယဂ္ဂဟဏေနေဝ ဝိညတ္တိ ပါကဋာ ဟောတီတိ ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဧသ ကာရေတိ မညေ’’တိ အဓိပ္ပာယဝိဇာနနေနေဝ ဝိညတ္တိယာ ဝိညာတတာ ဝုတ္တာ.

เมื่อเห็นรูปทั้งหลายมีใบตาลเป็นต้นแล้ว ย่อมถือเอาอาการคือเครื่องหมายแห่งน้ำเป็นต้น ซึ่งเป็นลักษณะที่ประกอบกับน้ำเป็นต้น ด้วยมโนทวารวิถีที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งการเห็นนั้น ซึ่งมีความพิเศษที่ไม่อาจรู้ได้ (คือไม่อาจรู้ความพิเศษจากจักขุวิญญาณวิถี) เหมือนการถือเอาน้ำเป็นต้น (หรือเหมือนการรู้ซึ่งน้ำเป็นต้น). ในบทนี้ พึงทราบว่า ความเป็นสิ่งที่รู้ได้ซึ่งอาการนั้น ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว ด้วยการรู้ซึ่งน้ำเป็นต้นใดที่พึงรู้ ด้วยมโนวิญญาณที่คล้อยตามการรับรู้รูป ด้วยอาการคือความเกี่ยวข้องกับน้ำเป็นต้น ด้วยบทว่า 'จักเป็นน้ำ' เป็นต้น. อนึ่ง พึงทราบว่า การรับรู้ความสัมพันธ์ที่สำเร็จแล้วก่อน เป็นอุปนิสัยแห่งการรับรู้การกระทำทางกายนี้ และการรับรู้น้ำเป็นต้นนี้. อีกอย่างหนึ่ง วิญญัติแม้ไม่เป็นอารมณ์ ก็เป็นปัจจัยแก่การรับรู้การกระทำทางกาย ด้วยอำนาจแห่งอุปนิสัยของการรับรู้ความสัมพันธ์ที่สำเร็จแล้วก่อน เพราะเมื่อไม่มีวิการที่พร้อมด้วยความตั้งใจ ก็ย่อมไม่มีการรับรู้ความตั้งใจที่กำลังเป็นไปในลำดับแห่งการรับรู้สีที่ประกอบด้วยวิการที่พร้อมด้วยความตั้งใจ. เมื่อเป็นเช่นนั้น วิญญัติย่อมปรากฏด้วยการรับรู้ความตั้งใจนั่นเอง ในลำดับแห่งการรับรู้สี เหมือนอาการคือเครื่องหมายของใบตาลเป็นต้น ปรากฏด้วยวิถีแห่งการรับรู้น้ำเป็นต้นนั่นเอง ในลำดับแห่งการรับรู้สีของใบตาลเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ความเป็นสิ่งที่รู้ได้แห่งวิญญัติ ได้ถูกกล่าวไว้แล้วด้วยการรู้ความตั้งใจนั่นเอง ด้วยบทว่า 'สิ่งนี้และสิ่งนี้ เขาทำแล้ว ฉันคิดว่า'.

အယံ နော ပဟရိတုကာမောတိ အဓိပ္ပာယဝိဇာနနေန ဝိညတ္တိယာ ပါကဋဘာဝံ ဒဿေတိ. န ဟိ တဒပါကဋဘာဝေ အဓိပ္ပာယဝိဇာနနံ ဟောတီတိ. သမ္မုခီ…ပေ… ယေဝ နာမ ဟောတီတိ အသမ္မုခီဘူတတာယ အနာပါထဂတာနံ ရူပါဒီနံ စက္ခုဝိညေယျာဒိဘာဝေါ ဝိယ သဘာဝဘူတံ တံ ဒွိဓာ ဝိညတ္တိဘာဝံ သာဓေတိ. ပရံ ဗောဓေတုကာမတာယ ဝိနာပိ အဘိက္ကမနာဒိပ္ပဝတ္တနေန သော စိတ္တသဟဘူဝိကာရော အဓိပ္ပာယံ ဝိညာပေတိ, သယဉ္စ ဝိညာယတီတိ ဒွိဓာပိ ဝိညတ္တိယေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

บทว่า 'ผู้นี้ใคร่จะประหารเรา' ย่อมแสดงถึงความเป็นสภาพที่ปรากฏแห่งวิญญัติด้วยการรู้ความตั้งใจ. จริงอยู่ เพราะเมื่อวิญญัตินั้นไม่ปรากฏ การรู้ความตั้งใจย่อมไม่มี. ด้วยบทว่า 'ย่อมเป็น' เป็นต้น ย่อมให้สำเร็จซึ่งความเป็นวิญญัตินั้นโดยสองนัย คือ วิญญัติเพราะยังผู้อื่นให้รู้ และวิญญัติเพราะตนเองถูกรู้ ซึ่งเป็นสภาพแท้จริง เหมือนความเป็นจักขุวิญเญยยะเป็นต้น (ที่ถูกให้สำเร็จแล้ว) ของรูปเป็นต้นที่ไม่ได้มาสู่คลอง เพราะความเป็นสิ่งที่ไม่ได้เป็นปัจจุบัน. วิการรูปนั้นที่เกิดพร้อมกับจิต ย่อมยังความตั้งใจให้รู้ ด้วยการยังการก้าวไปข้างหน้าเป็นต้นให้เป็นไป แม้ปราศจากความประสงค์จะให้ผู้อื่นรู้. และวิการรูปนั้นเองย่อมถูกรู้. ดังนี้ พึงทราบว่า โดยสองนัยก็เป็นวิญญัติเท่านั้น.

တသ္မိံ ဒွါရေ သိဒ္ဓါတိ တေန ဒွါရေန ဝိညာတဗ္ဗဘာဝတော တေနေဝ ဒွါရေန နာမလာဘတော တသ္မိံ ဒွါရေ ပါကဋဘာဝဝသေန သိဒ္ဓါ. ကုသလံ ဝါ အကုသလံ ဝါတိ ဌပေတဗ္ဗံ. ကသ္မာ? ယသ္မာ ပရဝါဒိနော အဝိပါကဿ ကမ္မဘာဝေါ [Pg.74] န သိဒ္ဓေါ, ဣတရဿ ပန သိဒ္ဓေါတိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကာနံ ဧကာဒသန္နံ ကိရိယစိတ္တာနံ ဝသေန တိကံ ပူရေတွာ ဌပေတဗ္ဗံ.

บทว่า 'สำเร็จแล้วในทวารนั้น' นั้น หมายถึงสำเร็จแล้วในทวารนั้น ด้วยอำนาจแห่งความเป็นสิ่งที่ปรากฏในทวารนั้น เพราะความเป็นสิ่งที่พึงรู้ด้วยทวารนั้น และเพราะได้ชื่อว่ากายกรรมด้วยทวารนั้นนั่นเอง. พึงตั้งไว้ว่า 'กุศลหรืออกุศล'. เพราะเหตุไร? เพราะตามความเห็นของปรวาที ความเป็นกรรมแห่งกิริยาจิตที่ไม่มีวิบากไม่สำเร็จ แต่ตามความเห็นของสกวาทีสำเร็จแล้ว. เพราะเหตุนั้น พึงตั้งไว้โดยให้เต็มซึ่งติกะ ด้วยอำนาจแห่งกิริยาจิต ๑๑ ดวงที่ยังวิญญัติให้เกิดขึ้น (คือ มโนทวาราวัชชนจิต, หสิตุปปาทจิต, มหากิริยาจิต ๘, กิริยาอภิญญาจิต).

ဒွါရေ စရန္တိ ကမ္မာနီတိ ဧတ္ထ အယမဓိပ္ပာယော – ယဒိ ဒွါရာ ဒွါရန္တရစာရိနော ဟောန္တိ, ဒွါရသမ္ဘေဒါ ကမ္မသမ္ဘေဒေါပီတိ ကာယကမ္မံ ကာယကမ္မဒွါရန္တိ အညမညဝဝတ္ထာနံ န သိယာ, ကမ္မာနမ္ပိ ကမ္မန္တရစရဏေ ဧသေဝ နယော. ယဒိ ပန ဒွါရာနမ္ပိ ဒွါရဘာဝေန ကမ္မန္တရစရဏံ ကမ္မာနဉ္စ ဒွါရန္တရစရဏံ န သိယာ, သုဋ္ဌုတရံ ကမ္မဒွါရဝဝတ္ထာနံ သိယာ. န ပန ကမ္မာနံ ဒွါရန္တရေ အစရဏံ အတ္ထိ, ကိန္တု ဒွါရေ အညသ္မိဉ္စ စရန္တိ ကမ္မာနိ အညာနိပိ. ယသ္မာ ပန ဒွါရေ ဒွါရာနိ န စရန္တိ, တသ္မာ အဒွါရစာရီဟိ ဒွါရေဟိ ကာရဏဘူတေဟိ ကမ္မာနိ ဒွါရန္တရေ စရန္တာနိပိ ဝဝတ္ထိတာနိ. န ကေဝလံ ကမ္မာနေဝ, တေဟိ ပန ဒွါရာနိပီတိ ဧဝံ ကမ္မဒွါရာနိ အညမညံ ဝဝတ္ထိတာနိ ‘‘ယေဘုယျေနဝုတ္တိတာယ တဗ္ဗဟုလဝုတ္တိတာယ စာ’’တိ ဝုစ္စမာနာယ ဝဝတ္ထာနယုတ္တိယာ. တတ္ထ ဒွါရာပေက္ခတ္တာ ကမ္မာနံ ကာယကမ္မာဒိဘာဝဿ အဒွါရစာရီဟိ ဒွါရေဟိ ဝဝတ္ထာနံ ဟောတိ, န ပန ဒွါရန္တရစာရီဟိ ကမ္မေဟိ ဒွါရာနံ အဝဝတ္ထာနံ ကမ္မာနပေက္ခကာယဒွါရာဒိဘာဝေဟိ ဒွါရေဟိ ဝဝတ္ထိတာနံ ကာယကမ္မာဒီနံ ကာယကမ္မဒွါရာဒိဝဝတ္ထာနကရတ္တာ. အထ ဝါ ဒွါရန္တရေ စရန္တာနိပိ ကာယာဒီဟိ ဥပလက္ခိတာနေဝ စရန္တိ ပါဏာတိပါတာဒီနံ ဧဝံသဘာဝတ္တာ အာဏတ္တိဟတ္ထဝိကာရာဒီဟိ ဝုစ္စမာနဿပိ ကာယာဒီဟိ သာဓေတဗ္ဗသဘာဝါဝဗောဓတော, တသ္မာ န ကမ္မန္တရဿ အတ္တနိ စရန္တဿပိ ဒွါရန္တရံ သနာမံ ဒေတိ, နာပိ ကမ္မံ ဒွါရဿ, တံတံဒွါရမေဝ ပန ကမ္မဿ ကမ္မဉ္စ ဒွါရန္တရေ စရန္တမ္ပိ အတ္တနောယေဝ ဒွါရဿ နာမံ ဒေတီတိ သိဒ္ဓံ အညမညဝဝတ္ထာနံ. ပုဗ္ဗေ ပန ဒွါရေသု အနိဗဒ္ဓတာ ကမ္မာနံ ဒွါရန္တရစရဏမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တာ, န ဧတံ ဝဝတ္ထာနန္တိ.

ในคาถานี้ที่ว่า 'กรรมทั้งหลายย่อมเป็นไปในทวาร' เป็นต้น นี้เป็นความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์ว่า: ถ้าทวารทั้งหลายย่อมเป็นไปในทวารอื่น (โดยความเป็นทวารอื่น) เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะการปะปนกันแห่งทวารทั้งหลาย การปะปนกันแห่งกรรมทั้งหลายก็ย่อมมี. เพราะเหตุนั้น การกำหนดชื่อซึ่งกันและกันว่า 'กายกรรม' 'กายกรรมทวาร' ก็ไม่พึงมี. แม้ในการเป็นไปในกรรมอื่นของกรรมทั้งหลาย นัยนี้ก็เช่นกัน. แต่ถ้าการเป็นไปในทวารอื่นโดยความเป็นทวารของทวารทั้งหลาย และการเป็นไปในทวารอื่นของกรรมทั้งหลายไม่พึงมี การกำหนดชื่อกรรมทวารก็พึงมีได้ดีกว่า. แต่การเป็นไปในทวารอื่นของกรรมทั้งหลายย่อมไม่มี, หากแต่กรรมทั้งหลายย่อมเป็นไปในทวารอื่นด้วย และกรรมอื่นก็ย่อมเป็นไปในทวารนั้นด้วย. แต่เพราะทวารทั้งหลายย่อมไม่เป็นไปในทวาร, เพราะเหตุนั้น กรรมทั้งหลายแม้เป็นไปในทวารอื่น ก็ถูกกำหนดชื่อแล้วด้วยทวารทั้งหลายที่เป็นเหตุ ซึ่งไม่เป็นไปในทวาร. ไม่เพียงแต่กรรมทั้งหลายเท่านั้น (ถูกกำหนดชื่อแล้ว) แต่ทวารทั้งหลายก็ด้วย. ดังนี้ กรรมทวารทั้งหลายจึงถูกกำหนดชื่อซึ่งกันและกัน ด้วยเหตุผลในการกำหนดชื่อที่กล่าวว่า 'เพราะความเป็นไปโดยส่วนมาก และเพราะความเป็นไปโดยมากยิ่ง'. ในทวารและกรรมเหล่านั้น เพราะกรรมทั้งหลายอาศัยทวาร ความเป็นกายกรรมเป็นต้นของกรรมทั้งหลายจึงถูกกำหนดชื่อด้วยทวารทั้งหลายที่ไม่เป็นไปในทวาร. อนึ่ง ทวารทั้งหลายก็ถูกกำหนดชื่อด้วยกรรมทั้งหลายที่ไปในทวารอื่นด้วย เพราะทวารทั้งหลายที่ถูกกำหนดชื่อแล้วด้วยกายทวารเป็นต้นที่ไม่ต้องอาศัยกรรม ย่อมเป็นผู้กระทำการกำหนดชื่อกายกรรมทวารเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง กรรมทั้งหลายแม้เป็นไปในทวารอื่น ก็ย่อมถูกกำหนดไว้แล้วด้วยกายทวารเป็นต้นเท่านั้น เพราะปาณาติบาตเป็นต้นมีสภาพเช่นนั้น และเพราะการรู้แจ้งซึ่งสภาพที่พึงให้สำเร็จด้วยกายทวารเป็นต้น แม้สิ่งที่ถูกกล่าวด้วยอาณัติและวิการแห่งมือเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น กรรมอื่นแม้เป็นไปในตน ก็ไม่ให้ชื่อทวารอื่น, กรรมก็ไม่ให้ชื่อทวาร, แต่ทวารนั้นๆ นั่นเองย่อมให้ชื่อแก่กรรม และกรรมแม้เป็นไปในทวารอื่น ก็ย่อมให้ชื่อแก่ทวารของตนเอง. ดังนี้ การกำหนดชื่อซึ่งกันและกันจึงสำเร็จแล้ว. แต่ก่อนหน้านี้ การที่กรรมทั้งหลายไม่ผูกพันในทวาร ได้ถูกกล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงการเป็นไปในทวารอื่นเท่านั้น, ไม่ได้กล่าวถึงการกำหนดชื่อนี้.

တတ္ထာတိ တေသု ဒွါရကမ္မေသု. ကာယကမ္မဿ ဥပ္ပဇ္ဇနဋ္ဌာနန္တိ တံသဟဇာတာ ဝိညတ္တိယေဝ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စာပိ ဟိ သာ တဿ ကေနစိ ပကာရေန ပစ္စယော န ဟောတိ, တထာပိ ကမ္မဿ ဝိသေသိကာ ဝိညတ္တိ တံသဟဇာတာ ဟောတီတိ တဿ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဘာဝေန ဝုတ္တာ ယထာဝုတ္တနိယမေန အညဝိသေသနဿ ကမ္မဿ ဝိသေသနန္တရေ ဥပ္ပတ္တိအဘာဝါ. ကာယေန ပန ကတတ္တာတိ ကာယဝိညတ္တိံ ဇနေတွာ တာယ ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒါဒိနိပ္ဖာဒနတော အတ္တနော နိပ္ဖတ္တိဝသေန ‘‘ကာယေန ကတံ ကမ္မ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကာရဏဘူတော ဟိ ပနေတ္ထ ကာယောတိ.

บทว่า 'ในกรรมทวารเหล่านั้น' นั้น หมายถึงในกรรมทวารเหล่านั้น. บทว่า 'เป็นที่เกิดแห่งกายกรรม' นั้น วิญญัตินั่นเองที่เกิดพร้อมกับกรรมนั้นถูกกล่าว. จริงอยู่ แม้วิญญัตินั้นจะไม่เป็นปัจจัยแก่กรรมนั้นโดยประการใดประการหนึ่ง ถึงกระนั้น วิญญัติที่เป็นเครื่องจำแนกกรรม ย่อมเกิดพร้อมกับกรรมนั้น เพราะเหตุนั้น จึงถูกกล่าวโดยความเป็นที่เกิดแห่งกรรมนั้น เพราะไม่มีการเกิดขึ้นของกรรมอื่นที่ถูกจำแนกในที่จำแนกอื่น ตามกฎที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า 'เพราะกระทำด้วยกาย' นั้น ถูกกล่าวว่า 'กรรมที่ทำด้วยกาย' ด้วยอำนาจแห่งความสำเร็จของกรรมนั้นเอง เพราะยังกายวิญญัติให้เกิดแล้ว และด้วยกายวิญญัตินั้น ยังการตัดชีวิตินทรีย์เป็นต้นให้สำเร็จ. จริงอยู่ ในกรรมนี้ กาย (คือ กายวิญญัติ) ย่อมเป็นเหตุ.

အညမညံ [Pg.75] ဝဝတ္ထိတာတိ ဧတ္ထ ကမ္မုနာ ကာယော ကာယကမ္မဒွါရန္တိ ဧဝံ ဝဝတ္ထိတော, န ကာယော ဣစ္စေဝ. ယထာ သူစိကမ္မုနာ သူစိကမ္မကရဏန္တိ ဝဝတ္ထိတာ, န သူစိ ဣစ္စေဝ, တထာ ဣဒမ္ပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အညမညံ ဝဝတ္ထိတာတိ စ အညမညံ ဝိသေသိတာတိ အတ္ထော. ဧဝံ သန္တေတိ ယထာဝုတ္တံ ဝဝတ္ထာနနိယမံ အဂ္ဂဟေတွာ ‘‘ဒွါရေ စရန္တိ ကမ္မာနီ’’တိအာဒိဝစနမေဝ ဂဟေတွာ စောဒေတိ. တတ္ထ ဧဝံ သန္တေတိ ကမ္မာနံ ဒွါရစရဏေ အညမညေန စ ဝဝတ္ထာနေ နာမလာဘေ ဝိသေသနေ သတီတိ အတ္ထော.

ในบทว่า "Aññamaññaṃ vavatthitā" นี้ กายถูกกำหนดชื่อว่าเป็นกายกรรมทวารด้วยกรรมอย่างนี้ ไม่ใช่เพียงแค่กายเท่านั้น เหมือนอย่างที่การกระทำด้วยเข็มถูกกำหนดชื่อว่าเป็นการกระทำด้วยเข็ม ไม่ใช่เพียงแค่เข็มเท่านั้น ฉันใด พึงเห็นข้อนี้ฉันนั้น และบทว่า "Aññamaññaṃ vavatthitā" นี้ มีความหมายว่า "อันจำแนกกันและกัน" บทว่า "Evaṃ sante" นี้ ย่อมคัดค้านโดยถือเอาแต่คำว่า "กรรมทั้งหลายย่อมเป็นไปในทวาร" เป็นต้น โดยไม่ถือเอากฎการกำหนดชื่อที่กล่าวมาแล้ว ในบทว่า "Evaṃ sante" นั้น มีความหมายว่า เมื่อกรรมทั้งหลายเป็นไปในทวาร และมีการกำหนดชื่อและการได้ชื่อด้วยกันและกัน และมีการจำแนกกันและกัน

ကာယကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การอธิบายเรื่องกายกรรมทวารจบลงแล้ว

ဝစီကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ

การอธิบายเรื่องวจีกรรมทวาร

စတူဟိ, ဘိက္ခဝေ, အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတာတိ ဧတ္ထ သုဘာသိတဘာသနသင်္ခါတာ အပိသုဏဝါစာ, ဓမ္မဘာသနသင်္ခါတော အသမ္ဖပ္ပလာပေါ, ပိယဘာသနသင်္ခါတာ အဖရုသဝါစာ, သစ္စဘာသနသင်္ခါတော အမုသာဝါဒေါ စာတိ ဧတာ ဝါစာ တထာပဝတ္တာ စေတနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သဟသဒ္ဒါ ပနာတိ တဿ ဝိကာရဿ သဒ္ဒေန သဟ သမ္ဘူတတ္တာ ဝုတ္တံ. စိတ္တာနုပရိဝတ္တိတာယ ပန သော န ယာဝ သဒ္ဒဘာဝီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ဝိတက္ကဝိပ္ဖာရသဒ္ဒေါ န သောတဝိညေယျောတိ ပဝတ္တေန မဟာအဋ္ဌကထာဝါဒေန စိတ္တသမုဋ္ဌာနသဒ္ဒေါ ဝိနာပိ ဝိညတ္တိဃဋ္ဋနေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အာပဇ္ဇတိ. ‘‘ယာ တာယ ဝါစာယ ဝိညတ္တီ’’တိ (ဓ. သ. ၆၃၆) ဟိ ဝစနတော အသောတဝိညေယျသဒ္ဒေန သဟ ဝိညတ္တိယာ ဥပ္ပတ္တိ နတ္ထီတိ ဝိညာယတီတိ.

ในบทว่า "Catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgatā" นี้ พึงเห็นเจตนาที่เกิดขึ้นอย่างนั้นว่าเป็นวาจาเหล่านี้ คือ วาจาไม่ส่อเสียด อันนับว่าเป็นการกล่าววาจาสุภาษิต, วาจาไม่เพ้อเจ้อ อันนับว่าเป็นการกล่าวธรรม, วาจาอ่อนหวาน อันนับว่าเป็นการกล่าววาจาที่น่ารัก, และวาจาไม่โกหก อันนับว่าเป็นการกล่าววาจาจริง ส่วนคำว่า "พร้อมด้วยเสียง" (Sahasaddā) นั้น กล่าวไว้เพราะวิการรูปนั้นเกิดขึ้นพร้อมกับเสียง แต่พึงเห็นว่าวิการรูปนั้นไม่ตั้งอยู่นานเท่ากับความมีอยู่ของเสียง เพราะเป็นไปตามจิต ย่อมเกิดความหมายว่า เสียงที่เกิดจากวิตกวิปผาระไม่เป็นโสตวิญเญยยะ ด้วยวาทะของมหาอรรถกถาที่กล่าวว่า เสียงที่เกิดจากจิตย่อมเกิดขึ้นได้แม้ไม่มีการกระทบด้วยวิญญัติ เพราะเหตุที่พระบาลีว่า "วิญญัติใดด้วยวาจานั้น" (ธ.ส. 636) ย่อมรู้ได้ว่า การเกิดขึ้นของวิญญัติพร้อมกับเสียงที่ไม่เป็นโสตวิญเญยยะนั้นไม่มี

စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ သဒ္ဒါယတနန္တိ ဧတ္ထ စ န ကောစိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနော သဒ္ဒေါ အသင်္ဂဟိတော နာမ အတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယေန မဟာအဋ္ဌကထာဝါဒံ ပဋိသေဓေတိ. ဆဗ္ဗိဓေန ရူပသင်္ဂဟာဒီသု ဟိ ‘‘သောတဝိညေယျ’’န္တိ ‘‘ဒိဋ္ဌံ သုတ’’န္တိ ဧတ္ထ ‘‘သုတ’’န္တိ စ န ကောစိ သဒ္ဒေါ န သင်္ဂယှတီတိ. မဟာအဋ္ဌကထာယံ ပန ဝိညတ္တိသဟဇမေဝ ဇိဝှာတာလုစလနာဒိကရဝိတက္ကသမုဋ္ဌိတံ သုခုမသဒ္ဒံ ‘‘ဒိဗ္ဗသောတေန သုတွာ အာဒိသတီ’’တိ သုတ္တေ ပဋ္ဌာနေ စ ဩဠာရိကသဒ္ဒံ သန္ဓာယ ‘‘သောတဝိညာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန အသောတဝိညေယျတာ ဝုတ္တာ သိယာ. သဒ္ဒေါ [Pg.76] စ အသောတဝိညေယျော စာတိ ဝိရုဒ္ဓမေတန္တိ ပန ပဋိက္ခေပေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝိညတ္တိပစ္စယာ ဃဋ္ဋနာ ဝိညတ္တိဃဋ္ဋနာ. ဝိညတ္တိ ဧဝ ဝါ. ဃဋ္ဋနာကာရပ္ပဝတ္တဘူတဝိကာရော ဟိ ‘‘ဃဋ္ဋနာ’’တိ ဝုတ္တော. သံဃဋ္ဋနေန သဟေဝ သဒ္ဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န ပုဗ္ဗာပရဘာဝေန. ပထဝီဓာတုယာတိ ဣဒံ ဝါယောဓာတုယာ ဝိယ စာလနံ ပထဝီဓာတုယာ သံဃဋ္ဋနံ ကိစ္စံ အဓိကန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ, ဝိကာရဿ စ တပ္ပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. တဗ္ဗိကာရာနဉှိ ဘူတာနံ အညမညဿ ပစ္စယဘာဝေါတိ. အညမ္ပိ သဗ္ဗံ ဝိဓာနံ ကာယဝိညတ္တိယံ ဝိယ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

และในบทว่า "Cittasamuṭṭhānaṃ saddāyatanaṃ" นี้ ย่อมคัดค้านวาทะของมหาอรรถกถาด้วยความประสงค์ว่า ไม่มีเสียงใดที่เกิดจากจิตที่ไม่ถูกสงเคราะห์ เพราะในฉัพพิธรูปสังคหะเป็นต้น ในบทว่า "sotaviññeyyaṃ" และ "diṭṭhaṃ sutaṃ" นี้ คำว่า "sutaṃ" นั้น ไม่มีเสียงใดที่ไม่ถูกสงเคราะห์ แต่ในมหาอรรถกถา พึงกล่าวว่า ความไม่เป็นโสตวิญเญยยะนั้น กล่าวไว้ด้วยความประสงค์นี้ว่า เสียงละเอียดที่เกิดจากวิตกที่ทำความเคลื่อนไหวของลิ้นและเพดานเป็นต้น ซึ่งเกิดขึ้นพร้อมกับวิญญัติเท่านั้น พระสูตรได้กล่าวไว้ว่า "ได้ยินด้วยทิพยโสตแล้วแสดง" และในปัฏฐานก็กล่าวถึงเสียงหยาบว่า "เป็นปัจจัยแก่วิญญาณทางหูด้วยอารัมมณปัจจัย" แต่พึงทราบว่าการคัดค้านนี้ เพราะถือว่า "เสียงก็มี และไม่เป็นโสตวิญเญยยะด้วย" เป็นสิ่งที่ขัดแย้งกัน การกระทบที่เกิดจากวิญญัติคือวิญญัติฆฏฏนะ หรือวิญญัติเองนั่นแหละ เพราะวิการของมหาภูตรูปที่เกิดขึ้นด้วยอาการแห่งการกระทบนั้นแล ชื่อว่า "ฆฏฏนะ" เสียงย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับการกระทบกัน ไม่ใช่ด้วยความเป็นไปก่อนหลัง คำว่า "ในปฐวีธาตุ" นี้ กล่าวไว้โดยถือว่าการกระทบกันเป็นกิจสำคัญของปฐวีธาตุ เหมือนการเคลื่อนไหวเป็นกิจสำคัญของวาโยธาตุ และพึงทราบความเป็นปัจจัยของการกระทบนั้นแก่รูปวิการด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว เพราะมหาภูตรูปที่มีวิการรูปเหล่านั้นย่อมเป็นปัจจัยแก่กันและกัน พึงทราบการจัดแจงอื่นๆ ทั้งหมดเหมือนในกายวิญญัติ

တိသမုဋ္ဌာနိကကာယံ…ပေ… န လဗ္ဘတိ. န ဟိ စာလနံ ဥပါဒိန္နဃဋ္ဋနန္တိ. စာလနဉှိ ဒေသန္တရုပ္ပာဒနပရမ္ပရတာ, ဃဋ္ဋနံ ပစ္စယဝိသေသေန ဘူတကလာပါနံ အာသန္နတရုပ္ပာဒေါတိ. ဥပတ္ထမ္ဘနကိစ္စမ္ပိ နတ္ထီတိ ဥပတ္ထမ္ဘနေန ဝိနာ ပဌမစိတ္တသမုဋ္ဌာနာပိ ဃဋ္ဋနာကာရေန ပဝတ္တတီတိ ဃဋ္ဋနတ္ထံ ဥပတ္ထမ္ဘနေန ပယောဇနံ နတ္ထိ, လဒ္ဓါသေဝနေန စိတ္တေနေဝ ဃဋ္ဋနဿ ဗလဝဘာဝတော စာတိ အဓိပ္ပာယော. ဥပတ္ထမ္ဘနံ နတ္ထိ အတ္ထီတိ ဝိစာရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ.

บทว่า "Tisamuṭṭhānikakāyaṃ..." เป็นต้นนี้ ไม่ได้กล่าวไว้ในวจีกรรมทวารกถานี้ เพราะการเคลื่อนไหวไม่ใช่การกระทบของรูปที่ถูกยึดถือ (อุปาทินนรูป) เพราะการเคลื่อนไหวคือการเกิดขึ้นต่อเนื่องกันในที่อื่น ส่วนการกระทบคือการเกิดขึ้นใกล้ชิดยิ่งของกลุ่มมหาภูตรูปด้วยปัจจัยพิเศษ ความประสงค์คือ กิจแห่งการอุปถัมภ์ก็ไม่มี เพราะแม้รูปที่เกิดจากจิตดวงแรกก็ย่อมเป็นไปในอาการแห่งการกระทบได้โดยไม่มีการอุปถัมภ์ ดังนั้นจึงไม่มีประโยชน์จากการอุปถัมภ์เพื่อการกระทบ และเพราะการกระทบมีกำลังมากด้วยจิตที่ได้เสพแล้ว พึงพิจารณาแล้วถือเอาว่ามีการอุปถัมภ์หรือไม่

ဝစီကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การอธิบายเรื่องวจีกรรมทวารจบลงแล้ว

မနောကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ

การอธิบายเรื่องมโนกรรมทวาร

အယံ နာမ စေတနာ ကမ္မံ န ဟောတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗာတိ ဣဒံ ယဿ ဒွါရံ မနော, တံဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ကပ္ပေတီတိ ‘‘တွံ ဖုသနံ ကရောဟိ, တွံ ဝေဒယိတ’’န္တိ ဧဝံ ကပ္ပေန္တံ ဝိယ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော. ပကပ္ပနဉ္စ တဒေဝ. ကိံ ပိဏ္ဍံ ကရောတီတိ အာယူဟနတ္ထဝသေန ပုစ္ဆတိ. ဖဿာဒိဓမ္မေ ဟိ အဝိပ္ပကိဏ္ဏေ ကတွာ သကိစ္စေသု ပဝတ္တနံ အာယူဟနံ, တတ္ထေဝ ဗျာပါရဏံ စေတယနံ, တထာကရဏံ အဘိသင်္ခရဏန္တိ. တေဘူမကဿေဝ ဂဟဏံ လောကုတ္တရကမ္မဿ ကမ္မက္ခယကရတ္တာ.

คำว่า "เจตนาชื่อนี้ไม่เป็นกรรม ไม่ควรกล่าว" นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงเจตนาธรรมที่มีมโนเป็นทวาร บทว่า "Kappeti" มีความหมายว่า ย่อมเป็นไปเหมือนจัดแจงว่า "เธอจงทำผัสสะ, เธอจงเสวยเวทนา" อย่างนี้ และปะกัปปนะก็คือสิ่งนั้นเอง ถามด้วยความหมายว่า "ย่อมทำอะไรให้เป็นก้อน" (Kiṃ piṇḍaṃ karoti) ด้วยอำนาจแห่งความหมายว่าการประมวลมา (อายูหนะ) เพราะการทำให้ผัสสะเป็นต้นไม่กระจัดกระจายแล้วให้เป็นไปในกิจของตนนั้นคืออายูหนะ การขวนขวายในกิจนั้นเองคือเจตยนะ การกระทำอย่างนั้นคืออภิสังขรณะ การถือเอาเฉพาะกรรมที่เป็นไปในภูมิ 3 เพราะโลกุตตรกรรมเป็นกรรมที่ทำให้กรรมสิ้นไป

မနောကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การอธิบายเรื่องมโนกรรมทวารจบลงแล้ว

ကမ္မကထာဝဏ္ဏနာ

การอธิบายเรื่องกรรม

စေတယိတွာ [Pg.77] ကမ္မံ ကရောတီတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ ပုရိမစေတနာယ စေတယိတွာ သန္နိဋ္ဌာနကမ္မံ ကရောတိ, တသ္မာ စေတနာပုဗ္ဗကံ ကမ္မံ တံစေတနာသဘာဝမေဝါတိ စေတနံ အဟံ ကမ္မံ ဝဒါမီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ သမာနကာလတ္တေပိ ကာရဏကိရိယာ ပုဗ္ဗကာလာ ဝိယ ဝတ္တုံ ယုတ္တာ, ဖလကိရိယာ စ အပရကာလာ ဝိယ. ယသ္မာ စ စေတနာယ စေတယိတွာ ကာယဝါစာဟိ စောပနကိရိယံ မနသာ စ အဘိဇ္ဈာဒိကိရိယံ ကရောတိ, တသ္မာ တဿာ ကိရိယာယ ကာရိကံ စေတနံ အဟံ ကမ္မံ ဝဒါမီတိ အတ္ထော. ကာယေ ဝါတိ ကာယဝိညတ္တိသင်္ခါတေ ကာယေ ဝါ. သတီတိ ဓရမာနေ, အနိရောဓိတေ ဝါ. ကာယသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ ကာယသဉ္စေတနာ. ဧတ္ထ စ သုခဒုက္ခုပ္ပာဒကေန ကမ္မေန ဘဝိတဗ္ဗံ, စေတနာ စ သုခဒုက္ခုပ္ပာဒိကာ ဝုတ္တာတိ တဿာ ကမ္မဘာဝေါ သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. သဉ္စေတနိယန္တိ သဉ္စေတနသဘာဝဝန္တံ. သမိဒ္ဓိတ္ထေရေန ‘‘သဉ္စေတနိယံ, အာဝုသော…ပေ… မနသာ သုခံ သော ဝေဒယတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၀၀; ကထာ. ၅၃၉) အဝိဘဇိတွာ ဗျာကတော. သုခဝေဒနီယန္တိအာဒိနာ ပန ဝိဘဇိတွာ ဗျာကာတဗ္ဗော သော ပဉှော, တသ္မာ သမ္မာ ဗျာကတော နာမ န ဟောတိ. ဣတရဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ယထာ ပန သုတ္တာနိ ဌိတာနိ, တထာ စောပနကိရိယာနိဿယဘူတာ ကာယဝါစာ အဘိဇ္ဈာဒိကိရိယာနိဿယော စ မနောဒွါရာနိ, ယာယ ပန စေတနာယ တေဟိ ကာယာဒီဟိ ကရဏဘူတေဟိ စောပနာဘိဇ္ဈာဒိကိရိယံ ကရောန္တိ ဝါသိအာဒီဟိ ဝိယ ဆေဒနာဒိံ, သာ စေတနာ ကမ္မန္တိ ဒွါရပ္ပဝတ္တိယမ္ပိ ကမ္မဒွါရာဘေဒနဉ္စ ကမ္မဒွါရဝဝတ္ထာနဉ္စ ဒိဿတိ, ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘ကာယေန စေ ကတံ ကမ္မ’’န္တိအာဒိဂါထာယော (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁ ကာယကမ္မဒွါရ) အတိဝိယ ယုဇ္ဇန္တိ.

ในคำว่า 'เจตนาแล้วกระทำกรรม' นั้น เพราะเหตุที่บุคคลเจตนาแล้วด้วยเจตนาในเบื้องต้น ย่อมกระทำกรรมที่เป็นเครื่องตัดสิน ฉะนั้น กรรมที่มีเจตนาเป็นประธานนั้น มีเจตนานั้นเป็นสภาพนั่นเอง เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวเจตนาว่าเป็นกรรม ดังนี้เป็นอรรถ. อีกอย่างหนึ่ง แม้มีกาลเสมอกัน แต่กิริยาที่เป็นเหตุควรกล่าวเหมือนกิริยาในกาลก่อน และกิริยาที่เป็นผลก็ควรกล่าวเหมือนกิริยาในกาลหลัง. เพราะเหตุที่บุคคลเจตนาแล้วด้วยเจตนา ย่อมกระทำกิริยาที่เป็นเครื่องชักชวนด้วยกายและวาจา และกระทำกิริยาคืออภิชฌาเป็นต้นด้วยใจ ฉะนั้น เราจึงกล่าวเจตนาที่เป็นเครื่องกระทำกิริยานั้นว่าเป็นกรรม ดังนี้เป็นอรรถ. ในคำว่า 'ในกาย' หมายถึงในกายอันนับว่าเป็นกายวิญญัติ. ในคำว่า 'มีอยู่' หมายถึงเมื่อยังดำรงอยู่ หรือเมื่อยังไม่ดับไป. เจตนาที่เป็นเครื่องยังกายวิญญัติให้เกิดขึ้น ชื่อว่า กายสัญเจตนา. และในพระบาลีนี้ พึงเป็นกรรมที่เป็นเครื่องยังสุขและทุกข์ให้เกิดขึ้น และพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้แล้วว่า เจตนาเป็นเครื่องยังสุขและทุกข์ให้เกิดขึ้น ฉะนั้น ความเป็นกรรมของเจตนานั้นจึงสำเร็จแล้ว. ในคำว่า 'สัญเจตนีย์' หมายถึงมีสภาพเป็นสัญเจตนา. พระสมิทธิเถระได้พยากรณ์โดยไม่จำแนกไว้ว่า 'อาวุโส สัญเจตนีย์... เขาเสวยสุขด้วยใจ' (ม.อุ. 3.300; กถา. 539). แต่ปัญหาข้อนั้นควรพยากรณ์โดยจำแนกด้วยบทว่า 'สุขเวทนีย์' เป็นต้น ฉะนั้น จึงไม่ชื่อว่าพยากรณ์โดยชอบ. ในอีกสองอย่างที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. อนึ่ง สุตตะทั้งหลายตั้งอยู่โดยประการใด กายและวาจาอันเป็นที่อาศัยแห่งกิริยาที่เป็นเครื่องชักชวน และใจอันเป็นที่อาศัยแห่งกิริยาคืออภิชฌาเป็นต้น ก็เป็นทวารโดยประการนั้น. อนึ่ง เจตนาใดที่บุคคลกระทำกิริยาที่เป็นเครื่องชักชวนและกิริยาคืออภิชฌาเป็นต้นด้วยกายเป็นต้นเหล่านั้น อันเป็นเครื่องมือ เหมือนการตัดเป็นต้นด้วยมีดเป็นต้น เจตนานั้นชื่อว่ากรรม. แม้เมื่อกรรมเกิดขึ้นในทวาร การจำแนกกรรมและทวารก็ปรากฏชัด. เมื่อเป็นเช่นนี้ คาถาเป็นต้นว่า 'กรรมที่บุคคลกระทำด้วยกาย' (ธ.ส.อ. 1 กายกรรมทวาร) ย่อมสมควรอย่างยิ่ง.

လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ဣဓ လောကိယကမ္မကထာယံ အနဓိပ္ပေတောပိ ဘဇာပိယမာနော တီဏိ ကမ္မာနိ ဘဇတိ. မနေန ဒုဿီလျန္တိ ကာယိကဝါစသိကဝီတိက္ကမဝဇ္ဇံ သဗ္ဗံ အကုသလံ သင်္ဂဏှာတိ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသင်္ကပ္ပဝါယာမသတိသမာဓိံ ဝါ. တမ္ပိ စေတံ ‘‘မနသာ သံဝရော သာဓူ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၁၆; ဓ. ပ. ၃၆၁) ဝုတ္တဿ သံဝရဿ ပဋိပက္ခဝသေန ဝုတ္တံ, န သီလဝိပတ္တိဝသေန. န ဟိ သာ မာနသိကာ အတ္ထီတိ မဂ္ဂဿေဝ ဘဇာပနံ မဟာဝိသယတ္တာ. ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဟိ မနောကမ္မမေဝ ဘဇေယျုံ, န စ န သက္ကာ မဂ္ဂဘဇာပနေနေဝ တေသံ ဘဇာပနံ ဝိညာတုန္တိ.

โลกุตตรมรรค แม้ไม่เป็นที่ประสงค์ในกัมมกถาที่เป็นโลกีย์นี้ แต่เมื่อถูกนำเข้ามา ย่อมเข้าถึงกรรม ๓ อย่าง. ในคำว่า 'ทุศีลด้วยใจ' ย่อมสงเคราะห์อกุศลทั้งหมดอันเป็นโทษที่ล่วงละเมิดทางกายและวาจา หรือสงเคราะห์มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ. อนึ่ง คำนี้กล่าวไว้โดยเป็นปฏิปักษ์กับสังวรที่ตรัสไว้ว่า 'สังวรด้วยใจเป็นความดี' (สํ.ส. 1.116; ธ.ป. 361) ไม่ได้กล่าวโดยเป็นสีลวิบัติ. เพราะสีลวิบัติทางใจนั้นไม่มี. การนำมรรคเข้ามาเท่านั้น เป็นเพราะมีอารมณ์กว้างขวางกว่า. เพราะโพชฌงค์ทั้งหลายย่อมเข้าถึงแต่มโนกรรมเท่านั้น และการนำโพชฌงค์เหล่านั้นเข้ามาก็สามารถรู้ได้ด้วยการนำมรรคเข้ามานั่นเอง.

ကမ္မပထံ [Pg.78] အပ္ပတ္တာနမ္ပိ တံတံဒွါရေ သံသန္ဒနံ အဝရောဓနံ ဒွါရန္တရေ ကမ္မန္တရုပ္ပတ္တိယမ္ပိ ကမ္မဒွါရာဘေဒနဉ္စ ဒွါရသံသန္ဒနံ နာမ. ‘‘တိဝိဓာ, ဘိက္ခဝေ, ကာယသဉ္စေတနာ အကုသလံ ကာယကမ္မ’’န္တိအာဒိနာ (ကထာ. ၅၃၉) ကမ္မပထပ္ပတ္တာဝ သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ ကမ္မန္တိ ဝုတ္တာတိ ပုရိမစေတနာ သဗ္ဗာ ကာယကမ္မံ န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ. အာဏာပေတွာ…ပေ… အလဘန္တဿာတိ အာဏတ္တေဟိ အမာရိတဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ဝစီဒုစ္စရိတံ နာမ ဟောတိ အကမ္မပထဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဣမေ သတ္တာ ဟညန္တူ’’တိ ပဝတ္တဗျာပါဒဝသေန စေတနာပက္ခိကာ ဝါ ဘဝန္တိ ကာယကမ္မဝေါဟာရလာဘာ. အဗ္ဗောဟာရိကာ ဝါ မနောကမ္မဝေါဟာရဝိရဟာ. သသမ္ဘာရပထဝီအာဒီသု အာပါဒယော ဧတ္ထ နိဒဿနံ.

แม้กรรมที่ยังไม่ถึงกรรมบถ การเกี่ยวเนื่องกันในทวารนั้นๆ (คือการรวมกัน) และการไม่แตกแยกกันของกรรมและทวาร แม้เมื่อกรรมอื่นเกิดขึ้นในทวารอื่น ก็ชื่อว่า ทวารสังสันทะ. เพราะเหตุที่เจตนาที่เป็นเครื่องตัดสินที่ถึงกรรมบถเท่านั้น ถูกกล่าวว่าเป็นกรรม ด้วยบทว่า 'ภิกษุทั้งหลาย กายสัญเจตนาที่เป็นอกุศลมี ๓ อย่าง' เป็นต้น (กถา. 539) ฉะนั้น เจตนาในเบื้องต้นทั้งหมดจึงไม่เป็นกายกรรม ดังนี้ได้กล่าวไว้แล้ว. ในคำว่า 'สั่งให้... ไม่ได้' นั้น กล่าวโดยอ้างถึงการที่ผู้ถูกสั่งไม่ได้ฆ่า (คือการฆ่าไม่สำเร็จ). ความหมายคือ เป็นวจีทุจริตเพราะไม่ถึงกรรมบถ. ด้วยอำนาจแห่งพยาบาทที่เกิดขึ้นว่า 'ขอสัตว์เหล่านี้จงถูกฆ่าเถิด' เจตนาเหล่านั้นย่อมเป็นฝ่ายเจตนา เพราะได้ชื่อว่ากายกรรม หรือเป็นอัพโพหาริกะ เพราะปราศจากชื่อว่ามโนกรรม. น้ำเป็นต้นในแผ่นดินที่มีองค์ประกอบเป็นต้น เป็นตัวอย่างในเรื่องอัพโพหาริกะนี้.

ကုလုမ္ဗဿာတိ ဂဗ္ဘဿ, ကုလဿေဝ ဝါ. တိဿောပိ သင်္ဂီတိယော အာရုဠှတာယ အနနုဇာနနတော ‘‘တဝ သုတ္တဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒသဝိဓာ ဣဒ္ဓိ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ ဣဒ္ဓိကထာယ ဂဟေတဗ္ဗာ. ဘာဝနာမယန္တိ အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဃဋဘေဒေါ ဝိယ ပရူပဃာတော, ဥဒကဝိနာသော ဝိယ ဣဒ္ဓိဝိနာသော စ ဟောတီတိ ဥပမာ သံသန္ဒတိ. တဝ ပဉှောတိ ဘာဝနာမယာယ ပရူပဃာတော ဟောတီတိ ဝုတ္တော ဉာပေတုံ ဣစ္ဆိတော အတ္ထော. အာထဗ္ဗဏိဒ္ဓိ ဝိဇ္ဇာမယိဒ္ဓိ ဟောတိ. သတ္တမေ ပဒေတိ မဏ္ဍလာဒိတော သတ္တမေ ပဒေ.

ในคำว่า 'ของกุลุมพะ' หมายถึงของครรภ์ หรือของตระกูลเท่านั้น ดังนี้เป็นอรรถที่พึงเห็น. เพราะไม่ประสงค์จะอนุญาตให้ขึ้นสู่สังคีติทั้งสาม จึงกล่าวว่า 'ของสูตรของท่าน'. อิทธิ ๑๐ อย่าง พึงถือเอาจากอิทธิกถาในปฏิสัมภิทามรรค. ในคำว่า 'ภาวนามัย' กล่าวโดยอ้างถึงอธิษฐานอิทธิ. อุปมาว่า การทำลายผู้อื่นย่อมมีเหมือนการทำลายหม้อ และการทำลายอิทธิย่อมมีเหมือนการทำลายน้ำ ย่อมเข้ากันได้กับอุปเมยยะ. ในคำว่า 'ปัญหาของท่าน' หมายถึงอรรถที่ประสงค์จะให้ผู้อื่นรู้ว่า การทำลายผู้อื่นย่อมมีด้วยภาวนามยอิทธิ ดังนี้ได้กล่าวไว้แล้ว. อาถัพพณอิทธิเป็นวิชชามยอิทธิ. ในคำว่า 'ในก้าวที่เจ็ด' หมายถึงในก้าวที่เจ็ดจากวงกลมเป็นต้น.

ဝစနန္တရေန ဂမေတဗ္ဗတ္ထံ နေယျတ္ထံ, သယမေဝ ဂမိတဗ္ဗတ္ထံ နီတတ္ထံ. ကိရိယတော သမုဋ္ဌာတိ, ဥဒါဟု အကိရိယတောတိ တေနာဓိပ္ပေတံ သမ္ပဇာနမုသာဝါဒံ သန္ဓာယ ပုစ္ဆတိ, န ဥပေါသထက္ခန္ဓကေ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဝုတ္တမေဝ ဟိ သော အနရိယဝေါဟာရံ ဝုတ္တန္တိ ဂဟေတွာ ဝေါဟရတီတိ. ဝါစာဂိရန္တိ ဝါစာသင်္ခါတံ ဂိရံ, ဝါစာနုစ္စာရဏံ ဝါ.

อรรถที่พึงรู้ด้วยคำอื่น ชื่อว่า เนยยัตถะ. อรรถที่พึงรู้ด้วยตนเองตามพระบาลีนั้น ชื่อว่า นีตัตถะ. ในปัญหาว่า 'เกิดขึ้นจากกิริยา หรือไม่เกิดขึ้นจากกิริยา' นั้น ท่านวิกัณฑวาทีนั้นถามโดยอ้างถึงสัมปชานมุสาวาทที่ท่านประสงค์ ไม่ได้ถามถึงสัมปชานมุสาวาทที่ตรัสไว้ในอุโบสถขันธกะ. เพราะท่านวิกัณฑวาทีนั้นถือเอาอนริยวาทะที่ไม่ได้ตรัสไว้ในอุโบสถขันธกะว่าเป็นสิ่งที่ตรัสไว้แล้ว จึงกล่าว. ในคำว่า 'วาจากิระ' หมายถึงเสียงอันนับว่าเป็นวาจา หรือการเปล่งวาจาซ้ำๆ.

ခန္ဒသိဝါဒယော သေဋ္ဌာတိ ခန္ဒာတိ ကုမာရာ. သိဝါတိ မဟေဿရာ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ နိဒဿနတ္ထမိဒံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နတ္ထိကဒိဋ္ဌာဒယော ဧဝ ဟိ ကမ္မပထပ္ပတ္တာ ကမ္မန္တိ. စေတနာ ပနေတ္ထ အဗ္ဗောဟာရိကာတိ ကာယဒွါရေ ဝစီဒွါရေ စ သမုဋ္ဌိတာပိ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မန္တိ စ ဝေါဟာရံ န လဘတိ အဘိဇ္ဈာဒိပ္ပဓာနတ္တာ. ‘‘တိဝိဓာ, ဘိက္ခဝေ, မနောသဉ္စေတနာ အကုသလံ မနောကမ္မ’’န္တိ ပန ဝစနတော သဘာဝေနေဝ သာ မနောကမ္မံ, န အဘိဇ္ဈာဒိပက္ခိကတ္တာတိ ‘‘အဘိဇ္ဈာဒိပက္ခိကာဝါ’’တိ န ဝုတ္တံ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ ကာယင်္ဂဝါစင်္ဂါနိ အစောပေတွာ စိန္တနကာလေ စေတနာပိ စေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ မနောဒွါရေ [Pg.79] ဧဝ သမုဋ္ဌဟန္တိ, တသ္မာ စေတနာယ အဗ္ဗောဟာရိကဘာဝေါ ကထဉ္စိ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော.

ในคำว่า 'ขันธะและสีวะเป็นต้นเป็นผู้ประเสริฐ' นั้น ขันธะคือเทพกุมาร. สีวะคือพระมเหศวร. พึงเห็นว่าคำนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงมิจฉาทิฏฐิ. เพราะทิฏฐิของพวกนัตถิกะเป็นต้นเท่านั้นที่ถึงกรรมบถแล้วเป็นกรรม. อนึ่ง เจตนาในที่นี้เป็นอัพโพหาริกะ คือแม้เกิดขึ้นในกายทวารและวจีทวาร ก็ไม่ได้รับชื่อว่ากายกรรมและวจีกรรม เพราะอภิชฌาเป็นต้นเป็นประธาน. อนึ่ง เพราะเหตุที่กล่าวว่า 'ภิกษุทั้งหลาย มโนสัญเจตนาที่เป็นอกุศลมี ๓ อย่าง' เป็นต้น ฉะนั้น เจตนานั้นโดยสภาพของมันเองจึงเป็นมโนกรรม ไม่ใช่เพราะเป็นฝ่ายอภิชฌาเป็นต้น จึงไม่ได้กล่าวว่า 'เป็นฝ่ายอภิชฌาเป็นต้น'. แต่ในที่นี้ เมื่อไม่ชักชวนกายและวาจา ในขณะที่คิด เจตนาก็ดี ธรรมที่ประกอบด้วยเจตนาก็ดี ย่อมเกิดขึ้นในมโนทวารเท่านั้น ฉะนั้น ความเป็นอัพโพหาริกะของเจตนาจึงไม่มีโดยประการใดประการหนึ่ง ดังนี้เป็นความประสงค์.

‘‘တိဝိဓာ, ဘိက္ခဝေ, ကာယသဉ္စေတနာ ကုသလံ ကာယကမ္မ’’န္တိအာဒိဝစနတော (ကထာ. ၅၃၉) ပါဏာတိပါတာဒိပဋိပက္ခဘူတာ တဗ္ဗိရတိဝိသိဋ္ဌာ စေတနာဝ ပါဏာတိပါတဝိရတိအာဒိကာ ဟောန္တီတိ ‘‘စေတနာပက္ခိကာ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ, န ‘‘ဝိရတိပက္ခိကာ’’တိ. ရက္ခတီတိ အဝိနာသေတွာ ကထေတိ. ဘိန္ဒတီတိ ဝိနာသေတွာ ကထေတိ.

เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย กายสัญเจตนาที่เป็นกุศลกายกรรมมี ๓ อย่าง" (คาถา ๕๓๙) เจตนาที่วิเศษด้วยการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อปาณาติบาตเป็นต้นนั่นเอง ย่อมเป็นปาณาติปาตวิรติเป็นต้น ดังนั้นจึงตรัสว่า "เป็นฝ่ายเจตนา" ไม่ใช่ "เป็นฝ่ายวิรติ" คำว่า "รักษา" หมายถึง กล่าวโดยไม่ทำลาย คำว่า "ทำลาย" หมายถึง กล่าวโดยทำลาย

ကမ္မကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาเรื่องกรรมจบแล้ว

စက္ခုဝိညာဏဒွါရန္တိ စက္ခုဝိညာဏဿ ဒွါရံ. စက္ခု စ တံ ဝိညာဏဒွါရဉ္စာတိ ဝါ စက္ခုဝိညာဏဒွါရံ. စက္ခု ဝိညာဏဒွါရန္တိ ဝါ အသမာသနိဒ္ဒေသော. တံ ပန စက္ခုမေဝ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ‘‘စက္ခုနာ သံဝရော သာဓူ’’တိအာဒိကာယ (ဓ. ပ. ၃၆၀) ဂါထာယ ပသာဒကာယစောပနကာယသံဝရေ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ကာယေန သံဝရော ဝုတ္တော, တံ ဣဓ ဘိန္ဒိတွာ အဋ္ဌ သံဝရာ, တပ္ပဋိပက္ခဘာဝေန အသံဝရာ အဋ္ဌ ကထိတာ. သီလသံဝရာဒယောပိ ပဉ္စေဝ သံဝရာ သဗ္ဗဒွါရေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနာပိ, တပ္ပဋိပက္ခဘာဝေန ဒုဿီလျာဒီနိ အသံဝရာတိ ဝုတ္တာနိ. တတ္ထ ဒုဿီလျံ ပါဏာတိပါတာဒိစေတနာ. မုဋ္ဌဿစ္စံ သတိပဋိပက္ခာ အကုသလာ ဓမ္မာ. ပမာဒန္တိ ကေစိ. သီတာဒီသု ပဋိဃော အက္ခန္တိ. ထိနမိဒ္ဓံ ကောသဇ္ဇံ.

คำว่า "จักขุวิญญาณทวาร" คือ ทวารของจักขุวิญญาณ หรือว่า จักขุนั้นเป็นทวารของวิญญาณด้วย จึงเรียกว่า จักขุวิญญาณทวาร หรือว่า เป็นการแสดงบทที่ไม่ใช่สมาสว่า "จักขุ" และ "วิญญาณทวาร" แต่จักขุวิญญาณทวารนั้นคือจักขุประสาทนั่นเอง นัยนี้พึงทราบในทวารที่เหลือด้วย ในคาถาเป็นต้นว่า "การสำรวมด้วยจักขุเป็นความดี" (ธ.ป. ๓๖๐) ได้ตรัสกายสังวรโดยรวมปสาทกายสังวรและโจปนกายสังวรเข้าด้วยกัน ในอรรถกถานี้ ได้แยกสังวรนั้นออกเป็น ๘ อย่าง และได้กล่าวอสังวร ๘ อย่าง โดยเป็นปฏิปักษ์ต่อสังวรเหล่านั้น แม้สีลสังวรเป็นต้น ก็เป็นสังวร ๕ อย่างเท่านั้น แม้จะเกิดขึ้นในทวารทั้งปวง และได้กล่าวทุศีลเป็นต้นว่าเป็นอสังวร โดยเป็นปฏิปักษ์ต่อสังวรเหล่านั้น ในบรรดาอสังวรเหล่านั้น ทุศีลคือเจตนาปาณาติบาตเป็นต้น ความหลงลืมสติคืออกุศลธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อสติ บางท่านกล่าวว่าคือความประมาท ความขัดเคืองในความหนาวเป็นต้น คือ อักขันติ (ความไม่อดทน) ถีนมิทธะคือความเกียจคร้าน

ဝိနာ ဝစီဒွါရေန သုဒ္ဓံ ကာယဒွါရသင်္ခါတန္တိ ဣဒံ ဝစီဒွါရသလ္လက္ခိတဿ မုသာဝါဒါဒိနောပိ ကာယဒွါရေ ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝါ အသုဒ္ဓတာ အတ္ထီတိ တံနိဝါရဏတ္ထံ ဝုတ္တံ. န ဟိ တံ ကာယကမ္မံ ဟောတိ. သုဒ္ဓဝစီဒွါရောပလက္ခိတံ ပန ဝစီကမ္မမေဝ ဟောတီတိ. ဧတ္ထ အသံဝရောတိ ဧတေန သုဒ္ဓကာယဒွါရေန ဥပလက္ခိတော အသံဝရော ဒွါရန္တရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ ဝုတ္တော. ဒွါရန္တရာနုပလက္ခိတံ သဗ္ဗံ တံဒွါရိကာကုသလဉ္စေတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ကမ္မပထသံသန္ဒနေ ‘‘စောပနကာယအသံဝရဒွါရဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနော အသံဝရော အကုသလံ ကာယကမ္မမေဝ ဟောတီ’’တိအာဒိ ‘‘အကုသလံ ကာယကမ္မံ စောပနကာယအသံဝရဒွါရဝသေန ဝစီအသံဝရဝသေန စ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ သဟ အဝိရုဒ္ဓံ ဟောတိ. အသံဝရော ဟိ ဒွါရန္တရေ [Pg.80] ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ သဒွါရေ ဧဝါတိ ဝုစ္စတိ, သဒွါရဝသေန ဥပ္ပန္နောတိ စ, ကမ္မံ အညဒွါရေ အညဒွါရဝသေန စာတိ ဧဝံ အဝိရုဒ္ဓံ.

คำว่า "กายทวารที่บริสุทธิ์ปราศจากวจีทวาร" นี้ กล่าวไว้เพื่อป้องกันความไม่บริสุทธิ์ เพราะว่าแม้กรรมมีมุสาวาทเป็นต้นที่กำหนดด้วยวจีทวาร ก็มีการเกิดขึ้นในกายทวาร เพราะกรรมนั้นไม่เป็นกายกรรม แต่เป็นวจีกรรมที่กำหนดด้วยวจีทวารที่บริสุทธิ์เท่านั้น ในที่นี้ คำว่า "อสังวร" นี้ หมายถึงอสังวรที่กำหนดด้วยกายทวารที่บริสุทธิ์ แม้จะเกิดขึ้นในทวารอื่น (คือวจีทวาร) และพึงทราบว่าอกุศลทั้งหมดที่เกิดขึ้นในทวารนั้น ซึ่งไม่ได้กำหนดด้วยทวารอื่น (เช่น วจีทวาร) ก็ถูกกล่าวถึงด้วย และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในบทว่าด้วยการเชื่อมโยงกรรมบท คำกล่าวเป็นต้นว่า "อสังวรที่เกิดขึ้นโดยอาศัยโจปนกายอสังวรทวาร ย่อมเป็นอกุศลกายกรรมเท่านั้น" ย่อมไม่ขัดแย้งกับคำกล่าวเป็นต้นว่า "อกุศลกายกรรมย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยโจปนกายอสังวรทวารและวจีอสังวรทวาร" เพราะอสังวรนั้น แม้จะเกิดขึ้นในทวารอื่น ก็เรียกว่าเกิดขึ้นในทวารของตนเอง และเรียกว่าเกิดขึ้นโดยอาศัยทวารของตนเอง ส่วนกรรมนั้น แม้จะเกิดขึ้นในทวารอื่น ก็เรียกว่าเกิดขึ้นโดยอาศัยทวารอื่น ด้วยประการฉะนี้ จึงไม่ขัดแย้งกัน

အထ ဝါ ဧတ္ထာတိ သုဒ္ဓံ အသုဒ္ဓန္တိ ဧတံ အဝိစာရေတွာ ဧတသ္မိံ စောပနေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံ သတိ ဒွါရန္တရောပလက္ခိတံ ကမ္မပထဘာဝပ္ပတ္တတာယ ဝစီမနောကမ္မံ စောပနကာယအသံဝရဒွါရေ ဥပ္ပန္နံ, သေသံ သဗ္ဗံ တံဒွါရုပ္ပန္နာကုသလံ ဝိယ ‘‘စောပနကာယအသံဝရော’’တိ ဝုစ္စတိ. ကမ္မပထဘာဝပ္ပတ္တိယာ ဒွါရန္တရုပ္ပန္နံ ကာယကမ္မဉ္စ တထာ န ဝုစ္စတီတိ ကမ္မပထသံသန္ဒနဝိရောဓော သိယာ, တဒဝိရောဓံ တတ္ထေဝ ဝက္ခာမ. သီလသံဝရာဒယော ပဉ္စ နိက္ခေပကဏ္ဍေ အာဝိ ဘဝိဿန္တိ. တတ္ထ ဉာဏသံဝရေ ပစ္စယသန္နိဿိတသီလဿ, ဝီရိယသံဝရေ စ အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိယာ အန္တောဂဓတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

อีกนัยหนึ่ง คำว่า "ในที่นี้" นี้ หมายถึงกล่าวว่า "ในโจปนกายอสังวรนี้" โดยไม่พิจารณาว่าบริสุทธิ์หรือไม่บริสุทธิ์ เมื่อเป็นเช่นนี้ วจีกรรมและมโนกรรมที่เกิดขึ้นในโจปนกายอสังวรทวาร ซึ่งกำหนดด้วยทวารอื่น (คือวจีทวารและมโนทวาร) และถึงความเป็นกรรมบท ส่วนอกุศลที่เหลือทั้งหมดที่เกิดขึ้นในทวารนั้น ก็จะถูกเรียกว่า "โจปนกายอสังวร" เหมือนกัน และกายกรรมที่เกิดขึ้นในทวารอื่น (คือวจีทวาร) ซึ่งถึงความเป็นกรรมบท ก็จะไม่ถูกเรียกว่า "โจปนกายอสังวร" เช่นนั้น จึงอาจเกิดความขัดแย้งกับการเชื่อมโยงกรรมบทได้ เราจะกล่าวถึงความไม่ขัดแย้งนั้นในบทนั้นเอง สีลสังวรเป็นต้น ๕ อย่าง จะปรากฏในนิกเขปกัณฑ์ ในบรรดาสังวร ๕ อย่างนั้น พึงเห็นว่าปัจจยสันนิสสิตศีลรวมอยู่ในญาณสังวร และอาชีวปาริสุทธิศีลรวมอยู่ในวิริยสังวร

အကုသလကမ္မပထကထာဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาเรื่องอกุศลกรรมบถ

သရသေနေဝ စ ပတနသဘာဝဿ ပါဏဿ အန္တရာ ဧဝ အတီဝ ပါတနံ အတိပါတော, သဏိကံ ပတိတုံ အဒတွာဝ သီဃံ ပါတနန္တိ အတ္ထော. အတိက္ကမ္မ ဝါ သတ္ထာဒီဟိ အဘိဘဝိတွာ ပါတနံ အတိပါတော. ပယောဂဝတ္ထုမဟန္တတာဒီဟိ မဟာသာဝဇ္ဇတာ တေဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ စေတနာယ ဗလဝဘာဝတော. ယထာဝုတ္တပစ္စယဝိပရိယာယေပိ တံတံပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ စေတနာယ ဗလဝါဗလဝဝသေနေဝ အပ္ပသာဝဇ္ဇမဟာသာဝဇ္ဇတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣဒ္ဓိမယော ကမ္မဝိပါကဇိဒ္ဓိမယော ဒါဌာကောဋိကာဒီနံ ဝိယ.

คำว่า "อติปาตะ" คือ การทำให้สัตว์ผู้มีสภาพจะล้มลงเองโดยธรรมชาติ ล้มลงอย่างรวดเร็วก่อนที่อายุขัยจะสิ้นสุดลง หรือหมายถึงการทำให้ล้มลงอย่างรวดเร็วโดยไม่ปล่อยให้ล้มลงช้าๆ หรือว่า "อติปาตะ" คือการทำให้ล้มลงโดยการข่มขี่ด้วยศาสตราเป็นต้น ความเป็นกรรมมีโทษมาก (มหาสาวชชตา) เกิดขึ้นเพราะความยิ่งใหญ่ขององค์ประกอบในการกระทำ (ปโยควัตถุมหันตตา) เป็นต้น และเพราะเจตนาที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยเหล่านั้นมีกำลังมาก แม้ในกรณีที่ปัจจัยที่กล่าวมาแล้วกลับกัน (คือปัจจัยเหล่านั้นไม่ยิ่งใหญ่) ก็พึงทราบความเป็นกรรมมีโทษน้อย (อัปปสาวชชตา) และกรรมมีโทษมาก (มหาสาวชชตา) โดยอาศัยกำลังและความไม่กำลังของเจตนาที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยนั้นๆ คำว่า "อิทธิมัย" คือการใช้ฤทธิ์ที่เกิดจากวิบากกรรม เหมือนอย่างของพระเจ้าทาฐาโกฏิกะเป็นต้น

ဂေါတ္တရက္ခိတာ သဂေါတ္တေဟိ ရက္ခိတာ. ဓမ္မရက္ခိတာ သဟဓမ္မိကေဟိ ရက္ခိတာ. သသာမိကာ သာရက္ခာ. ယဿာ ဂမနေ ရညာ ဒဏ္ဍော ဌပိတော, သာ သပရိဒဏ္ဍာ. အတ္ထဘဉ္ဇကောတိ ကမ္မပထပ္ပတ္တံ ဝုတ္တံ. ကမ္မပထကထာ ဟေသာတိ. အတ္တနော သန္တကံ အဒါတုကာမတာယာတိအာဒိ မုသာဝါဒသာမညတော ဝုတ္တံ. ဟသာဓိပ္ပာယေန ဝိသံဝါဒနပုရေက္ခာရဿေဝ မုသာဝါဒေါ. သုညဘာဝန္တိ ပီတိဝိရဟိတတာယ ရိတ္တတံ. အတ္ထဝိပန္နတာယ န ဟဒယင်္ဂမာ. အဂ္ဂဏှန္တေတိ အသဒ္ဒဟန္တေ ကမ္မပထဘေဒေါ န ဟောတိ. ယော ကောစိ ပန သမ္ဖပ္ပလာပေါ ဒွီဟိ သမ္ဘာရေဟိ သိဇ္ဈတီတိ. အတ္တနော ပရိဏာမနံ စိတ္တေနေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မိစ္ဆာ ပဿတီတိ ဝိတထံ ပဿတိ.

คำว่า "โคตรารักขิตา" คือหญิงสาวที่ถูกญาติพี่น้องร่วมโคตรคุ้มครอง คำว่า "ธัมมารักขิตา" คือหญิงสาวที่ถูกผู้ประพฤติธรรมร่วมกันคุ้มครอง คำว่า "สสามิกา" คือหญิงสาวที่มีเจ้าของ (สามี) คุ้มครอง หญิงสาวที่พระราชาได้กำหนดโทษไว้ในการไปมาของนาง ผู้นั้นเรียกว่า "สปริทัณฑา" (ผู้มีโทษติดตัว) คำว่า "อรรถภัญชกะ" นี้ กล่าวถึงวิสํวาทนะที่ถึงความเป็นกรรมบถ เพราะนี่เป็นเรื่องของกรรมบถ คำกล่าวเป็นต้นว่า "ด้วยความไม่ต้องการจะให้ของของตน" นี้ กล่าวไว้โดยความเสมอเหมือนกันของมุสาวาท มุสาวาทจะเกิดขึ้นเฉพาะแก่บุคคลที่มีความตั้งใจจะทำให้คลาดเคลื่อนด้วยความประสงค์จะหัวเราะเท่านั้น คำว่า "สุญญภาวะ" คือความว่างเปล่าเพราะปราศจากความรักใคร่ เพราะความวิบัติแห่งอรรถ (ความหมาย) จึงไม่เป็นที่จับใจ คำว่า "อัคคัณหันเต" คือเมื่อไม่เชื่อ กรรมบถย่อมไม่แตก แต่สัมผัปปลาปะใดๆ ย่อมสำเร็จด้วยองค์ประกอบสองอย่าง พึงทราบว่าการน้อมนำมาเป็นของตน ย่อมสำเร็จด้วยใจเท่านั้น คำว่า "มิจฉาปัสสติ" คือเห็นผิด

ကောဋ္ဌာသတောတိ [Pg.81] ဖဿပဉ္စမကာဒီသု စိတ္တင်္ဂကောဋ္ဌာသေသု ယေ ကောဋ္ဌာသာ ဟောန္တိ, တတောတိ အတ္ထော. နနု စ စေတနာ ကမ္မပထေသု န ဝုတ္တာတိ ပဋိပါဋိယာ သတ္တန္နံ ကမ္မပထဘာဝေါ န ယုတ္တောတိ? န, အဝစနဿ အညဟေတုတ္တာ. န ဟိ စေတနာယ အကမ္မပထတ္တာ ကမ္မပထရာသိမှိ အဝစနံ, ကဒါစိ ပန ကမ္မပထော ဟောတိ, န သဗ္ဗဒါတိ ကမ္မပထဘာဝဿ အနိယတတ္တာ အဝစနံ. ယဒါ ပန ကမ္မပထော ဟောတိ, တဒါ ကမ္မပထရာသိသင်္ဂဟော န နိဝါရိတောတိ. ‘‘ပဉ္စ သိက္ခာပဒါ ပရိတ္တာရမ္မဏာ ဧဝါ’’တိ ဧတေန အဒိန္နာဒါနာဒီနံ သတ္တာရမ္မဏဘာဝဝိရောဓံ ‘‘သတ္တသင်္ခါတေ သင်္ခါရေ ဧဝ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိတော’’တိ သယမေဝ ပရိဟရိဿတိ. ‘‘နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာ’’တိ ပဝတ္တမာနာ ဒိဋ္ဌိ တေဘူမကဓမ္မဝိသယာဝါတိ သင်္ခါရာရမ္မဏတာ ဝုတ္တာ. ဝိပါကနိဿန္ဒဖလာနိ ယထာက္ကမံ နိရယာဒိဝိပါကဒုဂ္ဂတတာဒီနိ.

คำว่า โกฏฐาสโต นี้ มีความหมายว่า โดยส่วนแห่งองค์ของจิตมีผัสสปัญจมกะเป็นต้นที่มีอยู่. ก็เจตนาท่านไม่ได้กล่าวไว้ในกรรมบถทั้งหลายมิใช่หรือ? เมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นกรรมบถของธรรม ๗ ประการตามลำดับก็ไม่สมควรไม่ใช่หรือ? (นี่คือคำค้าน) ไม่ใช่ เพราะการไม่กล่าวถึงนั้นมีเหตุอื่น. จริงอยู่ การไม่กล่าวถึงเจตนาในหมวดกรรมบถนั้น ไม่ใช่เพราะเจตนาไม่เป็นกรรมบถ แต่เพราะบางครั้งเจตนาเป็นกรรมบถ ไม่ใช่เป็นกรรมบถเสมอไป การไม่กล่าวถึงจึงเป็นเพราะความเป็นกรรมบถของเจตนานั้นไม่แน่นอน. แต่เมื่อใดเจตนาเป็นกรรมบถ เมื่อนั้นการสงเคราะห์เจตนาเข้าในหมวดกรรมบถก็ไม่ถูกห้าม. ด้วยคำว่า "สิกขาบท ๕ มีปริตตารมณ์เท่านั้น" นี้ ท่านอรรถกถาจารย์เองจักแก้ความขัดแย้งเรื่องความเป็นสัตตารมณ์ของอทินนาทานเป็นต้น โดยกล่าวว่า "เกิดขึ้นโดยปรารภสังขารที่นับว่าเป็นสัตว์นั่นเอง". ทิฏฐิที่เกิดขึ้นว่า "สัตว์โอปปาติกะไม่มี" นั้น มีอารมณ์เป็นธรรมในไตรภูมิเท่านั้น จึงกล่าวว่ามีสังขารเป็นอารมณ์. ผลวิบากและผลนิสสันท์ตามลำดับคือ วิบากในนรกเป็นต้น และความเป็นผู้มีทุคติเป็นต้น.

အကုသလကမ္မပထကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การอธิบายเรื่องอกุศลกรรมบถจบลงแล้ว.

ကုသလကမ္မပထကထာဝဏ္ဏနာ

การอธิบายเรื่องกุศลกรรมบถ.

ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ပန ဝိရတိယောတိ ဧတံ ယာဟိ ဝိရတီဟိ သမ္ပယုတ္တာ စေတနာ ‘‘ကာယဝစီကမ္မာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, တာသဉ္စ ကမ္မပထဘာဝေါ ယုတ္တောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ပဋိပါဋိယာ သတ္တ စေတနာပိ ဝဋ္ဋန္တိ ဝိရတိယောပီ’’တိ. အလ္လသသမံသန္တိ ဇီဝမာနကသသမံသံ. ဝေါရောပေတာ ဟုတွာ နာဘိဇာနာမိ. ဒုဿီလျာဒါရမ္မဏာ တဒါရမ္မဏာ. ဇီဝိတိန္ဒြိယာဒိအာရမ္မဏာ ကထံ ဒုဿီလျာဒီနိ ပဇဟန္တီတိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အနဘိဇ္ဈာ…ပေ… ဝိရမန္တဿာတိ အဘိဇ္ဈံ ပဇဟန္တဿာတိ အတ္ထော. န ဟိ မနောဒုစ္စရိတာ ဝိရတိ အတ္ထိ အနဘိဇ္ဈာဒီဟေဝ တပ္ပဟာနတော.

คำว่า วิรติจากปาณาติบาตเป็นต้นนี้ กล่าวไว้โดยถือว่าเจตนาที่ประกอบด้วยวิรติใดๆ ถูกเรียกว่า "กายกรรมและวจีกรรม" และความเป็นกรรมบถของวิรติเหล่านั้นก็สมควร. ด้วยว่าท่านจักกล่าวว่า "เจตนา ๗ อย่างก็นับเข้า วิรติทั้งหลายก็นับเข้าตามลำดับ". คำว่า อัลลสสมังสะ หมายถึง เนื้อกระต่ายที่ยังมีชีวิตอยู่. คำว่า ข้าพเจ้าไม่จำได้ว่าเคยปลงชีวิตแล้ว. อารมณ์ของทุสสีลยะเป็นต้น เป็นอารมณ์ของกุศลกรรมบถเหล่านั้น. เพื่อแสดงว่ากุศลกรรมบถที่มีชีวิตินทรีย์เป็นต้นเป็นอารมณ์ ละทุสสีลยะเป็นต้นได้อย่างไร จึงกล่าวคำว่า "ยถา ปนา" เป็นต้น. คำว่า อนภิชฌา...เป...วิรมันตัสสะ หมายถึง ผู้ละอภิชฌา. จริงอยู่ วิรติจากมโนทุจริตไม่มี เพราะการละมโนทุจริตนั้นสำเร็จได้ด้วยอนภิชฌาเป็นต้นนั่นเอง.

ကမ္မပထသံသန္ဒနကထာဝဏ္ဏနာ

การอธิบายเรื่องกรรมบถสังสนทนา.

ကမ္မပထပ္ပတ္တာနံ ဒုဿီလျာဒီနံ အသံဝရာနံ တထာ ဒုစ္စရိတာနဉ္စ အကုသလကမ္မပထေဟိ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနမေဝ စ သုသီလျာဒီနံ သံဝရာနံ တထာ သုစရိတာနဉ္စ ကုသလကမ္မပထေဟိ အတ္ထတော နာနတ္တာဘာဝဒဿနံ. အထ ဝါ တေသံ ဖဿဒွါရာဒီဟိ အဝိရောဓဘာဝေန ဒီပနံ ကမ္မပထသံသန္ဒနန္တိ ကေစိ ဝဒန္တိ[Pg.82], တဒေတံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. န ဟိ ပဉ္စဖဿဒွါရပဉ္စအသံဝရဒွါရပဉ္စသံဝရဒွါရေသု ဥပ္ပန္နာနံ အသံဝရာနံ သံဝရာနဉ္စ ကမ္မပထတာ အတ္ထိ ပါဏာတိပါတာဒီနံ ပရသန္တကဝတ္ထုလောဘပရသတ္တာရမ္မဏဗျာပါဒအဟေတုကဒိဋ္ဌိအာဒီနဉ္စ တေသု ဒွါရေသု အနုပ္ပတ္တိတော. တိဝိဓကအာယဒုစ္စရိတာဒီနိ စ ကမ္မပထာတိ ပါကဋာ ဧဝါတိ ကိံ တေသံ ကမ္မပထေဟိ နာနတ္တာဘာဝဒဿနေန, န စ ဒုစ္စရိတာနံ သုစရိတာနဉ္စ ဖဿဒွါရာဒိဝသေန ဥပ္ပတ္တိ ဒီပိတာ, နာပိ အသံဝရာနံ သံဝရာနဉ္စ ယတော တေသံ ဖဿဒွါရာဒီဟိ အဝိရောဓဘာဝေန ဒီပနာ သိယာ, ကေဝလံ ပန ဖဿဒွါရာဒိဝသေန ဥပ္ပန္နာနံ အသံဝရာနံ သံဝရာနဉ္စ ကာယကမ္မာဒိတာ ဒီပိတာ. ယဒိ စ ဧတ္တကံ ကမ္မပထသံသန္ဒနံ, ‘‘အကုသလံ ကာယကမ္မံ ပဉ္စဖဿဒွါရဝသေန နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ ကမ္မပထသံသန္ဒနံ န သိယာ. ဧသာပိ ဆဖဿဒွါရာဒီဟိ အဝိရောဓဒီပနာတိ စေ, ဝုတ္တမေဝ ပကာရန္တရေန ဒဿေတုံ ‘‘အထ ဝါ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. သမုစ္စယတ္ထေ စ အထ ဝါ-သဒ္ဒေ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနေဝ ဒုဿီလျာဒီနိ ကာယကမ္မာဒိနာမေဟိ ဝဒန္တေဟိ မနောကမ္မဿ ဆဖဿဒွါရဝသေန ဥပ္ပတ္တိ န ဝတ္တဗ္ဗာ. န ဟိ တံ စက္ခုဒွါရာဒိဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. ယဒိ စ ကမ္မပထပ္ပတ္တာ ဧဝ အသံဝရာဒယော ဂဟိတာ, ဒုစ္စရိတေဟိ အညေသံ အသံဝရာနံ အဘာဝါ တေသဉ္စ တံတံကမ္မဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘စောပနကာယအသံဝရဒွါရဝသေန ဥပ္ပန္နော အသံဝရော အကုသလံ ကာယကမ္မမေဝ ဟောတီ’’တိအာဒိ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ဝုစ္စမာနေ ဟိ တသ္မိံ သင်္ကရော သိယာ, ဝစီမနောကမ္မာနိပိ ဟိ ကာယဒွါရေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တထာ သေသဒွါရေသုပိ ကမ္မန္တရာနီတိ.

การแสดงความไม่มีความต่างกันโดยอรรถของอสังวรมีทุสสีลยะเป็นต้นที่ถึงความเป็นกรรมบถ และทุจริตทั้งหลาย กับอกุศลกรรมบถ และของสังวรมีสุสีลยะเป็นต้นที่ถึงความเป็นกรรมบถ และสุจริตทั้งหลาย กับกุศลกรรมบถ. หรืออีกนัยหนึ่ง บางท่านกล่าวว่า การแสดงความไม่ขัดแย้งกันของธรรมเหล่านั้นกับผัสสทวารเป็นต้น เรียกว่า กรรมบถสังสนทนา คำกล่าวนั้นควรพิจารณา. เพราะความเป็นกรรมบถของอสังวรและสังวรที่เกิดขึ้นในผัสสทวาร ๕ อสังวรทวาร ๕ และสังวรทวาร ๕ ไม่มีอยู่ เนื่องจากปาณาติบาตเป็นต้น อภิชฌาคือความโลภในของผู้อื่น พยาบาทที่มีสัตว์อื่นเป็นอารมณ์ และอเหตุกทิฏฐิเป็นต้น ไม่ได้เกิดขึ้นในทวารเหล่านั้น. อนึ่ง กายทุจริต ๓ อย่างเป็นต้น ก็เป็นกรรมบถที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว การแสดงความไม่ต่างกันของกายทุจริตเหล่านั้นกับกรรมบถจะมีประโยชน์อะไร? อีกทั้งการเกิดขึ้นของทุจริตและสุจริตโดยผัสสทวารเป็นต้นก็ไม่ได้แสดงไว้ และแม้การเกิดขึ้นของอสังวรและสังวรก็ไม่ได้แสดงไว้ ซึ่งจะทำให้มีการแสดงความไม่ขัดแย้งกันของสิ่งเหล่านั้นกับผัสสทวารเป็นต้นได้. แต่เพียงความเป็นกายกรรมเป็นต้นของอสังวรและสังวรที่เกิดขึ้นโดยผัสสทวารเป็นต้นเท่านั้นที่แสดงไว้. และหากกรรมบถสังสนทนามีเพียงเท่านี้ คำกล่าวที่ว่า "อกุศลกายกรรมไม่เกิดขึ้นโดยผัสสทวาร ๕" เป็นต้น ก็จะไม่ใช่กรรมบถสังสนทนา. หากกล่าวว่า แม้คำนี้ก็เป็นการแสดงความไม่ขัดแย้งกับฉผัสสทวารเป็นต้นแล้ว ก็ไม่ควรกล่าวว่า "หรืออีกนัยหนึ่ง" เพื่อแสดงประเภทที่กล่าวไว้แล้วด้วยประเภทอื่น. อนึ่ง เมื่อคำว่า อถ วา มีความหมายว่า "และ" อรรถกถาจารย์ผู้กล่าวทุสสีลยะเป็นต้นที่ถึงความเป็นกรรมบถด้วยชื่อกายกรรมเป็นต้น ก็ไม่ควรกล่าวถึงการเกิดขึ้นของมโนกรรมโดยฉผัสสทวาร เพราะมโนกรรมนั้นไม่ได้เกิดขึ้นโดยจักขุทวารเป็นต้น. และหากอสังวรเป็นต้นที่ถึงความเป็นกรรมบถเท่านั้นถูกถือเอาไว้ ก็ไม่ควรกล่าวคำว่า "อสังวรที่เกิดขึ้นโดยอสังวรทวารแห่งกายที่ไหว เป็นอกุศลกายกรรมนั่นเอง" เป็นต้น เพราะไม่มีอสังวรอื่นนอกจากทุจริต และเพราะความเป็นกรรมนั้นๆ ของอสังวรเหล่านั้นได้กล่าวไว้แล้ว. เพราะหากกล่าวเช่นนั้น ความปะปนกันก็จะเกิดขึ้น เพราะวจีกรรมและมโนกรรมก็เกิดขึ้นที่กายทวารได้เช่นกัน และกรรมอื่นๆ ก็เกิดขึ้นที่ทวารที่เหลือได้เช่นกัน.

အထ ပန ဒွါရန္တရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ကမ္မန္တရမ္ပိ တံဒွါရိကကမ္မမေဝ သိယာ, ‘‘တိဝိဓံ ကာယဒုစ္စရိတံ အကုသလံ ကာယကမ္မမေဝါ’’တိအာဒိ, ‘‘အကုသလံ ကာယကမ္မံ စောပနကာယအသံဝရဒွါရဝသေန ဝါစာအသံဝရဒွါရဝသေန စ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ စ ဝိရုဇ္ဈေယျ. ဒုစ္စရိတာနဉှိ အညဒွါရစရဏံ အတ္ထိ, န စဿ ဒွါရန္တရုပ္ပန္နံ ကမ္မန္တရံ ဟောတီတိ. တသ္မာ ဟေဋ္ဌာ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနံ ဧဝ ကာယကမ္မာဒိဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ သေသာနဉ္စ တံတံဒွါရုပ္ပန္နာနံ ကုသလာကုသလာနံ ဒွါရသံသန္ဒနေ တံတံဒွါရပက္ခိကဘာဝဿ ကတတ္တာ ဣဓ ကမ္မပထံ အပ္ပတ္တာနဉ္စ စေတနာဘာဝတော အကမ္မာနဉ္စ အသံဝရာနံ သံဝရာနဉ္စ ဘဇာပိယမာနာနံ ကမ္မပထာနံ ဝိယ ကာယကမ္မာဒိတာဒီပနံ, ကမ္မပထပ္ပတ္တာနံ တိဝိဓကာယဒုစ္စရိတာဒီနံ တိဝိဓကာယသုစရိတာဒီနဉ္စ ဒွါရန္တရစရဏေပိ ကာယကမ္မာဒိဘာဝါဝိဇဟနဒီပနံ, ယထာပကာသိတာနဉ္စ ကမ္မပထဘာဝံ ပတ္တာနံ [Pg.83] အပတ္တာနဉ္စ အကုသလကာယကမ္မာဒီနဉ္စ ကုသလကာယကမ္မာဒီနဉ္စ ဖဿဒွါရာဒီဟိ ဥပ္ပတ္တိပကာသနဉ္စ ကမ္မပထသံသန္ဒနံ နာမ. ကသ္မာ? အကမ္မပထာနံ ကမ္မပထေသု ကမ္မပထာနဉ္စ အကမ္မပထေသု သမာနနာမတာဝသေန, ကမ္မပထာနံ ကမ္မပထေသု သာမညနာမာဝိဇဟနဝသေန, ဥဘယေသဉ္စ ဥပ္ပတ္တိဝသေန ဒွါရေသု ဧတ္ထ သံသန္ဒိတတ္တာ.

อนึ่ง หากกรรมอื่นที่เกิดขึ้นในทวารอื่นพึงเป็นกรรมประจำทวารนั้นเท่านั้นไซร้ คำว่า “กายทุจริต ๓ อย่างเป็นอกุศลกายกรรมเท่านั้น” เป็นต้น และคำว่า “อกุศลกายกรรมเกิดขึ้นโดยอาศัยทวารแห่งกายอสังวรที่เป็นการเคลื่อนไหว และโดยอาศัยทวารแห่งวจีอสังวร” เป็นต้น ก็จะขัดแย้งกัน เพราะว่าการประพฤติทุจริตในทวารอื่นมีอยู่ แต่กรรมอื่นที่เกิดขึ้นในทวารอื่นนั้นหาได้มีแก่ทุจริตนั้นไม่ เพราะฉะนั้น ในบทว่า ทวารสังสันทะที่กล่าวไว้ข้างต้น ได้กล่าวถึงความเป็นกายกรรมเป็นต้นของกรรมที่ถึงกรรมบทแล้วเท่านั้น และได้กล่าวถึงความเป็นส่วนแห่งทวารนั้นๆ ของกุศลและอกุศลที่เกิดขึ้นในทวารนั้นๆ ที่เหลือแล้ว ในบทว่า กรรมปถสังสันทะนี้ การแสดงความเป็นกายกรรมเป็นต้น เหมือนกรรมบททั้งหลายที่ถูกนำมาสงเคราะห์เข้า คือ อสังวรและสังวรที่ยังไม่ถึงกรรมบท และไม่เป็นกรรม (ในฐานะกรรมบท) เพราะเป็นเพียงสภาวะแห่งเจตนา และการแสดงการไม่ละทิ้งความเป็นกายกรรมเป็นต้น แม้เมื่อกายทุจริต ๓ อย่างเป็นต้น และกายสุจริต ๓ อย่างเป็นต้น ที่ถึงกรรมบทแล้วเกิดขึ้นในทวารอื่น และการแสดงการเกิดขึ้นของอกุศลกายกรรมเป็นต้น และกุศลกายกรรมเป็นต้น ที่ถึงกรรมบทและยังไม่ถึงกรรมบทตามที่ได้แสดงไว้แล้ว โดยอาศัยผัสสทวารเป็นต้น ชื่อว่า กรรมปถสังสันทะ เพราะเหตุใด? เพราะในที่นี้มีการประมวลกัน (สังสันทะ) โดยความเป็นชื่อเดียวกันของอกรรมบทในกรรมบท และของกรรมบทในอกรรมบท โดยความเป็นชื่อสามัญที่ไม่ละทิ้งของกรรมบทในกรรมบท และโดยการเกิดขึ้นของทั้งสองในทวารทั้งหลาย

တတ္ထ တိဝိဓကမ္မဒွါရဝသေန ဥပ္ပန္နာနံ ကမ္မာနံ ဉာတကမ္မဘာဝတာယ တံတံကမ္မဘာဝဿ အဝစနီယတ္တာ ကမ္မဒွါရေသု တေသံ ဥပ္ပတ္တိယာ စ ဝုတ္တတ္တာ ပဉ္စဝိညာဏဒွါရဝသေန အသံဝရာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိပရိယာယဝစနာဘာဝတော စ ကမ္မဒွါရဝိညာဏဒွါရာနိ ဝိရဇ္ဈိတွာ ‘‘ပဉ္စဖဿဒွါရဝသေန ဟိ ဥပ္ပန္နော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘ယမ္ပိဒံ စက္ခုသမ္ဖဿပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ ဝါ’’တိအာဒိနာ ‘‘စက္ခုသမ္ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာက္ခန္ဓော အတ္ထိ ကုသလော’’တိအာဒိနာ စ ပဉ္စဖဿဒွါရဝသေန အသံဝရာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိပရိယာယော ဝုတ္တော, န စ ‘‘ယမိဒံ စက္ခုဝိညာဏပစ္စယာ’’တိအာဒိဝစနံ အတ္ထီတိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘စက္ခုဝိညာဏသဟဇာတော ဟိ ဖဿော စက္ခုသမ္ဖဿော’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁ ကမ္မကထာ; မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၈၆). တေန ဟိ အသံဝရာနံ သံဝရာနဉ္စ စက္ခုသမ္ဖဿာဒီဟိ အသဟဇာတတ္တာ မနောသမ္ဖဿသဟဇာတာနဉ္စ စက္ခုသမ္ဖဿဒွါရာဒိဝသေန ဥပ္ပတ္တိ ဒီပိတာတိ. ‘‘သော ဟိ ကာယဒွါရေ စောပနံ ပတ္တော အကုသလံ ကာယကမ္မံ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ‘‘စောပနကာယအသံဝရဒွါရဝသေန ဥပ္ပန္နော အကုသလံ ကာယကမ္မမေဝ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ စ ဝစီကမ္မာဒီနဉ္စ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနံ အသံဝရဘူတာနံ ကာယကမ္မာဒိဘာဝေ အာပန္နေ ‘‘စတုဗ္ဗိဓံ ဝစီဒုစ္စရိတံ အကုသလံ ဝစီကမ္မမေဝ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ အပဝါဒေန နိဝတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ပုဗ္ဗေ ဒဿိတေသု အသံဝရဝိနိစ္ဆယေသု ဒုတိယဝိနိစ္ဆယေသု စ န ကောစိ ဝိရောဓော. န ဟိ ဝစီကမ္မာဒိဘူတော စောပနကာယအသံဝရော ကာယကမ္မာဒိ ဟောတီတိ.

ในกรรมปถสังสันทะนั้น เพราะความเป็นกรรมที่รู้กันอยู่แล้วของกรรมที่เกิดขึ้นโดยอาศัยกรรมทวาร ๓ อย่าง จึงไม่จำเป็นต้องกล่าวถึงความเป็นกรรมนั้นๆ และเพราะได้กล่าวถึงการเกิดขึ้นของกรรมเหล่านั้นในกรรมทวารแล้ว และเพราะไม่มีคำกล่าวถึงลำดับแห่งการเกิดขึ้นของอสังวรเป็นต้น โดยอาศัยวิญญาณทวาร ๕ อย่าง จึงเว้นกรรมทวารและวิญญาณทวารแล้วกล่าวว่า “เกิดขึ้นโดยอาศัยผัสสทวาร ๕ อย่าง” เป็นต้น ด้วยคำว่า “สุขใดเกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย” เป็นต้น และด้วยคำว่า “เวทนาขันธ์ที่เป็นกุศลมีอยู่เพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย” เป็นต้น ได้กล่าวถึงลำดับแห่งการเกิดขึ้นของอสังวรเป็นต้น โดยอาศัยผัสสทวาร ๕ อย่างแล้ว และไม่มีคำว่า “สิ่งใดเกิดขึ้นเพราะจักขุวิญญาณเป็นปัจจัย” เป็นต้น แม้คำนี้ก็กล่าวไว้แล้วว่า “ผัสสะที่เกิดพร้อมกับจักขุวิญญาณ ชื่อว่า จักขุสัมผัส” เป็นต้น เพราะเหตุนั้น การเกิดขึ้นของอสังวรและสังวรที่ไม่ได้เกิดพร้อมกับจักขุสัมผัสเป็นต้น และของอสังวรและสังวรที่เกิดพร้อมกับมโนสัมผัสเท่านั้น โดยอาศัยจักขุสัมผัสทวารเป็นต้น จึงเป็นอันแสดงไว้แล้ว ด้วยคำว่า “อสังวรนั้นเมื่อถึงการเคลื่อนไหวในกายทวาร ย่อมเป็นอกุศลกายกรรม” เป็นต้น และด้วยคำว่า “อกุศลกายกรรมเกิดขึ้นโดยอาศัยทวารแห่งกายอสังวรที่เป็นการเคลื่อนไหวเท่านั้น” เป็นต้น เมื่อวจีกรรมเป็นต้นที่ถึงกรรมบทและเป็นอสังวรนั้นถึงความเป็นกายกรรมเป็นต้นแล้ว การระงับ (ชื่อว่ากายกรรมเป็นต้น) พึงทราบได้ด้วยคำยกเว้นว่า “วจีทุจริต ๔ อย่างเป็นอกุศลวจีกรรมเท่านั้น” เป็นต้น เมื่อทำดังนี้แล้ว จึงไม่มีความขัดแย้งใดๆ ในอสังวรวินิจฉัยที่แสดงไว้ก่อนหน้านี้ และในวินิจฉัยที่สอง เพราะกายอสังวรที่เป็นการเคลื่อนไหวซึ่งเป็นวจีกรรมเป็นต้นนั้น ไม่เป็นกายกรรมเป็นต้น

အကုသလံ မနောကမ္မံ ပန ဆဖဿဒွါရဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ကာယဝစီဒွါရေသု စောပနံ ပတ္တံ အကုသလံ ကာယဝစီကမ္မံ ဟောတီတိ ဧတ္ထ ကိံ တံ အကုသလံ မနောကမ္မံ နာမ, ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတနယေန စ ကာယဝစီဒွါရေသု ဥပ္ပန္နံ တိဝိဓံ မနောဒုစ္စရိတံ စောပနံ အပ္ပတ္တံ သဗ္ဗာကုသလဉ္စ. ယဒိ ဧဝံ တဿ ကာယဝစီကမ္မဘာဝေါ နတ္ထီတိ ‘‘စောပနပ္ပတ္တံ ကာယဝစီကမ္မံ ဟောတီ’’တိ န ယုဇ္ဇတီတိ[Pg.84]? နော န ယုဇ္ဇတိ စောပနပ္ပတ္တံ ကာယေ ဝါစာယ စ အကုသလံ ကမ္မံ ဟောတီတိ အတ္ထသိဒ္ဓိတော. ကမ္မံ ပန ဟောန္တံ ကိံ ကမ္မံ ဟောတီတိ? မနောကမ္မမေဝ ဟောတီတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – စောပနပ္ပတ္တံ အကုသလံ ကာယဒွါရေ ဝစီဒွါရေ စ မနောကမ္မံ ဟောတီတိ. အထ ဝါ တံ-သဒ္ဒဿ မနောကမ္မေန သမ္ဗန္ဓံ အကတွာ ဆဖဿဒွါရဝသေန ယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တန္တိ ယထာဝုတ္တဥပ္ပာဒမတ္တပရိစ္ဆိန္နေန သမ္ဗန္ဓော ကာတဗ္ဗော. ကိံ ပန တန္တိ? ကမ္မကထာယ ပဝတ္တမာနတ္တာ ကမ္မန္တိ ဝိညာယတိ, တဉ္စ မနောသမ္ဖဿဒွါရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမ္ပိ တိဝိဓံ ကမ္မံ ဟောတီတိ. ယထာ တံ ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ကာယဝစီဒွါရေသု စောပနံ ပတ္တ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နိယမဿ အကတတ္တာ စောပနပ္ပတ္တိ ဥပလက္ခဏဘာဝေန ကာယဝစီကမ္မနာမသာဓိကာဝ, န ပန သဗ္ဗမ္ပိ စောပနပ္ပတ္တံ ကာယဝစီကမ္မမေဝ, နာပိ ကုသလပက္ခေ စောပနံ အပ္ပတ္တံ ကာယဝစီကမ္မံ န ဟောတီတိ အယမတ္ထော သိဒ္ဓေါဝ ဟောတီတိ.

ส่วนอกุศลมโนกรรมย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยผัสสทวาร ๖ อย่าง ในที่นี้ คำว่า “อกุศลมโนกรรมนั้น เมื่อถึงการเคลื่อนไหวในกายทวารและวจีทวาร ย่อมเป็นอกุศลกายกรรมและวจีกรรม” นั้น อกุศลมโนกรรมนั้นคืออะไร? คือมโนทุจริต ๓ อย่างที่เกิดขึ้นในกายทวารและวจีทวารตามนัยที่แสดงไว้ข้างต้น และอกุศลทั้งหมดที่ยังไม่ถึงการเคลื่อนไหว หากเป็นเช่นนั้น ความเป็นกายกรรมและวจีกรรมของมโนกรรมนั้นย่อมไม่มี ดังนั้นคำว่า “กรรมที่ถึงการเคลื่อนไหวเป็นกายกรรมและวจีกรรม” จึงไม่สมควรหรือ? หามิได้ มิใช่ไม่สมควร แต่สมควร เพราะความหมายนี้สำเร็จแล้วว่า กรรมที่เป็นอกุศลที่ถึงการเคลื่อนไหว ย่อมมีอยู่ในกายและวาจา แต่เมื่อเป็นกรรมแล้ว เป็นกรรมอะไร? เป็นมโนกรรมเท่านั้น นี่คือสิ่งที่กล่าวไว้ คือ อกุศลที่ถึงการเคลื่อนไหวในกายทวารและวจีทวาร ย่อมเป็นมโนกรรม อีกนัยหนึ่ง ไม่ต้องเชื่อมโยงคำว่า “ตัง” เข้ากับคำว่า “มโนกรรม” แต่พึงเชื่อมโยงกับธรรมที่เกิดขึ้นโดยอาศัยผัสสทวาร ๖ อย่าง ซึ่งถูกกำหนดด้วยเพียงการเกิดขึ้นตามที่กล่าวไว้เท่านั้น อนึ่ง ธรรมนั้นคืออะไร? เพราะกำลังดำเนินอยู่ในกรรมกถา จึงทราบว่าเป็นกรรม และกรรมนั้นแม้เกิดขึ้นในมโนสัมผัสทวาร ก็เป็นกรรม ๓ อย่าง เพื่อแสดงว่ากรรมนั้นเป็นอย่างไร จึงกล่าวคำว่า “ถึงการเคลื่อนไหวในกายทวารและวจีทวาร” เป็นต้น ในที่นั้น เพราะไม่ได้ทำการกำหนด (ด้วยเอวศัพท์) การถึงการเคลื่อนไหวจึงเป็นเพียงเครื่องหมายที่ทำให้ชื่อกายกรรมและวจีกรรมสำเร็จเท่านั้น แต่กรรมทั้งหมดที่ถึงการเคลื่อนไหวก็หาใช่เป็นกายกรรมและวจีกรรมเท่านั้นไม่ และในฝ่ายกุศล กรรมที่ยังไม่ถึงการเคลื่อนไหวก็ไม่ใช่ว่าจะไม่เป็นกายกรรมและวจีกรรม ความหมายนี้จึงเป็นอันสำเร็จแล้ว

အထ ဝါ တန္တိ တံ ဆဖဿဒွါရဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ မနောကမ္မန္တိ သဗ္ဗံ မနသာပိ နိပ္ဖဇ္ဇမာနံ ကမ္မံ မနောကမ္မန္တိ စောဒကာဓိပ္ပာယေန ဂဟေတွာ ဝဒတိ, န ပုဗ္ဗေ ဒဿိတမနောကမ္မန္တိ. ယော ဟိ ပရဿ အဓိပ္ပာယော ‘‘မနသာ နိပ္ဖတ္တိတော သဗ္ဗေန မနောကမ္မေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ, န ကာယဝစီကမ္မေနာ’’တိ, တံ နိဝတ္တေတွာ ကမ္မတ္တယနိယမံ ဒဿေတုံ ဣဒမာရဒ္ဓံ ‘‘တံ ကာယဝစီဒွါရေသု စောပနံ ပတ္တ’’န္တိအာဒိ. ဧတ္ထ စ သင်္ကရာဘာဝေါ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. အထ ဝါ ကမ္မန္တိ အဝိသေသေန ကမ္မသဒ္ဒမတ္တေန သမ္ဗန္ဓံ ကတွာ ယထာဝုတ္တော ကမ္မပ္ပဘေဒေါ ယထာ ဟောတိ, တံ ပကာရံ ဒဿေတိ. အသင်္ကရော စ ဝုတ္တနယောဝ. ယံ ပန ဝဒန္တိ ‘‘ကာယဝစီကမ္မသဟဇာတာ အဘိဇ္ဈာဒယော ယဒါ စေတနာပက္ခိကာ ဟောန္တိ, တဒါ တာနိ မနောကမ္မာနိ ကာယဝစီကမ္မာနိ ဟောန္တီ’’တိ, တဉ္စ န, စေတနာပက္ခိကာနံ မနောကမ္မတ္တာဘာဝါ. အဗ္ဗောဟာရိကတ္တေ စ မနောကမ္မတာ သုဋ္ဌုတရံ နတ္ထိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘အဗ္ဗောဟာရိကာ ဝါ’’တိ. တသ္မာ မနောကမ္မဿ ကာယဝစီကမ္မတာ န ဝတ္တဗ္ဗာ. အဘိဇ္ဈာဒိကိရိယာကာရိကာယ ဧဝ စေတနာယ သမ္ပယုတ္တာ အဘိဇ္ဈာဒယော မနောကမ္မံ, န ပါဏာတိပါတာဒိကာယဝစီကိရိယာကာရိကာယာတိ ဘိယျောပိ တေသံ မနောကမ္မတာတိ န တေသံ မနောကမ္မာနံ သတံ ကာယဝစီကမ္မတာ ဝတ္တဗ္ဗာတိ. ဧဝံ ကမ္မာနံ ဒွါရေသု ဒွါရာနဉ္စ ကမ္မေသု အနိယတတ္တာ ဒွါရနိဗန္ဓနံ န ကတံ. ဣဒါနိ အကတေပိ စ ဒွါရနိဗန္ဓနေ ယေသံ ဒွါရာနံ ဝသေန ဣဒံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တေသံ တံတံဒွါရကမ္မပထာနဉ္စ ဝသေန ဥပ္ပတ္တိယာ ယထာဘဋ္ဌပါဠိယာ ဝုတ္တာယ [Pg.85] စ ဒီပနတ္ထံ ‘‘တတ္ထ ကာမာဝစရ’’န္တိအာဒိမာဟ. စိတ္တံ တိဝိဓကမ္မဒွါရဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဣဒံ မနောကမ္မဒွါရဘူတဿ တေန သဘာဝေန ဥပ္ပတ္တိံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. ယထာ ဝါ စိတ္တံ စိတ္တာဓိပတေယျန္တိ သမ္ပယုတ္တဝသေန ဝုစ္စတိ, ဧဝမိဓာပီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. စောပနဒွယရဟိတဿ မနောပဗန္ဓဿ မနောကမ္မဒွါရဘာဝေ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ.

อีกอย่างหนึ่ง (สังคหกาโร) กล่าวโดยถือเอาความประสงค์ของผู้ทักท้วงว่า คำว่า 'ตันติ' (ในที่นี้หมายถึง) มโนกรรมที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งทวารคือผัสสะทั้ง ๖ ทั้งหมดนั้น แม้กรรมที่สำเร็จด้วยใจก็เรียกว่ามโนกรรม ไม่ได้กล่าวถึงมโนกรรมที่แสดงไว้ในนัยก่อน เพราะว่า ความประสงค์ของผู้อื่นที่ว่า 'กรรมทั้งหมดที่สำเร็จด้วยใจ ควรเป็นมโนกรรมเท่านั้น ไม่ใช่กายกรรมวจีกรรม' นั้น เพื่อจะระงับความประสงค์นั้นและแสดงการกำหนดกรรม ๓ อย่าง จึงได้เริ่มคำว่า 'กรรมนั้นถึงซึ่งความไหว (โจรปนะ) ในกายทวารและวจีทวาร' เป็นต้น ในนัยนี้ ความไม่มีการปะปนกันของกรรมพึงทราบโดยนัยก่อนหน้านี้ อีกอย่างหนึ่ง การทำความเกี่ยวข้องกับคำว่า 'กรรม' โดยไม่จำเพาะเจาะจง เพียงแค่คำว่า 'กรรม' นั้น ย่อมแสดงประเภทของกรรมที่กล่าวมาแล้วว่าเกิดขึ้นอย่างไร ความไม่มีการปะปนกันก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว แต่คำที่กล่าวว่า 'เมื่ออภิชฌาเป็นต้นที่เกิดพร้อมกับกายกรรมและวจีกรรมเป็นฝ่ายเจตนา อภิชฌาเป็นต้นเหล่านั้นย่อมเป็นมโนกรรมและกายกรรมวจีกรรม' นั้นไม่ถูกต้อง เพราะอภิชฌาเป็นต้นที่เป็นฝ่ายเจตนาไม่มีความเป็นมโนกรรม และเมื่อเป็นอัพโพหาริก (ไม่ปรากฏชัด) ความเป็นมโนกรรมก็ยิ่งไม่มี คำว่า 'เป็นอัพโพหาริก' นี้ก็ถูกกล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น ไม่ควรกล่าวว่ามโนกรรมเป็นกายกรรมวจีกรรม อภิชฌาเป็นต้นที่ประกอบด้วยเจตนาซึ่งเป็นผู้กระทำกิริยาคืออภิชฌาเป็นต้นเท่านั้น เป็นมโนกรรม ไม่ใช่เจตนาที่ประกอบด้วยการกระทำกิริยาทางกายและวาจา เช่น ปาณาติบาตเป็นต้น เพราะฉะนั้น ความเป็นมโนกรรมของอภิชฌาเป็นต้นเหล่านั้นจึงมีมากยิ่งขึ้น ไม่ควรกล่าวว่าอภิชฌาเป็นต้นเหล่านั้นซึ่งเป็นมโนกรรม เป็นกายกรรมวจีกรรม ด้วยประการฉะนี้ เพราะกรรมไม่แน่นอนในทวารทั้งหลาย และทวารทั้งหลายก็ไม่แน่นอนในกรรมทั้งหลาย จึงไม่ได้มีการผูกมัดทวารไว้เป็นประจำ บัดนี้ แม้จะไม่ได้มีการผูกมัดทวารไว้เป็นประจำ แต่เพื่อแสดงการเกิดขึ้นของจิตนี้โดยอาศัยทวารเหล่านั้น และการเกิดขึ้นของกรรมบถในทวารนั้นๆ โดยอาศัยทวารเหล่านั้น ตามที่กล่าวไว้ในพระบาลีที่ยกมาเพื่อแสดง สังคหกาโรจึงกล่าวคำว่า 'ในกามวจรนั้น' เป็นต้น คำว่า 'จิตเกิดขึ้นโดยอาศัยกรรมทวาร ๓ อย่าง' นี้ กล่าวไว้โดยถือเอาการเกิดขึ้นของจิตซึ่งเป็นมโนกรรมทวารโดยสภาพนั้นๆ อีกอย่างหนึ่ง เหมือนกับที่คำว่า 'จิต' ในบทว่า 'จิตตาธิปเตยยะ' (จิตเป็นอธิบดี) กล่าวโดยนัยแห่งสัมปยุตธรรม ฉันใด ในบทนี้ก็พึงทราบฉันนั้น แต่ในความเป็นมโนกรรมทวารของมโนปพันธะ (กระแสแห่งใจ) ที่ปราศจากความไหว (โจรปนะ) ๒ อย่างนั้น ไม่ต้องกล่าวถึงเลย

ကမ္မပထသံသန္ဒနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาความสอดคล้องแห่งกรรมบถจบแล้ว

ဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาเรื่องทวารจบแล้ว

အယံ ယောဇနာတိ ‘‘ရူပါရမ္မဏံ ဝါ…ပေ… ဓမ္မာရမ္မဏံ ဝါ’’တိ ဧတေန သဟ ‘‘ယံ ယံ ဝါ ပနာ’’တိ ဧတဿ အယံ သမ္ဗန္ဓောတိ အတ္ထော. ကော ပနာယံ သမ္ဗန္ဓောတိ? ယေန ဝစနာနိ အညမညံ သမ္ဗဇ္ဈန္တိ, တံ ပုဗ္ဗာပရဝစနေ ပယောဇနံ သမ္ဗန္ဓော. ဣဓ စ သဗ္ဗာရမ္မဏတာဒိဒဿနံ ‘‘ရူပါရမ္မဏံ ဝါ…ပေ… ဓမ္မာရမ္မဏံ ဝါ’’တိ ဧတဿ အနန္တရံ ‘‘ယံ ယံ ဝါ ပနာ’’တိ ဧတဿ ဝစနေ ပယောဇနံ ယောဇနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တတ္ထ ‘‘ရူပါရမ္မဏံ ဝါ…ပေ… ဓမ္မာရမ္မဏံ ဝါ အာရဗ္ဘာ’’တိ ဧတ္တကေန အာပန္နံ ဒေါသံ ဒဿေတွာ တန္နိဝတ္တနဝသေန ‘‘ယံ ယံ ဝါ ပနာ’’တိ ဧတဿ ပယောဇနံ ဒဿေတုံ ‘‘ဟေဋ္ဌာ’’တိအာဒိမာဟ. ဒုတိယေ အတ္ထဝိကပ္ပေ ‘‘ယံ ယံ ဝါပနာ’’တိ ဧတေန အပ္ပဓာနမ္ပိ ရူပါဒိံ အာကဍ္ဎတိ. န ဟိ ပဓာနဿ စိတ္တဿ အတ္တနောယေဝ အာရမ္မဏဘာဝေါ အတ္ထီတိ. ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနာတိ သဗ္ဗာရမ္မဏတာဒိနယေန. ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတမေဝ ဂဟိတန္တိ ဝတွာ တဿ ဝစနေ ပယောဇနံ ဒဿေတုံ ‘ရူပံ ဝါ…ပေ… ဣဒံ ဝါ ဣဒံ ဝါ အာရဗ္ဘာ’တိ ကထေတုံ ဣဒံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဣဒံ ဝါ ဣဒံ ဝါတိ ဧတံ သဗ္ဗာရမ္မဏတာဒိံ သန္ဓာယ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

คำว่า 'อายัง โยชนา' (การประกอบนี้) หมายความว่า การเชื่อมโยงนี้เป็นความสัมพันธ์ระหว่างบทว่า 'รูปารัมมณัง วา... ธัมมารัมมณัง วา' กับบทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' ความสัมพันธ์นี้คืออะไร? คำตอบคือ ประโยชน์ที่ทำให้คำว่า 'รูปารัมมณัง วา' เป็นต้น และคำว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' เชื่อมโยงกัน เป็นความสัมพันธ์ระหว่างคำหน้าและคำหลัง และในอรรถกถานี้ การแสดงความเป็นสัพพารัมมณะเป็นต้น เป็นประโยชน์ในการกล่าวบทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' หลังจากบทว่า 'รูปารัมมณัง วา... ธัมมารัมมณัง วา' พึงทราบว่านี่คือโยชนา ในอรรถกถานั้น (สังคหกาโร) ได้แสดงโทษที่เกิดขึ้นจากบทเพียงเท่านี้ว่า 'รูปารัมมณัง วา... อารัพภา' (โดยไม่มี 'ยัง ยัง วา ปนา') แล้วเพื่อแสดงประโยชน์ของบทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' โดยการระงับโทษนั้น จึงกล่าวคำว่า 'เบื้องล่าง' เป็นต้น ในอรรถวิกัปที่สอง บทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' ย่อมดึงเอารูปารมณ์เป็นต้นที่ไม่ใช่ประธานมาด้วย เพราะจิตซึ่งเป็นประธานนั้นไม่มีความเป็นอารมณ์ของตนเอง โดยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง คือโดยนัยแห่งสัพพารัมมณะเป็นต้น ในมหาอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'เมื่อกล่าวว่าสิ่งที่ถูกถือเอาไว้ข้างล่างนั้นถูกถือเอาไว้แล้ว เพื่อแสดงประโยชน์ในการกล่าวบทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' จึงกล่าวคำว่า 'รูปัง วา... อิทัง วา อิทัง วา อารัพภา' นี้' ในมหาอรรถกถานั้น พึงทราบว่าคำว่า 'อิทัง วา อิทัง วา' นี้กล่าวโดยอ้างถึงสัพพารัมมณะเป็นต้น

ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရကထာ

เรื่องการแสดงธรรมโดยย่อ

ဖဿပဉ္စမကရာသိဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาหมวดธรรมที่มีผัสสะเป็นที่ ๕

အာစရိယာနန္တိ ရေဝတာစရိယဿ. န ပနေတံ သာရတော ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ ဖဿာဒီနံ ကာမာဝစရာဒိဘာဝဒဿနတ္ထံ ဣဒမာရဒ္ဓံ, ကိန္တု တသ္မိံ သမယေ ဖဿာဒိသဘာဝဒဿနတ္ထန္တိ.

คำว่า 'อาจริยานัง' (ของอาจารย์ทั้งหลาย) หมายถึงของพระอาจารย์เรวตะ แต่คำนี้ไม่ควรถือเอาโดยความเป็นสาระ เพราะคำนี้ไม่ได้เริ่มขึ้นเพื่อแสดงความเป็นกามวจรเป็นต้นของผัสสะเป็นต้น แต่เริ่มขึ้นเพื่อแสดงสภาวะของผัสสะเป็นต้นในขณะนั้น

စိတ္တဿ ပဌမာဘိနိပါတတ္တာတိ သဗ္ဗေ စေတသိကာ စိတ္တာယတ္တာ စိတ္တကိရိယာဘာဝေန ဝုစ္စန္တီတိ ဖဿော ‘‘စိတ္တဿ ပဌမာဘိနိပါတော’’တိ ဝုတ္တော. ကာမံ [Pg.86] ဥပ္ပန္နဖဿော ပုဂ္ဂလော စိတ္တစေတသိကရာသိ ဝါ အာရမ္မဏေန ဖုဋ္ဌော ဖဿသဟဇာတာယ ဝေဒနာယ တံသမကာလမေဝ ဝေဒေတိ, ဖဿော ပန ဩဘာသဿ ပဒီပေါ ဝိယ ဝေဒနာဒီနံ ပစ္စယဝိသေသော ဟောတီတိ ပုရိမကာလော ဝိယ ဝုတ္တော. ဂေါပါနသီနံ ဥပရိ တိရိယံ ဌပိတကဋ္ဌံ ပက္ခပါသော. ကဋ္ဌဒွယာဒိ ဝိယ ဧကဒေသေန ဧကပဿေန အနလ္လီယမာနောပိ ရူပေန သဟ ဖဿဿ သာမညံ အနလ္လီယမာနံ သံဃဋ္ဋနမေဝ, န ဝိသယဘာဝေါ, သံဃဋ္ဋနဉ္စ ဖဿဿ စိတ္တာရမ္မဏာနံ သန္နိပတနဘာဝေါ ဧဝ. ဝတ္ထာရမ္မဏသန္နိပါတေန သမ္ပဇ္ဇတီတိ သံဃဋ္ဋနသမ္ပတ္တိကော ဖဿော. ပါဏိဒွယဿ သန္နိပါတော ဝိယ စိတ္တာရမ္မဏသန္နိပါတော ဖဿော စိတ္တဿ အာရမ္မဏေ သန္နိပတိတပ္ပဝတ္တိယာ ပစ္စယော ဟောတီတိ ကိစ္စဋ္ဌေနေဝ ရသေန သံဃဋ္ဋနရသော. တထာ ပစ္စယဘာဝေါ ဟိ တဿ ဖဿဿ သံဃဋ္ဋနကိစ္စန္တိ. ယထာ ဟိ ပါဏိယာ ပါဏိမှိ သံဃဋ္ဋနံ တဗ္ဗိသေသဘူတာ ရူပဓမ္မာ, ဧဝံ စိတ္တဿ အာရမ္မဏေ သံဃဋ္ဋနံ တဗ္ဗိသေသဘူတော ဧကော စေတသိကဓမ္မော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စိတ္တေယေဝါတိ ဧတေန စေတသိကသဘာဝတံ ဝတ္ထာရမ္မဏေဟိ အသံသဋ္ဌံ သံဃဋ္ဋနံ ဝေဒနာယ ဒဿေတိ, န ပန ဝတ္ထုနိဿယတံ ပဋိက္ခိပတိ. တဿ ဖဿဿ ကာရဏဘူတော တဒနုရူပေါ သမန္နာဟာရော တဇ္ဇာသမန္နာဟာရော. ဣန္ဒြိယဿ တဒဘိမုခဘာဝေါ အာဝဇ္ဇနာယ စ အာရမ္မဏကရဏံ ဝိသယဿ ပရိက္ခတတာ အဘိသင်္ခတတာ ဝိညာဏဿ ဝိသယဘာဝကရဏန္တိ အတ္ထော.

คำว่า Cittassa paṭhamābhinipātattā มีอธิบายว่า เจตสิกทั้งปวงถูกเรียกว่าเป็นไปตามจิต เพราะมีสภาพเป็นกิริยาของจิต ฉะนั้น ผัสสะจึงถูกเรียกว่า 'การตกไปครั้งแรกของจิต' (ในอารมณ์) แม้บุคคลผู้มีผัสสะเกิดขึ้นแล้ว หรือกองแห่งจิตและเจตสิกที่ถูกอารมณ์กระทบแล้ว ย่อมเสวยอารมณ์ด้วยเวทนาที่เกิดพร้อมกับผัสสะในเวลาเดียวกันนั้นเอง แต่ผัสสะเป็นปัจจัยพิเศษของเวทนาเป็นต้น เหมือนประทีปเป็นปัจจัยพิเศษของแสงสว่าง ฉะนั้น จึงถูกเรียกว่าเหมือนกาลก่อน (คือเกิดก่อน) ไม้ที่วางขวางอยู่บนขื่อเรียกว่าปักขปาสะ (ไม้กลอน) แม้จะไม่ติดกันโดยส่วนเดียวหรือข้างเดียวเหมือนไม้สองท่อนเป็นต้น แต่ความเสมอกันของผัสสะกับรูป (อารมณ์) ก็คือการกระทบกันโดยไม่ติดกันนั่นเอง ไม่ใช่ความเป็นอารมณ์ และการกระทบกันของผัสสะนั้น ก็คือสภาพที่จิตและอารมณ์มาประชุมกันนั่นเอง ผัสสะย่อมสำเร็จด้วยการประชุมกันของวัตถุและอารมณ์ ฉะนั้น ผัสสะจึงมีรสคือการกระทบกันที่สำเร็จ ผัสสะคือการประชุมกันของจิตและอารมณ์ เหมือนการประชุมกันของมือสองข้าง เป็นปัจจัยแก่ความเป็นไปแห่งการประชุมกันในอารมณ์ของจิต ฉะนั้น จึงมีรสคือการกระทบกันโดยอรรถแห่งกิจ ความเป็นปัจจัยอย่างนั้นเป็นกิจคือการกระทบกันของผัสสะนั้น เหมือนการกระทบกันของมือกับมือ เป็นรูปธรรมที่เป็นเหตุพิเศษของการกระทบกันนั้น ฉันใด พึงเห็นว่าการกระทบกันของจิตในอารมณ์ ก็เป็นเจตสิกธรรมอย่างหนึ่งที่เป็นเหตุพิเศษของการกระทบกันนั้น ฉันนั้น ด้วยบทว่า Citteyeva นี้ ย่อมแสดงความเป็นสภาพแห่งเจตสิกคือการกระทบของเวทนาที่ไม่ปะปนกับวัตถุและอารมณ์ แต่ก็มิได้ปฏิเสธความเป็นที่อาศัยของวัตถุ การมนสิการที่เหมาะสมซึ่งเป็นเหตุของผัสสะนั้น เรียกว่า ตัชชาสมันนาหาระ ความหมายคือ ความที่อินทรีย์มุ่งตรงต่ออารมณ์นั้น และการทำอารมณ์ให้เป็นอารมณ์ของอาวัชชนะ เป็นความที่อารมณ์ถูกจัดแจงปรุงแต่งให้เป็นอารมณ์ของวิญญาณ

သုခဝေဒနာယမေဝ လဗ္ဘတိ အဿာဒဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိဿဝိတာယာတိ အရဟတာယ. အနေကတ္ထတ္တာ ဟိ ဓာတူနံ အရဟတ္ထော ဝိပုဗ္ဗော သုသဒ္ဒေါ. ဝိဿဝံ ဝါ သဇနံ ဝသိတာ ကာမကာရိတာ ဝိဿဝိတာ. အာရမ္မဏရသေကဒေသမေဝ အနုဘဝန္တီတိ ဣဒံ ဖုသနာဒိကိစ္စံ ဧကဒေသာနုဘဝနမိဝ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဝေဒယိတသဘာဝေါ ဧဝ ဟိ အနုဘဝနန္တိ. ဖုသနာဒိဘာဝေန ဝါ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏံ ဧကဒေသာနုဘဝနံ, ဝေဒယိတဘာဝေန ဂဟဏံ ယထာကာမံ သဗ္ဗာနုဘဝနံ. ဧဝံ သဘာဝါနေဝ တာနိ ဂဟဏာနီတိ န ဝေဒနာယ ဝိယ ဖဿာဒီနမ္ပိ ယထာသကကိစ္စကရဏေန သာမိဘာဝါနုဘဝနံ စောဒေတဗ္ဗံ. အယံ ဣဓာတိ ဧတေန ပဉ္စသု ဝေဒနာသု ဣမသ္မိံ စိတ္တေ အဓိပ္ပေတံ သောမနဿဝေဒနံ ဝဒတိ, တသ္မာ အသောမနဿဝေဒနံ အပနေတွာ ဂဟိတာယ သောမနဿဝေဒနာယ သမာနာ ဣဋ္ဌာကာရသမ္ဘောဂရသတာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ความหมายคือ ย่อมได้ในสุขเวทนาเท่านั้น เพราะมีสภาพเป็นที่น่าพอใจ (อัสสาทะ) ด้วยบทว่า Vissavitāyāti หมายถึง ด้วยความเป็นผู้ควร เพราะธาตุทั้งหลายมีอรรถมาก สุสัททะที่มี วิ-อักษรอยู่หน้า (วิสสวะ) จึงมีอรรถว่าควร (อรหะ) อีกนัยหนึ่ง วิสสวะ คือความสามารถ ความเป็นผู้มีวสี หรือความเป็นผู้ทำได้ตามปรารถนา เรียกว่า วิสสวิตา ที่กล่าวว่า 'เสวยอารมณ์เพียงบางส่วน' นี้ ถูกกล่าวโดยหมายถึงกิจมีผุสสนะเป็นต้นนี้ เป็นเสมือนการเสวยเพียงบางส่วน เพราะสภาพแห่งเวทนานั่นแหละคือการเสวย (จริงๆ) อีกนัยหนึ่ง การรับอารมณ์ด้วยสภาพมีผุสสนะเป็นต้น เป็นการเสวยเพียงบางส่วน การรับอารมณ์ด้วยสภาพแห่งเวทนา เป็นการเสวยทั้งหมดตามปรารถนา การรับอารมณ์เหล่านั้นมีสภาพอย่างนี้เท่านั้น ฉะนั้น ไม่ควรคัดค้านว่าผัสสะเป็นต้นก็มีการเสวยโดยความเป็นเจ้าของด้วยการทำกิจของตนๆ เหมือนเวทนา ด้วยบทว่า Ayaṃ idha นี้ ย่อมกล่าวถึงโสมนัสสเวทนาที่ประสงค์ในจิตนี้ ในบรรดาเวทนา ๕ ฉะนั้น พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงความเป็นรสคือการเสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนาที่เสมอกันของโสมนัสสเวทนาทั้งหมดที่รับไว้โดยคัดเอาอโสมนัสสเวทนาออกไป

နိမိတ္တေန [Pg.87] ပုနသဉ္ဇာနနကိစ္စာ ပစ္စာဘိညာဏရသာ. ပုနသဉ္ဇာနနဿ ပစ္စယော ပုနသဉ္ဇာနနပစ္စယော, တဒေဝ နိမိတ္တံ ပုန…ပေ… နိမိတ္တံ, တဿ ကရဏံ ပုန…ပေ… ကရဏံ. ပုနသဉ္ဇာနနပစ္စယဘူတံ ဝါ နိမိတ္တကရဏံ ပုန…ပေ… ကရဏံ, တဒဿာ ကိစ္စန္တိ အတ္ထော. ပုနသဉ္ဇာနနပစ္စယနိမိတ္တကရဏံ နိမိတ္တကာရိကာယ နိမိတ္တေန သဉ္ဇာနန္တိယာ စ သဗ္ဗာယ သညာယ သမာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဉာဏမေဝ အနုဝတ္တတိ, တသ္မာ အဘိနိဝေသကာရိကာ ဝိပရီတဂ္ဂါဟိကာ စ န ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဧတေနုပါယေန သမာဓိသမ္ပယုတ္တာယ အစိရဋ္ဌာနတာ စ န ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

สัญญาที่มีกิจคือการจำได้อีกครั้งด้วยนิมิต มีรสคือการจำได้หมายรู้ (ปจจาภิญญาณ) ปัจจัยของการจำได้อีกครั้ง ชื่อว่า ปุนสัญชานนปัจจัย นิมิตนั้นเองคือ...นิมิต การกระทำนิมิตนั้นคือ...การกระทำ อีกนัยหนึ่ง การกระทำนิมิตอันเป็นปัจจัยของการจำได้อีกครั้งคือ...การกระทำ นั่นเป็นกิจของสัญญานั้น นี้คืออรรถ การกระทำนิมิตอันเป็นปัจจัยของการจำได้อีกครั้ง พึงทราบว่าเสมอกันกับสัญญาทั้งปวงที่ทำนิมิตและจำได้ด้วยนิมิต ญาณเท่านั้นย่อมเป็นไปตาม ฉะนั้น จึงไม่เป็นสภาพที่กระทำความยึดมั่น (ผิดๆ) และไม่เป็นสภาพที่ยึดถือผิด นี้คืออธิบาย ด้วยอุบายนี้ พึงทราบว่าความที่สัญญาที่ประกอบด้วยสมาธิจะไม่ตั้งอยู่นานนั้นย่อมไม่มี (คือย่อมตั้งอยู่นาน)

အဘိသန္ဒဟတီတိ ပဗန္ဓတိ ပဝတ္တေတိ. စေတနာဘာဝေါ ဗျာပါရဘာဝေါ. ဒိဂုဏုဿာဟာတိ န ဒိဂုဏံ ဝီရိယယောဂံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, အတ္တနော ဧဝ ပန ဗျာပါရကိစ္စဿ မဟန္တဘာဝံ ဒီပေတိ. ဥဿာဟနဘာဝေနာတိ အာဒရဘာဝေန. သာ ဟိ သယံ အာဒရဘူတာ သမ္ပယုတ္တေ အာဒရယတီတိ.

บทว่า Abhisandahati หมายถึง ผูกพัน หรือให้เป็นไป สภาพแห่งเจตนาคือสภาพแห่งความพยายาม (พยาปาระ) บทว่า Diguṇussāhā มิได้กล่าวโดยหมายถึงการประกอบด้วยวิริยะสองเท่า แต่แสดงถึงความเป็นกิจใหญ่แห่งความพยายามของตนเอง ด้วยบทว่า Ussāhanabhāvena หมายถึง ด้วยความเป็นผู้เอื้อเฟื้อ (อาทระ) เพราะเจตนานั้นเองเป็นสภาพที่เอื้อเฟื้อแล้ว ย่อมทำให้สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเอื้อเฟื้อ (ในอารมณ์)

ဝိဇာနနံ အာရမ္မဏဿ ဥပလဒ္ဓိ. သန္ဒဟနံ စိတ္တန္တရဿ အနုပ္ပဗန္ဓနံ. စက္ခုနာ ဟိ ဒိဋ္ဌန္တိ စက္ခုနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယထာ ‘‘ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတ’’န္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာဒိ ဝုစ္စတိ, ဧဝမိဓာပိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. စက္ခုနာ ဟီတိအာဒီသု စက္ခုနာ…ပေ… မနသာ ဒွါရေနာတိ အတ္ထော. နဂရဂုတ္တိကဿ ဝိယ စိတ္တဿ အာရမ္မဏဝိဘာဝနမတ္တံ ဥပဓာရဏမတ္တံ ဥပလဒ္ဓိမတ္တံ ကိစ္စံ, အာရမ္မဏပဋိဝေဓနပစ္စာဘိညာဏာဒိ ပန ကိစ္စံ ပညာသညာဒီနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပုရိမနိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ သမယဝဝတ္ထာနေ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ. ဘာဝေန္တော ဝိယ န န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကိန္တု ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘စိတ္တံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဧတံ ဟောတိ-သဒ္ဒဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ-သဒ္ဒဿ စ သမာနတ္ထတ္တေ သတိ ယုဇ္ဇေယျ, တဒတ္ထတ္တေ စ တတ္ထ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီတိ န ဝုစ္စေယျ. န ဟိ ယုတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝတ္တုံ. စိတ္တဿ စ ဥပ္ပန္နတာ သမယဝဝတ္ထာနေ ဝုတ္တာ ဧဝါတိ ကိံ တဿ ပုန ဥပ္ပတ္တိဒဿနေန. ယေန စ သမယဝဝတ္ထာနံ ကတံ, တဿ နိဒ္ဒေသော န န သက္ကာ ကာတုန္တိ ကိံ တံ နိဒ္ဒေသတ္ထံ ဥဒ္ဒေသေန ဒုတိယေန, နိဒ္ဒေသေနေဝ စ ဖဿာဒီဟိ စ အညတ္တံ စိတ္တဿ သိဇ္ဈတီတိ ကိံ တဒတ္ထေန ပုန ဝစနေန, အညပ္ပယောဇနတ္တာ ပန ပုရိမဿ စိတ္တဝစနဿ ပစ္ဆိမံ ဝုတ္တံ. ပုရိမဉှိ သမယဝဝတ္ထာနတ္ထမေဝ ဝုတ္တံ, န ဝဝတ္ထိတသမယေ ဝိဇ္ဇမာနဓမ္မဒဿနတ္ထံ, ဣတရဉ္စ တသ္မိံ သမယေ ဝိဇ္ဇမာနဓမ္မဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ, န သမယဝဝတ္ထာနတ္ထံ, န စ အညဒတ္ထံ ဝစနံ အညဒတ္ထံ ဝဒတိ, န စ လေသေန ဝုတ္တောတိ ကတွာ မဟာကာရုဏိကော အတ္ထံ ပါကဋံ န ကရောတီတိ.

การรับรู้อารมณ์คือการได้อารมณ์ (อุปะลัทธิ) ซึ่งเป็นการรู้ที่แตกต่างจากการรู้ของสัญญาและปัญญา. สันธหนะคือการผูกพันจิตดวงอื่นให้ต่อเนื่องไม่ขาดสาย. คำว่า "เห็นด้วยตา" หมายถึงสิ่งที่ควรเห็นด้วยจักขุปสาท. เหมือนกับที่กล่าวว่า "สิ่งที่เห็นแล้ว ได้ยินแล้ว ทราบแล้ว รู้แจ้งแล้ว" (ทิฏฐัง สุตัง มุตัง วิญญาตัง) หมายถึงสิ่งที่ควรเห็นเป็นต้นฉันใด ในบทว่า "ด้วยตา" เป็นต้นนี้ ก็พึงทราบฉันนั้น. ในบทว่า "ด้วยตา" เป็นต้นนั้น หมายถึงด้วยจักขุทวาร...ด้วยมโนทวาร. หน้าที่ของจิตนั้น เพียงแค่ทำให้ปรากฏซึ่งอารมณ์, เพียงแค่จดจำ, เพียงแค่รับรู้ เหมือนกับคนเฝ้าเมืองที่เพียงแค่ทำให้คนทั้งหลายที่เข้ามาปรากฏ. ส่วนหน้าที่ของการแทงตลอดอารมณ์ การจำได้หมายรู้ เป็นต้น เป็นหน้าที่ของปัญญาและสัญญาเป็นต้น พึงทราบดังนี้. คำว่า "ที่แสดงไว้ก่อน" หมายถึงจิตที่แสดงไว้ในบทกำหนดกาล. คำว่า "จิตย่อมมี" ที่กล่าวไว้ เพื่อแสดงว่า จิตนั้นไม่ได้ไม่เกิดขึ้นเหมือนผู้บำเพ็ญ (ภาเวนฺโต) แต่เกิดขึ้นจริง. คำอรรถกถานี้ ถ้าคำว่า "มี" (โหติ) และคำว่า "เกิดขึ้น" (อุปฺปชฺชติ) มีความหมายเดียวกัน ก็สมควรอยู่. แต่ถ้ามีความหมายเดียวกัน ก็ไม่ควรกล่าวว่า "เกิดขึ้นแล้วย่อมมี" ในบทกำหนดกาลนั้น. เพราะไม่สมควรที่จะกล่าวว่า "สิ่งที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเกิดขึ้น". และเพราะความเป็นจิตที่เกิดขึ้นแล้ว ได้กล่าวไว้แล้วในบทกำหนดกาลนั้น การแสดงการเกิดขึ้นอีกครั้งของจิตนั้นจะมีประโยชน์อะไร? อีกทั้ง การกำหนดกาลได้กระทำด้วยจิตใด การแสดงรายละเอียดของจิตนั้นก็ไม่ใช่ว่าจะทำไม่ได้. ดังนั้น การกล่าว "จิตย่อมมี" ด้วยบทอุทเทสที่สอง เพื่อประโยชน์ในการแสดงรายละเอียดนั้น จะมีประโยชน์อะไร? อีกทั้ง ด้วยบทนิเทศนั้นเอง ความแตกต่างของจิตจากผัสสะเป็นต้น ก็สำเร็จแล้ว. ดังนั้น การกล่าวซ้ำด้วยคำว่า "จิตย่อมมี" ซึ่งมีประโยชน์ในการแสดงความแตกต่างจากผัสสะเป็นต้นนั้น จะมีประโยชน์อะไร? แต่คำว่า "จิต" ที่กล่าวไว้ก่อนนั้น มีประโยชน์อย่างอื่น (นอกเหนือจากที่อรรถกถาแสดงไว้) จึงได้กล่าวคำว่า "จิตย่อมมี" ในภายหลัง. เพราะคำว่า "จิต" ที่กล่าวไว้ก่อนนั้น กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการกำหนดกาลเท่านั้น ไม่ได้กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการแสดงธรรมที่มีอยู่ในกาลที่กำหนดแล้ว. ส่วนคำว่า "จิต" ที่กล่าวไว้ภายหลังนั้น กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการแสดงธรรมที่มีอยู่ในกาลนั้น ไม่ได้กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการกำหนดกาล. และคำที่มีประโยชน์อย่างหนึ่ง ย่อมไม่แสดงประโยชน์อย่างอื่น. และไม่ใช่ว่าพระผู้มีพระภาคผู้ทรงมีพระมหากรุณาธิคุณยิ่งใหญ่จะไม่ทรงกระทำเนื้อความให้ปรากฏชัดเพียงเพราะตรัสไว้โดยย่อ

ဖဿပဉ္စမကရာသိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาผัสสปัญจมกะราสี (กองธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕) จบลงแล้ว.

ဈာနင်္ဂရာသိဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาฌานังคะราสี (กองธรรมที่เป็นองค์ฌาน)

ဝိတက္ကေတီတိ [Pg.88] ဓမ္မတော အညဿ ကတ္တုနိဝတ္တနတ္ထံ ဓမ္မမေဝ ကတ္တာရံ နိဒ္ဒိသတိ. တဿ ပန ဝသဝတ္တိဘာဝနိဝါရဏတ္ထံ ‘‘ဝိတက္ကနံ ဝါ’’တိ ဘာဝနိဒ္ဒေသော. ရူပံ ရူပန္တိ ပထဝီ ပထဝီတိ ဝါ အာကောဋေန္တော ဝိယ ဟောတီတိ အာကောဋနလက္ခဏော. အာဒိတော, အဘိမုခံ ဝါ ဟနနံ အာဟနနံ, ပရိတော, ပရိဝတ္တေတွာ ဝါ အာဟနနံ ပရိယာဟနနံ. ဝိစာရတော ဩဠာရိကဋ္ဌေန ဝိစာရဿေဝ ပုဗ္ဗင်္ဂမဋ္ဌေန အနုရဝတော ဩဠာရိကော တဿ စ ပုဗ္ဗင်္ဂမော ဃဏ္ဋာဘိဃာတော ဝိယ ဟောတိ ဝိတက္ကော. သော ယထာ ဃဏ္ဋာဘိဃာတော ပဌမာဘိနိပါတော ဟောတိ, ဧဝံ အာရမ္မဏာဘိမုခနိရောပနဋ္ဌေန ပဌမာဘိနိပါတော ဟောတိ. ဝိပ္ဖာရဝါတိ ဝိစလနယုတ္တော. အနုပ္ပဗန္ဓေန ပဝတ္တိယန္တိ ဥပစာရေ ဝါ အပ္ပနာယံ ဝါ သန္တာနေန ပဝတ္တိယံ. တတ္ထ ဟိ ဝိတက္ကော နိစ္စလော ဟုတွာ အာရမ္မဏံ အနုပဝိသိတွာ ပဝတ္တတိ. မဏ္ဍလန္တိ ခလမဏ္ဍလံ.

คำว่า "วิตักเกติ" (ย่อมตรึก) แสดงธรรมคือวิตกนั่นเองว่าเป็นผู้กระทำ เพื่อป้องกันไม่ให้มีผู้กระทำอื่นจากธรรมคือวิตก. ส่วนการแสดงด้วยภาวสาธนะว่า "วิตักกะ" (การตรึก) นั้น เพื่อป้องกันความเป็นผู้มีอำนาจเหนือ (ของวิตกนั้น). วิตกมีลักษณะคือการเคาะอารมณ์ เหมือนกับการเคาะว่า "รูป รูป" หรือ "ปฐวี ปฐวี". การเคาะในเบื้องต้น หรือการเคาะตรงหน้า เรียกว่า อาหนนะ. การเคาะโดยรอบ หรือการเคาะโดยหมุนไปรอบๆ เรียกว่า ปริยาหนนะ. วิตกนั้นหยาบกว่าวิจาร เพราะมีความหยาบในการยึดอารมณ์ และเพราะเป็นเบื้องหน้าของวิจาร เหมือนเสียงระฆังที่ถูกตีครั้งแรก ซึ่งหยาบกว่าเสียงกังวานและเป็นเบื้องหน้าของเสียงกังวานนั้น. เหมือนเสียงระฆังที่ถูกตีครั้งแรกย่อมเป็นการกระทบครั้งแรก ฉันใด วิตกนั้นก็ย่อมเป็นการกระทบครั้งแรก เพราะความเป็นผู้ตั้งอารมณ์ไว้ตรงหน้า. คำว่า "วิปผารวะ" หมายถึงประกอบด้วยการเคลื่อนไหวเป็นพิเศษ. คำว่า "เกิดขึ้นโดยไม่ขาดสาย" หมายถึงการเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องในขณะแห่งอุปจาระหรืออัปปนา. เพราะในขณะนั้น วิตกย่อมไม่หวั่นไหว เข้าไปสู่อารมณ์อย่างต่อเนื่องแล้วย่อมเป็นไป. คำว่า "มณฑล" หมายถึงลานนวดข้าว.

ပိဏယတီတိ တပ္ပေတိ, ဝဍ္ဎေတိ ဝါ. ဖရဏရသာတိ ပဏီတရူပေဟိ ကာယဿ ဗျာပနရသာ. ဥဒဂ္ဂဘာဝေါ ဩဒဂျံ. ခုဒ္ဒိကာ လဟုံ လောမဟံသနမတ္တံ ကတွာ ဘိန္နာ န ပုန ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ခဏိကာ ဗဟုလံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဥဗ္ဗေဂတော ဖရဏာ နိစ္စလတ္တာ စိရဋ္ဌိတိကတ္တာ စ ပဏီတတရာ. ပဿဒ္ဓိယာ နိမိတ္တဘာဝေန ဂဗ္ဘံ ဂဏှန္တီ. အပ္ပနာသမ္ပယုတ္တာဝ ပီတိ အပ္ပနာသမာဓိပူရိကာတိ ကတွာ သာ ဌပိတာ. ဣတရာ ဒွေ ခဏိကောပစာရသမာဓိပူရိကာ ပီတီ.

คำว่า "ปิณยติ" หมายถึงย่อมยังให้ยินดี หรือย่อมยังให้เจริญ. คำว่า "ผรณรส" หมายถึงมีกิจคือการแผ่ไปทั่วกายด้วยรูปอันประณีต. ความเป็นผู้มีจิตใจร่าเริง เรียกว่า โอทัคคะ. ปีติเล็กน้อย (ขุททิกาปีติ) ย่อมแตกดับไปอย่างรวดเร็ว เพียงแค่ทำให้ขนลุก แล้วไม่เกิดขึ้นอีก. ปีติชั่วขณะ (ขณิกาปีติ) ย่อมเกิดขึ้นบ่อยครั้ง. ผรณาปีติประณีตกว่าอุพเพคาปีติ เพราะไม่หวั่นไหวและเพราะตั้งอยู่ได้นาน. (ผรณาปีติ) ย่อมรับครรภ์ (คือปัสสัทธิ) โดยความเป็นนิมิตของปัสสัทธิ. ปีติที่ประกอบด้วยอัปปนาเท่านั้น ย่อมยังอัปปนาสมาธิให้บริบูรณ์. ด้วยเหตุนี้ ปีติที่ยังอัปปนาสมาธิให้บริบูรณ์นั้นจึงถูกละไว้. ส่วนปีติอีกสองอย่าง (คือขณิกาปีติและอุปจารปีติ) ย่อมยังขณิกสมาธิและอุปจารสมาธิให้บริบูรณ์.

သမာဓိစိတ္တေနာတိ သမာဓိသဟိတစိတ္တေန. အဝိသာရော အတ္တနော ဧဝ အဝိသရဏသဘာဝေါ. အဝိက္ခေပေါ သမ္ပယုတ္တာနံ အဝိက္ခိတ္တတာ. ယေန သမ္ပယုတ္တာ အဝိက္ခိတ္တာ ဟောန္တိ, သော ဓမ္မော အဝိက္ခေပေါတိ. ဝိသေသတောတိ ယေဘုယျေန. သုခဝိရဟိတောပိ ဟိ အတ္ထိ သမာဓီတိ. ပဒီပနိဒဿနေန သန္တာနဋ္ဌိတိဘာဝံ သမာဓိဿ ဒဿေတိ.

คำว่า "ด้วยจิตที่เป็นสมาธิ" หมายถึงด้วยจิตที่ประกอบด้วยสมาธิ. อวิสาระคือสภาพที่ไม่ฟุ้งซ่านของตนเองเท่านั้น. อวิกเขปะคือความเป็นธรรมที่ไม่ฟุ้งซ่านของธรรมที่ประกอบกัน. ธรรมใดที่ธรรมที่ประกอบกันไม่ฟุ้งซ่าน ธรรมนั้นชื่อว่าอวิกเขปะ. คำว่า "โดยเฉพาะ" หมายถึงโดยส่วนมาก. เพราะสมาธิที่ปราศจากสุข (เช่น จตุตถฌาน) ก็มีอยู่. (อรรถกถา) แสดงความเป็นที่ตั้งแห่งกระแสจิตของสมาธิด้วยการยกตัวอย่างประทีป.

ဈာနင်္ဂရာသိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาฌานังคะราสี (กองธรรมที่เป็นองค์ฌาน) จบลงแล้ว.

ဣန္ဒြိယရာသိဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาอินทริยราสี (กองธรรมที่เป็นอินทรีย์)

သဒ္ဒဟန္တိ ဧတာယာတိ သဒ္ဒဟနကိရိယာယ ပဝတ္တမာနာနံ ဓမ္မာနံ တတ္ထ အာဓိပစ္စဘာဝေန သဒ္ဓါယ ပစ္စယတံ ဒဿေတိ. တဿာ ဟိ ဓမ္မာနံ တထာပစ္စယဘာဝေ [Pg.89] သတိ ‘‘ပုဂ္ဂလော သဒ္ဒဟတီ’’တိ ဝေါဟာရော ဟောတိ. ပသာဒနီယဋ္ဌာနေသု ပသာဒဿ ပဋိပက္ခဘူတံ အကုသလံ အဿဒ္ဓိယံ မိစ္ဆာဓိမောက္ခော စ. ပသာဒဘူတော နိစ္ဆယော ဝတ္ထုဂတော အဓိမောက္ခလက္ခဏံ, န ယေဝါပနကာဓိမောက္ခောတိ. ဣန္ဒဋ္ဌံ ကာရေတီတိ ‘‘မံ အန္တရေန တုမှာကံ အဓိမုစ္စနံ နတ္ထိ, မယာ သဒ္ဒဟထာ’’တိ ဝိယ အတ္တာနံ အနုဝတ္တေတိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ. ဧဝံ သေသေသုပိ. ပက္ခန္ဒနန္တိ သံသီဒနံ. ပင်္ကော ကဒ္ဒမတော ဃနီဘူတော ဟောတိ. ပဏကံ ပိစ္ဆိလံ ဥဒကမလံ. ပီတံ ဥဒကံ. ဩကပ္ပနလက္ခဏာတိ အနုပဝိသိတွာ ဧဝမေတန္တိ ကပ္ပနလက္ခဏာ. အကလုသဘာဝေါ အကာလုသိယံ, အနာဝိလဘာဝေါတိ အတ္ထော. ဗုဒ္ဓါဒိဝတ္ထူနိ သဒ္ဓေယျာနိ. သပ္ပုရိသူပသေဝနသဒ္ဓမ္မသဝနယောနိသောမနသိကာရဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိယော သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ. ကုသလဓမ္မာနံ အာဒါနေ ဟတ္ထော ဝိယ, သဗ္ဗသမ္ပတ္တိနိပ္ဖာဒနေ ဝိတ္တံ ဝိယ, အမတကသိဖလဖလနေ ဗီဇံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

คำว่า "ย่อมเชื่อด้วยศรัทธานี้" แสดงความเป็นปัจจัยของศรัทธาโดยความเป็นใหญ่แก่ธรรมที่ประกอบกันที่เกิดขึ้นด้วยการเชื่อนั้น ในลักษณะแห่งอธิโมกข์นั้น. เพราะเมื่อศรัทธามีความเป็นปัจจัยเช่นนั้นแก่ธรรมทั้งหลาย ย่อมมีการเรียกขานว่า "บุคคลย่อมเชื่อ". อกุศลที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความเลื่อมใสในวัตถุที่ควรเลื่อมใส (เช่น พระพุทธเจ้าเป็นต้น) ชื่อว่า อัสสัทธิยะ (ความไม่เชื่อ) และมิจฉาอธิโมกข์ (ความตั้งใจผิด) ก็ชื่อว่าอัสสัทธิยะ. ความตัดสินใจที่เกิดขึ้นในวัตถุอันเป็นที่ตั้ง (เช่น พระพุทธเจ้าเป็นต้น) ซึ่งเป็นสภาพแห่งความเลื่อมใส เป็นลักษณะของอธิโมกข์ ไม่ใช่อธิโมกข์ที่เป็นเยวาปนกธรรม. คำว่า "ย่อมกระทำความเป็นใหญ่" หมายถึงย่อมยังธรรมที่ประกอบกันให้เป็นไปตามตน เหมือนกับว่า (ศรัทธา) กล่าวว่า "ถ้าไม่มีเรา การตัดสินใจของท่านทั้งหลายก็ไม่มี ท่านทั้งหลายจงเชื่อด้วยเราเถิด". ในอินทรีย์ที่เหลือ (เช่น วิริยินทรีย์เป็นต้น) ก็เช่นกัน. คำว่า "ปักขันทะนะ" หมายถึงการหยั่งลง. โคลน (ปังกะ) ย่อมข้นกว่าโคลน (กัททมะ). ปณกะคือตะไคร่น้ำที่เหนียวเหนอะหนะ. น้ำที่ควรดื่ม. คำว่า "มีลักษณะคือการตัดสินใจ" หมายถึงมีลักษณะคือการเข้าไปตั้งมั่นในวัตถุที่ควรเชื่อแล้วตัดสินใจว่า "สิ่งนี้เป็นอย่างนี้". อกาลุสิยะคือสภาพที่ไม่ขุ่นมัว, หมายถึงสภาพที่ไม่ขุ่นมัว. วัตถุมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น (คือ พระธรรม พระสงฆ์ กรรม และผลของกรรม) ชื่อว่า สัทเธยยะ (สิ่งที่ควรเชื่อ). การคบหาสัตบุรุษ การฟังพระสัทธรรม การทำในใจโดยแยบคาย และการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม เป็นองค์แห่งโสดาปัตติมรรค. พึงทราบว่า (ศรัทธา) เหมือนมือในการรับกุศลธรรมทั้งหลาย, เหมือนทรัพย์ที่เป็นทุนในการยังสมบัติทั้งปวงให้สำเร็จ, เหมือนเมล็ดพืชในการยังผลแห่งอมตเกษตรให้เกิด.

ဝီရဘာဝေါတိ ယေန ဝီရော နာမ ဟောတိ, သော ဓမ္မောတိ အတ္ထော. အနုဗလပ္ပဒါနံ ပဂ္ဂဟော. မဂ္ဂေါ ဂန္တဗ္ဗော ဟောတိ, မဂ္ဂေါ ဂတော, ကမ္မံ ကတ္တဗ္ဗံ, ကမ္မံ ကတံ, အပ္ပမတ္တကော အာဗာဓော ဥပ္ပန္နော, ဂိလာနာ ဝုဋ္ဌိတော ဟောတိ အစိရဝုဋ္ဌိတော ဂေလညာ, ဂါမံ ဝါ နိဂမံ ဝါ ပိဏ္ဍာယ စရန္တော န လဘတိ လူခဿ ဝါ ပဏီတဿ ဝါ ဘောဇနဿ ယာဝဒတ္ထံ ပါရိပူရိံ, လဘတိ…ပေ… ပါရိပူရိန္တိ ဧတာနိ အနုရူပပစ္စဝေက္ခဏာသဟိတာနိ အဋ္ဌ ဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထူနိ တံမူလကာနိ ဝါ ပစ္စဝေက္ခဏာနိ.

อรรถว่า ภาวะของผู้กล้าหาญ คือธรรมที่เป็นเหตุให้บุคคลชื่อว่าผู้กล้าหาญ. การให้กำลังที่สมควร ชื่อว่า ปัคคหะ. หนทางที่พึงไป, หนทางที่ไปแล้ว, การงานที่พึงทำ, การงานที่ทำแล้ว, อาพาธเล็กน้อยเกิดขึ้น, ลุกขึ้นจากความป่วยไข้แล้ว และเป็นผู้ลุกขึ้นจากความป่วยไข้ได้ไม่นาน, เที่ยวบิณฑบาตในบ้านหรือนิคม ไม่ได้ความเต็มเปี่ยมแห่งโภชนะที่หยาบหรือประณีตตามต้องการ, ได้ (อาหาร) พอเพียง ดังนี้ เหตุ 8 ประการเหล่านี้ คือ หนทางที่พึงไปเป็นต้น พร้อมด้วยการพิจารณาที่สมควร เป็นวิริยารัมภวัตถุ (วัตถุแห่งการปรารภความเพียร) หรือเป็นการพิจารณาที่มีเหตุนั้นเป็นมูล.

စိရကတာဒိအာရမ္မဏံ ဥပဂန္တွာ ဌာနံ, အနိဿဇ္ဇနံ ဝါ အာရမ္မဏဿ ဥပဋ္ဌာနံ. ဥဒကေ အလာဗု ဝိယ အာရမ္မဏံ ပိလဝိတွာ ဂန္တုံ အပ္ပဒါနံ ပါသာဏဿ ဝိယ နိစ္စလဿ အာရမ္မဏဿ ဌပနံ သာရဏံ အသမ္မုဋ္ဌတာကရဏံ အပိလာပနံ. အပိလာပေ ကရောတိ အပိလာပေတိ. ဂတိယောတိ နိပ္ဖတ္တိယော သမ္ဘဝတော ဖလတော စ. အပရော နယောတိ ရသာဒိဒဿနတ္ထံ အာရဒ္ဓံ. သမ္မောသပစ္စနီကံ ကိစ္စံ အသမ္မောသော, န သမ္မောသာဘာဝမတ္တံ. သတိယာ ဝတ္ထုဘူတာ ကာယာဒယော ကာယာဒိသတိပဋ္ဌာနာ, သတိယောယေဝ ဝါ ပုရိမာ ပစ္ဆိမာနံ ပဒဋ္ဌာနံ.

การตั้งอยู่โดยเข้าถึงอารมณ์ที่ทำไว้นานเป็นต้น หรือการไม่ทิ้งอารมณ์ ชื่อว่า อุปัฏฐานะ. การไม่ให้อารมณ์ลอยไปเหมือนน้ำเต้าในน้ำ การตั้งอารมณ์ให้มั่นคงเหมือนก้อนหิน ชื่อว่า สารณะ (การทำให้ระลึกได้), การทำให้ไม่หลงลืม ชื่อว่า อปิลาปนะ (ความไม่ลอยหายไป). ทำให้ไม่ลอย. อรรถว่า ความสำเร็จทั้งหลาย โดยเหตุที่เป็นแดนเกิดและโดยผล. คำว่า นัยอื่น ปรารภเพื่อแสดงรสเป็นต้น. กิจที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความหลงลืม ชื่อว่า อสัมโมสะ, ไม่ใช่เพียงแค่ไม่มีความหลงลืม. กายาเป็นต้นที่เป็นวัตถุแห่งสติ ชื่อว่า กายาทิสติปัฏฐาน, หรือสติในเบื้องต้นนั่นเอง เป็นปทัฏฐานของสติในเบื้องปลาย.

ဝိက္ခေပဿ ဥဒ္ဓစ္စဿ. ပညာပေတီတိ ပကာရေဟိ ဇာနာပေတိ. ဧကာလောကာ ဟောတီတိ ဝိပဿနုပက္ကိလေသောဘာသံ သန္ဓာယာဟ. မနတေ ဝိဇာနာတိ ဧတေနာတိ ဝါ မနော, ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘မနဉ္စ ပဋိစ္စ ဓမ္မေ စာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၀၄, ၄၀၀; ၃.၄၂၁, ၄၂၅) ကာရဏဘာဝေန [Pg.90] မနော ဝုတ္တော. သဗ္ဗော ဟိ မနော အတ္တနော အနန္တရဿ ဝိညာဏဿ ကာရဏန္တိ. ဝိဇာနာတီတိ ပရိစ္ဆိန္နောပလဒ္ဓိဝသေန ဇာနာတိ, န သညာပညာ ဝိယ သဉ္ဇာနနပဋိဝိဇ္ဈနဝသေန.

แห่งวิกเขปะ (ความฟุ้งซ่าน) แห่งอุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน). อรรถว่า ทำให้รู้ด้วยประการต่างๆ. คำว่า มีแสงสว่างอย่างเดียว ย่อมมีอยู่ ดังนี้ ตรัสหมายถึงแสงสว่างอันเป็นวิปัสสนูปกิเลส. หรือ มโน คือธรรมชาติที่รู้ (อารมณ์) ด้วยสิ่งนี้, และเมื่อเป็นเช่นนี้ มโนจึงถูกกล่าวโดยความเป็นเหตุในพระบาลีว่า "อาศัยมโนและธรรมทั้งหลาย". เพราะมโนทั้งปวงเป็นเหตุแห่งวิญญาณที่เกิดในลำดับแห่งตน. อรรถว่า รู้โดยการได้อารมณ์ที่กำหนดแยกแยะไว้, ไม่ใช่รู้โดยการจำได้หมายรู้และการแทงตลอดเหมือนสัญญาและปัญญา.

ပီတိသောမနဿသမ္ပယောဂတောတိ ဝုတ္တေ ယေန ယောဂါ သုမနော ဟောတိ, တံ သောမနဿန္တိ ဝုစ္စတီတိ ပီတိယာ စ သောမနဿဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ဝိနာပိ ကာယေန ဝတ္ထုနာ သာတဝေဒနာသမ္ပယောဂတောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧဝဉ္စ နိပ္ပီတိကံ သောမနဿဉ္စ သင်္ဂဟိတံ ဟောတိ, ပီတိဥပလက္ခိတံ ဝါ သောမနဿံ သပ္ပီတိကံ နိပ္ပီတိကဉ္စ သောမနဿန္တိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

เมื่อกล่าวว่า "ประกอบด้วยปีติและโสมนัส" เพราะการประกอบด้วยธรรมใด บุคคลย่อมเป็นผู้มีใจดี ธรรมนั้นชื่อว่า โสมนัส ดังนี้ และความเป็นโสมนัสของปีติย่อมเกิดขึ้น, เพราะฉะนั้น พึงประกอบความว่า "ประกอบด้วยสาตเวทนา (เวทนาที่น่าพอใจ) แม้ไม่มีกายวัตถุ". และเมื่อเป็นเช่นนี้ โสมนัสที่ไม่มีปีติก็ย่อมสงเคราะห์ได้, หรือโสมนัสที่ปีติกำหนดหมายไว้ เป็นโสมนัสที่มีปีติและไม่มีปีติ ดังนี้ พึงทราบอรรถ.

ပဝတ္တသန္တတာဓိပတေယျန္တိ ပဝတ္တသင်္ခါတာယ သန္တတိယာ အဓိပတိဘူတံ. ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ ဟိ အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနက္ခဏေ အနုပါလေန္တဿ အနန္တရဉ္စ သာနုပါလနာနံ ဥပ္ပတ္တိယာ ဟေတုဘူတဿ ဝသေန ပဝတ္တံ စိရဋ္ဌိတိကံ ဟောတိ, တံတံကမ္မဝိသေသေန ဝိသေသယုတ္တံ ယာဝ စုတိ အဝိသေသေန ဝါ ယာဝ ပရိနိဗ္ဗာနံ အဝိစ္ဆိန္နံ ပဝတ္တတိ ဇီဝမာနတာဝိသေသယုတ္တဉ္စာတိ ရူပါရူပဇီဝိတိန္ဒြိယာနံ သမာနလက္ခဏာဒိံ ဝတ္တုံ ‘‘အတ္တနာ အဝိနိဘုတ္တဓမ္မာန’’န္တိ အာဟ. အနုပါလေတဗ္ဗာနံ အတ္ထိက္ခဏေယေဝ. အသတိ ဟိ အနုပါလေတဗ္ဗေ ဥပ္ပလာဒိမှိ ကိံ ဥဒကံ အနုပါလေယျာတိ. တဿ တဿာတိ အနုပါလနာဒိကဿ. သာဓနတောတိ သာဓနေန. တံသာဓနဉ္စ ဇီဝမာနဝိသေသပစ္စယဘာဝတော.

ความเป็นใหญ่แห่งสันตติที่ดำเนินไป คือเป็นใหญ่แห่งสันดานที่ชื่อว่าดำเนินไป. เพราะชีวิตินทรีย์นั้น เมื่ออุปถัมภ์ธรรมทั้งหลายที่ควรบำรุงรักษาที่เกิดต่อจากตน ในขณะที่ตนมีอยู่ และเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของธรรมเหล่านั้น ย่อมทำให้ขันธสันดานที่ดำเนินไปตั้งอยู่ได้นาน, และประกอบด้วยความพิเศษด้วยกรรมพิเศษนั้นๆ ย่อมดำเนินไปไม่ขาดสายจนถึงจุติ หรือโดยไม่พิเศษ ย่อมดำเนินไปไม่ขาดสายจนถึงปรินิพพาน และประกอบด้วยความพิเศษแห่งความเป็นผู้มีชีวิต. เพื่อกล่าวลักษณะที่เสมอกันเป็นต้นของรูปชีวิตินทรีย์และอรูปชีวิตินทรีย์ จึงกล่าวว่า "ธรรมทั้งหลายที่แยกจากกันไม่ได้กับตน". ในขณะที่ธรรมที่ควรบำรุงรักษามีอยู่เท่านั้น. เพราะเมื่อธรรมที่ควรบำรุงรักษา เช่น ดอกบัวเป็นต้น ไม่มีอยู่ น้ำจะบำรุงรักษาอะไรได้เล่า. แห่งการบำรุงรักษาเป็นต้นนั้นๆ. อรรถว่า ด้วยการทำให้สำเร็จ. และการทำให้สำเร็จนั้น ย่อมเป็นไปโดยความเป็นเหตุแห่งความพิเศษแห่งความเป็นผู้มีชีวิต.

ဣန္ဒြိယရာသိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาหมวดอินทรีย์จบลงแล้ว.

မဂ္ဂင်္ဂရာသိဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาหมวดองค์มรรค

သမ္မာတိ အဝိပရီတနိယျာနိကဘာဝေန. ပသတ္ထတာ စ ဧဝမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

อรรถว่า "โดยชอบ" คือโดยความเป็นสภาพที่ไม่วิปริตและเป็นนิยยานิกธรรม (ธรรมที่นำออกจากทุกข์). และความเป็นที่สรรเสริญก็พึงทราบอย่างนี้เหมือนกัน.

ဗလရာသိဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาหมวดพละ.

အဿဒ္ဓိယေတိ အဿဒ္ဓိယကာရဏာ. ဥဘယပဒဝသေနာတိ သဒ္ဓါပဒံ ဗလပဒန္တိ ဧဝမာဒိပဒဒွယဝသေန. နိယကဇ္ဈတ္တံ ဇာတိအာဒိသမုဋ္ဌာနံ ဧတိဿာတိ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာ. ဂရုနာ ကိသ္မိဉ္စိ ဝုတ္တေ ဂါရဝဝသေန ပတိဿဝနံ ပတိဿဝေါ, သဟ ပတိဿဝေန သပ္ပတိဿဝံ, ပတိဿဝဘူတံ တံသဘာဂဉ္စ ယံကိဉ္စိ [Pg.91] ဂါရဝန္တိ အတ္ထော. ဇာတိအာဒိမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ စ ဟိရီ တတ္ထ ဂါရဝဝသေန ပဝတ္တတီတိ ‘‘သပ္ပတိဿဝလက္ခဏာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဝဇ္ဇံ ဘာယတိ တဉ္စ ဘယတော ပဿတီတိ ဝဇ္ဇဘီရုကဘယဒဿာဝီ. ဧဝံသဘာဝံ ဩတ္တပ္ပံ. ဟိရီ ပါပဓမ္မေ ဂူထံ ဝိယ ပဿတိ, ဩတ္တပ္ပံ ဥဏှံ ဝိယ. ဒါယဇ္ဇံ နဝလောကုတ္တရဓမ္မာဒိ. အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာဒိတာ စ ဟိရီဩတ္တပ္ပာနံ တတ္ထ တတ္ထ ပါကဋဘာဝေန ဝုတ္တာ, န ပန တေသံ ကဒါစိ အညမညံ ဝိပ္ပယောဂါ. န ဟိ လဇ္ဇနံ နိဗ္ဘယံ ပါပဘယံ ဝါ အလဇ္ဇနံ ဟောတီတိ.

อรรถว่า "ในความไม่มีศรัทธา" คือโดยเหตุแห่งความไม่มีศรัทธา. อรรถว่า "โดยอาศัยบททั้งสอง" คือโดยอาศัยบทสองบทมีบทว่า ศรัทธา และบทว่า พละ เป็นต้นอย่างนี้. หิริที่มีชาติเป็นต้นเป็นสมุฏฐานภายในของตน. เมื่อครูบาอาจารย์กล่าวสิ่งใดสิ่งหนึ่ง การรับฟังด้วยความเคารพ ชื่อว่า ปฏิสสวะ, การประกอบด้วยปฏิสสวะ ชื่อว่า สัปปฏิสสวะ, อรรถว่า ความเคารพอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นปฏิสสวะและมีสภาพเช่นเดียวกับปฏิสสวะนั้น. และหิริที่เกิดขึ้นด้วยการพิจารณาความยิ่งใหญ่ของชาติเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยความเคารพในสิ่งนั้น จึงถูกเรียกว่า "มีลักษณะแห่งสัปปฏิสสวะ". กลัวโทษ และเห็นโทษโดยความเป็นภัย จึงชื่อว่า ผู้กลัวโทษและเห็นภัยในโทษ. โอตตัปปะมีสภาพเช่นนี้. หิริย่อมเห็นบาปธรรมเหมือนอุจจาระ, โอตตัปปะย่อมเห็นบาปธรรมเหมือนไฟร้อน. ทายัชชะ (มรดก) คือโลกุตตรธรรม 9 ประการเป็นต้น. และความเป็นเหตุเกิดภายในเป็นต้นของหิริและโอตตัปปะ ถูกกล่าวไว้อย่างชัดเจนในที่นั้นๆ, แต่ที่กล่าวไว้อย่างนั้น ไม่ใช่เพราะธรรมทั้งสองนั้นพรากจากกันในบางครั้ง. เพราะความละอายที่ไม่มีความกลัว (โอตตัปปะ) หรือความกลัวบาปที่ไม่มีความละอาย (หิริ) ย่อมไม่มี.

မူလရာသိဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาหมวดมูล

အဂေဓော အနဘိဇ္ဈနံ အနဘိကင်္ခနံ. အနလ္လီနော ဘာဝေါ အဓိပ္ပာယော ဧတဿာတိ အနလ္လီနဘာဝေါ, ဧဝဉှိ ဥပမာယ သမေတိ. အနုကူလမိတ္တော အနုဝတ္တကော. ဝိနယရသောတိ ဝိနယနရသော. အဒေါသော ဒုဿီလျမလဿာတိ ဣဒံ ဒုဿီလျဿ ဒေါသသမုဋ္ဌာနတံ ဒေါသူပနိဿယတဉ္စ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အဘာဝနာယာတိ ‘‘တတ္ထ ဇာတာနံ ဓမ္မာနံ အနတိဝတ္တနဋ္ဌေန ဘာဝနာဣန္ဒြိယာနံ ဧကရသဋ္ဌေန ဘာဝနာ တဒုပဂဝီရိယဝါဟနဋ္ဌေန ဘာဝနာ အာသေဝနဋ္ဌေန ဘာဝနာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တာယ ပညာသာဓနာယ ဘာဝနာယ အပ္ပဝတ္တိ, တပ္ပဋိပက္ခဘူတာ ဝါ အကုသလာ အဘာဝနာ. နိဂ္ဂုဏေပိ ဂုဏဂ္ဂဟဏံ အဓိကဂ္ဂဟဏံ. ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဂုဏံ ဝိဒ္ဓံသေတွာ ဂဟဏံ ဦနဂ္ဂဟဏံ. စတုဝိပလ္လာသဂ္ဂဟဏံ ဝိပရီတဂ္ဂဟဏံ.

อเคธะ คือความไม่ละโมบ, การไม่ปรารถนา. อรรถว่า ความไม่ติดข้องเป็นความประสงค์ของอโลภะนี้, เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมเข้ากันได้กับอุปมา. อนุกูลมิตร คือมิตรที่คล้อยตามในทุกสิ่ง. อรรถว่า "รสแห่งวินัย" คือมีกิจคือการกำจัด. คำว่า "อโทสะเป็นมลทินแห่งทุศีล" นี้ กล่าวหมายถึงความเป็นเหตุเกิดจากโทสะและความเป็นที่อาศัยอันยิ่งใหญ่ของโทสะแห่งทุศีล. อรรถว่า "ในอภาวนา" คือความไม่เป็นไปแห่งภาวนาที่เป็นเครื่องทำให้ปัญญาสำเร็จ ที่กล่าวไว้ดังนี้ว่า "ภาวนาโดยความเป็นสภาพที่ไม่ล่วงเลยธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในภาวนานั้น, ภาวนาโดยความเป็นสภาพที่มีวิมุตติรสเป็นรสเดียวของอินทรีย์ทั้งหลาย, ภาวนาโดยความเป็นสภาพที่นำไปซึ่งความเพียรที่เข้าถึงธรรมเหล่านั้นไป, ภาวนาโดยความเป็นสภาพที่เสพคุ้น", หรืออกุศลธรรมทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ต่อภาวนานั้น ชื่อว่า อภาวนา. การถือเอาคุณในผู้ที่ไม่มีคุณ ชื่อว่า อธิกัคคหณะ (การถือเอาเกิน). การกำจัดคุณที่มีอยู่แล้วถือเอา ชื่อว่า อูนัคคหณะ (การถือเอาขาด). การถือเอาวิปลาส 4 ประการ ชื่อว่า วิปรีตัคคหณะ (การถือเอาผิด).

ယာထာဝသဘာဝေတိ ‘‘ဧတ္တကော ဧတဿ ဂုဏော, ဧတ္တကော ဒေါသော’’တိ ဂုဏဒေါသာနံ သဘာဝေ ‘‘ဇရာဓမ္မော ဇီရတိ, တံ ကုတေတ္ထ လဗ္ဘာ မာ ဇီရီ’’တိ ဧဝမာဒိပစ္စဝေက္ခဏသမ္ဘဝတော. အလောဘေန စ ဂဟဋ္ဌာနံ ခေတ္တဝတ္ထာဒီသု ဝိဝါဒါဘာဝတော. အမောဟေန ပဗ္ဗဇိတာနံ ဒိဋ္ဌိဂတဝိဝါဒါဘာဝတော. ကာမရာဂါဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာ ဟိ ဂဟဋ္ဌာ ဂဟဋ္ဌေဟိ ဝိဝဒန္တိ, ဒိဋ္ဌိရာဂါဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာ သမဏာ သမဏေဟီတိ. ရာဂဝသေန မိတ္တသန္ထဝေါ ဒေါသဝသေန ဝိရောဓော စ တဗ္ဗိသေသေန ဥပဂမာပဂမာ, အာရမ္မဏေ ဝါ ရူပါဒိမှိ အနုရောဓဝိရောဓာ. အမဇ္ဈတ္တဘာဝဿ ပဋိဃာနုနယသင်္ခါတဿ မောဟေန ပဝတ္တိ. သုခဝိပရိဏာမေ ဒုက္ခသမာယောဂေ စ ပဋိဃပဝတ္တိယံ ဝေဒနာပရိဂ္ဂဟော န သိဇ္ဈတီတိ အဒေါသာနုဘာဝေန ဝေဒနာသတိပဋ္ဌာနံ သိဇ္ဈတိ. ဒိဗ္ဗဝိဟာရဿာတိ စတုန္နံ ဈာနာနံ. အရိယဝိဟာရော ဖလသမာပတ္တိ. မောဟေန အဝိစာရေန္တော ဥဒါသီနပက္ခေသုပိ သတ္တသင်္ခါရေသု သဗ္ဗေသု [Pg.92] အဘိသင်္ဂံ ကရောတီတိ အမူဠှဿ တဒဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒုက္ခဒဿနဿ အာသန္နပဋိပက္ခတ္တာ ဒေါသဿ တပ္ပဋိပက္ခေန အဒေါသေန ဒုက္ခဒဿနံ ဟောတိ.

การพิจารณาตามความเป็นจริงว่า "คุณของผู้นี้มีประมาณเท่านี้ โทษมีประมาณเท่านี้" ในสภาวะของคุณและโทษนั้น และเพราะความเป็นไปได้ของการพิจารณาเช่นนี้ว่า "ธรรมที่มีความแก่เป็นธรรมดา ย่อมแก่ไป จะพึงได้ที่ไหนเล่าว่าอย่าแก่เลยในธรรมที่มีความแก่เป็นธรรมดานี้" และเพราะความไม่มีการวิวาทกันในเรื่องไร่นาเป็นต้นของคฤหัสถ์ทั้งหลายด้วยอโลภะ และเพราะความไม่มีการวิวาทกันในทิฏฐิของบรรพชิตทั้งหลายด้วยอโมหะ เพราะว่าคฤหัสถ์ทั้งหลายที่ถูกผูกมัดด้วยกามราคะอันเป็นอภินิเวส ย่อมวิวาทกับคฤหัสถ์ทั้งหลาย และสมณะทั้งหลายที่ถูกผูกมัดด้วยทิฏฐิราคะอันเป็นอภินิเวส ย่อมวิวาทกับสมณะทั้งหลาย การผูกมิตรกันด้วยอำนาจราคะ และการเป็นปฏิปักษ์กันด้วยอำนาจโทสะ และการเข้าหาและการจากไปโดยเฉพาะอย่างยิ่ง หรือการคล้อยตามและการเป็นปฏิปักษ์ในอารมณ์มีรูปเป็นต้นด้วยอำนาจราคะและโทสะ ความเป็นผู้ไม่เป็นกลางอันนับว่าความขัดเคืองและความคล้อยตาม ย่อมเป็นไปด้วยโมหะ เพราะเมื่อสุขแปรปรวนไป และเมื่อประสบกับทุกข์ การกำหนดรู้เวทนาในขณะที่โทสะเกิดขึ้น ย่อมไม่สำเร็จ เพราะอานุภาพของอโทสะ เวทนาสติปัฏฐานจึงสำเร็จ คำว่า "ทิพยวิหาร" หมายถึง ฌานทั้งสี่ อริยวิหารคือผลสมาบัติ เพราะผู้ไม่พิจารณาด้วยโมหะ ย่อมทำความยึดมั่นอย่างยิ่งในสัตตสังขารทั้งปวงที่เป็นฝ่ายอุเบกขา ดังนั้น พึงทราบว่าความไม่มีความยึดมั่นนั้นย่อมมีแก่ผู้ไม่หลง และเพราะการเห็นทุกข์เป็นปฏิปักษ์ใกล้ของโทสะ การเห็นทุกข์จึงมีได้ด้วยอโทสะซึ่งเป็นปฏิปักษ์ของโทสะนั้น

ကမ္မပထရာသိဝဏ္ဏနာ

การพรรณนากองแห่งกรรมบถ

သုခါဒီနိ အတ္တနော န ဗျာပါဒေတိ န ဝိနာသေတိ ပရဿ စာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကမ္မပထတာတံသဘာဂတာဟိ ကမ္မပထဝသေန.

พึงทราบว่า ย่อมไม่ทำให้สุขเป็นต้นของตนและของผู้อื่นถึงความพินาศ ไม่ทำลาย เพราะความเป็นกรรมบถและความเป็นธรรมที่มีส่วนเสมอกับกรรมบถนั้น โดยความเป็นกรรมบถ

ပဿဒ္ဓါဒိယုဂလဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาคู่แห่งปัสสัทธิเป็นต้น

ဒရထော သာရမ္ဘော, ဒုက္ခဒေါမနဿပစ္စယာနံ ဥဒ္ဓစ္စာဒိကာနံ ကိလေသာနံ စတုန္နံ ဝါ ခန္ဓာနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. ဥဒ္ဓစ္စပ္ပဓာနာ ကိလေသာ ဥဒ္ဓစ္စာဒိကိလေသာ, ဥဒ္ဓစ္စံ ဝါ အာဒိံ ကတွာ သဗ္ဗကိလေသေ သင်္ဂဏှာတိ. သုဝဏ္ဏဝိသုဒ္ဓိ ဝိယာတိ ယထာ သုဝဏ္ဏဝိသုဒ္ဓိ အလင်္ကာရဝိကတိဝိနိယောဂက္ခမာ, ဧဝံ အယမ္ပိ ဟိတကိရိယာဝိနိယောဂက္ခမာ.

คำว่า "ทรถะ" คือการเบียดเบียนทำลายอย่างยิ่ง ชื่อนี้เป็นชื่อของกิเลสทั้งหลายมีอุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน) เป็นต้น ซึ่งมีทุกข์และโทมนัสเป็นปัจจัย หรือเป็นชื่อของขันธ์ทั้งสี่ กิเลสที่มีอุทธัจจะเป็นประธาน เรียกว่า อุทธัจจาทิกิเลส หรือรวมกิเลสทั้งปวงโดยมีอุทธัจจะเป็นต้น คำว่า "เปรียบเหมือนทองบริสุทธิ์" คือ เหมือนทองบริสุทธิ์ที่เหมาะสมกับการนำไปใช้ทำเครื่องประดับที่ประดิษฐ์ขึ้นเป็นพิเศษ ฉันใด กายกัมมัญญตาและจิตตกัมมัญญตานี้ก็เหมาะสมกับการนำไปใช้ในการทำประโยชน์ ฉันนั้น

သမံ, သမန္တတော ဝါ ပကာရေဟိ ဇာနနံ သမ္ပဇညံ. စေတိယဝန္ဒနာဒိအတ္ထံ အဘိက္ကမာဒီသု အတ္ထာနတ္ထပရိဂ္ဂဏှနံ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ. သတိ စ အတ္ထေ သပ္ပာယာသပ္ပာယရူပါဒိပရိဂ္ဂဏှနံ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ. ဂေါစရဂါမာဘိက္ကမနာဒီသု ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနံ ဂေါစရသမ္ပဇညံ. အဘိက္ကမနာဒီနံ ဓာတုအာဒိဝသေန ပဝိစယော အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ. သဗ္ဗကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာနုယုတ္တာနံ သဗ္ဗယောဂီနံ သဗ္ဗဒါ ဥပကာရကာ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ ပါရိပန္ထကဟရဏတော ဘာဝနာဝဍ္ဎနတော စ. ယထာဟ ‘‘ဒွေ ဓမ္မာ ဗဟုကာရာ သတိ စ သမ္ပဇညဉ္စာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၂). ယုဂေ နဒ္ဓါ ဝိယာတိ ယုဂနဒ္ဓါ, အညမညံ နိမိတ္တဘာဝေန သမံ ပဝတ္တာတိ အတ္ထော. ‘‘ပုန စပရံ, အာဝုသော, ဘိက္ခု သမထဝိပဿနံ ယုဂနဒ္ဓံ ဘာဝေတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၇၀; ပဋိ. မ. ၂.၁) ဟိ သုတ္တေ ဧတေသံ ယုဂနဒ္ဓတာ ဝုတ္တာ. သဗ္ဗကုသလဓမ္မေသု လီနုဒ္ဓစ္စာဘာဝေါ ဧတေဟိ ဒွီဟိ သမံ ယုတ္တေဟီတိ ‘‘ဝီရိယသမာဓိယောဇနတ္ထာယာ’’တိ အာဟ, ယောဂဝစနတ္ထာယာတိ အတ္ထော.

การรู้โดยสม่ำเสมอ หรือการรู้โดยรอบด้านด้วยอาการต่างๆ เรียกว่า สัมปชัญญะ การกำหนดรู้ประโยชน์และไม่ใช่ประโยชน์ในการก้าวไปเป็นต้น อันมีวัตถุประสงค์เพื่อการไหว้พระเจดีย์เป็นต้น เรียกว่า สัตถกสัมปชัญญะ และเมื่อมีประโยชน์ การกำหนดรู้รูปารมณ์ที่สบายและไม่สบายเป็นต้น เรียกว่า สัปปายสัมปชัญญะ การไม่ละกรรมฐานในการเข้าไปสู่หมู่บ้านบิณฑบาตเป็นต้น เรียกว่า โคจรสัมปชัญญะ การพิจารณาโดยความเป็นธาตุเป็นต้นในการก้าวไปเป็นต้น เรียกว่า อสัมโมหสัมปชัญญะ ธรรมสองประการนี้ย่อมเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่โยคีทั้งปวงผู้ประกอบความเพียรในกรรมฐานภาวนาทั้งปวงตลอดเวลา เพราะเป็นเครื่องกำจัดนิวรณ์กิเลสอันเป็นเครื่องผูกมัดโดยรอบ และเพราะเป็นเครื่องเพิ่มพูนภาวนา ดังที่พระองค์ตรัสว่า "ธรรมสองประการมีอุปการะมาก คือ สติและสัมปชัญญะ" คำว่า "ยุกคนัทธะ" คือเหมือนถูกเทียมด้วยแอก หมายถึงธรรมทั้งหลายที่ดำเนินไปพร้อมกันโดยมีซึ่งกันและกันเป็นนิมิต เพราะในพระสูตรที่ตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมเจริญสมถวิปัสสนาที่ประกอบกันเป็นคู่" ได้กล่าวถึงความเป็นคู่กันของสมถะและวิปัสสนาเหล่านี้ไว้ ความไม่มีความหดหู่และความฟุ้งซ่านในกุศลธรรมทั้งปวง ย่อมมีได้ด้วยวิริยะและสมาธิสองประการนี้ที่ประกอบกันอย่างสม่ำเสมอ ดังนั้นจึงตรัสว่า "เพื่อประโยชน์แก่การประกอบวิริยะและสมาธิ" หมายถึงเพื่อประโยชน์แก่การกล่าวถึงการประกอบกัน

ယေဝါပနကဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาโยวาปนกะ

ရူပါဘာဝေနာတိ ရုပ္ပနာဘာဝေန. ဓမ္မာတိ ဧတဿ အတ္ထော သဘာဝတော ဥပလဗ္ဘမာနာတိ. မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂေါတိ အပ္ပနာပ္ပတ္တာယ မေတ္တာယ ပုဗ္ဗဘာဂေါ[Pg.93], ပရိကမ္မမေတ္တာ ဧတသ္မိံ စိတ္တေ အတ္ထီတိ အတ္ထော. ဝိရတိဝသေနာတိ ဝစီပဝတ္တိယာ န ပူရေတိ, ကိန္တု ဝိရတိယောဂေနာတိ အတ္ထော. အပဏ္ဏကင်္ဂါနီတိ အဝိရဒ္ဓင်္ဂါနိ. ယထာ တထာ ဝါ အာရမ္မဏေ ဝိနိစ္ဆယနံ အဓိမုစ္စနံ. န ဟိ အနဓိမုစ္စန္တော ပါဏာတိပါတာဒီသု ဒါနာဒီသု ဝါ ပဝတ္တတိ, သဒ္ဓါ ပန ပသာဒနီယေသု ပသာဒါဓိမောက္ခောတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. ဒါရကဿ ဝိယ ဣတော စိတော စ သံသပ္ပနဿ ကရိဿာမိ န ကရိဿာမီတိ အဝိနိစ္ဆယဿ ပဋိပက္ခကိရိယာ အသံသပ္ပနံ. ပုရိမမနတောတိ ဘဝင်္ဂတော. ဝိသဒိသံ ဝီထိဇဝနံ မနံ ကရောတီတိ မနသိကာရသာမညေန ဝီထိဇဝနပဋိပါဒကေ ဒဿေတိ. တေသု ဓမ္မေသူတိ စိတ္တစေတသိကဓမ္မေသု. အတဒါရမ္မဏတ္တေပိ ဟိ တေသု သမပ္ပဝတ္တေသု ဥဒါသီနဘာဝတော တတြမဇ္ဈတ္တတာတိ ဝုစ္စတိ. အလီနာနုဒ္ဓတပ္ပဝတ္တိပစ္စယတ္တာ ဦနာဓိကနိဝါရဏရသာ. ကာယဒုစ္စရိတာဒိဝတ္ထူနန္တိ ပါဏာဒီနံ. အမဒ္ဒနာ မဒ္ဒနပဋိပက္ခဘာဝေါဝ.

คำว่า "เพราะไม่มีรูป" คือเพราะไม่มีความแปรปรวน ความหมายของคำว่า "ธัมมา" คือสิ่งที่ปรากฏโดยสภาวะ คำว่า "เมตตาปุพพภาคะ" คือเมตตาที่เป็นส่วนเบื้องต้นของเมตตาที่ถึงอัปปนา หมายความว่าเมตตาที่เป็นบริกรรมย่อมมีอยู่ในจิตดวงนี้ คำว่า "โดยความเป็นวิรติ" คือไม่ทำให้บริบูรณ์ด้วยการเป็นไปแห่งวาจา แต่ทำให้บริบูรณ์ด้วยการประกอบด้วยวิรติ คำว่า "อปัณณกังคะ" คือองค์แห่งจิตที่ไม่ผิดพลาด การตัดสินใจในอารมณ์โดยความเป็นจริงหรือไม่จริง เรียกว่า อธิโมกข์ เพราะผู้ที่ไม่ตัดสินใจ ย่อมไม่เป็นไปในปาณาติบาตเป็นต้น หรือในทานเป็นต้น แต่ศรัทธาคือการตัดสินใจด้วยความเลื่อมใสในวัตถุที่ควรเลื่อมใส นี้คือความแตกต่างของอธิโมกข์และศรัทธาเหล่านี้ การไม่ซัดส่าย คือการกระทำที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความไม่ตัดสินใจว่า "เราจะทำหรือไม่ทำ" ซึ่งซัดส่ายไปมาเหมือนเด็ก คำว่า "จิตดวงก่อน" คือจากภวังคจิต ย่อมทำจิตที่เป็นวิถีชวนะที่ไม่เหมือนกัน ด้วยความหมายของคำว่า "ทำจิตที่ไม่เหมือนกัน" นี้ ย่อมแสดงถึงมโนสิการที่นำไปสู่วิถีชวนะโดยความเสมอกันแห่งมโนสิการ คำว่า "ในธรรมเหล่านั้น" คือในจิตและเจตสิกธรรมทั้งหลาย เพราะแม้จะไม่มีอารมณ์เป็นจิตและเจตสิกเหล่านั้น แต่เพราะความเป็นกลางในจิตและเจตสิกเหล่านั้นที่ดำเนินไปพร้อมกัน จึงเรียกว่า ตัตรมัชฌัตตตา (ความเป็นกลางในธรรมนั้นๆ) เพราะเป็นปัจจัยแห่งการเป็นไปโดยไม่หดหู่และไม่ฟุ้งซ่าน จึงมีกิจคือการห้ามความหย่อนและความเกิน คำว่า "วัตถุแห่งกายทุจริตเป็นต้น" คือสิ่งมีชีวิตเป็นต้น คำว่า "อมัททนา" คือความเป็นปฏิปักษ์ต่อการเบียดเบียนทำลาย

တံတံရာသိကိစ္စဝသေန ဝိဘာဂရဟိတာ အဝိဘတ္တိကာ. ဧတ္ထာတိ ဧတေသု သဝိဘတ္တိကေသု ဒုတိယဋ္ဌာနာဒီသုပိ ဘာဇိယမာနေသု အပုဗ္ဗံ နတ္ထီတိ အတ္ထော. ပဒံ ပူရိတန္တိ ဈာနာဒိပဒံ ပဉ္စကာဒိဝသေန ပူရိတံ. ပဉ္စ ဟိ အင်္ဂါနိ ဈာနပဒဿ အတ္ထော, တေသု ဧကသ္မိဉ္စ ဦနေ ဈာနပဒံ ဦနံ ဟောတီတိ. ပဒသမူဟော ပဒကောဋ္ဌာသော ဝါ တံ တမေဝ ဝါ ပဒံ, အဝုတ္တံ ဟာပိတံ နာမ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပူရိတ’’န္တိ. ဝုတ္တသ္မိညေဝ ဝုစ္စမာနေ အနေကေသံ ပုရိသသဒ္ဒါနံ ဝိယ ကောစိ သမ္ဗန္ဓော နတ္ထီတိ မညမာနော အာဟ ‘‘အနနုသန္ဓိကာ ကထာ’’တိ. အန္တရန္တရာ ဝုတ္တသ္မိညေဝ ဝုစ္စမာနေ အနုက္ကမေန ဓမ္မာ ကထိတာ န ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ဥပ္ပဋိပါဋိယာ’’တိ. ဖဿပဉ္စမကရာသိ သဗ္ဗစိတ္တုပ္ပာဒသာဓာရဏဝသေန စတုက္ခန္ဓတပ္ပစ္စယသင်္ဂဟဝသေန စ ဝုတ္တော. ယထာဝုတ္တေသု ပန ရာသီသု ဧကရာသိကိစ္စဿပိ အဘာဝါ ဆန္ဒာဒယော ယေဝါပနကဝသေန ဝုတ္တာ. ဝုတ္တာနမ္ပိ စ ဓမ္မာနံ ယထာ ဝေဒနာဒီနံ ဈာနင်္ဂါဒိဘာဝေါ ဝုတ္တော, န ဧဝံ သောဝစဿတာကလျာဏမိတ္တတာဒိဝိသေသော ဝုတ္တောတိ တဿ သင်္ဂဏှနတ္ထံ ကေစိ ဓမ္မေ ဝိသုံ ဌပေတွာ တေ စ တဉ္စ ဝိသေသံ ‘‘ယေ ဝါ ပနာ’’တိ အာဟ. ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန ဝါ သာဝသေသေ ဓမ္မေ ဝတွာ ‘‘ယေ ဝါ ပနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

ธรรมทั้งหลายที่ปราศจากการจำแนกโดยอำนาจแห่งกิจของราศีนั้นๆ ชื่อว่าอวิภัตติกะ. อรรถว่า แม้เมื่อธรรมสวิภัตติกะเหล่านี้ถูกจำแนกในทุติยฐานเป็นต้น ก็ไม่มีสิ่งใหม่. บทว่า 'ทำให้เต็มแล้ว' หมายถึง บทว่าฌานเป็นต้นถูกทำให้เต็มโดยอำนาจแห่งหมวดห้าเป็นต้น. จริงอยู่ องค์ห้าเป็นอรรถของบทว่าฌาน, และเมื่อองค์หนึ่งในองค์เหล่านั้นขาดไป บทว่าฌานก็ย่อมขาดไปโดยอรรถ. หมู่แห่งบท หรือส่วนแห่งธรรม หรือบทนั้นๆ นั่นเอง ชื่อว่าบท. ที่ไม่ได้กล่าวชื่อว่าถูกละทิ้ง ดังนี้จึงกล่าวว่า 'ทำให้เต็มแล้ว'. ผู้สำคัญว่า เมื่อกล่าวซ้ำซึ่งธรรมที่กล่าวแล้วนั่นเอง ย่อมไม่มีความเกี่ยวเนื่องบางอย่าง เหมือนศัพท์ว่าบุรุษทั้งหลายมากมาย จึงกล่าวว่า 'เป็นเรื่องที่ไม่มีความต่อเนื่อง'. และเมื่อกล่าวซ้ำซึ่งธรรมที่กล่าวแล้วนั่นเองในระหว่าง ธรรมทั้งหลายย่อมไม่ถูกกล่าวโดยลำดับ ดังนี้จึงกล่าวว่า 'โดยไม่เป็นไปตามลำดับ'. ผัสสปัญจมกราศีถูกกล่าวแล้วโดยอำนาจแห่งการทั่วไปแก่จิตตุปบาททั้งปวง และโดยอำนาจแห่งการสงเคราะห์ขันธ์สี่และปัจจัยของขันธ์นั้น. แต่เพราะไม่มีกิจของราศีหนึ่งในราศีทั้งหลายที่กล่าวแล้วนั้นๆ ธรรมทั้งหลายมีฉันทะเป็นต้นจึงถูกกล่าวโดยอำนาจแห่งเยวาปนกะ. และเหมือนอย่างที่ความเป็นฌานังคะเป็นต้นของเวทนาเป็นต้นถูกกล่าวแล้ว แต่ความพิเศษมีโสวจัสสตาและกัลยาณมิตตตาเป็นต้นไม่ได้ถูกกล่าว เพื่อประโยชน์แก่การสงเคราะห์ความพิเศษนั้น จึงละทิ้งธรรมบางอย่างไว้โดยต่างหาก และกล่าวธรรมเหล่านั้นและความพิเศษนั้นว่า 'เยวาปนะ'. หรืออีกนัยหนึ่ง กล่าวธรรมทั้งหลายที่มีส่วนเหลือโดยอำนาจแห่งอัธยาศัยของเวไนยแล้ว จึงกล่าวว่า 'เยวาปนะ'.

ယေဝါပနကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเยวาปนกะจบแล้ว.

ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องธัมมุทเทสวาระจบแล้ว.

ကာမာဝစရကုသလံ

กุศลที่เป็นกามาวจร

နိဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายเรื่องนิเทศวาระ

၂. ဖုသနကဝသေနာတိ [Pg.94] သန္တေ အသန္တေပိ ဝိသယေ အာပါထဂတေ စိတ္တဿ သန္နိပတနဝသေန ‘‘စိတ္တံ မနော’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၆, ၁၇) ဝိယ ကိစ္စဝိသေသံ, ‘‘မာနသ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၆, ၁၇) ဝိယ သမာနေ အတ္ထေ သဒ္ဒဝိသေသံ, ‘‘ပဏ္ဍရ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၆, ၁၇) ဝိယ ဂုဏဝိသေသံ, ‘‘စေတသိကံ သာတ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၂, ၁၈) ဝိယ နိဿယဝိသေသံ, ‘‘စိတ္တဿ ဌိတီ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၅, ၂၄) ဝိယ အညဿ အဝတ္ထာဘာဝဝိသေသံ, ‘‘အလုဗ္ဘနာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၃၂) ဝိယ အညဿ ကိရိယာဘာဝဝိသေသံ, ‘‘အလုဗ္ဘိတတ္တ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၃၂) ဝိယ အညဿ ကိရိယာဘာဝဘူတတာဝိသေသန္တိအာဒိကံ အနပေက္ခိတွာ ဓမ္မမတ္တဒီပနံ သဘာဝပဒံ. ဖုသန္တဿ ဟိ စိတ္တဿ ဖုသနကိရိယာ ဖုသနာကာရော. သမ္ဖုသနာတိ အာရမ္မဏသမာဂမဖုသနာ, န ပဋိလာဘသမ္ဖုသနာ. သမ္ဖုသိတဿ အာရမ္မဏေန သမာဂတဿ စိတ္တဿ ဘာဝေါ သမ္ဖုသိတတ္တံ. ယသ္မိံ သတိ စိတ္တံ သမ္ဖုသိတန္တိ ဝုစ္စတိ, သော တဿ ဘာဝေါ. ဧဝံ အညေသုပိ ဘာဝနိဒ္ဒေသေသု ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

๒. บทว่า Phusanakavasenā ความว่า สภาวบทที่แสดงเพียงสภาวธรรม โดยไม่คำนึงถึงความพิเศษแห่งกิจ เหมือนการแสดงแยกเป็นสองบทว่า 'จิต มโน' เป็นต้น ในบทบาลีมี 'จิต มโน' เป็นต้น เมื่ออารมณ์ที่มีอยู่จริงและแม้ที่ไม่มีอยู่จริงมาสู่คลอง โดยอำนาจแห่งการประจวบกันของจิต; หรือความพิเศษแห่งศัพท์ เหมือนการแสดงว่า 'มานัส' เป็นต้น ในบทมี 'มานัส' เป็นต้น ในอรรถที่เหมือนกัน; หรือความพิเศษแห่งคุณ เหมือนการแสดงว่า 'บัณฑระ' เป็นต้น ในบทมี 'บัณฑระ' เป็นต้น; หรือความพิเศษแห่งที่อาศัย เหมือนการแสดงว่า 'เจตสิก' เป็นต้น ในบทมี 'เจตสิก สาทะ' เป็นต้น; หรือความพิเศษแห่งการไม่มีภาวะที่เป็นขณะของธรรมอื่น เหมือนการแสดงว่า 'ฐิติของจิต' เป็นต้น ในบทมี 'ฐิติของจิต' เป็นต้น; หรือความพิเศษแห่งภาวะที่เป็นอาการของการไม่ต้องการของธรรมอื่น เหมือนการแสดงว่า 'อลุพภนา' เป็นต้น ในบทมี 'อลุพภนา' เป็นต้น; หรือความพิเศษแห่งภาวะที่เป็นนิมิตแห่งการเป็นไปที่ปรากฏของธรรมอื่น เหมือนการแสดงว่า 'อลุพภิตัตตะ' เป็นต้น ในบทมี 'อลุพภิตัตตะ' เป็นต้น. จริงอยู่ การกระทำแห่งการกระทบ หรืออาการแห่งการกระทบของจิตที่กระทบอารมณ์. บทว่า Samphusanā หมายถึง การกระทบเมื่อถึงซึ่งการรวมกับอารมณ์ ไม่ใช่สัมผัสที่เป็นการได้มา. ภาวะของจิตที่กระทบเมื่อถึงซึ่งการรวมกับอารมณ์ ชื่อว่าสัมผุสิตัตตะ. ภาวะใดเมื่อมีอยู่ จิตถูกเรียกว่าสัมผุสิตะ ภาวะนั้นเป็นภาวะของจิตที่ชื่อว่าสัมผุสิตะ. พึงเห็นด้วยวิธีนี้แม้ในบทที่แสดงด้วยศัพท์ว่าภาวะอื่นๆ.

အပရဿ ဝေဝစနဿ, အပရေန ဝါ ပုရိမတ္ထဿ ဒီပနာ အပရဒီပနာ. ‘‘ပဏ္ဍိစ္စံ ကောသလ္လ’’န္တိ ဧဝမာဒယော ပညာဝိသေသာ နာနာကာလေ လဗ္ဘမာနာပိ ဧကသ္မိံ စိတ္တေ လဗ္ဘန္တိ. ဧကသ္မိဉ္စ ဝိသေသေ ဣတရေပိ အနုဂတာ ဟောန္တီတိ ဒဿေတုံ တထာ ဝိဘတ္တိ အတ္ထတော ဝိဘတ္တိ ဟောတိ အတ္ထနာနတ္တေန ကတတ္တာ. အထ ဝါ ယထာ ‘‘ကောဓော ကုဇ္ဈနာ ကုဇ္ဈိတတ္တ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၀၆၆) သဘာဝါကာရဘာဝနိဒ္ဒေသေဟိ ကောဓောတိ ဧဝမာကာရောဝ အတ္ထော ဝုတ္တော, န ဧဝမိဓ, ဣဓ ပန ပဏ္ဍိတာဒိဘာဝါကာရဘိန္နော အတ္ထော ဝုတ္တောတိ ဣဒံ ဝိဘတ္တိဂမနံ အတ္ထဝသေန ဟောတိ. သမ္ဖုသိတတ္တန္တိ ဧတ္ထာပိ န ‘‘ဖဿော’’တိ ဧဝမာကာရောဝ အတ္ထော ဝုတ္တော. သမ္ဖဿောတိ ဧဝမာကာရော ပန ဝုတ္တောတိ အတ္ထတော ဝိဘတ္တိဂမနန္တိ ဝုတ္တံ.

การแสดงไวพจน์อื่น หรือการแสดงอรรถก่อนด้วยไวพจน์อื่น ชื่อว่าอประทีปนา. ความพิเศษแห่งปัญญา มีบัณฑิตจะ โกสัลละ เป็นต้นเหล่านี้ แม้เมื่อได้มาในกาลต่างๆ ก็ย่อมได้มาในจิตดวงเดียว. และเพื่อแสดงว่าแม้ความพิเศษอื่นๆ ก็ย่อมติดตามไปในความพิเศษอย่างเดียว การจำแนกเช่นนั้นจึงเป็นการจำแนกโดยอรรถ เพราะถูกกระทำด้วยความเป็นผู้มีอรรถไม่เหมือนกัน. หรืออีกนัยหนึ่ง เหมือนอย่างที่อรรถที่เป็นอาการเท่านั้นถูกกล่าวว่า 'โกธะ' ด้วยนิเทศแห่งสภาวะ อาการ และภาวะ มี 'โกธะ กุชฌนา กุชฌิตัตตะ' เป็นต้น แต่ในปัญญานิเทศนี้ไม่ได้กล่าวอย่างนั้น แต่ในปัญญานิเทศนี้อรรถที่แตกต่างกันโดยอาการแห่งความเป็นบัณฑิตเป็นต้นถูกกล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้น การถึงซึ่งการจำแนกนี้จึงเป็นไปโดยอำนาจแห่งอรรถ. แม้ในบทว่าสัมผุสิตัตตะนี้ อรรถที่เป็นอาการเท่านั้นก็ไม่ได้ถูกกล่าวว่า 'ผัสสะ'. แต่เพราะอาการอย่างนี้ว่า 'สัมผัส' ถูกกล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เป็นการถึงซึ่งการจำแนกโดยอรรถ'.

ဒေါသော ဗျာပါဒေါတိ ဥဒ္ဒေသေပိ နာမနာနတ္တေန နာနာဘူတော ဥဒ္ဒိဋ္ဌော. နိဒ္ဒေသေပိ တေနေဝ နာနတ္တေန နိဒ္ဒိဋ္ဌော. ဧကောဝ ခန္ဓော ဟောတီတိ ဧကေန ခန္ဓသဒ္ဒေန ဝတ္တဗ္ဗတံ သန္ဓာယာဟ. စေတနာတိ သင်္ခါရက္ခန္ဓံ ဒဿေတိ တပ္ပမုခတ္တာ. အသဒ္ဓမ္မာတိ အသတံ, အသန္တော ဝါ ဓမ္မာ, န ဝါ သဒ္ဓမ္မာတိ အသဒ္ဓမ္မာတိ အသဒ္ဓမ္မဝစနီယဘာဝေန ဧကီဘူတောပိ အသဒ္ဓမ္မော ကောဓဂရုတာဒိဝိသိဋ္ဌေန သဒ္ဓမ္မဂရုတာပဋိက္ခေပနာနတ္တေန နာနတ္တံ ဂတောတိ ‘‘စတ္တာရော’’တိ [Pg.95] ဝုတ္တံ. န သဒ္ဓမ္မဂရုတာတိ ဝုစ္စမာနာ ဝါ အသဒ္ဓမ္မဂရုတာ အသဒ္ဓမ္မဂရုတာဘာဝေန ဧကီဘူတာပိ ကောဓာဒိဝိသိဋ္ဌပဋိက္ခေပနာနတ္တေန နာနတ္တံ ဂတာ. ပဋိပက္ခော ဝါ ပဋိက္ခိပီယတိ တေန, သယံ ဝါ ပဋိက္ခိပတီတိ ပဋိက္ခေပေါတိ ဝုစ္စတီတိ သဒ္ဓမ္မဂရုတာပဋိက္ခေပနာနတ္တေန အသဒ္ဓမ္မဂရုတာ အသဒ္ဓမ္မာ ဝါ နာနတ္တံ ဂတာ. အလောဘောတိအာဒီနံ ဖဿာဒီဟိ နာနတ္တံ လောဘာဒိဝိသိဋ္ဌေန ပဋိက္ခေပေန လောဘာဒိပဋိပက္ခေန ဝါ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အလောဘာဒေါသာမောဟာနံ အညမညနာနတ္တံ ယထာဝုတ္တေန ပဋိက္ခေပနာနတ္တေန ယောဇေတဗ္ဗံ. ပဒတ္ထဿ ပဒန္တရေန ဝိဘာဝနံ ပဒတ္ထုတိ. တေန ဟိ တံ ပဒံ မဟတ္ထန္တိ ဒီပိတံ ဟောတိ အလင်္ကတဉ္စာတိ. အတ္ထဝိသေသာဘာဝေပိ အာဘရဏဝသေန စ အာဒရဝသေန စ ပုန ဝစနံ ဒဠှီကမ္မံ.

บทว่า 'โทสะ พยาบาท' แม้ในอุเทศก็ถูกแสดงโดยเนื้อหาแล้วว่าเป็นโกธะที่แตกต่างกัน เพราะความเป็นผู้มีชื่อไม่เหมือนกัน. แม้ในนิเทศก็ถูกแสดงโดยละเอียดแล้วด้วยความเป็นผู้มีชื่อไม่เหมือนกันนั้นเอง. ผู้รวบรวมกล่าวโดยอ้างถึงความเป็นผู้ควรกล่าวได้ด้วยศัพท์ว่าขันธ์หนึ่งว่า 'เป็นขันธ์เดียว'. ด้วยบทว่า 'เจตนา' ย่อมแสดงสังขารขันธ์ เพราะความเป็นผู้มีเจตนาเป็นประธาน. บทว่า 'อสัทธรรม' หมายถึง ธรรมของอสัตบุรุษ หรือธรรมที่ไม่ควรสรรเสริญ หรือธรรมที่ไม่ใช่สัทธรรม. อสัทธรรมนั้น แม้เมื่อเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นผู้มีอรรถที่ศัพท์ว่าอสัทธรรมกล่าวถึง ก็ถึงซึ่งความเป็นผู้แตกต่าง เพราะความเป็นผู้มีความแตกต่างแห่งการปฏิเสธสัทธรรมครุตาที่ถูกทำให้พิเศษด้วยโกธครุตาเป็นต้น ดังนี้จึงกล่าวว่า 'สี่'. หรืออีกนัยหนึ่ง อสัทธรรมครุตาที่ถูกกล่าวว่า 'ไม่เป็นสัทธรรมครุตา' แม้เมื่อเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นอสัทธรรมครุตา ก็ถึงซึ่งความเป็นผู้แตกต่าง เพราะความเป็นผู้มีความแตกต่างแห่งการปฏิเสธที่ถูกทำให้พิเศษด้วยโกธะเป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง ปฏิปักษ์นั้นย่อมถูกปฏิเสธด้วยปฏิปักษ์นั้น หรือปฏิปักษ์นั้นเองย่อมปฏิเสธ ดังนี้จึงกล่าวว่า 'ปฏิเขปะ'. ดังนี้ อสัทธรรมครุตา หรืออสัทธรรมทั้งหลายก็ถึงซึ่งความเป็นผู้แตกต่าง เพราะความเป็นผู้มีความแตกต่างแห่งการปฏิเสธสัทธรรมครุตา. ความแตกต่างของบทมีอโลภะเป็นต้นจากบทมีผัสสะเป็นต้น พึงทราบด้วยการปฏิเสธที่ถูกทำให้พิเศษด้วยโลภะเป็นต้น หรือด้วยปฏิปักษ์ของโลภะเป็นต้น. ความแตกต่างกันและกันของอโลภะ อโทสะ อโมหะ พึงประกอบด้วยปฏิเขปนานัตตะที่กล่าวแล้วนั้นๆ. การทำให้ปรากฏชัดซึ่งอรรถของบทก่อนด้วยบทอื่น ชื่อว่าปทัตถุติ. เพราะด้วยบทอื่นนั้น บทก่อนนั้นถูกแสดงแล้วว่ามีอรรถมาก และถูกประดับแล้ว. แม้เมื่อไม่มีความพิเศษแห่งอรรถ การกล่าวซ้ำอีกครั้งโดยอำนาจแห่งการประดับ และโดยอำนาจแห่งความเคารพ (ต่อผู้ฟัง) ชื่อว่าทฬหีกรรม.

၃. တဇ္ဇန္တိ တဿ ဖလဿ အနုစ္ဆဝိကံ. န ကေဝလံ နိဒ္ဒိသိယမာနံ သာတမေဝ အဓိကတံ, အထ ခေါ ယထာနိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ အာရမ္မဏာနိပီတိ ‘‘တေဟိ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တဿ ဝါ ဇာတာ ကာရဏဘာဝေန ဖဿတ္ထံ ပဝတ္တာတိ တဇ္ဇာ. တံသမင်္ဂီပုဂ္ဂလံ, သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ဝါ အတ္တနိ သာဒယတီတိ သာတံ ဒ-ကာရဿ တ-ကာရံ ကတွာ. သုဋ္ဌု ခါဒတိ, ခဏတိ ဝါ ဒုက္ခန္တိ သုခံ.

๓. คำว่า "ตัชชันติ" หมายถึง เหมาะสมกับผลนั้น. ไม่ใช่เพียงความสุขที่ถูกระบุไว้เท่านั้นที่ถูกนำมากล่าวถึง (อธิกตะ) แต่แท้จริงแล้ว อารมณ์ทั้งหลายที่ถูกระบุไว้แล้วก็ถูกนำมากล่าวถึงด้วย ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า "เตหิ วา" เป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง "ตัชชา" หมายถึง มโนวิญญาณธาตุที่เกิดขึ้นโดยมีเหตุเป็นความสุขนั้น เพื่อประโยชน์แก่ผัสสะ. หรืออีกนัยหนึ่ง ธรรมที่ทำให้บุคคลผู้ประกอบด้วยความสุขนั้น หรือธรรมที่สัมปยุตกัน ย่อมยินดีในตน ด้วยเหตุนี้จึงเรียกว่า "สาตะ" โดยเปลี่ยนอักษร "ท" เป็น "ต". "สุขะ" หมายถึง การเสวย (เคี้ยว) ทุกข์อย่างดี หรืออีกนัยหนึ่ง การขุดทำลายทุกข์.

၅. ပါသောတိ ရာဂပါသော. သော ဟိ နိရာဝရဏတ္တာ အန္တလိက္ခစရော. အကုသလမ္ပိ ပဏ္ဍရန္တိ ဝုတ္တံ, ကော ပန ဝါဒေါ ကုသလန္တိ အဓိပ္ပာယော. တဉှိ ပဏ္ဍရတော နိက္ခန္တံ သယဉ္စ ပဏ္ဍရန္တိ. အထ ဝါ သဗ္ဗမ္ပိ စိတ္တံ သဘာဝတော ပဏ္ဍရမေဝ, အာဂန္တုကောပက္ကိလေသဝေါဒါနေဟိ ပန သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇာနံ ဥပက္ကိလိဋ္ဌဝိသုဒ္ဓတရတာ ဟောန္တီတိ. ဒါရုပ္ပမာဏေသု သိလာဒီသု ခန္ဓပညတ္တိယာ အဘာဝါ ကိဉ္စိ နိမိတ္တံ အနပေက္ခိတွာ ဒါရုမှိ ပဝတ္တာ ခန္ဓပညတ္တီတိ ‘‘ပဏ္ဏတ္တိမတ္တဋ္ဌေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တံ-သဒ္ဒေန မနောဝိညာဏဓာတုယေဝ ဝုစ္စေယျ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗတ္တာတိ န တဿာ တဇ္ဇတာ. တေဟိ အာရမ္မဏေဟိ ဇာတာ တဇ္ဇာတိ စ ဝုစ္စမာနေ သမ္ဖဿဇတာ န ဝတ္တဗ္ဗာ. န ဟိ သော အာရမ္မဏံ, နာပိ ဝိသေသပစ္စယော. ‘‘တိဏ္ဏံ သင်္ဂတိ ဖဿော’’တိ ဝိညာဏမေဝ ဖဿဿ ဝိသေသပစ္စယောတိ ဝုတ္တောတိ တသ္မာ န ဝိညာဏံ ဝိသေသပစ္စယဘူတံ သမ္ဖဿဇတာယ တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတုသမ္ဖဿဇာပညတ္တိံ လဘတိ, န စ တဒေဝ တဿ ကာရဏဘာဝေန ဖလဘာဝေန စ ဝုစ္စမာနံ သုဝိညေယျံ ဟောတီတိ. ကိံ ဝါ ဧတေန, ယထာ ဘဂဝတာ ဝုတ္တာ တံသဘာဝါယေဝ တေ ဓမ္မာတိ န ဧဝံဝိဓေသု ကာရဏံ မဂ္ဂိတဗ္ဗံ.

๕. คำว่า "ปาสะ" คือ บ่วงคือราคะ. บ่วงคือราคะนั้นย่อมเที่ยวไปในอากาศได้ เพราะไม่มีเครื่องกั้น. แม้อกุศลก็ยังถูกกล่าวว่า "บัณฑระ" (ขาวสะอาด) แล้วไฉนเล่ากุศลจะไม่ถูกกล่าวเช่นนั้น? นี่คือความประสงค์ของอาจารย์อรรถกถา. เพราะกุศลนั้นออกจากภวังคจิตที่บริสุทธิ์ และตัวมันเองก็บริสุทธิ์. หรืออีกนัยหนึ่ง จิตทั้งหมดโดยสภาพแล้วย่อมบริสุทธิ์ แต่เพราะอุปกิเลสที่เป็นอาคันตุกะและเจตสิกที่เป็นโวทาน จึงทำให้จิตที่เป็นสาวัชชะ (อกุศล) และอนวัชชะ (กุศล, อัพยากตะ) มีความเศร้าหมองและบริสุทธิ์ยิ่งขึ้น. เพราะไม่มีบัญญัติชื่อว่า "ขันธ์" ในสิ่งที่มีขนาดเท่าท่อนไม้หรือก้อนหินเป็นต้น จึงกล่าวว่า "โดยเป็นเพียงบัญญัติ" โดยไม่คำนึงถึงนิมิตใดๆ ที่บัญญัติชื่อว่า "ขันธ์" ในท่อนไม้. หากกล่าวว่าด้วยคำว่า "ตัง" หมายถึงมโนวิญญาณธาตุเท่านั้น เพราะเป็นสิ่งที่ควรระบุถึง เช่นนั้นแล้ว ความเป็น "ตัชชา" ของมโนวิญญาณธาตุนั้นย่อมไม่เป็นไปได้. และหากกล่าวว่า "ตัชชา" คือมโนวิญญาณธาตุที่เกิดขึ้นเพราะอารมณ์เหล่านั้น ก็ไม่ควรกล่าวว่า "สัมผัสชะ". เพราะผัสสะนั้นไม่ใช่อารมณ์ และก็ไม่ใช่ปัจจัยพิเศษ (ของมโนวิญญาณธาตุ). เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสว่า "การประชุมกันของธรรมสามอย่างคือผัสสะ" และตรัสว่าวิญญาณเท่านั้นเป็นปัจจัยพิเศษของผัสสะ. ดังนั้น วิญญาณซึ่งเป็นปัจจัยพิเศษ จึงไม่ได้รับบัญญัติว่า "ตัชชามโนวิญญาณธาตุสัมผัสชา" โดยความเป็นสัมผัสชะ. และหากกล่าวว่าวิญญาณนั้นเองเป็นทั้งเหตุและผลของผัสสะ ก็จะไม่เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย. หรืออีกนัยหนึ่ง การแสวงหาเหตุในเรื่องนี้มีประโยชน์อะไร? เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นไปตามสภาพที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว จึงไม่ควรแสวงหาเหตุในธรรมที่มีลักษณะเช่นนี้.

၇. ဧဝံ [Pg.96] တက္ကနဝသေန လောကသိဒ္ဓေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝဉ္စေဝဉ္စ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဝိဝိဓံ တက္ကနံ ကူပေ ဝိယ ဥဒကဿ အာရမ္မဏဿ အာကဍ္ဎနံ ဝိတက္ကနံ.

๗. คำว่า "โดยเป็นไปตามการตรึกที่ปรากฏในโลก" นี่คือความประสงค์. การตรึกที่หลากหลายว่า "ควรเป็นอย่างนั้นอย่างนี้" คือการดึงอารมณ์เข้ามา เหมือนการดึงน้ำขึ้นจากบ่อ เรียกว่า "วิตักกะ".

၈. သမန္တတော စရဏံ ဝိစရဏံ.

๘. การเที่ยวไปโดยรอบ เรียกว่า "วิจารณะ".

၉. အတ္တမနတာတိ ဧတ္ထ အတ္တ-သဒ္ဒေန န စိတ္တံ ဝုတ္တံ. န ဟိ စိတ္တဿ မနော အတ္ထီတိ. အတ္တမနဿ ပန ပုဂ္ဂလဿ ဘာဝေါ အတ္တမနတာတိ ဝတွာ ပုန ပုဂ္ဂလဒိဋ္ဌိနိသေဓနတ္ထံ ‘‘စိတ္တဿာ’’တိ ဝုတ္တံ.

๙. ในคำว่า "อัตตมนตา" นี้ คำว่า "อัตตะ" ไม่ได้หมายถึงจิต. เพราะจิตไม่มีใจ (คือจิตอีกดวง) อยู่ในตัวมันเอง. แต่กล่าวว่า "อัตตมนตา" คือความเป็นแห่งบุคคลผู้มีใจยินดี. และเพื่อห้ามความเห็นว่าเป็นบุคคล (ปุคคลาธิษฐาน) จึงกล่าวว่า "ของจิต" อีกครั้ง.

၁၁. န ဗလဝတီ, ကသ္မာ အဝဋ္ဌိတိ ဝုတ္တာတိ? ဧကဂ္ဂစိတ္တေန ပါဏဝဓာဒိကရဏေ တထာ အဝဋ္ဌာနမတ္တဘာဝတော. ဝိရူပံ, ဝိဝိဓံ ဝါ သံဟရဏံ ဝိကိရဏံ ဝိသာဟာရော, သံဟရဏံ ဝါ သမ္ပိဏ္ဍနံ, တဒဘာဝေါ ဝိသာဟာရော.

๑๑. เหตุใดจึงกล่าวว่า "อวัฏฐิติ" (ความตั้งมั่น) แม้จะไม่ใช่เอกัคคตาที่มีกำลัง? เพราะเป็นเพียงการตั้งมั่นในการกระทำปาณาติบาตเป็นต้น ด้วยจิตที่มีอารมณ์เดียว (จิตที่ตั้งมั่น) ในลักษณะที่สามารถทำให้สำเร็จได้. "วิสาหาระ" คือ การรวบรวมที่ผิดรูป หรือหลากหลาย หรือการกระจัดกระจาย. หรืออีกนัยหนึ่ง "สังหรณะ" คือการรวมธรรมที่สัมปยุตกันเข้าด้วยกัน, การไม่มีการรวมนั้นเรียกว่า "วิสาหาระ".

၁၂. အညသ္မိံ ပရိယာယေတိ အညသ္မိံ ကာရဏေ. သမာနာဓိကရဏဘာဝေါ ဒွိန္နံ ဗဟူနံ ဝါ ပဒါနံ ဧကသ္မိံ အတ္ထေ ပဝတ္တိ.

๑๒. ในคำว่า "อัญญัสมิง ปริยายะ" นี้ หมายถึงในเหตุอื่น. "สมานาธิกรณภาวะ" คือ การที่บทสองบทหรือหลายบทเป็นไปในอรรถเดียวกัน.

၁၃. အာရမ္ဘတိ စာတိ အာပဇ္ဇတိ စ. ဥဒ္ဓံ ယမနံ ဥယျာမော. ဓုရန္တိ နိပ္ဖာဒေတုံ အာရဒ္ဓံ ကုသလံ, ပဋိညံ ဝါ.

๑๓. คำว่า "อารัมภติ จ" หมายถึง ย่อมถึงอาบัติด้วย. "อุยาโม" คือ การพยายามขึ้นไปข้างบน. "ธุระ" คือ กุศลที่เริ่มกระทำเพื่อให้สำเร็จ หรือคำปฏิญาณ.

၁၄. တိဏ္ဏန္တိ ဗုဒ္ဓါဒီနံ. စိတ္တေ အာရမ္မဏဿ ဥပဋ္ဌာနံ ဇောတနဉ္စ သတိယေဝါတိ တဿာ ဧတံ လက္ခဏံ.

๑๔. คำว่า "ติณณัง" หมายถึง ของพระพุทธเจ้าเป็นต้น (คือพระรัตนตรัย). การปรากฏของอารมณ์ในจิต และการทำให้สว่าง (ให้ปรากฏชัด) นั้นคือสติเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ การปรากฏและการทำให้สว่างนี้จึงเป็นลักษณะของสติ.

၁၆. ပါသာဏသက္ခရဝါလိကာဒိရဟိတာ ဘူမိ သဏှာတိ ‘‘သဏှဋ္ဌေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

๑๖. แผ่นดินที่ปราศจากหิน กรวด ทราย เป็นต้น ย่อมละเอียดอ่อน ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า "โดยความเป็นของละเอียดอ่อน".

၁၉. အယန္တီတိ ဧကကမ္မနိဗ္ဗတ္တမနုဿာဒိသန္တတိအဝိစ္ဆေဒဝသေန ပဝတ္တန္တိ. ကုသလာကုသလေသုပိ ဟိ ဇီဝိတံ ဣန္ဒြိယပစ္စယဘာဝေန သမ္ပယုတ္တေ ပဝတ္တယမာနမေဝ တဒဝိစ္ဆေဒဿ ပစ္စယော ဟောတိ.

๑๙. คำว่า "อายันติ" หมายถึง ย่อมเป็นไปโดยความไม่ขาดสายของสันตติของมนุษย์เป็นต้นที่เกิดจากกรรมเดียว. เพราะชีวิตินทรีย์ในกุศลและอกุศลธรรมทั้งหลาย ย่อมเป็นปัจจัยแห่งความไม่ขาดสายของธรรมเหล่านั้น โดยความเป็นอินทรียปัจจัยที่ยังธรรมที่สัมปยุตให้เป็นไป.

၃၀. ယံ ဟိရီယတီတိ ဟိရီယတိ-သဒ္ဒေန ဝုတ္တော ဘာဝေါ ယံ-သဒ္ဒေန ဝုစ္စတီတိ ယန္တိ ဘာဝနပုံသကံ ဝါ ဧတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဟိရိယိတဗ္ဗေနာတိ စ ဟေတုအတ္ထေ ကရဏဝစနံ ယုဇ္ဇတိ.

๓๐. ในคำว่า "ยัง หิรียติ" นี้ ภาวะที่ถูกกล่าวด้วยคำว่า "หิรียติ" ย่อมถูกกล่าวด้วยคำว่า "ยัง" ด้วยเหตุนี้ คำว่า "ยัง" นี้จึงควรทราบว่าเป็นภาวนปุงสกลิงค์ หรือเป็นวิเสสนะที่มีนปุงสกลิงค์ที่ควรประกอบกับกิริยา. และในคำว่า "หิริยิตัพเพนะ" นี้ วจนะที่เป็นกรณะย่อมสมควรในอรรถแห่งเหตุ.

၃၂. အလုဗ္ဘနကဝသေနာတိ [Pg.97] ဧတ္ထ အလုဗ္ဘနမေဝ အလုဗ္ဘနကန္တိ ဘာဝနိဒ္ဒေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

๓๒. ในคำว่า "อลุพภนกวเสนะ" นี้ การไม่โลภนั่นเองเรียกว่า "อลุพภนกะ" ควรทราบว่าเป็นภาวนิเทศ.

၃၃. အဗျာပဇ္ဇောတိ ဗျာပါဒေန ဒုက္ခေန ဒေါမနဿသင်္ခါတေန ဒေါသေန ဝိယ န ဗျာပါဒေတဗ္ဗောတိပိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ.

๓๓. ในบทว่า "อัพยาปัชโช" นี้ อรรถว่า "ไม่ควรเบียดเบียนด้วยทุกข์คือโทมนัสที่ทำลายจิตอย่างยิ่ง เหมือนโทสะ" ก็สมควร.

၄၂-၄၃. ထိနမိဒ္ဓါဒိပဋိပက္ခဘာဝေန ကုသလဓမ္မေ အနိစ္စာဒိမနသိကာရေ စ သီဃံ သီဃံ ပရိဝတ္တနသမတ္ထတာ လဟုပရိဏာမတာ, အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနဉှိ တဏှာသံယောဇနာနံ သတ္တာနံ အကုသလပ္ပဝတ္တိ ပကတိဘူတာတိ န တတ္ထ လဟုပရိဏာမတာယ အတ္ထော. တေသဉ္စ ဘာဝေါ ဂရုတာယေဝါတိ တဗ္ဗိဓုရသဘာဝါနံ လဟုတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သာ ဟိ ပဝတ္တမာနာ သီဃံ ဘဝင်္ဂဝုဋ္ဌာနဿ ပစ္စယော ဟောတိ.

คำว่า "ลหุปริณามตา" คือ ความสามารถในการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วในการกระทำกุศลกรรมและการมนสิการอนิจจังเป็นต้น โดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อถีนมิทธะเป็นต้น. เพราะการเป็นไปของอกุศลเป็นธรรมชาติของสัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นนิวรณ์และตัณหาเป็นสังโยชน์ ด้วยเหตุนี้ ความเป็นลหุปริณามตาจึงไม่มีประโยชน์ในอกุศลนั้น. และภาวะของอกุศลเหล่านั้นคือความหนัก (ครุตา) นั่นเอง ด้วยเหตุนี้ จึงควรทราบว่าความเบา (ลหุตา) เป็นสภาพตรงกันข้ามกับความหนักนั้น. เพราะเมื่อลหุตาเกิดขึ้น ย่อมเป็นปัจจัยให้จิตออกจากภวังค์ได้อย่างรวดเร็ว.

၄၄-၄၅. ယေ စ ဓမ္မာ မောဟသမ္ပယုတ္တာ ဝိယ အဝိပန္နလဟုတာ, တေသဉ္စ ကုသလကရဏေ အပ္ပဋိဃာတော မုဒုတာ. အပ္ပဋိဃာတေန မုဒုတာဒိရူပသဒိသတာယ အရူပဓမ္မာနမ္ပိ မုဒုတာ မဒ္ဒဝတာတိအာဒိ ဝုတ္တံ.

และธรรมเหล่าใดมีความเบาที่ไม่วิบัติ (ไม่บกพร่อง) เหมือนอกุศลธรรมที่ประกอบด้วยโมหะ. และการไม่กระทบกระทั่ง (ไม่ขัดขวาง) ในการกระทำกุศลของธรรมเหล่านั้น คือ "มุทุตา". เพราะการไม่กระทบกระทั่ง และเพราะความเป็นเหมือนรูปที่มีมุทุตาเป็นต้น จึงกล่าวถึงนามธรรมทั้งหลายว่า "มุทุตา มัททวตา" เป็นต้น.

၄၆-၄၇. သိနေဟဝသေန ကိလိန္နံ အတိမုဒုကံ စိတ္တံ အကမ္မညံ ဟောတိ ဝိလီနံ ဝိယ သုဝဏ္ဏံ, မာနာဒိဝသေန အတိထဒ္ဓဉ္စ အတာပိတံ ဝိယ သုဝဏ္ဏံ, ယံ ပနာနုရူပမုဒုတာယုတ္တံ, တံ ကမ္မညံ ဟောတိ ယုတ္တမဒ္ဒဝံ ဝိယ သုဝဏ္ဏံ. တဿေဝ မုဒုကဿ ယော ကမ္မညာကာရော, သာ ကမ္မညတာတိ မုဒုတာဝိသိဋ္ဌာ ကမ္မညတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

จิตที่อ่อนนุ่มเกินไปจนเปียกชุ่มด้วยอำนาจแห่งตัณหา ย่อมไม่ควรแก่การงาน (กุศล) เหมือนทองที่ละลายแล้ว. และจิตที่แข็งกระด้างเกินไปเพราะอำนาจแห่งมานะเป็นต้น ก็ไม่ควรแก่การงาน เหมือนทองที่ยังไม่ถูกเผา. แต่จิตที่ประกอบด้วยความอ่อนนุ่มที่เหมาะสม ย่อมควรแก่การงาน เหมือนทองที่อ่อนนุ่มพอดี. อาการที่จิตที่อ่อนนุ่มนั้นควรแก่การงาน นั่นแหละคือ "กัมมัญญตา" ด้วยเหตุนี้ จึงควรทราบว่า "กัมมัญญตา" เป็นสิ่งที่พิเศษด้วย "มุทุตา".

၅၀-၅၁. ပစ္စောသက္ကနဘာဝေန ပဝတ္တံ အကုသလမေဝ ပစ္စောသက္ကနံ. ဧကဝီသတိ အနေသနာ နာမ ဝေဇ္ဇကမ္မံ ကရောတိ, ဒူတကမ္မံ ကရောတိ, ပဟိဏကမ္မံ ကရောတိ, ဂဏ္ဍံ ဖာလေတိ, အရုမက္ခနံ ဒေတိ, ဥဒ္ဓံဝိရေစနံ ဒေတိ, အဓောဝိရေစနံ ဒေတိ, နတ္ထုတေလံ ပစတိ, စက္ခုတေလံ ပစတိ, ဝေဠုဒါနံ ဒေတိ, ပဏ္ဏဒါနံ ဒေတိ, ပုပ္ဖဒါနံ ဒေတိ, ဖလဒါနံ ဒေတိ, သိနာနဒါနံ ဒေတိ, ဒန္တကဋ္ဌဒါနံ ဒေတိ, မုခေါဒကဒါနံ ဒေတိ, စုဏ္ဏဒါနံ ဒေတိ, မတ္တိကာဒါနံ ဒေတိ, စာဋုကကမ္မံ ကရောတိ, မုဂ္ဂသူပိယံ, ပါရိဘဋျံ, ဇင်္ဃပေသနိယံ ဒွါဝီသတိမံ ဒူတကမ္မေန သဒိသံ, တသ္မာ ဧကဝီသတိ. ဆ အဂေါစရာ ဝေသိယာဂေါစရော, ဝိဓဝါ, ထုလ္လကုမာရီ, ပဏ္ဍက, ပါနာဂါရ, ဘိက္ခုနီအဂေါစရောတိ. သင်္ခေပတောတိ သရူပေန အနုဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ‘‘တတ္ထ ကတမော ဆန္ဒော’’တိအာဒိ န [Pg.98] သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ‘‘ယော ဆန္ဒော ဆန္ဒိကတာ’’တိအာဒိနိဒ္ဒေသံ သင်္ခိပိတွာ ‘‘ယေ ဝါ ပနာ’’တိ နိဒ္ဒေသော ကတောတိ အတ္ထော.

อกุศลจิตที่เกิดขึ้นด้วยความเป็นผู้ถอยกลับนั่นแหละชื่อว่าปัจโจสักกนะ (การถอยกลับ) อเนสนา 21 อย่าง คือ ทำการรักษาโรค, ทำการเป็นทูต (ไปในที่ไกล), การรับใช้ไปในที่ใกล้, ผ่าฝี, ให้ยาสำหรับทาแผล, ให้ยาถ่ายข้างบน (ยาสำรอก), ให้ยาถ่ายข้างล่าง (ยาถ่าย), ปรุงน้ำมันหยอดจมูก, ปรุงน้ำมันหยอดตา, ให้ไม้ไผ่, ให้ใบไม้, ให้ดอกไม้, ให้ผลไม้, ให้เครื่องอาบน้ำ, ให้ไม้สีฟัน, ให้น้ำล้างหน้า, ให้ผงทาหน้า, ให้ดินผง, ทำการประจบสอพลอ, พูดจาเหมือนแกงถั่ว (คือพูดเท็จมากจริงน้อย), การรับใช้ประคบประหงมเด็ก, การรับใช้ด้วยแข้งขา เป็นอย่างที่ 22 แต่เหมือนกับการเป็นทูต ดังนั้นจึงมี 21 อย่าง อโคจร 6 อย่าง คือ โคจรของหญิงแพศยา, หญิงหม้าย, หญิงสาวใหญ่, บัณเฑาะก์, โรงสุรา, โคจรของภิกษุณี คำว่า "โดยย่อ" นี้ หมายความว่า เพราะไม่ได้แสดงโดยสภาวะในบทอุเทศ จึงไม่สามารถกล่าวคำว่า "ในสมัยนั้น ฉันทะเป็นไฉน" เป็นต้นได้ ดังนั้นจึงย่อบทนิเทศที่ว่า "ฉันทะใด ความเป็นผู้มีฉันทะ" เป็นต้น แล้วแสดงเป็น "เย วา ปนา" ดังนี้

နိဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องนิเทศวาร จบแล้ว

ကောဋ္ဌာသဝါရဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายโกฏฐาสวาร

၅၈-၁၂၀. နိဒ္ဒေသဝါရေ ပုစ္ဆာဒီနံ ပစ္စေကံ အနေကတ္တေပိ ပုစ္ဆာဒိဘာဝေန ဧကတ္တံ ဥပနေတွာ စတုပရိစ္ဆေဒတာ ဝုတ္တာ. စတ္တာရော ဒွေတိ ဧဝမာဒိကံ သင်္ခိပိတွာ သဟ ဝါ ဂဟဏံ သင်္ဂဟော. ဌပေတွာ ယေဝါပနကေတိ သင်္ဂဟေတဗ္ဗေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေ ဟိ ဝိသုံ ဝိသုံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ စ ဝိပ္ပကိဏ္ဏာတိ သင်္ဂဟေတဗ္ဗာ ဟောန္တိ, န ယေဝါပနကာ သင်္ဂဟဂမနေနေဝ တထာ အဝိပ္ပကိဏ္ဏတ္တာ. ယသ္မာ ပန သင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နာ ဟောန္တိ, တသ္မာ တံနိဒ္ဒေသေ အခန္ဓဘာဝနိဝါရဏတ္ထံ ယေဝါပနာတွေဝ ဝုတ္တာတိ န ယေဝါပနကာ ဌပေတဗ္ဗာတိ. ပစ္စယသင်္ခါတေနာတိ အာဟာရပစ္စယသင်္ခါတေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အထ ဝါ ‘‘ဟေတု ပစ္စယော’’တိ ဧတေသု ဒွီသု ဇနကော ဟေတု ဥပတ္ထမ္ဘကော ပစ္စယောတိ ဧဝံ ဝိသေသဝန္တေသု ပစ္စယသင်္ခါတေန. ယထာ ဟိ ကဗဠီကာရာဟာရော ဩဇဋ္ဌမကရူပါဟရဏေန ရူပကာယံ ဥပတ္ထမ္ဘေတိ, ဧဝမိမေပိ ဝေဒနာဒိအာဟရဏေန နာမကာယန္တိ. တထာ စ ဟောန္တီတိ သာဓာရဏေ သဟဇာတာဒိပစ္စယေ သန္ဓာယာဟ. အညထာ စာတိ အညေန စ ဧကေနာကာရေန ပစ္စယာ ဟောန္တိယေဝါတိ အာဟာရာတိ ဝုစ္စန္တီတိ အတ္ထော. တသ္မာ အာဟရဏကိစ္စရဟိတာနံ ဟေတုအဓိပတိအာဒီနံ နတ္ထိ အာဟာရဘာဝပ္ပသင်္ဂေါ. တိဿော စ ဝေဒနာ အာဟရတီတိအာဒိ ယထာသမ္ဘဝဝသေန ဝုတ္တံ, န ဣမသ္မိံယေဝ စိတ္တေ ဖဿာဒိဝသေန. တယော စ ဘဝေတိ ကာမာဒိဘဝဘူတံ ဝိညာဏံ ဝိသေသေန, အဝိသေသေန စ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ.

ในนิเทศวาร แม้ว่าคำถามเป็นต้นจะมีมากมายแต่ละอย่าง แต่เมื่อนำมารวมเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นคำถามเป็นต้นแล้ว จึงกล่าวถึงความเป็น 4 ปริจเฉท คำว่า "จัตตาโร ทเว" เป็นต้นนี้ ย่อรวมกัน หรืออีกนัยหนึ่ง การรวมกันเรียกว่า สังคหะ คำว่า "เว้นเย วา ปนา" นี้ กล่าวโดยมุ่งหมายถึงธรรมที่ควรสงเคราะห์ แท้จริง ธรรมเหล่านั้น (ที่เกิน 50 อย่าง) เพราะถูกแสดงโดยสภาวะแต่ละอย่าง และถูกแสดงโดยละเอียด จึงกระจัดกระจายไปเป็นพิเศษ ดังนั้นจึงควรสงเคราะห์ แต่เย วา ปนา ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะถึงการสงเคราะห์นั่นเอง จึงไม่กระจัดกระจายไปเป็นพิเศษ แต่เพราะเย วา ปนา เหล่านั้นสงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ ดังนั้นในนิเทศของสังขารขันธ์นั้น เพื่อป้องกันความเป็นผู้ไม่ใช่ขันธ์ จึงกล่าวว่า "เย วา ปนา" เท่านั้น ดังนั้นเย วา ปนา จึงไม่ควรเว้น นี่คือความประสงค์ของฎีกาจารย์ คำว่า "ด้วยความเป็นปัจจัย" นี้ หมายถึง "ด้วยความเป็นอาหารปัจจัย" หรืออีกนัยหนึ่ง ในสองอย่างนี้ คือ เหตุ และ ปัจจัย เหตุคือผู้ยังผลให้เกิด ปัจจัยคือผู้สนับสนุน ในเหตุที่มีความพิเศษเช่นนี้ ด้วยความเป็นปัจจัย (ที่สนับสนุน) เหมือนกับกวฬิงการาหาร อุปถัมภ์รูปกายด้วยการนำโอชาฐมกรูปมาฉันใด นามอาหารเหล่านี้ คือ ผัสสะ เจตนา วิญญาณ ก็อุปถัมภ์นามกายด้วยการนำผลคือเวทนาเป็นต้นมาฉันนั้น คำว่า "และเป็นเช่นนั้น" นี้ กล่าวโดยมุ่งหมายถึงปัจจัยที่เกิดร่วมกันเป็นต้น ซึ่งเป็นสาธารณะ คำว่า "และด้วยประการอื่น" นี้ หมายความว่า ปัจจัยเหล่านั้นย่อมเป็นปัจจัยด้วยอาการอื่นอีกอย่างหนึ่ง (คือการอุปถัมภ์) ดังนั้นจึงเรียกว่า อาหาร ดังนั้น จึงไม่มีการติดข้องในความเป็นอาหารของเหตุ อธิบดีเป็นต้น ซึ่งปราศจากกิจในการนำผลคือเวทนาเป็นต้นมา คำว่า "เวทนา 3 ย่อมนำมา" เป็นต้นนี้ กล่าวโดยสมควรแก่กรณี ไม่ได้กล่าวเฉพาะในจิตดวงนี้เท่านั้นด้วยอำนาจของผัสสะเป็นต้น คำว่า "ภพ 3" นี้ หมายถึง วิญญาณที่เกิดขึ้นในกามภพเป็นต้น โดยเฉพาะ (คือปฏิสนธิวิญญาณ) และโดยทั่วไปแล้ว ย่อมนำอุปาทานขันธ์ 5 มา

အာရမ္မဏံ ဥပဂန္တွာ နိဇ္ဈာယနံ စိန္တနံ ဥပနိဇ္ဈာယနံ. ဟေတွဋ္ဌေနာတိ ဥပါယတ္ထေန, န မူလတ္ထေန. ပုဗ္ဗဘာဂေ ဂတော ပဋိပန္နော နာနာက္ခဏိကော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ လောကုတ္တရက္ခဏေဝ သဟ ပဝတ္တော ယထာဂတမဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တော. ဝိပဿနာက္ခဏတော ပုဗ္ဗေဝ ကာယကမ္မာဒီနံ သုပရိသုဒ္ဓတာယ အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂုပနိဿယဿ ‘‘အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတီ’’တိ [Pg.99] (မ. နိ. ၃.၄၃၁) ဧဝံ ဝုတ္တေန ပရိယာယေန ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂဿ အဋ္ဌင်္ဂိကတာ ယထာဂတဝစနေန ဒီပိတာ, န ဧကက္ခဏေ အဋ္ဌန္နံ အင်္ဂါနံ သဗ္ဘာဝါတိ ဧဝမဿပိ ပရိယာယဒေသနတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိဇာနနမေဝ စိတ္တဝိစိတ္တတာတိ ‘‘စိတ္တဝိစိတ္တဋ္ဌေန ဧကောဝ ဓမ္မော ဝိညာဏက္ခန္ဓော’’တိ အာဟ. စတ္တာရော ခန္ဓာ ဟောန္တီတိအာဒီသု ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီနံ သင်္ဂဟေ ကတေပိ ပုန ‘‘ဧကော ဝေဒနာက္ခန္ဓော ဟောတီ’’တိအာဒိဝစနံ န အနေကေ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒယော ဇာတိနိဒ္ဒေသေန ဣဓ ဝုတ္တာတိ ဒဿနတ္ထံ. ဣန္ဒြိယေသု စ ဧကဿ ဇာတိနိဒ္ဒေသဘာဝေ ပဋိက္ခိတ္တေ အညေသံ ဣန္ဒြိယာနံ အာဟာရာဒီနဉ္စ တပ္ပဋိက္ခေပေါ ကတော ဟောတီတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမဿ မနိန္ဒြိယဿေဝ ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

การเข้าไปสู่อารมณ์แล้วพิจารณา คือการรู้ ชื่อว่าอุปนิชฌานะ คำว่า "โดยความเป็นเหตุ" นี้ หมายถึง "โดยความเป็นอุบาย" ไม่ใช่ "โดยความเป็นมูล" มรรคมีองค์ 8 ที่ปฏิบัติไปในส่วนเบื้องต้น (ของโลกุตตรมรรค) ซึ่งเกิดขึ้นในขณะต่างๆ กัน ชื่อว่า "ยถาคตมรรค" ซึ่งเกิดขึ้นพร้อมกันในขณะแห่งโลกุตตระเท่านั้น เพราะกายกรรมเป็นต้นบริสุทธิ์ดีแล้วก่อนหน้าขณะแห่งวิปัสสนา มรรคมีองค์ 8 อันเป็นอุปนิสัยของอริยมรรคมีองค์ 8 ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา ด้วยปริยายที่กล่าวมานี้ ความเป็นมรรคมีองค์ 8 ของปุพพภาควิปัสสนามรรค จึงถูกแสดงด้วยคำว่า "ยถาคตะ" ไม่ใช่เพราะองค์ 8 มีอยู่พร้อมกันในขณะเดียวกัน ดังนั้น พึงทราบว่านี่เป็นการแสดงโดยปริยายของเทศนาที่สองนี้ด้วย การรู้แจ้งนั่นแหละคือความวิจิตรของจิต ดังนั้นจึงกล่าวว่า "วิญญาณขันธ์เป็นธรรมอย่างเดียวเท่านั้น โดยอรรถว่ามีความวิจิตรแห่งจิต" ในบทบาลีที่ว่า "ขันธ์ 4 ย่อมมี" เป็นต้น แม้จะมีการสงเคราะห์เวทนาขันธ์เป็นต้นแล้ว แต่คำว่า "เวทนาขันธ์มีหนึ่ง" เป็นต้นอีกครั้งนี้ มีประโยชน์เพื่อแสดงว่า เวทนาขันธ์เป็นต้นจำนวนมากไม่ได้ถูกกล่าวถึงในสังคหะวารนี้โดยการแสดงตามชาติ และเมื่อปฏิเสธความเป็นชาติของอินทรีย์หนึ่ง (คือมนินทรีย์) แล้ว การปฏิเสธนั้นย่อมมีผลต่ออินทรีย์อื่นและอาหารเป็นต้นด้วย ดังนั้น พึงทราบว่าการปฏิเสธนั้นทำไปเพื่อมนินทรีย์ซึ่งเป็นประธานเท่านั้น

ကောဋ္ဌာသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายโกฏฐาสวาร จบแล้ว

သုညတဝါရဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายสุญญตวาร

၁၂၁-၁၄၅. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ယထာဝုတ္တေ သမယေ, ဧတေသု ဝါ ဓမ္မေသု. ဘာဝေါတိ သတ္တော, ယော ကောစိ ဝါ အတ္ထော.

คำว่า "ในที่นี้" หมายถึง ในสมัยที่กล่าวมาแล้วนี้ หรือในธรรมเหล่านี้ คำว่า "ภาวะ" หมายถึง สัตว์ หรือเนื้อความ (สิ่ง) อย่างใดอย่างหนึ่ง

ဒုတိယစိတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายทุติยจิตเป็นต้น

၁၄၆. သပ္ပယောဂေနာတိ လီနဿ စိတ္တဿ ဥဿာဟနပယောဂသဟိတေန. သဥပါယေနာတိ ကုသလဿ ကရဏာကရဏေသု အာဒီနဝါနိသံသပစ္စဝေက္ခဏံ ပရေဟိ ဥဿာဟနန္တိ ဧဝမာဒိဥပါယသဟိတေန.

๑๔๖. คำว่า "ด้วยการประกอบ" นี้ หมายถึง พร้อมด้วยความเพียรเพื่อกระตุ้นจิตที่หดหู่ คำว่า "ด้วยอุบาย" นี้ หมายถึง พร้อมด้วยอุบายมีการพิจารณาเห็นโทษและอานิสงส์ในการทำและไม่ทำกุศล และการกระตุ้นจากผู้อื่นเป็นต้น

၁၅၆-၁၅၉. မဟာအဋ္ဌကထာယံ အနုညာတာ နာတိသမာဟိတာယ ဘာဝနာယာတိ ယေဝါပနကေဟိပိ နိဗ္ဗိသေသတံ ဒဿေတိ.

ในมหาอรรถกถาได้อนุญาตไว้ว่า "ในเวลาแห่งภาวนาที่ยังไม่ตั้งมั่นดี" ด้วยการอนุญาตเช่นนี้ จึงแสดงความไม่แตกต่างกันแม้ด้วยเย วา ปนา ทั้งหลาย

ပုညကိရိယဝတ္ထာဒိကထာဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายเรื่องปุญญกิริยาวัตถุเป็นต้น

အပစိတိ ဧဝ အပစိတိသဟဂတံ ပုညကိရိယာဝတ္ထု ယထာ ‘‘နန္ဒိရာဂသဟဂတာ’’တိ. အပစိတိ ဝါ စေတနာသမ္ပယုတ္တကဓမ္မာ ကာယဝစီကိရိယာ ဝါ, တံသဟိတာ စေတနာ အပစိတိသဟဂတံ. ဟိတဖရဏေနာတိ ဒေသကေ မေတ္တာဖရဏေန, ‘‘ဧဝံ မေ ဟိတံ ဘဝိဿတီ’’တိ ပဝတ္တေန ဟိတစိတ္တေန ဝါ. ကမ္မဿကတာဉာဏံ [Pg.100] ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မံ. နိယမလက္ခဏန္တိ မဟပ္ဖလတာနိယမဿ လက္ခဏံ. သီလမယေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ စာရိတ္တဝသေန. အနဝဇ္ဇဝတ္ထုံ ပရိစ္စဇန္တော ဝိယ အဗ္ဘနုမောဒမာနောပိ ပရဿ သမ္ပတ္တိယာ မောဒတီတိ အဗ္ဘနုမောဒနာ ဒါနမယေ သင်္ဂဟိတာ. ဘာဝေန္တောပီတိ အသမတ္တဘာဝနံ သန္ဓာယာဟ. သမတ္တာ ဟိ အပ္ပနာ ဟောတီတိ. အဋ္ဌေဝ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာတိ ဧကဿ သတ္တဿ ဧကသ္မိံ ခဏေ ဥပ္ပန္နမေကံ ပဌမစိတ္တံ ဒဿေတွာ အညာနိ တာဒိသာနိ အဒဿေန္တေန သဗ္ဗာနိ တာနိ သရိက္ခဋ္ဌေန ဧကီကတာနိ ဟောန္တိ, တထာ သေသာနိပီတိ ဧဝံ အဋ္ဌ ကတွာ.

อัปปจิติ (การอ่อนน้อม) นั่นเอง ชื่อว่าอัปปจิติสหคตบุญกิริยาวัตถุ เหมือนในคำว่า 'นันทิราคสหคตา' (ซึ่งคำว่า สหคต ไม่มีอรรถพิเศษ). อีกนัยหนึ่ง ธรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนาอันเป็นเหตุแห่งการอ่อนน้อม ชื่อว่าอัปปจิติ. หรือกายประโยคและวจีประโยคอันเป็นการอ่อนน้อม ชื่อว่าอัปปจิติ. เจตนาที่เกิดร่วมกับธรรมที่สัมปยุตนั้น หรือเจตนาที่เกิดร่วมกับกายประโยคและวจีประโยคนั้น ชื่อว่าอัปปจิติสหคต. คำว่า 'ด้วยการแผ่ประโยชน์' คือ ด้วยการแผ่เมตตาในบุคคลผู้แสดงธรรม หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยจิตที่มุ่งประโยชน์ที่เกิดขึ้นว่า 'เมื่อเราฟังธรรมอย่างนี้ ประโยชน์จักมีแก่เรา'. กัมมัสสกตาญาณ ชื่อว่าทิฏฐิชุกรรม. คำว่า 'มีการกำหนดเป็นลักษณะ' คือ เป็นเครื่องหมายแห่งการกำหนดแน่นอนว่ามีผลมาก. (ธรรมเหล่านั้น) ย่อมสงเคราะห์เข้าในสีลมยบุญกิริยาวัตถุด้วยอำนาจแห่งจารีตศีล. แม้บุคคลผู้พลอยยินดีอย่างยิ่งในความถึงพร้อมของผู้อื่น เหมือนบุคคลผู้สละวัตถุที่ไม่มีโทษ (ย่อมบันเทิงใจ) ชื่อว่าการอนุโมทนา สงเคราะห์เข้าในทานมัย. คำว่า 'เมื่อเจริญอยู่' ทรงหมายถึงภาวนาที่ยังไม่เสร็จสิ้น เพราะภาวนาที่เสร็จสิ้นแล้วคืออัปปนา. คำว่า 'กระทำให้เป็น 8 ส่วน' คือ ทรงแสดงมหากุศลจิตดวงที่ 1 ดวงเดียวที่เกิดขึ้นในขณะหนึ่งของสัตว์ผู้หนึ่ง เมื่อไม่ทรงแสดงจิตดวงอื่นที่เหมือนกันนั้น จิตเหล่านั้นทั้งหมดจึงถูกทำให้เป็นอันเดียวกันโดยอรรถว่าเหมือนกัน แม้จิตที่เหลือ (ดวงที่ 2 เป็นต้น) ก็เช่นเดียวกัน จึงรวมเป็น 8 ส่วน.

ကာမာဝစရကုသလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนากามาวจรกุศล จบแล้ว.

ရူပါဝစရကုသလံ

รูปาวจรกุศล

စတုက္ကနယော

จตุกกนัย

ပဌမဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ

คำพรรณนาปฐมฌานกถา

၁၆၀. ဥတ္တရပဒလောပံ ကတွာ ရူပဘဝေါ ရူပန္တိ ဝုတ္တော. ဈာနဿ အမဂ္ဂဘာဝေပိ သတိ မဂ္ဂဝစနံ အညမဂ္ဂဘာဝနိဝါရဏတ္ထန္တိ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ မဂ္ဂဂ္ဂဟဏဿ ပယောဇနံ ဝုတ္တံ, န သဗ္ဗဿ ကုသလဇ္ဈာနဿ မဂ္ဂဘာဝေါတိ. တတ္ထ မဂ္ဂဿ ဘာဝနာယ သမယဝဝတ္ထာနဿ ကတတ္တာ အမဂ္ဂဘာဝနာသမယေ ပဝတ္တာနံ ဖဿာဒီနံ ကုသလဘာဝေါ န ဒဿိတော သိယာ, တသ္မာ သဗ္ဗဿ မဂ္ဂဘာဝေါ ဒဿေတဗ္ဗောတိ. ဣတော အညော မဂ္ဂေါ နတ္ထီတိ ဧဝံ အညဘူမိကဝိဓုရော သတိ ပစ္စယန္တရေ ရူပူပပတ္တိဇနကသဘာဝေါ ဝိပါကဓမ္မသဘာဝေါ ဝိယ ဝိပါကဓမ္မဝသေန သဗ္ဗသမာနော မဂ္ဂသဒ္ဒေန ဝုတ္တောတိ ဒဿေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကုသလံ ဒါနန္တိ အလောဘော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အထ ဝါ စေတနာ ဒါနံ, တံ ဝဇ္ဇေတွာ ဣတရေ ဒွေ စေတနာသမ္ပယုတ္တကာတိ ဝုတ္တာ. ဝဋ္ဋန္တီတိ မဂ္ဂဘာဝတော ဈာနဝစနေန သင်္ဂဟေတွာ မဂ္ဂေါတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋန္တီတိ အတ္ထော. ဩကပ္ပနာတိ သဒ္ဒဟနာ. အညတ္ထ ဒိဋ္ဌံ အတ္ထံ ပရိစ္စဇိတွာ ‘‘ဇနေတိ ဝဍ္ဎေတီ’’တိ အယမတ္ထော ကသ္မာ ဝုတ္တောတိ နိရုပသဂ္ဂဿ အညတ္ထ ဧဝမတ္ထဿေဝ ဒိဋ္ဌတ္တာတိ ဣမမတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ပုန စပရံ ဥဒါယီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၄၆ အာဒယော) သုတ္တမာဟဋံ. ကေသဉ္စိ အရိယာနံ အရိယမဂ္ဂေန သိဒ္ဓါနိ အညာနိ စ ဈာနာနိ ဘာဝနာသဘာဝါနေဝါတိ တေသုပိ ဘာဝေန္တေန သမယဝဝတ္ထာနံ ဣဇ္ဈတီတိ.

๑๖๐. รูปภพ ถูกเรียกว่า 'รูป' โดยการลบบทหลัง (คือคำว่า ภพ) ออกไป. แม้ฌานจะไม่ใช่ทาง (มรรค) แต่การใช้คำว่า 'มรรค' ก็เพื่อห้ามความเป็นมรรคของธรรมอื่น. ในอรรถนี้ ประโยชน์ของการใช้คำว่า 'มรรค' (ในพระบาลีว่า มคฺคํ ภาเวติ) ถูกกล่าวไว้แล้วว่า มิใช่ว่าทรงแสดงความเป็นมรรคของกุศลฌานทั้งหมด. ในกรณีนั้น เพราะมีการกำหนดสมัยด้วยการเจริญมรรค (ฌานที่เป็นเหตุ) ความเป็นกุศลของผัสสะเป็นต้นที่เกิดขึ้นในสมัยที่เจริญฌานที่ไม่ใช่มรรค (ฌานที่ไม่เป็นเหตุให้เกิดในรูปภพ) ก็อาจไม่ถูกแสดงไว้. เพราะฉะนั้น จึงควรแสดงความเป็นมรรคของฌานทั้งหมด. พึงทราบว่า ทรงแสดงอรรถนี้ว่า 'มรรคอื่นจากนี้ไม่มี' ดังนี้ ฌานที่มีสภาวะให้เกิดปฏิสนธิในรูปภพ ซึ่งเป็นสภาวะของวิบากธรรม (กุศลที่ให้ผล) เมื่อมีปัจจัยอื่นคืออวิชชาและตัณหาอยู่ ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมที่เกิดในภูมิอื่น ถูกเรียกว่า 'มรรค' ด้วยคำว่ามรรค ซึ่งเสมอเหมือนกันในฌานทั้งหมด โดยความเป็นวิบากธรรม. อโลภะ พึงทราบว่าเป็น 'กุศลทาน'. หรืออีกนัยหนึ่ง เจตนาคือทาน. เว้นเจตนาทานนั้นแล้ว ธรรมอีก 2 ประการ (ศรัทธาและหิริ) ถูกเรียกว่า 'เจตนาสัมปยุต'. คำว่า 'ย่อมควร' หมายความว่า เพราะความเป็นมรรค จึงควรที่จะเรียกว่า 'มรรค' โดยรวบรวมเข้าด้วยคำว่า 'ฌาน'. คำว่า 'โอคัปปนะ' คือ ความเชื่อมั่น. การละอรรถที่เห็นในที่อื่นแล้ว เหตุใดจึงกล่าวอรรถนี้ว่า 'ย่อมให้เกิด ย่อมให้เจริญ'? เพราะบทว่า ภาเวติ ที่ไม่มีอุปสรรค ในที่อื่นก็เห็นแต่อรรถคือการให้เกิดและการให้เจริญนี้เท่านั้น เพื่อแสดงอรรถนี้ให้ชัดเจน จึงนำพระสูตรว่า 'ปุนะ จะปะรัง อุทายี' มาแสดง. ฌานที่สำเร็จด้วยอริยมรรคของพระอริยบุคคลบางจำพวก และฌานอื่น ๆ (ที่สำเร็จด้วยปฏิปทา) ล้วนมีสภาวะเป็นภาวนา (คือสภาวะที่ทำให้เกิดขึ้นและเจริญขึ้นในสันดาน) ทั้งสิ้น. ดังนั้น การกำหนดสมัยด้วยการเจริญฌานเหล่านั้นย่อมสำเร็จ.

နိဿရန္တိ [Pg.101] နိဂ္ဂစ္ဆန္တိ ဧတေန, ဧတ္ထ ဝါတိ နိဿရဏံ. ကေ နိဂ္ဂစ္ဆန္တိ? ကာမာ. တေသံ ကာမာနံ နိဿရဏံ ပဟာနန္တိ အတ္ထော. ဧဝဉှိ ‘‘ကာမာန’’န္တိ ကတ္တရိ သာမိဝစနံ ယုဇ္ဇတိ. ဝတ္ထုကာမေဟိပီတိ ဝတ္ထုကာမေဟိ ဝိဝိစ္စေဝါတိပိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတီတိ ဧဝံ ယုဇ္ဇမာနတ္ထန္တရသမုစ္စယတ္ထော ပိ-သဒ္ဒေါ, န ကိလေသကာမသမုစ္စယတ္ထော. ကသ္မာ? ဣမသ္မိံ အတ္ထေ ကိလေသကာမာနံ ဒုတိယပဒေန ဝိဝေကဿ ဝုတ္တတ္တာ. အကုသလသဒ္ဒေန ယဒိပိ ကိလေသကာမာ, အထာပိ သဗ္ဗာကုသလာ ဂဟိတာ, သဗ္ဗထာ ပန ကိလေသကာမေဟိ ဝိဝေကော ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဒုတိယေန ကိလေသကာမေဟိ ဝိဝေကဝစနတော’’တိ. ကာမဂုဏာဓိဂမဟေတုပိ ပါဏာတိပါတာဒိအသုဒ္ဓပ္ပယောဂေါ ဟောတီတိ တဗ္ဗိဝေကေန ပယောဂသုဒ္ဓိ ဝိဘာဝိတာ. တဏှာသံကိလေသသောဓနေန အာသယပေါသနံ.

ชื่อว่า 'นิสสรณะ' เพราะเป็นเครื่องออกไป หรือเป็นที่ออกไปจากสิ่งนี้. อะไรออกไป? กามทั้งหลาย. อรรถคือ เป็นเครื่องออกไป เป็นเครื่องละกามเหล่านั้น. เมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า 'กามทั้งหลาย' (กามนัง) จึงควรเป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งกัตตา. คำว่า 'ปิ' ในบทว่า 'วัตถุกาเมหิปิ' มีอรรถรวบรวมอรรถอื่นที่สมควรว่า 'สงัดแล้วจากวัตถุกามทั้งหลายนั่นเทียว' มิใช่มีอรรถรวบรวมกิเลสกาม. เพราะเหตุใด? เพราะในอรรถนี้ การสงัดจากกิเลสกามถูกกล่าวไว้แล้วด้วยบทที่สอง (คือ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธรรมเมหิ). แม้กิเลสกามจะถูกถือเอาด้วยศัพท์ว่า อกุศล แต่ก็ถือเอาอกุศลทั้งหมดด้วย. แต่การสงัดจากกิเลสกามโดยประการทั้งปวงถูกแสดงไว้แล้ว (สังคหกาจารย์) จึงกล่าวว่า 'เพราะบทที่สองเป็นคำกล่าวถึงการสงัดจากกิเลสกาม'. แม้เพราะเหตุแห่งการได้มาซึ่งกามคุณ การประกอบกรรมที่ไม่สะอาด มีปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมมีได้ ดังนั้น ความบริสุทธิ์แห่งประโยคจึงถูกแสดงไว้ด้วยการสงัดจากกามเหล่านั้น หรือการทำอาสยะให้บริสุทธิ์ด้วยการชำระตัณหาสังกิเลส.

အညေသမ္ပိ စာတိ ဒိဋ္ဌိမာနာဒီနံ ဖဿာဒီနဉ္စ. ဥပရိ ဝုစ္စမာနာနိ ဈာနင်္ဂါနိ ဥပရိဇ္ဈာနင်္ဂါနိ, တေသံ အတ္တနော ဝိပစ္စနီကာနံ ပဋိပက္ခဘာဝဒဿနတ္ထံ တပ္ပစ္စနီကနီဝရဏဝစနံ. ဗျာပါဒဝိဝေကဝစနေန ‘‘အနတ္ထံ မေ အစရီ’’တိအာဒိအာဃာတဝတ္ထုဘေဒဝိသယဿ ဒေါသဿ မောဟာဓိကာနံ ထိနမိဒ္ဓါဒီနံ ဝိဝေကဝစနေန ပဋိစ္ဆာဒနဝသေန ဒုက္ခာဒိပုဗ္ဗန္တာဒိဘေဒဝိသယဿ မောဟဿ ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကော ဝုတ္တော. ကာမရာဂဗျာပါဒတဒေကဋ္ဌထိနမိဒ္ဓါဒိဝိက္ခမ္ဘနကဉ္စေဒံ သဗ္ဗာကုသလပဋိပက္ခသဘာဝတ္တာ သဗ္ဗကုသလာနံ တေန သဘာဝေန သဗ္ဗာကုသလာနံ ပဟာနံ ဟောန္တမ္ပိ ကာမရာဂါဒိဝိက္ခမ္ဘနသဘာဝမေဝါတိ တံသဘာဝတ္တာ အဝိသေသေတွာ နီဝရဏာကုသလမူလာဒီနံ ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကော ဝုတ္တော ဟောတီတိ အာဟ.

คำว่า 'และแม้ธรรมอื่น ๆ' คือ ทิฏฐิ มานะ เป็นต้น และผัสสะ เป็นต้น. องค์ฌานที่จะกล่าวถึงข้างหน้า เรียกว่า อุปริฌานังคะ. การกล่าวถึงนิวรณ์ที่เป็นปฏิปักษ์ต่อองค์ฌานเหล่านั้น ก็เพื่อแสดงความเป็นปฏิปักษ์ที่ละนิวรณ์ที่เป็นปฏิปักษ์ต่อตน. ด้วยคำกล่าวถึงการสงัดจากพยาบาท (คือบทว่า วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธรรมเมหิ) การสงัดด้วยการข่มโทสะที่มีอารมณ์เป็นอาฆาตวัตถุต่าง ๆ มีคำว่า 'เขาได้ทำความพินาศแก่เรา' เป็นต้น และด้วยคำกล่าวถึงการสงัดจากนิวรณ์มีถีนมิทธะเป็นต้นที่มีโมหะมาก การสงัดด้วยการข่มโมหะที่มีอารมณ์เป็นทุกข์เป็นต้น และปุพพันตะเป็นต้น (คืออวิชชา 8 สถาน) โดยอำนาจแห่งการปกปิด จึงถูกกล่าวไว้. ฌานนี้เป็นเครื่องข่มกามราคะ พยาบาท และอกุศลมีถีนมิทธะเป็นต้นที่ตั้งอยู่ในอารมณ์เดียวกัน. แม้ว่ากุศลทั้งหมดจะมีสภาวะเป็นปฏิปักษ์ต่ออกุศลทั้งหมด และด้วยสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์นั้นย่อมเป็นการละอกุศลทั้งหมดได้ก็ตาม แต่ฌานนี้ก็มีสภาวะเป็นการข่มกามราคะเป็นต้นเท่านั้น. เพราะมีสภาวะเช่นนั้น (สังคหกาจารย์) จึงกล่าวว่า ทรงแสดงการสงัดด้วยการข่มนิวรณ์และอกุศลมูลเป็นต้น โดยไม่เจาะจง.

ဝိတက္ကဿ ကိစ္စဝိသေသေန ထိရဘာဝပ္ပတ္တေ ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိမှိ ပစ္စနီကဒူရီဘာဝကတေန ထိရဘာဝေန တံသဒိသေသု ဝိတက္ကရဟိတေသု ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိသမာဓီသု စ အပ္ပနာတိ အဋ္ဌကထာဝေါဟာရောတိ ဝိတက္ကဿ အပ္ပနာယောဂေါ ဝုတ္တော, အညထာ ဝိတက္ကောဝ အပ္ပနာတိ တဿ တံသမ္ပယောဂေါ န သိယာတိ. အတ္ထော…ပေ… ဒဋ္ဌဗ္ဗော ဈာနသမင်္ဂိနော ဝိတက္ကဝိစာရသမင်္ဂိတာဒဿနေန ဈာနဿေဝ သဝိတက္ကသဝိစာရဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ.

ในปฐมฌานสมาธิที่ถึงความมั่นคงด้วยกิจพิเศษของวิตก (คือการยกอารมณ์) และในทุติยฌานสมาธิเป็นต้นที่ปราศจากวิตกซึ่งคล้ายคลึงกับปฐมฌานนั้น ด้วยความมั่นคงที่กระทำให้ห่างไกลจากนิวรณ์ที่เป็นปฏิปักษ์ มีโวหารของอรรถกถาเรียกว่า 'อัปปนา'. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวถึงการประกอบด้วยอัปปนาของวิตก. หากเป็นโดยประการอื่น (คือตามโวหารพระบาลี) วิตกนั่นเองคืออัปปนา การประกอบด้วยอัปปนาของวิตกนั้นก็จะไม่พึงมี. พึงทราบอรรถ... แม้ในฌานวิภังคปกรณ์นั้นโดยนัยนี้เช่นกัน เพราะด้วยการแสดงความเป็นผู้ประกอบด้วยวิตกและวิจารของบุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยฌาน จึงชื่อว่าทรงแสดงความเป็นสวิตักกะสวิจาระของฌานนั่นเอง.

ဝိဝေကဇံ ပီတိသုခန္တိ ဧတ္ထ ပုရိမသ္မိံ အတ္ထေ ဝိဝေကဇန္တိ ဈာနံ. ပီတိသုခသဒ္ဒတော စ အတ္ထိအတ္ထဝိသေသဝတော အဿ, အသ္မိံ ဝါတိ ဧတ္ထ အ-ကာရော ဝုတ္တော. ဒုတိယေ ပီတိသုခမေဝ ဝိဝေကဇံ. ဝိဝေကဇံပီတိသုခန္တိ စ အညပဒတ္ထေ သမာသော ပစ္စတ္တနိဒ္ဒေသဿ စ အလောပေါ ကတော, လောပေ ဝါ [Pg.102] သတိ ‘‘ဝိဝေကဇပီတိသုခ’’န္တိ ပါဌောတိ အယံ ဝိသေသော. ဂဏနာနုပုဗ္ဗတာတိ ဂဏနာနုပုဗ္ဗတာယ, ဂဏနာနုပုဗ္ဗတာမတ္တံ ဝါ ပဌမန္တိ ဝစနန္တိ အတ္ထော. နိစ္စာဒိဝိပလ္လာသပ္ပဟာနေန မဂ္ဂေါ အသမ္မောဟတော အနိစ္စာဒိလက္ခဏာနိ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနံ. အသမ္မောသဓမ္မံ နိဗ္ဗာနံ အဝိပရီတလက္ခဏတ္တာ အနညထာဘာဝတော တထလက္ခဏံ.

ในบทว่า “วิเวกชัง ปีติสุขัง” นี้ ในอรรถเบื้องต้น คำว่า “วิเวกชะ” คือ ฌาน และจากศัพท์ว่า “ปีติสุขะ” ในอรรถว่า “มีอยู่” ซึ่งเป็นอรรถพิเศษของฌานนั้น หรือในฌานนี้ อักษร “อ” ถูกกล่าวไว้ ในอรรถที่สอง ปีติสุขนั่นแหละชื่อว่า “วิเวกชะ” และในบทว่า “วิเวกชัง ปีติสุขัง” นี้ มีสมาสในอรรถของบทอื่น และมีการไม่ลบวิภัตติที่แสดงความเป็นประธาน หรือเมื่อมีการลบ บทว่า “วิเวกชะ ปีติสุขัง” ก็เป็นบทบาลี นี้คือความพิเศษ บทว่า “คณนานุปุพพตา” คือความเป็นไปตามลำดับนับ หรือคำว่า “ปฐม” เป็นเพียงคำที่แสดงความเป็นไปตามลำดับนับ นี้คืออรรถ มรรคย่อมแทงตลอดลักษณะมีอนิจจะ (ความไม่เที่ยง) เป็นต้น ด้วยการละวิปัลลาสมีนิจจะ (ความเที่ยง) เป็นต้น และด้วยความเป็นผู้ไม่หลง จึงชื่อว่า “ลักขณูปนิชฌาน” พระนิพพานมีสภาพไม่เลือนหาย เพราะมีลักษณะไม่วิปริต เพราะไม่เป็นอย่างอื่น จึงมีลักษณะเป็นเช่นนั้น (ไม่ผิดเพี้ยน)

ဒုတိယဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยทุติยฌาน

၁၆၁-၂. ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာတိ ဧတေန ယေဟိ ဝိတက္ကဝိစာရေဟိ ပဌမဇ္ဈာနဿ ဩဠာရိကတာ, တေသံ သမတိက္ကမာ ဒုတိယဇ္ဈာနဿ သမဓိဂမော, န သဘာဝတော အနောဠာရိကာနံ ဖဿာဒီနံ သမတိက္ကမာတိ အယမတ္ထော ဒီပိတော ဟောတိ. ဧဝံ ‘‘ပီတိယာ စ ဝိရာဂါ’’တိအာဒီသု နယော. တသ္မာ ဝိတက္ကဝိစာရပီတိသုခသမတိက္ကမဝစနာနိ ဩဠာရိကောဠာရိကင်္ဂသမတိက္ကမာ ဒုတိယာဒိအဓိဂမပရိဒီပကာနီတိ တေသံ ဧကဒေသဘူတံ ဝိတက္ကဝိစာရသမတိက္ကမဝစနံ တံဒီပကန္တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ဝိတက္ကဝိစာရဝူပသမဝစနေနေဝ တံသမတိက္ကမာ ဒုတိယာဓိဂမဒီပကေန ပီတိဝိရာဂါဒိဝစနာနံ ပီတိယာဒိသမတိက္ကမာ တတိယာဒိအဓိဂမဒီပကတာ ဟောတီတိ တဿ တံဒီပကတာ ဝုတ္တာ.

ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ” นี้ วิตกวิจารเหล่าใดเป็นเหตุให้ปฐมฌานมีความหยาบ การก้าวล่วงวิตกวิจารเหล่านั้นเป็นเหตุให้บรรลุทุติยฌาน ไม่ใช่การก้าวล่วงผัสสะเป็นต้นซึ่งโดยสภาพแล้วไม่หยาบ นี้คืออรรถที่แสดงไว้ อย่างนี้ ในบทว่า “ปีติยา จ วิราคา” เป็นต้น ก็มีนัยเดียวกัน เพราะฉะนั้น บทที่กล่าวถึงการก้าวล่วงวิตก วิจาร ปีติ สุข เป็นเครื่องแสดงการบรรลุทุติยฌานเป็นต้น ด้วยการก้าวล่วงองค์ฌานที่หยาบ ดังนั้น บทที่กล่าวถึงการก้าวล่วงวิตกวิจารซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของบทเหล่านั้น จึงถูกกล่าวว่าเป็นเครื่องแสดงอรรถนั้น อีกนัยหนึ่ง ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ” นั่นเอง ซึ่งเป็นเครื่องแสดงการบรรลุทุติยฌานด้วยการก้าวล่วงวิตกวิจารนั้น บทที่กล่าวถึงการคลายปีติเป็นต้น ก็เป็นเครื่องแสดงการบรรลุตติยฌานเป็นต้นด้วยการก้าวล่วงปีติเป็นต้น ดังนั้น บทนั้นจึงถูกกล่าวว่าเป็นเครื่องแสดงอรรถนั้น

နီလဝဏ္ဏယောဂတော နီလဝတ္ထံ ဝိယာတိ နီလယောဂတော ဝတ္ထံ နီလံ ဝိယာတိ အဓိပ္ပာယော. ယေန သမ္ပသာဒနေန ယောဂါ ဈာနံ သမ္ပသာဒနံ, တသ္မိံ ဒဿိတေ ‘‘သမ္ပသာဒနံ ဈာန’’န္တိ သမာနာဓိကရဏနိဒ္ဒေသေနေဝ တံယောဂါ ဈာနေ တံသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ ဒဿိတာတိ အဝိရောဓော ယုတ္တော. ဧကောဒိဘာဝေ ကထန္တိ ဧကောဒိမှိ ဒဿိတေ ‘‘ဧကောဒိဘာဝံ ဈာန’’န္တိ သမာနာဓိကရဏနိဒ္ဒေသေနေဝ ဈာနဿ ဧကောဒိဝဍ္ဎနတာ ဝုတ္တာ ဟောတီတိ. ဧကောဒိဘာဝန္တိ ပနိဒံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဧကောဒိဿ နိဒ္ဒေသော န ကတ္တဗ္ဗော သိယာတိ ဧကောဒိဘာဝသဒ္ဒေါ ဧဝ သမာဓိမှိ ပဝတ္တော သမ္ပသာဒနသဒ္ဒေါ ဝိယ ဈာနမှိ ပဝတ္တတီတိ ယုတ္တံ.

บทว่า “นีลวัณณโยคโต นีลวัตถัง วิยะ” (เหมือนผ้าสีครามเพราะประกอบด้วยสีคราม) มีความหมายว่า “เหมือนผ้าเป็นสีครามเพราะประกอบด้วยสีคราม” นี้คือความประสงค์ (ของอรรถกถาจารย์) ฌานชื่อว่า “สัมปสาทนะ” เพราะประกอบด้วยสัมปสาทนะใด เมื่อสัมปสาทนะนั้นถูกแสดงไว้ (ในวิภังคบาลี) ด้วยการแสดงแบบสมานาธิกรณะว่า “สัมปสาทนะคือฌาน” นั่นเอง การใช้ศัพท์ “สัมปสาทนะ” ในฌานเพราะประกอบด้วยสัมปสาทนะนั้น ก็ถูกแสดงไว้แล้ว ดังนั้นจึงสมควรที่ไม่มีความขัดแย้งกัน ในบทว่า “เอกโวทิภาวะ” จะเป็นอย่างไร? นี้คือคำถาม เมื่อเอกโวทิภาวะถูกแสดงไว้ (ในบาลี) ด้วยการแสดงแบบสมานาธิกรณะว่า “เอกโวทิภาวะคือฌาน” นั่นเอง ความที่ฌานเป็นเครื่องเพิ่มพูนเอกโวทิภาวะ ก็ถูกกล่าวไว้แล้ว แต่คำว่า “เอกโวทิภาวะ” นี้ เมื่อยกขึ้นมาแล้ว การแสดงความหมายของเอกโวทิภาวะโดยละเอียดก็ไม่ควรทำใช่ไหม? นี้คือคำถามค้าน คำว่า “เอกโวทิภาวะ” ซึ่งใช้ในอรรถว่าสมาธิ ก็ใช้ในอรรถว่าฌานได้เหมือนคำว่า “สัมปสาทนะ” ดังนั้นจึงสมควร

အပ္ပိတာတိ ဂမိတာ ဝိနာသံ. ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိအဓိဂမုပါယဒီပကေန အဇ္ဈတ္တသမ္ပသာဒနတာယ စေတသော ဧကောဒိဘာဝတာယ စ ဟေတုဒီပကေန အဝိတက္ကာဝိစာရဘာဝဟေတုဒီပကေန စ ဝိတက္ကဝိစာရဝူပသမဝစနေနေဝ ဝိတက္ကဝိစာရာဘာဝေါ ဒီပိတောတိ ကိံ ပုန အဝိတက္ကအဝိစာရဝစနေန ကတေနာတိ? န, အဒီပိတတ္တာ. န ဟိ ဝိတက္ကဝိစာရဝူပသမဝစနေန ဝိတက္ကဝိစာရာနံ အပ္ပဝတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ဝိတက္ကဝိစာရေသု ဟိ တဏှာပဟာနဉ္စ ဧတေသံ [Pg.103] ဝူပသမနံ. ယေ စ သင်္ခါရေသု တဏှာပဟာနံ ကရောန္တိ, တေသု မဂ္ဂေသု ပဟီနတဏှေသု ဖလေသု စ သင်္ခါရပ္ပဝတ္တိ ဟောတိ, ဧဝမိဓာပိ ဝိက္ခမ္ဘိတဝိတက္ကဝိစာရတဏှဿ ဒုတိယဇ္ဈာနဿ ဝိတက္ကဝိစာရသမ္ပယောဂေါ ပုရိမေန န နိဝါရိတော သိယာတိ တံနိဝါရဏတ္ထံ အာဝဇ္ဇိတုကာမတာဒိအတိက္ကမောဝ တေသံ ဝူပသမောတိ ဒဿနတ္ထဉ္စ ‘‘အဝိတက္ကံ အဝိစာရ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

บทว่า “อัปปิตา” (มอบให้แล้ว) คือถึงซึ่งความพินาศ ด้วยบทที่แสดงอุบายแห่งการบรรลุทุติยฌานเป็นต้น ด้วยบทที่แสดงเหตุแห่งความเป็นสัมปสาทนะภายในและความเป็นเอกโวทิภาวะแห่งจิต และด้วยบทที่แสดงเหตุแห่งความเป็นอวิตักกะอวิจาระ ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ” นั่นเอง ความไม่มีวิตกวิจารก็ถูกแสดงไว้แล้ว แล้วจะมีประโยชน์อะไรอีกด้วยบทว่า “อวิตักกัง อวิจารัง” ที่ทำขึ้นมาอีก? คำถามค้านนั้นไม่สมควร เพราะยังไม่ได้แสดงไว้ (ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ”) เพราะว่า ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ” ความไม่เป็นไปแห่งวิตกวิจารไม่ได้ถูกกล่าวไว้ เพราะว่าในวิตกวิจารทั้งหลาย การละตัณหา ก็คือการสงบระงับของวิตกวิจารเหล่านั้น มรรคเหล่าใดกระทำซึ่งการละตัณหาในสังขารทั้งหลาย ในมรรคเหล่านั้น และในผลทั้งหลายที่ตัณหาถูกละแล้ว สังขารก็ยังเป็นไปอยู่ เช่นเดียวกันในฌานนี้ ทุติยฌานที่ตัณหาในวิตกวิจารถูกข่มไว้แล้ว การประกอบด้วยวิตกวิจารก็ยังไม่ถูกห้ามด้วยบทก่อน (คือ “วิตักกวิจารูปสมะ”) เพื่อห้ามการประกอบนั้น และเพื่อแสดงว่าการก้าวล่วงความปรารถนาที่จะพิจารณาเป็นต้นนั่นแหละคือการสงบระงับของวิตกวิจารเหล่านั้น จึงได้กล่าวว่า “อวิตักกัง อวิจารัง”

တတိယဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยตติยฌาน

၁၆၃. ပရိသုဒ္ဓပကတိ ခီဏာသဝပကတိ နိက္ကိလေသတာ. ဥပေက္ခာနိမိတ္တန္တိ ဧတ္ထ လီနုဒ္ဓစ္စပက္ခပါတရဟိတံ မဇ္ဈတ္တံ ဝီရိယံ ‘‘ဥပေက္ခာ’’တိ ဝုတ္တံ, တဒေဝ တံ အာကာရံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တေတဗ္ဗဿ တာဒိသဿ ဝီရိယဿ နိမိတ္တဘာဝတော ဥပေက္ခာနိမိတ္တံ. ပဌမဇ္ဈာနပ္ပဋိလာဘတ္ထာယ နီဝရဏေ…ပေ… နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိပဋိလာဘတ္ထာယ အာကိဉ္စညာယတနသညံ ပဋိသင်္ခါသန္တိဋ္ဌနာပညာသင်္ခါရုပေက္ခာသု ဉာဏန္တိ ဣမာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂပဋိလာဘတ္ထာယ ဥပ္ပာဒံ ပဝတ္တံ နိမိတ္တံ အာယူဟနံ ပဋိသန္ဓိံ ဂတိံ နိဗ္ဗတ္တိံ ဥပပတ္တိံ ဇာတိံ ဇရာမရဏသောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿဥပါယာသေ. သောတာပတ္တိဖလသမာပတ္တတ္ထာယ ဥပ္ပာဒံ…ပေ… ဥပါယာသေ…ပေ… အရဟတ္တမဂ္ဂပဋိလာဘတ္ထာယ ဥပ္ပာဒံ…ပေ… ဥပါယာသေ. အရဟတ္တဖလသမာပတ္တတ္ထာယ…ပေ… သုညတဝိဟာရသမာပတ္တတ္ထာယ…ပေ… အနိမိတ္တဝိဟာရသမာပတ္တတ္ထာယ ဥပ္ပာဒံ ပဝတ္တံ အာယူဟနံ ပဋိသန္ဓိံ…ပေ… ပဋိသင်္ခါသန္တိဋ္ဌနာ ပညာ သင်္ခါရုပေက္ခာသု ဉာဏန္တိ ဣမာ ဒသ ဝိပဿနာဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ.

๑๖๓. สภาพที่บริสุทธิ์ สภาพของพระขีณาสพ คือความเป็นผู้ไม่มีกิเลส ในบทว่า “อุเปกขานิมิตตะ” นี้ วิริยะที่เป็นกลาง ปราศจากการตกไปในฝ่ายแห่งความหดหู่และความฟุ้งซ่าน ถูกเรียกว่า “อุเบกขา” วิริยะนั้นเองเมื่อถือเอาอาการนั้น (คือความเป็นกลาง) ย่อมเป็นนิมิต (เครื่องหมาย) ของวิริยะเช่นนั้นที่พึงให้เป็นไป จึงชื่อว่า “อุเปกขานิมิตตะ” เพื่อการได้ปฐมฌานในนิวรณ์ทั้งหลาย... (ละไว้)... เพื่อการได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ในอากิญจัญญายตนสัญญา การพิจารณาตั้งมั่นด้วยปัญญาในสังขารุเปกขาญาณ ญาณ ๘ ประการเหล่านี้ ย่อมเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งสมาบัติ เพื่อการได้โสดาปัตติมรรค การเกิดขึ้น การเป็นไป นิมิต การปรุงแต่ง การปฏิสนธิ คติ การบังเกิด การอุบัติ ชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เพื่อการได้โสดาปัตติผลสมาบัติ การเกิดขึ้น... (ละไว้)... อุปายาส... (ละไว้)... เพื่อการได้อรหัตตมรรค การเกิดขึ้น... (ละไว้)... อุปายาส เพื่อการได้อรหัตตผลสมาบัติ... (ละไว้)... เพื่อการได้สุญญตวิหารสมาบัติ... (ละไว้)... เพื่อการได้อนิมิตตวิหารสมาบัติ การเกิดขึ้น การเป็นไป การปรุงแต่ง การปฏิสนธิ... (ละไว้)... การพิจารณาตั้งมั่นด้วยปัญญาในสังขารุเปกขาญาณ ญาณ ๑๐ ประการเหล่านี้ ย่อมเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา

ယဒတ္ထိ ယံ ဘူတန္တိ ခန္ဓပဉ္စကံ, တံ မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏေန ပဇဟတိ. ဒိဋ္ဌသောဝတ္ထိကတ္တယဿ သပ္ပလက္ခဏဝိစိနနေ ဝိယ ဒိဋ္ဌလက္ခဏတ္တယဿ ဘူတဿ သင်္ခါရလက္ခဏဝိစိနနေ ဥပေက္ခံ ပဋိလဘတိ. အနာဘောဂရသာတိ ပဏီတသုခေပိ တသ္မိံ အဝနတိ ပဋိပက္ခကိစ္စာတိ အတ္ထော. နာမကာယေန စေတသိကသုခံ ကာယိကသုခဟေတု ရူပသမုဋ္ဌာပနေန ကာယိကသုခဉ္စ ဈာနသမင်္ဂီ ပဋိသံဝေဒေတီတိ ဝုစ္စတိ. ဖုဋတ္တာ ဗျာပိတတ္တာ. ယထာ ဟိ ဥဒကေန ဖုဋသရီရဿ တာဒိသေ နာတိပစ္စနီကေ ဝါတာဒိကေ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေ ဖုဋ္ဌေ သုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ ဧတေဟိ ဖုဋသရီရဿပိ.

บทว่า “ยทัตถิ ยัง ภูตัง” (สิ่งใดมีอยู่ สิ่งใดเป็นอยู่) คือขันธ์ ๕ ย่อมละขันธ์ ๕ นั้นด้วยมุญจิตุกัมยตาญาณ (ญาณที่ปรารถนาจะพ้น) เหมือนกับการพิจารณาลักษณะของงูที่มีเครื่องหมาย ๓ อย่างที่เห็นแล้ว ย่อมได้อุเบกขาในการพิจารณาลักษณะของสังขารของขันธ์ ๕ ที่มีลักษณะ ๓ อย่างที่เห็นแล้ว บทว่า “อนาโภครสะ” (มีรสแห่งความไม่ใส่ใจ) มีอรรถว่า แม้ในสุขอันประณีตนั้น (คือตติยฌานสุข) ก็มีกิจตรงกันข้ามกับการน้อมใจไป (คือไม่มีตัณหาที่น้อมใจไป) ผู้ประกอบด้วยฌานย่อมเสวยสุขทางใจด้วยนามกาย (เจตสิก) และสุขทางกายด้วยการยังรูปอันเป็นเหตุแห่งสุขทางกายให้เกิดขึ้น นี้ถูกกล่าวไว้ เพราะแผ่ไปทั่ว เพราะซ่านไปทั่ว เหมือนอย่างที่ แก่ผู้มีกายอันน้ำแผ่ไปทั่ว เมื่อผัสสะมีลมเป็นต้นที่ไม่เป็นปฏิปักษ์อย่างยิ่งเช่นนั้นถูกต้องแล้ว สุขย่อมเกิดขึ้น ฉันใด แม้แก่ผู้มีกายอันรูปเหล่านี้แผ่ไปทั่ว (สุขก็ย่อมเกิดขึ้น) ฉันนั้น

စတုတ္ထဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยจตุตถฌาน

၁၆၅. အဝိဘူတပစ္စုပဋ္ဌာနာတိ [Pg.104] သုခဒုက္ခာနိ ဝိယ အဝိဘူတာကာရာ ပိဋ္ဌိပါသာဏဂတမိဂမဂ္ဂေါ ဝိယ တဒနုမာတဗ္ဗာဝိဘူတာကာရောပဋ္ဌာနာ.

๑๖๕. คำว่า Avibhūtapaccupaṭṭhānā ความว่า มีอาการไม่ปรากฏชัดเหมือนสุขและทุกข์ มีการปรากฏโดยอาการที่ไม่ปรากฏชัดซึ่งพึงอนุมานได้ด้วยสุขและทุกข์นั้น เหมือนทางเดินของเนื้อบนหลังแผ่นหิน

စတုက္ကနယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การอธิบายจตุกกนัยจบแล้ว

ပဉ္စကနယဝဏ္ဏနာ

การอธิบายปัญจกนัย

၁၆၇. ယဿာ ပန ဓမ္မဓာတုယာတိ သဗ္ဗညုတညာဏဿ. တေန ဟိ ဓမ္မာနံ အာကာရဘေဒံ ဉတွာ တဒနုရူပံ ဒေသနံ နိယာမေတီတိ. ဧတ္ထ စ ပဉ္စကနယေ ဒုတိယဇ္ဈာနံ စတုက္ကနယေ ဒုတိယဇ္ဈာနပက္ခိကံ ကတွာ ဝိဘတ္တံ ‘‘ယသ္မိံ…ပေ… မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ အဝိတက္ကံ ဝိစာရမတ္တံ သမာဓိဇံ ပီတိသုခံ ဒုတိယဇ္ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိ. ကသ္မာ? ဧကတ္တကာယနာနတ္တသညီသတ္တာဝါသဖလတာယ ဒုတိယဇ္ဈာနေန သမာနဖလတ္တာ ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိတော ဇာတတ္တာ စ. ပဌမဇ္ဈာနမေဝ ဟိ ကာမေဟိ အကုသလေဟိ စ ဝိဝိတ္တန္တိ တဒဘာဝါ န ဣဓ ‘‘ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ ဝိဝိစ္စ အကုသလေဟီ’’တိ သက္ကာ ဝတ္တုံ, နာပိ ‘‘ဝိဝေကဇ’’န္တိ. သုတ္တန္တဒေသနာသု စ ပဉ္စကနယေ ဒုတိယတတိယဇ္ဈာနာနိ ဒုတိယဇ္ဈာနမေဝ ဘဇန္တိ ဝိတက္ကဝူပသမာ ဝိစာရဝူပသမာ အဝိတက္ကတ္တာ အဝိစာရတ္တာ စာတိ.

๑๖๗. คำว่า Yassā pana dhammadhātuyā ความว่า แห่งพระสัพพัญญุตญาณ ด้วยว่าพระผู้มีพระภาคทรงทราบความต่างแห่งอาการของธรรมทั้งหลายด้วยพระสัพพัญญุตญาณนั้นแล้ว จึงทรงกำหนดเทศนาให้เหมาะสมกับอาการที่ต่างกันนั้น ในปัญจกนัยนี้ ทรงจำแนกทุติยฌานโดยทำให้เป็นส่วนแห่งทุติยฌานในจตุกกนัยว่า 'ในสมัยใด... เจริญมรรค... บรรลุทุติยฌานที่ไม่มีวิตก มีเพียงวิจาร เกิดจากสมาธิ มีปีติและสุขอยู่' เพราะเหตุไร? เพราะมีผลเสมอกับทุติยฌานในจตุกกนัย โดยความเป็นผลคือสัตตาวาสภูมิที่มีกายเป็นอย่างเดียวกันแต่มีสัญญาต่างกัน และเพราะเกิดจากสมาธิในปฐมฌาน จริงอยู่ ปฐมฌานนั่นเองสงัดแล้วจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลาย เพราะความไม่มีกามและอกุศลธรรมเหล่านั้น ในทุติยฌานนี้จึงไม่อาจกล่าวได้ว่า 'สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม' และไม่อาจกล่าวได้ว่า 'เกิดจากวิเวก' และในพระสูตรทั้งหลาย ทุติยฌานและตติยฌานในปัญจกนัย ย่อมเข้าถึงความเป็นทุติยฌานนั่นเองในจตุกกนัย เพราะความระงับไปแห่งวิตก เพราะความระงับไปแห่งวิจาร เพราะความเป็นสภาวะที่ไม่มีวิตกและไม่มีวิจาร

ပဋိပဒါစတုက္ကဝဏ္ဏနာ

การอธิบายปฏิปทาจตุกกะ

၁၇၆-၁၈၀. တဿ တဿ ဈာနဿ ဥပစာရန္တိ နီဝရဏဝိတက္ကဝိစာရနိကန္တိယာဒီနံ ဝူပသမာ ထိရဘူတော ကာမာဝစရသမာဓိ. တဒနုဓမ္မတာတိ တဒနုရူပတာဘူတာ, သာ ပန တဒဿာဒသင်္ခါတာ တဒဿာဒသမ္ပယုတ္တက္ခန္ဓသင်္ခါတာ ဝါ မိစ္ဆာသတီတိ ဝဒန္တိ. အဝိဂတနိကန္တိကာ တံတံပရိဟရဏသတီတိပိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘သတိယာ ဝါ နိကန္တိယာ ဝါ’’တိ ဝိကပ္ပော ကတော. အာဂမနဝသေနာပိ စ ပဋိပဒါ ဟောန္တိယေဝါတိ ဣဒံ ကဒါစိ ဒုတိယာဒီနံ ပဌမာဒိအာဂမနကတပဋိပဒတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အပိ-သဒ္ဒေါ ဟိ အနေကန္တိကတံ ဒီပေတိ, ဧတဿ အနေကန္တိကတ္တာ ဧဝ စ ပါဠိယံ ဧကေကသ္မိံ ဈာနေ စတဿော ပဋိပဒါ စတ္တာရိ အာရမ္မဏာနိ သောဠသက္ခတ္တုကဉ္စ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇိတံ. အညထာ ဧကေကသ္မိံ ပဋိပဒါဒိမှိ နဝ နဝ ဈာနာနိ ယောဇေတဗ္ဗာနိ သိယုန္တိ.

๑๗๖-๑๘๐. คำว่า Tassa tassa jhānassa upacāraṃ ความว่า กามาวจรสมาธิที่ตั้งมั่นเพราะความสงบระงับแห่งนิวรณ์ วิตก วิจาร และนิกันติ (ความใคร่ในฌาน) เป็นต้น คำว่า Tadanudhammatā ความว่า ความเป็นสภาวะที่เหมาะสมกับฌานนั้น แต่ท่านผู้รู้ทั้งหลายกล่าวว่า ความเป็นสภาวะที่เหมาะสมนั้น คือมิจฉาสติที่เรียกว่าความเพลิดเพลินในฌานนั้น หรือที่เรียกว่านามขันธ์ ๔ ที่สัมปยุตด้วยความเพลิดเพลินในฌานนั้น หรือจะกล่าวว่า ได้แก่สัมมาสติที่ประคองรักษาฌานนั้นๆ ซึ่งยังมีนิกันติไม่ปราศไปแล้ว ดังนี้ก็ได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงทำวิกัปไว้ว่า 'ด้วยสติ หรือด้วยนิกันติ' อนึ่ง คำว่า 'ปฏิปทาทั้งหลายย่อมมีได้แม้ด้วยอำนาจแห่งอาคมนะ' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นผู้มีปฏิปทาที่ทำด้วยการบรรลุปฐมฌานเป็นต้นของทุติยฌานเป็นต้นในบางคราว จริงอยู่ อปิศัพท์ แสดงความไม่แน่นอน เพราะความไม่แน่นอนแห่งอาคมนะนี้เอง ในบาลีท่านจึงประกอบปฏิปทา ๔ อารมณ์ ๔ และฌาน ๑๖ ครั้ง แยกกันไว้ในฌานแต่ละอย่าง มิฉะนั้นแล้ว ในปฏิปทาเป็นต้นแต่ละอย่าง พึงประกอบฌานอย่างละ ๙

အာရမ္မဏစတုက္ကဝဏ္ဏနာ

การอธิบายอารัมมณจตุกกะ

၁၈၁. အပ္ပဂုဏန္တိ [Pg.105] ပဉ္စဟိ ဝသိတာဟိ အဝသီကတံ.

๑๘๑. คำว่า Appaguṇanti ความว่า อันบุคคลยังไม่ทำให้ชำนาญด้วยวสี ๕ ประการ

အာရမ္မဏပဋိပဒါမိဿကဝဏ္ဏနာ

การอธิบายอารัมมณปฏิปทามิสสกะ

၁၈၆. ဟေဋ္ဌာတိ သောဠသက္ခတ္တုကတော ပုဗ္ဗေ. ယေ ကေစိ ဈာနံ ဥပ္ပာဒေန္တိ နာမာတိ ဝစနေန ယေ ကတာဓိကာရာ သေက္ခာ မဂ္ဂေနေဝ ဥပ္ပာဒိတဇ္ဈာနာ, တေသံ ဈာနာနိ မဂ္ဂပဋိဗဒ္ဓတာယ သုဒ္ဓိကနဝကသင်္ဂဟိတာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. န ဟိ တေ ဥပ္ပာဒေန္တိ နာမာတိ.

๑๘๖. คำว่า Heṭṭhā ความว่า ในกาลก่อนแต่ฌาน ๑๖ ครั้ง พึงทราบว่า ด้วยคำว่า 'บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งย่อมยังฌานให้เกิดขึ้น' ฌานทั้งหลายของพระเสขะผู้มีอธิการอันทำไว้แล้ว ผู้มีฌานอันเกิดขึ้นด้วยมรรคนั่นเอง ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าด้วยสุทธกนวกะ เพราะความที่ฌานเหล่านั้นผูกพันกับมรรค เพราะว่าพระเสขะเหล่านั้น ชื่อว่าย่อมไม่ยังฌานให้เกิดขึ้นโดยความพยายามแยกต่างหาก

ကသိဏကထာဝဏ္ဏနာ

การอธิบายกสิณกถา

၂၀၃. နိရောဓပါဒကတာဝစနေန အာရုပ္ပပါဒကတာ စ ဒဿိတာ. ခိပ္ပဒဿနံ ခိပ္ပာဘိညတာ ခိပ္ပနိသန္တိဘာဝေါ.

๒๐๓. ด้วยคำที่กล่าวถึงความเป็นบาทแห่งนิโรธสมาบัติ ท่านแสดงถึงความเป็นบาทแห่งอรูปสมาบัติด้วย คำว่า Khippadassana ความว่า ความเป็นผู้มีอภิญญาเร็ว คือความเป็นผู้มีความเห็นประจักษ์เร็ว

အဘိဘာယတနကထာဝဏ္ဏနာ

การอธิบายอภิภายตนกถา

၂၀၄. အညမ္ပီတိ ကေဝလံ ကသိဏာယတနသင်္ခါတမေဝ အဟုတွာ အဘိဘာယတနသင်္ခါတမ္ပိ ပဝတ္တတီတိ သတိပိ အဘိဘာယတနာနံ ကသိဏာယတနတ္တေ ကသိဏာယတနဘာဝတော အညော အဘိဘာယတနဘာဝေါ ကသိဏနိမိတ္တာဘိဘဝနကဘာဝနာနိမိတ္တနာနတ္တတောတိ ဒဿေတိ. တတ္ထ အဘိဘဝတီတိ အဘိဘု, ပရိကမ္မံ, ဉာဏံ ဝါ. အဘိဘု အာယတနံ ဧတဿာတိ အဘိဘာယတနံ, ဈာနံ. အဘိဘဝိတဗ္ဗံ ဝါ အာရမ္မဏသင်္ခါတံ အာယတနံ ဧတဿာတိ အဘိဘာယတနံ, ဈာနံ. အာရမ္မဏာဘိဘဝနတော အဘိဘု စ တံ အာယတနဉ္စ ယောဂိနော သုခဝိသေသာနံ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော မနာယတနဓမ္မာယတနဘာဝတော စာတိပိ သသမ္ပယုတ္တံ ဈာနံ အဘိဘာယတနံ. မဂ္ဂပ္ပဋိဗဒ္ဓတာယ တဒါ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတဿ အာဘောဂေါ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာဝသေန ဈာနက္ခဏေ ပဝတ္တံ အဘိဘဝနာကာရံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တော ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာဂမေသု ပန ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ ဧကော ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ ပရိတ္တာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ. အပ္ပမာဏာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ. အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီ ဧကော…ပေ… ပရိတ္တာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ. အပ္ပမာဏာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၇၃; မ. နိ. ၂.၂၄၉; အ. နိ. ၈.၆၅) ဣမေသံ စတုန္နံ အဘိဘာယတနာနံ အာဂတတ္တာ အာဂမဋ္ဌကထာသု [Pg.106] (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၁၇၃; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂. ၂၄၉-၂၅၀; အ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၈.၆၅) ‘‘ဝဏ္ဏဝသေန အာဘောဂေ ဝိဇ္ဇမာနေပိ ပရိတ္တအပ္ပမာဏဝသေနေဝ ဣမာနိ အဘိဘာယတနာနိ ဒေသိတာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. ပရိတ္တအပ္ပမာဏတာ ဟိ အဘိဘဝနဿ ကာရဏံ ဝဏ္ဏာဘောဂေ သတိပိ အသတိပိ. တတ္ထ စ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတာနိ သဟိတာနိ စ သဗ္ဗာနိ ပရိတ္တာနိ ‘‘သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ, တထာ အပ္ပမာဏာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. အတ္ထိ ဟိ ဧသော ပရိယာယော ပရိတ္တာနိ အဘိဘုယျ တာနိ စေ ကဒါစိ ဝဏ္ဏဝသေန အာဘုဇိတာနိ ဟောန္တိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ အဘိဘုယျာတိ. ဣဓ ပန နိပ္ပရိယာယဒေသနတ္တာ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတာနိ ဝိသုံ ဝုတ္တာနိ သဟိတာနိ စ. အတ္ထိ ဟိ ဥဘယတ္ထ အဘိဘဝနဝိသေသောတိ.

๒๐๔. ด้วยคำว่า Aññampi ท่านแสดงว่า รูปาวจรธรรมไม่เป็นเพียงสิ่งที่เรียกว่ากสิณายตนะเท่านั้น แต่ยังเป็นสิ่งที่เรียกว่าอภิภายตนะด้วย แม้เมื่ออภิภายตนะทั้งหลายมีความเป็นกสิณายตนะอยู่ แต่ความเป็นอภิภายตนะก็ต่างจากความเป็นกสิณายตนะ เพราะความต่างกันแห่งภาวนานิมิตที่ครอบงำกสิณนิมิต ในคำว่า อภิภายตนะ นั้น ธรรมที่ครอบงำอารมณ์ ชื่อว่า อภิภู ได้แก่ บริกรรม หรือญาณ อายตนะคืออภิภูของฌานนี้มีอยู่ เพราะฉะนั้น ฌานนี้จึงชื่อว่า อภิภายตนะ อีกนัยหนึ่ง อายตนะคืออารมณ์ที่พึงครอบงำของฌานนี้มีอยู่ เพราะฉะนั้น ฌานนี้จึงชื่อว่า อภิภายตนะ อีกอย่างหนึ่ง ฌานพร้อมด้วยสัมปยุตธรรม ชื่อว่า อภิภายตนะ เพราะเป็นอภิภูด้วยเนื่องจากครอบงำอารมณ์ และเป็นอายตนะด้วยเนื่องจากเป็นที่ตั้งแห่งความสุขพิเศษของโยคี และเนื่องจากความเป็นมนายตนะและธรรมายตนะ พึงทราบว่า เพราะความที่ฌานผูกพันกับมรรค อาโภคะของโยคีผู้พ้นจากสมาบัติในขณะนั้น ท่านกล่าวว่า เป็นไปโดยถือเอาอาการที่ครอบงำซึ่งเป็นไปในขณะแห่งฌานด้วยอำนาจแห่งบุพพภาคภาวนา แต่ในพระสูตรทั้งหลาย เพราะอภิภายตนะ ๔ เหล่านี้มาแล้วในบาลี ในอรรถกถาพระสูตรจึงกล่าวว่า 'แม้เมื่อมีการใส่ใจโดยอำนาจแห่งวรรณะอยู่ แต่อภิภายตนะเหล่านี้ท่านก็แสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งอารมณ์ที่เล็กน้อยและหาประมาณมิได้เท่านั้น' เพราะความเป็นอารมณ์ที่เล็กน้อยและหาประมาณมิได้ เป็นเหตุแห่งการครอบงำ ไม่ว่าจะมีหรือไม่มีการใส่ใจในวรรณะก็ตาม และในพระสูตรนั้น อารมณ์ที่เล็กน้อยทั้งหมด ทั้งที่ปราศจากการใส่ใจในวรรณะและที่ประกอบด้วยการใส่ใจในวรรณะ ท่านเรียกว่า 'มีวรรณะดีและมีวรรณะเลว' พึงทราบว่าอารมณ์ที่หาประมาณมิได้ก็เช่นเดียวกัน จริงอยู่ ปริยายนี้มีอยู่ว่า 'ครอบงำอารมณ์ที่เล็กน้อยแล้ว หากอารมณ์เหล่านั้นถูกใส่ใจโดยอำนาจแห่งวรรณะในบางคราว ก็ชื่อว่าครอบงำรูปที่มีวรรณะดีและมีวรรณะเลว' แต่ในพระอภิธรรมนี้ เพราะเป็นการแสดงโดยนิปปริยาย ท่านจึงกล่าวแยกอารมณ์ที่ปราศจากการใส่ใจในวรรณะและที่ประกอบด้วยการใส่ใจในวรรณะไว้ต่างหากกัน เพราะว่าในอารมณ์ทั้งสองอย่างนั้น มีความต่างกันแห่งการครอบงำอยู่

တတ္ထ စ ပရိယာယဒေသနတ္တာ ဝိမောက္ခာနမ္ပိ အဘိဘဝနပရိယာယော အတ္ထီတိ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ’’တိ အဘိဘာယတနဒွယံ ဝုတ္တံ, တတိယစတုတ္ထအဘိဘာယတနေသု ဒုတိယဝိမောက္ခော ဝဏ္ဏာဘိဘာယတနေသု တတိယဝိမောက္ခော စ အဘိဘဝနပ္ပဝတ္တိတော သင်္ဂဟိတော, ဣဓ ပန နိပ္ပရိယာယဒေသနတ္တာ ဝိမောက္ခာဘိဘာယတနာနိ အသင်္ကရတော ဒဿေတုံ ဝိမောက္ခေ ဝဇ္ဇေတွာ အဘိဘာယတနာနိ ကထိတာနိ. သဗ္ဗာနိ စ ဝိမောက္ခကိစ္စာနိ ဝိမောက္ခဒေသနာယ ဝုတ္တာနိ, တဒေတံ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ’’တိ အာဂတဿ အဘိဘာယတနဒွယဿ အဘိဘာယတနေသု အဝစနတော ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒီနဉ္စ သဗ္ဗဝိမောက္ခကိစ္စသာဓာရဏဝစနဘာဝတော ဝဝတ္ထာနံ ကတန္တိ ဝိညာယတိ.

ในพระสูตรนั้น เพราะทรงแสดงโดยปริยาย จึงมีปริยายแห่งการครอบงำแม้วิโมกข์ทั้งหลายด้วยเหตุนั้น อภิภายตนะ ๒ อย่างที่ตรัสไว้ว่า "มีสัญญาในรูปภายใน" นั้น วิโมกข์ที่ ๒ ในอภิภายตนะที่ ๓ และที่ ๔ และวิโมกข์ที่ ๓ ในวรรณาภิภายตนะทั้งหลาย ย่อมสงเคราะห์เข้าไว้แล้ว เพราะมีการครอบงำเกิดขึ้น แต่ในพระอภิธรรมปาฬินี้ เพราะทรงแสดงโดยไม่เป็นปริยาย เพื่อจะแสดงวิโมกข์และอภิภายตนะทั้งหลายโดยไม่ปะปนกัน จึงตรัสอภิภายตนะทั้งหลาย โดยเว้นวิโมกข์ทั้งหลายไว้ และฌานที่มีวิโมกขกิจทั้งหมดก็ตรัสไว้ในวิโมกขเทศนา การกำหนดแยกแยะนั้น พึงทราบว่ากระทำไว้แล้ว เพราะไม่ได้กล่าวอภิภายตนะ ๒ อย่างที่มาในพระสูตรว่า "มีสัญญาในรูปภายใน" เป็นต้น ในอภิภายตนะที่มาในพระอภิธรรม และเพราะบทว่า "มีรูป เห็นรูป" เป็นต้น เป็นบทที่เกี่ยวข้องกับฌานที่มีวิโมกขกิจทั้งหมด พึงทราบด้วยประการฉะนี้

အဇ္ဈတ္တရူပါနံ အနဘိဘဝနီယတောတိ ဣဒံ ကတ္ထစိပိ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိ အဝတွာ သဗ္ဗတ္ထ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိ, တဿ ကာရဏဝစနံ. တေန ယံ အညဟေတုကံ, တံ တေန ဟေတုနာ ဝုတ္တံ. ယံ ပန ဒေသနာဝိလာသဟေတုကံ အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညိတာယ ဧဝ ဣဓ ဝစနံ, န တဿ အညံ ကာရဏံ မဂ္ဂိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. အဇ္ဈတ္တရူပါနံ အနဘိဘဝနီယတာ စ ဗဟိဒ္ဓါရူပါနံ ဝိယ အဝိဘူတတ္တာ, ဒေသနာဝိလာသော စ ယထာဝုတ္တဝဝတ္ထာနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီတိ ဧတေနေဝ သိဒ္ဓတ္တာ နီလာဒိအဘိဘာယတနာနိ န ဝတ္တဗ္ဗာနီတိ စေ? န, နီလာဒီသု ကတာဓိကာရာနံ နီလာဒိဘာဝဿေဝ အဘိဘဝနကာရဏတ္တာ. န ဟိ တေသံ ပရိသုဒ္ဓါပရိသုဒ္ဓဝဏ္ဏပရိတ္တတာ တဒပ္ပမာဏတာ ဝါ အဘိဘဝနကာရဏံ, အထ ခေါ နီလာဒိဘာဝေါ ဧဝါတိ.

คำนี้ (ที่ว่ารูปภายในไม่ควรครอบงำ) เป็นคำที่กล่าวถึงเหตุของคำที่ตรัสไว้ในปาฬิบททั้งปวงว่า "เห็นรูปภายนอก" โดยไม่ตรัสว่า "เห็นรูปภายใน" ในปาฬิบทใดบทหนึ่ง ด้วยเหตุนั้น คำใดที่มีเหตุอื่น (นอกจากการแสดงที่วิจิตร) คำนั้นก็ตรัสไว้ด้วยเหตุนั้น แต่คำใดในพระอภิธรรมปาฬินี้ที่มีเหตุคือการแสดงที่วิจิตร ซึ่งเป็นอรูปสัญญาภายในนั่นเอง ไม่ควรแสวงหาเหตุอื่นของการตรัสคำนั้น ดังนี้แสดงไว้ และการไม่ควรครอบงำของรูปภายในนั้น เพราะไม่ปรากฏชัดเหมือนรูปภายนอก และการแสดงที่วิจิตรนั้น พึงทราบโดยอำนาจแห่งการกำหนดแยกแยะที่กล่าวมาแล้ว ถ้าพึงถามว่า "อภิภายตนะสีเขียวเป็นต้นไม่ควรกล่าวหรือ? เพราะสำเร็จแล้วด้วยบทว่า 'รูปงามและรูปไม่งาม' นี้เอง" ตอบว่า "ไม่ใช่" เพราะความเป็นสีเขียวเป็นต้นนั่นเอง เป็นเหตุแห่งการครอบงำของโยคีผู้มีอธิการกระทำไว้แล้วในสีเขียวเป็นต้น จริงอยู่ ความเป็นสีบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ที่เล็กน้อย หรือความเป็นสีบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ที่มีประมาณมากของกสิณสีเขียวเป็นต้นเหล่านั้น ไม่ใช่เหตุแห่งการครอบงำ แต่ความเป็นสีเขียวเป็นต้นนั่นเอง ดังนี้ พึงจำไว้

အဘိဘာယတနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาอภิภายตนกถาจบแล้ว

ဝိမောက္ခကထာဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาวิโมกขกถา

၂၄၈. ရူပီတိ [Pg.107] ယေနာယံ သသန္တတိပရိယာပန္နေန ရူပေန သမန္နာဂတော, တံ ယဿ ဈာနဿ ဟေတုဘာဝေန ဝိသိဋ္ဌံ ရူပံ ဟောတိ. ယေန ဝိသိဋ္ဌေန ရူပီတိ ဝုစ္စေယျ, တဒေဝ သသန္တတိပရိယာပန္နရူပနိမိတ္တံ ဈာနမိဝ ပရမတ္ထတော ရူပီဘာဝသာဓကန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကသိဏဒေသနာ ဈာနာနမေဝ ကသိဏဘာဝေန ပဝတ္တာ အဘိဓမ္မေ, သုတ္တေ ပန အာရမ္မဏာနန္တိ ‘‘အဘိဓမ္မဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

๒๔๘. ในบทว่า "มีรูป" นี้ พึงทราบว่า โยคีผู้มีชื่อว่า "มีรูป" นี้ ประกอบแล้วด้วยรูปใด ซึ่งเป็นรูปที่สงเคราะห์เข้าในสันดานของตน รูปนั้นเป็นรูปที่วิเศษโดยความเป็นเหตุของฌานใด ด้วยรูปที่วิเศษใด พึงกล่าวว่า "มีรูป" อารัมมณนิมิตคือรูปที่สงเคราะห์เข้าในสันดานของตนนั้นเอง ย่อมยังความเป็นผู้มีรูปให้สำเร็จโดยปรมัตถ์ เหมือนฌาน กสิณเทศนาในพระอภิธรรม ย่อมเป็นไปโดยความเป็นกสิณของฌานทั้งหลายนั่นเอง แต่ในพระสูตร ย่อมเป็นไปของอารมณ์ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ว่า "โดยอำนาจแห่งพระอภิธรรม"

ဝိမောက္ခကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาวิโมกขกถาจบแล้ว

ဗြဟ္မဝိဟာရကထာဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาพรหมวิหารกถา

၂၅၁. သောမနဿဒေါမနဿရဟိတံ အညာဏမေဝ အညာဏုပေက္ခာ. ကိလေသောဓီနံ မဂ္ဂေါဓီဟိ အဇိတတ္တာ အနောဓိဇိနဿ. သတ္တမဘဝါဒိတော ဥဒ္ဓံ ပဝတ္တဝိပါကဿ အဇိတတ္တာ အဝိပါကဇိနဿ. နိဒ္ဒေါသဘာဝေနာတိ နိပ္ပဋိဃဘာဝေန. ဧကဿပိ သတ္တဿ အပ္ပဋိဘာဂနိမိတ္တတ္တာ ပရိစ္ဆေဒဂ္ဂဟဏံ နတ္ထိ, န စ သမ္မုတိသစ္စဝသေန ပဝတ္တံ သတ္တဂ္ဂဟဏံ ပရိစ္ဆိန္နရူပါဒိဂ္ဂဟဏံ ဟောတီတိ အပ္ပနာပ္ပတ္တိယာပိ အပရာမာသသတ္တဂ္ဂဟဏမုဒ္ဓဘူတာနံ မေတ္တာဒီနံ ဧကသတ္တာရမ္မဏာနမ္ပိ အပ္ပမာဏဂေါစရတာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

๒๕๑. อวิชชาที่ปราศจากโสมนัสและโทมนัส ชื่อว่าอัญญาณุเปกขา ของอนธิชินะ (ผู้ยังไม่ชนะขอบเขตกิเลส) เพราะยังไม่ชนะขอบเขตกิเลสด้วยขอบเขตแห่งมรรค ของอวิปากชินะ (ผู้ยังไม่ชนะวิบาก) เพราะยังไม่ชนะวิบากที่เกิดขึ้นภายหลังตั้งแต่ภพที่ ๗ เป็นต้นไป โดยความเป็นผู้ไม่มีโทษ คือโดยความเป็นผู้ไม่มีปฏิฆะ (ไม่มีโทสะ) พึงทราบว่า แม้ของสัตว์เพียงคนเดียว ก็ไม่มีการยึดถือขอบเขต เพราะไม่มีปฏิภาคนิมิต และการยึดถือว่าเป็นสัตว์ที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งสมมติสัจจะ ไม่ใช่การยึดถือรูปเป็นต้นที่ถูกกำหนดขอบเขต เพราะเหตุนั้น แม้เพราะถึงอัปปนา ความเป็นอัปปมาณโคจรของพรหมวิหารมีเมตตาเป็นต้น ซึ่งเป็นเลิศในการยึดถือสัตว์โดยไม่ยึดมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิ แม้มีสัตว์เพียงคนเดียวเป็นอารมณ์ ก็ตรัสไว้แล้ว ดังนี้ พึงทราบ

ဗြဟ္မဝိဟာရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาพรหมวิหารกถาจบแล้ว

အသုဘကထာဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาอสุภกถา

၂၆၃. ဥဒ္ဓံ ဓုမာတတ္တာ ဥဒ္ဓုမာတံ. သေတရတ္တေဟိ ပရိဘိန္နံ ဝိမိဿိတံ နီလံ ဝိနီလံ, ပုရိမဝဏ္ဏဝိပရိဏာမဘူတံ ဝါ နီလံ ဝိနီလံ. သံဃာဋော အင်္ဂါနံ သုသမ္ဗဒ္ဓတာ. အာရမ္မဏဿ ဒုဗ္ဗလတာ ပဋိပက္ခဘာဝေန စိတ္တံ ဌပေတုံ အသမတ္ထတာ. အတ္တနိ အာနိသံသဒဿနနီဝရဏရောဂဝူပသမာနံ ယထာက္ကမံ ပုပ္ဖဆဍ္ဍကဝမနဝိရေစနဥပမာ ယောဇေတဗ္ဗာ. ပဋိကူလမနသိကာရသာမညေန အသုဘေဟိ ကေသာဒီဟိ ပဋိကူလဇ္ဈာနဿ ဂဟဏံ သိဝထိကာဝဏ္ဏဇ္ဈာနဿ စ. တမ္ပိ ဟိ ပဋိကူလမနသိကာရဝသေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ, သိဝထိကပ္ပကာရာနိ ဝါ သိဝထိကာဝဏ္ဏာနိ.

๒๖๓. ซากศพที่พองขึ้น ชื่อว่าอุทธุมาตกะ เพราะมีความพองขึ้นภายหลังความตาย ซากศพสีคล้ำที่ปะปนด้วยสีขาวและสีแดง ชื่อว่าวินีลกะ หรืออีกนัยหนึ่ง ซากศพสีคล้ำที่แปรเปลี่ยนไปจากสีเดิม ชื่อว่าวินีลกะ สังฆาตะ คือความที่อวัยวะทั้งหลายประกอบกันดี ความอ่อนกำลังของอสุภารมณ์ คือความไม่สามารถที่จะตั้งจิตไว้โดยความเป็นข้าศึก อุปมาด้วยการทิ้งดอกไม้ และอุปมาด้วยการอาเจียนและถ่าย พึงประกอบตามลำดับกับการเห็นอานิสงส์ในตน และการสงบโรคคือนิวรณ์ การยึดถือฌานที่มีปฏิกูลเป็นอารมณ์ด้วยอสุภะมีผมเป็นต้น และฌานที่มีสีในป่าช้าเป็นอารมณ์ ย่อมเป็นไป เพราะฌานที่มีสีในป่าช้านั้นก็ย่อมเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งปฏิกูลมนสิการเท่านั้น หรืออีกนัยหนึ่ง ซากศพ ๙ ชนิดที่อยู่ในป่าช้า ชื่อว่าสิวถิกาวรรณะ

အသုဘကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาอสุภกถาจบแล้ว

ရူပါဝစရကုသလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนารูปาวจรกุศลกถาจบแล้ว

အရူပါဝစရကုသလကထာဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาอรูปาวจรกุศลกถา

၂၆၅. သဗ္ဗာကာရေနာတိ [Pg.108] ဧဝံ ရူပနိမိတ္တံ ဒဏ္ဍာဒါနသမ္ဘဝဒဿနာဒိနာ သဗ္ဗေန ရူပရူပနိမိတ္တေသု တဒါရမ္မဏဇ္ဈာနေသု ဒေါသဒဿနာကာရေန, ရူပါဒီသု နိကန္တိပ္ပဟာနအနာဝဇ္ဇိတုကာမတာဒိနာ ဝါ. ဝိရာဂါတိ ဇိဂုစ္ဆနာ. အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရဝစနာဒီဟိ အာနေဉ္ဇတာ ‘‘သန္တာ ဣမေ စုန္ဒ အရိယဿ ဝိနယေ ဝိမောက္ခာ’’တိအာဒိနာ သန္တဝိမောက္ခတာ စ ဝုတ္တာ. ဒေါသဒဿနပဋိပက္ခဘာဝနာဝသေန ပဋိဃသညာနံ သုပ္ပဟီနတ္တာ မဟတာပိ သဒ္ဒေန အရူပသမာပတ္တိတော န ဝုဋ္ဌာတိ. တထာ ပန န သုပ္ပဟီနတ္တာ သဗ္ဗရူပသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာနံ သိယာ, ပဌမဇ္ဈာနံ ပန အပ္ပကမ္ပိ သဒ္ဒံ န သဟတီတိ တံ သမာပန္နဿ သဒ္ဒေါ ကဏ္ဋကောတိ ဝုတ္တံ.

๒๖๕. โดยอาการทั้งปวง คือโดยอาการแห่งการเห็นโทษในรูปธรรมและรูปนิมิตทั้งหลาย และในฌานที่มีรูปธรรมเป็นอารมณ์ (อภิญญา) และฌานที่มีรูปนิมิตเป็นอารมณ์ ซึ่งเกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งรูปนิมิต มีการเห็นความควรที่จะถือไม้เท้าเป็นต้น หรืออีกนัยหนึ่ง โดยอาการมีการละความยินดี ความไม่ปรารถนาที่จะพิจารณาเป็นต้นในรูปธรรมเป็นต้น วิราคะ คือเพราะความรังเกียจ และความเป็นอานัญจะก็ตรัสไว้แล้วด้วยการตรัสว่า "อานัญชาภิสังขาร" เป็นต้น และความเป็นสันตวิโมกข์ก็ตรัสไว้แล้วด้วยการตรัสว่า "จุนทะ ธรรมเหล่านี้เป็นวิโมกข์ที่สงบในพระวินัยของพระอริยะ" เป็นต้น เพราะปฏิฆสัญญาถูกละได้โดยดีแล้วโดยอำนาจแห่งการเห็นโทษของรูป และอรูปภาวนาที่เป็นข้าศึกต่อรูป จึงไม่ออกจากอรูปสมาบัติแม้ด้วยเสียงที่ดัง แต่โดยนัยตรงกันข้าม เพราะยังละไม่ได้โดยดีโดยอาการนั้น จึงพึงมีการออกจากรูปสมาบัติทั้งหมด แต่ปฐมฌานนั้น ย่อมทนเสียงแม้เพียงเล็กน้อยไม่ได้ เพราะเหตุนั้น เสียงจึงเป็นเหมือนเสี้ยนหนามของบุคคลผู้เข้าถึงปฐมฌานนั้น ดังนี้ ตรัสไว้แล้ว

အာရုပ္ပဘာဝနာယ အဘာဝေ စုတိတော ဥဒ္ဓံ ဥပ္ပတ္တိရဟာနံ ရူပသညာပဋိဃသညာနံ ယာဝ အတ္တနော ဝိပါကပ္ပဝတ္တိ, တာဝ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနေန သမတိက္ကမော အတ္ထင်္ဂမော စ ဝုတ္တော. နာနတ္တသညာသု ပန ယာ တသ္မိံ ဘဝေ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တာ အနောကာသတာယ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, န အာရုပ္ပဘာဝနာယ နိဝါရိတတ္တာ. အနိဝါရိတတ္တာ စ ကာစိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ တာသံ အမနသိကာရော အနာဝဇ္ဇနံ အပစ္စဝေက္ခဏံ, ဇဝနပဋိပါဒကေန ဝါ ဘဝင်္ဂမနဿ အန္တရေ အကရဏံ အပ္ပဝေသနံ ဝုတ္တံ, တေန စ နာနတ္တသညာမနသိကာရဟေတူနံ ရူပါနံ သမတိက္ကမာ သမာဓိဿ ထိရဘာဝံ ဒဿေတိ. ရူပသမတိက္ကမာဘာဝေနေဝ ဟိ ရူပသမာပတ္တီသု ‘‘နာနတ္တသညာနံ အမနသိကာရာ’’တိ ဧကဿ အဝစနန္တိ. ကော အာနိသံသော, န ဟိ သဗ္ဗဿာဒဝတ္ထုရဟိတေ အာကာသေ ပဝတ္တိတသညာယ အာနိသံသော ဒိဿတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ရူပသညာသမတိက္ကမနာဒိကံ ဝစနံ အာနိသံသဿ ပကာသနံ, န အတ္ထော.

ท่านกล่าวว่า การก้าวล่วงและการดับไปแห่งรูปสัญญาและปฏิฆสัญญาที่ควรจะเกิดขึ้นในกาลภายหลังแต่จุติจากภพนี้ ตราบเท่าที่วิบากของตน (อรูปฌาน) ยังดำเนินอยู่ ชื่อว่ามีได้ด้วยการทำรูปสัญญาและปฏิฆสัญญาเหล่านั้นให้มีสภาวะไม่เกิดขึ้นในเมื่อมีความไม่มี (แห่งสัญญาเหล่านั้น) ด้วยอรูปภาวนา ส่วนในนานัตตสัญญา (สัญญาที่ต่างกัน) สัญญาใดไม่เกิดขึ้นในภพนั้น สัญญาเหล่านั้นไม่เกิดขึ้นเพราะไม่มีโอกาสที่จะเกิดขึ้น ไม่ใช่เพราะอรูปภาวนาห้ามไว้ และบางสัญญา (เช่น กามาวจรกุศลสัญญา 27 อย่างที่กล่าวไว้ในอรรถกถา) ก็เกิดขึ้นได้เพราะไม่ได้ถูกห้ามไว้ เพราะฉะนั้น การไม่มนสิการ การไม่อาวรรณะ การไม่พิจารณาซึ่งสัญญาเหล่านั้น หรืออีกนัยหนึ่งตามอรรถกถา คือ การไม่กระทำ การไม่นำเข้าซึ่งนานัตตสัญญาเหล่านั้นในระหว่างภวังคจิตที่ยังให้ชวนวิถีเกิดขึ้น ท่านจึงกล่าวไว้ และด้วยบทว่า "นานัตตสัญญาอมนสิการ" นั้น ย่อมแสดงถึงความมั่นคงแห่งสมาธิ เพราะการก้าวล่วงรูปอันเป็นเหตุแห่งการมนสิการนานัตตสัญญา เพราะเหตุที่ไม่มีการก้าวล่วงรูป จึงไม่มีการกล่าวถึง "นานัตตสัญญาอมนสิการ" ในรูปสมาบัติเพียงบทเดียว ท่านถามว่า อานิสงส์คืออะไร? (ตอบว่า) เพราะอานิสงส์ของสัญญาที่เกิดขึ้นในอากาสอันปราศจากวัตถุอันน่าเพลิดเพลินทั้งปวง ย่อมไม่ปรากฏ ดังนี้ คำกล่าวว่า "การก้าวล่วงรูปสัญญา" เป็นต้นนั้น เป็นการประกาศอานิสงส์ ไม่ใช่ตัวอรรถะ (ความหมายหลัก)

အညတ္ထာတိ သုတ္တေသု. တတ္ထ ဟိ ပရိတ္တကသိဏုဂ္ဃာဋနေပိ ရူပဝိဝေကမတ္တဂ္ဂဟဏေန ပရိစ္ဆေဒဿ အဂ္ဂဟဏတော အနန္တဖရဏတာ စ ဝုတ္တာ, ဣဓ ပန အနန္တဖရဏတာသဗ္ဘာဝေပိ ဥဂ္ဃာဋိတကသိဏဝသေန ပရိတ္တာနန္တတာ ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘အနန္တော အာကာသော’’တိ န ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. သမယဝဝတ္ထာပနဈာနဝိသေသနေနေဝေတ္ထ အတ္ထော, န ပဋိပတ္တိယာတိ တဒဝစနံ.

คำว่า "ในที่อื่น" หมายถึงในพระสูตรทั้งหลาย ในพระสูตรนั้น แม้ในการเพิกกสิณอันเล็กน้อย ก็ได้กล่าวถึงความเป็นอนันตผรณา (การแผ่ไปไม่มีที่สุด) ไว้แล้ว เพราะการถือเอาเพียงความสงัดจากรูปเป็นอารมณ์ โดยไม่ถือเอาขอบเขต (โดยรอบ) เป็นอารมณ์ แต่ในพระอภิธรรมปิฎกนี้ แม้จะมีความเป็นอนันตผรณาอยู่จริง แต่เพื่อแสดงว่ามีความเป็นปริตตะและอนันตะโดยอาศัยกสิณที่เพิกออกแล้ว จึงไม่ได้กล่าวว่า "อากาสไม่มีที่สุด" ดังนี้เป็นความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์ ในที่นี้ (พระอภิธรรม) มีความต้องการเพียงการกำหนดสมัยและการจำแนกฌานเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยปฏิปทา (แนวทางปฏิบัติ) เพราะฉะนั้นจึงไม่มีการกล่าวถึงคำนั้น

၂၆၆. ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏံ [Pg.109] အတ္တနော ဖရဏာကာရေနေဝ အနန္တန္တိ မနသိကာတဗ္ဗတ္တာ ‘‘အနန္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဥဂ္ဃာဋဘာဝေါ ဥဂ္ဃာဋိမံ.

๒๖๖. ปฐมารูปปวิญญาณ (วิญญาณในอากาสานัญจายตนฌาน) ท่านกล่าวว่าเป็น "อนันตะ" เพราะพึงมนสิการว่าเป็นอนันตะด้วยอาการแผ่ไปของตนเองเท่านั้น (คือการแผ่ไปโดยไม่ยึดอารมณ์รอบข้าง แต่ยึดเพียงบัญญัติแห่งอากาสที่ว่างเปล่าจากรูปว่าเป็นอนันตะ) ภาวะที่เพิกออก (คือบัญญัติแห่งอากาสที่เป็นที่เกิดแห่งกสิณที่ถูกเพิกออก) เรียกว่า อุคฆาฏิมา

၂၆၇. အကိဉ္စနန္တိ ဝိညာဏဿ ကိဉ္စိ ပကာရံ အဂ္ဂဟေတွာ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဝိဘာဝနံ အာဟ.

๒๖๗. คำว่า "อากิญจนะ" หมายถึง การกล่าวถึงความไม่มีโดยประการทั้งปวง โดยไม่ถือเอาอาการแม้เพียงเล็กน้อยของปฐมารูปปวิญญาณ

၂၆၈. ယာယာတိ သင်္ခါရာဝသေသသညာယ. တံ တာဝ ပဋိပတ္တိံ. အာဝဇ္ဇိဿာမီတိအာဒိနာ တန္နိန္နာဝဇ္ဇနာဒိပဝတ္တိယာ အဘာဝံ ဒဿေတိ, န တဒတိက္ကမနတ္ထာယ အာဝဇ္ဇနဘာဝနာပဝတ္တိယာ. နာသညာတိ သညာဘာဝေါ စ ဧတိဿာ အတ္ထီတိ အတ္ထော. သမူဟဂဟဏဝသေန ပဝတ္တံ ကလာပသမ္မသနံ. ဖဿာဒိဧကေကဓမ္မဂဟဏဝသေန ပဝတ္တာ အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာ.

๒๖๘. คำว่า "ยา" (ใด) หมายถึง สัญญาอันละเอียดที่เหลือจากสังขารอันหยาบ (บทว่า) "ปฏิปทานั้น" (หมายถึงเพื่อแสดงปฏิปทานั้นก่อน) ด้วยบทว่า "อาวัชชิสสามิ" (เราจักคำนึงถึง) เป็นต้น ย่อมแสดงถึงการไม่มีอยู่แห่งการเกิดขึ้นของอาวัชชนะเป็นต้นที่น้อมไปสู่ตติยอรูปฌานนั้น ไม่ใช่แสดงถึงการไม่มีอยู่แห่งการเกิดขึ้นของอาวัชชนะภาวนาเพื่อก้าวล่วงตติยอรูปฌานนั้น คำว่า "นาสัญญี" (ไม่ใช่สัญญา) มีความหมายว่า สัญญาภาวะก็มีอยู่แก่สัญญานี้ การพิจารณาที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจการถือเอาเป็นกลุ่ม (คือการยึดเอาขันธ์ 4 ที่เป็นนามรวมกันเป็นอารมณ์) เรียกว่า กลาปสัมมสนะ วิปัสสนาที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจการถือเอาธรรมะทีละอย่าง เช่น ผัสสะ เป็นต้น เรียกว่า อนุปทธรรมวิปัสสนา

အာကာသေ ပဝတ္တိတဝိညာဏာတိက္ကမတော တတိယာ. တဒတိက္ကမတော ဟိ တဿေဝ ဝိဘာဝနံ ဟောတိ. ဒုတိယာရုပ္ပဝိညာဏဝိဘာဝနေ ဟိ တဒေဝ အတိက္ကန္တံ သိယာ, န တဿ အာရမ္မဏံ, န စာရမ္မဏေ ဒေါသံ ဒိသွာ အနာရမ္မဏဿ ဝိဘာဝနာတိက္ကမော ယုဇ္ဇတိ. ပါဠိယဉ္စ ‘‘ဝိညာဏဉ္စာယတနသမာပတ္တိံ သတော သမာပဇ္ဇိတွာ တတော ဝုဋ္ဌဟိတွာ တညေဝ ဝိညာဏံ အဘာဝေတီ’’တိ (စူဠနိ. ဥပသီဝမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၃၉) တ္တံ, န ဝုတ္တံ ‘‘တညေဝ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ အဘာဝေတီ’’တိ, ‘‘တညေဝ အဘာဝေတီ’’တိ ဝါ. ‘‘အနန္တံ ဝိညာဏန္တိ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇာ’’တိ (ဝိဘ. ၅၀၈) ဧတ္ထ ပန ဒွယံ ဝုတ္တံ အာရမ္မဏဉ္စ ဝိညာဏံ ဝိညာဏဉ္စာယတနဉ္စ. တသ္မိံ ဒွယေ ယေန ကေနစိ ယတော ဝါ ဝုဋ္ဌိတော, တေနေဝ ပဋ္ဌာနနိဒ္ဒိဋ္ဌေန တံသဒ္ဒဿ သမ္ဗန္ဓေ အာပန္နေ ဝိညာဏဉ္စာယတနဿ နိဝတ္တနတ္ထံ ဝိညာဏဝစနံ, တသ္မာ ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏဿေဝ အဘာဝနာတိက္ကမော ဝုတ္တော. တန္နိဿိတန္တိ တေန နိဿိတံ. တံ မဏ္ဍပလဂ္ဂံ အနိဿာယ တေန ဝိနာဘူတေ ဝိဝိတ္တေ ဗဟိ ဩကာသေ ဌာနံ ဝိယ အာကာသလဂ္ဂဝိညာဏဿ ဝိဝေကေ တဒပဂမေ တတိယာရုပ္ပဿ ဌာနံ.

ตติยอรูปสมาบัติ (อากิญจัญญายตนฌาน) มีได้เพราะการก้าวล่วงวิญญาณที่เกิดขึ้นในอากาส เพราะการก้าวล่วงอารมณ์นั้น ย่อมเป็นการกำจัดอารมณ์นั้นเอง จริงอยู่ ในการกำจัดทุติยอรูปปวิญญาณ วิญญาณนั้นเองพึงเป็นสภาพที่ก้าวล่วงแล้ว แต่อารมณ์ของวิญญาณนั้นหาเป็นเช่นนั้นไม่ และการเห็นโทษในอารมณ์แล้วก้าวล่วงเพื่อกำจัดอารัมมณิกฌาน (ฌานที่มีอารมณ์) ที่ไม่ใช่อารมณ์นั้น ย่อมไม่สมควร และในพระบาลี (ในจุลลนิทเทส) ก็กล่าวไว้ว่า "เมื่อระลึกได้ถึงวิญญาณัญจายตนสมาบัติแล้วเข้าสมาบัติ ออกจากสมาบัตินั้นแล้ว ย่อมทำให้วิญญาณนั้นเองไม่มี" ไม่ได้กล่าวว่า "ย่อมทำให้วิญญาณัญจายตนะนั้นเองไม่มี" หรือ "ย่อมทำให้สิ่งนั้นเองไม่มี" แต่ในบทว่า "อนันตัง วิญญาณันติ วิญญาณัญจายตนัง อุปสัมปัชชา" นี้ ท่านกล่าวถึงทั้งสองอย่าง คือ อารมณ์ที่เป็นวิญญาณ และวิญญาณัญจายตนฌานที่เป็นอารัมมณิกฌาน ในสองอย่างนั้น เมื่อความเกี่ยวข้องกับคำว่า "ตัง" (นั้น) มาถึงแก่ฌานใดฌานหนึ่งที่บุคคลออกจากแล้ว หรือแก่ฌานนั้นเองที่ระบุไว้เป็นประธาน ท่านจึงกล่าวคำว่า "วิญญาณ" เพื่อห้ามวิญญาณัญจายตนฌาน เพราะฉะนั้น การก้าวล่วงโดยการทำให้ไม่มีจึงถูกกล่าวถึงเฉพาะปฐมารูปปวิญญาณเท่านั้น คำว่า "ตัณณิสสิตัง" (อาศัยสิ่งนั้น) หมายถึง สิ่งที่อาศัยสิ่งนั้น เปรียบเหมือนการยืนอยู่ในที่ว่างภายนอกศาลาที่สงัดจากชายผู้อาศัยศาลาและสงัดจากชายผู้นั้น ฉันใด การตั้งอยู่ของตติยอรูปฌานในความสงัดจากปฐมารูปปวิญญาณที่ติดอยู่ในอากาส ในเมื่อปฐมารูปปวิญญาณนั้นปราศไปแล้ว ก็ฉันนั้น

အရူပါဝစရကုသလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาอรูปาวจรกุศลจบแล้ว

တေဘူမကကုသလဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาเตภูมกะกุศล

၂၆၉. ဣမေ [Pg.110] တာဝ ဆန္ဒာဓိပတေယျေ ပဉ္စ နယာတိ ဆန္ဒာဓိပတေယျနယေ အန္တေ ပုရိမနယာနံ တံနယာဘိမုခပ္ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, အယံ ပန ပကာရော န ပါဠိအနုဂတော. န ဟိ ပါဠိယံ သုဒ္ဓိကနယာဒယော ဝတွာ ဝီရိယာဓိပတေယျာဒိနယာ ဝုတ္တာတိ. မဟာပကရဏေ သတ္တဟိ မဟာဝါရေဟိ အနုလောမာဒိနယဝိစိတ္တေဟိ ဟီနတ္တိကော ဝိဘတ္တော. တတ္ထ စ မဇ္ဈိမဓမ္မေကဒေသဘူတာ ဣမေ ဝီသတိ လောကိယမဟာနယာတိ ကတွာ ‘‘တတ္ထ ဝိဘတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ, န ဧတေန ကမေန ဣမေသံ နယာနံ တတ္ထ အာဂတတ္တာ.

๒๖๙. คำว่า "นัย 5 ประการเหล่านี้ในฉันทาธิปไตย" ท่านกล่าวหมายถึงการเป็นไปมุ่งหน้าต่อนัยนั้นของนัยก่อนๆ ในตอนท้ายแห่งฉันทาธิปไตยนัย แต่ประเภทนี้ไม่เป็นไปตามพระบาลี เพราะในพระบาลี ท่านไม่ได้กล่าววิริยาธิปไตยนัยเป็นต้น หลังจากกล่าวสุทธิกนัยเป็นต้นแล้ว ในมหาปกรณ์ (ปัฏฐาน) ท่านจำแนกหีนติกะด้วยมหาวาระ 7 อย่างที่วิจิตรด้วยนัยมีอนุลมเป็นต้น และในหีนติกะนั้น ท่านกล่าวว่า "จำแนกไว้ในนั้น" โดยทำไว้ในใจว่า มหานัยโลกิยะ 20 ประการเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของมัชฌิมธรรม ไม่ใช่เพราะนัยเหล่านี้มาในหีนติกะนั้นตามลำดับนี้

ဧဝမေတေသံ ဝိဘတ္တဋ္ဌာနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဧတသ္မိံ တေဘူမကကုသလကထာဝသာနဋ္ဌာနေ အဋ္ဌာရသကမ္မဒွါရဒဿနတ္ထံ ‘‘ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ’’တိအာဒိမာဟ. အထ ဝါ ဟီနပဏီတေဟိ ဝိနိဝတ္တေတွာ မဇ္ဈိမရာသိအန္တောဂဓဘာဝံ ဒဿေန္တေန ဧတေသံ တေဘူမကကုသလနယာနံ ဟီနတ္တိကေ ဝိဘာဂေါ ကတော. ‘‘ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ’’တိအာဒိကဿ ယထာဝုတ္တောဝ သမ္ဗန္ဓော. ဟီနတ္တိကေ မဇ္ဈိမရာသိမှိ ယေ သဝိပါကာ ဝဋ္ဋနိဿိတေနေဝ ဒါနာဒိဝသေန ပဝတ္တိတာ, တေ ဟီနာတိ ကာတဗ္ဗာ. ယေ ဝိဝဋ္ဋနိဿိတေန ဒါနာဒိဝသေန ပဝတ္တိတာ, တေ ပဏီတာတိ ကာတဗ္ဗာ. အဝိပါကာ မဇ္ဈိမာတိ ကာတဗ္ဗာ. အဝိပါကတ္တာ စ တေသု မဇ္ဈိမရာသိံ ဌပေတွာ ဣတရေ ဒွေ ဧကန္တဝဋ္ဋနိဿိတာ နဝ, ဝိဝဋ္ဋုပနိဿယဘူတာ စ နဝါတိ အဋ္ဌာရသ ကမ္မဒွါရာနိ, ကမ္မာနိ စ တာနိ တဿ တဿ ဖလဿ ကာရဏဘာဝေန ဒွါရာနိ စာတိ ကမ္မဒွါရာနိ. တတ္ထ တတ္ထ ဝါ စိတ္တာနိ ကမ္မဒွါရာနီတိ အာဟ. တံတံဒွါရာနိ ဝါ ကာယာဒီနိ. အဋ္ဌာရသ ခတ္တိယာ စ အဘဗ္ဗာ ဟီနဟီနတ္တယာဒယော နဝ, ဘဗ္ဗာ စ ပဏီတပဏီတတ္တယာဒယော နဝါတိ ကမ္မာနုရူပေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ ဗြာဟ္မဏာဒယော ဒေဝါ စ ယောဇေတဗ္ဗာ. အဋ္ဌစတ္တာလီသ ဂေါတ္တစရဏာနိ တေသညေဝ ခတ္တိယာဒီနံ ဘေဒါ. ‘‘ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ…ပေ… စိတ္တာဓိပတေယျ’’န္တိ (ဓ. သ. ၂၆၉-၂၇၀) ဧဝံ ဝုတ္တော စိတ္တဿ စိတ္တာဓိပတေယျဘာဝေါ, စိတ္တစေတသိကသမုဒါယေ သမယဝဝတ္ထာပကော စိတ္တသဒ္ဒေါ ပဝတ္တောတိ ‘‘သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝသေန ဝုတ္တော’’တိ အာဟ.

พระสังคหกาจารย์แสดงตำแหน่งที่จำแนกแล้วของธรรมเหล่านั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อต้องการแสดงกรรมทวาร ๑๘ ในที่อันเป็นที่สุดแห่งกถาว่าด้วยกุศลอันเป็นไปในภูมิ ๓ นี้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘imasmiṃ pana ṭhāne’ (ก็ในที่นี้) เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงแสดงความเป็นไปในภายในแห่งกองมัชฌิมะ โดยทรงให้เว้นจากธรรมที่เป็นหีนและปณีตะ ได้ทรงกระทำการจำแนกนัยแห่งกุศลอันเป็นไปในภูมิ ๓ เหล่านี้ในหีนัตติกะ ความสัมพันธ์ของคำมีอาทิว่า ‘imasmiṃ pana ṭhāne’ นั้น เป็นไปตามที่กล่าวแล้วนั่นแล ในหีนัตติกะ ในกองมัชฌิมะ ธรรมเหล่าใดที่ยังมีวิบาก เป็นไปโดยอาศัยวัฏฏะเท่านั้น ด้วยอำนาจแห่งทานเป็นต้น ธรรมเหล่านั้นพึงกำหนดว่าเป็นหีนธรรม ธรรมเหล่าใดที่อาศัยวิวัฏฏะ เป็นไปด้วยอำนาจแห่งทานเป็นต้น ธรรมเหล่านั้นพึงกำหนดว่าเป็นปณีตธรรม ส่วนธรรมที่ไม่มีวิบาก พึงกำหนดว่าเป็นมัชฌิมธรรม และเพราะความเป็นธรรมที่ไม่มีวิบาก ในบรรดาธรรมเหล่านั้น เว้นกองมัชฌิมะเสียแล้ว อีก ๒ ส่วน คือ ธรรมที่อาศัยวัฏฏะโดยส่วนเดียว ๙ อย่าง และธรรมที่เป็นอุปนิสสัยแห่งวิวัฏฏะ ๙ อย่าง รวมเป็นกรรมทวาร ๑๘ กรรมเหล่านั้นด้วย และเป็นทวารเพราะความเป็นเหตุแห่งผลนั้นๆ ด้วย จึงชื่อว่ากรรมทวาร อีกอย่างหนึ่ง พระสังคหกาจารย์กล่าวว่า จิตในที่นั้นๆ ชื่อว่ากรรมทวาร อีกอย่างหนึ่ง กายทวารเป็นต้นนั้นๆ ชื่อว่ากรรมทวาร ขัตติยะ ๑๘ จำพวก คือ อภัพพบุคคลมีหีนหีนัตติกะเป็นต้น ๙ จำพวก และภัพพบุคคลมีปณีตปณีตัตติกะเป็นต้น ๙ จำพวก พึงทราบโดยสมควรแก่กรรมนั่นแล พราหมณ์เป็นต้น และเทวดาทั้งหลายก็พึงประกอบอย่างนี้ โคตรจรณะ ๔๘ เป็นความแตกต่างของขัตติยะเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง ความเป็นจิตตาธิปไตยของจิตที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า ‘กุศลจิตอันเป็นไปในกามภูมิเกิดขึ้นแล้ว... เป็นจิตตาธิปไตย’ ดังนี้ จิตตศัพท์ที่ทำหน้าที่กำหนดแบ่งเวลาในหมู่แห่งจิตและเจตสิก เป็นไปแล้ว พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า ‘ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งสัมปยุตตธรรม’

တေဘူမကကုသလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนากุศลอันเป็นไปในภูมิ ๓ จบแล้ว

လောကုတ္တရကုသလဝဏ္ဏနာ

การพรรณนากุศลที่เป็นโลกุตตระ

၂၇၇. လောကံ [Pg.111] တရတီတိ ဧတေန လောကသမတိက္ကမပဋိပတ္တိမာဟ. ဥတ္တရတီတိ ဧတေန လောကဿန္တဂမနံ ဖလေ ပတိဋ္ဌာနံ ဖလံ. သမတိက္ကမ္မာတိအာဒိနာ နိဗ္ဗာနံ. သမတိက္ကမ္မာတိ ဟိ နိဿရိတွာ. အဘိဘုယျာတိ ဝိသံယုတ္တံ ဟုတွာတိ အတ္ထော. တိဝိဓောပိ စတ္ထော မဂ္ဂါဒီသု ဧကေကသ္မိံ ယောဇေတဗ္ဗော, မဂ္ဂေယေဝ ဝါ ဣဓ တဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ဧကစိတ္တက္ခဏိကန္တိ ဧကမဂ္ဂဿ ဒွေ ဝါရေ အနုပ္ပတ္တိံ သန္ဓာယာဟ. အညမညံ ဓမ္မာနံ အနတိဝတ္တနာဒိသာဓိကာယ ပညာယ ဝဍ္ဎေတိ. ‘‘နိယျာတီတိ နိယျာနီယ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဤ-ကာရဿ ရဿတ္တံ ယ-ကာရဿ စ က-ကာရံ ကတွာ ‘‘နိယျာနိက’’န္တိ ဝုတ္တံ. နိယျာတိ ဧတေနာတိ နိယျာနံ, နိယျာနမေဝ နိယျာနိကံ ဝေနယိကော ဝိယ. ဧတ္ထ ‘‘နေယျာနိက’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဣ-ကာရဿ ဧ-ကာရတ္တံ အကတွာ ဝုတ္တံ.

๒๗๗. ด้วยบทว่า ‘lokaṃ tarati’ นี้ พระสังคหกาจารย์กล่าวถึงมรรคอันเป็นปฏิปทาเครื่องก้าวล่วงโลก ด้วยบทว่า ‘uttarati’ นี้ กล่าวถึงผลอันเป็นที่ตั้งในความเป็นผลแห่งการถึงที่สุดแห่งโลก ด้วยบทมีอาทิว่า ‘samatikkamma’ นี้ กล่าวถึงพระนิพพาน เพราะบทว่า ‘samatikkamma’ มีอรรถว่า ออกไปแล้ว บทว่า ‘abhibhuyya’ มีอรรถว่า เป็นผู้ปราศจากการประกอบแล้ว และอรรถทั้ง ๓ ประการนี้ พึงประกอบในมรรคเป็นต้นแต่ละอย่าง หรือพึงประกอบในมรรคเท่านั้น เพราะในที่นี้ประสงค์เอาพระมรรคนั้น คำว่า ‘ekacittakkhaṇikaṃ’ นี้ พระสังคหกาจารย์กล่าวหมายถึงการไม่เกิดขึ้น ๒ วาระของมรรคเดียว ย่อมเจริญด้วยปัญญาอันยังความสำเร็จมีการไม่ล่วงเลยกันแห่งธรรมทั้งหลายเป็นต้น เมื่อควรจะกล่าวว่า ‘niyyānīya’ เพราะอรรถว่า ย่อมออกไป (niyyāti) แต่กลับทำสระอีให้เป็นรัสสะ และทำพยัญชนะยะให้เป็นกะ แล้วกล่าวว่า ‘niyyānika’ ย่อมออกไปได้ด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่านิยยานะ นิยยานะนั่นเองชื่อว่านิยยานิกะ เหมือนคำว่า ‘venayika’ ฉะนั้น ในที่นี้ เมื่อควรจะกล่าวว่า ‘neyyānika’ แต่ไม่ได้ทำสระอิให้เป็นสระเอ แล้วกล่าวไว้

ဖလန္တိ စိတ္တစေတသိကရာသိ ဝုစ္စတိ, တံ အညမညံ သမ္ပယုတ္တာနံ ဓမ္မာနံ အတ္တနော အဝယဝဘူတာနံ နိဿယော ဟောတိ. ဖလဉာဏံ ဝါ ဖလံ, သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒယော အင်္ဂါနိ ဝါ. လောကုတ္တရဘာဝေတိ လောကံ ဥတ္တိဏ္ဏဘာဝေ. တေန ဖလနိဗ္ဗာနာနိ သင်္ဂဏှာတိ. တေသု ယံ ဘဝတိ ဖလံ, တံ ‘‘ဘူမီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယထာ ဝါ ကမ္မနိဗ္ဗတ္တာ ကာမဘဝါဒယော တံသမင်္ဂိနော နိဿယဘာဝေန ‘‘ဘူမီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, ဧဝံ မဂ္ဂေန နိဗ္ဗတ္တံ ဖလံ အရိယသာဝကဿ ကာလေန ကာလံ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗတာယ နိဿယဘာဝတော ‘‘ဘူမီ’’တိ ဝုစ္စတိ, တတောယေဝ အရိယာ စိရတရံ တိဋ္ဌန္တိ. သမုစ္ဆေဒဝိဝေကဝသေနာတိ ဧတ္ထ အပါယဂမနီယာနံ အစ္စန္တသမုစ္ဆေဒေါ ဣတရေသဉ္စ ဝိဇ္ဇုတောဘာသေန ဝိယ တမဿ သမုစ္ဆေဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. လောကိယဇ္ဈာနမ္ပိ ပုထုဇ္ဇနဿ အရိယဿ စ အကတာဓိကာရဿ န ဝိနာ ပဋိပဒါယ ဣဇ္ဈတိ, ကတာဓိကာရဿ ပန အရိယဿ မဂ္ဂေနေဝ သမိဇ္ဈနတော ဝိပါကာနံ ဝိယ ကုသလေန တထာ သမိဒ္ဓဿ အရိယမဂ္ဂေန သဒိသတာယ အဘာဝတော အတဗ္ဗိပါကတ္တာ စ န မဂ္ဂပဋိပဒါ တဿ ဈာနဿ ပဋိပဒါတိ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ တတ္ထ တထာ ဂရုံ ကတွာ ပဋိပဒါဟိ ဧဝ ဒေသနာ န ကတာ, ယထာဝုတ္တဇ္ဈာနသင်္ဂဟတ္ထံ သုဒ္ဓိကဒေသနာပိ ကတာ.

หมู่แห่งจิตและเจตสิก ชื่อว่าผล ผลนั้นเป็นที่อาศัยแห่งสัมปยุตตธรรมทั้งหลายที่เป็นส่วนประกอบของตน อีกอย่างหนึ่ง ผลญาณชื่อว่าผล หรือองค์มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้นชื่อว่าผล บทว่า ‘lokuttarabhāve’ คือ ในความเป็นสภาพที่ข้ามพ้นโลกแล้ว ด้วยบทนั้น ย่อมสงเคราะห์ผลและนิพพาน ในบรรดาผลและนิพพานเหล่านั้น ผลใดมีอยู่ ผลนั้นชื่อว่า ‘ภูมิ’ อีกอย่างหนึ่ง ตามนัยอรรถกถา กามภพเป็นต้นที่เกิดจากกรรม ชื่อว่า ‘ภูมิ’ เพราะเป็นที่อาศัยของบุคคลผู้ประกอบด้วยกามภพนั้น ฉันใด ผลที่เกิดจากมรรคก็ชื่อว่า ‘ภูมิ’ เพราะเป็นที่อาศัยของพระอริยสาวกโดยความเป็นธรรมที่พึงเข้าสมาบัติเป็นครั้งคราว ฉันนั้น เพราะเหตุนั้นนั่นแล พระอริยบุคคลทั้งหลายจึงดำรงอยู่ได้นาน ในบทว่า ‘samuccheda...’ เป็นต้นนี้ พึงทราบการตัดขาดโดยสิ้นเชิงซึ่งอกุศลธรรมที่นำไปสู่อบาย และการตัดขาดซึ่งอกุศลธรรมที่เหลือ เหมือนแสงสว่างแห่งสายฟ้ากำจัดความมืด แม้โลกียฌานก็ไม่สำเร็จแก่ปุถุชนและพระอริยบุคคลผู้มิได้กระทำอธิการไว้ โดยปราศจากปฏิปทา แต่โลกียฌานนั้นย่อมสำเร็จแก่พระอริยบุคคลผู้กระทำอธิการไว้แล้วด้วยมรรคเท่านั้น เหมือนความสำเร็จแห่งวิบากทั้งหลายด้วยกุศล ฉะนั้น เพราะความไม่มีสภาพที่เสมอด้วยอริยมรรคของโลกียฌานที่สำเร็จแล้วอย่างนั้น และเพราะความเป็นธรรมที่มิใช่ผลของมรรคนั้น จึงไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า ‘ปฏิปทาแห่งมรรคเป็นปฏิปทาแห่งฌานนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงมิได้ทรงแสดงพระธรรมเทศนาโดยทรงยกปฏิปทาขึ้นเป็นใหญ่ในที่นั้นอย่างนั้น แต่เพื่อจะสงเคราะห์ฌานตามที่กล่าวแล้ว จึงทรงแสดงสุทธิกเทศนาไว้ด้วย

ဣဓ ပန ကဿစိ ဝိနာ ပဋိပဒါယ အသိဒ္ဓိတော ဂရုံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ဒုက္ခပဋိပဒ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယော ကောစိ ဝါရောတိ သကိံ ဒွိက္ခတ္တုံ တိက္ခတ္တုံ စတုက္ခတ္တုံ အနေကက္ခတ္တုန္တိ ဧဝမာဒီသု ဝိက္ခမ္ဘနဝါရေသု ယော ကောစိ. သကိံ ဒွိက္ခတ္တုဉ္စ ဝိက္ခမ္ဘနဝါရာ သုခါ ပဋိပဒါ ဧဝ, န စ တတော ဥဒ္ဓံ သုခါ ပဋိပဒါ [Pg.112] ဟောတီတိ တိက္ခတ္တုံ ဝိက္ခမ္ဘနဝါရံ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါတိ ရောစေသုံ အဋ္ဌကထာစရိယာ. တသ္မိံ တထာရောစိတေ တတော ပရေသု စတုက္ခတ္တုံ ဝိက္ခမ္ဘနဝါရာဒီသု ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ. ရူပါရူပါနံ လက္ခဏာဒီဟိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဟဏံ ရူပါရူပပရိဂ္ဂဟော, နာမရူပမတ္တမေတံ, န အညော ကောစိ သတ္တာဒိကောတိ ဝဝတ္ထာပနံ နာမရူပဝဝတ္ထာပနံ. ပရိဂ္ဂဟိတရူပါရူပဿ မဂ္ဂပါတုဘာဝဒန္ဓတာ စ နာမရူပဝဝတ္ထာပနာဒီနံ ကိစ္ဆသိဒ္ဓိတော သိယာတိ န ရူပါရူပပရိဂ္ဂဟကိစ္ဆတာယ ဧဝ ဒုက္ခပဋိပဒတာ ဝတ္တဗ္ဗာတိ စေ? တံ န, နာမရူပဝဝတ္ထာပနာဒီနံ ပစ္စနီကကိလေသမန္ဒတာယ သုခသိဒ္ဓိယမ္ပိ တထာသိဒ္ဓဝိပဿနာသဟဂတာနံ ဣန္ဒြိယာနံ မန္ဒတာယ မဂ္ဂပါတုဘာဝဒန္ဓဘာဝတော.

แต่ในโลกุตตรเทศนานี้ เพราะความไม่สำเร็จโดยปราศจากปฏิปทาแห่งโลกุตตรฌานบางอย่าง พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘dukkhappaṭipadaṃ’ เป็นต้น เพื่อแสดงโดยยกปฏิปทาขึ้นเป็นใหญ่ คำว่า ‘yo koci vāro’ คือ วาระใดวาระหนึ่งในบรรดาวาระแห่งการข่มกิเลส มีครั้งเดียว สองครั้ง สามครั้ง สี่ครั้ง หรือหลายครั้งเป็นต้น วาระแห่งการข่มกิเลสครั้งเดียวและสองครั้ง เป็นสุขาปฏิปทาเท่านั้น และสุขาปฏิปทาย่อมไม่มีในลำดับที่ยิ่งกว่านั้น เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายจึงพอใจวาระแห่งการข่มกิเลสสามครั้งว่าเป็นทุกขาปฏิปทา เมื่อวาระนั้นถูกกำหนดไว้อย่างนั้นแล้ว ในวาระแห่งการข่มกิเลสสี่ครั้งเป็นต้นที่ยิ่งกว่านั้น ก็ไม่มีคำที่จะต้องกล่าวอีก การถือเอาโดยการกำหนดรูปและอรูปด้วยลักษณะเป็นต้น ชื่อว่ารูปารูปปริคคหะ การกำหนดว่า ‘นี้เป็นเพียงนามรูปเท่านั้น ไม่มีสัตว์เป็นต้นอื่นใด’ ชื่อว่านามรูปววัตถาปนะ ความเชื่องช้าแห่งการปรากฏของมรรคแก่บุคคลผู้กำหนดรูปและอรูปแล้ว ย่อมมีได้เพราะความสำเร็จได้ยากแห่งนามรูปววัตถาปนญาณเป็นต้น หากมีคำค้านว่า ‘ไม่ควรกล่าวความเป็นทุกขาปฏิปทาเพราะความยากแห่งรูปารูปปริคคหะเท่านั้น’ คำค้านนั้นไม่ถูก เพราะความเชื่องช้าแห่งการปรากฏของมรรคมีได้เพราะความอ่อนกำลังของอินทรีย์ทั้งหลายที่เกิดร่วมกับวิปัสสนาที่สำเร็จแล้วอย่างนั้น แม้ในคราวที่สำเร็จได้ง่ายเพราะความเบาบางของกิเลสที่เป็นปฏิปักษ์ต่อนามรูปววัตถาปนญาณเป็นต้น

ရူပါရူပံ ပရိဂ္ဂဟေတွာတိ အကိစ္ဆေနပိ ပရိဂ္ဂဟေတွာ. ကိစ္ဆေန ပရိဂ္ဂဟိတေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဧဝံ သေသေသုပိ. ဣမံ ဝါရံ ရောစေသုန္တိ ကလာပသမ္မသနာဝသာနေ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာယ ဝတ္တမာနာယ ဥပ္ပန္နဿ ဝိပဿနုပက္ကိလေသဿ တိက္ခတ္တုံ ဝိက္ခမ္ဘနေန ကိစ္ဆတာဝါရံ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါတိ ရောစေသုံ ဧတဒန္တတ္တာ ပဋိပဒါယ. ဧတဿ အကိစ္ဆတ္တေပိ ပုရိမာနံ ကိစ္ဆတ္တေ ဒုက္ခပဋိပဒတာ ဝုတ္တနယာဝါတိ န ပဋိသိဒ္ဓါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယထာဝုတ္တံ ဝါ သဗ္ဗံ ရူပါရူပပရိဂ္ဂဟာဒိကိစ္ဆတံ တိက္ခတ္တုံ ဝိက္ခမ္ဘနဝါရတာဝသေန ‘‘ဣမံ ဝါရ’’န္တိ အာဟ. ယဿ ပန သဗ္ဗတ္ထ အကိစ္ဆတာ, တဿ သုခါ ပဋိပဒါ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

คำว่า “รุปารูปัง ปริคคเหตวาติ” หมายถึง แม้กำหนดถือเอารูปและอรูปไว้โดยไม่ยาก. เมื่อกำหนดถือเอาไว้โดยยาก ก็ไม่ต้องกล่าวถึงเลย. แม้ในญาณที่เหลือก็เช่นกัน. พวกท่านชอบวาระนี้ว่า เป็นทุกขาปฏิปทา ซึ่งเป็นวาระแห่งความยาก ด้วยการข่มวิปัสสนูปกิเลสที่เกิดขึ้นในอุทยัพพยานุปัสสนาที่กำลังดำเนินไปในที่สุดแห่งกลาปสัมมสนญาณถึงสามครั้ง เพราะปฏิปทานั้นมีความข่มวิปัสสนูปกิเลสนิกันติเป็นที่สุด. พึงทราบว่า แม้ในความไม่ยากของวาระนี้ และในความยากของญาณก่อนๆ ความเป็นทุกขาปฏิปทาก็ไม่ถูกห้าม เพราะเป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว. หรือว่า ความยากทั้งหมดในการกำหนดถือเอารูปและอรูปเป็นต้นที่กล่าวมานั้น ท่านกล่าวว่า “วาระนี้” ด้วยอำนาจแห่งวาระของการข่มสามครั้ง. แต่สำหรับผู้ใดมีความไม่ยากในทุกกรณี พึงทราบว่าปฏิปทานั้นเป็นสุขาปฏิปทา.

မုသာဝါဒါဒီနံ ဝိသံဝါဒနာဒိကိစ္စတာယ လူခါနံ အပရိဂ္ဂါဟကာနံ ပဋိပက္ခဘာဝတော ပရိဂ္ဂါဟကသဘာဝါ သမ္မာဝါစာ. သာ သိနိဒ္ဓဘာဝတော သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ပရိဂ္ဂဏှာတိ သမ္မာဝါစာပစ္စယသုဘာသိတသောတာရဉ္စ ဇနံ. ကာယိကကိရိယာကိစ္စံ ကတ္တဗ္ဗံ သမုဋ္ဌာပေတိ, သယဉ္စ သမုဋ္ဌဟနံ ဃဋနံ ဟောတီတိ သမ္မာကမ္မန္တသင်္ခါတာ ဝိရတိပိ သမုဋ္ဌာနသဘာဝါတိ ဝုတ္တာ. သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝါ ဥက္ခိပနံ သမုဋ္ဌဟနံ ကာယိကကိရိယာယ ဘာရုက္ခိပနံ ဝိယ, ဇီဝမာနဿ သတ္တဿ, သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝါ သုဒ္ဓိ ဝေါဒါနံ အာဇီဝဿေဝ ဝါ ဇီဝိတိန္ဒြိယဝုတ္တိယာ.

สัมมาวาจามีสภาพสงเคราะห์ไว้ได้ เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อวจีทุจริตมีมุสาวาทเป็นต้น ซึ่งมีกิจคือการทำให้คลาดเคลื่อนเป็นต้น เป็นคำหยาบ และไม่สงเคราะห์ไว้. สัมมาวาจานั้น เพราะความเป็นผู้ละเอียดอ่อน ย่อมสงเคราะห์ธรรมที่สัมปยุตต์ไว้ และย่อมสงเคราะห์หมู่ชนผู้ฟังคำพูดที่กล่าวดีอันมีสัมมาวาจาเป็นเหตุไว้. สัมมากัมมันตะย่อมยังกิจคือการกระทำทางกายที่พึงกระทำตั้งขึ้น และสัมมากัมมันตะเองก็เป็นการลุกขึ้น การประมวลมา เพราะเหตุนั้น วิรติที่นับว่าสัมมากัมมันตะจึงถูกกล่าวว่ามีสภาพยังให้ตั้งขึ้น. หรือว่า การยกขึ้น การยังให้ตั้งขึ้นดีซึ่งธรรมที่สัมปยุตต์ เหมือนการยกภาระด้วยการกระทำทางกาย, หรือว่า ความบริสุทธิ์ของสัตว์ที่ยังมีชีวิตอยู่, หรือความบริสุทธิ์ของธรรมที่สัมปยุตต์ ชื่อว่าโวทาน, หรือความบริสุทธิ์ของอาชีวะนั่นเอง เพื่อความเป็นไปแห่งชีวิตินทรีย์.

၂၈၃. မဂ္ဂသန္နိဿိတန္တိ ပရမတ္ထမဂ္ဂသဘာဝတ္တာ မဂ္ဂါဝယဝဘာဝေန သမုဒါယသန္နိဿိတန္တိ အတ္ထော.

๒๘๓. คำว่า “มัคคสัณณิสสิต” หมายถึง ธรรมที่อาศัยหมู่ เพราะมีสภาพเป็นปรมัตถมรรค และเป็นส่วนหนึ่งของมรรค.

၂၈၅. ပတိဋ္ဌာနံ ကိလေသဝသေန, အာယူဟနံ အဘိသင်္ခါရဝသေန. တဏှာဝသေန ဝါ ပတိဋ္ဌာနံ, ဒိဋ္ဌိဝသေန အာယူဟနံ. ဗောဓီတိ ယာ အယံ ဓမ္မသာမဂ္ဂီ ဝုစ္စတီတိ ယောဇေတဗ္ဗာ. သေနင်္ဂရထင်္ဂါဒယော ဝိယာတိ ဧတေန [Pg.113] ပုဂ္ဂလပညတ္တိယာ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝံ ဒဿေတိ. အင်္ဂ-သဒ္ဒေါ ကာရဏတ္ထောပိ ဟောတီတိ စတုသစ္စဗောဓာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ. ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဓိယော, ဗောဓိယော ဧဝ အင်္ဂါတိ ‘‘အနုဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိပဿနာဒီနံ ကာရဏာနံ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗာနဉ္စ သစ္စာနံ အနုရူပံ ပစ္စက္ခဘာဝေန ပဋိမုခံ အဝိပရီတတာယ သမ္မာ စ ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဧဝမတ္ထဝိသေသဒီပကေဟိ ဥပသဂ္ဂေဟိ ‘‘အနုဗုဇ္ဈန္တီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဗောဓိ-သဒ္ဒေါ ဟိ သဗ္ဗဝိသေသယုတ္တံ ဗုဇ္ဈနံ သာမညေန သင်္ဂဏှာတီတိ.

๒๘๕. การตั้งอยู่ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งกิเลส, การประมวลมา (สั่งสม) ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งอภิสังขาร. หรือว่า การตั้งอยู่ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งตัณหา, การประมวลมาย่อมมีด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ. พึงประกอบความว่า ความพร้อมเพรียงแห่งธรรมใด นี้ถูกเรียกว่าโพธิ. ด้วยบทว่า “เสนาังครถังคาทโย วิยาติ” นี้ ย่อมแสดงความเป็นอวิชชมานบัญญัติแห่งปุคคลบัญญัติ. ศัพท์ว่า “อังคะ” ย่อมมีอรรถว่าเหตุด้วย เพราะเหตุนั้น ธรรมทั้งหลายที่ยังสัตว์ให้เป็นไปเพื่อการรู้แจ้งอริยสัจ ๔ จึงชื่อว่าโพชฌงค์. ธรรมทั้งหลายย่อมรู้แจ้ง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าโพธิ, ธรรมที่ชื่อว่าโพธินั่นเองเป็นเหตุ เพราะเหตุนั้นจึงถูกกล่าวว่า “อนุพุชฌันตีติ โพชฌงคา” (ธรรมที่รู้แจ้งตามจึงชื่อว่าโพชฌงค์). และธรรมทั้งหลายย่อมรู้แจ้งเหตุทั้งหลายมีวิปัสสนาเป็นต้น และอริยสัจ ๔ อันพึงรู้แจ้ง โดยสมควร โดยความเป็นของประจักษ์ โดยตรง โดยไม่ผิดเพี้ยน และโดยชอบ ด้วยอุปสรรคที่แสดงอรรถพิเศษมี “อนุ” เป็นต้น ดังนี้จึงถูกกล่าวว่า “อนุพุชฌันตีติ” เป็นต้น. จริงอยู่ ศัพท์ว่า “โพธิ” ย่อมรวบรวมการรู้แจ้งที่ประกอบด้วยอรรถพิเศษทั้งหมดโดยทั่วไป.

၂၉၉. တိဏ္ဏန္တိ ရာဂါဒီနံ. ကရောတိ နာမ ကိံ ဒုစ္စရိတာနိ အနုဝတ္တမာနာနိ.

๒๙๙. คำว่า “ติณณัง” หมายถึง ราคะเป็นต้น. ชื่อว่ากระทำอะไร? กระทำทุจริตที่ติดตามมา.

၃၀၁. ပါဏာတိပါတာဒိနိပ္ဖာဒိတပစ္စယာနံ နိစ္စသေဝနံ ဓုဝပဋိသေဝနံ. သကိစ္စကောတိ ဝိသုံ အတ္တနော ကိစ္စဝါ. န ဟောတီတိ အတ္ထန္တရဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ. ပစ္စယပဋိသေဝနသာမန္တဇပ္ပနဣရိယာပထပ္ပဝတ္တနာနိ ပါပိစ္ဆတာနိဗ္ဗတ္တာနိ တီဏိ ကုဟနဝတ္ထူနီတိ.

๓๐๑. การเสพปัจจัยที่ปาณาติบาตเป็นต้นทำให้สำเร็จเป็นนิตย์ ชื่อว่าการเสพเป็นประจำ. คำว่า “สกิชชโก” หมายถึง มีกิจเฉพาะของตน. บทว่า “นะ โหติ” ย่อมปฏิเสธความเป็นสภาวะอื่น (จากสัมมาวาจาและสัมมากัมมันตะ). พึงจำไว้ว่า วัตถุแห่งกุหนา ๓ อย่าง ที่เกิดขึ้นเพราะความเป็นผู้มีความปรารถนาลามก คือ การเสพปัจจัย, การพูดเลียบเคียง, และการยังอิริยาบถให้เป็นไปดี.

၃၄၃. ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ သင်္ခါရုပေက္ခာ သာနုလောမာ, သာ သုညတော ပဿန္တီ ‘‘သုညတာ’’တိ ဝုစ္စတိ, ဒုက္ခတော ပဿန္တီ တဏှာပဏိဓိသောသနတော ‘‘အပ္ပဏိဟိတ’’န္တိ. သာ အာဂမနီယဋ္ဌာနေ မဂ္ဂါဓိဂမတ္ထံ အာဂမနပဋိပဒါဌာနေ ဌတွာ သုညတာပ္ပဏိဟိတန္တိ နာမံ ဒေတိ. အာဂမနတော နာမေ လဒ္ဓေ သဂုဏတော အာရမ္မဏတော စ နာမံ သိဒ္ဓမေဝ ဟောတိ, န ပန သဂုဏာရမ္မဏေဟိ နာမလာဘေ သဗ္ဗတ္ထ အာဂမနတော နာမံ သိဒ္ဓံ ဟောတီတိ ပရိပုဏ္ဏနာမသိဒ္ဓိဟေတုတ္တာ သဂုဏာရမ္မဏေဟိ သဗ္ဗေသမ္ပိ နာမတ္တယယောဂေါ, န အာဂမနတောတိ ဝဝတ္ထာနကရတ္တာ စ နိပ္ပရိယာယဒေသနာယ အာဂမနတောဝ ဣဓ နာမံ လဘတိ, န ဣတရေဟီတိ ဝုတ္တံ.

๓๔๓. วิปัสสนาที่นำไปสู่การออก คือ สังขารุเปกขาญาณพร้อมด้วยอนุโลมญาณนั้น เมื่อพิจารณาโดยความเป็นของว่างจากอัตตา ก็ถูกเรียกว่า “สุญญตา”, เมื่อพิจารณาโดยความเป็นทุกข์ ก็ถูกเรียกว่า “อัปปณิหิต” เพราะทำให้ตัณหาที่ปรารถนาเหือดแห้ง. วิปัสสนานั้นตั้งอยู่ในที่อันเป็นเหตุให้มรรคเกิดขึ้น เพื่อประโยชน์แก่การบรรลุมรรค ในที่อันเป็นปฏิปทาแห่งการเกิดขึ้น ย่อมให้ชื่อว่าสุญญตาและอัปปณิหิต. เมื่อได้ชื่อเพราะการมา ชื่อนั้นย่อมสำเร็จด้วยคุณของตนและด้วยอารมณ์, แต่ในการได้ชื่อด้วยคุณของตนและอารมณ์นั้น ชื่อที่สำเร็จเพราะการมาไม่เป็นไปในที่ทั้งปวง เพราะเหตุนั้น จึงถูกกล่าวว่า เพราะความเป็นเหตุแห่งความสำเร็จของชื่อที่สมบูรณ์ การประกอบด้วยชื่อ ๓ อย่างย่อมมีได้ในวิโมกขมรรคทั้งปวงด้วยคุณของตนและอารมณ์ แต่ไม่เป็นไปเพราะการมา และเพราะความเป็นผู้กระทำการกำหนด ในนิปปริยายเทศนา ชื่อย่อมได้ในโลกุตตรมรรคนี้เพราะการมาเท่านั้น ไม่ใช่เพราะคุณของตนและอารมณ์อื่น.

၃၅၀. အနိမိတ္တဝိပဿနန္တိ အနိစ္စာနုပဿနံ. နိမိတ္တဓမ္မေသူတိ သမူဟာဒိဃနဝသေန စ သကိစ္စပရိစ္ဆေဒတာယ စ သပရိဂ္ဂဟေသု ခန္ဓေသု. အနိမိတ္တဝိမောက္ခောတိ အနိစ္စာနုပဿနမာဟ. ဧဝံသမ္ပဒမိဒန္တိ ကထမိဓ ဥပမာသံသန္ဒနံ ဟောတိ. န ဟိ ဆန္ဒစိတ္တာနံ မဂ္ဂသင်္ခါတအဓိပတိဘာဝါဘာဝေါ ဝိယ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဓိကဿ အနိမိတ္တဝိမောက္ခဿ အနိမိတ္တဘာဝါဘာဝေါ အတ္ထိ, န စ အမဂ္ဂါဓိပတီနံ မဂ္ဂါဓိပတိနာမဒါနာဘာဝေါ ဝိယ အနိမိတ္တဿ အနိမိတ္တနာမဒါနာဘာဝေါတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ အနိမိတ္တဝိမောက္ခဿ အနနိမိတ္တတာယ အဘာဝတော[Pg.114]. မဂ္ဂေါ အဓိပတိ ဧတေသန္တိ စ မဂ္ဂါဓိပတိနောတိ ယုတ္တော တတ္ထ ဆန္ဒစိတ္တေဟိ တံသမ္ပယုတ္တာနံ မဂ္ဂါဓိပတိဘာဝါဘာဝေါ. ဣဓ ပန မဂ္ဂေါ အနိမိတ္တံ ဧတဿာတိ မဂ္ဂါနိမိတ္တောတိ အယမတ္ထော န သမ္ဘဝတီတိ န တေန အမဂ္ဂေန မဂ္ဂဿ အနိမိတ္တဘာဝေါ န ယုဇ္ဇတိ, ကိံ ဝါ ဧတ္ထ သာမညံ အဓိပ္ပေတန္တိ. အမဂ္ဂင်္ဂမဂ္ဂနာမာဘာဝေါ. ယထာ သတိပိ အဓိပတိဘာဝေ ဆန္ဒစိတ္တာနံ န မဂ္ဂါဓိပတီတိ မဂ္ဂနာမံ, န စ တေဟိ မဂ္ဂဿ တေသံ အမဂ္ဂင်္ဂတ္တာ, တထာ သတိပိ သဒ္ဓါယ အာဂမနဘာဝေန တဿာ အနိမိတ္တန္တိ မဂ္ဂနာမံ, န စ တာယ မဂ္ဂဿ တဿာ အမဂ္ဂင်္ဂတ္တာ. ဧဝံ အနိမိတ္တဝိပဿနာယပိ အနိမိတ္တဘာဝေါ နိပ္ပရိယာယေန နတ္ထီတိ ဒီပိတော ဟောတိ.

๓๕๐. คำว่า “อนิมิตตวิปัสสนา” หมายถึง อนิจจานุปัสสนา. คำว่า “นิมิตตธัมเมสุ” หมายถึง ในขันธ์ทั้งหลายที่เป็นไปพร้อมด้วยสรีระ ซึ่งมีการกำหนดด้วยกิจของตนเป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งฆนะมีสมูหฆนะเป็นต้น. ในปฏิสัมภิทามรรคกล่าวอนิจจานุปัสสนาว่า “อนิมิตตวิโมกข์”. ในอุปเมยยะนี้ การเปรียบเทียบอุปมานจะเป็นไปได้อย่างไร? จริงอยู่ ความไม่มีความเป็นอธิบดีที่เรียกว่ามรรคของฉันทจิตนั้น ไม่เหมือนความไม่มีความเป็นอนิมิตต์ของอนิมิตตวิโมกข์ที่มีสัทธินทรีย์ยิ่ง, และไม่สามารถกล่าวได้ว่า ความไม่มีการให้ชื่อว่าอนิมิตต์ของอนิมิตตวิโมกข์นั้น เหมือนความไม่มีการให้ชื่อว่ามัคคาธิปติของธรรมที่ไม่ใช่มัคคาธิปติ เพราะความไม่มีความเป็นอนิมิตต์ของอนิมิตตวิโมกข์. และธรรมเหล่านี้มีมรรคเป็นอธิบดี เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ามัคคาธิปติ, ความไม่มีความเป็นมัคคาธิปติของธรรมที่สัมปยุตต์กับฉันทจิตนั้นจึงสมควร. แต่ในอุปเมยยะนี้ อรรถว่า “มรรคเป็นอนิมิตต์ของวิโมกข์นี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ามัคคานิมิตต์” ไม่สมควร เพราะฉะนั้น ความเป็นอนิมิตต์ของมรรคด้วยวิโมกข์ที่ไม่ใช่มรรคนั้นจึงไม่สมควร, หรือว่า ความเหมือนกันอะไรที่ประสงค์ในที่นี้? ความไม่มีชื่อว่ามรรคของสัทธินทรีย์ที่ไม่ใช่มัคคังคะ. เหมือนกับว่า แม้ฉันทจิตจะมีความเป็นอธิบดี แต่ก็ไม่มีชื่อว่ามัคคาธิปติอันเป็นชื่อของมรรค, และมรรคก็ไม่มีชื่อนั้นด้วยฉันทจิตเหล่านั้น เพราะฉันทจิตเหล่านั้นไม่ใช่มัคคังคะ, เช่นเดียวกัน แม้สัทธาจะมีความเป็นเหตุให้มรรคเกิดขึ้น แต่ก็ไม่มีชื่อว่าอนิมิตต์อันเป็นชื่อของมรรค, และมรรคก็ไม่มีชื่อนั้นด้วยสัทธานั้น เพราะสัทธานั้นไม่ใช่มัคคังคะ. ด้วยประการฉะนี้ ความเป็นอนิมิตต์ของอนิมิตตวิปัสสนาก็ถูกแสดงว่าไม่มีโดยนิปปริยาย.

နနု စ ဣဓ ဈာနံ သုညတာဒိနာမေန ဝုတ္တံ, န မဂ္ဂေါတိ စေ? န, မဂ္ဂသမ္ပယောဂတော ဈာနဿ သုညတာဒိနာမကတ္တာ. သုတ္တန္တပရိယာယေန သဂုဏာရမ္မဏေဟိ ဣဓ အဘိဓမ္မေပိ နာမံ လဘတီတိ အာဟံသု. တသ္မာ ပဋိက္ခိတ္တာ ‘‘န ပန လဘန္တီ’’တိ. ကိံ ကာရဏာ? အဘိဓမ္မေ သရသံ အနာမသိတွာ ပစ္စနီကတောဝ နာမလာဘာတိ အဓိပ္ပာယော. ယော ဟိ သဂုဏာရမ္မဏေဟိ နာမလာဘော, သော သရသပ္ပဓာနော ဟောတိ. သရသေနေဝ စ နာမလာဘေ သဗ္ဗမဂ္ဂါနံ သုညတာဒိဘာဝေါတိ ဝဝတ္ထာနံ န သိယာ. တသ္မာ အဘိဓမ္မေ သတိပိ ဒွီဟိ နာမလာဘေ ပစ္စနီကတော နာမဝဝတ္ထာနကရံ ဂဟိတန္တိ သဂုဏာရမ္မဏေဟိ သုညတာပ္ပဏိဟိတမဂ္ဂါ နာမံ န လဘန္တီတိ အာဟ. အထ ဝါ န ပန လဘန္တီတိ အညနိရပေက္ခေဟိ သဂုဏာရမ္မဏေဟိ န လဘန္တိ. ကိံ ကာရဏာ? အဘိဓမ္မေ သရသပစ္စနီကေဟိ သဟိတေဟိ နာမလာဘာတိ အတ္ထော. ပစ္စနီကဉှိ ဝဝတ္ထာနကရံ အနပေက္ခိတွာ ကေဝလဿ သရသဿ နာမဟေတုဘာဝေါ အဘိဓမ္မေ နတ္ထိ အဝဝတ္ထာနာပတ္တိတော. တသ္မာ အတ္တာဘိနိဝေသပဏိဓိပဋိပက္ခဝိပဿနာနုလောမာ မဂ္ဂါ သတိပိ သရသန္တရေ ပစ္စနီကသဟိတေန သရသေန နာမံ လဘန္တိ. အနိမိတ္တမဂ္ဂဿ ပန ဝိပဿနာ နိမိတ္တပဋိပက္ခာ န ဟောတိ သယံ နိမိတ္တဂ္ဂဟဏတော နိမိတ္တဂ္ဂဟဏာနိဝါရဏာတိ တဒနုလောမမဂ္ဂေါပိ န နိမိတ္တဿ ပဋိပက္ခော. ယဒိ သိယာ, နိမိတ္တဂတဝိပဿနာယပိ ပဋိပက္ခော သိယာတိ. တသ္မာ ဝိဇ္ဇမာနောပိ သရသော ဝဝတ္ထာနကရပစ္စနီကာဘာဝါ အဘိဓမ္မေ အနိမိတ္တန္တိ နာမဒါယကော န ဂဟိတော. အနိစ္စာနုပဿနာနုလောမော ပန မဂ္ဂေါ သုဒ္ဓိကပဋိပဒါနယေယေဝ သင်္ဂဟိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တသ္မာ ဧဝ စ သော နယော ဝုတ္တောတိ. ဧဝန္တိ ယံ [Pg.115] ဝက္ခတိ ‘‘အနိစ္စတော ဝုဋ္ဌဟန္တဿ မဂ္ဂေါ အနိမိတ္တော ဟောတီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၃၅၀), ဧဝံ အာဟရိတွာ အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ သော အနိမိတ္တမဂ္ဂေါ ဒီပိတောတိ အတ္ထော.

ก็มิใช่หรือว่า ในที่นี้ (ในเรื่องโลกุตตรฌานนี้) ฌานถูกกล่าวด้วยชื่อมีสุญญตะเป็นต้น แต่มรรคไม่ได้ถูกกล่าว (ด้วยชื่อนั้น) หรือ? หากจะค้านอย่างนี้ (ตอบว่า) ไม่ควรค้าน เพราะฌานมีชื่อว่าสุญญตะเป็นต้น เพราะประกอบกับมรรค ในนัยแห่งพระสูตร เพราะมีอารมณ์อันมีคุณ ในอภิธรรมนี้ (มรรค) ก็ย่อมได้ชื่อดังนี้ พวกอาจารย์ได้กล่าวไว้ ดังนั้น คำว่า 'แต่ (มรรค) ไม่ได้ชื่อ' จึงถูกปฏิเสธ (ในอรรถกถา) เพราะเหตุไร? ความประสงค์ (ของพระอรรถกถาจารย์) คือ ในอภิธรรม การได้ชื่อมีเพราะความเป็นปฏิปักษ์เท่านั้น โดยไม่พิจารณาสรส (สภาวะของตน) เพราะว่าการได้ชื่อใดมีเพราะอารมณ์อันมีคุณ การได้ชื่อนั้นย่อมมีสรสเป็นประธาน และเมื่อการได้ชื่อมีเพราะสรสเท่านั้น การจำแนกชื่อว่าความเป็นสุญญตะเป็นต้นของมรรคทั้งปวงก็จะไม่พึงมี ดังนั้น ในอภิธรรม แม้เมื่อมีการได้ชื่อด้วยเหตุสองประการ (สรสและปฏิปักษ์) แต่ชื่อที่เป็นเครื่องจำแนกถูกถือเอาเพราะความเป็นปฏิปักษ์ (ท่านสังคหการ) จึงกล่าวว่า มรรคที่เป็นสุญญตะและอัปปณิหิตไม่ได้ชื่อเพราะอารมณ์อันมีคุณ อีกอย่างหนึ่ง คำว่า 'แต่ไม่ได้ชื่อ' หมายความว่า ไม่ได้ชื่อเพราะอารมณ์อันมีคุณที่ไม่ต้องอาศัยเหตุอื่น (คือปฏิปักษ์) เพราะเหตุไร? ความหมายคือ ในอภิธรรม การได้ชื่อมีเพราะสรสและปฏิปักษ์ที่ประกอบกัน เพราะว่าในอภิธรรม ความเป็นเหตุแห่งชื่อของสรสล้วนๆ โดยไม่คำนึงถึงปฏิปักษ์ที่เป็นเครื่องจำแนกนั้นไม่มี เพราะจะถึงความไม่สามารถจำแนกได้ ดังนั้น มรรคที่คล้อยตามวิปัสสนาที่เป็นปฏิปักษ์ต่ออัตตาภินิเวสและปณิธิ แม้จะมีสรสอื่นอยู่ ก็ย่อมได้ชื่อเพราะสรสที่ประกอบด้วยปฏิปักษ์ แต่วิปัสสนาของอนิมิตตมรรค (คืออนิจจานุปัสสนา) ไม่เป็นปฏิปักษ์ต่อนิมิต เพราะตัวมันเองยึดถือสังขารนิมิตเป็นอารมณ์ หรือเพราะไม่สามารถห้ามการยึดถือสังขารนิมิตได้ ดังนั้น มรรคที่คล้อยตามวิปัสสนานั้นก็ไม่เป็นปฏิปักษ์ต่อนิมิต หากพึงเป็น (ปฏิปักษ์) วิปัสสนาที่เกี่ยวกับนิมิตก็พึงเป็นปฏิปักษ์ด้วย ดังนั้น แม้สรสที่ปรากฏอยู่ก็ไม่ถูกถือว่าเป็นผู้ให้ชื่อว่าอนิมิตต์ในอภิธรรม เพราะไม่มีปฏิปักษ์ที่เป็นเครื่องจำแนก แต่มรรคที่คล้อยตามอนิจจานุปัสสนา พึงทราบว่าถูกสงเคราะห์ไว้ในนัยแห่งสุทธิกปฏิปทาเท่านั้น และเพราะเหตุนั้น นัยนั้นจึงถูกกล่าวไว้ คำว่า 'อย่างนี้' (ในประโยค) ที่จะกล่าวว่า 'มรรคของผู้ที่ออกจากสังขารโดยความเป็นอนิจจะ ย่อมเป็นอนิมิตต์' ความหมายคือ พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายได้นำมาแสดงอย่างนี้แล้วจึงอธิบายอนิมิตตมรรคนั้นไว้

ဝုဋ္ဌာန…ပေ… ကိမာရမ္မဏာတိ အနိစ္စာဒိတော ဝုဋ္ဌဟန္တဿ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိယာ လက္ခဏာရမ္မဏတ္တေ သတိ သင်္ခါရေဟိ ဝုဋ္ဌာနံ န သိယာ, သင်္ခါရာရမ္မဏတ္တေ စ လက္ခဏပဋိဝေဓောတိ မညမာနော ပုစ္ဆတိ. ‘‘အနိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ သင်္ခါရေသု ပဝတ္တမာနေန ဉာဏေန လက္ခဏာနိပိ ပဋိဝိဒ္ဓါနိ ဟောန္တိ တဒါကာရသင်္ခါရဂဟဏတောတိ အာဟ ‘‘လက္ခဏာရမ္မဏာ’’တိ. သင်္ခါရာရမ္မဏာ ဧဝ ယထာဝုတ္တာဓိပ္ပာယေန ‘‘လက္ခဏာရမ္မဏာ’’တိ ဝုတ္တာတိ ဒဿေန္တော ‘‘လက္ခဏံ နာမာ’’တိအာဒိမာဟ. အနိစ္စတာ ဒုက္ခတာ အနတ္တတာတိ ဟိ ဝိသုံ ဂယှမာနံ လက္ခဏံ ပညတ္တိဂတိကံ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနံ, အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ဧဝ ပရိတ္တာဒိဝသေန နဝတ္တဗ္ဗဓမ္မဘူတံ. တသ္မာ ဝိသုံ ဂဟေတဗ္ဗဿ လက္ခဏဿ ပရမတ္ထတော အဘာဝါ ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာ’’တိ သင်္ခါရေ သဘာဝတော သလ္လက္ခေန္တောဝ လက္ခဏာနိ သလ္လက္ခေတိ နာမာတိ အာဟ ‘‘ယော ပန အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာတိ တီဏိ လက္ခဏာနိ သလ္လက္ခေတီ’’တိ. ယသ္မာ စ အနိစ္စန္တိအာဒိနာ သင်္ခါရာဝ ဒိဿမာနာ, တသ္မာ တေ ကဏ္ဌေ ဗဒ္ဓကုဏပံ ဝိယ ပဋိနိဿဇ္ဇနီယာ ဟောန္တိ.

คำว่า 'วุฏฐานะ...มีอะไรเป็นอารมณ์' (ถามว่า) เมื่อวุฏฐานคามินีวิปัสสนาของผู้ที่ออกจากสังขารโดยความเป็นอนิจจะเป็นต้น มีลักษณะเป็นอารมณ์ การออกจากสังขารก็จะไม่พึงมี และเมื่อมีสังขารเป็นอารมณ์ การแทงตลอดลักษณะ (ก็จะไม่พึงมี) ผู้ที่คิดอย่างนี้จึงถาม (ตอบว่า) ด้วยญาณที่ดำเนินไปในสังขารโดยความเป็นอนิจจะเป็นต้น แม้ลักษณะทั้งหลายก็เป็นอันถูกแทงตลอดด้วย เพราะการยึดถือสังขารที่มีอาการนั้นๆ เป็นอารมณ์ ดังนั้น (ท่านสังคหการ) จึงกล่าวว่า 'มีลักษณะเป็นอารมณ์' เพื่อแสดงความหมายว่า วิปัสสนาที่มีสังขารเป็นอารมณ์นั่นเอง ถูกกล่าวว่า 'มีลักษณะเป็นอารมณ์' ด้วยความประสงค์ตามที่กล่าวมาแล้ว จึงกล่าวคำว่า 'ลักษณะชื่อว่า' เป็นต้น เพราะว่าลักษณะที่ถูกยึดถือแยกต่างหากว่า อนิจจตา ทุกขตา อนัตตตา ย่อมเป็นไปในทางบัญญัติ ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ และเพราะไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์นั่นเอง จึงเป็นธรรมที่ไม่ควรกล่าว (ว่าเป็นปริตตะเป็นต้น) ดังนั้น เพราะลักษณะที่พึงยึดถือแยกต่างหากไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ การที่บุคคลกำหนดสังขารโดยสภาวะว่า 'ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา' ชื่อว่าย่อมกำหนดลักษณะทั้งหลาย ดังนั้น (ท่านสังคหการ) จึงกล่าวว่า 'ผู้ใดกำหนดลักษณะสามประการคือไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา' และเพราะสังขารทั้งหลายเท่านั้นที่ปรากฏโดยความเป็นอนิจจะเป็นต้น ดังนั้น สังขารเหล่านั้นจึงเป็นสิ่งที่ควรสลัดทิ้ง เหมือนซากศพที่ผูกติดคอ

လောကုတ္တရကုသလံ

โลกุตตรกุศล

ပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ

พรรณนาปกิณณกถา

တတြာတိ လောကုတ္တရဇ္ဈာနေ. အဇ္ဈတ္တဉ္စာတိ ဥပဍ္ဎဂါထာယ အဘိနိဝိသိတဗ္ဗံ ဝုဋ္ဌာတဗ္ဗံ ဝိပဿနာဘူမိံ ပဉ္စဓာ ဥဒ္ဒိသတိ. သတ္တအဋ္ဌာဒီနိ အင်္ဂါနိ သတ္တဋ္ဌင်္ဂါနီတိ အာဒိသဒ္ဒဿ လောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. နိမိတ္တန္တိ ယတော ဝုဋ္ဌာနံ, တာနိ နိမိတ္တပဝတ္တာနိ နိမိတ္တဝစနေနေဝ ဥဒ္ဒိသတိ. သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏမေဝ အရိယမဂ္ဂဿ ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒိဝိသေသံ နိယမေတိ. ကသ္မာ? တတော တတော ဒုတိယာဒိပါဒကဇ္ဈာနတော ဥပ္ပန္နဿ သသင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏဿ ပါဒကဇ္ဈာနာတိက္ကန္တာနံ အင်္ဂါနံ အသမာပဇ္ဇိတုကာမတာဝိရာဂဘာဝနာဘာဝတော ဣတရဿ စ အတဗ္ဘာဝတော. တေသမ္ပိ ဝါဒေသု…ပေ… ဝိပဿနာဝ နိယမေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကသ္မာ? ဝိပဿနာနိယမေနေဝ ဟိ ပဌမတ္ထေရဝါဒေပိ အပါဒကပဌမဇ္ဈာနပါဒကမဂ္ဂါ ပဌမဇ္ဈာနိကာဝ ဟောန္တိ, ဣတရေ စ ပါဒကဇ္ဈာနဝိပဿနာနိယမေဟိ တံတံဈာနိကာ. ဧဝံ သေသဝါဒေသုပိ ဝိပဿနာနိယမော ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗော.

คำว่า 'ในบรรดาฌานนั้น' หมายถึงในโลกุตตรฌาน ด้วยคาถาครึ่งบทว่า 'อัชฌัตตะด้วย' (ท่าน) ย่อมแสดงภูมิแห่งวิปัสสนาที่พึงน้อมใจเข้า (อภินิเวส) และที่พึงออก (วุฏฐานะ) โดย ๕ ประการ (คือ อัชฌัตตะ, พหิทธา, รูป, อรูป, ปัญจขันธ์) พึงทราบว่ามีการลบศัพท์ว่า 'อาทิ' ในคำว่า 'สัตตัฏฐังคานิ' ซึ่งหมายถึงองค์ ๗ หรือ ๘ เป็นต้น คำว่า 'นิมิต' (ท่าน) ย่อมแสดงถึงนิมิตที่ดำเนินไปเหล่านั้นด้วยคำว่า 'นิมิต' เท่านั้น ซึ่งเป็นที่ที่การออกจากนิมิตเหล่านั้น (พึงมี) สังขารุเปกขาญาณเท่านั้นย่อมกำหนดความพิเศษมีโพชฌงค์เป็นต้นของอริยมรรค เพราะเหตุไร? เพราะวิปัสสนาญาณที่เกิดร่วมกับสังขารุเปกขาญาณที่เกิดขึ้นจากปาทกฌานที่สองเป็นต้นนั้นๆ มีวิราคภาวนาคือความที่ใคร่จะไม่เข้าสมาบัติในองค์ฌานที่ล่วงพ้นปาทกฌานไปแล้ว และเพราะญาณอื่นไม่มีภาวะเช่นนั้น พึงทราบว่า แม้ในวาทะของพระเถระเหล่านั้น... วิปัสสนา (วุฏฐานคามินี) เท่านั้นย่อมกำหนด เพราะเหตุไร? เพราะด้วยการกำหนดของวิปัสสนาเท่านั้น แม้ในวาทะของพระเถระองค์แรก มรรคที่ไม่มีปาทกฌานและมรรคที่มีปฐมฌานเป็นปาทกะ ย่อมเป็นปฐมฌานิกะเท่านั้น และมรรคอื่นๆ ย่อมเป็นฌานิกะในฌานนั้นๆ ด้วยการกำหนดของปาทกฌานและวิปัสสนา พึงประกอบการกำหนดของวิปัสสนาในวาทะที่เหลือด้วยตามสมควรอย่างนี้

ပကိဏ္ဏကသင်္ခါရေတိ [Pg.116] ပါဒကဇ္ဈာနတော အညသင်္ခါရေ. တေန ပါဒကဇ္ဈာနသင်္ခါရေသု သမ္မသိတေသု ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ. တတြာပီတိ ဒုတိယတ္ထေရဝါဒေပိ. တံတံဈာနိကတာ တံတံသမ္မသိတသင်္ခါရဝိပဿနာနိယမေဟိ ဟောတိ. တတြာပိ ဟိ ဝိပဿနာ တံတံဝိရာဂါဝိရာဂဘာဝနာဘာဝေန သောမနဿသဟဂတာ ဥပေက္ခာသဟဂတာ စ ဟုတွာ ဈာနင်္ဂါဒိနိယမံ မဂ္ဂဿ ကရောတီတိ ဧဝံ ဝိပဿနာနိယမော ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

คำว่า 'ในปกิณณกสังขาร' หมายถึงในสังขารอื่นจากปาทกฌาน ด้วยบทนั้น (ท่าน) ย่อมแสดงว่า เมื่อพิจารณาสังขารที่เป็นปาทกฌานแล้ว สิ่งที่ควรกล่าว (ว่ามรรคเป็นปฐมฌานิกะ) นั้นไม่มีเลย คำว่า 'ในบรรดาฌานนั้น' หมายถึงในวาทะของพระเถระองค์ที่สองด้วย ความเป็นฌานิกะในฌานนั้นๆ ย่อมมีด้วยการกำหนดของสังขารที่พิจารณาและวิปัสสนาในฌานนั้นๆ เพราะว่าในวาทะของพระเถระองค์ที่สองนั้น วิปัสสนาเป็นไปพร้อมด้วยโสมนัสและเป็นไปพร้อมด้วยอุเบกขา ด้วยภาวะแห่งวิราคภาวนาและอวิราคภาวนาในองค์ฌานนั้นๆ ย่อมกระทำการกำหนดองค์ฌานเป็นต้นของมรรค พึงทราบการกำหนดของวิปัสสนาตามนัยที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้

တန္တိ တံတံဈာနသဒိသဘဝနံ. သွာယမတ္ထော ပါဒကဇ္ဈာနသမ္မသိတဇ္ဈာနုပနိဿယေဟိ ဝိနာ အဇ္ဈာသယမတ္တေန အသိဇ္ဈနာ ဥပနိဿယေန ဝိနာ သင်္ကပ္ပမတ္တေန သကဒါဂါမိဖလာဒီနံ အသိဇ္ဈနဒီပကေန နန္ဒကောဝါဒေန (မ. နိ. ၃.၃၉၈ အာဒယော) ဒီပေတဗ္ဗော. တတ္ထ ဟိ သောတာပန္နာယပိ ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပဘာဝံ ဝဒန္တေန ဘဂဝတာ ယဿ ယဿ ဥပနိဿယော အတ္ထိ, တဿ တဿေဝ အဇ္ဈာသယော နိယာမကော, နာညဿာတိ တေန တေန ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပတာ ဟောတိ, န တတော ပရံ သင်္ကပ္ပသဗ္ဘာဝေပိ အသိဇ္ဈနတောတိ အယမတ္ထော ဒီပိတော ဟောတိ. ဧဝမိဓာပိ ယဿ ယဿ ဒုတိယာဒိဈာနိကဿ မဂ္ဂဿ ယထာဝုတ္တော ဥပနိဿယော အတ္ထိ, တဿ တဿေဝ အဇ္ဈာသယော နိယာမကော, နာညဿ သတိပိ တသ္မိံ အသိဇ္ဈနတော. ဣမသ္မိံ ပန ဝါဒေ ပါဒကသမ္မသိတဇ္ဈာနုပနိဿယသဗ္ဘာဝေ အဇ္ဈာသယော ဧကန္တေန ဟောတိ, တံတံဖလူပနိဿယသဗ္ဘာဝေ တံတံသင်္ကပ္ပော ဝိယာတိ တဒဘာဝါဘာဝတော အဇ္ဈာသယော နိယမေတီတိ ဝုတ္တံ.

คำว่า ตันติ คือ การเกิดขึ้นที่คล้ายกับฌานนั้นๆ. อรรถนี้พึงแสดงด้วยนันทโกวาทสูตร (ม.อุ. 3.398 เป็นต้น) ซึ่งแสดงว่าการไม่สำเร็จแห่งสกทาคามิผลเป็นต้น ด้วยเพียงความดำริ โดยปราศจากอุปนิสัยคือปาทกฌานและสัมมสิตฌาน และการไม่สำเร็จด้วยเพียงอัชฌาสัย โดยปราศจากอุปนิสัยคือปาทกฌานและสัมมสิตฌาน. ในนันทโกวาทสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสถึงความเป็นผู้มีความดำริบริบูรณ์ของพระโสดาบันบุคคล ได้ทรงแสดงอรรถนี้ไว้ว่า อัชฌาสัยย่อมกำหนดมรรคใดๆ ที่มีอุปนิสัยนั้นๆ เป็นปัจจัย ไม่ใช่มรรคอื่น เพราะฉะนั้น ความดำริบริบูรณ์ย่อมมีด้วยมรรคนั้นๆ เท่านั้น ไม่เกินไปกว่านั้น เพราะถึงแม้มีความดำริปรากฏอยู่ ก็ไม่สำเร็จด้วยเพียงความดำริ. ในปุคคลัชฌาสัยวาทะนี้ก็เช่นกัน อัชฌาสัยย่อมกำหนดมรรคใดๆ ที่เป็นทุติยฌานิกะเป็นต้น ที่มีอุปนิสัยดังกล่าวแล้วนั้นๆ เป็นปัจจัย ไม่ใช่มรรคอื่น เพราะถึงแม้มีอัชฌาสัยนั้นอยู่ ก็ไม่สำเร็จด้วยอัชฌาสัย. อนึ่ง ในวาทะนี้ เมื่อมีอุปนิสัยคือปาทกฌานและสัมมสิตฌานปรากฏอยู่ อัชฌาสัยย่อมมีโดยส่วนเดียว เหมือนความดำริย่อมมีในผลนั้นๆ เมื่อมีอุปนิสัยแห่งผลนั้นๆ ปรากฏอยู่ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า อัชฌาสัยย่อมกำหนด เพราะการไม่มีอัชฌาสัยนั้น ย่อมไม่มีการเกิดขึ้นแห่งมรรคนั้น.

ယသ္မိံ ပန ပါဒကဇ္ဈာနံ နတ္ထီတိ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကဝဇ္ဇာနံ ပါဒကာနိ လောကိယဇ္ဈာနာနိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အပ္ပနာပ္ပတ္တိ စ ဩဠာရိကင်္ဂါတိက္ကမနုပနိဿယာဘာဝေ ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ ဝိနာ န ဟောတီတိ ‘‘သောမနဿသဟဂတမဂ္ဂေါ ဟောတီ’’တိ အာဟ. ဥပေက္ခာသဟဂတမဂ္ဂေါတိ ဧတေန စတုတ္ထဇ္ဈာနိကတာပိ သမာနာ အနုသယသမုဂ္ဃာဋနသမတ္ထဿ န သင်္ခါရာဝသေသတာတိ ဒဿေတိ. တေ စ ဝါဒါ န ဝိရုဇ္ဈန္တိ အဇ္ဈာသယဝသေန ပဉ္စမဇ္ဈာနိကတာယ ပဌမာဒိဇ္ဈာနိကတာယ စ သမ္ဘဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. အဇ္ဈာသယော စ သာတ္ထကော ဟောတိ, အညထာ ပါဒကသမ္မသိတဇ္ဈာနေဟေဝ နိယမဿ သိဒ္ဓတ္တာ အဇ္ဈာသယော နိယာမကော ဝုစ္စမာနော နိရတ္ထကော သိယာတိ. ဣဓ ပန အဋ္ဌသာလိနိယာ နိယာမနေ ဧကန္တိကံ ဝိပဿနာသင်္ခါတံ အတ္ထမေဝ ဥဒ္ဓရိတွာ ‘‘တေသမ္ပိ ဝါဒေသု အယံ…ပေ… ဝိပဿနာဝ နိယမေတီ’’တိ ဝဒန္တေန [Pg.117] တယောပေတေ ဝါဒေ ဝိပဿနာဝ နိယမေတီတိ ဒဿိတံ. တံတံဝါဒါနဉှိ ဝိပဿနာသဟိတာနမေဝ သိဒ္ဓိ, နာညထာတိ ဒဿိတန္တိ.

อนึ่ง คำว่า 'ไม่มีปาทกฌาน' นั้น ตรัสหมายถึงโลกียฌานที่เป็นบาทฐานของมรรคที่เว้นจากจตุตถฌานิกมรรค. และการเข้าถึงอัปปนาฌานย่อมไม่มีโดยปราศจากองค์ฌาน ๕ เมื่อไม่มีอุปนิสัยคือการก้าวล่วงองค์ฌานที่หยาบ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'มรรคที่สหรคตด้วยโสมนัสย่อมมี'. ด้วยบทว่า 'มรรคที่สหรคตด้วยอุเบกขา' นี้ ย่อมแสดงว่าความเป็นจตุตถฌานิกะของมรรคที่สามารถถอนอนุสัยได้นั้น ย่อมเสมอกัน (กับเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน) แต่ความเป็นสังขารที่เหลืออันละเอียดนั้นไม่เสมอกัน. และวาทะเหล่านั้นย่อมไม่ขัดแย้งกัน เพราะความเป็นปัญจมฌานิกะและปฐมาทิฌานิกะย่อมเป็นไปได้ด้วยอำนาจอัชฌาสัย ดังนี้เป็นอัธยาศัยของอาจารย์อรรถกถา. และอัชฌาสัยย่อมมีประโยชน์ เพราะมิฉะนั้นแล้ว เมื่อการกำหนดมรรคสำเร็จได้ด้วยปาทกฌานและสัมมสิตฌานเท่านั้น การกล่าวว่าอัชฌาสัยเป็นเครื่องกำหนดก็จะเป็นสิ่งไร้ประโยชน์. อนึ่ง ในอรรถสาลินีนี้ เมื่อยกเอาอรรถที่เป็นวิปัสสนาโดยส่วนเดียวมากล่าวในการกำหนดมรรค ท่านสังคหอรรถกถาจารย์ผู้กล่าวว่า 'ในวาทะของพระเถระเหล่านั้น วิปัสสนานี้เท่านั้นย่อมกำหนดมรรค' ได้แสดงไว้ว่า วิปัสสนานั้นเท่านั้นย่อมกำหนดวาทะทั้งสามนี้. เพราะความสำเร็จแห่งวาทะเหล่านั้นย่อมมีได้ก็ต่อเมื่อประกอบด้วยวิปัสสนาเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยประการอื่น ดังนี้ได้แสดงไว้แล้ว.

ပဝေဓတီတိ ဂေါတြဘုဿ ပစ္စယော ဘဝိတုံ န သက္ကောတီတိ အတ္ထော. ယဒိ ပဉ္စမစိတ္တက္ခဏေ ဇဝနံ ပတိတံ နာမ ဟောတိ, ကထံ တဒါ ဂေါတြဘု တဒနန္တရဉ္စ မဂ္ဂေါ ဇဝနဿ ပတိတက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? အပုဗ္ဗဿ ဇဝနန္တရဿ ပတိတတာဘာဝတော. တဒေဝ ဟိ ဇဝနံ အနေကက္ခတ္တုံ ပဝတ္တမာနံ ပတိတံ သိယာတိ, ဂေါတြဘု ပန အာရမ္မဏန္တရေ ဥပ္ပန္နံ အပုဗ္ဗံ ဇဝနံ, တထာ မဂ္ဂေါ ဘူမန္တရတော စာတိ. နနု စ သတ္တမဇဝနစေတနာယ ဗလဝတာယ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယဘာဝေါ ဟောတိ အာနန္တရိယတာပီတိ, တတ္ထာယံ အဓိပ္ပာယော သိယာ ‘‘ပဋိသန္ဓိယာ အနန္တရပစ္စယဘာဝိနော ဝိပါကသန္တာနဿ အနန္တရပစ္စယဘာဝေန အန္တိမဇဝနစေတနာယ သုသင်္ခတတ္တာ သာ သတ္တမဇဝနစေတနာ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယာ အာနန္တရိကာ စ ဟောတိ, န အပတိတဇဝနစေတနာ ဝိယ ဗလဝတာယာ’’တိ.

คำว่า 'ปเวธติ' หมายถึง โคตรภูไม่สามารถเป็นปัจจัยได้. หากว่าชวนะตกไปในจิตขณะที่ ๕ แล้ว โคตรภูและมรรคที่เกิดต่อจากนั้นจะเกิดขึ้นในขณะที่ชวนะตกไปได้อย่างไร? เพราะไม่มีการตกไปแห่งชวนะชนิดใหม่. ชวนะเดิมนั่นแหละเมื่อเป็นไปหลายครั้งก็อาจตกไปได้. แต่โคตรภูเป็นชวนะใหม่ที่เกิดขึ้นในอารมณ์อื่น (คือนิพพาน) จากอารมณ์สังขาร. มรรคก็เช่นกัน (เป็นชวนะใหม่) โดยภูมิอื่น (คือโลกุตตรภูมิ). อนึ่ง ด้วยกำลังแห่งเจตนาในชวนะที่ ๗ ความเป็นอุปปัชชเวทนียกรรมและความเป็นอนันตริยกรรมย่อมมีมิใช่หรือ? ในข้อนั้น พึงมีอัธยาศัยดังนี้ว่า ด้วยความเป็นอนันตรปัจจัยแห่งวิบากสันดานที่เป็นอนันตรปัจจัยแห่งปฏิสนธิ เจตนาในชวนะสุดท้ายย่อมเป็นอุปปัชชเวทนียกรรมและอนันตริยกรรม เพราะมีการปรุงแต่งดีแล้ว ไม่ใช่เพราะมีกำลังเหมือนเจตนาในชวนะที่ไม่ตกไป.

ပုန အနုလောမံ တံ အနုဗန္ဓေယျာတိ ဂေါတြဘုဿ ဟိ သင်္ခါရာရမ္မဏတ္တေ သတိ တဒပိ အနုလောမမေဝါတိ ပုရိမအနုလောမံ ဝိယ တံ တဒပိ အညံ အနုလောမံ အနုဗန္ဓေယျ, န မဂ္ဂေါတိ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနမေဝ စ န ဘဝေယျ အတ္တနော သဒိသာလမ္ဗနဿ အာဝဇ္ဇနဋ္ဌာနိယဿ ပစ္စယဿ အလာဘာ. အပ္ပဟီနဘာဝေန ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု အနုသယိတာ ကိလေသာ သာ ဘူမိ ဧတေဟိ လဒ္ဓါတိ ကတွာ ဘူမိလဒ္ဓါ. ဝဋ္ဋံ သိနောန္တိ ဗန္ဓန္တီတိ ကတွာ ဝဋ္ဋသေတူ စ, တေသံ သမုဂ္ဃာတကရဏန္တိပိ ဧတဒေဝဿ လောဘက္ခန္ဓာဒိပဒါလနံ ဝုစ္စတိ. တန္တိ ပဝတ္တံ. ဧကံ ဘဝန္တိ အနာဂါမိနော အနေကက္ခတ္တုဉ္စ တတ္ထေဝ ဥပပဇ္ဇန္တဿ ဟေဋ္ဌာ အနာဂမနဝသေန ဧကော ဘဝေါတိ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ.

อนึ่ง คำว่า 'โคตรภูนั้นพึงติดตามอนุโลมอื่นไปอีก' นั้น เพราะเมื่อโคตรภูมีสังขารเป็นอารมณ์ โคตรภูนั้นก็เป็นอนุโลมเช่นกัน เพราะฉะนั้น โคตรภูนั้นก็พึงติดตามอนุโลมอื่นไปอีก เหมือนอนุโลมก่อนหน้า ไม่ใช่มรรค และการออกจากมรรคก็จะไม่เกิดขึ้น เพราะไม่ได้รับปัจจัยที่มีอารมณ์เสมอกัน ซึ่งตั้งอยู่ในฐานะแห่งอาวัชชนะของตน. กิเลสที่ยังไม่ถูกละ ซึ่งนอนเนื่องอยู่ในอุปาทานขันธ์ ๕ ชื่อว่า 'ภูมิลัทธะ' เพราะกิเลสเหล่านี้ได้ภูมิคืออุปาทานขันธ์นั้นแล้ว. และชื่อว่า 'วัฏฏเสตุ' เพราะกิเลสเหล่านี้ย่อมผูกพันวัฏฏะ. การตัดกิเลสเหล่านั้นให้ขาดโดยสิ้นเชิง ก็คือการทำลายกองโลภะเป็นต้นของมรรคนั้นนั่นเอง. คำว่า 'ตันติ' คือ ปวัตติ. คำว่า 'เอกัง ภวัง' นั้น กล่าวโดยถือเอาว่า อนาคามีบุคคลผู้ไปเกิดในภพนั้นๆ หลายครั้ง หรือครั้งเดียว ย่อมมีภพเดียว โดยไม่กลับลงมาสู่กามภูมิเบื้องล่าง.

ဣမဿ ပနတ္ထဿာတိ ယထာဝုတ္တဿ ဥပါဒိန္နကပဝတ္တတော ဝုဋ္ဌာနဿ. အပါယေသု သတ္တမဘဝတော ဥဒ္ဓံ သုဂတိယဉ္စ ဝိပါကဒါယကဿ အဘိသင်္ခါရဝိညာဏဿ ပစ္စယဃာတော သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏေန အဘိသင်္ခါရဝိညာဏဿ နိရောဓော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဒွီသု ဘဝေသူတိ အနာဂါမိမဂ္ဂေ အဘာဝိတေ သကဒါဂါမိဿ ကာမဓာတုယံ ယေ ဒွေ ဘဝါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, တေသူတိ အတ္ထော. စလတီတိ ဧတေန စလနသဘာဝမေဝ ဒဿေတိ, န အစလနာဘာဝံ, တသ္မာ အစလနံ ဒဿေတွာ ပုန စလနံ ဒဿေတုံ ‘‘တထာဂတဿ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ယေပိ ဝါ ကတ္ထစိ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂေ သမာနပဋိပဒေ ဒိသွာ သဘာဝတော အစလနမေဝ [Pg.118] ဂဏှေယျုံ, တေသံ တံဂဟဏနိဝါရဏတ္ထံ ‘‘စလတီ’’တိ ဝုတ္တံ, န စလနာဝဓာရဏတ္ထန္တိ ယုတ္တံ ဥဘယဒဿနံ. အထ ဝါ ယဒိပိ ကေသဉ္စိ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ သမာနပဋိပဒါ, တထာပိ ကိလေသိန္ဒြိယေဟိ သိဇ္ဈမာနာ ပဋိပဒါ တေသံ ဝသေန စလနပကတိကာ ဧဝါတိ ‘‘စလတိ’’စ္စေဝ ဝုတ္တံ, န ‘‘န စလတီ’’တိ.

คำว่า 'อิมัสสะ ปะนัตถัสสาติ' หมายถึง การออกจากปวัตติที่ถูกยึดถือดังกล่าวแล้ว. พึงเห็นว่าการทำลายปัจจัยของอภิสังขารวิญญาณที่ให้ผลในอบายภูมิและในสุคติภูมิหลังจากภพที่ ๗ ขึ้นไปนั้น คือการดับอภิสังขารวิญญาณด้วยโสดาปัตติมรรคญาณ. คำว่า 'ในสองภพ' หมายถึง ภพสองภพใดที่สกทาคามีบุคคลพึงไปเกิดในกามธาตุ เมื่ออนาคามิมรรคยังไม่เจริญแล้ว (คือภพมนุษย์และภพเทวดา) ในภพทั้งสองนั้น. ด้วยบทว่า 'จะละติ' นี้ ย่อมแสดงเพียงสภาพที่หวั่นไหว ไม่ได้แสดงสภาพที่ไม่หวั่นไหว เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงสภาพที่ไม่หวั่นไหวแล้ว จึงกล่าวถึงสภาพที่หวั่นไหวอีกครั้ง โดยเริ่มด้วยคำว่า 'ของพระตถาคต' เป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง เพื่อห้ามการยึดถือของบุคคลบางพวกที่เห็นมรรคทั้ง ๔ มีปฏิปทาเสมอกันในอริยบุคคลบางท่าน แล้วยึดถือว่าโดยสภาพแล้วย่อมไม่หวั่นไหวเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'จะละติ' ไม่ได้กล่าวเพื่อกำหนดสภาพที่หวั่นไหว เพราะฉะนั้น การแสดงทั้งสองอย่างจึงเหมาะสม. อีกอย่างหนึ่ง ถึงแม้ว่ามรรคทั้ง ๔ ของอริยบุคคลบางท่านมีปฏิปทาเสมอกัน แต่ปฏิปทาที่สำเร็จด้วยกิเลสและอินทรีย์เหล่านั้น ย่อมมีสภาพที่หวั่นไหวโดยธรรมชาติ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'จะละติ' เท่านั้น ไม่ได้กล่าวว่า 'จะไม่หวั่นไหว'.

လောကုတ္တရကုသလပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องโลกุตตรกุศลและปกิณณกะ จบแล้ว.

ပဌမမဂ္ဂဝီသတိမဟာနယဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยมหานัย ๒๐ แห่งปฐมมรรค

၃၅၇. ယဿ ပုဗ္ဗဘာဂေ ‘‘မဂ္ဂံ ဘာဝေမီ’’တိ အဇ္ဈာသယော ပဝတ္တော, သော မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အဇ္ဈာသယဝိသေသေန တံတံဘာဝနာဝိသေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

๓๕๗. บุคคลใดมีความตั้งใจเกิดขึ้นในเบื้องต้นว่า 'เราจักเจริญมรรค' บุคคลนั้นย่อมเจริญมรรค. พึงทราบความพิเศษแห่งภาวนานั้นๆ ด้วยความพิเศษแห่งอัธยาศัยในที่ทั้งปวงอย่างนี้.

၃၅၈. ဆန္ဒာဓိပတေယျန္တိအာဒီသု ဧကစိတ္တက္ခဏေ ဝတ္တမာနေသု ဓမ္မေသု ကထံ ဆန္ဒဿ တံသဟဇာတဿ အဓိပတိဘာဝေါ ဝီရိယာဒီနဉ္စာတိ? ဥပနိဿယဝသေန. ယဿ ဟိ သစေ ဆန္ဒဝတော ကုသလံ နိပ္ဖဇ္ဇတိ, ‘‘အဟံ နိပ္ဖာဒေဿာမီ’’တိ ပဝတ္တမာနဿ ကုသလံ နိပ္ဖန္နံ, တဿ တံသဟဇာတော ဆန္ဒော တေန ပုရိမုပနိဿယေန ဝိသိဋ္ဌော သဟဇာတဓမ္မေ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေတိ. တသ္မိဉ္စ ပဝတ္တမာနေ တေ ပဝတ္တန္တိ, နိဝတ္တမာနေ နိဝတ္တန္တိ, တဒနုရူပဗလာ စ ဟောန္တိ ရာဇပုရိသာ ဝိယာတိ. ဧဝံ ဝီရိယာဒီသု. သေသဓမ္မာနံ ပန ကတ္ထစိ ဝုတ္တပ္ပကာရပ္ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝေပိ အတံသဘာဝတ္တာ အဓိပတိဘာဝေါ နတ္ထီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

๓๕๘. ในบทว่า 'ฉันทาธิปไตย' เป็นต้น มีปัญหาว่า 'ในธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในขณะจิตเดียวกัน ฉันทะที่เกิดพร้อมกับธรรมเหล่านั้น และวิริยะเป็นต้น จะเป็นอธิบดีได้อย่างไร?' ตอบว่า 'ด้วยอำนาจแห่งอุปนิสัย' เพราะว่า ถ้ากุศลของบุคคลผู้มีฉันทะสำเร็จลงได้ เมื่อบุคคลนั้นคิดว่า 'เราจักให้สำเร็จ' กุศลก็สำเร็จ ฉันทะที่เกิดพร้อมกับกุศลนั้น ย่อมทำธรรมที่เกิดพร้อมกันให้อยู่ในอำนาจของตน โดยเป็นฉันทะที่พิเศษด้วยอุปนิสัยก่อนหน้านั้น. เมื่อฉันทะนั้นเกิดขึ้น ธรรมเหล่านั้นก็เกิดขึ้น เมื่อฉันทะนั้นดับไป ธรรมเหล่านั้นก็ดับไป และมีกำลังเหมาะสมกัน เหมือนราชบุรุษฉะนั้น. ในวิริยะเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน. ส่วนธรรมที่เหลือ แม้จะมีการเกิดขึ้นตามที่กล่าวมาในบางกรณี แต่เพราะไม่มีสภาพที่จะทำธรรมเหล่านั้นให้อยู่ในอำนาจของตน จึงไม่มีความเป็นอธิบดี พึงทราบดังนี้.

ဒုတိယမဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

พรรณนาทุติยมรรค

၃၆၁. အာ-ကာရဿ ရဿတ္တံ ကတွာ အညိန္ဒြိယံ ဝုတ္တံ, အာ-ကာရော စ ဓမ္မမရိယာဒတ္ထော.

๓๖๑. คำว่า 'อัญญินทรีย์' ท่านกล่าวไว้โดยทำอักษร 'อา' ให้เป็นรัสสะ (เสียงสั้น) และอักษร 'อา' นั้น มีความหมายว่าการกำหนดขอบเขตแห่งธรรม.

တတိယစတုတ္ထမဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

พรรณนามรรคที่สามและสี่

၃၆၂. မဂ္ဂင်္ဂါနိ န ပူရေန္တိ အကိစ္စကတ္တာ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာတိ အဓိပ္ပာယော. မာရေန္တော ဂစ္ဆတီတိ ဟိ မဂ္ဂေါ, န စေတာယ မာရေတဗ္ဗံ အတ္ထီတိ. မာနဿ ဒိဋ္ဌိသဒိသာ [Pg.119] ပဝတ္တိ အဟမသ္မီတိ ပဝတ္တမာနဿ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနေ ဌာနံ. အာလောကဿေဝ ပဝတ္တိကာလော ဝိယာတိ စိရပ္ပဝတ္တိံ သန္ဓာယာဟ. ဧကဒေသသာမညေန ဟိ ယထာဓိပ္ပေတေန ဥပမာ ဟောတီတိ. ခါရေ ဝါတိ ကဋ္ဌာဒီနံ ခါရစ္ဆာရိကာယံ. သမ္မဒ္ဒိတွာတိ ကိလေဒေတွာ. ဆန္ဒောတိ တဏှာ. အနုသယောတိ တဏှာ မာနာနုသယော စ. ဧတသ္မိဉ္စ သုတ္တေ အသမူဟတဿ ဂန္ဓဿ သမုဂ္ဃာဋနံ ဝိယ အသမူဟတမာနာဒိသမုဂ္ဃာတံ ဒဿေန္တေန အညမညေ ကိလေသေ ပဇဟတီတိ ဒဿိတန္တိ အာနီတံ, န ယထာဝုတ္တနယေန ဥပမာယ ဝုတ္တတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နိရန္တရံ ပဝတ္တမာနေ စိတ္တေ တဿ သံကိလေသဝေါဒါနကရာ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇာ စေတသိကာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ တဿင်္ဂဘူတာ အဝယဝါ ဝိယ ဟောန္တီတိ ‘‘စိတ္တင်္ဂဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

๓๖๒. อธิบายว่า องค์มรรคทั้งหลายย่อมไม่บริบูรณ์ เพราะสัมมาทิฏฐิไม่มีกิจ (ในการละกิเลส). ด้วยว่า ธรรมที่ชื่อว่ามรรค เพราะอรรถว่าย่อมฆ่า (กิเลส) แล้วไป แต่สำหรับสัมมาทิฏฐินี้ ไม่มีธรรมที่พึงฆ่า. ความเป็นไปของมานะที่คล้ายกับทิฏฐิ คือการตั้งอยู่ในฐานะแห่งทิฏฐิของมานะที่เกิดขึ้นว่า 'เราเป็น'. คำว่า 'เหมือนกาลที่แสงสว่างปรากฏอยู่' ท่านกล่าวหมายถึงการเกิดขึ้นต่อเนื่องยาวนาน. เพราะอุปมานั้นย่อมมีได้ด้วยความเหมือนกันเพียงบางส่วนตามที่ประสงค์. คำว่า 'ในน้ำด่าง' คือในน้ำด่างจากเถ้าไม้เป็นต้น. คำว่า 'สัมมัททิตวา' คือทำให้เปียกชุ่ม. คำว่า 'ฉันทะ' คือตัณหา. คำว่า 'อนุสัย' คือตัณหาและมานานุสัย. และในพระสูตรนี้ (เขมกสูตร) ท่านนำมาอ้างเพื่อแสดงการกำจัดมานะเป็นต้นที่ยังถอนไม่ได้ เหมือนการกำจัดกลิ่นที่ยังถอนไม่ได้ โดยแสดงว่าย่อมละกิเลสเหล่าอื่น (ที่เหลือ) พึงทราบว่ามิใช่กล่าวเพราะอุปมาโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. เมื่อจิตเกิดขึ้นต่อเนื่องกัน เจตสิกทั้งหลายที่ทำความเศร้าหมองและความผ่องใส ทั้งที่มีโทษและไม่มีโทษ เมื่อเกิดขึ้น ย่อมเป็นเหมือนส่วนประกอบที่เป็นอวัยวะของจิตนั้น จึงเรียกว่า 'โดยอำนาจแห่งองค์ของจิต'.

လောကုတ္တရကုသလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

พรรณนาโลกุตรกุศลจบแล้ว.

ကုသလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

พรรณนากุศลจบแล้ว.

အကုသလပဒံ

บทอกุศล

ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရော

ธัมมุทเทสวาร

ပဌမစိတ္တကထာဝဏ္ဏနာ

พรรณนาปฐมจิตตกถา

၃၆၅. ကုသလေ ဝုတ္တနယံ အနုဂန္တွာ ယထာနုရူပံ ဝေဒိတဗ္ဗတာယ ‘‘ဝုတ္တနယေနာ’’တိ အာဟ. ဂန္တဗ္ဗာဘာဝတောတိ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗာဘာဝတော. ဒိဋ္ဌိယာ ဂတမတ္တန္တိ ဒိဋ္ဌိယာ ဂတိမတ္တံ ဂဟဏမတ္တံ. အာသန္နကာရဏတ္တာ အယောနိသောမနသိကာရဿ ဝိသုံ ဂဟဏံ ဧကန္တကာရဏတ္တာ စ. သတိသံဝရောတိ ဣဓ သီတာဒီဟိ ဖုဋ္ဌဿ အပ္ပမဇ္ဇနံ ခမနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပဟာနသံဝရောတိ ဝီရိယသံဝရော.

๓๖๕. ท่านกล่าวว่า 'ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว' เพราะพึงทราบตามสมควรโดยดำเนินตามนัยที่กล่าวไว้ในกุศล. คำว่า 'คันตัพพาภาวะโต' คือเพราะไม่มีอรรถที่พึงทราบ. คำว่า 'ทิฏฐิยาคตมัตตัง' คือเพียงการเกิดขึ้นของทิฏฐิ หรือเพียงการยึดถือ. การแยกกล่าวอโยนิโสมนสิการ เพราะเป็นเหตุใกล้และเป็นเหตุแน่นอน. ในที่นี้ พึงทราบว่า 'สติสังวร' คือความอดทนที่ไม่ประมาทของผู้ที่ถูกกระทบด้วยความหนาวเป็นต้น. 'ปหานสังวร' คือวิริยสังวร.

အဿာဒဒဿနန္တိ အဿာဒဒိဋ္ဌိ. ဖလဋ္ဌေန ပစ္စုပဋ္ဌာနေန အသမ္မာပဋိပတ္တိပစ္စုပဋ္ဌာနောမောဟော, သမ္မာပဋိပတ္တိပဋိပက္ခဘာဝဂ္ဂဟဏာကာရော ဝါ. သဗ္ဗဿ လောဘဿ အဘိဇ္ဈာဘာဝေ သတိပိ ဝိသေသယုတ္တာယ အဘိဇ္ဈာယ ကမ္မပထပ္ပတ္တာယ ဣဓုပ္ပဇ္ဇမာနာယ လက္ခဏာဒိံ ဒဿေတုံ ‘‘သာ ပရသမ္ပတ္တီန’’န္တိအာဒိမာဟ. အတ္တနော ပရိဏာမနဿ ပုရေစာရိကာ တဏှာဘိရတိ အဘိရတိ.

คำว่า 'อัสสาททัสสนะ' คืออัสสาททิฏฐิ. โมหะมีอุปัฏฐานคือผลของการปฏิบัติผิด หรือมีอาการที่ยึดถือความเป็นปฏิปักษ์ต่อสัมมาปฏิบัติ. แม้ว่าโลภะทั้งหมดจะมีสภาพเป็นอภิชฌา แต่เพื่อแสดงลักษณะเป็นต้นของอภิชฌาที่ประกอบด้วยความพิเศษ ถึงกรรมบถ และเกิดขึ้นในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'สา ปรสัมปัตตีนัง' เป็นต้น. ตัณหาภิรติ (ความยินดีในตัณหา) ที่เป็นผู้เดินหน้าในการน้อมนำมาสู่ตน ชื่อว่า อภิรติ.

အနုပပရိက္ခာ [Pg.120] မောဟော. မောဟဝသေန ဟိ ဒိဋ္ဌိဝသေန ဝါ အဝတ္ထုသ္မိံ သာနုနယော အဓိမောက္ခော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. အသတိယစိတ္တေတိ အဟိရိကာဒီဟိ အာရက္ခရဟိတစိတ္တေ. သတိရဟိတတ္တာ သတိပဋိပက္ခတ္တာ စာတိ ဧတေန သတိရဟိတာ သတိပဋိပက္ခာ စ အကုသလာ ခန္ဓာ ဧဝ မိစ္ဆာသတီတိ ဒဿေတိ. တေ ပန ဥပနာဟာဒိပ္ပဝတ္တိယံ စိရကတာဒိသလ္လက္ခဏေ ပဋုသညာသမ္ပယုတ္တာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သဒရထာဒိဘာဝေါ အဝိသေသေန ကိလေသသမ္ပယောဂတော ဝုတ္တော လဟုတာဒိဧကန္တပဋိပက္ခာနံ ထိနမိဒ္ဓါဒီနံ ကေသဉ္စိ ဣဓ အဘာဝါ. အဝူပသမောတိ အသန္နိသိန္နသဗ္ဘာဝမာဟ. အနဝဋ္ဌာနရသန္တိ စလနကိစ္စံ. စေတသော အဝူပသမေတိ နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗေ ပယောဇနေ ဘုမ္မံ, အဝူပသမပစ္စယဘူတံ အာရမ္မဏံ ဝါ ‘‘အဝူပသမော’’တိ ဝုတ္တံ.

อนุปปริกขาคือโมหะ. เพราะอธิโมกข์ที่ประกอบด้วยตัณหา (สานุนยอธิโมกข์) ย่อมเกิดขึ้นในวัตถุที่ไม่ควรเชื่อถือ ด้วยอำนาจแห่งโมหะหรือด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ. คำว่า 'ในจิตที่ไม่มีสติ' คือในจิตที่ปราศจากการรักษาเพราะอหิริกะเป็นต้น. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงว่า ขันธ์ที่เป็นอกุศลที่ปราศจากสติและเป็นปฏิปักษ์ต่อสติเท่านั้น ชื่อว่ามิจฉาสติ. ส่วนขันธ์เหล่านั้น พึงทราบว่าเป็นขันธ์ที่ประกอบด้วยสัญญาที่คมกล้า ในการเกิดขึ้นของความผูกโกรธเป็นต้น และในการระลึกถึงเรื่องราวที่ทำมานานเป็นต้น. ความเป็นไปแห่งความเร่าร้อนเป็นต้น กล่าวไว้โดยไม่จำแนกเพราะประกอบด้วยกิเลส เนื่องจากไม่มีถีนมิทธะเป็นต้น ซึ่งเป็นปฏิปักษ์โดยเด็ดขาดต่อลหุตาเป็นต้น ในอกุศลบางอย่างในที่นี้. คำว่า 'อวูปสมะ' ท่านกล่าวถึงสภาพที่ไม่มีความสงบระงับ. คำว่า 'อนวัฏฐานรส' คือมีกิจคือการเคลื่อนไหว. ในบทว่า 'เจตโส อวูปสเม' เป็นสัตตมีวิภัตติในความหมายของประโยชน์ที่ควรให้สำเร็จ หรืออารมณ์ที่เป็นเหตุแห่งความไม่สงบก็เรียกว่า 'อวูปสมะ'.

ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

พรรณนาธัมมุทเทสวารกถาจบแล้ว.

နိဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ

พรรณนานิทเทสวารกถา

၃၇၇. သဟဇာတဓမ္မေသု အကမ္ပနံ န ကောသဇ္ဇေသု အကမ္ပနံ ဝိယ တပ္ပဋိပက္ခဘာဝတော ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, တံတံပါပကိရိယာယ ဥဿဟနဝသေန ပန ထိရတာ တတ္ထ အကမ္ပနံ.

๓๗๗. ความไม่หวั่นไหวในธรรมที่เกิดร่วมกัน ไม่พึงเห็นว่าเป็นการไม่หวั่นไหวเพราะความเป็นปฏิปักษ์ต่อความเกียจคร้าน เหมือนความไม่หวั่นไหว (ของวิริยพละ) ในกุศล แต่ความมั่นคงด้วยอำนาจความอุตสาหะในการทำบาปนั้นๆ ต่างหาก ชื่อว่าความไม่หวั่นไหวในธรรมที่เกิดร่วมกันนั้น.

၃၈၁. ဒိဋ္ဌိယာ ဝိရူပံ ဖန္ဒိတန္တိ တထာ တထာ သဿတာဒိဝသေန ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ ဧဝ ဝုစ္စတိ. တရန္တီတိ တိတ္ထေ ဝိယ ပိလဝန္တိ. ဝိပရိယေသတောတိ ဝတ္ထုဿ ဝိပရီတတော.

๓๘๑. คำว่า 'ทิฏฐิยา วิรูปัง ผันทิตัง' หมายถึงทิฏฐิที่เกิดขึ้นด้วยอาการต่างๆ เช่น ความเป็นสัสสตทิฏฐิเป็นต้นนั่นเอง. คำว่า 'ตรันติ' คือลอยไปเหมือนลอยอยู่ที่ท่า. คำว่า 'วิปริยาสโต' คือโดยความเป็นตรงกันข้ามของวัตถุ.

၃၉၀. သဘာဝပဋိစ္ဆာဒနဝသေန ပကတိအတ္တာဒိအသန္တဂဟဏဿ အနိစ္စာဒီနံ နိစ္စာဒိဝိသမဂဟဏဿ စ သညာဒိဝိပရိယေသဿ နိဿယတ္တာ ‘‘အသန္တံ အသမဉ္စ ဗုဇ္ဈတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

๓๙๐. เพราะเป็นที่อาศัยของการยึดถือสิ่งที่ไม่เป็นจริง เช่น ปกติและอัตตาเป็นต้น โดยอำนาจของการปกปิดสภาวะที่แท้จริง และของการยึดถือสิ่งที่ไม่เที่ยงเป็นต้นโดยผิดเพี้ยนว่าเป็นของเที่ยงเป็นต้น และของวิปลาสมีสัญญาเป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ย่อมรู้สิ่งที่ไม่เป็นจริงและไม่สมควร'.

ဒုတိယစိတ္တဝဏ္ဏနာ

พรรณนาจิตที่สอง

၃၉၉. ကိဉ္စာပိ…ပေ… ပရာမသန္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ပုရိမစိတ္တေန အဝိသေသံ ဒဿေတိ. အနုဿာဟနာဝသီဒနဘာဝေန သံဟတဘာဝေါ ထိနံ.

๓๙๙. ด้วยคำว่า 'แม้ว่า... ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้พิจารณา...' ท่านแสดงความไม่แตกต่างจากจิตดวงก่อน. สภาพที่หดหู่ด้วยอาการที่ไม่มีความอุตสาหะและมีความท้อถอย ชื่อว่า ถีน.

တတိယစိတ္တဝဏ္ဏနာ

พรรณนาจิตที่สาม

၄၀၀. ဣဓ မာနေန သဒ္ဓိံ ပဉ္စ အပဏ္ဏကင်္ဂါနီတိ အဝိရဇ္ဈနကင်္ဂါနိ ဥပ္ပတ္တိအရဟင်္ဂါနိ ဟောန္တီတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. မာနဿ အနိယတတ္တာ န နိယတယေဝါပနကာတိ[Pg.121]. ပဋ္ဌာနေ ဟိ ‘‘သံယောဇနံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ သံယောဇနော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဟေတုပစ္စယာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၃.၄.၁) ဧတ္ထ ‘‘စတုက္ခတ္တုံ ကာမရာဂေန တိက္ခတ္တုံ ပဋိဃေန စ မာနော ဝိစိကိစ္ဆာ ဘဝရာဂေါ တယောပေတေ သကဒါဂါမိနော သံယောဇနာနံ သံယောဇနေဟိ ဒသဝိဓာ ယောဇနာ’’တိ ဒဿိတာယ ဒသဝိဓာယ ယောဇနာယ ‘‘ကာမရာဂသံယောဇနံ ပဋိစ္စ မာနသံယောဇနံ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ ဝတွာ ‘‘ကာမရာဂသံယောဇနံ ပဋိစ္စ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ ‘‘မာနသံယောဇနံ ပဋိစ္စ ဘဝရာဂသံယောဇနံ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ စ ဝတွာ ‘‘ဘဝရာဂသံယောဇနံ ပဋိစ္စ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ ဝုတ္တာဟိ ယောဇနာဟိ မာနဿ အနိယတဘာဝေါ ပကာသိတော, တထာ ကိလေသဒုကေပိ. ဣဓ စ ဝက္ခတိ ‘‘ဒသဝိဓာ သံယောဇနာနံ ယောဇနာ, တထာ ဒသဝိဓာ ကိလေသာန’’န္တိ စ. ဥန္နမနဝသေနေဝ သမ္ပဂ္ဂဟရသော, န ဝီရိယံ ဝိယ တံတံကိစ္စသာဓနေ အဗ္ဘုဿာဟနဝသေန. ဩမာနဿပိ အတ္တာနံ အဝံကတွာ ဂဟဏံ သမ္ပဂ္ဂဟောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

๔๐๐. พึงทราบอรรถว่า องค์ ๕ ที่ไม่ผิดพลาด คือ องค์ที่ควรเกิดขึ้นพร้อมด้วยมานะในที่นี้ เพราะมานะเป็นอนิยตเจตสิก (เจตสิกที่ไม่แน่นอน) จึงไม่เป็นเยวาปนกเจตสิกที่แน่นอน ในปัฏฐานว่า "ธรรมที่เป็นสังโยชน์ อาศัยธรรมที่เป็นสังโยชน์เกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย" (ปัฏฐาน 3.4.1) ในที่นี้ มานะ วิจิกิจฉา และภวราคะ ทั้งสามนี้ ของพระสกทาคามี โดยการประกอบสังโยชน์ ๑๐ อย่าง ด้วยสังโยชน์ทั้งหลาย ซึ่งแสดงไว้ว่า "การประกอบ ๑๐ อย่าง" โดยกล่าวว่า "สังโยชน์คือกามราคะอาศัยสังโยชน์คือมานะ สังโยชน์คืออวิชชา" และกล่าวว่า "สังโยชน์คือกามราคะอาศัยสังโยชน์คืออวิชชา" และกล่าวว่า "สังโยชน์คือมานะอาศัยสังโยชน์คือภวราคะ สังโยชน์คืออวิชชา" และกล่าวว่า "สังโยชน์คือภวราคะอาศัยสังโยชน์คืออวิชชา" ด้วยการประกอบที่กล่าวมานี้ ความเป็นอนิยตธรรม (ความไม่แน่นอน) ของมานะจึงถูกประกาศไว้แล้ว แม้ในกิเลสทุกะก็เช่นกัน และในที่นี้ก็จะกล่าวว่า "การประกอบสังโยชน์ ๑๐ อย่าง และการประกอบกิเลส ๑๐ อย่าง" มีรสคือการประคองไว้ด้วยอำนาจแห่งการยกตนขึ้นเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งความอุตสาหะในการทำให้กิจนั้นๆ สำเร็จเหมือนวิริยะ พึงทราบว่า แม้โอมานะ (มานะที่ดูถูกตนเอง) ก็คือการประคองไว้โดยการยึดถือตนเองด้วยการลดตนเองลง

စတုတ္ထစိတ္တဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายจิตที่ ๔

၄၀၂. ပရိဟရဏတ္ထံ ဝိက္ခိတ္တာ ဟုတွာ ဥဿာဟံ ဇနေန္တာ ‘‘ပရိဟရဏတ္ထံ သဥဿာဟာ’’တိ ဝုတ္တာ, တေသံ.

๔๐๒. ผู้ที่จิตฟุ้งซ่านแล้วยังความอุตสาหะให้เกิดขึ้นเพื่อการหลีกเลี่ยง ถูกกล่าวว่า 'ผู้มีความอุตสาหะเพื่อการหลีกเลี่ยง' ในบุคคลเหล่านั้น

နဝမစိတ္တဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายจิตที่ ๙

၄၁၃. ဝိသပ္ပနအနိဋ္ဌရူပသမုဋ္ဌာနဝသေန အတ္တနော ပဝတ္တိအာကာရဝသေန စ ဝိသပ္ပနရသော. ဒေါသော ဥပယောဂဖလေသု အနိဋ္ဌတ္တာ ဝိသသံသဋ္ဌပူတိမုတ္တံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အနဘိရတိရသာတိ ဧဝံပကာရေသု ပဋိက္ခေပေန ရသဝစနေသု တံတံပဋိပက္ခကိစ္စဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကဋုကာကာရဂတိ ကဋုကဉ္စုကတာ, အတ္တသမ္ပတ္တိ အာဝါသာဒိ, ပရာယတ္တတာယ ဒါသဗျံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယထာ ဟိ ဒါသဗျေ သတိ ဒါသော ပရာယတ္တော ဟောတိ, ဧဝံ ကုက္ကုစ္စေ သတိ တံသမင်္ဂီ. န ဟိ သော အတ္တနော ဓမ္မတာယ ပဝတ္တိတုံ သက္ကောတိ ကုသလေတိ. အထ ဝါ ကတာကတာကုသလကုသလာနုသောစနေ အာယတ္တတာယ တဒုဘယဝသေန ကုက္ကုစ္စေန တံသမင်္ဂီ ဟောတီတိ ဒါသဗျံ ဝိယ တံ ဟောတိ.

๔๑๓. มีรสคือการแผ่ซ่านไปทั่วด้วยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นของรูปที่ไม่น่าปรารถนาที่แผ่ซ่านไปทั่ว และด้วยอำนาจแห่งอาการที่เป็นไปของโทสะของตน โทสะพึงทราบว่าเหมือนน้ำปัสสาวะเน่าที่เจือด้วยยาพิษ เพราะเป็นอนิฏฐธรรม (สิ่งที่ไม่น่าปรารถนา) ในธรรมที่เป็นเหตุและผล พึงทราบว่าการยึดถือกิจที่เป็นปฏิปักษ์นั้นๆ ในคำกล่าวถึงรสโดยการปฏิเสธในลักษณะเช่นนี้ว่า "มีรสคือความไม่ยินดี" การดำเนินไปในอาการที่ขมขื่นคือความขมขื่น ความสมบูรณ์ของตนคือที่อยู่เป็นต้น พึงทราบว่าเหมือนความเป็นทาสเพราะความเป็นของที่ขึ้นอยู่กับผู้อื่น เพราะเมื่อมีความเป็นทาสอยู่ ทาสย่อมเป็นของที่ขึ้นอยู่กับผู้อื่นฉันใด เมื่อมีกุกกุจจะอยู่ ผู้ประกอบด้วยกุกกุจจะนั้นก็ฉันนั้น เพราะเขาไม่สามารถดำเนินไปตามสภาวะของตนในกุศลได้ อีกนัยหนึ่ง เพราะความเป็นของที่ขึ้นอยู่กับการเศร้าโศกถึงอกุศลที่ทำแล้วและกุศลที่ไม่ได้ทำ ด้วยอำนาจทั้งสองนั้น ผู้ประกอบด้วยกุกกุจจะนั้นจึงเป็นเหมือนความเป็นทาส

၄၁၈. ဝိရုဒ္ဓါကာရောတိ [Pg.122] ဝိရုဒ္ဓဿ ပုဂ္ဂလဿ, စိတ္တဿ ဝါ အာကာရော ဝိရုဒ္ဓဘာဝေါ. တေန ဝိရုဇ္ဈနံ ဝိရောဓောတိ ဒဿေတိ. ဝစနန္တိ ဧတံ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သဗ္ဗမေဝ ဟိ ကိစ္စံ ဧတေန ကရိယမာနံ သုရောပိတံ သုဇနိတံ န ဟောတီတိ. ရောပသဒ္ဒဝစနတ္ထမေဝ ကေစိ ဝဏ္ဏေန္တိ. တံ အပ္ပမာဏန္တိ ကောဓဿ တထာပဝတ္တနသဘာဝါဘာဝါ အညေန ကေနစိ ကာရဏေန ပရိပုဏ္ဏတာ သိယာတိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

๔๑๘. คำว่า "วิรุทธากาโร" หมายถึง อาการของบุคคลผู้ขัดแย้ง หรืออาการของจิตที่ขัดแย้ง คือความเป็นผู้ขัดแย้ง ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า "การขัดแย้งคือวิโรธะ" พึงทราบว่าคำว่า "วจนัง" นี้เป็นเพียงตัวอย่าง เพราะกิจทุกอย่างที่กระทำด้วยโทสะนี้ย่อมไม่เป็นสิ่งที่ตั้งไว้ดีแล้ว ไม่เป็นสิ่งที่เกิดดีแล้ว บางท่านอธิบายว่าคำว่า "โรปะ" มีความหมายว่า "วจนะ" (คำพูด) เท่านั้น คำว่า "ตัง อัปปมาณัง" (คำนั้นไม่เป็นประมาณ) นี้กล่าวโดยมุ่งหมายว่า ความสมบูรณ์ของคำพูดอาจเกิดขึ้นได้ด้วยเหตุอื่นใด ไม่ใช่เพราะไม่มีสภาวะที่โทสะจะดำเนินไปเช่นนั้น

ဧကာဒသမစိတ္တဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายจิตที่ ๑๑

၄၂၂. ဝိဂတာ စိကိစ္ဆာတိ စိကိစ္ဆိတုံ ဒုက္ကရတာယ ဝုတ္တံ, န သဗ္ဗထာ စိကိစ္ဆာဘာဝါ ဝိစိကိစ္ဆာယာတိ တဒတ္ထံ ဒဿေတိ.

๔๒๒. คำว่า "วิคตา จิกิจฉา" กล่าวไว้เพราะความยากที่จะรักษา ไม่ใช่เพราะวิจิกิจฉาไม่มีการรักษาโดยประการทั้งปวง จึงแสดงอรรถนั้น

၄၂၄. နိစ္ဆယာဘာဝါ အသဏ္ဌဟနတော စေတသော ပဝတ္တိပစ္စယမတ္တတာယ ‘‘ပဝတ္တိဋ္ဌိတိမတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

๔๒๔. เพราะไม่มีการตัดสินใจ และเพราะจิตไม่ตั้งมั่นดี จึงกล่าวว่า "เป็นเพียงความสืบต่อและการตั้งอยู่" ด้วยอำนาจแห่งการเป็นเพียงปัจจัยแห่งความเป็นไปของจิต

၄၂၅. ဧကံ အာကာရံ ဂန္တုံ အသမတ္ထတာယ အတ္တနော အာမုခံ သပ္ပနတော ဩသက္ကတိ.

๔๒๕. เพราะไม่สามารถที่จะเข้าถึงอาการอย่างหนึ่งได้ จึงถอยห่างจากอารมณ์ของตน

ဒွါဒသမစိတ္တဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายจิตที่ ๑๒

၄၂၉. ဥဒ္ဓစ္စံ အတ္တနော ဂဟိတာကာရေ ဧဝ ဌတွာ ဘမတီတိ ဧကာရမ္မဏသ္မိံယေဝ ဝိပ္ဖန္ဒနံ ဟောတိ. ဝိစိကိစ္ဆာ ပန ယဒိပိ ရူပါဒီသု ဧကသ္မိညေဝါရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တထာပိ ‘‘ဧဝံ နု ခေါ, ဣဒံ နု ခေါ’’တိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ‘‘နနု ခေါ, အညံ နု ခေါ’’တိ အညံ ဂဟေတဗ္ဗာကာရံ အပေက္ခတီတိ နာနာရမ္မဏေ စလနံ ဟောတိ.

๔๒๙. อุทธัจจะย่อมหมุนวนอยู่โดยตั้งมั่นอยู่ในอาการที่ตนยึดถือไว้เท่านั้น จึงเป็นการกระสับกระส่ายในอารมณ์เดียว ส่วนวิจิกิจฉานั้น แม้จะเกิดขึ้นในอารมณ์เดียวในรูปารมณ์เป็นต้น แต่เมื่อเกิดขึ้นว่า 'เป็นอย่างนี้หรือหนอ, เป็นสิ่งนี้หรือหนอ' ก็ย่อมมุ่งหวังอาการอื่นที่ควรยึดถือว่า 'ไม่ใช่เช่นนี้หรือหนอ, เป็นอย่างอื่นหรือหนอ' จึงเป็นการหวั่นไหวในอารมณ์ต่างๆ

‘‘ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ ဧတ္တာဝတာ ဣမသ္မိံ စိတ္တဒွယေ ဝုတ္တပကိဏ္ဏကံ ဒဿေတွာ ဒွါဒသသု ဒဿေတုံ ‘‘သဗ္ဗေသုပီ’’တိအာဒိမာဟ. ကုသလေသုပိ အာရမ္မဏာဓိပတိံ အနုဒ္ဓရိတွာ သဟဇာတာဓိပတိနော ဧဝ ဥဒ္ဓဋတ္တာ ဣဓာပိ သော ဧဝ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗော သိယာတိ ‘‘သဟဇာတာဓိပတိ လဗ္ဘမာနောပိ န ဥဒ္ဓဋော’’တိ ဝုတ္တံ နာရမ္မဏာဓိပတိနော အလဗ္ဘမာနတ္တာ. သောပိ ဟိ အဋ္ဌသု လောဘသဟဂတေသု လဗ္ဘတီတိ. သေသောပီတိ ဝီမံသတော အညောပိ သဟဇာတာဓိပတိ နတ္ထိ, ယော ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗော သိယာ. အာရမ္မဏာဓိပတိမှိ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ကဉ္စိ ဓမ္မန္တိ ဆန္ဒာဒီသု ဧကမ္ပိ သဟဇာတံ. ကုသလတ္တိကေ တာဝ ပဋိစ္စဝါရာဒီသု ‘‘န ဟေတုပစ္စယာ အဓိပတိပစ္စယာ’’တိ ဧကဿပိ ပဉှဿ [Pg.123] အနုဒ္ဓဋတ္တာ ပဋ္ဌာနေ ပဋိသိဒ္ဓတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အညထာ ဟိ ‘‘အကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ အကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ န ဟေတုပစ္စယာ အဓိပတိပစ္စယာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၈၆) ဧတဿ ဝသေန ‘‘ဧက’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ.

โดยกล่าวว่า "พึงทราบสิ่งอันประกอบด้วยบทอย่างนี้" ด้วยคำกล่าวเพียงเท่านี้ แสดงปกิณณกะที่กล่าวไว้ในจิต ๒ ดวงนี้แล้ว เพื่อแสดงในอกุศลจิต ๑๒ ดวง จึงกล่าวคำว่า "แม้ในทั้งหมด" เป็นต้น แม้ในกุศลจิตก็ไม่ได้ยกอารัมมณาธิปติขึ้น แต่ยกเฉพาะสหชาตาธิปติขึ้นเท่านั้น ในที่นี้ก็พึงยกสหชาตาธิปตินั้นขึ้นเช่นกัน จึงกล่าวว่า "สหชาตาธิปติแม้จะมีอยู่ก็ไม่ได้ยกขึ้น" ไม่ใช่เพราะอารัมมณาธิปติไม่มี เพราะอารัมมณาธิปตินั้นก็ย่อมมีในโลภสหคตจิต ๘ ดวง คำว่า "แม้ที่เหลือ" หมายถึง สหชาตาธิปติอื่นจากวิมังสาธิปติก็ไม่มี ที่ควรจะยกขึ้น ในอารัมมณาธิปติไม่มีอะไรจะกล่าวเลย คำว่า "กิญจิ ธัมมัง" หมายถึง สหชาตาธิปติแม้เพียงอย่างเดียวในฉันทะเป็นต้น พึงทราบว่าในกุสลัตติกะ ในปฏิจจวาระเป็นต้น การที่ไม่ได้ยกปัญหาแม้เพียงข้อเดียวว่า "ไม่เป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอธิปติปัจจัย" ขึ้นมานั้น เป็นความที่ถูกห้ามไว้ในปัฏฐาน เพราะมิฉะนั้นแล้ว พึงกล่าวว่า "หนึ่ง" โดยอาศัยปัญหาที่ว่า "อกุศลธรรมอาศัยอกุศลธรรมเกิดขึ้น ไม่เป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอธิปติปัจจัย" (ปัฏฐาน 1.1.86)

ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာဘာဝတောတိ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဿ အဘာဝတော, ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗေသု ဝါ အဘာဝတော. ဧတေန ပဋိသန္ဓိအနာကဍ္ဎနတော ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗေသု အနာဂမနန္တိ တတ္ထ အနာဂမနေန ပဋိသန္ဓိအနာကဍ္ဎနံ သာဓေတိ. အနာကဍ္ဎနတော အနာဂမနံ ပန သာဓေတုံ ‘‘တေသု ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထေဝ ပဋိသန္ဓိဒါနံ ဘဝေယျ. တထာ စ သတိ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗံ သိယာ အပါယဂမနီယဿ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဘာဝတော. န စေတံ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗံ သိယာ, တသ္မာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဝိဘင်္ဂေ နာဂတန္တိ အဓိပ္ပာယော.

คำว่า "ทัสสเนนปหาตัพพาภาวโต" หมายถึง เพราะไม่มีความเป็นธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ หรือเพราะไม่มีอยู่ในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ ด้วยบทนี้ การไม่นำมาซึ่งปฏิสนธิซึ่งเกิดจากการไม่มาในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ ย่อมสำเร็จด้วยการไม่มาในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะนั้น ส่วนการไม่นำมาซึ่งปฏิสนธิเพื่อให้สำเร็จการไม่มานั้น จึงกล่าวคำว่า "เพราะในธรรมเหล่านั้น" เป็นต้น การให้ปฏิสนธิพึงมีได้ในอบายภูมิเหล่านี้เท่านั้น และเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็พึงเป็นธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ เพราะอกุศลที่ยังสัตว์ให้ไปสู่อบายทั้งหมดเป็นธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ แต่จิตที่ประกอบด้วยอุทธัจจะนี้ไม่พึงเป็นธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ ฉะนั้นจึงไม่มาในทัสสเนนปหาตัพพวิภังค์ นี้คือความประสงค์

ကထံ ပနေတံ ဉာယတိ ‘‘ပဋိသန္ဓိအနာကဍ္ဎနတော ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗေသု အနာဂမန’’န္တိ? ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာနညေဝ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ. ဒုဝိဓာ ဟိ အကုသလာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာတိ. တတ္ထ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗစေတနာနံ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝေါ န ဝုတ္တော, ဣတရာသညေဝ ဝုတ္တော. ‘‘ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော ဓမ္မော နေဝ ဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဿ ဓမ္မဿ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧတ္ထ ဟိ သဟဇာတမေဝ ဝိဘတ္တံ, န နာနာက္ခဏိကန္တိ. တထာ ပစ္စနီယေပိ ‘‘ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော ဓမ္မော နေဝ ဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော…ပေ… သဟဇာတပစ္စယေန…ပေ… ဥပနိဿယပစ္စယေန…ပေ…. ပစ္ဆာဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ, န ဝုတ္တံ ‘‘ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ. ဣတရတ္ထ စ ဝုတ္တံ. ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတာ စ စေတနာ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗေသု ဧဝ အာဂတာတိ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယော န သိယာတိ. ယဒိ သိယာ, ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗစေတနာယ စ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝေါ ဝုစ္စေယျ, န တု ဝုတ္တော. တသ္မာ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတာ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝေ သတိ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗေသု ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ, တဒဘာဝါ န ဝုတ္တာတိ. ပဋိသန္ဓိအနာကဍ္ဎနတော တတ္ထ အနာဂတာတိ အယမေတ္ထာဓိပ္ပာယော. နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယာဝစနေန ပန ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာနံ ပဝတ္တိဝိပါကတာ ပဋိက္ခိတ္တာ. ပဝတ္တိဝိပါကဿပိ ဟိ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယတာ န သက္ကာ နိဝါရေတုံ. ဝုတ္တဉ္စ [Pg.124] ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တော ဓမ္မော ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တဿ ဓမ္မဿ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော, နာနာက္ခဏိကာ’’တိအာဒိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၃.၅၆-၅၇). ယဒိ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာနံ ဝိပါကဒါနံ နတ္ထိ, ကထံ တေ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာ ဟောန္တီတိ? အဘိညာစိတ္တာဒီနံ ဝိယ ဝိပါကာရဟသဘာဝတ္တာ. ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ အကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ ဥပေက္ခာသဟဂတံ ဥဒ္ဓစ္စသမ္ပယုတ္တံ…ပေ… အဝိက္ခေပေါ ဟောတိ, ဣမေသု ဓမ္မေသု ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ, တေသံ ဝိပါကေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ (ဝိဘ. ၇၃၀-၇၃၁) ဣဒမ္ပိ တေသံ ဝိပါကာရဟတညေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ သိယာ. ဣဒံ ပန ဌာနံ သုဋ္ဌု ဝိစာရေတဗ္ဗံ. အတ္ထိ ဟိ ဧတ္ထ ဝစနောကာသော. န ဟိ ဝိပါကေတိ ဝစနံ ဝိပါကဓမ္မဝစနံ ဝိယ ဝိပါကာရဟတံ ဝဒတီတိ.

เหตุไฉนจึงรู้ความที่อุทธัจจะอันสหรคตด้วยอุเบกขาไม่มาในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ เพราะไม่ชักนำปฏิสนธิ? เพราะความที่กรรมปัจจัยต่างขณะของธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะเท่านั้นที่ตรัสไว้. อกุศลมี ๒ อย่าง คือ อกุศลที่พึงละด้วยทัสสนะ และอกุศลที่พึงละด้วยภาวนา. ในอกุศล ๒ อย่างนั้น ความที่เจตนาที่พึงละด้วยภาวนาเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะนั้นไม่ได้ตรัสไว้ แต่ตรัสไว้เฉพาะเจตนาที่พึงละด้วยทัสสนะเท่านั้น. ในบทว่า ‘ธรรมที่พึงละด้วยภาวนา ไม่เป็นกรรมปัจจัยแก่ธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะและไม่พึงละด้วยภาวนา’ นี้ ตรัสจำแนกไว้เฉพาะกรรมที่เกิดพร้อมกันเท่านั้น ไม่ได้จำแนกกรรมต่างขณะไว้. แม้ในปฏิปักษ์ก็ตรัสไว้เพียงเท่านี้ว่า ‘ธรรมที่พึงละด้วยภาวนา ไม่เป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะและไม่พึงละด้วยภาวนา…ป. …เป็นสหชาตปัจจัย…ป. …เป็นอุปนิสสยปัจจัย…ป. …เป็นปัจฉาชาตปัจจัย’ ไม่ได้ตรัสว่า ‘เป็นกรรมปัจจัย’. แต่ในที่อื่นตรัสไว้. และเจตนาที่สหรคตด้วยอุทธัจจะมาในธรรมที่พึงละด้วยภาวนาเท่านั้น ฉะนั้นกรรมปัจจัยต่างขณะจึงไม่พึงมี. หากมีอยู่ ความที่เจตนาที่พึงละด้วยภาวนาเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะก็พึงตรัสไว้ แต่ไม่ได้ตรัสไว้. เพราะฉะนั้น หากเจตนาที่สหรคตด้วยอุทธัจจะมีความเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะ ก็พึงกล่าวไว้ในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ แต่เพราะไม่มีความเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะ จึงไม่ได้กล่าวไว้. ความที่อุทธัจจะนั้นไม่มาในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ เพราะไม่ชักนำปฏิสนธิ นี้เป็นอัธยาศัยของอรรถกถาจารย์ในที่นี้. อนึ่ง ด้วยการไม่กล่าวถึงกรรมปัจจัยต่างขณะ ความเป็นวิบากในปวัตติกาลของธรรมที่พึงละด้วยภาวนาก็ถูกปฏิเสธแล้ว. เพราะความเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะของอุทธัจจะที่มีวิบากในปวัตติกาลนั้น ไม่สามารถห้ามได้. และตรัสไว้ว่า ‘ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา เป็นกรรมปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยทุกขเวทนา เป็นกรรมต่างขณะ’ เป็นต้น (ปัฏฐาน 1.3.56-57). หากธรรมที่พึงละด้วยภาวนาไม่มีการให้ผลแล้ว ไฉนจึงเป็นธรรมที่มีวิบากเล่า? เพราะมีสภาพที่ควรแก่การให้ผลเหมือนอภิญญาจิตเป็นต้น. อนึ่ง คำที่ตรัสไว้ว่า ‘ในสมัยใด อกุศลจิตเกิดขึ้น สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยอุทธัจจะ…ป. …ไม่มีความฟุ้งซ่าน ในธรรมเหล่านี้ ญาณเป็นธัมมปฏิสัมภิทา ญาณในวิบากของธรรมเหล่านั้นเป็นอัตถปฏิสัมภิทา’ (วิภังค์ 730-731) นี้ก็พึงตรัสไว้โดยอ้างถึงความที่ธรรมเหล่านั้นควรแก่การให้ผลเท่านั้น. แต่ฐานะนี้ควรพิจารณาให้ดี. เพราะในที่นี้มีโอกาสที่จะกล่าวได้. เพราะคำว่า ‘วิบาก’ ไม่ได้กล่าวถึงความที่ควรแก่การให้ผลเหมือนคำว่า ‘วิปากธรรม’ ฉะนั้น.

အကုသလပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อธิบายบทว่า อกุศล จบลงแล้ว.

အဗျာကတပဒံ

บทว่า อัพยากตะ

အဟေတုကကုသလဝိပါကဝဏ္ဏနာ

อธิบายอเหตุกกุศลวิบาก

၄၃၁. တေသု ဝိပါကာဗျာကတန္တိအာဒီနံ ‘‘ဘာဇေတွာ ဒဿေတုံ ကတမေ ဓမ္မာ အဗျာကတာတိအာဒိ အာရဒ္ဓ’’န္တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော. တဿာပီတိ ဧတဿ ‘‘ဥပ္ပတ္တိံ ဒီပေတုံ ကာမာ…ပေ… အာဒိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော. ဥပစိတတ္တာတိ ယထာ အညဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ အတ္တနော ဝိပါကာဘိမုခံ ဟောတိ တထာ ဝဍ္ဎိတတ္တာ. ရူပါဒီနံ ပစ္စယာနံ အညဝိညာဏသာဓာရဏတ္တာ အသာဓာရဏေန ဝတ္ထုနာ စက္ခုဝိညာဏံ သောတဝိညာဏန္တိ နာမံ ဥဒ္ဓဋံ. စက္ခာဒီနံ တိက္ခမန္ဒဘာဝေ ဝိညာဏာနံ တိက္ခမန္ဒဘာဝါ ဝိသေသပစ္စယတ္တာ စ.

๔๓๑. ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘วิปากาพยากตํ’ เป็นต้น มีความสัมพันธ์กับคำว่า ‘จำแนกแสดงว่า ธรรมเหล่าไหนเป็นอัพยากตะ’ เป็นต้น. บทว่า ‘ตัสสาปิ’ มีความสัมพันธ์กับคำว่า ‘เพื่อแสดงความเกิดขึ้น…ป. …ตรัสไว้’ เป็นต้น. บทว่า ‘อุปจิตตัตตา’ หมายถึง เพราะพอกพูนขึ้นแล้วโดยอาการที่ขัดขวางวิบากของกรรมอื่นแล้ว หันหน้าเข้าหาวิบากของตนเอง. เพราะปัจจัยมีรูปเป็นต้นเป็นสาธารณะแก่วิญญาณอื่น จึงทรงยกชื่อว่า จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ เป็นต้น ด้วยวัตถุที่ไม่สาธารณะ. และเพราะความที่จักขุเป็นต้นมีความคมกล้าหรืออ่อน วิญญาณทั้งหลายจึงมีความคมกล้าหรืออ่อน และเพราะเป็นปัจจัยพิเศษ.

စက္ခုသန္နိဿိတဉ္စ တံ ရူပဝိဇာနနဉ္စာတိ စက္ခုသန္နိဿိတရူပဝိဇာနနံ. ဧဝံလက္ခဏံ စက္ခုဝိညာဏံ. တတ္ထ စက္ခုသန္နိဿိတဝစနေန ရူပါရမ္မဏံ အညဝိညာဏံ ပဋိက္ခိပတိ. ရူပဝိဇာနနဝစနေန စက္ခုနိဿယေ ဖဿာဒယော နိဝတ္တေတိ. စက္ခုရူပဝစနေဟိ စ နိဿယတော အာရမ္မဏတော စ ဝိဇာနနံ ဝိဘာဝေတိ. ရူပမတ္တဿ အာရမ္မဏဿ ဂဟဏံ ကိစ္စမေတဿာတိ ရူပမတ္တာရမ္မဏရသံ. ဈာနင်္ဂဝသေနာတိ ဣဒံ ဒွိပဉ္စဝိညာဏဝဇ္ဇေသု ဝိဇ္ဇမာနာနံ ဥပေက္ခာသုခဒုက္ခေကဂ္ဂတာနံ ဈာနင်္ဂိကတ္တာ ဣဓာပိ တံသဒိသာနံ တဒုပစာရံ [Pg.125] ကတွာ ဝုတ္တံ. န ဟိ ဈာနပစ္စယတ္တာဘာဝေ ဈာနင်္ဂတာ အတ္ထိ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘ဈာနင်္ဂါနိ ဈာနသမ္ပယုတ္တ…ပေ… ရူပါနံ ဈာနပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၃.၁၁၂). ဧတေသဉ္စ ဈာနပစ္စယဘာဝေါ ပဋိက္ခိတ္တော. ယထာဟ ‘‘အဗျာကတံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ အဗျာကတော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ န ဈာနပစ္စယာ. ပဉ္စဝိညာဏသဟဂတံ ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စ တယော ခန္ဓာ’’တိအာဒိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၉၈). ဈာနပစ္စယတ္တာဘာဝေပိ ဝေဒနာစိတ္တဋ္ဌိတီနံ ဥပေက္ခာဒိဘာဝတော တထာဘူတာနံ ဝစနေ အညဋ္ဌာနာဘာဝတော စ ဒုတိယရာသိနိဒ္ဒေသော.

จักขุวิญญาณมีลักษณะอย่างนี้ คือ อาศัยจักขุและรู้รูป. ในคำว่า ‘อาศัยจักขุและรู้รูป’ นั้น ด้วยคำว่า ‘อาศัยจักขุ’ ย่อมปฏิเสธวิญญาณอื่นที่มีรูปารมณ์เป็นอารมณ์. ด้วยคำว่า ‘รู้รูป’ ย่อมกันผัสสะเป็นต้นที่อาศัยจักขุ. และด้วยคำว่า ‘จักขุ’ และ ‘รูป’ ย่อมแสดงการรู้ที่แตกต่างจากการรู้ของสัญญาและปัญญา โดยอาศัยและโดยอารมณ์. การรับอารมณ์ที่เป็นรูปเท่านั้นเป็นกิจของจักขุวิญญาณนี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ‘มีรสคืออารมณ์ที่เป็นรูปเท่านั้น’. คำว่า ‘โดยอาการแห่งองค์ฌาน’ นี้ ตรัสไว้โดยอุปจาระแก่ธรรมที่คล้ายคลึงกันในทวิปัญจวิญญาณเหล่านี้ เพราะอุเบกขา สุข ทุกข์ และเอกัคคตาที่มีอยู่ในจิตที่เว้นทวิปัญจวิญญาณนั้น เป็นองค์ฌาน. เพราะเมื่อไม่มีความเป็นฌานปัจจัย ความเป็นองค์ฌานก็ไม่มี. ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘องค์ฌานเป็นปัจจัยแก่รูปที่สัมปยุตด้วยฌาน…ป. …ด้วยฌานปัจจัย’ (ปัฏฐาน 1.3.112). และความเป็นฌานปัจจัยของเวทนาและเอกัคคตาที่สัมปยุตด้วยทวิปัญจวิญญาณเหล่านี้ก็ถูกปฏิเสธแล้ว. ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ธรรมที่เป็นอัพยากตะอาศัยธรรมที่เป็นอัพยากตะเกิดขึ้น ไม่ใช่ด้วยฌานปัจจัย. ขันธ์หนึ่งที่สหรคตด้วยปัญจวิญญาณอาศัยขันธ์สาม’ เป็นต้น (ปัฏฐาน 1.1.98). แม้เมื่อไม่มีความเป็นฌานปัจจัย การแสดงในราศีที่สองก็มีอยู่ เพราะเวทนาและเอกัคคตาที่เป็นที่ตั้งของจิตมีสภาพเป็นอุเบกขาเป็นต้น และเพราะไม่มีที่อื่นที่จะกล่าวถึงธรรมที่มีสภาพเช่นนั้น.

၄၃၆. ဝတ္ထုပဏ္ဍရတ္တာတိ သယံ ကဏှဓမ္မာနံ အပ္ပဋိပက္ခတ္တာ သဘာဝပရိသုဒ္ဓါနံ ပသာဒဟဒယဝတ္ထုနိဿယာနံ ဝသေန ပဏ္ဍရသဘာဝံ ဇာတန္တိ အဓိပ္ပာယော. အယံ ပန နယော စတုဝေါကာရေ န လဗ္ဘတီတိ တတ္ထ ဘဝင်္ဂဿ တတော နိက္ခန္တာကုသလဿ စ ပဏ္ဍရတာ န သိယာ, တသ္မာ တတ္ထ ပဏ္ဍရတာယ ကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ. သဘာဝေါ ဝါယံ စိတ္တဿ ပဏ္ဍရတာတိ.

๔๓๖. บทว่า ‘วัตถุปัณฑรตา’ หมายถึง ความที่รูปวัตถุนั้นเองมีสภาพบริสุทธิ์ผ่องใส โดยอาศัยปสาทรูปและหทัยวัตถุซึ่งบริสุทธิ์โดยสภาพ เพราะไม่เป็นปฏิปักษ์ต่ออกุศลธรรมอันดำมืด. แต่วิธีนี้ใช้ไม่ได้ในจตุโวการภูมิ เพราะในภูมิเหล่านั้น ภวังค์และความเป็นอกุศลที่ออกจากภวังค์นั้นจะไม่มีความผ่องใส. เพราะฉะนั้น จึงควรกล่าวเหตุแห่งความผ่องใสในภูมิเหล่านั้น. ความผ่องใสนี้เป็นธรรมชาติของจิตเอง.

၄၃၉. ဣဒမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေါ ဌိတိမတ္တသဟိတံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတံ အပေက္ခိတွာ ဝုတ္တော. ပကတိယာတိ အနတိက္ကမနေန. သောပိ ဝိသေသော. ကာယပ္ပသာဒံ ဃဋ္ဋေတွာ ပသာဒပစ္စယေသု မဟာဘူတေသု ပဋိဟညတီတိ အာပါထံ ဂန္တွာ ပဋိဟညတီတိ အတ္ထော. ယထာ စ ‘‘ရူပံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္န’’န္တိ ဝုတ္တေ န အာရမ္မဏုပ္ပာဒါနံ ပုဗ္ဗာပရကာလတာ ဟောတိ, ဧဝမိဓာပိ ဃဋ္ဋနပဋိဟနနေသု ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဥပမာပိ ဥဘယဃဋ္ဋနဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တာ, န နိဿိတနိဿယဃဋ္ဋနာနံ ပုဗ္ဗာပရတာဒဿနတ္ထံ. ဧတ္ထ စ ဗဟိဒ္ဓါတိ ဧတံ နိဒဿနမတ္တံ. အဇ္ဈတ္တမ္ပိ ဟိ အာရမ္မဏံ ဟောတီတိ. ဝိညာဏဓာတုနိဿယဘူတေဟိ ဝါ အညံ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ’’တိ ဝုတ္တံ. ပဋိဃဋ္ဋနာနိဃံသော ဗလဝါ ဟောတိ, တတော ဧဝ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဖောဋ္ဌဗ္ဗသမာယောဂေ သုခဒုက္ခပစ္စယာ ဓာတုအနုဂ္ဂဟဓာတုက္ခောဘာ စိရံ အနုဝတ္တန္တိ.

๔๓๙. ในคำว่า Idampīti นี้ ศัพท์ว่า pi ท่านกล่าวโดยหมายถึงวิจิกิจฉาสหคตจิตที่กล่าวไว้ก่อนแล้วซึ่งเกิดพร้อมกับฐิติขณะเท่านั้น. คำว่า Pakatiyā ความว่า โดยไม่ก้าวล่วง (วิตก). แม้ความพิเศษนั้น (ก็มีได้ด้วยอำนาจการกระทบ). คำว่า กระทบกายประสาทแล้ว ย่อมกระทบในมหาภูตรูปทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งประสาท ความว่า ถึงคลอง (อารมณ์) แล้วจึงกระทบ. และเมื่อกล่าวว่า "อาศัยรูปเกิดขึ้น" ความเป็นไปก่อนและหลังแห่งการถือเอาอารมณ์และการเกิดขึ้นย่อมไม่มีฉันใด ในการกระทบและการถูกกระทบนี้ก็พึงทราบฉันนั้น. แม้อุปมาท่านก็กล่าวไว้เพื่อแสดงการกระทบทั้งสอง ไม่ใช่เพื่อแสดงความเป็นไปก่อนและหลังแห่งการกระทบของสิ่งที่อาศัยและที่อาศัย. และในที่นี้ คำว่า bahiddhā นี้ เป็นเพียงการยกตัวอย่างเท่านั้น เพราะแม้ภายใน (มหาภูตรูปภายใน) ก็เป็นอารมณ์ได้. หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านเรียกมหาภูตรูปอื่นจากมหาภูตรูปที่เป็นที่อาศัยของวิญญาณธาตุ (กายวิญญาณ) ว่า "ภายนอก". การเสียดสีคือการกระทบกันย่อมมีกำลัง เพราะเหตุนั้นเอง เมื่อมีการประจวบกับโผฏฐัพพะที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา การสงเคราะห์ธาตุและการกำเริบของธาตุอันเป็นปัจจัยแห่งสุขและทุกข์จึงเป็นไปติดต่อกันนาน.

၄၅၅. အညေသံ စိတ္တာနံ သဘာဝသုညတသဗ္ဘာဝါ မနောဓာတုဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ စေ? န, ဝိသေသသဗ္ဘာဝါ. စက္ခုဝိညာဏာဒီနဉှိ စက္ခာဒိနိဿိတတာ စက္ခာဒီနံ သဝိသယေသု ဒဿနာဒိပ္ပဝတ္တိဘာဝတာ စ ဝိသေသော. မနောဝိညာဏဿ ပန အနညနိဿယမနောပုဗ္ဗင်္ဂမတာယ အညနိဿယဝိညာဏဿ အနန္တရပစ္စယတ္တာဘာဝေန မနောဒွါရနိဂ္ဂမနမုခဘာဝါဘာဝတော စ သာတိသယဝိဇာနနကိစ္စတာ ဝိသေသော. တဗ္ဗိသေသဝိရဟာ မနောမတ္တာ ဓာတု [Pg.126] မနောဓာတူတိ တိဝိဓာ မနောဓာတု ဧဝ ဝုစ္စတိ, န ဝိသေသမနော. တသ္မာ ဧတ္ထ မနော ဧဝ ဓာတု မနောဓာတူတိ ဧဝ-သဒ္ဒေါ မတ္တသဒ္ဒတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝိသေသနိဝတ္တနတ္ထော ဟိ သော ဝိညာဏဿာတိ. မနောဒွါရနိဂ္ဂမနပဝေသမုခဘာဝတော ပန မနောဓာတုယာ ဝိဇာနနဝိသေသဝိရဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, တတော ဧဝ မနောဝိညာဏန္တိပိ န ဝုစ္စတိ. န ဟိ တံ ဝိညာဏံ မနတော ပဝတ္တံ မနသော ပစ္စယော, နာပိ မနသော ပစ္စယဘူတံ မနတော ပဝတ္တံ, ဒဿနာဒီနံ ပန ပစ္စယော, တေဟိ စ ပဝတ္တံ တေသံ ပုရေစရံ အနုစရဉ္စာတိ. သမ္မာသင်္ကပ္ပောတိ အဝစနံ မဟာဝိပါကာနံ ဝိယ ဇနကသဒိသတ္တာဘာဝတော. တတ္ထ ဟိ တိဟေတုကတော ဒုဟေတုကမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ သမ္မာသင်္ကပ္ပတာဒီဟိ သဒိသံ သဟေတုကတာယာတိ. ပဉ္စဝိညာဏသောတေတိ ဧတ္ထ ယထာ ပဂုဏံ ဂန္ထံ သဇ္ဈာယန္တော သဇ္ဈာယသောတေ ပတိတံ ကဉ္စိ ကဉ္စိ ဝါစနာမဂ္ဂံ န သလ္လက္ခေတိ, ဧဝံ တထာဂတဿ အသလ္လက္ခဏာ နာမ နတ္ထိ, န စ ပဉ္စဝိညာဏသောတေ ဈာနင်္ဂါဘာဝေါ ဣဓ အဝစနဿ ကာရဏံ. ယဒိ တဒနန္တရံ နိဒ္ဒေသော တံသောတပတိတတာ, ဣတော ပရေသံ ဒွိန္နံ မနောဝိညာဏဓာတူနံ တံသောတပတိတတာ န သိယာ. တသ္မာ ပဉ္စဝိညာဏာနံ ဝိယ အဟေတုကတာယ မဂ္ဂပစ္စယဝိရဟာ စ ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ ဝိတက္ကဝိစာရေသု ဈာနင်္ဂဓမ္မာနံ ဒုဗ္ဗလတ္တာ ပဉ္စဝိညာဏေသု ဝိယ အဂဏနုပဂဘာဝါ စ ပဉ္စဝိညာဏသောတပတိတတာ. တတော ဧဝ ဟိ အဟေတုကကိရိယတ္တယေပိ ဈာနင်္ဂါနိ ဗလာနိ စ သင်္ဂဟဝါရေ န ဥဒ္ဓဋာနိ, ဈာနပစ္စယကိစ္စမတ္တတော ပန ပဋ္ဌာနေ ဒုဗ္ဗလာနံ ဧတ္ထ ဝိတက္ကာဒီနံ ဈာနပစ္စယတာ ဝုတ္တာ.

๔๕๕. หากมีผู้ถามว่า "ความเป็นมโนธาตุย่อมถึงแก่จิตเหล่าอื่น (นอกจากอาวัชชนะและสัมปฏิจฉนะ) เพราะความมีอยู่แห่งสภาวะและสุญญตะมิใช่หรือ?" ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะความมีอยู่แห่งความพิเศษ. จริงอยู่ ความที่จักขุวิญญาณเป็นต้นอาศัยจักขุวัตถุเป็นต้น และความที่จักขุวัตถุเป็นต้นมีความเป็นไปแห่งกิจมีการเห็นเป็นต้นในอารมณ์ของตน เป็นความพิเศษ (จากมโนธาตุ). ส่วนความพิเศษของมโนวิญญาณ คือ ความเป็นผู้มีกิจคือการรู้แจ้งอันยิ่ง เพราะความที่มโนวิญญาณไม่มีมนัสที่อาศัยวัตถุอื่นเป็นบุพพังคมะ เพราะความไม่มีความเป็นอนันตรปัจจัยแห่งวิญญาณที่อาศัยวัตถุอื่น และเพราะความไม่มีสภาวะเป็นทางออกแห่งมโนทวาร. ธาตุสักว่ารู้ที่ปราศจากความพิเศษนั้น ชื่อว่ามโนธาตุ มโนธาตุ 3 อย่างเท่านั้นท่านเรียกว่ามโนธาตุ ไม่เรียกว่ามโนที่พิเศษ. เพราะฉะนั้น ในที่นี้ (ในคำอธิบายว่า มโนนั่นเองเป็นธาตุ ชื่อว่ามโนธาตุ) พึงทราบว่า eva ศัพท์ มีอรรถเท่ากับ matta ศัพท์. เพราะ eva ศัพท์นั้น มีอรรถเพื่อห้ามความรู้แจ้งที่พิเศษแห่งวิญญาณ. แต่พึงทราบความปราศจากความพิเศษแห่งการรู้แจ้งของมโนธาตุ เพราะความเป็นทางออกและทางเข้าแห่งมโนทวาร เพราะเหตุนั้นเอง จึงไม่เรียกว่ามโนวิญญาณ. ด้วยว่า วิญญาณนั้นเป็นไปจากมโน (อาวัชชนะ) ก็ไม่ใช่ เป็นปัจจัยแห่งมโนก็ไม่ใช่ แม้เป็นปัจจัยแห่งมโนก็ไม่ได้เป็นไปจากมโน แต่เป็นปัจจัยแห่งกิจมีการเห็นเป็นต้น และเป็นไปเพราะกิจมีการเห็นเป็นต้นเหล่านั้น เป็นทั้งผู้ไปข้างหน้าและผู้ไปตามหลังของกิจเหล่านั้น. การไม่ตรัสว่า "สัมมาสังกัปปะ" เพราะความที่ (สัมปฏิจฉนะ) ไม่เหมือนกับชนกกรรม (กุศล) เหมือนอย่างมหาวิบากทั้งหลาย. จริงอยู่ ในมหาวิบากเหล่านั้น แม้จิตที่เป็นทวิเหตุกะเกิดขึ้นจากติเหตุกกุศล ก็ยังชื่อว่าเหมือนกับกุศลที่เป็นชนกด้วยความเป็นสเหตุกะ โดยความเป็นสัมมาสังกัปปะเป็นต้น. ในคำว่า "ในกระแสแห่งปัญจวิญญาณ" นี้ อุปมาเหมือนผู้สาธยายคัมภีร์ที่ตนคล่องแคล่วแล้ว ย่อมไม่กำหนดจดจำทางแห่งการกล่าวบางอย่างที่ตกไปในกระแสแห่งการสาธยายฉันใด ความไม่กำหนดจดจำของพระตถาคตย่อมไม่มีฉันนั้น และการไม่มีองค์ฌานในกระแสแห่งปัญจวิญญาณนี้ ก็ไม่ใช่เหตุแห่งการไม่ตรัส (องค์ฌานในสัมปฏิจฉนะ) นี้. หากว่าการแสดง (สัมปฏิจฉนะ) ในลำดับต่อจากปัญจวิญญาณนั้น คือความเป็นผู้ตกไปในกระแสนั้นไซร้ ความเป็นผู้ตกไปในกระแสนั้นก็ไม่พึงมีแก่มโนวิญญาณธาตุ 2 ดวงที่เกิดภายหลังต่อจากสัมปฏิจฉนะนี้. เพราะฉะนั้น ความเป็นผู้ตกไปในกระแสแห่งปัญจวิญญาณ (ของสัมปฏิจฉนะ) จึงมีได้เพราะความเป็นอเหตุกะเหมือนปัญจวิญญาณ เพราะปราศจากมรรคปัจจัย และเพราะความที่ธรรมคือองค์ฌานไม่มีกำลังแม้เมื่อวิตกวิจารมีอยู่ และเพราะความไม่เข้าถึงการนับ (ว่าเป็นองค์ฌาน) เหมือนในปัญจวิญญาณ. เพราะเหตุนั้นเอง ในอเหตุกกิริยา 3 ท่านจึงไม่ยกองค์ฌานและพละทั้งหลายขึ้นแสดงในสังคหะวาร แต่ในปัฏฐาน ท่านกล่าวความเป็นฌานปัจจัยของวิตกเป็นต้นที่ไม่มีกำลังในสัมปฏิจฉนะเป็นต้นนี้ไว้ เพียงเพื่อแสดงกิจแห่งฌานปัจจัยเท่านั้น.

၄၆၉. သမာနဝတ္ထုကံ အနန္တရပစ္စယံ လဘိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ သန္တီရဏံ မနောဓာတုတော ဗလဝတရံ ဟောတီတိ တံ ယထာရမ္မဏံ အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝန္တံ ဣဋ္ဌေ သောမနဿသဟဂတံ ဟောတိ, ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေ ဥပေက္ခာသဟဂတံ သာတိသယာနုဘဝတ္တာ, တသ္မာ ‘‘အယဉှိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏသ္မိံ ယေဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ပန သတိပိ ဗလဝဘာဝေ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိံ နိဝတ္တေတွာ ဝိသဒိသံ မနံ ကရောန္တံ မနသိကာရကိစ္စန္တရယောဂတော ဝိပါကော ဝိယ အနုဘဝနမေဝ န ဟောတီတိ သဗ္ဗတ္ထ ဥပေက္ခာသဟဂတမေဝ ဟောတိ, တထာ ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇနံ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနဉ္စ ကိစ္စဝသေန အပုဗ္ဗတ္တာ.

๔๖๙. สันตีรณะที่เกิดขึ้นโดยได้อนันตรปัจจัยที่มีวัตถุเสมอกัน (คือหทยวัตถุเหมือนกับสัมปฏิจฉนะ) ย่อมมีกำลังยิ่งกว่ามโนธาตุ (สัมปฏิจฉนะ) เพราะเหตุนั้น สันตีรณะนั้นเมื่อเสวยรสแห่งอารมณ์ตามอารมณ์ ย่อมเป็นโสมนัสสหคตในอารมณ์ที่น่าปรารถนา และเป็นอุเบกขาสหคตในอารมณ์ที่น่าปรารถนาปานกลาง เพราะมีการเสวยอารมณ์ที่ยิ่งกว่า ด้วยเหตุนี้ท่านจึงกล่าวคำว่า "Ayañhi iṭṭhārammaṇasmiṃ yeva" เป็นต้น. ส่วนโวฏฐัพพนะ แม้จะมีกำลัง แต่เพราะทำชวนจิตที่ไม่เหมือนกันให้เกิดขึ้น โดยห้ามความเป็นไปแห่งวิบาก และเพราะประกอบด้วยกิจอื่นคือมนสิการ จึงไม่ใช่เป็นการเสวยอารมณ์อย่างเดียวเหมือนวิบาก เพราะฉะนั้น โวฏฐัพพนะจึงเป็นอุเบกขาสหคตอย่างเดียวในอารมณ์ทั้งปวง เช่นเดียวกับปัญจทวาราวัชชนะและมโนทวาราวัชชนะ ซึ่งเป็นอุเบกขาสหคตเพราะความเป็นของใหม่โดยอำนาจแห่งกิจ.

အဟေတုကကုသလဝိပါကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาอเหตุกกุศลวิบาก จบแล้ว.

အဋ္ဌမဟာဝိပါကစိတ္တဝဏ္ဏနာ

การพรรณนามหาวิบากจิต 8

၄၉၈. အလောဘော [Pg.127] အဗျာကတမူလန္တိအာဒီသု ကုသလပက္ခေ တာဝ အလောဘာဒေါသာနံ နိဒ္ဒေသေသု ‘‘ယော တသ္မိံ သမယေ အလောဘော အလုဗ္ဘနာ…ပေ… အလောဘော ကုသလမူလ’’န္တိ (ဓ. သ. ၃၂), ‘‘ယော တသ္မိံ သမယေ အဒေါသော အဒုဿနာ…ပေ… အဒေါသော ကုသလမူလ’’န္တိ (ဓ. သ. ၃၃) စ ဝုတ္တတ္တာ ဣဓာပိ တံနိဒ္ဒေသေသု ‘‘အလောဘော အဗျာကတမူလ’’န္တိ ‘‘အဒေါသော အဗျာကတမူလ’’န္တိ ဝစနံ ယုဇ္ဇေယျ. ပညိန္ဒြိယာဒိနိဒ္ဒေသေသု ပန ‘‘ပညာရတနံ အမောဟော ဓမ္မဝိစယော သမ္မာဒိဋ္ဌီ’’တိ (ဓ. သ. ၃၄, ၃၇) ဧဝံ တတ္ထပိ ဝုတ္တံ, န ဝုတ္တံ ‘‘အမောဟော ကုသလမူလ’’န္တိ. တသ္မာ ဣဓာပိ ‘‘အမောဟော အဗျာကတမူလ’’န္တိ ပါဌေန န ဘဝိတဗ္ဗံ သိယာ. အလောဘာဒေါသာနံ ဝိယ အမောဟဿပိ အဗျာကတမူလဒဿနတ္ထံ ပနေတံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဝိညတ္တိဇနကတောတိ ကာယဝစီကမ္မဒွါရနိဝါရဏံ ကရောတိ. အဝိပါကဓမ္မတောတိ မနောကမ္မဒွါရနိဝါရဏဉ္စ. ဝိပါကဓမ္မာနဉှိ ကမ္မဒွါရံ ဝုတ္တန္တိ. တထာ အပ္ပဝတ္တိတောတိ ဒါနာဒိပုညကိရိယဘာဝေန အပ္ပဝတ္တိတော. ဧတေန ပုညကိရိယဝတ္ထုဘေဒမေဝ နိဝါရေတိ.

๔๙๘. ในคำว่า Alobho abyākatamūlanti เป็นต้น ในนิทเทสแห่งอโลภะและอโดสะในกุศลฝ่ายก่อน ท่านกล่าวไว้ว่า "อโลภะใดในสมัยนั้น ความไม่โลภ... อโลภะเป็นกุศลมูล" และ "อโดสะใดในสมัยนั้น ความไม่ประทุษร้าย... อโดสะเป็นกุศลมูล" แม้ในอพยากตฝ่ายนี้ การกล่าวว่า "อโลภะเป็นอพยากตมูล" และ "อโดสะเป็นอพยากตมูล" ในนิทเทสเหล่านั้น ก็ย่อมควร. แต่ในนิทเทสแห่งปัญญินทรีย์เป็นต้น ท่านกล่าวไว้ในกุศลฝ่ายนั้นอย่างนี้ว่า "ปัญญารัตนะ อโมหะ ธัมมวิจยะ สัมมาทิฏฐิ" แต่ไม่ได้กล่าวว่า "อโมหะเป็นกุศลมูล" เพราะฉะนั้น แม้ในอพยากตฝ่ายนี้ ก็ไม่ควรมีบทบาลีว่า "อโมหะเป็นอพยากตมูล". อย่างไรก็ตาม พึงทราบว่า ท่านกล่าวคำนี้ไว้เพื่อแสดงความเป็นอพยากตมูลแม้แห่งอโมหะ เหมือนอย่างอโลภะและอโดสะ. ด้วยคำว่า "เพราะเป็นผู้ยังอวิญญัติให้เกิด" ย่อมทำการห้ามกายกรรมทวารและวจีกรรมทวาร. ด้วยคำว่า "เพราะมีสภาวะไม่ให้ผล" ย่อมทำการห้ามมโนกรรมทวารด้วย. เพราะท่านกล่าวทวารแห่งกรรมไว้สำหรับกุศลธรรมที่มีสภาวะให้ผล. คำว่า "เพราะไม่เป็นไปอย่างนั้น" คือ เพราะไม่เป็นไปโดยความเป็นบุญกิริยาวัตถุมีทานเป็นต้น ด้วยคำนี้ ท่านย่อมปฏิเสธประเภทแห่งบุญกิริยาวัตถุเท่านั้น.

ဗလဝပစ္စယေဟီတိ ပယောဂေန ဝိနာ နိပ္ဖန္နေဟိ အာရမ္မဏာဒိပစ္စယေဟိ. အသင်္ခါရိကာဒီသု ဟိ ယေန ကေနစိ စိတ္တေန ကမ္မေ အာယူဟိတေ အသင်္ခါရေန အပ္ပယောဂေန ကမ္မကမ္မနိမိတ္တဂတိနိမိတ္တပစ္စုပဋ္ဌာနေ ပဋိသန္ဓိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ အသင်္ခါရိကာ ဟောတိ, သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန ကမ္မာဒိပစ္စုပဋ္ဌာနေ သသင်္ခါရိကာ. ဘဝင်္ဂစုတိယော ပန ပဋိသန္ဓိသဒိသာဝ. တဒါရမ္မဏဉ္စ ကုသလာကုသလာနိ ဝိယ အသင်္ခါရိကံ သသင်္ခါရိကဉ္စ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ. ဧတေသု ဗလဝံ ဒုဗ္ဗလဉ္စ ဝိစာရေတုံ ‘‘တတ္ထ သဗ္ဗေပိ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တာ’’တိအာဒိမာဟ. ကာလဝသေန ပန ပရိဏမတီတိ အပ္ပာယုကသံဝတ္တနိကကမ္မဗဟုလေ ကာလေ တံကမ္မသဟိတသန္တာနဇနိတသုက္ကသောဏိတပစ္စယာနံ တံမူလကာနံ စန္ဒသူရိယဝိသမပရိဝတ္တာဒိဇနိတဥတာဟာရာဒိဝိသမပစ္စယာနဉ္စ ဝသေန ပရိဏမတိ.

คำว่า 'balavapaccayehīti' หมายถึง ด้วยปัจจัยทั้งหลายมีอารมณ์เป็นต้นที่สำเร็จได้โดยปราศจากความเพียรพยายาม (ปโยคะ). แท้จริงแล้ว ในบรรดาอสังขาริกะเป็นต้น เมื่อกรรมถูกกระทำด้วยจิตใดจิตหนึ่ง ในขณะที่กรรม, กรรมนิมิต, คตินิมิต ปรากฏขึ้นโดยปราศจากสังขารและปราศจากความเพียรพยายาม ปฏิสนธิที่เกิดขึ้นย่อมเป็นอสังขาริกปฏิสนธิ. ส่วนในขณะที่กรรมเป็นต้นปรากฏขึ้นโดยมีสังขารและมีความเพียรพยายาม ปฏิสนธิย่อมเป็นสสังขาริกปฏิสนธิ. ภวังคจิตและจุติจิตย่อมเหมือนกับปฏิสนธิจิตนั่นเอง. และพึงทราบว่าตทารัมมณจิตก็เป็นอสังขาริกะและสสังขาริกะเช่นเดียวกับกุศลและอกุศล. เพื่อพิจารณาจิตที่แข็งแรงและอ่อนแอในบรรดาจิตเหล่านี้ จึงกล่าวคำว่า 'ในบรรดาจิตเหล่านั้น พระโพธิสัตว์ผู้เป็นสัพพัญญูทั้งปวง' เป็นต้น. ส่วนคำว่า 'ย่อมเป็นไปตามกาล' นั้น หมายถึง ในกาลที่กรรมที่ทำให้มีอายุสั้นมีมาก ย่อมเป็นไปตามปัจจัยคือน้ำอสุจิและโลหิตที่เกิดจากสันดานที่ประกอบด้วยกรรมนั้น และตามปัจจัยที่ไม่สม่ำเสมอมีอุตุและอาหารเป็นต้นที่เกิดจากการโคจรที่ไม่สม่ำเสมอของพระจันทร์และพระอาทิตย์เป็นต้น ซึ่งมีกรรมนั้นเป็นมูล.

ဝိပါကုဒ္ဓါရကထာဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายเรื่องการจำแนกวิบาก

ယတော ယတ္တကော စ ဝိပါကော ဟောတိ, ယသ္မိဉ္စ ဌာနေ ဝိပစ္စတိ, တံ ဒဿေတုံ ဝိပါကုဒ္ဓါရကထာ အာရဒ္ဓါ. ဧတ္ထေဝါတိ ဧကာယ စေတနာယ ကမ္မေ အာယူဟိတေယေဝ. ဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိဝသေန ဒွါဒသကမဂ္ဂေါပိ ဟောတိ[Pg.128], ဒွါဒသကပ္ပကာရောပီတိ အတ္ထော. အဟေတုကပဋိသန္ဓိဝသေန အဟေတုကဋ္ဌကမ္ပိ. အသင်္ခါရိကသသင်္ခါရိကာနံ သသင်္ခါရိကအသင်္ခါရိကဝိပါကသင်္ကရံ အနိစ္ဆန္တော ဒုတိယတ္ထေရော ‘‘ဒွါဒသာ’’တိအာဒိမာဟ. ပုရိမဿ ဟိ ပစ္စယတောသသင်္ခါရိကအသင်္ခါရိကဘာဝေါ, ဣတရေသံ ကမ္မတော. တတိယော တိဟေတုကတော ဒုဟေတုကမ္ပိ အနိစ္ဆန္တော ‘‘ဒသာ’’တိအာဒိမာဟ.

เพื่อแสดงว่าวิบากมีเท่าใด และย่อมให้ผลในที่ใด จึงได้เริ่มเรื่องการจำแนกวิบาก. คำว่า 'Etthevāti' หมายถึง ด้วยเจตนาเดียวที่กระทำกรรมนั่นเอง. ด้วยอำนาจแห่งทวิเหตุกปฏิสนธิ วิบาก 12 อย่างก็ย่อมมี, หมายถึง วิบาก 12 ประเภทก็ย่อมมี. ด้วยอำนาจแห่งอเหตุกปฏิสนธิ อเหตุกวิบาก 8 อย่างก็ย่อมมี. พระเถระองค์ที่สองไม่ประสงค์ให้มีการปะปนกันของวิบากที่เป็นอสังขาริกะและสสังขาริกะ จึงกล่าวคำว่า '12' เป็นต้น. แท้จริงแล้ว ตามความเห็นของพระเถระองค์ก่อน สสังขาริกะและอสังขาริกะย่อมเป็นไปตามปัจจัย, ส่วนตามความเห็นของพระเถระองค์อื่น ย่อมเป็นไปตามกรรม. พระเถระองค์ที่สามไม่ประสงค์ให้กรรมที่เป็นติเหตุกะให้ผลเป็นทวิเหตุกะด้วย จึงกล่าวคำว่า '10' เป็นต้น.

ဣမသ္မိံ ဝိပါကုဒ္ဓါရဋ္ဌာနေ ကမ္မပဋိသန္ဓိဝဝတ္ထာနတ္ထံ သာကေတပဉှံ ဂဏှိံသု. ကမ္မဝသေန ဝိပါကဿ တံတံဂုဏဒေါသုဿဒနိမိတ္တတံ ဒဿေတုံ ဥဿဒကိတ္တနံ ဂဏှိံသု. ဟေတုကိတ္တနံ ဣဓ ပဌမတ္ထေရဿ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ. ဒုတိယတ္ထေရဝါဒါဒီသု ဝိသေသံ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဝက္ခာမိ. ဉာဏဿ ဇစ္စန္ဓာဒိဝိပတ္တိနိမိတ္တပဋိပက္ခဘာဝတော တိဟေတုကံ အတိဒုဗ္ဗလမ္ပိ သမာနံ ပဋိသန္ဓိံ အာကဍ္ဎန္တံ ဒုဟေတုကံ အာကဍ္ဎေယျာတိ ‘‘အဟေတုကာ န ဟောတီ’’တိ အာဟ. ယံ ပန ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ သုဂတိယံ ဇစ္စန္ဓဗဓိရာဒိဝိပတ္တိယာ အဟေတုကဥပပတ္တိံ ဝဇ္ဇေတွာ ဂတိသမ္ပတ္တိယာ သဟေတုကောပပတ္တိံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ ကတမေသံ အဋ္ဌန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတိ’’စ္စေဝ (ပဋိ. မ. ၁.၂၃၂) ဝုတ္တံ. တေန ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တေန ကမ္မုနာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တပဋိသန္ဓိ န ဟောတီတိ ဒီပိတံ ဟောတိ. အညထာ ‘‘သတ္တန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတီ’’တိ ဣဒမ္ပိ ဝုစ္စေယျ. တထာ ဟိ ‘‘ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ ကတမေသံ အဋ္ဌန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတိ? ကုသလဿ ကမ္မဿ ဇဝနက္ခဏေ တယော ဟေတူ ကုသလာ တသ္မိံ ခဏေ ဇာတစေတနာယ သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ. တေန ဝုစ္စတိ ကုသလမူလပစ္စယာပိ သင်္ခါရာ. နိကန္တိက္ခဏေ ဒွေ ဟေတူ အကုသလာ တသ္မိံ ခဏေ ဇာတစေတနာယ သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ. တေန ဝုစ္စတိ အကုသလမူလပစ္စယာပိ သင်္ခါရာ. ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ တယော ဟေတူ အဗျာကတာ တသ္မိံ ခဏေ ဇာတစေတနာယ သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ. တေန ဝုစ္စတိ နာမရူပပစ္စယာပိ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏပစ္စယာပိ နာမရူပ’’န္တိ ဝိဿဇ္ဇိတံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တောပပတ္တိယံ.

ในที่ว่าด้วยการจำแนกวิบากนี้ พระอรรถกถาจารย์แต่ก่อนได้ยกปัญหาของพระสาเกตะขึ้นมา เพื่อกำหนดแยกแยะกรรมและปฏิสนธิ. เพื่อแสดงว่าวิบากมีนิมิตคือความมากเกินไปของกุศลธรรมและอกุศลธรรมต่างๆ ตามอำนาจของกรรม จึงได้ยกคำกล่าวถึงความมากเกินไปขึ้นมา. คำกล่าวถึงเหตุในที่นี้กล่าวไว้ตามความเห็นของพระเถระองค์แรก. ส่วนความแตกต่างในวาทะของพระเถระองค์ที่สองเป็นต้น ข้าพเจ้าจักกล่าวในที่นั้นๆ เอง. เพราะเหตุที่ญาณเป็นปฏิปักษ์กับนิมิตแห่งวิบัติมีคนตาบอดแต่กำเนิดเป็นต้น แม้กรรมที่เป็นติเหตุกะจะอ่อนกำลังอย่างยิ่ง แต่เมื่อดึงปฏิสนธิ ย่อมดึงได้เพียงทวิเหตุกปฏิสนธิเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'อเหตุกปฏิสนธิย่อมไม่เกิด'. อนึ่ง พระสารีบุตรผู้แสดงสเหตุกปฏิสนธิในสุคติภูมิ โดยเว้นอเหตุกปฏิสนธิอันเป็นวิบัติมีคนตาบอดแต่กำเนิดและคนหูหนวกเป็นต้น ในปฏิสัมภิทามรรค ได้กล่าวไว้ว่า 'ในคติสมบัติ ญาณสัมปยุตปฏิสนธิ ย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 8 ประการใด?' ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า ญาณสัมปยุตปฏิสนธิย่อมไม่เกิดด้วยกรรมที่เป็นญาณวิปปยุต. มิฉะนั้นแล้ว ก็พึงกล่าวว่า 'ปฏิสนธิย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 7 ประการ' นี้ด้วย. ดังที่ได้ตอบไว้ในญาณสัมปยุตปฏิสนธิว่า 'ในคติสมบัติ ญาณสัมปยุตปฏิสนธิ ย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 8 ประการใด? ในขณะชวนะของกุศลกรรม เหตุ 3 ประการที่เป็นกุศล ย่อมเป็นปัจจัยที่เกิดพร้อมกับเจตนาที่เกิดในขณะนั้น. ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า สังขารย่อมเกิดด้วยปัจจัยคือรากเหง้าแห่งกุศลด้วย. ในขณะนิกกันติ เหตุ 2 ประการที่เป็นอกุศล ย่อมเป็นปัจจัยที่เกิดพร้อมกับเจตนาที่เกิดในขณะนั้น. ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า สังขารย่อมเกิดด้วยปัจจัยคือรากเหง้าแห่งอกุศลด้วย. ในขณะปฏิสนธิ เหตุ 3 ประการที่เป็นอัพยากฤต ย่อมเป็นปัจจัยที่เกิดพร้อมกับเจตนาที่เกิดในขณะนั้น. ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า วิญญาณย่อมเกิดด้วยปัจจัยคือนามรูป, และนามรูปย่อมเกิดด้วยปัจจัยคือวิญญาณ'.

ဧဝံ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တတော ဉာဏသမ္ပယုတ္တုပပတ္တိယာ စ ဝိဇ္ဇမာနာယ ‘‘ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ ကတမေသံ သတ္တန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတိ? ကုသလဿ ကမ္မဿ ဇဝနက္ခဏေ ဒွေ ဟေတူ ကုသလာ’’တိ ဝတွာ အညတ္ထ စ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ သက္ကာ ဝိဿဇ္ဇနံ ကာတုန္တိ. ယထာ [Pg.129] ပန ‘‘ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ သတ္တန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ’’တိ အဝစနတော ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တတော ဉာဏသမ္ပယုတ္တာ ပဋိသန္ဓိ န ဟောတိ, ဧဝံ ‘‘ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တေ ဆန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတိ’’စ္စေဝ (ပဋိ. မ. ၁.၂၃၃) ဝတွာ ‘‘သတ္တန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ’’တိ အဝစနတော ဉာဏသမ္ပယုတ္တတော ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာပိ ပဋိသန္ဓိ န ဟောတီတိ အာပန္နံ. ဧတ္ထာပိ ဟိ န န သက္ကာ ကမ္မနိကန္တိက္ခဏေသု တယော စ ဒွေ စ ဟေတူ ယောဇေတွာ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဒွေ ယောဇေတုန္တိ. ဣမဿ ပန ထေရဿ အယမဓိပ္ပာယော သိယာ ‘‘ကမ္မသရိက္ခကဝိပါကဒဿနဝသေန ဣဓ ပါဌော သာဝသေသော ကထိတော’’တိ. ‘‘ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ အဋ္ဌန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ’’တိ ဧတ္ထာပိ ပါဌဿ သာဝသေသတာပတ္တီတိ စေ? န, ဒုဗ္ဗလဿ ဒုဟေတုကကမ္မဿ ဉာဏသမ္ပယုတ္တဝိပါကဒါနေ အသမတ္ထတ္တာ. တိဟေတုကဿ ပန အဟေတုကဝိပစ္စနေ ဝိယ ဒုဟေတုကဝိပစ္စနေပိ နတ္ထိ သမတ္ထတာဝိဃာတောတိ. အာရမ္မဏေန ဝေဒနာ ပရိဝတ္တေတဗ္ဗာတိ သန္တီရဏတဒါရမ္မဏေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဝိဘာဂဂ္ဂဟဏသမတ္ထတာဘာဝတော ဟိ စက္ခုဝိညာဏာဒီနိ ဣဋ္ဌဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေသု ဥပေက္ခာသဟဂတာနေဝ ဟောန္တိ, ကာယဝိညာဏဉ္စ သုခသဟဂတမေဝ ပဋိဃဋ္ဋနာဝိသေသေနာတိ.

เช่นนั้นแหละ เมื่อญาณวิปปยุตปฏิสนธิมีอยู่ด้วยญาณวิปปยุตกรรม ก็สามารถตอบได้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วในที่อื่น โดยกล่าวว่า 'ในคติสมบัติ ญาณสัมปยุตปฏิสนธิ ย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 7 ประการใด? ในขณะชวนะของกุศลกรรม เหตุ 2 ประการที่เป็นกุศล'. อนึ่ง เพราะไม่ได้กล่าวว่า 'ด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 7 ประการในญาณสัมปยุต' ญาณสัมปยุตปฏิสนธิจึงไม่เกิดจากญาณวิปปยุตกรรม. เช่นนั้นแหละ เพราะไม่ได้กล่าวว่า 'ด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 7 ประการ' โดยกล่าวว่า 'ในคติสมบัติ ญาณวิปปยุตปฏิสนธิ ย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 6 ประการ' ญาณวิปปยุตปฏิสนธิจึงไม่เกิดจากญาณสัมปยุตกรรม. แท้จริงแล้ว ในที่นี้ก็ไม่ใช่ว่าจะไม่สามารถนำเหตุ 3 และ 2 ประการมาประกอบในขณะกรรมและนิกกันติ และนำเหตุ 2 ประการมาประกอบในขณะปฏิสนธิได้. แต่ความเห็นของพระเถระรูปนี้อาจเป็นว่า 'ในที่นี้ได้กล่าวบทบาลีไว้โดยมีส่วนที่เหลืออยู่ เพื่อแสดงวิบากที่คล้ายคลึงกับกรรม'. หากมีผู้โต้แย้งว่า 'ในบทบาลีที่ว่า "ด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 8 ประการในญาณสัมปยุต" ก็ย่อมมีส่วนที่เหลืออยู่ด้วยมิใช่หรือ?' ตอบว่า 'ไม่ใช่' เพราะกรรมที่เป็นทวิเหตุกะที่อ่อนกำลัง ย่อมไม่สามารถให้ผลเป็นญาณสัมปยุตได้. อนึ่ง การที่กรรมที่เป็นติเหตุกะให้ผลเป็นอเหตุกะ ย่อมไม่มีการขัดขวางความสามารถฉันใด การให้ผลเป็นทวิเหตุกะก็ไม่มีการขัดขวางความสามารถนั้น. คำว่า 'เวทนาพึงเปลี่ยนไปตามอารมณ์' นี้กล่าวโดยอ้างถึงสันตีรณจิตและตทารัมมณจิต. แท้จริงแล้ว เพราะจักขุวิญญาณเป็นต้นไม่มีความสามารถในการแยกแยะอารมณ์ที่แตกต่างกัน จักขุวิญญาณเป็นต้นจึงเป็นอุเบกขาสหคตเท่านั้น, และกายวิญญาณก็เป็นสุขสหคตเท่านั้นด้วยความแตกต่างของการกระทบ.

ဝိသေသဝတာ ကာလေန တဒါရမ္မဏပစ္စယသဗ္ဗဇဝနဝတာ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိံ ဒဿေတုံ ‘‘သံဝရာသံဝရေ…ပေ… ဥပဂတဿာ’’တိ ဝုတ္တံ အညကာလေ ပဉ္စဝိညာဏာဒိပရိပုဏ္ဏဝိပါကပ္ပဝတ္တိအဘာဝါ. ကက္ကဋက…ပေ… ဘဝင်္ဂေါတရဏန္တိ ဧတေန ဣဒံ ဒဿေတိ – ကေဒါရေ ပူရေတွာ နဒီပဝေသနမဂ္ဂဘူတံ မာတိကံ အပ္ပဝိသိတွာ ကက္ကဋကမဂ္ဂါဒိနာ အမဂ္ဂေန နဒီဩတရဏံ ဝိယ စိတ္တဿ ဇဝိတွာ ဘဝင်္ဂပ္ပဝေသနမဂ္ဂဘူတေ တဒါရမ္မဏေ အနုပ္ပန္နေ မဂ္ဂေန ဝိနာ ဘဝင်္ဂေါတရဏန္တိ.

เพื่อแสดงการเป็นไปของวิบากในกาลที่มีความพิเศษและมีชวนะทั้งหมดเป็นปัจจัยแห่งตทาลัมพนะ จึงได้กล่าวไว้ว่า "ในสังวรและอสังวร... เข้าถึงแล้ว" เพราะในกาลอื่นไม่มีการเป็นไปของวิบากที่บริบูรณ์ด้วยปัญจวิญญาณเป็นต้น. คำว่า "ปู... การลงสู่ภวังค์" นี้ ท่านแสดงความหมายนี้ว่า เปรียบเหมือนการลงสู่แม่น้ำโดยทางที่ไม่ใช่ทาง มีทางปูเป็นต้น โดยไม่เข้าสู่เหมืองน้ำที่เป็นทางเข้าสู่แม่น้ำหลังจากที่เติมน้ำในนาให้เต็มแล้วฉันใด การลงสู่ภวังค์โดยไม่มีทาง (คือตทาลัมพนะ) ในเมื่อตทาลัมพนะอันเป็นทางเข้าสู่ภวังค์ไม่เกิดขึ้นหลังจากจิตแล่นไปแล้ว ก็ฉันนั้น.

ဧတေသု တီသု မောဃဝါရေသု ဒုတိယော ဥပပရိက္ခိတွာ ဂဟေတဗ္ဗော. ယဒိ ဟိ အနုလောမေ ဝေဒနာတ္တိကေ ပဋိစ္စဝါရာဒီသု ‘‘အာသေဝနပစ္စယာ န မဂ္ဂေ ဒွေ’’တိ ‘‘န မဂ္ဂပစ္စယာ အာသေဝနေ ဒွေ’’တိ စ ဝုတ္တံ သိယာ, သောပိ မောဃဝါရော လဗ္ဘေယျ. ယဒိ ပန ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနမ္ပိ အာသေဝနပစ္စယော သိယာ, ကုသလာကုသလာနမ္ပိ သိယာ. န ဟိ အာသေဝနပစ္စယံ လဒ္ဓုံ ယုတ္တဿ အာသေဝနပစ္စယဘာဝီ ဓမ္မော အာသေဝနပစ္စယောတိ အဝုတ္တော အတ္ထိ. ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဿ ပန ကုသလာကုသလာနံ အာသေဝနပစ္စယဘာဝေါ အဝုတ္တော. ‘‘ကုသလံ [Pg.130] ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာသေဝနပစ္စယာ. အကုသလံ ဓမ္မံ…ပေ… နာသေဝနပစ္စယာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၉၃) ဝစနတော ပဋိက္ခိတ္တောဝ. အထာပိ သိယာ ‘‘အသမာနဝေဒနာနံ ဝသေန ဧဝံ ဝုတ္တ’’န္တိ, ဧဝမပိ ယထာ ‘‘အာဝဇ္ဇနာ ကုသလာနံ ခန္ဓာနံ အကုသလာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၁၇) ဝုတ္တံ, ဧဝံ ‘‘အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယောတိ’’ပိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ဇာတိဘေဒါ န ဝုတ္တန္တိ စေ? ဘူမိဘိန္နဿ ကာမာဝစရဿ ရူပါဝစရာဒီနံ အာသေဝနပစ္စယဘာဝေါ ဝိယ ဇာတိဘိန္နဿပိ ဘဝေယျာတိ ဝတ္တဗ္ဗော ဧဝ သိယာ. အဘိန္နဇာတိကဿ စ ဝသေန ယထာ ‘‘အာဝဇ္ဇနာ သဟေတုကာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ ‘‘အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိပိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န တု ဝုတ္တံ. တသ္မာ ဝေဒနာတ္တိကေပိ သင်္ခိတ္တာယ ဂဏနာယ ‘‘အာသေဝနပစ္စယာ န မဂ္ဂေ ဧကံ, န မဂ္ဂပစ္စယာ အာသေဝနေ ဧက’’န္တိ ဧဝံ ဂဏနာယ နိဒ္ဓါရိယမာနာယ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဿ အာသေဝနပစ္စယတ္တဿ အဘာဝါ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရော ဒုတိယော မောဃဝါရော ဝီမံသိတဗ္ဗော.

ในโมฆวาระทั้งสามนี้ วาระที่สองพึงพิจารณาแล้วถือเอา. หากในอนุโลม เวทนาติกะ ปฏิจจวาระเป็นต้น พึงกล่าวว่า "เพราะอาเสวนปัจจัย ในมรรคไม่มี ๒" และ "เพราะไม่ใช่มรรคปัจจัย ในอาเสวนะมี ๒" ไซร้ แม้โมฆวาระนั้นก็พึงได้. หากแม้โวฏฐัพพนะพึงเป็นอาเสวนปัจจัยไซร้ ก็พึงเป็นแม้แก่กุศลและอกุศลทั้งหลาย. จริงอยู่ ธรรมที่เป็นอาเสวนปัจจัยโดยปกติ ซึ่งควรจะได้อาเสวนปัจจัย ที่ชื่อว่าไม่ได้กล่าวว่าเป็นอาเสวนปัจจัยนั้นไม่มีเลย. แต่ความเป็นอาเสวนปัจจัยแก่กุศลและอกุศลทั้งหลายของโวฏฐัพพนะ ท่านไม่ได้กล่าวไว้. เพราะคำว่า "กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้นโดยไม่ใช่อาเสวนปัจจัย... อกุศลธรรม... โดยไม่ใช่อาเสวนปัจจัย" เป็นอันปฏิเสธไว้แล้วทีเดียว. หากจะพึงมีคำค้านว่า "ที่กล่าวไว้อย่างนี้ เพราะอำนาจแห่งเวทนาที่ไม่เสมอกัน" แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็พึงกล่าวได้ว่า "เป็นปัจจัยโดยอาเสวนปัจจัย" เหมือนอย่างที่กล่าวว่า "อาวัชชนะเป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์และอกุศลขันธ์โดยอนันตรปัจจัย" พึงกล่าวได้ว่า "เป็นปัจจัยโดยอาเสวนปัจจัย" ด้วย. หากจะกล่าวว่า เพราะความต่างกันแห่งชาติจึงไม่ได้กล่าว? แม้ความต่างกันแห่งชาติก็พึงกล่าวได้แน่นอน เหมือนอย่างความเป็นอาเสวนปัจจัยแห่งกามาวจรธรรมที่ต่างกันโดยภูมิแก่รูปาวจรธรรมเป็นต้น. และโดยอำนาจแห่งธรรมที่มีชาติไม่ต่างกัน พึงกล่าวได้ว่า "เป็นปัจจัยโดยอาเสวนปัจจัย" เหมือนอย่างที่กล่าวว่า "อาวัชชนะเป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์ที่มีเหตุโดยอนันตรปัจจัย" แต่ท่านก็ไม่ได้กล่าวไว้. เพราะฉะนั้น แม้ในเวทนาติกะ เมื่อกำหนดนับด้วยการนับที่ย่อว่า "เพราะอาเสวนปัจจัย ในมรรคมี ๑, เพราะไม่ใช่มรรคปัจจัย ในอาเสวนะมี ๑" เมื่อกำหนดนับอยู่อย่างนี้ วาระที่สองที่เป็นโมฆวาระตามที่กล่าวแล้ว พึงพิจารณาเพราะความไม่มีแห่งความเป็นอาเสวนปัจจัยของโวฏฐัพพนะ.

ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ပန ဝီထိဝိပါကသန္တတိယာ အာဝဋ္ဋနတော အာဝဇ္ဇနာ, တတော ဝိသဒိသဿ ဇဝနဿ ကရဏတော မနသိကာရော စ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ပဋ္ဌာနေ ‘‘ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ကုသလာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိ န ဝုတ္တံ, ‘‘အာဝဇ္ဇနာ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. တသ္မာ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနတော စတုန္နံ ဝါ ပဉ္စန္နံ ဝါ ဇဝနာနံ အာရမ္မဏပုရေဇာတံ ဘဝိတုံ အသက္ကောန္တံ ရူပါဒိအာဝဇ္ဇနာဒီနံ ပစ္စယော ဘဝိတုံ န သက္ကောတိ, အယမေတဿ သဘာဝေါတိ ဇဝနာပါရိပူရိယာ ဒုတိယော မောဃဝါရော ဒဿေတုံ ယုတ္တော သိယာ, အယမ္ပိ အဋ္ဌကထာယံ အနာဂတတ္တာ သုဋ္ဌု ဝိစာရေတဗ္ဗော. ဘဝင်္ဂဿ ဇဝနာနုဗန္ဓနဘူတတ္တာ ‘‘တဒါရမ္မဏံ ဘဝင်္ဂ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပဋ္ဌာနေ (ပဋ္ဌာ. ၃.၁.၁၀၂) စ ဝုတ္တံ ‘‘သဟေတုကံ ဘဝင်္ဂံ အဟေတုကဿ ဘဝင်္ဂဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ, ‘‘အဟေတုကံ ဘဝင်္ဂံ သဟေတုကဿ ဘဝင်္ဂဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ စ. ကုသလာကုသလာနံ သုခဒုက္ခဝိပါကမတ္တော ဝိပါကော န ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာနံ ဝိဘာဂံ ကရောတိ, ဇဝနံ ပန ရဇ္ဇနဝိရဇ္ဇနာဒိဝသေန ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိဘာဂံ ကရောတီတိ ‘‘အာရမ္မဏရသံ ဇဝနမေဝ အနုဘဝတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

ส่วนโวฏฐัพพนะนั้น เป็นอาวัชชนะเพราะยังวิถีวิปากสันตติให้หมุนไป และเป็นมนสิการเพราะกระทำชวนะที่ไม่เหมือนกันให้เกิดขึ้นจากวิปากสันตตินั้น. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในปัฏฐานจึงไม่ได้กล่าวว่า "โวฏฐัพพนะเป็นต้นเป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์โดยอนันตรปัจจัย" แต่กล่าวไว้เพียงว่า "อาวัชชนะ" เท่านั้น. เพราะฉะนั้น รูปารมณ์เป็นต้นที่ไม่สามารถเป็นอารัมมณปุเรชาตะแก่ชวนะ ๔ หรือ ๕ ที่เกิดต่อจากโวฏฐัพพนะ จึงไม่สามารถเป็นปัจจัยแก่อาวัชชนะเป็นต้นได้ นี้เป็นสภาวะของอารมณ์นี้. เพราะความไม่บริบูรณ์แห่งชวนะ วาระที่สองที่เป็นโมฆวาระจึงควรแสดงไว้. แม้นัยนี้ก็พึงพิจารณาให้ดีเพราะไม่ได้มาในอรรถกถา. คำว่า "ตทาลัมพนะคือภวังค์" ท่านกล่าวไว้เพราะความที่ตทาลัมพนะเป็นธรรมที่สืบเนื่องต่อจากชวนะ. และในปัฏฐานท่านก็กล่าวไว้ว่า "สเหตุกภวังค์เป็นปัจจัยแก่อเหตุกภวังค์โดยอนันตรปัจจัย" และ "อเหตุกภวังค์เป็นปัจจัยแก่สเหตุกภวังค์โดยอนันตรปัจจัย". วิบากสักว่าเป็นผลสุขและทุกข์ของกุศลและอกุศล ย่อมไม่ทำการจำแนกอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา ส่วนชวนะย่อมทำการจำแนกอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาด้วยอำนาจแห่งความกำหนัดและความคลายกำหนัดเป็นต้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ชวนะเท่านั้นย่อมเสวยรสแห่งอารมณ์".

အဝိဇ္ဇမာနေ ကာရကေ ကထံ အာဝဇ္ဇနာဒိဘာဝေန ပဝတ္တိ ဟောတီတိ တံ ဒဿေတုံ ပဉ္စဝိဓံ နိယာမံ နာမ ဂဏှိံသု. နိယာမော စ ဓမ္မာနံ သဘာဝကိစ္စပစ္စယဘာဝဝိသေသောဝ. တံတံသဒိသဖလဒါနန္တိ တဿ တဿ အတ္တနော အနုရူပဖလဿ [Pg.131] ဒါနံ. သဒိသဝိပါကဒါနန္တိ စ အနုရူပဝိပါကဒါနန္တိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝတ္ထုန္တိ ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော ဧကဂါထာဝတ္ထုဘာဝေန ကတော. ဇဂတိပ္ပဒေသောတိ ယထာဝုတ္တတော အညောပိ လောကပ္ပဒေသော. ကာလဂတိဥပဓိပယောဂပဋိဗာဠှဉှိ ပါပံ န ဝိပစ္စေယျ, န ပဒေသပဋိဗာဠှန္တိ. သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနပဋိသန္ဓိယာဒိဓမ္မာနံ နိယာမော ဒသသဟဿိကမ္ပနပစ္စယဘာဝေါ ဓမ္မနိယာမော. အယံ ဣဓ အဓိပ္ပေတောတိ ဧတေန နိယာမဝသေန အာဝဇ္ဇနာဒိဘာဝေါ, န ကာရကဝသေနာတိ ဧတမတ္ထံ ဒဿေတိ.

เมื่อไม่มีผู้กระทำ การเป็นไปโดยความเป็นอาวัชชนะเป็นต้นจะมีได้อย่างไร? เพื่อแสดงการเป็นไปนั้น จึงได้ถือเอานิยาม ๕ ประการ. และนิยามคือความพิเศษแห่งสภาวะ กิจ และปัจจัยภาวะของธรรมทั้งหลายนั่นเอง. คำว่า "การให้ผลที่คล้ายกันนั้นๆ" คือการให้ผลที่สมควรแก่ตนนั้นๆ. และคำว่า "การให้วิบากที่คล้ายกัน" มีความหมายว่า การให้วิบากที่สมควรกัน. การระบุด้วยเอกพจน์ว่า "วัตถุนี้" ท่านทำไว้ด้วยความเป็นวัตถุแห่งคาถาบทเดียว. คำว่า "ส่วนของโลก" คือส่วนของโลกแม้อื่นจากที่กล่าวแล้ว. จริงอยู่ บาปที่ถูกกาล สัมปัตติ คติ สัมปัตติ อุปธิ สัมปัตติ และปโยค สัมปัตติ ห้ามไว้ ไม่พึงให้ผล แต่ไม่ใช่ถูกส่วนของโลกห้ามไว้. นิยามแห่งธรรมทั้งหลายมีปฏิสนธิเป็นต้นอันเป็นปทัฏฐานแห่งสัพพัญญุตญาณ คือความเป็นปัจจัยแห่งการหวั่นไหวของหมื่นโลกธาตุ ชื่อว่าธรรมนิยาม. ธรรมนิยามนี้ประสงค์เอาในที่นี้. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงเนื้อความนี้ว่า การเป็นไปโดยความเป็นอาวัชชนะเป็นต้น มีได้ด้วยอำนาจแห่งนิยาม ไม่ใช่มีด้วยอำนาจแห่งผู้กระทำ.

ဣမသ္မိံ ဌာနေတိ သောဠသဝိပါကကထာဌာနေ. ဒွါဒသဟိ ဝါဟေတဗ္ဗာ နာဠိယန္တောပမာ န ဒွါဒသန္နံ စိတ္တာနံ ဧကသ္မိံ ဒွါရေ ဧကာရမ္မဏေ သဟ ကိစ္စကရဏဝသေန ဝုတ္တာ, အထ ခေါ ဒွါဒသန္နံ ဧကသ္မိံ ဒွါရေ သကိစ္စကရဏမတ္တဝသေန. အဟေတုကပဋိသန္ဓိဇနကသဒိသဇဝနာနန္တရံ အဟေတုကတဒါရမ္မဏံ ဒဿေန္တော ‘‘စတုန္နံ ပန ဒုဟေတုကကုသလစိတ္တာနံ အညတရဇဝနဿ…ပေ… ပတိဋ္ဌာတီ’’တိ အာဟ. အဟေတုကပဋိသန္ဓိကဿ ပန တိဟေတုကဇဝနေ ဇဝိတေ ပဋိသန္ဓိဒါယကေန ကမ္မေန အဟေတုကဿ တဒါရမ္မဏဿ နိဗ္ဗတ္တိ န ပဋိသေဓိတာ. ဧဝံ ဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိကဿပိ တိဟေတုကာနန္တရံ ဒုဟေတုကတဒါရမ္မဏံ အပ္ပဋိသိဒ္ဓံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပရိပုဏ္ဏဝိပါကဿ စ ပဋိသန္ဓိဇနကကမ္မဿ ဝသေနာယံ ဝိပါကဝိဘာဝနာ တဿာ မုခနိဒဿနမတ္တမေဝါတိ ပဝတ္တိဝိပါကဿ စ ဧကဿ တိဟေတုကာဒိကမ္မဿ သောဠသဝိပါကစိတ္တာဒီနိ ဝုတ္တနယေန ယောဇေတဗ္ဗာနိ. တသ္မာ ယေန ကေနစိ ကမ္မုနာ ဧကေန အနေကံ တဒါရမ္မဏံ ပဝတ္တမာနံ ကမ္မဝိသေသာဘာဝါ ယေသံ တံ အနုဗန္ဓဘူတံ, တေသံ ဇဝနသင်္ခါတာနံ ပစ္စယာနံ ဝိသေသေန ဝိသိဋ္ဌံ ဟောတီတိ ဇဝနေနာယံ တဒါရမ္မဏနိယာမော ဝုတ္တော, န နာနာကမ္မုနာ နိဗ္ဗတ္တမာနဿ ဝသေန. ဧဝဉ္စ ကတွာ ပဋ္ဌာနေ (ပဋ္ဌာ. ၃.၁.၉၈) ‘‘သဟေတုကေ ခန္ဓေ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဝိပဿတိ. ကုသလာကုသလေ နိရုဒ္ဓေ အဟေတုကော ဝိပါကော တဒါရမ္မဏတာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဉာဏာနန္တရံ အဟေတုကတဒါရမ္မဏံ, ‘‘ကုသလာကုသလေ နိရုဒ္ဓေ သဟေတုကော ဝိပါကော တဒါရမ္မဏတာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ အကုသလာနန္တရဉ္စ သဟေတုကတဒါရမ္မဏံ ဝုတ္တံ, န စ ‘‘တံ ဧတေန ထေရေန အဒဿိတ’’န္တိ ကတွာ တဿ ပဋိသေဓော ကတော ဟောတီတိ.

คำว่า ในที่นี้ หมายถึง ในที่ที่กล่าวถึงวิบาก ๑๖ อย่าง. อุปมาด้วยเครื่องหีบอ้อยที่บุรุษ ๑๒ คนพึงหีบ ไม่ได้กล่าวโดยความเป็นไปแห่งการกระทำกิจร่วมกันของจิต ๑๒ ดวง ในทวารเดียว อารมณ์เดียว แต่กล่าวโดยความเป็นไปแห่งการกระทำกิจของตนเท่านั้นของจิต ๑๒ ดวง ในทวารเดียว. เมื่อแสดงตทาลัมพนะที่เป็นอเหตุกะหลังจากชวนะที่คล้ายกับกรรมที่ให้ปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกะ จึงกล่าวว่า “แต่ตทาลัมพนะย่อมตั้งอยู่... ของชวนะอย่างใดอย่างหนึ่งในกุศลจิต ๒ เหตุ ๔ ดวง” แต่สำหรับบุคคลผู้มีปฏิสนธิเป็นอเหตุกะ เมื่อชวนะที่เป็นติเหตุกะแล่นไปแล้ว การเกิดขึ้นของตทาลัมพนะที่เป็นอเหตุกะด้วยกรรมที่ให้ปฏิสนธิก็ไม่ได้ถูกห้าม. เช่นเดียวกัน สำหรับบุคคลผู้มีปฏิสนธิเป็นทุเหตุกะ ตทาลัมพนะที่เป็นทุเหตุกะหลังจากชวนะที่เป็นติเหตุกะก็ไม่ถูกห้าม พึงเห็นดังนี้. การแสดงวิบากนี้โดยอำนาจของกรรมที่ให้ปฏิสนธิซึ่งมีวิบากสมบูรณ์ เป็นเพียงการแสดงเบื้องต้นของวิบากนั้นเท่านั้น และสำหรับกรรมที่เป็นติเหตุกะเป็นต้นอย่างหนึ่งซึ่งมีวิบากในปวัตติกาล พึงประกอบจิตที่เป็นวิบาก ๑๖ ดวงเป็นต้น โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. เพราะฉะนั้น ตทาลัมพนะหลายอย่างย่อมเป็นไปได้ด้วยกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง เพราะไม่มีความพิเศษของกรรม ตทาลัมพนะนั้นย่อมเป็นไปตามปัจจัยเหล่านั้น การกำหนดตทาลัมพนะนี้จึงกล่าวไว้ด้วยชวนะที่ชื่อว่าปัจจัยเหล่านั้นย่อมเป็นพิเศษด้วยความพิเศษของชวนะ ไม่ใช่โดยอำนาจของกรรมหลายอย่างที่เกิดขึ้น. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในปัฏฐาน (ปัฏฐาน 3.1.98) กล่าวว่า “ย่อมเห็นขันธ์ที่เป็นสเหตุกะโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา. เมื่อกุศลและอกุศลดับไปแล้ว วิบากที่เป็นอเหตุกะย่อมเกิดขึ้นโดยความเป็นตทาลัมพนะ” ตทาลัมพนะที่เป็นอเหตุกะย่อมเกิดขึ้นหลังจากญาณ และกล่าวตทาลัมพนะที่เป็นสเหตุกะหลังจากอกุศลว่า “เมื่อกุศลและอกุศลดับไปแล้ว วิบากที่เป็นสเหตุกะย่อมเกิดขึ้นโดยความเป็นตทาลัมพนะ” และการห้ามตทาลัมพนะนั้นก็ไม่ได้ทำไว้ โดยถือว่า “พระเถระนี้ไม่ได้แสดงสิ่งนั้น”

ယံ [Pg.132] ပန ဇဝနေန…ပေ… တံ ကုသလံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဣဒံ ကုသလဿ ဝိယ အကုသလဿ သဒိသော ဝိပါကော နတ္ထီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. သသင်္ခါရိကာသင်္ခါရိကနိယမနံ ပန သန္ဓာယ တသ္မိံ ဝုတ္တေ အကုသလေပိ န တံ န ယုဇ္ဇတီတိ. အဋ္ဌာနမေတန္တိ ဣဒံ နိယမိတာဒိဝသေန ယောနိသော အယောနိသော ဝါ အာဝဋ္ဋိတေ အယောနိသော ယောနိသော ဝါ ဝဝတ္ထာပနဿ အဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

ส่วนคำที่กล่าวว่า “ด้วยชวนะ... (ละ)... มุ่งหมายกุศลนั้น” คำนี้กล่าวไว้โดยถือว่า วิบากที่เหมือนกับกุศลนั้นไม่มีสำหรับอกุศล. แต่เมื่อกล่าวถึงการกำหนดความเป็นสสังขาริกะและอสังขาริกะ เมื่อกล่าวถึงสิ่งนั้น แม้ในอกุศลก็ย่อมไม่ขัดแย้งกัน (ย่อมสมควร). คำว่า “สิ่งนี้ไม่เป็นฐานะ” นี้ กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงการไม่มีการกำหนดแยกแยะว่าแยบคายหรือไม่แยบคาย เมื่อภวังค์ถูกหมุนไปโดยแยบคายหรือไม่แยบคายก็ตาม.

ပဋိသိဒ္ဓန္တိ အဝစနမေဝ ပဋိသေဓောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ကာမတဏှာနိဗ္ဗတ္တေန ကမ္မုနာ မဟဂ္ဂတလောကုတ္တရာနုဘဝနဝိပါကော န ဟောတီတိ တတ္ထ တဒါရမ္မဏာဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာပါထဂတေ ဝိသယေ တန္နိန္နံ ဘဝင်္ဂံ အာဝဇ္ဇနံ ဥပ္ပာဒေတီတိ အာဝဇ္ဇနံ ဝိသယေ နိန္နတ္တာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဘဝင်္ဂံ ပန သဗ္ဗဒါ သဝိသယေ နိန္နမေဝါတိ ဝိသယန္တရဝိညာဏဿ ပစ္စယော ဟုတွာပိ တဒဘာဝါ ဝိနာ အာဝဇ္ဇနေန သဝိသယေ နိန္နတ္တာဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. စိဏ္ဏတ္တာတိ အာဝဇ္ဇနေန ဝိနာ ဗဟုလံ ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗတ္တာ. သမုဒါစာရတ္တာတိ အာပါထဂတေ ဝိသယေ ပဋိသန္ဓိဝိသယေ စ ဗဟုလံ ဥပ္ပာဒိတပုဗ္ဗတ္တာ. စိဏ္ဏတ္တာတိ ဝါ ပုဂ္ဂလေန အာသေဝိတဘာဝေါ ဝုတ္တော. သမုဒါစာရတ္တာတိ သယံ ဗဟုလံ ပဝတ္တဘာဝေါ. နိရောဓဿ အနန္တရပစ္စယံ နေဝသညာနာသညာယတနန္တိ ဣဒံ တဒနန္တရမေဝ နိရောဓဖုသနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န အရူပက္ခန္ဓာနံ ဝိယ နိရောဓဿ အနန္တရပစ္စယဘာဝံ. နေဝသညာနာသညာယတနံ ပန ကိဉ္စိ ပရိကမ္မေန ဝိနာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ နတ္ထိ. ပရိကမ္မာဝဇ္ဇနမေဝ တဿ အာဝဇ္ဇနန္တိ အညဿ ဝိယ ဧတဿပိ သာဝဇ္ဇနတာယ ဘဝိတဗ္ဗံ.

คำว่า “ถูกห้าม” นี้ กล่าวไว้โดยถือว่า การไม่กล่าวถึงนั่นแหละคือการห้าม. ด้วยกรรมที่เกิดจากกามตัณหา วิบากที่เสวยอารมณ์ที่เป็นมหัคคตะและโลกุตตระย่อมไม่มี พึงทราบว่าไม่มีตทาลัมพนะในอารมณ์นั้น. ในอารมณ์ที่ปรากฏเฉพาะหน้า ภวังค์ที่น้อมไปในอารมณ์นั้นย่อมยังอาวัชชนะให้เกิดขึ้น อาวัชชนะย่อมเกิดขึ้นเพราะน้อมไปในอารมณ์. แต่ภวังค์ย่อมน้อมไปในอารมณ์ของตนเสมอ แม้จะเป็นปัจจัยของวิญญาณที่มีอารมณ์อื่น (คืออาวัชชนะ) เพราะไม่มีอาวัชชนะนั้น ภวังค์ย่อมเกิดขึ้นได้เองเพราะน้อมไปในอารมณ์ของตน. คำว่า “เคยชิน” นี้ (หมายถึง) เพราะเคยเกิดขึ้นบ่อยๆ โดยไม่มีอาวัชชนะ. คำว่า “เคยเป็นไป” นี้ (หมายถึง) เพราะเคยยังให้เกิดขึ้นบ่อยๆ ทั้งในอารมณ์ที่ปรากฏเฉพาะหน้าและในอารมณ์ปฏิสนธิ. หรือคำว่า “เคยชิน” นี้ กล่าวถึงความเป็นสิ่งที่บุคคลเคยเสพแล้วบ่อยๆ. คำว่า “เคยเป็นไป” นี้ (กล่าวถึง) ความเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นบ่อยๆ ด้วยตนเอง. คำว่า “เนวสัญญานาสัญญายตนะเป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธ” นี้ กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงการเข้าถึงนิโรธทันทีหลังจากนั้น ไม่ได้กล่าวถึงความเป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธเหมือนอรูปขันธ์. แต่เนวสัญญานาสัญญายตนะบางอย่างที่เกิดขึ้นโดยไม่มีปริกรรมนั้นไม่มี. อาวัชชนะที่เป็นปริกรรมนั่นแหละเป็นอาวัชชนะของเนวสัญญานาสัญญายตนะนั้น จึงพึงเป็นไปโดยมีอาวัชชนะสำหรับเนวสัญญานาสัญญายตนะนี้ด้วย เหมือนกับฌานอื่น.

အယံ ပနေတ္ထာဓိပ္ပာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – နေဝသညာနာသညာယတနဿ န နိရောဓဿ အနန္တရပစ္စယဘာဝေ နိန္နာဒိတာ အညတ္ထ ဒိဋ္ဌာ အတဒတ္ထပရိကမ္မဘာဝေ စ ဥပ္ပတ္တိယာ, အထ စ တံ တဿ အနန္တရပစ္စယော ဟောတိ, တထာ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ယထာဝုတ္တာ မနောဝိညာဏဓာတု အသတိပိ နိရာဝဇ္ဇနုပ္ပတ္တိယံ နိန္နာဒိဘာဝေ နိရာဝဇ္ဇနာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘အရိယမဂ္ဂစိတ္တံ မဂ္ဂါနန္တရာနိ ဖလစိတ္တာနီ’’တိ ဣဒံ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဟိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာဝဇ္ဇနာဘာဝံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ သိယာ, ဂေါတြဘုဝေါဒါနာနိ နိဒဿနာနိ သိယုံ တေဟေဝ ဧတေသံ နိရာဝဇ္ဇနတာသိဒ္ဓိတော. ဖလသမာပတ္တိကာလေ စ ‘‘ပရိတ္တာရမ္မဏံ မဟဂ္ဂတာရမ္မဏံ အနုလောမံ ဖလသမာပတ္တိယာ [Pg.133] အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝစနတော သမာနာရမ္မဏာဝဇ္ဇနရဟိတတ္တာ ‘‘မဂ္ဂါနန္တရာနိ ဖလစိတ္တာနီ’’တိ ဧဝံ ဖလသမာပတ္တိစိတ္တာနိ န ဝဇ္ဇေတဗ္ဗာနိ သိယုံ, ဂေါတြဘုဝေါဒါနာနိ ပန ယဒိပိ နိဗ္ဗာနေ စိဏ္ဏာနိ သမုဒါစာရာနိ စ န ဟောန္တိ, အာရမ္မဏန္တရေ စိဏ္ဏသမုဒါစာရာနေဝ. ဖလသမာပတ္တိစိတ္တာနိ စ မဂ္ဂဝီထိတော ဥဒ္ဓံ တဒတ္ထပရိကမ္မသဗ္ဘာဝါတိ တေသံ ဂဟဏံ န ကတံ, အနုလောမာနန္တရဉ္စ ဖလသမာပတ္တိစိတ္တံ စိဏ္ဏံ သမုဒါစာရံ, န နေဝသညာနာသညာယတနာနန္တရံ မဂ္ဂါနန္တရဿ ဝိယ တဒတ္ထပရိကမ္မာဘာဝါတိ ‘‘နိရောဓာ ဝုဋ္ဌဟန္တဿာ’’တိ တဉ္စ နိဒဿနံ. အာရမ္မဏေန ပန ဝိနာ နုပ္ပဇ္ဇတီတိ ဣဒံ ဧတဿ မဟဂ္ဂတာရမ္မဏတ္တာဘာဝါ ပုစ္ဆံ ကာရေတွာ အာရမ္မဏနိဒ္ဓါရဏတ္ထံ ဝုတ္တံ.

แต่ในที่นี้ พึงทราบอัธยาศัยดังนี้ – ความน้อมไปเป็นต้นของเนวสัญญานาสัญญายตนะในความเป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธนั้น ไม่ได้เห็นในที่อื่น และเพราะการเกิดขึ้นในภาวะที่ไม่มีปริกรรมเพื่อประโยชน์นั้น แต่เนวสัญญานาสัญญายตนะนั้นก็เป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธนั้น และย่อมเกิดขึ้นได้เช่นนั้น. เช่นเดียวกัน มโนวิญญาณธาตุที่กล่าวมาแล้ว แม้จะไม่มีความน้อมไปเป็นต้นในการเกิดขึ้นโดยไม่มีอาวัชชนะ ก็ย่อมเกิดขึ้นได้โดยไม่มีอาวัชชนะ. และเมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า “อริยมรรคจิตและผลจิตที่เกิดต่อจากมรรค” นี้จึงกล่าวไว้. หากคำนี้กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงการไม่มีอาวัชชนะที่มีนิพพานเป็นอารมณ์ โคตรภูและโวทานก็พึงเป็นตัวอย่าง เพราะความเป็นสิ่งที่ไม่มีอาวัชชนะของจิตเหล่านั้นย่อมสำเร็จได้ด้วยโคตรภูและโวทานเหล่านั้น. และในเวลาเข้าผลสมาบัติ ด้วยคำที่กล่าวว่า “อนุโลมที่มีอารมณ์เป็นปริตตะและอารมณ์เป็นมหัคคตะเป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัยแก่ผลสมาบัติ” เพราะปราศจากอาวัชชนะที่มีอารมณ์เสมอกัน ผลสมาบัติจิตก็ไม่พึงถูกยกเว้นด้วยคำว่า “ผลจิตที่เกิดต่อจากมรรค” เช่นนี้. แต่โคตรภูและโวทานนั้น แม้จะไม่เคยชินและไม่เคยเป็นไปในนิพพาน ก็เคยชินและเคยเป็นไปในอารมณ์อื่นเท่านั้น. และผลสมาบัติจิตย่อมมีปริกรรมเพื่อประโยชน์นั้นหลังจากมรรควิถี การรับเอาผลสมาบัติจิตเหล่านั้นจึงไม่ได้ทำไว้ และผลสมาบัติจิตที่เกิดหลังจากอนุโลมนั้นเคยชินและเคยเป็นไป ไม่ใช่หลังจากเนวสัญญานาสัญญายตนะ เพราะไม่มีปริกรรมเพื่อประโยชน์นั้นเหมือนผลจิตที่เกิดต่อจากมรรค และคำว่า “สำหรับผู้ที่ออกจากนิโรธ” นั้นก็เป็นตัวอย่าง. ส่วนคำว่า “ย่อมไม่เกิดขึ้นโดยไม่มีอารมณ์” นี้ เพราะไม่มีความเป็นอารมณ์ที่เป็นมหัคคตะของมโนวิญญาณธาตุนี้ จึงกล่าวไว้เพื่อกำหนดอารมณ์ โดยให้ตั้งคำถามขึ้น.

တတ္ထာတိ ဝိပါကကထာယံ. ဇစ္စန္ဓပီဌသပ္ပိဥပမာနိဒဿနံ ဝိပါကဿ နိဿယေန ဝိနာ အပ္ပဝတ္တိဒဿနတ္ထံ. ဝိသယဂ္ဂါဟောတိ ဣဒံ စက္ခာဒီနံ သဝိသယဂ္ဂဟဏေန စက္ခုဝိညာဏာဒိဝိပါကဿ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဥပနိဿယတော စက္ခာဒီနံ ဒဿနာဒိအတ္ထတော စ တဿေဝ ဝိပါကဿ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဥပနိဿယမတ္ထသော’’တိ ဝုတ္တံ. ဟဒယဝတ္ထုမေဝါတိ ယထာ ပုရိမစိတ္တာနိ ဟဒယဝတ္ထုနိဿိတာနိ စ ပသာဒဝတ္ထုအနုဂတာနိ စ အညာရမ္မဏာနိ ဟောန္တိ, န ဧဝံ ဘဝင်္ဂံ, တံ ပနေတံ ဝတ္ထာရမ္မဏန္တရရဟိတံ ကေဝလံ ဟဒယဝတ္ထုမေဝ နိဿာယ ပဝတ္တတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဟဒယရူပဝတ္ထုကန္တိ ဣဓာပိ အညဝတ္ထာနုဂတန္တိ အဓိပ္ပာယော ဝေဒိတဗ္ဗော. မက္ကဋကဿ ဟိ သုတ္တာရောဟဏံ ဝိယ ပသာဒဝတ္ထုကံ စိတ္တံ, သုတ္တေန ဂမနာဒီနိ ဝိယ တဒနုဂတာနိ သေသစိတ္တာနီတိ. သုတ္တဃဋ္ဋနမက္ကဋကစလနာနိ ဝိယ ပသာဒဃဋ္ဋနဘဝင်္ဂစလနာနိ သဟ ဟောန္တီတိ ဒီပနတော ‘‘ဧကေကံ…ပေ… အာဂစ္ဆတီ’’တိပိ ဒီပေတိ.

ในวิปากกถานั้น การแสดงอุปมาเรื่องคนตาบอดแต่กำเนิดและคนง่อย มีประโยชน์เพื่อแสดงว่าวิบากนั้นไม่อาจเกิดขึ้นได้หากปราศจากวัตถุรูปที่เป็นที่อาศัย คำว่า "วิสยัคคาหะ" นี้กล่าวไว้เพื่อแสดงถึงวิบากมีจักขุวิญญาณเป็นต้น ด้วยการรับอารมณ์ของตนของวัตถุรูปมีจักขุเป็นต้น และกล่าวว่า "อุปนิสสยมัตตโส" เพื่อแสดงถึงวิบากนั้นเท่านั้น ด้วยอุปนิสสยปัจจัย และด้วยประโยชน์คือการเห็นเป็นต้นของจักขุเป็นต้น คำว่า "หทยวัตถุเท่านั้น" หมายความว่า เหมือนอย่างที่จิตก่อนๆ มีอาวัชชนะเป็นต้น อาศัยหทยวัตถุและเป็นไปตามวัตถุอันเป็นที่อาศัยคือปสาทะ มีอารมณ์อื่น แต่ภวังค์ไม่เป็นเช่นนั้น ภวังค์นั้นปราศจากวัตถุและอารมณ์อื่น อาศัยหทยวัตถุเท่านั้นจึงเกิดขึ้น ในบทนี้ว่า "หทยรูปวัตถุกัง" พึงทราบว่ามีความหมายว่า "เป็นไปตามวัตถุอื่น (คือปสาทวัตถุ)" เหมือนอย่างที่แมงมุมไต่ขึ้นใย จิตที่มีปสาทวัตถุเป็นที่อาศัย (คือปัญจวิญญาณ) และเหมือนอย่างการไปเป็นต้นด้วยใย จิตที่เหลือก็เป็นไปตามปสาทวัตถุนั้น เพราะการแสดงว่า การกระทบใยและการเคลื่อนไหวของแมงมุม กับการกระทบปสาทะและการเคลื่อนไหวของภวังค์ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกัน จึงแสดงว่า "แต่ละอย่าง...เป็นต้น...ย่อมมา"

ဘဝင်္ဂဿ အာဝဋ္ဋိတကာလောတိ ဣဒံ ဒေါဝါရိကသဒိသာနံ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ပါဒပရိမဇ္ဇကသဒိသဿ အာဝဇ္ဇနဿ သညာဒါနသဒိသော အနန္တရပစ္စယဘာဝေါ ဧဝ ဘဝင်္ဂါဝဋ္ဋနန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဝိပါကမနောဓာတုအာဒီနံ အဒိသွာဝ သမ္ပဋိစ္ဆနာဒိကရဏံ ဂါဠှဂ္ဂဟဏမတ္တပုထုလစတုရဿဘာဝဝိဇာနနမတ္တကဟာပဏဘာဝဝိဇာနနမတ္တကမ္မောပနယနမတ္တသာမညဝသေန ဝုတ္တံ, န ဂါဠှဂ္ဂါဟကာဒီနံ ကဟာပဏဒဿနဿ အဘာဝေါ တံသမာနဘာဝေါ စ သမ္ပဋိစ္ဆနာဒီနံ အဓိပ္ပေတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

คำว่า "กาลที่ภวังค์หมุนไป" นี้กล่าวไว้โดยถือเอาความว่า การเป็นอนันตรปัจจัยที่เหมือนการให้สัญญาณเท่านั้น คือการหมุนภวังค์ แก่จักขุวิญญาณเป็นต้นที่เหมือนนายประตู และแก่อาวัชชนะที่เหมือนผู้บีบนวดเท้า การกระทำซึ่งการรับเป็นต้นของวิบากมโนธาตุเป็นต้น โดยไม่เห็นอารมณ์นั้น กล่าวไว้โดยความเหมือนกับการรู้สภาพสี่เหลี่ยมกว้างขวางเพียงเล็กน้อยของเด็กคนหนึ่ง, การรู้สภาพเหรียญกษาปณ์เพียงเล็กน้อยของเด็กคนหนึ่ง, และการนำไปใช้ในการค้าขายของมารดาเพียงเล็กน้อย ไม่ได้กล่าวเพราะการไม่เห็นเหรียญกษาปณ์ของเด็กที่จับแน่นเป็นต้น และพึงทราบว่าความเหมือนกับการจับแน่นเป็นต้นนั้น เป็นความหมายของสัมปฏิจฉนะเป็นต้น

ပဏ္ဍရံ [Pg.134] ဧတန္တိ ပဏ္ဍရရူပဒဿနသာမညတော စက္ခုဝိညာဏမေဝ ဒဿနကိစ္စံ သာဓေတီတိ ဒီပနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝံ သောတဒွါရာဒီသုပိ ယောဇေတဗ္ဗံ သဝနာဒိဝသေန. သန္တာပနဝသေန ဂုဠသီလော ဂုဠပ္ပယောဇနော ဝါ ဂေါဠိယကော. ဥပနိဿယတောတိ န ဥပနိဿယပစ္စယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယသ္မိံ ပန အသတိ ယော န ဟောတိ, သော ဣဓ ‘‘ဥပနိဿယော’’တိ အဓိပ္ပေတော. အာလောကသန္နိဿိတန္တိ ဣဒမ္ပိ အာလောကေ သတိ သဗ္ဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န ဥပနိဿယပစ္စယတံ. မန္ဒထာမဂတံ နာမ ကိရိယစိတ္တဿ ပစ္စယဘာဝံ အနုပဂန္တွာ သယမေဝ ပဝတ္တမာနံ.

ด้วยบทว่า "ปัณฑรัง เอตัง" พึงทราบการแสดงว่า จักขุวิญญาณเท่านั้นย่อมสำเร็จกิจคือการเห็น เพราะความเหมือนกันในการเห็นรูปารมณ์สีขาว พึงประกอบในโสตทวารเป็นต้นด้วยอำนาจการได้ยินเป็นต้นเช่นกัน ผู้มีปกติทำน้ำอ้อย หรือผู้มีประโยชน์คือน้ำอ้อย ชื่อว่า โคฬิยกะ ด้วยอำนาจการทำให้ร้อนดี คำว่า "อุปนิสสยโต" ไม่ได้กล่าวโดยอ้างถึงอุปนิสสยปัจจัย แต่สิ่งใดเมื่อไม่มีแล้ว สิ่งใดก็ไม่เกิดขึ้น สิ่งนั้นในบทนี้พึงประสงค์ว่าเป็น "อุปนิสสยะ" คำว่า "อาโลกสันนิสสิตัง" นี้ก็กล่าวโดยอ้างถึงการมีอยู่จริงเมื่อมีแสงสว่าง ไม่ใช่อ้างถึงความเป็นอุปนิสสยปัจจัย ภวังค์ที่เกิดขึ้นเองโดยไม่เข้าถึงความเป็นปัจจัยของกิริยาจิต (อาวัชชนะ) ชื่อว่า "มันทถามาคตะ"

အသင်္ခါရိကသသင်္ခါရိကေသု ဒေါသံ ဒိသွာတိ န ကမ္မဿ ဝိရုဒ္ဓသဘာဝေန ဝိပါကေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အသင်္ခါရိကကမ္မဿ သသင်္ခါရိကဝိပါကေသု, သသင်္ခါရိကကမ္မဿ စ အသင်္ခါရိကဝိပါကေသု ဒေါသံ ဒိသွာ. အဟေတုကာနံ ပန ရူပါဒီသု အဘိနိပါတမတ္တာဒိကိစ္စာနံ န သသင်္ခါရိကဝိရုဒ္ဓေါ သဘာဝေါတိ အသင်္ခါရိကတာ နတ္ထိ, အသင်္ခါရိကဝိရုဒ္ဓသဘာဝါဘာဝါ နာပိ သသင်္ခါရိကတာတိ ဥဘယာဝိရောဓာ ဥဘယေနပိ တေသံ နိဗ္ဗတ္တိံ အနုဇာနာတိ. စိတ္တနိယာမန္တိ တဒါရမ္မဏနိယာမံ. ကိရိယတော ပဉ္စာတိ ဣမေသံ…ပေ… ပတိဋ္ဌာတီတိ ကိရိယဇဝနာနန္တရဉ္စ တဒါရမ္မဏံ ဝုတ္တံ. ပဋ္ဌာနေ (ပဋ္ဌာ. ၁.၃.၉၄) ပန ‘‘ကုသလာကုသလေ နိရုဒ္ဓေ ဝိပါကော တဒါရမ္မဏတာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာနမေဝ အနန္တရာ တဒါရမ္မဏံ ဝုတ္တံ. ကုသလတ္တိကေ စ ‘‘သေက္ခာ ဝါ ပုထုဇ္ဇနာ ဝါ ကုသလံ အနိစ္စတော’’တိအာဒိနာ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၀၆) ကုသလာကုသလဇဝနမေဝ ဝတွာ တဒနန္တရံ တဒါရမ္မဏံ ဝုတ္တံ, န အဗျာကတာနန္တရံ, န စ ကတ္ထစိ ကိရိယာနန္တရံ တဒါရမ္မဏဿ ဝုတ္တဋ္ဌာနံ ဒိဿတိ. ဝိဇ္ဇမာနေ စ တသ္မိံ အဝစနေ ကာရဏံ နတ္ထိ, တသ္မာ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗော ဧသော ထေရဝါဒေါ. ဝိပ္ဖာရိကဉှိ ဇဝနံ နာဝံ ဝိယ နဒီသောတော ဘဝင်္ဂံ အနုဗန္ဓတီတိ ယုတ္တံ, န ပန ဆဠင်္ဂုပေက္ခဝတော သန္တဝုတ္တိံ ကိရိယဇဝနံ ပဏ္ဏပုဋံ ဝိယ နဒီသောတောတိ.

คำว่า "เห็นโทษในอสังขาริกะและสสังขาริกะ" นี้หมายถึง การเห็นโทษในวิบากที่เป็นสสังขาริกะของกรรมที่เป็นอสังขาริกะ และในวิบากที่เป็นอสังขาริกะของกรรมที่เป็นสสังขาริกะ เพราะไม่ควรที่วิบากจะมีสภาพตรงกันข้ามกับกรรม แต่สำหรับอเหตุกวิบากที่มีกิจเพียงการเข้าถึงรูปารมณ์เป็นต้น ไม่มีสภาพที่ตรงกันข้ามกับสสังขาริกกรรม ดังนั้นจึงไม่มีความเป็นอสังขาริกะ และเพราะไม่มีสภาพที่ตรงกันข้ามกับอสังขาริกกรรม จึงไม่มีความเป็นสสังขาริกะ ด้วยเหตุที่ไม่มีความขัดแย้งกันทั้งสองอย่าง จึงอนุญาตให้การเกิดขึ้นของอเหตุกวิบากเหล่านั้นเป็นไปได้ด้วยกรรมทั้งสองอย่าง คำว่า "จิตตนิยาม" หมายถึง "ตทาลัมพณนิยาม" คำว่า "กิริยาโต ปัญจะ...ย่อมตั้งอยู่" นี้กล่าวว่าตทาลัมพณะเกิดขึ้นหลังกิริยาชวนะ แต่ในปัฏฐาน กล่าวว่า "เมื่อกุศลและอกุศลดับไป วิบากย่อมเกิดขึ้นเป็นตทาลัมพณะ" ซึ่งหมายถึงตทาลัมพณะเกิดขึ้นหลังธรรมที่มีสภาวะให้ผลเป็นวิบาก (คือหลังกุศลและอกุศล) เท่านั้น และในกุสลัตติกะ ก็กล่าวถึงกุศลและอกุศลชวนะเท่านั้น โดยกล่าวว่า "พระเสกขะหรือปุถุชน ย่อมเห็นกุศลโดยความเป็นอนิจจะ" เป็นต้น แล้วจึงกล่าวถึงตทาลัมพณะหลังจากนั้น ไม่ได้กล่าวถึงหลังจากอัพยากตธรรม และไม่ปรากฏสถานที่ใดในพระบาลีที่กล่าวถึงตทาลัมพณะหลังจากกิริยาชวนะ และเมื่อมีอยู่แต่ไม่กล่าวถึง ก็ไม่มีเหตุผล ดังนั้นวาทะของพระเถระนี้จึงควรพิจารณา เพราะชวนะที่กระสับกระส่าย ภวังค์ย่อมติดตามไปเหมือนกระแสน้ำในแม่น้ำติดตามเรือ ย่อมสมควร แต่ภวังค์ไม่ติดตามกิริยาชวนะที่สงบระงับของพระอรหันต์ผู้มีอุเบกขา ๖ องค์ เหมือนกระแสน้ำในแม่น้ำไม่ติดตามกระทงใบไม้

ပိဏ္ဍဇဝနံ ဇဝတီတိ ကုသလာကုသလကိရိယဇဝနာနိ ပိဏ္ဍေတွာ ကထိတာနီတိ တထာ ကထိတာနိ ဇဝနာနိ ပိဏ္ဍိတာနိ ဝိယ ဝုတ္တာနိ, ဧကသ္မိံ ဝါ တဒါရမ္မဏေ ပိဏ္ဍေတွာ ဒဿိတာနိ ဟုတွာ ဇဝိတာနေဝ ဝုတ္တာနိ. ဣမဉ္စ ပန ပိဏ္ဍဇဝနံ ဝဒန္တေန အကုသလတော စတ္တာရိယေဝ ဥပေက္ခာသဟဂတာနိ ဂဟေတွာ ဒွါဒသုပေက္ခာသဟဂတဇဝနာနိ ပိဏ္ဍိတာနိ ဝိယ ဝုတ္တာနိ. ပဋ္ဌာနေ ပန ‘‘ကုသလံ အဿာဒေတိ အဘိနန္ဒတိ, တံ အာရဗ္ဘ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဒိဋ္ဌိ, ဝိစိကိစ္ဆာ[Pg.135], ဥဒ္ဓစ္စံ, ဒေါမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အကုသလေ နိရုဒ္ဓေ ဝိပါကော တဒါရမ္မဏတာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဣတရာနိ ဒွေ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ ပဝတ္တဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသဟဂတာနိပိ ကုသလဝိပါကေ တဒါရမ္မဏေ ပိဏ္ဍေတဗ္ဗာနိ သိယုံ. တေသံ ပန အနန္တရံ အဟေတုကဝိပါကေနေဝ တဒါရမ္မဏေန ဘဝိတဗ္ဗံ, သော စ သန္တီရဏဘာဝေနေဝ ဂဟိတောတိ အပုဗ္ဗံ ဂဟေတဗ္ဗံ နတ္ထိ. အဟေတုကေ စ ပိဏ္ဍေတဗ္ဗံ နာရဟန္တီတိ အဓိပ္ပာယေန န ပိဏ္ဍေတီတိ.

คำว่า "ปิณฑชวนะย่อมแล่นไป" นี้กล่าวถึงกุศล อกุศล และกิริยาชวนะ โดยรวมเข้าด้วยกัน ดังนั้น ชวนะที่กล่าวไว้เช่นนั้นจึงเหมือนถูกรวมเข้าด้วยกัน หรือกล่าวถึงชวนะที่ถูกรวมเข้าด้วยกันและแสดงไว้ในตทาลัมพณะนั้น แต่พระมหาทัตตเถระผู้กล่าวปิณฑชวนะนี้ ได้นำเอาอุเบกขาสหคตจิต ๔ ดวงจากอกุศลมากล่าวเหมือนรวมอุเบกขาสหคตชวนะ ๑๒ ดวงเข้าด้วยกัน แต่ในปัฏฐาน เพราะกล่าวว่า "ย่อมลิ้มรส ย่อมเพลิดเพลินกุศล ราคะย่อมเกิดขึ้นปรารภกุศลนั้น ทิฏฐิ วิจิกิจฉา อุทธัจจะ โทมนัสย่อมเกิดขึ้น เมื่ออกุศลดับไป วิบากย่อมเกิดขึ้นเป็นตทาลัมพณะ" ชวนะที่ประกอบด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะอีกสองดวงที่เกิดขึ้นในอารมณ์ที่น่าปรารถนา ก็ควรถูกรวมเข้าในตทาลัมพณะที่เป็นกุศลวิบาก แต่หลังจากชวนะเหล่านั้น ควรเป็นตทาลัมพณะที่เป็นอเหตุกวิบากเท่านั้น และอเหตุกวิบากนั้นก็ถูกรวมไว้ในฐานะสันตีรณะแล้ว จึงไม่มีสิ่งใหม่ที่จะต้องนำมาเพิ่ม และด้วยความหมายว่าไม่ควรถูกรวมเข้าในอเหตุกตทาลัมพณะ จึงไม่รวมเข้าด้วยกัน

တိဟေတုကဇဝနာဝသာနေ ပနေတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ဒုတိယဝါဒေ တိဟေတုကဇဝနာဝသာနေ တိဟေတုကတဒါရမ္မဏံ ယုတ္တန္တိ ဒဿေတုံ ယုတ္တံ ဝဒတိ ဇဝနသမာနတ္တာ, နာလဗ္ဘမာနတ္တာ အညဿ. ပဌမတ္ထေရေန အကုသလာနန္တရံ ဝုတ္တဿ အဟေတုကတဒါရမ္မဏဿ, ကုသလာနန္တရံ ဝုတ္တဿ စ သဟေတုကတဒါရမ္မဏဿ အကုသလာနန္တရံ ဥပ္ပတ္တိံ ဝဒန္တဿ ဟိ ပဋိသန္ဓိဇနကံ တိဟေတုကကမ္မံ ဒုဟေတုကာဟေတုကံ ဝိပါကံ ဇနယန္တမ္ပိ တိဟေတုကဇဝနာနန္တရံ န ဇနေတီတိ န ဧတ္ထ ကာရဏံ ဒိဿတီတိ ဧဝံ ယုတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗံ အဝုတ္တမ္ပီတိ အဓိပ္ပာယော. အထ ဝါ တသ္မိံ တသ္မိံ ထေရဝါဒေ ယေန အဓိပ္ပာယေန သသင်္ခါရာသင်္ခါရဝိဓာနာဒိ ဝုတ္တံ, တံ တေနေဝ အဓိပ္ပာယေန ယုတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗံ, န အဓိပ္ပာယန္တရံ အဓိပ္ပာယန္တရေန အာလောဠေတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ဟေတုသဒိသမေဝါတိ ဇနကကမ္မဟေတုသဒိသမေဝ. မဟာပကရဏေ အာဝိ ဘဝိဿတီတိ မဟာပကရဏေ အာဂတပါဠိယာ ပါကဋံ ဥပ္ပတ္တိဝိဓာနံ အာဝိ ဘဝိဿတီတိ အဓိပ္ပာယေန ဝဒတိ.

ในวาทะที่สองนี้ เพื่อแสดงว่าตทารัมมณะที่มีเหตุ ๓ ย่อมสมควรในที่สุดแห่งชวนะที่มีเหตุ ๓ จึงกล่าวว่าตทารัมมณะที่สมควรนั้นย่อมเหมือนกับชวนะ เพราะไม่ควรได้ตทารัมมณะอื่น. อนึ่ง ในวาทะนี้ไม่ปรากฏเหตุที่สมควรว่า กรรมที่มีเหตุ ๓ ที่ยังปฏิสนธิให้เกิด แม้ยังวิบากที่เป็นทวิเหตุและอเหตุให้เกิดได้ แต่ไม่สามารถเกิดในลำดับแห่งชวนะที่มีเหตุ ๓ ได้ ดังที่พระเถระองค์แรกกล่าวถึงอเหตุกตทารัมมณะที่เกิดในลำดับแห่งอกุศลชวนะ และสเหตุกตทารัมมณะที่เกิดในลำดับแห่งกุศลชวนะ และพระมหาทัตตเถระกล่าวถึงการเกิดขึ้นในลำดับแห่งอกุศลชวนะ. ดังนั้น แม้ไม่ได้กล่าวไว้ ก็พึงถือเอาตทารัมมณะที่สมควรด้วยวิธีนี้ นี้คือความประสงค์. อีกอย่างหนึ่ง ในวาทะของพระเถระแต่ละองค์นั้น การจัดแจงสังขารและอสังขารเป็นต้นที่กล่าวไว้ด้วยความประสงค์อย่างใด ก็พึงถือเอาตทารัมมณะที่สมควรด้วยความประสงค์นั้นเท่านั้น ไม่พึงปะปนความประสงค์หนึ่งกับความประสงค์อื่น นี้คืออรรถ. คำว่า "เหมือนกับเหตุ" หมายถึง เหมือนกับเหตุของกรรมที่เป็นชนกเท่านั้น. คำว่า "จักปรากฏในคัมภีร์ปัฏฐาน" หมายถึง การจัดแจงการเกิดขึ้นที่ปรากฏชัดด้วยบาลีที่มาในคัมภีร์ปัฏฐาน จักปรากฏอย่างชัดเจน ด้วยความประสงค์ดังนี้ (พระสังคหกาจารย์) กล่าว.

ကာမာဝစရကုသလဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยกามวจรกุศลวิบาก จบแล้ว.

ရူပါဝစရာရူပါဝစရဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยรูปาวจรอรูปาวจรวิบาก.

၄၉၉. အနန္တရာယေနာတိ ပရိဟာနိပစ္စယဝိရဟေန. ပဋိပဒါဒိဘေဒေါတိ ပဋိပဒါရမ္မဏဘေဒေါ. တထာ ဟိ ဒုက္ခပဋိပဒံ ဒန္ဓာဘိညံ ဈာနံ ဥပ္ပာဒေတွာ ပုနပ္ပုနံ သမာပဇ္ဇန္တဿ တံ ဈာနံ တံပဋိပဒမေဝ ဟောတိ. ဧတသ္မိံ အပရိဟီနေ တဿ ဝိပါကော နိဗ္ဗတ္တမာနော တပ္ပဋိပဒေါဝ ဘဝိတုံ အရဟတီတိ. ဆန္ဒာဓိပတေယျာဒိဘာဝေါ ပန တသ္မိံ ခဏေ ဝိဇ္ဇမာနာနံ ဆန္ဒာဒီနံ အဓိပတိပစ္စယဘာဝေန ဟောတိ, န အာဂမနဝသေန. တထာ ဟိ ဧကမေဝ [Pg.136] ဈာနံ နာနာက္ခဏေသု နာနာဓိပတေယျံ ဟောတိ. စတုတ္ထဇ္ဈာနဿေဝ ဟိ စတုရိဒ္ဓိပါဒဘာဝေန ဘာဝနာ ဟောတိ, တသ္မာ ဝိပါကဿ အာဂမနဝသေန ဆန္ဒာဓိပတေယျာဒိတာ န ဝုတ္တာ.

๔๙๙. คำว่า "โดยไม่มีอันตราย" หมายถึง เพราะปราศจากเหตุแห่งความเสื่อม (ของฌาน). คำว่า "ความต่างแห่งปฏิปทาเป็นต้น" หมายถึง ความต่างแห่งปฏิปทาและความต่างแห่งอารมณ์. อธิบายว่า เมื่อบุคคลยังฌานที่มีการปฏิบัติยากและมีปัญญาช้าให้เกิดขึ้นแล้วเข้าซ้ำๆ ฌานนั้นย่อมมีปฏิปทานั้นเอง. เมื่อฌานนี้ไม่เสื่อม วิบากของฌานนั้นเมื่อเกิดขึ้น ก็พึงเป็นวิบากที่มีปฏิปทานั้นเอง. อนึ่ง ความเป็นฉันทาธิปไตยเป็นต้น ย่อมมีเพราะความเป็นอธิปติปัจจัยของฉันทะเป็นต้นที่มีอยู่ในขณะนั้น ไม่ใช่โดยอำนาจแห่งการปฏิบัติที่เป็นเหตุให้ฌานเกิดขึ้น. อธิบายว่า ฌานเดียวเท่านั้นย่อมมีอธิปไตยต่างๆ กันในขณะต่างๆ. การเจริญฌานที่สี่เท่านั้นย่อมมีด้วยความเป็นอิทธิบาท ๔ (เช่น ฉันทิทธิบาท). เพราะเหตุนั้น ความเป็นฉันทาธิปไตยเป็นต้นของวิบากจึงไม่ได้กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งฌานที่เป็นเหตุให้เกิดขึ้น.

ရူပါဝစရာရူပါဝစရဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยรูปาวจรอรูปาวจรวิบาก จบแล้ว.

လောကုတ္တရဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยโลกุตตรวิบาก.

၅၀၅. ယထာ ဝဋ္ဋံ အာစိနတိ, တထာ တဏှာဒီဟိ အဘိသင်္ခတံ လောကိယကမ္မံ ဥပစိတန္တိ ဝုစ္စတိ. လောကုတ္တရံ ပန ဧဝံ န ဟောတီတိ တထာ န ဝုတ္တံ. သုဒ္ဓါဂမနဝသေနာတိ အနိမိတ္တာပ္ပဏိဟိတနာမဒါယကေဟိ သဂုဏာရမ္မဏေဟိ ဝိဇ္ဇမာနေဟိပိ ဖလဿ သုညတနာမဒါနဒီပနေ အဂ္ဂဟိတဘာဝေနေဝ အဝေါမိဿေနာတိ အတ္ထော. အာဂမနတော သုညတာပ္ပဏိဟိတနာမဝတော မဂ္ဂဿ အာဂမနီယဋ္ဌာနေ ဌတွာ အတ္တနော ဖလဿ နာမတ္တယဒါနံ ယောဇိတံ, ဣတရဿပိ ပန တထေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. နယမတ္တဒဿနဉှေတံ. သဂုဏာရမ္မဏေဟိ ပန နာမတ္တယဝတော အနိစ္စာနုပဿနာနန္တရဿပိ မဂ္ဂဿ အာဂမနီယဋ္ဌာနေ ဌတွာ အတ္တနော ဖလဿ နာမတ္တယဒါနံ န နိဝါရိတန္တိ. ဝဠဉ္ဇနကဖလသမာပတ္တိယာ စ ဝိပဿနာဂမနဝသေန နာမလာဘေ မဂ္ဂဿ ဝိယ အနိမိတ္တနာမလာဘော န သိယာ. ယထာ ပန မဂ္ဂါနန္တရဿ ဝိယ ဝဠဉ္ဇနကဖလသမာပတ္တိယာပိ ဈာနပဋိပဒါဘေဒေါ ဟောတိ, ဧဝံ သုညတာဒိနာမလာဘေ သတိ အနိမိတ္တနာမဉ္စ လဘတီတိ. အဝူပသန္တာယာတိ ဣဒံ ကေနစိ အညေန အနန္တရိတတ္တာ တာဒိသာယ ဧဝ သဒ္ဓါယ…ပေ… ပညာယ စ အနန္တရပစ္စယဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေန ဆန္ဒာဒယောပိ အတ္တနော အနန္တရသဒိသာနံ ဆန္ဒာဒီနံ ဥပ္ပာဒကာ အဓိပတိဘူတာ အဓိပတိဘူတေ ဧဝ ဥပ္ပာဒေန္တီတိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေတိ.

๕๐๕. กรรมที่เป็นโลกีย์ที่ตัณหาเป็นต้น (พึงถือเอาอวิชชาด้วยคำว่า "เป็นต้น") ปรุงแต่งไว้ ย่อมถูกเรียกว่า "สั่งสม" เหมือนการสั่งสมวัฏฏะ ฉันใด. ส่วนโลกุตตรวิบากนั้นไม่ได้เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้นจึงไม่ได้กล่าวไว้ด้วยอาการนั้น. คำว่า "โดยอำนาจแห่งการมาโดยบริสุทธิ์" หมายถึง เพราะความเป็นของไม่ถูกถือเอาในที่แสดงการตั้งชื่อว่า "สุญญตา" แก่ผล ด้วยอารมณ์ที่มีคุณ (สคุณารัมมณ์) ที่มีอยู่ แม้เป็นอารมณ์ที่ให้ชื่อว่า "อนิมิตตะ" และ "อัปปณิหิตะ" จึงเป็นของไม่ปะปนกัน นี้คืออรรถ. การตั้งชื่อ ๓ อย่างแก่ผลของตน โดยตั้งอยู่ในฐานะที่เป็นเหตุให้ผลเกิดขึ้น ของมรรคที่มีชื่อว่า "สุญญตา" และ "อัปปณิหิตะ" โดยอำนาจแห่งวิปัสสนาที่เป็นเหตุให้มรรคเกิดขึ้น ได้ถูกประกอบไว้ในอรรถกถาแล้ว. แต่แม้ของมรรคอื่นที่มีชื่อว่า "อนิมิตตะ" ซึ่งต่างจากสุญญตาและอัปปณิหิตะ ก็พึงประกอบ (การตั้งชื่อ ๓ อย่าง) เช่นนั้นเหมือนกัน. จริงอยู่ การประกอบด้วยสุญญตาและอัปปณิหิตะนี้ เป็นเพียงการแสดงแนวทางเท่านั้น. แต่แท้จริงแล้ว การตั้งชื่อ ๓ อย่างแก่ผลของตน โดยตั้งอยู่ในฐานะที่เป็นเหตุให้ผลเกิดขึ้น ของมรรคที่มีชื่อ ๓ อย่าง ซึ่งเกิดในลำดับแห่งอนิจจานุปัสสนา ด้วยสคุณารัมมณ์ ก็ไม่ได้ถูกห้ามไว้. พึงจำไว้ดังนี้. และในการเข้าผลสมาบัติที่ใช้สอย เมื่อมีการได้ชื่อโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา (วิปัสสนาที่เป็นเหตุให้ผลเกิดขึ้น) การได้ชื่อว่า "อนิมิตตะ" ย่อมไม่พึงมีเหมือนมรรค. แต่เหมือนผลที่เกิดในลำดับแห่งมรรค (และในการเข้าผลสมาบัติ) ความต่างแห่งฌานและความต่างแห่งปฏิปทาย่อมมีฉันใด เมื่อมีการได้ชื่อว่า "สุญญตา" เป็นต้น ก็ย่อมได้ชื่อว่า "อนิมิตตะ" ด้วยฉันนั้น พึงจำไว้ดังนี้. คำว่า "อะวูปะสันตายะ" นี้กล่าวโดยอ้างอิงความสามารถในการเป็นอนันตรปัจจัยของศรัทธาที่พิจารณาเห็นเช่นนั้นเท่านั้น...และของปัญญา เพราะความเป็นของไม่ถูกคั่นด้วยธรรมอื่นใด. ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงอรรถนี้ว่า แม้ฉันทะเป็นต้นที่เป็นอธิปติ ย่อมยังฉันทะเป็นต้นที่เหมือนกับอนันตระของตน ซึ่งเป็นอธิปติให้เกิดเฉพาะวิบากที่เป็นอธิปติเท่านั้น.

၅၅၅. ကိလေသသမုစ္ဆေဒကဿ မဂ္ဂဿ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒိကဿ နိယျာနိကသဘာဝဿ ဖလေနပိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓကိလေသေန နိယျာနသဘာဝေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ, တသ္မာ ဖလေပိ ‘‘မဂ္ဂင်္ဂံ မဂ္ဂပရိယာပန္န’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ မဂ္ဂဝိဘင်္ဂေ ဖလေသု စ အဋ္ဌင်္ဂိကော ပဉ္စင်္ဂိကော စ မဂ္ဂေါ ဥဒ္ဓဋော, ဧဝံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါပီတိ. မဂ္ဂံ ဥပါဒါယာတိ မဂ္ဂသဒိသတာယ မဂ္ဂေါတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယာဟ.

๕๕๕. ผลของมรรคที่มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น มีสภาพที่นำออกจากวัฏฏทุกข์ ซึ่งตัดกิเลสได้โดยสิ้นเชิง ก็พึงมีสภาพที่นำออกจากวัฏฏทุกข์เท่านั้น เพราะมีกิเลสที่สงบระงับแล้วด้วยปฏิปัสสัทธิปหาน. เพราะเหตุนั้น แม้ในผลจึงตรัสไว้ว่า "เป็นองค์มรรค เป็นส่วนแห่งมรรค". และเมื่อทำดังนี้ ในมรรควิภังค์และในผลทั้งหลาย มรรคที่มีองค์ ๘ และมีองค์ ๕ ก็ได้ทรงยกขึ้นแสดงแล้ว แม้โพชฌงค์ทั้งหลายก็เช่นกัน พึงจำไว้ดังนี้. คำว่า "อาศัยมรรค" กล่าวโดยอ้างอิงอรรถนี้ว่า เพราะความเป็นของเหมือนมรรค จึงชื่อว่ามรรค.

လောကုတ္တရဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยโลกุตตรวิบาก จบแล้ว.

အကုသလဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยอกุศลวิบาก.

၅၅၆. ဣဋ္ဌဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေသု [Pg.137] ဝိယ န အနိဋ္ဌအနိဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေသု သန္တီရဏဝိသေသော အတ္ထိ, အနိဋ္ဌာရမ္မဏမေဝ ပန အဓိမတ္တံ မန္ဒဉ္စ ဧဝံ ဒွိဓာ ဝုတ္တံ.

๕๕๖. ในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาและอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาปานกลาง ไม่มีสันตีรณะพิเศษเหมือนในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและอารมณ์ที่น่าปรารถนาปานกลาง. แต่อารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนานั้นเอง ได้ถูกกล่าวไว้เป็นสองอย่างคือ อารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาอย่างยิ่ง และอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาอย่างอ่อน.

အကုသလဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยอกุศลวิบาก จบแล้ว.

ကိရိယာဗျာကတံ

กิริยาอัพยากฤต.

မနောဓာတုစိတ္တဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยมโนธาตุจิต.

၅၆၆. ဝါတပုပ္ဖန္တိ မောဃပုပ္ဖံ. တံ အစ္ဆိန္နေပိ ရုက္ခေ န ဖလတိ, ဆိန္နရုက္ခပုပ္ဖံ ပန အစ္ဆိန္နေ ဖလေယျ. ဧဝံ အစ္ဆိန္နဘဝမူလဿပိ ပဝတ္တမာနံ ယံ န ဖလတိ, တံ ဝါတပုပ္ဖသဒိသံ. ဣတရဿေဝ ပန ပဝတ္တမာနံ ဆိန္နရုက္ခပုပ္ဖသဒိသံ. တဉှိ အစ္ဆိန္နေ ဘဝမူလေ ဖလေယျာတိ.

๕๖๖. คำว่า "ดอกลม" หมายถึง ดอกไม้ที่ไร้ผล. ดอกไม้นั้นแม้ต้นไม้ไม่ได้ถูกตัด ก็ไม่เกิดผล. ส่วนดอกไม้ของต้นไม้ที่ถูกตัดแล้ว ถ้าต้นไม้ไม่ได้ถูกตัด ก็พึงเกิดผล. ฉันใด อาวัจชนะสองที่เกิดขึ้นในสันดานของปุถุชนและเสกขะผู้มีรากเหง้าแห่งภพยังไม่ถูกตัด (คืออวิชชาและตัณหายังไม่ขาด) ซึ่งไม่เกิดผล ก็เหมือนดอกลม ฉันนั้น. แต่กิริยาชวนะที่เกิดขึ้นเฉพาะในสันดานของพระอรหันต์ผู้มีรากเหง้าแห่งภพที่ถูกตัดแล้ว ซึ่งต่างจากผู้มีรากเหง้าแห่งภพที่ยังไม่ถูกตัด ย่อมเหมือนดอกไม้ของต้นไม้ที่ถูกตัดแล้ว. (เพราะเหตุไร กิริยาชวนะนั้นจึงเหมือนดอกไม้ของต้นไม้ที่ถูกตัดแล้ว เฉพาะในสันดานของพระอรหันต์อื่นเท่านั้น) เพราะเหตุว่า ถ้ากิริยาชวนะนั้นไม่ได้ตัดรากเหง้าแห่งภพ (คืออวิชชาและตัณหา) ก็พึงเกิดผล.

ကိရိယမနောဝိညာဏဓာတုစိတ္တဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยกิริยามโนวิญญาณธาตุจิต.

၅၆၈. လောလုပ္ပတဏှာ ပဟီနာတိ ဣမဿ စိတ္တဿ ပစ္စယဘူတာ ပုရိမာ ပဝတ္တိ ဒဿိတာ. ဣဒံ ပန စိတ္တံ ဝိစာရဏပညာရဟိတန္တိ ကေဝလံ သောမနဿမတ္တံ ဥပ္ပာဒေန္တဿ ဟောတီတိ. ဧဝံ စေတိယပူဇာဒီသုပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝတ္တံ ကရောန္တောတိ ဣဒံ ဝတ္တံ ကရောန္တဿ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏေ ကာယဒွါရစိတ္တပ္ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ပဉ္စဒွါရာနုဂတံ ဟုတွာ လဗ္ဘမာနံ သန္ဓာယ ပဉ္စဒွါရေ ဧဝ ဝါ လောလုပ္ပတဏှာပဟာနာဒိပစ္စဝေက္ခဏဟေတုဘူတံ ဣဒမေဝ ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ တတ္ထ တတ္ထ ‘‘ဣမိနာ စိတ္တေန သောမနဿိတော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ‘‘ဧဝံ တာဝ ပဉ္စဒွါရေ လဗ္ဘတီ’’တိ အာဟ. အတီတံသာဒီသု အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ ဝတွာ ‘‘ဣမေဟိ တီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တီ’’တိအာဒိဝစနတော (မဟာနိ. ၁၅၆ အတ္ထတော သမာနံ) ‘‘ဘဂဝတော ဣဒံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တဝစနံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. အဟေတုကဿ မူလာဘာဝေန သုပ္ပတိဋ္ဌိတတာ နတ္ထီတိ ဗလဘာဝေါ အပရိပုဏ္ဏော, တသ္မာ ဥဒ္ဒေသဝါရေ ‘‘သမာဓိဗလံ ဟောတိ, ဝီရိယဗလံ ဟောတီ’’တိ န ဝုတ္တံ. တတော ဧဝ ဟိ အဟေတုကာနံ သင်္ဂဟဝါရေ ဈာနင်္ဂါနိ စ န ဥဒ္ဓဋာနိ. တေနေဝ ဣမသ္မိမ္ပိ အဟေတုကဒွယေ ဗလာနိ အနုဒ္ဒေသာသင်္ဂဟိတာနိ. ယသ္မာ ပန ဝီရိယဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ သေသာဟေတုကေဟိ [Pg.138] ဗလဝံ, ယသ္မာ စ ဧတ္ထ ဝိတက္ကာဒီနံ ဈာနပစ္စယမတ္တတာ ဝိယ သမာဓိဝီရိယာနံ ဗလမတ္တတာ အတ္ထိ, တသ္မာ နိဒ္ဒေသဝါရေ ‘‘သမာဓိဗလံ ဝီရိယဗလ’’န္တိ ဝတွာ ဌပိတံ. ယသ္မာ ပန နေဝ ကုသလံ နာကုသလံ, တသ္မာ သမ္မာသမာဓိ မိစ္ဆာသမာဓီတိ, သမ္မာဝါယာမော မိစ္ဆာဝါယာမောတိ စ န ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝံ သတိ မဟာကိရိယစိတ္တေသု စ ဧတံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ဝုတ္တဉ္စ, တသ္မာ သမ္မာ, မိစ္ဆာ ဝါ နိယျာနိကသဘာဝါဘာဝတော မဂ္ဂပစ္စယဘာဝံ အပ္ပတ္တာ သမာဓိဝါယာမာ ဣဓ တထာ န ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

๕๖๘. ด้วยบทว่า “โลลุปปตัณหาอันบุคคลละได้แล้ว” นั้น ได้แสดงถึงความเป็นไปของกิริยาชวนจิตดวงก่อน ซึ่งเป็นปัจจัยแห่งหสิตุปปาทจิตดวงนี้แล้ว. แต่จิตดวงนี้ปราศจากปัญญาเครื่องพิจารณา (เพราะหสิตุปปาทจิตไม่ประกอบด้วยปัญญาเจตสิก) จึงเป็นเพียงโสมนัสที่เกิดขึ้นแก่พระอรหันต์ผู้ยังโสมนัสให้เกิดขึ้นเท่านั้น พึงทราบดังนี้. แม้ในเจดีย์บูชาเป็นต้น ก็พึงทราบอย่างนี้ (คือหลังจากมหากิริยาชวนวิถีที่อารมณ์เจดีย์บูชาเป็นต้นเกิดขึ้นก่อนแล้ว หสิตุปปาทชวนวิถีนี้จึงเกิดขึ้น). คำว่า “เมื่อกระทำวัตร” นี้ กล่าวโดยอ้างถึงความเป็นไปของจิตทางกายทวารในอารมณ์ผัสสะของบุคคลผู้กระทำวัตร. หรือกล่าวโดยอ้างถึงหสิตุปปาทจิตที่ได้มาโดยเป็นไปตามปัญจทวาร หรือกล่าวโดยอ้างถึงความเป็นไปของหสิตุปปาทจิตนี้เอง ซึ่งเป็นเหตุแห่งการพิจารณาการละโลลุปปตัณหาเป็นต้นในปัญจทวารนั้นๆ ว่า “บุคคลย่อมมีโสมนัสด้วยจิตนี้” ดังนี้ สังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า “พึงได้ในปัญจทวารดังนี้”. คำที่กล่าวว่า “หสิตุปปาทจิตนี้ย่อมเกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า” พึงพิจารณาโดยอ้างถึงพระดำรัสเบื้องต้นว่า “พระญาณอันไม่ถูกขัดขวางในอารมณ์อันเป็นอดีตเป็นต้น” และ “กายกรรมทั้งปวงของพระพุทธเจ้าผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการเหล่านี้ ย่อมเป็นไปตามพระญาณ” เป็นต้น (มหา. ๑๕๖ มีความหมายเท่ากัน). เพราะอเหตุกจิตไม่มีมูลราก จึงไม่มีความตั้งมั่นดี ความเป็นกำลังจึงไม่บริบูรณ์. เพราะฉะนั้น ในอุเทศวาระจึงไม่กล่าวว่า “สมาธิพละย่อมมี, วิริยพละย่อมมี”. เพราะเหตุที่ไม่มีความตั้งมั่นดีนั้นเอง ในสังคหวาระจึงไม่ยกฌานังคะทั้งหลายขึ้นแสดงสำหรับอเหตุกจิตทั้งหลาย. และเพราะเหตุที่ไม่มีความตั้งมั่นดีนั้นเอง ในอเหตุกจิต ๒ ดวงนี้ ก็ไม่แสดงพละทั้งหลายไว้ในอุเทศวาระและไม่สงเคราะห์ไว้ในสังคหวาระ. แต่เพราะวิริยะมีอยู่ จึงมีกำลังยิ่งกว่าอเหตุกจิตที่เหลือ (จากหสิตุปปาทจิต). และเพราะในหสิตุปปาทจิตนี้ มีความเป็นเพียงปัจจัยแห่งฌานของวิตกเป็นต้น เหมือนมีความเป็นเพียงกำลังของสมาธิและวิริยะ. เพราะฉะนั้น ในนิเทศวาระจึงกล่าวและตั้งไว้ว่า “สมาธิพละ วิริยพละ”. แต่เพราะไม่เป็นทั้งกุศลและอกุศล เพราะฉะนั้น จึงไม่กล่าวว่า “สัมมาสมาธิ มิจฉาสมาธิ” และ “สัมมาวายามะ มิจฉาวายามะ” ดังนี้ เป็นความประสงค์ของอาจารย์อรรถกถา. ถ้าเป็นเช่นนั้น คำนี้ก็ไม่ควรกล่าวในมหากิริยาจิตทั้งหลาย แต่ก็กล่าวไว้แล้ว (ในพระบาลีปัจจุบันนี้ เพราะมีการย่อไว้ จึงจะอธิบายว่า สิ่งที่กล่าวในกุศลจิต พึงทราบว่ากล่าวในกิริยาจิตด้วย โดยคำว่า “กุสลนิเทศ วุตตนเยเนว เวทิตัพพา”). เพราะฉะนั้น สมาธิและวายามะทั้งหลาย ที่ไม่ถึงความเป็นปัจจัยแห่งมรรค เพราะไม่มีสภาพเป็นเครื่องนำออกไป ไม่ว่าจะเป็นสัมมาหรือมิจฉา จึงไม่กล่าวไว้ในหสิตุปปาทจิตนี้อย่างนั้น พึงทราบดังนี้.

၅၇၄. ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တအာသယာနုသယသဗ္ဗညုတာနာဝရဏဉာဏာနိ ဣမဿာနန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနိ ယမကပါဋိဟာရိယမဟာကရုဏာသမာပတ္တိဉာဏာနိ စ ဣမဿ အနန္တရံ ဥပ္ပန္နပရိကမ္မာနန္တရာနိ ဣမိနာ အာဝဇ္ဇိတာရမ္မဏေယေဝ ပဝတ္တန္တီတိ အာဟ ‘‘ဆ…ပေ… ဂဏှန္တီ’’တိ. မဟာဝိသယတ္တာ မဟာဂဇော ဝိယ မဟန္တန္တိ မဟာဂဇံ.

๕๗๔. พระญาณทั้งหลายคือ อินทริยปโรปริยัตตญาณ อาสยานุสยญาณ สัพพัญญุตญาณ อนาวรณญาณ ที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งมโนทวาราวัชชนจิตนี้ และยมกปาฏิหาริยญาณ มหากรุณาสมาปัตติญาณ ที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งปริกรรมที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งมโนทวาราวัชชนจิตนี้ ย่อมเป็นไปในอารมณ์ที่อาวัชชนจิตนี้พิจารณาแล้วเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมยึดถือ...หก” เป็นต้น. เพราะมีอารมณ์กว้างขวาง จึงยิ่งใหญ่ดุจช้างสาร ฉะนั้นจึงชื่อว่า “มหาคชะ”.

ရူပါဝစရာရူပါဝစရကိရိယစိတ္တဝဏ္ဏနာ

พรรณนาถึงรูปาวจรกิริยาจิตและอรูปาวจรกิริยาจิต

၅၇၇. ဣဒါနိ ယာနိ ကိရိယာနိ ဇာတာနိ, တာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ ဧဝံ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. အတ္တဘာဝေါတိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဝုစ္စန္တိ.

๕๗๗. บัดนี้ กิริยาจิตทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วเหล่านั้น พึงทราบดังนี้ พึงประกอบความอย่างนี้. คำว่า “อัตตภาวะ” หมายถึงขันธ์ ๕.

စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

พรรณนาจิตตุปปาทกัณฑ์จบแล้ว.

၂. ရူပကဏ္ဍံ

๒. รูปกัณฑ์

ဥဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

พรรณนาอุเทศ

ဣဒါနိ [Pg.139] ရူပမဗျာကတံ ဘာဇေတဗ္ဗံ, တဉ္စ ကေနစိ သမယဝဝတ္ထာနံ ကတွာ န သက္ကာ ဘာဇေတုံ. န ဟိ ရူပဿ စိတ္တုပ္ပာဒေန သမယဝဝတ္ထာနံ သက္ကာ ကာတုံ အစိတ္တသမုဋ္ဌာနသဗ္ဘာဝတော, စိတ္တသမုဋ္ဌာနဿ စ အနေကစိတ္တသမုဋ္ဌာနတာယ ရူပသမုဋ္ဌာပကစိတ္တာနဉ္စ ကေသဉ္စိ ကတ္ထစိ အသမုဋ္ဌာပနတာယ ဝဝတ္ထာနာဘာဝတော, ဝိညတ္တိဒွယဝဇ္ဇိတဿ ရူပဿ အစိတ္တသဟဘုဘာဝတော စ, န စ ရူပါနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရဏေန သမယဝဝတ္ထာနံ ယုဇ္ဇတိ မဟဂ္ဂတပ္ပမာဏာနံ ဈာနာနံ ဝိယ ရူပါနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာတဗ္ဗတာဘာဝါ, ဥပါဒါရူပေဟိ စ န ယုဇ္ဇတိ တေသံ သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝေန အပ္ပဝတ္တနတော, နာပိ မဟာဘူတေဟိ ယုဇ္ဇတိ ကေသဉ္စိ မဟာဘူတာနံ ကေဟိစိ ဥပါဒါရူပေဟိ ဝိနာ ပဝတ္တိတော အသမာနကာလာနဉ္စ သဗ္ဘာဝတော. န ဟိ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ ပထဝီဓာတု ဥပ္ပန္နာ ဟောတိ, တသ္မိံ သမယေ စက္ခာယတနံ ဟောတီ’’တိ သက္ကာ ဝတ္တုံ သောတာဒိနိဿယဘူတာယ ပထဝိယာ စိတ္တာဒိသမုဋ္ဌာနာယ စ သဟ စက္ခာယတနဿ အဘာဝါ. ဧဝံ သောတာယတနာဒီသုပိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

บัดนี้ รูปอัพยากฤตพึงจำแนก. และรูปอัพยากฤตนั้น ไม่สามารถจำแนกได้ด้วยการกำหนดเวลาด้วยธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง. เพราะการกำหนดเวลาของรูปด้วยการเกิดขึ้นของจิตนั้นไม่สามารถทำได้ เพราะมีรูปที่ไม่ได้เกิดจากจิต (คือรูปที่เกิดจากอุตุ อาหาร กรรม) ปรากฏอยู่ และเพราะรูปที่เกิดจากจิตนั้นเกิดจากจิตหลายดวง และเพราะจิตบางดวงที่ยังรูปให้เกิดขึ้นไม่สามารถยังรูปให้เกิดขึ้นได้ในภพภูมิและขณะบางอย่าง จึงไม่มีการกำหนดเวลา. และเพราะรูปที่เว้นวิญญัติ ๒ อย่าง ไม่ได้เป็นสภาวะที่เกิดพร้อมกับจิต. และการกำหนดเวลาของรูปด้วยการเข้าถึงอยู่ไม่สมควร เพราะรูปไม่มีสภาพที่พึงเข้าถึงอยู่ได้เหมือนฌานที่เป็นมหัคคตะและอัปปมาณะ. และไม่สมควรด้วยอุปาทารูป เพราะอุปาทารูปเหล่านั้นไม่เป็นไปโดยความเป็นปัจจัยแบบสหชาตะเป็นต้น. และไม่สมควรด้วยมหาภูตรูป เพราะมหาภูตรูปบางอย่างเป็นไปโดยปราศจากอุปาทารูปบางอย่าง และเพราะมีรูปที่มีกาลไม่เสมอกันปรากฏอยู่. ไม่สามารถกล่าวได้ว่า “ในสมัยใด ปฐวีธาตุเกิดขึ้น ในสมัยนั้น จักขายตนะย่อมมี” เพราะจักขายตนะไม่มีพร้อมกับปฐวีธาตุที่เป็นที่อาศัยของโสตายตนะเป็นต้น และที่เกิดจากจิตเป็นต้น (ด้วยคำว่า “เป็นต้น” พึงถือเอาอุตุ อาหาร สมุฏฐาน). พึงประกอบความในโสตายตนะเป็นต้นก็อย่างเดียวกัน.

မဟာဘူတေဟိ အသမာနကာလာနိ ဝိညတ္တိဥပစယာဒီနိပိ တသ္မိံ သမယေ ဟောန္တီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ. ဧကသ္မိဉ္စ ကာလေ အနေကာနိ ကလာပသဟဿာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ပဝတ္တန္တိ စ, န အရူပဓမ္မာနံ ဝိယ ရူပါနံ ကလာပဒွယသဟာဘာဝေါ အတ္ထိ. ဧကသ္မိဉ္စ ကလာပေ ဝတ္တမာနေ ဧဝ အညဿ နိရောဓော, အညဿ စုပ္ပတ္တိ ဟောတီတိ သဗ္ဗထာ ရူပါဗျာကတံ သမယဝဝတ္ထာနံ ကတွာ န သက္ကာ ဝိဘဇိတုံ. ဧကကာဒီဟိ ပန နယေဟိ န ဟေတုအာဒိနာ သဘာဝေန ဝိဘဇိတုံ သက္ကာတိ တထာ ဝိဘဇနတ္ထံ စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍေ တာဝ အဝိဘတ္တံ အဗျာကတံ အတ္ထီတိ ဒဿေတုံ သမယဝဝတ္ထာနေန ဝိနာ အဗျာကတဿ သဘာဝတောယေဝ နိဒ္ဒေသေ ဧကဒေသံ နိဒ္ဒိသိတွာ နိဂမနကရဏဿ အနုပပတ္တိတော စ ဝိဘတ္တဉ္စ အဝိဘတ္တဉ္စ သဗ္ဗံ သင်္ဂဏှန္တော အာဟ ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ အဗျာကတာ? ကုသလာ…ပေ… အသင်္ခတာ စ ဓာတု. ဣမေ ဓမ္မာ အဗျာကတာ’’တိ. အဝိဘတ္တေ ဟိ ဝိဘဇိတဗ္ဗေ ဒဿိတေ ဝိဘဇနံ ယုတ္တံ ဉာတုံ ဣစ္ဆာယ ဥပ္ပာဒိတာယာတိ. ဧတ္ထ ပန ဝိပါကကိရိယာဗျာကတံ ဝိဘတ္တတ္တာ [Pg.140] န ဝိဘဇိတဗ္ဗံ, အသင်္ခတာ စ ဓာတု ဘေဒါဘာဝတော. ယံ ပနေတ္ထ ဘေဒယုတ္တတ္တာ အဝိဘတ္တတ္တာ စ ဝိဘဇိတဗ္ဗံ, တံ ဝိဘဇန္တော အာဟ ‘‘တတ္ထ ကတမံ သဗ္ဗံ ရူပ’’န္တိအာဒိ. အယမေတ္ထ ပါဠိယောဇနာ.

และไม่สามารถกล่าวได้ว่า วิญญัติและอุปจยะเป็นต้นที่มีกาลไม่เสมอกับมหาภูตรูป ย่อมมีในสมัยนั้น. และในขณะเดียวกัน รูปกลาปเป็นพันๆ ย่อมเกิดขึ้นและย่อมตั้งอยู่มากมาย. ความเป็นไปพร้อมกันของรูปกลาป ๒ อย่าง ย่อมไม่มีเหมือนนามธรรมทั้งหลาย. และเมื่อกลาปหนึ่งกำลังเป็นไปอยู่เท่านั้น ความดับของกลาปอื่นก็ดี ความเกิดขึ้นของกลาปอื่นก็ดี ย่อมมีอยู่. เพราะเหตุนั้น รูปอัพยากฤตจึงไม่สามารถจำแนกได้ด้วยการกำหนดเวลาโดยประการทั้งปวง. แต่สามารถจำแนกได้ด้วยนัยทั้งหลายมีเอกกะเป็นต้น และด้วยสภาวะมีนเหตุเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น เพื่อจำแนกอย่างนั้น และเพื่อแสดงว่าในจิตตุปปาทกัณฑ์มีอัพยากฤตที่ยังไม่ได้จำแนกอยู่ก่อน และเพราะการทำนิคมไม่สมควรเมื่อแสดงส่วนหนึ่งในนิเทศโดยสภาวะของอัพยากฤตโดยปราศจากการกำหนดเวลา และเพราะประสงค์จะสงเคราะห์ทั้งหมด ทั้งวิบากกิริยาอัพยากฤตที่จำแนกแล้วและรูปนิพพานที่ยังไม่ได้จำแนก จึงกล่าวว่า “ธรรมเหล่าไหนเป็นอัพยากฤต? กุศล...เป็นต้น...และอสังขตธาตุ. ธรรมเหล่านี้เป็นอัพยากฤต”. เพราะเมื่อแสดงธรรมที่ยังไม่ได้จำแนกซึ่งควรจำแนกแล้ว การจำแนกย่อมสมควรเมื่อความต้องการที่จะรู้โดยละเอียดเกิดขึ้น. แต่ในบรรดาอัพยากฤตเหล่านี้ วิปากกิริยาอัพยากฤตไม่ควรจำแนกอีก เพราะจำแนกแล้ว. และอสังขตธาตุก็ไม่ควรจำแนกอีก เพราะไม่มีความแตกต่าง. ส่วนรูปอัพยากฤตใดในบรรดาอัพยากฤตเหล่านี้ที่ควรจำแนก เพราะประกอบด้วยความแตกต่างและยังไม่ได้จำแนก บุคคลผู้จำแนกรูปอัพยากฤตนั้นจึงกล่าวว่า “ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น รูปทั้งหมดคืออะไร” เป็นต้น. นี้คือการประกอบความในพระบาลีในมูลฏีกานี้.

နယံ ဒဿေတွာတိ ဧတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဂဟဏမေဝ နယဒဿနံ. တံ ဝိပါကေသု ကတွာ ဝိညာတတ္တာ ကိရိယာဗျာကတေသု နိဿဋ္ဌံ. ကာမာဝစရာဒိဘာဝေန ဝတ္တဗ္ဗဿ ကိရိယာဗျာကတဿ ဝါ ဒဿနံ, တံ ကတွာ ကာမာဝစရာတိအာဒိကံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တတ္တာ နိဿဋ္ဌံ. ပဉ္စဝီသတိ ရူပါနီတိ ပါဠိယံ ဝုတ္တာနိ ဒသာယတနာနိ ပဉ္စဒသ စ သုခုမရူပါနိ, ဥပစယသန္တတိယော ဝါ ဧကန္တိ ကတွာ ဟဒယဝတ္ထုဉ္စ. ဆန္နဝုတီတိ စက္ခာဒိဒသကာ သတ္တ ဥတုသမုဋ္ဌာနာဒယော တယော အဋ္ဌကာ ဥတုစိတ္တဇာ ဒွေ သဒ္ဒါ စ. ကလာပဘာဝေန ပဝတ္တရူပရူပါနိ ‘‘ရူပကောဋ္ဌာသာ’’တိ ဝုတ္တာနိ ရူပကလာပကောဋ္ဌာသဘာဝတော. ကောဋ္ဌာသာတိ စ အံသာ, အဝယဝါတိ အတ္ထော. ကောဋ္ဌန္တိ ဝါ သရီရံ, တဿ အံသာ ကေသာဒယော ကောဋ္ဌာသာတိ အညေပိ အဝယဝါ ကောဋ္ဌာသာ ဝိယ ကောဋ္ဌာသာ. နိဗ္ဗာနံ နိပ္ပဒေသတော ဂဟိတန္တိ သောပါဒိသေသနိရုပါဒိသေသရာဂက္ခယာဒိအသင်္ခတာဒိဝစနီယဘာဝေန ဘိန္နံ နိပ္ပဒေသတော ဂဟိတံ. အတ္ထတော ဟိ ဧကာဝ အသင်္ခတာ ဓာတူတိ.

ในคำว่า 'แสดงนัย' (นยํ ทสฺเสตฺวา) นี้ การถือเอาในวิบากเบื้องต่ำนั่นเองเป็นการแสดงนัย เมื่อแสดงนัยนั้นในวิบากแล้ว ย่อมเป็นที่รู้กันแล้ว จึงละทิ้งในกิริยาอัพยากฤต หรืออีกนัยหนึ่ง การแสดงกิริยาอัพยากฤตที่ควรกล่าวโดยจำแนกเป็นกามาวจรเป็นต้นนั้น เมื่อกล่าวโดยถือเอาคำว่า 'กามาวจร' เป็นต้นแล้ว จึงละทิ้ง คำว่า 'รูป ๒๕' (ปญฺจวีสติ รูปานิ) นั้น คือ อายตนะ ๑๐ ที่กล่าวไว้ในพระบาลี และสุขุมรูป ๑๕ หรืออีกนัยหนึ่ง เมื่อนับอุปจยะและสันตติเป็นหนึ่ง (คือชาติรูป) และรวมหทัยวัตถุด้วย คำว่า '๙๖' (ฉนฺนวุติ) นั้น คือ ทสกะมีจักขุทสกะเป็นต้น ๗ (๗๐) อัฏฐกะมีอุตุสมุฏฐานอัฏฐกะเป็นต้น ๓ (๒๔) และสัททะที่เกิดจากอุตุและจิต ๒ รูปทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยความเป็นกลาปะ เรียกว่า 'รูปโกฏฐาสะ' เพราะเป็นส่วนหนึ่งของรูปกลาปะ และคำว่า 'โกฏฐาสะ' หมายถึง ส่วน หรือ อวัยวะ หรืออีกนัยหนึ่ง 'โกฏฐะ' คือ ร่างกาย ส่วนต่างๆ ของร่างกายนั้น เช่น ผม เป็นต้น เรียกว่า 'โกฏฐาสะ' แม้อวัยวะอื่นๆ ที่นอกเหนือจากผมเป็นต้น ก็เป็นเช่นเดียวกับโกฏฐาสะ จึงเรียกว่า โกฏฐาสะ คำว่า 'นิพพานถูกถือเอาโดยไม่เหลือ' (นิพฺพานํ นิปฺปเทสโต คหิตํ) นั้น คือ นิพพานที่แตกต่างกันโดยชื่อว่า สอุปาทิเสส นิรุปาทิเสส ราคักขยะเป็นต้น และอสังขตะเป็นต้น ถูกถือเอาโดยไม่เหลือ เพราะโดยอรรถแล้ว เป็นอสังขตธาตุเพียงอย่างเดียวเท่านั้น

၅၈၄. သဗ္ဗန္တိ သကလံ စက္ကဝါဠံ. ပရိမဏ္ဍလံ ပရိမဏ္ဍလသဏ္ဌာနံ, ပရိက္ခေပတော ဆတ္တိံသ သတသဟဿာနိ ဒသ စေဝ သဟဿာနိ အဍ္ဎစတုတ္ထာနိ စ ယောဇနသတာနိ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ဝဋ္ဋံ ‘‘ပရိမဏ္ဍလ’’န္တိ ဝုတ္တံ. စတ္တာရိ နဟုတာနီတိ စတ္တာလီသ သဟဿာနိ. နဂဝှယာတိ နဂါတိ အဝှာတဗ္ဗာ နဂသဒ္ဒနာမာတိ အတ္ထော.

๕๘๔. คำว่า 'สัพพัง' (สพฺพํ) หมายถึง จักรวาลทั้งหมด คำว่า 'ปริมาณฑละ' (ปริมาณฺฑลํ) คือ มีสัณฐานกลม โดยรอบมี ๓,๖๑๐,๓๕๐ โยชน์ ในคาถานี้ คำว่า 'วัฏฏะ' (วงกลม) ถูกเรียกว่า 'ปริมาณฑละ' (กลม) คำว่า 'จัตตาริ นหุตานิ' (สี่นหุต) คือ สี่หมื่น คำว่า 'นควัย' (นควฺหยา) หมายถึง สิ่งที่ควรเรียกว่า 'นคะ' ซึ่งมีชื่อว่า 'นคสัททะ'

ဒေဝဒါနဝါဒီနံ တိဂါဝုတာဒိသရီရဝသေန မဟန္တာနိ ပါတုဘူတာနိ. တတ္ထာယံ ဝစနတ္ထော – ဘူတာနိ ဇာတာနိ နိဗ္ဗတ္တာနိ မဟန္တာနိ မဟာဘူတာနီတိ. အနေကစ္ဆရိယဒဿနေန အနေကာဘူတဝိသေသဒဿနဝသေန စ မာယာကာရော မဟန္တော ဘူတောတိ မဟာဘူတော. ယက္ခာဒယော ဇာတိဝသေနေဝ မဟန္တာ ဘူတာတိ မဟာဘူတာ. နိရုဠှော ဝါ အယံ မဟာဘူတသဒ္ဒေါ တေသု ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပထဝိယာဒယော ပန မဟာဘူတာ ဝိယ မဟာဘူတာ. ဘူတသဒ္ဒဿ ဥဘယလိင်္ဂတ္တာ နပုံသကတာ ကတာ. မဟာပရိဟာရတောတိ ဧတ္ထ ဝစနတ္ထံ ဝဒန္တော အာဟ ‘‘မဟန္တေဟိ ဘူတာနိ, မဟာပရိဟာရာနိ [Pg.141] ဝါ ဘူတာနီ’’တိ. တတ္ထ ပစ္ဆိမတ္ထေ ပုရိမပဒေ ဥတ္တရပဒဿ ပရိဟာရသဒ္ဒဿ လောပံ ကတွာ ‘‘မဟာဘူတာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ.

เทวดาและทานพเป็นต้น มีร่างกายใหญ่โต ๓ คาวุตเป็นต้น ได้ปรากฏขึ้น ในคำว่า 'มหนฺตานิ ปาตุภูตานิ' นี้ มีวิเคราะห์ว่า 'ภูตทั้งหลายที่เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว เป็นใหญ่ ชื่อว่า มหาภูต' เพราะการแสดงสิ่งอัศจรรย์มากมาย และการแสดงสิ่งแปลกประหลาดที่ไม่จริงมากมาย นักมายากลจึงเป็นสัตว์ใหญ่ จึงเรียกว่า 'มหาภูต' ยักษ์เป็นต้น เป็นสัตว์ใหญ่โดยกำเนิด จึงเรียกว่า 'มหาภูต' หรือคำว่า 'มหาภูต' นี้เป็นคำที่ใช้เรียกนักมายากลและยักษ์เป็นต้นมาแต่เดิม ส่วนปฐวีเป็นต้น ก็เป็นเช่นเดียวกับนักมายากลและยักษ์เป็นต้น จึงเรียกว่า 'มหาภูต' เพราะคำว่า 'ภูต' มีสองลิงค์ (ปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์) ในที่นี้จึงใช้เป็นนปุงสกลิงค์ ในคำว่า 'มหาปริหาระ' นี้ เมื่อจะกล่าววิเคราะห์ ท่านจึงกล่าวว่า 'ภูตทั้งหลายที่ยิ่งใหญ่' หรือ 'ภูตทั้งหลายที่มีการบริหารมาก' ในความหมายหลังนี้ เมื่อลบคำว่า 'ปริหาระ' ซึ่งเป็นบทหลังของบทหน้า (มหาปริหาระ) ออกแล้ว จึงเรียกว่า 'มหาภูตานิ'

အစ္စိမတောတိ အဂ္ဂိဿ. ကောဋိသတသဟဿံ ဧကံ ကောဋိသတသဟဿေကံ. စက္ကဝါဠန္တိ တံ သဗ္ဗံ အာဏာက္ခေတ္တဝသေန ဧကံ ကတွာ ဝေါဟရန္တိ. ဝိလီယတိ ခါရောဒကေန. ဝိကီရတီတိ ဝိဒ္ဓံသတိ. ဥပါဒိန္နကေသု ဝိကာရံ ဒဿေန္တော ‘‘ပတ္ထဒ္ဓေါ’’တိအာဒိမာဟ. ကဋ္ဌမုခေန ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေါ ဥပမတ္ထော. ယထာ ကဋ္ဌမုခသပ္ပေန ဒဋ္ဌော ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတိ, ဧဝံ ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေန သော ကာယော ကဋ္ဌမုခေဝ ဟောတိ, ကဋ္ဌမုခမုခဂတော ဝိယ ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဝါ-သဒ္ဒေါ ဧဝသဒ္ဒဿတ္ထေ. ‘‘ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေနာ’’တိ ဧတဿ စ ပရတော အာဟရိတွာ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတြာယမတ္ထော – ‘‘ကဋ္ဌမုခေန ဒဋ္ဌောပိ ကာယော ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေနေဝ ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတိ, တသ္မာ ပထဝီဓာတုယာ အဝိယုတ္တော သော ကာယော သဗ္ဗဒါ ကဋ္ဌမုခမုခဂတော ဝိယ ဟောတီ’’တိ. အထ ဝါ အနိယမတ္ထော ဝါ-သဒ္ဒေါ. တတြာယမတ္ထော – ‘‘ကဋ္ဌမုခေန ဒဋ္ဌော ကာယော ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတိ ဝါ န ဝါ ဟောတိ မန္တာဂဒဝသေန, ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေန ပန မန္တာဂဒရဟိတော သော ကာယော ကဋ္ဌမုခမုခဂတော ဝိယ ဟောတိ ဧကန္တပတ္ထဒ္ဓေါ’’တိ. ပူတိယောတိ ကုထိတော. မဟာဝိကာရာနိ ဘူတာနီတိ မဟာဝိကာရာနိ ဇာတာနိ, ဝိဇ္ဇမာနာနီတိ ဝါ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ပုရိမပဒေ ဥတ္တရပဒဿ ဝိကာရသဒ္ဒဿ လောပံ ကတွာ ‘‘မဟာဘူတာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ.

คำว่า 'อัจจิมโต' (อจฺจิมโต) หมายถึง ของไฟ คำว่า 'หนึ่งแสนโกฏิ' (โกฏิสตสหสฺสํ เอกํ) เป็น 'โกฏิสตสหสฺเสกํ' โดยสนธิ จักรวาลทั้งหมดนั้น เมื่อนับเป็นหนึ่งโดยความเป็นอาณาเขต จึงเรียกว่า 'จักรวาล' ด้วยเอกพจน์ คำว่า 'วิลียติ' (ละลาย) คือ ละลายด้วยน้ำเค็ม คำว่า 'วิกีรติ' (กระจัดกระจาย) คือ พินาศ เมื่อแสดงความแปรปรวนในมหาภูตที่เป็นอุปาทินนกะ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ปัตถัทโธ' (แข็งกระด้าง) เป็นต้น ในคำว่า 'กัฏฐมุเขน วา' คำว่า 'วา' มีความหมายในเชิงอุปมา คือ ร่างกายที่ถูกงูกัฏฐมุขกัดแล้วย่อมแข็งกระด้างฉันใด ร่างกายนั้นก็แข็งกระด้างเพราะความกำเริบของปฐวีธาตุ เหมือนอยู่ในปากของงูกัฏฐมุขฉันนั้น หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า 'วา' มีความหมายว่า 'เอวะ' (เท่านั้น) และพึงทราบโดยนำมาวางไว้ข้างหลังคำว่า 'ปฐวีธาตุปโกเปน' ในนัยนั้น มีความหมายว่า 'แม้ร่างกายที่ถูกงูกัฏฐมุขกัดแล้ว ก็แข็งกระด้างเพราะความกำเริบของปฐวีธาตุเท่านั้น ดังนั้น ร่างกายนั้นที่แยกจากปฐวีธาตุไม่ได้ ย่อมเป็นเหมือนอยู่ในปากของงูกัฏฐมุขเสมอไป' หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า 'วา' มีความหมายว่า ไม่แน่นอน ในนัยนั้น มีความหมายว่า 'ร่างกายที่ถูกงูกัฏฐมุขกัดแล้ว อาจจะแข็งกระด้างหรือไม่แข็งกระด้างก็ได้ด้วยอำนาจของมนต์และยา แต่เพราะความกำเริบของปฐวีธาตุ ร่างกายนั้นที่ปราศจากมนต์และยา ย่อมแข็งกระด้างอย่างแน่นอน เหมือนอยู่ในปากของงูกัฏฐมุข' คำว่า 'ปูติโย' หมายถึง เน่าเสีย คำว่า 'มหาพิกาเรหิ ภูตานิ' หมายถึง รูปทั้งหลายที่เกิดแล้วมีความแปรปรวนมาก หรือรูปทั้งหลายที่มีอยู่ ในบทว่า 'มหาพิกาเรหิ ภูตานิ' นี้ เมื่อลบคำว่า 'วิการะ' ซึ่งเป็นบทหลังของบทหน้าออกแล้ว จึงเรียกว่า 'มหาภูตานิ'

ပထဝီတိအာဒိနာ သဗ္ဗလောကဿ ပါကဋာနိပိ ဝိပလ္လာသံ မုဉ္စိတွာ ယထာသဘာဝတော ပရိဂ္ဂယှမာနာနိ မဟန္တေန ဝါယာမေန ဝိနာ န ပရိဂ္ဂယှန္တီတိ ပါကဋာနိပိ ဒုဝိညေယျသဘာဝတ္တာ ‘‘မဟန္တာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တာနိ ဟိ သုဝိညေယျာနိ အမဟန္တာနီတိ ဂဟေတွာ ဌိတော တေသံ ဒုပ္ပရိဂ္ဂဟိတတံ ဒိသွာ ‘‘အဟော မဟန္တာနိ ဧတာနီ’’တိ ပဇာနာတိ. ဥပါဒါယာတိ ဧတေန ဝိညာယမာနာ ပစ္ဆိမကာလကိရိယာ ပဝတ္တီတိ ကတွာ ‘‘ပဝတ္တရူပ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉှိ ‘‘ဥပါဒါယာ’’တိ ဧတေန ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နတာ ဝုတ္တာ ဟောတီတိ. အထ ဝါ ဥပါဒါယတိ နိဿယတီတိ ဥပါဒါယံ, ဥပါဒါယမေဝ ရူပံ ဥပါဒါယရူပံ, အညနိဿယဿ ဧကန္တနိဿိတဿ ရူပဿေတံ အဓိဝစနံ. တံ ပန န သတ္တဿ, နာပိ ဝေဒနာဒိနော တဒဘာဝေပိ ဘာဝတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘စတုန္နံ မဟာဘူတာန’’န္တိအာဒိမာဟ. ဘဝတိ ဟိ နိဿယရူပါနံ သာမိဘာဝေါတိ.

ปฐวีเป็นต้น แม้ปรากฏแก่โลกทั้งปวง แต่เมื่อละความวิปลาสแล้ว ย่อมไม่สามารถกำหนดรู้ได้ตามสภาพที่แท้จริงโดยปราศจากความเพียรอย่างยิ่ง ดังนั้น แม้ปรากฏอยู่ ก็เรียกว่า 'ยิ่งใหญ่' (มหันตานิ) เพราะมีสภาพที่รู้ได้ยาก เพราะผู้ที่ยึดถือว่า 'มหาภูตเหล่านั้นรู้ได้ง่าย ไม่ยิ่งใหญ่' เมื่อเห็นความยากในการกำหนดรู้ของมหาภูตเหล่านั้นแล้ว ย่อมรู้ว่า 'โอ้ มหาภูตเหล่านี้ยิ่งใหญ่จริงหนอ' ด้วยคำว่า 'อุปาทายะ' นี้ กิริยาในกาลภายหลังที่พึงรู้ได้นั้น เมื่อทำให้เป็น 'ปวัตติ' จึงเรียกว่า 'ปวัตติรูป' เมื่อกล่าวเช่นนี้ ก็เป็นการกล่าวถึงความเป็นปฏิจจสมุปบันของรูปด้วยบทว่า 'อุปาทายะ' นี้ หรืออีกนัยหนึ่ง 'อุปาทายะ' คือ สิ่งที่อาศัย เพราะอาศัยอยู่ รูปที่อาศัยอยู่เท่านั้น คือ 'อุปาทายรูป' คำว่า 'อุปาทายรูป' นี้ เป็นชื่อของรูปที่อาศัยสิ่งอื่น (คือมหาภูต) และอาศัยโดยส่วนเดียว แต่รูปนั้นไม่ใช่อุปาทายรูปของสัตว์ และไม่ใช่อุปาทายรูปของเวทนาเป็นต้น เพราะแม้ไม่มีเวทนาเป็นต้น รูปเหล่านั้นก็ยังคงมีอยู่ เพื่อแสดงความหมายนี้ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'จตุนฺนํ มหาภูตานํ' เป็นต้น เพราะความเป็นเจ้าของ (ความเป็นใหญ่) ย่อมมีแก่รูปที่เป็นที่อาศัย

တိဝိဓရူပသင်္ဂဟဝဏ္ဏနာ

อธิบายการสงเคราะห์รูป ๓ อย่าง

၅၈၅. ပကိဏ္ဏကဒုကေသု [Pg.142] အဇ္ဈတ္တိကဒုကံ မုဉ္စိတွာ အညော သဗ္ဗဒုကေဟိ တိကဝသေန ယောဇနံ ဂစ္ဆန္တော နတ္ထိ, ဝိညတ္တိဒုကော စ ယောဇနံ န ဂစ္ဆတီတိ သဗ္ဗဒုကယောဂီသု အာဒိဘူတံ အဇ္ဈတ္တိကဒုကမေဝ ဂဟေတွာ သေသေဟိ သဗ္ဗဒုကေဟိ ယောဇေတွာ တိကာ ဝုတ္တာ. သက္ကာ ဟိ ဧတေန နယေန အညေသမ္ပိ ဒုကာနံ ဒုကန္တရေဟိ လဗ္ဘမာနာ တိကယောဇနာ ဝိညာတုန္တိ.

๕๘๕. ในปกิณณกทุกะทั้งหลาย ไม่มีทุกะอื่นใดที่เว้นอัชฌัตติกทุกะแล้วจะเข้าถึงการประกอบเป็นติกะกับทุกะทั้งปวงได้ และวิญญัตติทุกะก็ไม่เข้าถึงการประกอบเป็นติกะ ดังนั้น ในบรรดาทุกะที่ประกอบกับทุกะทั้งปวง อัชฌัตติกทุกะซึ่งเป็นเบื้องต้นเท่านั้นที่ถูกนำมาประกอบกับทุกะที่เหลือทั้งหมด จึงกล่าวเป็นติกะ เพราะด้วยนัยนี้ การประกอบเป็นติกะที่พึงได้จากทุกะอื่นๆ กับทุกะอื่น ก็สามารถรู้ได้เช่นกัน

စတုဗ္ဗိဓာဒိရူပသင်္ဂဟဝဏ္ဏနာ

อธิบายการสงเคราะห์รูป ๔ อย่างเป็นต้น

၅၈၆. စတုက္ကေသု ဧကန္တစိတ္တသမုဋ္ဌာနဿ ဝိညတ္တိဒွယဘာဝတော ဝိညတ္တိဒုကာဒီဟိ သမာနဂတိကော စိတ္တသမုဋ္ဌာနဒုကောတိ တေန သဟ ဥပါဒါဒုကဿ ယောဇနာယ လဗ္ဘမာနောပိ စတုက္ကော န ဝုတ္တော, တထာ သနိဒဿနဒုကာဒီနံ တေန တဿ စ ဩဠာရိကဒူရဒုကေဟိ ယောဇနာယ လဗ္ဘမာနာ န ဝုတ္တာ, ဓမ္မာနံ ဝါ သဘာဝကိစ္စာနိ ဗောဓေတဗ္ဗာကာရဉ္စ ယာထာဝတော ဇာနန္တေန ဘဂဝတာ တေန အညေသံ တဿ စ အညေဟိ ယောဇနာ န ကတာတိ ကိံ ဧတ္ထ ကာရဏပရိယေသနာယ, အဒ္ဓါ သာ ယောဇနာ န ကာတဗ္ဗာ, ယတော ဘဂဝတာ န ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အညေ ပန ပကိဏ္ဏကဒုကာ အညေဟိ ပကိဏ္ဏကဒုကေဟိ ယောဇေတုံ ယုတ္တာ, တေဟိ ယောဇိတာ ဧဝ. ဝတ္ထုဒုကာဒီသု ပန သောတသမ္ဖဿာရမ္မဏဒုကာဒယော ဝဇ္ဇေတွာ အညေဟိ အာရမ္မဏဗာဟိရာယတနာဒိလဗ္ဘမာနဒုကေဟိ ဥပါဒိန္နကဒုကဿ ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယဒုကဿ စ ယောဇနာယ စတုက္ကာ လဗ္ဘန္တိ, စိတ္တသမုဋ္ဌာနဒုကဿ စ သဗ္ဗာရမ္မဏဗာဟိရာယတနာဒိလဗ္ဘမာနဒုကေဟိ. အဝသေသေဟိ ပန တေသံ အညေသဉ္စ သဗ္ဗဝတ္ထုဒုကာဒီဟိ ယောဇနာယ န လဗ္ဘန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

๕๘๖. ในจตุกกะทั้งหลาย ทุกะที่เกิดจากจิตมีการไปเสมอกับทุกะมีวิญญัติทุกะเป็นต้น เพราะความเป็นแห่งวิญญัติ ๒ ของรูปที่เกิดจากจิตโดยส่วนเดียว เพราะเหตุนั้น จตุกกะที่พึงได้ในการประกอบอุปาทาทุกะพร้อมกับทุกะที่เกิดจากจิตนั้น อันพระผู้มีพระภาคไม่ตรัสแล้ว เช่นนั้น จตุกกะทั้งหลายที่พึงได้ในการประกอบทุกะมีสนิทัสสนทุกะเป็นต้น ด้วยทุกะที่เกิดจากจิตนั้น และด้วยโอฬาริกทุกะและทูรทุกะ อันพระผู้มีพระภาคไม่ตรัสแล้ว หรือว่า การประกอบวิญญัติ ๒ นั้นกับทุกะอื่น และวิญญัติ ๒ นั้นกับทุกะอื่น อันพระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ซึ่งกิจแห่งปรมัตถธรรมทั้งหลาย และซึ่งอาการที่พึงให้สัตว์รู้โดยความเป็นจริง ไม่ทรงกระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น การแสวงหาเหตุในที่นี้มีประโยชน์อะไร แน่นอน การประกอบนั้นไม่พึงกระทำ เพราะเหตุใด อันพระผู้มีพระภาคไม่ทรงกระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าไม่พึงกระทำ ส่วนทุกะปกิณณกะอื่นควรเพื่อประกอบด้วยทุกะปกิณณกะอื่น อันทุกะเหล่านั้นประกอบแล้วเท่านั้น ส่วนในวัตถุทุกะเป็นต้น เว้นทุกะมีโสตสัมผัสสอารมณ์ทุกะเป็นต้น จตุกกะทั้งหลายย่อมได้ในการประกอบอุปาทินนกทุกะและอุปาทินนุปาทานิยทุกะด้วยทุกะที่พึงได้มีอารมณ์ทุกะ, พาหิรายตนทุกะเป็นต้น และจตุกกะทั้งหลายย่อมได้ในการประกอบจิตตสมุฏฐานทุกะด้วยทุกะที่พึงได้มีสัพพารมณ์ทุกะ, พาหิรายตนทุกะเป็นต้น ส่วนด้วยทุกะที่เหลือ จตุกกะทั้งหลายย่อมไม่ได้ในการประกอบทุกะเหล่านั้นและทุกะอื่นด้วยสัพพวัตถุทุกะเป็นต้น พึงทราบ

ဥဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อุทเทสวรรณนาจบแล้ว

ရူပဝိဘတ္တိ

รูปวิภัตติ

ဧကကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

เอกกนิทเทสวรรณนา

၅၉၄. အဝိဇ္ဇမာနဝိဘာဂဿ ဝိဘာဂါဘာဝဒဿနမေဝ နိဒ္ဒေသော နိစ္ဆယကရဏတော, တသ္မာ ‘‘သဗ္ဗံ ရူပံ န ဟေတုမေဝါ’’တိအာဒိနာ ဝိဘာဂါဘာဝါဝဓာရဏေန [Pg.143] ဧဝ-သဒ္ဒေန နိဒ္ဒေသံ ကရောတိ. ဟေတုဟေတူတိ မူလဟေတု, ဟေတုပစ္စယဟေတူတိ ဝါ အယမတ္ထော. မဟာဘူတာ ဟေတူတိ အယမေဝတ္ထော မဟာဘူတာ ပစ္စယောတိ ဧတေနပိ ဝုတ္တောတိ. ဟေတုပစ္စယသဒ္ဒါနံ သမာနတ္ထတ္တာ ပစ္စယော ဧဝ ဟေတု ပစ္စယဟေတု. ယော စ ရူပက္ခန္ဓဿ ဟေတု, သော ဧဝ တဿ ပညာပနာယ ဟေတူတိ ဝုတ္တော တဒဘာဝေ အဘာဝတော. အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ကမ္မသမာဒါနာနံ ဌာနသော ဟေတုသော ဝိပါကန္တိ ဧတ္ထ ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ အညေသု ပစ္စယေသု ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိပါကနိယာမကတ္တာ ဥတ္တမံ ပဓာနံ ကုသလာကုသလံ ဂတိဥပဓိကအာလပယောဂသမ္ပတ္တိဝိပတ္တိဋ္ဌာနနိပ္ဖာဒိတံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏဉ္စ ကမ္မမိဝ ပဓာနတ္တာ ‘‘ဟေတူ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ကမ္မာရမ္မဏာနိ ‘‘ဥတ္တမဟေတူ’’တိ ဝုတ္တာနိ. ဝက္ခတိ စ ‘‘ဂတိဥပဓိကာလပယောဂါ ဝိပါကဿ ဌာနံ, ကမ္မံ ဟေတူ’’တိ. ဣဓ ပန ကမ္မမိဝ ဥတ္တမတ္တာ အာရမ္မဏမ္ပိ ဟေတုဝစနံ အရဟတီတိ ‘‘ဥတ္တမဟေတူ’’တိ ဝုတ္တံ. သင်္ခါရာနန္တိ ပုညာဘိသင်္ခါရာဒီနံ အဝိဇ္ဇာ သာဓာရဏပစ္စယတ္တာ ‘‘ဟေတူ’’တိ ဝုတ္တာ. ဖရတီတိ ဂစ္ဆတိ ပါပုဏာတိ. ပဋိက္ခေပနိဒ္ဒေသောတိ ဣဒံ မာတိကာယ အာဂတပဋိက္ခေပဝသေန ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန မာတိကာယ န ဟေတုပဒါဒိသင်္ဂဟိတတာ စ ရူပဿ ဝုတ္တာ တံတံသဘာဝတ္တာ, အဝဓာရိတတာ စ အနညသဘာဝတော.

๕๙๔. การแสดงซึ่งความไม่มีแห่งวิภาคของรูปที่ไม่มีวิภาคปรากฏนั่นเอง ชื่อว่านิทเทส เพราะการกระทำซึ่งความกำหนด เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคย่อมกระทำซึ่งนิทเทสด้วยศัพท์ว่า เอวะ ด้วยการกำหนดซึ่งความไม่มีแห่งวิภาค ด้วยบทว่า “รูปทั้งหมดไม่เป็นเหตุเท่านั้น” เป็นต้น อรรถว่า มูลเหตุ หรืออรรถว่า เหตุที่เป็นปัจจัยนี้ เป็นอรรถแห่งบทว่า เหตุ เหตุ อรรถว่า มหาภูตเป็นเหตุนี้เท่านั้น ตรัสแล้วด้วยบทว่า มหาภูตเป็นปัจจัยดังนี้ เพราะความเป็นแห่งศัพท์ว่า เหตุและปัจจัยที่มีอรรถเสมอกัน ปัจจัยนั่นแหละเป็นเหตุ ปัจจัยเป็นเหตุ และมหาภูตใดเป็นเหตุแห่งรูปขันธ์ มหาภูตนั้นนั่นแหละเป็นเหตุเพื่อบัญญัติซึ่งรูปขันธ์นั้น ตรัสแล้วดังนี้ เพราะความไม่มีแห่งรูปขันธ์ในเมื่อไม่มีแห่งเหตุนั้น ในบทว่า “วิบากโดยเป็นที่ตั้งและโดยเป็นเหตุแห่งกรรมที่สั่งสมไว้ในอดีต อนาคต และปัจจุบัน” นี้ แม้ปัจจัยอื่นมีอยู่ กุศลและอกุศลอันเป็นประธานสูงสุด และอารมณ์อันน่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาที่ปัจจัยคือความถึงพร้อมและความวิบัติแห่งคติ อุปธิ กาล และปโยคะยังให้สำเร็จ ตรัสว่าเป็นเหตุ เพราะความเป็นแห่งกรรมอันเป็นประธานเหมือนกรรม ด้วยอัธยาศัยนี้ กรรมและอารมณ์ ตรัสว่าเป็นอุตตมเหตุ และจักตรัสว่า “คติ อุปธิ กาล และปโยคะเป็นที่ตั้งแห่งวิบาก กรรมเป็นเหตุ” ส่วนในรูปกัณฑ์นี้ อารมณ์ก็ควรซึ่งคำว่า เหตุ เพราะความเป็นแห่งอารมณ์อันสูงสุดเหมือนกรรม เพราะเหตุนั้น ตรัสว่าเป็นอุตตมเหตุ อวิชชา ตรัสว่าเป็นเหตุแห่งสังขารทั้งหลาย มีปุญญาภิสังขารเป็นต้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัยร่วม คำว่า “ย่อมแผ่ไป” คือ ย่อมถึง ย่อมบรรลุ คำว่า ปฏิเขปนิทเทสนี้ ตรัสโดยอำนาจแห่งการปฏิเสธเหตุเป็นต้นที่มาแล้วในมาติกา ส่วนในรูปกัณฑ์นี้ ความที่รูปถูกสงเคราะห์ด้วยบทว่า นเหตุ เป็นต้น ตรัสแล้วในมาติกา เพราะความเป็นแห่งรูปที่มีสภาพนั้นๆ และความที่รูปถูกกำหนดด้วยศัพท์ว่า เอวะ เพราะความที่รูปไม่มีสภาพอื่นจากสภาพนเหตุ

ရူပီဒုကေ ရူပီပဒမေဝ ဣဓ ‘‘ရူပ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေန ရူပီရူပပဒါနံ ဧကတ္ထတာ သိဒ္ဓါ ဟောတိ ရုပ္ပနလက္ခဏယုတ္တဿေဝ ရူပီရူပဘာဝတော. ဥပ္ပန္နံ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျန္တိ အရူပတော ဝိဓုရံ ရူပဿ သဘာဝံ ဒဿေတိ. န ဟိ အရူပံ ဥပ္ပန္နံ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျံ ယထာ ရူပံ, တေန ရူပံ ဥပ္ပန္နံ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျံ, န အရူပန္တိ အရူပတော နိဝတ္တေတွာ ရူပေ ဧဝ ဧတံ သဘာဝံ နိယမေတိ, န ရူပံ ဧတသ္မိံ သဘာဝေ. အတ္ထိ ဟိ ရူပံ အတီတာနာဂတံ ယံ ဥပ္ပန္နံ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျသဘာဝံ န ဟောတီတိ. ဧတမေဝ စ နိယမံ ပုန ဧဝသဒ္ဒေန နိယမေတိ ‘‘ယထာဝုတ္တော နိယမော ရူပေ အတ္ထိ ဧဝ, အရူပေ ဝိယ န နတ္ထီ’’တိ. အထ ဝါ သဗ္ဗံ ရူပန္တိ ဘူတုပါဒါယရူပံ ကာလဘေဒံ အနာမသိတွာ ‘‘သဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ သဗ္ဗံ အရူပေဟိ သမာနဝိညေယျသဘာဝံ အတီတာနာဂတံ နိဝတ္တေတုံ ဥပ္ပန္နန္တိ ဧတေန ဝိသေသေတိ, တံ ဥပ္ပန္နံ သဗ္ဗံ ရူပံ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျမေဝါတိ အတ္ထော.

ในรูปีทุกะ บทว่า รูปีนั่นแหละ ตรัสว่า รูป ในรูปกัณฑ์นี้ เพราะเหตุนั้น ความเป็นแห่งบทว่า รูปีและบทว่า รูปที่มีอรรถเสมอกันย่อมสำเร็จ เพราะความเป็นแห่งรูปีและรูปของรูปที่ประกอบด้วยลักษณะคือความแตกสลายเท่านั้น บทว่า “รูปที่เกิดขึ้น พึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖” ย่อมแสดงซึ่งสภาพแห่งรูปที่ตรงกันข้ามจากนาม นามที่เกิดขึ้นไม่พึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ เหมือนรูปหามิได้ เพราะเหตุนั้น รูปที่เกิดขึ้นพึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ นามไม่พึงรู้ดังนี้ แยกรูปออกจากนาม ย่อมกำหนดซึ่งสภาพนี้ในรูปเท่านั้น รูปไม่กำหนดในสภาพนี้ เพราะว่ารูปที่เป็นอดีตและอนาคตมีอยู่ ซึ่งไม่เป็นรูปที่เกิดขึ้น (ปัจจุบัน) อันจะมีสภาพที่พึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ และย่อมกำหนดซึ่งการกำหนดนี้อีกด้วยศัพท์ว่า เอวะว่า “การกำหนดที่กล่าวแล้วมีอยู่ในรูปเท่านั้น ไม่เหมือนในนามหามิได้” หรือว่า บทว่า “รูปทั้งหมด” ตรัสว่า “ทั้งหมด” โดยไม่พิจารณาซึ่งความต่างแห่งกาลของภูตรูปและอุปาทายรูป รูปทั้งหมดนั้น เพื่อแยกรูปในอดีตและอนาคตที่มีสภาพที่พึงรู้เสมอกับนาม ย่อมกระทำซึ่งความพิเศษด้วยบทว่า “ที่เกิดขึ้น” นี้ อรรถว่า รูปทั้งหมดที่เกิดขึ้นนั้นพึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ เท่านั้น

နနု ဧဝံ ရူပါယတနဿပိ သောတဝိညာဏာဒီဟိ ဝိညေယျတာ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ ရူပံ သဗ္ဗံ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ဧကန္တလက္ခဏဒဿနဝသေန ဧကီဘာဝေန [Pg.144] ဂဟေတွာ အရူပတော ဝိဓုရဿ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျသဘာဝဿ ဒဿနတော. ပစ္စုပ္ပန္နရူပမေဝ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျန္တိ ဧတသ္မိံ ပန နိယမေ ‘‘သဗ္ဗံ ရူပ’’န္တိ ဧတ္ထာယံ ဝိညေယျဘာဝနိယမော န ဝုတ္တော, အထ ခေါ ပစ္စုပ္ပန္နန္တိ သဗ္ဗရူပဿ ဧကန္တလက္ခဏနိယမော ဒဿိတော န သိယာ. ပါဠိယဉ္စ ဝိညေယျမေဝါတိ ဧဝ-ကာရော ဝုတ္တော, န ဥပ္ပန္နမေဝါတိ. တသ္မာ ဥပ္ပန္နဿေဝ မနောဝိညေယျနိယမာပတ္တိ နတ္ထီတိ ကိံ သောတပတိတတ္တေန, တသ္မာ ဝုတ္တနယေနတ္ထော ယောဇေတဗ္ဗော.

ถ้าเป็นอย่างนั้น ความที่รูปายตนะพึงรู้ด้วยโสตวิญญาณเป็นต้น ย่อมถึงมิใช่หรือ? ไม่ถึง เพราะการแสดงซึ่งสภาพที่พึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ ของรูปที่ตรงกันข้ามจากนาม โดยรวบรวมรูปทั้งหมด ถือเอาโดยความเป็นอันเดียวกัน โดยอำนาจแห่งการแสดงซึ่งเอกันตลักษณะ ส่วนในการกำหนดว่า “รูปปัจจุบันเท่านั้นพึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖” นี้ การกำหนดซึ่งความเป็นแห่งรูปที่พึงรู้นี้ไม่ตรัสแล้วในบทว่า “รูปทั้งหมด” หรือว่า แต่ว่า ตรัสแล้วในบทว่า “ปัจจุบัน” หรือดังนี้ การกำหนดซึ่งเอกันตลักษณะแห่งรูปทั้งหมดไม่พึงแสดง และในบาลี ศัพท์ว่า เอวะ ตรัสแล้วว่า “พึงรู้เท่านั้น” ไม่ตรัสว่า “ที่เกิดขึ้นเท่านั้น” เพราะเหตุนั้น ความถึงซึ่งการกำหนดความที่รูปที่เกิดขึ้นเท่านั้นพึงรู้ด้วยมโนวิญญาณไม่มีดังนี้ ด้วยความที่รูปตกไปในกระแสแห่งปัญจวิญญาณมีประโยชน์อะไร เพราะเหตุนั้น อรรถพึงประกอบด้วยนัยที่กล่าวแล้วเท่านั้น

ကထံဝိဓန္တိ ဂုဏေဟိ ကထံ သဏ္ဌိတံ. ဉာဏမေဝ ဉာဏဝတ္ထု. သမာနဇာတိကာနံ သင်္ဂဟော, သမာနဇာတိယာ ဝါ သင်္ဂဟော သဇာတိသင်္ဂဟော. သဉ္ဇာယန္တိ ဧတ္ထာတိ သဉ္ဇာတိ, သဉ္ဇာတိယာ သင်္ဂဟော သဉ္ဇာတိသင်္ဂဟော, သဉ္ဇာတိဒေသေန သင်္ဂဟောတိ အတ္ထော. အညမညောပကာရဝသေန အဝိပ္ပယောဂေန စ သမာဓိဒေသေ ဇာတာ သမ္မာသတိအာဒယော သမာဓိက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟိတာ. ယတ္ထ စ သတိအာဒိသဟာယဝတော သမာဓိဿ အတ္တနော ကိစ္စကရဏံ, သော စိတ္တုပ္ပာဒေါ သမာဓိဒေသော. သမ္မာသင်္ကပ္ပဿ စ အပ္ပနာဘာဝတော ပဋိဝေဓသဒိသံ ကိစ္စန္တိ သမာနေန ပဋိဝေဓကိစ္စေန ဒိဋ္ဌိသင်္ကပ္ပာ ပညက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟိတာ.

อย่างไรด้วยคุณ ตั้งอยู่ดีอย่างไร. ญาณนั่นเองเป็นวัตถุแห่งญาณ. การสงเคราะห์สัตว์ผู้มีชาติเสมอกัน หรือการสงเคราะห์โดยชาติเสมอกัน ชื่อว่าสชาติสังคหะ. เพราะย่อมเกิดดีในที่นี้ จึงชื่อว่าสัญชาติ, การสงเคราะห์โดยสัญชาติ ชื่อว่าสัญชาติสังคหะ, การสงเคราะห์โดยประเทศที่เกิดดี นี้เป็นอรรถ. อนึ่ง สัมมาสติเป็นต้นที่เกิดในประเทศแห่งสมาธิ อันสงเคราะห์แล้วในกองแห่งสมาธิ โดยความเป็นผู้กระทำอุปการะแก่กันและกัน และโดยความเป็นผู้ไม่พลัดพรากกัน. อนึ่ง จิตตุปบาทใดมีการกระทำกิจของสมาธิอันมีสติเป็นต้นเป็นสหาย จิตตุปบาทนั้นชื่อว่าประเทศแห่งสมาธิ. อนึ่ง สัมมาทิฏฐิและสัมมาสังกัปปะ อันสงเคราะห์แล้วในกองแห่งปัญญา ด้วยกิจแห่งการแทงตลอดที่เสมอกัน เพราะความเป็นอัปปนาของสัมมาสังกัปปะ เป็นกิจที่คล้ายกับการแทงตลอด.

ရူပဝိဘတ္တိဧကကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อธิบายเอกกนิทเทสในรูปวิภัตติ จบแล้ว.

ဒုကနိဒ္ဒေသော

ทุกนิทเทส

ဥပါဒါဘာဇနီယကထာဝဏ္ဏနာ

อธิบายอุปาทาภาชนียกถา

၅၉၆. အပ္ပရဇက္ခာဒိသတ္တသမူဟဒဿနံ ဗုဒ္ဓစက္ခု, ဆသု အသာဓာရဏဉာဏေသု ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သဗ္ဗသင်္ခတာသင်္ခတဒဿနံ သမန္တစက္ခု. ‘‘ဒုက္ခံ ပရိညေယျံ ပရိညာတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၅) ဧဝမာဒိနာ အာကာရေန ပဝတ္တံ ဉာဏဒဿနံ ဉာဏစက္ခု, တမ္ပိ ပုရိမဒွယမိဝ ကာမာဝစရံ. စတုသစ္စဓမ္မဒဿနံ ဓမ္မစက္ခု. ဥပတ္ထမ္ဘဘူတာ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပသန္တတိယော သမ္ဘာရာ. သဟ သမ္ဘာရေဟိ သသမ္ဘာရံ, သမ္ဘာရဝန္တံ. သမ္ဘဝေါတိ အာပေါဓာတုမေဝ သမ္ဘဝသမ္ဘူတမာဟ. သဏ္ဌာနန္တိ ဝဏ္ဏာယတနမေဝ ပရိမဏ္ဍလာဒိသဏ္ဌာနဘူတံ. တေသံ ပန ဝိသုံ ဝစနံ တထာဘူတာနံ အတထာဘူတာနဉ္စ အာပေါဓာတုဝဏ္ဏာယတနာနံ [Pg.145] ယထာဝုတ္တေ မံသပိဏ္ဍေ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ. စုဒ္ဒသသမ္ဘာရော ဟိ မံသပိဏ္ဍော. သမ္ဘဝဿ စတုဓာတုနိဿိတေဟိ သဟ ဝုတ္တဿ ဓာတုတ္တယနိဿိတတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. အာပေါဓာတုဝဏ္ဏာယတနာနမေဝ ဝါ သမ္ဘဝသဏ္ဌာနာဘာဝါ ဝိသုံ ဝုတ္တာတိ စတုဓာတုနိဿိတတာ စ န ဝိရုဇ္ဈတိ. ယံ မံသပိဏ္ဍံ သေတာဒိနာ သဉ္ဇာနန္တော န ပသာဒစက္ခုံ သဉ္ဇာနာတိ, ပတ္ထိဏ္ဏတာဒိဝိသေသံ ဝတ္တုကာမော ‘‘ပထဝီပိ အတ္ထီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တမ္ပိ ဝဒတိ.

๕๙๖. ญาณที่เห็นหมู่สัตว์มีธุลีในดวงตาน้อยเป็นต้น ชื่อว่าพุทธจักษุ พึงทราบว่าเป็นอินทริยปโรปริยัตตญาณในญาณที่ไม่สาธารณะ ๖ อย่าง. ญาณที่เห็นสังขตธรรมและอสังขตธรรมทั้งปวง ชื่อว่าสมันตจักษุ. ญาณทัสสนะที่เกิดขึ้นโดยอาการมีบทว่า 'ทุกข์ควรกำหนดรู้ กำหนดรู้แล้ว' เป็นต้น ชื่อว่าญาณจักษุ, ญาณจักษุนั้นก็เป็นกามาวจรเหมือนจักษุสองอย่างก่อน. ญาณที่เห็นธรรมคืออริยสัจ ๔ ชื่อว่าธรรมจักษุ. รูปสันดานที่เกิดจากสมุฏฐาน ๔ อันเป็นเครื่องอุปถัมภ์ ชื่อว่าสัมภาระ. จักษุใดมีสัมภาระ จักษุนั้นชื่อว่าสสัมภาระ คือมีสัมภาระ. กล่าวว่าอาโปธาตุนั่นเองเป็นสัมภวะ อันเกิดดีโดยความเป็นสัมภวะ. อนึ่ง กล่าวว่าวรรณายตนะนั่นเองเป็นสัณฐาน อันเป็นสัณฐานมีรูปกลมเป็นต้น. ก็การกล่าวแยกซึ่งสัมภวะและสัณฐานเหล่านั้น เพราะอาโปธาตุและวรรณายตนะอันเป็นเช่นนั้นและไม่เป็นเช่นนั้น มีอยู่ในก้อนเนื้อที่กล่าวแล้ว. ก้อนเนื้อนั้นมีสัมภาระ ๑๔ อย่าง. พึงประกอบความเป็นที่อาศัยแห่งธาตุ ๓ ของสัมภวะที่กล่าวแล้วพร้อมด้วยรูปที่อาศัยธาตุ ๔. หรือเพราะอาโปธาตุและวรรณายตนะนั่นเองไม่มีความเป็นสัมภวะและสัณฐาน จึงกล่าวแยกกัน ความเป็นที่อาศัยแห่งธาตุ ๔ ก็ไม่ขัดแย้งกัน. ชนทั้งหลายเมื่อจำก้อนเนื้อนั้นโดยสีขาวเป็นต้น ย่อมไม่จำปสาทจักษุ ประสงค์จะกล่าวถึงความพิเศษมีปัตถินนตาเป็นต้น จึงกล่าวซ้ำซึ่งคำว่า 'ปฐวีก็มีอยู่' เป็นต้น.

သရီရသဏ္ဌာနုပ္ပတ္တိဒေသဘူတေတိ ဧတေန အဝသေသံ ကဏှမဏ္ဍလံ ပဋိက္ခိပတိ. သ္နေဟမိဝ သတ္တက္ခိပဋလာနိ ဗျာပေတွာ ဌိတာဟေဝ အတ္တနော နိဿယဘူတာဟိ စတူဟိ ဓာတူဟိ ကတူပကာရံ တံနိဿိတေဟိ ဧဝ အာယုဝဏ္ဏာဒီဟိ အနုပါလိတပရိဝါရိတံ တိသန္တတိရူပသမုဋ္ဌာပကေဟိ ဥတုစိတ္တာဟာရေဟိ ဥပတ္ထမ္ဘိယမာနံ တိဋ္ဌတိ. သတ္တက္ခိပဋလာနံ ဗျာပနဝစနေန စ အနေကကလာပဂတဘာဝံ စက္ခုဿ ဒဿေတိ. ပမာဏတော ဦကာသိရမတ္တန္တိ ဦကာသိရမတ္တေ ပဒေသေ ပဝတ္တနတော ဝုတ္တံ. ရူပါနိ မနုပဿတီတိ မ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော. အထ ဝါ မနူတိ မစ္စော. ဥပကာရဘူတေဟိ သင်္ဂဟိတော. ပရိယာယေနာတိ စတုန္နံ ပသာဒေါ တေသု ဧကဿ ဒွိန္နဉ္စာတိပိ ဝတ္တုံ ယုတ္တော သမာနဓနာနံ ဓနံ ဝိယာတိ ဧတေန ပရိယာယေန. သရီရံ ရူပက္ခန္ဓော ဧဝ. ပဋိဃဋ္ဋနမေဝ နိဃံသော ပဋိဃဋ္ဋနာနိဃံသော. ရူပါဘိမုခဘာဝေန စက္ခုဝိညာဏဿ နိဿယဘာဝါပတ္တိသင်္ခါတော ပဋိဃဋ္ဋနတော ဇာတော ဝါ နိဃံသော ပဋိဃဋ္ဋနာနိဃံသော.

ด้วยบทว่า 'เป็นประเทศที่เกิดแห่งสรีระและสัณฐาน' นี้ ย่อมปฏิเสธวงกลมสีดำที่เหลือ. อนึ่ง จักษุนั้นย่อมตั้งอยู่ อันธาตุ ๔ อันเป็นที่อาศัยของตน ซึ่งตั้งอยู่โดยแผ่ไปทั่วชั้นตา ๗ ชั้น เหมือนน้ำมัน กระทำอุปการะแล้ว อันอายุวรรณะเป็นต้น ซึ่งอาศัยธาตุเหล่านั้นนั่นเอง ตามรักษาแวดล้อมแล้ว อันอุตุ จิต อาหาร อันเป็นเครื่องยังรูปสันดาน ๓ อย่างให้เกิดขึ้น อุปถัมภ์อยู่. และด้วยคำว่า 'แผ่ไปทั่วชั้นตา ๗ ชั้น' นั้น ย่อมแสดงความเป็นไปในกะลาปะเป็นอันมากของจักษุ. คำว่า 'มีประมาณเท่าหัวเหา' นั้น กล่าวแล้วเพราะเป็นไปในประเทศมีประมาณเท่าหัวเหา. ในบทว่า 'ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย' นั้น อักษร ม เป็นเครื่องเชื่อมบท. หรือว่าคำว่า 'มนุ' นั้นคือสัตว์. (ปสาทะ) อันมหาภูตรูป ๓ อย่างอันเป็นเครื่องกระทำอุปการะสงเคราะห์แล้ว. โดยปริยายว่า ปสาทะของมหาภูตรูป ๔ อย่าง ในมหาภูตรูปเหล่านั้น ปสาทะของมหาภูตรูปอย่างหนึ่ง และปสาทะของมหาภูตรูปสองอย่าง ก็ควรกล่าวอย่างนี้ เหมือนทรัพย์ของคน ๔ คนผู้มีทรัพย์เสมอกัน ด้วยปริยายนี้. สรีระเป็นรูปขันธ์นั่นเอง. การกระทบกระทั่งนั่นเองชื่อว่าการเสียดสี คือการกระทบกระทั่งและการเสียดสี. หรือการเสียดสีที่เกิดจากการกระทบกระทั่ง อันนับว่าถึงความเป็นที่อาศัยของจักขุวิญญาณ โดยความเป็นผู้มุ่งหน้ารูปารมณ์ ชื่อว่าปฏิฆฏฺฐนานิฆํโส.

ပရိကပ္ပဝစနံ ‘‘သစေ အာပါထံ အာဂစ္ဆေယျာ’’တိ ဟေတုကိရိယံ, ‘‘ပဿေယျာ’’တိ ဖလကိရိယဉ္စ ပရိကပ္ပေတွာ တေန ပရိကပ္ပေန ဝစနံ. ဧတ္ထ စ ဟေတုကိရိယာ အနေကတ္တာ အဝုတ္တာပိ ဝိညာယတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ‘‘ပဿေ ဝါ’’တိ ဣမိနာ ဝစနေန တီသုပိ ကာလေသု စက္ခုဝိညာဏဿ နိဿယဘာဝံ အနုပဂစ္ဆန္တံ စက္ခုံ သင်္ဂဏှာတိ. ဒဿနေ ပရိဏာယကဘာဝေါ ဒဿနပရိဏာယကဋ္ဌော. ယထာ ဟိ ဣဿရော ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ကရောထာ’’တိ ဝဒန္တော တသ္မိံ တသ္မိံ ကိစ္စေ သပုရိသေ ပရိဏာယတိ ပဝတ္တယတိ, ဧဝမိဒမ္ပိ စက္ခုသမ္ဖဿာဒီနံ နိဿယဘာဝေန တေ ဓမ္မေ ဒဿနကိစ္စေ အာဏာပေန္တံ ဝိယ ပရိဏာယတီတိ စက္ခူတိ ဝုစ္စတိ. စက္ခတီတိ ဟိ စက္ခု, ယထာဝုတ္တေန နယေန အာစိက္ခတိ ပရိဏာယတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ သမဝိသမာနိ ရူပါနိ စက္ခတိ အာစိက္ခတိ, ပကာသေတီတိ ဝါ စက္ခု. သဉ္ဇာယန္တိ ဧတ္ထာတိ သဉ္ဇာတိ. ကေ သဉ္ဇာယန္တိ? ဖဿာဒီနိ[Pg.146]. တထာ သမောသရဏံ. စက္ခုသမ္ဖဿာဒီနံ အတ္တနော တိက္ခမန္ဒဘာဝါနုပဝတ္တနေန ဣန္ဒဋ္ဌံ ကာရေတီတိ. နိစ္စံ ဓုဝံ အတ္တာတိ ဂဟိတဿပိ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန. ဝဠဉ္ဇန္တိ ပဝိသန္တိ ဧတေနာတိ ဝဠဉ္ဇနံ, တံဒွါရိကာနံ ဖဿာဒီနံ ဝဠဉ္ဇနဋ္ဌေန.

คำที่กล่าวด้วยการตรึก คือคำที่ตรึกแล้วซึ่งเหตุกิริยาว่า 'ถ้าจักมาสู่คลอง' และผลกิริยาว่า 'จักเห็น' ด้วยการตรึกนั้น. อนึ่ง ในคำตรึกนี้ พึงทราบว่า เหตุกิริยาแม้ไม่ได้กล่าวไว้ก็พึงรู้ได้เพราะมีมาก. ด้วยคำว่า 'พึงเห็น' นี้ ย่อมสงเคราะห์จักษุที่ไม่ถึงความเป็นที่อาศัยของจักขุวิญญาณในกาลทั้ง ๓. ความเป็นผู้เป็นหัวหน้าในการเห็น ชื่อว่าทัสสนปริณายกัตถะ. จริงอยู่ เหมือนพระราชาเมื่อตรัสว่า 'จงทำสิ่งนั้นสิ่งนี้' ย่อมทรงนำหรือย่อมทรงให้เป็นไปซึ่งบุรุษของพระองค์ในกิจนั้นๆ ฉันใด จักษุนี้ก็ฉันนั้น ย่อมนำซึ่งธรรมเหล่านั้นมีจักขุสัมผัสเป็นต้นในกิจแห่งการเห็น โดยความเป็นที่อาศัย เหมือนสั่งการ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าจักษุ. จริงอยู่ เพราะย่อมนำไปจึงชื่อว่าจักษุ คือย่อมบอก ย่อมนำไปโดยนัยที่กล่าวแล้ว นี้เป็นอรรถ. หรือว่าย่อมบอก ย่อมแสดงซึ่งรูปารมณ์ที่เสมอกันและไม่เสมอกัน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าจักษุ. เพราะย่อมเกิดดีในจักษุปสาทะนี้ จึงชื่อว่าสัญชาติ. อะไรย่อมเกิดดี? ผัสสะเป็นต้นย่อมเกิดดี. ฉันนั้น ชื่อว่าสโมสรณะ. ด้วยการเป็นไปตามความคมและความทื่อของจักขุปสาทะของตน ย่อมกระทำความเป็นใหญ่แก่จักขุสัมผัสเป็นต้น นี้เป็นอรรถ. แม้ (จักษุ) ที่ถูกยึดถือว่า 'เที่ยง ยั่งยืน เป็นอัตตา' นั้น (ก็ชื่อว่าจักษุ) โดยอรรถว่าย่อมแตกทำลาย ย่อมแตกทำลายโดยประการต่างๆ. เพราะผัสสะเป็นต้นย่อมใช้สอย ย่อมเข้าถึงด้วยจักษุนี้ จึงชื่อว่าวฬัญชนะ คือโดยอรรถว่า เป็นเครื่องใช้สอยของผัสสะเป็นต้นที่เกิดทางทวารนั้น.

၅၉၇. ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တော ပရိကပ္ပော ဧဝ ဝိကပ္ပနတ္ထော. ဃဋ္ဋယမာနမေဝါတိ ပသာဒဿ အဘိမုခဘာဝဝိသေသံ ဂစ္ဆန္တမေဝ.

๕๙๗. การตรึกที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเองเป็นอรรถแห่งวิกัป. คำว่า 'เมื่อกระทบอยู่เท่านั้น' นั้น คือเมื่อถึงความเป็นพิเศษแห่งการมุ่งหน้าของปสาทะเท่านั้น.

၅၉၉. ရူပံ အာရဗ္ဘ စက္ခုသမ္ဖဿာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိဝစနေနေဝ တေသံ တံဒွါရိကာနံ အညေသဉ္စ ရူပံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ယထာ စ တေသံ ရူပံ ပစ္စယော ဟောတိ, တေန ပစ္စယေန ဥပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဣမိနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ စက္ခုပသာဒဝတ္ထုကာနံ ဖဿာဒီနန္တိ ဣမိနာ ဝစနေန တဒါလမ္ဗနရူပါရမ္မဏတာယ တံသဒိသာနံ မနောဓာတုအာဒီနဉ္စ ပုရေဇာတပစ္စယေန ဥပ္ပတ္တိ ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ယတ္ထ ပန ဝိသေသော အတ္ထိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘စက္ခုဒွါရဇဝနဝီထိပရိယာပန္နာန’’န္တိအာဒိမာဟ. တာနိ ဟိ ရူပံ ဂရုံ ကတွာ ပဝတ္တမာနဿာဒနာဘိနန္ဒနဘူတာနိ တံသမ္ပယုတ္တာနိ စ အာရမ္မဏာဓိပတိအာရမ္မဏူပနိဿယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, အညာနိ အာရမ္မဏပုရေဇာတေနေဝါတိ ဧဝံ ‘‘အာရဗ္ဘာ’’တိ ဝစနံ အာရမ္မဏပစ္စယတော အညပစ္စယဘာဝဿပိ ဒီပကံ, အာရမ္မဏဝစနံ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝဿေဝါတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော.

๕๙๙. ด้วยคำกล่าวถึงความเกิดขึ้นแห่งจักขุสัมผัสเป็นต้นว่า “อาศัยรูป” นั่นเอง ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านั้นที่เป็นไปในทวารนั้น และแห่งธรรมอื่นที่อาศัยรูป ก็เป็นอันตรัสไว้แล้ว ด้วยอัธยาศัยว่า “รูปเป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นโดยอาการใด ความเกิดขึ้นก็เป็นอันตรัสไว้แล้วด้วยปัจจัยนั้น” จึงกล่าวคำว่า “อิมินา” เป็นต้น ในคำนั้น พึงทราบว่า ด้วยคำว่า “จักขุสัมผัสเป็นต้นอันมีจักขุประสาทเป็นวัตถุ” นี้ ความเกิดขึ้นแห่งมโนธาตุเป็นต้นที่คล้ายคลึงกัน ซึ่งมีรูปรมณ์เป็นอารมณ์ ก็เป็นอันแสดงไว้ด้วยปุเรชาตปัจจัย อนึ่ง เพื่อแสดงความพิเศษที่มีอยู่ จึงกล่าวคำว่า “อันสงเคราะห์เข้าในจักขุทวารชวนวิถี” เป็นต้น เพราะธรรมเหล่านั้นที่เกิดขึ้นโดยกระทำรูปให้เป็นใหญ่ เป็นสภาพแห่งความยินดีและความเพลิดเพลิน และธรรมที่สัมปยุตด้วยธรรมเหล่านั้น ย่อมเกิดขึ้นด้วยอารัมมณาธิปติปัจจัยและอารัมมณูปนิสสยปัจจัย ส่วนธรรมอื่นย่อมเกิดขึ้นด้วยอารัมมณปุเรชาตปัจจัยเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ คำว่า “อารพฺภ” จึงเป็นเครื่องแสดงถึงความเป็นปัจจัยอื่นจากอารัมมณปัจจัยด้วย ส่วนคำว่า “อารัมมณะ” เป็นเครื่องแสดงถึงความเป็นอารัมมณปัจจัยเท่านั้น นี้คือความพิเศษของคำเหล่านี้

၆၀၀. သုဏာတီတိ သောတဝိညာဏဿ နိဿယဘာဝေန သုဏာတိ. ဇိဝှာသဒ္ဒေန ဝိညာယမာနာ ကိရိယာ သာယနန္တိ ကတွာ ‘‘သာယနဋ္ဌေနာ’’တိ အာဟ. ကုစ္ဆိတာနံ ဒုက္ခသမ္ပယုတ္တဖဿာဒီနံ အာယောတိ ကာယော, ဒုက္ခဒုက္ခဝိပရိဏာမဒုက္ခာနံ ဝါ. ကာယာယတနဿ ဗျာပိတာယ စက္ခုပသာဒေ ကာယပသာဒဘာဝေါပိ အတ္ထိ, တေန စက္ခုပသာဒဿ အနုဝိဒ္ဓတ္တာ နော ဗျာပိတာ စ န သိယာ, ဝုတ္တာ စ သာ. တသ္မာ စက္ခုပသာဒဿ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာဝဘာသနံ ကာယပသာဒဿ စ ရူပါဝဘာသနံ အာပန္နန္တိ လက္ခဏသမ္မိဿတံ စောဒေတိ. စက္ခုကာယာနံ အညနိဿယတ္တာ ကလာပန္တရဂတတာယ ‘‘အညဿ အညတ္ထ အဘာဝတော’’တိ အာဟ. ရူပရသာဒိနိဒဿနံ သမာနနိဿယာနဉ္စ အညမညသဘာဝါနုပဂမေန အညမညသ္မိံ အဘာဝေါ, ကော ပန ဝါဒေါ အသမာနနိဿယာနန္တိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ.

๖๐๐. คำว่า “สุณาติ” นั้น หมายถึงย่อมได้ยินด้วยความเป็นที่อาศัยของโสตวิญญาณ และกล่าวว่า “ด้วยอรรถว่าความยินดี” โดยถือว่ากิริยาที่พึงรู้ด้วยคำว่า “ชิวหา” คือความยินดี คำว่า “กาย” หมายถึงเป็นที่เกิดของผัสสะเป็นต้นที่น่ารังเกียจและสัมปยุตด้วยทุกข์ หรือเป็นที่เกิดของทุกขทุกข์และวิปริณามทุกข์ เพราะการแผ่ไปทั่วของกายายตนะ แม้ความเป็นกายประสาทก็มีอยู่ในจักขุประสาท เพราะกายประสาทนั้นแทงตลอดจักขุประสาท หากไม่มีการแผ่ไปทั่ว ก็ไม่ควรเป็นเช่นนั้น แต่การแผ่ไปทั่วก็เป็นอันกล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น จึงถูกโต้แย้งว่ามีการปะปนกันของลักษณะ คือการปรากฏของโผฏฐัพพารมณ์ในจักขุประสาท และการปรากฏของรูปรมณ์ในกายประสาท จึงกล่าวว่า “เพราะไม่มีของสิ่งหนึ่งในอีกสิ่งหนึ่ง” ด้วยเหตุที่จักขุประสาทและกายประสาทมีที่อาศัยต่างกัน และอยู่ในกลาปต่างกัน เพื่อแสดงว่า แม้ธรรมที่มีที่อาศัยเสมอกัน เช่น รูปและรสเป็นต้น ก็ไม่มีซึ่งกันและกัน เพราะไม่เข้าถึงสภาพของกันและกัน แล้วจะกล่าวอะไรถึงธรรมที่มีที่อาศัยไม่เสมอกัน จึงกล่าวการแสดงรูปและรสเป็นต้นไว้

ရူပါဘိဃာတာရဟော [Pg.147] စ သော ဘူတပ္ပသာဒေါ စာတိ ရူပါဘိဃာတာရဟဘူတပ္ပသာဒေါ. ဧဝံလက္ခဏံ စက္ခု. ရူပါဘိဃာတောတိ စ ရူပေ, ရူပဿ ဝါ အဘိဃာတောတိ အတ္ထော. ပရိပုဏ္ဏာပရိပုဏ္ဏာယတနတ္တဘာဝနိဗ္ဗတ္တကဿ ကမ္မဿ နိဒါနဘူတာ ကာမတဏှာ ရူပတဏှာ စ တဒါယတနိကဘဝပတ္ထနာဘာဝတော ဒဋ္ဌုကာမတာဒိဝေါဟာရံ အရဟတီတိ ဒုတိယော နယော သဗ္ဗတ္ထ ဝုတ္တော. တတ္ထ ဒဋ္ဌုကာမတာနိဒါနံ ကမ္မံ သမုဋ္ဌာနမေတေသန္တိ ဒဋ္ဌုကာမတာနိဒါနကမ္မသမုဋ္ဌာနာနိ, ဧဝံဝိဓာနံ ဘူတာနံ ပသာဒလက္ခဏံ စက္ခု, ဧဝံဝိဓော ဝါ ဘူတပ္ပသာဒေါ ဒဋ္ဌုကာမတာနိ…ပေ… ပသာဒေါ. ဧဝံလက္ခဏံ စက္ခု. ရူပေသု ပုဂ္ဂလဿ ဝါ ဝိညာဏဿ ဝါ အာဝိဉ္ဆနရသံ.

คำว่า “รูปาภิฆาตารหภูตัปปสาท” หมายถึงสิ่งที่ควรแก่การกระทบกระทั่งแห่งรูปรมณ์ และเป็นเครื่องยังภูตรูปให้ผ่องใส จักขุมีลักษณะเช่นนี้ คำว่า “รูปาภิฆาต” หมายถึงการกระทบกระทั่งในรูปรมณ์ หรือการกระทบกระทั่งของรูปรมณ์ในจักขุประสาท นัยที่สองกล่าวไว้ในประสาททั้งปวงว่า กามตัณหาและรูปตัณหาซึ่งเป็นเหตุแห่งกรรมที่ยังอัตภาพที่มีอายตนะบริบูรณ์และไม่บริบูรณ์ให้เกิดขึ้น ย่อมควรแก่โวหารว่า “ทัฏฐุกามตา” เป็นต้น เพราะความเป็นแห่งความปรารถนาในภพที่มีอายตนะนั้น ในคำว่า “ทัฏฐุกามตา” เป็นต้นนั้น มหาภูตรูปเหล่านี้มีกรรมอันมีตัณหาคือความอยากเห็นเป็นเหตุเป็นสมุฏฐาน จึงชื่อว่า “ทัฏฐุกามตานิทานกัมมสมุฏฐาน” จักขุมีลักษณะคือการยังมหาภูตรูปที่มีสภาพเช่นนี้ให้ผ่องใส หรือการยังภูตรูปให้ผ่องใสเช่นนี้ ชื่อว่า “ทัฏฐุกามตานิทานกัมมสมุฏฐานภูตัปปสาท” จักขุมีลักษณะเช่นนี้ มีกิจคือการดึงดูดบุคคลหรือจักขุวิญญาณในรูปรมณ์

ကာယော သဗ္ဗေသန္တိ ကော ဧတ္ထ ဝိသေသော, နနု တေဇာဒိအဓိကာနဉ္စ ဘူတာနံ ပသာဒါ သဗ္ဗေသံယေဝါတိ? သစ္စမေတံ, ဣဒံ ပန ‘‘သဗ္ဗေသ’’န္တိ ဝစနံ ‘‘သမာနာန’’န္တိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေတိ အနုဝတ္တမာနဿ ဧကဒေသာဓိကဘာဝဿ နိဝါရဏဝသေန ဝုတ္တတ္တာ. တေဇာဒီနန္တိ ပဒီပသင်္ခါတဿ တေဇဿ ဩဘာသေန ဝါယုဿ သဒ္ဒေန ပထဝိယာ ဂန္ဓေန ခေဠသင်္ခါတဿ ဥဒကဿ ရသေနာတိ ပုရိမဝါဒေ ပစ္ဆိမဝါဒေ စ ယထာယောဂံ တံတံဘူတဂုဏေဟိ အနုဂ္ဂယှဘာဝတော ရူပါဒိဂ္ဂဟဏေ ဥပကရိတဗ္ဗတောတိ အတ္ထော. ရူပါဒီနံ အဓိကဘာဝဒဿနတောတိ အဂ္ဂိမှိ ရူပဿ ပဘဿရဿ ဝါယုမှိ သဒ္ဒဿ သဘာဝေန သုယျမာနဿ ပထဝိယာ သုရဘိအာဒိနော ဂန္ဓဿ အာပေ စ ရသဿ မဓုရဿ ဝိသေသယုတ္တာနံ ဒဿနတော ‘‘ရူပါဒယော တေသံ ဂုဏာ’’တိ ပဌမဝါဒီ အာဟ. တဿေဝ စ ‘‘ဣစ္ဆေယျာမာ’’တိအာဒိနာ ဥတ္တရမာဟ. ဣမိနာဝုပါယေန ဒုတိယဝါဒိဿပိ နိဂ္ဂဟော ဟောတီတိ.

คำว่า “กายของทั้งหมด” นี้มีความพิเศษอย่างไร? ความผ่องใสของมหาภูตรูปที่มีเตโชธาตุเป็นต้นที่ยิ่ง ย่อมเป็นของทั้งหมดมิใช่หรือ? คำนี้เป็นจริง แต่คำว่า “ของทั้งหมด” นี้ย่อมแสดงอรรถว่า “ของที่เสมอกัน” เพราะกล่าวไว้โดยนัยแห่งการห้ามความเป็นส่วนเกินที่ตามมา คำว่า “เตโชธาตุเป็นต้น” หมายถึงเพราะได้รับการอุปถัมภ์ด้วยคุณของมหาภูตรูปนั้นๆ ตามสมควร ทั้งในวาทะก่อนและวาทะหลัง เช่น ด้วยแสงสว่างของเตโชธาตุที่เรียกว่าประทีป ด้วยเสียงของวาโยธาตุ ด้วยกลิ่นของปฐวีธาตุ ด้วยรสของอาโปธาตุที่เรียกว่าน้ำลาย จึงควรเป็นประโยชน์ในการรับรู้รูปเป็นต้น เพื่อแสดงความยิ่งของรูปเป็นต้น ปฐมวาทีกล่าวว่า “รูปเป็นต้นเป็นคุณของสิ่งเหล่านั้น” เพราะเห็นรูปที่รุ่งเรืองในไฟ เสียงที่ได้ยินโดยสภาพในลม กลิ่นหอมเป็นต้นในดิน และรสหวานในน้ำที่มีความพิเศษ และได้กล่าวตอบแก่ปฐมวาทีนั้นด้วยคำว่า “เราพึงปรารถนา” เป็นต้น ด้วยอุบายนี้ การข่มทุติยวาทีก็ย่อมมีได้

အထ ဝါ ရူပါဒိဝိသေသဂုဏေဟိ တေဇအာကာသပထဝီအာပဝါယူဟိ စက္ခာဒီနိ ကတာနီတိ ဝဒန္တဿ ကဏာဒဿ ဝါဒံ တတိယံ ဥဒ္ဓရိတွာ တံ နိဂ္ဂဟေတုံ ‘‘အထာပိ ဝဒေယျု’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အာသဝေ ဥပလဗ္ဘမာနောပိ ဂန္ဓော ပထဝိယာ အာပေါသံယုတ္တာယ ကပ္ပာသတော ဝိသဒိသာယာတိ န ကပ္ပာသဂန္ဓဿ အဓိကဘာဝါပတ္တီတိ စေ? န, အနဘိဘူတတ္တာ. အာသဝေဟိ ဥဒကသံယုတ္တာ ပထဝီ ဥဒကေန အဘိဘူတာ, န ကပ္ပာသပထဝီတိ တဿာယေဝ အဓိကေန ဂန္ဓေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ. ဥဏှောဒကသညုတ္တော စ အဂ္ဂိ ဥပလဗ္ဘနီယော မဟန္တောတိ ကတွာ တဿ ဖဿော ဝိယ ဝဏ္ဏောပိ ပဘဿရော ဥပလဗ္ဘိတဗ္ဗောတိ ဥဏှောဒကဝဏ္ဏတော အဂ္ဂိနာ အနဘိသမ္ဗန္ဓဿ သီတုဒကဿ ဝဏ္ဏော ပရိဟာယေထ. တသ္မာတိ ဧတဿုဘယဿ အဘာဝါ. တဒဘာဝေန ဟိ [Pg.148] ရူပါဒီနံ တေဇာဒိဝိသေသဂုဏတာ နိဝတ္တိတာ, တံနိဝတ္တနေန ‘‘တေဇာဒီနံ ဂုဏေဟိ ရူပါဒီဟိ အနုဂ္ဂယှဘာဝတော’’တိ ဣဒံ ကာရဏံ နိဝတ္တိတန္တိ. ဧဝံ ပရမ္ပရာယ ဥဘယာဘာဝေါ ဝိသေသကပ္ပနပ္ပဟာနဿ ကာရဏံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘တသ္မာ ပဟာယေထေတ’’န္တိအာဒိ. ဧကကလာပေပိ ရူပရသာဒယော ဝိသဒိသာ, ကော ပန ဝါဒေါ နာနာကလာပေ စက္ခာဒယော ဘူတဝိသေသာဘာဝေပီတိ ဒဿေတုံ ရူပရသာဒိနိဒဿနံ ဝုတ္တံ.

อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า เพื่อข่มวาทะของกณาทะผู้กล่าวว่า “จักขุเป็นต้นถูกสร้างขึ้นด้วยเตโชธาตุ อากาสธาตุ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ และวาโยธาตุ ซึ่งมีคุณพิเศษคือรูปเป็นต้น” จึงยกวาทะที่สามขึ้นมาแล้วกล่าวคำว่า “อถาปิ วเทยฺยุํ” เป็นต้น หากกล่าวว่า “กลิ่นที่ปรากฏในสุราก็เป็นกลิ่นของปฐวีธาตุที่ประกอบด้วยอาโปธาตุ ซึ่งต่างจากปฐวีธาตุในฝ้าย เหตุใดกลิ่นของฝ้ายจึงไม่ควรมีความยิ่งกว่า?” ไม่ควรกล่าวเช่นนั้น เพราะไม่ถูกครอบงำ ปฐวีธาตุที่ประกอบด้วยน้ำในสุราถูกน้ำครอบงำ แต่ปฐวีธาตุในฝ้ายไม่ถูกน้ำครอบงำ เพราะฉะนั้น กลิ่นที่ยิ่งกว่าจึงควรเป็นของปฐวีธาตุในฝ้ายนั้นเอง ไม่ควรกล่าวเช่นนั้น อนึ่ง ไฟที่ประกอบด้วยน้ำร้อนย่อมปรากฏว่ายิ่งใหญ่ เพราะฉะนั้น สีก็ควรปรากฏว่ารุ่งเรืองเหมือนสัมผัสของน้ำร้อนนั้น สีของน้ำเย็นที่ไม่เกี่ยวข้องกับไฟจึงควรลดลงจากสีของน้ำร้อน เพราะไม่มีทั้งสองประการนี้ ด้วยการไม่มีทั้งสองประการนั้น ความเป็นคุณพิเศษของเตโชธาตุเป็นต้นแห่งรูปเป็นต้นจึงถูกห้ามไว้ ด้วยการห้ามนั้น เหตุที่ว่า “เพราะไม่ได้รับการอุปถัมภ์ด้วยคุณของเตโชธาตุเป็นต้นคือรูปเป็นต้น” นี้จึงถูกห้ามไว้ ด้วยประการฉะนี้ การไม่มีทั้งสองประการสืบต่อกันไปจึงเป็นเหตุแห่งการละทิ้งการกำหนดความพิเศษของมหาภูตรูป จึงกล่าวคำว่า “ตสฺมา ปหายเถต” เป็นต้น เพื่อแสดงว่า แม้ในกลาปเดียวกัน รูปและรสเป็นต้นก็ยังต่างกัน แล้วจะกล่าวอะไรถึงจักขุเป็นต้นในกลาปที่ต่างกัน แม้จะไม่มีความพิเศษของมหาภูตรูป จึงกล่าวการแสดงรูปและรสเป็นต้นไว้

ယဒိ ဘူတဝိသေသော နတ္ထိ, ကိံ ပန စက္ခာဒိဝိသေသဿ ကာရဏန္တိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယံ အညမညဿာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧကမ္ပိ ကမ္မံ ပဉ္စာယတနိကတ္တဘာဝပတ္ထနာနိပ္ဖန္နံ စက္ခာဒီနံ ဝိသေသဟေတုတ္တာ ‘‘အညမညဿ အသာဓာရဏ’’န္တိ စ ‘‘ကမ္မဝိသေသော’’တိ စ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ တံ ယေန ဝိသေသေန စက္ခုဿ ပစ္စယော, တေနေဝ သောတဿ ဟောတိ ဣန္ဒြိယန္တရာဘာဝပ္ပတ္တိတော. ‘‘ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ မဟဂ္ဂတာ ဧကာ စေတနာ ကဋတ္တာရူပါနံ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၂.၇၈) ဝစနေန ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဝိဇ္ဇမာနာနံ သဗ္ဗေသံ ကဋတ္တာရူပါနံ ဧကာ စေတနာ ကမ္မပစ္စယော ဟောတီတိ ဝိညာယတိ. နာနာစေတနာယ ဟိ တဒါ ဣန္ဒြိယုပ္ပတ္တိယံ သတိ ပရိတ္တေန စ မဟဂ္ဂတေန စ ကမ္မုနာ နိဗ္ဗတ္တိတံ ကဋတ္တာရူပံ အာပဇ္ဇေယျာတိ န စေကာ ပဋိသန္ဓိ အနေကကမ္မနိဗ္ဗတ္တာ ဟောတီတိ သိဒ္ဓမေကေန ကမ္မေန အနေကိန္ဒြိယုပ္ပတ္တိ ဟောတီတိ. အနလ္လီနော နိဿယော ဧတဿာတိ အနလ္လီနနိဿယော, ရူပသဒ္ဒသင်္ခါတော ဝိသယော. ဂန္ဓရသာနံ နိဿယာ ဃာနဇိဝှာနိဿယေ အလ္လီယန္တီတိ တေ နိဿယဝသေန အလ္လီနာ, ဖောဋ္ဌဗ္ဗံ သယံ ကာယနိဿယအလ္လီနံ ဘူတတ္တယတ္တာ. ဒူရေ…ပေ… သမ္ပတ္တော ဧဝ နာမ ပဋိဃဋ္ဋနနိဃံသဇနကတောတိ အဓိပ္ပာယော. သဒ္ဒေါ ပန ဓာတုပရမ္ပရာယ ဝါယု ဝိယ အာဂန္တွာ နိဿယဝသေန သောတနိဿယေ အလ္လီယိတွာ သောတံ ဃဋ္ဋေတွာ ဝဝတ္ထာနံ ဂစ္ဆန္တော သဏိကံ ဝဝတ္ထာနံ ဂစ္ဆတီတိ ဝုတ္တော. ဧဝံ ပန သတိစိတ္တသမုဋ္ဌာနံ သဒ္ဒါယတနံ သောတဝိညာဏဿ ကဒါစိပိ အာရမ္မဏပစ္စယော န သိယာ. န ဟိ ဗဟိဒ္ဓါ စိတ္တသမုဋ္ဌာနုပ္ပတ္တိ ဥပပဇ္ဇတီတိ.

หากไม่มีความพิเศษของมหาภูตรูปแล้ว อะไรเล่าเป็นเหตุแห่งความพิเศษของจักษุเป็นต้น เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวคำว่า 'สิ่งที่ไม่ทั่วไปแก่กันและกัน' เป็นต้น พึงทราบว่า แม้กรรมเดียวที่สำเร็จแล้วเพราะปรารถนาอัตภาพที่มีอายตนะ ๕ ก็เป็นเหตุพิเศษของจักษุเป็นต้น จึงถูกกล่าวว่า 'ไม่ทั่วไปแก่กันและกัน' และ 'กรรมพิเศษ' จริงอยู่ กรรมนั้นเป็นปัจจัยแก่จักษุด้วยความพิเศษใด ก็ไม่เป็นปัจจัยแก่โสตด้วยความพิเศษนั้น เพราะถึงความเป็นอินทรีย์อื่น ด้วยคำกล่าวว่า 'ในขณะปฏิสนธิ เจตนาเดียวที่เป็นมหัคคตะ เป็นปัจจัยแก่กตัตตารูปทั้งปวงด้วยกรรมปัจจัย' จึงทราบว่า ในขณะปฏิสนธิ เจตนาเดียวเป็นกรรมปัจจัยแก่กตัตตารูปทั้งปวงที่มีอยู่ จริงอยู่ หากมีการเกิดขึ้นของอินทรีย์ในขณะนั้นด้วยเจตนาที่ต่างกัน กตัตตารูปที่กรรมทำให้เกิดด้วยกรรมที่เป็นกามาวจรและมหัคคตะก็พึงเกิดขึ้น และปฏิสนธิเดียวก็ไม่พึงเกิดจากกรรมหลายอย่าง ดังนั้นจึงสำเร็จว่า การเกิดขึ้นของอินทรีย์หลายอย่างย่อมมีด้วยกรรมเดียว อารมณ์นี้มีที่อาศัยไม่ติดข้อง จึงชื่อว่า 'มีที่อาศัยไม่ติดข้อง' คืออารมณ์ที่นับว่าเป็นรูปารมณ์และสัททารมณ์ ที่อาศัยของคันธารมณ์และรสารมณ์ย่อมติดข้องในที่อาศัยของฆานปสาทและชิวหาปสาท ดังนั้นสิ่งเหล่านั้นจึงติดข้องโดยอำนาจของที่อาศัย ส่วนโผฏฐัพพารมณ์เองก็ติดข้องในที่อาศัยของกายปสาท เพราะเป็นหมู่แห่งภูตรูป ๓ ความประสงค์คือ แม้ตั้งอยู่ในที่ไกล (สูง ๔๒,๐๐๐ โยชน์) แม้ปรากฏอยู่ ก็ชื่อว่าถึงแล้วเท่านั้น เพราะเป็นเหตุให้เกิดการกระทบกระทั่งและการเสียดสี ส่วนเสียงนั้น เหมือนลมที่มาโดยลำดับแห่งธาตุทั้งหลาย ติดข้องในที่อาศัยของโสตปสาทโดยอำนาจของที่อาศัย กระทบโสตปสาทแล้วจึงถึงการกำหนด และถูกกล่าวว่า 'ย่อมถึงการกำหนดช้า' แต่เมื่อเป็นเช่นนี้ สัททายตนะที่เกิดจากจิตก็ไม่พึงเป็นอารัมมณปัจจัยแก่โสตวิญญาณได้เลย เพราะการเกิดขึ้นของรูปที่เกิดจากจิตย่อมไม่เกิดขึ้นภายนอก

စိရေန သုယျေယျာတိ ကသ္မာ ဧတံ ဝုတ္တံ, နနု ဒူရေ ဌိတေဟိ ရဇကာဒိသဒ္ဒါ စိရေန သုယျန္တီတိ? န, ဒူရာသန္နာနံ ယထာပါကဋေ သဒ္ဒေ ဂဟဏဝိသေသတော. ယထာ ဟိ ဒူရာသန္နာနံ ဝစနသဒ္ဒေ ယထာ ပါကဋီဘူတေ ဂဟဏဝိသေသတော အာကာရဝိသေသာနံ အဂ္ဂဟဏံ ဂဟဏဉ္စ ဟောတိ, ဧဝံ ရဇကာဒိသဒ္ဒေပိ အာသန္နဿ အာဒိတော ပဘုတိ ယာဝါဝသာနာ ကမေန ပါကဋီဘူတေ [Pg.149] ဒူရဿ စာဝသာနေ မဇ္ဈေ ဝါ ပိဏ္ဍဝသေန ပဝတ္တိပါကဋီဘူတေ နိစ္ဆယဂဟဏာနံ သောတဝိညာဏဝီထိယာ ပရတော ပဝတ္တာနံ ဝိသေသတော လဟုကံ သုတော စိရေန သုတောတိ အဘိမာနော ဟောတိ. သော ပန သဒ္ဒေါ ယတ္ထ ဥပ္ပန္နော, တံ နိဿိတောဝ အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနက္ခဏေ သောတဿ အာပါထမာဂစ္ဆတိ. ဒူရေ ဌိတော ပန သဒ္ဒေါ အညတ္ထ ပဋိဃောသုပ္ပတ္တိယာ ဘာဇနာဒိစလနဿ စ အယောကန္တော ဝိယ အယောစလနဿ ပစ္စယော ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယထာ ဝါ ဃဏ္ဋာဘိဃာတာနုဇာနိ ဘူတာနိ အနုရဝဿ နိဿယဘူတာနိ ဃဋ္ဋနသဘာဝါနိ, ဧဝံ ဃဋ္ဋနာနုဇာနိ ယာဝ သောတပ္ပသာဒါ ဥပ္ပတ္တိဝသေန အာဂတာနိ ဘူတာနိ ဃဋ္ဋနသဘာဝါနေဝါတိ တံနိဿိတော သဒ္ဒေါ နိဿယဝသေန ဓာတုပရမ္ပရာယ ဃဋ္ဋေတွာ သဏိကံ ဝဝတ္ထာနံ ဂစ္ဆတီတိ ဝုတ္တော. အသုကဒိသာယ နာမာတိ န ပညာယေယျ. ကသ္မာ? သောတပ္ပဒေသဿေဝ သဒ္ဒဿ ဂဟဏတော.

เหตุใดจึงกล่าวคำว่า 'พึงได้ยินช้า' มิใช่หรือว่าเสียงของช่างซักผ้าเป็นต้นที่อยู่ไกลย่อมได้ยินช้า? ไม่ใช่ เพราะความพิเศษของการรับรู้เสียงที่ปรากฏตามลำดับของคนไกลและคนใกล้ จริงอยู่ เหมือนกับว่าในเสียงพูดของคนไกลและคนใกล้ เมื่อปรากฏตามลำดับ ย่อมมีการไม่รับรู้และการรับรู้อักขระพิเศษเพราะความพิเศษของการรับรู้ ฉันใด แม้ในเสียงของช่างซักผ้าเป็นต้น เมื่อปรากฏตามลำดับตั้งแต่ต้นจนจบสำหรับคนใกล้ หรือเมื่อปรากฏเป็นกลุ่มในท่ามกลางหรือตอนท้ายสำหรับคนไกล ย่อมมีความสำคัญผิดว่า 'ได้ยินเร็ว' หรือ 'ได้ยินช้า' เพราะความพิเศษของการรับรู้ที่ตัดสินซึ่งเกิดขึ้นภายหลังโสตวิญญาณวิถี เสียงนั้นเมื่อเกิดขึ้นในที่ใด ก็อาศัยที่นั้นเท่านั้นมาถึงโสตปสาทในขณะที่ตนมีอยู่ แต่พึงทราบว่า เสียงที่ตั้งอยู่ในที่ไกล ย่อมเป็นปัจจัยให้เกิดเสียงสะท้อนในที่อื่น และการเคลื่อนไหวของภาชนะเป็นต้น เหมือนแม่เหล็กเป็นปัจจัยให้เหล็กเคลื่อนไหว หรืออีกนัยหนึ่ง เหมือนมหาภูตที่เกิดตามหลังการกระทบระฆังเป็นที่อาศัยของเสียงที่เกิดต่อเนื่องและมีสภาพกระทบ ฉันใด มหาภูตที่เกิดตามหลังการกระทบที่มาถึงโสตปสาทโดยอำนาจของการเกิดขึ้น ก็มีสภาพกระทบเท่านั้น ดังนั้น เสียงที่อาศัยมหาภูตเหล่านั้นจึงกระทบโดยลำดับแห่งธาตุทั้งสี่โดยอำนาจของที่อาศัย แล้วจึงถึงการกำหนดช้า จึงถูกกล่าวไว้ว่า 'ไม่พึงปรากฏว่าอยู่ในทิศโน้น' เพราะเหตุใด? เพราะการรับรู้เสียงที่ตั้งอยู่ในที่แห่งโสตปสาทเท่านั้น

ဝိသမေ အဇ္ဈာသယော ဧတဿာတိ ဝိသမဇ္ဈာသယော, အဇ္ဈာသယရဟိတမ္ပိ စက္ခု ဝိသမနိန္နတ္တာ ဝိသမဇ္ဈာသယံ ဝိယ ဟောတီတိ ‘‘ဝိသမဇ္ဈာသယ’’န္တိ ဝုတ္တံ. စက္ခုမတော ဝါ ပုဂ္ဂလဿ အဇ္ဈာသယဝသေန စက္ခု ‘‘ဝိသမဇ္ဈာသယ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

จักษุนี้มีความปรารถนาในอารมณ์ที่ไม่สม่ำเสมอ จึงชื่อว่า 'วิสมัชฌาสยะ' (มีอารมณ์ไม่สม่ำเสมอเป็นที่ปรารถนา) แม้จักษุที่ปราศจากความปรารถนา ก็เหมือนมีความปรารถนาในอารมณ์ที่ไม่สม่ำเสมอ เพราะน้อมไปในอารมณ์ที่ไม่สม่ำเสมอ จึงถูกกล่าวว่า 'วิสมัชฌาสยะ' หรืออีกนัยหนึ่ง จักษุถูกกล่าวว่า 'วิสมัชฌาสยะ' โดยอำนาจความปรารถนาของบุคคลผู้มีจักษุปสาท

ကဏ္ဏကူပဆိဒ္ဒေယေဝ ပဝတ္တနတော အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏဟေတုတော စ တတ္ထေဝ ‘‘အဇ္ဈာသယံ ကရောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တဿ သောတဿ သောတဝိညာဏနိဿယဘာဝေန သဒ္ဒသဝနေ. အဇဋာကာသောပိ ဝဋ္ဋတီတိ ဧတဿ အဋ္ဌကထာဓိပ္ပာယေန အတ္ထံ ဝဒန္တော ‘‘အန္တောလေဏသ္မိ’’န္တိအာဒိမာဟ. အတ္တနော အဓိပ္ပာယေန ဝဒန္တော ‘‘ကိံ ဧတာယ ဓမ္မတာယာ’’တိအာဒိမဝေါစ.

ถูกกล่าวว่า 'ย่อมทำความปรารถนา' ในช่องหูนั้นเอง เพราะการเกิดขึ้นในช่องหูเท่านั้น และเพราะเป็นเหตุแห่งการรับรู้อารมณ์ในช่องหู ในการได้ยินเสียงของโสตปสาทนั้นโดยความเป็นที่อาศัยของโสตวิญญาณ ผู้กล่าวอรรถโดยความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์เกี่ยวกับคำว่า 'แม้ช่องว่างที่ไม่ติดข้องก็ใช้ได้' นี้ ได้กล่าวคำว่า 'ในถ้ำ' เป็นต้น ส่วนผู้กล่าวโดยความประสงค์ของตนเอง ได้กล่าวคำว่า 'ด้วยธรรมชาตินี้' เป็นต้น

ဝါတူပနိဿယော ဂန္ဓော ဂေါစရော ဧတဿာတိ ဝါတူပနိဿယဂန္ဓဂေါစရံ. ဧတ္ထ စ ဂန္ဓဂ္ဂဟဏဿ ဝါတော ဥပနိဿယော, တဗ္ဗောဟာရေန ပန ဂန္ဓော ‘‘ဝါတူပနိဿယော’’တိ ဝုတ္တော. အထ ဝါ ဝါတော ဧဝ ဥပနိဿယော ဝါတူပနိဿယော. ကဿာတိ? ဃာနဝိညာဏဿ. သော သဟကာရီပစ္စယန္တရဘူတော ဧတဿ အတ္ထီတိ ဝါတူပနိဿယော, ဂန္ဓော ပစ္စယော.

ฆานนี้มีกลิ่นที่มีลมเป็นที่อาศัยอันยิ่งเป็นอารมณ์โคจร จึงชื่อว่า 'วาตูบนิสสยคันธโคจรัง' ในบทนี้ ลมเป็นที่อาศัยอันยิ่งของการรับรู้กลิ่น แต่กลิ่นถูกกล่าวว่า 'วาตูบนิสสยะ' โดยชื่อเรียกนั้น (คือชื่อของการรับรู้กลิ่น) หรืออีกนัยหนึ่ง ลมเท่านั้นเป็นที่อาศัยอันยิ่ง ชื่อว่า 'วาตูบนิสสยะ' แห่งอะไร? แห่งฆานวิญญาณ ลมที่มีที่อาศัยอันยิ่งนั้นเป็นปัจจัยร่วมอย่างหนึ่งของกลิ่นนี้ จึงชื่อว่า 'วาตูบนิสสยะ' กลิ่นเป็นปัจจัย

အာပေါ စ သဟကာရီပစ္စယန္တရဘူတော ခေဠာဒိကော. တထာ ပထဝီ. ဂဟေတဗ္ဗဿ ဟိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဿ ဥပ္ပီဠိယမာနဿ အာဓာရဘူတာ ပထဝီ ကာယဿ စ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေန ဥပ္ပီဠိယမာနဿ နိဿယဘူတာနံ အာဓာရဘူတာ သဗ္ဗဒါ [Pg.150] ဖောဋ္ဌဗ္ဗဂဟဏဿ ဥပနိဿယောတိ. ဥပ္ပီဠနေန ပန ဝိနာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဂဟဏေ ကာယာယတနဿ နိဿယဘူတာ ပထဝီ ဥပနိဿယောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သဗ္ဗဒါပိ စ တဿာ ဥပနိဿယဘာဝေါ ယုတ္တော ဧဝ.

อาโปธาตุเป็นปัจจัยร่วมอย่างหนึ่ง คือน้ำลายเป็นต้น ปฐวีธาตุก็เช่นกัน จริงอยู่ ปฐวีธาตุที่เป็นที่ตั้งของโผฏฐัพพารมณ์ที่พึงรับรู้และถูกบีบคั้น และปฐวีธาตุที่เป็นที่ตั้งของมหาภูตที่เป็นที่อาศัยของกายปสาทที่ถูกโผฏฐัพพารมณ์บีบคั้น ย่อมเป็นอุปนิสสยะ (ที่อาศัยอันยิ่ง) ของการรับรู้โผฏฐัพพารมณ์เสมอไป แต่พึงทราบว่า ในการรับรู้โผฏฐัพพารมณ์โดยปราศจากการบีบคั้น ปฐวีธาตุที่เป็นที่อาศัยของกายายตนะเป็นอุปนิสสยะ และความเป็นอุปนิสสยะของปฐวีธาตุนั้นย่อมสมควรเสมอไป

ပဉ္စဝဏ္ဏာနန္တိ ဝစနံ တဒါဓာရာနံ သုတ္တာနံ နာနတ္တဒဿနတ္ထံ. ပဉ္စပ္ပကာရာ ပဉ္စဝဏ္ဏာ. ဧကန္တတောတိ ဣဒံ သဗ္ဗဒါ ဥပ္ပီဠနေန ဝိနိဗ္ဘုဇ္ဇိတုံ အသက္ကုဏေယျာနံ ကလာပန္တရရူပါနံ သဗ္ဘာဝါ တေသံ နိဝတ္တနတ္ထံ ဝုတ္တံ. န ဟိ တာနိ ဧကန္တေန အဝိနိဘုတ္တာနိ ကလာပန္တရဂတတ္တာတိ.

คำว่า 'มี ๕ สี' นี้ มีไว้เพื่อแสดงความแตกต่างของด้ายที่เป็นที่อาศัยของสีเหล่านั้น คือด้ายมี ๕ ชนิด มี ๕ สี คำว่า 'โดยส่วนเดียว' นี้ถูกกล่าวเพื่อกันรูปที่อยู่ในกลุ่มอื่นซึ่งไม่สามารถแยกแยะได้ด้วยการบีบคั้นตลอดเวลาออกไป เพราะการมีอยู่ของรูปเหล่านั้น จริงอยู่ รูปเหล่านั้นไม่ใช่สิ่งที่แยกแยะไม่ได้โดยส่วนเดียว เพราะอยู่ในกลุ่มอื่น

၆၁၆. ဝဏ္ဏနိဘာတိ ရူပါယတနမေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ တဒေဝ အပေက္ခိတွာ ‘‘သနိဒဿန’’န္တိ နပုံသကနိဒ္ဒေသော ကတော. တသ္မာတိ နိပ္ပရိယာယရူပါနံ နီလာဒီနံ ဖုသိတွာ အဇာနိတဗ္ဗတော ဒီဃာဒီနဉ္စ ဖုသိတွာ ဇာနိတဗ္ဗတော န နိပ္ပရိယာယေန ဒီဃံ ရူပါယတနံ. တံ တံ နိဿာယာတိ ဒီဃာဒိသန္နိဝေသံ ဘူတသမုဒါယံ နိဿာယ. တထာ တထာ ဌိတန္တိ ဒီဃာဒိသန္နိဝေသေန ဌိတံ ဝဏ္ဏသမုဒါယဘူတံ ရူပါယတနမေဝ ဒီဃာဒိဝေါဟာရေန ဘာသိတံ. အညမညပရိစ္ဆိန္နံ ဧကသ္မိံ ဣတရဿ အဘာဝါ. ဝိသယဂေါစရာနံ ဝိသေသော အနညတ္ထဘာဝေါ တဗ္ဗဟုလစာရိတာ စ စက္ခုဝိညာဏဿ.

๖๑๖. ด้วยบทว่า 'วรรณนิภาติ' ทรงแสดงรูปายตนะเท่านั้น เพราะเหตุนั้น การแสดงด้วยนปุงสกลิงค์ว่า 'สนิทัสสนะ' จึงกระทำโดยอาศัยรูปายตนะนั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น รูปารมณ์โดยตรงมีสีเขียวเป็นต้น เมื่อสัมผัสแล้วไม่ควรรู้ และรูปมีสัณฐานยาวเป็นต้น เมื่อสัมผัสแล้วควรรู้ สัณฐานยาวจึงไม่เป็นรูปายตนะโดยตรง เพราะอาศัยหมู่แห่งภูตรูปที่มีการรวมกันมีสัณฐานยาวเป็นต้น อาศัยสิ่งนั้นๆ คำว่า 'ตั้งอยู่แล้วอย่างนั้นๆ' คือ รูปายตนะนั่นเอง อันเป็นหมู่แห่งวรรณะที่ตั้งอยู่ด้วยการรวมกันมีสัณฐานยาวเป็นต้น ตรัสแล้วด้วยโวหารมีสัณฐานยาวเป็นต้น อันกันและกันกำหนดแล้ว เพราะไม่มีสีอื่นในสีอันหนึ่ง ความพิเศษแห่งวิสัยและโคจรของจักขุวิญญาณ คือ ความที่ไม่มีในอารมณ์อื่น และความที่มีการเป็นไปมากในรูปารมณ์นั้น

၆၂၀. ဘေရိသဒ္ဒါဒီနဉ္စ ဝါဒိတသဒ္ဒတ္တာ ‘‘ဝုတ္တာဝသေသာန’’န္တိ အာဟ. အမနုဿဝစနေန န မနုဿေဟိ အညေ ပါဏိနော ဧဝ ဂဟိတာ, အထ ခေါ ကဋ္ဌာဒယောပီတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘သေသော သဗ္ဗောပီ’’တိ အာဟ. ဧဝံ သန္တေပိ ဝတ္ထုဝိသေသကိတ္တနဝသေန ပါဠိယံ အနာဂတော တထာ ကိတ္တေတဗ္ဗော ယေ ဝါ ပနာတိ ဝုတ္တောတိ အဓိပ္ပာယော.

๖๒๐. และเพราะเสียงกลองใหญ่เป็นต้นเป็นเสียงที่ถูกตี จึงกล่าวว่า 'ที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว' ด้วยคำว่า 'อมนุษย์' ไม่ได้หมายถึงสัตว์มีชีวิตอื่นจากมนุษย์เท่านั้น แต่ด้วยความประสงค์ว่าแม้ฟืนเป็นต้นก็ถูกถือเอา จึงกล่าวว่า 'ที่เหลือทั้งหมด' แม้เมื่อเป็นอย่างนี้ ความประสงค์คือ เสียงทั้งปวงที่ควรกล่าวถึงซึ่งไม่ปรากฏในพระบาลีด้วยอำนาจแห่งการกล่าวถึงวัตถุพิเศษนั้น ตรัสแล้วว่า 'เย วา ปน' (อันใดอันหนึ่ง)

၆၂၄. ဝိဿဂန္ဓောတိ ဝိရူပေါ မံသာဒိဂန္ဓော. လမ္ဗိလန္တိ မဓုရမ္ဗိလံ.

๖๒๔. คำว่า 'วิสสคันโธ' คือ กลิ่นเนื้อเป็นต้นที่ผิดปกติ (กลิ่นเนื้อเน่าเป็นต้น) คำว่า 'ลัมพิลัง' คือ รสหวานอมเปรี้ยว

၆၃၂. သဉ္ဇာနန္တိ ဧတေနာတိ သဉ္ဇာနနံ, ဥပလက္ခဏံ. သကေန သကေန ကမ္မစိတ္တာဒိနာ ပစ္စယေန သမုဋ္ဌိတာနိပိ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒီနိ ဣန္ဒြိယသဟိတေ သရီရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနိ တံတဒါကာရာနိ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ‘‘ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ပဋိစ္စ သမုဋ္ဌဟန္တီ’’တိ ဝုတ္တာနိ. ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒီသု ဧဝ စ အဓိပတိဘာဝါ ဧတဿ ဣန္ဒြိယတာ ဝုတ္တာ, ဣန္ဒြိယသဟိတေ သန္တာနေ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒိအာကာရရူပပစ္စယာနံ အညထာ အနုပ္ပာဒနတော ဣတ္ထိဂ္ဂဟဏဿ စ တေသံ ရူပါနံ ပစ္စယဘာဝတော. ယသ္မာ ပန ဘာဝဒသကေပိ ရူပါနံ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ န ဇနကံ, နာပိ အနုပါလကံ ဥပတ္ထမ္ဘကံ ဝါ, န စ အညကလာပရူပါနံ, တသ္မာ တံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ဝိယ သကလာပရူပါနံ အာဟာရော [Pg.151] ဝိယ ဝါ ကလာပန္တရရူပါနဉ္စ ဣန္ဒြိယအတ္ထိအဝိဂတပစ္စယောတိ န ဝုတ္တံ. ဧသ နယော ပုရိသိန္ဒြိယေပိ. လိင်္ဂါဒိအာကာရေသု ရူပေသု ရူပါယတနဿ စက္ခုဝိညေယျတ္တာ လိင်္ဂါဒီနံ စက္ခုဝိညေယျတာ ဝုတ္တာ.

๖๓๒. ย่อมจำได้หมายรู้ด้วยเครื่องหมายนี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าสัญชานนะ เป็นเครื่องหมาย อิตถีลิงค์เป็นต้น แม้เกิดขึ้นด้วยปัจจัยมีกรรมและจิตเป็นต้นของตนๆ เมื่อเกิดขึ้นในร่างกายที่ประกอบด้วยอินทรีย์ ย่อมเกิดขึ้นโดยมีอาการอย่างนั้นๆ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เกิดขึ้นเพราะอาศัยอิตถินทรีย์' และเพราะความเป็นอธิบดีในอิตถีลิงค์เป็นต้นนั่นเอง จึงกล่าวความเป็นอินทรีย์ของภาวรูปนี้ เพราะไม่ให้ปัจจัยของรูปทั้งหลายที่มีอาการมีอิตถีลิงค์เป็นต้นเกิดขึ้นด้วยอาการอื่นในสันดานที่ประกอบด้วยอินทรีย์ และเพราะความเป็นปัจจัยของรูปทั้งหลายเหล่านั้นแห่งจิตที่ยึดถือว่าเป็นหญิง แต่เพราะเหตุที่อิตถินทรีย์ไม่เป็นผู้ให้เกิด ไม่เป็นผู้บำรุงรักษา หรือไม่เป็นผู้ค้ำจุนรูปทั้งหลายในภาวทสกะ และไม่เป็นผู้ให้เกิด ไม่เป็นผู้บำรุงรักษา หรือไม่เป็นผู้ค้ำจุนรูปทั้งหลายในกะลาปะอื่น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงไม่ได้ตรัสอินทรีย์นั้นว่าเป็นอินทริยปัจจัย, อินทริยอัตถิปัจจัย, อินทริยอวิคตปัจจัย เหมือนชีวิตินทรีย์แห่งรูปทั้งหลายที่เกิดในกะลาปะของตน หรือเหมือนอาหารรูปแห่งรูปทั้งหลายที่เกิดในกะลาปะอื่น นัยนี้แม้ในปุริสินทรีย์ก็เช่นกัน เพราะรูปายตนะเป็นสิ่งที่จักขุวิญญาณควรรู้ในรูปทั้งหลายที่มีอาการมีลิงค์เป็นต้น จึงกล่าวความเป็นสิ่งที่จักขุวิญญาณควรรู้แห่งลิงค์เป็นต้น

၆၃၃. ဥဘယမ္ပိ…ပေ… ကုသလေန ပတိဋ္ဌာတီတိ သုဂတိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒုဂ္ဂတိယဉှိ ပဋိသန္ဓိ အကုသလေနေဝါတိ တဒါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဘာဝေါပိ အကုသလေနေဝ ဘဝေယျ, ပဋိသန္ဓိယံ ဝိယ ပဝတ္တေပီတိ. တယိဒံ ဒွယံ ယသ္မာ သန္တာနေ သဟ န ပဝတ္တတိ ‘‘ယဿ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ပုရိသိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? နော’’တိအာဒိဝစနတော (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၁၈၈), တသ္မာ ဥဘတောဗျဉ္ဇနကဿပိ ဧကမေဝိန္ဒြိယံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ.

๖๓๓. พึงทราบว่า คำว่า 'ทั้งสองอย่าง...เป็นไปได้ด้วยกุศล' ตรัสโดยอ้างถึงสุคติภพ จริงอยู่ เพราะปฏิสนธิในทุคติภพย่อมเป็นด้วยอกุศลเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ภาวรูปที่เกิดขึ้นในกาลนั้นก็พึงเป็นด้วยอกุศลเท่านั้น เหมือนในกาลแห่งปฏิสนธิ แม้ในกาลแห่งปวัตติก็เช่นกัน อินทรีย์ทั้งสองอย่างนั้น เพราะเหตุที่ย่อมไม่เป็นไปพร้อมกันในสันดานของสัตว์คนหนึ่ง ดังที่ตรัสไว้ในคำว่า 'ยัสสะ อิตถินทริยัง อุปปัชชะติ, ตัสสะ ปุริสินทริยัง อุปปัชชะติ? โน' เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า แม้ในสันดานของอุภโตพยัญชนก อินทรีย์ย่อมเป็นอันเดียวเท่านั้น

၆၃၅. ဧကန္တံ ကာယဝိညတ္တိယံ ကာယဝေါဟာရဿ ပဝတ္တိဒဿနတ္ထံ ‘‘ကာယေန သံဝရော သာဓူ’’တိ (ဓ. ပ. ၃၆၁; သံ. နိ. ၁.၁၁၆) သာဓကသုတ္တံ အာဟဋံ. ဘာဝဿ ဂမနံ ပကာသနံ စောပနံ. ထမ္ဘနာတိ ဝါယောဓာတုအဓိကာနံ ဘူတာနံ ထမ္ဘနာကာရော ဝိညတ္တီတိ အတ္ထော. ဥဒ္ဓင်္ဂမဝါတာဒယော ဝိယ ဟိ ယော ဝါတာဓိကော ကလာပေါ, တတ္ထ ဘူတာနံ ဝိညတ္တိအာကာရတာ ဟောတီတိ. တေနေဝ ‘‘ကာယံ ထမ္ဘေတွာ ထဒ္ဓံ ကရောတီတိ ထမ္ဘနာ’’တိ ဝါယောဓာတုကိစ္စဝသေန ဝိညတ္တိ ဝုတ္တာ. တတော ဧဝ စ ‘‘ဝါယောဓာတုယာ အာကာရော ကာယဝိညတ္တီ’’တိ စ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ, တထာ ‘‘ပထဝီဓာတုယာ ဝစီဝိညတ္တီ’’တိ ပထဝီဓာတုအဓိကဘူတဝိကာရတော.

๖๓๕. เพื่อประโยชน์แก่การแสดงความเป็นไปแห่งโวหารที่ชื่อว่ากายในกายวิญญัติโดยส่วนเดียว จึงนำสาธกสูตรว่า 'กายสังวรเป็นความดี' มาแสดง ความประสงค์คือ วัตถุอันยังให้รู้และยังให้ปรากฏซึ่งความประสงค์ ชื่อว่าโจปนะ คำว่า 'ถัมภนา' คือ อาการที่ค้ำจุนมหาภูตรูปทั้งหลายที่มีวาโยธาตุเกิน เป็นวิญญัติ นี้เป็นอรรถ จริงอยู่ กะลาปะใดที่มีวาโยธาตุเกิน เหมือนลมที่พัดขึ้นเบื้องบนเป็นต้น ในกะลาปะที่มีวาโยธาตุเกินนั้น ความที่มีอาการเป็นวิญญัติของมหาภูตรูปทั้งหลายย่อมเป็น พึงจำไว้ว่าอย่างนี้ เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงกล่าววิญญัติด้วยอำนาจแห่งกิจของวาโยธาตุว่า 'ค้ำจุนให้กายตึงมั่น' และเพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงควรกล่าวว่า 'อาการพิเศษของวาโยธาตุคือกายวิญญัติ' เช่นนั้น ก็ควรกล่าวว่า 'อาการพิเศษของปฐวีธาตุคือวจีวิญญัติ' เพราะความเป็นอาการพิเศษของมหาภูตรูปทั้งหลายที่มีปฐวีธาตุเกิน

၆၃၆. ပဘေဒဂတာ ဝါစာ ဧဝါတိ တိဿ ဖုဿာတိ ပဘေဒဂတာ. အထ ဝါ ဝစီသင်္ခါရေဟိ ဝိတက္ကဝိစာရေဟိ ပရိဂ္ဂဟိတာ သဝနဝိသယဘာဝံ အနုပနီတတာယ အဘိန္နာ တဗ္ဘာဝံ နီယမာနာ ဝါစာ ‘‘ဝစီဘေဒေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဣရိယာပထမ္ပိ ဥပတ္ထမ္ဘေန္တီတိ ယထာပဝတ္တံ ဣရိယာပထံ ဥပတ္ထမ္ဘေန္တိ. ယထာ ဟိ အဗ္ဗောကိဏ္ဏေ ဘဝင်္ဂေ ဝတ္တမာနေ အင်္ဂါနိ ဩသီဒန္တိ ပဝိဋ္ဌာနိ ဝိယ ဟောန္တိ, န ဧဝံ ‘‘ဒွတ္တိံသ ဆဗ္ဗီသာ’’တိ ဝုတ္တေသု ဇာဂရဏစိတ္တေသု ဝတ္တမာနေသု. တေသု ပန ဝတ္တမာနေသု အင်္ဂါနိ ဥပတ္ထဒ္ဓါနိ ယထာပဝတ္တိရိယာပထဘာဝေနေဝ ပဝတ္တန္တီတိ. ခီဏာသဝါနံ စုတိစိတ္တန္တိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ, ‘‘ကာမာဝစရာနံ ပစ္ဆိမစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ယဿ စိတ္တဿ အနန္တရာ ကာမာဝစရာနံ ပစ္ဆိမစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, ရူပါဝစရေ အရူပါဝစရေ ပစ္ဆိမဘဝိကာနံ, ယေ စ ရူပါဝစရံ အရူပါဝစရံ ဥပပဇ္ဇိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿန္တိ, တေသံ စဝန္တာနံ [Pg.152] တေသံ ဝစီသင်္ခါရော နိရုဇ္ဈိဿတိ, နော စ တေသံ ကာယသင်္ခါရော နိရုဇ္ဈိဿတီ’’တိ (ယမ. ၂.သင်္ခါရယမက.၈၈) ပန ဝစနတော အညေသမ္ပိ စုတိစိတ္တံ ရူပံ န သမုဋ္ဌာပေတီတိ ဝိညာယတိ. န ဟိ ရူပသမုဋ္ဌာပကစိတ္တဿ ဂဗ္ဘဂမနာဒိဝိနိဗဒ္ဓါဘာဝေန ကာယသင်္ခါရာသမုဋ္ဌာပနံ အတ္ထိ, န စ ယုတ္တံ ‘‘စုတော စ စိတ္တသမုဋ္ဌာနဉ္စဿ ပဝတ္တတီ’’တိ, နာပိ ‘‘စုတိစိတ္တံ ရူပံ သမုဋ္ဌာပေတီ’’တိ ပါဠိ အတ္ထီတိ.

๖๓๖. คำว่า 'วาจาที่ถึงซึ่งความแตกต่างนั่นเอง' คือ ที่ถึงซึ่งความแตกต่างอย่าง 'ฟุสสะ' อีกนัยหนึ่ง วาจาที่ยังไม่แตกต่างกันเพราะความเป็นสิ่งที่ยังไม่นำเข้าไปใกล้ซึ่งความเป็นอารมณ์ของโสตวิญญาณ อันวจีสังขารคือวิตกและวิจารยึดถือแล้ว เมื่อถูกนำเข้าไปใกล้ซึ่งความเป็นอารมณ์ของโสตวิญญาณนั้น ย่อมกล่าวว่า 'วจีเภท' คำว่า 'ย่อมค้ำจุนแม้ซึ่งอิริยาบถ' คือ ย่อมค้ำจุนอิริยาบถที่เป็นไปตามปกติ จริงอยู่ เหมือนอย่างที่อวัยวะมีมือและเท้าเป็นต้นย่อมซบเซาลง เหมือนเข้าไปข้างในเมื่อภวังค์ที่ไม่ปะปนกับวิถีจิตเป็นไปอยู่ ไม่เป็นเช่นนั้นเมื่อจิตที่ยังให้ตื่นที่กล่าวแล้วในอรรถกถาว่า 'ทวัตติงสะ ฉัพพีสะ' เป็นไปอยู่ แต่อวัยวะทั้งหลายเมื่อจิตเหล่านั้นเป็นไปอยู่ ย่อมตึงมั่น ย่อมเป็นไปโดยความเป็นอิริยาบถที่เป็นไปตามปกติเท่านั้น พึงจำไว้ว่าอย่างนี้ แม้กล่าวโดยทำเป็นพิเศษว่า 'จิตของพระขีณาสพ' แต่เพราะการตรัสว่า 'ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตสุดท้ายของสัตว์ในกามภพ จิตใดที่จิตสุดท้ายของสัตว์ในกามภพจะเกิดขึ้นต่อจากนั้น ของสัตว์ผู้มีภพสุดท้ายในรูปภพและอรูปภพ และของสัตว์ทั้งหลายที่จะปรินิพพานหลังจากอุบัติในรูปภพและอรูปภพ เมื่อสัตว์เหล่านั้นกำลังจุติ วจีสังขารของสัตว์เหล่านั้นจะดับไป แต่กายสังขารของสัตว์เหล่านั้นจะไม่ดับไป' (ยมก 2.สังขารยมก.88) จึงรู้ว่าจุติจิตของบุคคลอื่นนอกจากพระอรหันต์ก็ไม่ยังรูปให้เกิดขึ้น จริงอยู่ การไม่ให้กายสังขารคืออัสสาสะปัสสาสะเกิดขึ้นย่อมไม่มีด้วยความที่ไม่มีเหตุอันห้ามอัสสาสะปัสสาสะมีอาการเข้าสู่ครรภ์เป็นต้นของจิตที่ยังรูปให้เกิดขึ้น และไม่สมควรที่จะกล่าวว่า 'กำลังจุติและรูปที่เกิดจากจิตของผู้นั้นก็เป็นไป' และพระบาลีว่า 'จุติจิตยังรูปให้เกิดขึ้น' ก็ไม่มี พึงจำไว้ว่าอย่างนี้

၆၃၇. န ကဿတီတိ န ဝိလေခိယတိ. ဂတန္တိ ဝိညာတံ. အသမ္ဖုဋ္ဌံ စတူဟိ မဟာဘူတေဟီတိ ယသ္မိံ ကလာပေ ဘူတာနံ ပရိစ္ဆေဒေါ, တေဟေဝ အသမ္ဖုဋ္ဌံ. ဝိဇ္ဇမာနေပိ ဟိ ကလာပန္တရဘူတာနံ ကလာပန္တရဘူတသမ္ဖုဋ္ဌဘာဝေ တံတံဘူတဝိဝိတ္တတာ ရူပပရိယန္တော အာကာသောတိ ယေသံ ယော ပရိစ္ဆေဒေါ, တေဟိ သော အသမ္ဖုဋ္ဌောဝ, အညထာ ပရိစ္ဆိန္နဘာဝေါ န သိယာ တေသံ ဘူတာနံ ဗျာပိတဘာဝါပတ္တိတော. အဗျာပိတာ ဟိ အသမ္ဖုဋ္ဌတာတိ.

๖๓๗. "Na kassatīti" หมายถึง ไม่ถูกขีดเขียน. "Gatanti" หมายถึง เป็นที่รู้แล้ว. "Asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehīti" หมายถึง ในรูปกลาปใด การกำหนดขอบเขตของมหาภูตรูปทั้งสี่นั้น ย่อมไม่ถูกมหาภูตรูปเหล่านั้นสัมผัส. แม้ว่ามหาภูตรูปที่อยู่ในกลาปอื่นจะสัมผัสกันอยู่ แต่การที่รูปกลาปมีขอบเขตเป็นอากาสะ คือความสงัดจากมหาภูตรูปเหล่านั้น. ดังนั้น การกำหนดขอบเขตของมหาภูตรูปใดๆ ก็ตาม ย่อมไม่ถูกมหาภูตรูปเหล่านั้นสัมผัสเลย. หากไม่เป็นเช่นนั้น ความเป็นรูปที่ถูกกำหนดขอบเขตก็จะไม่พึงมี เพราะมหาภูตรูปเหล่านั้นจะถึงความเป็นสภาพที่แผ่ซ่านไปทั่ว. เพราะความไม่แผ่ซ่านนั่นเองคือความไม่ถูกสัมผัส.

၆၃၈. လဟုတာဒီနံ အညမညာဝိဇဟနေန ဒုဗ္ဗိညေယျနာနတ္တတာ ဝုတ္တာတိ တံတံဝိကာရာဓိကရူပေဟိ တံတံနာနတ္တပ္ပကာသနတ္ထံ ‘‘ဧဝံ သန္တေပီ’’တိအာဒိမာဟ. ယထာဝုတ္တာ စ ပစ္စယာ တံတံဝိကာရဿ ဝိသေသပစ္စယဘာဝတော ဝုတ္တာ, အဝိသေသေန ပန သဗ္ဗေ သဗ္ဗေသံ ပစ္စယာတိ.

๖๓๘. เพราะรูปมีลหุตาเป็นต้น ไม่ละทิ้งกันและกัน จึงมีความแตกต่างที่รู้ได้ยาก. เพื่อแสดงความแตกต่างเหล่านั้นด้วยรูปที่มีวิการยิ่งขึ้น จึงกล่าวคำว่า "แม้เป็นเช่นนั้น" เป็นต้น. ปัจจัยตามที่กล่าวมาแล้วนั้น ตรัสไว้โดยเป็นปัจจัยพิเศษของวิการรูปนั้นๆ. แต่โดยส่วนทั่วไปแล้ว ปัจจัยทั้งหมดเป็นปัจจัยของรูปทั้งหมด.

၆၄၁. အာဒိတော စယော အာစယော, ပဌမုပ္ပတ္တိ. ဥပရိ စယော ဥပစယော. ပဗန္ဓော သန္တတိ. တတ္ထ ဥဒ္ဒေသေ အဝုတ္တောပိ အာစယော ဥပစယသဒ္ဒေနေဝ ဝိညာယတီတိ ‘‘ယော အာယတနာနံ အာစယော ပုနပ္ပုနံ နိဗ္ဗတ္တမာနာနံ, သောဝ ရူပဿ ဥပစယော’’တိ အာဟ. ပါဠိယံ ပန ဥပ-သဒ္ဒေါ ပဌမတ္ထော ဥပရိအတ္ထော စ ဟောတီတိ ‘‘အာဒိစယော ဥပစယော, ဥပရိစယော သန္တတီ’’တိ အယမတ္ထော ဝိညာယတီတိ. အညထာ ဟိ အာစယသင်္ခါတဿ ပဌမုပ္ပာဒဿ အဝုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျ.

๖๔๑. การก่อตัวในเบื้องต้นเรียกว่า อาจะยะ คือการเกิดขึ้นครั้งแรก. การก่อตัวในภายหลังเรียกว่า อุปจะยะ. การสืบต่อกันเรียกว่า สันตติ. ในอรรถกถานั้น แม้อาจะยะที่ไม่ได้กล่าวไว้ในบทอุทเทส ก็พึงทราบได้ด้วยคำว่า อุปจะยะนั่นเอง. ดังนั้น จึงกล่าวว่า "การก่อตัวของอายตนะที่เกิดขึ้นซ้ำๆ นั่นแหละคืออุปจะยะของรูป". ส่วนในพระบาลี อุปะศัพท์มีความหมายว่า เบื้องต้น และมีความหมายว่า เบื้องบน. ดังนั้น จึงทราบความหมายนี้ว่า "การก่อตัวในเบื้องต้นคืออุปจะยะ การก่อตัวในภายหลังคือสันตติ". หากไม่เป็นเช่นนั้น ความที่การเกิดขึ้นครั้งแรกที่เรียกว่าอาจะยะไม่ได้ถูกกล่าวถึง ก็จะพึงเกิดขึ้น.

ဧဝန္တိ ‘‘ယော အာယတနာနံ အာစယော’’တိအာဒိနိဒ္ဒေသေန ကိံ ကထိတံ ဟောတိ? အာယတနေန အာစယော ကထိတော. အာစယူပစယသန္တတိယော ဟိ နိဗ္ဗတ္တိဘာဝေန အာစယော ဧဝါတိ အာယတနေဟိ အာစယာဒီနံ ပကာသိတတ္တာ တေဟိ အာစယော ကထိတော. အာယတနာနံ အာစယာဒိဝစနေနေဝ အာစယသဘာဝါနိ ဥပ္ပာဒဓမ္မာနိ အာယတနာနီတိ အာစယေန တံပကတိကာနိ [Pg.153] အာယတနာနိ ကထိတာနိ. လက္ခဏဉှိ ဥပ္ပာဒေါ, န ရူပရူပန္တိ. တေနေဝါဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘အာယတနမေဝ ကထိတ’’န္တိ. အာစယဉှိ လက္ခဏံ ကထယန္တေန တံလက္ခဏာနိ အာယတနာနေဝ ကထိတာနိ ဟောန္တီတိ. ဧဝမ္ပိ ကိံ ကထိတံ ဟောတီတိ အာယတနာစယေဟိ အာစယာယတနေဟိ အာစယမေဝ အာယတနမေဝ ကထေန္တေန ဥဒ္ဒေသေ နိဒ္ဒေသေ စ အာစယောတိ ဣဒမေဝ အဝတွာ ဥပစယသန္တတိယော ဥဒ္ဒိသိတွာ တေသံ ဝိဘဇနဝသေန အာယတနေန အာစယကထနာဒိနာ ကိံ ကထိတံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. အာစယောတိ ဥပစယမာဟ, ဥပစယောတိ စ သန္တတိံ. တဒေဝုဘယံ ယထာက္ကမံ ဝိဝရန္တော ‘‘နိဗ္ဗတ္တိ ဝဍ္ဎိ ကထိတာ’’တိ အာဟ. ဥပစယသန္တတိယော ဟိ အတ္ထတော ဧကတ္တာ အာစယောဝါတိ တဒုဒ္ဒေသဝိဘဇနဝသေန အာယတနေန အာစယကထနာဒိနာ နိဗ္ဗတ္တိဝဍ္ဎိအာကာရနာနတ္တံ အာစယဿ ကထိတန္တိ အတ္ထော. ဣမမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘အတ္ထတော ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ယသ္မာ စ ဥဘယမ္ပိ ဧတံ ဇာတိရူပဿေဝါဓိဝစနံ, တသ္မာ ဇာတိရူပဿ လက္ခဏာဒိဝိသေသေသု အာစယာဒီသု ပဝတ္တိအာဒီသု စ အာစယာဒိလက္ခဏာဒိကော ဥပစယော, ပဝတ္တိအာဒိလက္ခဏာဒိကာ သန္တတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော.

"ดังนั้น" ด้วยบทนิเทศที่ว่า "การก่อตัวของอายตนะ" เป็นต้นนี้ กล่าวอะไรไว้? กล่าวอาจะยะด้วยคำว่า อายตนะ. เพราะอาจะยะ อุปจะยะ และสันตติ โดยสภาพแห่งการเกิดขึ้นแล้ว ก็เป็นอาจะยะนั่นเอง. ดังนั้น เมื่ออาจะยะเป็นต้นถูกแสดงด้วยอายตนะ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอาจะยะด้วยอายตนะเหล่านั้น. เพราะการกล่าวถึงอาจะยะเป็นต้นของอายตนะนั่นเอง อายตนะที่มีสภาวะเป็นอาจะยะ มีสภาวะเป็นธรรมที่เกิดขึ้น จึงถูกกล่าวถึงด้วยคำว่าอาจะยะ. เพราะลักษณะคือการเกิดขึ้น ไม่ใช่ตัวรูป (รูปรูป). ด้วยความประสงค์นั้นเอง จึงกล่าวว่า "อายตนะเท่านั้นที่ถูกกล่าวถึง". เพราะเมื่อตรัสลักษณะคืออาจะยะ ก็ชื่อว่าตรัสอายตนะที่มีลักษณะนั้นนั่นเอง. แม้ดังนี้ ความหมายคือ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอาจะยะด้วยอายตนะ หรือตรัสอายตนะด้วยอาจะยะ โดยไม่ตรัสคำว่า "อาจะยะ" นี้ในอุทเทสและนิเทศ แต่ตรัสอุปจะยะและสันตติ แล้วทรงจำแนกอุปจะยะและสันตติเหล่านั้นด้วยการกล่าวอาจะยะด้วยอายตนะเป็นต้นนี้ ตรัสอะไรไว้? กล่าวอุปจะยะด้วยคำว่า อาจะยะ และกล่าวสันตติด้วยคำว่า อุปจะยะ. เพื่อเปิดเผยทั้งสองอย่างนั้นตามลำดับ จึงกล่าวว่า "การเกิดขึ้นและการเจริญเติบโตถูกกล่าวไว้แล้ว". เพราะอุปจะยะและสันตติโดยเนื้อแท้แล้วเป็นอันเดียวกันกับอาจะยะ. ดังนั้น ด้วยอำนาจแห่งการจำแนกอุทเทสนั้น ด้วยการกล่าวอาจะยะด้วยอายตนะเป็นต้น จึงมีความหมายว่า ตรัสถึงความต่างกันโดยอาการคือการเกิดขึ้นและการเจริญเติบโตของอาจะยะ. เพื่อแสดงเนื้อความนี้เอง จึงกล่าวคำว่า "โดยเนื้อแท้แล้ว" เป็นต้น. และเพราะทั้งสองอย่างนี้เป็นชื่อเรียกของชาติรูปนั่นเอง. ดังนั้น ในบรรดาอาจะยะเป็นต้นที่เป็นลักษณะพิเศษของชาติรูป และในบรรดาปวัตติเป็นต้น พึงทราบว่า อุปจะยะมีลักษณะเป็นอาจะยะเป็นต้น และสันตติมีลักษณะเป็นปวัตติเป็นต้น.

၆၄၃. ပကတိနိဒ္ဒေသာတိ ဖလဝိပစ္စနပကတိယာ နိဒ္ဒေသာ, ဇရာယ ပါပုဏိတဗ္ဗံ ဖလမေဝ ဝါ ပကတိ. န စ ခဏ္ဍိစ္စာဒီနေဝ ဇရာတိ ကလလကာလတော ပဘုတိ ပုရိမရူပါနံ ဇရာပတ္တက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနိ ပစ္ဆိမရူပါနိ ပရိပက္ကရူပါနုရူပါနိ ပရိဏတပရိဏတာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အနုက္ကမေန သုပရိဏတရူပပရိပါကကာလေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနိ ခဏ္ဍိစ္စာဒိသဘာဝါနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တာနိ ဥဒကာဒိမဂ္ဂေသု တိဏရုက္ခသံဘဂ္ဂတာဒယော ဝိယ ပရိပါကဂတမဂ္ဂသင်္ခါတေသု ပရိပက္ကရူပေသု ဥပ္ပန္နာနိ ဇရာယ ဂတမဂ္ဂေါဣစ္စေဝ ဝုတ္တာနိ, န ဇရာတိ. အဝိညာယမာနန္တရဇရာ အဝီစိဇရာ. မရဏေ ဥပနယနရသာ.

๖๔๓. "ปะกะตินิทเทสะ" หมายถึง คำที่แสดงถึงสภาพปกติที่ทำให้ผลสุกงอม (เช่น อายุสังหานิ เป็นต้น) หรืออีกนัยหนึ่ง ผลที่พึงถึงด้วยชรานั่นเองคือปะกะติ. และชราไม่ใช่เพียงแค่ความฟันหักเป็นต้นเท่านั้น. ตั้งแต่เวลาที่เป็นกลละเป็นต้นไป รูปที่เกิดภายหลังในขณะที่รูปก่อนถึงชรา ย่อมเกิดขึ้นตามลำดับของรูปที่แก่กล้าขึ้นเรื่อยๆ. เมื่อถึงเวลาที่รูปแก่กล้าอย่างยิ่ง (ในทศกาลแห่งความเสื่อมถอย) รูปที่เกิดขึ้นย่อมมีสภาพมีฟันหักเป็นต้น. รูปเหล่านั้นที่เกิดขึ้นในรูปที่แก่กล้าแล้ว ซึ่งเปรียบเสมือนทางที่ชราดำเนินไป เช่นเดียวกับการหักโค่นของหญ้าและต้นไม้ในทางน้ำเป็นต้น ย่อมถูกเรียกว่า "ทางที่ชราดำเนินไป" เท่านั้น ไม่ใช่ตัวชรา. ชราที่รู้ความต่างไม่ได้เรียกว่า อวิจิชรา. ในความตาย มีกิจนำเข้าไป (สู่ความตาย).

၆၄၄. တံ ပတွာတိ တံ အတ္တနော ဧဝ ခယဝယသင်္ခါတံ သဘာဝံ ပတွာ ရူပံ ခီယတိ ဝေတိ ဘိဇ္ဇတိ. ပေါထေတွာ ပါတိတဿ ဒုဗ္ဗလတာ ပရာဓီနတာ သယနပရာယဏတာ စ ဟောတိ, တထာ ဇရာဘိဘူတဿာတိ ပေါထကသဒိသီ ဇရာ.

๖๔๔. "ถึงซึ่งสิ่งนั้น" หมายถึง เมื่อถึงซึ่งสภาพแห่งความสิ้นไปและความเสื่อมไปของชรานั้นเอง รูปย่อมสิ้นไป เสื่อมไป แตกสลายไป. ความอ่อนแอ ความที่ต้องพึ่งพิงผู้อื่น และความที่มีการนอนเป็นที่ไปในเบื้องหน้า ย่อมมีแก่ผู้ที่ถูกตีให้ล้มลงฉันใด. ผู้ที่ถูกชราครอบงำก็ฉันนั้น. ดังนั้น ชราจึงเปรียบเสมือนผู้ที่ตีให้ล้มลง.

၆၄၅. ကတ္တဗ္ဗတောတိ ကတ္တဗ္ဗသဘာဝတော. ဝိသာဏာဒီနံ တရစ္ဆခေဠတေမိတာနံ ပါသာဏာနံ ဝိယ ထဒ္ဓဘာဝါဘာဝတော အဟိဝိစ္ဆိကာနံ ဝိယ [Pg.154] သဝိသတ္တာဘာဝတော စ သုခုမတာ ဝုတ္တာ. ဩဇာလက္ခဏောတိ ဧတ္ထ အင်္ဂမင်္ဂါနုသာရိနော ရသဿ သာရော ဥပတ္ထမ္ဘဗလကာရော ဘူတနိဿိတော ဧကော ဝိသေသော ဩဇာတိ.

๖๔๕. "กัตตัพพะ" หมายถึง โดยสภาพที่พึงกระทำ. เพราะไม่มีสภาพแข็งกระด้างเหมือนเขาและหินเป็นต้นที่ชุ่มด้วยน้ำลายของตัวอึ่ง และเพราะไม่มีสภาพที่มีพิษเหมือนงูและแมงป่อง จึงกล่าวถึงความละเอียดอ่อน. ในคำว่า "โอชะลักษณะ" นี้ โอชะคือลักษณะพิเศษอย่างหนึ่งที่อาศัยภูตรูป เป็นสาระของรสที่ซึมซาบไปตามอวัยวะน้อยใหญ่ และเป็นสิ่งที่ทำให้เกิดกำลังสนับสนุน.

ဥပါဒါဘာဇနီယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อุปาทาภาชนียกถาวัณณนา จบแล้ว.

နောဥပါဒါဘာဇနီယကထာဝဏ္ဏနာ

โนอุปาทาภาชนียกถาวัณณนา

၆၄၆. န ဥပါဒိယတေဝါတိ န နိဿယတိ ဧဝ, ကိန္တု နိဿယတိ စ နိဿီယတိ စာတိ အတ္ထော.

๖๔๖. "นอุปาทิยเตวะ" หมายถึง ไม่ใช่เพียงแค่พึ่งพิงเท่านั้น แต่ย่อมพึ่งพิงและถูกพึ่งพิงด้วย.

၆၄၇. ပုရိမာ ပနာတိ ပဉ္စဝိဓသင်္ဂဟေ ပထဝီဓာတုအာပေါဓာတုတေဇောဓာတုဝါယောဓာတူနံ ပုရိမုဒ္ဒေသဝသေန ဝုတ္တံ. ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနနိဒ္ဒေသေ ဝါ ဝုတ္တာနံ ပထဝီဓာတုအာဒီနံ ပုရိမာ ဥဒ္ဒေသေ ဝုတ္တာ အာပေါဓာတူတိ အဓိပ္ပာယော, ဝုတ္တဿ ဝါ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနဿ အတီတတာယ ပစ္ဆိမတာ, အနာဂတတာယ စ အာပေါဓာတုယာ ပုရိမတာ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အာယူတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ. ကမ္မဇတေဇံ ဥသ္မာ. ယံ ကိဉ္စိ ဓာတုံ…ပေ… ဧကပ္ပဟာရေန နုပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧကသ္မိံ ခဏေ အနေကာသု ပထဝီသု အာပါထဂတာသု တာသု တာသု သဟ နုပ္ပဇ္ဇတိ, တထာ တေဇဝါယူသု စာတိ အတ္ထော. အနေကေသု အာရမ္မဏေသု သန္နိပတိတေသု အာဘုဇိတဝသေန အာရမ္မဏပသာဒါဓိမတ္တတာဝသေန စ ပဌမံ ကတ္ထစိ ဥပ္ပတ္တိ ဒဿိတာ, အညတ္ထ စ ပန ဥပ္ပတ္တိ အတ္ထိ ဧဝ. သာယံ အာရမ္မဏတော အာရမ္မဏန္တရသင်္ကန္တိ ယေန ဥပါယေန ဟောတိ, တဿ ဝိဇာနနတ္ထံ ပုစ္ဆတိ ‘‘ကထံ ပန စိတ္တဿ အာရမ္မဏတော သင်္ကန္တိ ဟောတီ’’တိ.

๖๔๗. คำว่า "ปุริมา ปะนาติ" นั้น พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้ในปัญจวิธสังคหะ โดยนัยแห่งการระบุถึงก่อนแห่งธาตุทั้งหลายมีปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ หรืออีกนัยหนึ่ง ความประสงค์คือ อาโปธาตุที่กล่าวไว้ในอุเทศก่อนของปฐวีธาตุเป็นต้นที่กล่าวไว้ในโผฏฐัพพายตนนิเทศ พึงทราบว่า โผฏฐัพพายตนะที่กล่าวมาแล้วนั้นเป็นภายหลังเพราะเป็นอดีต และอาโปธาตุเป็นเบื้องต้นเพราะเป็นอนาคต คำว่า "อายุ" คือ ชีวิตินทรีย์ เตโชที่เกิดจากกรรมเรียกว่า อุสมา (ความร้อน) ความหมายคือ คำว่า "ธาตุใดๆ...ย่อมไม่เกิดขึ้นพร้อมกันในขณะเดียว" หมายถึง ในขณะเดียวกันนั้น กายวิญญาณย่อมไม่เกิดขึ้นพร้อมกันในปฐวีธาตุหลายอย่างที่ปรากฏอยู่เฉพาะหน้า และในเตโชธาตุและวาโยธาตุก็เช่นเดียวกัน เมื่ออารมณ์หลายอย่างมารวมกัน การเกิดขึ้นในอารมณ์บางอย่างก่อนนั้นแสดงไว้โดยนัยแห่งการน้อมใจไป หรือโดยนัยแห่งความยิ่งของอารมณ์และปสาทะ แต่การเกิดขึ้นในอารมณ์อื่นก็ยังมีอยู่ การเคลื่อนย้ายจากอารมณ์หนึ่งไปสู่อารมณ์อื่นนั้นเกิดขึ้นด้วยวิธีใด เพื่อให้ทราบวิธีนั้น จึงถามว่า "จิตมีการเคลื่อนย้ายจากอารมณ์ได้อย่างไร"

၆၅၁. အယပိဏ္ဍိအာဒီသု ပထဝီဓာတု တာဒိသာယ အာပေါဓာတုယာ အနာဗဒ္ဓါ သန္တီ ဝိသရေယျ, တသ္မာ ‘‘တာနိ အာပေါဓာတု အာဗန္ဓိတွာ ဗဒ္ဓါနိ ကရောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယထာ ဟိ ယုတ္တပ္ပမာဏံ ဥဒကံ ပံသုစုဏ္ဏာနိ အာဗန္ဓိတွာ မတ္တိကာပိဏ္ဍံ ကတွာ ဌပေတိ, ဧဝံ အယောပိဏ္ဍိအာဒီသုပိ တဒနုရူပပစ္စယေဟိ တတ္ထေဝ ဥပ္ပန္နာ အာပေါဓာတု တထာ အာဗန္ဓိတွာ ဌပေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

๖๕๑. ในก้อนเหล็กเป็นต้น หากปฐวีธาตุไม่ถูกอาโปธาตุซึ่งมีลักษณะรวมตัวกันเช่นนั้นผูกมัดไว้ ก็จะกระจัดกระจายไป เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "อาโปธาตุผูกมัดสิ่งเหล่านั้นให้รวมกัน" เหมือนอย่างที่น้ำในปริมาณที่เหมาะสมรวมผงดินให้เป็นก้อนดินเหนียวแล้วตั้งไว้ ฉันใด พึงทราบว่าในก้อนเหล็กเป็นต้น อาโปธาตุที่เกิดขึ้นในก้อนนั้นด้วยปัจจัยที่เหมาะสม ก็ผูกมัดให้ตั้งอยู่เช่นนั้นฉันนั้น

အဖုသိတွာ ပတိဋ္ဌာ ဟောတီတိ အာပေါဓာတုယာ အဖောဋ္ဌဗ္ဗဘာဝတော ဝုတ္တံ, တထာ ‘‘အဖုသိတွာဝ အာဗန္ဓတီ’’တိ. န ဟိ ယထာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဓာတူနံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဘာဝေန [Pg.155] အညမညနိဿယတာ, ဧဝံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာဖောဋ္ဌဗ္ဗဓာတူနံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော ဝေဒိတဗ္ဗော. အဝိနိဗ္ဘောဂဝုတ္တီသု ဟိ ဘူတေသု အညမညနိဿယတာ အညမညပစ္စယဘူတေသု န သက္ကာ နိဝါရေတုံ, နာပိ သဟဇာတေသု အဝိနိဗ္ဘောဂတာယ ဧကီဘူတေသု ဖုသနာဖုသနာနိ ဝိစာရေတုံ ယုတ္တာနီတိ. န ဥဏှာ ဟုတွာ ဈာယတီတိ တေဇောသဘာဝတံယေဝ ပဋိက္ခိပတိ, န သီတတ္တံ အနုဇာနာတိ, တေဇောသဘာဝပဋိက္ခေပေနေဝ စ သီတတ္တဉ္စ ပဋိက္ခိတ္တံ ဟောတိ. တေဇော ဧဝ ဟိ သီတံ ဟိမပါတသမယာဒီသု သီတဿ ပရိပါစကတာဒဿနတော, သီတုဏှာနဉ္စ အညမညပဋိပက္ခဘာဝတော ဥဏှေန သဟ န သီတံ ဘူတန္တရံ ပဝတ္တတီတိ ယုဇ္ဇတိ. ဥဏှကလာပေ ပန သီတဿ အပ္ပဝတ္တိ သီတကလာပေ စ ဥဏှဿ ဒွိန္နံ အညမညပဋိပက္ခတ္တာ တေဇောဝိသေသဘာဝေ ယုဇ္ဇတီတိ. ဘာဝညထတ္တန္တိ ခရာနံ ဂုဠာဒီနံ ဒဝတာ မုဒုတာ ရသာဒီနဉ္စ ဒဝါနံ ခရတာ ပစ္စယဝိသေသေဟိ ဩမတ္တာဓိမတ္တပထဝီဓာတုအာဒိကာနံ ဥပ္ပတ္တိ. လက္ခဏညထတ္တံ ကက္ခဠာဒိလက္ခဏဝိဇဟနံ, တံ ဧတေသံ န ဟောတိ, ဩမတ္တာဓိမတ္တတာသင်္ခါတံ ဘာဝညထတ္တံယေဝ ဟောတီတိ အတ္ထော.

คำว่า "อผุสิตวา ปะติฏฐา โหติ" กล่าวไว้เพราะอาโปธาตุไม่เป็นโผฏฐัพพารมณ์ และคำว่า "อผุสิตวา วะ อาพันธะติ" ก็เช่นเดียวกัน ความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์พึงทราบว่า ไม่ใช่ว่าธาตุที่เป็นโผฏฐัพพะและธาตุที่ไม่เป็นโผฏฐัพพะจะมีการอาศัยซึ่งกันและกันโดยความเป็นโผฏฐัพพะ เหมือนอย่างที่ธาตุโผฏฐัพพะทั้งสามมีการอาศัยซึ่งกันและกันโดยความเป็นโผฏฐัพพะ เพราะว่าในมหาภูตรูปที่เกิดขึ้นโดยไม่แยกจากกันและเป็นปัจจัยซึ่งกันและกันนั้น ไม่สามารถห้ามการอาศัยซึ่งกันและกันได้ และไม่สมควรที่จะพิจารณาการสัมผัสหรือไม่สัมผัสในรูปที่เกิดร่วมกันซึ่งรวมเป็นหนึ่งเดียวกันเพราะไม่สามารถแยกออกจากกันได้ คำว่า "นะ อุณหา หุตวา ฌายะติ" ปฏิเสธความเป็นเตโชธาตุเท่านั้น ไม่ได้อนุญาตความเป็นความเย็น และด้วยการปฏิเสธความเป็นเตโชธาตุนั้น ความเย็นก็ถูกปฏิเสธไปแล้ว เพราะว่าเตโชธาตุนั่นแหละคือความเย็น (พึงทราบได้อย่างไร) เพราะเห็นว่าเตโชธาตุที่เป็นความเย็นนั้นมีคุณสมบัติในการทำให้สุกทั่วถึงในฤดูหิมะตกเป็นต้น และเพราะความเย็นและความร้อนเป็นปฏิปักษ์กัน จึงไม่สามารถมีมหาภูตรูปอื่นที่เป็นความเย็นพร้อมกับความร้อนได้ ดังนั้นจึงสมเหตุสมผล (ที่กล่าวว่าเตโชธาตุคือความเย็น) อนึ่ง การไม่เกิดขึ้นของความเย็นในกลุ่มรูปที่มีความร้อนมาก และการไม่เกิดขึ้นของความร้อนในกลุ่มรูปที่มีความเย็นมากนั้น สมเหตุสมผลในความเป็นเตโชธาตุพิเศษ เพราะทั้งสองเป็นปฏิปักษ์กัน คำว่า "ภาวัญญะถัตตัง" คือ การเกิดขึ้นของปฐวีธาตุเป็นต้นที่มีประมาณน้อยและประมาณมาก ด้วยปัจจัยพิเศษ เช่น ความเป็นของเหลวและความอ่อนนุ่มของน้ำอ้อยเป็นต้นที่แข็งกระด้าง และความเป็นของแข็งของของเหลวเช่นน้ำอ้อยเป็นต้น "ลักขณัญญะถัตตัง" คือ การละลักษณะความแข็งกระด้างเป็นต้น ซึ่งสิ่งนี้ไม่มีในธาตุเหล่านี้ ความหมายคือ มีแต่ "ภาวัญญะถัตตัง" ที่เรียกว่าความเป็นประมาณน้อยและประมาณมากเท่านั้น

၆၅၂. အနုပါဒိန္နာဒီနံယေဝါတိ ဧကန္တအနုပါဒိန္နဧကန္တနစိတ္တသမုဋ္ဌာနာဒီနံ နိဒ္ဒေသေသု ဂဟဏေသု ဂဟိတာတိ အတ္ထော. ယံ ဝါ ပနညမ္ပီတိ ပန ဝစနေန ပုရိမာနမ္ပိ နကမ္မဿကတတ္တာဘာဝါဒိကံ ဒီပေတိ. တာ ဟိ အနုပါဒိန္နာဒိနကမ္မဿကတတ္တာဒိဝစနာနံ သမာနတ္ထတ္တာ ဧကေန အဝတ္တဗ္ဗတ္တေ ဣတရေနပိ အဝတ္တဗ္ဗာ သိယုံ, ဝတ္တဗ္ဗတ္တေ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗာ. တသ္မာ ဧကန္တာကမ္မဇာဒီသွေဝ ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ တာ အနေကန္တေသု န ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

๖๕๒. ความหมายคือ คำว่า "อนุปาทินนาทีนังเยวะ" หมายถึง การรวบรวม (ชรตา และ อนิจจตา) ไว้ในคำอธิบายของบทเอกันตะอนุปาทินนะและบทเอกันตะนะจิตตสมุฏฐานเป็นต้น แม้ว่าความหมายจะเป็นเช่นนั้น แต่คำว่า "ยัง วา ปะนะญญัมปิ" ก็แสดงถึงความไม่มีกรรมเป็นของตนเป็นต้นของรูปก่อนๆ ด้วย เพราะว่า ชรตา และ อนิจจตา เหล่านั้นมีความหมายเดียวกันกับคำว่า "อนุปาทินนะ" เป็นต้น และคำว่า "นกัมมัสสกตัตตา" เป็นต้น ดังนั้น หากคำหนึ่งไม่ควรกล่าว อีกคำหนึ่งก็ไม่ควรกล่าว หรือหากคำหนึ่งควรกล่าว อีกคำหนึ่งก็ควรกล่าว เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ชรตา และ อนิจจตา เหล่านั้นถูกรวบรวมไว้เฉพาะในรูปที่เกิดจากอกรรมโดยส่วนเดียวเท่านั้น ไม่ได้รวบรวมไว้ในรูปที่เป็นอเนกันตะเป็นต้น

၆၆၆. ဧကန္တ …ပေ… ပညာယတိ တေသံ ဝိကာရတ္တာ, အနိပ္ဖန္နတ္တာ ပန တဿ ဥပ္ပာဒေါ န ကေနစိ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ အဓိပ္ပာယော.

๖๖๖. (วิญญัติสอง) ย่อมปรากฏโดยอาศัยมหาภูตรูปที่เกิดจากจิตโดยส่วนเดียว เพราะเป็นอาการพิเศษของมหาภูตรูปเหล่านั้น อนึ่ง เพราะความเป็นอนิปผันนรูป การเกิดขึ้นของวิญญัตินั้นจึงไม่สามารถกล่าวได้ด้วยประการใดๆ นี่คือความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์

ဒုကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายทุกันนิเทศจบลงแล้ว

စတုက္ကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายจตุกกนิเทศ

၉၆၆. ပစ္ဆိမပဒဿာတိ ဝိညာတပဒဿ. သဗ္ဗမေဝ ဟိ ရူပံ ဝိညာတန္တိ တဿ အဘိန္ဒိတဗ္ဗတ္တာ ဝိညာတတော အညံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတဉ္စ န ဟောတီတိ ပုစ္ဆံ အကတွာဝ ဝိဿဇ္ဇိတံ. န ဟိ သက္ကာ ဝိညာတတော အညံ ‘‘ကတမံ ရူပံ ဒိဋ္ဌ’’န္တိ [Pg.156] ပုစ္ဆိတုန္တိ အဓိပ္ပာယော. ယထာ ဟိ ဒွီသု ဥဒ္ဒိဋ္ဌေသု နောပါဒတော အညတ္တံ သန္ဓာယ ‘‘ကတမံ တံ ရူပံ ဥပါဒါ’’တိ ပုစ္ဆိတံ, ဧဝံ ဒိဋ္ဌာဒီသု စတူသု ဥဒ္ဒိဋ္ဌေသု သုတာဒီဟိ တီဟိပိ အညတ္တံ သန္ဓာယ ‘‘ကတမံ တံ ရူပံ ဒိဋ္ဌ’’န္တိ ပုစ္ဆိတဗ္ဗံ သိယာ, တဒဘာဝေါ န ပုစ္ဆိတံ, ဧဝံ သုတာဒီသုပီတိ. ဒဿနာဒိဂ္ဂဟဏဝိသေသတော ပန ဒိဋ္ဌာဒီဟိ အညဿ ဝိညာတဿ သဗ္ဘာဝတော စ စတုက္ကော ဝုတ္တော.

๙๖๖. คำว่า "ปัจฉิมะปะทัสสาติ" หมายถึง บทว่า "วิญญาตะ" เพราะว่ารูปทั้งหมดเป็นวิญญาตะ (สิ่งที่รู้ได้) และเพราะวิญญาตะนั้นไม่ควรแยกแยะ จึงไม่มีรูปอื่นนอกจากวิญญาตะที่เป็นทิฏฐะ (สิ่งที่เห็น) สุตะ (สิ่งที่ได้ยิน) และมุตะ (สิ่งที่รู้ด้วยจมูก ลิ้น กาย) ดังนั้นจึงตอบโดยไม่ต้องถาม ความประสงค์คือ ไม่สามารถถามได้ว่า รูปใดเล่าเป็นทิฏฐะ ซึ่งเป็นรูปอื่นจากวิญญาตะ เหมือนอย่างที่เมื่อบทสองบทถูกแสดงโดยย่อแล้ว มีการถามว่า รูปนั้นคืออุปาทารูปอะไร โดยหมายถึงความต่างจากโนปาทารูป ฉันใด เมื่อบทสี่บทคือทิฏฐะเป็นต้นถูกแสดงโดยย่อแล้ว ก็ควรจะถามว่า รูปใดเล่าเป็นทิฏฐะ โดยหมายถึงความต่างจากบทที่เหลือสามบทมีสุตะเป็นต้น ฉันนั้น แต่เพราะไม่มีความต่างนั้น จึงไม่ได้ถาม และในสุตะเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน พึงทราบดังนี้ อนึ่ง จตุกกะ (หมวดสี่) ถูกกล่าวไว้เพราะความพิเศษของการรับรู้ด้วยการเห็นเป็นต้น และเพราะมีวิญญาตะอื่นที่แตกต่างจากทิฏฐะเป็นต้น (ซึ่งไม่รวมอยู่ในทิฏฐะ สุตะ มุตะ) ปรากฏอยู่

ပဉ္စကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายปัญจกนิเทศ

၉၆၉. တေဇောဘာဝံ ဂတန္တိ သဘာဝေနေဝ တေဇောဘာဝံ ပတ္တန္တိ အတ္ထော. ဝုတ္တဿပိ အညေန ပကာရေန သင်္ဂဟာရဟဿ သင်္ဂဏှနံ နယကရဏံ ဣဓ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, တယိဒံ ‘‘ဝိညာတ’’န္တိ စတုက္ကပဒေပိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဖောဋ္ဌဗ္ဗဿ ဘေဒသဗ္ဘာဝေါ အဋ္ဌကေ နယော.

๙๖๙. ความหมายของคำว่า "เตโชภาวัง คะตัง" คือ รูปที่ถึงความเป็นเตโชธาตุด้วยสภาพของตนเองเท่านั้น พึงทราบว่า การรวบรวมรูปที่ควรแก่การรวบรวมด้วยประการอื่นที่กล่าวมาแล้วนั้น เป็นการสร้างนัยในรูปกัณฑ์นี้ และนัยที่สร้างขึ้นนี้ก็พึงประกอบเข้ากับบทว่า "วิญญาตะ" ในจตุกกสังคหะด้วย การปรากฏความแตกต่างของโผฏฐัพพรูปเป็นนัยในอัฏฐกสังคหะ

ပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายปกิณณกถา

၉၇၅. နတ္ထိ နီဝရဏာတိ ဝစနေန မိဒ္ဓဿပိ နီဝရဏဿ ပဟာနံ ဝုတ္တံ, န စ ရူပံ ပဟာတဗ္ဗံ, န စ ရူပကာယဂေလညံ မုနိနော နတ္ထီတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ ‘‘ပိဋ္ဌိ မေ အာဂိလာယတိ, တမဟံ အာယမိဿာမီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၂) ဝစနတော. သဝိညာဏကသဒ္ဒေါတိ ဝိညာဏေန ပဝတ္တိတော ဝစီဃောသာဒိသဒ္ဒေါ. န ဟိ ဧတာနိ ဇာယန္တီတိ ပရိပစ္စမာနဿ ရူပဿ ပရိပစ္စနံ ဇရာ, ခီယမာနဿ ခယော အနိစ္စတာတိ ရူပဘာဝမတ္တာနိ ဧတာနိ, န သယံ သဘာဝဝန္တာနီတိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တထာ ဇာယမာနဿ ဇနနံ ဇာတိ, သာ စ ရူပဘာဝေါဝ, န သယံ သဘာဝဝတီတိ ‘‘န ပန ပရမတ္ထတော ဇာတိ ဇာယတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

๙๗๕. ด้วยคำว่า "ไม่มีนิวรณ์" นั้น กล่าวถึงการละนิวรณ์แม้ที่เป็นมิทธะ และรูปไม่ควรละ และไม่สามารถกล่าวได้ว่าพระรูปกายของพระมุนีไม่มีความไม่สบาย เพราะพระดำรัสว่า "หลังของเราเมื่อย เราจักเหยียด" ดังนี้. คำว่า "สวิญญาณกสัททะ" คือเสียงพูดเป็นต้นที่วิญญาณยังให้เป็นไป. คำว่า "ธรรมเหล่านี้ย่อมไม่เกิด" นั้น กล่าวโดยอาศัยความหมายว่า การแก่ของรูปที่กำลังแก่เป็นชรา, การสิ้นไปของรูปที่กำลังสิ้นไปเป็นอนิจจตา, ธรรมเหล่านี้เป็นเพียงสภาพของรูป ไม่ใช่ปรมัตถ์ที่มีสภาพเอง. เช่นเดียวกัน การเกิดของรูปที่กำลังเกิดเป็นชาติ, และชาตินั้นเป็นเพียงสภาพของรูป ไม่ใช่ปรมัตถ์ที่มีสภาพเอง ดังนี้ จึงกล่าวว่า "โดยปรมัตถ์แล้ว ชาติย่อมไม่เกิด"

တေသံ ပစ္စယော ဧတိဿာတိ တပ္ပစ္စယာ, တပ္ပစ္စယာယ ဘာဝေါ တပ္ပစ္စယဘာဝေါ, တပ္ပစ္စယဘာဝေန ပဝတ္တော ဝေါဟာရော တပ္ပစ္စယဘာဝဝေါဟာရော, တံ လဘတိ. အဘိနိဗ္ဗတ္တိတဓမ္မက္ခဏသ္မိန္တိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိယမာနဓမ္မက္ခဏသ္မိန္တိ အဓိပ္ပာယော. န ဟိ တဒါ တေ ဓမ္မာ န ဇာယန္တီတိ ဇာယမာနဘာဝေါဝ ဇာတီတိ ယုတ္တာ တဿာ ကမ္မာဒိသမုဋ္ဌာနတာ တံနိဗ္ဗတ္တတာ စ, န ပန တဒါ တေ ဓမ္မာ ဇီယန္တိ ခီယန္တိ စ, တသ္မာ န တေသံ တေ ဇီရဏဘိဇ္ဇနဘာဝါ စိတ္တာဒိသမုဋ္ဌာနာ တံနိဗ္ဗတ္တာ စာတိ ဝစနံ အရဟန္တိ. ဧဝမပိ ဥပါဒိန္န-သဒ္ဒေါ ဥပေတေန ကမ္မုနာ အာဒိန္နတံ ဝဒတိ, န နိဗ္ဗတ္တိန္တိ ဥပါဒိန္နပါကဘေဒါနံ ဥပါဒိန္နတာ တေသံ ဝတ္တဗ္ဗာတိ စေ? န, အာဒိန္န-သဒ္ဒဿ နိဗ္ဗတ္တိဝါစကတ္တာ. ဥပေတေန [Pg.157] နိဗ္ဗတ္တဉှိ ဥပါဒိန္နန္တိ ပစ္စယာနုဘာဝက္ခဏဉ္စ နိဗ္ဗတ္တိဉ္စ ဂဟေတွာဝ ပဝတ္တော အယံ ဝေါဟာရော တဒါ အဘာဝါ ဇရာမရဏေ န ပဝတ္တတီတိ. ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာနံ ဓမ္မာနံ ဇရာမရဏတ္တာ တေသံ ဥပ္ပာဒေ သတိ ဇရာမရဏံ ဟောတိ, အသတိ န ဟောတိ. န ဟိ အဇာတံ ပရိပစ္စတိ ဘိဇ္ဇတိ ဝါ, တသ္မာ ဇာတိပစ္စယတံ သန္ဓာယ ‘‘ဇရာမရဏံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္န’’န္တိ ဝုတ္တံ.

คำว่า "ตัปปัจจยา" เพราะชาตินี้มีเหตุคือรูปธรรมเหล่านั้น, ความเป็นแห่งชาตินั้นมีเหตุคือรูปธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า "ตัปปัจจยภาวะ", โวหารที่ดำเนินไปโดยความเป็นแห่งชาตินั้นมีเหตุคือรูปธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า "ตัปปัจจยภาวโวหาร", ย่อมได้ซึ่งโวหารนั้น. ในบทว่า "อภินิพพัตติธัมมักขณัสสมิง" มีอัธยาศัยว่า "ในขณะแห่งอุปบาทของธรรมที่กำลังยังให้เกิด". จริงอยู่ ในขณะแห่งอุปบาทนั้น ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่เกิดก็หามิได้, เพราะฉะนั้น ความเป็นแห่งการกำลังเกิดนั่นเองเป็นชาติ, จึงสมควรที่ชาตินั้นมีกรรมเป็นต้นเป็นสมุฏฐานและเกิดเพราะกรรมเป็นต้นเป็นเหตุ. แต่ในขณะแห่งอุปบาทนั้น ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่แก่และไม่สิ้นไป, เพราะฉะนั้น ความเป็นแห่งการแก่และการแตกเหล่านั้นของธรรมเหล่านั้นจึงไม่ควรกล่าวว่ามีจิตเป็นต้นเป็นสมุฏฐานและเกิดเพราะจิตเป็นต้น. แม้เป็นอย่างนี้ ศัพท์ว่า "อุปาทินนะ" ย่อมกล่าวถึงความเป็นแห่งการถือเอาด้วยกรรมที่ตัณหาและทิฏฐิเข้าไปยึดถือแล้ว, ไม่ได้กล่าวถึงการเกิด. ถ้าพึงค้านว่า "ความเป็นแห่งอุปาทินนะของชรตาและอนิจจตาอันเกิดจากกรรมที่เป็นอุปาทินนะเหล่านั้นไม่ควรกล่าวหรือ?" ไม่ควรกล่าว, เพราะศัพท์ว่า "อาทินนะ" สามารถกล่าวอรรถว่าการเกิดได้. จริงอยู่ รูปที่เกิดด้วยกรรมที่ตัณหาและทิฏฐิเข้าไปยึดถือแล้ว ชื่อว่า "อุปาทินนะ". เพราะฉะนั้น โวหารว่า "อุปาทินนะ" นี้ที่ดำเนินไปโดยถือเอาทั้งขณะแห่งอานุภาพของเหตุและการเกิดนั้น ย่อมไม่เป็นไปในชราและมรณะในขณะแห่งฐีติและภังคะนั้น เพราะไม่มี. เพราะธรรมทั้งหลายที่อาศัยเหตุเกิดแล้วมีชราและมรณะเป็นสภาพ, เมื่อการเกิดของธรรมเหล่านั้นมีอยู่ ชราและมรณะย่อมมี, เมื่อไม่มีอยู่ ย่อมไม่มี. จริงอยู่ รูปธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมไม่แก่หรือย่อมไม่แตก, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ชราและมรณะเป็นปฏิจจสมุปปันนะ" โดยอาศัยความเป็นแห่งชาติเป็นเหตุ.

နိဿယပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတောတိ ဇာယမာနပရိပစ္စမာနဘိဇ္ဇမာနာနံ ဇာယမာနာဒိဘာဝမတ္တတ္တာ ဇာယမာနာဒိနိဿယပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိကာ ဇာတိအာဒယောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယဒိ ဧဝံ ဥပါဒါယရူပါနဉ္စ စက္ခာယတနာဒီနံ ဥပ္ပာဒါဒိသဘာဝဘူတာ ဇာတိအာဒယော တံနိဿိတာ ဟောန္တီတိ ဘူတနိဿိတာနံ တေသံ လက္ခဏာနံ ဥပါဒါယဘာဝေါ ဝိယ ဥပါဒါယရူပနိဿိတာနံ ဥပါဒါယုပါဒါယဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ စေ? န, ဘူတပဋိဗဒ္ဓဥပါဒါယရူပလက္ခဏာနဉ္စ ဘူတပဋိဗဒ္ဓဘာဝဿ အဝိနိဝတ္တနတော. အပိစ ဧကကလာပပရိယာပန္နာနံ ရူပါနံ သဟေဝ ဥပ္ပာဒါဒိပ္ပဝတ္တိတော ဧကဿ ကလာပဿ ဥပ္ပာဒါဒယော ဧကေကာဝ ဟောန္တီတိ ယထာ ဧကေကဿ ကလာပဿ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ကလာပါနုပါလကံ ‘‘ဥပါဒါယရူပ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ကလာပုပ္ပာဒါဒိသဘာဝါ ဇာတိအာဒယော ‘‘ဥပါဒါယရူပါနိ’’စ္စေဝ ဝုစ္စန္တိ. ဧဝံ ဝိကာရပရိစ္ဆေဒရူပါနိ စ ယောဇေတဗ္ဗာနိ.

คำว่า "นิสสยปฏิพัทธวุตติ" นั้น กล่าวว่า ชาติเป็นต้นมีอาการเป็นไปเนื่องด้วยรูปที่กำลังเกิดเป็นต้นเป็นที่อาศัย เพราะความเป็นเพียงสภาพแห่งรูปที่กำลังเกิด กำลังแก่ และกำลังแตก. ถ้าเป็นอย่างนั้น ชาติเป็นต้นที่เป็นสภาพแห่งการเกิดเป็นต้นของอุปาทายรูปและจักขายตนะเป็นต้น ย่อมอาศัยอุปาทายรูปนั้น, ดังนี้ ความเป็นแห่งอุปาทายุปาทายรูปย่อมถึงแก่ลักขณรูปเหล่านั้นที่อาศัยอุปาทายรูป เหมือนความเป็นแห่งอุปาทายรูปของลักขณรูปเหล่านั้นที่อาศัยมหาภูตรูปหรือ? ไม่ถึง, เพราะความเป็นแห่งการเนื่องด้วยมหาภูตรูปสี่ของลักขณรูปของอุปาทายรูปที่เนื่องด้วยมหาภูตรูปสี่นั้นไม่กลับคืน. อนึ่ง เพราะการเป็นไปแห่งอุปบาทเป็นต้นของรูปที่รวมอยู่ในกะลาปะเดียวกันย่อมเป็นไปพร้อมกันเท่านั้น, อุปบาทเป็นต้นของกะลาปะหนึ่งย่อมมีแต่ละอย่างเท่านั้น, เพราะฉะนั้น เหมือนอย่างที่ชีวิตินทรีย์ที่รักษาซึ่งกะลาปะของกะลาปะแต่ละอย่างเรียกว่า "อุปาทายรูป", ชาติเป็นต้นที่เป็นสภาพแห่งการเกิดเป็นต้นของกะลาปะก็เรียกว่า "อุปาทายรูป" เท่านั้น. เช่นเดียวกัน วิการรูปและปริจเฉทรูปก็พึงประกอบอย่างนี้.

ကမ္မသမုဋ္ဌာနသမ္ဗန္ဓံ ဥတုသမုဋ္ဌာနံ ကမ္မဝိသေသေန သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏသုသဏ္ဌိတဒုဿဏ္ဌိတာဒိဝိသေသံ ဟောတီတိ ‘‘ကမ္မပစ္စယ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကမ္မဝိပါကာနုဘဝနဿ ကာရဏဘူတံ ဗာဟိရဥတုသမုဋ္ဌာနံ ကမ္မပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနံ. ကမ္မသဟာယော ပစ္စယော, ကမ္မဿ ဝါ သဟာယဘူတော ပစ္စယော ကမ္မပစ္စယော, သောဝ ဥတု ကမ္မပစ္စယဥတု, သော သမုဋ္ဌာနံ ဧတဿာတိ ကမ္မပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနန္တိ ဝစနတ္ထော. သီတေ ဥဏှေ ဝါ ကိသ္မိဉ္စိ ဥတုမှိ သမာဂတေ တတော သုဒ္ဓဋ္ဌကံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ သော ဥတု သမုဋ္ဌာနံ. ဒုတိယဿ သုဒ္ဓဋ္ဌကဿ ဥတုသမုဋ္ဌာနိကပဋိဗန္ဓကဿ သော ဧဝ ပုရိမော ဥတု ပစ္စယော. တတိယံ ပန သုဒ္ဓဋ္ဌကံ ပုရိမဥတုသဟာယေန ဥတုနာ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ‘‘ဥတုပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝမယံ ပုရိမော ဥတု တိဿော သန္တတိယော ဃဋ္ဋေတိ, တတော ပရံ အညဥတုသမာဂမေ အညသန္တတိတ္တယံ, တတော စ အညေန အညန္တိ ဧဝံ ပဝတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တဒေတံ သီတုဏှာနံ အပ္ပဗဟုဘာဝေ တံသမ္ဖဿဿ အစိရပ္ပဝတ္တိယာ စိရပ္ပဝတ္တိယာ [Pg.158] စ ဝေဒိတဗ္ဗံ, အနုပါဒိန္နေန ဒီပနာ န သန္တတိတ္တယဝသေန, အထ ခေါ မေဃသမုဋ္ဌာပကမူလဥတုဝသေန ပကာရန္တရေန ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဥတုသမုဋ္ဌာနော နာမ ဝလာဟကော’’တိအာဒိမာဟ. ရူပရူပါနံ ဝိကာရာဒိမတ္တဘာဝတော အပရိနိပ္ဖန္နတာ ဝုတ္တာ. တေသဉှိ ရူပဝိကာရာဒိဘာဝတော ရူပတာတိ အဓိပ္ပာယော. ရူပဝိကာရာဒိဘာဝတော ဧဝ ပန ရူပေ သတိ သန္တိ, အသတိ န သန္တီတိ အသင်္ခတဘာဝနိဝါရဏတ္ထံ ပရိနိပ္ဖန္နတာ ဝုတ္တာတိ.

รูปที่มีอุตุเป็นสมุฏฐานซึ่งมีความเกี่ยวข้องกับรูปที่เกิดจากกรรม ย่อมมีลักษณะพิเศษคือสีดี สีไม่ดี สัณฐานดี สัณฐานไม่ดี เป็นต้น เพราะกรรมพิเศษ, ดังนี้ จึงกล่าวว่า "กรรมปัจจัย". รูปที่เกิดจากอุตุภายนอกที่เป็นเหตุแห่งการเสวยวิบากของกรรม ชื่อว่า "กรรมปัจจยอุตุสมุฏฐาน". เหตุที่มีกรรมเป็นสหาย, หรือเหตุที่เป็นสหายของกรรม ชื่อว่า "กรรมปัจจัย", อุตุนั้นเองเป็นอุตุที่มีกรรมเป็นสหาย, อุตุที่มีกรรมเป็นสหายนั้นเป็นสมุฏฐานของรูปนี้, ดังนี้เป็นอรรถของบทว่า "กรรมปัจจยอุตุสมุฏฐาน". เมื่ออุตุอย่างใดอย่างหนึ่งคือความเย็นหรือความร้อนมาถึงพร้อมกับอุตุภายใน สุทธัฏฐกะกะลาปะย่อมเกิดจากอุตุนั้น, อุตุแรกนั้นเป็นสมุฏฐานของสุทธัฏฐกะกะลาปะนั้น. อุตุแรกนั้นเองเป็นเหตุของสุทธัฏฐกะกะลาปะที่สองที่ผูกพันกับอุตุสมุฏฐานิกรูป. แต่สุทธัฏฐกะกะลาปะที่สามเกิดจากอุตุที่สองที่มีอุตุแรกที่เกิดก่อนเป็นสหาย, จึงกล่าวว่า "อุตุปัจจยอุตุสมุฏฐาน" ด้วยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นเท่านั้น. อุตุแรกนี้ย่อมกระทบสันตติสามสายอย่างนี้, หลังจากนั้นเมื่ออุตุอื่นมารวมกัน ก็มีสันตติสามสายอื่น, หลังจากนั้นเพราะอุตุอื่นก็มีสันตติสามสายอื่น, พึงเห็นความเป็นไปอย่างนี้. การรวมกันของสันตติสามสายนั้นพึงทราบด้วยความเป็นไปแห่งการสัมผัสอุตุนั้นที่ไม่นานและนาน เมื่อความเย็นและความร้อนมีน้อยและมาก. การแสดงด้วยอนุปาทินนรูปไม่ควรทราบด้วยอำนาจแห่งการรวมกันของสันตติสามสาย, แต่พึงทราบด้วยประการอื่นด้วยอำนาจแห่งอุตุที่เป็นมูลเหตุที่ยังเมฆให้เกิด, เพื่อจะแสดงประการอื่นนั้น จึงกล่าวว่า "อุตุสมุฏฐานชื่อว่าเมฆ" เป็นต้น. ความเป็นแห่งอปริณิปผันนรูปกล่าวไว้แล้วเพราะความเป็นเพียงอาการพิเศษเป็นต้นของรูปทั้งหลาย. จริงอยู่ มีอัธยาศัยว่า เพราะความเป็นแห่งอาการพิเศษเป็นต้นของรูปทั้งหลายเหล่านั้น จึงเป็นรูป. แต่เพราะความเป็นแห่งอาการพิเศษเป็นต้นของรูปนั่นเอง เมื่อนิปผันนรูปมีอยู่ อนิปผันนรูปทั้งหลายก็มีอยู่, เมื่อไม่มีอยู่ อนิปผันนรูปทั้งหลายก็ไม่มีอยู่, เพราะฉะนั้น เพื่อประโยชน์แก่การห้ามความเป็นแห่งอสังขตะ จึงกล่าวความเป็นแห่งปริณิปผันนรูปไว้ดังนี้.

ရူပကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

รูปกัณฑ์วัณณนาจบแล้ว.

၃. နိက္ခေပကဏ္ဍံ

๓. นิกเขปกัณฑ์

တိကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ

ติกนิกเขปกถาวัณณนา

၉၈၅. သဗ္ဗေသန္တိ [Pg.159] စိတ္တုပ္ပာဒဝသေန ရူပါသင်္ခတဝသေန စ ဘိန္နာနံ သဗ္ဗေသံ ဖဿာဒိစက္ခာဒိပဒဘာဇနနယေန ဝိတ္ထာရိတော. တတ္ထ ပန အသင်္ခတဿ ဘေဒါဘာဝတော အသင်္ခတာ ဓာတူတွေဝ ပဒဘာဇနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယေဝါပနကာနံ ပန သုခုမုပါဒါယရူပဿ စ ဣန္ဒြိယဝိကာရပရိစ္ဆေဒလက္ခဏရူပုပတ္ထမ္ဘကဘာဝရဟိတဿ ဟဒယဝတ္ထုဿ ပဒုဒ္ဓါရေန ဣဓ နိဒ္ဒေသာနရဟတ္တာ နိဒ္ဒေသော န ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. န ဟိ တထာဂတဿ ဓမ္မေသု အာစရိယမုဋ္ဌိ အတ္ထီတိ. နိက္ခိပိတွာတိ ဝိတ္ထာရဒေသနံ ဌပေတွာ, အပနေတွာတိ အတ္ထော, ဝိတ္ထာရဒေသနံ အန္တောဂဓံ ကတွာတိ ဝါ. ဂါထာတ္ထော နိဒါနေ ဝုတ္တော ဧဝ.

๙๘๕. คำว่า สัพเพสํ (ทั้งปวง) นั้น ขยายความโดยนัยแห่งการจำแนกบทมีผัสสะเป็นต้นและจักขุเป็นต้น โดยพิสดาร ซึ่งธรรมทั้งปวงที่ต่างกันแล้วด้วยสามารถแห่งความต่างกันแห่งจิตตุปบาทก็ดี ด้วยสามารถแห่งความต่างกันแห่งรูปและอสังขตะก็ดี. อนึ่ง ในจิต เจตสิก นิพพานเหล่านั้น เพราะอสังขตะคือนิพพานไม่มีความต่างกัน บทภาชนะจึงพึงเห็นว่า อสังขตา ธาตุเท่านั้น. อนึ่ง เพราะธรรมทั้งหลายอันเป็นเยวาปนกก็ดี รูปอันละเอียดและเป็นอุปาทายรูปก็ดี หทัยวัตถุอันปราศจากความเป็นอินทริยรูป วิการรูป ปริจเฉทรูป ลักขณรูป และธรรมอันอุปถัมภ์รูปทั้งหลายก็ดี ไม่ควรแก่การแสดงโดยพิสดารในอภิธรรมนี้ ด้วยการยกบทขึ้นแสดง จึงไม่ได้กระทำการแสดงไว้. พึงเห็นอย่างนี้. จริงอยู่ กำมือของอาจารย์ไม่มีในธรรมทั้งหลายอันพระตถาคตควรแสดง. คำว่า นิกฺขิปิตฺวา (เว้นไว้) นั้น มีอรรถว่า เว้นพระธรรมเทศนาอันพิสดารออกไป หรืออีกนัยหนึ่งว่า รวมพระธรรมเทศนาอันพิสดารเข้าไว้ในภายใน. อรรถแห่งคาถาได้กล่าวไว้แล้วในนิทานกถา.

မူလဝသေန ပစ္စယဘာဝေါ ဟေတုပစ္စယတ္ထော. ပဘဝတိ ဧတသ္မာတိ ပဘဝေါ, သော ဧဝ ‘‘ဇနကော’’တိ ဝိသေသိတော. သမုဋ္ဌာတိ ဧတေနာတိ သမုဋ္ဌာနံ, တဿ ဝိသေသနံ နိဗ္ဗတ္တကန္တိ. သဗ္ဗာနိ ဝါ ဧတာနိ ပရိယာယဝစနာနိ. အတ္ထဝသေနာတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ကုသလမူလာနံ ဟေတုဘာဝတော ဓမ္မဝသေနာတိ ယုတ္တန္တိ? သစ္စမေတံ, အလောဘာဒီနံ ပန တိဏ္ဏံ သမာနဿ မူလဋ္ဌဿ ဝသေန ဒဿိတတံ သန္ဓာယ ‘‘အတ္ထဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣမိနာ ဓမ္မောတိ ဘာဝေါ, အတ္ထောတိ ဓမ္မကိစ္စံ အဓိပ္ပေတန္တိ ဝိညာယတိ. ‘‘အလောဘော နိဒါနံ ကမ္မာနံ သမုဒယာယာ’’တိအာဒိဝစနတော (အ. နိ. ၃.၃၄) တာနိ ကုသလမူလာနိ သမုဋ္ဌာနံ ဧတဿာတိပိ တံသမုဋ္ဌာနံ. တံ ပန တေဟိ သမုဋ္ဌိတံ ဟောတီတိ ‘‘အလောဘာဒီဟိ သမုဋ္ဌိတ’’န္တိ အာဟ. တေ ကုသလမူလတံသမ္ပယုတ္တာ သမုဋ္ဌာနံ ဧတဿာတိပိ အတ္ထော သမ္ဘဝတိ. ဧတ္ထ ပန စေတနံ ဌပေတွာ အညေ ‘‘တံသမ္ပယုတ္တာ’’တိ သမုဋ္ဌာနဘာဝေ ဝတ္တဗ္ဗာ. တတ္ထ မူလေဟိ အတ္တနော ပစ္စယတော ကုသလေ ပရိယာဒိယတိ, ခန္ဓေဟိ သဘာဝတော, ကမ္မေဟိ အညဿ နိဗ္ဗတ္တနကိစ္စတော. မူလေဟိ စ ကုသလာနံ အနဝဇ္ဇတာယ ဟေတုံ ဒဿေတိ, ခန္ဓေဟိ တံသမ္ပယောဂကတံ အနဝဇ္ဇသဘာဝံ, ကမ္မေဟိ သုခဝိပါကတံ. မူလေဟိ ဝါ နိဒါနသမ္ပတ္တိယာ အာဒိကလျာဏတံ, ခန္ဓေဟိ သဘာဝသမ္ပတ္တိယာ မဇ္ဈေကလျာဏတံ, ကမ္မေဟိ နိဗ္ဗတ္တိသမ္ပတ္တိယာ ပရိယောသာနကလျာဏတံ.

ความเป็นเครื่องอุปการะด้วยความเป็นดุจรากแก้ว ชื่อว่าอรรถแห่งเหตุปัจจัย. ธรรมที่เกิดขึ้นจากเหตุนี้ ชื่อว่าปภวะ, ปภวะนั้นนั่นแลถูกกระทำวิเสสว่า 'ชนกะ'. ธรรมที่ตั้งขึ้นหรือเกิดขึ้นด้วยเหตุนี้ ชื่อว่าสมุฏฐาน, ศัพท์ว่า 'นิพพัตตกะ' เป็นวิเสสนะของสมุฏฐานนั้น. หรือศัพท์เหล่านี้ทั้งหมดเป็นศัพท์ปริยาย. เหตุใดจึงกล่าวว่า 'อัตถวเสนะ' ไม่ควรหรือที่จะกล่าวว่า 'ธัมมวเสนะ' เพราะความเป็นเหตุของกุศลมูลทั้งหลาย? คำนี้จริงอยู่ แต่พระสังคหกาจารย์กล่าวว่า 'อัตถวเสนะ' โดยอาศัยความเป็นธรรมที่แสดงแล้วด้วยสามารถแห่งอรรถคือความเป็นมูลที่เสมอกันของธรรมทั้งสามมีอโลภะเป็นต้น. ด้วยบทนี้ ย่อมรู้ว่า 'ธัมมะ' หมายถึงปรมัตถสภาวะ และ 'อัตถะ' หมายถึงกิจของธรรมทั้งหลาย (เช่น กิจของการเป็นมูล). เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงพระบาลีมี 'อโลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทายาย' เป็นต้น กุศลมูลเหล่านั้นจึงเป็นที่เกิดขึ้นของกรรมนี้ จึงชื่อว่า 'ตังสามุฏฐานัง'. อนึ่ง กรรมนั้นเกิดขึ้นเพราะอโลภะ อโทสะ อโมหะเหล่านั้น พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า 'อโลภาทิหิ สมุฏฐิตัง' (เกิดขึ้นเพราะอโลภะเป็นต้น). อรรถว่า กุศลมูลเหล่านั้นและขันธ์ทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยกุศลมูลเหล่านั้นเป็นที่เกิดขึ้นของกรรมนี้ ก็เป็นไปได้. อนึ่ง ในบทว่า 'ตังสามุฏฐานัง' นี้ เว้นเจตนาแล้ว ธรรมอื่นจากเจตนาควรกล่าวว่าเป็น 'ตังสัมปยุตตะ' ในความเป็นแห่งที่เกิดขึ้น. ในมูล ขันธ์ กรรมเหล่านั้น ด้วยมูลทั้งหลาย ย่อมกำหนดเอากุศลทั้งหลายด้วยสามารถแห่งเหตุของตน. ด้วยขันธ์ทั้งหลาย ย่อมกำหนดเอากุศลทั้งหลายด้วยสามารถแห่งสภาวะ. ด้วยกรรมทั้งหลาย ย่อมกำหนดเอากุศลทั้งหลายด้วยสามารถแห่งกิจอันยังผลอื่นให้เกิดขึ้น. และด้วยมูลทั้งหลาย ย่อมแสดงเหตุแห่งความเป็นธรรมอันไม่มีโทษของกุศลทั้งหลาย. ด้วยขันธ์ทั้งหลาย ย่อมแสดงสภาวะอันไม่มีโทษที่ขันธ์อันสัมปยุตด้วยกุศลมูลนั้นกระทำแล้ว. ด้วยกรรมทั้งหลาย ย่อมแสดงความเป็นธรรมอันมีผลดีอันน่าปรารถนา. หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยมูลทั้งหลาย ย่อมแสดงความเป็นธรรมอันดีในเบื้องต้นด้วยความถึงพร้อมแห่งเหตุ. ด้วยขันธ์ทั้งหลาย ย่อมแสดงความเป็นธรรมอันดีในท่ามกลางด้วยความถึงพร้อมแห่งสภาวะ. ด้วยกรรมทั้งหลาย ย่อมแสดงความเป็นธรรมอันดีในที่สุดด้วยความถึงพร้อมแห่งผลอันสำเร็จแล้ว.

၉၈၆. တံ [Pg.160]…ပေ… ဥဒ္ဓံ အကုသလံ နာမ နတ္ထီတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသဟဂတမောဟော အတ္ထီတိ? သစ္စမေတံ, တေန ပန ဝိနာ တံသမ္ပယုတ္တတာ နတ္ထီတိ တံသမ္ပယုတ္တေသု ဂဟိတေသု မောဟော ဂဟိတော ဧဝါတိ ကတွာ ‘‘တတော ဥဒ္ဓံ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ အညတ္ထ အဘာဝါ. ဧကသ္မိံ ဌိတံ ဧကဋ္ဌံ, သဟဇဘာဝေန ဧကဋ္ဌံ သဟဇေကဋ္ဌံ. ပဟာတဗ္ဗန္တိ ပဟာနံ, ပဟာနဘာဝေန ဧကဋ္ဌံ ပဟာနေကဋ္ဌံ. ယေန ဟိ ယံ သဟ ပဟာတဗ္ဗံ, တေန တံ ဧကသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ဌိတံ ဟောတိ, ဧကသ္မိံ သမုစ္ဆိန္နေ အသမုစ္ဆိန္နေ စ ဣတရဿ သမုစ္ဆိန္နတာယ အသမုစ္ဆိန္နတာယ စ ဝသေန အညမညာဝိရဟိတတော.

๙๘๖. เหตุใดจึงกล่าวว่า 'ตัง...เป...อุทธัง อกุสลํ นาม นตฺถิ' (อกุศลชื่อนั้น...เป...ขึ้นไปไม่มี) ไม่ใช่หรือว่าโมหะที่เกิดร่วมกับวิจิกิจฉาและอุทธัจจะยังมีอยู่? คำนี้จริงอยู่ แต่เพราะไม่มีความเป็นตังสัมปยุตตะ (ธรรมที่สัมปยุตด้วยโมหะ) หากปราศจากโมหะนั้น เมื่อวิจิกิจฉาและอุทธัจจะที่สัมปยุตด้วยโมหะนั้นถูกถือเอาแล้ว โมหะก็ถูกถือเอาแล้วนั่นเอง ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า 'แต่โมหะนั้นขึ้นไปไม่มี' เพราะไม่มีโมหะชนิดนี้ในจิตอื่นจากจิตที่เกิดร่วมกับวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ. อกุศลที่ตั้งอยู่ในจิตดวงเดียว หรือในบุคคลคนเดียว ชื่อว่า 'เอกัฏฐะ'. อกุศลที่ตั้งอยู่ในจิตดวงเดียวด้วยความเป็นสหชาติ ชื่อว่า 'สหเชกัฏฐะ'. ธรรมที่ควรละ ชื่อว่า 'ปหานะ'. อกุศลที่ตั้งอยู่ในบุคคลคนเดียวด้วยความเป็นธรรมที่ควรละ ชื่อว่า 'ปหาเนกัฏฐะ'. จริงอยู่ อกุศลใดที่ควรละพร้อมกับอกุศลใด อกุศลนั้นย่อมตั้งอยู่ในบุคคลคนเดียวพร้อมกับอกุศลนั้น เพราะเมื่ออกุศลหนึ่งถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิงหรือไม่ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิงก็ตาม อกุศลอื่นก็ย่อมไม่ปราศจากกันและกันด้วยสามารถแห่งความเป็นธรรมที่ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิงหรือไม่ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง.

၉၈၇. တီဏိ လက္ခဏာနီတိ အနိစ္စဒုက္ခအနတ္တတာ. နာမကသိဏသတ္တပညတ္တိယော တိဿော ပညတ္တိယော. ပရမတ္ထေ အမုဉ္စိတွာ ဝေါဟရိယမာနာ ဝိဟာရမဉ္စာဒိကာ ဥပါဒါပညတ္တိ သတ္တပညတ္တိဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဧတာနိ စ လက္ခဏာဒီနိ ဟေဋ္ဌာ ဒွီသု ကဏ္ဍေသု ဝိညတ္တိအာဒီနိ ဝိယ န ဝုတ္တာနိ, န စ သဘာဝဓမ္မာတိ ကတွာ န လဗ္ဘန္တီတိ ဝုတ္တာနိ. န ဟိ ကောစိ သဘာဝေါ ကုသလတ္တိကာသင်္ဂဟိတောတိ ဝတ္တုံ ယုတ္တန္တိ.

๙๘๗. คำว่า 'ตีณิ ลักขณานิ' (ลักษณะสาม) คือ ความเป็นอนิจจะ ความเป็นทุกข์ ความเป็นอนัตตา. นามบัญญัติ กสิณบัญญัติ สัตตบัญญัติ เป็นบัญญัติสามอย่าง. พึงทราบว่า อุปาทาบัญญัติมีวิหารบัญญัติและมัญจบัญญัติเป็นต้น ที่ถูกเรียกขานโดยไม่ละทิ้งปรมัตถธรรมทั้งหลายนั้น ถูกถือเอาแล้วด้วยการถือเอาศัพท์ว่า สัตตบัญญัติ. และลักษณะเป็นต้นเหล่านี้ไม่ได้กล่าวไว้ในกัณฑ์ทั้งสองเบื้องล่างเหมือนวิญญัติเป็นต้น และไม่เป็นปรมัตถสภาวธรรมทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวไว้ในอรรถกถาเก่าว่า 'ย่อมไม่ได้'. จริงอยู่ พึงกล่าวว่า ไม่มีปรมัตถสภาวะใดๆ ที่กุสลติกะไม่สงเคราะห์ไว้.

၉၈၈. သုခဘူမီတိ ကာမာဝစရာဒယောပိ ယုဇ္ဇန္တိ. သုခသဟဂတာ ဟိ ကာမာဝစရာဒိဘူမိ သုခဘူမိ. ကာမာဝစရာဒိဘူမီတိ စ ကာမာဝစရာဒိတာယ ဓမ္မာ ဧဝ ဝုစ္စန္တီတိ ကာမာဝစရာဒိစိတ္တုပ္ပာဒေသူတိ အတ္ထတော ဝိညာယတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘သုခဘူမိယ’’န္တိ ဝတွာ တဿာ ဧဝ ဝိဘာဂဒဿနတ္ထံ ‘‘ကာမာဝစရေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဘူမိ-သဒ္ဒေါ စ အဘိဓမ္မေ ကာမာဝစရာဒီသု နိရုဠှောတိ ‘‘စတူသု ဘူမီသု ကုသလ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၃၈၄) အညဘူမိဂ္ဂဟဏံ န ဟောတီတိ. ပါဠိတော စာတိ ‘‘ဝိသိဋ္ဌာနံ ပါကာတိ ဝိပါကာ’’တိအာဒိဝစနတ္ထဝိဘာဝနေန ပါဠိတော. ‘‘ဝိပက္ကဘာဝမာပန္နာနံ အရူပဓမ္မာနမေတံ အဓိဝစန’’န္တိအာဒိနာ ဘာသိတတ္ထဝိဘာဝနေန အတ္ထတော စ. နာမပရိစ္ဆေဒါဒီဟိ တိကဒုကာနံ ဝဝတ္ထာနဒဿနေန ဝါ ပါဠိတော, တဒတ္ထဝိညာပနေန အတ္ထတော.

๙๘๘. ในบทว่า 'สุขภูมิ' นั้น จิตตุปบาทมีกามาวจรเป็นต้นก็ควร. จริงอยู่ ภูมิมีกามาวจรเป็นต้นที่เกิดร่วมกับสุขเวทนา ชื่อว่าสุขภูมิ. และในบทว่า 'กามาวจราทิภูมิ' นั้น เพราะความเป็นที่เกิดแห่งกามตัณหาเป็นต้น ธรรมทั้งหลายคือจิตตุปบาทเท่านั้นที่ถูกกล่าวไว้ ด้วยเหตุนี้จึงรู้โดยอรรถว่าหมายถึงในจิตตุปบาทมีกามาวจรเป็นต้น. และเมื่อกระทำอย่างนี้แล้ว ตรัสว่า 'สุขภูมิ' แล้ว เพื่อประโยชน์แก่การแสดงความจำแนกแห่งสุขภูมินั้นนั่นเอง จึงตรัสพระดำรัสมี 'กามาวจเร' เป็นต้น. และศัพท์ว่า 'ภูมิ' นั้น เป็นศัพท์ที่ปรากฏแล้วในอภิธรรมในจิตตุปบาทมีกามาวจรเป็นต้น ด้วยเหตุนี้ การถือเอาภูมิอื่นจากจิตตุปบาทจึงไม่เป็นไปในพระบาลีมี 'จตูสุ ภูมิสุ กุสลํ' เป็นต้น. และด้วยบาลีนั้นคือ ด้วยการแสดงให้ปรากฏซึ่งอรรถแห่งวจนะมี 'วิสิฏฺฐานํ ปากาติ วิปากา' เป็นต้น ด้วยบาลีก็ดี. ด้วยการแสดงให้ปรากฏซึ่งอรรถอันควรแสดงมี 'วิปักกภาวมปฺปนฺนานํ อรูปธมฺมานเมตํ อธิวจนํ' เป็นต้น ด้วยอรรถก็ดี. หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยการแสดงซึ่งการกำหนดแบ่งแยกติกะและทุกะทั้งหลายด้วยการจำแนกชื่อเป็นต้น ด้วยบาลีก็ดี. ด้วยการยังอรรถแห่งติกะและทุกะเหล่านั้นให้รู้ ด้วยอรรถก็ดี.

၉၉၁. သာလိဖလန္တိ သာလိပါကမာဟ.

๙๙๑. พระสังคหกาจารย์กล่าวข้าวสาลีที่หุงแล้วว่า 'สาลีผล'.

၉၉၄. အမှာကံ မာတုလတ္ထေရောတိ ပုဂ္ဂလာရမ္မဏဿပိ ဥပါဒါနဿ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဧဝ ပစ္စယော, န လောကုတ္တရာ, ကော ပန ဝါဒေါ ခန္ဓာရမ္မဏဿ. တေနာဟ ‘‘အဂ္ဂဟိတာနီ’’တိ.

๙๙๔. คำว่า 'อัมหากัง มาตุลัตเถโร' (พระมาตุลเถระของเรา) นั้น อุปาทานขันธ์ทั้งหลายอันเป็นอารมณ์แห่งอุปาทานเท่านั้นเป็นปัจจัยของอุปาทานที่มีบุคคลบัญญัติเป็นอารมณ์ โลกุตตระทั้งหลายไม่เป็นปัจจัย. แล้วจะกล่าวอะไรถึงอุปาทานที่มีขันธ์เป็นอารมณ์เล่า? ด้วยเหตุนั้น พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า 'อัคคหิตานิ' (ไม่ถูกถือเอา).

၉၉၈. ယထာ [Pg.161] ဥပါဒါနေဟိ အဂ္ဂဟေတဗ္ဗာ အနုပါဒါနိယာ, ဧဝံ သံကိလေသေဟိ အဂ္ဂဟေတဗ္ဗာ အသံကိလေသိကာတိ ကတွာ ‘‘အသံ…ပေ… ဧသေဝ နယော’’တိ အာဟ.

๙๙๘. พระสังคหกาจารย์กล่าวว่า 'อสัง...เป...เอเสวะ นโย' (อสัง...เป...นัยนี้เท่านั้น) โดยทำความเข้าใจว่า ธรรมทั้งหลายที่ไม่ควรถูกถือเอาด้วยอุปาทานทั้งหลาย ชื่อว่าอนุปาทานิยะฉันใด ธรรมทั้งหลายที่ไม่ควรถูกถือเอาด้วยสังขิเลสธรรมทั้งหลาย ก็ชื่อว่าอสังขิเลสิกะฉันนั้น.

၁၀၀၆. ဒိဋ္ဌိယာ ဂဟိတော အတ္တာ န ဝိဇ္ဇတိ. ယေသု ပန ဝိပလ္လတ္ထဂါဟော, တေ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာဝ ဝိဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ ယသ္မိံ အဝိဇ္ဇမာနနိစ္စာဒိဝိပရိယာသာကာရဂဟဏံ အတ္ထိ, သောဝ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကသင်္ခါတော ကာယော. တတ္ထ နိစ္စာဒိအာကာရဿ အဝိဇ္ဇမာနတာဒဿနတ္ထံ ရုပ္ပနာဒိသဘာဝဿေဝ စ ဝိဇ္ဇမာနတာဒဿနတ္ထံ ဝိဇ္ဇမာနော ကာယောတိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တော, လောကုတ္တရာ ပန န ကဒါစိ အဝိဇ္ဇမာနာကာရေန ဂယှန္တီတိ န ဣဒံ ဝိသေသနံ အရဟန္တိ. သက္ကာယေ ဒိဋ္ဌိ, သတီ ဝါ ကာယေ ဒိဋ္ဌိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ. အတ္တနာ ဂဟိတာကာရဿ အဝိဇ္ဇမာနတာယ သယမေဝ သတီ, န တာယ ဂဟိတော အတ္တာ အတ္တနိယံ ဝါတိ အတ္ထော. အယံ ပနတ္ထော သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဝုတ္တော, ပုရိမော ဧဝ ပန ပဓာနော. ဒုတိယေ ဟိ ဒိဋ္ဌိယာ ဝတ္ထု အဝိသေသိတံ ဟောတိ. ကာယောတိ ဟိ ခန္ဓပဉ္စကေ ဝုစ္စမာနေ လောကုတ္တရာပနယနံ နတ္ထိ. န ဟိ လောကုတ္တရေသု ကာယ-သဒ္ဒေါ န ဝတ္တတိ. ကာယပဿဒ္ဓိအာဒီသု ဟိ လောကုတ္တရေသု ကာယ-သဒ္ဒေါပိ လောကုတ္တရက္ခန္ဓဝါစကောတိ. သီလေနာတိ သုဒ္ဓိယာ အဟေတုဘူတေန သီလေန. ဂဟိတသမာဒါနန္တိ ဥပ္ပာဒိတပရာမာသောဝ. သော ဟိ သမာဒိယန္တိ ဧတေန ကုက္ကုရသီလဝတာဒီနီတိ ‘‘သမာဒါန’’န္တိ ဝုတ္တော. တတ္ထ အဝီတိက္ကမနီယတာယ သီလံ, ဘတ္တိဝသေန သတတံ စရိတဗ္ဗတာယ ဝတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

๑๐๐๖. อัตตาที่ถูกยึดด้วยทิฏฐิ ย่อมไม่มีปรากฏ แต่ว่าอุปาทานขันธ์เหล่านั้น ซึ่งมีการยึดถือที่วิปลาส ย่อมมีปรากฏ เพราะฉะนั้น กายที่นับว่าเป็นอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น ย่อมมีการยึดถือโดยอาการวิปลาสมีนิจจะ เป็นต้น ซึ่งไม่มีปรากฏโดยปรมัตถ์ ในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น คำว่า “กายที่มีอยู่” นี้ ตรัสไว้โดยการทำให้พิเศษ เพื่อแสดงความเป็นสิ่งที่ไม่มีอยู่ของอาการมีนิจจะ เป็นต้น และเพื่อแสดงความเป็นสิ่งที่มีอยู่ของสภาพมีการสลายไป เป็นต้น แต่โลกุตตระทั้งหลาย ย่อมไม่ถูกยึดถือด้วยอาการที่ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ในกาลไหนๆ เพราะฉะนั้น โโลกุตตระทั้งหลายจึงไม่ควรแก่คำวิเสสนะนี้ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นในกายอันมีอยู่โดยปรมัตถ์ (ขันธ์ ๕) หรือทิฏฐิที่มีอยู่ในกายอันมีอยู่โดยปรมัตถ์ (ขันธ์ ๕) ชื่อว่าสักกายทิฏฐิ เพราะความเป็นสิ่งที่ไม่มีอยู่ของอาการที่ถูกยึดถือว่าเป็นอัตตา ทิฏฐินั้นเองย่อมมีอยู่ อัตตาหรืออัตตนียะที่ถูกยึดถือด้วยทิฏฐินั้น ย่อมไม่มี นี้คืออรรถะ แต่ว่าอรรถะที่สองนี้ก็เป็นไปได้ จึงตรัสไว้โดยการนึกถึงเช่นนี้ แต่ว่าอรรถะแรกนั่นแหละเป็นประธาน เพราะในอรรถะที่สอง วัตถุของทิฏฐิไม่ได้ถูกทำให้พิเศษ เพราะเมื่อกล่าวถึงคำว่า “กาย” ในขันธ์ ๕ ย่อมไม่มีการยกเว้นโลกุตตระออกไป เพราะคำว่า “กาย” ย่อมไม่ใช้ในโลกุตตระก็หามิได้ เพราะในโลกุตตระทั้งหลาย มีกายปัสสัทธิ เป็นต้น คำว่า “กาย” ก็สามารถแสดงถึงโลกุตตรขันธ์ได้ คำว่า “ด้วยศีล” หมายถึง ด้วยศีลที่ไม่เป็นเหตุแห่งความบริสุทธิ์ (เช่น การประพฤติของสุนัข เป็นต้น) คำว่า “การสมาทานที่ถูกยึดถือ” หมายถึง ปรามาสที่เกิดขึ้นแล้วนั่นเอง เพราะว่าชนทั้งหลายย่อมสมาทานวัตรปฏิบัติของสุนัข เป็นต้น ด้วยปรามาสนั้น จึงตรัสเรียกว่า “สมาทาน” ในศีลและวัตรเหล่านั้น พึงทราบว่า “ศีล” เพราะเป็นสิ่งที่ไม่ควรล่วงละเมิด และพึงทราบว่า “วัตร” เพราะเป็นสิ่งที่ควรประพฤติเป็นประจำโดยอำนาจแห่งการบำเพ็ญ

၁၀၀၇. ဣဓေဝ တိဋ္ဌမာနဿာတိ ဣမိဿာယေဝ ဣန္ဒသာလဂုဟာယံ တိဋ္ဌမာနဿ. ဝါစုဂ္ဂတကရဏံ ဥဂ္ဂဟော. အတ္ထပရိပုစ္ဆနံ ပရိပုစ္ဆာ. ကုသလေဟိ သဟ စောဒနာပရိဟရဏဝသေန ဝိနိစ္ဆယကရဏံ ဝိနိစ္ဆယော. ဗဟူနံ နာနပ္ပကာရာနံ သက္ကာယဒိဋ္ဌီနံ အဝိဟတတ္တာ တာ ဇနေန္တိ, တာဟိ ဇနိတာတိ ဝါ ပုထုဇ္ဇနာ. အဝိဃာတမေဝ ဝါ ဇန-သဒ္ဒေါ ဝဒတိ. ပုထု သတ္ထာရာနံ မုခုလ္လောကိကာတိ ဧတ္ထ ပုထူ ဇနာ ဧတေသန္တိ ပုထုဇ္ဇနာတိ ဝစနတ္ထော. ပုထု…ပေ… အဝုဋ္ဌိတာတိ ဧတ္ထ ဇနေတဗ္ဗာ, ဇာယန္တိ ဝါ ဧတ္ထာတိ ဇနာ, ဂတိယော. ပုထူ ဇနာ ဧတေသန္တိ ပုထုဇ္ဇနာ. ဣတော ပရေ ဇာယန္တိ ဧတေဟီတိ ဇနာ, အဘိသင်္ခါရာဒယော. တေ ဧတေသံ ပုထူ ဝိဇ္ဇန္တီတိ ပုထုဇ္ဇနာ. အဘိသင်္ခရဏာဒိအတ္ထော ဧဝ ဝါ ဇန-သဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ရာဂဂ္ဂိအာဒယော သန္တာပါ. တေ ဧဝ သဗ္ဗေပိ ဝါ ကိလေသာ ပရိဠာဟာ. ပုထု ပဉ္စသု [Pg.162] ကာမဂုဏေသူတိ ဧတ္ထ ဇာယတီတိ ဇနော, ‘‘ရာဂေါ ဂေဓော’’တိ ဧဝမာဒိကော. ပုထု ဇနော ဧတေသန္တိ ပုထုဇ္ဇနာ. ပုထူသု ဝါ ဇနာ ဇာတာ ရတ္တာတိ ဧဝံ ရာဂါဒိအတ္ထော ဧဝ ဇန-သဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပလိဗုဒ္ဓါတိ သမ္ဗဒ္ဓါ ဥပဒ္ဒုတာ ဝါ. အဿုတဝါတိ ဧတေန အန္ဓတာ ဝုတ္တာတိ ‘‘အန္ဓပုထုဇ္ဇနော ဝုတ္တော’’တိ အာဟ.

๑๐๐๗. คำว่า “เมื่อยังคงอยู่ในที่นี้” หมายถึง เมื่อยังคงอยู่ในถ้ำอินทสาลคูหานี้เอง การทำให้ขึ้นปาก หรือการเรียนให้ขึ้นปาก ชื่อว่า อุคคหะ การสอบถามอรรถะซ้ำๆ ชื่อว่า ปริปุจฉา การวินิจฉัยด้วยการโต้ตอบและแก้ปัญหาพร้อมกับบัณฑิตผู้ฉลาด ชื่อว่า วินิจฉัย คำว่า “ปุถุชน” เพราะสักกายทิฏฐิอันมีประการต่างๆ มากมายยังไม่ถูกกำจัด จึงยังให้เกิดสักกายทิฏฐิเหล่านั้น หรือเพราะถูกสักกายทิฏฐิเหล่านั้นทำให้เกิด หรือคำว่า “ชน” ย่อมแสดงอรรถะว่า “ความไม่ถูกกำจัด” นั่นเอง ในบทว่า “ปุถุชน” นี้ อรรถะของคำคือ “ชนทั้งหลายผู้มาก (ผู้คอยจ้องมองดูหน้าศาสดาเป็นอันมาก) มีอยู่แก่สัตว์เหล่านี้” จึงชื่อว่า “ปุถุชน” ในบทว่า “ปุถุชน” นี้ พึงให้เกิด หรือย่อมเกิดในคติเหล่านี้ จึงชื่อว่า “ชน” (คติ) คติที่พึงให้เกิด หรือคติที่เป็นที่เกิดมีมากมายแก่สัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “ปุถุชน” ในบทต่อจากนี้ สัตว์ทั้งหลายย่อมเกิดด้วยอภิสังขาร เป็นต้น เหล่านี้ จึงชื่อว่า “ชน” (อภิสังขาร เป็นต้น) อภิสังขาร เป็นต้น เหล่านั้นมีมากมายแก่สัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “ปุถุชน” หรือพึงทราบว่า คำว่า “ชน” มีอรรถะว่า “การปรุงแต่ง” เป็นต้น เท่านั้น ไฟคือราคะ เป็นต้น ชื่อว่า สันตาปะ ไฟคือราคะ เป็นต้น เหล่านั้นนั่นแหละ หรือกิเลสทั้งปวง ชื่อว่า ปริฬาหะ ในบทว่า “ปุถุชน” นี้ ราคะ ความโลภ เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้น จึงชื่อว่า “ชน” ราคะ เป็นต้น ที่เกิดขึ้นมีมากมายแก่สัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “ปุถุชน” หรือพึงทราบว่า คำว่า “ชน” มีอรรถะว่า “สัตว์ทั้งหลายผู้กำหนัดยินดีที่เกิดขึ้นในกามคุณทั้งหลายอันมากมาย” เป็นต้น เท่านั้น คำว่า “ปะลิพุทธะ” หมายถึง ถูกผูกพัน หรือถูกเบียดเบียน ด้วยบทว่า “อัสสุตวา” นี้ ตรัสถึงความเป็นผู้มืดบอดแล้ว จึงกล่าวว่า “ปุถุชนผู้มืดบอด”

အနယေတိ အဝဍ္ဎိယံ. သဗ္ဗတ္ထ နိရုတ္တိလက္ခဏေန ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အနေကေသု စ ကပ္ပသတသဟဿေသု ကတံ ဇာနန္တိ, ပါကဋဉ္စ ကရောန္တိ ဥပကာရံ သတိဇနနအာမိသပဋိဂ္ဂဟဏာဒိနာ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓါ, တထေဝ ဒုက္ခိတဿ သက္ကစ္စံ ကာတဗ္ဗံ ကရောန္တိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ပန အသင်္ချေယျအပ္ပမေယျေသုပိ ကတံ ဥပကာရံ မဂ္ဂဖလာနံ ဥပနိဿယဉ္စ ဇာနာတိ, ပါကဋဉ္စ ကရောတိ, သီဟော ဝိယ စ ဇဝံ သဗ္ဗတ္ထ သက္ကစ္စမေဝ ဓမ္မဒေသနံ ကရောတိ. အရိယဘာဝေါတိ ယေဟိ ယောဂတော အရိယာ ဝုစ္စန္တိ, တေ မဂ္ဂဖလဓမ္မာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အရိယကရဓမ္မာ အနိစ္စဒဿနာဒယော, ဝိပဿိယမာနာ ဝါ အနိစ္စာဒယော.

คำว่า “อนยะ” หมายถึง การไม่เจริญ ในบททั้งปวง พึงทราบความสำเร็จของบทด้วยลักษณะแห่งนิรุตติ และพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมทรงทราบบุญบารมีที่ได้ทรงบำเพ็ญมาแล้วในแสนกัปป์เป็นอันมาก และทรงกระทำให้ปรากฏด้วยการยังสติให้ระลึกถึงอุปการะ การรับอามิส เป็นต้น เช่นนั้นแหละ ย่อมทรงกระทำกิจที่ควรทำแก่ผู้มีทุกข์ (ผู้ถึงทุกข์) โดยเคารพ แต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมทรงทราบอุปการะที่ได้ทรงบำเพ็ญมาแล้ว และอุปนิสัยแห่งมรรคผลในกาลอันนับไม่ได้ประมาณไม่ได้ และทรงกระทำให้ปรากฏ และทรงแสดงธรรมโดยเคารพในที่ทั้งปวง เหมือนราชสีห์ย่อมกระทำความเร็ว คำว่า “อริยภาวะ” พึงทราบว่า มรรคผลธรรมเหล่านั้น ซึ่งเป็นเหตุให้บุคคลชื่อว่า “อริยะ” เพราะประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น ธรรมที่กระทำความเป็นอริยะ คือ วิปัสสนาญาณที่เห็นอนิจจะ เป็นต้น หรืออนิจจะ เป็นต้น ที่ถูกวิปัสสนาเห็น

သောတာနီတိ တဏှာဒိဋ္ဌိကိလေသဒုစ္စရိတအဝိဇ္ဇာသောတာနိ. ‘‘သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ပညာယေတေ ပိဓီယရေ’’တိ ဝစနေန သောတာနံ သံဝရော ပိဒဟနံ သမုစ္ဆေဒဉာဏန္တိ ဝိညာယတိ. ခန္တီတိ အဓိဝါသနာ, သာ စ တထာပဝတ္တာ ခန္ဓာ. ပညာတိ ဧကေ, အဒေါသော ဧဝ ဝါ. ကာယဒုစ္စရိတာဒီနန္တိ ဒုဿီလျသင်္ခါတာနံ ကာယဝစီဒုစ္စရိတာနံ မုဋ္ဌဿစ္စသင်္ခါတဿ ပမာဒဿ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿာနံ ပါပကာနံ အက္ခန္တိအညာဏကောသဇ္ဇာနဉ္စ. အနုပေက္ခာ သင်္ခါရေဟိ အဝိဝဋ္ဋနံ, သာလယတာတိ အတ္ထော. ဓမ္မဋ္ဌိတိယံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေ ပဋိလောမဘာဝေါ သဿတုစ္ဆေဒဂါဟော, တပ္ပဋိစ္ဆာဒကမောဟော ဝါ. နိဗ္ဗာနေ ပဋိလောမဘာဝေါ သင်္ခါရေသု ရတိ, နိဗ္ဗာနပဋိစ္ဆာဒကော မောဟော ဝါ. သင်္ခါရနိမိတ္တဂ္ဂါဟောတိ ယာဒိသဿ ကိလေသဿ အပ္ပဟီနတ္တာ ဝိပဿနာ သင်္ခါရနိမိတ္တံ န မုဉ္စတိ, သော ကိလေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သင်္ခါရနိမိတ္တဂ္ဂဟဏဿ အတိက္ကမနံ ဝါ ပဟာနံ.

คำว่า “โสตานิ” หมายถึง กระแสทั้งหลายคือ ตัณหา ทิฏฐิ กิเลสที่เหลือ ทุจริต และอวิชชา เมื่อตรัสว่า “เรากล่าวซึ่งการสำรวมกระแสทั้งหลาย” และด้วยพระดำรัสว่า “กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา” จึงพึงทราบว่า การสำรวมกระแสทั้งหลายคือ ตัณหา เป็นต้น คือ การปิดกั้น คือ ญาณที่ตัดขาดโดยสิ้นเชิง คำว่า “ขันติ” หมายถึง อธิวาสนา (การอดทน) หรือการอดทนต่อทุกสิ่ง และอธิวาสนานั้นคือ นามขันธ์ที่เกิดขึ้นด้วยอาการแห่งความอดทนนั้น บางอาจารย์กล่าวว่า “ปัญญา” หรือ “อโทสะ” นั่นเอง คำว่า “กายทุจริตเป็นต้น” หมายถึง กายทุจริต วจีทุจริตที่นับว่าเป็นความทุศีล อภิชฌา โทมนัสที่เป็นอกุศลที่นับว่าเป็นความประมาทที่สติเลือนหายไป และความไม่อดทน อัญญาณ ความเกียจคร้าน การไม่หันกลับจากสังขารทั้งหลาย ชื่อว่า อนุเปกขา อรรถะคือ ความติดข้องในสังขารธรรมทั้งหลาย ในปฏิจจสมุปบาทอันเป็นที่ตั้งแห่งธรรมทั้งหลาย (ผลธรรมมีสังขารเป็นต้น) ความเป็นปฏิโลมคือ สัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ หรือโมหะที่ปิดบังปฏิจจสมุปบาทนั้น ในนิพพาน ความเป็นปฏิโลมคือ ความยินดีในสังขารทั้งหลาย หรือโมหะที่ปิดบังนิพพาน พึงทราบว่า กิเลสเช่นใดที่วิปัสสนาไม่ปล่อยอารมณ์สังขาร เพราะยังละกิเลสนั้นไม่ได้ กิเลสเช่นนั้นชื่อว่า “สังขารนิมิตตัคคาหะ” หรือการก้าวล่วงการยึดถืออารมณ์สังขาร ชื่อว่า การละ

စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂါနံ ဘာဝိတတ္တာ အစ္စန္တံ အပ္ပဝတ္တိဘာဝေန ယံ ပဟာနန္တိ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကေန ပန ပဟာနန္တိ? အရိယမဂ္ဂေဟေဝါတိ ဝိညာယမာနော အယမတ္ထော တေသံ ဘာဝိတတ္တာ အပ္ပဝတ္တိဝစနေန. သမုဒယပက္ခိကဿာတိ ဧတ္ထ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ စတုသစ္စာဘိသမယာတိ ကတွာ တေဟိ ပဟာတဗ္ဗေန [Pg.163] တေန တေန သမုဒယေန သဟ ပဟာတဗ္ဗတ္တာ သမုဒယသဘာဂတ္တာ စ သစ္စဝိဘင်္ဂေ စ သဗ္ဗကိလေသာနံ သမုဒယဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘သမုဒယပက္ခိကာ’’တိ ဒိဋ္ဌိအာဒယော ဝုစ္စန္တိ. ကာယဝါစာစိတ္တာနံ ဝိရူပပ္ပဝတ္တိယာ နယနံ အပယာပနံ, ကာယဒုစ္စရိတာဒီနံ ဝိနာသနယနံ ဝါ ဝိနယော, တေသံ ဝါ ဇိမှပ္ပဝတ္တိံ ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဥဇုကနယနံ ဝိနယနံ. ဧသေသေတိ ဧသော သော ဧဝ, အတ္ထတော အနညောတိ အတ္ထော. တဇ္ဇာတေတိ အတ္ထတော တံသဘာဝေါဝ. သပ္ပုရိသော အရိယသဘာဝေါ, အရိယော စ သပ္ပုရိသဘာဝေါတိ အတ္ထော.

พึงทราบการประกอบความ (โยชนา) ว่า การละใดที่เป็นไปโดยความไม่เป็นไปอีกอย่างเด็ดขาด เพราะความที่อริยมรรค ๔ อันตนให้เจริญแล้ว. ถามว่า ก็ละด้วยอะไร? ตอบว่า ละด้วยอริยมรรคนั่นเอง เนื้อความนี้พึงทราบได้ด้วยคำว่า "เพราะความที่อริยมรรคเหล่านั้นอันตนให้เจริญแล้วจึงไม่เป็นไปอีก". ในบทว่า "สมุทยปักขิกัสสะ" นี้ มรรคแม้ทั้ง ๔ ชื่อว่าการตรัสรู้สัจจะ ๔ เพราะเหตุนั้น กิเลสมีทิฏฐิเป็นต้น ท่านจึงเรียกว่า "สมุทยปักขิกะ" (ฝ่ายสมุทัย) เพราะต้องละไปพร้อมกับสมุทัยนั้นๆ ที่พึงละด้วยมรรคเหล่านั้น เพราะความเป็นส่วนเดียวกับสมุทัย และเพราะในสัจจวิภังค์ท่านกล่าวถึงความเป็นสมุทัยแห่งกิเลสทั้งปวง. การนำไป การนำออกไปซึ่งความเป็นไปที่ผิดแห่งกาย วาจา และจิต หรือการนำไปสู่ความพินาศแห่งกายทุจริตเป็นต้น ชื่อว่า วินัย. หรือการตัดความประพฤติที่คดแห่งกาย วาจา และจิตเหล่านั้นแล้วนำไปสู่ความตรง ชื่อว่า วินัย. บทว่า "เอเสเสติ" คือ "เอโส โส เอว" (นั่นแหละคือสิ่งนี้) มีความหมายว่า โดยอรรถแล้วไม่แตกต่างกัน. บทว่า "ตัชชาเตติ" โดยอรรถคือมีสภาวะอย่างนั้นนั่นเอง. มีอธิบายว่า สัปบุรุษมีสภาวะเป็นพระอริยะ และพระอริยะก็มีสภาวะเป็นสัปบุรุษ.

အဒွယန္တိ ဒွယတာရဟိတံ, ဝဏ္ဏမေဝ ‘‘အစ္စီ’’တိ ဂဟေတွာ အစ္စိံ ဝါ ‘‘ဝဏ္ဏော ဧဝါ’’တိ တေသံ ဧကတ္တံ ပဿန္တော ဝိယ ယထာတက္ကိတံ အတ္တာနံ ‘‘ရူပ’’န္တိ, ယထာဒိဋ္ဌံ ဝါ ရူပံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ တေသံ ဧကတ္တံ ပဿန္တော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ ‘‘ရူပံ အတ္တာ’’တိ ဣမိဿာ ပဝတ္တိယာ အဘာဝေပိ ရူပေ အတ္တဂ္ဂဟဏံ ပဝတ္တမာနံ အစ္စိယံ ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏံ ဝိယ. ဥပမာယော စ အနညတ္တာဒိဂ္ဂဟဏနိဒဿနဝသေနေဝ ဝုတ္တာ, န ဝဏ္ဏာဒီနံ ဝိယ အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနတ္တဿ, အတ္တနော ဝိယ ဝါ ဝဏ္ဏာဒီနံ အဝိဇ္ဇမာနတ္တဿ ဒဿနတ္ထံ.

คำว่า "อทฺวยํ" คือปราศจากความเป็นสอง พึงเห็น (บุคคล) เหมือนผู้เห็นความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของสีและเปลวไฟ โดยถือเอาสีนั่นแหละว่าเป็นเปลวไฟ หรือถือเอาเปลวไฟนั่นแหละว่าเป็นสี แล้วเห็นอัตตาที่ตนตรึกไว้ว่าเป็นรูป หรือถือเอารูปที่ตนเห็นแล้วว่าเป็นอัตตา แล้วเห็นความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของรูปและอัตตานั้น. และในที่นี้ แม้จะไม่มีความเป็นไปว่า "รูปเป็นอัตตา" (โดยสภาวะ) แต่การยึดถืออัตตาในรูปก็ยังเป็นไปอยู่ เหมือนการยึดถือสีในเปลวไฟ. อนึ่ง อุปมาทั้งหลายท่านกล่าวไว้ด้วยสามารถแห่งการแสดงการยึดถือว่าไม่เป็นอย่างอื่นเป็นต้นเท่านั้น มิใช่เพื่อแสดงความมีอยู่แห่งอัตตาเหมือนความมีอยู่แห่งสีเป็นต้น หรือเพื่อแสดงความไม่มีอยู่แห่งสีเป็นต้นเหมือนความไม่มีอยู่แห่งอัตตา.

၁၀၀၈. သရီရနိပ္ဖတ္တိယာတိ သရီရပါရိပူရိယာ. နိစ္ဆေတုံ အသက္ကောန္တော ဝိစိနန္တော ကိစ္ဆတီတိ ဝိစိကိစ္ဆာ. ဣဒပ္ပစ္စယာနံ ဘာဝေါတိ ဇာတိအာဒိသဘာဝမေဝ အာဟ, ဇာတိအာဒီနံ ဝါ ဇရာမရဏာဒိဥပ္ပာဒနသမတ္ထတံ. သာ ပန ဇာတိအာဒိဝိနိမုတ္တာ နတ္ထီတိ တေသံယေဝါဓိဝစနံ ဟောတိ ‘‘ဣဒပ္ပစ္စယတာ’’တိ.

๑๐๐๘. คำว่า "สรีรนิปผัตติยา" คือด้วยความบริบูรณ์แห่งร่างกาย. ชื่อว่า "วิจิกิจฉา" เพราะอรรถว่า เมื่อไม่สามารถจะตัดสินได้ เมื่อพิจารณาอยู่ย่อมลำบาก. คำว่า "อิทัปปัจจยานัง ภาโว" ท่านกล่าวถึงสภาวะของชาติเป็นต้นนั่นเอง หรือหมายถึงความสามารถในการทำให้เกิดชราและมรณะเป็นต้นของชาติเป็นต้นเหล่านั้น. ก็ความสามารถในการทำให้เกิดชราและมรณะเป็นต้นนั้น ที่แยกออกจากชาติเป็นต้นไม่มี เพราะฉะนั้น คำว่า "อิทัปปัจจยตา" จึงเป็นชื่อของชาติเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง.

၁၀၀၉. ဣဓ အနာဂတကိလေသာ ‘‘တဒေကဋ္ဌာ ကိလေသာ’’တိ ဝုစ္စန္တီတိ တေ ဒဿေတုံ ‘‘ဣမိဿာ စ ပါဠိယာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. သဟဇေကဋ္ဌဝသေနာတိ တတ္ထ ဥပ္ပန္နဒိဋ္ဌိယာ သဟဇေကဋ္ဌဝသေနာတိ အတ္ထတော ဝိညာယတိ. တံသမ္ပယုတ္တောတိ တေဟိ သံယောဇနကိလေသေဟိ သမ္ပယုတ္တောတိပိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. တထာ တေ သံယောဇနကိလေသာ သမုဋ္ဌာနံ ဧတဿာတိ တံသမုဋ္ဌာနန္တိ ဝါ. သံယောဇနရဟိတေဟိ စ ပန ကိလေသေဟိ သမ္ပယုတ္တာနံ သမုဋ္ဌိတာနဉ္စ သဗ္ဘာဝတော ကိလေသေဟေဝ ယောဇနာ ကတာ.

๑๐๐๙. ในที่นี้ กิเลสที่ยังไม่มาถึง (อนาคตกิเลส) ท่านเรียกว่า "ตเทกัฏฐกิเลส" เพื่อจะแสดงกิเลสเหล่านั้น ท่านจึงเริ่มคำว่า "อิมิสฺสา จ ปาฬิยา" เป็นต้น. คำว่า "สหเชกัฏฐวเสนะ" พึงทราบโดยอรรถว่า ด้วยสามารถแห่งความเป็นธรรมที่เกิดร่วมกันและตั้งอยู่ในที่เดียวกันกับทิฏฐิที่เกิดขึ้นในจิตนั้น. คำว่า "ตังสัมปยุตโต" แม้จะมีอรรถว่า ประกอบด้วยสังโยชน์และกิเลสเหล่านั้น ก็ควร. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า "ตังสัมุฏฐานัง" เพราะสังโยชน์และกิเลสเหล่านั้นเป็นสมุฏฐานของกรรมนี้. อนึ่ง เพราะความมีอยู่แห่งขันธ์ทั้งหลายที่ประกอบกับกิเลสที่พ้นจากความเป็นสังโยชน์ และกรรมทั้งหลายที่ตั้งขึ้นจากกิเลสเหล่านั้น ท่านจึงประกอบความด้วยกิเลสทั้งหลายนั่นเอง.

၁၀၁၁. သံယောဇနာဒီနံ ဝိယာတိ သံယောဇနတဒေကဋ္ဌကိလေသာဒီနံ ယထာဝုတ္တာနံ ဝိယ. တေဟီတိ ဒဿနဘာဝနာမဂ္ဂေဟိ. အဘိသင်္ခါရဝိညာဏံ ကုသလာကုသလံ, [Pg.164] နာမရူပဉ္စ ဝိပါကန္တိ ကတွာ ‘‘ကုသလာဒီနမ္ပိ ပဟာနံ အနုညာတ’’န္တိ အာဟ.

๑๐๑๑. คำว่า "สังโยชนาทีนัง วิยะ" คือ เช่นเดียวกับ (ความเป็นธรรมที่ควรละ) แห่งสังโยชน์และตเทกัฏฐกิเลสเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว. คำว่า "เตหิ" คือ ด้วยทัสสนมรรคและภาวนามรรค. ท่านกล่าวว่า "แม้การละธรรมมีกุศลเป็นต้น ก็ทรงอนุญาตแล้ว" เพราะทำความเข้าใจว่า อภิสังขารวิญญาณเป็นกุศลและอกุศล และนามรูปเป็นวิบาก.

၁၀၁၃. ဟေတူ စေဝါတိ ‘‘ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ’’တိ ဧတသ္မိံ သမာသပဒေ ဧကဒေသေန သမာသပဒတ္ထံ ဝဒတိ. ဧတ္ထ စ ပုရိမနယေန ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ’’တိ ဣမေယေဝ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ, န ဣတော အညေတိ အယံ နိယမော ပညာယတိ, န ဣမေ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကာယေဝါတိ. တသ္မာ ဣမေသံ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကဘာဝေါ အနိယတော ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတမောဟဿ အဟေတုကတ္တာတိ ပုရိမနယော ဝိဝရဏီယတ္ထဝါ ဟောတိ. တသ္မာ ပုရိမနယေန ဓမ္မတော ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကေ နိက္ခိပိတွာ အတ္ထတော နိက္ခိပိတုံ ဒုတိယနယော ဝုတ္တော.

๑๐๑๓. คำว่า "เหตู เจวา" ท่านกล่าวถึงอรรถของบทสมาสเพียงส่วนหนึ่งในบทสมาสว่า "ปหาตัพพเหตุกา". และในบทนี้ ตามนัยก่อน การกำหนดว่า "ธรรมเหล่านี้เท่านั้นเป็นธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะ ธรรมอื่นจากนี้ไม่ใช่" ย่อมปรากฏ แต่การกำหนดว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะเท่านั้น" ไม่ปรากฏ. เพราะฉะนั้น ความเป็นธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะของธรรมเหล่านี้จึงไม่แน่นอน เพราะโมหะที่เกิดร่วมกับวิจิกิจฉาเป็นอเหตุกะ (ไม่มีเหตุสัมปยุต) ด้วยเหตุนั้น นัยก่อนจึงมีเนื้อความที่ควรเปิดเผย. เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสนัยที่สอง เพื่อจะวางธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะไว้โดยอรรถ หลังจากที่ทรงวางไว้โดยธรรมตามนัยก่อนแล้ว.

၁၀၂၉. မဟဂ္ဂတာ ဝါ ဣဒ္ဓိဝိဓာဒယော. အပ္ပမာဏာရမ္မဏာ မဟဂ္ဂတာ စေတောပရိယပုဗ္ဗေနိဝါသာနာဂတံသဉာဏသမ္ပယုတ္တာ.

๑๐๒๙. ธรรมที่เป็นมหัคคตะ คือ อิทธิวิธีเป็นต้น. ธรรมที่เป็นมหัคคตะที่มีอัปปมาณะเป็นอารมณ์ คือ ธรรมที่ประกอบด้วยเจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ และอนาคตังสญาณ.

၁၀၃၅. အနန္တရေ နိယုတ္တာနိ, အနန္တရဖလပ္ပယောဇနာနိ, အနန္တရဖလကရဏသီလာနိ ဝါ အာနန္တရိကာနိ. တာနိ ပန ပဋိပက္ခေန အနိဝါရဏီယဖလတ္တာ အန္တရာယရဟိတာနီတိ ‘‘အနန္တရာယေန ဖလဒါယကာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. အနန္တရာယာနိ ဝါ အာနန္တရိကာနီတိ နိရုတ္တိဝသေန ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧကသ္မိမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန အနေကသ္မိမ္ပိ အာယူဟိတေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝနတ္ထီတိ ဒဿေတိ. န စ တေသံ အညမညပဋိဗာဟကတ္တံ အတ္ထိ အပ္ပဋိပက္ခတ္တာ, အပ္ပဋိပက္ခတာ စ သမာနဖလတ္တာ အနုဗလပ္ပဒါနတော စ. ‘‘နတ္ထိ ဟေတု နတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၈) ဧဝမာဒိကော အဟေတုကဝါဒေါ. ‘‘ကရောတော ခေါ ကာရယတော ဆိန္ဒတော ဆေဒါပယတော…ပေ… ကရောတော န ကရီယတိ ပါပ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၆) ဧဝမာဒိကော အကိရိယဝါဒေါ. ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၇၁; မ. နိ. ၂.၉၄; ၃.၉၁) ဧဝမာဒိကော နတ္ထိကဝါဒေါ. ဧတေသု ပုရိမဝါဒေါ ဗန္ဓမောက္ခာနံ ဟေတုံ ပဋိသေဓေတိ, ဒုတိယော ကမ္မံ, တတိယော ဝိပါကန္တိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. တဉှီတိ အဟေတုကာဒိနိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ, န ပန နိယတဘာဝံ အပ္ပတ္တံ.

๑๐๓๕. กรรมทั้งหลายที่ประกอบในลำดับ (แห่งจุติ), กรรมทั้งหลายที่มีผลในลำดับเป็นประโยชน์ หรือกรรมทั้งหลายที่มีปกติกระทำผลในลำดับ ชื่อว่า "อานันตริกะ". แต่กรรมเหล่านั้นชื่อว่าปราศจากอันตราย เพราะมีผลที่กรรมที่เป็นปฏิปักษ์ไม่สามารถห้ามได้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ให้ผลโดยไม่มีอันตราย". หรือพึงทราบความสำเร็จแห่งบทว่า "อานันตริกะ" คือกรรมที่ไม่มีอันตราย โดยสามารถแห่งนิรุตตินัย. ในบทว่า "เอกสฺมึปิ" ท่านแสดงด้วย "ปิ" ศัพท์ว่า เมื่อพยายามในกรรมแม้มากอย่าง ก็ไม่จำเป็นต้องกล่าวถึง (ความเป็นอานันตริกะ) เลย. และความเป็นธรรมที่ห้ามกันและกันของกรรมเหล่านั้นไม่มี เพราะไม่เป็นปฏิปักษ์กัน และที่ไม่เป็นปฏิปักษ์กันนั้น เพราะมีผลเสมอกัน หรือเพราะความเป็นธรรมที่สนับสนุนกัน. วาทะที่มีอย่างนี้เป็นต้นว่า "ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย เพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย" ชื่อว่า "อเหตุกวาทะ". วาทะที่มีอย่างนี้เป็นต้นว่า "เมื่อบุคคลทำเอง ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ให้ผู้อื่นตัด... เมื่อทำอยู่ ชื่อว่าไม่ทำบาป" ชื่อว่า "อกิริยวาทะ". วาทะที่มีอย่างนี้เป็นต้นว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล" ชื่อว่า "นัตถิกวาทะ". ในวาทะเหล่านั้น วาทะแรกปฏิเสธเหตุแห่งการพัวพันและการหลุดพ้น วาทะที่สองปฏิเสธกรรม วาทะที่สามปฏิเสธวิบาก นี้คือความต่างกันของวาทะเหล่านี้. บทว่า "ตํ หิ" คือ มิจฉาทิฏฐิที่ดิ่ง (นิยตมิจฉาทิฏฐิ) มีอเหตุกวาทะเป็นต้น แต่มิใช่ว่ายังไม่ถึงความเป็นสภาพที่แน่นอน.

၁၀၃၉. ပစ္စယဋ္ဌေနာတိ မဂ္ဂပစ္စယသင်္ခါတေန သမ္ပယောဂဝိသိဋ္ဌေန ပစ္စယဘာဝေနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ မဂ္ဂင်္ဂါနံ ဌပနံ မဂ္ဂပစ္စယဘာဝရဟိတေ မဂ္ဂဟေတုကေ [Pg.165] ဒဿေတုံ, တေန မဂ္ဂဟေတုကေ အသင်္ကရတော ဝဝတ္ထပေတိ. သစေ ပန ကောစိ ဝဒေယျ ‘‘ဧကေကံ အင်္ဂံ ဌပေတွာ တံတံသမ္ပယုတ္တာနံ မဂ္ဂဟေတုကဘာဝေပိ ‘မဂ္ဂင်္ဂါနိ ဌပေတွာ’တိ ဣဒံ ဝစနံ ယုဇ္ဇတီ’’တိ. ဧဝဉှိ သတိ တတိယနယေ ဝိယ ဣဓာပိ ‘‘ဌပေတွာ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ဝုတ္တဉ္စေတံ, တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. မဂ္ဂင်္ဂါမဂ္ဂင်္ဂါနဉှိ သမ္ပယုတ္တာနံ ဝိသေသဒဿနတ္ထော အယံ နယောတိ. သေသမဂ္ဂင်္ဂါနံ ပုဗ္ဗေ ဌပိတာနန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဖဿာဒီနဉှိ ပုရိမနယေပိ မဂ္ဂဟေတုကတာ သိဒ္ဓါတိ.

๑๐๓๙. พึงทราบว่าด้วยความเป็นปัจจัย คือด้วยความเป็นปัจจัยอันวิเศษด้วยสัมปโยคะที่นับว่าเป็นมรรคปัจจัย. ในวิธีที่หนึ่งนี้ การงดเว้นองค์มรรคไว้ ก็เพื่อแสดงมรรคเหตุกธรรมทั้งหลายที่ปราศจากความเป็นมรรคปัจจัย ด้วยการงดเว้นนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงจำแนกมรรคเหตุกธรรมทั้งหลายโดยไม่ปะปนกับองค์มรรคแปด. หากมีใครกล่าวว่า "การงดเว้นองค์มรรคแต่ละองค์แล้ว แม้ในความเป็นมรรคเหตุกะของธรรมที่สัมปยุตด้วยองค์มรรคนั้นๆ คำว่า 'งดเว้นองค์มรรค' นี้ก็สมควรไม่ใช่หรือ?" ถ้าเป็นเช่นนั้น คำว่า "งดเว้น" ก็ไม่ควรกล่าวในวิธีที่หนึ่งนี้ เหมือนในวิธีที่สาม. แต่คำนี้ได้กล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวไว้แล้วเท่านั้น. เพราะวิธีนี้มีประโยชน์เพื่อแสดงความแตกต่างขององค์มรรคและธรรมที่ไม่ใช่องค์มรรคที่สัมปยุตกัน. ความหมายคือ องค์มรรคที่เหลือที่งดเว้นไว้ก่อน. เพราะความเป็นมรรคเหตุกะของผัสสะเป็นต้น ก็สำเร็จแล้วในวิธีที่หนึ่งก่อนหน้านี้.

သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဒုတိယနယေပိ ဌပိတာယ တတိယနယေ သဟေတုကဘာဝေါ ဒဿိတော. ကထံ ဒဿိတော, နနု အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိဿ ‘‘အလောဘော အဒေါသော ဣမေ ဓမ္မာ မဂ္ဂဟေတူ’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၃၉) အဝတွာ ‘‘အလောဘော အဒေါသော အမောဟော ဣမေ ဓမ္မာ မဂ္ဂဟေတူ’’တိ ဝိသုံ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒိကေ မဂ္ဂဟေတူ ဒဿေတွာ ‘‘တံသမ္ပယုတ္တော…ပေ… ဝိညာဏက္ခန္ဓော’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၃၉) ဝိသုံ မဂ္ဂဟေတုကာနံ ဒဿိတတ္တာ ‘‘မဂ္ဂဟေတူသု အမောဟော’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၃၉) ဝုတ္တာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ မဂ္ဂဟေတုကတာ န ဒဿိတာ သိယာ? နော န ဒဿိတာ. ယထာ ဟိ တီဏိ သံယောဇနာနိ ဒဿေတွာ ‘‘တဒေကဋ္ဌော လောဘော ဒေါသော မောဟော, ဣမေ ဓမ္မာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဟေတူ’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၁၇) ဝိသုံ ပဟာတဗ္ဗဟေတူ နိယမေတွာ ‘‘တဒေကဋ္ဌာ စ ကိလေသာ’’တိအာဒိဝစနေန (ဓ. သ. ၁၀၁၇) လောဘဒေါသမောဟာ စ အညမညသဟဇေကဋ္ဌာ အညမညသမ္ပယုတ္တာ သင်္ခါရက္ခန္ဓဘူတာ စ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကာတိ ဒဿိတာ ဟောန္တိ, ဧဝမိဓာပိ ‘‘အလောဘာဒယော ဣမေ ဓမ္မာ မဂ္ဂဟေတူ’’တိ နိဂမိတာပိ အညမညသမ္ပယုတ္တသင်္ခါရက္ခန္ဓဘာဝတော တံသမ္ပယုတ္တသင်္ခါရက္ခန္ဓဝစနေန ‘‘မဂ္ဂဟေတုကာ’’တိ ဒဿိတာ ဧဝါတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ, သမ္မာဒိဋ္ဌိယာပိ အမောဟောတိ ဝုတ္တာယ မဂ္ဂဟေတုကဘာဝဒဿနံ. သစေ ပန ယော ဒုတိယနယေ မဂ္ဂေါ စေဝ ဟေတု စာတိ ဝုတ္တော, တတော အညဿေဝ အညေန အသာဓာရဏေန ပရိယာယေန မဂ္ဂဟေတုဘာဝံ ဒဿေတွာ တံသမ္ပယောဂတော သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ မဂ္ဂဟေတုကဘာဝဒဿနတ္ထော တတိယနယော သိယာ. ‘‘အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိဿ အလောဘော အဒေါသော ဣမေ ဓမ္မာ မဂ္ဂဟေတူ’’တိအာဒိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ယသ္မာ ပန ‘‘မဂ္ဂဟေတူ’’တိ ဣမိနာ အညေန သာဓာရဏေန ပရိယာယေန ယေသံ မဂ္ဂဟေတုဘာဝေါ သမ္ဘဝတိ, တေ သဗ္ဗေ ‘‘မဂ္ဂဟေတူ’’တိ ဒဿေတွာ တံသမ္ပယုတ္တာနံ [Pg.166] တေသံ အညေသဉ္စ မဂ္ဂဟေတုကဘာဝဒဿနတ္ထော တတိယနယော, တသ္မာ တတ္ထ ‘‘အမောဟော’’တိပိ ဝုတ္တံ. န ဟိ သော မဂ္ဂဟေတု န ဟောတီတိ. ဣမေ ပန တယောပိ နယာ အတ္ထဝိသေသဝသေန နိက္ခိတ္တတ္တာ အတ္ထတော နိက္ခေပါ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အထ ဝါ သရူပေန ဝစနံ ဓမ္မတော နိက္ခေပေါ, အတ္ထေန အတ္ထတောတိ ဧဝမ္ပိ ယောဇနာ သမ္ဘဝတိ. တတ္ထ ဒုတိယတတိယနယာ သရူပတော ဟေတုဟေတုမန္တုဒဿနဝသေန ဓမ္မတော နိက္ခေပေါ. ပဌမနယော တထာအဒဿနတော အတ္ထေန စ မဂ္ဂင်္ဂတံသမ္ပယုတ္တာနံ ဟေတုဟေတုမန္တုဘာဝါဝဂမနတော အတ္ထတော နိက္ခေပေါတိ.

ความเป็นสเหตุกะของสัมมาทิฏฐิที่งดเว้นไว้ในวิธีที่สอง ได้แสดงไว้ในวิธีที่สามแล้ว. แสดงไว้อย่างไร? มิใช่หรือว่า ในกรณีของผู้ประกอบด้วยอริยมรรค โดยไม่กล่าวว่า "อโลภะ อโทสะ ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุ" (ธ.ส. 1039) แต่ได้แสดงมรรคเหตุมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้นแยกต่างหากว่า "อโลภะ อโทสะ อโมหะ ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุ" แล้วแสดงธรรมที่เป็นมรรคเหตุกะแยกต่างหากว่า "วิญญาณขันธ์ที่สัมปยุตด้วยธรรมนั้น...เป็นต้น" (ธ.ส. 1039) เพราะเหตุที่แสดงแยกต่างหากเช่นนี้ ความเป็นมรรคเหตุกะของสัมมาทิฏฐิที่กล่าวว่า "อโมหะในมรรคเหตุ" (ธ.ส. 1039) จึงไม่แสดงไว้ใช่หรือไม่? ไม่ใช่ว่าไม่ได้แสดงไว้. เหมือนอย่างที่แสดงสังโยชน์สามแล้ว กำหนดเหตุที่ควรละแยกต่างหากว่า "โลภะ โทสะ โมหะ ที่มีอารมณ์เดียวกัน ธรรมเหล่านี้เป็นเหตุที่ควรละด้วยทัสสนะ" (ธ.ส. 1017) แล้วด้วยคำว่า "กิเลสที่มีอารมณ์เดียวกัน" เป็นต้น (ธ.ส. 1017) โลภะ โทสะ โมหะ ที่เป็นสหชาตเอกัฏฐะ สัมปยุตกัน และเป็นสังขารขันธ์ ก็ได้แสดงว่าเป็นเหตุที่ควรละด้วยทัสสนะ ฉันใด ในวิธีนี้ก็ฉันนั้น แม้จะสรุปว่า "อโลภะเป็นต้น ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุ" แต่ด้วยความเป็นสังขารขันธ์ที่สัมปยุตกัน ก็ได้แสดงว่าเป็นมรรคเหตุกะด้วยคำว่า "สังขารขันธ์ที่สัมปยุตด้วยธรรมนั้น" ดังนี้ ความเป็นมรรคเหตุกะของสัมมาทิฏฐิที่กล่าวว่าอโมหะก็สำเร็จแล้ว. หากวิธีที่สามนี้มีประโยชน์เพื่อแสดงความเป็นมรรคเหตุของอโลภะและอโทสะเท่านั้น ซึ่งแตกต่างจากอโมหะที่กล่าวว่าเป็นทั้งมรรคและเหตุในวิธีที่สอง โดยแสดงความเป็นมรรคเหตุด้วยปริยายอื่นที่ไม่ทั่วไป แล้วแสดงความเป็นมรรคเหตุกะของสัมมาทิฏฐิโดยอาศัยการสัมปยุตกับอโลภะและอโทสะนั้น ก็ควรกล่าวว่า "อโลภะ อโทสะ ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุของผู้ประกอบด้วยอริยมรรค" เป็นต้น. แต่เพราะวิธีที่สามนี้มีประโยชน์เพื่อแสดงเหตุทั้งสามทั้งหมดที่ความเป็นมรรคเหตุเป็นไปได้ด้วยปริยายอื่นที่ทั่วไปว่า "มรรคเหตุ" แล้วแสดงความเป็นมรรคเหตุกะของเหตุทั้งสามนั้นที่สัมปยุตกัน และของธรรมอื่นจากเหตุทั้งสามนั้นด้วย เพราะฉะนั้น ในวิธีนั้นจึงกล่าวว่า "อโมหะ" ด้วย. เพราะอโมหะก็เป็นมรรคเหตุ ไม่ใช่ว่าจะไม่เป็น. อนึ่ง วิธีทั้งสามนี้พึงทราบว่าเป็นนิกเขปะโดยอรรถ เพราะถูกจัดวางไว้โดยความแตกต่างแห่งอรรถ. อีกนัยหนึ่ง การกล่าวโดยสภาวะเป็นนิกเขปะโดยธรรม การกล่าวโดยอรรถเป็นนิกเขปะโดยอรรถ การประกอบความหมายเช่นนี้ก็เป็นไปได้. ในบรรดาวิธีเหล่านั้น วิธีที่สองและสามเป็นนิกเขปะโดยธรรม โดยแสดงเหตุและธรรมที่มีเหตุโดยสภาวะ. ส่วนวิธีที่หนึ่งเป็นนิกเขปะโดยอรรถ เพราะไม่ได้แสดงโดยสภาวะเช่นนั้น แต่ทำให้เข้าใจความเป็นเหตุและธรรมที่มีเหตุขององค์มรรคและธรรมที่สัมปยุตกับองค์มรรคโดยอรรถ.

၁၀၄၀. ယသ္မိံ သဘာဝဓမ္မေ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရဘာဝေန စိတ္တံ ပဝတ္တတိ, သော တဿ အာရမ္မဏာဓိပတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. စေတောပရိယဉာဏေန ဇာနိတွာ ပစ္စဝေက္ခမာနော တေန ပစ္စဝေက္ခမာနောတိ ဝုတ္တော. ဧတ္ထာပီတိ ဧတသ္မိမ္ပိ အဋ္ဌကထာဝစနေ, ဧတ္ထ ဝါ ပဋ္ဌာနေ မဂ္ဂါဒီနိ ဌပေတွာ အညေသံ အဓိပတိပစ္စယဘာဝဿ အဝစနေနေဝ ပဋိက္ခေပပါဠိယံ. အယမေဝတ္ထောတိ အတ္တနော မဂ္ဂဖလံ ဌပေတွာတိ အတ္ထော. ဝီမံသာဓိပတေယျန္တိ ပဓာနေန အဓိပတိနာ သဟဇာတာဓိပတိ နိဒဿိတော, တယိဒံ နယဒဿနမတ္တမေဝ ဟောတီတိ အညောပိ ဧဝံပကာရော သဟဇာတော မဂ္ဂါဓိပတိ နိဒဿိတော ဟောတိ, တသ္မာ ဝီရိယာဓိပတေယျန္တိ စ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣဒမ္ပိ ဟိ အတ္ထတော ဝုတ္တမေဝါတိ.

๑๐๔๐. พึงทราบว่า ธรรมที่เป็นสภาวะใดที่จิตดำเนินไปโดยความน้อมไป ความโน้มไป ความโอนไป ธรรมนั้นเป็นอารัมมณาธิปติของจิตนั้น. ผู้ที่รู้ด้วยเจโตปริยญาณแล้วพิจารณาอยู่ ถูกกล่าวว่าเป็นผู้พิจารณาด้วยเจโตปริยญาณนั้น. คำว่า "ในที่นี้ด้วย" หมายถึงในคำอรรถกถานี้ด้วย หรือในปัฏฐานนี้ด้วย โดยการงดเว้นมรรคเป็นต้นแล้ว ไม่กล่าวถึงความเป็นอธิปติปัจจัยของธรรมอื่นในปฏิเขปบาลีนี้. ความหมายคือ "ความหมายนี้เอง" คือการงดเว้นมรรคผลของตน. คำว่า "วิมังสาธิปเตยยะ" ได้แสดงสหชาตาธิปติโดยอธิปติที่เป็นประธาน. คำนี้เป็นเพียงการแสดงนัยเท่านั้น เพราะฉะนั้น มรรคอธิปติที่เป็นสหชาตะอย่างอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ก็ถูกแสดงไว้ด้วย เพราะฉะนั้น จึงควรประกอบคำว่า "วิริยาธิปเตยยะ" ด้วย. เพราะคำนี้ก็กล่าวไว้แล้วโดยอรรถ.

၁၀၄၁. အတ္တနော သဘာဝေါ အတ္တဘာဝေါ. လဒ္ဓေါကာသဿ ကမ္မဿ ဝိပါကော ကပ္ပသဟဿာတိက္ကမေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အနေကကပ္ပသဟဿာယုကာနံ သတ္တာနံ, ကပ္ပသဟဿာတိက္ကမေပိ ဝါ လဒ္ဓေါကာသံ ယံ ဘဝိဿတိ, တဒပိ လဒ္ဓေါကာသမေဝါတိ အတ္တနော ဝိပါကံ သန္ဓာယ ဝုစ္စတိ. နတ္ထိ နာမ န ဟောတီတိ အနုပ္ပန္နော နာမ န ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဥပ္ပာဒီသု အန္တောဂဓတ္တာ ‘‘ဥပ္ပာဒိနော ဓမ္မာ’’တိ ဧတေန ဝစနေန ဝုစ္စတီတိ ကတွာ အာဟ ‘‘ဥပ္ပာဒိနော ဓမ္မာ နာမ ဇာတော’’တိ. အရူပသင်္ခါတော အတ္တာတိ အရူပဘဝင်္ဂံ အာဟ. တတ္ထ အာကာသာနဉ္စာယတနသညာဒိမယော အတ္တာတိ ဟိ အတ္ထတော ဝေါဟာရော ပဝတ္တောတိ.

๑๐๔๑. สภาวะของตนคืออัตภาพ. วิบากของกรรมที่มีโอกาสให้ผล ย่อมเกิดขึ้นเมื่อล่วงพ้นพันกัปไปแล้ว สำหรับสัตว์ทั้งหลายที่มีอายุหลายพันกัป หรือกรรมใดที่จะมีโอกาสให้ผลเมื่อล่วงพ้นพันกัปไปแล้ว กรรมนั้นก็มีโอกาสให้ผลเช่นกัน จึงกล่าวโดยอ้างถึงวิบากของกรรมของตน. คำว่า "ไม่มีชื่อว่าไม่เป็น" หมายถึง ไม่มีชื่อว่าไม่เกิดขึ้น. เพราะรวมอยู่ในขณะทั้งสามมีอุปบาทเป็นต้น จึงกล่าวด้วยคำว่า "ธรรมที่เกิดขึ้น" ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวว่า "ธรรมที่เกิดขึ้นชื่อว่าเกิดแล้ว". คำว่า "อัตตาที่นับว่าเป็นอรูป" หมายถึงอรูปภวังค์. เพราะในอรูปภวังค์นั้น คำว่า "อัตตา" ที่มีอากาสานัญจายตนสัญญาเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยอรรถ.

ယဒိ ပန အာယူ…ပေ… သဗ္ဗံ ဝိပါကံ ဒဒေယျ, အလဒ္ဓေါကာသဉ္စ ဝိပါကံ ဒေတီတိ ကတွာ ဝိပက္ကဝိပါကဉ္စ ဒဒေယျ, တတော ဧကဿေဝ ကမ္မဿ သဗ္ဗဝိပါကေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အညဿ ကမ္မဿ ဩကာသော န ဘဝေယျ နိရတ္ထကတ္တာ[Pg.167], ဥပ္ပတ္တိယာယေဝ ဩကာသော န ဘဝေယျ, ဥပ္ပန္နဿ ဝါ ဖလဒါနေ. အထ ဝါ အလဒ္ဓေါကာသဿ ဝိပါကဒါနေ ပစ္စယန္တရရဟိတဿပိ ဝိပါကဒါနံ အာပန္နန္တိ အဝိဇ္ဇာတဏှာဒိပစ္စယန္တရခေပကဿ အညဿ အပစယဂါမိကမ္မဿ ကမ္မက္ခယကရဿ ဩကာသော န ဘဝေယျ. ဘာဝိတေပိ မဂ္ဂေ အဝိဇ္ဇာဒိပစ္စယန္တရရဟိတဿ စ ကမ္မဿ ဝိပစ္စနတော သမတ္ထတာ န သိယာတိ အတ္ထော. သဗ္ဗဒါ ဝါ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိယာ ဧဝ ဘဝိတဗ္ဗတ္တာ ဝိပါကတော အညဿ ပဝတ္တိဩကာသော န ဘဝေယျ. တံ ပနာတိ အာယူဟိတံ ကမ္မံ. ဣဒံ ပန ဓုဝဝိပါကဿ ဝိပါကေန အဓုဝဝိပါကဿပိ လဒ္ဓေါကာသဿ ဝိပါကံ ဥပ္ပာဒီတိ ဒဿေတုံ အာရဒ္ဓန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော စ ဗလဝဝိရဟေ အဂ္ဂမဂ္ဂဘာဝနာဝိရဟေ စ အပ္ပဟီနသဘာဝတော ဓုဝံ ဝိပစ္စန္တီတိ ဓုဝဝိပါကာတိ ဝုတ္တာ. အာယူဟိတကမ္မေ ဝုစ္စမာနေ အနုပ္ပန္နံ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ? ယံ အာယူဟိတံ ဘဝိဿတိ, တတ္ထာပိ အာယူဟိတ-သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝါ.

ถ้ากรรมที่เป็นกุศลและอกุศลที่ได้สั่งสมแล้วทั้งหมดพึงให้ผล และกรรมที่ยังไม่ได้โอกาสก็ให้ผล (หมายถึงสามารถให้ผลได้) ด้วยเหตุนี้ กรรมที่มีวิบากสุกงอมแล้ว (หรือให้ผลแล้ว) ก็พึงให้ผลซ้ำอีก ดังนั้น วิบากทั้งหมดพึงเป็นของกรรมเพียงอย่างเดียวเท่านั้น โอกาสของกรรมอื่นก็จะไม่เกิดขึ้น เพราะความเป็นของไร้ประโยชน์ อีกนัยหนึ่ง ในการให้ผลซ้ำของกรรมที่เกิดขึ้นแล้ว โอกาสของการเกิดขึ้นของกรรมอื่นก็จะไม่เกิดขึ้น หรืออีกนัยหนึ่ง ในการให้วิบากของกรรมที่ยังไม่ได้โอกาส การให้วิบากของกรรมที่ปราศจากปัจจัยอื่น เช่น อวิชชา ตัณหา ก็จะพึงเป็นไปได้ ด้วยเหตุนี้ โอกาสของมรรคกรรมอื่นที่ชื่อว่า อปจยคามี ซึ่งกำจัดปัจจัยอื่น เช่น อวิชชา ตัณหา และทำให้กรรมสิ้นไป ก็จะไม่เกิดขึ้น และแม้เมื่อมรรคได้เจริญแล้ว ความสามารถในการทำให้กรรมสิ้นไปก็จะไม่เกิดขึ้น เพราะการให้ผลของกรรมที่ปราศจากปัจจัยอื่น เช่น อวิชชา ยังเป็นไปอยู่ นี่คือความหมาย หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะความที่วิบากพึงเกิดขึ้นตลอดเวลา โอกาสของการเกิดขึ้นของกุศล อกุศล และกิริยาจิตอื่นจากวิบากก็จะไม่เกิดขึ้น คำว่า "ตัง ปะนะ" หมายถึงกรรมที่สั่งสมแล้ว และพึงทราบว่าคำกล่าวนี้เริ่มต้นขึ้นเพื่อแสดงว่า วิบากของกรรมที่ให้ผลไม่แน่นอนแต่ได้โอกาสแล้ว เกิดขึ้นด้วยวิบากของกรรมที่ให้ผลแน่นอน และสมาบัติ 8 ทั้งหลาย เมื่อปราศจากกรรมที่เข้มแข็งอื่น หรือปราศจากการเจริญอรหัตตมรรค ก็ยังให้ผลแน่นอน เพราะมีสภาวะที่ยังไม่ถูกละ จึงเรียกว่า "ธุววิบาก" (กรรมที่มีผลแน่นอน) เมื่อกล่าวถึงกรรมที่สั่งสมแล้ว เหตุใดจึงกล่าวถึงกรรมที่ยังไม่เกิดขึ้น? เพราะกรรมใดที่จะสั่งสม (ในอนาคต) แม้ในกรรมนั้นก็มีความสมควรที่จะใช้ศัพท์ว่า "อายูหิตะ" ได้

၁၀၅၀. ဥပါဒိန္နာတိ ဧတ္ထ န ဥပေတေန အာဒိန္နာတိ အယမတ္ထော, ဥပသဒ္ဒေါ ပန ဥပသဂ္ဂမတ္တမေဝ, တသ္မာ ဥပါဒါနာရမ္မဏာ ဥပါဒါနေဟိ, အညေ စ အနဘိနိဝေသေန ‘‘အဟံ မဂ္ဂံ ဘာဝယိံ, မမ မဂ္ဂေါ ဥပ္ပန္နော’’တိအာဒိကေန ဂဟဏေန အာဒိန္နာ ဣစ္စေဝ ဥပါဒိန္နာ. ဥပါဒိန္န-သဒ္ဒေန ဝါ အမဂ္ဂဖလဓမ္မာယေဝ ဝုတ္တာ, ဣတရေဟိ မဂ္ဂဖလဓမ္မာ စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๑๐๕๐. ในคำว่า "อุปาทินนะ" นี้ ความหมายว่า "อันตัณหาและทิฏฐิเข้าไปยึดถือแล้ว" นั้นไม่ใช่ แต่แท้จริงแล้ว บทว่า "อุปะ" เป็นเพียงอุปสรรคเท่านั้น เพราะฉะนั้น ธรรมทั้งหลายที่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน (คือโลกียธรรม) อันอุปาทานทั้งหลายยึดถือแล้ว และธรรมอื่น (คือมรรคและผล) ย่อมถูกยึดถือด้วยการถือเอา (ด้วยปัจจเวกขณญาณ) ที่ไม่มีการยึดมั่นถือมั่น เช่น "เราได้เจริญมรรคแล้ว มรรคของเราเกิดขึ้นแล้ว" ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า "อุปาทินนะ" หรืออีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถึงธรรมที่ไม่ใช่มรรคและผลด้วยศัพท์ว่า "อุปาทินนะ" เท่านั้น ส่วนธรรมที่เป็นมรรคและผลนั้น ตรัสด้วยศัพท์อื่น (เช่น อัชฌัตตัง ปัจจัตตัง) เป็นต้น

တိကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาติกนิกเขปะ จบแล้ว

ဒုကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาทุกนิกเขปะ

၁၀၆၂. မေတ္တာယနဝသေနာတိ မေတ္တာဖရဏဝသေန. ‘‘မေတ္တယနဝသေနာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဒီဃံ ကတွာ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. မေတ္တာ, မေဒနံ ဝါ မေတ္တာယနံ, တဉ္စ သိနေဟဝသေန. အနုဒယတီတိ အနုဒါတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘အနုဒ္ဒါ’’တိ ဒ-ကာရာဂမနံ ကတွာ ဝုတ္တံ. အနုဒ္ဒါယနာကာရောတိ အနုရက္ခဏာကာရော. ရက္ခဏဉှိ ဒါယနာ. အနုဒ္ဒါယိတဿာတိ အနုဒ္ဒါယ အယိတဿ. ‘‘ဇာတိပိ ဒုက္ခာ’’တိအာဒိံ သုဏန္တဿ သဝနေ, အနိစ္စာဒိတော သမ္မသန္တဿ သမ္မသနေ, မဂ္ဂေနေတ္ထ သမ္မောဟံ ဝိဒ္ဓံသေန္တဿ ပဋိဝေဓေ, ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ပစ္စဝေက္ခဏေတိ စတူသု ကာလေသု ဒုက္ခေ ဉာဏံ ဝတ္တတိ.

๑๐๖๒. คำว่า "เมตตายนะวะเสนะ" หมายถึงด้วยอำนาจแห่งการแผ่เมตตา พึงทราบว่า คำว่า "เมตตายนะวะเสนะ" นี้กล่าวโดยทำให้เสียงยาว (ทีฆะ) ทั้งที่ควรกล่าวว่า "เมตตยนะวะเสนะ" หรืออีกนัยหนึ่ง ความรักของเมตตาเรียกว่า "เมตตายนะ" และความรักของเมตตานั้นก็คือการเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งความสิเน่หา เพราะตามรักษา จึงเรียกว่า "อนุทา" แต่กลับกล่าวว่า "อนุทธา" โดยมีการลง "ท" อักษรอาคม คำว่า "อนุททานาการ" หมายถึงอาการแห่งการตามรักษา แท้จริงแล้ว การรักษาเรียกว่า "ทายนา" คำว่า "อนุททายิตะ" หมายถึงจิตที่เกิดขึ้นด้วยการตามรักษา ญาณในทุกข์ย่อมเป็นไปในกาลทั้ง 4 คือ ในการฟังของผู้ฟังคำว่า "แม้ชาติก็เป็นทุกข์" เป็นต้น หรือในการพิจารณาของผู้พิจารณาโดยความเป็นอนิจจังเป็นต้น หรือในการแทงตลอดของผู้กำจัดความหลงผิดในทุกขสัจนี้ด้วยมรรค หรือในการพิจารณาของผู้แทงตลอดแล้วพิจารณาด้วยปัจจเวกขณญาณ

၁၀၆၅. စိတ္တဿ [Pg.168] သံရဉ္ဇနံ စိတ္တဿ သာရာဂေါ. ဂိဇ္ဈန္တီတိ အဘိကင်္ခန္တိ. သဉ္ဇံန္တီတိ ဗန္ဓန္တိ. လဂ္ဂနဋ္ဌေနာတိ သံဝရဏဋ္ဌေန, ဩလမ္ဗနဋ္ဌေန ဝါ. တဿ တဿေဝ ဘဝဿာတိ ကာမဘဝါဒိသင်္ခါတဿ ဝိပါကကဋတ္တာရူပဿ အဘိနိဗ္ဗတ္တိအတ္ထံ ပဋိသန္ဓိယာ ပစ္စယဘာဝဝသေန ပရိကဍ္ဎတိ. စိတ္တမဿ ဘဝန္တရေ ဝိဓာဝတိ နိဗ္ဗတ္တတိ. တဏှာဝိပ္ဖန္ဒိတနိဝေသော အဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတာဒိဘာဝေန တဏှာပဝတ္တိယေဝ.

๑๐๖๕. ความกำหนัดยินดีอย่างยิ่งของจิตเรียกว่า "จิตตัสสะ สังราคะ" คำว่า "คิชฌันติ" หมายถึงปรารถนาอย่างยิ่ง คำว่า "สัญชันติ" หมายถึงผูกไว้ คำว่า "ลัคคนัตถะ" หมายถึงด้วยอรรถว่ากั้นไว้ (หรือผูกมัด) หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยอรรถว่าห้อยโหน (จึงเรียกว่า "สังคะ") คำว่า "แห่งภพนั้นๆ" หมายถึงเพื่อประโยชน์แก่การเกิดขึ้นของวิบากนามขันธ์และกตัตตารูปที่เรียกว่ากามภพเป็นต้น ย่อมฉุดคร่าไปด้วยอำนาจแห่งความเป็นปัจจัยของการปฏิสนธิ จิตของสัตว์นั้นย่อมแล่นไปและเกิดขึ้นในภพอื่น การดิ้นรนและยึดมั่นในอารมณ์ต่างๆ ของตัณหา คือการเกิดขึ้นของตัณหานั่นเอง ด้วยความเป็นไปแห่งตัณหาวิจริต 108 ประการเป็นต้น

သရိတာနီတိ ရာဂဝသေန အလ္လာနိ. တံသမ္ပယုတ္တပီတိဝသေန သိနိဒ္ဓါနိ သိနေဟိတာနိ. ဝိသတာတိ ဝိတ္ထတာ. ရူပါဒီသု တေဘူမကဓမ္မေသု ဗျာပနဝသေန ဝိသဋာ. ပုရိမဝစနမေဝ တ-ကာရဿ ဋ-ကာရံ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဝိသာလာတိ ဝိပုလာ. ဝိသက္ကတီတိ ပရိသပ္ပတိ, သဟတိ ဝါ. ရတ္တော ဟိ ရာဂဝတ္ထုနာ ပါဒေန တာလိယမာနောပိ သဟတီတိ. ဩသက္ကနံ, ဝိပ္ဖန္ဒနံ ဝါ ဝိသက္ကနန္တိ ဝဒန္တိ. အနိစ္စာဒိံ နိစ္စာဒိတော ဂဏှန္တီ ဝိသံဝါဒိကာ ဟောတိ. ဝိသံဟရတီတိ တထာ တထာ ကာမေသု အာနိသံသံ ပဿန္တီ ဝိဝိဓေဟာကာရေဟိ နေက္ခမ္မာဘိမုခပ္ပဝတ္တိတော စိတ္တံ သံဟရတိ သင်္ခိပတိ. ဝိသံ ဝါ ဒုက္ခံ, တံ ဟရတိ ဝဟတီတိ အတ္ထော. ဒုက္ခနိဗ္ဗတ္တကဿ ကမ္မဿ ဟေတုဘာဝတော ဝိသမူလာ, ဝိသံ ဝါ ဒုက္ခဝေဒနာမူလံ ဧတိဿာတိ ဝိသမူလာ. ဒုက္ခသမုဒယတ္တာ ဝိသံ ဖလံ ဧတိဿာတိ ဝိသဖလာ. တဏှာယ ရူပါဒိကဿ ဒုက္ခဿေဝ ပရိဘောဂေါ ဟောတိ, န အမတဿာတိ သာ ‘‘ဝိသပရိဘောဂါ’’တိ ဝုတ္တာ. သဗ္ဗတ္ထ နိရုတ္တိဝသေန ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယော ပနေတ္ထ ပဓာနော အတ္ထော, တံ ဒဿေတုံ ပုန ‘‘ဝိသတာ ဝါ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝန္တိ မနုဿဘာဝဒေဝါဒိဘာဝဘူတံ.

คำว่า "สาริตะ" หมายถึงเปียกชุ่มด้วยอำนาจแห่งราคะ และอ่อนนุ่ม เหนียวแน่นด้วยอำนาจแห่งปีติที่สัมปยุตด้วยราคะนั้น คำว่า "วิสตะ" หมายถึงแผ่ไป (คือแผ่กว้าง) แผ่ไป (วิสฏะ) ด้วยอำนาจแห่งการแผ่ซ่านไปในธรรมที่เป็นไปในภูมิ 3 มีรูปเป็นต้น คำว่า "วิสฏะ" นี้เป็นคำก่อนนั่นเอง (วิสตะ) แต่เปลี่ยนอักษร "ต" เป็น "ฏ" คำว่า "วิสาละ" หมายถึงไพบูลย์ คำว่า "วิสักกะติ" หมายถึงซ่านไปรอบๆ ในอารมณ์ หรืออีกนัยหนึ่ง ตามนัยอรรถกถา หมายถึงอดทน แท้จริงแล้ว ผู้ที่กำหนัดแล้ว แม้ถูกวัตถุแห่งราคะ (ชายหรือหญิง) เตะด้วยเท้า ก็ย่อมอดทน หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวว่า การถอยกลับ หรือการดิ้นรน ชื่อว่า "วิสักกะนะ" ตัณหาเมื่อถือเอาธรรมมีอนิจจังเป็นต้น โดยความเป็นนิจจังเป็นต้น ย่อมเป็นสภาพที่ทำให้คลาดเคลื่อน (หลอกลวง) คำว่า "วิสังหรติ" หมายถึงตัณหาเมื่อเห็นอานิสงส์ในกามทั้งหลายโดยอาการนั้นๆ ย่อมรวบรวมหรือย่อจิตไว้จากการเป็นไปมุ่งหน้าสู่เนกขัมมะด้วยอาการต่างๆ หรืออีกนัยหนึ่ง "วิสะ" คือทุกข์ ตัณหาย่อมนำไปหรือทรงไว้ซึ่งทุกข์นั้น นี่คือความหมาย เพราะเป็นเหตุแห่งกรรมที่ทำให้เกิดทุกข์ จึงชื่อว่า "วิสมูละ" หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะตัณหานี้มีทุกขเวทนาเป็นมูลเหตุ จึงชื่อว่า "วิสมูละ" เพราะเป็นเหตุแห่งทุกขสมุทัย ตัณหานี้จึงมีทุกข์เป็นผล จึงชื่อว่า "วิสผละ" เพราะตัณหาย่อมเสวยแต่ทุกข์มีรูปเป็นต้นเท่านั้น ไม่เสวยอมตะ (นิพพาน) ตัณหานั้นจึงเรียกว่า "วิสปริโภค" พึงทราบการสำเร็จรูปแห่งบทในทุกที่ด้วยอำนาจแห่งนิรุตติ และในบรรดาอรรถเหล่านั้น อรรถใดเป็นประธาน เพื่อแสดงอรรถนั้น จึงกล่าวคำว่า "วิสตา วา ปนา" เป็นต้นอีกครั้ง คำว่า "อิตถภาวะและอัญญถาภาวะ" หมายถึงความเป็นมนุษย์ ความเป็นเทพเป็นต้น

ပဏိဓာနကဝသေနာတိ စိတ္တဿ ရူပါဒီသု ဌပနကဝသေန. အညောပိ ဗန္ဓု တဏှာယ ဧဝ ဟောတိ, သော ပန အဗန္ဓုပိ ဟောတိ. တဏှာ ပန နိစ္စသန္နိဿိတာတိ ‘‘ပါဋိယေက္ကော ဗန္ဓူ’’တိ ဝုတ္တာ. အသနတောတိ ဗျာပနတော ဘုဉ္ဇနတော စ. တဒုဘယံ ဒဿေတိ ‘‘အဇ္ဈောတ္ထရဏတော’’တိအာဒိနာ. အာသီသနဝသေနာတိ ဣစ္ဆနဝသေန. အညေနာကာရေနာတိ ဇပ္ပနာဇပ္ပိတတ္တာနံ ဇပ္ပာယ အနညတ္တဒဿနာကာရေန. စိတ္တံ ပရိယုဋ္ဌာတီတိ စိတ္တံ မူသတိ. မာရပါသောတိ မာရေန ဂဟိတတာယ ရာဂေါ မာရပါသော.

คำว่า "ปณิธานะวะเสนะ" หมายถึงด้วยอำนาจแห่งการตั้งจิตไว้ในรูปเป็นต้น แม้ญาติอื่น (ที่เป็นสิ่งมีชีวิต) ก็มีได้เพราะตัณหานั่นเอง แต่ญาตินั้น บางครั้งก็ไม่เป็นญาติ แต่ตัณหาเป็นญาติที่อาศัยอยู่เป็นนิจ ด้วยเหตุนี้ จึงเรียกว่า "เป็นญาติเฉพาะตัว" คำว่า "อสนะ" หมายถึงเพราะแผ่ไป และเพราะบริโภค (จึงเรียกว่า "อาสา") แสดงอรรถทั้งสองนั้นด้วยคำว่า "อัชโฌตถรณโต" เป็นต้น คำว่า "อาสีสนะวะเสนะ" หมายถึงด้วยอำนาจแห่งความปรารถนา คำว่า "จิตตัง ปริยุฏฐาติ" หมายถึงย่อมลัก (mūsati) ซึ่งจิต (กุศลจิต) (ธาตุ "มูสะ" หมายถึงการลักขโมย) คำว่า "มารปาสะ" หมายถึงราคะชื่อว่าเป็นบ่วงของมาร เพราะความเป็นสภาพที่มารยึดไว้

၁၀၆၆. သင်္ခါရေသု ဥပ္ပန္နော ကမ္မပထဘေဒံ န ကရောတီတိ ဧတေန သတ္တေသု ဥပ္ပန္နော အဋ္ဌာနကောပေါ ကရောတီတိ ဝိညာယတိ. ‘‘အတ္ထံ မေ နာစရိ[Pg.169], န စရတိ, န စရိဿတိ, ပိယဿ မေ မနာပဿ အတ္ထံ နာစရိ, န စရတိ, န စရိဿတိ, အပ္ပိယဿ မေ အမနာပဿ အနတ္ထံ နာစရိ, န စရတိ, န စရိဿတီ’’တိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ ဟိ ကောပေါ အဝတ္ထုသ္မိံ ဥပ္ပန္နတ္တာ အဋ္ဌာနကောပေါ ဧဝ ဘဝိတုံ ယုတ္တော. အာဃာတေန္တောတိ ဟနန္တော. ပုနရုတ္တိဒေါသော ပဋိသေဓိတောတိ ဒေါသ-ပဒဿ ပဋိဝိရောဓ-ပဒဿ စ ဒွိက္ခတ္တုံ အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ. ပဋိဃဿ ဝါ ဝိသေသနတ္ထံ ပုဗ္ဗေ ‘‘ပဋိဝိရောဓော’’တိ, ပဒေါသာဒိဝိသေသနတ္ထံ ‘‘ဒေါသော’’တိ စ ဝုတ္တံ, ဒုဿနာဒိဝိသေသနတ္ထံ ပစ္ဆာ ‘‘ဒေါသော’’တိ, ဝိရောဓဝိသေသနတ္ထဉ္စ ‘‘ပဋိဝိရောဓော’’တိ ဝုတ္တန္တိ နတ္ထိ ပုနရုတ္တိဒေါသော.

๑๐๖๖. โทสะที่เกิดขึ้นในสังขารทั้งหลาย ย่อมไม่กระทำความแตกต่างแห่งกรรมบถ ดังนี้ ด้วยบทนี้ ย่อมรู้ได้ว่า โทสะที่เกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย ย่อมกระทำ (ความแตกต่างแห่งกรรมบถ) โทสะที่เกิดขึ้นแล้วว่า 'สัตว์นี้ไม่เคยประพฤติประโยชน์แก่เรา ไม่ประพฤติอยู่ และจักไม่ประพฤติ' หรือ 'สัตว์นี้ไม่เคยประพฤติประโยชน์แก่บุคคลผู้เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา ไม่ประพฤติอยู่ และจักไม่ประพฤติ' หรือ 'สัตว์นี้ไม่เคยประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของเรา ไม่ประพฤติอยู่ และจักไม่ประพฤติ' ดังนี้ แม้เกิดขึ้นแล้ว เพราะเกิดขึ้นในวัตถุอันไม่เป็นเหตุแห่งโทสะ จึงควรเป็นอัฏฐานโกปะ (ความโกรธในฐานะอันไม่ควร) นั่นเอง คำว่า 'อาฆาเตนโต' คือ 'หันนันโต' (เบียดเบียน) คำว่า 'ปฏิเสธโทษของการกล่าวซ้ำ' (ปฏิกเสธิต) นี้ กล่าวไว้เพราะบทว่า 'โทสะ' และบทว่า 'ปฏิวิโรธะ' มาถึงสองครั้ง หรือเพื่อประโยชน์ในการจำแนกปฏิฆะ จึงกล่าวไว้ก่อนว่า 'ปฏิวิโรธะ' และเพื่อประโยชน์ในการจำแนกปโทสะเป็นต้น จึงกล่าวว่า 'โทสะ' และเพื่อประโยชน์ในการจำแนกทุสสนะเป็นต้น จึงกล่าวไว้ภายหลังว่า 'โทสะ' และเพื่อประโยชน์ในการจำแนกวิโรธะ จึงกล่าวว่า 'ปฏิวิโรธะ' ดังนี้ จึงไม่มีโทษของการกล่าวซ้ำ

၁၀၉၁. အနိဒ္ဓါရိတပရိစ္ဆေဒေ ဓမ္မာနံ အတ္ထိတာမတ္တဒီပကေ မာတိကုဒ္ဒေသေ အပရိစ္ဆေဒေန ဗဟုဝစနေန ဥဒ္ဒေသော ကတောတိ ဗဟုဝစနေနေဝ ပုစ္ဆတိ – ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ အပ္ပစ္စယာ’’တိ. သဘာဝသင်္ခါပရိစ္ဆေဒါဒိဝသေန ဟိ ဓမ္မေ အဇာနန္တဿ ဝသေန ဥဒ္ဒေသော ပုစ္ဆာ စ ကရီယတီတိ. တသ္မာ ပရိစ္ဆေဒံ အကတွာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ ပုစ္ဆိတာ စ. ဣမေတိ အသင်္ခတဓာတုတော ဥဒ္ဓံ နတ္ထီတိ ဒီပနတ္ထံ ဧကမ္ပိ တံ နိဒ္ဒိသိတွာ ဗဟုဝစနေနေဝ နိဂမနံ ကတံ နိဒ္ဒေသတော ပုဗ္ဗေ ဗောဓနေယျဿ အဇာနနကာလံ ဥပါဒါယ.

๑๐๙๑. ในมาติกาอุทเทสที่แสดงเพียงความเป็นอยู่ของธรรมทั้งหลาย ซึ่งไม่มีการกำหนดขอบเขต เพราะอุทเทสได้กระทำด้วยพหูพจน์ที่ไม่มีการกำหนดขอบเขต จึงทรงถามด้วยพหูพจน์ว่า 'ธรรมทั้งหลายเหล่าไหนเป็นอัปปัจจัย' (อีกนัยหนึ่ง) เพราะอุทเทสและปุจฉาย่อมกระทำโดยอาศัยบุคคลผู้ฟังที่ไม่รู้ธรรมทั้งหลายโดยการกำหนดขอบเขตแห่งสภาวะและจำนวนเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงโดยย่อและถามโดยไม่กำหนดขอบเขต เพื่อแสดงความหมายว่า 'ธรรมอันเป็นอัปปัจจัยที่สูงกว่าอสังขตธาตุไม่มี' (คือธรรมเหล่านี้) จึงทรงแสดงอสังขตธรรมนั้นแม้เพียงหนึ่งเดียว โดยอาศัยกาลที่สัตว์ผู้ควรแก่การตรัสรู้ยังไม่รู้ ก่อนนิเทศ แล้วจึงทรงสรุปด้วยพหูพจน์

၁၁၀၁. ကိံ ပန နတ္ထိ, ကိံ တေန န ဝုတ္တာတိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ဣဒမေဝ မနောဝိညေယျန္တိ နိယမာဘာဝေါ ဝဝတ္ထာနာဘာဝေါ. စက္ခုဝိညာဏာဒိဝိညေယျမေဝ စက္ခာဒိဝိညေယျန္တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တန္တိ မနောဝိညာဏဝိညေယျေနပိ မနောဝိညေယျေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ကတွာ အဋ္ဌကထာယ ‘‘ကိံ ပန မနောဝိညာဏေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကေဟိစိ ဝိညေယျာ ကေဟိစိ အဝိညေယျာတိ ဣဒံ ကာမာဝစရံ မနောဝိညာဏံ အာရမ္မဏာဒိဝသေန ဘိန္ဒိတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ရူပါဝစရာဒိအာရမ္မဏေန ဟိ ကာမာဝစရမနောဝိညာဏေန ရူပရာဂါဒိသမ္ပယုတ္တေန စ ကာမာဝစရဓမ္မာ န ဝိညေယျာ, ဣတရေန စ ဝိညေယျာ. ဧဝံ ကာမာဝစရာနမေဝ အာရမ္မဏာနံ ကေသဉ္စိ သဒ္ဒါဒီနံ ရူပါရမ္မဏာဒီဟိ အဝိညေယျတာ ဝိညေယျတာ စ ယောဇေတဗ္ဗာ, တထာ ဒွါရဘေဒဝသေန. အထ ဝါ သောမနဿသဟဂတသန္တီရဏံ ဣဋ္ဌာရမ္မဏမေဝါတိ ဣတရံ တေန န ဝိညေယျံ. ဧဝံ ဥပေက္ခာသဟဂတေ ကုသလဝိပါကေ အကုသလဝိပါကေ စာတိ သဗ္ဗတ္ထ ယထာယောဂံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ရူပါဝစရာဒယော ကာမာဝစရဝိပါကာဒီဟိ အဝိညေယျာ, ကေစိဒေဝ ဝိညေယျာ [Pg.170] အရူပါဝစရေဟီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ အနုဝတ္တမာနတ္တာ. နိဗ္ဗာနေန အဝိညေယျတ္တာတိ ‘‘ကေဟိစိ အဝိညေယျာ’’တိ ဣမဿ ပဒဿ အတ္ထသမ္ဘဝမတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န နိဗ္ဗာနဿ အနုဝတ္တမာနမနောဝိညာဏဘာဝတော.

๑๑๐๑. ควรประกอบความว่า 'ไม่มีหรือ? เพราะไม่มีนั้น จึงไม่ตรัสไว้หรือ?' การไม่มีการกำหนดว่า 'อารมณ์นี้เท่านั้นที่มโนวิญญาณพึงรู้' คือการไม่มีการจัดตั้ง เพราะในพระบาลีตรัสไว้ว่า 'สิ่งที่จักขุวิญญาณเป็นต้นพึงรู้เท่านั้นเป็นสิ่งที่จักขุวิญญาณเป็นต้นพึงรู้' ดังนี้ สิ่งที่มโนวิญญาณพึงรู้ก็ควรเป็นมโนวิญเญยยะ ด้วยเหตุนี้ อรรถกถาจึงกล่าวไว้ว่า 'ก็อะไรเล่าเป็นสิ่งที่มโนวิญญาณพึงรู้' เป็นต้น คำว่า 'บางอย่างพึงรู้ บางอย่างไม่พึงรู้' นี้ ควรประกอบโดยแยกมโนวิญญาณที่เป็นกามาวจรออกตามอำนาจของอารมณ์เป็นต้น เพราะกามาวจรมโนวิญญาณที่มีอารมณ์เป็นรูปาวจรเป็นต้น และกามาวจรมโนวิญญาณที่สัมปยุตต์ด้วยรูปราคะเป็นต้น ย่อมไม่รู้อารมณ์ที่เป็นกามาวจรธรรมทั้งหลาย ส่วนมโนวิญญาณอื่นย่อมรู้ เช่นเดียวกัน ควรประกอบความว่า อารมณ์บางอย่างที่เป็นกามาวจรเท่านั้น เช่น สัททารมณ์เป็นต้น ย่อมไม่พึงรู้ด้วยมโนวิญญาณที่มีรูปารมณ์เป็นต้น และพึงรู้ได้ด้วยมโนวิญญาณอื่น เช่นเดียวกันโดยการแยกทวาร หรืออีกนัยหนึ่ง โสมนัสสหคตสันตีรณะมีอารมณ์เป็นอิฏฐารมณ์เท่านั้น ด้วยเหตุนั้น อารมณ์อื่นย่อมไม่พึงรู้ด้วยโสมนัสสหคตสันตีรณะนั้น เช่นเดียวกันในสันตีรณะที่เป็นอุเบกขาสหคตกุศลวิบากและอกุศลวิบาก ควรประกอบความให้เหมาะสมในมโนวิญญาณทั้งปวง ควรประกอบความว่า รูปาวจรธรรมเป็นต้น ย่อมไม่พึงรู้ด้วยกามาวจรวิบากเป็นต้น อรูปาวจรธรรมบางอย่างเท่านั้นที่อรูปาวจรธรรมทั้งหลายพึงรู้ เพราะเป็นสภาวะที่ดำเนินไปตามลำดับ คำว่า 'เพราะความที่นิพพานไม่สามารถรู้ได้' นี้ สังคหกาจารย์กล่าวไว้โดยมุ่งหมายเพียงความเป็นไปได้ของความหมายของบทว่า 'บางอย่างไม่พึงรู้' ไม่ใช่เพราะนิพพานเป็นสภาวะแห่งมโนวิญญาณที่ดำเนินไปตามลำดับ

၁၁၀၂. ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂေါတိ ဥက္ကဋ္ဌဝသေန ဝုတ္တံ. ဘဝါသဝံ ဌပေတွာ သဗ္ဗော လောဘော ကာမာသဝေါတိ ယုတ္တံ သိယာ. သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ ဘဝဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တတ္တာ ‘‘ဘဝါသဝေါ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တော. ဘဝါသဝေါ ပန ‘‘ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ္တေသု ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တော. သောပိ ရာဂေါ ကာမာသဝေါ ဘဝိတုံ ယုတ္တော. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကဒုက္ခာနံ ကာရဏဘူတာ ကာမာသဝါဒယောပိ ဒွိဓာ ဝုတ္တာ.

๑๑๐๒. คำว่า 'ราคะในกามคุณห้า' นี้ กล่าวไว้โดยนัยแห่งความประเสริฐ พึงกล่าวได้ว่า โลภะทั้งหมด เว้นภวาสวะ เป็นกามาสวะ ราคะที่สหคตด้วยสัสสตทิฏฐิ อรรถกถากล่าวว่าเป็น 'ภวาสวะ' เพราะสัมปยุตต์ด้วยภวทิฏฐิ แต่ในพระบาลีกล่าวไว้ว่า ภวาสวะย่อมเกิดขึ้นในธรรมที่วิปปยุตต์จากทิฏฐิคติเท่านั้น ราคะนั้นก็ควรเป็นกามาสวะ กามาสวะเป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุแห่งทุกข์ในปัจจุบันและในสัมปรายภพ ก็กล่าวไว้สองนัย

၁၁၀၃. ကာမာသဝနိဒ္ဒေသေ စ ကာမေသူတိ ကာမရာဂဒိဋ္ဌိရာဂါဒိအာရမ္မဏဘူတေသု တေဘူမကေသု ဝတ္ထုကာမေသူတိ အတ္ထော သမ္ဘဝတိ. တတ္ထ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ သာ တဏှာ သဗ္ဗာပိ န ကာမစ္ဆန္ဒာဒိနာမံ န လဘတီတိ. ကတ္တုကမျတာဆန္ဒော အကုသလေပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န ပန ဓမ္မစ္ဆန္ဒော.

๑๑๐๓. และในกามาสวะนิเทศ คำว่า 'ในกามทั้งหลาย' ย่อมมีความหมายว่า 'ในวัตถุกามทั้งหลายที่เป็นไตรภูมิ ซึ่งเป็นอารมณ์ของกามราคะและทิฏฐิราคะเป็นต้น' ย่อมเป็นไปได้จริง (อีกนัยหนึ่ง) เพราะตัณหานั้นทั้งหมดที่เกิดขึ้นในวัตถุกามที่เป็นไตรภูมินั้น ย่อมได้ชื่อว่ากามฉันทะเป็นต้น ไม่ใช่ว่าจะไม่ได้ ด้วยเหตุนั้น ความหมายนี้จึงเป็นไปได้ กัตตุกัมยตาฉันทะย่อมเกิดขึ้นในอกุศลได้ด้วย แต่ธัมมฉันทะย่อมไม่เกิดขึ้น

၁၁၀၅. အညံ ဇီဝန္တိ ဂဟဏံ ယဒိပိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသွေဝ ပဝတ္တတိ, ရူပေ…ပေ… ဝိညာဏေ ဝါ ပန န ပတိဋ္ဌာတိ. တတော အညံ ကတွာ ဇီဝံ ဂဏှာတီတိ သဿတဒိဋ္ဌိ ဟောတီတိ. ဗြဟ္မာဒိံ ဧကစ္စံ အတ္တာနံ ‘‘ဟောတီ’’တိ နိစ္စတော အညဉ္စ ‘‘န ဟောတီ’’တိ အနိစ္စတော ဂဏှန္တဿ ‘‘ဟောတိ စ န စ ဟောတီ’’တိ ဧကစ္စသဿတဒိဋ္ဌိ. ‘‘ဟောတီ’’တိ စ ပုဋ္ဌေ ‘‘နေဝါ’’တိ, ‘‘န ဟောတီ’’တိ စ ပုဋ္ဌေ ‘‘န’’ဣတိ သဗ္ဗတ္ထ ပဋိက္ခိပန္တဿ အမရာဝိက္ခေပဒိဋ္ဌိ, အမရာ အနုပစ္ဆေဒါ, အမရမစ္ဆသဒိသီ ဝါ ဝိက္ခေပဒိဋ္ဌီတိ အတ္ထော.

๑๑๐๕. การยึดถือว่า 'ชีวะเป็นอย่างอื่น' แม้จะดำเนินไปในอุปาทานขันธ์ห้าเท่านั้น แต่ก็ไม่ตั้งมั่นอยู่ในรูปขันธ์เป็นต้น หรือวิญญาณขันธ์ เพราะกระทำชีวะให้เป็นอย่างอื่นจากอุปาทานขันธ์นั้นแล้วจึงยึดถือชีวะ จึงเป็นสัสสตทิฏฐิ สำหรับบุคคลผู้ยึดถืออัตตาบางอย่าง เช่น พรหมเป็นต้น ว่า 'มีอยู่' โดยความเป็นนิจจัง และยึดถืออัตตาบางอย่างอื่นจากพรหมเป็นต้น ว่า 'ไม่มีอยู่' โดยความเป็นอนิจจัง ย่อมเป็นเอกัจจสัสสตทิฏฐิ เมื่อถูกถามว่า 'มีอยู่หรือ?' ก็ตอบว่า 'เนวะ' (ไม่ใช่ทั้งสองอย่าง) และเมื่อถูกถามว่า 'ไม่มีอยู่หรือ?' ก็ตอบว่า 'นะ' (ไม่) สำหรับบุคคลผู้ปฏิเสธในคำถามทั้งปวง ย่อมเป็นอมราวิกเขปทิฏฐิ อมรา คือ ความไม่ขาดสาย หรืออีกนัยหนึ่ง คือวิกเขปทิฏฐิที่เหมือนปลาอมร

ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ ကာမာသဝေါတိ ဝုတ္တောတိ ကတွာ ဗြဟ္မာနံ ဝိမာနာဒီသု ရာဂဿ ဒိဋ္ဌိရာဂဿ စ ကာမာသဝဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ. ယဒိ ပန လောဘော ကာမာသဝဘဝါသဝဝိနိမုတ္တော အတ္ထိ, သော ယဒါ ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ္တေသု ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဒါ တေန သမ္ပယုတ္တော အဝိဇ္ဇာသဝေါ အာသဝဝိပ္ပယုတ္တောတိ ဒေါမနဿဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသမ္ပယုတ္တဿ ဝိယ တဿပိ အာသဝဝိပ္ပယုတ္တတာ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ ‘‘စတူသု ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ္တေသု လောဘသဟဂတေသု စိတ္တုပ္ပာဒေသု ဥပ္ပန္နော မောဟော သိယာ အာသဝသမ္ပယုတ္တော သိယာ အာသဝဝိပ္ပယုတ္တော’’တိ. ‘‘ကာမာသဝေါ အဋ္ဌသု လောဘသဟဂတေသု စိတ္တုပ္ပာဒေသု ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ, ‘‘ကာမာသဝံ ပဋိစ္စ ဒိဋ္ဌာသဝေါ အဝိဇ္ဇာသဝေါ’’တိ [Pg.171] (ပဋ္ဌာ. ၃.၃.၁) စ ဝစနတော ဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ ကာမာသဝေါ န ဟောတီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. ကိလေသပဋိပါဋိယာပိ အာဟရိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ အာသဝါနံ ဝစနံ ပဟာတဗ္ဗဒဿနတ္ထန္တိ ကတွာ တေ ပဟာနေ အာဟရိယမာနာ ပဟာတဗ္ဗာနမ္ပိ တေသံ ကိလေသာနံ ဥဒ္ဒေသက္ကမေန အာဟရိတုံ ဝဋ္ဋန္တိ ပဇဟနကာနံ မဂ္ဂါနမ္ပီတိ အတ္ထော.

เพราะเหตุที่กล่าวว่า ราคะอันประกอบด้วยกามคุณ 5 ชื่อว่า กามาสวะ จึงปฏิเสธความเป็นกามาสวะของราคะและทิฏฐิราคะในวิมานเป็นต้นของพรหมทั้งหลาย แต่ถ้าโลภะที่พ้นจากกามาสวะและภวาสวะยังมีอยู่ เมื่อโลภะนั้นเกิดขึ้นในจิตที่วิปปยุตจากทิฏฐิ (ทิฏฐิคตวิปปยุต) อวิชชาสวะที่สัมปยุตด้วยโลภะนั้นก็เป็นอาสววิปปยุต ดังที่กล่าวถึงความเป็นอาสววิปปยุตของโมหะที่สัมปยุตด้วยโทมนัส วิจิกิจฉา และอุทธัจจะ ฉันใด ก็ควรกล่าวถึงความเป็นอาสววิปปยุตของโมหะที่วิปปยุตจากทิฏฐินั้นด้วยว่า 'โมหะที่เกิดขึ้นในจิตตุปบาท 4 ที่สัมปยุตด้วยโลภะและวิปปยุตจากทิฏฐิ อาจเป็นอาสวสัมปยุต หรืออาจเป็นอาสววิปปยุตก็ได้' เพราะคำกล่าวว่า 'กามาสวะย่อมเกิดขึ้นในจิตตุปบาท 8 ที่สัมปยุตด้วยโลภะ' และ 'อาศัยกามาสวะ ทิฏฐาสวะและอวิชชาสวะย่อมเกิดขึ้น' (ปัฏฐาน 3.3.1) จึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า ราคะที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิไม่เป็นกามาสวะ การกล่าวถึงอาสวะทั้งหลายนั้นมีประโยชน์เพื่อแสดงกิเลสที่ควรละ เพราะเหตุนั้น เมื่ออาสวะเหล่านั้นถูกนำมากล่าวโดยเหตุแห่งการละ กิเลสเหล่านั้นที่ควรละก็ควรถูกนำมากล่าวตามลำดับแห่งการแสดง และมรรคทั้งหลายที่ละกิเลสเหล่านั้นก็ควรถูกนำมากล่าวตามลำดับแห่งการแสดงด้วย

၁၁၂၁. ပဌမကမာနဘာဇနီယေတိ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိ မာနဿ နိဒ္ဒေသေ. တတ္ထ ဟိ ‘‘ဧကစ္စော ဇာတိယာ ဝါ ဂေါတ္တေန ဝါ ကောလပုတ္တိယေန ဝါ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယ ဝါ ဓနေန ဝါ အဇ္ဈေနေန ဝါ ကမ္မာယတနေန ဝါ သိပ္ပာယတနေန ဝါ ဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနေန ဝါ သုတေန ဝါ ပဋိဘာနေန ဝါ အညတရညတရေန ဝါ ဝတ္ထုနာ မာနံ ဇပ္ပေတိ, ယော ဧဝရူပေါ မာနော မညနာ…ပေ… ကေတုကမျတာ စိတ္တဿာ’’တိ (ဝိဘ. ၈၆၆) သေယျဿ သဒိသဿ ဟီနဿ စ ပဝတ္တမာနော ပုဂ္ဂလဝိသေသံ အနာမသိတွာ သေယျမာနော ဝိဘတ္တောတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ဧကော မာနော တိဏ္ဏံ ဇနာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ကထိတော’’တိ အာဟ. န ကေဝလဉ္စာယံ ပဌမကမာနဘာဇနီယေ ဧဝ ဧဝံ ကထိတော, ဒုတိယကတတိယကမာနဘာဇနီယေပိ ကထိတော ဧဝါတိ နိဒဿနမတ္ထံ ဧတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ ပုဂ္ဂလေ အနိဿာယ ဝုတ္တာနံ တိဏ္ဏမ္ပိ မာနာနံ ဘာဇနီယံ ‘‘ပဌမကမာနဘာဇနီယေ’’တိ အာဟ. သေယျဿ ‘‘သေယျောဟမသ္မီတိ မာနော’’တိအာဒီနဉှိ ပုဂ္ဂလံ အာမသိတွာ ဝုတ္တာနံ နဝန္နံ မာနာနံ ဘာဇနီယံ ဒုတိယကမာနဘာဇနီယံ ဟောတိ, တဿ မာနရာသိဿ ပုဂ္ဂလံ အနာမသိတွာ ဝုတ္တမာနရာသိတော ဒုတိယတတိယကတ္တာတိ, အထာပိ စ ယထာဝုတ္တေ ဒုတိယကမာနဘာဇနီယေ ‘‘ဧကေကဿ တယော တယော မာနာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ကထိတ’’န္တိ ဣဓ ဝုတ္တာယ အတ္ထဝဏ္ဏနာယ သမာနဒဿနတ္ထံ ‘‘ပဌမကမာနဘာဇနီယေ’’တိ ဝုတ္တံ. သော ဧဝ မာနော ဣဓာဂတောတိ တတ္ထ ကထိတော ဧဝ အတ္ထော ယုဇ္ဇတီတိ အဓိပ္ပာယော. မာနကရဏဝသေနာတိ ‘‘သေယျော’’တိအာဒိကိစ္စကရဏဝသေန. အပရာပရေ ဥပါဒါယာတိ ဣဒံ ပုရိမပုရိမာ မာနာ အပရာပရေ ဥပနိဿယဘာဝေန တေ ဥပ္ပာဒေန္တာ အစ္စုဂ္ဂစ္ဆန္တီတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကေတုကမျတာစိတ္တံ အစ္စုဂ္ဂတဘာဝံ ဂစ္ဆတီတိ ကတွာ စိတ္တေနေဝ ဝိသေသိတံ.

๑๑๒๑. คำว่า ปฐมกมานภาชนีย์ นั้น ในการจำแนกมานะที่ว่า 'เราเป็นผู้ประเสริฐ' (เสยโยหมัสมิ) ในปฐมกมานภาชนีย์นั้น บุคคลบางคนย่อมยังมานะให้เกิดขึ้นด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ ด้วยชาติ ด้วยโคตร ด้วยความเป็นผู้มีสกุล ด้วยความมีผิวพรรณผ่องใส ด้วยทรัพย์ ด้วยการศึกษาเล่าเรียน ด้วยการงาน ด้วยศิลปะ ด้วยวิชา ด้วยการสดับ หรือด้วยปฏิภาณ มานะใดมีลักษณะเช่นนี้ คือ ความสำคัญมั่นหมาย... (ละไว้)... ความปรารถนาธงชัยของจิต มานะที่ว่า 'เราประเสริฐ' (เสยยมานะ) ที่เกิดขึ้นในบุคคลผู้ประเสริฐ ผู้เสมอ และผู้เลวทราม โดยไม่พิจารณาถึงความแตกต่างของบุคคลนั้น ได้ถูกจำแนกไว้แล้ว เพื่ออธิบายความหมายนี้ สังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า 'มานะอย่างหนึ่งเกิดขึ้นแก่คนสามจำพวก' มานะนี้ไม่ได้ถูกกล่าวไว้เฉพาะในปฐมกมานภาชนีย์เท่านั้น แต่ยังถูกกล่าวไว้ในทุติยกมานภาชนีย์และตติยกมานภาชนีย์ด้วย ดังนั้น พึงทราบว่าคำนี้เป็นเพียงตัวอย่าง อีกนัยหนึ่ง สังคหกาจารย์กล่าวว่า 'ปฐมกมานภาชนีย์' คือ การจำแนกมานะ 3 อย่างที่กล่าวโดยไม่ขึ้นกับบุคคล ส่วนการจำแนกมานะ 9 อย่างที่กล่าวโดยพิจารณาบุคคล (คือ ผู้ประเสริฐ ผู้เสมอ ผู้เลวทราม) เช่น 'มานะว่าเราประเสริฐ' ของผู้ประเสริฐ เป็นต้น นั้น เป็นทุติยกมานภาชนีย์ เพราะมานะกองนั้นเป็นลำดับที่สองจากกองมานะที่กล่าวโดยไม่พิจารณาบุคคล พึงทราบดังนี้ อนึ่ง เพื่อแสดงความสอดคล้องกับอรรถกถาที่กล่าวไว้ในทุติยกมานภาชนีย์ว่า 'มานะ 3 อย่างย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลแต่ละคน' หากสังคหกาจารย์กล่าวว่า 'ปฐมกมานภาชนีย์' มานะนั้นก็มาในอรรถกถานี้ด้วย ดังนั้น ความหมายที่กล่าวไว้ในปฐมกมานภาชนีย์จึงสมเหตุสมผล นี่คือความประสงค์ของอาจารย์อรรถกถา คำว่า 'โดยอาการแห่งการกระทำมานะ' หมายถึง โดยอาการแห่งการกระทำกิจมี 'เราประเสริฐ' เป็นต้น คำว่า 'อาศัยมานะที่ยิ่งๆ ขึ้นไป' (อปราปเร อุปาทายะ) นี้ สังคหกาจารย์กล่าวโดยอ้างอิงความหมายที่ว่า มานะที่เกิดขึ้นก่อนๆ ย่อมยังมานะที่เกิดขึ้นภายหลังให้เกิดขึ้นโดยเป็นอุปนิสัยปัจจัยอันแรงกล้า แล้วย่อมเจริญยิ่งขึ้นไป และเพราะเหตุที่จิตย่อมถึงความเป็นผู้มีจิตฟูขึ้นอย่างยิ่งด้วยมานะที่ปรารถนาความเป็นธงชัยสูงสุด จึงได้จำแนกด้วยจิตเท่านั้น

၁၁၂၆. အက္ခမနဘာဝပ္ပကာသနံ ခိယျနံ. မနေန ပိယကရဏန္တိ ဧဝံပကာရံ ပူဇနံ မာနနန္တိ ဝုစ္စတီတိ အတ္ထော. ဣဿာကရဏဝသေနာတိ လာဘာဒိအက္ခမနကိစ္စဝသေန.

๑๑๒๖. การแสดงออกซึ่งความไม่อดทน ชื่อว่า ขิยนะ คำว่า 'การทำความรักด้วยใจ' หมายถึง การบูชาที่มีลักษณะเช่นนี้ ชื่อว่า มานะ นี่คือความหมาย คำว่า 'โดยอาการแห่งการกระทำความริษยา' หมายถึง โดยอาการแห่งกิจคือความไม่อดทนต่อลาภเป็นต้น

၁၁၂၇. အရိယသာဝကာတိ [Pg.172] ဝစနံ ‘‘အရိယသာဝကာနံယေဝ ပဋိဝေဓော အတ္ထိ, တေ စ တံ န မစ္ဆရာယန္တီ’’တိ ပဋိဝေဓဓမ္မေ မစ္ဆရိယာဘာဝဒဿနတ္ထံ. ဂန္ထောတိ ပါဠိ. ကထာမဂ္ဂေါတိ အဋ္ဌကထာပဗန္ဓော. ဓမ္မန္တရန္တိ ကုသလာဒိဓမ္မံ ဘိန္ဒိတွာ အကုသလာဒိံ အတ္တနော လောလတာယ တထာဂတဘာသိတံ တိတ္ထိယဘာသိတံ ဝါ ကရောန္တော အာလောလေဿတိ. အတ္တာနံ အာဝိကတွာတိ အတ္တာနံ အညထာ သန္တံ အညထာ ပဝေဒယိတွာ. ယော ပနာတိ တိတ္ထိယော ဂဟဋ္ဌော ဝါ အတ္တနော သမယဿ သဒေါသဘာဝံ ဒဋ္ဌုံ အနိစ္ဆန္တော အညာဏေန အဘိနိဝေသေန ဝါ.

๑๑๒๗. คำว่า 'อริยสาวก' นั้น มีประโยชน์เพื่อแสดงว่าไม่มีมัจฉริยะในธรรมคือปฏิเวธ เพราะ 'ปฏิเวธมีอยู่เฉพาะแก่อริยสาวกเท่านั้น และอริยสาวกเหล่านั้นย่อมไม่หวงแหนปฏิเวธนั้น' คำว่า 'คันถะ' คือ พระบาลี คำว่า 'กถามรรค' คือ ลำดับแห่งอรรถกถา คำว่า 'ธัมมันตรัง' หมายถึง การทำลายธรรมมีกุศลเป็นต้นให้เป็นอกุศลเป็นต้น หรืออีกนัยหนึ่ง คือ การทำให้พระธรรมที่พระตถาคตตรัสไว้กลายเป็นคำสอนของเดียรถีย์ด้วยความคะนองของตน แล้วย่อมทำให้ปั่นป่วน คำว่า 'เปิดเผยตน' หมายถึง การทำให้ผู้อื่นรู้ว่าตนเป็นอย่างอื่น ทั้งที่ตนเป็นอย่างหนึ่ง คำว่า 'โย ปน' หมายถึง เดียรถีย์หรือคฤหัสถ์ที่ไม่ต้องการเห็นความมีโทษของลัทธิของตน เพราะความไม่รู้หรือเพราะความยึดมั่น

ဗျာပိတုမနိစ္ဆောတိ ဝိဝိစ္ဆော, တဿ ဘာဝေါ ဝေဝိစ္ဆံ. အနာဒရောတိ မစ္ဆရိယေန ဒါနေ အာဒရရဟိတော. ကဋစ္ဆုနာ ဂါဟော ဘတ္တဿ ကဋစ္ဆုဂ္ဂါဟော, ကဋစ္ဆုဂ္ဂါဟော ဝိယ ကဋစ္ဆုဂ္ဂါဟော. ယထာ ဟိ ကဋစ္ဆုဂ္ဂါဟော ယထာဝုတ္တေ ဘတ္တေ န သံပသာရယတိ, ဧဝံ မစ္ဆရိယမ္ပိ အာဝါသာဒီသူတိ. ဂယှတိ ဧတေနာတိ ဝါ ဂါဟော, ကဋစ္ဆု ဧဝ ဂါဟော ကဋစ္ဆုဂ္ဂါဟော. သော ယထာ သင်္ကုဋိတဂ္ဂေါ န သံပသာရယတိ, ဧဝံ မစ္ဆရိယမ္ပီတိ. အာဝရိတွာ ဂဟိတံ အဂ္ဂဟိတံ, တဿ ဘာဝေါ အဂ္ဂဟိတတ္တံ, မစ္ဆရိယံ. ‘‘အာဝါသာဒိ ပရေဟိ သာဓာရဏမသာဓာရဏံ ဝါ မယှေဝ ဟောတူ’’တိ ပဝတ္တိဝသေန အတ္တသမ္ပတ္တိဂ္ဂဟဏလက္ခဏတာ, ‘‘မာ အညဿာ’’တိ ပဝတ္တိဝသေန အတ္တသမ္ပတ္တိနိဂူဟဏလက္ခဏတာ စ ယောဇေတဗ္ဗာ. ယံ ပန ‘‘ပရသန္တကံ ဂဏှိတုကာမော’’တိ ဝုတ္တံ, တံ မစ္ဆရိယဿ ပရသန္တကလောဘဿ ဥပနိဿယဘာဝံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယဒိ ဟိ တံ မစ္ဆရိယပ္ပဝတ္တိဒဿနံ, ပရသမ္ပတ္တိဂ္ဂဟဏလက္ခဏတာ စ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာတိ.

ผู้ไม่ปรารถนาจะให้แผ่ไป ชื่อว่า วิวิจฉะ ความเป็นเช่นนั้นของผู้นั้น ชื่อว่า เววิจฉะ คำว่า 'อนาทโร' หมายถึง ผู้ปราศจากความเคารพในการให้ทานเพราะมัจฉริยะ การตักข้าวด้วยทัพพี ชื่อว่า กฏัจฉุคคาหะ กฏัจฉุคคาหะเปรียบเหมือนการตักข้าวด้วยทัพพี เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กฏัจฉุคคาหะ จริงอยู่ การตักข้าวด้วยทัพพีนั้น ย่อมไม่แผ่ไปในข้าวที่กล่าวไว้แล้ว ฉันใด มัจฉริยะก็ฉันนั้น ย่อมไม่แผ่ไปในอาวาสเป็นต้น พึงทราบดังนี้ อีกนัยหนึ่ง คำว่า 'คาหะ' หมายถึง สิ่งที่ใช้ตัก (ข้าว) ด้วยสิ่งนี้ ทัพพีนั้นเองเป็นเครื่องตักข้าว ชื่อว่า กฏัจฉุคคาหะ ทัพพีที่ใช้ตักข้าวนั้นมีปลายงอ ย่อมไม่แผ่ไป ฉันใด มัจฉริยะก็ฉันนั้น (ย่อมไม่แผ่ไปในอาวาสเป็นต้น) พึงทราบดังนี้ สิ่งที่ยึดถือไว้โดยปิดกั้น ชื่อว่า อัคคหิตะ ความเป็นเช่นนั้นของอัคคหิตะนั้น ชื่อว่า อัคคหิตัตตะ คือ มัจฉริยะ พึงประกอบลักษณะแห่งการยึดถือสมบัติของตน โดยอาการที่ว่า 'อาวาสเป็นต้นที่ผู้อื่นพึงใช้ร่วมหรือไม่พึงใช้ร่วม จงเป็นของข้าพเจ้าเท่านั้น' และลักษณะแห่งการปกปิดสมบัติของตน โดยอาการที่ว่า 'อย่าให้เป็นของผู้อื่นเลย' ส่วนคำที่สังคหกาจารย์กล่าวว่า 'ปรารถนาจะยึดถือสมบัติของผู้อื่น' นั้น พึงทราบว่ากล่าวเพื่อแสดงความเป็นอุปนิสัยปัจจัยอันแรงกล้าของความโลภในสมบัติของผู้อื่นของมัจฉริยะ จริงอยู่ หากคำนั้นเป็นการแสดงการเกิดขึ้นของมัจฉริยะ ก็ควรกล่าวถึงลักษณะแห่งการยึดถือสมบัติของผู้อื่นด้วย

၁၁၄၀. အဘိဇ္ဈာကာမရာဂါနံ ဝိသေသော အာသဝဒွယဧကာသဝဘာဝေါ သိယာ, နအဘိဇ္ဈာယ နောအာသဝဘာဝေါ စာတိ နောအာသဝလောဘဿ သဗ္ဘာဝေါ ဝိစာရေတဗ္ဗော. န ဟိ အတ္ထိ ‘‘အာသဝေါ စ နောအာသဝေါ စ ဓမ္မာ အာသဝဿ ဓမ္မဿ အာသဝဿ စ နောအာသဝဿ စ ဓမ္မဿ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ သတ္တမော စ နဝမော စ ပဉှော. ဂဏနာယ စ ‘‘ဟေတုယာ သတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ, န ‘‘နဝါ’’တိ. ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တေ ပန လောဘေ နောအာသဝေ ဝိဇ္ဇမာနေ သတ္တမနဝမာပိ ပဉှဝိဿဇ္ဇနံ လဘေယျုံ, ဂဏနာ စ ‘‘ဟေတုယာ နဝါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ. ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တေ စ လောဘေ နောအာသဝေ ဝိဇ္ဇမာနေ ပုဗ္ဗေ ဒဿိတော ဒေါသောတိ.

๑๑๔๐. ความพิเศษของอภิชฌาและกามราคะ คือความเป็นอาสวะสองอย่างและความเป็นอาสวะอย่างเดียว และความเป็นโนอาสวะแห่งอภิชฌานั้นไม่มี ดังนั้นจึงควรพิจารณาความปรากฏอยู่แห่งโลภะที่เป็นโนอาสวะ เพราะว่าปัญหาที่ ๗ และที่ ๙ ที่ว่า 'ธรรมที่เป็นอาสวะและที่เป็นโนอาสวะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอาสวะ และแก่ธรรมที่เป็นอาสวะและที่เป็นโนอาสวะ ด้วยเหตุปัจจัย' นั้นไม่มี และในการนับก็กล่าวว่า 'ด้วยเหตุมี ๗' ไม่ได้กล่าวว่า 'มี ๙' แต่ถ้าหากโลภะที่เป็นโนอาสวะซึ่งสัมปยุตด้วยทิฏฐิมีอยู่ ปัญหาที่ ๗ และที่ ๙ ก็พึงได้การวิสัชนา และในการนับก็ควรจะกล่าวว่า 'ด้วยเหตุมี ๙' และเมื่อโลภะที่เป็นโนอาสวะซึ่งวิปปยุตจากทิฏฐิมีอยู่ โทษตามที่แสดงไว้ก่อนแล้วก็พึงมี

၁၁၅၉. ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏနိဒ္ဒေသေ [Pg.173] ကာမေသူတိ တေဘူမကေသု သာသဝေသု သဗ္ဗေသု ဝတ္ထုကာမေသု. သဗ္ဗော ဟိ လောဘော ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ. တေနေဝ တဿ အာရုပ္ပေ ဥပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ‘‘နီဝရဏံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ နီဝရဏော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ န ပုရေဇာတပစ္စယာ. အာရုပ္ပေ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ ပဋိစ္စ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏံ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏံ. အာရုပ္ပေ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ ပဋိစ္စ ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏံ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏံ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏ’’န္တိ (ပဋ္ဌာ. ၃.၈.၁).

๑๑๕๙. ในนิเทศกามฉันทนิวรณ์ คำว่า 'ในกามทั้งหลาย' ได้แก่ ในวัตถุกามทั้งปวงที่เป็นสาสวะซึ่งนับเนื่องในภูมิ ๓ เพราะว่าโลภะทั้งหมดนั้นเป็นกามฉันทนิวรณ์ ด้วยเหตุนั้นเอง การเกิดขึ้นแห่งกามฉันทนิวรณ์นั้นในอรูปภูมิ ท่านจึงกล่าวไว้ว่า 'ธรรมที่เป็นนิวรณ์ อาศัยธรรมที่เป็นนิวรณ์เกิดขึ้น ไม่ใช่ด้วยปุเรชาตปัจจัย ในอรูปภูมิ กามฉันทนิวรณ์ อาศัยอุทธัจจนิวรณ์และอวิชชานิวรณ์เกิดขึ้น ในอรูปภูมิ กามฉันทนิวรณ์ อาศัยถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจนิวรณ์ และอวิชชานิวรณ์เกิดขึ้น' (ปัฏฐาน ๓.๘.๑)

၁၁၆၂. ဣရိယာပထိကစိတ္တန္တိ ဣရိယာပထူပတ္ထမ္ဘကံ အဋ္ဌပညာသဝိဓံ စိတ္တံ. တတ္ထ ပန ဗလဝထိနမိဒ္ဓသဟဂတံ စိတ္တံ ‘‘ဣရိယာပထံ သန္ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဩလီယတီတိ ဩလမ္ဗတိ.

๑๑๖๒. คำว่า 'อิริยาปถิกจิต' คือ จิต ๕๘ ประการที่อุปถัมภ์อิริยาบถ แต่ในบรรดาจิตเหล่านั้น จิตที่เกิดร่วมกับถีนมิทธะอันมีกำลัง ท่านกล่าวว่า 'ไม่สามารถทรงอิริยาบถไว้ได้' คำว่า 'โอลียติ' แปลว่า ห้อยย้อยลง

၁၁၆၃. ဩနယှတီတိ ဆာဒေတိ, အဝတ္ထရတိ ဝါ. နာနာရမ္မဏေသု ပဝတ္တိနိဝါရဏေန, ဝိပ္ဖာရိကတာနိဝါရဏေနေဝ ဝါ အန္တောသမောရောဓော. ဧကစ္စာနန္တိ သိရီသာဒိရုက္ခာနံ. ရူပကာယေနေဝ သိယုံ, တေန သုခပ္ပဋိသံဝေဒနနိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာနံ ရူပတာပတ္တိ သိယာတိ အဓိပ္ပာယော. တသ္မာတိ ‘‘ကာယဿာ’’တိ ဝစနဿ ရူပတ္တာသာဓကတ္တာ. န ဟိ နာမကာယော သုပတီတိ ဣဒံ ထိနမိဒ္ဓသမုဋ္ဌိတရူပေဟိ ရူပကာယဿ ဂရုဘာဝပ္ပတ္တံ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါဒီနံ သံသီဒနံ သောပ္ပန္တိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န ဇာဂရဏစိတ္တရဟိတံ ဘဝင်္ဂသန္တတိန္တိ. တဿ ဖလတ္တာတိ ဖလူပစာရေန ဣန္ဒြိယံ ဝိယ မိဒ္ဓံ ဒဿေတုံ မိဒ္ဓဿ ဖလတ္တာ ဣန္ဒြိယနိဒ္ဒေသေ ဝိယ လိင်္ဂါဒီနိ မိဒ္ဓနိဒ္ဒေသေပိ သောပ္ပာဒီနိ ဝုတ္တာနီတိ အတ္ထော.

๑๑๖๓. คำว่า 'โอไนยหติ' แปลว่า ปิดบัง หรือว่า ครอบคลุม การปิดกั้นภายในเกิดขึ้นด้วยการกั้นการเป็นไปในอารมณ์ต่างๆ หรือด้วยการกั้นความแผ่ซ่านนั่นเอง คำว่า 'เอกัจจานัง' หมายถึง ต้นไม้ทั้งหลายมีต้นซึกเป็นต้น (ความประสงค์ของอาจารย์คือ) หากความหลับพึงมีได้ด้วยรูปกายเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น การเสวยความสุขและการทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน ก็พึงถึงความเป็นรูปไปด้วย เพราะเหตุนั้น คำว่า 'กายัสสะ' เพราะความเป็นคำที่ไม่สามารถพิสูจน์ความเป็นรูปได้ คำว่า 'นามกายย่อมไม่หลับ' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความทรุดโทรมแห่งอวัยวะน้อยใหญ่ของรูปกายที่ถึงความหนักเพราะรูปทั้งหลายที่มีถีนมิทธะเป็นสมุฏฐาน ซึ่งเรียกว่าความหลับ ไม่ได้หมายถึงภวังคสันตติที่ปราศจากชาคริยจิต คำว่า 'เพราะความเป็นผลของมิทธะนั้น' มีอธิบายว่า เพื่อจะแสดงมิทธะด้วยการกล่าวโดยอุปจารแห่งผล เหมือนอย่างในการแสดงอินทรีย์ ท่านกล่าวถึงเพศเป็นต้นฉันใด ในการแสดงมิทธะ ท่านก็กล่าวถึงความหลับเป็นต้นฉันนั้น เพราะมิทธะเป็นผล

ရူပကာယဿ အန္တောသမောရောဓော နတ္ထီတိ သော နာမကာယေ ဝုတ္တောတိ ဝိညာယတိ. တေန သဟ ဝုတ္တာ ဩနာဟပရိယောနာဟာ စ. ရူပကာယဿ ဝါ ဝိပ္ဖာရိကာဝိပ္ဖာရိကဘာဝေါ နာမ အတ္တနော သဘာဝေန နတ္ထိ, နာမကာယဿ နာမကာယေ ဝိပ္ဖာရိကေ လဟုကော, အဝိပ္ဖာရိကေ ဂရုကောတိ အဝိပ္ဖာရိကဘာဝေန ဩနာဟနာဒိ နာမကာယဿေဝ ဟောတီတိ ဩနာဟနာဒယောပိ နာမကာယေ ဝိညာယန္တိ. တေနာဟ ‘‘န ဟိ ရူပံ နာမကာယဿ ဩနာဟော…ပေ… ဟောတီ’’တိ. အာဝရဏဘာဝေါ ဝိယ ဟိ ဩနာဟနာဒိဘာဝေါပိ နာမကာယဿေဝ ဟောတီတိ. ဣတရော အဓိပ္ပာယံ အဇာနန္တော မေဃာဒီဟိ ရူပေဟိ ရူပါနံ ဩနာဟနာဒိံ ပဿန္တော ‘‘နနု စာ’’တိအာဒိမာဟ. ယဒိ ဧဝန္တိ ယဒိ ရူပဿ ဩနာဟနာဒိတာ သိဒ္ဓါ, အရူပဿ န သိယာ[Pg.174], သေတုဗန္ဓာဒီသု ရူပဿ အာဝရဏံ ဒိဋ္ဌန္တိ အာဝရဏမ္ပိ အရူပဿ န ဘဝေယျာတိ အတ္ထော.

การปิดกั้นภายในของรูปกายไม่มี ดังนั้นท่านจึงทราบว่าคำนั้นท่านกล่าวไว้ในนามกาย ท่านจึงกล่าวคำว่า โอนาหะและปริโยนาหะไว้พร้อมกับคำนั้น หรืออีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าความแผ่ซ่านและความไม่แผ่ซ่านของรูปกายโดยสภาวะของตนเองนั้นไม่มี เมื่อนามกายแผ่ซ่าน รูปกายก็เบา เมื่อนามกายไม่แผ่ซ่าน รูปกายก็หนัก เพราะเหตุนั้น ความเป็นโอนาหนะเป็นต้นด้วยอำนาจความไม่แผ่ซ่าน จึงมีแก่นามกายเท่านั้น ดังนั้น แม้โอนาหะเป็นต้น ก็พึงทราบว่ามีในนามกาย ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'รูปไม่เป็นโอนาหะ...ฯลฯ...แก่นามกาย' เพราะว่าแม้ความเป็นโอนาหนะเป็นต้น ก็ย่อมมีแก่นามกายเท่านั้น เหมือนความเป็นเครื่องกั้น ส่วนผู้คัดค้านอื่นไม่ทราบความประสงค์ เห็นการปิดบังเป็นต้นของรูปด้วยรูปทั้งหลายมีเมฆเป็นต้น จึงกล่าวคำว่า 'ก็มิใช่หรือ' เป็นต้น คำว่า 'หากเป็นเช่นนั้น' มีอรรถว่า หากความเป็นโอนาหนะเป็นต้นของรูปสำเร็จแล้ว การกั้นของอรูปก็ไม่พึงมี เพราะเห็นการกั้นของรูปในที่ทั้งหลายมีการสร้างเขื่อนเป็นต้น ดังนั้น แม้การกั้นก็ไม่พึงมีแก่อรูป

သုရာမေရယပါနံ အကုသလန္တိ ကတွာ ယုတ္တော တဿ ဥပက္ကိလေသဘာဝေါ, သုရာ…ပေ… ပမာဒဋ္ဌာနာနုယောဂဿ စ အကုသလတ္တာ ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏဘာဝေါ ယုတ္တော, တထာပိ ပရဿ အဓိပ္ပာယံ အနုဇာနိတွာ သုရာမေရယဿ ဥပက္ကိလေသတာ ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏတာ စ ဥပက္ကိလေသာနံ ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာနဉ္စ ပစ္စယတ္တာ ဖလဝေါဟာရေန ဝုတ္တာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘န, ပစ္စယနိဒ္ဒေသတော’’တိ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ယထာ ဇာတရူပဿ အယော လောဟံ တိပု သီသံ သဇ္ဇန္တိ ပဉ္စုပက္ကိလေသေဟိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌံ ဇာတရူပံ န စေဝ မုဒု ဟောတိ, န စ ကမ္မနိယံ, န စ ပဘဿရံ ပဘင်္ဂု စ, န စ သမ္မာ ဥပေတိ ကမ္မာယ, ဧဝမေဝ. ပစ္စယနိဒ္ဒေသတောတိ ဥပက္ကိလေသပညာဒုဗ္ဗလီကရဏာနံ ပစ္စယဘာဝနိဒ္ဒေသတော, ပစ္စယေ ဖလနိဒ္ဒေသတောတိ အတ္ထော. သယမေဝ ကိလေသော ဥပက္ကိလေသနိဒ္ဒေသေသု နိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ အဓိပ္ပာယော.

การดื่มสุราเมรัยเป็นอกุศล ดังนั้น ความเป็นอุปกิเลสของสุราเมรัยนั้นจึงสมควร และเพราะความประกอบเนืองๆ ในสุราเมรัยมัชชปมาทัฏฐานเป็นอกุศล ความเป็นธรรมที่ทำให้ปัญญาอ่อนกำลังจึงสมควร ถึงกระนั้น เมื่อยอมรับตามความประสงค์ของผู้อื่นแล้ว (ท่านอาจารย์) เมื่อจะแสดงว่า ความเป็นอุปกิเลสของสุราเมรัย และความเป็นธรรมที่ทำให้ปัญญาอ่อนกำลัง ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจการเรียกผล เพราะเป็นปัจจัยแก่อุปกิเลสทั้งหลายและแก่ธรรมที่ทำให้ปัญญาอ่อนกำลัง จึงกล่าวว่า 'ไม่ใช่ เพราะเป็นการแสดงปัจจัย' คำว่า 'เอวเมวะ โข' มีอธิบายว่า ทองคำที่ถูกอุปกิเลส ๕ อย่าง คือ เหล็ก ทองแดง ดีบุก ตะกั่ว เงิน ทำให้เศร้าหมองแล้ว ย่อมไม่นุ่มนวล ไม่ควรแก่การงาน ไม่ผ่องใส และเปราะไป และไม่เข้าถึงการงานโดยชอบฉันใด ก็ฉันนั้น คำว่า 'เพราะเป็นการแสดงปัจจัย' มีอรรถว่า เพราะเป็นการแสดงความเป็นปัจจัยแห่งอุปกิเลสและธรรมที่ทำให้ปัญญาอ่อนกำลัง และเพราะเป็นการแสดงผลในปัจจัย ความประสงค์คือ มิทธะนั่นเองเป็นกิเลส ท่านจึงแสดงไว้ในอุปกิเลสนิเทศ

နီဝရဏံ ဟုတွာဝ နီဝရဏသမ္ပယုတ္တေ ဒဿိယမာနေ န နီဝရဏတာဒဿနတ္ထော အာရမ္ဘော, အထ ခေါ သိဒ္ဓနီဝရဏဘာဝဿ နီဝရဏသမ္ပယုတ္တတာဒဿနတ္ထောတိ ယထာလာဘဝသေန စ အသမ္ပယုတ္တဿ ဝစနံ န ယုဇ္ဇတိ. ယထာ ဟိ တိဋ္ဌန္တမ္ပိ စရန္တမ္ပီတိ သိပ္ပိသမ္ဗုကာဒီသု ယထာလာဘသမ္ဘဝံ တံ ဒွယံ ဝုတ္တံ, န ဧဝံ ‘‘ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏံ သမ္ပယုတ္တမ္ပိ အသမ္ပယုတ္တမ္ပီ’’တိ ဝစနံ အတ္ထိ, ယံ ယထာလာဘံ သမ္ဘဝေယျာတိ. စိတ္တဇဿာသမ္ဘဝဝစနတောတိ ‘‘စတ္တတ္တာ’’တိအာဒိဝစနဿ ဈာနက္ခဏေ စိတ္တဇဿ ထိနမိဒ္ဓဿ အသမ္ဘဝဝစနဘာဝတောတိ အတ္ထော, ‘‘စတ္တတ္တာ’’တိအာဒိဝစနေန ဝါ အသမ္ဘဝဿ ဝစနတော ပကာသနတောတိ အတ္ထော.

เมื่อจะแสดงนิวรณ์ที่สัมปยุตด้วยนิวรณ์ โดยความเป็นนิวรณ์นั่นเอง การเริ่มต้นไม่ใช่เพื่อต้องการแสดงความเป็นนิวรณ์ แต่เพื่อต้องการแสดงความเป็นนิวรณ์สัมปยุตของถีนมิทธะที่มีความเป็นนิวรณ์สำเร็จแล้ว และการกล่าวถึงธรรมที่ไม่สัมปยุตด้วยอำนาจแห่งการได้มานั้นไม่สมควร เพราะว่า คำว่า 'ยืนอยู่บ้าง เดินอยู่บ้าง' ท่านกล่าวถึงกิริยาทั้งสองนั้นตามที่พึงมีได้ในหอยโข่งและหอยกาบเป็นต้นฉันใด คำว่า 'ถีนมิทธนิวรณ์ที่สัมปยุตบ้าง ไม่สัมปยุตบ้าง' ซึ่งพึงมีได้ตามที่ได้มานั้นไม่มีฉันนั้น คำว่า 'เพราะเป็นคำที่กล่าวถึงความไม่มีแห่งจิตตชรูป' มีอรรถว่า เพราะความเป็นคำที่กล่าวถึงความไม่มีแห่งถีนมิทธะที่เกิดจากจิตในขณะแห่งฌาน ของคำว่า 'จัตตัตตา' เป็นต้น หรือมีอรรถว่า เพราะเป็นการกล่าวแสดงความไม่มีด้วยคำว่า 'จัตตัตตา' เป็นต้น

ကာမေသု ခေါ ပန…ပေ… သုဒိဋ္ဌောတိ ဣမိနာ ကာမာဒီနဝေ အညာဏဿ ပဟာနမာဟ. တံ တတ္ထ ပဟာနန္တိ တံ တတ္ထ ရူပေ ပဟာနန္တိ ပဟာနံ အပေက္ခိတွာ ‘‘တ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ ဝိနယနန္တိ ဝါ အတ္ထော. တေန ရူပဿ အပ္ပဟာတဗ္ဗတ္တမေဝ ဒဿေတိ, န ပန ‘‘ဆ ဓမ္မေ ပဟာယာ’’တိအာဒီသု မိဒ္ဓဿ အပ္ပဟာတဗ္ဗတာဒဿနတော အညော ပကာရော ဝုတ္တော. န ယထာ…ပေ… ဝုတ္တန္တိ ဆ ဓမ္မာ ပဉ္စ နီဝရဏာနိ စ ယထာ ပဟာတဗ္ဗာနေဝ ဟောန္တာနိ [Pg.175] ‘‘ပဟာတဗ္ဗာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ, န ဧဝံ ရူပံ ပဟာတဗ္ဗမေဝ ဟောန္တံ ‘‘ပဟာတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော.

ด้วยคำว่า "สุขิฏฺโฐ" (ในเรื่องกามทั้งหลาย) นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการละอัญญาณ (ความไม่รู้) ในโทษของกามคุณ คำว่า "ตํ ตตฺถ ปหานํ" (การละในที่นั้น) นั้น เมื่อพิจารณาบทว่า "ปหานํ" (การละ) พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ตํ" (นั้น) ซึ่งหมายถึงการละฉันทราคะในรูปนั้น หรืออีกนัยหนึ่ง ความหมายคือการกำจัดฉันทราคะนั้น ด้วยบทว่า "โย ภิกฺขเว รูเป ฉนฺทราควินโย" เป็นต้นนั้น แสดงถึงความเป็นสิ่งที่รูปไม่ควรละเท่านั้น แต่ในพระบาลีบทว่า "ฉ ธมฺเม ปหาย" เป็นต้น ไม่ได้ตรัสประเภทอื่นที่แสดงถึงความเป็นสิ่งที่มิทธะไม่ควรละ ความหมายคือ ธรรม ๖ ประการ และนิวรณ์ ๕ ประการ เป็นสิ่งที่ควรละโดยแท้ จึงตรัสว่าเป็น "ปหาตัพพะ" (สิ่งที่ควรละ) ฉันใด มิใช่ว่ารูปเป็นสิ่งที่ควรละโดยแท้ จึงตรัสว่าเป็น "ปหาตัพพะ" ฉันนั้น

အညေဟိ စ သုတ္တေဟီတိ ဝုတ္တသုတ္တာနံ ဒဿနတ္ထံ ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ကုသလပ္ပဝတ္တိံ အာဝရန္တီတိ အာဝရဏာ. နီဝါရေန္တီတိ နီဝရဏာ. စိတ္တံ အဘိဘဝန္တာ အာရောဟန္တီတိ စေတသော အဇ္ဈာရုဟာ. အာဝရဏာဒိကိစ္စဉ္စ အရူပဿေဝ ယုဇ္ဇတိ, တထာ အန္ဓကရဏာဒိကိစ္စံ. တတ္ထ စတူသု ပဒေသု ပုရိမပုရိမဿ ပစ္ဆိမပစ္ဆိမော အတ္ထော. သံသာရဒုက္ခံ ဝိဃာတော, တံဇနကတာယ ဝိဃာတပက္ခိကံ. စေတသော ပရိယုဋ္ဌာနံ အယောနိသောမနသိကာရတော ဥပ္ပတ္တိ အကုသလရာသိဘာဝေါ စ အရူပဿေဝ ဟောတီတိ အရူပမေဝ မိဒ္ဓံ.

เพื่อแสดงพระสูตรที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "อญฺเญหิ จ สุตฺเตหิ" (และด้วยพระสูตรอื่น ๆ) จึงกล่าวคำว่า "ตถา หิ" (จริงอยู่) เป็นต้น สิ่งที่ปิดกั้นการเกิดขึ้นของกุศล จึงชื่อว่า "อาวรณะ" (เครื่องกั้น) สิ่งที่ห้ามกั้น จึงชื่อว่า "นิวรณ์" (เครื่องกั้น) สิ่งที่ครอบงำจิตแล้วย่อมขึ้นสู่จิต จึงชื่อว่า "เจตโส อัชฌารุหา" (สิ่งที่ขึ้นสู่จิต) กิจมีอาวรณะเป็นต้น ย่อมสมควรแก่อรูปธรรมเท่านั้น กิจมีอันธกรณะ (ทำให้มืดบอด) เป็นต้น ก็เช่นกัน ในพระบาลีบทว่า "ถีนมิทฺธนิวรณํ ภิกฺขเว" (ภิกษุทั้งหลาย ถีนมิทธนิวรณ์) เป็นต้นนั้น ใน ๔ บท บทหลังสุดเป็นความหมายของบทก่อนหน้า ทุกข์ในสังสารวัฏชื่อว่า "วิฆาตะ" (ความขัดข้อง) เพราะเป็นเหตุให้เกิดทุกข์นั้น จึงชื่อว่า "วิฆาตปักขิกะ" (เป็นฝ่ายแห่งความขัดข้อง) การครอบงำจิต การเกิดขึ้นเพราะการมนสิการโดยไม่แยบคาย และความเป็นกองแห่งอกุศล ย่อมเป็นไปเพื่ออรูปธรรมเท่านั้น เหตุนั้น มิทธะจึงเป็นอรูปธรรมเท่านั้น

၁၁၆၆. ဂဏဘောဇနာဒိအကပ္ပိယဘောဇနံ ကပ္ပိယသညီ ဘုဉ္ဇိတွာ ပုန ဇာနိတွာ ကောစိ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတိ, အနဝဇ္ဇဉ္စ ဘိက္ခုဒဿနစေတိယဝန္ဒနာဒိံ ဝဇ္ဇသညီ အကတွာ ကတွာ စ ကောစိ အဿဒ္ဓေါ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတိ. ဝတ္ထုန္တိ မူလံ. ဧဝရူပန္တိ မူလဝသေန ဧဝံပကာရန္တိ အတ္ထော. ကုက္ကုစ္စပဒံ ယေဝါပနကေသု ‘‘ကုစ္ဆိတံ ကတံ ကုကတံ, တဿ ဘာဝေါ’’တိ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. ကုက္ကုစ္စာယနာကာရောတိ ကုက္ကုစ္စဘာဝနာကာရော ကုက္ကုစ္စကရဏာကာရော ကုက္ကုစ္စဂမနာကာရော ဝါ. ဧတေန ကုက္ကုစ္စံ ကိရိယဘာဝေန ဒဿေတိ. ‘‘ကပ္ပတိ န ကပ္ပတီ’’တိ ပဝတ္တစိတ္တုပ္ပာဒေါဝ ဝိနယကုက္ကုစ္စံ.

๑๑๖๖. บางคนมีความสำคัญว่าอาหารที่ไม่ควร เช่น คณโภชน์ เป็นอาหารที่ควร จึงฉันแล้วภายหลังรู้ว่าไม่ควร ก็เกิดความเดือดร้อนใจ และบางคนมีความสำคัญว่าการเห็นภิกษุ การไหว้เจดีย์เป็นต้น อันไม่มีโทษ เป็นโทษ จึงไม่ทำ หรือทำแล้วก็เกิดความเดือดร้อนใจ และบางคนผู้ไม่มีศรัทธา ทำแล้วก็เกิดความเดือดร้อนใจ คำว่า "วัตถุ" หมายถึง มูลเหตุ คำว่า "เอวรูปํ" หมายถึง มีประเภทอย่างนี้โดยอาศัยมูลเหตุ ความหมายคืออย่างนี้ บทว่า "กุกฺกุจฺจํ" (กุกกุจจะ) ในเยวาปนกธรรม มีความหมายตามที่กล่าวไว้แล้วว่า "กุจฺฉิตํ กตํ กุกตํ, ตสฺส ภาโว" (การกระทำที่น่ารังเกียจ การกระทำที่ชั่ว ความเป็นเช่นนั้น) คำว่า "กุกฺกุจฺจายนาการ" หมายถึง อาการที่ทำให้เกิดกุกกุจจะ อาการที่ทำกุกกุจจะ หรืออาการที่กุกกุจจะดำเนินไป ด้วยบทว่า "กุกฺกุจฺจายนาการ" นี้ แสดงกุกกุจจะโดยความเป็นกิริยา จิตตุปบาทที่เกิดขึ้นว่า "ควรหรือไม่ควร" นั่นแหละคือวินัยกุกกุจจะ

၁၁၇၆. စိတ္တဝိက္ခိပနကိစ္စသာမညေန ဥဒ္ဓစ္စံ ကုက္ကုစ္စဉ္စ သဟ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကာမစ္ဆန္ဒဿ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဟာနံ ဥက္ကဋ္ဌနီဝရဏဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယဒိ ဟိ လောဘော နောနီဝရဏော သိယာ, ‘‘နောနီဝရဏော ဓမ္မော နီဝရဏဿ ဓမ္မဿ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န စေတံ ဝုတ္တံ. ဂဏနာယ စ ‘‘ဟေတုယာ စတ္တာရီ’’တိ ဝုတ္တံ, န ‘‘နဝါ’’တိ. တသ္မာ သဗ္ဗော လောဘော ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏန္တိ အရဟတ္တမဂ္ဂေနဿ ပဟာနဝစနံ ယုတ္တံ.

๑๑๗๖. พึงทราบว่า อุทธัจจะและกุกกุจจะถูกกล่าวไว้พร้อมกัน เพราะมีกิจเหมือนกันคือการฟุ้งซ่านแห่งจิต พึงทราบว่า การละกามฉันทะด้วยอนาคามิมรรค ถูกกล่าวไว้โดยความเป็นกามฉันทนิวรณ์ที่รุนแรง จริงอยู่ หากโลภะไม่ใช่เป็นนิวรณ์ ก็ควรกล่าวว่า "ธรรมที่ไม่เป็นนิวรณ์ เป็นปัจจัยแก่นิวรณ์ด้วยเหตุปัจจัย" เป็นต้น แต่คำนี้ไม่ได้กล่าวไว้ และในคณนาวาระ (หมวดนับ) กล่าวไว้ว่า "ด้วยเหตุ ๔" ไม่ได้กล่าวว่า "๙" เพราะฉะนั้น โลภะทั้งหมดเป็นกามฉันทนิวรณ์ คำกล่าวว่าการละกามฉันทนิวรณ์นั้นด้วยอรหัตตมรรคจึงสมควร

၁၂၁၉. ကာမော စာတိ ကိလေသကာမော စ. ပုရိမဒိဋ္ဌိံ ဥတ္တရဒိဋ္ဌိ ဥပါဒိယတီတိ ပုရိမဒိဋ္ဌိံ ‘‘သဿတော’’တိ ဂဏှန္တီ ဥပါဒိယတိ, ပုရိမဒိဋ္ဌိအာကာရေနေဝ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဥတ္တရဒိဋ္ဌိ တေနေဝ ပုရိမဒိဋ္ဌိံ ဒဠှံ ကရောန္တီ တံ ဥပါဒိယတီတိ ဝုတ္တံ. ဂေါသီလဂေါဝတာဒီနီတိ တထာဘူတံ ဒိဋ္ဌိမာဟ. အဘိနိဝေသတောတိ [Pg.176] အဘိနိဝေသဘာဝတော, အဘိနိဝိသနတော ဝါ. အတ္တဝါဒမတ္တမေဝါတိ အတ္တဿ အဘာဝါ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဣဒံ ဝစနမတ္တမေဝ. ဥပါဒိယန္တိ ဒဠှံ ဂဏှန္တိ. ကထံ? အတ္တာတိ. အတ္တာတိ ဟိ အဘိနိဝိသန္တာ ဝစနမေဝ ဒဠှံ ကတွာ ဂဏှန္တီတိ အတ္ထော. ဧဝံ အတ္တဝါဒမတ္တမေဝ ဥပါဒိယန္တီတိ ဝုတ္တံ. ‘‘အတ္တဝါဒမတ္တ’’န္တိ ဝါ ဝါစာဝတ္ထုမတ္တမာဟ. ဝါစာဝတ္ထုမတ္တမေဝ ဟိ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဥပါဒိယန္တိ အတ္ထဿ အဘာဝါတိ.

๑๒๑๙. คำว่า "กาโม จ" หมายถึง กิเลสกามด้วย คำว่า "ปุริมทิฏฺฐึ...อุปาทิยติ" หมายถึง ยึดถือมิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นก่อนว่า "เที่ยง" แล้วยึดมั่น หรืออีกนัยหนึ่ง ทิฏฐิที่เกิดขึ้นภายหลังโดยอาการแห่งมิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นก่อนนั้นเอง ทำให้มิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นก่อนนั้นมั่นคง จึงยึดถือทิฏฐิที่เกิดขึ้นก่อนนั้นอย่างมั่นคง ด้วยบทว่า "โคสีลโควัตตาทีนิ" (การประพฤติเยี่ยงโค เยี่ยงสุนัข เป็นต้น) กล่าวถึงมิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นเพราะยึดถือว่าบริสุทธิ์จากกิเลสด้วยวัตรปฏิบัติเยี่ยงโค เยี่ยงสุนัขนั้น คำว่า "อภินิเวสโต" หมายถึง เพราะความเป็นผู้ยึดมั่น หรือเพราะการยึดมั่น คำว่า "อัตตวาทมัตตเมว" หมายถึง เพราะไม่มีอัตตา จึงยึดถือเพียงคำพูดว่า "อัตตา" เท่านั้น ยึดถืออย่างมั่นคง อย่างไร? ยึดถือว่า "อัตตา" จริงอยู่ บุคคลผู้ยึดมั่นว่า "อัตตา" ย่อมยึดถือเพียงคำพูดว่า "อัตตา" ให้มั่นคง ความหมายคืออย่างนี้ ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวว่า "ยึดถือเพียงอัตตวาทะเท่านั้น" หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยบทว่า "อัตตวาทมัตตํ" กล่าวถึงอัตตาที่เป็นเพียงวัตถุแห่งคำพูด จริงอยู่ ย่อมยึดถือเพียงวัตถุแห่งคำพูดว่า "อัตตา" เท่านั้น เพราะไม่มีอัตตา พึงทราบอย่างนี้

၁၂၂၁. ဒိန္နန္တိ ဒါနမာဟ, တံ အဖလတ္တာ ရူပံ ဝိယ ဒါနံ နာမ န ဟောတီတိ ပဋိက္ခိပတိ. မဟာဝိဇိတယညသဒိသော ယညော မဟာယာဂေါ. အာမန္တေတွာ ဟဝနံ ဒါနံ အာဟုနံ, ပါဟုနာနံ အတိထီနံ အတိထိကိရိယာ ပါဟုနံ, အာဝါဟာဒီသု မင်္ဂလတ္ထံ ဒါနံ မင်္ဂလကိရိယာ. ပရလောကေ ဌိတော ဣမံ လောကံ ‘‘နတ္ထီ’’တိ ဂဏှာတီတိ ဣမံ လောကံ အဝေက္ခိတွာ ပရလောကော, ပရဉ္စ အဝေက္ခိတွာ အယံ လောကော ဟောတိ ဂန္တဗ္ဗတော အာဂန္တဗ္ဗတော စာတိ ပရလောကတော ဣဓာဂမနဿ အဘာဝါ တတ္ထေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇနတော စိတ္တေန ပရလောကေ ဌိတော ဣမံ လောကံ ‘‘နတ္ထီ’’တိ ဂဏှာတီတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. န ဟိ အယံ ဒိဋ္ဌိ ပရလောကေ နိဗ္ဗတ္တဿေဝ ဟောတီတိ. ဣဓလောကေ ဌိတောတိ ဧတ္ထာပိ အယမေဝ နယော. အယံ ဝါ ဧတ္ထ အတ္ထော ‘‘သံသရဏပ္ပဒေသော ဣဓလောကော စ ပရလောကော စ နာမ ကောစိ နတ္ထိ သံသရဏဿ အဘာဝါ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇနတော’’တိ. ပုရိမဘဝတော ပစ္ဆိမဘဝေ ဥပပတနံ ဥပပါတော, သော ယေသံ သီလံ, တေ ဩပပါတိကာ. တေ ပန စဝနကာ ဥပပဇ္ဇနကာ ဟောန္တီတိ ကတွာ အာဟ ‘‘စဝနကဥပပဇ္ဇနကသတ္တာ နတ္ထီတိ ဂဏှာတီ’’တိ. အနုလောမပ္ပဋိပဒန္တိ နိဗ္ဗာနာနုကူလံ သီလာဒိပ္ပဋိပဒံ.

๑๒๒๑. ด้วยบทว่า "ทินฺนํ" (สิ่งที่ให้แล้ว) กล่าวถึงเจตนาในการให้ หรือปฏิเสธว่าทานนั้นไม่มีชื่อว่าทาน เพราะไม่มีผล เหมือนรูป ยัญที่เหมือนยัญของพระเจ้ามหาชิตาวี ชื่อว่า "มหายาค" (การบูชายัญอันยิ่งใหญ่) การบูชาด้วยการเชิญแล้วให้ทาน ชื่อว่า "อาหุนะ" (การบูชา) การทำปฏิสันถารแก่แขกผู้มาเยือน ชื่อว่า "ปาหุนะ" (การต้อนรับแขก) การให้ทานเพื่อความเป็นมงคลในงานมงคลสมรสเป็นต้น ชื่อว่า "มงคลกิริยา" (การกระทำที่เป็นมงคล) บุคคลผู้ตั้งอยู่ในโลกอื่น ย่อมยึดถือโลกนี้ว่า "ไม่มี" ความหมายนี้พึงทราบว่า เมื่อพิจารณาโลกนี้ โลกอื่นย่อมมี และเมื่อพิจารณาโลกอื่น โลกนี้ย่อมมี เพราะเป็นโลกที่ควรไปและควรมา เพราะไม่มีการมาสู่โลกนี้จากโลกอื่น และเพราะขาดไปในโลกนั้นเอง บุคคลผู้ตั้งอยู่ในโลกอื่นด้วยจิต ย่อมยึดถือโลกนี้ว่า "ไม่มี" พึงทราบความหมายนี้ เพราะทิฏฐินี้ไม่ได้มีเฉพาะแก่บุคคลที่เกิดในโลกอื่นเท่านั้น ในบทว่า "อิท โลเก ฐิโต" (ตั้งอยู่ในโลกนี้) ก็มีนัยเดียวกันนี้ หรืออีกนัยหนึ่ง ความหมายในบทว่า "นตฺถิ อยํ โลโก" เป็นต้นนี้คือ สถานที่ที่สัตว์ท่องเที่ยวไป ชื่อว่าโลกนี้และโลกอื่น ไม่มีโลกใด ๆ เพราะไม่มีการท่องเที่ยวไป หรือเพราะขาดไปในภพนั้น ๆ เอง การเกิดขึ้นในภพหลังจากการจุติจากภพก่อน ชื่อว่า "อุปปาตะ" (การอุบัติ) สัตว์ทั้งหลายที่มีการอุบัติเช่นนั้นเป็นปกติ ชื่อว่า "โอปปาติกะ" (โอปปาติกะ) อนึ่ง โอปปาติกะเหล่านั้นเป็นสัตว์ที่จุติจากภพก่อนและเป็นสัตว์ที่เกิดในภพปัจจุบัน ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวว่า "ย่อมยึดถือว่าสัตว์ที่จุติและสัตว์ที่เกิดไม่มี" คำว่า "อนุลอมปฺปฏิปทํ" หมายถึง ปฏิปทามีศีลเป็นต้นที่อนุโลมแก่นิพพาน

၁၂၃၆. နိပ္ပဒေသတောဝ ဂဟိတောတိ ဣမိနာ ယံ အာသဝဂေါစ္ဆကေ ဗြဟ္မာနံ ကပ္ပရုက္ခာဒီသု ရာဂဿ စ ဒိဋ္ဌိရာဂဿ စ အသင်္ဂဟဏေန နီဝရဏဂေါစ္ဆကေ စ ကာမစ္ဆန္ဒဿ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဟာတဗ္ဗတာဒဿနေန သပ္ပဒေသတ္တံ ဝုတ္တံ, တံ နိဝါရိတံ ဟောတိ. အရဟတ္တမဂ္ဂေနာတိ ဝစနေန စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ ပဟာတဗ္ဗတာ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ ပုရိမေဟိ အတနုကတာ မောဟာဒယော အရဟတ္တမဂ္ဂေန ပဟီယန္တီတိ.

๑๒๓๖. ด้วยบทว่า "นิปฺปเทสโตว คหิโต" (ถูกยึดถือโดยไม่มีส่วนเหลือ) นี้ ความเป็นสัปปเทสะ (ความเป็นสิ่งที่ประกอบด้วยส่วน) ที่กล่าวไว้ในอาสวโคจฉกะ (หมวดอาสวะ) ด้วยการไม่สงเคราะห์ราคะและทิฏฐิราคะของพรหมทั้งหลายในกัปปพฤกษ์เป็นต้น และด้วยการแสดงความเป็นสิ่งที่กามฉันทะควรละด้วยอนาคามิมรรคในนิวรณโคจฉกะ (หมวดนิวรณ์) นั้น ถูกห้ามแล้ว ด้วยคำว่า "อรหตฺตมคฺเคน" (ด้วยอรหัตตมรรค) พึงทราบว่ากล่าวถึงความเป็นสิ่งที่ควรละด้วยมรรค ๔ เพราะเหตุใด? เพราะโมหะเป็นต้นที่ยังไม่ถูกทำให้เบาบางด้วยมรรคก่อน ๆ ย่อมไม่ถูกละด้วยอรหัตตมรรค

၁၂၈၇. နိရတိအတ္ထေနာတိ ပီတိဝိရဟေန, ဗလဝနိကန္တိဝိရဟေန ဝါ. န ဟိ ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ ရဇ္ဇန္တီတိ. အဝ-သဒ္ဒေန အဝဂါဟတ္ထော အဓောအတ္ထော စာတိ ဒွိဓာ အဝ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝုတ္တော.

๑๒๘๗. คำว่า นิรยะ โดยอรรถว่าปราศจากความยินดี (นิรติ) คือด้วยความปราศจากปีติ หรือด้วยความปราศจากความยินดีอย่างแรงกล้า เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมไม่ยินดีในทุกขเวทนา (คือไม่ยินดีด้วยปีติ) ส่วนคำว่า อวะ (ในคำว่า อวายะ) ท่านกล่าวอรรถไว้ 2 อย่าง คือ อรรถว่าหยั่งลง และอรรถว่าเบื้องต่ำ

၁၃၀၁. ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတော [Pg.177] မောဟရဏော ပဟာနေကဋ္ဌေန ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တေန ရာဂရဏေန သရဏော, ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတော ရူပရာဂအရူပရာဂသင်္ခါတေန. အရဏဝိဘင်္ဂသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၃၃၃) ပန ‘‘ယော ကာမပဋိသန္ဓိသုခိနော သောမနဿာနုယောဂေါ ဟီနော ဂမ္မော ပေါထုဇ္ဇနိကော အနရိယော အနတ္ထသံဟိတော, သဒုက္ခော ဧသော ဓမ္မော သဥပဃာတော သဥပါယာသော သပရိဠာဟော မိစ္ဆာပဋိပဒါ. တသ္မာ ဧသော ဓမ္မော သရဏော’’တိအာဒိဝစနတော ဖလဘူတဒုက္ခဥပဃာတဥပါယာသပရိဠာဟသဘာဝဘူတော မိစ္ဆာပဋိပဒါဘာဝေါဝ ‘‘သရဏော’’တိ ဝိညာယတီတိ တေဟိ သဗ္ဗာကုသလာနံ သရဏတာ သိဒ္ဓါ ဟောတီတိ.

๑๓๐๑. โมหะอันเป็นธุลีที่เกิดร่วมกับวิจิกิจฉา เป็นสภาพที่มีธุลี (สระณะ) ร่วมกับราคะอันเป็นธุลีที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิ เพราะอรรถว่าพึงละได้ด้วยมรรคเดียวกัน, โมหะอันเป็นธุลีที่เกิดร่วมกับอุทธัจจะ เป็นสภาพที่มีธุลีร่วมกับราคะที่กล่าวคือรูปราคะและอรูปราคะ. อนึ่ง ในอรณวิภังคสูตร (ม.อุ. ๑๔/๔๖๑) เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า 'การประกอบเนืองๆ ซึ่งความสุขในโสมนัสของบุคคลผู้มีความสุขในการปฏิสนธิในกามใด เป็นของเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์, ธรรมนี้เป็นไปกับด้วยทุกข์ เป็นไปกับด้วยความเบียดเบียน เป็นไปกับด้วยความคับแค้นใจ เป็นไปกับด้วยความเร่าร้อน เป็นมิจฉาปฏิปทา. เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงชื่อว่ามีธุลี (สระณะ)' ดังนี้ จึงทราบว่า ความเป็นมิจฉาปฏิปทาเท่านั้นที่มีสภาวะเป็นทุกข์ ความเบียดเบียน ความคับแค้นใจ และความเร่าร้อนอันเป็นผล ชื่อว่า 'สระณะ' (มีธุลี), ด้วยเหตุเหล่านั้น ความเป็นสภาพมีธุลีของอกุศลทั้งปวงจึงเป็นอันสำเร็จแล้ว.

သုတ္တန္တိကဒုကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายการนิเขปบทคู่แห่งสุตตันติกทุกะ

၁၃၀၃. ဝိဝေစိတတ္တာတိ ဝိသုံ ကတတ္တာ ပကာသိတတ္တာ. အသေသေတွာ ခေပေတီတိ ဝဇိရံ အတ္တနာ ပတိတဋ္ဌာနံ အသေသေတွာ ခေပေတိ ပုန အပါကတိကတာအာပါဒနေန.

๑๓๐๓. คำว่า วิเวจิตัตตา ได้แก่ เพราะกระทำให้แยกกัน เพราะกระทำให้ปรากฏ. คำว่า อเสเสตวา เขเปติ ความว่า วชิระย่อมกำจัดสถานที่ที่ตนตกไปไม่ให้เหลือ คือทำให้ไม่กลับเป็นปกติอีก.

၁၃၁၁. တပ္ပတီတိ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတိ, အနုသောစတိ ဝါ.

๑๓๑๑. คำว่า ตัปปะติ ความว่า เป็นผู้มีความเดือดร้อนใจ หรือย่อมเศร้าโศกถึง.

၁၃၁၃. အဟန္တိ ဣတိ-သဒ္ဒပရေန အဟံ-သဒ္ဒေန ဟေတုဘူတေန ယော အတ္ထော ဝိညာယတိ, သော သံကထီယတိ, ဥဒီရီယတီတိ အတ္ထော. အညထာ ဟိ ဝုစ္စမာနဿ ဝစနေန ပကာသိယမာနဿ ပဒတ္ထဿ သင်္ခါဒိဘာဝေ သဗ္ဗေသံ ကုသလာဒိဓမ္မာနံ အဓိဝစနာဒိတာ သိယာတိ. ဘာဝေါတိ သတ္တဝေဝစနန္တိ ဘဏန္တိ, ဓာတုယာ ဝါ ဧတံ အဓိဝစနံ. ဒတ္တောတိ ဧတ္တာဝတာ သတ္တပညတ္တိံ ဒဿေတွာ အညမ္ပိ ဥပါဒါပညတ္တိံ ဒဿေတုံ ‘‘မဉ္စော’’တိအာဒိမာဟ. အဟန္တိ စ ပဝတ္တံ အဓိဝစနံ ဝဒန္တေန သုဏန္တေန စ ပုဗ္ဗေ ဂဟိတသညေန အတ္ထပ္ပကာသနဘာဝေန ဝိညာယတိ. န ဟိ တသ္မိံ အဝိညာတေ တဒတ္ထဝိဇာနနံ အတ္ထီတိ ဝိသေသေန အဓိဝစနံ ‘‘ဉာယတီတိ သမညာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတဿတ္ထဿ အဟန္တိ ဣဒံ အဓိဝစနန္တိ ဧဝံ ဝါ သညာဂဟဏဝသေန ဉာယတိ သမညာယတိ ပါကဋာ ဟောတီတိ သမညာ. ပညာပီယတီတိ အဟန္တိ ဣဒံ ဧတဿ အဓိဝစနန္တိ ဧဝံ ဌပီယတီတိ အတ္ထော. ဝေါဟရီယတီတိ ဝုစ္စတိ. ဥဒ္ဓေယျန္တိ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗံ. အပိ နာမသဟဿတောတိ အနေကေဟိပိ နာမသဟဿေဟီတိ အတ္ထော. သယမေဝ ဥပပတနသီလံ နာမံ ‘‘ဩပပါတိကနာမ’’န္တိ ဝုစ္စတိ.

๑๓๑๓. คำว่า อะหัง ความว่า อรรถใดที่รู้ได้ด้วยศัพท์ว่า 'อะหัง' ซึ่งมี 'อิติ' ศัพท์อยู่เบื้องหลังอันเป็นเหตุ อรรถนั้นย่อมถูกกล่าวขาน ย่อมถูกเปล่งออกมา. เพราะว่าหากถือเอาโดยอาการอื่น เมื่อเนื้อความของบท (คือกลุ่มขันธ์ ๕) ที่ถูกแสดงด้วยเสียงพูดที่กำลังกล่าวอยู่ มีสภาวะเป็นสังขาเป็นต้น ความเป็นอธิวจนะเป็นต้นก็พึงมีแก่กุศลธรรมเป็นต้นทั้งปวง. ท่านกล่าวกันว่า คำว่า ภาโว เป็นไวพจน์ของคำว่า สัตตะ (สัตว์) หรือคำนี้เป็นชื่อของธาตุ. ท่านแสดงสัตตบัญญัติด้วยคำเพียงเท่านี้ว่า 'ทัตโต' แล้วจึงกล่าวคำว่า 'มัญโจ' (เตียง) เป็นต้น เพื่อแสดงอุปาทาบัญญัติแม้อย่างอื่น. อนึ่ง อธิวจนะที่เป็นไปว่า 'อะหัง' อันผู้กล่าวและผู้ฟังย่อมรู้ได้ด้วยความเป็นสภาพแสดงอรรถตามสัญญาที่รับไว้ก่อน. เพราะเมื่อไม่รู้ศัพท์นั้น การรู้แจ้งอรรถของศัพท์นั้นย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น อธิวจนะที่รู้กันเป็นพิเศษ ท่านจึงเรียกว่า 'สมัญญา'. คำว่า ปัญญะปียะติ ความว่า ถูกตั้งไว้ว่า 'คำว่า อะหัง นี้ เป็นชื่อของอรรถนี้'. คำว่า โวหะรียะติ ความว่า ถูกเรียกขาน. คำว่า อุทเธยยัง ความว่า พึงยกขึ้นแสดง. คำว่า อะปิ นามะสะหัสสะโต ความว่า แม้ด้วยพันแห่งชื่อมิใช่น้อย. ชื่อที่เกิดขึ้นเองตามปกติ ท่านเรียกว่า 'โอปปาติกนาม'.

ကရီယတီတိ [Pg.178] ကမ္မံ, နာမမေဝ ကမ္မံ နာမကမ္မံ. တထာ နာမဓေယျံ. ကရဏဌပနသဒ္ဒါပိ ဟိ ကမ္မတ္ထာ ဟောန္တီတိ. အထ ကရဏတ္ထာ, ကရီယတိ စ ဌပီယတိ စ ဧတေန အတ္ထော ဧဝံနာမောတိ ပညာပီယတီတိ ကရဏံ ဌပနဉ္စ နာမ ဟောတိ. အထ ဘာဝတ္ထာ, ဉာပနမတ္တမေဝ ကရဏံ ဌပနန္တိ စ ဝုတ္တံ. နာမနိရုတ္တိ နာမဗျဉ္ဇနန္တိ နာမမိစ္စေဝ ဝုတ္တံ ဟောတိ. န ဟိ ပထဝီသင်္ခါတံ အတ္ထပ္ပကာရမတ္တံ နိဝဒတိ ဗျဉ္ဇယတိ ဝါ ပထဝီတိ နာမံ နိဝဒတိ ဗျဉ္ဇယတိ ဝါ, တသ္မာ အနာမဿ နိရုတ္တိဗျဉ္ဇနဘာဝနိဝါရဏတ္ထံ ‘‘နာမနိရုတ္တိ နာမဗျဉ္ဇန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ နာမာဘိလာပေါတိ ဧတ္ထာပိ နယော. ဧတ္ထ ပန သင်္ခါ သမညာ ပညတ္တိ ဝေါဟာရောတိ စတူဟိ ပဒေဟိ ပညာပိတဗ္ဗတော ပညတ္တိ ဝုတ္တာ, ဣတရေဟိ ပညာပနတော.

สิ่งที่ถูกกระทำชื่อว่า กรรม, ชื่อนั้นแหละเป็นกรรม จึงชื่อว่า นามกรรม. คำว่า นามเธยยะ ก็เช่นเดียวกัน. เพราะแม้คำว่า กะระณะ และ ฐะปะนะ ก็มีอรรถเป็นกรรม (เป็นสิ่งที่ถูกกระทำ). หากมีอรรถเป็นกะระณะ (เครื่องมือ) ชื่อก็คือเครื่องกระทำและเครื่องตั้งไว้ เพราะอรรถถูกทำให้รู้แจ้งด้วยชื่อนี้ว่ามีชื่ออย่างนี้. หากมีอรรถเป็นภาวะ ท่านก็กล่าวว่า กะระณะ และ ฐะปะนะ เป็นเพียงการทำให้รู้แจ้งเท่านั้น. คำว่า นามนิรุตติ และ นามพยัญชนะ ท่านกล่าวหมายถึง 'นาม' นั่นเอง. เพราะสภาวะเพียงการแสดงอรรถที่เรียกว่าปฐวีมิได้บอกหรือแสดงออก แต่ชื่อว่า 'ปฐวี' ต่างหากที่บอกหรือแสดงออก ฉะนั้น เพื่อป้องกันความเป็นนิรุตติและพยัญชนะในสิ่งที่ไม่ใช่นาม ท่านจึงกล่าวว่า 'นามนิรุตติ นามพยัญชนะ'. แม้ในคำว่า นามภิลาปะ ก็นัยนี้เหมือนกัน. แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวคำว่า 'บัญญัติ' ด้วยบท ๔ บท คือ สังขา สมัญญา บัญญัติ โวหาร เพราะเป็นสิ่งที่พึงให้รู้แจ้ง (ปัญญะปิตัพพะ) ส่วนบทที่เหลือเป็นเครื่องให้รู้แจ้ง (ปัญญะปะนะ).

တတ္ထ စ ‘‘ပုရိမာ ဥပါဒါပညတ္တိ ဥပ္ပာဒဝယကိစ္စရဟိတာ လောကသင်္ကေတသိဒ္ဓါ, ပစ္ဆိမာ နာမပညတ္တိ, ယာယ ပုရိမာ ပညတ္တိ ရူပါဒယော စ သောတဒွါရဝိညာဏသန္တာနာနန္တရမုပ္ပန္နေန ဂဟိတပုဗ္ဗသင်္ကေတေန မနောဒွါရဝိညာဏသန္တာနေန ဂဟိတာယ ပညာပီယန္တီ’’တိ အာစရိယာ ဝဒန္တိ. ဧတသ္မိံ ပန ဣမိဿာ ပါဠိယာ အဋ္ဌကထာယ စ အတ္ထေ သတိ ယံ ဝုတ္တံ မာတိကာယံ ‘‘ဝစနမတ္တမေဝ အဓိကာရံ ကတွာ ပဝတ္တာ အဓိဝစနာ နာမ, သဟေတုကံ ကတွာ ဝုစ္စမာနာ အဘိလာပါ နိရုတ္တိ နာမ, ပကာရေန ဉာပနတော ပညတ္တိ နာမာ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၀၁-၁၀၈), တေန ဝိရောဓော သိယာ. န ဟိ ဥပ္ပာဒဝယကိစ္စရဟိတဿ ဝစနမတ္တံ အဓိကာရံ ကတွာ ပဝတ္တိ အတ္ထိ ဥပ္ပာဒါဒိသဟိတဿေဝ ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝတော, န စ ဝစနဝစနတ္ထဝိမုတ္တဿ နာမဿ နိဒ္ဓါရေတွာ သဟေတုကံ ကတွာ ဝုစ္စမာနတာ အတ္ထိ, နာပိ အနိဒ္ဓါရိတသဘာဝဿ ပဒတ္ထဿ တေန တေန ပကာရေန ဉာပနံ အတ္ထီတိ.

ในเรื่องนั้น อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า 'บัญญัติแรกคืออุปาทาบัญญัติ เป็นสภาพที่ปราศจากกิจคือความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป สำเร็จขึ้นด้วยสมมติของโลก, บัญญัติหลังคือนามบัญญัติ ซึ่งเป็นเครื่องให้รู้แจ้งอุปาทาบัญญัติก่อนนั้นและรูปธรรมเป็นต้น ด้วยกระแสวิญญาณทางมโนทวารที่รับสมมติที่เคยกำหนดไว้ก่อน ซึ่งเกิดขึ้นลำดับต่อจากกระแสวิญญาณทางโสตทวาร'. แต่เมื่อเนื้อความแห่งพระบาลีและอรรถกถานี้มีอยู่ (ตามวาทะของอาจารย์เหล่านั้น) คำใดที่กล่าวไว้ในอรรถกถามาติกาว่า 'ชื่อที่เป็นไปโดยกระทำเพียงคำพูดให้เป็นที่อาศัย ชื่อว่า อธิวจนะ, ชื่อที่กล่าวโดยกระทำให้มีเหตุ ชื่อว่า อภิลาปะ และ นิรุตติ, ชื่อว่า บัญญัติ เพราะทำให้รู้แจ้งโดยประการต่างๆ' (ธัมมสังคณีอรรถกถา ๑๐๑-๑๐๘) คำนั้นก็พึงขัดกัน. เพราะว่า ความเป็นไปโดยกระทำเพียงคำพูดให้เป็นที่อาศัยของสิ่งที่ปราศจากกิจคือความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปนั้นไม่มี เพราะความมีอยู่แห่งความเป็นไปมีเฉพาะแก่ปรมัตถธรรมที่ประกอบด้วยความเกิดขึ้นเป็นต้นเท่านั้น, และความเป็นชื่อที่ถูกยกขึ้นแสดงโดยกระทำให้มีเหตุของชื่อที่พ้นจากคำพูดและอรรถของคำพูดก็ไม่มี, อีกทั้งการทำให้รู้แจ้งอรรถของบทที่มีสภาวะมิได้ถูกยกขึ้นแสดงโดยประการนั้นๆ ก็ไม่มี.

ဒုဝိဓာ စာယံ ပညတ္တိ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရာတိ အဋ္ဌကထာဝစနဉ္စ န ဒိဿတိ, အဋ္ဌကထာယံ ပန ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိအာဒယော ဆ ပညတ္တိယောဝ ဝုတ္တာ. တတ္ထ ‘‘ရူပံ ဝေဒနာ’’တိအာဒိကာ ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ‘‘ဣတ္ထီ ပုရိသော’’တိအာဒိကာ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ‘‘တေဝိဇ္ဇော ဆဠဘိညော’’တိအာဒိကာ ဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ‘‘ဣတ္ထိသဒ္ဒေါ ပုရိသသဒ္ဒေါ’’တိအာဒိကာ အဝိဇ္ဇမာနေန ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ‘‘စက္ခုဝိညာဏံ သောတဝိညာဏ’’န္တိအာဒိကာ ဝိဇ္ဇမာနေန ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ‘‘ခတ္တိယကုမာရော ဗြာဟ္မဏကုမာရော’’တိအာဒိကာ အဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. န စေတ္ထ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရာ ဒုဝိဓာ ပညတ္တိ ဝုတ္တာတိ [Pg.179] သက္ကာ ဝိညာတုံ. ဝိဇ္ဇမာနဿ ဟိ သင်္ခါ…ပေ… အဘိလာပေါ ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. အဝိဇ္ဇမာနဿ စ သင်္ခါဒိကာ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. တေသံယေဝ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေန ပဝတ္တာ သင်္ခါဒယော ဣတရာတိ.

อนึ่ง คำอรรถกถาที่ว่า 'บัญญัตินี้มี ๒ ประการตามที่กล่าวมาแล้ว' นั้นไม่ปรากฏ แต่ในอรรถกถา (ปุคคลบัญญัติ) ท่านกล่าวบัญญัติไว้ ๖ ประการ มีวิชชมานบัญญัติเป็นต้นเท่านั้น. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น บัญญัติว่า 'รูป เวทนา' เป็นต้น เป็นวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'หญิง ชาย' เป็นต้น เป็นอวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'เตวิชโช (ผู้ได้วิชชา ๓) ฉฬภิญโญ (ผู้ได้อภิญญา ๖)' เป็นต้น เป็นวิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'อิตถีสัทโท (เสียงหญิง) ปุริสสัทโท (เสียงชาย)' เป็นต้น เป็นอวิชชมาเนนวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'จักขุวิญญาณัง โสตวิญญาณัง' เป็นต้น เป็นวิชชมาเนนวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'ขัตติยกุมาร พราหมณกุมาร' เป็นต้น เป็นอวิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติ. และในที่นี้ไม่สามารถจะรู้ได้ว่า ท่านกล่าวบัญญัติ ๒ ประการตามที่กล่าวมาแล้วนั้นไว้. เพราะว่า ชื่อ (สังขา)...เป... การเรียกขาน (อภิลาปะ) ของสิ่งที่มีอยู่ เป็นวิชชมานบัญญัติ. และชื่อเป็นต้นของสิ่งที่ไม่มีอยู่ เป็นอวิชชมานบัญญัติ. ส่วนชื่อเป็นต้นที่ดำเนินไปโดยความเป็นวิเสสนะและวิเสสิตัพพะของบัญญัติทั้งสองนั้นเอง เป็นบัญญัติที่เหลือ (อีก ๔ ประการ).

အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဝစနေန ပညာပိတဗ္ဗာ ဥပါဒါပညတ္တိ, တဿာ ပညာပနဘူတာ နာမပညတ္တိ စ ဝုတ္တာ, ဣတရေဟိ နာမပညတ္တိယေဝ ယထာဝုတ္တာတိ စေ? န, အသိဒ္ဓတ္တာ. သတိ ဟိ ဥဇုကေ ပုရိမေ ပါဠိအနုဂတေ အတ္ထေ အယမတ္ထော ဣမာယ အဋ္ဌကထာယ ဝုတ္တောတိ အသိဒ္ဓမေတံ. ယဒိ စ သတ္တရထဃဋာဒိဒိသာကာလကသိဏအဇဋာကာသကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသအာကိဉ္စညာယတနဝိသယနိရောဓသမာပတ္တိအာဒိပ္ပကာရာ ဥပါဒါပညတ္တိ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ, ဧတေနေဝ ဝစနေန တဿာ အဝိဇ္ဇမာနတာ ဝုတ္တာတိ န သာ အတ္ထီတိ ဝတ္တဗ္ဗာ. ယထာ စ ပညာပိတဗ္ဗတော အဝိဇ္ဇမာနာနံ သတ္တာဒီနံ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝေါ, ဧဝံ ရူပါဒီနံ ဝိဇ္ဇမာနာနံ ပညပေတဗ္ဗတော ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ. တတော ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ ပညတ္တီ’’တိ ပညတ္တိပထေဟိ အဝိသိဋ္ဌော ပညတ္တိဓမ္မနိဒ္ဒေသော ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ. အထာပိ ပညာပိတဗ္ဗပညာပနဝိသေသဒဿနတ္ထော သင်္ခါဒိနိဒ္ဒေသော, တထာပိ ‘‘ဧကဓမ္မော သဗ္ဗဓမ္မေသု နိပတတိ, သဗ္ဗဓမ္မာ ဧကဓမ္မသ္မိံ နိပတန္တီ’’တိအာဒိနာ ပညာပိတဗ္ဗာနံ ပညတ္တိပထဘာဝဿ ဒဿိတတ္တာ ပညာပိတဗ္ဗာနံ ပညတ္တိဘာဝေ ပညတ္တိပထာ ပညတ္တိသဒ္ဒေနေဝ ဝုတ္တာတိ ပညတ္တိပထပဒံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, နာပိ သက္ကာ ပညာပိတဗ္ဗပညာပနဝိသေသဒဿနတ္ထော သင်္ခါဒိနိဒ္ဒေသောတိ ဝတ္တုံ သင်္ခါဒိသဒ္ဒါနံ သမာနတ္ထတ္တာ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘မရဏေနပိ တံ ပဟီယတိ, ယံ ပုရိသော မမိဒန္တိ မညတီ’’တိ (မဟာနိ. ၄၁) ဧတ္ထ ‘‘ပုရိသောတိ သင်္ခါ သမညာ…ပေ… အဘိလာပေါ’’တိ (မဟာနိ. ၄၁). တထာ ‘‘မာဂဏ္ဍိယောတိ တဿ ဗြာဟ္မဏဿ နာမံ သင်္ခါ သမညာ’’တိအာဒိ (မဟာနိ. ၇၃). န စ ‘‘အယံ ဣတ္ထန္နာမော’’တိ သင်္ကေတဂ္ဂဟဏံ ‘‘ရူပံ တိဿော’’တိအာဒိဝစနဂ္ဂဟဏဉ္စ မုဉ္စိတွာ အညဿ အသိဒ္ဓသဘာဝဿ အတ္ထပညာပနေ သမတ္ထတာ သမ္ဘဝတိ, တေသဉ္စ အသမတ္ထတာ. ယဒိ ဟိ တေသံ ဝိနာ ပညတ္တိယာ အတ္ထပညာပနေ အသမတ္ထတာ သိယာ, ပညတ္တိပညာပနေ စ အသမတ္ထတာတိ တဿာ အညာ ပညတ္တိ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ, တဿာ တဿာတိ အနဝတ္ထာနံ, တတော အတ္ထဝိဇာနနမေဝ န သိယာ, နာပိ သင်္ကေတဂ္ဂဟဏံ သင်္ကေတဿ ပညတ္တိဘာဝေ ‘‘အယံ ဣမဿ ဘာသိတဿ အတ္ထော’’တိ ဝါ, ‘‘ဣမဿတ္ထဿ ဣဒံ ဝစနံ ဇောတက’’န္တိ ဝါ. သညုပ္ပာဒမတ္တေ ပန သင်္ကေတဂ္ဂဟဏေ ဝစနဿ ဝစနတ္ထဝိနိမုတ္တဿ [Pg.180] ကပ္ပနေ ပယောဇနံ နတ္ထိ. ‘‘ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဝေါဟာရော လောကိယေ သောတေ ပဋိဟညတိ’’ (ကထာ. ၃၄၇), ‘‘အဘိဇာနာသိ နော တွံ အာနန္ဒ ဣတော ပုဗ္ဗေ ဧဝရူပံ နာမဓေယျံ သုတံ ယဒိဒံ ဇနဝသဘော’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၈၀), ‘‘နာမဉ္စ သာဝေတိ ကောဏ္ဍညော အဟံ ဘဂဝါ’’တိအာဒီဟိ (သံ. နိ. ၁.၂၁၇) စ ပညတ္တိယာ ဝစနဘာဝေါ သိဒ္ဓေါ. တသ္မာ ပါဠိယာ အဋ္ဌကထာယ စ အဝိရုဒ္ဓေါ အတ္ထော ဝိစာရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗော.

ถ้ากล่าวว่า “ด้วยคำว่าอวิชชมานบัญญัติ อุปาทาบัญญัติที่พึงให้รู้ และนามบัญญัติซึ่งเป็นเครื่องให้รู้ของอุปาทาบัญญัตินั้นถูกกล่าวไว้ และด้วยคำอื่น (นอกจากอวิชชมานบัญญัติ) ก็กล่าวถึงแต่นามบัญญัติเท่านั้นตามที่กล่าวมาแล้วใช่หรือไม่?” ตอบว่า “ไม่ใช่ เพราะความไม่สำเร็จ (ของความหมายนั้น)” เพราะว่าเมื่อมีอยู่ซึ่งความหมายที่ตรงไปตรงมาและสอดคล้องกับบาลีเดิม ความหมายนี้ถูกกล่าวไว้ในอรรถกถานี้ จึงไม่สำเร็จ (ไม่ถูกต้อง) และถ้าอุปาทาบัญญัติประเภทมีสัตว์ รถ หม้อ เป็นต้น ทิศ กาล กสิณ อากาศปกติที่ไม่มีสิ่งรกรุงรัง อากาศที่เพิกกสิณ อากิญจัญญายตนฌานเป็นอารมณ์ นิโรธสมาบัติเป็นต้น เป็นอวิชชมานบัญญัติ ด้วยคำนี้เอง ความไม่มีอยู่จริงของอุปาทาบัญญัตินั้นก็ถูกกล่าวไว้แล้ว จึงไม่ควรกล่าวว่าบัญญัตินั้นมีอยู่ และเช่นเดียวกับที่ความเป็นอวิชชมานบัญญัติของสัตว์เป็นต้นที่ไม่มีอยู่จริง ย่อมเกิดขึ้นเพราะเป็นสิ่งที่พึงให้รู้ ฉันนั้น ความเป็นวิชชมานบัญญัติของรูปเป็นต้นที่มีอยู่จริง ย่อมเกิดขึ้นเพราะเป็นสิ่งที่พึงให้รู้ เพราะเหตุนั้น การแสดงธรรมบัญญัติที่ไม่ต่างจากทางแห่งบัญญัติว่า “ธรรมทั้งปวงเป็นบัญญัติ” พึงกล่าวได้ ถึงแม้ว่าการแสดงการนับเป็นต้น มีประโยชน์เพื่อแสดงความแตกต่างระหว่างบัญญัติที่พึงให้รู้และบัญญัติที่เป็นเครื่องให้รู้ ถึงกระนั้นก็ตาม ด้วยคำว่า “ธรรมอย่างหนึ่งย่อมตกไปในธรรมทั้งปวง, ธรรมทั้งปวงย่อมตกไปในธรรมอย่างหนึ่ง” เป็นต้น เพราะได้แสดงความเป็นทางแห่งบัญญัติของบัญญัติที่พึงให้รู้ไว้แล้ว เมื่อบัญญัติที่พึงให้รู้มีความเป็นบัญญัติ ทางแห่งบัญญัติทั้งหลายก็ถูกกล่าวด้วยคำว่า “บัญญัติ” นั่นเอง คำว่า “ทางแห่งบัญญัติ” ก็ไม่ควรกล่าว และไม่สามารถกล่าวได้ว่า การแสดงการนับเป็นต้นมีประโยชน์เพื่อแสดงความแตกต่างระหว่างบัญญัติที่พึงให้รู้และบัญญัติที่เป็นเครื่องให้รู้ เพราะคำว่า “สังขา” เป็นต้น มีความหมายเหมือนกัน เพราะได้กล่าวไว้แล้วว่า ในพระบาลีว่า “แม้ด้วยความตาย สิ่งใดที่บุรุษสำคัญว่า ‘นี่ของเรา’ สิ่งนั้นย่อมละไป” (มหานิทเทส 41) ในที่นี้ คำว่า “บุรุษ” คือ สังขา สมัญญา...เป็นต้น...อภิลาปะ (มหานิทเทส 41) เช่นเดียวกัน คำว่า “มาคัณฑิยะ” คือ ชื่อ สมัญญา ของพราหมณ์นั้น เป็นต้น (มหานิทเทส 73) และไม่สามารถทำให้ความหมายของบัญญัติที่มีสภาพไม่สำเร็จอย่างอื่นปรากฏได้ หากเว้นเสียจากการกำหนดหมายว่า “นี่ชื่ออย่างนี้” และการรับรู้คำพูดว่า “รูป 3” เป็นต้น และความไม่สามารถของสิ่งเหล่านั้น เพราะว่าถ้าสิ่งเหล่านั้น (การกำหนดหมายและการรับรู้คำพูด) ไม่สามารถทำให้ความหมายปรากฏได้หากปราศจากบัญญัติ และไม่สามารถทำให้บัญญัติปรากฏได้ บัญญัติอื่นของบัญญัตินั้นก็พึงถูกกล่าว ของบัญญัตินั้น ของบัญญัตินั้น ก็จะไม่มีที่สิ้นสุด เพราะเหตุนั้น การรู้ความหมายก็จะไม่เกิดขึ้นเลย และการกำหนดหมายก็จะไม่เกิดขึ้นเมื่อสังเกตมีสภาพเป็นบัญญัติว่า “นี่คือความหมายของคำพูดนี้” หรือ “คำนี้เป็นเครื่องส่องความหมายนี้” แต่ในการกำหนดหมายเพียงเพื่อการเกิดขึ้นแห่งสัญญา (ความจำ) เท่านั้น การสมมติคำพูดที่พ้นจากคำพูดและความหมายของคำพูด ย่อมไม่มีประโยชน์ ด้วยพระบาลีว่า “พระพุทธพจน์ของพระผู้มีพระภาคย่อมกระทบโสตของชาวโลก” (กถาวัตถุ 347) “ดูกรอานนท์ เธอจำได้หรือไม่ว่า แต่ก่อนเธอเคยได้ยินชื่อเช่นนี้ คือ ชนวสภะ” (ทีฆนิกาย มหาวรรค 2.280) และ “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ชื่อโกณฑัญญะ” เป็นต้น (สังยุตตนิกาย สคาถวรรค 1.217) ความเป็นคำพูดของบัญญัติย่อมสำเร็จ เพราะเหตุนั้น ความหมายที่ไม่ขัดแย้งกับบาลีและอรรถกถา พึงพิจารณาแล้วถือเอา

ယဒိ သတ္တာဒယော အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ န ဟောန္တိ, ကာ ပန အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ နာမာတိ? ပကာသိတော အယမတ္ထော ‘‘အဝိဇ္ဇမာနာနံ သတ္တာဒီနံ သင်္ခါ…ပေ… အဘိလာပေါ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီ’’တိ. သတ္တာဒီနဉ္စ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ အတ္ထိတာ နေဝ ဝတ္တဗ္ဗာ, ယေ စ ဝဒေယျုံ ‘‘ရူပါဒီနိ ဝိယ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ အဝိဇ္ဇမာနတာ ဝုတ္တာ, န နတ္ထိဘာဝတော’’တိ, အယဉ္စ ဝါဒေါ ဟေဝတ္ထိကထာယ ပဋိသိဒ္ဓေါ, န စ ရူပံ ဝေဒနာ န ဟောတီတိ အဝိဇ္ဇမာနံ နာမ ဟောတိ. ဧဝံ သတ္တာဒယောပိ ယဒိ အတ္ထိ, ရူပါဒယော န ဟောန္တီတိ အဝိဇ္ဇမာနာတိ န ဝတ္တဗ္ဗာ. ယသ္မာ ပန ယေသု ရူပါဒီသု စက္ခာဒီသု စ တထာ တထာ ပဝတ္တမာနေသု ‘‘သတ္တော ဣတ္ထီ ရထော ဃဋော’’တိအာဒိကာ ဝိစိတ္တသညာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သညာနုလောမာနိ စ အဓိဝစနာနိ, တေဟိ ရူပစက္ခာဒီဟိ အညော သတ္တရထာဒိသညာဝလမ္ဗိတော ဝစနတ္ထော ဝိဇ္ဇမာနော န ဟောတိ, တသ္မာ သတ္တရထာဒိအဘိလာပါ ‘‘အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, န စ တေ ‘‘မုသာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ လောကသမညာဝသေန ပဝတ္တတ္တာ. တတော ဧဝ တေ အဘိလာပါ ‘‘သမ္မုတိသစ္စ’’န္တိ ဝုစ္စန္တိ. သော စ ဝစနတ္ထော သယံ အဝိဇ္ဇမာနောပိ ဝိဇ္ဇမာနဿ ဝစနဿေဝ ဝသေန ပညတ္တိဝေါဟာရံ လဘတိ, ‘‘သမ္မုတိသစ္စ’’န္တိ စ ဝုစ္စတိ ယထာဂဟိတသညာဝသေန ပဝတ္တဝစနတ္ထဘာဝတော. ‘‘သမ္မုတိဉာဏံ သစ္စာရမ္မဏမေဝ, နာညာရမ္မဏ’’န္တိ (ကထာ. ၄၃၄) ကထာယ စ ‘‘ပထဝီကသိဏာဒိ စီဝရာဒိ စ သမ္မုတိသစ္စမှီ’’တိ ဣမိနာဝ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တန္တိ ဝိညာယတိ. ယသ္မာ ရူပါဒီသု သန္တာနေန ပဝတ္တမာနေသု ဧကတ္တဂ္ဂဟဏဝသေန တေ အမုဉ္စိတွာ ပဝတ္တံ သတ္တာဒိဂ္ဂဟဏံ စက္ခုဝိညာဏာဒီနိ ဝိယ ရူပါဒီသု တေသု ခန္ဓေသု စက္ခာဒီသု စ အသန္တံ အဝိဇ္ဇမာနံ သတ္တရထာဒိံ ဂဏှာတိ, တသ္မာ တံ ပရိတ္တာရမ္မဏာဒိဘာဝေန န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ. တထာ ယံ ခန္ဓသမူဟသန္တာနံ ဧကတ္တေန ဂဟိတံ ဥပါဒါယ ‘‘ကလျာဏမိတ္တော ပါပမိတ္တော [Pg.181] ပုဂ္ဂလော’’တိ ဂဟဏံ ပညတ္တိ စ ပဝတ္တတိ, တံ တဒုပါဒါနဘူတံ ပုဂ္ဂလသညာယ သေဝမာနဿ ကုသလာကုသလာနံ ဥပ္ပတ္တိ ဟောတီတိ ‘‘ပုဂ္ဂလောပိ ဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၉) ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန ပုဂ္ဂလော နာမ ကောစိ ဘာဝေါ နတ္ထိ, တသ္မာ ယထာ အာပေါဓာတုအာဒီနိ စိတ္တေန ဝိဝေစေတွာ ပထဝီဓာတု ဥပလဗ္ဘတိ, န ဧဝံ ရူပါဒယော ခန္ဓေ ဝိဝေစေတွာ ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတိ. ပဋိသေဓိတာ စ ပုဂ္ဂလကထာယ ပုဂ္ဂလဒိဋ္ဌိ. ဝဇိရာယ စ ဘိက္ခုနိယာ ဝုတ္တံ –

หากสัตว์เป็นต้นไม่เป็นอวิชชมานบัญญัติ (บัญญัติที่ไม่มีอยู่จริง) แล้ว อวิชชมานบัญญัติชื่อว่าอะไรเล่า? เนื้อความนี้ข้าพเจ้าได้ประกาศไว้แล้วว่า 'การนับ... ฯลฯ ... การเรียกขานสัตว์เป็นต้นที่ไม่มีอยู่จริง (โดยปรมัตถ์) ชื่อว่าอวิชชมานบัญญัติ' และเพราะสัตว์เป็นต้นไม่มีอยู่จริง จึงไม่ควรกล่าวถึงความมีอยู่ของสัตว์เหล่านั้นเลย ส่วนผู้ใดพึงกล่าวว่า 'ความเป็นอวิชชมานะ (ความไม่มีอยู่) ท่านกล่าวไว้เพราะความไม่มีอยู่ของสัตว์เป็นต้น เหมือนรูปเป็นต้น (ที่มีอยู่จริง) ไม่ใช่กล่าวเพราะความไม่มีอยู่โดยสิ้นเชิง' วาทะนี้ถูกห้ามไว้แล้วในเหวัตถิกถา และรูปไม่ใช่ว่าจะเป็นอวิชชมานะ (สิ่งที่ไม่มีอยู่) เพราะเหตุว่ารูปไม่ใช่เวทนา ฉันใด แม้สัตว์เป็นต้นหากมีอยู่จริง ก็ไม่ควรกล่าวว่าเป็นอวิชชมานะ (สิ่งที่ไม่มีอยู่) เพราะเหตุว่ารูปเป็นต้นไม่ใช่สัตว์เหล่านั้น ฉันนั้น แต่เพราะเมื่อรูปเป็นต้นและจักขุเป็นต้นเป็นไปอยู่โดยประการนั้นๆ สัญญาอันวิจิตรว่า 'สัตว์ หญิง รถ หม้อ' เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้น และชื่อเรียกทั้งหลายที่คล้อยตามสัญญาก็เกิดขึ้นด้วย อรรถของคำ (สภาวะ) อื่นที่อิงอาศัยสัญญาว่าสัตว์และรถเป็นต้น ซึ่งต่างไปจากรูปและจักขุเป็นต้นเหล่านั้น ย่อมไม่มีอยู่จริง เพราะเหตุนั้น คำเรียกขานว่าสัตว์และรถเป็นต้น จึงชื่อว่า 'อวิชชมานบัญญัติ' และคำเหล่านั้นไม่ชื่อว่าเป็น 'มุสา' (คำเท็จ) เพราะเป็นไปตามความตกลงของโลก (โลกสมัญญา) เพราะเหตุนั้นเอง คำเรียกขานเหล่านั้นจึงชื่อว่า 'สมมติสัจจะ' และอรรถของคำนั้น แม้ตนเองจะไม่มีอยู่จริง ก็ย่อมได้ชื่อว่าเป็นบัญญัติโวหารโดยอาศัยเสียงเรียก (วจนะ) ที่มีอยู่จริงนั่นเอง และชื่อว่า 'สมมติสัจจะ' เพราะเป็นสภาวะแห่งอรรถของคำที่เป็นไปตามอำนาจของสัญญาที่ยึดถือไว้ตามที่ปรากฏ และพึงทราบว่า ในกถาว่า 'สมมติญาณมีสัจจะเป็นอารมณ์เท่านั้น ไม่ใช่อารมณ์อื่น' (กถา. 434) ที่กล่าวว่า 'ปฐวีกสิณเป็นต้น และจีวรเป็นต้น เป็นสมมติสัจจะ' นั้น ท่านกล่าวด้วยอธิบายนี้เอง เพราะเมื่อรูปเป็นต้นเป็นไปอยู่โดยสืบเนื่องกัน การยึดถือว่าเป็นสัตว์เป็นต้นที่เป็นไปโดยไม่ละทิ้งรูปเป็นต้นเหล่านั้น ด้วยอำนาจการยึดถือว่าเป็นหนึ่งเดียว ย่อมยึดถือสัตว์และรถเป็นต้นที่ไม่มีอยู่จริง ไม่ปรากฏอยู่ในขันธ์เหล่านั้นคือรูปเป็นต้นและจักขุเป็นต้น เหมือนอย่างจักขุวิญญาณเป็นต้นยึดถืออารมณ์ ฉะนั้น จึงกล่าวว่าอารมณ์นั้นไม่ควรกล่าวว่าเป็นปริตตารมณ์ (อารมณ์เล็กน้อย) เป็นต้น เช่นเดียวกัน การยึดถือและบัญญัติว่า 'กัลยาณมิตร ปาปมิตร บุคคล' ย่อมเป็นไปโดยอาศัยความสืบเนื่องแห่งหมวดหมู่ขันธ์ที่ถูกยึดถือว่าเป็นหนึ่งเดียว และท่านกล่าวว่า 'แม้บุคคลก็เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย' (ปัฏฐาน 1.1.9) เพราะการเกิดขึ้นแห่งกุศลและอกุศลย่อมมีแก่บุคคลผู้เสพหมวดหมู่ขันธ์นั้นอันเป็นที่ตั้งแห่งการยึดถือด้วยสัญญาว่าเป็นบุคคล แต่เพราะสภาวะที่ชื่อว่าบุคคลไม่มีอยู่จริง ฉะนั้น เหมือนอย่างว่าเมื่อแยกธาตุน้ำเป็นต้นออกด้วยจิตแล้ว ย่อมพบเห็นปฐวีธาตุได้ฉันใด เมื่อแยกขันธ์มีรูปเป็นต้นออกแล้ว จะพบเห็นบุคคลไม่ได้ฉันนั้น และในปุคคลกถาก็ได้ปฏิเสธปุคคลทิฏฐิไว้แล้ว และพระวชิราภิกษุณีก็ได้กล่าวไว้ว่า -

‘‘ကံ နု သတ္တောတိ ပစ္စေသိ, မာရ ဒိဋ္ဌိဂတံ နု တေ;

သုဒ္ဓသင်္ခါရပုဉ္ဇောယံ, နယိဓ သတ္တုပလဗ္ဘတီ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၇၁;

မဟာနိ. ၁၈၆;

ကထာ. ၂၃၃);

“มารเอ๋ย ท่านยึดถือสิ่งใดว่าเป็นสัตว์? นั่นเป็นเพียงทิฏฐิของท่านเท่านั้น กองสังขารนี้เป็นเพียงกองสังขารล้วนๆ ในกองสังขารนี้จะหาบุคคล (สัตว์) ไม่ได้เลย”

သတ္တောတိ ပန ဝစနဿ ပညတ္တိယာ ပဝတ္တိံ ဒဿေတုံ သာ ဧဝမာဟ –

แต่เพื่อแสดงความเป็นไปแห่งบัญญัติของคำว่า 'สัตว์' พระภิกษุณีนั้นจึงกล่าวอย่างนี้ว่า -

‘‘ယထာပိ အင်္ဂသမ္ဘာရာ, ဟောတိ သဒ္ဒေါ ရထော ဣတိ;

ဧဝံ ခန္ဓေသု သန္တေသု, ဟောတိ သတ္တောတိ သမ္မုတီ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၇၁;

မဟာနိ. ၁၈၆;

ကထာ. ၂၃၃);

“เหมือนอย่างว่า เพราะการประกอบกันของอวัยวะ (ส่วนประกอบ) ทั้งหลาย เสียงว่า 'รถ' ย่อมมีได้ฉันใด เมื่อขันธ์ทั้งหลายมีอยู่ สมมติว่า 'สัตว์' ก็ย่อมมีได้ฉันนั้น”

ယဒိ ပုဂ္ဂလော န ဝိဇ္ဇတိ, ကထံ ပုဂ္ဂလဂ္ဂဟဏဿ သာရမ္မဏတာ သိယာတိ? အဝိဇ္ဇမာနဿပိ အာရမ္မဏဿ ဂဟဏတော. အဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဟိ ပရိကပ္ပိတံ လောကသညာတံ ဝါ ဝိဇ္ဇမာနံ ဝါ သဘာဝဘူတံ အာရမ္မဏံ ဂဟေတွာဝ ဥပ္ပဇ္ဇနတော သာရမ္မဏတာ ဝုတ္တာ. သာရမ္မဏာတိ ဟိ ဝစနံ စိတ္တစေတသိကာနံ အာရမ္မဏေန ဝိနာ အပ္ပဝတ္တိညေဝ ဒီပေတိ, န တေဟိ ဂဟိတဿ အာရမ္မဏဿ ဝိဇ္ဇမာနတံ အဝိဇ္ဇမာနတံ ဝါတိ. အယံ သင်္ခတာသင်္ခတဝိနိမုတ္တဿ အတ္ထိတာပဋိသေဓံ သဗ္ဗထာ အနုဝတ္တန္တာနံ ဝိနိစ္ဆယော.

หากบุคคลไม่มีอยู่จริง การยึดถือบุคคลจะเป็นสภาวะที่มีอารมณ์ (สารัมมณตา) ได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะมีการยึดถือแม้อารมณ์ที่ไม่มีอยู่จริง ความจริง ความเป็นสภาวะที่มีอารมณ์ ท่านกล่าวไว้เพราะความที่จิตและเจตสิกเกิดขึ้นโดยยึดถืออารมณ์ที่ถูกดำริขึ้น (ปริกัปปิตะ) หรือที่โลกรับรู้กัน (โลกสัญญา) ซึ่งไม่มีอยู่จริง หรืออารมณ์ที่เป็นสภาวะซึ่งมีอยู่จริงนั่นเอง เพราะคำว่า 'สารัมมณะ' (มีอารมณ์) ย่อมแสดงเพียงความไม่เป็นไปของจิตและเจตสิกที่ปราศจากอารมณ์เท่านั้น ไม่ได้แสดงความมีอยู่หรือความไม่มีอยู่ของอารมณ์ที่จิตและเจตสิกเหล่านั้นยึดถือเลย นี้เป็นการวินิจฉัยของพระอาจารย์ทั้งหลายผู้ดำเนินตามการปฏิเสธความมีอยู่ของอรรถคือบัญญัติที่พ้นจากสังขตะและอสังขตะโดยประการทั้งปวง

၁၃၁၆. နာမကရဏဋ္ဌေနာတိ အညံ အနပေက္ခိတွာ သယမေဝ အတ္တနော နာမကရဏသဘာဝတောတိ အတ္ထော. ယဉှိ ပရဿ နာမံ ကရောတိ, တဿ စ တဒပေက္ခတ္တာ အညာပေက္ခံ နာမကရဏန္တိ နာမကရဏသဘာဝတာ န ဟောတိ. တသ္မာ မဟာဇနဿ ဉာတီနံ ဂုဏာနဉ္စ သာမညနာမာဒိကာရကာနံ နာမဘာဝေါ နာပဇ္ဇတိ. ယဿ စ အညေဟိ နာမံ ကရီယတိ, တဿ စ နာမကရဏသဘာဝတာ နတ္ထီတိ နတ္ထိယေဝ နာမဘာဝေါ, ဝေဒနာဒီနံ ပန သဘာဝသိဒ္ဓတ္တာ ဝေဒနာဒိနာမဿ နာမကရဏသဘာဝတော နာမတာ ဝုတ္တာ. ပထဝီအာဒိနိဒဿနေန နာမဿ သဘာဝသိဒ္ဓတံယေဝ နိဒဿေတိ, န နာမဘာဝသာမညံ, နိရုဠှတ္တာ ပန နာမသဒ္ဒေါ အရူပဓမ္မေသု ဧဝ ဝုတ္တော, န ပထဝီအာဒီသူတိ န တေသံ နာမဘာဝေါ. မာတိကာယ စ ပထဝီအာဒီနံ နာမတာနာပတ္တိ [Pg.182] ဝုတ္တာဝ. န ဟိ ပထဝီအာဒိနာမံ ဝိဇဟိတွာ ကေသာဒိနာမေဟိ ရူပဓမ္မာနံ ဝိယ ဝေဒနာဒိနာမံ ဝိဇဟိတွာ အညေန နာမေန အရူပဓမ္မာနံ ဝေါဟရိတဗ္ဗေန ပိဏ္ဍာကာရေန ပဝတ္တိ အတ္ထီတိ.

๑๓๑๖. คำว่า 'โดยอรรถว่าเป็นการกระทำชื่อ' หมายความว่า โดยสภาวะที่เป็นการกระทำชื่อของตนเองนั่นเอง โดยไม่เพ่งเล็งถึงสิ่งอื่น ความจริง สิ่งใดที่กระทำชื่อให้แก่สิ่งอื่น และเพราะสิ่งนั้นต้องเพ่งเล็งถึงสิ่งอื่นนั้น การกระทำชื่อนั้นจึงเป็นการกระทำชื่อที่ต้องเพ่งเล็งถึงสิ่งอื่น สภาวะแห่งการกระทำชื่อ (นามกรณสภาวตา) จึงไม่มี เพราะเหตุนั้น ความเป็นนามจึงไม่ถึงแก่ผู้กระทำสามัญนามเป็นต้น เช่น มหาชน ญาติ และคุณทั้งหลาย และสิ่งใดที่ถูกผู้อื่นกระทำชื่อให้ สภาวะแห่งการกระทำชื่อก็ไม่มีแก่สิ่งนั้น ความเป็นนามจึงไม่มีเลย แต่เพราะเวทนาเป็นต้นสำเร็จได้ด้วยสภาวะของตนเอง ความเป็นนามจึงถูกกล่าวไว้เพราะสภาวะแห่งการกระทำชื่อของชื่อมีเวทนาเป็นต้น ท่านแสดงความสำเร็จด้วยสภาวะของตนเองของนามนั่นเองด้วยการยกตัวอย่างมีปฐวีเป็นต้น ไม่ได้แสดงความเหมือนกันโดยความเป็นนาม แต่เพราะคำว่า 'นาม' เป็นคำที่ใช้กันจนชิน (นิรุฬหะ) ในอรูปธรรมทั้งหลาย ท่านจึงกล่าวคำว่า 'นาม' เฉพาะในอรูปธรรมเท่านั้น ไม่ได้กล่าวในปฐวีเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ความเป็นนามจึงไม่มีแก่รูปธรรมเหล่านั้น และในมาติกาก็ได้กล่าวถึงความไม่ถึงความเป็นนามของปฐวีเป็นต้นไว้แล้ว ความจริง การเป็นไปโดยอาการที่เป็นกลุ่มก้อนซึ่งควรเรียกขานด้วยชื่ออื่นโดยละทิ้งชื่อมีเวทนาเป็นต้นของอรูปธรรมทั้งหลาย ย่อมไม่มี เหมือนอย่างการเป็นไปโดยอาการที่เป็นกลุ่มก้อนซึ่งควรเรียกขานด้วยชื่อมีเกสาเป็นต้นโดยละทิ้งชื่อมีปฐวีเป็นต้นของรูปธรรมทั้งหลายมีอยู่

အထ ဝါ ရူပဓမ္မာ စက္ခာဒယော ရူပါဒယော စ တေသံ ပကာသကပကာသိတဗ္ဗဘာဝတော ဝိနာ နာမေန ပါကဋာ ဟောန္တိ, န ဧဝံ အရူပဓမ္မာတိ အဓိဝစနသမ္ဖဿော ဝိယ နာမာယတ္တဂဟဏီယဘာဝေန ‘‘နာမ’’န္တိ ဝုတ္တာ, ပဋိဃသမ္ဖဿောပိ န စက္ခာဒီနိ ဝိယ နာမေန ဝိနာ ပါကဋောတိ ‘‘နာမ’’န္တိ ဝုတ္တော. အရူပတာယ ဝါ အညနာမသဘာဂတ္တာ သင်္ဂဟိတောယံ, အညဖဿသဘာဂတ္တာ ဝါ. ဝစနတ္ထောပိ ဟိ ‘‘ရူပယတီတိ ရူပံ, နာမယတီတိ နာမ’’န္တိ ဣဓ ပစ္ဆိမပုရိမာနံ သမ္ဘဝတိ. ရူပယတီတိ ဝိနာပိ နာမေန အတ္တာနံ ပကာသယတီတိ အတ္ထော, နာမယတီတိ နာမေန ဝိနာ အပါကဋဘာဝတော အတ္တနော ပကာသကံ နာမံ ကရောတီတိ အတ္ထော. အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယတာယာတိ သတိပိ ရူပဿ အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယဘာဝေ န ပရမဿာသဘူတံ နိဗ္ဗာနံ ဝိယ သာတိသယံ တံနာမနသဘာဝေန ပစ္စယောတိ နိဗ္ဗာနမေဝ ‘‘နာမ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

อีกนัยหนึ่ง (ตามแนวอรรถกถา) รูปธรรมทั้งหลาย คือ จักขุเป็นต้น และรูปารมณ์เป็นต้น ย่อมปรากฏได้โดยไม่ต้องอาศัยชื่อ เพราะความเป็นสภาพที่แสดงให้ปรากฏ (เป็นต้น) แต่นามธรรมทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น นามธรรมเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า "นาม" เพราะความเป็นสภาพที่พึงยึดถือโดยความเกี่ยวข้องกับชื่อ เหมือนอธิวจนสัมผัส แม้ปฏิฆสัมผัสก็ไม่ปรากฏได้โดยไม่ต้องอาศัยชื่อเหมือนจักขุเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า "นาม" อีกนัยหนึ่ง ปฏิฆสัมผัสนี้ถูกสงเคราะห์เข้าในนามแล้ว เพราะความเป็นนามธรรม หรือเพราะความเป็นสภาพที่เหมือนกับนามธรรมอื่น หรือเพราะความเป็นสภาพที่เหมือนกับผัสสะอื่น จริงอยู่ แม้วจนัตถะ (ความหมายของรูปศัพท์) ว่า "รูปยติ" (ย่อมแสดงให้ปรากฏ) จึงชื่อว่า "รูป" และ "นามยติ" (ย่อมทำชื่อ) จึงชื่อว่า "นาม" นี้ ย่อมสมควรแก่รูปที่เกิดภายหลังและนามที่เกิดก่อนในนามรูปทุกะนี้ ความหมายของบทว่า "รูปยติ" คือ ย่อมแสดงตนให้ปรากฏได้แม้ปราศจากชื่อ ความหมายของบทว่า "นามยติ" คือ ย่อมทำชื่อที่แสดงตนให้ปรากฏ เพราะความเป็นสภาพที่ไม่ปรากฏถ้าไม่มีชื่อ บทว่า "อารัมมณาธิปติปัจจยตายะ" คือ แม้รูปจะมีความเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยอยู่ แต่รูปนั้นก็ไม่เป็นปัจจัยโดยสภาพที่ทำให้น้อมไปหาอย่างยิ่งเหมือนพระนิพพานซึ่งเป็นที่พึ่งอันยอดเยี่ยม เพราะเหตุนั้น พระนิพพานเท่านั้นจึงถูกเรียกว่า "นาม"

၁၃၁၈. ဝဋ္ဋမူလသမုဒါစာရဒဿနတ္ထန္တိ သတ္တာနံ ဝဋ္ဋမူလသမုဒါစာရော နာမ အဝိဇ္ဇာ စ ဘဝတဏှာ စ, တံဒဿနတ္ထန္တိ အတ္ထော. တတ္ထ သမုဒါစရတီတိ သမုဒါစာရော, ဝဋ္ဋမူလမေဝ သမုဒါစာရော ဝဋ္ဋမူလသမုဒါစာရော, ဝဋ္ဋမူလဒဿနေန ဝဋ္ဋမူလာနံ ပဝတ္တိ ဒဿိတာ ဟောတီတိ ဝဋ္ဋမူလာနံ သမုဒါစာရဿ ဒဿနတ္ထန္တိပိ အတ္ထော.

๑๓๑๘. บทว่า "วัฏฏมูลสมุทาจารทัสสนัตถัง" คือ รากเหง้าแห่งวัฏฏะที่ย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวดของสัตว์ทั้งหลาย ได้แก่ อวิชชาและภวตัณหา ความหมายว่า เพื่อประโยชน์แก่การแสดงซึ่งรากเหง้าแห่งวัฏฏะที่ย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวดนั้น ในบทว่า "วัฏฏมูลสมุทาจารทัสสนัตถัง" นั้น บทว่า "สมุทาจาโร" คือ ย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวด รากเหง้าแห่งวัฏฏะนั่นเองย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวด ชื่อว่า "วัฏฏมูลสมุทาจาโร" คือ รากเหง้าแห่งวัฏฏะที่ย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวด อีกนัยหนึ่ง ความหมายว่า เพื่อประโยชน์แก่การแสดงซึ่งสมุทาจาระ (ความเป็นไป) ของรากเหง้าแห่งวัฏฏะทั้งหลาย เพราะการเป็นไปของรากเหง้าแห่งวัฏฏะทั้งหลายอันพระผู้มีพระภาคแสดงแล้วด้วยการแสดงซึ่งรากเหง้าแห่งวัฏฏะทั้งหลาย ก็ย่อมเป็นไปได้

၁၃၂၀. ဧကေကသ္မိဉ္စ အတ္တာတိ စ လောကောတိ စ ဂဟဏဝိသေသံ ဥပါဒါယ ‘‘အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧကံ ဝါ ခန္ဓံ အတ္တတော ဂဟေတွာ အညံ အတ္တနော ဥပဘောဂဘူတော လောကောတိ ဂဏှန္တဿ အတ္တနော အတ္တာနံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ ပရဿ အတ္တာနံ ‘‘လောကော’’တိ ဂဏှန္တဿ ဝါ ဝသေန ‘‘အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ ဝုတ္တံ. တံ ဘဝိဿတီတိ တံ ဒွိဓာပိ ဂဟိတံ ခန္ဓပဉ္စကံ ဘဝိဿတီတိ နိဝိဋ္ဌာ ပရာမသန္တီတိ အတ္ထော.

๑๓๒๐. อีกนัยหนึ่ง บทว่า "อัตตาและโลก" อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว โดยอาศัยความพิเศษแห่งการยึดถือว่า "อัตตา" และ "โลก" ในขันธ์แต่ละอย่าง หรือโดยอำนาจของบุคคลผู้ยึดถือขันธ์หนึ่งโดยความเป็นอัตตา แล้วยึดถือขันธ์อื่นว่าเป็นโลกซึ่งเป็นเครื่องบริโภคของอัตตา หรือโดยอำนาจของบุคคลผู้ยึดถืออัตตาของตนว่าเป็น "อัตตา" แล้วยึดถืออัตตาของผู้อื่นว่าเป็น "โลก" บทว่า "ตํ ภวิสฺสติ" คือ ทิฏฐิที่ย่อมพิจารณาผิดอันตั้งมั่นแล้วว่า หมู่แห่งขันธ์ห้านั้นอันบุคคลยึดถือแล้วโดยประการทั้งสองจักเป็นไปดังนี้ มีความหมายดังนี้

၁၃၃၂. သဟ သိက္ခိတဗ္ဗော ဓမ္မော သဟဓမ္မော, တတ္ထ ဘဝံ သဟဓမ္မိကံ. ကမ္မတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ဒေါဝစဿသဒ္ဒတော အာယ-သဒ္ဒံ အနညတ္ထံ ကတွာ ‘‘ဒေါဝစဿာယ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဒုဗ္ဗစဿ ကမ္မ’’န္တိ အာဟ. ဒေါဝစဿဿ ဝါ အယနံ ပဝတ္တိ ဒေါဝစဿာယံ. ဝစနဿ ပဋိဝိရုဒ္ဓဝစနံ ပဋာဏိကဂဟဏံ[Pg.183]. ဂုဏေဟိ ဂရူသု ဂါရဝေန ဝသနံ ဂရုဝါသော. ဇာတိအာဒီဟိ ဇေဋ္ဌကေသု ပဋိဿုဏိတဗ္ဗေသု ဝသနံ သဇေဋ္ဌကဝါသော. ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗာ ဝါ ဂရုနော. ဟိရိယိတဗ္ဗာ ဇေဋ္ဌကာ. ယာယ စေတနာယ ဒုဗ္ဗစော ဟောတိ, သာ ဒေါဝစဿတာ ဘဝိတုံ အရဟတီတိ ‘‘သင်္ခါရက္ခန္ဓောယေဝါ’’တိ အာဟ.

๑๓๓๒. ธรรมที่พึงศึกษาพร้อมกัน ชื่อว่า "สหธรรม" (คืออธิศีลเป็นต้น) สิกขาบทที่เกิดในสหธรรมนั้น ชื่อว่า "สหธัมมิกัง" ด้วยอัธยาศัยที่ตรัสว่า "กรรมของบุคคลผู้ว่ายาก" โดยการทำให้ศัพท์ว่า "อายะ" ไม่มีอรรถอื่น (จากอรรถของบทว่า โทวจัสสะ) หลังศัพท์ว่า "โทวจัสสะ" ซึ่งเป็นไปในอรรถว่ากรรม จึงตรัสว่า "โทวจัสสายะ" อีกนัยหนึ่ง "โทวจัสสายะ" คือ การเป็นไปของการเป็นผู้มีวาจาว่ายาก การกล่าววาจาที่ขัดแย้งกับวาจาที่ผู้อื่นกล่าวแล้ว ชื่อว่า "ปฏานิกคหณะ" การอยู่ในบุคคลผู้ควรเคารพด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ด้วยความเคารพ ชื่อว่า "ครุวาสะ" การอยู่ในบุคคลผู้เป็นใหญ่ ผู้ควรเชื่อฟังด้วยชาติเป็นต้น ชื่อว่า "สเชฏฐกวาสะ" อีกนัยหนึ่ง บุคคลผู้ควรสะดุ้งกลัว ชื่อว่า "ครุ" บุคคลผู้ควรละอาย ชื่อว่า "เชฏฐกะ" ด้วยการพิจารณาดังนี้ว่า เจตนาใดที่ทำให้บุคคลเป็นผู้ว่ายาก เจตนานั้นควรเพื่อความเป็นโทวจัสสตา จึงตรัสว่า "สังขารขันธ์นั่นเอง"

၁၃၃၃. ဒု-သဒ္ဒေန ယုတ္တံ နာမံ ဒုန္နာမံ. အနုပသင်္ကမန္တဿပိ အနုသိက္ခနံ သေဝနာတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဘဇနာတိ ဥပသင်္ကမနာ’’တိ အာဟ. သဗ္ဗတောဘာဂေနာတိ ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ အာဝိ စေဝ ရဟော စ.

๑๓๓๓. ชื่อที่ประกอบด้วยศัพท์ว่า "ทุ" ชื่อว่า "ทุรนาม" ด้วยอัธยาศัยที่ตรัสว่า "ภชนาติ อุปสงฺกมนา" คือ การศึกษาตามโดยเลียนแบบ (แม้จากที่ไกล) ของบุคคลผู้ไม่เข้าไปหา ชื่อว่า "เสวนา" บทว่า "สัพพโตภาเคนะ" คือ ด้วยกาย วาจา และใจ ทั้งในที่เปิดเผยและในที่ลับ

၁၃၃၆. ဝိနယောတိ ဝိဘင်္ဂခန္ဓကာ ဝုတ္တာ. ဝတ္ထုဝီတိက္ကမတော ပုဗ္ဗေ ပရတော စ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇန္တော နာမ န ဟောတီတိ သဟ ဝတ္ထုနာ အာပတ္တိံ ပရိစ္ဆိန္ဒတိ. တေနာဟ ‘‘သဟ ဝတ္ထုနာ…ပေ… အာပတ္တိကုသလတာ နာမာ’’တိ. သဟ ကမ္မဝါစာယာတိ အဗ္ဘာနတိဏဝတ္ထာရကကမ္မဝါစာယ ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, ဣတ္ထန္နာမံ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇိ’’န္တိအာဒိကာယ စ. သဟေဝ ဟိ ကမ္မဝါစာယ အာပတ္တိဝုဋ္ဌာနဉ္စ ပရိစ္ဆိန္ဒတီတိ. အာပတ္တိယာ ဝါ ကာရဏံ ဝတ္ထု, ဝုဋ္ဌာနဿ ကာရဏံ ကမ္မဝါစာတိ ကာရဏေန သဟ ဖလဿ ဇာနနဝသေန ‘‘သဟ ဝတ္ထုနာ သဟ ကမ္မဝါစာယာ’’တိ ဝုတ္တံ.

๑๓๓๖. วิภังค์และขันธกะทั้งหลาย อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า "วินัย" เพราะเหตุที่บุคคลผู้ถึงอาบัติทั้งก่อนและหลังกาลที่ล่วงละเมิดวัตถุยังไม่ชื่อว่าถึงอาบัติ จึงย่อมกำหนดอาบัติพร้อมด้วยวัตถุ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "สหะ...เป็นต้น...ชื่อว่าอาปัตติกุสลตา" บทว่า "สหกัมมวาจายะ" คือ ด้วยกรรมวาจามีอัพภานะและติณวัตถารกะเป็นต้น และด้วยวาจามี "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์ต้องอาบัติชื่อนี้" เป็นต้น จริงอยู่ ย่อมกำหนดการออกจากอาบัติพร้อมกับกรรมวาจาเท่านั้น อีกนัยหนึ่ง เหตุของอาบัติคือวัตถุ เหตุของการออกจากอาบัติคือกรรมวาจา ด้วยอำนาจแห่งการรู้ซึ่งอาบัติอันเป็นผลพร้อมด้วยวัตถุอันเป็นเหตุ (อีกนัยหนึ่ง) ด้วยอำนาจแห่งการรู้ซึ่งการออกจากอาบัติอันเป็นผลพร้อมด้วยกรรมวาจาอันเป็นเหตุ จึงตรัสว่า "สหวัตถุนา สหกัมมวาจายา"

၁၃၃၈. အယမေဝတ္ထော သဟ ပရိကမ္မေနာတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တော. ဝုဋ္ဌာနကပညာယာတိ ဝုဋ္ဌာနဿ ကာရဏဘူတာယ ပရိကမ္မပညာယ.

๑๓๓๘. ความหมายนี้เท่านั้น อันพระสังคหกาจารย์ตรัสไว้ในบทว่า "สหปริกัมเมนะ" บทว่า "วุฏฺฐานกปญฺญายะ" คือ ของปริกัมมปัญญาซึ่งเป็นเหตุของการออกจากสมาบัติ

၁၃၄၀. ဓာတုဝိသယာ သဗ္ဗာပိ ပညာ ဓာတုကုသလတာ, တဒေကဒေသာ မနသိကာရကုသလတာတိ အဓိပ္ပာယေန ပုရိမပဒေပိ ဥဂ္ဂဟမနသိကာရဇာနနပညာ ဝုတ္တာ. ပုရိမပဒေ ဝါ ဝါစုဂ္ဂတာယ ဓာတုပါဠိယာ မနသိကရဏံ ‘‘မနသိကာရော’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဥဂ္ဂဏှန္တီ မနသိကရောန္တီ ဓာတုပါဠိယာ အတ္ထံ သုဏန္တီ ဂန္ထတော စ အတ္ထတော စ ဓာရေန္တီ ‘‘အယံ စက္ခုဓာတု နာမာ’’တိအာဒိနာ သဘာဝတော အဋ္ဌာရသေဝါတိ ဂဏနတော စ ပရိစ္ဆေဒံ ဇာနန္တီ စ ပညာ ဥဂ္ဂဟပညာဒိကာ ဝုတ္တာ. ပစ္ဆိမပဒေ ပဉ္စဝိဓာပိ သာ ပညာ ဥဂ္ဂဟောတိ တတော စ ပဝတ္တော အနိစ္စာဒိမနသိကာရော ‘‘ဥဂ္ဂဟမနသိကာရော’’တိ ဝုတ္တော, တဿ ဇာနနံ ပဝတ္တနမေဝ, ယထာ ပဝတ္တံ ဝါ ဥဂ္ဂဟံ, ဧဝမေဝ ပဝတ္တော ဥဂ္ဂဟောတိ ဇာနနံ ဥဂ္ဂဟဇာနနံ. မနသိကာရောပိ ‘‘ဧဝံ ပဝတ္တေတဗ္ဗော ဧဝဉ္စ ပဝတ္တော’’တိ ဇာနနံ မနသိကာရဇာနနံ. တဒုဘယမ္ပိ မနသိကာရကောသလ္လန္တိ [Pg.184] ဝုတ္တံ. ဥဂ္ဂဟောပိ ဟိ မနသိကာရသမ္ပယောဂတော မနသိကာရနိရုတ္တိံ လဒ္ဓုံ ယုတ္တောတိ ယော စ မနသိ ကာတဗ္ဗော, ယော စ မနသိကရဏုပါယော, သဗ္ဗော သော မနသိကာရောတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ. တတ္ထ စ ကောသလ္လံ မနသိကာရကုသလတာတိ.

๑๓๔๐. ปัญญาทั้งหมดที่มีธาตุเป็นอารมณ์ ชื่อว่า "ธาตุกุสลตา" ปัญญาที่รู้ซึ่งอุคคหะ มนสิการะ และชานนะ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของห้าอย่างนั้น ชื่อว่า "มนสิการกุสลตา" ด้วยอัธยาศัยดังนี้ ปัญญาที่รู้อุคคหะและมนสิการะก็อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วในบทหน้า (คือ ธาตุกุสลตา) อีกนัยหนึ่ง ในบทหน้า (คือ ธาตุกุสลตา) การมนสิการซึ่งธาตุบาลีที่ท่องจำได้แล้ว (เพราะอุคคหปัญญา) อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า "มนสิการ" ในอุคคหปัญญาเป็นต้นเหล่านั้น ปัญญาที่ย่อมเรียน ปัญญาที่ย่อมมนสิการ ปัญญาที่ย่อมฟังซึ่งอรรถของธาตุบาลี ปัญญาที่ย่อมทรงจำทั้งโดยคันถะบาลีและโดยอรรถ และปัญญาที่ย่อมรู้ซึ่งขอบเขตทั้งโดยสภาพมี 'จักขุปสาทนี้ชื่อว่าจักขุธาตุ' เป็นต้น และโดยการนับจำนวนว่า 'ธาตุทั้งหลายมีสิบแปดอย่างเท่านั้น' อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า 'อุคคหปัญญาเป็นต้น' ในบทหลัง (คือ มนสิการกุสลตา) ปัญญาทั้งห้าอย่างนั้น อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า 'อุคคหะ' และมนสิการมีอนิจจะเป็นต้นที่เกิดขึ้นแล้วจากอุคคหปัญญานั้น อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า 'อุคคหมนสิการ' การรู้ซึ่งอุคคหมนสิการนั้น คือการให้เป็นไปนั่นเอง อีกนัยหนึ่ง การรู้ว่าการเรียนที่เกิดขึ้นแล้วอย่างใดอย่างหนึ่ง การเรียนที่เกิดขึ้นแล้วอย่างนั้นนั่นเอง ชื่อว่า 'อุคคหชานนะ' แม้มนสิการก็การรู้ว่า 'อันบุคคลพึงให้เป็นไปดังนี้ และเกิดขึ้นแล้วดังนี้' ชื่อว่า 'มนสิการชานนะ' อุคคหชานนะและมนสิการชานนะทั้งสองอย่างนั้น อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า 'มนสิการโกสัลละ' จริงอยู่ เพราะเหตุใด แม้การเรียนก็ย่อมควรเพื่ออันได้ซึ่งชื่อว่ามนสิการ เพราะประกอบด้วยมนสิการ และเพราะเหตุใด ลักษณะมีอนิจจะเป็นต้นใดอันบุคคลพึงมนสิการ และสภาพธรรมคือปัญญาใดเป็นอุบายแห่งการมนสิการ ทั้งหมดนั้นย่อมควรเพื่อกล่าวว่า 'มนสิการ' และในอุคคหะและมนสิการเหล่านั้น ญาณที่เป็นเหตุแห่งความชำนาญ ชื่อว่า 'มนสิการกุสลตา' พึงทราบดังนี้

၁၃၄၂. တီသုပိ ဝါ…ပေ… ဝဋ္ဋတီတိ တဿာ စ ဥဂ္ဂဟာဒိဘာဝေါ ဝုတ္တော. သမ္မသနံ ပညာ, သာ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ အနိစ္စာဒိသမ္မသနကိစ္စံ သာဓေတိ နိစ္စသညာဒိပဇဟနတော. မနသိကာရော သမ္မသနသမ္ပယုတ္တော တထေဝ အနိစ္စာဒိမနသိကာရကိစ္စံ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တော သာဓေတိ. တေနာဟ ‘‘သမ္မသနမနသိကာရာ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ’’တိ. ဣမိနာ ပန ပစ္စယေန ဣဒံ ဟောတီတိ ဧဝံ အဝိဇ္ဇာဒီနံ သင်္ခါရာဒိပစ္စယုပ္ပန္နဿ ပစ္စယဘာဝဇာနနံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကုသလတာတိ ဒဿေတိ.

๑๓๔๒. ในธรรม ๓ อย่างก็ดี...เป็นต้นว่า "ย่อมเป็นไป" ความเป็นแห่งอุคคหะเป็นต้นของกุศลนั้น (คือกุศลตา) อันพระสังคหกาจารย์กล่าวไว้แล้ว. การพิจารณาคือปัญญา ปัญญานั้นประกอบด้วยมรรค ย่อมยังกิจคือการพิจารณาโดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น ให้สำเร็จ เพราะละนิจจสัญญาเป็นต้นได้. มนสิการประกอบด้วยสัมมสนะ (ญาณ) ก็ย่อมยังกิจคือการมนสิการโดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น ให้สำเร็จได้เช่นนั้นเอง เพราะประกอบด้วยมรรค. เพราะเหตุนั้น พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า "สัมมสนะและมนสิการเป็นโลกิยะและโลกุตตระปะปนกัน". อนึ่ง ด้วยบทว่า "เพราะปัจจัยนี้ สิ่งนี้ย่อมมี" ดังนี้ ย่อมแสดงว่า การรู้ความเป็นปัจจัยของอวิชชาเป็นต้น และของสังขารเป็นต้นอันเป็นปัจจยุปบันนั้น ชื่อว่าปฏิจจสมุปปาทกุสลตา.

၁၃၄၄. အမ္ဗဗီဇာဒီနိ အနုပါဒိန္နကဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တာနိ. သောတဝိညာဏာဒီနံ ဝိသဘာဂါ အနနုရူပါ အနုပ္ပာဒကာယေဝ စက္ခာဒယော ‘‘ဝိသဘာဂပစ္စယာ’’တိ ဝုတ္တာ, တေဟိ အနုပ္ပဇ္ဇမာနာနေဝ စ သောတဝိညာဏာဒီနိ ‘‘ဝိသဘာဂပစ္စယသမုပ္ပန္နဓမ္မာ’’တိ. သောတဝိညာဏေန ဝါ ဝိသဘာဂဿ စက္ခုဝိညာဏဿ ပစ္စယောတိ ဝိသဘာဂပစ္စယော, စက္ခာယတနဿ ဝိသဘာဂေန သောတာယတနေန ပစ္စယေန သမုပ္ပန္နော ဝိသဘာဂပစ္စယသမုပ္ပန္နော.

๑๓๔๔. เมล็ดมะม่วงเป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงวัตถุที่มิใช่อุปาทินนก (คือไม่มีวิญญาณครอง). จักขุเป็นต้น ซึ่งมีสภาพไม่เหมือนกัน ไม่เหมาะสมกัน และเป็นเพียงสิ่งที่ไม่ทำให้เกิดโสตวิญญาณเป็นต้น ตรัสเรียกว่า "วิสภาคปัจจัย" และโสตวิญญาณเป็นต้นที่มิได้เกิดขึ้นเพราะจักขุเป็นต้นเหล่านั้น ตรัสเรียกว่า "วิสภาคปัจจยสมุปปันนธรรม". อีกนัยหนึ่ง จักขุวิญญาณซึ่งมีสภาพไม่เหมือนกับโสตวิญญาณ เป็นปัจจัย (แก่โสตวิญญาณ) จึงชื่อว่าวิสภาคปัจจัย. ธรรมที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยคือโสตายตนะซึ่งมีสภาพไม่เหมือนกับจักขายตนะ ชื่อว่าวิสภาคปัจจยสมุปปันนะ.

၁၃၄၆. အဇ္ဇဝနိဒ္ဒေသေ အဇ္ဇဝေါ အဇ္ဇဝတာတိ ဥဇုတာ ဥဇုကတာ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ အဇ္ဇဝမဒ္ဒဝနိဒ္ဒေသေသု ဥဇုကတာမုဒုတာနိဒ္ဒေသေဟိ ဝိသေသံ မဒ္ဒဝနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တံ ‘‘နီစစိတ္တတာ’’တိပဒမာဟ. တတ္ထ ‘‘နီစစိတ္တတာ မုဒုတာ’’တိ ပုန မုဒုတာဝစနံ နီစစိတ္တတာယ ဝိသေသနတ္ထံ. ဩမာနောပိ ဟိ နီစစိတ္တတာ ဟောတိ, န ပန မုဒုတာတိ.

๑๓๔๖. ในอัชชวนิเทศ บทว่า "อัชชวะคืออัชชวตา" นี้ มีความหมายว่า "อุชุตาคืออุชุกตา" เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ในอัชชวะและมัททวะนิเทศ พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวบทว่า "นีจจิตตตา" ซึ่งเป็นข้อแตกต่างจากอุชุกตานิเทศและมุทุตานิเทศที่ตรัสไว้ในมัททวะนิเทศ. ในมัททวะนิเทศนั้น การกล่าวคำว่า "มุทุตา" ซ้ำอีกในบทว่า "นีจจิตตตา มุทุตา" ก็เพื่อเป็นบทขยายความของนีจจิตตตา. เพราะว่าโอมานะ (มานะที่ต่ำ) ก็เป็นนีจจิตตตาได้ แต่ไม่เป็นมุทุตา.

၁၃၄၈. ပရေသံ ဒုက္ကဋံ ဒုရုတ္တဉ္စ ပဋိဝိရောဓာကရဏေန အတ္တနော ဥပရိ အာရောပေတွာ ဝါသေန္တိ. စိတ္တဿ သကမနတာတိ စိတ္တဿ အဗျာပန္နော သကော မနောဘာဝေါတိ အတ္ထော. စိတ္တန္တိ ဝါ စိတ္တပ္ပဗန္ဓံ ဧကတ္တေန ဂဟေတွာ တဿ အန္တရာ ဥပ္ပန္နေန ပီတိသဟဂတမနေန သကမနတ္တံ အာဟ. အတ္တမနော ဝါ ပုဂ္ဂလော, တဿ ဘာဝေါ အတ္တမနတာ. သာ န သတ္တဿာတိ ပုဂ္ဂလဒိဋ္ဌိနိဝါရဏတ္တံ ‘‘စိတ္တဿာ’’တိ ဝုတ္တံ.

๑๓๔๘. ชนทั้งหลายย่อมตั้งทุจริตทางกายและทุพภาษิตทางวาจาของผู้อื่นไว้บนตน โดยไม่กระทำความขัดแย้ง. บทว่า "จิตตัสสะ สกมนตา" หมายถึง ความที่จิตไม่กำเริบ เป็นสภาพแห่งใจของตน. อีกนัยหนึ่ง พระสังคหกาจารย์กล่าวถึงความเป็นสกมนะด้วยใจที่ประกอบด้วยปีติที่เกิดขึ้นในระหว่างแห่งจิตตสันดาน โดยถือเอาจิตตสันดานโดยความเป็นอันเดียวกัน. อีกนัยหนึ่ง บุคคลผู้มีใจของตน ความเป็นแห่งบุคคลผู้มีใจของตน ชื่อว่าอัตตมนตา. อัตตมนตานั้นไม่ใช่ของสัตว์. ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำว่า "จิตตัสสะ" เพื่อห้ามปุคคลาทิฏฐิ.

၁၃၄၉. ကာယဝါစာဟိ [Pg.185] ကတ္တဗ္ဗဿ အကရဏေန အသာဒိယိတဗ္ဗဿ သာဒိယနေန စ မနသာပိ အာစရတိ ဧဝ, ဣန္ဒြိယသံဝရာဒိဘေဒနဝသေန ဝါ ဧတံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๑๓๔๙. การไม่กระทำสิ่งที่ควรทำด้วยกายและวาจา และการยินดีในสิ่งที่ไม่ควรยินดี (เช่น ทอง เงิน เป็นต้น) ย่อมประพฤติด้วยใจเท่านั้น. หรือพึงทราบว่า คำนี้ (คือ "สัพโพปิ สีลสังวโร") ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งการทำลายศีลมีอินทริยสังวรเป็นต้น.

၁၃၅၀. သဒေါသဝဏေ ရုက္ခေ နိယျာသပိဏ္ဍိယော, အဟိစ္ဆတ္တကာနိ ဝါ ဥဋ္ဌိတာနိ ‘‘အဏ္ဍကာနီ’’တိ ဝဒန္တိ. ဖေဂ္ဂုရုက္ခဿ ပန ကုထိတဿ အဏ္ဍာနိ ဝိယ ဥဋ္ဌိတာ စုဏ္ဏပိဏ္ဍိယော ဂဏ္ဌိယော ဝါ ‘‘အဏ္ဍကာနီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပဒုမနာဠံ ဝိယ သောတံ ဃံသယမာနာ ဝိယ ပဝိသန္တီ ကက္ကသာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ကောဓေန နိဗ္ဗတ္တာ တဿ ပရိဝါရဘူတာ ကောဓသာမန္တာ. ပုရေ သံဝဍ္ဎနာရီ ပေါရီ, သာ ဝိယ သုကုမာရာ မုဒုကာ ဝါစာ ပေါရီ ဝိယာတိ ပေါရီ. တတ္ထာတိ ‘‘ဘာသိတာ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တာယ ကိရိယာယာတိပိ ယောဇနာ သမ္ဘဝတိ, တတ္ထ ဝါစာယာတိ ဝါ. သဏှဝါစတာတိအာဒိနာ တံ ဝါစံ ပဝတ္တယမာနံ စေတနံ ဒဿေတိ.

๑๓๕๐. ชนทั้งหลายกล่าวว่า ก้อนยางไม้ หรือเห็ดที่งอกขึ้นในต้นไม้ที่มีตำหนิว่า "อัณฑกะ" (ไข่). แต่พึงทราบว่า ก้อนผงหรือปุ่มปมที่งอกขึ้นในต้นไม้ที่มีกระพี้ผุ เหมือนไข่ (ของสัตว์) นั้น ชื่อว่า "อัณฑกะ". พึงเห็นว่า วาจาที่หยาบกระด้าง (กักกสะ) คือวาจาที่เข้าไปเหมือนกับขูดหู เหมือนก้านบัว. วาจาที่เกิดขึ้นเพราะความโกรธ และเป็นบริวารของความโกรธนั้น ชื่อว่า "โกธสามันตา". สตรีที่เติบโตในเมืองชื่อว่า "โปรี" วาจาที่ละเอียดอ่อนและนุ่มนวลเหมือนสตรีที่เติบโตในเมืองนั้น จึงชื่อว่า "โปรี". บทว่า "ตัตถะ" นี้ พึงประกอบความหมายว่า "ในกิริยาที่กล่าวแล้วว่า 'อันบุคคลกล่าวแล้ว' " ก็ได้ หรือ "ในวาจานั้น" ก็ได้. ด้วยบทว่า "สัณหวาจา" เป็นต้น ย่อมแสดงเจตนาที่ยังวาจานั้นให้เป็นไป.

၁၃၅၁. အာမိသာလာဘေန ယံ ဆိဒ္ဒံ ဟောတိ, တံ အာမိသာလာဘေန ‘‘ဆိဒ္ဒ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဒွေယေဝ ဟီတိ ယထာဝုတ္တာနိ အာမိသဓမ္မာလာဘေဟိ ပဝတ္တမာနာနိ ဆိဒ္ဒါနိ အာဟ. ဂမနသဘာဂေနာတိ ဂမနမဂ္ဂဿ အနုစ္ဆဝိကဒိသာဘာဂေန. သင်္ဂဟပက္ခေ ဌတွာတိ သင်္ဂဟံ ကရောမိစ္စေဝ ကထေတဗ္ဗံ, န လာဘသက္ကာရကာမတာဒီဟီတိ အတ္ထော. အဝဿံ ကာတဗ္ဗံ ကိစ္စံ, ဣတရံ ကရဏီယံ. အဗ္ဘာနတော အညံ အာပတ္တိဝုဋ္ဌာနံ ‘‘ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ.

๑๓๕๑. ช่องโหว่ใดมีอยู่เพราะไม่ได้อามิส พระสังคหกาจารย์กล่าวช่องโหว่นั้นว่า "ฉิดทะ" (ช่องโหว่) เพราะไม่ได้อามิส. ด้วยบทว่า "มีสองอย่างเท่านั้น" พระสังคหกาจารย์กล่าวถึงช่องโหว่ที่เกิดขึ้นเพราะไม่ได้อามิสและไม่ได้ธรรมตามที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า "คมานสภาเคนะ" หมายถึง ด้วยส่วนแห่งทิศที่เหมาะสมกับทางที่จะไป. บทว่า "สังคหปักเข ฐตวา" หมายถึง พึงแสดง (กรรมฐาน) โดยตั้งใจว่า "เราจะสงเคราะห์" เท่านั้น ไม่ใช่เพราะเหตุแห่งความอยากได้ลาภสักการะเป็นต้น. สิ่งที่ควรทำอย่างแน่นอน ชื่อว่า "กิจจะ" สิ่งอื่น (ที่ควรทำ) ชื่อว่า "กรณียะ". การออกจากอาบัติอย่างอื่นนอกจากการอัพภาน ตรัสเรียกว่า "วุฏฐานะ".

၁၃၅၂. သသမ္ဘာရကထာတိ ဒဿနဿ ကာရဏသဟိတာတိ အတ္ထော, သသမ္ဘာရဿ ဝါ ဒဿနဿ ကထာ သသမ္ဘာရကထာ. ယဿ စက္ခုန္ဒြိယာသံဝရဿ ဟေတူတိ ဝတွာ ပုန ‘‘တဿ စက္ခုန္ဒြိယဿ သတိကဝါဋေန ပိဒဟနတ္ထာယာ’’တိ ဝုတ္တံ, န အသံဝရဿာတိ. တဒိဒံ ယံ စက္ခုန္ဒြိယာသံဝရဿ ဟေတု အဘိဇ္ဈာဒိအနွာဿဝနံ ဒဿိတံ, တံ အသံဝုတစက္ခုန္ဒြိယဿေဝ ဟေတုပဝတ္တံ ဒဿိတန္တိ ကတွာ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ, ယတွာဓိကရဏန္တိ ဟိ ယဿ စက္ခုန္ဒြိယဿ ကာရဏာတိ အတ္ထော. ကဿ စ ကာရဏာတိ? အသံဝုတဿ. ကိဉ္စ အသံဝုတံ? ယဿ စက္ခုန္ဒြိယာသံဝရဿ ဟေတု အနွာဿဝန္တိ တဒုပလက္ခိတံ, တဿ သံဝရာယာတိ အယမတ္ထယောဇနာ.

๑๓๕๒. บทว่า "สสัมภารกถา" หมายถึง การเห็นที่ประกอบด้วยเหตุ หรือเรื่องราวของการเห็นที่ประกอบด้วยองค์ประกอบ. หลังจากกล่าวว่า "เพราะเหตุแห่งการไม่สำรวมจักขุนทรีย์ใด" แล้ว ก็ตรัสอีกว่า "เพื่อปิดจักขุนทรีย์นั้นด้วยสติกวาฏ" ไม่ได้ตรัสว่า "เพื่อการไม่สำรวม". พึงทราบว่า การที่ไม่ได้กล่าวคำว่า "อสังวรสฺส" นั้น เป็นเพราะแสดงว่า อภิชฌาเป็นต้นที่ไหลตามมาซึ่งแสดงว่าเป็นเหตุแห่งการไม่สำรวมจักขุนทรีย์นั้น ย่อมเป็นไปเพราะเหตุแห่งจักขุนทรีย์ที่ไม่ได้สำรวมเท่านั้น. เพราะว่า บทว่า "ยตวาธิกรณัง" หมายถึง "เพราะเหตุแห่งจักขุนทรีย์ใด". และเพราะเหตุแห่งจักขุนทรีย์เช่นไร? เพราะเหตุแห่งจักขุนทรีย์ที่ไม่ได้สำรวม. อะไรคือจักขุนทรีย์ที่ไม่ได้สำรวม? คือจักขุนทรีย์ที่ถูกกำหนดด้วยการที่อภิชฌาเป็นต้นไหลตามมาเพราะเหตุแห่งการไม่สำรวมจักขุนทรีย์ใด. การประกอบความหมายนี้คือ "เพื่อการสำรวมจักขุนทรีย์นั้น".

ဇဝနက္ခဏေ ပန ဒုဿီလျံ ဝါတိအာဒိ ပုန အဝစနတ္ထံ ဣဓေဝ သဗ္ဗံ ဝုတ္တန္တိ ဆသု ဒွါရေသု ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗံ. န ဟိ ပဉ္စဒွါရေ ကာယဝစီဒုစ္စရိတသင်္ခါတံ ဒုဿီလျံ အတ္ထီတိ. ယထာ ကိန္တိအာဒိနာ နဂရဒွါရေ အသံဝရေ သတိ [Pg.186] တံသမ္ဗန္ဓာနံ ဃရာဒီနံ အသံဝုတတာ ဝိယ ဇဝနေ အသံဝရေ သတိ တံသမ္ဗန္ဓာနံ ဒွါရာဒီနံ အသံဝုတတာတိ ဧဝံ အညေသံ သံဝရေ, အညေသံ သံဝုတတာသာမညမေဝ နိဒဿေတိ, န ပုဗ္ဗာပရသာမညံ အန္တော ဗဟိ သာမညံ ဝါ. သတိ ဝါ ဒွါရဘဝင်္ဂါဒိကေ ပုန ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဇဝနံ ဗာဟိရံ ဝိယ ကတွာ နဂရဒွါရသမာနံ ဝုတ္တံ, ဣတရဉ္စ အန္တောနဂရဒွါရသမာနံ. ဇဝနေ ဝါ အသံဝရေ ဥပ္ပန္နေ တတော ပရံ ဒွါရဘဝင်္ဂါဒီနံ အသံဝရဟေတုဘာဝါပတ္တိတော နဂရဒွါရသဒိသေန ဇဝနေန ပဝိသိတွာ ဒုဿီလျာဒိစောရာနံ ဒွါရဘဝင်္ဂါဒိမူသနံ ကုသလဘဏ္ဍဝိနာသနံ ကထိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

อนึ่ง เพื่อไม่ให้กล่าวซ้ำอีกซึ่งบทว่า "ทุสสีลยะในขณะแห่งชวนะ" เป็นต้น จึงได้กล่าวทั้งหมดไว้ในจักขุทวารนี้เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น พึงประกอบความหมายในทวารทั้ง ๖ ตามความเหมาะสม. เพราะว่า ในปัญจทวารไม่มีทุสสีลยะที่นับว่าเป็นกายทุจริตและวจีทุจริต. ด้วยบทว่า "อย่างไร" เป็นต้น ย่อมแสดงเพียงความเหมือนกันแห่งการสำรวมของสิ่งอื่น (เช่น ประตูเมืองและชวนะ) กับการสำรวมของสิ่งอื่น (เช่น บ้านเรือนและทวาร) เท่านั้น เช่นเดียวกับเมื่อประตูเมืองไม่สำรวม บ้านเรือนเป็นต้นที่เกี่ยวข้องกับประตูเมืองนั้นก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง และเมื่อชวนะไม่สำรวม ทวารเป็นต้นที่เกี่ยวข้องกับชวนะนั้นก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง. ไม่ได้แสดงความเหมือนกันในด้านลำดับก่อนหลัง หรือความเหมือนกันในด้านภายในภายนอก. อีกนัยหนึ่ง เมื่อมีทวารและภวังค์เป็นต้นอยู่ ชวนะที่เกิดขึ้นอีกนั้น ตรัสว่าเป็นเหมือนประตูเมือง โดยทำให้เป็นเหมือนภายนอก ส่วนสิ่งอื่น (นอกเหนือจากชวนะ) คือทวารและภวังค์เป็นต้น ตรัสว่าเป็นเหมือนประตูภายในเมือง. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า เมื่อการไม่สำรวมเกิดขึ้นในขณะแห่งชวนะ เพราะการไม่สำรวมนั้นเป็นเหตุให้ทวารและภวังค์เป็นต้นไม่สำรวมตามมาภายหลัง การที่โจรคือทุสสีลยะเป็นต้น (รวมถึงมุฏฐัสสัจจะ เป็นต้น) เข้าไปทางชวนะที่เหมือนประตูเมือง แล้วปล้นทวารและภวังค์เป็นต้น ทำลายกุศลสมบัติ ตรัสไว้แล้ว.

၁၃၅၃. ဣမိနာ အာဟာရေန နိတ္ထရဏတ္ထေန အတ္ထိကဘာဝေါ ဣဒမတ္ထိကတာ. အာဟာရပရိဘောဂေ အသန္တုဿနာတိ အာဟာရပရိဘောဂက္ခဏေ ပဝတ္တာ အသန္တုဿနာ, ဒဝတ္ထာဒိအဘိလာသောတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ အသန္တုဋ္ဌိတာ လောဘော, အမတ္တညုတာ အပ္ပဋိသင်္ခါ စ မောဟောတိ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ ‘‘ဘောဇနေ အမတ္တညုတာ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

๑๓๕๓. อิทมัตถิกตา คือ ความเป็นผู้มีประโยชน์ด้วยอาหารนี้ โดยอรรถว่าเพื่อการข้ามพ้น (จากวัฏสงสาร). คำว่า อสันตุสสนา ในการบริโภคอาหาร คือ ความไม่สันโดษที่เกิดขึ้นในขณะบริโภคอาหาร อธิบายว่า ความปรารถนาในวัตถุมีผ้าเป็นต้น. และในบรรดาธรรมเหล่านั้น อสันตุฏฐิตา (ความไม่สันโดษ) คือ โลภะ ส่วนอมัตตัญญุตา (ความไม่รู้จักประมาณ) และอัปปฏิสังขา (ความไม่พิจารณา) คือ โมหะ ธรรม ๒ ประการนี้ พึงทราบว่า เป็นความไม่รู้จักประมาณในการบริโภคอาหาร.

၁၃၅၅. ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တမာနောဝ မာနမဒေါ. အသဒ္ဓမ္မသေဝနာသမတ္ထတံ နိဿာယ ပဝတ္တော မာနော, ရာဂေါ ဧဝ ဝါ ပုရိသမဒေါ. သက္ကရသပ္ပိခီရာဒီနိ ယောဇေတွာ ဗဟလပက္ကံ ဘောဇနံ ပိဏ္ဍရသဘောဇနံ, ဗဟလပက္ကံ ဝါ မံသရသာဒိဘောဇနံ. မန္ဒန္တိ အပ္ပံ. ဌိတိယာတိ ဌိတတ္ထံ. တဒတ္ထဉ္စ ဘုဉ္ဇန္တော ယသ္မာ ‘‘ကာယံ ဌပေဿာမီ’’တိ ဘုဉ္ဇတိ, တသ္မာ ‘‘ဌပနတ္ထာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. အဘုတ္တပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကာတိ ဣဒံ ခုဒါယ ဝိသေသနံ ယဿာ အပ္ပဝတ္တိ ဘောဇနေန ကာတဗ္ဗာ, တဿာ ဒဿနတ္ထံ. သကလံ သာသနန္တိ ပါဠိဓမ္မမ္ပိ သဗ္ဗကုသလေပိ သင်္ဂဏှာတိ. အဘုတ္တပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကဝေဒနာ, ဘုတ္တပစ္စယာ န ဥပ္ပဇ္ဇနကဝေဒနာတိ ဧတာသံ ကော ဝိသေသော? ပုရိမာ ယထာပဝတ္တာ ဇိဃစ္ဆာနိမိတ္တာ ဝေဒနာ. သာ ဟိ အဘုဉ္ဇန္တဿ ဘိယျော ပဝတ္တနဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. ပစ္ဆိမာပိ ခုဒါနိမိတ္တာဝ အင်္ဂဒါဟသူလာဒိဝေဒနာ အပ္ပဝတ္တာ. သာ ဟိ ဘုတ္တပစ္စယာ ပုဗ္ဗေ အနုပ္ပန္နာဝ န ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ. ဝိဟိံသာနိမိတ္တတာ စေတာသံ ဝိဟိံသာယ ဝိသေသော.

๑๓๕๕. มานะที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจเป็นต้นว่า 'เราเป็นผู้ประเสริฐกว่า' ชื่อว่า มานมทะ. มานะที่เกิดขึ้นอาศัยความสามารถในการเสพอสัทธรรม (เมถุนธรรม) ชื่อว่า ปุริสมทะ หรืออีกนัยหนึ่ง ราคะนั่นเอง ชื่อว่า ปุริสมทะ. โภชนะที่ปรุงให้ข้นด้วยน้ำตาล เนยใส และนมสดเป็นต้น ชื่อว่า ปิณฑรสโภชนะ หรือโภชนะที่ปรุงให้ข้นด้วยน้ำเนื้อเป็นต้น (ชื่อว่า ปิณฑรสโภชนะ). คำว่า มันทัง คือ น้อย. คำว่า ฐิติยา คือ เพื่อประโยชน์แก่ความตั้งอยู่. และผู้บริโภคเพื่อประโยชน์นั้น เพราะเหตุที่บริโภคด้วยคิดว่า 'เราจักยังกายให้ตั้งอยู่' เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'เพื่อต้องการให้ตั้งอยู่' (ฐปนัตถายะ). คำว่า อภุตตปัจจยา อุปปัชชนกา (เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือการไม่ได้บริโภค) นี้ เป็นวิเสสนะของความหิว (ขุททา) เพื่อแสดงความหิวที่การบริโภคอาหารสามารถทำให้ไม่เกิดขึ้นได้. คำว่า สกะลัง สาสะนัง ย่อมสงเคราะห์เอาทั้งพระบาลีธรรมและกุศลทั้งปวง (ที่เหลือจากสิกขา ๓). เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือการไม่ได้บริโภค และเวทนาที่ไม่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือการบริโภคแล้ว เวทนาเหล่านั้นมีความต่างกันอย่างไร? เวทนาแรก คือเวทนาที่มีความหิวเป็นเหตุตามที่เกิดขึ้นปกติ. ด้วยว่าเวทนานั้นย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ไม่บริโภคด้วยอำนาจการเป็นไปอย่างยิ่ง. แม้เวทนาหลังก็มีเหตุจากความหิวเช่นกัน คือเวทนาที่มีความเร่าร้อนในร่างกายและโรคลมเสียดแทงเป็นต้นที่ยังไม่เกิดขึ้น. ด้วยว่าเวทนานั้นอันมีปัจจัยจากการบริโภค เมื่อก่อนยังไม่เกิดขึ้น ย่อมจักไม่เกิดขึ้น. และความมีวิหิงสา (ความหิว) เป็นเหตุ เป็นความต่างกันของเวทนาเหล่านั้น.

ယာတြာတိ ယာပနာ ဝုတ္တာ, ပုဗ္ဗေပိ ‘‘ယာပနာယာ’’တိ ဝုတ္တံ, ကော ဧတ္ထ ဝိသေသော? ပုဗ္ဗေ ‘‘ယာပနာယာတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယယာပနတ္ထာယာ’’တိ ဝုတ္တံ, ဣဓ ပန စတုန္နံ ဣရိယာပထာနံ အဝိစ္ဆေဒသင်္ခါတာ ယာပနာ ယာတြာတိ အယမေတ္ထ ဝိသေသော[Pg.187]. ဒါယကဒေယျဓမ္မာနံ အတ္တနော စ ပမာဏံ အဇာနိတွာ ပဋိဂ္ဂဟဏံ, သဒ္ဓါဒေယျဝိနိပါတနတ္ထံ ဝါ ပဋိဂ္ဂဟဏံ အဓမ္မိကပဋိဂ္ဂဟဏံ, ယေန ဝါ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇေယျ. အပစ္စဝေက္ခိတပရိဘောဂေါ အဓမ္မေန ပရိဘောဂေါ. အနဝဇ္ဇေ အနိန္ဒိတဗ္ဗေ ပစ္စယေ သာဝဇ္ဇံ သနိန္ဒံ ပရိဘောဂေန အတ္တာနံ ကရောတိ. အနဝဇ္ဇတာ စ ဘဝိဿတီတိ အတ္တနော ပကတိအဂ္ဂိဗလာဒိံ ဇာနိတွာ ‘‘ဧဝံ မေ အဂရဟိတဗ္ဗတာ စ ဘဝိဿတီ’’တိ ပမာဏယုတ္တံ အာဟာရေတီတိ အတ္ထော.

คำว่า ยาตรา ตรัสหมายถึง การยังอัตภาพให้เป็นไป (ยาปนา) แม้ในบทก่อนก็กล่าวว่า ยาปนายะ ความต่างกันในที่นี้คืออะไร? ในบทก่อนกล่าวว่า ยาปนายะ คือ เพื่อประโยชน์แก่การยังชีวิตินทรีย์ให้เป็นไป แต่ในที่นี้ การยังอัตภาพให้เป็นไปอันนับได้ว่าเป็นการไม่ขาดสายแห่งอิริยาบถทั้ง ๔ ชื่อว่า ยาตรา นี้คือความต่างกันในที่นี้. การรับโดยไม่รู้ประมาณของทายก ของไทยธรรม และของตนเอง หรือการรับเพื่อยังศรัทธาไทยธรรมให้ตกไป ชื่อว่า อธัมมิกปฏิคคหณะ (การรับโดยไม่เป็นธรรม) หรือการรับที่ทำให้ต้องอาบัติ. การบริโภคที่ไม่ได้พิจารณา ชื่อว่า การบริโภคโดยไม่เป็นธรรม. ในปัจจัยที่ไม่มีโทษ ไม่ควรติเตียน บุคคลย่อมทำให้ตนเองเป็นผู้มีโทษ มีที่ติเตียนด้วยการบริโภค. อธิบายว่า การที่บุคคลรู้กำลังปกติและกำลังไฟธาตุเป็นต้นของตนแล้ว บริโภคอาหารที่ประกอบด้วยประมาณด้วยคิดว่า 'เมื่อเป็นเช่นนี้ ความเป็นผู้ไม่ควรติเตียนของเราจักมี'.

သုခေါ ဣရိယာပထဝိဟာရော ဖာသုဝိဟာရော. ဧတ္တကဉှိ ဘုဉ္ဇိတွာ…ပေ… ပဝတ္တန္တီတိ ဣရိယာပထာနံ သုခပ္ပဝတ္တိယာ ကာရဏဘူတံ ဘုဉ္ဇနံ ပိဝနဉ္စ ဣရိယာပထေဟိ ကာရဏဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ တေဟိ သာဓိတံ ဝိယ ဝုတ္တံ. ‘‘အဘုတွာ ဥဒကံ ပိဝေ’’တိ လိခန္တိ, ‘‘ဘုတွာနာ’’တိ ပန ပါဌော. ပုနပိ ဟိ အပ္ပဿေဝ အနုဇာနနဝသေန –

การอยู่ด้วยอิริยาบถที่สบาย ชื่อว่า ผาสุวิหาร. คำว่า 'บริโภคเพียงเท่านี้...เป็นไป' นี้ ตรัสไว้เสมือนว่าการบริโภคและการดื่มน้ำซึ่งเป็นเหตุแห่งการเป็นไปโดยสบายของอิริยาบถ ถูกอิริยาบถเหล่านั้นถือเอาโดยความเป็นเหตุ จึงเป็นสิ่งที่อิริยาบถเหล่านั้นทำให้สำเร็จ. มีผู้เขียนว่า 'อภุตวา อุทกัง ปิเว' (ไม่บริโภคแล้วพึงดื่มน้ำ) แต่บทบาลีว่า 'ภุตวานะ' (บริโภคแล้ว). ด้วยว่า แม้อีกครั้งหนึ่ง โดยอำนาจการอนุญาตเพียงเล็กน้อยว่า -

‘‘ကပ္ပိယံ တံ စေ ဆာဒေတိ, စီဝရံ ဣဒမတ္ထိကံ;

အလံ ဖာသုဝိဟာရာယ.

ถ้าจีวรนั้นเป็นของสมควร ปกปิดร่างกายได้ตามต้องการ และมีประโยชน์เพียงพอเพื่อการอยู่ผาสุก.

‘‘ပလ္လင်္ကေန နိသိန္နဿ, ဇဏ္ဏုကေ နာဘိဝဿတိ;

အလံ ဖာသုဝိဟာရာယာ’’တိ. (ထေရဂါ. ၉၈၄-၉၈၅) –

เมื่อนั่งขัดสมาธิแล้ว ฝนไม่ตกต้องหัวเข่า ก็เพียงพอเพื่อการอยู่ผาสุก.

အာဟ.

(พระธรรมเสนาบดี) กล่าวแล้ว.

ဘောဇနာနိသံသောတိ ယထာဝုတ္တေဟိ အဋ္ဌဟင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတဿ ဘောဇနဿ အဂရဟိတဗ္ဗတာ သုခဝိဟာရော စ အာနိသံသောတိ အတ္ထော. ယုတ္တဿ နိဒ္ဒေါသဿ ဘောဇနဿ ပရိမာဏဿ စ ဝသေန ဇာနနံ ယုတ္တပမာဏဇာနနံ နာမ.

คำว่า โภชนานิสังส อธิบายว่า ความเป็นผู้ไม่ควรติเตียนและการอยู่เป็นสุขแห่งการบริโภคอาหารที่ประกอบด้วยองค์ ๘ ตามที่กล่าวมาแล้ว ชื่อว่า อานิสงส์. การรู้ด้วยอำนาจแห่งโภชนะที่เหมาะสมและไม่มีโทษ และด้วยอำนาจแห่งประมาณ ชื่อว่า ยุตตัปปมาณชานนะ.

၁၃၅၆. ဝိနာသံ ပတ္တိယာ နဋ္ဌာ, ပဋိပက္ခေဟိ အဘိဘူတတ္တာ မုဋ္ဌာ စ သတိ ယဿ, သော နဋ္ဌမုဋ္ဌဿတိ, တဿ ဘာဝေါ နဋ္ဌမုဋ္ဌဿတိတာ.

๑๓๕๖. สติของบุคคลใดพินาศไปเพราะถึงความพินาศ และเลือนหายไปเพราะถูกธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ครอบงำ บุคคลนั้นชื่อว่า นัฏฐมุฏฐัสสติ (ผู้มีสติพินาศและเลือนหาย) ภาวะของบุคคลนั้น (คือ นามขันธ์ ๔) ชื่อว่า นัฏฐมุฏฐัสสิตา.

၁၃၆၈. ဝိသုဒ္ဓိပ္ပတ္တန္တိ မဂ္ဂဖလသီလံ ဝုစ္စတိ. လောကုတ္တရဓမ္မာဝါတိ လောကုတ္တရသတိအာဒိဓမ္မာဝ. သီလသမ္ပဒါ ပန ရူပါရူပါဝစရာ နတ္ထီတိ သမ္ဘဝတော ယောဇေတဗ္ဗာ.

๑๓๖๘. คำว่า วิสุทธิปัตตะ หมายถึง ศีลที่เป็นมรรคและผล. คำว่า โโลกุตตรธัมมา หมายถึง ธรรมที่เป็นโลกุตตระมีสติเป็นต้นเท่านั้น. แต่ศีลสัมปทาที่เป็นรูปาวจรและอรูปาวจรไม่มี เพราะฉะนั้น พึงประกอบความหมายตามที่ควรจะเป็น (คือ กามาวจรและโลกุตตระ).

၁၃၇၃. ဘောဂူပကရဏေဟိ [Pg.188] သဘောဂေါ. စတုန္နံ သစ္စာနံ အနုလောမန္တိ စတုသစ္စပ္ပဋိဝေဓဿ အနုလောမန္တိ အတ္ထော. ‘‘သစ္စာန’’န္တိ ဟိ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗေဟိ ပဋိဝေဓော ဝုတ္တော, စတုသစ္စပ္ပဋိဝေဓဿ ဝါ ဥပနိဿယဘူတံ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗာနံ စတုန္နံ သစ္စာနံ အနုလောမန္တိ ဝုတ္တံ.

๑๓๗๓. สโภคะ คือ ผู้มีโภคะพร้อมด้วยเครื่องอุปโภคบริโภค. คำว่า จตุนนัง สัจจานัง อนุโลมัง อธิบายว่า เป็นการอนุโลมต่อการแทงตลอดอริยสัจ ๔. แท้จริงแล้ว ด้วยบทว่า สัจจานัง ท่านกล่าวถึงการแทงตลอด (มรรคญาณ) ด้วยสัจจะที่ควรแทงตลอด หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวถึงวิปัสสนาญาณที่เป็นอุปนิสัย (ปัจจัยอันเป็นที่อาศัยอย่างยิ่ง) ของการแทงตลอดอริยสัจ ๔ ซึ่งอนุโลมต่ออริยสัจ ๔ ที่ควรแทงตลอด.

၁၃၇၈. ‘‘မမ ဃရံ ဓုရံ ကတွာ ဘိက္ခံ ပဝိသထာ’’တိ ဒိယျမာနံ ဓုရဘတ္တန္တိ ဝဒန္တိ. နိစ္စဘတ္တာဒိ ဝါ အညေပိ အာဏာပေတွာ သယံ ဓုရံ ဟုတွာ ဒိန္နံ ဓုရဘတ္တံ.

๑๓๗๘. ภัตที่ถวายโดยกล่าวว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงเข้าไปบิณฑบาตโดยกระทำเรือนของข้าพเจ้าให้เป็นประธาน' ชื่อว่า ธุรภัต. หรือภัตที่มีนิจภัตเป็นต้นที่ถวายโดยตนเองเป็นประธาน สั่งให้ผู้อื่นจัดเตรียม ชื่อว่า ธุรภัต.

၁၃၇၉. ပဋိဝါသေတိ နာမာတိ နိဝတ္တေတိ နာမ ဩသက္ကေတိ နာမ.

๑๓๗๙. คำว่า ปฏิวาเสติ หมายถึง ทำให้ถอยกลับ หมายถึง ทำให้ถอยหลัง.

၁၃၈၀. ပုဗ္ဗေ နိဝုတ္ထက္ခန္ဓာတိ ပုရိမဇာတီသု သန္တတိပရိယာပန္နေ ခန္ဓေ အာဟ. ခန္ဓပဋိဗဒ္ဓန္တိ ဝတ္ထာဘရဏယာနဂါမဇနပဒါဒိ. ခယသမယေတိ မဂ္ဂက္ခဏံ အာဟ.

๑๓๘๐. คำว่า ปุพเพ นิวุตถักขันธา หมายถึง ขันธ์ทั้งหลายที่นับเนื่องในสันดานในภพก่อนๆ. คำว่า ขันธปฏิพัทธัง คือ ผ้า เครื่องประดับ ยานพาหนะ หมู่บ้าน และชนบทเป็นต้น. คำว่า ขยสมเย หมายถึง ขณะแห่งมรรค.

၁၃၈၁. အဓိမုစ္စနဋ္ဌေနာတိ အနိဂ္ဂဟိတပက္ခန္ဒနသင်္ခါတေန ယထာသုခံ ပဝတ္တနဋ္ဌေန.

๑๓๘๑. คำว่า อธิมุจจนัตเถนะ หมายถึง โดยอรรถว่าเป็นการเป็นไปตามสบาย อันนับว่าเป็นการแล่นเข้าไปโดยไม่ถูกยับยั้ง.

၁၃၈၂. ခီဏာနံ အန္တော အဝသာနံ နိဋ္ဌိတဘာဝေါ ခီဏန္တော, ခီဏာနံ ဝါ အာဒိကာလော, တသ္မိံ ခီဏန္တေ. ဧသ နယော နိရုဒ္ဓန္တေတိအာဒီသု.

๑๓๘๒. ขีณันตะ คือ ความสิ้นสุด ความจบสิ้น ความเป็นผู้เสร็จสิ้นแห่งกิเลสที่สิ้นไปแล้ว หรืออีกนัยหนึ่ง คือ กาลเริ่มต้นแห่งกิเลสที่สิ้นไปแล้ว ในขีณันตะนั้น. นัยนี้พึงทราบในบทมี นิรุทธันตะ เป็นต้น.

ဒုကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาความแห่งทุกนิกเขปกัณฑ์ จบแล้ว.

နိက္ခေပကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาความแห่งนิกเขปกัณฑ์ จบแล้ว.

၄. အဋ္ဌကထာကဏ္ဍံ

๔. อรรถกถากัณฑ์

တိကအတ္ထုဒ္ဓါရဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาความแห่งติกะอัตถุทธาระ

၁၃၈၄. နယမဂ္ဂန္တိ [Pg.189] သုတ္တန္တဘာဇနီယာဒိနယဂမနံ အနုလောမာဒိနယဂမနဉ္စ. တမ္ပိ ဟိ ဧတ္ထ အတ္ထေသု နိစ္ဆိတေသု သုခံ သမာနေန္တိ. ပဉှုဒ္ဓါရန္တိ ဧကူနပညာသာယ ဧကူနပညာသာယ နဝသု နဝသု စ ပဉှေသု လဗ္ဘမာနဿ ဥဒ္ဓရဏံ, တေသုယေဝ လဗ္ဘမာနာနံ ဂဏနာနံ ဌပနံ ဂဏနာစာရော. အတ္ထုဒ္ဓါရန္တိ ‘‘ဣမေ နာမ စိတ္တုပ္ပာဒါဒယော အတ္ထာ ကုသလာဒိကာ’’တိ ဥဒ္ဓရဏံ. ကဏ္ဏိကံ ကဏ္ဏိကန္တိ စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍရူပကဏ္ဍေသု ဝိဘတ္တေ ပသဋေ ဓမ္မေ ‘‘စတူသု ဘူမီသု ကုသလံ ဒွါဒသာကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါ’’တိအာဒိနာ ရာသိရာသိဝသေန သဟ ဂန္ထေတွာတိ အတ္ထော. ဃဋဂေါစ္ဆကာ ကဏ္ဏိကဝေဝစနာနေဝ. ဧတ္ထ ပန စတူသု ဘူမီသု ကုသလန္တိ ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော စတုဘူမကာနံ ကုသလဖဿာဒီနံ ကုသလဘာဝေ ဧကတ္တူပဂမနတော. စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍရူပကဏ္ဍေသု စတုဘူမိစိတ္တုပ္ပာဒါဒိဝသေန ဝိညာတဓမ္မဿ ဝသေနာယံ အတ္ထုဒ္ဓါရဒေသနာ အာရဒ္ဓါတိ တတ္ထ ယံ စတူသု ဘူမီသု ကုသလံ ဝိဘတ္တံ ယာဝ ဝိညာတံ, ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာတိ အတ္ထော.

๑๓๘๔. คำว่า “นยมรรค” คือ การดำเนินไปแห่งนัยอันเป็นเครื่องรู้สุตตันตภาชนีย์เป็นต้น และการดำเนินไปแห่งนัยอันเป็นอนุโลมเป็นต้น. จริงอยู่ ในอรรถกถาตอนนี้ เมื่ออรรถทั้งหลายถูกตัดสินแล้ว ย่อมทำให้เสมอกันได้โดยง่าย. คำว่า “ปัญหุทธาระ” คือ การยกขึ้นแสดงซึ่งคำตอบของปัญหาที่พึงได้ในปัญหาทั้งหลายอันมี ๔๙-๔๙ และ ๙-๙ และการตั้งไว้ซึ่งการนับทั้งหลายที่พึงได้ในปัญหาเหล่านั้นนั่นเอง คือ การดำเนินไปของการนับ. คำว่า “อรรถุทธาระ” คือ การยกขึ้นแสดงว่า “อรรถเหล่านี้มีจิตตุปบาทเป็นต้น เป็นกุศลเป็นต้น”. คำว่า “กัณณิกัง กัณณิกัง” คือ อรรถว่า “ธรรมทั้งหลายที่จำแนกแล้วและแผ่ไปแล้วในจิตตุปบาทกัณฑ์และรูปกัณฑ์ อันร้อยกรองรวมกันโดยความเป็นกองๆ ด้วยบทว่า ‘กุศลในภูมิ ๔, อกุศลจิตตุปบาท ๑๒’ เป็นต้น”. คำว่า “ฆฏะ” และ “โคจฉกะ” เป็นไวพจน์ของคำว่า “กัณณิกะ” นั่นเอง. แต่ในพระบาลีนี้ การแสดงด้วยเอกพจน์ว่า “กุศลในภูมิ ๔” นั้น เป็นเพราะกุศลผัสสะเป็นต้นที่เกิดในภูมิ ๔ ย่อมถึงความเป็นอันเดียวกันในความเป็นกุศล. อรรถุทธารเทศนานี้เริ่มขึ้นโดยอำนาจแห่งบุคคลผู้มีธรรมอันรู้แล้วโดยอำนาจแห่งจิตตุปบาทเป็นต้นที่เกิดในภูมิ ๔ ในจิตตุปบาทกัณฑ์และรูปกัณฑ์ ดังนี้ อรรถว่า “กุศลใดในภูมิ ๔ อันจำแนกแล้วจนกว่าจะรู้ ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล”.

ယဒိပိ ကုသလတ္တိကဝိတ္ထာရော ပုဗ္ဗေ ဝိညာတော, တထာပိ တတ္ထ ဓမ္မာ သမယဝသေန ဖဿာဒိသဘာဝဝသေန စ ဝိဘတ္တာ ဘိန္နာ ဝိညာတာ, န ပန ဧကသ္မိံ လက္ခဏေ သမာနေတွာ, တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တံ သမယာဒိဘေဒံ ဝဇ္ဇေတွာ သဗ္ဗဘေဒဘိန္နာနံ ဧကသ္မိံ ကုသလာဒိလက္ခဏေ သမာနေတွာ ဗောဓနတ္ထံ ဣဓ ကုသလတ္တိကနိဒ္ဒေသော ပုန ဝိဘတ္တော. ဧတ္ထ စ ဧကဝစနေန ကုသလနိဒ္ဒေသံ ကတွာ ဗဟုဝစနေန နိဂမနဿ ကာရဏံ ဝုတ္တမေဝ. ယဒိ ဓမ္မာနံ ကုသလတ္တေ ဧကတ္တူပဂမနံ, ကသ္မာ ဧကဝစနေန ပုစ္ဆာပိ န ကတာ? ဥဒ္ဒေသေ ကုသလ-သဒ္ဒဿ ဓမ္မဝိသေသနဘာဝတော တဗ္ဗိသေသနာနံ ဓမ္မာနံ ပုစ္ဆိတတ္တာ တေသဉ္စ အနိဒ္ဓါရိတသင်္ခါဝိသေသတ္တာ, နိဒ္ဒေသေ ပန စတူဟိ ဘူမီဟိ ဝိတ္ထာရတော ဝိညာတာဟိ ကုသလေ ဝိသေသေတွာ ဒဿေတီတိ ယုတ္တံ ‘‘စတူသု ဘူမီသု ကုသလ’’န္တိ ဧကတ္တံ နေတွာ ဝစနံ. ကုသလပဒဉှိ ဧတ္ထ ပဓာနံ, တဉ္စ ဝိသေသိတဗ္ဗာနပေက္ခံ ကုသလာကာရမေဝ အတ္တနော သဘာဝေ ဌိတံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တမာနံ ဧကတ္တမေဝ ဥပါဒါယ ပဝတ္တတိ, န ဘေဒန္တိ.

ถึงแม้ความพิสดารแห่งกุศลติกะจะรู้แล้วในจิตตุปบาทกัณฑ์ก่อน ถึงอย่างนั้น ธรรมทั้งหลายในจิตตุปบาทกัณฑ์นั้น อันจำแนกแล้วและต่างกัน อันรู้แล้วโดยอำนาจแห่งสมัยและโดยอำนาจแห่งสภาวะมีผัสสะเป็นต้น แต่ยังไม่รู้โดยทำให้เสมอกันในลักษณะ (คือความไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข) อันเดียวกัน. เพราะเหตุนั้น เพื่อประโยชน์แก่การให้รู้ซึ่งกุศลทั้งหลายที่ต่างกันด้วยความต่างทั้งหมด โดยเว้นความต่างมีสมัยเป็นต้นที่กล่าวไว้ในจิตตุปบาทกัณฑ์นั้น และโดยทำให้เสมอกันในลักษณะมีกุศลเป็นต้นอันเดียวกัน นิเทศแห่งกุศลติกะนี้จึงจำแนกอีกในอรรถกถาตอนนี้. และในอรรถกถาตอนนี้ เหตุแห่งการสรุปด้วยพหูพจน์ โดยกระทำนิเทศกุศลด้วยเอกพจน์นั้น อันกล่าวแล้วนั่นเอง. ถ้ามีการถึงความเป็นอันเดียวกันในความเป็นกุศลของธรรมทั้งหลาย เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรแม้คำถามก็ไม่กระทำด้วยเอกพจน์? เพราะในอุเทศ คำว่า “กุศล” เป็นวิเศษณะของคำว่า “ธรรม” และเพราะธรรมทั้งหลายที่มีวิเศษณะมีกุศลเป็นต้นนั้นถูกถาม และเพราะความเป็นธรรมที่มีจำนวนพิเศษอันยังไม่ระบุแน่นอน (จึงไม่กระทำคำถามด้วยเอกพจน์). แต่ในนิเทศนั้น การกล่าวโดยนำความเป็นอันเดียวกันมาว่า “กุศลในภูมิ ๔” ย่อมสมควร เพราะย่อมแสดงกุศลที่ทำให้พิเศษแล้วด้วยภูมิ ๔ ที่รู้แล้วโดยพิสดาร. จริงอยู่ บทว่า “กุศล” ในนิเทศนี้เป็นประธาน และบทว่า “กุศล” นั้น เมื่อเป็นไปอยู่โดยถือเอาซึ่งอาการแห่งกุศลนั่นเองที่ตั้งอยู่ในสภาวะของตน อันไม่มุ่งหมายวิเสสยะคือธรรม ย่อมเป็นไปโดยอาศัยซึ่งความเป็นอันเดียวกันนั่นเอง ไม่เป็นไปโดยอาศัยซึ่งความต่าง ดังนี้ พึงทราบ.

၁၃၈၅. ဒွါဒသ [Pg.190] အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါတိ ဧတ္ထာပိ ပဌမာကုသလစိတ္တုပ္ပာဒေါ သမယဖဿာဒိဝသေန ဘေဒံ အနာမသိတွာ သောမနဿသဟဂတဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ္တစိတ္တုပ္ပာဒဘာဝေ ဧကတ္တံ နေတွာ ဝုတ္တော, ဧဝံ ယာဝ ဒွါဒသမောတိ ‘‘ဒွါဒသ အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ စတူသု ဘူမီသု ဝိပါကောတိအာဒီသုပိ ယထာယောဂံ ယောဇေတဗ္ဗံ. စိတ္တုပ္ပာဒါတိ ဧတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧတ္ထာတိ ဥပ္ပာဒေါ, ကိံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ? စိတ္တံ, စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒေါ စိတ္တုပ္ပာဒေါတိ ဧဝံ အဝယဝေန သမုဒါယောပလက္ခဏဝသေန အတ္ထော သမ္ဘဝတိ. ဧဝဉှိ သတိ စိတ္တစေတသိကရာသိ စိတ္တုပ္ပာဒေါတိ သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘စိတ္တမေဝ ဥပ္ပာဒေါ စိတ္တုပ္ပာဒေါ’’တိ အညဿုပ္ပဇ္ဇနကဿ နိဝတ္တနတ္ထံ စိတ္တဂ္ဂဟဏံ ကတံ, စိတ္တဿ အနုပ္ပဇ္ဇနကဘာဝနိဝတ္တနတ္ထံ ဥပ္ပာဒဂ္ဂဟဏံ, စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍေ ဝါ ‘‘စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီ’’တိ စိတ္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇနကဘာဝေါ ပါကဋောတိ ကတွာ ‘‘စိတ္တမေဝ ဥပ္ပာဒေါ’’တိ ဝုတ္တံ, စိတ္တဿ အနုပ္ပဇ္ဇနကဿ နိဝတ္တေတဗ္ဗဿ သဗ္ဘာဝါ ဥပ္ပာဒဂ္ဂဟဏံ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယဉ္စတ္ထော ‘‘ဒွေပဉ္စဝိညာဏာနီ’’တိအာဒီသု ဝိယ စိတ္တပ္ပဓာနော နိဒ္ဒေသောတိ ကတွာ ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

๑๓๘๕. ในบทว่า “อกุศลจิตตุปบาท ๑๒” นี้ด้วย อกุศลจิตตุปบาทดวงแรก อันกล่าวแล้วโดยนำความเป็นอันเดียวกันมาในความเป็นจิตตุปบาทที่ประกอบด้วยโสมนัสและทิฏฐิ โดยไม่แตะต้องความต่างโดยอำนาจแห่งสมัย ผัสสะเป็นต้น. เช่นนี้จนถึงดวงที่ ๑๒ จึงกล่าวว่า “อกุศลจิตตุปบาท ๑๒”. เช่นนี้ ในบททั้งหลายมี “วิบากในภูมิ ๔” เป็นต้นด้วย พึงประกอบตามสมควร. ในคำว่า “จิตตุปบาท” นี้ อรรถย่อมเป็นไปได้โดยอำนาจแห่งการกำหนดหมายหมู่ (คือจิตและเจตสิก) ด้วยส่วนย่อย (คือเจตสิก) ว่า “เจตสิกหมู่ใด ย่อมเกิดในเจตสิกหมู่นี้ เหตุนั้น เจตสิกหมู่นั้นชื่อว่าอุปบาท, อะไรย่อมเกิด? จิตย่อมเกิด, อุปบาท (คือหมู่เจตสิก) แห่งจิต ชื่อว่าจิตตุปบาท”. เมื่อเป็นเช่นนั้น หมู่แห่งจิตและเจตสิกชื่อว่าจิตตุปบาท ดังนี้ อรรถย่อมสำเร็จ. แต่ในอรรถกถา การรับเอาคำว่า “จิต” อันกระทำแล้วเพื่อประโยชน์แก่การห้ามรูปอื่นที่เกิดได้ และการรับเอาคำว่า “อุปบาท” อันกระทำแล้วเพื่อประโยชน์แก่การห้ามความเป็นสภาพที่ไม่เกิดของจิต. หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะความเป็นสภาพที่เกิดได้ของจิตปรากฏแล้วในจิตตุปบาทกัณฑ์ว่า “จิตย่อมเกิดแล้ว” เพราะเหตุนี้ จึงกล่าวว่า “จิตนั่นแหละเป็นอุปบาท”. พึงทราบว่า การรับเอาคำว่า “อุปบาท” อันกระทำแล้ว เพราะความเป็นสภาพที่มีอยู่ของจิตที่ไม่เกิดซึ่งพึงห้าม. และอรรถนี้ อันกล่าวแล้วโดยถือว่าเป็นนิเทศที่มีจิตเป็นประธาน เหมือนในบททั้งหลายมี “ทวิปัญจวิญญาณ” เป็นต้น ดังนี้ พึงเห็น.

၁၄၂၀. ဆသု ဒွါရေသူတိ ဧတ္ထ ပဉ္စဒွါရေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ, မနောဒွါရေပိ ပရိတ္တာရမ္မဏမေဝ ဇဝနံ တဒါရမ္မဏသင်္ခါတံ ဘဝင်္ဂံ အနုဗန္ဓတိ. တဉှိ ပရိတ္တဿ ကမ္မဿ ဝိပါကော, ဝိပါကော စ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏာနုဘဝနံ, ကမ္မာနုရူပေါ စ ဝိပါကော ဟောတီတိ ပရိတ္တကမ္မဝိပါကော ပရိတ္တာရမ္မဏဿေဝ အနုဘဝနံ ဟောတိ. တသ္မာ သဗ္ဗံ တဒါရမ္မဏံ ‘‘ပရိတ္တာရမ္မဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဧဝံ မဟဂ္ဂတဝိပါကောပိ မဟဂ္ဂတာနုဘဝနမေဝ အာပဇ္ဇတီတိ စေ? န, သမာဓိပ္ပဓာနဿ ကမ္မဿ အပ္ပနာပ္ပတ္တဿ သညာဝသာရမ္မဏဿ တာဒိသေနေဝ ဝိပါကေန ဘဝိတဗ္ဗတ္တာ. တသ္မာ သမာဓိ သုခါနုဘဝနဘူတော, သောပိ ကမ္မာနုရူပတောယေဝ ကမ္မာရမ္မဏော ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကမ္မာနုရူပတော ဧဝ စ တဒါရမ္မဏံ ပရိတ္တာရမ္မဏမ္ပိ မဟဂ္ဂတဇဝနံ နာနုဗန္ဓတိ. တတော ဧဝ ပဋိသန္ဓိအာဒိဘူတော ကာမာဝစရဝိပါကော ကမ္မနိမိတ္တမ္ပိ ပရိတ္တမေဝ အာရမ္မဏံ ကရောတိ, န မဟဂ္ဂတံ အပ္ပမာဏံ ဝါ. ယသ္မာ ပန ဝုတ္တံ ‘‘မဟဂ္ဂတာရမ္မဏော ဓမ္မော ပရိတ္တာရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော, အပ္ပမာဏာရမ္မဏော ဓမ္မော ပရိတ္တာရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ, န စ မဟဂ္ဂတပ္ပမာဏဝိပါကော ပရိတ္တာရမ္မဏော အတ္ထိ, ဣဓ စ သဗ္ဗကာမာဝစရဝိပါကာနံ ပရိတ္တာရမ္မဏတာဝ ဝုတ္တာ, တသ္မာ ကမ္မာနုရူပတော မဟဂ္ဂတပ္ပမာဏာရမ္မဏမ္ပိ [Pg.191] ပရိတ္တကမ္မံ ယဒိ ပဋိသန္ဓိံ ဒေတိ, ကမ္မဂတိနိမိတ္တာရမ္မဏမေဝ ဒေတိ. ပဝတ္တိဝိပါကမ္ပိ ရူပါဒိပရိတ္တာရမ္မဏမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ခီဏာသဝါနံ ဝါသနာဝသေန သတိဝိပ္ပယုတ္တဟသနံ ပဝတ္တမာနံ ပရိတ္တေသွေဝ ပဝတ္တတိ, န ဣတရေသု ကိလေသဝိရဟေ တာဒိသဟသနပစ္စယဘာဝါဘာဝတော. တသ္မာ တဿ ပရိတ္တာရမ္မဏတာ ဝုတ္တာ. ခီဏာသဝါနံ အသက္ကစ္စဒါနာဒီနိ အာဒရာကရဏဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ, န ကောသဇ္ဇာဒိအကုသလဝသေန. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓသဗ္ဗုဿုက္ကာ ဟိ တေ ဥတ္တမပုရိသာတိ. တေသံ အာဒရာကရဏဉ္စ နိရုဿုက္ကတာ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

๑๔๒๐. ในทวาร ๖ เหล่านี้ ในปัญจทวารไม่มีสิ่งที่ควรกล่าวโดยเฉพาะ แม้ในมโนทวาร ชวนะที่มีอารมณ์เป็นกามธรรมเท่านั้น ภวังค์ที่ชื่อว่าตทาลัมพนะ ย่อมตามไป จริงอยู่ ภวังค์ที่ชื่อว่าตทาลัมพนะนั้น เป็นวิบากของกรรมที่เป็นกาม และวิบากเป็นสภาพที่เสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา และวิบากย่อมเป็นไปตามกรรม เพราะเหตุนั้น วิบากของกรรมที่เป็นกาม ย่อมเป็นการเสวยอารมณ์ที่เป็นกามเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ตทาลัมพนะทั้งหมดจึงถูกกล่าวว่าเป็นปาริตตารมณ์ ถ้าเป็นเช่นนั้น แม้วิบากที่เป็นมหัคคตะ ย่อมเป็นการเสวยอารมณ์ที่เป็นมหัคคตะเท่านั้นมิใช่หรือ ถ้าจะถามอย่างนี้ ไม่ใช่ เพราะเป็นสิ่งที่ควรเป็นเช่นนั้นเท่านั้น ด้วยวิบากของกรรมที่เป็นมหัคคตะ ซึ่งมีสมาธิเป็นประธาน ถึงอัปปนา มีอารมณ์เป็นกสิณปฐวีเป็นต้น อันเกิดจากอำนาจของสัญญา เพราะเหตุนั้น วิบากนั้นเป็นสิ่งที่เสวยสุขจากสมาธิ แม้วิบากนั้นก็พึงทราบว่า ย่อมมีอารมณ์เป็นอารมณ์ของกรรม (มีอารมณ์เป็นกสิณปฐวีเป็นต้น อันเป็นอารมณ์ของมหัคคตกัมม์) โดยสมควรแก่กรรมเท่านั้น และตทาลัมพนะแม้มีอารมณ์เป็นกาม ย่อมไม่ตามชวนะที่เป็นมหัคคตะ โดยสมควรแก่กรรมเท่านั้น เพราะเหตุนั้นเอง วิบากที่เป็นกามาวจร อันเป็นปฏิสนธิเป็นต้น ย่อมทำกรรมนิมิตให้เป็นอารมณ์ที่เป็นกามเท่านั้น ไม่ทำอารมณ์ที่เป็นมหัคคตะหรือโลกุตตระ แต่เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “ธรรมที่มีอารมณ์เป็นมหัคคตะ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นกามด้วยกรรมปัจจัย ธรรมที่มีอารมณ์เป็นโลกุตตระ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นกามด้วยกรรมปัจจัย” และวิบากที่เป็นมหัคคตะและโลกุตตระที่มีอารมณ์เป็นกามไม่มี และในอรรถุทธารกัณฑ์นี้ ได้กล่าวถึงความเป็นปาริตตารมณ์ของกามาวจรวิบากทั้งหมดเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ถ้ากรรมที่เป็นกามาวจร แม้มีอารมณ์เป็นมหัคคตะและโลกุตตระ ย่อมให้ปฏิสนธิ ย่อมให้ปฏิสนธิที่มีอารมณ์เป็นกรรมนิมิตและคตินิมิตเท่านั้น แม้วิบากในปวัตติกาลก็พึงทราบว่าเป็นวิบากที่มีอารมณ์เป็นกามมีรูปเป็นต้นเท่านั้น การยิ้มที่ไม่ประกอบด้วยสติของพระอรหันต์ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยวาสนา ย่อมเป็นไปในอารมณ์ที่เป็นกามเท่านั้น ไม่เป็นไปในอารมณ์อื่น เพราะไม่มีความเป็นปัจจัยของการยิ้มเช่นนั้นเมื่อกิเลสหมดไป เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวถึงความเป็นปาริตตารมณ์ของการยิ้มนั้น การให้ทานโดยไม่เคารพเป็นต้นของพระอรหันต์ พึงทราบโดยอาศัยการไม่ทำความเคารพเท่านั้น ไม่ใช่โดยอาศัยอกุศลมีความเกียจคร้านเป็นต้น เพราะพระอรหันต์เหล่านั้นเป็นบุรุษผู้ประเสริฐ ผู้สงบระงับความขวนขวายทั้งปวงแล้ว และการไม่ทำความเคารพของพระอรหันต์เหล่านั้น พึงทราบว่าเป็นความไม่ขวนขวายเท่านั้น

၁၄၂၁. အတိပဂုဏာနန္တိ ဝစနံ နိရာဒရဿ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တပစ္စဝေက္ခဏဿ ဝိသယဒဿနံ, န တဿေဝါတိ ဝိသယနိယမနံ. ဉာဏသမ္ပယုတ္တဿပိ ဟိ အတိပဂုဏာနံ ဝိသယတာ သုဋ္ဌုတရံ ဟောတိ ဧဝ. ယထာ ပဂုဏံ ဂန္ထံ သဇ္ဈာယန္တော ဒွေ တယော ဝါစနာမဂ္ဂေ ဂတေပိ န သလ္လက္ခေတိ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တသတိမန္တေန သဇ္ဈာယိတတ္တာ, ဧဝံ ပဂုဏဇ္ဈာနေသုပိ ပဝတ္တိ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အတိပဂုဏာန’’န္တိအာဒိ. ကသိဏနိမိတ္တာဒိပညတ္တီတိ ပုဗ္ဗေ ဒဿိတံ သဗ္ဗံ ဥပါဒါပညတ္တိမာဟ. တံ ပန ရူပါဒယော ဝိယ အဝိဇ္ဇမာနော ဝိဇ္ဇမာနော စ အတ္ထောတိ အာစရိယာ ဝဒန္တိ. သမ္မုတိသစ္စေ ပန ဝုစ္စမာနာနံ ကသိဏနိမိတ္တာဒိ ဝါစာဝတ္ထုမတ္တတော ဝစနဝေါဟာရေနေဝ ပညတ္တီတိ ဝုစ္စတိ. တဿ ဟိ ပညာပနံ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီတိ တဿ အဝိဇ္ဇမာနတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တန္တိ. အဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ပန တံ ဝိဇ္ဇမာနမိဝ ဂဟေတွာ ပဝတ္တမာနာယ သညာယ ပရိတ္တာဒီသု ‘‘အယံ နာမ ဓမ္မော အာရမ္မဏ’’န္တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ တေ ဧဝ ဓမ္မေ ဥပါဒါယ ပဝတ္တမာနာယပိ ဓမ္မေသွေဝ အဋ္ဌာနတော. တသ္မာ သာ သသမ္ပယုတ္တာ ပရိတ္တာဒိအာရမ္မဏာတိ န ဝတ္တဗ္ဗာတိ ဝုတ္တာ. နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏာတိ ဣဒံ ပန ဝစနံ ယထာဂဟိတာကာရဿ သညာဝိသယဿ နဝတ္တဗ္ဗတံ သန္ဓာယ နဝတ္တဗ္ဗံ အာရမ္မဏံ ဧတေသန္တိ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏာ, စိတ္တုပ္ပာဒါတိ အညပဒတ္ထသမာသံ ကတွာ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ.

๑๔๒๑. คำว่า “อติปคุณานัง” เป็นคำที่แสดงอารมณ์ของญาณวิปปยุตตปัจจเวกขณจิตที่ไม่มีความเอื้อเฟื้อ ไม่ใช่การกำหนดอารมณ์ว่า “เป็นอารมณ์ของจิตนั้นเท่านั้น” จริงอยู่ แม้ของญาณสัมปยุตตจิต ความเป็นอารมณ์ของฌานที่ฝึกฝนมาอย่างดีแล้ว ย่อมเป็นไปได้ดียิ่งกว่า เหมือนอย่างผู้สาธยายคัมภีร์ที่ชำนาญแล้ว แม้ผ่านไปสองสามสายแห่งการสาธยาย ย่อมไม่ทันสังเกต เพราะสาธยายด้วยสติที่วิปปยุตจากญาณ ฉันใด แม้ในฌานที่ฝึกฝนมาอย่างดีแล้ว การเกิดขึ้น (แห่งญาณวิปปยุตตปัจจเวกขณจิต) ก็มีได้ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “อติปคุณานัง” เป็นต้น คำว่า “กสิณนิมิตเป็นต้นบัญญัติ” ท่านกล่าวถึงอุปาทายบัญญัติทั้งหมดที่แสดงไว้ก่อนแล้ว แต่อุปาทายบัญญัตินั้น อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า มีทั้งอรรถที่ไม่มีอยู่จริง (เช่น บัญญัติที่อาศัยรูปเป็นต้น) และอรรถที่มีอยู่จริง แต่ในสมมติสัจจะ อรรถที่กล่าวถึงนั้น (กสิณนิมิตเป็นต้น) ถูกเรียกว่าบัญญัติด้วยการใช้โวหารเท่านั้น เพราะเป็นเพียงที่ตั้งของคำพูด จริงอยู่ การทำให้รู้แจ้งสมมติสัจจะนั้น เป็นอวิชชมานบัญญัติ ความเป็นอวิชชมานของสมมติสัจจะนั้น ถูกกล่าวไว้ในอรรถกถาอย่างนี้ แต่แม้สมมติสัจจะที่ไม่มีอยู่จริงนั้น เมื่อสัญญาที่เกิดขึ้นโดยยึดถือว่ามีอยู่จริง ย่อมไม่สามารถกล่าวได้ว่า “ธรรมชื่อนี้เป็นอารมณ์” ในธรรมที่เป็นปริตตะ (กามธรรม) เป็นต้น เพราะแม้สัญญาที่เกิดขึ้นโดยอาศัยธรรมเหล่านั้น ก็ไม่ตั้งอยู่ในธรรมเหล่านั้นเอง เพราะเหตุนั้น สัญญาที่สัมปยุตด้วยสัญญานั้น จึงชื่อว่าไม่ควรกล่าวว่ามีปริตตารมณ์เป็นต้น แต่คำว่า “นวัตตัพพารัมมณะ” นี้ มุ่งหมายถึงความเป็นสิ่งที่กล่าวไม่ได้ (ว่าเป็นปริตตารมณ์เป็นต้น) ของอารมณ์ของสัญญาที่มีลักษณะตามที่ยึดถือ และในอรรถกถาได้กล่าวไว้โดยทำสมาสที่มีอรรถเป็นบทอื่นว่า “จิตตุปบาททั้งหลายที่มีอารมณ์ที่กล่าวไม่ได้ ชื่อว่านวัตตัพพารัมมณะ”

စတုပညာသစိတ္တုပ္ပာဒါနံ ရူပဿ စ ဝသေန ပဉ္စပဏ္ဏာသာယ. ကေဝလန္တိ ဝိနာ ပရာမသနေန. အနိဋ္ဌင်္ဂတဝသေနာတိ အနိစ္ဆယဂမနဝသေန, အနိစ္ဆယံ ဝါ ဒွေဠှံ ဂတော စိတ္တုပ္ပာဒေါ အနိဋ္ဌင်္ဂတော, တေနာကာရေန ပဝတ္တိ ‘‘အနိဋ္ဌင်္ဂတဝသေန ပဝတ္တီ’’တိ ဝုတ္တာ. နာနာရမ္မဏေသု စိတ္တဿ ဝိက္ခိပနံ ဝိက္ခေပေါ. အနဝဋ္ဌာနံ အဝူပသမော. ဂေါတြဘုဝေါဒါနေ ဂေါတြဘူတိ ဂဟေတွာ ‘‘ဂေါတြဘုကာလေ’’တိ အာဟ.

โดยอำนาจแห่งจิตตุปบาท ๕๔ และรูป จึงเป็น ๕๕ ประการ. คำว่า “เกวลํ” หมายถึง เว้นจากการยึดมั่น (ด้วยทิฐิ). คำว่า “อนิฏฐังคตวเสนะ” หมายถึง โดยอำนาจแห่งการไม่ถึงซึ่งความตกลงใจ หรืออีกนัยหนึ่ง จิตตุปบาทที่ถึงความไม่ตกลงใจ หรือความลังเลสองแง่สองง่าม ชื่อว่า อนิฏฐังคตะ การเกิดขึ้นโดยอาการนั้น ท่านเรียกว่า “การเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งความไม่ตกลงใจ” การซัดส่ายของจิตไปในอารมณ์ต่างๆ ชื่อว่า วิกเขปะ การไม่สงบระงับ (ความไม่ตั้งมั่น) ชื่อว่า อวูปสมะ ในคำว่า “โคตรภูโวทาน” นั้น ท่านรวมเอาโคตรภูและโวทานเข้าด้วยกันแล้วจึงกล่าวว่า “ในกาลแห่งโคตรภู”

သဗ္ဗတ္ထပါဒကစတုတ္ထန္တိ [Pg.192] ဣဓ သဗ္ဗတ္ထ-သဒ္ဒေါ သာမိအတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, သဗ္ဗေသု ဝါ ဝိပဿနာဒီသု ပါဒကံ ကာရဏံ သဗ္ဗတ္ထပါဒကန္တိ ဖလဿ ဝိသယဘာဝေန နိဒ္ဒေသော. အာကာသကသိဏစတုတ္ထန္တိ ပရိစ္ဆေဒါကာသကသိဏစတုတ္ထမာဟ. တဉှိ ရူပါဝစရံ, န ဣတရန္တိ. ကုသလတောပိ ဒွါဒသဝိဓံ ကိရိယတောပီတိ စတုဝီသတိဝိဓတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ဝဋ္ဋဿပိ ပါဒကံ ဟောတိယေဝါတိ ကုသလံ ကိရိယဉ္စ ဧကတော ကတွာ သဗ္ဗတ္ထပါဒကံ ဝုတ္တန္တိ ကိရိယဇ္ဈာနဿ အဝဋ္ဋပါဒကတ္တာ သာသင်္ကံ ဝဒတိ. မဟဂ္ဂတစိတ္တေ သမောဒဟတီတိ ဣဒံ ‘‘သော ဧဝံ သမာဟိတေ စိတ္တေ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တံ ပါကဋံ ပါဒကဇ္ဈာနစိတ္တံ ပရိကမ္မေဟိ ဂဟေတွာ စိတ္တေ ရူပကာယံ အဓိဋ္ဌာနစိတ္တေန သမောဒဟတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ပါဒကဇ္ဈာနစိတ္တံ ရူပကာယေ သမောဒဟတီတိ ဣဒမ္ပိ ယထာဝုတ္တံ ပါဒကဇ္ဈာနစိတ္တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ စိတ္တသန္တာနံ ရူပကာယေ သမောဒဟိတံ တဒနုဂတိကံ ကတွာ အဓိဋ္ဌာတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ, ဣဒံ ပန အဓိဋ္ဌာနဒွယံ အဒိဿမာနကာယတံ ဒိဿမာနကာယတဉ္စ အာပါဒေတိ. ဂန္တုကာမတာပရိကမ္မဝသေန တံသမ္ပယုတ္တာယ သညာယ သုခသညာလဟုသညာဘာဝတော ဂမနမ္ပိ နိပ္ဖာဒေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

"สัพพัตถปาทกจตุตถะ" ในบทนี้ พึงเห็นว่าศัพท์ "สัพพัตถะ" มีความหมายว่า "เป็นเจ้าของ" หรืออีกนัยหนึ่ง การแสดงถึง "สัพพัตถปาทกะ" ว่าเป็นเหตุอันเป็นบาท (pādakaṃ kāraṇaṃ) ในวิปัสสนาเป็นต้นทั้งหมด เป็นการแสดงโดยความเป็นที่ตั้ง (visayabhāvena) ของผล (คือวิปัสสนาเป็นต้น). "อากาสกสิณจตุตถะ" หมายถึง ปริจเฉทากาสกสิณจตุตถฌาน. แท้จริง ฌานนั้นเป็นรูปาวจร ไม่ใช่กามาวจรอื่น. พึงทราบดังนี้. โดยกุศลก็มี ๑๒ อย่าง โดยกิริยาก็มี (๑๒ อย่าง) เพราะฉะนั้น จึงกล่าวถึงความเป็น ๒๔ อย่าง. คำว่า "เป็นบาทแก่สังสารวัฏด้วย" (vaṭṭassapi pādakaṃ) นั้น กล่าวถึงกุศลและกิริยาฌานรวมกันว่าเป็น "สัพพัตถปาทกะ" เพราะกิริยาฌานไม่เป็นบาทแก่สังสารวัฏ จึงกล่าวด้วยความสงสัย. คำว่า "ตั้งมั่นอยู่ในจิตที่เป็นมหัคคตะ" นี้ กล่าวไว้โดยนัยที่ว่า "เมื่อจิตตั้งมั่นดีแล้วอย่างนี้" เป็นต้น โดยการนำเอาปาทกฌานจิต (จตุตถฌานจิต) ที่ปรากฏซึ่งกล่าวไว้ในบทอภิญญาเหล่านั้น มาตั้งรูปกายไว้ในจิตด้วยจิตอธิษฐาน. คำว่า "ปาทกฌานจิตตั้งมั่นอยู่ในรูปกาย" นี้ก็กล่าวไว้โดยการทำปาทกฌานจิตที่กล่าวมาแล้วให้เป็นอารมณ์ แล้วอธิษฐานจิตสันดานที่ตั้งมั่นอยู่ในรูปกายให้เป็นไปตามรูปกายนั้น. อนึ่ง อธิษฐานสองอย่างนี้ ย่อมทำให้เกิดความเป็นผู้มีกายที่มองไม่เห็นและกายที่มองเห็นได้. พึงทราบว่า การเดินทางก็สำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งบริกรรมคือความเป็นผู้ใคร่จะไป เพราะความเป็นสุขสัญญาและลหุสัญญาในสัญญานั้น.

သောတာပန္နဿ စိတ္တန္တိ သောတာပန္နဿ ပါဋိပုဂ္ဂလိကံ မဂ္ဂဖလစိတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မာရာဒီနဉှိ ဘဂဝတော စိတ္တဇာနနံ ဝုတ္တန္တိ စေတောပရိယဉာဏလာဘီ ကသ္မာ သာသဝစိတ္တံ န ဇာနိဿတီတိ. ဆိန္နဝဋုမကာ ဆိန္နသံသာရဝဋ္ဋာ ဗုဒ္ဓါ. မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏတောပီတိ ဧတ္ထ မဂ္ဂဖလပစ္စဝေက္ခဏာနိ တာဝ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏေန မဂ္ဂဖလေသု ဉာတေသု ပဝတ္တန္တိ, နိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏဉ္စ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေသု အပ္ပမာဏဓမ္မေသု ဉာတေသူတိ မဂ္ဂါဒိပစ္စဝေက္ခဏာနိ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ အပ္ပမာဏာရမ္မဏတံ သာဓေန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ‘‘အပ္ပမာဏာ ခန္ဓာ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’ဣစ္စေဝ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၂.၅၈) ဟိ ဝုတ္တံ, န နိဗ္ဗာနန္တိ. တသ္မာ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏေန ဧဝ မဂ္ဂဖလပစ္စဝေက္ခဏကိစ္စေ ဝုစ္စမာနေပိ နိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏတာ န သက္ကာ ဝတ္တုံ, အဋ္ဌကထာယံ ပန တဿပိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတာ အနုညာတာတိ ဒိဿတိ. ကာမာဝစရေနိဗ္ဗတ္တိဿတီတိ နိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓဇာနနမာဟ. နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿတီတိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေဟိ မဂ္ဂဖလေဟိ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနဘူတေဟိ ပရိနိဗ္ဗာယိဿတီတိ အတ္ထော သမ္ဘဝတိ.

"จิตของพระโสดาบัน" พึงทราบว่าหมายถึง มรรคจิตและผลจิตที่เป็นส่วนเฉพาะบุคคลของพระโสดาบัน. เพราะเหตุที่กล่าวถึงการรู้จิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยมารเป็นต้นแล้ว เหตุไฉนผู้ได้เจโตปริยญาณจะไม่รู้จิตที่มีอาสวะเล่า? พึงทราบดังนี้. พระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้มีทางแห่งสังสารวัฏอันตัดขาดแล้ว ชื่อว่า "ฉินนวัฏฏุมกะ". ในบทว่า "มรรคผลนิพพานปัจจเวกขณโตปีติ" นี้ ปัจจเวกขณญาณในมรรคและผลย่อมเกิดขึ้นเมื่อมรรคและผลเป็นที่รู้แจ้งด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณก่อน ส่วนปัจจเวกขณญาณในนิพพานย่อมเกิดขึ้นเมื่อธรรมอันประมาณมิได้ (โลกุตตรธรรม) ที่มีนิพพานเป็นอารมณ์เป็นที่รู้แจ้ง. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าปัจจเวกขณญาณมีมรรคเป็นต้น ย่อมยังความเป็นอารมณ์อันประมาณมิได้ของปุพเพนิวาสานุสสติญาณให้สำเร็จ. แท้จริง มีกล่าวไว้เพียงว่า "ขันธ์อันประมาณมิได้เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ" (ปัฏฐาน 2.12.58) ไม่ได้กล่าวถึงนิพพาน. เพราะฉะนั้น แม้จะกล่าวถึงกิจแห่งปัจจเวกขณญาณในมรรคและผลด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณเท่านั้น ก็ไม่สามารถกล่าวถึงความเป็นปัจจเวกขณญาณในนิพพานได้. แต่อรรถกถาได้อนุญาตให้ปุพเพนิวาสานุสสติญาณนั้นมีนิพพานเป็นอารมณ์ด้วย. คำว่า "จักเกิดในกามาวจร" หมายถึง การรู้ขันธ์ที่เกิด. ความหมายว่า "จักปรินิพพานด้วยนิพพานธาตุ" ย่อมเป็นไปได้ว่า "จักปรินิพพานด้วยมรรคและผลที่มีนิพพานเป็นอารมณ์ ซึ่งเป็นกิเลสปรินิพพาน".

၁၄၂၉. အသဟဇာတတ္တာတိ [Pg.193] အသမ္ပယုတ္တတ္တာတိ အတ္ထော. န ဟိ အရူပဓမ္မာနံ အရူပဓမ္မေဟိ သဟဇာတတာ သမ္ပယောဂတော အညာ အတ္ထီတိ. ‘‘အညဓမ္မာရမ္မဏကာလေ’’တိ ဝုတ္တံ, မဂ္ဂါရမ္မဏကာလေပိ ပန ဂရုံ အကရဏေ မဂ္ဂါဓိပတိဘာဝေန နဝတ္တဗ္ဗတာ ယောဇေတဗ္ဗာ.

๑๔๒๙. คำว่า "อะสะหะชาตัตตา" หมายถึง "เพราะไม่ประกอบกัน". เพราะเหตุว่า ความเป็นสหชาตะของอรูปธรรมกับอรูปธรรมนั้น ไม่มีอย่างอื่นนอกจากการประกอบกัน. แม้จะกล่าวไว้ว่า "ในขณะที่มีธรรมอื่นเป็นอารมณ์" แต่ในขณะที่มีมรรคเป็นอารมณ์ ก็พึงประกอบความไม่ควรกล่าวโดยความเป็นมรรคอธิบดี ในกรณีที่ไม่กระทำความหนักแน่น (เคารพ).

၁၄၃၃. နိယောဂါတိ နိယောဂတောတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘နိယမေနာ’’တိ အာဟ, နိယောဂဝန္တော ဝါ နိယောဂါ, နိယတာတိ အတ္ထော. စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍေ ဟိ ဗောဓိတေသု စိတ္တုပ္ပာဒေသု ဧကန္တေန အနာဂတာရမ္မဏော ကောစိ နတ္ထီတိ.

๑๔๓๓. คำว่า "นิโยคา" นั้น สังคหกาจารย์กล่าวว่า "นิยเมนะ" (โดยแน่นอน) โดยอ้างอิงความหมายนี้ว่า "โดยการประกอบกันอย่างสม่ำเสมอ". หรืออีกนัยหนึ่งตามวิธีของอรรถกถา ธรรมทั้งหลายที่มีการประกอบกันอย่างสม่ำเสมอ ชื่อว่า "นิโยคา" หมายถึง "แน่นอน". เพราะเหตุว่า ในจิตตุปปาทกัณฑ์ ในจิตตุปบาทที่แสดงไว้แล้ว ไม่มีจิตตุปบาทใดๆ ที่มีอารมณ์เป็นอนาคตโดยเด็ดขาด.

၁၄၃၄. ကမ္မံ ဝါ ကမ္မနိမိတ္တံ ဝါ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိယံ အတီတာရမ္မဏာဝါတိ ဝုတ္တံ, ကမ္မနိမိတ္တံ ပန အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိယံ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဘာဝဉ္စ ပဋိသန္ဓိယာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာယံ ဝက္ခတိ. တသ္မာ ဣဒံ မနောဒွါရစုတိယံ အတီတကမ္မနိမိတ္တံ မနောဒွါရေ အာပါထဂတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သတဒါရမ္မဏာယ စုတိယာ ပဉ္စစိတ္တက္ခဏာဝသိဋ္ဌာယုကေ ဂတိနိမိတ္တေ ပဋိသန္ဓိယာ ပဝတ္တာယ စတ္တာရိ ဘဝင်္ဂါနိ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာနိ, ဣတရတ္ထ စ ဆ သန္ဓာယာဟ ‘‘တတော ပရံ ဘဝင်္ဂကာလေ စာ’’တိ. ယဒါ ဟိ ဂတိနိမိတ္တာရမ္မဏေ ဇဝနေ ပဝတ္တေ အနုပ္ပန္နေ ဧဝ တဒါရမ္မဏေ စုတိ ဟောတိ ရူပါဝစရာရူပါဝစရသတ္တဿ ဝိယ ကာမဓာတုံ ဥပပဇ္ဇန္တဿ, တဒါ ပဋိသန္ဓိတော ပရာနိ ဆ ဘဝင်္ဂါနိ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာနိ ဟောန္တီတိ. ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တေဟိ အဿာဒနာဒီနိ သပရာမာသာနေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. ပဏ္ဏတ္တိနိဗ္ဗာနာရမ္မဏာနဉ္စ ဇဝနာနံ ပုရေစာရိကကာလေတိ ယေသံ ပုရေစာရိကကာလေ ဧကန္တေန အာဝဇ္ဇနာယ အတီတာဒိအာရမ္မဏဘာဝေန နဝတ္တဗ္ဗတာ, တေသံ ဝသေန နယံ ဒဿေတိ. နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာနမ္ပိ ဇဝနာနံ ပုရေစာရိကကာလေ သာ တထာ န ဝတ္တဗ္ဗာ, န ပန ဧကန္တေန မဂ္ဂဖလဝီထီသု တဿာ အနိဗ္ဗာနာရမ္မဏတ္တာ.

๑๔๓๔. สังคหกาจารย์กล่าวไว้ว่า "กรรมหรือกรรมนิมิตเป็นอารมณ์ในขณะที่เกิดขึ้นเป็นอารมณ์ในอดีต" แต่ในปฏิจจสมุปปาทวิภังควรรณนา อรรถกถาจารย์จะกล่าวถึงความเป็นอารมณ์ปัจจุบันของปฏิสนธิในขณะที่เกิดขึ้นโดยมีกรรมนิมิตเป็นอารมณ์. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าคำว่า "กรรมนิมิตเป็นต้น" นี้ กล่าวโดยอ้างอิงถึงอดีตกัมมนิมิตที่มาสู่คลองในมโนทวารในจุติทางมโนทวาร. สังคหกาจารย์กล่าวว่า "และในกาลแห่งภวังค์ถัดจากนั้น" โดยอ้างอิงถึงภวังค์ ๔ ที่มีอารมณ์ปัจจุบัน เมื่อปฏิสนธิเกิดขึ้นในคตินิมิตที่มีอายุเหลืออยู่ ๕ จิตขณะในจุติที่เป็นไปกับด้วยตทาลัมพนะ และภวังค์ ๖ ในจุติที่ไม่มีตทาลัมพนะ. แท้จริง เมื่อชวนะที่มีคตินิมิตเป็นอารมณ์เกิดขึ้น และตทาลัมพนะยังไม่เกิดขึ้นนั่นเอง จุติย่อมมี เหมือนสัตว์ในรูปาวจรและอรูปาวจรที่เข้าถึงกามธาตุ. ในขณะนั้น ภวังค์ ๖ ที่ถัดจากปฏิสนธิย่อมมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน. พึงทราบดังนี้. พึงเห็นอัสสาทะเป็นต้นที่ประกอบด้วยทิฏฐิและที่เป็นไปกับด้วยปรมาสะเท่านั้น. ในบทว่า "ในกาลที่เป็นไปก่อนชวนะที่มีบัญญัติและนิพพานเป็นอารมณ์" นั้น แสดงนัยด้วยอำนาจแห่งชวนะเหล่านั้น ซึ่งในกาลที่เป็นไปก่อน ไม่ควรกล่าวโดยส่วนเดียวว่าอาวัชชนะมีอารมณ์เป็นอดีตเป็นต้น. แม้ในกาลที่เป็นไปก่อนชวนะที่มีนิพพานเป็นอารมณ์ ก็ไม่ควรกล่าวอาวัชชนะนั้นว่ามีอารมณ์เป็นอดีตเป็นต้นอย่างนั้น แต่ก็ไม่ใช่ว่าจะไม่ควรกล่าวโดยส่วนเดียว (เพราะเหตุใด?) เพราะความที่อาวัชชนะนั้นไม่มีนิพพานเป็นอารมณ์ในมรรคผลวิถีทั้งหลาย.

ဣမေ ဂန္ဓာတိ နနု ပစ္စုပ္ပန္နာ ဂန္ဓာ ဂဟိတာ, ကထံ ဧတ္ထ အနာဂတာရမ္မဏတာ ဟောတီတိ? ‘‘အဋ္ဌာရသဝဿာဓိကာနိ ဒွေ ဝဿသတာနိ မာ သုဿိံသူ’’တိ ပဝတ္တိတော, အနာဂတေ မာ သုဿိံ သူတိ ဟိ အနာဂတံ ဂန္ဓံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တတီတိ အဓိပ္ပာယော. စိတ္တဝသေန ကာယံ ပရိဏာမေန္တော အဘိမုခီဘူတံ တဒါ ဝိဇ္ဇမာနမေဝ ကာယံ အာရမ္မဏံ ကရောတီတိ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏံ အဓိဋ္ဌာနစိတ္တံ ဟောတိ. တထာ အတ္တနော ကာယဿ ဒီဃရဿာဏုထူလနီလာဒိဘာဝါပါဒနဝသေန အညဿ စ ပါဋိဟာရိယဿ ကရဏေ ယောဇေတဗ္ဗံ[Pg.194]. ဧတ္ထန္တရေ ဧကဒွေသန္တတိဝါရာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဧတ္ထန္တရေ ပဝတ္တာ ရူပသန္တတိအရူပသန္တတိဝါရာ ဧကဒွေသန္တတိဝါရာ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. အတိပရိတ္တသဘာဝဥတုအာဒိသမုဋ္ဌာနာ ဝါ ‘‘ဧကဒွေသန္တတိဝါရာ’’တိ ဝုတ္တာ. ဥဘယမေတံ ပစ္စုပ္ပန္နန္တိ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နံ ဟောန္တံ ဧတံ ဥဘယံ ဟောတီတိ အတ္ထော. သံဟီရတီတိ တဏှာဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာဟိ အာကဍ္ဎီယတိ.

กลิ่นเหล่านี้มิใช่กลิ่นปัจจุบันที่ถูกยึดไว้หรือ? เหตุไฉนในที่นี้จึงมีการมีอารมณ์เป็นอนาคตเล่า? นี้คือคำค้าน เพราะการเป็นไป (แห่งจิต) ว่า 'ขออย่าให้แห้งไปตลอดสองร้อยปีกับอีกสิบแปดปี' เพราะว่าจิตย่อมเป็นไปโดยยึดกลิ่นที่เป็นอนาคตว่า 'ขออย่าให้แห้งไป' ดังนี้ นี้คือความประสงค์ (ของอาจารย์อรรถกถา) เมื่อน้อมกายไปโดยอำนาจแห่งจิต ย่อมทำกายที่ปรากฏอยู่เฉพาะหน้าในขณะนั้นนั่นเองให้เป็นอารมณ์ ดังนั้นจิตอธิษฐานจึงมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เช่นเดียวกัน พึงประกอบเข้ากับการทำให้กายของตนมีสภาพเป็นยาว สั้น ละเอียด หยาบ สีเขียว เป็นต้น และในการทำปาฏิหาริย์อื่น ในคำว่า 'พึงทราบว่า เอกทวิสันตติวาระในระหว่างนี้' ความหมายคือ พึงทราบว่า วาระแห่งรูปสันตติและอรูปสันตติที่เกิดขึ้นในระหว่างนี้ ชื่อว่า เอกทวิสันตติวาระ หรือว่า สันตติที่เกิดขึ้นจากอุตุเป็นต้นที่มีสภาพเล็กน้อยยิ่งนัก ถูกกล่าวว่า 'เอกทวิสันตติวาระ' คำว่า 'ทั้งสองนี้เป็นปัจจุบัน' ความหมายคือ ทั้งสองนี้เป็นอัทธาปัจจุบัน 'ย่อมถูกรวบรวม' หมายถึง ย่อมถูกดึงดูดด้วยตัณหาและทิฏฐิอันเป็นอภินันทนา

ကေစီတိ အဘယဂိရိဝါသိနောတိ ဝဒန္တိ, တေ ပန စိတ္တဿ ဌိတိက္ခဏံ န ဣစ္ဆန္တီတိ ‘‘ဌိတိက္ခဏေ ဝါ ပဋိဝိဇ္ဈတီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. တထာ ယေ ‘‘ဣဒ္ဓိမဿ စ ပရဿ စ ဧကက္ခဏေ ဝတ္တမာနံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တေသံ ‘‘ဌိတိက္ခဏေ ဝါ ဘင်္ဂက္ခဏေ ဝါ ပဋိဝိဇ္ဈတီ’’တိ ဝစနံ န သမေတိ. န ဟိ တသ္မိံ ခဏဒွယေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ပရစိတ္တေန သဟ ဧကက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမာတိ. ဌိတိဘင်္ဂက္ခဏေသု စ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဧကဒေသံ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏံ, ဧကဒေသံ အတီတာရမ္မဏံ အာပဇ္ဇတိ. ယဉ္စ ဝုတ္တံ ‘‘ပရဿ စိတ္တံ ဇာနိဿာမီတိ ရာသိဝသေန မဟာဇနဿ စိတ္တေ အာဝဇ္ဇိတေ’’တိ, ဧတ္ထ စ မဟာဇနော အတ္တနာ ပရေ အနေကေ ပုဂ္ဂလာတိ ပရေသံ စိတ္တံ ဇာနိဿာမီတိ အာဝဇ္ဇနပ္ပဝတ္တိ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ. အထာပိ ပရဿာတိ မဟာဇနဿာတိ အတ္ထော သမ္ဘဝေယျ, တထာပိ တဿ ပုဂ္ဂလဿေဝ ဝါ စိတ္တရာသိံ အာဝဇ္ဇိတွာ ဧကဿ ပဋိဝိဇ္ဈနံ အယုတ္တံ. န ဟိ ရာသိအာဝဇ္ဇနံ ဧကဒေသာဝဇ္ဇနံ ဟောတီတိ. တသ္မာ တေဟိ ‘‘မဟာဇနဿ စိတ္တေ အာဝဇ္ဇိတေ’’တိအာဒိ န ဝတ္တဗ္ဗံ.

คำว่า 'บางพวก' หมายถึง พวกอภัยคีรีวาสีกล่าวไว้ แต่พวกนั้นไม่ยอมรับฐีติขณะแห่งจิต ดังนั้นจึงไม่ควรกล่าวว่า 'ย่อมแทงตลอดในฐีติขณะ' อีกอย่างหนึ่ง อาจารย์บางพวกที่กล่าวว่า 'จิตที่กำลังเป็นไปของตนและของผู้อื่นย่อมเกิดขึ้นในขณะเดียวกัน' คำกล่าวของพวกนั้นที่ว่า 'ย่อมแทงตลอดในฐีติขณะหรือภังคขณะ' ย่อมไม่สมกัน เพราะว่าจิตที่เกิดขึ้นในขณะทั้งสองนั้น ย่อมไม่ชื่อว่าเกิดขึ้นพร้อมกับจิตของผู้อื่นในขณะเดียวกัน และจิตที่เกิดขึ้นในฐีติขณะและภังคขณะ ย่อมมีอารมณ์เป็นปัจจุบันส่วนหนึ่ง มีอารมณ์เป็นอดีตส่วนหนึ่ง และคำที่กล่าวว่า 'เมื่อจิตของมหาชนถูกน้อมพิจารณาโดยความเป็นหมวดหมู่ว่า เราจักรู้จิตของผู้อื่น' ในที่นี้ มหาชนคือบุคคลจำนวนมากที่อื่นจากตน ดังนั้นการเกิดขึ้นแห่งอาวัชชนะว่า 'เราจักรู้จิตของผู้อื่น' จึงควรกล่าว แม้ว่าความหมายว่า 'ของผู้อื่น' คือ 'ของมหาชน' จะเป็นไปได้ ถึงกระนั้น การแทงตลอด (จิตดวงเดียว) หลังจากน้อมพิจารณาหมวดหมู่แห่งจิตของบุคคลนั้นเอง ย่อมไม่สมควร เพราะว่าการน้อมพิจารณาหมวดหมู่ ย่อมไม่เป็นการน้อมพิจารณาส่วนเดียว ดังนั้น พวกเขาจึงไม่ควรกล่าวคำว่า 'เมื่อจิตของมหาชนถูกน้อมพิจารณา' เป็นต้น

ယံ ပန တေ ဝဒန္တိ ‘‘ယသ္မာ ဣဒ္ဓိမဿ စ ပရဿ စ ဧကက္ခဏေ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ, တတ္ထာယံ အဓိပ္ပာယော သိယာ – စေတောပရိယဉာဏလာဘီ ပရဿ စိတ္တံ ဉာတုကာမော ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ အတီတာဒိဝိဘာဂံ အကတွာ စိတ္တသာမညေန ‘‘ဣမဿ စိတ္တံ ဇာနာမီ’’တိ ပရိကမ္မံ ကတွာ ပုန ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ သာမညေနေဝ စိတ္တံ အာဝဇ္ဇိတွာ တိဏ္ဏံ စတုန္နံ ဝါ ပရိကမ္မာနံ အနန္တရာ စေတောပရိယဉာဏေန ပရစိတ္တံ ပဋိဝိဇ္ဈတိ ဝိဘာဝေတိ ရူပံ ဝိယ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ. တတော ပရံ ပန ကာမာဝစရစိတ္တေဟိ သရာဂါဒိဝဝတ္ထာနံ ဟောတိ နီလာဒိဝဝတ္ထာနံ ဝိယ. တတ္ထ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဒိဋ္ဌဟဒယဝတ္ထုရူပဿ သတ္တဿ အဘိမုခီဘူတဿ စိတ္တသာမညေန စိတ္တံ အာဝဇ္ဇယမာနံ အာဝဇ္ဇနံ အဘိမုခီဘူတံ ဝိဇ္ဇမာနံ စိတ္တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ စိတ္တံ အာဝဇ္ဇေတိ. ပရိကမ္မာနိ စ တံ တံ ဝိဇ္ဇမာနံ စိတ္တံ စိတ္တသာမညေနေဝ အာရမ္မဏံ [Pg.195] ကတွာ စိတ္တဇာနနပရိကမ္မာနိ ဟုတွာ ပဝတ္တန္တိ. စေတောပရိယဉာဏံ ပန ဝိဇ္ဇမာနံ စိတ္တံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တံ ဝိဘာဝေန္တံ တေန သဟ ဧကက္ခဏေ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တတ္ထ ယသ္မာ သန္တာနဿ သန္တာနဂ္ဂဟဏတော ဧကတ္တဝသေန အာဝဇ္ဇနာဒီနိ စိတ္တန္တွေဝ ပဝတ္တာနိ, တဉ္စ စိတ္တမေဝ, ယံ စေတောပရိယဉာဏေန ဝိဘာဝိတံ, တသ္မာ သမာနာကာရပ္ပဝတ္တိတော န အနိဋ္ဌေ မဂ္ဂဖလဝီထိတော အညသ္မိံ ဌာနေ နာနာရမ္မဏတာ အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ ဟောတိ. ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဉ္စ ပရိကမ္မံ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဿ စေတောပရိယဉာဏဿ အာသေဝနပစ္စယောတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ. အတီတတ္တိကော စ ဧဝံ အဘိန္နော ဟောတိ. အညထာ သန္တတိပစ္စုပ္ပန္နေ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နေ စ ပစ္စုပ္ပန္နန္တိ ဣဓ ဝုစ္စမာနေ အတီတာနာဂတာနဉ္စ ပစ္စုပ္ပန္နတာ အာပဇ္ဇေယျ, တထာ စ သတိ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န စ တံ ဝုတ္တံ. ‘‘အတီတော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော, ပုရိမာ ပုရိမာ အတီတာ ခန္ဓာ ပစ္ဆိမာနံ ပစ္ဆိမာနံ ပစ္စုပ္ပန္နာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရ…ပေ… အနုလောမံ ဂေါတြဘုဿာ’’တိအာဒိဝစနတော (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၈.၅) ပန အဒ္ဓါသန္တတိပစ္စုပ္ပန္နေသွေဝ အနန္တရာတီတာ စတ္တာရော ခန္ဓာ အတီတာတိ ဝိညာယန္တိ, န စ အဘိဓမ္မမာတိကာယ အာဂတဿ ပစ္စုပ္ပန္နပဒဿ အဒ္ဓါသန္တတိပစ္စုပ္ပန္နပဒတ္ထတာ ကတ္ထစိ ပါဠိယံ ဝုတ္တာ. တသ္မာ တေဟိ ဣဒ္ဓိမဿ စ ပရဿ စ ဧကက္ခဏေ စိတ္တုပ္ပတ္တိယာ စေတောပရိယဉာဏဿ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတာ ဝုတ္တာ. ယဒါ ပန ‘‘ယံ ဣမဿ စိတ္တံ ပဝတ္တံ, တံ ဇာနာမိ. ယံ ဘဝိဿတိ, တံ ဇာနိဿာမီ’’တိ ဝါ အာဘောဂံ ကတွာ ပါဒကဇ္ဈာနသမာပဇ္ဇနာဒီနိ ကရောတိ, တဒါ အာဝဇ္ဇနပရိကမ္မာနိ စေတောပရိယဉာဏဉ္စ အတီတာနာဂတာရမ္မဏာနေဝ ဟောန္တိ အာဝဇ္ဇနေနေဝ ဝိဘာဂဿ ကတတ္တာ.

อนึ่ง อาจารย์เหล่านั้นกล่าวคำใดว่า “เพราะเหตุใด จิตของผู้มีฤทธิ์และของผู้อื่นย่อมเกิดขึ้นในขณะเดียวกัน” อธิบายนี้พึงมีในคำนั้น คือ ผู้ได้เจโตปริยญาณ ผู้ปรารถนาจะรู้จิตของผู้อื่น เข้าปาทกฌานแล้ว ออกจากฌานแล้ว ไม่ได้แยกแยะจิตอดีตเป็นต้น ด้วยความเป็นจิตโดยทั่วไป กระทำบริกรรมว่า “เราจักรู้จิตของผู้นี้” ดังนี้แล้ว เข้าปาทกฌานอีก ออกจากฌานแล้ว น้อมจิตไปด้วยความเป็นจิตโดยทั่วไปนั่นเอง ในลำดับแห่งบริกรรมชวนะ ๓ หรือ ๔ ย่อมแทงตลอด ย่อมทำให้ปรากฏซึ่งจิตของผู้อื่นด้วยเจโตปริยญาณ เหมือนรูปด้วยทิพยจักษุ หลังจากนั้น การกำหนดแยกแยะจิตมีราคะเป็นต้นย่อมมีด้วยจิตกามาวจรทั้งหลาย เหมือนการกำหนดแยกแยะรูปมีสีเขียวเป็นต้น ในการกำหนดแยกแยะนั้น อาวัชชนะที่น้อมไปสู่จิตของสัตว์ผู้มีหทัยวัตถุรูปอันทิพยจักษุเห็นแล้ว ผู้ปรากฏอยู่เฉพาะหน้า ด้วยความเป็นจิตโดยทั่วไป กระทำจิตที่ปรากฏอยู่เฉพาะหน้าและมีอยู่เป็นอารมณ์แล้ว ย่อมน้อมจิตไป และบริกรรมชวนะทั้งหลาย กระทำจิตที่มีอยู่แต่ละอย่างนั้นด้วยความเป็นจิตโดยทั่วไปนั่นเองเป็นอารมณ์แล้ว เป็นบริกรรมที่รู้จิตแล้ว ย่อมเป็นไป ส่วนเจโตปริยญาณ ย่อมเกิดขึ้นในขณะเดียวกันนั่นเอง พร้อมกับจิตที่มีอยู่ซึ่งแทงตลอดอยู่ ทำให้ปรากฏอยู่ ในการเกิดขึ้นนั้น เพราะเหตุว่าอาวัชชนะเป็นต้น เป็นไปโดยมีจิตเป็นอารมณ์นั่นเอง โดยความเป็นอันเดียวกัน เพราะการยึดถือกระแสจิตของผู้เป็นอารมณ์ และอารมณ์นั้นซึ่งเจโตปริยญาณทำให้ปรากฏแล้ว (รู้แล้ว) ก็เป็นจิตนั่นเอง เพราะเหตุนั้น เพราะเป็นไปโดยอาการเสมอกัน ความมีอารมณ์ต่างกันของอาวัชชนะและชวนะย่อมไม่มีในฐานะอื่นจากมรรคผลวิถีอันไม่พึงปรารถนา และบริกรรมที่มีปัจจุบันเป็นอารมณ์ ย่อมสำเร็จว่าเป็นอาเสวนปัจจัยแก่เจโตปริยญาณที่มีปัจจุบันเป็นอารมณ์ดังนี้ และอดีตติกะย่อมไม่แตกต่างกันอย่างนี้ ถ้าเป็นอย่างอื่น เมื่อกล่าวในที่นี้ว่า สันตติปัจจุบันและอัทธาปัจจุบันเป็นปัจจุบัน ความเป็นปัจจุบันของอดีตและอนาคตก็พึงมี และเมื่อเป็นเช่นนั้น พึงกล่าวได้ว่า “ปัจจุบันธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรมด้วยอนันตรปัจจัย” เป็นต้น แต่คำนั้นไม่ได้กล่าวไว้ อนึ่ง เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า “อดีตธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรมด้วยอนันตรปัจจัย, ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอดีตก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันหลังๆ ด้วยอนันตรปัจจัย...เป็นต้น...อนุโลมโคตรภู” ขันธ์ ๔ ที่เป็นอดีตในลำดับ ย่อมรู้กันว่าเป็นอดีตในอัทธาปัจจุบันและสันตติปัจจุบันนั่นเอง และความเป็นอัทธาปัจจุบันและสันตติปัจจุบันเป็นอรรถของบทว่า “ปัจจุบัน” ที่มาในอภิธรรมมาติกา ไม่ได้กล่าวไว้ในบาลีที่ไหนเลย เพราะเหตุนั้น อาจารย์เหล่านั้นจึงกล่าวความเป็นปัจจุบันอารมณ์ของเจโตปริยญาณ เพราะการเกิดขึ้นของจิตในขณะเดียวกันของผู้มีฤทธิ์และของผู้อื่น แต่เมื่อใด กระทำอาโภคะว่า “จิตของผู้นี้ใดเกิดขึ้นแล้ว เราจักรู้จิตนั้น. จิตใดจักเกิดขึ้น เราจักรู้จิตนั้น” ดังนี้แล้ว กระทำปาทกฌานสมาบัติเป็นต้น เมื่อนั้น อาวัชชนะ บริกรรม และเจโตปริยญาณ ย่อมมีอดีตและอนาคตเป็นอารมณ์นั่นเอง เพราะอาวัชชนะนั่นเองได้กระทำความแตกต่าง (คือแยกแยะอดีตและอนาคต) แล้ว

ယေ ပန ‘‘ဣဒ္ဓိမာ ပရဿ စိတ္တံ ဇာနိတုကာမော အာဝဇ္ဇေတိ, အာဝဇ္ဇနံ ခဏပစ္စုပ္ပန္နံ အာရမ္မဏံ ကတွာ တေနေဝ သဟ နိရုဇ္ဈတိ, တတော စတ္တာရိ ပဉ္စ ဝါ ဇဝနာနိ. ယေသံ ပစ္ဆိမံ ဣဒ္ဓိစိတ္တံ, သေသာနိ ကာမာဝစရာနိ, တေသံ သဗ္ဗေသမ္ပိ တဒေဝ နိရုဒ္ဓံ စိတ္တမာရမ္မဏံ ဟောတိ, န စ တာနိ နာနာရမ္မဏာနိ ဟောန္တိ, အဒ္ဓါဝသေန ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတ္တာ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ နိဿာယ ‘‘အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ ပစ္စုပ္ပန္နာတီတာရမ္မဏဘာဝေပိ နာနာရမ္မဏတ္တာဘာဝေါ ဝိယ ဧကဒွိတိစတုပဉ္စစိတ္တက္ခဏာနာဂတေသုပိ စိတ္တေသု အာဝဇ္ဇိတေသု အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ ယထာသမ္ဘဝံ အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာတီတာရမ္မဏဘာဝေပိ နာနာရမ္မဏတာ န [Pg.196] သိယာ, တေန စတုပဉ္စစိတ္တက္ခဏာနာဂတေ အာဝဇ္ဇိတေ အနာဂတာရမ္မဏပရိကမ္မာနန္တရံ ခဏပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏံ စေတောပရိယဉာဏံ သိဒ္ဓ’’န္တိ ဝဒန္တိ, တေသံ ဝါဒေါ ‘‘အနာဂတာရမ္မဏော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော, ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏော ဓမ္မော အတီတာရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဣမေသံ ပဉှာနံ အနုဒ္ဓဋတ္တာ ဂဏနာယ စ ‘‘အာသေဝနေ တီဏီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ န သိဇ္ဈတိ. န ဟိ ကုသလကိရိယမဟဂ္ဂတံ အနာသေဝနံ အတ္ထီတိ.

ส่วนอาจารย์เหล่าใด อาศัยคำนี้ว่า “ผู้มีฤทธิ์เมื่อปรารถนาจะรู้จิตของผู้อื่น ย่อมน้อมจิตไป อาวัชชนะกระทำอารมณ์ที่เป็นขณะปัจจุบันแล้ว ย่อมดับไปพร้อมกับอารมณ์นั้นนั่นเอง หลังจากนั้น ชวนะ ๔ หรือ ๕ ดวง ซึ่งชวนะดวงสุดท้ายเป็นอิทธิจิต ที่เหลือเป็นกามาวจรจิต จิตที่ดับไปแล้วนั้นนั่นเอง ย่อมเป็นอารมณ์ของชวนะทั้งหมดเหล่านั้น และชวนะเหล่านั้นย่อมไม่มีอารมณ์ต่างกัน เพราะมีความเป็นปัจจุบันอารมณ์โดยอัทธา” แล้วกล่าวว่า “แม้ในความเป็นปัจจุบันอารมณ์และอดีตอารมณ์ของอาวัชชนะและชวนะ เหมือนความไม่มีอารมณ์ต่างกัน แม้เมื่อน้อมจิตไปในจิตทั้งหลายที่ยังไม่ถึง ๑, ๒, ๓, ๔, ๕ ขณะจิต แม้ในความเป็นอนาคตอารมณ์, ปัจจุบันอารมณ์, อดีตอารมณ์ของอาวัชชนะและชวนะตามสมควร ความมีอารมณ์ต่างกันก็ไม่พึงมี เพราะเหตุนั้น เมื่อน้อมจิตไปในจิตที่ยังไม่ถึง ๔ หรือ ๕ ขณะจิต ในลำดับแห่งบริกรรมที่มีอนาคตเป็นอารมณ์ เจโตปริยญาณที่มีขณะปัจจุบันเป็นอารมณ์ย่อมสำเร็จ” วาทะของอาจารย์เหล่านั้น ย่อมไม่สำเร็จ เพราะปัญหาเหล่านี้คือ “อนาคตธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรมด้วยอาเสวนปัจจัย, ปัจจุบันธรรมเป็นปัจจัยแก่อดีตธรรมด้วยอาเสวนปัจจัย” ดังนี้ ไม่ได้ยกขึ้นมา (คือไม่ได้แสดงอรรถที่ต้องการรู้) และเพราะกล่าวไว้ในวาระแห่งการนับว่า “ในอาเสวนปัจจัยมี ๓” เพราะกุศล กิริยา และมหัคคตะที่ไม่มีอาเสวนปัจจัยย่อมไม่มี

ဧတဿ စ ဝါဒဿ နိဿယဘာဝေါ အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ ခဏပစ္စုပ္ပန္နနိရုဒ္ဓါရမ္မဏတာဝစနဿ န သိဇ္ဈတိ, ယံ ပဝတ္တံ ယံ ပဝတ္တိဿတီတိ ဝါ ဝိသေသံ အကတွာ ဂဟဏေ အာဝဇ္ဇနဿ အနာဂတဂ္ဂဟဏဘာဝံ, တဒဘာဝါ ဇဝနာနမ္ပိ ဝတ္တမာနဂ္ဂဟဏာဘာဝဉ္စ သန္ဓာယေဝ တဿ ဝုတ္တတ္တာ. တဒါ ဟိ ဘဝင်္ဂစလနာနန္တရံ အဘိမုခီဘူတမေဝ စိတ္တံ အာရဗ္ဘ အာဝဇ္ဇနာ ပဝတ္တတီတိ. ဇာနနစိတ္တဿပိ ဝတ္တမာနာရမ္မဏဘာဝေ အာဝဇ္ဇနဇာနနစိတ္တာနံ သဟဋ္ဌာနဒေါသာပတ္တိယာ ရာသိဧကဒေသာဝဇ္ဇနပဋိဝေဓေ သမ္ပတ္တသမ္ပတ္တာဝဇ္ဇနဇာနနေ စ အနိဋ္ဌေ ဌာနေ အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ နာနာရမ္မဏဘာဝဒေါသာပတ္တိယာ စ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘ခဏပစ္စုပ္ပန္နံ စိတ္တံ စေတောပရိယဉာဏဿ အာရမ္မဏံ ဟောတီ’’တိ, တံ အယုတ္တန္တိ ပဋိက္ခိပိတွာ ယထာဝုတ္တဒေါသာနာပတ္တိကာလဝသေနေဝ အဒ္ဓါသန္တတိပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတ္တာ နာနာရမ္မဏတာဘာဝံ ဒိသွာ အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ ဝတ္တမာနတံ နိရုဒ္ဓါရမ္မဏဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ, တမ္ပိ ဝစနံ ပုရိမဝါဒိနော နာနုဇာနေယျုံ. တသ္မိဉှိ သတိ အာဝဇ္ဇနာ ကုသလာနန္တိအာဒီသု ဝိယ အညပဒသင်္ဂဟိတဿ အနန္တရပစ္စယဝိဓာနတော ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာ အာဝဇ္ဇနာ အတီတာရမ္မဏာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န စ ဝုတ္တန္တိ.

และวาทะนี้ ความเป็นที่อาศัยของคำที่กล่าวว่าอาวัชชนชวนะทั้งหลายมีอารมณ์เป็นขณะปัจจุบันและอารมณ์เป็นอดีตที่ดับไปแล้ว ย่อมไม่สำเร็จ เพราะคำนั้นถูกกล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงความที่อาวัชชนะไม่มีการถือเอาอารมณ์ในอนาคต และความที่ชวนะทั้งหลายก็ไม่มีการถือเอาอารมณ์ในปัจจุบันเพราะไม่มีการถือเอาอารมณ์ในอนาคตนั้นนั่นเอง ในเมื่อมีการถือเอาจิตโดยทั่วไปโดยไม่ทำความพิเศษว่า 'เราจักรู้จิตที่เกิดขึ้นแล้ว' หรือ 'เราจักรู้จิตที่จักเกิดขึ้น' แท้จริง ในกาลนั้น อาวัชชนะย่อมเป็นไปโดยปรารภจิตที่เป็นปัจจุบันซึ่งปรากฏเฉพาะหน้าเท่านั้น ในลำดับแห่งภวังคจลนะ ดังนี้. แม้เมื่อจิตที่รู้ (อภิญญาจิต) มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เพราะการถึงซึ่งโทษคือการตั้งอยู่ร่วมกันของอาวัชชนจิตและจิตที่รู้ก็ดี หรือเพราะการถึงซึ่งโทษคือความเป็นผู้มีอารมณ์ต่างกันของอาวัชชนชวนะทั้งหลาย ในฐานะที่ไม่พึงปรารถนา (ในที่อื่นนอกจากมรรควิถีและผลวิถี) ในเมื่อมีการพิจารณากองจิตและการแทงตลอดจิตหนึ่งซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของกองนั้นก็ดี หรือในเมื่อมีการพิจารณาและการรู้ซึ่งอารมณ์ที่มาถึงแล้วๆ ก็ดี คำใดที่กล่าวว่า 'จิตที่เป็นขณะปัจจุบันเป็นอารมณ์ของเจโตปริยญาณ' คำนั้นไม่สมควร ดังนี้ ปฏิเสธแล้ว และพระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้แล้วว่า 'ความที่อาวัชชนชวนะทั้งหลายมีอารมณ์เป็นปัจจุบันและอารมณ์เป็นอดีตที่ดับไปแล้ว' โดยเห็นความไม่มีภาวะที่มีอารมณ์ต่างกัน ด้วยอำนาจแห่งกาลที่ไม่มีโทษตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เพราะมีความเป็นอารมณ์เป็นอัทธาปัจจุบันและสันตติปัจจุบัน ดังนี้ นี้คือความพิสดาร. แม้คำนั้น พวกเกจิอาจารย์ในกาลก่อนก็ไม่พึงอนุญาต. เพราะเมื่อมีความเป็นอารมณ์เป็นอัทธาปัจจุบันและสันตติปัจจุบันนั้น พึงกล่าวว่า 'อาวัชชนะที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่มีอารมณ์เป็นอดีต' เพราะมีการบัญญัติอนันตรปัจจัยแก่ธรรมที่สงเคราะห์ด้วยบทอื่น เหมือนในบทบาลีทั้งหลายมี 'อาวัชชนา กุสลานัง' เป็นต้น แต่ไม่ได้กล่าวไว้ ดังนี้

ကသ္မာ ပနေဝံ စေတောပရိယဉာဏဿ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတာ ဝိစာရိတာ, နနု ‘‘အတီတော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ, အနာဂတော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧတေသံ ဝိဘင်္ဂေသု ‘‘အတီတာ ခန္ဓာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿစေတောပရိယဉာဏဿ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ ယထာကမ္မူပဂဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၈.၂), ‘‘အနာဂတာ ခန္ဓာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿ စေတောပရိယဉာဏဿ အနာဂတံသဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၇.၃-၄), ဥပ္ပန္နတ္တိကေ စ ‘‘အနုပ္ပန္နာခန္ဓာ, ဥပ္ပာဒိနော [Pg.197] ခန္ဓာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿ စေတောပရိယဉာဏဿ အနာဂတံသဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ စေတောပရိယဉာဏဂ္ဂဟဏံ ကတွာ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿာ’’တိ ဧတဿ ဝိဘင်္ဂေ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နာ ခန္ဓာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၈.၃), ဥပ္ပန္နတ္တိကေ စ ‘‘ဥပ္ပန္နာ ခန္ဓာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၇.၂) ဧတ္တကဿေဝ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နစိတ္တေ စေတောပရိယဉာဏံ နပ္ပဝတ္တတီ’’တိ ဝိညာယတိ. ယဒိ ဟိ ပဝတ္တေယျ, ပုရိမေသု ဝိယ ဣတရေသု စ စေတောပရိယဉာဏဂ္ဂဟဏံ ကတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ? သစ္စံ ကတ္တဗ္ဗံ, နယဒဿနဝသေန ပနေတံ သံခိတ္တန္တိ အညာယ ပါဠိယာ ဝိညာယတိ. ‘‘အတီတာရမ္မဏော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၉.၂၀), အနာဂတာရမ္မဏော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဿ. ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဿာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၉.၂၂) ဧတေသဉှိ ဝိဘင်္ဂေသု ‘‘စေတောပရိယဉာဏေန အတီတာရမ္မဏပစ္စုပ္ပန္နစိတ္တသမင်္ဂိဿ စိတ္တံ ဇာနာတိ. အတီတာရမ္မဏာ ပစ္စုပ္ပန္နာ ခန္ဓာ စေတောပရိယဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၉.၂၂), ‘‘စေတောပရိယဉာဏေန အနာဂတာရမ္မဏပစ္စုပ္ပန္နစိတ္တသမင်္ဂိဿ စိတ္တံ…ပေ… စေတောပရိယဉာဏေန ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏပစ္စုပ္ပန္နစိတ္တသမင်္ဂိဿ စိတ္တံ ဇာနာတိ. ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာ ပစ္စုပ္ပန္နာ ခန္ဓာ စေတောပရိယဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၉.၂၁) စေတောပရိယဉာဏဿ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏေ ပဝတ္တိ ဝုတ္တာတိ. တေနေဝါယံ ဝိစာရဏာ ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ก็เพราะเหตุไร ความที่เจโตปริยญาณมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน จึงถูกพิจารณาอย่างนี้ มิใช่หรือว่า ในวิภังค์ของบทบาลีเหล่านี้ว่า 'อดีตธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรม, อนาคตธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรม โดยอารัมมณปัจจัย' ดังนี้ ในวิภังค์ทั้งหลายว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอดีต เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ยถากัมมูปคญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ก็ดี ว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอนาคต เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ อนาคตังสญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ก็ดี และในอุปปันนติกะว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่ยังไม่เกิดขึ้น ขันธ์ทั้งหลายที่กำลังเกิดขึ้น เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ อนาคตังสญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ โดยกระทำซึ่งการระบุถึงเจโตปริยญาณแล้ว ในวิภังค์ของบทบาลีนี้ว่า 'ปัจจุบันธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรม' ดังนี้ ในวิภังค์ว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ก็ดี และในอุปปันนติกะว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้ว เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ เพราะกล่าวไว้เพียงเท่านี้ จึงพึงทราบมิใช่หรือว่า เจโตปริยญาณย่อมไม่เป็นไปในจิตที่เป็นปัจจุบัน. ถ้าเจโตปริยญาณย่อมเป็นไป พึงกระทำซึ่งการระบุถึงเจโตปริยญาณเหมือนในติกะบทก่อนๆ และในติกะบทอื่นๆ ด้วย ดังนี้ นี้คือการโจทก์. จริงอยู่ พึงกระทำ (การระบุถึง) แต่พึงทราบด้วยบาลีอื่นว่า เจโตปริยญาณนี้ท่านย่อไว้ด้วยอำนาจแห่งการแสดงนัย. แท้จริง ในวิภังค์ของบทบาลีเหล่านี้ว่า 'ธรรมที่มีอารมณ์เป็นอดีต เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน โดยอารัมมณปัจจัย, ธรรมที่มีอารมณ์เป็นอนาคต เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน... ธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน' ดังนี้ การเป็นไปของเจโตปริยญาณในอารมณ์ที่เป็นปัจจุบัน ท่านกล่าวไว้แล้วว่า 'ย่อมรู้จิตของบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นอดีตด้วยเจโตปริยญาณ. ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นอดีต เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่เจโตปริยญาณและแก่อาวัชชนะ' ดังนี้ก็ดี 'ย่อมรู้จิตของบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นอนาคตด้วยเจโตปริยญาณ... ย่อมรู้จิตของบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบันด้วยเจโตปริยญาณ. ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่เจโตปริยญาณและแก่อาวัชชนะ' ดังนี้. เพราะเหตุนั้นเอง การพิจารณานี้จึงถูกกระทำแล้ว ดังนี้ พึงทราบ

တေသန္တိ တေသု ဒွီသု ဉာဏေသူတိ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနံ. ကုသလာ ခန္ဓာတိ ဣဒ္ဓိဝိဓပုဗ္ဗေနိဝါသာနာဂတံသဉာဏာပေက္ခော ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော, န စေတောပရိယဉာဏယထာကမ္မူပဂဉာဏာပေက္ခောတိ. တေသံ စတုက္ခန္ဓာရမ္မဏဘာဝဿ အသာဓကောတိ စေ? န, အညတ္ထ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ ခန္ဓာ စ ဝိစာရော စ စေတောပရိယဉာဏဿ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ အနာဂတံသဉာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၆.၇၂) ‘‘သဝိတက္ကသဝိစာရာ ခန္ဓာ စ ဝိတက္ကော စ စေတောပရိယဉာဏဿ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ အနာဂတံသဉာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၆.၆၉) စ ဝုတ္တတ္တာ စေတောပရိယဉာဏာပေက္ခောပိ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသောတိ ဣမဿတ္ထဿ သိဒ္ဓိတော. ဧဝမပိ [Pg.198] ယထာကမ္မူပဂဉာဏဿ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ ခန္ဓာ စ ဝိစာရော စာ’’တိအာဒီသု အဝုတ္တတ္တာ စတုက္ခန္ဓာရမ္မဏတာ န သိဇ္ဈတီတိ? န, တတ္ထ အဝစနဿ အညကာရဏတ္တာ. ယထာကမ္မူပဂဉာဏေန ဟိ ကမ္မသံသဋ္ဌာ စတ္တာရော ခန္ဓာ ကမ္မပ္ပမုခေန ဂယှန္တိ. တဉှိ ယထာ စေတောပရိယဉာဏံ ပုရိမပရိကမ္မဝသေန သဝိတက္ကာဒိဝိဘာဂံ သရာဂါဒိဝိဘာဂဉ္စ စိတ္တံ ဝိဘာဝေတိ, န ဧဝံ သဝိဘာဂံ ဝိဘာဝေတိ, ကမ္မဝသေနေဝ ပန သမုဒါယံ ဝိဘာဝေတီတိ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ ခန္ဓာ စ ဝိစာရော စာ’’တိအာဒိကေ ဝိဘာဂကရဏေ တံ န ဝုတ္တံ, န စတုက္ခန္ဓာနာရမ္မဏတောတိ. ဣဒံ ပန အဝစနဿ ကာရဏန္တိ. ကေစိ တတ္ထာပိ ‘‘ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ ယထာကမ္မူပဂဉာဏဿ အနာဂတံသဉာဏဿာ’’တိ ပဌန္တိ ဧဝ. န ဟိ တံ ကုသလာကုသလဝိဘာဂံ ဝိယ သဝိတက္ကာဒိဝိဘာဂံ ကမ္မံ ဝိဘာဝေတုံ အသမတ္ထံ. ဒုစ္စရိတသုစရိတဘာဝဝိဘာဝနမ္ပိ ဟိ လောဘာဒိအလောဘာဒိသမ္ပယောဂဝိသေသဝိဘာဝနံ ဟောတီတိ.

คำว่า “เตสัง” (ของญาณเหล่านั้น) ในคำว่า “เตสุ ทฺวีสุ ญาเณสุ” (ในญาณสองอย่างเหล่านั้น) เป็นสามีวิภัตติในอรรถนิธธารณะ (การกำหนดเฉพาะ). การแสดงด้วยพหูพจน์ว่า “กุสลา ขันธา” (ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นกุศล) นั้น มุ่งถึงอิทธิวิธญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ และอนาคตังสญาณ ไม่ได้มุ่งถึงเจโตปริยญาณและยถากัมมูปคญาณ. หากจะกล่าวว่า “ดังนั้น การที่ญาณเหล่านั้นมีขันธ์ ๔ เป็นอารมณ์จึงไม่สำเร็จมิใช่หรือ?” ไม่ใช่ เพราะในที่อื่นได้กล่าวไว้ว่า “ขันธ์ทั้งหลายที่ปราศจากวิตกและวิจาร และวิจาร เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ และอนาคตังสญาณ” (ปัฏฐาน 2.6.72) และ “ขันธ์ทั้งหลายที่มีวิตกและวิจาร และวิตก เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ และอนาคตังสญาณ” (ปัฏฐาน 2.6.69) ด้วยเหตุที่กล่าวไว้เช่นนี้ ความหมายที่ว่าการแสดงด้วยพหูพจน์นั้นมุ่งถึงเจโตปริยญาณด้วยจึงสำเร็จ. แม้กระนั้น หากจะกล่าวว่า “การที่ยถากัมมูปคญาณมีขันธ์ ๔ เป็นอารมณ์ก็ไม่สำเร็จมิใช่หรือ เพราะไม่ได้กล่าวถึงในบทว่า ‘ขันธ์ทั้งหลายที่ปราศจากวิตกและวิจาร และวิจาร’ เป็นต้น?” ไม่ใช่ เพราะการไม่กล่าวถึงในที่นั้นมีเหตุผลอื่น. แท้จริง ขันธ์ ๔ ที่ระคนด้วยกรรม ย่อมถูกยถากัมมูปคญาณยึดถือโดยมีกรรมเป็นประธาน. ยถากัมมูปคญาณนั้น ไม่ได้จำแนกกรรมที่มีการจำแนกละเอียด (เช่น มีวิตกเป็นต้น) เหมือนอย่างที่เจโตปริยญาณจำแนกจิตที่มีการจำแนกละเอียด (เช่น มีวิตกเป็นต้น หรือมีราคะเป็นต้น) โดยอาศัยปริกรรมเบื้องต้น แต่ย่อมจำแนกหมู่ขันธ์โดยอาศัยกรรมเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ ยถากัมมูปคญาณจึงไม่ได้ถูกกล่าวถึงในบทที่แสดงการจำแนกละเอียด เช่น “ขันธ์ทั้งหลายที่ปราศจากวิตกและวิจาร และวิจาร” เป็นต้น ไม่ใช่เพราะไม่มีขันธ์ ๔ เป็นอารมณ์. นี่แหละคือเหตุผลของการไม่กล่าวถึง. อาจารย์บางท่านก็อ่านในที่นั้นว่า “แก่ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ยถากัมมูปคญาณ และอนาคตังสญาณ” เท่านั้น. แท้จริง ยถากัมมูปคญาณนั้นไม่ได้ไม่สามารถจำแนกกรรมที่มีการจำแนกละเอียด เช่น มีวิตกเป็นต้น เหมือนอย่างที่จำแนกกรรมที่มีการจำแนกเป็นกุศลและอกุศลได้. แท้จริง แม้การจำแนกภาวะแห่งทุจริตและสุจริต ก็ย่อมเป็นการจำแนกความพิเศษของการประกอบด้วยโลภะเป็นต้น และอโลภะเป็นต้นด้วย.

၁၄၃၅. နိယကဇ္ဈတ္တပရိယာယဿ အဘာဝေနာတိ သဘာဝဓမ္မတ္တာ ကေနစိ ပရိယာယေန နိယကဇ္ဈတ္တံ အဟောန္တံ သဗ္ဗထာ ဗဟိဒ္ဓါဘာဝေနေဝ ‘‘ဧကန္တဗဟိဒ္ဓါ’’တိ ဝုတ္တံ, န အသဘာဝဓမ္မတ္တာ ဗဟိဒ္ဓါပိ အဟောန္တံ ကသိဏာဒိ ဝိယ နိယကဇ္ဈတ္တမတ္တဿ အသမ္ဘဝတော. အသဘာဝဓမ္မတ္တာ ဧဝ ဟိ ကသိဏာဒိအဇ္ဈတ္တဓမ္မဘူတော စ ကောစိ ဘာဝေါ န ဟောတီတိ အဇ္ဈတ္တတ္တိကေ န ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. တံ သဗ္ဗံ အာကိဉ္စညာယတနာဒိ အတီတာရမ္မဏတ္တိကေ ‘‘နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတ္ထ စ ဝုတ္တန္တိ အနုညာတတ္တာ ဝစနတောတိ ဧတေဟိ ကာရဏေဟိ ပကာသိတန္တိ အတ္ထော.

๑๔๓๕. คำว่า “เพราะไม่มีปริยายแห่งนิยกอัชฌัตตะ” นั้น หมายความว่า เพราะเป็นสภาวธรรม จึงไม่เป็นนิยกอัชฌัตตะโดยปริยายใดๆ และถูกเรียกว่า “เอกันตพหิทธา” (เป็นภายนอกโดยส่วนเดียว) เพราะเป็นภายนอกโดยประการทั้งปวง ไม่ใช่เพราะเป็นอสภาวธรรม จึงไม่เป็นภายนอกเหมือนกสิณเป็นต้น และเพราะความเป็นเพียงนิยกอัชฌัตตะไม่สามารถมีได้. แท้จริง เพราะเป็นอสภาวธรรมนั่นเอง กสิณเป็นต้น แม้จะเป็นอัชฌัตตธรรม แต่ก็ไม่มีสภาวะใดๆ (ที่เป็นปรมัตถ์) ด้วยเหตุนี้ จึงไม่ได้กล่าวไว้ในอัชฌัตติกะ นี่คือความประสงค์ของอาจารย์อรรถกถา. ความเชื่อมโยงคือ สิ่งทั้งปวงนั้น เช่น อากิญจัญญายตนะเป็นต้น ได้ถูกกล่าวไว้ในอดีตารัมมณติกะว่า “เป็นอารมณ์ที่พึงกล่าวไม่ได้”. และในที่นี้ ความหมายคือ คำว่า “วุตตัง” (กล่าวแล้ว) ได้ถูกแสดงให้เห็นชัดเจนด้วยเหตุผลเหล่านี้ คือ “เพราะเป็นคำที่อนุญาตให้กล่าวได้”.

ဣဒါနိ တန္တိ ‘‘ဧတဉှိ အာကိဉ္စညာယတန’’န္တိ ဝုတ္တံ အာကိဉ္စညာယတနံ တံ-သဒ္ဒေန အာကဍ္ဎိတွာ ဝဒတိ. ယော ပနာယမေတ္ထ အတ္ထော ဝုတ္တော ‘‘အာကိဉ္စညာယတနံ ဧကမ္ပိ ဣဓ ဝုစ္စမာနံ အတီတာရမ္မဏတ္တိကေ တေန သဟေကာရမ္မဏတမ္ပိ သန္ဓာယ ကာမာဝစရကုသလာဒီနံ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏတာယ ဝုတ္တတ္တာ ဣဓာပိ တေသံ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏဘာဝံ ဒီပေတီတိ ကတွာ တသ္မိံ ဝုတ္တေ တာနိပိ ဝုတ္တာနေဝ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဝိသုံ န ဝုတ္တာနီ’’တိ, တမညေ နာနုဇာနန္တိ. န ဟိ ဤဒိသံ လေသဝစနံ အဋ္ဌကထာကဏ္ဍေ အတ္ထိ. ယဒိ သိယာ, ပရိတ္တာရမ္မဏတ္တိကေ ယေသံ သမာနာရမ္မဏာနံ ပရိတ္တာဒိအာရမ္မဏတာ နဝတ္တဗ္ဗတာ စ ဝုတ္တာ. ပုန အတီတာရမ္မဏတ္တိကေ တေသု ဧကမေဝ ဝတွာ အညံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. တထာ ဝေဒနာတ္တိကေ သမာနဝေဒနာနံ ယေသံ သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တတာ [Pg.199] ဝုတ္တာ, တေသု ဧကမေဝ ပီတိတ္တိကေ သုခသဟဂတနိဒ္ဒေသေ ဝတွာ အညံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ဧဝံ ဥပေက္ခာသဟဂတနိဒ္ဒေသာဒီသု ယောဇေတဗ္ဗံ. လေသေန ပန ဝိနာ အဋ္ဌကထာကဏ္ဍေ အတ္ထုဒ္ဓါရဿ ကတတ္တာ အာကိဉ္စညာယတနဿ ဝိယ ကာမာဝစရကုသလာဒီနမ္ပိ အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏတ္တိကေ နဝတ္တဗ္ဗတာယ သတိ တာနိပိ နဝတ္တဗ္ဗာနီတိ ဝတ္တဗ္ဗာနိ, န ပန ဝုတ္တာနိ. တသ္မာ အဘာဝနာသာမညေပိ ယာယ အဘာဝနာနိဋ္ဌပ္ပဝတ္တိယာ အာကိဉ္စညာယတနံ ပဝတ္တမာနံ နဝတ္တဗ္ဗံ ဇာတံ, တဿာ ပဝတ္တိယာ အဘာဝေန တာနိ နဝတ္တဗ္ဗာနီတိ န ဝုတ္တာနိ. ဂဟဏဝိသေသနိမ္မိတာနေဝ ဟိ ကသိဏာဒီနိ သဘာဝတော အဝိဇ္ဇမာနာနီတိ တဒါရမ္မဏာနံ ဗဟိဒ္ဓါဂဟဏဝသေန ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏတာ ဝုတ္တာ. အာကိဉ္စညာယတနံ ပန န ဗဟိဒ္ဓါဂဟဏဘာဝေန ပဝတ္တတိ, နာပိ အဇ္ဈတ္တဂ္ဂဟဏဘာဝေန ပဝတ္တတီတိ နဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ. ယေန ပန ဂဟဏာကာရေန အာကိဉ္စညာယတနံ ပဝတ္တတိ, န တေန သဗ္ဗညုတညာဏမ္ပိ ပဝတ္တတိ. ယဒိ ပဝတ္တေယျ, တမ္ပိ အာကိဉ္စညာယတနမေဝ ဘဝေယျ. ယထာ ဟိ ကိလေသာနံ ဂေါစရံ ပဝတ္တိဝိသေသဉ္စ သဗ္ဗံ ဇာနန္တံ သဗ္ဗညုတညာဏံ န ယထာ တေ ဂဏှန္တိ, တထာ ဂဏှာတိ တဿပိ ကိလေသဘာဝါပတ္တိတော, ဧဝံ အာကိဉ္စညာယတနဿ စ ပဝတ္တနာကာရံ ယထာသဘာဝတော ဇာနန္တံ တံ အာကိဉ္စညာယတနမိဝ န ဂဏှာတိ, ကိမင်္ဂံ ပန အညန္တိ. တေန ကာမာဝစရကုသလာနံ နဝတ္တဗ္ဗတာ န ဝုတ္တာတိ. အယံ ‘‘အာကိဉ္စညာယတနဿ ဝိသယဘူတော အပဂမော နာမ ဧကော အတ္ထော အတ္ထီ’’တိ အနိစ္ဆန္တာနံ အာစရိယာနံ ဝိနိစ္ဆယော.

คำว่า “อิทานิ ตัง” (บัดนี้สิ่งนั้น) นั้น กล่าวถึงอากิญจัญญายตนะที่ถูกกล่าวไว้ว่า “เอตัญหิ อากิญจัญญายตนะ” (อากิญจัญญายตนะนี้แล) โดยดึงคำว่า “ตัง” (นั้น) มาใช้. แต่ความหมายที่ถูกกล่าวไว้ในที่นี้ว่า “แม้ว่าอากิญจัญญายตนะจะถูกกล่าวถึงเพียงอย่างเดียวในอัชัตตารัมมณติกะนี้ แต่ก็มุ่งถึงธรรมที่มีอารมณ์เดียวกันกับอากิญจัญญายตนะในอดีตารัมมณติกะด้วย เพราะได้กล่าวถึงกามวจรกุศลเป็นต้นว่ามีอารมณ์ที่พึงกล่าวไม่ได้ ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงภาวะที่กามวจรกุศลเป็นต้นมีอารมณ์ที่พึงกล่าวไม่ได้ในที่นี้ด้วย เมื่อกล่าวถึงอากิญจัญญายตนะแล้ว ธรรมเหล่านั้นก็ถูกกล่าวถึงแล้วด้วย จึงไม่ได้กล่าวถึงแยกต่างหาก” นั้น อาจารย์ท่านอื่นไม่ยอมรับ. เพราะถ้อยคำที่กล่าวโดยนัยยะเช่นนี้ไม่มีอยู่ในส่วนของอรรถกถา. หากเป็นเช่นนั้น ในปริตตารัมมณติกะ ธรรมทั้งหลายที่มีอารมณ์เสมอกัน ซึ่งมีภาวะเป็นปริตตารมณ์เป็นต้น และภาวะที่พึงกล่าวไม่ได้ ก็ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว. อีกทั้งในอดีตารัมมณติกะ หากกล่าวถึงธรรมเพียงอย่างเดียวในบรรดาธรรมเหล่านั้น ธรรมอื่นก็ไม่พึงกล่าวถึง. เช่นเดียวกัน ในเวทนาติกะ ธรรมทั้งหลายที่มีเวทนาเสมอกัน ซึ่งมีภาวะประกอบด้วยสุขเวทนา ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว หากกล่าวถึงธรรมเพียงอย่างเดียวในบรรดาธรรมเหล่านั้นในปิติติกะ ในการแสดงสุขสหคตธรรม ธรรมอื่นก็ไม่พึงกล่าวถึง. พึงประกอบความในอุเบกขาสหคตนิเทศเป็นต้นด้วยประการฉะนี้. แต่เพราะในส่วนของอรรถกถาได้มีการแสดงอรรถโดยปราศจากนัยยะหรือส่วนย่อย หากกามวจรกุศลเป็นต้นมีภาวะที่พึงกล่าวไม่ได้ในอัชฌัตตารัมมณติกะเหมือนอากิญจัญญายตนะ ธรรมเหล่านั้นก็พึงกล่าวได้ว่าเป็นธรรมที่พึงกล่าวไม่ได้ แต่ก็ไม่ได้กล่าวไว้. ดังนั้น แม้จะมีความเป็นสามัญแห่งภาวะที่ไม่มีอยู่ แต่เพราะการไม่มีอยู่แห่งการเกิดขึ้นที่สิ้นสุดลงด้วยภาวะที่ไม่มีอยู่ ซึ่งทำให้อากิญจัญญายตนะที่กำลังเป็นไปนั้นกลายเป็นสิ่งที่พึงกล่าวไม่ได้ ด้วยเหตุที่ไม่มีการเกิดขึ้นเช่นนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงไม่ได้ถูกกล่าวว่าเป็นสิ่งที่พึงกล่าวไม่ได้. แท้จริง กสิณเป็นต้นที่ถูกสร้างขึ้นโดยการยึดถืออารมณ์พิเศษนั้น ไม่มีอยู่โดยสภาวะ ด้วยเหตุนี้ ภาวะที่จิตเหล่านั้นมีอารมณ์เป็นภายนอก จึงถูกกล่าวไว้โดยอาศัยการยึดถืออารมณ์ภายนอก. แต่อากิญจัญญายตนะนั้น ไม่ได้เป็นไปโดยภาวะที่ยึดถืออารมณ์ภายนอก และไม่ได้เป็นไปโดยภาวะที่ยึดถืออารมณ์ภายใน จึงถูกกล่าวว่าเป็นสิ่งที่พึงกล่าวไม่ได้. แต่ด้วยอาการแห่งการยึดถืออารมณ์ที่อากิญจัญญายตนะเป็นไปนั้น แม้สัพพัญญุตญาณก็ไม่ได้เป็นไปด้วยอาการนั้น. หากเป็นไปเช่นนั้น สัพพัญญุตญาณนั้นก็จะเป็นอากิญจัญญายตนะนั่นเอง. แท้จริง เหมือนอย่างที่สัพพัญญุตญาณที่รู้ขอบเขตและลักษณะการเป็นไปของกิเลสทั้งหมด ไม่ได้ยึดถืออารมณ์เหมือนที่กิเลสยึดถือ เพราะสัพพัญญุตญาณนั้นก็ตกอยู่ในภาวะแห่งกิเลส (หากยึดถือเช่นนั้น) ฉันใด สัพพัญญุตญาณที่รู้ลักษณะการเป็นไปของอากิญจัญญายตนะตามสภาวะ ก็ไม่ได้ยึดถืออารมณ์เหมือนอากิญจัญญายตนะ ฉันนั้น แล้วธรรมอื่นเล่าจะกล่าวอะไรได้. ด้วยเหตุนี้ ภาวะที่กามวจรกุศลเป็นสิ่งที่พึงกล่าวไม่ได้จึงไม่ได้ถูกกล่าวไว้. นี่คือการวินิจฉัยของอาจารย์ที่ไม่ยอมรับความหมายที่ว่า “มีการดับไปซึ่งเป็นอารมณ์ของอากิญจัญญายตนะ” (คือการดับไปแห่งวิญญาณในปฐมารูปฌาน ซึ่งเป็นบัญญัติแห่งนัตถิภาวะ).

ဝိပါကံ ပန န ကဿစိ အာရမ္မဏံ ဟောတီတိ ဝိပါကံ အာကာသာနဉ္စာယတနံ ဝိပါကာဒီသု ဝိညာဏဉ္စာယတနေသု န ကဿစိ အာရမ္မဏံ ဟောတီတိ အတ္ထော, တထာ အာကိဉ္စညာယတနဉ္စ နေဝသညာနာသညာယတနဿ. ယထာ ဟိ ဝိပါကတ္တိကေ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မနေဝဝိပါကနဝိပါကဓမ္မဓမ္မမူလကေသု ပဉှေသု ‘‘အာကာသာနဉ္စာယတနကုသလံ ဝိညာဏဉ္စာယတနကုသလဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော, အာကိဉ္စညာယတနကုသလံ နေဝသညာနာသညာယတနကုသလဿ, တထာ ဝိပါကဿ ကိရိယဿ. အာကာသာနဉ္စာယတနကိရိယံ ဝိညာဏဉ္စာယတနကိရိယဿ. အာကိဉ္စညာယတနကိရိယံ နေဝသညာနာသညာယတနကိရိယဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၀၆, ၄၁၀) ဝုတ္တံ, န [Pg.200] တထာ ဝိပါကဓမ္မမူလကေသု ‘‘အာကာသာနဉ္စာယတနအာကိဉ္စညာယတနဝိပါကာ ဝိညာဏဉ္စာယတနနေဝသညာနာသညာယတနဝိပါကကုသလကိရိယာနံ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တာ. ဝိပါကတော ဝုဋ္ဌဟိတွာ စိတ္တဿ အဘိနီဟာရာသမ္ဘဝတောတိ ဝိပါကံ အာရမ္မဏံ ကတွာ အဘိနီဟာရာသမ္ဘဝတောတိ အတ္ထော. ဝိပါကဿ ဟိ အာရမ္မဏံ ကတွာ နတ္ထိ အဘိနီဟာရောတိ.

คำว่า “วิบากย่อมไม่เป็นอารมณ์ของใครๆ” หมายความว่า อากาสานัญจายตนวิบาก ย่อมไม่เป็นอารมณ์ของวิญญาณัญจายตนฌานใดๆ ในบรรดาวิญญาณัญจายตนฌาน ๓ มีวิบากเป็นต้น, เช่นเดียวกัน อากิญจัญญายตนวิบาก ก็ไม่เป็นอารมณ์ของเนวสัญญานาสัญญายตนะ. จริงอยู่ ในวิปากติกะ ในปัญหาที่มีวิปากธรรมเป็นมูล, ธรรมเป็นมูล, และเนววิปากนวิปากธรรมเป็นมูล ท่านกล่าวไว้ว่า “อากาสานัญจายตนกุศลเป็นปัจจัยแก่วิญญาณัญจายตนกุศลด้วยอารัมมณปัจจัย, อากิญจัญญายตนกุศลเป็นปัจจัยแก่เนวสัญญานาสัญญายตนกุศล, เช่นเดียวกันในส่วนกิริยา. อากาสานัญจายตนกิริยาเป็นปัจจัยแก่วิญญาณัญจายตนกิริยา. อากิญจัญญายตนกิริยาเป็นปัจจัยแก่เนวสัญญานาสัญญายตนกิริยาด้วยอารัมมณปัจจัย” แต่ในปัญหาที่มีวิปากธรรมเป็นมูล ท่านไม่ได้กล่าวไว้ว่า “อากาสานัญจายตนวิบาก และอากิญจัญญายตนวิบาก เป็นปัจจัยแก่วิญญาณัญจายตนวิบาก กุศล กิริยา และเนวสัญญานาสัญญายตนวิบาก กุศล กิริยา ด้วยอารัมมณปัจจัย”. คำว่า “เพราะความไม่เป็นไปแห่งการน้อมจิตไปจากวิบาก” หมายความว่า เพราะความไม่เป็นไปแห่งการน้อมจิตไปโดยกระทำวิบากให้เป็นอารมณ์. จริงอยู่ การน้อมจิตไปโดยกระทำวิบากให้เป็นอารมณ์นั้นไม่มี.

အတ္တနော ခန္ဓာဒီနီတိ အရူပက္ခန္ဓေ ‘‘ခန္ဓာ’’တိ ဂဟေတွာ အာဒိ-သဒ္ဒေန ရူပံ ဂဏှာတိ. အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဂယှမာနံ အဟန္တိ ပညတ္တိံ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဂဏှာတိ. ဧသ နယော ပရေသံ ခန္ဓာဒိဂ္ဂဟဏေ စ. ပုန ပညတ္တိဂ္ဂဟဏေန ကသိဏဝိဟာရာဒိအနိန္ဒြိယဗဒ္ဓုပါဒါယပညတ္တိမာဟ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝါ အဟံ ပရံ ပဏ္ဏတ္တိဂ္ဂဟဏေ သဗ္ဗံ ဥပါဒါယပညတ္တိံ. ကမ္မာဒီသု ကမ္မံ အဇ္ဈတ္တံ, ကမ္မနိမိတ္တံ ဥဘယံ, ဂတိနိမိတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အတ္တနော သရီရေ ဧဝ ကိမိ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တမာနဿ ဂတိနိမိတ္တမ္ပိ အဇ္ဈတ္တံ သိယာ. မလ္လိကာယ ကုမ္မာသံ ဒဒမာနာယ ရညော အဂ္ဂမဟေသိဋ္ဌာနလာဘံ, သန္တတိမဟာမတ္တဿ ဟတ္ထိက္ခန္ဓဂတဿ အရဟတ္တပ္ပတ္တိံ, သုမနမာလာကာရဿ စ ပုပ္ဖမုဋ္ဌိနာ ပူဇေန္တဿ ပစ္စေကဗောဓိသစ္ဆိကိရိယံ နိဿာယ ဘဂဝါ သိတံ ပါတွာကာသိ.

ในคำว่า “อัตตโน ขันธาทีนิ” นี้ ท่านถือเอาอรูปขันธ์ด้วยคำว่า “ขันธ์” และถือเอารูปด้วยอาทิศัพท์. หรืออีกนัยหนึ่ง ถือเอาบัญญัติว่า “เรา” ที่ยึดถือในภายในด้วยอาทิศัพท์. นัยนี้พึงทราบแม้ในการถือเอาขันธ์เป็นต้นของผู้อื่น. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยการถือเอาคำว่าบัญญัติ ท่านกล่าวถึงอุปาทายบัญญัติที่เป็นอนินทรียพัทธะ มีกสิณและวิหารเป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยอาทิศัพท์ ในเมื่อไม่มีการถือเอาบัญญัติว่า “เรา” หรือ “ผู้อื่น” ก็พึงทราบว่าหมายถึงอุปาทายบัญญัติทั้งหมด. ในบรรดาอารมณ์มีกรรมเป็นต้น พึงทราบว่า กรรมเป็นอัชฌัตตะ, กรรมนิมิตเป็นทั้งสอง (อัชฌัตตะและพหิทธะ), คตินิมิตเป็นพหิทธะ. แม้คตินิมิตของบุคคลผู้เกิดเป็นหนอนในร่างกายของตนเอง ก็พึงเป็นอัชฌัตตะได้. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำการแย้มพระโอษฐ์ให้ปรากฏ โดยทรงอาศัยการที่นางมัลลิกาผู้ถวายขนมกุมมาสได้ตำแหน่งอัครมเหสีของพระราชา, การที่สันตติมหาอำมาตย์ผู้ยืนอยู่บนหลังช้างบรรลุพระอรหัต, และการที่นายมาลาการชื่อสุมนะผู้บูชาด้วยกำดอกไม้จักได้ทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ.

ဣမသ္မိံ တိကေ ဩကာသံ လဘန္တီတိ ပရိတ္တာရမ္မဏာတီတာရမ္မဏတ္တိကေသု အလဒ္ဓေါကာသာနိ နဝတ္တဗ္ဗာနီတိ ဝုတ္တာနိ, ဣဓ ပန နဝတ္တဗ္ဗာနိ န ဟောန္တိ, အဇ္ဈတ္တာဒီသု ဧကာရမ္မဏတံ လဘန္တီတိ အတ္ထော. ဧတာနိ ဟိ ပဉ္စ သဗ္ဗတ္ထပါဒကာကာသာလောကကသိဏစတုတ္ထာနံ ကသိဏာရမ္မဏတ္တာ, ဗြဟ္မဝိဟာရစတုတ္ထဿ ပညတ္တိအာရမ္မဏတ္တာ, အာနာပါနစတုတ္ထဿ နိမိတ္တာရမ္မဏတ္တာ ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏာနီတိ. သကာယစိတ္တာနန္တိ သကကာယစိတ္တာနံ, တေန ပယောဇနံ နတ္ထိ, တသ္မာ န တံ အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏန္တိ အတ္ထော. အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓဿ ဝါ ရူပဿာတိ ဧတ္ထ ‘‘တိဿန္နံ ဝါ ပညတ္တီန’’န္တိ ဣဒမ္ပိ ဝါ-သဒ္ဒေန အာဟရိတဗ္ဗံ, နယဒဿနံ ဝါ ဧတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဤဒိသေ ဟိ ကာလေ ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏန္တိ.

คำว่า “ย่อมได้โอกาสในติกะนี้” หมายความว่า ในติกะทั้งหลายมีปริตตารมณ์และอดีตารมณ์เป็นต้น ธรรมที่กล่าวไม่ได้ (นวัตตัพพะ) เหล่านั้น ท่านกล่าวว่าไม่มีโอกาส (คือไม่มี) แต่ในอัชฌัตตารัมมณติกะนี้ ธรรมที่กล่าวไม่ได้เหล่านั้นย่อมไม่มี (คือมีโอกาส), หมายความว่า ย่อมได้ความเป็นอารมณ์อย่างเดียวในอัชฌัตตะเป็นต้น. จริงอยู่ ฌาน ๕ เหล่านั้น เป็นพหิทธารมณ์ เพราะจตุตถฌานที่มีสัพพัตถปาทกะ อากาสกสิณ และอาโลกกสิณ มีกสิณเป็นอารมณ์, เพราะพรหมวิหารจตุตถฌาน มีสัตว์บัญญัติเป็นอารมณ์, และเพราะอานาปานจตุตถฌาน มีนิมิตแห่งอานาปานะเป็นอารมณ์. คำว่า “สกกายจิตตานัง” หมายถึง กายและจิตของตน, ประโยชน์ด้วยการรู้อารมณ์นั้น (ด้วยเจโตปริยญาณ) ไม่มี, เพราะฉะนั้น เจโตปริยญาณนั้นจึงไม่เป็นอัชฌัตตารมณ์. ในบทว่า “อนินทริยพัทธัสสะ วา รูปัสสะ” นี้ แม้คำว่า “หรือบัญญัติ ๓ ประการ” นี้ ก็พึงนำมาประกอบด้วยวาศัพท์, หรือพึงเห็นว่าเป็นการแสดงนัย. จริงอยู่ ในกาลเช่นนั้น (กาลที่รู้อนาคตขันธ์ของผู้อื่น) ย่อมเป็นพหิทธารมณ์.

တိကအတ္ထုဒ္ဓါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาอรรถุทธารแห่งติกะ จบแล้ว.

ဒုကအတ္ထုဒ္ဓါရဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาอรรถุทธารแห่งทุกะ

၁၄၇၃. မာနော [Pg.201] …ပေ… ဧကဓာဝါတိ ဣဒံ အဝုတ္တပ္ပကာရဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ, အညထာ မာနော ကာမရာဂါဝိဇ္ဇာသညောဇနေဟိ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဒွိဓာတိ ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ. ဧသ နယော ဘဝရာဂါဒီသု. တထာ ဝိစိကိစ္ဆာတိ ဧတ္ထ တထာတိ ဧတဿ ဧကဓာဝါတိ အတ္ထော.

๑๔๗๓. คำว่า “มานะ... เป็นอย่างเดียว” นี้ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการแสดงประเภทที่ยังไม่ได้กล่าว. มิฉะนั้นแล้ว (หากกล่าวโดยประการอื่น) มานะย่อมเกิดร่วมกับกามราคสังโยชน์และอวิชชาสังโยชน์ จึงพึงกล่าวว่ามี ๒ อย่าง. นัยนี้มีในภวราคะเป็นต้น. ในบทว่า “ตถา วิจิกิจฉา” นี้ คำว่า “ตถา” มีอรรถว่า “เป็นอย่างเดียว”.

၁၅၁၁. သသင်္ခါရိကေသူတိ ဣဒံ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏဿ တီဟိ နီဝရဏေဟိ သဒ္ဓိံ ဥပ္ပဇ္ဇနဋ္ဌာနဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, န နိယမတော တတ္ထ တဿ တေဟိ ဥပ္ပတ္တိဒဿနတ္ထံ ထိနမိဒ္ဓဿ အနိယတတ္တာ. ဟေဋ္ဌိမပရိစ္ဆေဒေနာတိ ဥဒ္ဓစ္စဿ သဗ္ဗာကုသလေ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတေ ဒွေ, အညေသု ထိနမိဒ္ဓကုက္ကုစ္စဝိရဟေ တီဏိ ဟေဋ္ဌိမန္တတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ကတွာ ‘‘ဒွေ တီဏီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော. ယတ္တကာနံ ပန ဧကတော ဥပ္ပတ္တိယံ နီဝရဏာ စေဝ နီဝရဏသမ္ပယုတ္တာ စာတိ အယမတ္ထော သမ္ဘဝတိ, ဟေဋ္ဌိမန္တေန တေသံ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဒွေ’’တိ ဝုတ္တံ. တတော ဥဒ္ဓမ္ပိ ပဝတ္တိယံ အယမတ္ထော သမ္ဘဝတိ ဧဝါတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘တီဏီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒွေ တီဏီတိ စ ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါတိ အနိယမနိဒ္ဒေသောတိ စတ္တာရိ ဝါ ပဉ္စ ဝါတိပိ ဝိညာယတိ. ယတ္ထ သဟုပ္ပတ္တိ, တတ္ထ နီဝရဏာ စေဝ နီဝရဏသမ္ပယုတ္တာ စ ဟောန္တီတိ ဧတဿ ဝါ လက္ခဏဿ ဒဿနမေတန္တိ. ယတ္ထ စတ္တာရိ ပဉ္စ စ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တတ္ထ စာယမတ္ထော သာဓိတော ဟောတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ကိလေသဂေါစ္ဆကေ စ ‘‘ဒွေ တယော’’တိ ဝုတ္တံ. လက္ခဏဒဿနဝသေန ဟိ ကိလေသာ စေဝ ကိလေသသမ္ပယုတ္တာ စ ဝုတ္တာ, န သဗ္ဗေသံ သမ္ဘဝန္တာနံ သရူပေန ဒဿနဝသေနာတိ.

๑๕๑๑. คำว่า “ในสสังขาริกทั้งหลาย” นี้ พึงทราบว่าเป็นเพียงการแสดงฐานะที่เกิดของกามฉันทนิวรณ์ร่วมกับนิวรณ์ ๓ อย่าง (คือ ถีนมิทธะ อุทธัจจะ และอวิชชานิวรณ์) ไม่ใช่เพื่อแสดงการเกิดของกามฉันทนิวรณ์นั้นร่วมกับนิวรณ์เหล่านั้นโดยแน่นอน เพราะถีนมิทธะเป็นอนิยตเจตสิก. คำว่า “ด้วยการกำหนดส่วนเบื้องต่ำ” หมายความว่า เพราะอุทธัจจะย่อมเกิดในอกุศลทั้งหมด ในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ นิวรณ์ ๒ อย่างย่อมเกิด ในอกุศลจิตอื่นที่เว้นจากถีนมิทธะและกุกกุจจะ นิวรณ์ ๓ อย่างย่อมเกิดโดยส่วนต่ำสุด ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า “๒ หรือ ๓”. ส่วนอรรถที่ว่า “เป็นนิวรณ์ด้วย เป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยนิวรณ์ด้วย” นี้ ย่อมมีได้ในการเกิดร่วมกันของนิวรณ์มีประมาณเท่าใด เพื่อแสดงนิวรณ์เหล่านั้นโดยส่วนต่ำสุด จึงตรัสว่า “๒”. เพื่อแสดงว่าอรรถนี้ย่อมมีได้แม้ในการเป็นไปที่ยิ่งกว่านั้น จึงตรัสว่า “๓”. และคำว่า “๒ หรือ ๓” นี้ เป็นการระบุที่ไม่แน่นอนว่า “๒ อย่างก็ตาม หรือ ๓ อย่างก็ตาม” ดังนี้ จึงทราบได้ว่า “๔ อย่างก็ตาม หรือ ๕ อย่างก็ตาม” ก็ได้. หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า “๒ หรือ ๓” นี้ เป็นการแสดงลักษณะว่า “ในจิตใดมีการเกิดร่วมกัน ในจิตนั้นเป็นทั้งนิวรณ์และเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยนิวรณ์”. และในจิตตุปบาทใดที่นิวรณ์ ๔ อย่างและ ๕ อย่างเกิด อรรถนี้ก็เป็นอันสำเร็จแล้วในจิตตุปบาทนั้น. และเพราะทำอย่างนี้ ในกิเลสโคจฉกะจึงตรัสว่า “๒ หรือ ๓”. เพราะกิเลสทั้งหลายก็ดี ธรรมที่สัมปยุตด้วยกิเลสก็ดี ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการแสดงลักษณะ ไม่ใช่ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการแสดงโดยสภาวะของกิเลสที่เกิดได้ทั้งหมด ดังนี้

ယဒိ ဥဒ္ဓစ္စံ သဗ္ဗာကုသလေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏံ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတေ စိတ္တုပ္ပာဒေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ? သုတ္တန္တေ ဝုတ္တေသု ပဉ္စသု နီဝရဏေသု အညနီဝရဏရဟိတဿ ဥဒ္ဓစ္စဿ ဝိသယဝိသေသဒဿနတ္ထံ. ဆဋ္ဌံ ပန နီဝရဏံ အဘိဓမ္မေ ဣတရေဟိ သဟဂတန္တိ တဿ အညနီဝရဏရဟိတဿ န ကောစိ ဝိသယဝိသေသော အတ္ထိ, အတ္တနာ သဟဂတေဟိ ဝိနာ ဥပ္ပဇ္ဇနဋ္ဌာနာဘာဝါ တဒုပလက္ခိတဿ စိတ္တုပ္ပာဒဿ အဘာဝါ စ နတ္ထေဝ ဝိသယဝိသေသော, တသ္မာ ‘‘တံ သဗ္ဗာကုသလေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတော ပန ဝုတ္တစိတ္တုပ္ပာဒေါ သေသဓမ္မာနံ ဥဒ္ဓစ္စာနုဝတ္တနဘာဝေန တဒုပလက္ခိတော ဥဒ္ဓစ္စဿ ဝိသယဝိသေသော, တသ္မာ သဗ္ဗာကုသလေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဥဒ္ဓစ္စံ သာမညေန ‘‘ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏ’’န္တိ [Pg.202] ဂဟေတွာပိ တံ အတ္တနော ဝိသယဝိသေသေန ပကာသေတုံ ‘‘ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတေ စိတ္တုပ္ပာဒေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ အာဟ. ဧဝဉ္စ ပကာသနံ ဝိသယဝိသေသေသု လောဘဒေါမနဿသဟဂတသသင်္ခါရိကဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသဟဂတေသု ပဉ္စ နီဝရဏာနိ ဝဝတ္ထပေတွာ တေသံ ဗျာပကဘာဝေန ဆဋ္ဌံ ပကာသေတုံ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

หากอุทธัจจะเกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวง เหตุใดจึงตรัสว่า "อุทธัจจนิวรณ์ย่อมเกิดขึ้นในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ"? เพื่อแสดงวิสัยพิเศษของอุทธัจจะที่ปราศจากนิวรณ์อื่นในบรรดานิวรณ์ ๕ ที่ตรัสไว้ในพระสูตร. ส่วนนิวรณ์ที่ ๖ (อวิชชา) ในพระอภิธรรมนั้นเกิดร่วมกับนิวรณ์อื่น ๆ ดังนั้น อวิชชานิวรณ์ที่ปราศจากนิวรณ์อื่นจึงไม่มีวิสัยพิเศษใด ๆ เพราะไม่มีที่เกิดโดยปราศจากนิวรณ์ที่เกิดร่วมกับตน และเพราะไม่มีจิตตุปบาทที่ถูกกำหนดด้วยอวิชชานั้น จึงไม่มีวิสัยพิเศษเลย ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า "อวิชชานั้นย่อมเกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวง". ส่วนจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะที่กล่าวมานั้น เป็นวิสัยพิเศษของอุทธัจจะที่ถูกกำหนดด้วยอุทธัจจะนั้นเอง โดยที่ธรรมที่เหลือย่อมเป็นไปตามอุทธัจจะ. ด้วยเหตุนั้น แม้อุทธัจจะที่เกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวงนั้น โดยทั่วไปจะเรียกว่า "อุทธัจจนิวรณ์" ก็ตาม แต่เพื่อจะแสดงวิสัยพิเศษของอุทธัจจะนั้นเอง จึงตรัสว่า "ย่อมเกิดขึ้นในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ". และพึงทราบว่า การแสดงเช่นนี้ทำขึ้นเพื่อแสดงนิวรณ์ที่ ๖ โดยความเป็นสภาวะที่แผ่ไปในนิวรณ์เหล่านั้น หลังจากที่กำหนดนิวรณ์ ๕ ไว้ในวิสัยพิเศษทั้งหลาย คือ ในจิตที่สหรคตด้วยโลภะ โทมนัส สสังขาริก วิจิกิจฉา และอุทธัจจะ.

ကေစိ ပန ‘‘ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတေတိ သာမညေန သဗ္ဗံ ဥဒ္ဓစ္စံ ‘ဥဒ္ဓစ္စ’န္တိ ဂဟေတွာ တေန သဟဂတေ စိတ္တုပ္ပာဒေ’’တိ ဝဒန္တိ, အယံ ပနတ္ထော န ဗဟုမတော ဒွါဒသမစိတ္တုပ္ပာဒဿ ဝိယ သဗ္ဗာကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါနံ ဥဒ္ဓစ္စေန အနုပလက္ခိတတ္တာ, သတိ စ ဥပလက္ခိတတ္တေ ‘‘အဋ္ဌသု လောဘသဟဂတေသူ’’တိအာဒီသု ဝိယ အညေသံ စိတ္တုပ္ပာဒါနံ နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘ဒွါဒသသု ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတေသူ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတ္တာ. ဥဒ္ဓစ္စာနုပလက္ခိတတ္တာ ပန သဗ္ဗာကုသလာနံ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏံ ဝိယ ဣဒမ္ပိ ‘‘သဗ္ဗာကုသလေသု ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န ပန ဝုတ္တံ, တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယသ္မာ စ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏံ ဝိယ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏဉ္စ သဗ္ဗာကုသလေသု ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ နိက္ခေပကဏ္ဍေ ‘‘ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏေန နီဝရဏဉ္စေဝ နီဝရဏသမ္ပယုတ္တဉ္စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေန ဧကသ္မိံယေဝ စိတ္တုပ္ပာဒေ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အဂ္ဂဟေတွာ အဓိပ္ပာယော မဂ္ဂိတဗ္ဗောတိ.

ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า ในบทว่า "สหรคตด้วยอุทธัจจะ" นี้ หมายถึงอุทธัจจะทั้งหมดโดยทั่วไปว่าเป็น "อุทธัจจะ" แล้ว (เกิดขึ้น) ในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะนั้น. แต่ความหมายนี้ไม่เป็นที่ยอมรับมากนัก เพราะอกุศลจิตตุปบาททั้งหมดไม่ถูกกำหนดด้วยอุทธัจจะ เหมือนอย่างจิตตุปบาทที่ ๑๒ และหากมีการกำหนดไว้ ก็ควรจะตรัสว่า "ในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ ๑๒ ดวง" เพื่อห้ามจิตตุปบาทอื่น ๆ เหมือนอย่างในคำว่า "ในจิตที่สหรคตด้วยโลภะ ๘ ดวง" เป็นต้น. แต่เพราะอกุศลทั้งหมดไม่ถูกกำหนดด้วยอุทธัจจะ อุทธัจจนิวรณ์นี้ก็ควรจะถูกตรัสว่า "เกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวง" เหมือนอวิชชานิวรณ์ แต่ก็ไม่ได้ตรัสไว้. ดังนั้น พึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. และเพราะอุทธัจจนิวรณ์ก็เกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวงเหมือนอวิชชานิวรณ์ ด้วยเหตุนั้น ในนิกเขปกัณฑ์จึงตรัสว่า "กามฉันทนิวรณ์กับอุทธัจจนิวรณ์ เป็นนิวรณ์ด้วย เป็นนิวรณ์สัมปยุตด้วย" เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น พึงแสวงหาความหมายโดยไม่ยึดถือว่าอุทธัจจนิวรณ์เกิดขึ้นในจิตตุปบาทเพียงดวงเดียวเท่านั้น.

ကိလေသဂေါစ္ဆကေ လောဘာဒီနိ ဒသ ကိလေသဝတ္ထူနိ ဣမိနာ အနုက္ကမေန ဣဓေဝ အဘိဓမ္မေ အာဂတာနိ. တသ္မာ ဣဓေဝ ဝုတ္တဿ ဥဒ္ဓစ္စကိလေသဿ အတ္တနာ သဟ ဝုတ္တေဟိ ကိလေသေဟိ ရဟိတဿ ဝိသယဝိသေသော နတ္ထီတိ ဝိသယဝိသေသေန ပကာသနံ အကတွာ ‘‘ဥဒ္ဓစ္စဉ္စ အဟိရိကဉ္စ အနောတ္တပ္ပဉ္စ သဗ္ဗာကုသလေသု ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ကိလေသာ စေဝ သံကိလိဋ္ဌပဒနိဒ္ဒေသေ ယသ္မာ သံကိလိဋ္ဌပဒံ ကိလေသသမ္ပယုတ္တပဒေန အသမာနတ္ထံ ကေဝလံ မလေန ဥပတာပိတတံ ဝိဗာဓိတတဉ္စ ဒီပေတိ, တသ္မာ ကိလေသာ စေဝ ကိလေသသမ္ပယုတ္တပဒနိဒ္ဒေသေန သမာနံ နိဒ္ဒေသံ အကတွာ ‘‘တေဝ ကိလေသာ ကိလေသာ စေဝ သံကိလိဋ္ဌာ စာ’’တိ ဝုတ္တံ.

ในกิเลสโคจฉกะ กิเลสวัตถุ ๑๐ มีโลภะเป็นต้น มาตามลำดับนี้ในพระอภิธรรมนี้เอง. ดังนั้น สำหรับอุทธัจจกิเลสที่กล่าวไว้ในพระบาลีนี้ ซึ่งปราศจากกิเลสที่ตรัสไว้ร่วมกับตน จึงไม่มีวิสัยพิเศษ ด้วยเหตุนี้ จึงไม่ได้แสดงโดยวิสัยพิเศษ แต่ตรัสว่า "อุทธัจจะ อหิริกะ และอโนตตัปปะ ย่อมเกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวง". ในนิเทศแห่งบทว่า กิเลสด้วย สังกลิฏฐะด้วย เพราะบทว่า "สังกลิฏฐะ" มีความหมายไม่เหมือนกับบทว่า "กิเลสสัมปยุต" แต่แสดงเพียงความเป็นสภาวะที่ถูกทำให้เดือดร้อนและถูกเบียดเบียนด้วยมลทินกิเลสเท่านั้น. ดังนั้น จึงไม่ได้ทำนิเทศให้เหมือนกับนิเทศแห่งบทว่า กิเลสด้วย กิเลสสัมปยุตด้วย แต่ตรัสว่า "กิเลสเหล่านั้นนั่นแล เป็นกิเลสด้วย เป็นสังกลิฏฐะด้วย".

၁၅၇၇. ဒွေ တယော ကိလေသာတိ ဧတ္ထ ‘‘ဒွေ တယောတိ ဟေတုဂေါစ္ဆကာဒီသု ဝုတ္တာဓိကာရဝသေန ရုဠှိယာ ဝုတ္တ’’န္တိ ကေစိ ဝဒန္တိ. ယဒိ အတ္ထံ အနပေက္ခိတွာ ရုဠှိယာ ဝုစ္စေယျ, ဂန္ထဂေါစ္ဆကေ စ ‘‘ယတ္ထ ဒွေ တယော ဂန္ထာ [Pg.203] ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ယဉ္စ ဝဒန္တိ ‘‘ယတ္ထ ဒွေ တယော အညေဟိ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဣမဿတ္ထဿ သမ္ဘဝတော ဧကတော-သဒ္ဒေါ ကိလေသဂေါစ္ဆကေ သာတ္ထကော, န ဟေတုဂေါစ္ဆကာဒီသု တေန ဝိနာပိ အဓိပ္ပာယဝိဇာနနတော’’တိ, တမ္ပိ န, ဟေတုဂေါစ္ဆကာဒီသုပိ နာနာဥပ္ပတ္တိယံ ဟေတူ စေဝ ဟေတုသမ္ပယုတ္တာဒိဂ္ဂဟဏနိဝါရဏတ္ထတ္တာ ဧကတော-သဒ္ဒဿ, တသ္မာ ရုဠှီအနွတ္ထကထာရောပနဉ္စ ဝဇ္ဇေတွာ ယထာဝုတ္တေနေဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ. လောဘော ဆဓာတိအာဒိနာ လောဘပဋိဃမောဟာနံ အညေဟိ ဧကတော ဥပ္ပတ္တိဒဿနေနေဝ တေသမ္ပိ လောဘာဒီဟိ ဧကတော ဥပ္ပတ္တိ ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

๑๕๗๗. ในบทว่า "กิเลส ๒-๓" นี้ บางอาจารย์กล่าวว่า บทว่า "๒-๓" นี้ ตรัสโดยรูฬหิ (ความนิยม) ตามอำนาจบทที่ตรัสไว้ในเหตุโคจฉกะเป็นต้น. หากจะตรัสโดยรูฬหิโดยไม่คำนึงถึงเนื้อความ ในคันถโคจฉกะก็ควรจะตรัสว่า "คันถะ ๒-๓ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกันในที่ใด". และคำที่อาจารย์เหล่านั้นกล่าวว่า "เพราะความหมายที่ว่า คันถะ ๒-๓ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับคันถะอื่น ๆ ในที่ใด เป็นไปได้ ดังนั้น คำว่า เอกโต (พร้อมกัน) จึงมีประโยชน์ในกิเลสโคจฉกะ แต่ไม่มีประโยชน์ในเหตุโคจฉกะเป็นต้น เพราะสามารถรู้ความหมายได้แม้ไม่มีคำนั้น" คำกล่าวนั้นก็ไม่ถูก. เพราะแม้ในเหตุโคจฉกะเป็นต้น คำว่า เอกโต ก็มีประโยชน์เพื่อห้ามการถือเอาเหตุและเหตุสัมปยุตเป็นต้น ในขณะที่เกิดต่างกัน. ดังนั้น พึงเว้นการยกรูฬหิและการยกคำกล่าวตามอรรถ (อันวตถกถา) ขึ้นแสดง แล้วพึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. พึงทราบว่า ด้วยการแสดงการเกิดขึ้นพร้อมกันของโลภะ ปฏิฆะ และโมหะ กับกิเลสอื่น ๆ โดยบทว่า "โลภะมี ๖ อย่าง" เป็นต้น ก็เป็นการแสดงการเกิดขึ้นพร้อมกันของกิเลสอื่น ๆ เหล่านั้นกับโลภะเป็นต้นด้วย. ส่วนที่เหลือมีเนื้อความชัดเจนอยู่แล้ว.

အဋ္ဌကထာကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาอรรถกถากัณฑ์ จบแล้ว.

စတ္တာရိ စ သဟဿာနိ, ပုန တီဏိ သတာနိ စ;

အဋ္ဌသာလိနိယာ ဧတေ, ပဒါ လီနတ္ထဇောတကာ.

บท ๔,๓๐๐ เหล่านี้ ในอรรถสาลินี เป็นบทที่แสดงเนื้อความอันลี้ลับ.

ဓမ္မမိတ္တောတိ နာမေန, သက္ကစ္စံ အဘိယာစိတော;

အာနန္ဒောဣတိ နာမေန, ကတာ ဂန္ထာ သုဗုဒ္ဓိနာတိ.

พระอานันทะผู้มีปัญญาดี อันพระเถระชื่อว่าธัมมมิตตะอาราธนาโดยเคารพแล้ว ได้รจนาคัมภีร์ (มูลฎีกา) นี้แล้ว.

ဣတိ အဋ္ဌသာလိနိယာ လီနတ္ထပဒဝဏ္ဏနာ

จบการพรรณนาบทอันลี้ลับแห่งอรรถสาลินี.

ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ သမတ္တာ.

ธัมมสังคณีมูลฎีกา จบสมบูรณ์.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
1 နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น အဘိဓမ္မပိဋကေ ในพระอภิธรรมปิฎก ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ มูลฎีกาธัมมสังคณี ဝီသတိဂါထာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยคาถา ๒๐ บท ၁. ဓမ္မသံဝဏ္ဏနာယံ [Pg.1] သတ္ထရိ ပဏာမကရဏံ ဓမ္မဿ သွာက္ခာတဘာဝေန သတ္ထရိ ပသာဒဇနနတ္ထံ, သတ္ထု စ အဝိတထဒေသနဘာဝပ္ပကာသနေန ဓမ္မေ ပသာဒဇနနတ္ထံ. တဒုဘယပ္ပသာဒါ ဟိ ဓမ္မသမ္ပဋိပတ္တိ မဟတော စ အတ္ထဿ သိဒ္ဓိ ဟောတီတိ. အထ ဝါ ရတနတ္တယပဏာမဝစနံ အတ္တနော ရတနတ္တယပသာဒဿ ဝိညာပနတ္ထံ, တံ ပန ဝိညူနံ စိတ္တာရာဓနတ္ထံ, တံ အဋ္ဌကထာယ ဂါဟဏတ္ထံ, တံ သဗ္ဗသမ္ပတ္တိနိပ္ဖာဒနတ္ထန္တိ. ဣဒံ ပန အာစရိယေန အဓိပ္ပေတပ္ပယောဇနံ အန္တရာယဝိသောသနံ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘နိပစ္စကာရဿေတဿ…ပေ… အသေသတော’’တိ. ရတနတ္တယပဏာမကရဏဉှိ အန္တရာယကရာပုညဝိဃာတကရပုညဝိသေသဘာဝတော မင်္ဂလဘာဝတော ဘယာဒိဥပဒ္ဒဝနိဝါရဏတော စ အန္တရာယဝိသောသနေ သမတ္ထံ ဟောတိ. ကထံ ပနေတဿာပုညဝိဃာတကရာဒိဘာဝေါ ဝိဇာနိတဗ္ဗောတိ? ‘‘ယသ္မိံ မဟာနာမ သမယေ အရိယသာဝကော တထာဂတံ အနုဿရတိ, နေဝဿ တသ္မိံ သမယေ ရာဂပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတီ’’တိအာဒိဝစနတော (အ. နိ. ၆.၁၀; ၁၁.၁၁), ‘‘ပူဇာ စ ပူဇနေယျာနံ, ဧတံ မင်္ဂလမုတ္တမ’’န္တိ (ခု. ပါ. ၅.၃; သု. နိ. ၂၆၂) စ, ‘‘ဧဝံ ဗုဒ္ဓံ သရန္တာနံ, ဓမ္မံ သံဃဉ္စ ဘိက္ခဝေါ. ဘယံ ဝါ ဆမ္ဘိတတ္တံ ဝါ, လောမဟံသော န ဟေဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၂၄၉) စ ဝစနတောတိ. ๑. การนอบน้อมพระศาสดาในอรรถกถาธรรมสังคณีนี้ เพื่อให้เกิดความเลื่อมใสในพระศาสดาด้วยความเป็นพระธรรมที่ตรัสไว้ดีแล้ว และเพื่อยังความเลื่อมใสในพระธรรมให้เกิดด้วยการประกาศความเป็นพระศาสดาผู้ทรงแสดงไม่ผิดพลาด เพราะว่าการปฏิบัติธรรมและความสำเร็จแห่งประโยชน์อันยิ่งใหญ่ ย่อมมีได้เพราะความเลื่อมใสทั้งสองนั้น. อีกอย่างหนึ่ง ถ้อยคำนอบน้อมพระรัตนตรัยนี้ เพื่อประกาศความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยของตน, ส่วนการประกาศนั้น เพื่อยังจิตของวิญญูชนทั้งหลายให้ยินดี, การยังจิตให้ยินดีนั้น เพื่อให้รับเอาอรรถกถาไว้, การรับเอาอรรถกถานั้น เพื่อยังความสำเร็จทั้งปวงให้บังเกิด. อนึ่ง ประโยชน์ที่อาจารย์ประสงค์นี้คือการขจัดอันตราย. เพราะท่านจักกล่าวว่า "ของบุคคลผู้มีความนอบน้อมนี้... โดยไม่เหลือ" ดังนี้. การนอบน้อมพระรัตนตรัยย่อมสามารถในการขจัดอันตรายได้ เพราะความเป็นบุญพิเศษที่กำจัดอกุศลอันกระทำซึ่งอันตราย, เพราะความเป็นมงคล, และเพราะป้องกันอุปัทวันตรายมีภัยเป็นต้นได้. ก็ความเป็นบุญพิเศษที่กำจัดอกุศลเป็นต้นนี้ พึงทราบได้อย่างไร? พึงทราบได้จากพระดำรัสมีอาทิว่า "ดูกรมหานามะ สมัยใดอริยสาวกระลึกถึงพระตถาคต, สมัยนั้นจิตของเธอไม่ถูกราคะกลุ้มรุม" (อ. นิ. 6.10; 11.11), และจากพระดำรัสว่า "การบูชาบุคคลที่ควรบูชา, นั่นเป็นมงคลอันสูงสุด" (ขุ. ปา. 5.3; สุ. นิ. 262), และจากพระดำรัสว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุทั้งหลายระลึกถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์อย่างนี้แล้ว ภัยก็ดี ความสะดุ้งกลัวก็ดี ความขนพองสยองเกล้าก็ดี จักไม่มี" (สํ. นิ. 1.249) ดังนี้. တတ္ထ ယဿ သတ္ထုနော ပဏာမံ ကတ္တုကာမော, တဿ ဂုဏဝိသေသဒဿနတ္ထံ ‘‘ကရုဏာ ဝိယာ’’တိအာဒိမာဟ. ဂုဏဝိသေသဝါ ဟိ ပဏာမာရဟော [Pg.2] ဟောတိ, ပဏာမာရဟေ စ ကတော ပဏာမော ဝုတ္တပ္ပယောဇနသိဒ္ဓိကရောဝ ဟောတီတိ. ဘဂဝတော စ ဒေသနာ ဝိနယပိဋကေ ကရုဏာပ္ပဓာနာ, သုတ္တန္တပိဋကေ ပညာကရုဏာပ္ပဓာနာ. တေနေဝ စ ကာရဏေန ဝိနယပိဋကဿ သံဝဏ္ဏနံ ကရောန္တေန ကရုဏာပ္ပဓာနာ ဘဂဝတော ထောမနာ ကတာ, အာဂမသံဝဏ္ဏနဉ္စ ကရောန္တေန ဥဘယပ္ပဓာနာ, အဘိဓမ္မဒေသနာ ပန ပညာပ္ပဓာနာတိ ကတွာ ပညာပ္ပဓာနမေဝ ထောမနံ ကရောန္တော ‘‘ကရုဏာ ဝိယ သတ္တေသူ’’တိ ကရုဏံ ဥပမာဘာဝေန ဂဟေတွာ ပညာယ ထောမေတိ. ในบรรดาบทเหล่านั้น อาจารย์กล่าวคำมีอาทิว่า "เหมือนพระกรุณา" เพื่อแสดงคุณวิเศษของพระศาสดาที่ตนประสงค์จะนอบน้อม. เพราะผู้มีคุณวิเศษย่อมควรแก่การนอบน้อม, และการนอบน้อมที่กระทำแก่ผู้ควรแก่การนอบน้อม ย่อมยังประโยชน์ที่กล่าวไว้ให้สำเร็จได้. อนึ่ง พระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคในพระวินัยปิฎกมีพระกรุณาเป็นประธาน, ในพระสุตตันตปิฎกมีพระปัญญาและพระกรุณาเป็นประธาน. ด้วยเหตุนั้นแล เมื่ออาจารย์ทำอรรถกถาพระวินัยปิฎก จึงได้ทำคำสรรเสริญพระผู้มีพระภาคที่มีพระกรุณาเป็นประธาน, และเมื่อทำอรรถกถาพระสูตร จึงได้ทำคำสรรเสริญที่มีทั้งสองเป็นประธาน, ส่วนพระอภิธรรมเทศนามีพระปัญญาเป็นประธาน ดังนี้แล้ว เมื่อจะสรรเสริญพระปัญญาเป็นประธานเท่านั้น จึงถือเอาพระกรุณาโดยความเป็นอุปมาว่า "เหมือนพระกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย" แล้วสรรเสริญด้วยพระปัญญา. တတ္ထ ကရုဏာ ဝိယာတိ နိဒဿနဝစနမေတံ, ယဿ ယထာ ကရုဏာ သဗ္ဗေသု သတ္တေသု ပဝတ္တိတ္ထ, ဧဝံ သဗ္ဗေသု ဉေယျဓမ္မေသု ပညာပိ ပဝတ္တိတ္ထာတိ အတ္ထော. သတ္တေသူတိ ဝိသယနိဒဿနမေတံ. ပညာတိ နိဒဿေတဗ္ဗဓမ္မနိဒဿနံ. ယဿာတိ တဒဓိဋ္ဌာနပုဂ္ဂလနိဒဿနံ. မဟေသိနောတိ တဗ္ဗိသေသနံ. ဉေယျဓမ္မေသူတိ ပညာဝိသယနိဒဿနံ. သဗ္ဗေသူတိ တဗ္ဗိသေသနံ. ပဝတ္တိတ္ထာတိ ကိရိယာနိဒဿနံ. ယထာရုစီတိ ဝသီဘာဝနိဒဿနံ. ในบรรดาบทเหล่านั้น คำว่า "เหมือนพระกรุณา" นี้เป็นบทแสดงตัวอย่าง, มีอรรถว่า พระปัญญาก็ได้เป็นไปในธรรมที่ควรรู้ทั้งปวง เหมือนพระกรุณาของพระองค์ได้เป็นไปในสัตว์ทั้งปวงฉะนั้น. คำว่า "ในสัตว์ทั้งหลาย" นี้เป็นบทแสดงวิสัย. คำว่า "พระปัญญา" นี้เป็นบทแสดงธรรมที่พึงแสดง. คำว่า "ของพระองค์" นี้เป็นบทแสดงบุคคลผู้เป็นที่ตั้งแห่งพระปัญญานั้น. คำว่า "พระมหามุนี" นี้เป็นบทวิเสสนะของบุคคลนั้น. คำว่า "ในธรรมที่ควรรู้" นี้เป็นบทแสดงวิสัยของพระปัญญา. คำว่า "ทั้งปวง" นี้เป็นบทวิเสสนะของธรรมที่ควรรู้. คำว่า "ได้เป็นไปแล้ว" นี้เป็นบทแสดงกิริยา. คำว่า "ตามความพอพระทัย" นี้เป็นบทแสดงความเป็นผู้มีวสี. တတ္ထ ကိရတီတိ ကရုဏာ, ပရဒုက္ခံ ဝိက္ခိပတိ အပနေတီတိ အတ္ထော. ရူပါဒီသု သတ္တာ ဝိသတ္တာတိ သတ္တာ. တဿာ ပန ပညတ္တိယာ ခန္ဓသန္တာနေ နိရုဠှဘာဝတော နိစ္ဆန္ဒရာဂါပိ ‘‘သတ္တာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ပဇာနာတီတိ ပညာ, ယထာသဘာဝံ ပကာရေဟိ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ အတ္ထော. ယဿာတိ အနိယမနံ. ‘‘တဿ ပါဒေ နမဿိတွာ’’တိ ဧတေန နိယမနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မဟေသီတိ မဟန္တေ သီလက္ခန္ဓာဒယော ဧသိ ဂဝေသီတိ မဟေသိ. ဉာတဗ္ဗာတိ ဉေယျာ, သဘာဝဓာရဏာဒိနာ အတ္ထေန ဓမ္မာ. တတ္ထ ‘‘ဉေယျာ’’တိ ဝစနေန ဓမ္မာနံ အဉေယျတ္တံ ပဋိက္ခိပတိ. ‘‘ဓမ္မာ’’တိ ဝစနေန ဉေယျာနံ သတ္တဇီဝါဒိဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ. ဉေယျာ စ တေ ဓမ္မာ စာတိ ဉေယျဓမ္မာ. သဗ္ဗေသူတိ အနဝသေသပရိယာဒါနံ. တေန အညာတာဘာဝံ ဒဿေတိ. ပဝတ္တိတ္ထာတိ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ. ယထာရုစီတိ ယာ ယာ ရုစိ ယထာရုစိ, ရုစီတိ စ ဣစ္ဆာ, ကတ္တုကာမတာ သာ. ယာ ယာ ပဝတ္တာ တပ္ပဘေဒါ, ယထာ ဝါ ရုစိ တထာ, ရုစိအနုရူပံ ပဝတ္တာ ‘‘ယထာရုစိ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယထာ ယထာ ဝါ ရုစိ ပဝတ္တာ, တထာ တထာ ပဝတ္တာ ပညာ ‘‘ယထာရုစိ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ในบรรดาบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่า กรุณา เพราะอรรถว่า ย่อมซัดไป, มีอรรถว่า ย่อมซัดไป คือ กำจัดเสียซึ่งทุกข์ของผู้อื่น. ชื่อว่า สัตว์ เพราะอรรถว่า ข้องอยู่ คือ ติดใจอยู่ในรูปเป็นต้น. อนึ่ง แม้ผู้ปราศจากฉันทราคะก็เรียกว่า "สัตว์" เพราะความเป็นบทที่ตั้งมั่นแล้วในขันธสันดานนั้น. ชื่อว่า ปัญญา เพราะอรรถว่า รู้ทั่ว, มีอรรถว่า ย่อมแทงตลอดตามสภาวะด้วยอาการทั้งหลาย. คำว่า "ของพระองค์" นี้เป็นบทไม่กำหนด. พึงทราบความเป็นบทกำหนดด้วยบทว่า "ขอนอบน้อมพระบาทของพระองค์นั้น". ชื่อว่า พระมหามุนี เพราะทรงแสวงหา คือ ทรงค้นหาซึ่งศีลขันธ์เป็นต้นอันยิ่งใหญ่. ชื่อว่า ธรรมที่ควรรู้ คือ ธรรมที่พึงรู้, ชื่อว่า ธรรม เพราะอรรถว่า ทรงไว้ซึ่งสภาวะเป็นต้น. ในที่นั้น ด้วยคำว่า "ที่ควรรู้" ย่อมคัดค้านความเป็นสภาวะที่มิใช่สิ่งที่พึงรู้. ด้วยคำว่า "ธรรม" ย่อมคัดค้านความเป็นสัตว์และเป็นชีวะเป็นต้นของธรรมที่ควรรู้. ธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมที่ควรรู้ด้วย จึงชื่อว่า "ธรรมที่ควรรู้". คำว่า "ทั้งปวง" เป็นการถือเอาโดยไม่เหลือ. ด้วยบทนั้นย่อมแสดงความไม่มีสภาวะที่มิได้รู้. คำว่า "ได้เป็นไปแล้ว" คือ เกิดขึ้นแล้ว. คำว่า "ตามความพอพระทัย" คือ ความพอพระทัยใดๆ ชื่อว่า ตามความพอพระทัย, และคำว่า ความพอพระทัย คือ ความจำนง, ความพอพระทัยนั้นคือความใคร่เพื่อจะทำ. พระปัญญาใดๆ ที่เป็นไปแล้ว มีประเภทนั้นๆ, หรือว่า ความพอพระทัยเป็นประการใด (พระปัญญาก็เป็นไป) เป็นประการนั้น, พระปัญญาที่เป็นไปตามสมควรแก่ความพอพระทัย เรียกว่า "ได้เป็นไปตามความพอพระทัย". หรือว่า ความพอพระทัยเป็นไปโดยประการใดๆ พระปัญญาที่เป็นไปแล้วโดยประการนั้นๆ เรียกว่า "ได้เป็นไปตามความพอพระทัย". တတ္ထ ဘဂဝတိ ပဝတ္တာဝ ကရုဏာ ဘဂဝတော ပညာယ နိဒဿနန္တိ ဂဟေတဗ္ဗာ. သာ ဟိ အသာဓာရဏာ မဟာကရုဏာ, န အညာ. ယဿာတိ စ ကရုဏာပညာနံ ဥဘိန္နမ္ပိ အာဓာရပုဂ္ဂလနိဒဿနံ. န ဟိ နိရာဓာရာ ကရုဏာ အတ္ထီတိ [Pg.3] ‘‘ကရုဏာ’’တိ ဝုတ္တေ တဒါဓာရဘူတော ပုဂ္ဂလော နိဒဿေတဗ္ဗော ဟောတိ, သော စ ဣဓ အညော ဝုတ္တော နတ္ထိ, န စ အာသန္နံ ဝဇ္ဇေတွာ ဒူရဿ ဂဟဏေ ပယောဇနံ အတ္ထီတိ ‘‘ယဿာ’’တိ နိဒဿိတပုဂ္ဂလောဝ ကရုဏာယ အာဓာရော. တေန ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘ယဿ အတ္တနော ကရုဏာ ဝိယ ပညာပိ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ. ကထံ ပန ကရုဏာ သတ္တေသု ပဝတ္တိတ္ထ ယထာ ပညာပိ ဓမ္မေသု ပဝတ္တိတ္ထာတိ? နိရဝသေသတော ယထာရုစိ စ. ဘဂဝတော ဟိ ကရုဏာ ကဉ္စိ သတ္တံ အဝဇ္ဇေတွာ သဗ္ဗေသု သတ္တေသု နိရဝသေသေသု ပဝတ္တတိ, ပဝတ္တမာနာ စ ရုစိဝသေန ဧကသ္မိံ အနေကေသု စ အညေဟိ အသာဓာရဏာ ပဝတ္တတိ. န ဟိ အညေသံ ‘‘မဟောဃပက္ခန္ဒာနံ သတ္တာနံ နတ္ထညော ကောစိ ဩဃာ ဥဒ္ဓတာ အညတြ မယာ’’တိ ပဿန္တာနံ ကရုဏောက္ကမနံ ဟောတိ ယထာ ဘဂဝတောတိ. ပညာပိ ဘဂဝတော သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု နိရဝသေသေသု ပဝတ္တတိ, ပဝတ္တမာနာ စ ဧကသ္မိံ အနေကေသု စ ဓမ္မေသု သဘာဝကိစ္စာဒိဇာနနေန အနာဝရဏာ အသာဓာရဏာ ပဝတ္တတိ ယထာရုစိ, ယထာ စ ပဿန္တဿ ဘဂဝတော ကရုဏာ ယထာရုစိ ပဝတ္တတိ. တံ သဗ္ဗံ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ မဟာကရုဏာဉာဏဝိဘင်္ဂဝသေန ဇာနိတဗ္ဗံ, ပညာယ စ ယထာရုစိ ပဝတ္တိ သေသာသာဓာရဏဉာဏဝိဘင်္ဂါဒိဝသေန. ပညာဂဟဏေန စ တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏံ စတုသစ္စဉာဏံ စတုပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏံ, ကရုဏာဂဟဏေန မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဉာဏဿ ဂဟိတတ္တာ တံ ဝဇ္ဇေတွာ အညာနိ အသာဓာရဏဉာဏာနိ စတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏံ ဒသဗလာနိ ဆ အဘိညာ စတုစတ္တာလီသ ဉာဏဝတ္ထူနိ သတ္တသတ္တတိ ဉာဏဝတ္ထူနီတိ ဧဝမာဒယော အနေကေ ပညာပ္ပဘေဒါ သင်္ဂယှန္တိ, တသ္မာ တဿာ တဿာ ပညာယ ပဝတ္တိဝသေန ယထာရုစိ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘ကရုဏာ ဝိယ…ပေ… ယထာရုစီ’’တိ. ในข้อนั้น พึงถือเอาว่า กรุณาที่เกิดขึ้นในพระผู้มีพระภาค เป็นเครื่องแสดงปัญญาของพระผู้มีพระภาค. กรุณานั้นแลเป็นมหากรุณาที่ไม่ทั่วไป ไม่ใช่กรุณาอื่น. และคำว่า ‘ยัสสา’ (ของพระองค์ใด) เป็นเครื่องแสดงบุคคลผู้เป็นที่ตั้งของกรุณาและปัญญาทั้งสอง. เพราะกรุณาที่ไม่มีที่ตั้งย่อมไม่มี เมื่อกล่าวว่า ‘กรุณา’ จึงต้องแสดงบุคคลผู้เป็นที่ตั้งของกรุณานั้น และในที่นี้ก็ไม่ได้กล่าวถึงบุคคลอื่นไว้ และไม่มีประโยชน์ในการละทิ้งสิ่งที่อยู่ใกล้แล้วไปถือเอาสิ่งที่อยู่ไกล เพราะฉะนั้น บุคคลที่แสดงด้วยคำว่า ‘ยัสสา’ นั่นแหละเป็นที่ตั้งของกรุณา. ด้วยเหตุนั้น จึงเป็นอันกล่าวว่า ‘ปัญญาของพระองค์ใดก็เกิดขึ้นเหมือนกรุณาของพระองค์นั้น’. ก็กรุณาเกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลายอย่างไร เหมือนปัญญาก็เกิดขึ้นในธรรมทั้งหลายอย่างไร? โดยไม่เหลือและตามความพอใจ. เพราะกรุณาของพระผู้มีพระภาคย่อมเกิดขึ้นในสัตว์ทั้งปวงโดยไม่เหลือ โดยไม่ละทิ้งสัตว์ใดๆ เลย และเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นในสัตว์ตัวเดียวและในสัตว์หลายตัวโดยไม่ทั่วไปกับผู้อื่นตามความพอใจ. เพราะการก้าวลงสู่กรุณาของผู้อื่นย่อมไม่เป็นไปเหมือนของพระผู้มีพระภาค ผู้ทรงเห็นว่า ‘สัตว์ทั้งหลายผู้ตกไปในห้วงน้ำใหญ่ ไม่มีใครอื่นจะยกขึ้นจากห้วงน้ำได้นอกจากเรา’. ปัญญาของพระผู้มีพระภาคก็ย่อมเกิดขึ้นในธรรมทั้งปวงโดยไม่เหลือ และเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นในธรรมอย่างเดียวและในธรรมหลายอย่างโดยไม่ปิดบัง ไม่ทั่วไปกับผู้อื่น ด้วยการรู้สภาวะและกิจเป็นต้น ตามความพอใจ เหมือนกรุณาของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงเห็นย่อมเกิดขึ้นตามความพอใจ. สิ่งทั้งหมดนั้นพึงทราบโดยนัยแห่งการจำแนกมหากรุณาญาณในปฏิสัมภิทามรรค และการเกิดขึ้นของปัญญาตามความพอใจ พึงทราบโดยนัยแห่งการจำแนกญาณที่ไม่ทั่วไปที่เหลือเป็นต้น. และด้วยการถือเอาปัญญา ย่อมสงเคราะห์อัปปฏิหตญาณในกาลทั้งสาม จตุสัจจญาณ จตุปฏิสัมภิทาญาณ และด้วยการถือเอากรุณา ย่อมสงเคราะห์มหากรุณาสมาปัตติญาณ เว้นญาณนั้นแล้ว ญาณที่ไม่ทั่วไปอื่นๆ มีจตุเวสารัชชญาณ ทศพลญาณ อภิญญา ๖ ญาณวัตถุ ๔๔ ญาณวัตถุ ๗๗ เป็นต้น ประเภทแห่งปัญญาอันมากมายเหล่านี้ย่อมสงเคราะห์ได้ เพราะฉะนั้น การเกิดขึ้นของปัญญานั้นๆ ตามความพอใจ พึงทราบโดยนัยแห่งการเกิดขึ้นของปัญญานั้นๆ. ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘เหมือนกรุณา...เป... ตามความพอใจ’. တတ္ထ ကရုဏာဂဟဏေန မဟာဗောဓိယာ မူလံ ဒဿေတိ. မဟာဒုက္ခသမ္ဗာဓပ္ပဋိပန္နဉှိ သတ္တနိကာယံ ဒိသွာ ‘‘တဿ နတ္ထညော ကောစိ သရဏံ, အဟမေတံ မုတ္တော မောစေဿာမီ’’တိ ကရုဏာယ သဉ္စောဒိတမာနသော အဘိနီဟာရံ ဒီပင်္ကရဿ ဘဂဝတော ပါဒမူလေ ကတွာ ဗောဓိသမ္ဘာရေ သမောဓာနေတွာ အနုပုဗ္ဗေန သမ္ဗောဓိံ ပတ္တောတိ ကရုဏာ မဟာဗောဓိယာ မူလန္တိ. သတ္တေသူတိ ဧတေန မဟာဗောဓိယာ ပယောဇနံ ဒဿေတိ. သတ္တာ ဟိ မဟာဗောဓိံ ပယောဇေန္တိ. သတ္တသန္တာရဏတ္ထဉှိ သဗ္ဗညုတာ အဘိပတ္ထိတာ. ယထာဟ – ในข้อนั้น ด้วยการถือเอากรุณา ย่อมแสดงรากเหง้าแห่งมหาโพธิ. เพราะพระองค์ทรงเห็นหมู่สัตว์ผู้ตกอยู่ในความบีบคั้นแห่งทุกข์ใหญ่แล้ว ทรงมีพระทัยอันกรุณาชักนำว่า ‘ไม่มีใครอื่นเป็นที่พึ่งของสัตว์นั้น เราผู้หลุดพ้นแล้ว จักปลดเปลื้องสัตว์นี้’ ทรงกระทำอภินิหารที่แทบพระบาทของพระผู้มีพระภาคทีปังกร สั่งสมโพธิสมภาร แล้วบรรลุสัมโพธิญาณโดยลำดับ เพราะฉะนั้น กรุณาจึงเป็นรากเหง้าแห่งมหาโพธิ. ด้วยคำว่า ‘ในสัตว์ทั้งหลาย’ นี้ ย่อมแสดงประโยชน์แห่งมหาโพธิ. เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมยังมหาโพธิให้สำเร็จ. เพราะสัพพัญญุตญาณอันปรารถนาแล้วก็เพื่อประโยชน์แก่การโปรดสัตว์นั่นเอง. เหมือนที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘ကိံ [Pg.4] မေ ဧကေန တိဏ္ဏေန, ပုရိသေန ထာမဒဿိနာ; သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏိတွာ, သန္တာရေဿံ သဒေဝက’’န္တိ. (ဗု. ဝံ. ၂. ၅၆); ‘เราผู้ข้ามพ้นแล้วคนเดียว ผู้เห็นกำลัง จะมีประโยชน์อะไร? เราบรรลุสัพพัญญุตญาณแล้ว จักโปรดโลกพร้อมทั้งเทวโลก’ ดังนี้. (ขุ. พุทธ. ๒. ๕๖) ပညာဂဟဏေန မဟာဗောဓိံ ဒဿေတိ. သဗ္ဗညုတာယ ဟိ ပဒဋ္ဌာနဘူတံ မဂ္ဂဉာဏံ, မဂ္ဂဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္စ သဗ္ဗညုတညာဏံ ‘‘မဟာဗောဓီ’’တိ ဝုစ္စတီတိ. ဉေယျဓမ္မေသု သဗ္ဗေသူတိ ဧတေန သန္တာရေတဗ္ဗာနံ သတ္တာနံ အဘိညေယျပရိညေယျပဟာတဗ္ဗဘာဝေတဗ္ဗသစ္ဆိကာတဗ္ဗေ ခန္ဓာယတနဓာတုသစ္စိန္ဒြိယပဋိစ္စသမုပ္ပာဒသတိပဋ္ဌာနာဒိဘေဒေ ကုသလာဒိဘေဒေ စ သဗ္ဗဓမ္မေ ဒဿေတိ. ပဝတ္တိတ္ထ ယထာရုစီတိ ဧတေန ပဋိဝေဓပစ္စဝေက္ခဏပုဗ္ဗင်္ဂမဒေသနာဉာဏပ္ပဝတ္တိဒီပနေန ပယောဇနသမ္ပတ္တိံ ဒဿေတိ. သဗ္ဗဓမ္မာနဉှိ ပဋိဝေဓဉာဏံ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ အဟောသိ. မဂ္ဂဉာဏမေဝ ဟိ တန္တိ. ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဉ္စ ဝိသေသေန ရတနဃရသတ္တာဟေ အဟောသိ. ဧဝံ ပဋိဝိဒ္ဓပစ္စဝေက္ခိတာနံ ဓမ္မာနံ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနာဒီသု ဒေသနာဉာဏံ အဟောသိ, ဝိသေသေန စ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာယံ သတ္တပ္ပကရဏဒေသနာယန္တိ. ဒေသနာဉာဏေန စ ဒေသေန္တော ဘဂဝါ သတ္တေသု ဟိတပဋိပတ္တိံ ပဋိပဇ္ဇတီတိ. ဧတေန သဗ္ဗေန အတ္တဟိတပဋိပတ္တိံ ပရဟိတပဋိပတ္တိဉ္စ ဒဿေတိ. မဟာဗောဓိဒဿနေန ဟိ အတ္တဟိတပဋိပတ္တိ, ဣတရေဟိပိ ပရဟိတပဋိပတ္တိ ဒဿိတာတိ. တေန အတ္တဟိတပဋိပန္နာဒီသု စတူသု ပုဂ္ဂလေသု ဘဂဝတော စတုတ္ထပုဂ္ဂလဘာဝံ ဒဿေတိ, တေန စ အနုတ္တရဒက္ခိဏေယျဘာဝံ နိရတိသယပဏာမာရဟဘာဝဉ္စ အတ္တနော စ ကိရိယာယ ခေတ္တင်္ဂတဘာဝံ ဒဿေတိ. ด้วยการถือเอาปัญญา ย่อมแสดงมหาโพธิ. เพราะมรรคญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งสัพพัญญุตญาณ และสัพพัญญุตญาณอันมีมรรคญาณเป็นที่ตั้ง ย่อมเรียกว่า ‘มหาโพธิ’ ดังนี้. ด้วยคำว่า ‘ในธรรมทั้งปวงอันพึงรู้’ นี้ ย่อมแสดงธรรมทั้งปวงมีขันธ์ อายตนะ ธาตุ สัจจะ อินทรีย์ ปฏิจจสมุปบาท สติปัฏฐาน เป็นต้น อันพึงรู้ยิ่ง อันพึงกำหนดรู้ อันพึงละ อันพึงเจริญ อันพึงทำให้แจ้ง และมีกุศลเป็นต้น ของสัตว์ทั้งหลายอันพึงโปรด. ด้วยคำว่า ‘เกิดขึ้นตามความพอใจ’ นี้ ย่อมแสดงความสำเร็จแห่งประโยชน์ ด้วยการแสดงการเกิดขึ้นแห่งเทศนาญาณอันมีการแทงตลอดและการพิจารณาเป็นเบื้องหน้า. เพราะญาณในการแทงตลอดธรรมทั้งปวงเกิดขึ้นที่โพธิบัลลังก์. เพราะมรรคญาณนั่นเองคือญาณนั้น. และญาณในการพิจารณาเกิดขึ้นโดยเฉพาะในสัปดาห์แห่งเรือนแก้ว. ญาณในการแสดงธรรมของธรรมทั้งหลายที่แทงตลอดและพิจารณาแล้วอย่างนี้ เกิดขึ้นในการประกาศพระธรรมจักรเป็นต้น และโดยเฉพาะในการแสดงพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์บนบัณฑุกัมพลศิลา. และพระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงธรรมด้วยญาณในการแสดงธรรม ย่อมทรงปฏิบัติตามประโยชน์ในสัตว์ทั้งหลาย. ด้วยสิ่งทั้งหมดนี้ ย่อมแสดงการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น. เพราะด้วยการแสดงมหาโพธิ คือการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน และด้วยสิ่งอื่นก็แสดงการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น. ด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงความเป็นบุคคลที่ ๔ ของพระผู้มีพระภาคในบุคคล ๔ จำพวก มีผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนเป็นต้น และด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงความเป็นทักขิไณยบุคคลผู้ยอดเยี่ยม ความเป็นผู้ควรแก่การกราบไหว้ที่ไม่มีอะไรยิ่งกว่า และความเป็นผู้ถึงความเป็นนาแห่งกิริยาของตน. ဧတ္ထ စ ကရုဏာဂဟဏေန လောကိယေသု မဟဂ္ဂတဘာဝပ္ပတ္တာသာဓာရဏဂုဏဒီပနတော သဗ္ဗလောကိယဂုဏသမ္ပတ္တိ ဘဂဝတော ဒဿိတာ ဟောတိ, ပညာဂဟဏေနပိ သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနမဂ္ဂဉာဏဒီပနတော သဗ္ဗလောကုတ္တရဂုဏသမ္ပတ္တိ. ကရုဏာဝစနေန စ ဥပဂမနံ နိရုပက္ကိလေသံ, ပညာဝစနေန အပဂမနံ ဒဿေတိ. ဥပဂမနံ ဒဿေန္တော စ လောကေ သဉ္ဇာတသံဝဍ္ဎဘာဝံ ဒဿေတိ, အပဂမနံ ဒဿေန္တော လောကေန အနုပလိတ္တတံ. ‘‘ကရုဏာ ဝိယ သတ္တေသူ’’တိ စ လောကသမညာနုရူပံ ဘဂဝတော ပဝတ္တိံ ဒဿေတိ, ‘‘ဉေယျဓမ္မေသု သဗ္ဗေသု ယထာရုစိ ပညာ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ ဧတေန သမညာယ အနတိဓာဝနံ. သဗ္ဗဓမ္မသဘာဝါနဝဗောဓေ ဟိ သတိ သမညံ အတိဓာဝိတွာ ‘‘သတ္တော ဇီဝေါ အတ္ထီ’’တိ ပရာမသနံ ဟောတီတိ. သဗ္ဗေသဉ္စ ဗုဒ္ဓဂုဏာနံ ကရုဏာ အာဒိ တန္နိဒါနဘာဝတော, ပညာ ပရိယောသာနံ တတော [Pg.5] ဥတ္တရိကရဏီယာဘာဝတော. အာဒိပရိယောသာနဒဿနေန စ သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဒဿိတာဝ ဟောန္တိ. ကရုဏာဂဟဏေန စ သီလက္ခန္ဓပုဗ္ဗင်္ဂမော သမာဓိက္ခန္ဓော ဒဿိတော ဟောတိ. ကရုဏာနိဒါနဉှိ သီလံ တတော ပါဏာတိပါတာဒိဝိရတိပ္ပဝတ္တိတော တဿာ စ ဈာနတ္တယသမ္ပယောဂတော. ပညာဝစနေန ပညာက္ခန္ဓော. သီလဉ္စ သဗ္ဗဗုဒ္ဓဂုဏာနံ အာဒိ, သမာဓိ မဇ္ဈံ, ပညာ ပရိယောသာနန္တိ ဧဝမ္ပိ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနကလျာဏာ သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဒဿိတာ ဟောန္တိ. ในที่นี้ ด้วยการถือเอาพระกรุณา ความสมบูรณ์แห่งโลกิยคุณทั้งปวงของพระผู้มีพระภาค เป็นอันแสดงแล้ว เพราะเป็นเครื่องส่องคุณอันไม่สาธารณะที่ถึงความเป็นมหัคคตะในโลกิยธรรมทั้งหลาย และแม้ด้วยการถือเอาพระปัญญา ความสมบูรณ์แห่งโลกุตตรคุณทั้งปวง เป็นอันแสดงแล้ว เพราะเป็นเครื่องส่องมรรคญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งสัพพัญญุตญาณ. ด้วยคำว่าพระกรุณา แสดงถึงการเข้าถึงอันปราศจากอุปกิเลส และด้วยคำว่าพระปัญญา แสดงถึงการออกไป. เมื่อแสดงการเข้าถึง ก็แสดงถึงความเป็นผู้เกิดและเจริญในโลก เมื่อแสดงการออกไป ก็แสดงถึงความเป็นผู้ไม่แปดเปื้อนด้วยโลก. และด้วยคำว่า 'พระกรุณาเหมือนในสัตว์ทั้งหลาย' แสดงถึงความเป็นไปของพระผู้มีพระภาคอันสมควรแก่สมัญญาของโลก และด้วยคำว่า 'พระปัญญาได้เป็นไปในธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงตามความพอใจ' แสดงถึงการไม่ล่วงเลยสมัญญา. เพราะเมื่อยังไม่รู้แจ้งสภาวะของธรรมทั้งปวง ย่อมมีการยึดถือว่า 'สัตว์มีอยู่ ชีวะมีอยู่' โดยล่วงเลยสมัญญาไป. และพระกรุณาเป็นเบื้องต้นแห่งพุทธคุณทั้งปวง เพราะเป็นเหตุเกิดของพุทธคุณเหล่านั้น พระปัญญาเป็นที่สุด เพราะไม่มีกิจอื่นที่จะพึงทำยิ่งไปกว่านั้น. ด้วยการแสดงเบื้องต้นและที่สุด พุทธคุณทั้งปวงก็เป็นอันแสดงแล้ว. และด้วยการถือเอาพระกรุณา แสดงถึงกองสมาธิอันมีกองศีลเป็นเบื้องหน้า. เพราะศีลมีพระกรุณาเป็นเหตุเกิด เพราะการงดเว้นจากการฆ่าสัตว์เป็นต้นย่อมเป็นไปจากศีลนั้น และเพราะความประกอบด้วยฌาน ๓ แห่งศีลนั้น. ด้วยคำว่าพระปัญญา แสดงถึงกองปัญญา. และศีลเป็นเบื้องต้นแห่งพุทธคุณทั้งปวง สมาธิเป็นท่ามกลาง ปัญญาเป็นที่สุด ด้วยประการฉะนี้ พุทธคุณทั้งปวงอันงามในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด ก็เป็นอันแสดงแล้ว. ၂. ဧဝံ သင်္ခေပေန သဗ္ဗဗုဒ္ဓဂုဏေဟိ ဘဂဝန္တံ ထောမေတွာ ယဿာ သံဝဏ္ဏနံ ကတ္တုကာမော, တာယ အဘိဓမ္မဒေသနာယ အညေဟိ အသာဓာရဏာယ ထောမေတုံ ‘‘ဒယာယ တာယာ’’တိအာဒိမာဟ. တဿာ ပန ဒေသနာယ နိဒါနဉ္စ သမုဋ္ဌာနဉ္စ ဒဿေတုံ ‘‘ဒယာယ တာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. နိဒါနဉ္စ ဒုဝိဓံ အဗ္ဘန္တရံ ဗာဟိရဉ္စာတိ. အဗ္ဘန္တရံ ကရုဏာ, ဗာဟိရံ ဒေသကာလာဒိ. သမုဋ္ဌာနံ ဒေသနာပညာ. တတ္ထ အဗ္ဘန္တရနိဒါနံ ဒဿေန္တော ‘‘ဒယာယ တာယ သတ္တေသု, သမုဿာဟိတမာနသော’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဒယာတိ ကရုဏာ အဓိပ္ပေတာ. တာယ ဟိ သမုဿာဟိတော အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂံ သမ္ပဝတ္တယီတိ. တာယာတိ အယံ တ-သဒ္ဒေါ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဿ ပဋိနိဒ္ဒေသော ဟောတိ. ๒. เมื่อสรรเสริญพระผู้มีพระภาคด้วยพุทธคุณทั้งปวงโดยย่ออย่างนี้แล้ว ผู้ใคร่จะทำความพรรณนาแห่งพระเทศนาใดอันไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ทยายะ ตายะ' เพื่อสรรเสริญพระอภิธรรมเทศนานั้น. อนึ่ง เพื่อแสดงเหตุและสมุฏฐานแห่งพระเทศนานั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ทยายะ ตายะ'. เหตุมีสองอย่าง คือภายในและภายนอก. เหตุภายในคือพระกรุณา เหตุภายนอกคือเวลาและสถานที่เทศนาเป็นต้น. สมุฏฐานคือปัญญาในการแสดงธรรม. ในเหตุเหล่านั้น เมื่อแสดงเหตุภายใน จึงกล่าวว่า 'ทยายะ ตายะ สัตเตสุ, สะมุสสาหิตะมานะโส' (มีพระทัยอันพระกรุณานั้นยังให้บันดาลขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย). ในคำนั้น คำว่า ทยา หมายถึงพระกรุณา. เพราะพระผู้มีพระภาคมีพระทัยอันพระกรุณานั้นยังให้บันดาลขึ้น จึงทรงยังหนทางแห่งการแสดงอภิธรรมให้เป็นไป. คำว่า ตายะ นี้ เป็นคำอ้างถึงสิ่งที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้น. ပုရိမဂါထာယ စ ပဓာနဘာဝေန ပညာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ, တဗ္ဗိသေသနဘာဝေန ကရုဏာ. သာ ဟိ တဿာ နိဒဿနဘူတာ အပ္ပဓာနာ တံ ဝိသေသေတွာ ဝိနိဝတ္တာ, တသ္မာ ‘‘တာယာ’’တိ ပဋိနိဒ္ဒေသံ နာရဟတိ. ယာ စ ပဓာနဘူတာ ပညာ, သာ ဒေသနာယ သမုဋ္ဌာနံ, န သမုဿာဟိနီတိ တဿာ စ ပဋိနိဒ္ဒေသော န ယုတ္တောတိ? ပညာယ တာဝ ပဋိနိဒ္ဒေသော န ယုတ္တောတိ သုဝုတ္တမေတံ, ကရုဏာယ ပန ပဋိနိဒ္ဒေသော နော န ယုတ္တော ‘‘ဒယာယ တာယာ’’တိ ဒွိန္နံ ပဒါနံ သမာနာဓိကရဏဘာဝတော. သမာနာဓိကရဏာနဉှိ ဒွိန္နံ ပဒါနံ ရူပက္ခန္ဓာဒီနံ ဝိယ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေါ ဟောတိ. ရူပ-သဒ္ဒေါ ဟိ အညက္ခန္ဓနိဝတ္တနတ္ထံ ဝုစ္စမာနော ဝိသေသနံ ဟောတိ, ခန္ဓ-သဒ္ဒေါ စ နိဝတ္တေတဗ္ဗဂဟေတဗ္ဗသာဓာရဏဝစနဘာဝတော ဝိသေသိတဗ္ဗော, ဧဝမိဓာပိ ‘‘ဒယာယ တာယာ’’တိ ဒွိန္နံ ပဒါနံ ဧကဝိဘတ္တိယုတ္တာနံ သမာနာဓိကရဏဘာဝတော ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေါ ဟောတိ. တတ္ထ ဒယာ သမုဿာဟိနီတိ ပဓာနာ, နိဝတ္တေတဗ္ဗဂဟေတဗ္ဗသာဓာရဏဝစနဉ္စိဒံ. တသ္မာ ‘‘ဒယာယာ’’တိ ဝိသေသိတဗ္ဗဝစနမေတံ, တဿ စ ယထာ ဝိသေသနံ ဟောတိ ‘‘တာယာ’’တိ [Pg.6] ဣဒံ ဝစနံ, တထာ တဿ ပဋိနိဒ္ဒေသဘာဝေါ ယောဇေတဗ္ဗော. န ဟိ ပညာပဋိနိဒ္ဒေသဘာဝေ ဒယာဝိသေသနံ တ-သဒ္ဒေါ ဟောတိ, ကရုဏာပဋိနိဒ္ဒေသဘာဝေ စ ဟောတီတိ. ပဓာနဉ္စ ပညံ ဝဇ္ဇေတွာ ‘‘ဒယာယာ’’တိ ဧတေန သမ္ဗဇ္ဈမာနော ‘‘တာယာ’’တိ အယံ တ-သဒ္ဒေါ အပ္ပဓာနာယ ကရုဏာယ ပဋိနိဒ္ဒေသော ဘဝိတုမရဟတိ. အယမေတ္ထ အတ္ထော – ယာယ ဒယာယ သမုဿာဟိတော, န သာ ယာ ကာစိ, သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပန နိဒဿနဘူတာ မဟာကရုဏာ, တာယ သမုဿာဟိတောတိ. ในคาถาก่อน พระปัญญาถูกระบุโดยความเป็นประธาน และพระกรุณาโดยความเป็นวิเสสนะ (คุณบท). เพราะพระกรุณานั้นเป็นเครื่องแสดงของพระปัญญานั้น เป็นอัปปธาน (ไม่เป็นประธาน) เมื่อขยายความพระปัญญานั้นแล้วก็กลับไป จึงไม่ควรเป็นคำอ้างถึงด้วยคำว่า 'ตายะ'. และพระปัญญาที่เป็นประธานนั้น เป็นสมุฏฐานแห่งการแสดงธรรม ไม่ใช่เป็นเครื่องบันดาลใจ เหตุไฉนคำอ้างถึงพระปัญญานั้นจึงไม่สมควรเล่า? คำว่า 'คำอ้างถึงพระปัญญาไม่สมควร' นี้กล่าวไว้ดีแล้ว. แต่คำอ้างถึงพระกรุณานั้นไม่ใช่ว่าไม่สมควร เพราะคำว่า 'ทยายะ ตายะ' เป็นคำสองบทที่มีสมานาธิกรณ์ (มีวิภัตติเดียวกัน). เพราะคำสองบทที่มีสมานาธิกรณ์กัน ย่อมมีภาวะเป็นวิเสสนะและวิเสสิตัพพะ (นามบทที่ถูกขยาย) เหมือนรูปขันธ์เป็นต้น. คำว่า รูป เมื่อกล่าวเพื่อกันขันธ์อื่น ย่อมเป็นวิเสสนะ และคำว่า ขันธ์ เป็นคำสามัญที่พึงกันออกและพึงถือเอา จึงเป็นวิเสสิตัพพะ. แม้ในที่นี้ก็เช่นกัน คำว่า 'ทยายะ ตายะ' ซึ่งเป็นคำสองบทที่มีวิภัตติเดียวกัน มีสมานาธิกรณ์กัน ย่อมมีภาวะเป็นวิเสสนะและวิเสสิตัพพะ. ในคำนั้น ทยา เป็นประธานเพราะเป็นเครื่องบันดาลใจ และเป็นคำสามัญที่พึงกันออกและพึงถือเอา. เพราะฉะนั้น คำว่า 'ทยายะ' นี้เป็นวิเสสิตัพพะ และคำว่า 'ตายะ' นี้เป็นวิเสสนะของคำนั้นฉันใด ก็พึงประกอบภาวะที่เป็นคำอ้างถึงของคำนั้นฉันนั้น. เพราะในภาวะที่เป็นคำอ้างถึงพระปัญญา ต-ศัพท์ ย่อมไม่เป็นวิเสสนะของ ทยา แต่ในภาวะที่เป็นคำอ้างถึงพระกรุณา ย่อมเป็น. และ ต-ศัพท์ นี้ เมื่อละพระปัญญาที่เป็นประธานแล้ว มาสัมพันธ์กับคำว่า 'ทยายะ' ย่อมควรเป็นคำอ้างถึงพระกรุณาที่เป็นอัปปธาน. อรรถในที่นี้คือ พระผู้มีพระภาคมีพระทัยอันพระกรุณาใดบันดาลขึ้น พระกรุณานั้นไม่ใช่กรุณาใดๆ แต่เป็นมหากรุณาอันเป็นเครื่องแสดงแห่งสัพพัญญุตญาณ พระองค์มีพระทัยอันมหากรุณานั้นบันดาลขึ้น. ကထံ ပန ကရုဏာ ‘‘ဒယာ’’တိ ဉာတဗ္ဗာ, နနု ဝုတ္တံ ‘‘ဒယာပန္နော’’တိ ဧတဿ အဋ္ဌကထာယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၈) ‘‘မေတ္တစိတ္တတံ အာပန္နော’’တိ, တသ္မာ ဒယာ မေတ္တာတိ ယုဇ္ဇေယျ, န ကရုဏာတိ? ယဒိ ဧဝံ ‘‘အဒယာပန္နော’’တိ ဧတဿ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘နိက္ကရုဏတံ အာပန္နော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒယာ မေတ္တာတိ စ န ယုဇ္ဇေယျ, တသ္မာ ဒယာ-သဒ္ဒေါ ယတ္ထ ယတ္ထ ပဝတ္တတိ, တတ္ထ တတ္ထ အဓိပ္ပာယဝသေန ယောဇေတဗ္ဗော. ဒယာ-သဒ္ဒေါ ဟိ အနုရက္ခဏတ္ထံ အန္တောနီတံ ကတွာ ပဝတ္တမာနော မေတ္တာယ စ ကရုဏာယ စ ပဝတ္တတီတိ နော န ယုဇ္ဇတိ. ဧဝဉှိ အဋ္ဌကထာနံ အဝိရောဓော ဟောတီတိ. ကရုဏာ စ ဒေသနာယ နိဒါနဘာဝေန ဝုတ္တာ, န မေတ္တာ ‘‘အစ္စန္တမေဝ ဟိ တံ သမယံ ဘဂဝါ ကရုဏာဝိဟာရေန ဝိဟာသီ’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁ မူလပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ; သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁; အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁) ဧဝမာဒီသု, တသ္မာ ဣဓ ကရုဏာဝ ဒယာဝစနေန ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သာ ဟိ သမုဿာဟိနီ, န မေတ္တာ, မေတ္တာ ပန ပညာဂတိကပဝတ္တိနီ ဟောတီတိ. ก็พระกรุณาพึงทราบว่าเป็น ทยา ได้อย่างไร? มิใช่หรือว่าในอรรถกถาของคำว่า 'ทยาปันโน' (ที. สี. อ. ๑.๘) กล่าวไว้ว่า 'ถึงความเป็นผู้มีจิตประกอบด้วยเมตตา' เพราะฉะนั้น คำว่า ทยา จึงควรหมายถึงเมตตา ไม่ใช่กรุณา? ถ้าเป็นเช่นนั้น ในอรรถกถาของคำว่า 'อทยาปันโน' ก็กล่าวไว้ว่า 'ถึงความเป็นผู้ไม่มีกรุณา' ดังนั้น คำว่า ทยา จึงไม่ควรหมายถึงเมตตา (อย่างเดียว). เพราะฉะนั้น ทยา-ศัพท์ พึงประกอบความหมายตามอัธยาศัยในที่ที่คำนั้นเป็นไป. เพราะ ทยา-ศัพท์ เมื่อเป็นไปโดยมีความหมายว่าเพื่อการอนุรักษ์แฝงอยู่ภายใน ย่อมเป็นไปได้ทั้งในเมตตาและกรุณา ย่อมไม่ขัดกัน. ด้วยประการฉะนี้ อรรถกถาทั้งหลายจึงไม่ขัดแย้งกัน. และพระกรุณาถูกกล่าวว่าเป็นเหตุแห่งการแสดงธรรม ไม่ใช่เมตตา ดังที่กล่าวไว้ในที่ทั้งหลายมีอาทิว่า 'ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคทรงอยู่ด้วยกรุณาวิหารโดยแท้' (ที. สี. อ. ๑.๑; ม. มู. อ. ๑.๑ อรรถกถามูลปริยายสูตร; สํ. ส. อ. ๑.๑.๑; อ. อ. อ. ๑.๑.๑). เพราะฉะนั้น ในที่นี้พึงทราบว่าพระกรุณานั่นแหละถูกถือเอาด้วยคำว่า ทยา. เพราะพระกรุณานั้นเป็นเครื่องบันดาลใจ ไม่ใช่เมตตา ส่วนเมตตานั้นเป็นไปโดยมีปัญญาเป็นเครื่องนำไป. ‘‘သတ္တေသူ’’တိ ကသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ, နနု ‘‘တာယာ’’တိ ဧတေန ဝစနေန သတ္တဝိသယာ ကရုဏာ ဂဟိတာတိ? နော န ဂဟိတာ, ပုရိမဂါထာယ ပန ‘‘သတ္တေသု ကရုဏာ ယထာရုစိ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ သပ္ပဒေသသတ္တဝိသယာ နိပ္ပဒေသသတ္တဝိသယာ စ သဗ္ဗာ ဝုတ္တာ, ဣဓ ပန နိပ္ပဒေသသတ္တဝိသယတံ ဂဟေတုံ ‘‘သတ္တေသူ’’တိ နိပ္ပဒေသသတ္တဝိသယဘူတာ ဒဿိတာ. တေန သဗ္ဗသတ္တဝိသယာယ ကရုဏာယ သမုဿာဟိတော အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂံ ဒေဝါနံ သမ္ပဝတ္တယိ, န ဒေဝဝိသယာယ ဧဝ, တသ္မာ သဗ္ဗသတ္တဟိတတ္ထံ အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂံ ဒေဝါနံ သမ္ပဝတ္တယိ, န ဒေဝါနံယေဝ အတ္ထာယာတိ အယမတ္ထော ဒဿိတောဝ ဟောတိ. အထ ဝါ ‘‘သတ္တေသူ’’တိ ဣဒံ န ဒယာယ အာလမ္ဗနနိဒဿနံ, သမုဿာဟနဝိသယော ပန ဧတေန ဒဿိတော. အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂပ္ပဝတ္တနတ္ထဉှိ ဘဂဝါ ကရုဏာယ န ဒေဝေသုယေဝ သမုဿာဟိတော[Pg.7], သဗ္ဗဗောဓနေယျေသု ပန သတ္တေသု သမုဿာဟိတော သဗ္ဗေသံ အတ္ထာယ ပဝတ္တတ္တာ, တသ္မာ သတ္တေသု သမုဿာဟိတမာနသောတိ သတ္တေသု ဝိသယဘူတေသု နိမိတ္တဘူတေသု ဝါ သမုဿာဟိတမာနသော ဥယျောဇိတစိတ္တောတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. คำว่า ‘ในสัตว์ทั้งหลาย’ นี้ ทำไมจึงกล่าวอย่างนี้ ก็คำว่า ‘ด้วยความกรุณานั้น’ มิใช่หรือที่ความกรุณาอันมีสัตว์เป็นอารมณ์ถูกถือเอาไว้แล้ว? ไม่ใช่ ไม่ได้ถูกถือเอาไว้ แต่ในคาถาก่อน ความกรุณาอันมีสัตว์เป็นอารมณ์ทั้งที่มีขอบเขตและไม่มีขอบเขตทั้งหมด ได้ถูกกล่าวไว้แล้วว่า ‘ความกรุณาในสัตว์ทั้งหลายได้เป็นไปตามความพอใจ’ ส่วนในที่นี้ เพื่อจะถือเอาความเป็นอารมณ์คือสัตว์โดยไม่มีส่วนเหลือ จึงแสดงคำว่า ‘ในสัตว์ทั้งหลาย’ อันเป็นความมีสัตว์เป็นอารมณ์โดยไม่มีส่วนเหลือ. ด้วยเหตุนั้น พระองค์ทรงมีพระทัยถูกกระตุ้นด้วยความกรุณาอันมีสัตว์ทั้งปวงเป็นอารมณ์ จึงทรงแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรมแก่เหล่าเทพ ไม่ใช่เฉพาะแก่เหล่าเทพเท่านั้น เพราะฉะนั้น ความหมายนี้จึงถูกแสดงไว้แล้วว่า พระองค์ทรงแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรมแก่เหล่าเทพ เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งปวง ไม่ใช่เพื่อประโยชน์ของเหล่าเทพเท่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ‘ในสัตว์ทั้งหลาย’ นี้ ไม่ใช่การแสดงอารมณ์ของความเอ็นดู แต่เป็นเครื่องแสดงขอบเขตของการกระตุ้น. เพราะว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระทัยถูกกระตุ้นด้วยความกรุณา เพื่อการแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรม ไม่ใช่เฉพาะในเหล่าเทพเท่านั้น แต่ทรงมีพระทัยถูกกระตุ้นในสัตว์ทั้งหลายผู้ควรแก่การตรัสรู้ทั้งปวง เพราะเป็นไปเพื่อประโยชน์ของสัตว์ทั้งปวง เพราะฉะนั้น พึงเห็นความหมายว่า ‘ทรงมีพระทัยถูกกระตุ้นในสัตว์ทั้งหลาย’ คือทรงมีพระทัยถูกกระตุ้น หรือทรงมีพระทัยถูกชักชวนในสัตว์ทั้งหลายผู้เป็นอารมณ์ หรือผู้เป็นนิมิต. ဧဝံ အဗ္ဘန္တရနိဒါနံ ဒဿေတွာ ဗာဟိရနိဒါနံ ဒဿေန္တော ‘‘ပါဋိဟီရာဝသာနမှီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယသ္မိံ ကာလေ ဘဂဝတာ အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂေါ ပဝတ္တိတော, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပါဋိဟီရာဝသာနမှိ ဝသန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အဝသာနမှိ ဝသန္တော တိဒသာလယေ’’တိ ဝစနတော ယဿာဝသာနမှိ တိဒသာလယေ ဝသိ, တံ ကဏ္ဍမ္ဗမူလေ ကတံ ယမကပါဋိဟာရိယံ ဣဓ ‘‘ပါဋိဟီရ’’န္တိ ဝုတ္တံ, န ဗောဓိမူလာဒီသု ကတံ ပါဋိဟာရိယံ, နာပိ အာဒေသနာနုသာသနိယောတိ ဝိညာယတိ, ပါကဋတ္တာ စ အာသန္နတ္တာ စ တဒေဝ ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပါဋိဟာရိယပဒဿ ဝစနတ္ထံ (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၁; ဣတိဝု. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) ‘‘ပဋိပက္ခဟရဏတော ရာဂါဒိကိလေသာပနယနတော ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝဒန္တိ, ဘဂဝတော ပန ပဋိပက္ခာ ရာဂါဒယော န သန္တိ ယေ ဟရိတဗ္ဗာ. ပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ ဟိ ဝိဂတုပက္ကိလေသေ အဋ္ဌင်္ဂဂုဏသမန္နာဂတေ စိတ္တေ ဟတပဋိပက္ခေ ဣဒ္ဓိဝိဓံ ပဝတ္တတိ, တသ္မာ တတ္ထ ပဝတ္တဝေါဟာရေန စ န သက္ကာ ဣဓ ‘‘ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝတ္တုံ. သစေ ပန မဟာကာရုဏိကဿ ဘဂဝတော ဝေနေယျဂတာ စ ကိလေသာ ပဋိပက္ခာ, တေသံ ဟရဏတော ‘‘ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ သတိ ယုတ္တမေတံ. အထ ဝါ ဘဂဝတော စ သာသနဿ စ ပဋိပက္ခာ တိတ္ထိယာ, တေသံ ဟရဏတော ပါဋိဟာရိယံ. တေ ဟိ ဒိဋ္ဌိဟရဏဝသေန ဒိဋ္ဌိပ္ပကာသနေ အသမတ္ထဘာဝေန စ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနီဟိ ဟရိတာ အပနီတာ ဟောန္တီတိ. အထ ဝါ ပဋီတိ အယံ သဒ္ဒေါ ‘‘ပစ္ဆာ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ဗောဓေတိ ‘‘တသ္မိံ ပဋိပဝိဋ္ဌမှိ, အညော အာဂဉ္ဆိ ဗြာဟ္မဏော’’တိအာဒီသု (သု. နိ. ၉၈၅; စူဠနိ. ပါရာယနဝဂ္ဂ, ဝတ္ထုဂါထာ ၄) ဝိယ, တသ္မာ သမာဟိတေ စိတ္တေ ဝိဂတုပက္ကိလေသေ စ ကတကိစ္စေန ပစ္ဆာ ဟရိတဗ္ဗံ ပဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ ပဋိဟာရိယံ, အတ္တနော ဝါ ဥပက္ကိလေသေသု စတုတ္ထဇ္ဈာနမဂ္ဂေဟိ ဟရိတေသု ပစ္ဆာ ဟရဏံ ပဋိဟာရိယံ, ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနိယော စ ဝိဂတုပက္ကိလေသေန ကတကိစ္စေန စ သတ္တဟိတတ္ထံ ပုန ပဝတ္တေတဗ္ဗာ, ဟရိတေသု စ အတ္တနော ဥပက္ကိလေသေသု ပရသတ္တာနံ ဥပက္ကိလေသဟရဏာနိ ဟောန္တီတိ ပဋိဟာရိယာနိ ဘဝန္တိ, ပဋိဟာရိယမေဝ ပါဋိဟာရိယံ. ပဋိဟာရိယေ ဝါ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနိသမုဒါယေ ဘဝံ ဧကေကံ ပါဋိဟာရိယန္တိ ဝုစ္စတိ. ပဋိဟာရိယံ [Pg.8] ဝါ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ မဂ္ဂေါ စ ပဋိပက္ခဟရဏတော, တတ္ထ ဇာတံ, တသ္မိံ ဝါ နိမိတ္တဘူတေ, တတော ဝါ အာဂတန္တိ ပါဋိဟာရိယံ. ပါဋိဟာရိယမေဝ ဣဓ ‘‘ပါဋိဟီရ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဝသာနမှိ ဝသန္တောတိ ဧတေဟိ ကာလံ နိဒဿေတိ. ပါဋိဟီရကရဏာဝသာနေန ဟိ တိဒသာလယဝါသေန စ ပရိစ္ဆိန္နော အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂပ္ပဝတ္တနဿ ကာလောတိ. တိဒသာလယေတိ ဒေသံ နိဒဿေတိ. သော ဟိ အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂပ္ပဝတ္တနဿ ဒေသော တတ္ထ ဝသန္တေန ပဝတ္တိတတ္တာတိ. เมื่อแสดงเหตุภายในอย่างนี้แล้ว จึงแสดงเหตุภายนอก โดยกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ในเวลาสิ้นสุดแห่งปาฏิหาริย์’. ในคำเหล่านั้น เพื่อแสดงกาลที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรม จึงกล่าวว่า ‘เมื่อประทับอยู่ ในเวลาสิ้นสุดแห่งปาฏิหาริย์’. ตามนัยแห่งคำว่า ‘เมื่อประทับอยู่ ในเวลาสิ้นสุดแห่งปาฏิหาริย์ในเทวโลก’ ปาฏิหาริย์ที่กระทำ ณ โคนต้นมะม่วงคัณฑามพฤกษ์ ซึ่งพระองค์ประทับอยู่ในเทวโลก ในเวลาสิ้นสุดแห่งปาฏิหาริย์นั้น ได้ถูกกล่าวไว้ในที่นี้ว่า ‘ปาฏิหาริย์’ ไม่ใช่ปาฏิหาริย์ที่กระทำ ณ โคนต้นโพธิ์เป็นต้น และไม่ใช่ปาฏิหาริย์คืออาเทศนาและอนุสาสนี พึงทราบว่า ปาฏิหาริย์นั้นเองถูกถือเอาไว้ เพราะเป็นที่ปรากฏและอยู่ใกล้. อรรถของบทว่า ‘ปาฏิหาริย์’ (ในอรรถกถาอุทาน 1; อรรถกถาอิติวุตตกะ วรรณนานิทาน) ท่านกล่าวว่า ‘ปาฏิหาริย์’ เพราะนำออกซึ่งปฏิปักษ์ คือนำออกซึ่งกิเลสมีราคะเป็นต้น. แต่ปฏิปักษ์มีราคะเป็นต้นที่ควรจะนำออกนั้น ไม่มีแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า. แม้ของปุถุชน อิทธิวิธีก็ย่อมเป็นไปในจิตที่ปราศจากอุปกิเลส ประกอบด้วยคุณมีองค์ 8 และมีปฏิปักษ์ถูกกำจัดแล้ว เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถกล่าวคำว่า ‘ปาฏิหาริย์’ ในที่นี้ด้วยโวหารที่ใช้ในที่นั้นได้. แต่ถ้ากิเลสที่อยู่ในเหล่าเวไนยชนเป็นปฏิปักษ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงมีพระมหากรุณา แล้วกล่าวว่า ‘ปาฏิหาริย์’ เพราะนำกิเลสเหล่านั้นออก ถ้าเป็นอย่างนี้ก็สมควร. อีกอย่างหนึ่ง พวกเดียรถีย์เป็นปฏิปักษ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าและพระศาสนา การนำพวกเดียรถีย์เหล่านั้นออกเป็นปาฏิหาริย์. เพราะว่าพวกเดียรถีย์เหล่านั้นถูกนำออก ถูกขจัดออกไปแล้วด้วยอิทธิปาฏิหาริย์ อาเทศนาปาฏิหาริย์ และอนุสาสนีปาฏิหาริย์ โดยการนำทิฏฐิออก และโดยความไม่สามารถในการประกาศทิฏฐิ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ‘ปฏิ’ นี้ ย่อมแสดงอรรถว่า ‘ภายหลัง’ เหมือนในคำมีอาทิว่า ‘เมื่อพราหมณ์นั้นเข้าไปแล้ว พราหมณ์อื่นก็มา’ (สุ.นิ. 985; จูฬนิ. ปารายนวรรค, วัตถุคาถา 4) เพราะฉะนั้น พึงยังสิ่งที่ควรจะนำออกภายหลังให้เป็นไปในจิตที่ตั้งมั่น ปราศจากอุปกิเลส และทำกิจแล้ว จึงเป็นปฏิหาริย์ หรือการนำออกซึ่งอุปกิเลสของตนด้วยมรรคแห่งจตุตถฌานภายหลัง เป็นปฏิหาริย์ และอิทธิปาฏิหาริย์ อาเทศนาปาฏิหาริย์ อนุสาสนีปาฏิหาริย์ ก็ควรจะยังให้เป็นไปอีกเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งหลาย โดยผู้ที่ปราศจากอุปกิเลสและทำกิจแล้ว และเมื่ออุปกิเลสของตนถูกนำออกแล้ว การนำออกซึ่งอุปกิเลสของสัตว์อื่นก็ย่อมมี จึงเป็นปฏิหาริย์ทั้งหลาย ปฏิหาริย์นั่นแหละคือปาฏิหาริย์. หรือแต่ละอย่างที่เกิดในกองแห่งอิทธิปาฏิหาริย์ อาเทศนาปาฏิหาริย์ และอนุสาสนีปาฏิหาริย์ ก็เรียกว่าปาฏิหาริย์. หรือจตุตถฌานและมรรคเป็นปฏิหาริย์ เพราะนำออกซึ่งปฏิปักษ์ สิ่งที่เกิดในจตุตถฌานและมรรคนั้น หรือสิ่งที่เกิดในจตุตถฌานและมรรคอันเป็นนิมิตนั้น หรือสิ่งที่มาจากจตุตถฌานและมรรคนั้น ก็เป็นปาฏิหาริย์. ปาฏิหาริย์นั่นแหละ ในที่นี้เรียกว่า ‘ปาฏิหีระ’. ด้วยคำว่า ‘เมื่อประทับอยู่ ในเวลาสิ้นสุด’ เหล่านี้ ย่อมแสดงกาล. เพราะว่ากาลแห่งการแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรมถูกกำหนดด้วยการสิ้นสุดแห่งการกระทำปาฏิหาริย์ และด้วยการประทับอยู่ในเทวโลก. คำว่า ‘ในเทวโลก’ ย่อมแสดงสถานที่. เพราะว่าสถานที่แห่งการแสดงหนทางแห่งการแสดงพระอภิธรรมนั้น คือสถานที่ที่พระองค์ประทับอยู่และทรงแสดง. ၃. တတ္ထာပိ ဒေသဝိသေသဒဿနတ္ထံ ‘‘ပါရိစ္ဆတ္တကမူလမှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယုဂန္ဓရေတိ သီတပဗ္ဗတေသွေကော ဒွေစတ္တာလီသယောဇနသဟဿုဗ္ဗေဓော, အာဒိစ္စော စ တဒုဗ္ဗေဓမဂ္ဂစာရီ, သော သတိ သမ္ဘဝေ ယထာ ယုဂန္ဓရေ သောဘေယျ, ဧဝံ သောဘမာနော နိသိန္နောတိ အတ္ထော. ๓. แม้ในที่นั้น เพื่อแสดงสถานที่อันเป็นพิเศษ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ที่โคนต้นปาริจฉัตตกะ’. คำว่า ‘ที่ภูเขายุคันธร’ หมายถึง ภูเขายุคันธรเป็นหนึ่งในบรรดาภูเขาที่หนาวเย็น มีความสูง 42,000 โยชน์ และพระอาทิตย์ก็โคจรไปตามทางที่สูงเท่าภูเขานั้น ความหมายคือ พระองค์ประทับนั่งอย่างสง่างาม เหมือนพระอาทิตย์จะสง่างามอยู่บนภูเขายุคันธร เมื่อเป็นไปได้. ၄-၅. ဣဒါနိ ပုဂ္ဂလေ ဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကေ အပဒိသန္တော ‘‘စက္ကဝါဠသဟဿေဟီ’’တိအာဒိမာဟ. သဗ္ဗသောတိ သမန္တတော အာဂမ္မ သဗ္ဗေဟိ ဒိသာဘာဂေဟိ, သန္နိဝေသဝသေန ဝါ သမန္တတော သန္နိဝိဋ္ဌေဟိ ဒသဟိ စက္ကဝါဠသဟဿေဟီတိ အဓိပ္ပာယော, န သဗ္ဗသော စက္ကဝါဠသဟဿေဟိ ဒသဟိ ဒသဟီတိ. ဧဝံ သတိ စတ္တာလီသစက္ကဝါဠသဟဿေဟိ အဓိကေဟိ ဝါ အာဂမနံ ဝုတ္တံ သိယာ, န စေတံ အဓိပ္ပေတန္တိ. သမန္တတော သန္နိသိန္နေနာတိ ဝါ ယောဇေတဗ္ဗံ. သမံ, သမ္မာ ဝါ နိသိန္နေန သန္နိသိန္နေန, အညမညံ အဗျာဗာဓေတွာ ဘဂဝတိ ဂါရဝံ ကတွာ သောတံ ဩဒဟိတွာ နိသဇ္ဇဒေါသေ ဝဇ္ဇိတဗ္ဗေ ဝဇ္ဇေတွာ နိသိန္နေနာတိ အတ္ထော. မာတရံ ပမုခံ ကတွာ သန္နိသိန္နေန ဒေဝါနံ ဂဏေန ပရိဝါရိတောတိ ဝါ, မာတရံ ပမုခံ ကတွာ အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂံ သမ္ပဝတ္တယီတိ ဝါ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ๔-๕. บัดนี้ เมื่อจะระบุถึงบุคคลผู้รับพระธรรมเทศนา จึงกล่าวคำเริ่มต้นว่า 'cakkavāḷasahassehi' (ด้วยหมื่นจักรวาล) เป็นต้น. คำว่า Sabbaso (โดยประการทั้งปวง) มีอธิบายว่า มาจากโดยรอบ คือจากทิศทั้งปวง หรือว่า ด้วยหมื่นจักรวาล 10 แห่งที่ตั้งอยู่โดยรอบตามการตั้งอยู่, ไม่ใช่ด้วยหมื่นจักรวาล 10 แห่ง 10 แห่ง โดยประการทั้งปวง. เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะเป็นอันว่ากล่าวถึงการมาด้วยจักรวาล 4 หมื่น หรือมากกว่านั้น และนั่นก็ไม่ใช่ความประสงค์. หรือพึงประกอบความว่า 'samantato sannisinnena' (ผู้นั่งประชุมกันโดยรอบ). คำว่า Sannisinnena (ผู้นั่งประชุมกัน) หมายถึง ผู้นั่งโดยสม่ำเสมอ หรือนั่งโดยชอบ คือนั่งไม่เบียดเบียนกันและกัน กระทำความเคารพในพระผู้มีพระภาค เงี่ยโสตลงสดับ เว้นโทษที่ควรเว้นในการนั่ง. หรือพึงประกอบความว่า 'แวดล้อมด้วยหมู่เทพที่นั่งประชุมกันโดยมีพระมารดาเป็นประธาน' หรือ 'ทรงยังกระแสแห่งพระอภิธรรมเทศนาให้เป็นไปโดยมีพระมารดาเป็นประธาน'. ဣဒါနိ ဒေသနာယ သမုဋ္ဌာနံ ဒဿေန္တော ‘‘တဿာ ပညာယ တေဇသာ’’တိ အာဟ. ယာ သာ အာဒိမှိ ကရုဏာယ ဥပမိတာ သဗ္ဗဉေယျဓမ္မာနံ ယထာသဘာဝဇာနနသမတ္ထာ, တေသံ ဒေသေတဗ္ဗပ္ပကာရဇာနနသမတ္ထာ, ဗောဓေတဗ္ဗပုဂ္ဂလာနံ အာသယာဓိမုတ္တိယာဒိဝိဘာဝနသမတ္ထာ စ ပညာ, တဿာ စ ယထာဝုတ္တဗလယောဂတောတိ အတ္ထော. တေန သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ အဘိဓမ္မကထာယ သမုဋ္ဌာနဘာဝေ သမတ္ထံ, နာညန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေန္တော အဘိဓမ္မကထာယ အသာဓာရဏဘာဝံ ဒဿေတိ. မဂ္ဂေါတိ ဥပါယော. ခန္ဓာယတနာဒီနံ ကုသလာဒီနဉ္စ ဓမ္မာနံ အဝဗောဓဿ, သစ္စပ္ပဋိဝေဓဿေဝ ဝါ ဥပါယဘာဝတော ‘‘အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တော. ပဗန္ဓော [Pg.9] ဝါ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. သော ဟိ ဒီဃတ္တာ မဂ္ဂေါ ဝိယာတိ မဂ္ဂေါ, တသ္မာ အဘိဓမ္မကထာပဗန္ဓော ‘‘အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တော. ဒေဝါနံ ဂဏေန ပရိဝါရိတောတိ ဝတွာ ပုန ဒေဝါနန္တိ ဝစနံ တေသံ ဂဟဏသမတ္ထတံ ဒီပေတိ. န ဟိ အသမတ္ထာနံ ဘဂဝါ ဒေသေတီတိ. บัดนี้ เมื่อจะแสดงเหตุเกิดแห่งเทศนา จึงกล่าวว่า 'tassā paññāya tejasā' (ด้วยเดชแห่งปัญญานั้น). ปัญญาใดที่เปรียบด้วยพระกรุณาในเบื้องต้น เป็นปัญญาที่สามารถรู้ธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงตามสภาวะ สามารถรู้ประเภทแห่งธรรมที่พึงแสดงเหล่านั้น และสามารถจำแนกอัธยาศัยและอธิมุตติเป็นต้นของบุคคลที่พึงโปรดได้, ความหมายคือ ด้วยการประกอบด้วยกำลังตามที่กล่าวมานั้นแห่งปัญญานั้น. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงความที่พระอภิธรรมเทศนาเป็นของไม่ทั่วไป (แก่ผู้อื่น) โดยชี้ให้เห็นว่า พระสัพพัญญุตญาณเท่านั้นที่สามารถเป็นเหตุเกิดแห่งพระอภิธรรมเทศนาได้ ไม่ใช่สิ่งอื่น. คำว่า Maggo (มรรค) หมายถึง อุบาย. เรียกว่า 'abhidhammakathāmaggo' (กระแสแห่งพระอภิธรรมเทศนา) เพราะความเป็นอุบายแห่งการตรัสรู้ธรรมมีขันธ์และอายตนะเป็นต้น และธรรมมีกุศลเป็นต้น หรือเพราะความเป็นอุบายแห่งการแทงตลอดสัจจะนั่นเอง. หรือความสืบเนื่อง (แห่งเทศนา) เรียกว่า 'maggo'. เพราะความสืบเนื่องนั้นยาวเหมือนหนทาง จึงชื่อว่ามรรค, เพราะฉะนั้น ความสืบเนื่องแห่งพระอภิธรรมเทศนา จึงเรียกว่า 'abhidhammakathāmaggo'. เมื่อกล่าวว่า 'แวดล้อมด้วยหมู่เทพ' แล้ว การกล่าวคำว่า 'แห่งเทพทั้งหลาย' ซ้ำอีก ย่อมแสดงถึงความสามารถในการรับฟังของเทพเหล่านั้น. เพราะพระผู้มีพระภาคย่อมไม่ทรงแสดงแก่ผู้ที่ไม่สามารถจะรับได้. ၆. ဧဝံ ကရုဏာပညာမုခေဟိ ဂုဏေဟိ ဘဂဝတော အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂပ္ပဝတ္တနေန စ ဟိတပ္ပဋိပတ္တိယာ ပရမပဏာမာရဟတံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အဓိပ္ပေတံ ပဏာမံ ကရောန္တော အာဟ ‘‘တဿ ပါဒေ နမဿိတွာ’’တိ. ဘဂဝတော ထောမနေနေဝ စ ဓမ္မဿ သွာက္ခာတတာ သံဃဿ စ သုပ္ပဋိပန္နတာ ဒဿိတာ ဟောတိ တပ္ပဘဝဿ အနညထာဘာဝတော, တသ္မာ ပဏာမာရဟံ တဉ္စ ရတနဒွယံ ပဏမန္တော ‘‘သဒ္ဓမ္မဉ္စဿ…ပေ… စဉ္ဇလိ’’န္တိ အာဟ. တတ္ထ ယသ္မာ ဗုဒ္ဓေါ ‘‘သဒေဝကေ လောကေ တထာဂတော ဝန္ဒနီယော’’တိ, သံဃော စ ‘‘သုပ္ပဋိပန္နော…ပေ… အဉ္ဇလိကရဏီယော’’တိ (အ. နိ. ၆.၁၀) ဝုတ္တော, တသ္မာ ‘‘တဿ ပါဒေ နမဿိတွာ, ကတွာ သံဃဿ စဉ္ဇလိ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မော ပန သွာက္ခာတတာဒိဂုဏယုတ္တော တထာနုဿရဏေန ပူဇေတဗ္ဗော ဟောတိ ‘‘တမေဝ ဓမ္မံ သက္ကတွာ ဂရုံကတွာ ဥပနိဿာယ ဝိဟရေယျ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၁၇၃; အ. နိ. ၄.၂၁) ဝစနတော, ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ သဗ္ဗထာ ပူဇေတဗ္ဗော, တသ္မာ ‘‘သဒ္ဓမ္မဉ္စဿ ပူဇေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. သိရီမတောတိ ဧတ္ထ သိရီတိ ပညာပုညာနံ အဓိဝစနန္တိ ဝဒန္တိ. အထ ဝါ ပုညနိဗ္ဗတ္တာ သရီရသောဘဂ္ဂါဒိသမ္ပတ္တိ ကတပုညေ နိဿယတိ, ကတပုညေဟိ ဝါ နိဿီယတီတိ ‘‘သိရီ’’တိ ဝုစ္စတိ, သာ စ အတိသယဝတီ ဘဂဝတော အတ္ထီတိ သိရီမာ, ဘဂဝါ, တဿ သိရီမတော. ๖. เมื่อแสดงความเป็นผู้ควรแก่การนอบน้อมอย่างยิ่ง ด้วยพระคุณมีพระกรุณาและพระปัญญาเป็นประธาน และด้วยการยังกระแสแห่งพระอภิธรรมเทศนาให้เป็นไปเพื่อการปฏิบัติเกื้อกูลของพระผู้มีพระภาคอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะกระทำการนอบน้อมตามที่ประสงค์ จึงกล่าวว่า 'tassa pāde namassitvā' (นอบน้อมพระบาทของพระองค์นั้น). และด้วยการชมเชยพระผู้มีพระภาคเท่านั้น ย่อมเป็นอันแสดงความที่พระธรรมเป็นธรรมอันพระองค์ตรัสไว้ดีแล้ว และความที่พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วด้วย เพราะความที่พระธรรมและพระสงฆ์นั้นมีพระองค์เป็นต้นกำเนิดและไม่เป็นอย่างอื่น, เพราะฉะนั้น เมื่อจะนอบน้อมพระรัตนตรัยแม้อีก 2 ประการที่ควรแก่การนอบน้อมนั้น จึงกล่าวว่า 'saddhammañcassa...pe... cañjaliṃ' (และบูชาพระสัทธรรมของพระองค์...เป...กระทำอัญชลี). ในคำนั้น เพราะพระพุทธเจ้าถูกกล่าวว่า 'พระตถาคตเป็นผู้ควรแก่การกราบไหว้ในโลกพร้อมทั้งเทวดา', และพระสงฆ์ถูกกล่าวว่า 'เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว...เป...เป็นผู้ควรแก่การทำอัญชลี' (องฺ. ฉกฺก. 6.10), เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'นอบน้อมพระบาทของพระองค์นั้น กระทำอัญชลีแก่พระสงฆ์'. ส่วนพระธรรมที่ประกอบด้วยคุณมีพระธรรมอันพระองค์ตรัสไว้ดีแล้วเป็นต้น เป็นสิ่งที่พึงบูชาด้วยการระลึกถึงตามความเป็นจริง ตามพระดำรัสที่ว่า 'พึงสักการะเคารพพระธรรมนั้นแหละ อาศัยอยู่' (สํ. ส. 1.173; องฺ. จตุกฺก. 4.21), คือพึงบูชาโดยประการทั้งปวงด้วยกาย วาจา และใจ, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'บูชาพระสัทธรรมของพระองค์'. ในคำว่า Sirīmato นี้ ท่านกล่าวว่า คำว่า สิริ เป็นชื่อของปัญญาและบุญ. อีกอย่างหนึ่ง ความถึงพร้อมด้วยความงามแห่งสรีระเป็นต้นที่เกิดจากบุญ ย่อมอาศัยอยู่ในบุคคลผู้ทำบุญ หรืออันบุคคลผู้ทำบุญอาศัยใช้สอย จึงเรียกว่า 'สิริ', และสิรินั้นมีอยู่ในพระผู้มีพระภาคอย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่า 'ผู้มีสิริ', ของพระผู้มีพระภาคผู้มีสิรินั้น. ၇. နိပစ္စကာရဿာတိ ပဏာမကိရိယာယ. အာနုဘာဝေနာတိ ဗလေန. သောသေတွာတိ သုက္ခာပေတွာ အန္တရဓာပေတွာ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ သမ္ဗန္ဓော. အန္တရာယေတိ အတ္ထပ္ပကာသနဿ ဥပဃာတကေ. အသေသတောတိ နိဿေသေ သကလေ. ๗. คำว่า Nipaccakārassā หมายถึง แห่งการกระทำความนอบน้อม. คำว่า Ānubhāvena หมายถึง ด้วยกำลัง. คำว่า Sosetvā (ทำให้แห้งแล้ว) มีความเชื่อมโยงกับคำว่า 'จะประกาศเนื้อความ' โดยหมายถึง ทำให้เหือดแห้งไป คือทำให้หายไป. คำว่า Antarāye หมายถึง สิ่งที่ขัดขวางการประกาศเนื้อความ. คำว่า Asesato หมายถึง โดยไม่เหลือ คือทั้งหมด. ၈. ဣဒါနိ အဘိဓမ္မဿ ဂမ္ဘီရတ္ထတ္တာ အတ္ထပ္ပကာသနဿ ဒုက္ကရဘာဝံ ဒီပေတုံ ‘‘ဝိသုဒ္ဓါစာရသီလေနာ’’တိအာဒိနာ အဘိယာစနံ ဒဿေတိ. ထုလ္လစ္စယာဒိဝိသုဒ္ဓိယာ ဝိသုဒ္ဓါစာရော, ပါရာဇိကသံဃာဒိသေသဝိသုဒ္ဓိယာ ဝိသုဒ္ဓသီလော. စာရိတ္တဝါရိတ္တဝိသုဒ္ဓိယာ [Pg.10] ဝါ ဝိသုဒ္ဓါစာရသီလော, တေန. သက္ကစ္စန္တိ စိတ္တိံ ကတွာ. အဘိယာစိတောတိ အဘိမုခံ ယာစိတော. တေန အနာဒရိယံ အတ္ထပ္ပကာသနေ ကာတုံ အသက္ကုဏေယျံ ဒဿေတိ. ๘. บัดนี้ เพื่อแสดงความยากลำบากในการประกาศเนื้อความ เพราะความที่พระอภิธรรมมีเนื้อความลึกซึ้ง จึงแสดงการอ้อนวอนด้วยคำมีอาทิว่า 'visuddhācārasīlena' (ด้วยอาจาระและศีลอันบริสุทธิ์). ชื่อว่ามีอาจาระบริสุทธิ์ เพราะความบริสุทธิ์จากอาบัติถุลลัจจัยเป็นต้น, ชื่อว่ามีศีลบริสุทธิ์ เพราะความบริสุทธิ์จากอาบัติปาราชิกและสังฆาทิเสสเป็นต้น. หรือชื่อว่ามีอาจาระและศีลบริสุทธิ์ เพราะความบริสุทธิ์แห่งจาริตศีลและวาริตศีล, ด้วยอาจาระและศีลนั้น. คำว่า Sakkaccaṃ หมายถึง กระทำความเคารพ. คำว่า Abhiyācito หมายถึง ถูกอ้อนวอนต่อหน้า. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงถึงความไม่สามารถจะกระทำความไม่เอื้อเฟื้อในการประกาศเนื้อความได้. ၉. ဣဒါနိ ယဿ အတ္ထံ ပကာသေတုကာမော, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယံ ဒေဝဒေဝေါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယန္တိ အဘိဓမ္မံ. ဒေဝဒေဝေါတိ ဝိသုဒ္ဓိသမ္မုတိဥပပတ္တိဒေဝါနံ ဒေဝေါ. လောကေ ဟိ ယေ ‘‘သရဏံ ပရာယဏ’’န္တိ ဂန္တဗ္ဗာ ဂတိဘူတာ, တေ ‘‘ဒေဝါ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, ဘဂဝါ စ သဗ္ဗဒေဝါနံ ဂတိဘူတောတိ. နယတောတိ သင်္ခေပတော. သမာစိက္ခီတိ သမ္မာ အာစိက္ခိ ယထာ ထေရော ဗုဇ္ဈတိ. ဝေနေယျသတ္တေ ဝိနေတီတိ ဝိနာယကော, နာယကဝိရဟိတော ဝါ, သယမ္ဘူတိ အတ္ထော. ๙. บัดนี้ เพื่อแสดงเนื้อความที่ประสงค์จะประกาศ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'yaṃ devadevo' (พระอภิธรรมใดที่เทพยิ่งกว่าเทพ). ในคำนั้น คำว่า Yaṃ หมายถึง พระอภิธรรม. คำว่า Devadevo หมายถึง เทพของวิสุทธิเทพ สมมติเทพ และอุปปัตติเทพ. ด้วยว่าในโลก ชนเหล่าใดที่ผู้คนพึงไปหาว่าเป็นที่พึ่ง เป็นที่ไปถึง ชนเหล่านั้นเรียกว่า 'เทพ', และพระผู้มีพระภาคเป็นที่ไปถึงของเทพทั้งปวง. คำว่า Nayato หมายถึง โดยย่อ. คำว่า Samācikkhi หมายถึง ตรัสบอกโดยชอบ คือเพื่อให้พระเถระเข้าใจ. ชื่อว่า Vināyako เพราะย่อมแนะนำเวไนยสัตว์, หรือชื่อว่า วินายกะ เพราะเป็นผู้ปราศจากผู้นำอื่นยิ่งกว่า คือเป็นพระสยัมภู. ၁၀-၁၂. ယဉ္စာတိ ယဉ္စ အဘိဓမ္မံ ဘိက္ခူနံ ပယိရုဒါဟာသီတိ သမ္ဗန္ဓော. ပယိရုဒါဟာသီတိ ကထေသိ. ဣတီတိ ဣမိနာ အနုက္ကမေန. ‘‘ယော ဓာရိတော’’တိ ယန္တိ ဥပယောဂဝသေန ဝုတ္တော ယံ-သဒ္ဒေါ ဓာရိတောတိ ပစ္စတ္တေန သမ္ဗဇ္ဈမာနော ပစ္စတ္တဝသေန ပရိဏမတိ, တသ္မာ ယော ဓာရိတော, ယော စ သင်္ဂီတော, တဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ဝေဒေန ပညာယ ဤဟတိ ပဝတ္တတီတိ ဝေဒေဟော, တေန မုနိနာ. အဘိဏှသောတိ ဗဟုသော. အဘိဓမ္မဿာတိ ဧတံ ‘‘အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ဧတေန ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣဒါနိ ယော အတ္ထပ္ပကာသနဿ နိဿယော, တံ ဒဿေတုံ ‘‘အာဒိတော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာဒိတောတိ အာဒိမှိ ပဌမသင်္ဂီတိယံ. ๑๐-๑๒. คำว่า "ยัญจ" มีความสัมพันธ์กับคำว่า "ยัญจ อภิธัมมัง ภิกขูนัง ปยิรุทาหาสิ" (ซึ่งพระอภิธรรมใด พระองค์ทรงแสดงแก่ภิกษุทั้งหลาย). คำว่า "ปยิรุทาหาสิ" หมายถึง ทรงแสดงแล้ว. คำว่า "อิติ" (ดังนี้) หมายถึง โดยลำดับนี้. คำว่า "โย ธาริโต" (อันใดทรงจำไว้) นั้น คำว่า "ยัง" ที่กล่าวโดยเป็นอุปโยค (กรรม) เมื่อสัมพันธ์กับคำว่า "ธาริโต" โดยเป็นปัจจัตตะ (ประธาน) ย่อมแปรไปโดยเป็นปัจจัตตะ (ประธาน) เพราะฉะนั้น พึงประกอบความว่า "เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรมใดที่ทรงจำไว้ และที่สังคายนาไว้". คำว่า "เวเทโห" หมายถึง ผู้ดำเนินไป (อีหติ) ด้วยเวทะ (ความรู้) คือปัญญา, โดยพระมุนีนั้น. คำว่า "อภิณหโส" หมายถึง บ่อยๆ. คำว่า "อภิธัมมัสสะ" (แห่งพระอภิธรรม) นี้ พึงประกอบกับคำว่า "อัตถัง ปะกาสะยิสสามิ" (จักประกาศอรรถ). บัดนี้ เพื่อแสดงซึ่งที่อาศัยแห่งการประกาศอรรถใด จึงกล่าวคำว่า "อาทิโต" (ในเบื้องต้น) เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น คำว่า "อาทิโต" หมายถึง ในเบื้องต้น คือในการสังคายนาครั้งที่หนึ่ง. ၁၃. ယာ အဋ္ဌကထာ သင်္ဂီတာ, ကဿ ပန သာ အဋ္ဌကထာတိ? အညဿ ဝုတ္တဿ အဘာဝါ ‘‘ယဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ဝုတ္တံ, အဓိကာရဝသေန ‘‘တဿ အဘိဓမ္မဿာ’’တိ ဝိညာယတိ. သင်္ဂီတာတိ အတ္ထံ ပကာသေတုံ ယုတ္တဋ္ဌာနေ ‘‘အယံ ဧတဿ အတ္ထော, အယံ ဧတဿ အတ္ထော’’တိ သင်္ဂဟေတွာ ဝုတ္တာ, ပစ္ဆာပိ စ ဒုတိယတတိယသင်္ဂီတီသု အနုသင်္ဂီတာ. ๑๓. อรรถกถาใดที่สังคายนาไว้, อรรถกถานั้นเป็นของใครเล่า? เพราะไม่มีการกล่าวถึงสิ่งอื่น จึงกล่าวว่า "เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรมใด" โดยเป็นอำนาจแห่งอธิการ (เรื่องที่กำลังกล่าวถึง) จึงพึงทราบว่า "แห่งพระอภิธรรมนั้น". คำว่า "สังคีตา" (สังคายนาแล้ว) หมายถึง กล่าวรวบรวมไว้ในที่ที่ควรประกาศอรรถว่า "อรรถนี้เป็นของบทนี้, อรรถนี้เป็นของบทนี้" และสังคายนาสืบต่อมาในการสังคายนาครั้งที่สองและสามด้วย. ၁၄-၁၆. အဘိသင်္ခတာတိ ရစိတာ. တတောတိ အဋ္ဌကထာတော. တန္တိနယာနုဂန္တိ တန္တိဂတိံ အနုဂတံ. ဘာသန္တိ မာဂဓဘာသံ. နိကာယန္တရလဒ္ဓီဟီတိ အန္တရန္တရာ အနုပ္ပဝေသိတာဟိ. အသမ္မိဿန္တိ အဝေါကိဏ္ဏံ. အနာကုလန္တိ သနိကာယေပိ အနာဝိလံ ပရိစ္ဆိန္နံ. အသမ္မိဿော အနာကုလော စ ယော မဟာဝိဟာရဝါသီနံ အတ္ထဝိနိစ္ဆယော, တံ ဒီပယန္တော အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ[Pg.11]. ဧတေန တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရာဒီဟိ ဝုတ္တော ထေရဝါဒေါပိ သင်္ဂဟိတော ဟောတိ. အထ ဝါ တမ္ဗပဏ္ဏိဘာသံ အပနေတွာ မာဂဓဘာသဉ္စ အာရောပေတွာ ပကာသိယမာနော ယော အဘိဓမ္မဿ အတ္ထော အသမ္မိဿော အနာကုလောယေဝ စ ဟောတိ မဟာဝိဟာရဝါသီနဉ္စ ဝိနိစ္ဆယဘူတော, တံ အတ္ထံ ‘‘ဧသော မဟာဝိဟာရဝါသီနံ ဝိနိစ္ဆယော’’တိ ဒီပယန္တော ပကာသယိဿာမိ. တပ္ပကာသနေနေဝ ဟိ သော တထာ ဒီပိတော ဟောတီတိ. ๑๔-๑๖. คำว่า "อภิสังขตา" หมายถึง รจนาไว้แล้ว. คำว่า "ตโต" (จากนั้น) หมายถึง จากอรรถกถา. คำว่า "ตันตินยานุคัง" หมายถึง เป็นไปตามแนวแห่งพระบาลี. คำว่า "ภาสัง" หมายถึง ภาษามาคธ. คำว่า "นิกายันตรลัทธีหิ" หมายถึง ด้วยลัทธิของนิกายอื่นที่แทรกเข้ามาเป็นครั้งคราว. คำว่า "อสัมมิสสัง" หมายถึง ไม่ปะปนกัน. คำว่า "อนากุลัง" หมายถึง ไม่สับสน คือกำหนดได้ชัดเจนแม้ในนิกายของตน. เราจักประกาศอรรถโดยแสดงซึ่งอรรถวินิจฉัยของพระมหาวิหารวาสีทั้งหลายที่ไม่ปะปนและไม่สับสน. ด้วยเหตุนี้ พระเถรวาทที่กล่าวโดยพระติปิฏกจุฬนาคเถระเป็นต้น ก็ย่อมสงเคราะห์เข้าไว้ด้วย. อีกอย่างหนึ่ง เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรมใดที่ประกาศโดยการนำภาษาลังกาออกไป และนำภาษามาคธเข้ามาใส่ ซึ่งเป็นอรรถที่ไม่ปะปนและไม่สับสน และเป็นวินิจฉัยของพระมหาวิหารวาสีทั้งหลาย โดยแสดงว่า "นี่คือวินิจฉัยของพระมหาวิหารวาสีทั้งหลาย". เพราะการประกาศนั้นนั่นเอง อรรถนั้นจึงชื่อว่าถูกแสดงแล้วอย่างนั้น. ၁၇. တောသယန္တော ဝိစက္ခဏေတိ ဝိစက္ခဏေ တောသယန္တော ဂဟေတဗ္ဗံ ဂဟေတွာနာတိ ဧဝံ ယောဇေတွာ ‘‘ဂဟေတဗ္ဗဋ္ဌာနေယေဝ ဂဟိတံ သုဋ္ဌု ကတ’’န္တိ ဧဝံ တောသယန္တောတိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. ဧဝံ သတိ ဂဟေတဗ္ဗဂ္ဂဟဏေနေဝ တောသနံ ကတံ, န အညေန အတ္ထပ္ပကာသနေနာတိ ဧတံ အာပဇ္ဇေယျ. တောသယန္တော အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ ဧဝံ ပန ယောဇနာယ သတိ ဂဟေတဗ္ဗဂ္ဂဟဏံ အညဉ္စ သဗ္ဗံ အတ္ထပ္ပကာသနံ ဟောတီတိ သဗ္ဗေန တေန တောသနံ ကတံ ဟောတိ, တသ္မာ တောသယန္တော အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ ယုတ္တရူပါ. ๑๗. คำว่า "โตสะยันโต วิจักขเณ" (ยังผู้ฉลาดให้ยินดี) นั้น พวกอาจารย์กล่าวอรรถว่า "ยังผู้ฉลาดให้ยินดี" โดยประกอบความว่า "เมื่อถือเอาสิ่งที่ควรถือเอาแล้ว" ดังนี้ว่า "สิ่งที่ถือเอาในที่ที่ควรถือเอาเท่านั้น ทำได้ดีแล้ว" ดังนี้ จึงยังผู้ฉลาดให้ยินดี. เมื่อเป็นเช่นนี้ การยังผู้ฉลาดให้ยินดีก็ทำได้ด้วยการถือเอาสิ่งที่ควรถือเอาเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยการประกาศอรรถอื่น ดังนี้ พึงถึงซึ่งข้อนี้. แต่เมื่อมีการประกอบความว่า "เราจักประกาศอรรถโดยยังผู้ฉลาดให้ยินดี" ดังนี้ การถือเอาสิ่งที่ควรถือเอา และการประกาศอรรถอื่นทั้งหมด ย่อมเป็นการยังผู้ฉลาดให้ยินดีด้วยสิ่งนั้นทั้งหมด เพราะฉะนั้น การประกอบความว่า "โตสะยันโต อัตถัง ปะกาสะยิสสามิ" (เราจักประกาศอรรถโดยยังผู้ฉลาดให้ยินดี) จึงเหมาะสม. ၁၈-၂၀. ဣဒါနိ ယံ အတ္ထပ္ပကာသနံ ကတ္တုကာမော, တဿ မဟတ္တံ ပရိဟရိတုံ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနာနီ’’တိအာဒိမာဟ. အတ္ထဝဏ္ဏနန္တိ ဧတ္ထ ဝဏ္ဏနာ နာမ ဝိဝရိတွာ ဝိတ္ထာရေတွာ ဝစနံ. ဣတီတိ ‘‘အပနေတွာ တတော ဘာသ’’န္တိ ဧဝမာဒိနာ ယထာဒဿိတပ္ပကာရေန. ဣတိ သောတူနံ ဥဿာဟုပ္ပာဒနဿ ဟေတုံ ဒဿေတိ. အဘိဓမ္မကထန္တိ အဘိဓမ္မဋ္ဌကထံ. နိသာမေထာတိ သုဏာထ. ဣဒါနိ အဝဿံ အယံ သောတဗ္ဗာယေဝါတိ ဒဠှံ ဥဿာဟေန္တော အာဟ ‘‘ဒုလ္လဘာ ဟိ အယံ ကထာ’’တိ. ๑๘-๒๐. บัดนี้ เพื่อรักษาความสำคัญของการประกาศอรรถใดที่ประสงค์จะทำ จึงกล่าวคำว่า "กัมมัฏฐานานิ" (กรรมฐานทั้งหลาย) เป็นต้น. ในคำว่า "อัตถวัณณนัง" (การพรรณนาอรรถ) นี้ คำว่า "วัณณนา" หมายถึง การกล่าวโดยเปิดเผยและขยายความ. คำว่า "อิติ" (ดังนี้) หมายถึง โดยประการที่แสดงไว้แล้ว มีคำว่า "อัปปะเนตวา ตะโต ภาสัง" (นำภาษาจากนั้นออกไป) เป็นต้น. ดังนี้ ย่อมแสดงเหตุแห่งการยังความอุตสาหะให้เกิดขึ้นแก่ผู้ฟัง. คำว่า "อภิธัมมะกะถัง" (เรื่องพระอภิธรรม) หมายถึง อภิธัมมัตถกถา. คำว่า "นิสาเมถะ" (จงฟัง) หมายถึง จงฟัง. บัดนี้ เมื่อเร่งเร้าอย่างหนักแน่นว่า "เรื่องนี้พึงฟังอย่างแน่นอน" จึงกล่าวว่า "เรื่องนี้หายากแท้". ဝီသတိဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนาคาถา ๒๐ จบลงแล้ว. နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ การพรรณนานิทานกถา အဋ္ဌသာလိနိံ တာဝ ဝဏ္ဏေန္တေဟိ အာစရိယေဟိ တဿာ သန္နိဝေသော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော. တသ္မာ ဣဒံ ဝုစ္စတိ – เมื่ออาจารย์ทั้งหลายพรรณนาอรรถสาลินีอยู่ พึงแสดงการจัดวาง (สันนิวาส) ของอรรถสาลินีนั้น. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวคำนี้ว่า – ‘‘ဝစနတ္ထော ပရိစ္ဆေဒေါ, သန္နိဝေသော စ ပါဠိယာ; သာဂရေဟိ တထာ စိန္တာ, ဒေသနာဟိ ဂမ္ဘီရတာ. "อรรถแห่งบท การกำหนด การจัดวางแห่งพระบาลี ความคิดด้วยสาครทั้งหลาย ความลึกซึ้งด้วยเทศนาทั้งหลาย. ‘‘ဒေသနာယ [Pg.12] သရီရဿ, ပဝတ္တိဂ္ဂဟဏံ တထာ; ထေရဿ ဝါစနာမဂ္ဂ-တပ္ပဘာဝိတတာပိ စ. "การถือเอาการเป็นไปแห่งกายแห่งเทศนา และความเป็นไปตามแนวการสาธยายของพระเถระนั้นด้วย. ‘‘ပဋိဝေဓာ တထာ ဗုဒ္ဓ-ဝစနာဒီဟိ အာဒိတော; အာဘိဓမ္မိကဘာဝဿ, သာဓနံ သဗ္ဗဒဿိနော. "การแทงตลอด และการยังความเป็นผู้รู้แจ้งอภิธรรมของพระสัพพัญญูให้สำเร็จด้วยพุทธพจน์เป็นต้นในเบื้องต้น. ‘‘ဝိနယေနာထ ဂေါသိင်္ဂ-သုတ္တေန စ မဟေသိနာ; ဘာသိတတ္တဿ သံသိဒ္ဓိ, နိဒါနေန စ ဒီပိတာ. "ความสำเร็จแห่งการที่พระมเหสีทรงแสดงไว้ด้วยพระวินัยและโคสิงคสูตร และแสดงไว้ด้วยนิทาน. ‘‘ပကာသေတွာ ဣမံ သဗ္ဗံ, ပဋိညာတကထာ ကတာ; အဋ္ဌသာလိနိယာ ဧတံ, သန္နိဝေသံ ဝိဘာဝယေ’’တိ. "เมื่อประกาศทั้งหมดนี้แล้ว เรื่องที่ปฏิญญาไว้ก็สำเร็จแล้ว พึงแสดงการจัดวางนี้ในอรรถสาลินี." ဝစနတ္ထဝိဇာနနေန ဝိဒိတာဘိဓမ္မသာမညတ္ထဿ အဘိဓမ္မကထာ ဝုစ္စမာနာ သောဘေယျာတိ အဘိဓမ္မပရိဇာနနမေဝ အာဒိမှိ ယုတ္တရူပန္တိ တဒတ္ထံ ပုစ္ဆတိ ‘‘တတ္ထ ကေနဋ္ဌေန အဘိဓမ္မော’’တိ. တတ္ထ တတ္ထာတိ ‘‘အဘိဓမ္မဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ယဒိဒံ ဝုတ္တံ, တသ္မိံ. ‘‘ယဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ပဋိညာတံ, သော အဘိဓမ္မော ကေနဋ္ဌေန အဘိဓမ္မောတိ အတ္ထော. တတ္ထာတိ ဝါ ‘‘အဘိဓမ္မကထ’’န္တိ ဧတသ္မိံ ဝစနေ ယော အဘိဓမ္မော ဝုတ္တော, သော ကေနဋ္ဌေန အဘိဓမ္မောတိ အတ္ထော. ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌေနာတိ ဧတ္ထ ဓမ္မော အတိရေကော ဓမ္မာတိရေကော, သုတ္တန္တာဓိကာ ပါဠီတိ အတ္ထော. ဓမ္မော ဝိသေသော ဓမ္မဝိသေသော ဓမ္မာတိသယော, ဝိစိတ္တာ ပါဠီတိ အတ္ထော, ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသာ ဧဝ အတ္ထော ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌော. ဒွိန္နမ္ပိ အတ္ထာနံ အဘိဓမ္မသဒ္ဒဿ အတ္ထဘာဝေန သာမညတော ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ‘‘အဘိက္ကမန္တိ, အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ’’တိအာဒီသု ဝိယ အတိရေကဝိသေသဋ္ဌဒီပကော အဘိသဒ္ဒေါ, တသ္မာ အယမ္ပိ ဓမ္မော ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌေန ‘‘အဘိဓမ္မော’’တိ ဝုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော. เพราะว่าเมื่อรู้ความหมายทั่วไปของพระอภิธรรมด้วยการรู้ความหมายของบทแล้ว เรื่องพระอภิธรรมที่กล่าวอยู่ย่อมงดงาม เพราะฉะนั้น การรู้พระอภิธรรมเท่านั้นจึงเหมาะสมในเบื้องต้น จึงถามถึงความหมายนั้นว่า "ในคำเหล่านั้น พระอภิธรรมเป็นอภิธรรมด้วยอรรถว่าอะไร?" คำว่า "ตัตถะ ตัตถะ" (ในคำเหล่านั้น) หมายถึง ในคำที่กล่าวไว้ว่า "เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรม". พระอภิธรรมใดที่ปฏิญญาไว้ว่า "เราจักประกาศอรรถแห่งพระอภิธรรมนั้น" พระอภิธรรมนั้นเป็นอภิธรรมด้วยอรรถว่าอะไร? ดังนี้คือความหมาย. หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า "ตัตถะ" (ในคำเหล่านั้น) หมายถึง ในคำว่า "อภิธัมมะกะถา" (เรื่องพระอภิธรรม) พระอภิธรรมใดที่กล่าวไว้ พระอภิธรรมนั้นเป็นอภิธรรมด้วยอรรถว่าอะไร? ดังนี้คือความหมาย. ในคำว่า "ธัมมาติเรกธัมมวิเสสัฏเฐนะ" (ด้วยอรรถว่าธรรมอันยิ่งและธรรมอันวิเศษ) นี้ คำว่า "ธัมโม อติเรโก" (ธรรมอันยิ่ง) คือ "ธัมมาติเรโก" (ธรรมอันยิ่ง), หมายถึง พระบาลีที่ยิ่งกว่าพระสูตร. คำว่า "ธัมโม วิเสโส" (ธรรมอันวิเศษ) คือ "ธัมมวิเสโส" (ธรรมอันวิเศษ) คือ "ธัมมาติสะโย" (ธรรมอันประเสริฐ), หมายถึง พระบาลีที่วิจิตร, อรรถว่าธรรมอันยิ่งและธรรมอันวิเศษนั่นเอง คืออรรถว่าธรรมอันยิ่งและธรรมอันวิเศษ. การกล่าวด้วยเอกพจน์ได้ทำไว้โดยความหมายทั่วไปของการเป็นอรรถของคำว่า "อภิธรรม" ของอรรถทั้งสอง. เพราะฉะนั้น เพราะอภิศัพท์เป็นเครื่องแสดงอรรถว่ายิ่งและวิเศษ เหมือนในคำว่า "อภิกกมันติ" (ก้าวล่วงไป) "อภิกกันตะวัณณา" (มีวรรณะอันงามยิ่ง) เป็นต้น เพราะฉะนั้น ธรรมนี้ก็ชื่อว่า "อภิธรรม" ด้วยอรรถว่าธรรมอันยิ่งและธรรมอันวิเศษ ดังนี้คือความสัมพันธ์. တတ္ထ သိယာ – ‘‘အဘိက္ကမန္တိ, အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ’’တိ ဧတ္ထ ဓာတုသဒ္ဒဿ ပုရတော ပယုဇ္ဇမာနော အဘိသဒ္ဒေါ ကိရိယာယ အတိရေကဝိသေသဘာဝဒီပကော ဟောတီတိ ယုတ္တံ ဥပသဂ္ဂဘာဝတော, ဓမ္မသဒ္ဒေါ ပန န ဓာတုသဒ္ဒေါတိ ဧတသ္မာ ပုရတော အဘိသဒ္ဒေါ ပယောဂမေဝ နာရဟတိ. အထာပိ ပယုဇ္ဇေယျ, ကိရိယာဝိသေသကာ ဥပသဂ္ဂါ, န စ ဓမ္မော ကိရိယာတိ ဓမ္မဿ အတိရေကဝိသေသဘာဝဒီပနံ န ယုတ္တန္တိ? နော န ယုတ္တံ. အညဿပိ ဟိ ဥပသဂ္ဂဿ အဓာတုသဒ္ဒါ [Pg.13] ပုရတော ပယုဇ္ဇမာနဿ အကိရိယာယပိ အတိရေကဝိသေသဘာဝဒီပကဿ ဒဿနတောတိ ဧတမတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ အတိဆတ္တာဒိဥဒါဟရဏံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ. ဧဝမေဝါတိ ယထာ ဆတ္တာတိရေကဆတ္တဝိသေသာဒိအတ္ထေန အတိဆတ္တာဒယော ဟောန္တိ အတိသဒ္ဒဿ ဥပသဂ္ဂဿ အဓာတုသဒ္ဒဿပိ ပုရတော ပယုဇ္ဇမာနဿ အကိရိယာယ စ တဗ္ဘာဝဒီပကတ္တာ, ဧဝမယမ္ပိ ဓမ္မော ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌေန ‘‘အဘိဓမ္မော’’တိ ဝုစ္စတိ အဘိ-သဒ္ဒဿ ဥပသဂ္ဂဿ အဓာတုသဒ္ဒဿပိ ပုရတော ပယုဇ္ဇမာနဿ အကိရိယာယ စ တဗ္ဘာဝဒီပကတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ในเรื่องนั้น พึงมีคำถามว่า – ในคำว่า “อภิกฺกมนฺติ” (ก้าวไป) และ “อภิกฺกนฺตวณฺณา” (มีวรรณะงามยิ่ง) นี้ อภิศัพท์ที่ใช้ข้างหน้าธาตุศัพท์ ย่อมเป็นเครื่องแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของกิริยา ย่อมสมควรเพราะเป็นอุปสัค แต่ธรรมศัพท์ไม่ใช่ธาตุศัพท์ เพราะเหตุนั้น อภิศัพท์จึงไม่ควรใช้ข้างหน้าเลย ถึงแม้จะใช้ อุปสัคทั้งหลายเป็นเครื่องวิเศษของกิริยา และธรรมก็ไม่ใช่กิริยา เพราะเหตุนั้น การแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของธรรมจึงไม่สมควรใช่ไหม? ไม่ใช่ว่าไม่สมควร เพราะว่า แม้อุปสัคอื่นที่ใช้ข้างหน้าอธาตุศัพท์ ก็ปรากฏเป็นเครื่องแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของอากิริยา (สิ่งที่ไม่ใช่กิริยา) ได้ เพราะเหตุนั้น เพื่อจะแสดงอรรถนี้ จึงยกตัวอย่าง “อติฉตฺต” (ร่มอันยิ่ง) เป็นต้น มาแสดงแล้วกล่าวว่า “ยถา” (เหมือนอย่าง) เป็นต้น เหมือนอย่างนั้นแล คือ เหมือนอย่างที่คำว่า “อติฉตฺต” เป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยอรรถว่า ร่มอันยิ่ง ร่มอันพิเศษยิ่ง เพราะอติศัพท์ซึ่งเป็นอุปสัคที่ใช้ข้างหน้าอธาตุศัพท์ ก็เป็นเครื่องแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของอากิริยาได้ ฉันใด ธรรมนี้ก็เหมือนกัน ย่อมถูกเรียกว่า “อภิธรรม” โดยอรรถว่า ธรรมอันยิ่ง ธรรมอันพิเศษยิ่ง เพราะอภิศัพท์ซึ่งเป็นอุปสัคที่ใช้ข้างหน้าอธาตุศัพท์ ก็เป็นเครื่องแสดงความเป็นส่วนพิเศษยิ่งของอากิริยาได้ ฉันนั้น นี้เป็นอธิบาย. ဧကဒေသေနေဝ ဝိဘတ္တာတိ ‘‘ကတမေ စ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စက္ခန္ဓာ? ရူပက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏက္ခန္ဓော. ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, ရူပက္ခန္ဓော? ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာ…ပေ… သန္တိကေ ဝါ, အယံ ဝုစ္စတိ ရူပက္ခန္ဓော’’တိဧဝမာဒိနာ (သံ. နိ. ၃.၄၈; ဝိဘ. ၂) ဥဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသမတ္တေနေဝ ဝိဘတ္တာ, ‘‘တတ္ထ ကတမံ ရူပံ အတီတ’’န္တိဧဝမာဒိနာ (ဝိဘ. ၃) ပဋိနိဒ္ဒေသဿ အဘိဓမ္မဘာဇနီယဿ ပဉှပုစ္ဆကဿ စ အဘာဝါ န နိပ္ပဒေသေန. အဘိဓမ္မံ ပတွာ ပန…ပေ… နိပ္ပဒေသတောဝ ဝိဘတ္တာ, တသ္မာ အယမ္ပိ ဓမ္မော ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌေန ‘‘အဘိဓမ္မော’’တိ ဝုစ္စတိ နိပ္ပဒေသာနံ တိဏ္ဏမ္ပိ နယာနံ အတိရေကပါဠိဘာဝတော ဝိသေသပါဠိဘာဝတော စာတိ အဓိပ္ပာယော. သုတ္တန္တေ ဗာဝီသတိယာ ဣန္ဒြိယာနံ ဧကတော အနာဂတတ္တာ ဣန္ဒြိယဝိဘင်္ဂေ သုတ္တန္တဘာဇနီယံ နတ္ထိ. ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ သမ္ဘဝန္တီ’’တိအာဒိနာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေ တဿ တဿ ပစ္စယဓမ္မဿ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာနံ ပစ္စယဘာဝေါ ဥဒ္ဒိဋ္ဌော, ဥဒ္ဒိဋ္ဌဓမ္မာနဉ္စ ကုသလာဒိဘာဝေါ ပုစ္ဆိတွာ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗော, န စေတ္ထ ‘‘အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တော ဥဒ္ဒေသော အတ္ထီတိ ပဉှပုစ္ဆကံ နတ္ထိ. သုတ္တန္တေ ပဉ္စ သိက္ခာပဒါနိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနိ ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏီတိအာဒီနိ. သာ ပန ဝေရမဏီ ယဒိ သဘာဝကိစ္စာဒိဝသေန ဝိဘဇီယေယျ, ‘‘အာရတိ ဝိရတီ’’တိအာဒိနာ အဘိဓမ္မဘာဇနီယမေဝ ဟောတိ. အထာပိ စိတ္တုပ္ပာဒဝသေန ဝိဘဇီယေယျ, တထာပိ အဘိဓမ္မဘာဇနီယမေဝ ဟောတိ. အညော ပန ဝေရမဏီနံ ဝိဘဇိတဗ္ဗပ္ပကာရော နတ္ထိ, ယေန ပကာရေန သုတ္တန္တဘာဇနီယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. တသ္မာ သိက္ခာပဒဝိဘင်္ဂေ သုတ္တန္တဘာဇနီယံ နတ္ထိ. จำแนกโดยส่วนเดียว คือ ในพระสูตรจำแนกโดยการยกหัวข้อและอธิบายเท่านั้น ด้วยบทมีอาทิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ขันธ์ ๕ เป็นไฉน? รูปขันธ์…ฯลฯ…วิญญาณขันธ์. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปขันธ์เป็นไฉน? รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต…ฯลฯ…หรือปัจจุบัน นี้เรียกว่ารูปขันธ์” ดังนี้ (สํ. นิ. 3.48; วิภงฺค. 2) ไม่ได้จำแนกโดยไม่เหลือส่วน เพราะไม่มีการอธิบายซ้ำ (ปฏินิทเทส) ไม่มีอภิธรรมภาชนีย์ และไม่มีการถามปัญหา ด้วยบทมีอาทิว่า “ในรูปนั้น รูปที่เป็นอดีตเป็นไฉน” ดังนี้ (วิภงฺค. 3) แต่เมื่อถึงอภิธรรมแล้ว…ฯลฯ…จำแนกโดยไม่เหลือส่วนเลย เพราะเหตุนั้น ธรรมนี้ก็ถูกเรียกว่า “อภิธรรม” โดยอรรถว่า ธรรมอันยิ่ง ธรรมอันพิเศษยิ่ง เพราะเป็นพระบาลีอันยิ่ง เป็นพระบาลีอันพิเศษยิ่งของนัยทั้ง ๓ ที่ไม่เหลือส่วน นี้เป็นอธิบาย. ในพระสูตร อินทรีย์ ๒๒ ไม่ได้มาพร้อมกัน เพราะเหตุนั้น ในอินทริยวิภังค์จึงไม่มีสุตตันตภาชนีย์. ในปฏิจจสมุปบาท ด้วยบทมีอาทิว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายย่อมเกิด” ดังนี้ ได้แสดงความเป็นปัจจัยของปัจจัยธรรมนั้นๆ แก่ปัจจยุปปันนธรรมทั้งหลาย และธรรมที่แสดงแล้วนั้น พึงถามและตอบความเป็นกุศลเป็นต้น แต่ในที่นี้ไม่มีการยกหัวข้อที่กล่าวไว้ว่า “อวิชชาสังขาร” ดังนี้ เพราะเหตุนั้น จึงไม่มีการถามปัญหา. ในพระสูตร ได้แสดงสิกขาบท ๕ มีปาณาติปาตา เวรมณี (เจตนาเครื่องงดเว้นจากการฆ่าสัตว์) เป็นต้น. แต่เวรมณีนั้น หากจะจำแนกโดยความเป็นสภาวะและกิจเป็นต้น ก็ย่อมเป็นอภิธรรมภาชนีย์เท่านั้น ด้วยบทมีอาทิว่า “อารติ วิรติ” (ความงดเว้น ความเว้นขาด) เป็นต้น. ถึงแม้จะจำแนกโดยอาศัยจิตตุปบาท ก็ย่อมเป็นอภิธรรมภาชนีย์เท่านั้น. ส่วนการจำแนกเวรมณีอย่างอื่นที่พึงกล่าวว่าเป็นสุตตันตภาชนีย์นั้น ไม่มี. เพราะเหตุนั้น ในสิกขาบทวิภังค์จึงไม่มีสุตตันตภาชนีย์. ဝစနတ္ထတော အဘိဓမ္မေ ဉာတေ ပရိစ္ဆေဒတော ဉာပေတုံ အာဟ ‘‘ပကရဏပရိစ္ဆေဒတော’’တိအာဒိ. ကတိပယာဝ ပဉှဝါရာ အဝသေသာတိ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂေ အနာဂတာ ဟုတွာ မဟာဓမ္မဟဒယေ အာဂတာ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂဝစနဝသေန [Pg.14] အဝသေသာ ကတိပယာဝ ပဉှဝါရာတိ အတ္ထော. ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟိတာတိ ‘‘အပုဗ္ဗံ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ. အပ္ပမတ္တိကာဝ တန္တိ အဝသေသာတိ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂေ အနာဂန္တွာ မဟာဓမ္မဟဒယေ အာဂတတန္တိတော ယဒိ ပထဝီအာဒီနံ ဝိတ္ထာရကထာ မဟာဓာတုကထာ ရူပကဏ္ဍဓာတုဝိဘင်္ဂါဒီသု, အထ ဓာတုကထာယ ဝိတ္ထာရကထာ ဓာတုကထာယ အနာဂန္တွာ မဟာဓာတုကထာယ အာဂတတန္တိ အပ္ပမတ္တိကာဝါတိ အဓိပ္ပာယော. เมื่ออภิธรรมเป็นที่รู้แล้วโดยอรรถแห่งบท เพื่อให้รู้โดยปริจเฉท จึงกล่าวว่า “โดยปริจเฉทแห่งปกรณ์” เป็นต้น. คำว่า “ปัญหาพารเหลืออยู่เพียงเล็กน้อย” คือ ปัญหาพารที่ไม่ได้มาในธัมมหทัยวิภังค์ แต่มาในมหาธัมมหทัยนั้น เป็นปัญหาพารที่เหลืออยู่เพียงเล็กน้อยโดยคำกล่าวของธัมมหทัยวิภังค์ นี้เป็นอรรถ. คำว่า “สงเคราะห์ไว้ในที่นี้เท่านั้น” คือ กล่าวว่า “ไม่มีของใหม่”. คำว่า “พระบาลีเหลืออยู่เพียงเล็กน้อย” คือ หากเรื่องราวพิสดารของปฐวีเป็นต้น มีอยู่ในมหาธาตุกถา รูปกัณฑธาตุวิภังค์เป็นต้น ซึ่งเป็นพระบาลีที่ไม่ได้มาในธัมมหทัยวิภังค์ แต่มาในมหาธัมมหทัย และเรื่องราวพิสดารของธาตุกถา ซึ่งเป็นพระบาลีที่ไม่ได้มาในธาตุกถา แต่มาในมหาธาตุกถา ก็เป็นพระบาลีเพียงเล็กน้อย นี้เป็นอธิบาย. ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘သာဝကဘာသိတတ္တာ ဆဍ္ဍေထ န’’န္တိ, တံ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝဒဿနေန ပဋိသေဓေတုံ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. စတူသု ပဉှေသူတိ ‘‘ဥပလဗ္ဘတိ နုပလဗ္ဘတီ’’တိ ပဋိညာယ ဂဟိတာယ ပဋိက္ခေပဂဟဏတ္ထံ ‘‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော’’တိ ဝုတ္တံ သစ္စိကဋ္ဌံ နိဿယံ ကတွာ ဥပါဒါယ ပဝတ္တာ ဒွေပိ ပဉ္စကာ ဧကော ပဉှော, ‘‘သဗ္ဗတ္ထာ’’တိ သရီရံ သဗ္ဗံ ဝါ ဒေသံ ဥပါဒါယ ပဝတ္တာ ဧကော, ‘‘သဗ္ဗဒါ’’တိ ကာလမုပါဒါယ ဧကော, ‘‘သဗ္ဗေသူ’’တိ ယဒိ ခန္ဓာယတနာဒယော ဂဟိတာ, တေ ဥပါဒါယ ပဝတ္တာ, အထ ပန ‘‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗဒါ’’တိ ဧတေဟိ န ကောစိ သစ္စိကဋ္ဌော ဒေသော ကာလော ဝါ အဂ္ဂဟိတော အတ္ထိ, တေ ပန သာမညဝသေန ဂဟေတွာ အနုယောဂေါ ကတော, န ဘေဒဝသေနာတိ ဘေဒဝသေန ဂဟေတွာ အနုယုဉ္ဇိတုံ ‘‘သဗ္ဗေသူ’’တိ ဝုတ္တာ သစ္စိကဋ္ဌဒေသကာလပ္ပဒေသေ ဥပါဒါယ စ ပဝတ္တာ ဧကောတိ ဧတေသု စတူသု. ဒွိန္နံ ပဉ္စကာနန္တိ ဧတ္ထ ‘‘ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတိ…ပေ… မိစ္ဆာ’’တိ ဧကံ, ‘‘ပုဂ္ဂလော နုပလဗ္ဘတိ…ပေ… မိစ္ဆာ’’တိ (ကထာ. ၁၈) ဧကံ, ‘‘တွံ စေ ပန မညသိ…ပေ… ဣဒံ တေ မိစ္ဆာ’’တိ (ကထာ. ၃) ဧကံ, ‘‘ဧသေ စေ ဒုန္နိဂ္ဂဟိတေ…ပေ… ဣဒံ တေ မိစ္ဆာ’’တိ ဧကံ, ‘‘န ဟေဝံ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗေ, တေန ဟိ ယံ နိဂ္ဂဏှာသိ…ပေ… သုကတာ ပဋိပါဒနာ’’တိ (ကထာ. ၁၀) ဧကန္တိ ဧဝံ နိဂ္ဂဟကရဏံ, ပဋိကမ္မကရဏံ, နိဂ္ဂဟဿ သုနိဂ္ဂဟဘာဝံ ဣစ္ဆတော ပဋိညာဌပနေန ပဋိကမ္မဝေဌနံ, ပဋိကမ္မဿ ဒုပ္ပဋိကမ္မဘာဝံ ဣစ္ဆတော တံနိဒဿနေန နိဂ္ဂဟဿ ဒုန္နိဂ္ဂဟဘာဝဒဿနေန နိဂ္ဂဟနိဗ္ဗေဌနံ, အနိဂ္ဂဟဘာဝါရောပနာဒိနာ ဆေဒေါတိ အယံ ဧကော ပဉ္စကော, ယော အဋ္ဌကထာယံ အနုလောမပဉ္စကပဋိကမ္မစတုက္ကနိဂ္ဂဟစတုက္ကဥပနယနစတုက္ကနိဂမနစတုက္က နာမေဟိ သကဝါဒိပုဗ္ဗပက္ခေ အနုလောမပစ္စနီကပဉ္စကောတိ ဝုတ္တော, ပရဝါဒိပုဗ္ဗပက္ခေ စ ဧဝမေဝ ပစ္စနီယာနုလောမပဉ္စကောတိ ဝုတ္တော. ဧဝံ ဒွေ ပဉ္စကာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ သေသပဉှေသုပီတိ အဋ္ဌ ပဉ္စကာ အဋ္ဌမုခါ ဝါဒယုတ္တီတိ [Pg.15] ဝုတ္တာ. ယုတ္တီတိ ဥပါယော, ဝါဒဿ ယုတ္တိ ဝါဒယုတ္တိ, ဝါဒပ္ပဝတ္တနဿ ဥပါယောတိ အတ္ထော. ส่วนคำที่กล่าวว่า ‘อย่าทิ้งเพราะเป็นคำที่สาวกกล่าว’ นั้น ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า ‘เพราะพระสัมมาสัมพุทธเจ้า’ เพื่อปฏิเสธคำนั้นด้วยการแสดงว่า (คำนั้น) เป็นคำที่พระพุทธเจ้าตรัสแล้ว. ในปัญหา ๔ อย่างนั้น ปัญจกะ ๒ อย่างที่ดำเนินไปโดยอาศัยสัจจิกัตถะที่กล่าวว่า ‘สัจจิกัตถะใด’ เพื่อต้องการถือเอาการปฏิเสธในคำปฏิญญาที่รับไว้ว่า ‘บุคคลย่อมมีอยู่ หรือย่อมไม่มีอยู่’ จัดเป็นปัญหาหนึ่ง. คำว่า ‘ในที่ทั้งปวง’ เป็นปัญหาหนึ่งที่ดำเนินไปโดยอาศัยกายทั้งหมดหรือประเทศทั้งหมด. คำว่า ‘ในกาลทั้งปวง’ เป็นปัญหาหนึ่งที่ดำเนินไปโดยอาศัยกาล. คำว่า ‘ในสิ่งทั้งปวง’ นั้น หากถือเอาขันธ์และอายตนะเป็นต้น ก็เป็นปัญหาที่ดำเนินไปโดยอาศัยสิ่งเหล่านั้น แต่ถ้าหากว่าไม่มีสัจจิกัตถะ ประเทศ หรือกาลใดๆ ที่ไม่ถูกถือเอาด้วยคำว่า ‘สัจจิกัตถะใด ในที่ทั้งปวง ในกาลทั้งปวง’ เหล่านี้ และการสอบสวนนั้นกระทำไปโดยถือเอาโดยสามัญ ไม่ใช่โดยการจำแนก ดังนั้น เพื่อสอบสวนโดยการจำแนก คำว่า ‘ในสิ่งทั้งปวง’ จึงกล่าวถึงปัญหาหนึ่งที่ดำเนินไปโดยอาศัยสัจจิกัตถะ ประเทศ กาล และส่วนต่างๆ ในปัญหา ๔ อย่างนี้. ในปัญจกะ ๒ อย่างนั้น คำว่า ‘บุคคลย่อมมีอยู่...เป...ผิด’ เป็นอย่างหนึ่ง, คำว่า ‘บุคคลย่อมไม่มีอยู่...เป...ผิด’ (กถาวัตถุ ๑๘) เป็นอย่างหนึ่ง, คำว่า ‘ถ้าท่านสำคัญ...เป...ข้อนี้ของท่านผิด’ (กถาวัตถุ ๓) เป็นอย่างหนึ่ง, คำว่า ‘ถ้าข้อนี้ยากที่จะข่ม...เป...ข้อนี้ของท่านผิด’ เป็นอย่างหนึ่ง, คำว่า ‘ไม่พึงข่มอย่างนี้ เพราะฉะนั้น ท่านข่มสิ่งใด...เป...การปฏิบัติทำดีแล้ว’ (กถาวัตถุ ๑๐) เป็นอย่างหนึ่ง. การทำนิคคหะ, การทำปฏิกัมมะ, การพันปฏิกัมมะด้วยการตั้งปฏิญญาของผู้ปรารถนาความเป็นนิคคหะที่ข่มได้ดี, การแก้ความข่มด้วยการแสดงความเป็นนิคคหะที่ข่มได้ยากด้วยการแสดงปฏิกัมมะนั้นของผู้ปรารถนาความเป็นปฏิกัมมะที่แก้ได้ยาก, และการตัดบทด้วยการยกความเป็นอานิคคหะเป็นต้นขึ้นแสดง นี้เป็นปัญจกะหนึ่ง ซึ่งในอรรถกถาเรียกว่า อนุปโลมปัญจกะ ปฏิกัมมจตุกกะ นิคคหจตุกกะ อุปนยจตุกกะ นิคมนจตุกกะ ในฝ่ายบุรพภาคของสกวาที และในฝ่ายบุรพภาคของปรวาทีก็เรียกว่า ปัจจนียานุโลมปัญจกะ เช่นเดียวกัน. พึงทราบปัญจกะ ๒ อย่างอย่างนี้. แม้ในปัญหาที่เหลือก็เช่นกัน ปัญจกะ ๘ อย่าง เรียกว่า วาทะยุตติมีหน้า ๘. คำว่า ยุตติ คือ อุบาย, วาทะยุตติ คือ อุบายแห่งวาทะ, อธิบายว่า เป็นอุบายในการดำเนินวาทะ. အနုလောမပစ္စနီကပဉ္စကေ အာဒိနိဂ္ဂဟံ ဒဿေတွာ ပစ္စနီယာနုလောမပဉ္စကေ စ အာဒိနိဂ္ဂဟမေဝ ဒဿေတွာ မာတိကံ ဒီပေတုံ ‘‘သာ ပနေသာ’’တိအာဒိမာဟ. ပုဂ္ဂလောတိ အတ္တာ သတ္တော ဇီဝေါ. ဥပလဗ္ဘတီတိ ပညာယ ဥပဂန္တွာ လဗ္ဘတိ. သစ္စိကဋ္ဌပရမဋ္ဌေနာတိ မာယာမရီစိအာဒယော ဝိယ နာဘူတာကာရေန, အနုဿဝါဒီဟိ ဂဟေတဗ္ဗာ ဝိယ န အနုတ္တမတ္ထဘာဝေန, အထ ခေါ ဘူတေန ဥတ္တမတ္ထဘာဝေန ဥပလဗ္ဘတီတိ ပုစ္ဆတိ. ဣတရော တာဒိသံ ဣစ္ဆန္တော ပဋိဇာနာတိ. ပုန ယော သစ္စိကဋ္ဌပရမဋ္ဌေန ဥပလဗ္ဘတိ, သော သစ္စိကဋ္ဌပရမဋ္ဌတော အညော တဒါဓာရော, အညတြ ဝါ တေဟိ, တေသံ ဝါ အာဓာရဘူတော, အနညော ဝါ တတော ရုပ္ပနာဒိသဘာဝတော သပ္ပစ္စယာဒိသဘာဝတော ဝါ ဥပလဗ္ဘမာနော အာပဇ္ဇတီတိ အနုယုဉ္ဇတိ ‘‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော…ပေ… ပရမဋ္ဌေနာ’’တိ. ဣတရော ပုဂ္ဂလဿ ရူပါဒီဟိ အညတ္တံ အနညတ္တဉ္စ အနိစ္ဆန္တော ‘‘န ဟေဝ’’န္တိ ပဋိက္ခိပတိ. ပုန သကဝါဒီ ပဋိညာယ ဧကတ္တာပန္နံ အပ္ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗံ ပဋိက္ခိပတီတိ ကတွာ နိဂ္ဂဟံ အာရောပေန္တော အာဟ ‘‘အာဇာနာဟိ နိဂ္ဂဟ’’န္တိ. ‘‘ပုဂ္ဂလော နုပလဗ္ဘတီ’’တိ ပုဋ္ဌော သကဝါဒီ ပုဂ္ဂလဒိဋ္ဌိံ ပဋိသေဓေန္တော ‘‘အာမန္တာ’’တိ ပဋိဇာနာတိ. ပုန ဣတရော ယော သစ္စိကဋ္ဌေန နုပလဗ္ဘတိ ပုဂ္ဂလော, သော သစ္စိကဋ္ဌပရမဋ္ဌတော အညော ဝါ အနညော ဝါ နုပလဗ္ဘတီတိ အာပဇ္ဇတိ အညဿ ပကာရဿ အဘာဝါတိ အနုယုဉ္ဇတိ ‘‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော…ပေ… ပရမဋ္ဌေနာ’’တိ. ယသ္မာ ပန ပုဂ္ဂလော သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ နုပလဗ္ဘတိ, တသ္မာ တဿ အညတ္တာနညတ္တာနုယောဂေါ အနနုယောဂေါ ပုဂ္ဂလလဒ္ဓိံ ပဋိသေဓေန္တဿ အနာပဇ္ဇနတောတိ ‘‘န ဟေဝ’’န္တိ ပဋိက္ခိပတိ. ဣတရော ပဋိညာယ အာပဇ္ဇနလေသမေဝ ပဿန္တော အဝိပရီတံ အတ္ထံ အသမ္ဗုဇ္ဈန္တောယေဝ နိဂ္ဂဟံ အာရောပေတိ ‘‘အာဇာနာဟိ နိဂ္ဂဟ’’န္တိ. ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ก็ปัญจกะนั้น’ เพื่อแสดงมาติกา โดยแสดงการข่มในเบื้องต้นในอนุปโลมปัจจนียปัญจกะ และแสดงการข่มในเบื้องต้นในปัจจนียานุโลมปัญจกะด้วย. คำว่า บุคคล คือ อัตตา สัตว์ ชีวะ. คำว่า ย่อมมีอยู่ คือ ย่อมได้โดยการเข้าถึงด้วยปัญญา. คำว่า โดยสัจจิกัตถปรมัตถ์นั้น ท่านถามว่า ‘ย่อมมีอยู่โดยความเป็นจริงอันสูงสุด’ คือ ไม่ใช่โดยอาการที่ไม่เป็นจริงเหมือนมายาและพยับแดดเป็นต้น, ไม่ใช่โดยความเป็นสภาวะที่มิใช่อรรถอันสูงสุดเหมือนสิ่งที่พึงถือเอาด้วยอนุสสาวะเป็นต้น, แต่ย่อมมีอยู่โดยความเป็นอรรถอันสูงสุดที่เป็นจริง. ฝ่ายตรงข้ามผู้ปรารถนาเช่นนั้น ย่อมปฏิญญา. อีกอย่าง บุคคลใดมีอยู่โดยสัจจิกัตถปรมัตถ์ บุคคลนั้นย่อมถึงซึ่งความเป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์ มีสัจจิกัตถปรมัตถ์นั้นเป็นที่อาศัย, หรือเป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์เหล่านั้น, หรือเป็นที่อาศัยของสัจจิกัตถปรมัตถ์เหล่านั้น, หรือไม่เป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์นั้น โดยความเป็นสภาวะที่มีความสลายไปเป็นต้น หรือโดยความเป็นสภาวะที่มีปัจจัยเป็นต้น เมื่อมีอยู่ดังนี้ ท่านจึงสอบสวนว่า ‘สัจจิกัตถะใด...เป...โดยปรมัตถ์’. ฝ่ายตรงข้ามผู้ไม่ปรารถนาความเป็นอื่นและความไม่เป็นอื่นของบุคคลจากรูปเป็นต้น ย่อมปฏิเสธว่า ‘ไม่เป็นอย่างนั้น’. อีกอย่าง สกวาทีกล่าวว่า ‘จงรู้การข่ม’ โดยยกนิคคหะขึ้น เพราะถือว่าฝ่ายตรงข้ามปฏิเสธสิ่งที่ถึงความเป็นอันเดียวกันกับปฏิญญา ซึ่งไม่ควรปฏิเสธ. สกวาทีถูกถามว่า ‘บุคคลย่อมไม่มีอยู่’ ย่อมปฏิญญาว่า ‘ใช่’ โดยปฏิเสธปุคคลทิฏฐิ. อีกอย่าง บุคคลใดไม่มีอยู่โดยสัจจิกัตถะ บุคคลนั้นย่อมถึงซึ่ง (ภาวะที่ว่า) ไม่มีอยู่โดยความเป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์ หรือไม่เป็นอื่นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์ เพราะไม่มีประเภทอื่น ท่านจึงสอบสวนว่า ‘สัจจิกัตถะใด...เป...โดยปรมัตถ์’. แต่เพราะบุคคลไม่มีอยู่โดยประการทั้งปวง ดังนั้น การสอบสวนความเป็นอื่นและความไม่เป็นอื่นของบุคคลนั้น จึงไม่เป็นการสอบสวน และเพราะไม่ถึง (ความผิด) สำหรับผู้ปฏิเสธปุคคลลัทธิ ท่านจึงปฏิเสธว่า ‘ไม่เป็นอย่างนั้น’. ฝ่ายตรงข้ามเห็นเพียงเลศแห่งการถึง (ความผิด) ตามปฏิญญาเท่านั้น โดยไม่เข้าใจเนื้อความที่ไม่คลาดเคลื่อนนั่นเอง ย่อมยกนิคคหะขึ้นว่า ‘จงรู้การข่ม’. ဣတီတိ ယံ ဒိသွာ မာတိကာ ဌပိတာ, ဧဝံ ဒေသိတတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ယထာ ကိန္တိ ယေန ပကာရေန ဗုဒ္ဓဘာသိတံ နာမ ဇာတံ, တံ နိဒဿနံ ကိန္တိ အတ္ထော. ယတောနိဒါနန္တိ ယံကာရဏာ ဆအဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာယတနာဒိနိဒါနန္တိ အတ္ထော. ပပဉ္စသညာသင်္ခါတိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိပပဉ္စသမ္ပယုတ္တာ သညာကောဋ္ဌာသာ. သမုဒါစရန္တီတိ အဇ္ဈာစရန္တိ. ဧတ္ထ စေတိ ဧတေသု အာယတနာဒီသု တဏှာမာနဒိဋ္ဌီဟိ အဘိနန္ဒိတဗ္ဗံ အဘိဝဒိတဗ္ဗံ အဇ္ဈောသိတဗ္ဗဉ္စ နတ္ထိ စေ[Pg.16]. နနု နတ္ထိယေဝ, ကသ္မာ ‘‘နတ္ထိ စေ’’တိ ဝုတ္တန္တိ? သစ္စံ နတ္ထိ, အပ္ပဟီနာဘိနန္ဒနာဘိဝဒနဇ္ဈောသာနာနံ ပန ပုထုဇ္ဇနာနံ အဘိနန္ဒိတဗ္ဗာဒိပ္ပကာရာနိ အာယတနာဒီနိ ဟောန္တီတိ တေသံ န သက္ကာ ‘‘နတ္ထီ’’တိ ဝတ္တုံ, ပဟီနာဘိနန္ဒနာဒီနံ ပန သဗ္ဗထာ နတ္ထီတိ ‘‘နတ္ထိ စေ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧသေဝန္တောတိ အဘိနန္ဒနာဒီနံ နတ္ထိဘာဝကရော မဂ္ဂေါ တပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဘူတံ ဖလံ ဝါ ရာဂါနုသယာဒီနံ အန္တော အဝသာနံ, အပ္ပဝတ္တီတိ အတ္ထော. คำว่า 'อิติ' มีอธิบายว่า มาติกาอันพระผู้มีพระภาคทรงตั้งไว้แล้วด้วยทรงเห็นว่าดังนี้ และทรงแสดงไว้แล้วอย่างนี้. คำว่า 'ยถา กินติ' มีอธิบายว่า 'การแสดงนั้นอย่างไร' คือ 'ด้วยอาการใด ชื่อว่าพุทธภาษิตเกิดขึ้นแล้ว'. คำว่า 'ยโตนิทานัง' มีอธิบายว่า 'เพราะเหตุใด' คือมีอายตนะภายในและภายนอก ๖ เป็นต้นเป็นนิทาน. คำว่า 'ปปัญจสัญญาสังขา' คือส่วนแห่งสัญญาที่ประกอบด้วยปปัญจะคือตัณหา มานะ ทิฏฐิ. คำว่า 'สมุทาจารันติ' คือ 'อัชฌาจารันติ' (ย่อมเป็นไป). คำว่า 'เอตถะ เจ' คือ ถ้าไม่มีสิ่งที่ควรเพลิดเพลิน ควรกล่าวถึง ควรยึดมั่นด้วยตัณหา มานะ ทิฏฐิ ในอายตนะเป็นต้นเหล่านั้น. (มีปัญหาว่า) ก็ไม่มีอยู่แล้วมิใช่หรือ เพราะเหตุไรจึงตรัสว่า 'ถ้าไม่มี'? (ตอบว่า) จริงอยู่ ไม่มี แต่สำหรับปุถุชนผู้ยังละความเพลิดเพลิน ความกล่าวถึง ความยึดมั่นไม่ได้ อายตนะเป็นต้นเหล่านั้นย่อมเป็นสิ่งที่ควรเพลิดเพลินเป็นต้น เพราะฉะนั้นจึงไม่สามารถกล่าวแก่ปุถุชนเหล่านั้นได้ว่า 'ไม่มี'. แต่สำหรับผู้ละความเพลิดเพลินเป็นต้นได้แล้ว ย่อมไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า 'ถ้าไม่มี'. คำว่า 'เอเสวันโต' คือ มรรคที่ทำให้ความเพลิดเพลินเป็นต้นไม่มี หรือผลที่เป็นเครื่องระงับความเพลิดเพลินเป็นต้นนั้น เป็นที่สุด เป็นความสิ้นสุดแห่งราคานุสัยเป็นต้น มีอธิบายว่า ไม่เป็นไป. ဇာနံ ဇာနာတီတိ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဇာနိတဗ္ဗံ ဇာနာတိ. န ဟိ ပဒေသဉာဏဝါ ဇာနိတဗ္ဗံ သဗ္ဗံ ဇာနာတီတိ. ပဿံ ပဿတီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုပညာစက္ခုဓမ္မစက္ခုဗုဒ္ဓစက္ခုသမန္တစက္ခုသင်္ခါတေဟိ ပဉ္စဟိ စက္ခူဟိ ပဿိတဗ္ဗံ ပဿတိ. အထ ဝါ ဇာနံ ဇာနာတီတိ ယထာ အညေ သဝိပလ္လာသာ ကာမရူပပရိညာဝါဒိနော ဇာနန္တာပိ ဝိပလ္လာသဝသေန ဇာနန္တိ, န ဧဝံ ဘဂဝါ, ဘဂဝါ ပန ပဟီနဝိပလ္လာသတ္တာ ဇာနန္တော ဇာနာတိယေဝ, ဒိဋ္ဌိဒဿနဿ စ အဘာဝါ ပဿန္တော ပဿတိယေဝါတိ အတ္ထော. စက္ခုဘူတောတိ ပညာစက္ခုမယတ္တာ သတ္တေသု စ တဒုပ္ပာဒနတော လောကဿ စက္ခုဘူတော. ဉာဏဘူတောတိ ဧတဿ စ ဧဝမေဝ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဓမ္မာ ဗောဓိပက္ခိယာ. ဗြဟ္မာ မဂ္ဂေါ, တေဟိ ဥပ္ပန္နတ္တာ လောကဿ စ တဒုပ္ပာဒနတော တဗ္ဘူတော. ဝတ္တာတိ စတုသစ္စဓမ္မေ ဝဒတီတိ ဝတ္တာ. ပဝတ္တာတိ စိရံ သစ္စပ္ပဋိဝေဓံ ပဝတ္တေန္တော ဝဒတီတိ ပဝတ္တာ. အတ္ထဿ နိန္နေတာတိ အတ္ထံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဒဿေတာ, ပရမတ္ထံ ဝါ နိဗ္ဗာနံ ပါပယိတာ. အမတဿ ဒါတာတိ အမတသစ္ဆိကိရိယံ သတ္တေသု ဥပ္ပာဒေန္တော အမတံ ဒဒါတီတိ အမတဿ ဒါတာ. ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ တဒါယတ္တဘာဝတော ဓမ္မဿာမီ. သုဝဏ္ဏာလိင်္ဂန္တိ သုဝဏ္ဏမယံ အာလိင်္ဂံ ခုဒ္ဒကမုဒိင်္ဂံ. သုပုပ္ဖိတသတပတ္တပဒုမမိဝ သဿိရိကံ သသောဘံ သုပုပ္ဖိတသတပတ္တသဿိရိကံ. คำว่า 'ชานัง ชานาติ' คือ ย่อมรู้สิ่งที่ควรรู้ด้วยสัพพัญญุตญาณ. เพราะว่าผู้มีญาณเฉพาะส่วน ย่อมไม่รู้สิ่งที่ควรรู้ทั้งหมด. คำว่า 'ปัสสัง ปัสสติ' คือ ย่อมเห็นสิ่งที่ควรเห็นด้วยจักษุ ๕ ประการ คือ ทิพยจักษุ ปัญญาจักษุ ธรรมจักษุ พุทธจักษุ และสมันตจักษุ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า 'รู้ก็รู้' (ชานัง ชานาติ) เหมือนอย่างชนเหล่าอื่นผู้มีความคลาดเคลื่อน ผู้กล่าวถึงการกำหนดรู้กามและรูป แม้รู้ก็รู้ด้วยอำนาจแห่งความคลาดเคลื่อน พระผู้มีพระภาคไม่เป็นอย่างนั้น แต่พระผู้มีพระภาคทรงละความคลาดเคลื่อนได้แล้ว เมื่อทรงรู้ก็ย่อมรู้ทีเดียว และเพราะไม่มีทิฏฐิและทัสสนะ เมื่อทรงเห็นก็ย่อมเห็นทีเดียว มีอธิบายดังนี้. คำว่า 'จักขุภูโต' คือ เพราะเป็นสภาพเป็นปัญญาจักษุ และเพราะทรงยังปัญญาจักษุนั้นให้เกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย จึงเป็นจักษุของโลก. คำว่า 'ญาณภูโต' พึงเห็นอธิบายของคำนี้ก็อย่างนี้เหมือนกัน. ธรรมทั้งหลายคือโพธิปักขิยธรรม พรหมคือมรรค เพราะเกิดขึ้นด้วยธรรมเหล่านั้น และเพราะทรงยังธรรมเหล่านั้นให้เกิดขึ้นแก่โลก จึงเป็นสภาพนั้น. คำว่า 'วัตตา' คือ ชื่อว่าผู้กล่าว เพราะกล่าวซึ่งจตุราริยสัจธรรม. คำว่า 'ปวัตตา' คือ ชื่อว่าผู้ยังให้เป็นไป เพราะยังการแทงตลอดสัจจะให้เป็นไปตลอดกาลนาน. คำว่า 'อัตถัสสะ นินเนตา' คือ ผู้ยกประโยชน์ขึ้นแสดง หรือผู้ยังพระนิพพานอันเป็นปรมัตถ์ให้ถึง. คำว่า 'อะมะตัสสะ ทาตา' คือ ชื่อว่าผู้ให้ซึ่งอมตะ เพราะยังการกระทำให้แจ้งซึ่งอมตะให้เกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย จึงชื่อว่าให้ซึ่งอมตะ. เป็นเจ้าของแห่งธรรม เพราะโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายมีธรรมนั้นเป็นที่อาศัย. คำว่า 'สุวัณณาลึงคัง' คือ ตะโพนน้อยอันทำด้วยทอง. มีสิริ มีความงาม เหมือนดอกบัวร้อยกลีบที่บานสะพรั่ง มีสิริเหมือนดอกบัวร้อยกลีบที่บานสะพรั่ง. အနုမောဒိတကာလတော ပဋ္ဌာယ…ပေ… ဗုဒ္ဓဘာသိတံ နာမ ဇာတန္တိ ဧတေန အနုမောဒနာ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝဿ ကာရဏန္တိ အယမတ္ထော ဝုတ္တော ဝိယ ဒိဿတိ, ဧဝဉ္စ သတိ ကထာဝတ္ထုဿ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝေါ န သိယာ အနနုမောဒိတတ္တာ, တသ္မာ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – ‘‘မဟာကစ္စာယနော ဧဝံ ဝိဘဇိဿတီ’’တိ ဒိသွာ ဘဂဝါ မာတိကံ နိက္ခိပိတွာ ဝိဟာရံ ပဝိဋ္ဌော, တထေဝ စ ထေရော ဘဂဝတာ ဒိန္နနယေန ဌပိတမာတိကာယ ဝိဘဇီတိ ဗုဒ္ဓဘာသိတံ နာမ ဇာတံ, တံ ပန အနုမောဒနာယ ပါကဋံ ဇာတန္တိ ဧတမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ဧဝံ သတ္ထာရာ…ပေ… နာမ ဇာတ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ. คำว่า 'ตั้งแต่เวลาที่ทรงอนุโมทนาเป็นต้นไป...ชื่อว่าพุทธภาษิตเกิดขึ้นแล้ว' ด้วยคำนี้ อธิบายว่า การอนุโมทนาเป็นเหตุแห่งความเป็นพุทธภาษิต ย่อมปรากฏเหมือนกล่าวไว้แล้ว และเมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นพุทธภาษิตของกถาวัตถุจะไม่พึงมี เพราะไม่ได้อนุโมทนา เพราะฉะนั้น พึงเห็นอธิบายในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า พระผู้มีพระภาคทรงเห็นว่า 'พระมหากัจจายนะจักจำแนกอย่างนี้' แล้วทรงวางมาติกาไว้ เสด็จเข้าสู่พระวิหารแล้ว และพระเถระก็ได้จำแนกมาติกาที่ทรงตั้งไว้แล้วตามนัยที่พระผู้มีพระภาคประทานให้ ชื่อว่าพุทธภาษิตเกิดขึ้นแล้ว แต่พุทธภาษิตนั้นปรากฏขึ้นด้วยการอนุโมทนา คำว่า 'เอวัง สัตถารา...ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว' นี้ ตรัสหมายถึงอธิบายนี้. ဣဒါနိ [Pg.17] ပါဠိယာ သန္နိဝေသံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ ဓမ္မသင်္ဂဏီပကရဏေ’’တိအာဒိမာဟ. ကာမာဝစရကုသလတော အဋ္ဌာတိ ကာမာဝစရကုသလေ စတ္တာရော ခန္ဓေ ဂဟေတွာ တတော အဋ္ဌ စိတ္တာနိ ဥဒ္ဓရတိ. ပဌမာ ဝိဘတ္တီတိပိ ဝဒန္တိ. ဧကူနနဝုတိ စိတ္တာနီတိ ယတ္ထ ဧတာနိ စိတ္တာနိ ဝိဘတ္တာနိ, တေ ပါဠိပ္ပဒေသာ ‘‘ဧကူနနဝုတိ စိတ္တာနီ’’တိ ဝုတ္တာ. တေသဉ္စ သမုဒါယော စိတ္တဝိဘတ္တိ, တသ္မာ ဥပပန္နမေတံ ‘‘ဧကူနနဝုတိ စိတ္တာနိ စိတ္တဝိဘတ္တီ’’တိ. မာတိကဉ္စ ဥဒ္ဒိသိတွာ တတ္ထ ဧကေကံ ပဒံ ဥဒ္ဓရိတွာ ယသ္မာ စိတ္တာနိ ဝိဘတ္တာနိ, တသ္မာ မာတိကာပိ စိတ္တဝိဘတ္တိအန္တောဂဓာယေဝါတိ စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍံ မာတိကာပဒဘာဇနီယဝသေန ဒုဝိဓန္တိ ဣဒမ္ပိ ဝစနံ ယုဇ္ဇတိ. บัดนี้ เพื่อแสดงการจัดวางแห่งบาลี จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ในพระธรรมสังคณีปกรณ์นั้น'. คำว่า 'อัฏฐะ' (แปด) จากกุศลที่เป็นกามาวจร คือ ย่อมยกจิต ๘ ดวงขึ้นจากกุศลที่เป็นกามาวจร โดยถือเอาขันธ์ ๔. บางพวกก็กล่าวว่า เป็นวิภัตติที่ ๑. คำว่า 'เอกูนนะวะติ จิตตานิ' คือ บาลีบทเหล่านั้นที่จิต ๘๙ ดวงถูกจำแนกไว้ ถูกเรียกว่า 'จิต ๘๙'. และการรวมกันของจิตเหล่านั้นคือจิตตวิภัตติ เพราะฉะนั้น คำว่า 'จิต ๘๙ คือจิตตวิภัตติ' นี้จึงสมควร. และเพราะจิตทั้งหลายถูกจำแนกไว้ โดยยกมาติกาขึ้นแสดง และยกบทแต่ละบทในมาติกานั้นขึ้นแสดง เพราะฉะนั้น มาติกาก็รวมอยู่ในจิตตวิภัตติด้วย. คำว่า 'จิตตุปปาทกัณฑ์มี ๒ อย่าง โดยเป็นมาติกาและบทภาชนีย์' นี้ก็สมควร. မူလတောတိ ‘‘တီဏိ ကုသလမူလာနီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၉၈၅) ကုသလာဒီနံ မူလဝသေန သင်္ခိပိတွာ ဝစနံ. ‘‘ဝေဒနာက္ခန္ဓော’’တိအာဒိနာ ခန္ဓတော. ‘‘ကာယကမ္မ’’န္တိအာဒိနာ ဒွါရတော. ‘‘သုခဘူမိယံ ကာမာဝစရေ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၉၈၈) ဘူမိတော. အတ္ထောတိ ဟေတုဖလံ. ဓမ္မောတိ ဟေတု. ‘‘တီဏိ ကုသလမူလာနိ တီဏိ အကုသလမူလာနီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၉၈၅-၉၈၆) ဟေတုဝသေန သင်္ဂဟော ဓမ္မတော နိက္ခေပေါ. ‘‘တံသမ္ပယုတ္တော, တံသမုဋ္ဌာနာ တဒေကဋ္ဌာ စ ကိလေသာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၉၈၅-၉၈၆) ဟေတုဖလဝသေန သင်္ဂဟော အတ္ထတော နိက္ခေပေါ. အထ ဝါ ဓမ္မောတိ ဘာသိတော. အတ္ထောတိ ဘာသိတတ္ထော. ‘‘တယော ကုသလဟေတူ’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၅၉) ဓမ္မော. ‘‘တတ္ထ ကတမေ တယော ကုသလဟေတူ အလောဘော’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁၀၆၀) အတ္ထော, သော စ ဓမ္မော. ‘‘တတ္ထ ကတမော အလောဘော’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁၀၆၁) အတ္ထောတိ ဧဝံ အတ္ထဓမ္မဝသေန နိက္ခေပေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. နာမတောတိ ‘‘တီဏိ ကုသလမူလာနီ’’တိ ဝုတ္တဓမ္မာနံ အလောဘောတိအာဒိနာမဝသေန. လိင်္ဂတောတိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌဿ ဧကဿေဝ ဓမ္မဿ ‘‘အလောဘော အလုဗ္ဘနာ အလုဗ္ဘိတတ္တ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၀၆၁) ပုရိသာဒိလိင်္ဂဝသေန နိက္ခေပေါ. โดยมูล คือ การกล่าวโดยย่อด้วยอำนาจแห่งมูลของกุศลเป็นต้นว่า “กุศลมูล ๓” เป็นต้น (ธ.ส. ๙๘๕) โดยขันธ์ คือ โดยขันธ์ว่า “เวทนาขันธ์” เป็นต้น โดยทวาร คือ โดยทวารว่า “กายกรรม” เป็นต้น โดยภูมิ คือ โดยภูมิว่า “ในสุขภูมิ ในกามาวจร” เป็นต้น (ธ.ส. ๙๘๘) อัตถะ คือ ผลของเหตุ ธรรม คือ เหตุ การสงเคราะห์โดยอำนาจแห่งเหตุว่า “กุศลมูล ๓ อกุศลมูล ๓” เป็นต้น (ธ.ส. ๙๘๕-๙๘๖) เป็นการวางบทโดยธรรม การสงเคราะห์โดยอำนาจแห่งเหตุและผลว่า “กิเลสทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยกุศลมูลนั้น มีกุศลมูลนั้นเป็นสมุฏฐาน และมีที่ตั้งอันเดียวกันกับกุศลมูลนั้น” เป็นต้น (ธ.ส. ๙๘๕-๙๘๖) เป็นการวางบทโดยอัตถะ อีกนัยหนึ่ง ธรรม คือ พระบาลีที่ตรัสไว้ อัตถะ คือ เนื้อความที่ตรัสไว้ คำว่า “กุศลเหตุ ๓” (ธ.ส. ๑๐๕๙) เป็นธรรม คำว่า “ในกุศลเหตุ ๓ นั้น กุศลเหตุ ๓ เป็นไฉน คือ อโลภะ” เป็นต้น (ธ.ส. ๑๐๖๐) เป็นอัตถะ และอัตถะนั้นก็เป็นธรรมด้วย คำว่า “ในอโลภะนั้น อโลภะเป็นไฉน” เป็นต้น (ธ.ส. ๑๐๖๑) เป็นอัตถะ พึงทราบการวางบทโดยอำนาจแห่งอัตถะและธรรมอย่างนี้ โดยนาม คือ ด้วยอำนาจแห่งนามมีอโลภะเป็นต้น ของธรรมที่กล่าวไว้ว่า “กุศลมูล ๓” โดยลิงค์ คือ เป็นการวางบทของธรรมอย่างเดียวที่ยกขึ้นแสดงว่า “อโลภะ ความไม่โลภ ภาวะแห่งความไม่โลภ” (ธ.ส. ๑๐๖๑) ด้วยอำนาจแห่งลิงค์มีปุริสลิงค์เป็นต้น ဂဏနစာရန္တိ ဂဏနပ္ပဝတ္တိံ. သမာနေန္တီတိ သမာနံ ကရောန္တိ ပူရေန္တိ, တထာ သမာနေတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထာပိ. ‘‘ဝိဇ္ဇာဘာဂိနော အဝိဇ္ဇာဘာဂိနော’’တိ (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၁၀၁) ဧဝမာဒီသု ဧတ္ထ ဝိညာတေသု အာဘိဓမ္မိကတ္ထေရာ သုတ္တန္တံ သုဏန္တာ စိန္တေန္တာ စ သုတ္တန္တေသု ‘‘ဝိဇ္ဇာဘာဂိနော’’တိအာဒီသု အာဂတေသု အတ္ထဿ ဝိညာတတ္တာ န ကိလမန္တီတိ ဧတမတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘အာဘိဓမ္မိကတ္ထေရာနံ…ပေ… အကိလမတ္ထံ ဌပိတာ’’တိ. คณนาจาร คือ การดำเนินไปของการนับ สมาเนนติ คือ ทำให้เสมอกัน ทำให้เต็ม แม้ในคำว่า สมาเนตัพพัง นี้ก็เช่นกัน ในคำว่า “มีส่วนแห่งวิชชา มีส่วนแห่งอวิชชา” เป็นต้น (ธ.ส. ทุกมาติกา ๑๐๑) ในที่นี้ เมื่อพระเถระผู้เป็นอภิธรรมิกะทั้งหลายได้รู้ความหมายแล้ว ฟังและพิจารณาสูตรทั้งหลาย เมื่อความหมายในคำว่า “มีส่วนแห่งวิชชา” เป็นต้น ที่มาในสูตรทั้งหลายเป็นที่รู้แล้ว ย่อมไม่ลำบาก คำนี้กล่าวอ้างถึงความหมายนั้นว่า “เพื่อความไม่ลำบากของพระเถระผู้เป็นอภิธรรมิกะทั้งหลาย...เป...ตั้งไว้แล้ว” အနမတဂ္ဂေါတိ [Pg.18] အညာတဂ္ဂေါ. ခန္ဓန္တရန္တိ ခန္ဓနာနတ္တံ, ခန္ဓမေဝ ဝါ. ဂဟေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ သဏှံ, သုခုမာယ ပညာယ ဂဟေတဗ္ဗတော သုခုမဉ္စ ဓမ္မံ သဏှသုခုမဓမ္မံ. ဗလဝတာ ဉာဏဝေဂေန ပဝတ္တတ္တာ ဗလဝတော ဉာဏဝေဂဿ နိမိတ္တဘာဝတော စ ဗလဝံ. ဂမ္ဘီရမေဝ ဂမ္ဘီရဂတံ, ဂမ္ဘီရာနိ ဝါ ဂတာနိ ဂမနာနိ ဧတဿ သန္တီတိ ဂမ္ဘီရဂတံ. ယထာနုပုဗ္ဗန္တိ ယထာနုပုဗ္ဗေန. နိခိလေနာတိ နိရဝသေသေန ဒေသိတံ, ပဉ္စခိလရဟိတေန ဝါ ဘဂဝတာ ဒေသိတံ. ရူပဂတံဝါတိ ဟတ္ထဂတံ ရူပံ ဝိယ စက္ခုနာ. ‘‘ပဋိဝေဓဉာဏေန သမန္တပဋ္ဌာနံ ယော ပဿတိ, သော အတ္ထေဝ, နော နတ္ထီ’’တိ အတ္တာနံ သန္ဓာယ ထေရော ဝဒတီတိ. อนมตัคคะ คือ มีเบื้องต้นและเบื้องปลายอันรู้ไม่ได้ ขันธันตระ คือ ความต่างกันแห่งขันธ์ หรือขันธ์นั่นเอง สัณหะ คือ ละเอียด เพราะไม่สามารถจะถือเอาได้ สุขุมะ คือ ละเอียด เพราะพึงถือเอาด้วยปัญญาอันละเอียด ธรรมอันละเอียดและสุขุม ชื่อว่าสัณหสุขุมธรรม พละ คือ มีกำลัง เพราะเป็นไปโดยกำลังแห่งญาณอันมีกำลัง และเพราะเป็นนิมิตแห่งกำลังแห่งญาณอันมีกำลัง ชื่อว่าพละ คัมภีรคตะ คือ ลึกซึ้ง หรือมีทางไปอันลึกซึ้ง ยถานุปุพพะ คือ ตามลำดับ นิขิเลนะ คือ ทรงแสดงโดยไม่เหลือ หรือพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงโดยปราศจากขีละ ๕ รูปคตังวะ คือ เหมือนรูปที่อยู่ในมือ (ที่เห็น) ด้วยตา พระเถระกล่าวอ้างถึงตนเองว่า “ผู้ใดเห็นสมันตปัฏฐานด้วยปัญญาเครื่องแทงตลอด ผู้นั้นย่อมมีอยู่ ไม่ใช่ไม่มี” ခုဒ္ဒကဝတ္ထုဝိဘင်္ဂေ အာဂတေသု ဧကာဓိကေသု အဋ္ဌသု ကိလေသသတေသု အဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတာနိ အပနေတွာ သေသာ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော စ ဥပ္ပန္နာနုပ္ပန္နဘာဝေန ဒိဂုဏိတာနိ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿာနိ ဒသာဓိကာနိ ဟောန္တိ, အပ္ပကံ ပန ဦနမဓိကံ ဝါ န ဂဏနူပဂံ ဟောတီတိ ‘‘ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဣတရေသံ အတီတာဒိဘာဝါမသနာ အဂ္ဂဟဏံ ခေပနေ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ในกิเลส ๘๐๑ ที่มาในขุททกวัตถุวิภังค์ เมื่อเว้นตัณหาวิจริต ๑๐๘ ที่เหลือคือทิฏฐิ ๖๒ และที่คูณด้วย ๒ โดยความเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นแล้วและยังไม่เกิดขึ้น ย่อมเป็นกิเลส ๑,๕๑๐ แต่ส่วนที่น้อยหรือมากไปเล็กน้อยไม่นับรวม จึงกล่าวว่า “กิเลส ๑,๕๐๐” พึงเห็นการไม่ถือเอาการพิจารณาโดยความเป็นอดีตเป็นต้นของกิเลสอื่นในการทำให้สิ้นไป မေစကပဋာတိ နီလနိဘာ ပဋာ. စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဝဏ္ဏဓာတူတိ စိတ္တပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနာ ဝဏ္ဏဓာတူတိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. ကသ္မာ? န ဟိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပံ ဗဟိ နိဂစ္ဆတီတိ, စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပပရမ္ပရာယ အာဂတတ္တာ ပန ဧဝံ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဝဏ္ဏဓာတူတိ ဧတ္ထ ပစ္စယဥတုသဒ္ဒါနံ လောပံ ကတွာ သောယေဝ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တော အတ္ထော သုဝဏ္ဏတာ သုဿရတာ ဝိယ. ဧတ္ထ ဟိ ‘‘သုဿရတာ’’တိ ဥပါဒိန္နကာဓိကာရေ အာဂတံ, န စ သဒ္ဒေါ ဥပါဒိန္နကော အတ္ထိ, တသ္မာ ဥပါဒိန္နကရူပဩဋ္ဌတာလုအာဒိနိဿယတ္တာ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ, ဧဝမေတ္ထာပိ စိတ္တပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနံ သန္ဓာယ ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဝဏ္ဏဓာတူ’’တိ ဝဒတိ. เมจกปฏะ คือ ผ้ามีสีเขียวคล้ำ จิตตสมุฏฐานา วรรณธาตุ คือ พึงถือเอาความหมายว่า วรรณธาตุที่เกิดจากจิตและอุตุที่เป็นปัจจัย เพราะเหตุไร? เพราะรูปที่เกิดจากจิตย่อมไม่ออกไปภายนอก แต่คำนี้กล่าวไว้เช่นนั้นเพราะมาโดยลำดับแห่งรูปที่เกิดจากจิต อีกนัยหนึ่ง ในคำว่า จิตตสมุฏฐานา วรรณธาตุ นี้ เมื่อลบคำว่า ปัจจัย และ อุตุ เสีย ความหมายที่กล่าวไว้ก่อนหน้านั้นก็คือ ความเป็นทองคำ ความมีเสียงไพเราะ ในที่นี้ คำว่า “สุสสรตา” มาในอธิการแห่งอุปาทินนกะ แต่เสียงไม่ใช่อุปาทินนกะ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวไว้เช่นนั้นเพราะอาศัยรูปที่เป็นอุปาทินนกะมีริมฝีปากและเพดานเป็นต้น แม้ในที่นี้ก็เช่นกัน กล่าวถึงจิตตปัจจัยอุตุสมุฏฐานะว่า “จิตตสมุฏฐานา วรรณธาตุ” ကာယသက္ခိန္တိ ပစ္စက္ခံ. ဒန္တာဝရဏန္တိ ဩဋ္ဌဒွယံ. မုခါဒါနန္တိ မုခဝိဝရံ. သိလိဋ္ဌန္တိ သံဂတံ သုသဏ္ဌိတံ. သရေ နိမိတ္တံ ဂဟေတွာတိ ‘‘ဓမ္မော ဧသော ဝုစ္စတီ’’တိ ဓမ္မဿရဝသေန နိမိတ္တံ ဂဟေတွာ, န ကိလေသာနုဗျဉ္ဇနဝသေန. ဧကပ္ပဟာရေနာတိ ဧတ္ထ ပဟာရောတိ ဒိဝသဿ တတိယော ဘာဂေါ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ သန္တေတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တမဂ္ဂဟေတွာ ဝါစနာမဂ္ဂဿ ထေရပ္ပဘဝတ္တဝစနမေဝ ဂဟေတွာ တေန ပုရိမဝစနဉ္စ ပဋိက္ခိပန္တော စောဒေတိ. กายสักขี คือ ประจักษ์ ทันตาวรณะ คือ ริมฝีปากทั้งสอง มุขาธานะ คือ ช่องปาก สิลิตถะ คือ ประกอบกันดี ตั้งอยู่ดี สเร นิมิตตัง คเหตวา คือ ถือนิมิตโดยเสียงแห่งธรรมว่า “นี้ชื่อว่าธรรม” ไม่ใช่โดยอนุพยัญชนะแห่งกิเลส เอกัปปหาเรนะ ในที่นี้ คำว่า ปหาโร หมายถึง ส่วนที่สามของวัน เมื่อเป็นเช่นนั้น คือ ไม่ถือเอาทางที่กล่าวไว้ก่อน แต่ถือเอาคำที่กล่าวว่าทางแห่งการสวดมีพระเถระเป็นต้นเดิม แล้วคัดค้านคำก่อนหน้านั้นจึงถาม တေနေတမေတဿာတိ [Pg.19] ဝိနယဿ. အတ္တတ္ထပရတ္ထာဒိဘေဒေတိ ယော တံ သုတ္တံ သဇ္ဈာယတိ သုဏာတိ ဝါစေတိ စိန္တေတိ ဒေသေတိ, သုတ္တေန သင်္ဂဟိတော သီလာဒိအတ္ထော တဿပိ ဟောတိ, တေန ပရဿ သာဓေတဗ္ဗတော ပရဿပိ ဟောတီတိ တဒုဘယံ တံ သုတ္တံ သူစေတိ ဒီပေတိ. တထာ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကတ္ထေ လောကိယလောကုတ္တရတ္ထေတိ ဧဝမာဒိဘေဒေ အတ္ထေ အာဒိသဒ္ဒေန သင်္ဂဏှာတိ. အတ္ထသဒ္ဒေါ စာယံ ဟိတပရိယာယဝစနံ, န ဘာသိတတ္ထဝစနံ. ယဒိ သိယာ, သုတ္တံ အတ္တနောပိ ဘာသိတတ္ထံ သူစေတိ ပရသုတ္တဿပီတိ အယမတ္ထော သိယာ, သုတ္တေန စ ယော အတ္ထော ပကာသိတော, သော တဿေဝ ဟောတီတိ န တေန ပရတ္ထော သူစိတော ဟောတိ, တေန စ သူစေတဗ္ဗဿ ပရတ္ထဿ နိဝတ္တေတဗ္ဗဿ အဘာဝါ အတ္တဂ္ဂဟဏံ န ကတ္တဗ္ဗံ, အတ္တတ္ထပရတ္ထဝိနိမုတ္တဿ ဘာသိတတ္ထဿ အဘာဝါ အာဒိဂ္ဂဟဏဉ္စ န ကတ္တဗ္ဗံ, တသ္မာ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဿ သုတ္တေ အသမ္ဘဝတော သုတ္တာဓာရဿ ပုဂ္ဂလဿ ဝသေန အတ္တတ္ထပရတ္ထာ ဝုတ္တာ. คำว่า 'เอตัสสะ' (ของสิ่งนี้) ในที่นี้หมายถึงวินัย. ผู้ใดสาธยาย ฟัง บอก พิจารณา แสดงพระสูตรนั้น, อัตถะมีศีลเป็นต้นที่พระสูตรรวบรวมไว้ ย่อมมีแก่ผู้นั้นด้วย, เพราะผู้อื่นพึงทำให้สำเร็จได้ด้วยพระสูตรนั้น อัตถะจึงมีแก่ผู้อื่นด้วย, พระสูตรนั้นย่อมแสดงและชี้แจงประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นทั้งสองอย่างนั้น. อนึ่ง พระสูตรนั้นย่อมรวบรวมอัตถะมีประเภทต่างๆ มีอัตถะอันเป็นทิฏฐธัมมิกัตถะ (ประโยชน์ในปัจจุบัน) และสัมปรายิกัตถะ (ประโยชน์ในภายหน้า) อัตถะอันเป็นโลกิยะและโลกุตตระ เป็นต้น ด้วยคำว่า 'อาทิ' (เป็นต้น). และคำว่า 'อัตถะ' นี้ เป็นคำที่ใช้ในความหมายว่า 'ประโยชน์' ไม่ใช่ความหมายว่า 'เนื้อความที่กล่าวแล้ว'. ถ้าเป็นเช่นนั้น (คือถ้า 'อัตถะ' หมายถึงเนื้อความที่กล่าวแล้ว) ความหมายก็จะกลายเป็นว่า 'พระสูตรย่อมแสดงเนื้อความที่กล่าวแล้วของตนเอง และของพระสูตรอื่นด้วย', และเนื้อความใดที่พระสูตรประกาศไว้ เนื้อความนั้นย่อมเป็นของพระสูตรนั้นเอง, ดังนั้นประโยชน์ผู้อื่นจึงไม่ถูกแสดงด้วยพระสูตรนั้น, และเพราะไม่มีประโยชน์ผู้อื่นที่พึงแสดง และไม่มีประโยชน์ผู้อื่นที่พึงกันออก จึงไม่ควรถือเอาคำว่า 'อัตตะ' (ตน), และเพราะไม่มีเนื้อความที่กล่าวแล้วที่พ้นจากประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น จึงไม่ควรถือเอาคำว่า 'อาทิ' (เป็นต้น), เพราะฉะนั้น ประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นจึงถูกกล่าวไว้โดยอาศัยบุคคลผู้เป็นที่ตั้งแห่งพระสูตร เพราะอัตถะที่กล่าวมานั้นเป็นไปไม่ได้ในพระสูตร. အထ ဝါ သုတ္တံ အနပေက္ခိတွာ ယေ အတ္တတ္ထာဒယောပိ အတ္ထပ္ပဘေဒါ ဝုတ္တာ နိဒ္ဒေသေ (မဟာနိ. ၆၉; စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅) ‘‘အတ္တတ္ထော ပရတ္ထော ဥဘယတ္ထော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော အတ္ထော သမ္ပရာယိကော အတ္ထော ဥတ္တာနော အတ္ထော ဂမ္ဘီရော အတ္ထော ဂုဠှော အတ္ထော ပဋိစ္ဆန္နော အတ္ထော နေယျော အတ္ထော နီတော အတ္ထော အနဝဇ္ဇော အတ္ထော နိက္ကိလေသော အတ္ထော ဝေါဒါနော အတ္ထော ပရမတ္ထော အတ္ထော’’တိ, တေ သုတ္တံ သူစေတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ‘‘အတ္တနာ စ အပ္ပိစ္ဆော ဟောတီ’’တိ အတ္တတ္ထံ, ‘‘အပ္ပိစ္ဆကထဉ္စ ပရေသံ ကတ္တာ ဟောတီ’’တိ ပရတ္ထံ သူစေတီတိ. ဧဝံ ‘‘အတ္တနာ စ ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတော ဟောတီ’’တိအာဒိသုတ္တာနိ (အ. နိ. ၄.၉၉) ယောဇေတဗ္ဗာနိ. ဝိနယာဘိဓမ္မေဟိ စ ဝိသေသေတွာ သုတ္တသဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော, တသ္မာ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသပ္ပဝတ္တာယ ဒေသနာယ အတ္တဟိတပရဟိတာဒီနိ သာတိသယံ ပကာသိတာနိ ဟောန္တိ, န အာဏာဓမ္မသဘာဝဝသပ္ပဝတ္တာယာတိ ဣဒမေဝ ‘‘အတ္ထာနံ သူစနတော သုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. อีกนัยหนึ่ง อัตถะประเภทต่างๆ มีประโยชน์ตนเป็นต้น ที่กล่าวไว้ในนิทเทส (มหานิทเทส 69; จูฬนิทเทส โมฆราชมาณวกปุจฉานิทเทส 85) โดยไม่คำนึงถึงพระสูตรว่า 'อัตถะคือประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น ประโยชน์ทั้งสอง ประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในภายหน้า อัตถะตื้น อัตถะลึก อัตถะเร้น อัตถะปกปิด อัตถะที่พึงนำไป อัตถะที่นำไปแล้ว อัตถะไม่มีโทษ อัตถะไม่มีกิเลส อัตถะบริสุทธิ์ อัตถะคือปรมัตถ์' เหล่านั้น พระสูตรย่อมแสดงอัตถะเหล่านั้น. อีกนัยหนึ่ง พระสูตรย่อมแสดงประโยชน์ตนว่า 'ตนเองเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย' และแสดงประโยชน์ผู้อื่นว่า 'เป็นผู้กล่าวถ้อยคำเรื่องความปรารถนาน้อยแก่ผู้อื่น'. พึงประกอบพระสูตรมี 'ตนเองงดเว้นจากการฆ่าสัตว์' เป็นต้น (อ. อังคุตตรนิกาย 4.99) ด้วยนัยนี้. และพึงกล่าวความหมายของคำว่า 'สูตร' โดยจำแนกจากวินัยและอภิธรรม, เพราะฉะนั้น ประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นเป็นต้น จึงถูกประกาศอย่างยิ่งยวดด้วยการแสดงที่ดำเนินไปตามอัธยาศัยของเวไนยบุคคล, ไม่ใช่ด้วยการแสดงที่ดำเนินไปตามสภาพแห่งอาณาธรรม (ธรรมที่เป็นคำสั่ง), ด้วยเหตุนี้เองจึงกล่าวว่า 'สูตรคือสิ่งที่แสดงซึ่งอัตถะ'. သုတ္တေ စ အာဏာဓမ္မသဘာဝါ ဝေနေယျဇ္ဈာသယံ အနုဝတ္တန္တိ, န ဝိနယာဘိဓမ္မေသု ဝိယ ဝေနေယျဇ္ဈာသယော အာဏာဓမ္မသဘာဝေ အနုဝတ္တတိ, တသ္မာ ဝေနေယျာနံ ဧကန္တဟိတပဋိလာဘသံဝတ္တနိကာ သုတ္တန္တဒေသနာ ဟောတီတိ ‘‘သုဝုတ္တာ စေတ္ထ အတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပသဝတီတိ ဖလတိ[Pg.20]. ‘‘သုတ္တာဏာ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ပကာသေတုံ ‘‘သုဋ္ဌု စ နေ တာယတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အတ္တတ္ထပရတ္ထာဒိဝိဓာနေသု စ သုတ္တဿ ပမာဏဘာဝေါ တေသဉ္စ သင်္ဂါဟကတ္တံ ယောဇေတဗ္ဗံ, တဒတ္ထပ္ပကာသနေ ပဓာနတ္တာ သုတ္တဿ ဣတရေဟိ ဝိသေသနဉ္စ. ဧတန္တိ ‘‘အတ္ထာနံ သူစနတော’’တိအာဒိကံ အတ္ထဝစနံ. ဧတဿာတိ သုတ္တဿ. และในพระสูตร สภาพแห่งอาณาธรรมย่อมเป็นไปตามอัธยาศัยของเวไนยบุคคล, ไม่เหมือนในวินัยและอภิธรรมที่อัธยาศัยของเวไนยบุคคลเป็นไปตามสภาพแห่งอาณาธรรม, เพราะฉะนั้น การแสดงพระสูตรจึงเป็นไปเพื่อการได้ประโยชน์อันเป็นส่วนเดียวแก่เวไนยบุคคล, ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า 'อัตถะทั้งหลายในที่นี้กล่าวไว้ดีแล้ว' เป็นต้น. คำว่า 'ปสวติ' (ย่อมให้เกิด) หมายถึง 'ย่อมให้ผล'. เพื่อแสดงความหมายของคำว่า 'สุตตาณา' (คุ้มครองดี) จึงกล่าวว่า 'ย่อมคุ้มครองบุคคลเหล่านั้นอย่างดี'. และพึงประกอบความเป็นประมาณของพระสูตร และความเป็นเครื่องรวบรวมของพระสูตร ในการจัดแจงประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นเป็นต้น, และการจำแนกพระสูตรจากปิฎกอื่น เพราะพระสูตรเป็นประธานในการประกาศอัตถะเหล่านั้น. คำว่า 'เอตัง' (สิ่งนี้) หมายถึงคำอธิบายอัตถะมี 'เพราะแสดงซึ่งอัตถะ' เป็นต้น. คำว่า 'เอตัสสะ' (ของสิ่งนี้) หมายถึงของพระสูตร. အဘိက္ကမန္တီတိ ဧတ္ထ အဘိ-သဒ္ဒေါ ကမနဿ ဝုဒ္ဓိဘာဝံ အတိရေကတ္တံ ဒီပေတိ. အဘိက္ကန္တေနာတိ စ ဧတ္ထ ကန္တိယာ အဓိကတ္တံ ဝိသေသဘာဝန္တိ ယုတ္တံ ကိရိယာဝိသေသကတ္တာ ဥပသဂ္ဂဿ. အဘိညာတာ, အဘိရာဇာ, အဘိဝိနယေတိ ဧတ္ထ လက္ခဏပူဇိတပရိစ္ဆိန္နေသု ရတ္တိအာဒီသု အဘိ-သဒ္ဒေါ ဝတ္တတီတိ ကထမေတံ ယုဇ္ဇေယျာတိ? လက္ခဏကရဏဉာဏပူဇနပရိစ္ဆေဒကိရိယာဒီပနတော တာဟိ စ ကိရိယာဟိ ရတ္တိရာဇဝိနယာနံ ယုတ္တတ္တာ. ဘာဝနာဖရဏဝုဒ္ဓီဟိ ဝုဒ္ဓိမန္တော. အာရမ္မဏာဒီဟီတိ အာရမ္မဏသမ္ပယုတ္တကမ္မဒွါရပဋိပဒါဒီဟိ. အဝိသိဋ္ဌန္တိ အညမညဝိသိဋ္ဌေသု ဝိနယသုတ္တန္တာဘိဓမ္မေသု အဝိသိဋ္ဌံ သမာနံ ပိဋကသဒ္ဒန္တိ အတ္ထော. ယထာဝုတ္တေနေဝါတိ ‘‘ဧဝံ ဒုဝိဓတ္ထေနာ’’တိအာဒိနာ နယေန. ในคำว่า 'อภิกกมนฺติ' (ย่อมก้าวไปข้างหน้า) คำว่า 'อภิ' ย่อมแสดงความเป็นความเจริญและความยิ่งยวดของการก้าวไป. และในคำว่า 'อภิกฺกนฺเตน' (โดยผู้ก้าวไปข้างหน้า) คำว่า 'อภิ' ย่อมแสดงความเป็นความยิ่งยวดและความพิเศษของการก้าวไป, ซึ่งเหมาะสมเพราะเป็นอุปสรรคที่ขยายกริยา. ในคำว่า 'อภิญญาตา' (รู้ยิ่ง), 'อภิราชา' (พระราชาผู้ยิ่งใหญ่), 'อภิวินัย' (วินัยอันยิ่ง) คำว่า 'อภิ' ย่อมใช้ในความหมายว่า 'ลักษณะที่ถูกกำหนด, บูชา, หรือจำแนก' ในสิ่งที่มีลักษณะเหล่านั้น, เหตุไฉนจึงเหมาะสมเช่นนั้น? เพราะแสดงการกระทำคือการกำหนดลักษณะ, ความรู้, การบูชา, การจำแนก, และเพราะราตรี, ราชา, วินัย ย่อมเหมาะสมกับการกระทำเหล่านั้น. ผู้มีความเจริญด้วยการเจริญ, การแผ่ไป, และความเจริญ. คำว่า 'อารัมมณาทิ' (มีอารมณ์เป็นต้น) หมายถึง มีอารมณ์, สัมปยุตต์, กรรม, ทวาร, ปฏิปทา เป็นต้น. คำว่า 'อวิสิฏฐัง' (ไม่พิเศษ) หมายถึง คำว่า 'ปิฎก' ที่ไม่พิเศษ คือเสมอกันในวินัย, สุตตันตะ, อภิธรรม ซึ่งมีความพิเศษแตกต่างกัน. คำว่า 'ยถาพุทฺเตเนว' (ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง) หมายถึง ด้วยนัยมี 'ด้วยอัตถะสองอย่างอย่างนี้' เป็นต้น. ကထေတဗ္ဗာနံ အတ္ထာနံ ဒေသကာယတ္တေန အာဏာဒိဝိဓိနာ အတိသဇ္ဇနံ ပဗောဓနံ ဒေသနာ. သာသိတဗ္ဗပုဂ္ဂလဂတေန ယထာပရာဓာဒိနာ သာသိတဗ္ဗဘာဝေန အနုသာသနံ ဝိနယနံ သာသနံ. ကထေတဗ္ဗဿ သံဝရာသံဝရာဒိနော အတ္ထဿ ကထနံ ဝစနပဋိဗဒ္ဓကရဏံ ကထာ. ဘေဒ-သဒ္ဒေါ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇေတဗ္ဗော ‘‘ဒေသနာဘေဒံ သာသနဘေဒံ ကထာဘေဒဉ္စ ယထာရဟံ ပရိဒီပယေ’’တိ. ဘေဒန္တိ နာနတ္တံ, နာနာကရဏန္တိ အတ္ထော. သိက္ခာ စ ပဟာနာနိ စ ဂမ္ဘီရဘာဝေါ စ သိက္ခာပဟာနဂမ္ဘီရဘာဝံ, တဉ္စ ပရိဒီပယေ. ယန္တိ ပရိယတ္တိအာဒိံ. ယထာတိ ဥပါရမ္ဘာဒိဟေတု ပရိယာပုဏနာဒိပ္ပကာရေဟိ. การแสดง คือการชี้แจง การทำให้รู้แจ้ง ซึ่งอัตถะที่พึงกล่าว ด้วยวิธีมีอาณา (คำสั่ง) เป็นต้น โดยความเป็นผู้แสดง. การสั่งสอน คือการแนะนำ การฝึกฝน โดยความเป็นผู้พึงสั่งสอน ซึ่งบุคคลที่พึงสั่งสอน ตามความผิดเป็นต้น. การกล่าว คือการกระทำที่ผูกพันด้วยถ้อยคำ ซึ่งอัตถะที่พึงกล่าว มีสังวรและอสังวรเป็นต้น. คำว่า 'เภทะ' พึงประกอบแยกกันว่า 'พึงแสดงความแตกต่างของการแสดง ความแตกต่างของการสั่งสอน และความแตกต่างของการกล่าว ตามสมควร'. คำว่า 'เภทัง' (ความแตกต่าง) หมายถึง ความหลากหลาย, การทำให้แตกต่าง. พึงแสดงความลึกซึ้งของการศึกษาและการละ ซึ่งได้แก่ การศึกษา, การละ, และความเป็นความลึกซึ้ง. คำว่า 'ยํ' หมายถึง ปริยัติเป็นต้น. คำว่า 'ยถา' (อย่างไร) หมายถึง ด้วยเหตุมีอุปารัมภะ (การตำหนิ) เป็นต้น และด้วยอาการมีปริยัติ (การเล่าเรียน) เป็นต้น. တီသုပိ စေတေသု ဧတေ ဓမ္မတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓာတိ ဧတ္ထ တန္တိအတ္ထော တန္တိဒေသနာ တန္တိအတ္ထပဋိဝေဓော စ တန္တိဝိသယာ ဟောန္တီတိ ဝိနယပိဋကာဒီနံ အတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓာဓာရဘာဝေါ ယုတ္တော, ပိဋကာနိ ပန တန္တိယောယေဝါတိ ဓမ္မာဓာရဘာဝေါ ကထံ ယုဇ္ဇေယျာတိ? တန္တိသမုဒါယဿ အဝယဝတန္တိယာ အာဓာရဘာဝတော, ဓမ္မာဒီနဉ္စ ဒုက္ခောဂါဟဘာဝတော တေဟိ ဝိနယာဒယော ဂမ္ဘီရာတိ ဝိနယာဒီနဉ္စ စတုဗ္ဗိဓော ဂမ္ဘီရဘာဝေါ ဝုတ္တော, တသ္မာ ‘‘ဓမ္မာဒယော ဧဝ ဒုက္ခောဂါဟတ္တာ ဂမ္ဘီရာ, န [Pg.21] ဝိနယာဒယော’’တိ န စောဒေတဗ္ဗမေတံ. တတ္ထ ပဋိဝေဓဿ ဒုက္ကရဘာဝတော ဓမ္မတ္ထာနံ, ဒေသနာဉာဏဿ ဒုက္ကရဘာဝတော ဒေသနာယ စ ဒုက္ခောဂါဟဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဋိဝေဓဿ ပန ဥပ္ပာဒေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ တဗ္ဗိသယဉာဏုပ္ပတ္တိယာ စ ဒုက္ကရဘာဝတော ဒုက္ခောဂါဟတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ในหัวข้อทั้ง ๓ เหล่านี้ การแทงตลอดธรรมะ อรรถะ และเทศนาเหล่านี้ ในที่นี้ อรรถแห่งคัมภีร์ เทศนาแห่งคัมภีร์ และการแทงตลอดอรรถแห่งคัมภีร์ ย่อมเป็นอารมณ์แห่งคัมภีร์ ความที่วินัยปิฎกเป็นต้น เป็นที่รองรับอรรถะ เทศนา และการแทงตลอด ย่อมสมควร แต่ปิฎกทั้งหลายเป็นคัมภีร์นั่นเอง ความที่ปิฎกเป็นที่รองรับธรรมะ จะสมควรได้อย่างไร? เพราะความที่คัมภีร์ส่วนย่อย เป็นที่รองรับของคัมภีร์รวม และเพราะความที่ธรรมะเป็นต้น หยั่งลงได้ยาก วินัยเป็นต้นเหล่านั้นจึงลึกซึ้ง และความลึกซึ้ง ๔ ประการของวินัยเป็นต้น ก็ได้กล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น ไม่ควรจะคัดค้านว่า "ธรรมะเป็นต้นเท่านั้นที่ลึกซึ้งเพราะหยั่งลงได้ยาก ไม่ใช่วินัยเป็นต้น" ในที่นั้น ความที่ธรรมะและอรรถะหยั่งลงได้ยาก เพราะการแทงตลอดเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก และความที่เทศนาหยั่งลงได้ยาก เพราะญาณในเทศนาเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก พึงทราบ ส่วนความที่การแทงตลอดหยั่งลงได้ยาก เพราะไม่สามารถทำให้เกิดขึ้นได้ และเพราะการเกิดขึ้นของญาณในอารมณ์นั้นเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก พึงทราบ ဟေတုမှိ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါတိ ဧတေန ဝစနတ္ထေန ဓမ္မဿ ဟေတုဘာဝေါ ကထံ ဉာတဗ္ဗောတိ? ‘‘ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ ဧတဿ သမာသပဒဿ အဝယဝပဒတ္ထံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဟေတုမှိ ဉာဏ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ. ‘‘ဓမ္မေ ပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ ဧတ္ထ ဟိ ‘‘ဓမ္မေ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဟေတုမှီ’’တိ ဝုတ္တံ, ‘‘ပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ ဧတဿ စ အတ္ထံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဉာဏ’’န္တိ, တသ္မာ ဟေတုဓမ္မသဒ္ဒါ ဧကတ္ထာ ဉာဏပဋိသမ္ဘိဒါသဒ္ဒါ စာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တေန သာဓိတော ဓမ္မဿ ဟေတုဘာဝေါ. အတ္ထဿ ဟေတုဖလဘာဝေါ စ ဧဝမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယထာဓမ္မန္တိ ဧတ္ထ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ဟေတုံ ဟေတုဖလဉ္စ သဗ္ဗံ ဂဏှာတိ. သဘာဝဝါစကော ဟေသ, န ပရိယတ္တိဟေတုဘာဝဝါစကော, တသ္မာ ယထာဓမ္မန္တိ ယော ယော အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာဒိဓမ္မော, တသ္မိံ တသ္မိန္တိ အတ္ထော. ဓမ္မာဘိလာပေါတိ အတ္ထဗျဉ္ဇနကော အဝိပရီတာဘိလာပေါ. ဧတေန ‘‘တတြ ဓမ္မနိရုတ္တာဘိလာပေ ဉာဏံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ (ဝိဘ. ၇၁၈-၇၂၀) ဧတ္ထ ဝုတ္တဓမ္မနိရုတ္တိံ ဒဿေတိ. အနုလောမာဒိဝသေန ဝါ ကထနန္တိ ဧတေန တဿာ ဓမ္မနိရုတ္တိယာ အဘိလာပံ ကထနံ တဿ ဝစနဿ ပဝတ္တနံ ဒဿေတိ. အဓိပ္ပာယောတိ ဧတေန ‘‘ဒေသနာတိ ပညတ္တီ’’တိ ဧတံ ဝစနံ ဓမ္မနိရုတ္တာဘိလာပံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န တဗ္ဗိနိမုတ္တံ ပညတ္တိံ သန္ဓာယာတိ ဒဿေတိ. ญาณในเหตุ คือ ธัมมปฏิสัมภิทา ด้วยอรรถแห่งคำนี้ ความที่ธรรมะเป็นเหตุ จะพึงทราบได้อย่างไร? เพราะมีการกล่าวว่า "ญาณในเหตุ" โดยแสดงอรรถแห่งบทที่เป็นส่วนประกอบของบทสมาสว่า "ธัมมปฏิสัมภิทา" ในคำว่า "ธัมเม ปฏิสัมภิทา" นี้ คำว่า "ธัมเม" นั้น ได้กล่าวว่า "ในเหตุ" โดยแสดงอรรถของคำนั้น และคำว่า "ปฏิสัมภิทา" นั้น ได้กล่าวว่า "ญาณ" โดยแสดงอรรถของคำนั้น เพราะฉะนั้น ความที่ธรรมะเป็นเหตุ จึงสำเร็จได้ด้วยการแสดงอรรถนี้ว่า คำว่า "เหตุ" และ "ธรรมะ" มีอรรถอย่างเดียวกัน และคำว่า "ญาณ" และ "ปฏิสัมภิทา" ก็มีอรรถอย่างเดียวกัน ความเป็นผลของเหตุแห่งอรรถะ ก็พึงเห็นได้ด้วยนัยนี้เช่นกัน ในคำว่า "ยถาธัมมัง" นี้ คำว่า "ธรรมะ" ย่อมรวบรวมเหตุและผลของเหตุทั้งหมด คำนี้เป็นคำที่แสดงสภาวะ ไม่ใช่คำที่แสดงความเป็นเหตุแห่งปริยัติ เพราะฉะนั้น คำว่า "ยถาธัมมัง" จึงหมายถึง ธรรมะใดๆ มีอวิชชา สังขารเป็นต้น ธรรมะนั้นๆ ธัมมาภิลาปะ คือ การกล่าวที่ไม่ผิดเพี้ยน ซึ่งแสดงอรรถะ ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงธัมมนิรุตติที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า "ญาณในการกล่าวธัมมนิรุตติในที่นั้น คือ นิรุตติปฏิสัมภิทา" (วิภังค์ 718-720) หรือการกล่าวโดยอนุโลมเป็นต้น ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงการกล่าว การพูด และการดำเนินไปของคำนั้น ซึ่งเป็นธัมมนิรุตตินั้น อธิปปายะ (ความมุ่งหมาย) ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า คำว่า "เทศนา คือ บัญญัติ" นี้ กล่าวโดยอ้างถึงธัมมนิรุตตาภิลาปะ ไม่ได้กล่าวโดยอ้างถึงบัญญัติที่พ้นจากธัมมนิรุตตาภิลาปะนั้น သော စ လောကိယလောကုတ္တရောတိ ဧဝံ ဝုတ္တံ အဘိသမယံ ယေန ပကာရေန အဘိသမေတိ, ယဉ္စ အဘိသမေတိ, ယော စ တဿ သဘာဝေါ, တေဟိ ပါကဋံ ကာတုံ ‘‘ဝိသယတော အသမ္မောဟတော စ အတ္ထာဒိအနုရူပံ ဓမ္မာဒီသု အဝဗောဓော’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဟိ ဝိသယတော အတ္ထာဒိအနုရူပံ ဓမ္မာဒီသု အဝဗောဓော အဝိဇ္ဇာဒိဓမ္မသင်္ခါရာဒိအတ္ထတဒုဘယပညာပနာရမ္မဏော လောကိယော အဘိသမယော. အသမ္မောဟတော အတ္ထာဒိအနုရူပံ ဓမ္မာဒီသု အဝဗောဓော နိဗ္ဗာနာရမ္မဏော မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တော ယထာဝုတ္တဓမ္မတ္ထပညတ္တီသု သမ္မောဟဝိဒ္ဓံသနော လောကုတ္တရော အဘိသမယောတိ. အဘိသမယတော အညမ္ပိ ပဋိဝေဓတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘တေသံ တေသံ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ပဋိဝေဓနံ [Pg.22] ပဋိဝေဓော’’တိ ဣမိနာ ဟိ ဝစနတ္ထေန အဘိသမယော, ပဋိဝိဇ္ဈီယတီတိ ပဋိဝေဓောတိ ဣမိနာ တံတံရူပါဒိဓမ္မာနံ အဝိပရီတသဘာဝေါ စ ပဋိဝေဓောတိ ယုဇ္ဇတိ. อภิสมัยนั้นเป็นโลกิยะและโลกุตตระ เพื่อทำให้ปรากฏชัดด้วยอาการที่อภิสมัยนั้นย่อมตรัสรู้ และสิ่งที่อภิสมัยนั้นตรัสรู้ และสภาวะของอภิสมัยนั้น จึงกล่าวว่า "การตรัสรู้ในธรรมะเป็นต้นที่สมควรแก่อรรถะเป็นต้น โดยอารมณ์และโดยไม่หลงผิด" ในที่นั้น การตรัสรู้ในธรรมะเป็นต้นที่สมควรแก่อรรถะเป็นต้น โดยอารมณ์ คือ โลกิยอภิสมัยที่มีอวิชชาเป็นต้น ซึ่งเป็นธรรมะ สังขารเป็นต้น ซึ่งเป็นอรรถะ และการบัญญัติทั้งสองนั้นเป็นอารมณ์ การตรัสรู้ในธรรมะเป็นต้นที่สมควรแก่อรรถะเป็นต้น โดยไม่หลงผิด คือ โลกุตตรอภิสมัยที่มีพระนิพพานเป็นอารมณ์ ประกอบด้วยมรรค ซึ่งทำลายความหลงผิดในบัญญัติธรรมะและอรรถะที่กล่าวมาแล้ว เพื่อแสดงอรรถแห่งการแทงตลอดอย่างอื่นนอกเหนือจากอภิสมัย จึงกล่าวคำว่า "หรือของธรรมะเหล่านั้นๆ" เป็นต้น ด้วยอรรถแห่งคำว่า "การแทงตลอด คือ ปฏิเวธ" นี้ ย่อมหมายถึงอภิสมัย และด้วยคำว่า "สิ่งที่ถูกแทงตลอด คือ ปฏิเวธ" นี้ ย่อมสมควรว่า สภาวะที่ไม่ผิดเพี้ยนของธรรมะมีรูปเป็นต้นเหล่านั้นๆ ก็คือปฏิเวธ ယထာဝုတ္တေဟိ ဓမ္မာဒီဟိ ပိဋကာနံ ဂမ္ဘီရဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဒါနိ ယသ္မာ ဧတေသု ပိဋကေသူ’’တိအာဒိမာဟ. ယော စေတ္ထာတိ ဧတေသု တံတံပိဋကဂတေသု ဓမ္မာဒီသု ယော ပဋိဝေဓော ဧတေသု စ ပိဋကေသု တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ ယော အဝိပရီတသဘာဝေါတိ ယောဇေတဗ္ဗော. ဒုက္ခောဂါဟတာ စ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယံ ပနေတ္ထ ဝိသေသော ‘‘အဝိပရီတသဘာဝသင်္ခါတော ပဋိဝေဓော ဒုဗ္ဗိညေယျတာယ ဧဝ ဒုက္ခောဂါဟော’’တိ. เพื่อแสดงความลึกซึ้งของปิฎกทั้งหลายด้วยธรรมะเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว จึงกล่าวคำว่า "บัดนี้ เพราะในปิฎกเหล่านั้น" เป็นต้น คำว่า "โย เจตถะ" นี้ พึงประกอบความว่า การแทงตลอดใดในธรรมะเป็นต้นที่อยู่ในปิฎกนั้นๆ และสภาวะที่ไม่ผิดเพี้ยนของธรรมะเหล่านั้นๆ ในปิฎกเหล่านั้น และความที่หยั่งลงได้ยาก ก็พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ข้อแตกต่างในที่นี้คือ "การแทงตลอดอันนับว่าเป็นสภาวะที่ไม่ผิดเพี้ยน ย่อมหยั่งลงได้ยากเพราะความที่รู้ได้ยากนั่นเอง" ယန္တိ ပရိယတ္တိဒုဂ္ဂဟဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အတ္ထန္တိ ဘာသိတတ္ထံ ပယောဇနတ္ထဉ္စ. န ဥပပရိက္ခန္တီတိ န ဝိစာရေန္တိ. န နိဇ္ဈာနံ ခမန္တီတိ နိဇ္ဈာနပညံ န ခမန္တိ, နိဇ္ဈာယိတွာ ပညာယ ဒိသွာ ရောစေတွာ န ဂဟေတဗ္ဗာ ဟောန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ဣတီတိ ဧဝံ ဧတာယ ပရိယတ္တိယာ ဝါဒပ္ပမောက္ခာနိသံသာ အတ္တနော ဥပရိ ပရေဟိ အာရောပိတဝါဒဿ နိဂ္ဂဟဿ ပမောက္ခပ္ပယောဇနာ ဟုတွာ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တိ. ဝါဒပ္ပမောက္ခောတိ ဝါ နိန္ဒာပမောက္ခော. ယဿ စတ္ထာယာတိ ယဿ စ သီလာဒိပရိပူရဏဿ အနုပါဒါဝိမောက္ခဿ ဝါ အတ္ထာယ. ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တီတိ ဉာယေန ပရိယာပုဏန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. အဿာတိ အဿ ဓမ္မဿ. နာနုဘောန္တီတိ န ဝိန္ဒန္တိ. တေသံ တေ ဓမ္မာ ဒုဂ္ဂဟိတတ္တာ ဥပါရမ္ဘမာနဒပ္ပမက္ခပလာသာဒိဟေတုဘာဝေန ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တန္တိ. ဘဏ္ဍာဂါရေ နိယုတ္တော ဘဏ္ဍာဂါရိကော, ဘဏ္ဍာဂါရိကော ဝိယာတိ ဘဏ္ဍာဂါရိကော, ဓမ္မရတနာနုပါလကော. အညံ အတ္ထံ အနပေက္ခိတွာ ဘဏ္ဍာဂါရိကဿေဝ သတော ပရိယတ္တိ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ. คำว่า "ยํ" นี้ กล่าวโดยอ้างถึงการถือเอาปริยัติผิด คำว่า "อรรถัง" นี้ หมายถึงอรรถที่กล่าวไว้และอรรถที่เป็นประโยชน์ คำว่า "น อุปปริกขนฺติ" คือ ไม่พิจารณา คำว่า "น นิจฺฌานํ ขมนฺติ" คือ ไม่ยอมรับปัญญาที่พิจารณา หมายความว่า ไม่ควรยึดถือโดยการพิจารณา เห็นด้วยปัญญา และพอใจ คำว่า "อิติ" คือ ด้วยปริยัตินี้ ย่อมเล่าเรียนธรรมะ โดยมีอานิสงส์คือการพ้นจากวาทะ เป็นประโยชน์ในการพ้นจากการตำหนิของผู้อื่นที่กล่าวหาตน หรือ วาทัปปะโมกข์ คือ การพ้นจากการนินทา คำว่า "ยสฺส จตฺถาย" คือ เพื่อประโยชน์แห่งการบำเพ็ญศีลเป็นต้น หรือเพื่อประโยชน์แห่งอนุปาทาวิโมกข์ คำว่า "ธมฺมํ ปริยาปุณนฺติ" หมายความว่า ย่อมเล่าเรียนธรรมะโดยถูกวิธี คำว่า "อสฺส" คือ ของธรรมะนั้น คำว่า "นานุภวนฺติ" คือ ไม่ประสบ ธรรมะเหล่านั้นของบุคคลเหล่านั้น เพราะถูกถือเอาผิด ย่อมเป็นเหตุแห่งการตำหนิ ความถือตัว ความมัวเมา ความลบหลู่ และความแข่งดีเป็นต้น ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์สิ้นกาลนาน ผู้ที่ถูกแต่งตั้งในคลัง คือ ภัณฑาคาริกะ (เจ้าหน้าที่คลัง) ภัณฑาคาริกะ คือ ผู้ดูแลรัตนธรรมะ ปริยัติที่ไม่ได้มุ่งหวังอรรถะอื่นใด นอกจากความเป็นภัณฑาคาริกะเท่านั้น คือ ภัณฑาคาริกปริยัติ တာသံယေဝါတိ အဝဓာရဏံ ပါပုဏိတဗ္ဗာနံ ဆဠဘိညာစတုပဋိသမ္ဘိဒါနံ ဝိနယေ ပဘေဒဝစနာဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍေ ဟိ တိဿော ဝိဇ္ဇာဝ ဝိဘတ္တာတိ. ဒုတိယေ တာသံယေဝါတိ အဝဓာရဏံ စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ အပေက္ခိတွာ ကတံ, န တိဿော ဝိဇ္ဇာ. တာ ဟိ ဆသု အဘိညာသု အန္တောဂဓာတိ သုတ္တေ ဝိဘတ္တာယေဝါတိ. ဉတွာ သင်္ဂယှမာနန္တိ ယောဇနာ. တေသန္တိ တေသံ ပိဋကာနံ. သဗ္ဗမ္ပီတိ သဗ္ဗမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ. การกำหนดว่า “เฉพาะเหล่านั้น” กล่าวหมายถึงการไม่มีคำจำแนกอภิญญา ๖ และปฏิสัมภิทา ๔ ที่พึงบรรลุในพระวินัย ก็ในเวรัญชกัณฑ์ วิชชา ๓ เท่านั้นที่จำแนกไว้ ในที่สอง การกำหนดว่า “เฉพาะเหล่านั้น” ทำโดยมุ่งปฏิสัมภิทา ๔ ไม่ใช่วิชชา ๓ ก็วิชชาเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าในอภิญญา ๖ จำแนกไว้แล้วในพระสูตรนั่นเอง พึงประกอบความว่า “เมื่อรู้แล้วจึงสังคายนา” บทว่า “เตสํ” คือของพระปิฎกเหล่านั้น บทว่า “สัพพัมปิ” คือพระพุทธพจน์ทั้งหมด အတ္ထာနုလောမနာမတော အနုလောမိကော. အနုလောမိကတ္တံယေဝ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ကသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧကနိကာယမ္ပီတိ ဧကသမူဟမ္ပိ. ပေါဏိကာ [Pg.23] စ စိက္ခလ္လိကာ စ ခတ္တိယာ, တေသံ နိဝါသော ပေါဏိကနိကာယော စိက္ခလ္လိကနိကာယော စ. ဧဝံ ဓမ္မက္ခန္ဓတော စတုရာသီတိ ဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿာနီတိ ဗုဒ္ဓဝစနပိဋကာဒီနိ နိဋ္ဌာပေတွာ အနေကစ္ဆရိယပါတုဘာဝပဋိမဏ္ဍိတာယ သင်္ဂီတိယာ ပဌမဗုဒ္ဓဝစနာဒိကော သဗ္ဗော ဝုတ္တပ္ပဘေဒေါ အညောပိ ဥဒ္ဒါနသင်္ဂဟာဒိဘေဒေါ သင်္ဂီတိယာ ဉာယတီတိ ဧတဿ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဧဝမေတံ သဗ္ဗမ္ပီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. အယံ အဘိဓမ္မော ပိဋကတော အဘိဓမ္မပိဋကန္တိအာဒိနာ ပိဋကာဒိဘာဝဒဿနေနေဝ မဇ္ဈိမဗုဒ္ဓဝစနဘာဝေါ တထာဂတဿ စ အာဒိတော အာဘိဓမ္မိကဘာဝေါ ဒဿိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. เพราะมีชื่อว่าอนุโลมตามอรรถ จึงเป็นอนุโลม เพื่อแสดงความเป็นอนุโลมนั่นเอง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ก็เพราะเหตุไร” บทว่า “เอกนิกายัมปิ” คือแม้หมู่เดียว กษัตริย์ชื่อโปณิกะและจิกขัลลิกะ ที่อยู่ของกษัตริย์เหล่านั้นชื่อโปณิกนิกายและจิกขัลลิกนิกาย อย่างนี้แล พระพุทธพจน์มีพระปิฎกเป็นต้น ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์ เมื่อสำเร็จแล้ว ด้วยการสังคายนาที่ประดับด้วยการปรากฏแห่งอัศจรรย์หลายอย่าง พระพุทธพจน์ทั้งหมดมีปฐมพุทธพจน์เป็นต้น มีประเภทที่กล่าวแล้ว และมีประเภทอื่นมีอุททานสังคหะเป็นต้น ย่อมปรากฏด้วยการสังคายนา เพื่อแสดงเนื้อความนั้น จึงเริ่มคำมีอาทิว่า “พระพุทธพจน์ทั้งหมดนี้อย่างนี้” พระอภิธรรมนี้ โดยความเป็นพระปิฎก มีอาทิว่า “พระอภิธรรมปิฎก” ด้วยการแสดงความเป็นพระปิฎกเป็นต้นนั่นเอง ความเป็นพระพุทธพจน์ในท่ามกลาง และความเป็นผู้ทรงแสดงพระอภิธรรมของพระตถาคตแต่แรก ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว ดังนี้ พึงทราบ ဧတ္ထ သိယာ ‘‘ယဒိ တထာဂတဘာသိတဘာဝေါ အဘိဓမ္မဿ သိဒ္ဓေါ သိယာ, မဇ္ဈိမဗုဒ္ဓဝစနဘာဝေါ စ သိဒ္ဓေါ ဘဝေယျ, သော ဧဝ စ န သိဒ္ဓေါ’’တိ တဿ ဝိနယာဒီဟိ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝံ သာဓေတုံ ဝတ္ထုံ ဒဿေန္တော ‘‘တံ ဓာရယန္တေသု ဘိက္ခူသူ’’တိအာဒိမာဟ. သဗ္ဗသာမယိကပရိသာယာတိ သဗ္ဗနိကာယိကပရိသာယ ပဉ္စပိ နိကာယေ ပရိယာပုဏန္တိယာ. န ဥဂ္ဂဟိတန္တိ သကလဿ ဝိနယပိဋကဿ အနုဂ္ဂဟိတတ္တာ အာဟ. ဝိနယမတ္တံ ဥဂ္ဂဟိတန္တိ ဝိဘင်္ဂဒွယဿ ဥဂ္ဂဟိတတ္တာ အာဟ. ဝိနယံ အဝိဝဏ္ဏေတုကာမတာယ ‘‘အဘိဓမ္မံ ပရိယာပုဏဿူ’’တိ ဘဏန္တဿ အနာပတ္တိံ, အဘိဓမ္မေ အနောကာသကတံ ဘိက္ခုံ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တိယာ ပါစိတ္တိယဉ္စ ဝဒန္တေန ဘဂဝတာ အဘိဓမ္မဿ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝေါ ဒီပိတော ဗုဒ္ဓဘာသိတေဟိ သုတ္တာဒီဟိသဟ ဝစနတော, ဗာဟိရကဘာသိတေသု စ ဤဒိသဿ ဝစနဿ အဘာဝါ. ในอรรถกถาแห่งนี้ พึงมีคำถามว่า “ถ้าความเป็นพระพุทธพจน์ที่พระตถาคตตรัสแล้วของพระอภิธรรมพึงสำเร็จ ความเป็นพระพุทธพจน์ในท่ามกลางก็พึงสำเร็จ แต่ความเป็นพระพุทธพจน์นั้นนั่นแหละไม่สำเร็จ” เพื่อยังความเป็นพระพุทธพจน์ที่พระพุทธเจ้าตรัสแล้วของพระอภิธรรมนั้นให้สำเร็จด้วยพระวินัยเป็นต้น จึงแสดงเรื่อง แล้วกล่าวคำมีอาทิว่า “ในภิกษุทั้งหลายผู้ทรงจำพระอภิธรรมนั้น” บทว่า “สัพพสามยิกปริสาย” คือด้วยบริษัทผู้รู้ทั่วถึงธรรมทั้งปวง ผู้เรียนจบพระนิกายทั้ง ๕ บทว่า “น อุคคหิตํ” กล่าวเพราะยังไม่เรียนจบพระวินัยปิฎกทั้งหมด บทว่า “วินยมัตตํ อุคคหิตํ” กล่าวเพราะเรียนจบวิภังค์ทั้งสอง ด้วยความไม่ประสงค์จะติเตียนพระวินัย ความที่ภิกษุผู้กล่าวว่า “จงเรียนพระอภิธรรม” ไม่มีอาบัติ และความที่ภิกษุณีผู้ถามปัญหาภิกษุผู้ไม่ทำโอกาสในพระอภิธรรม มีอาบัติปาจิตตีย์ พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ความเป็นพระพุทธพจน์ที่พระพุทธเจ้าตรัสแล้วของพระอภิธรรม ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว โดยเป็นไปพร้อมกับพระสูตรเป็นต้นที่พระพุทธเจ้าตรัสแล้ว และเพราะไม่มีคำเช่นนี้ในคำที่ภายนอกตรัสแล้ว ဣတောပိ ဗလဝတရံ အာဘိဓမ္မိကဿ သာဓုကာရဒါနေန ဝိစိကိစ္ဆာဝိစ္ဆေဒဿ ကတတ္တာ. ကမ္မတော အညံ ကမ္မံ ကမ္မန္တရံ, တံ ကာမာဝစရာဒိံ ရူပါဝစရာဒိဘာဝေန, ကဏှဝိပါကာဒိံ သုက္ကဝိပါကာဒိဘာဝေန ကထေန္တော အာလောဠေတိ. ยิ่งกว่านั้น เพราะการให้สาธุการแก่พระอภิธรรมิกะ ย่อมเป็นการตัดความสงสัย กรรมอื่นจากกรรม คือกรรมอันตร กรรมนั้นมีกามวจรเป็นต้น โดยความเป็นรูปาวจรเป็นต้น มีวิบากดำเป็นต้น โดยความเป็นวิบากขาวเป็นต้น เมื่อกล่าว ย่อมทำให้ปั่นป่วน ဇိနစက္ကေတိ ဇိနသာသနေ. ဝိသံဝါဒေတီတိ ဝိပ္ပလမ္ဘေတိ. ဘေဒကရဝတ္ထူသု ဧကသ္မိန္တိ ‘‘ဘာသိတံ လပိတံ တထာဂတေန အဘာသိတံ အလပိတံ တထာဂတေနာတိ ဒီပေတီ’’တိ ဧကသ္မိံ သန္ဒိဿတိ. ဥတ္တရိပိ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗော…ပေ… န အညေသံ ဝိသယော…ပေ… နိဒါနကိစ္စံ နာမ နတ္ထီတိ အပါကဋာနံ ကာလဒေသဒေသကပရိသာနံ ပါကဋဘာဝကရဏတ္ထံ တဒုပဒေသသဟိတေန နိဒါနေန ဘဝိတဗ္ဗံ, အညေသံ အဝိသယတ္တာ ဒေသကော ပါကဋော, ဩက္ကန္တိကာလာဒီနံ ပါကဋတ္တာ ကာလော စ, ဒေဝလောကေ ဒေသိတဘာဝဿ ပါကဋတ္တာ ဒေသပရိသာ စ ပါကဋာတိ ကိံ နိဒါနကိစ္စံ သိယာတိ. บทว่า “ชินจักเก” คือในพระศาสนาของพระชินเจ้า บทว่า “วิสํวาเทติ” คือย่อมหลอกลวง ในวัตถุเป็นที่ตั้งแห่งการแตกแยกอย่างหนึ่ง ย่อมปรากฏในวัตถุอย่างหนึ่งว่า “ย่อมแสดงว่าคำที่พระตถาคตตรัสแล้วและตรัสบอกแล้ว ไม่ใช่คำที่พระตถาคตตรัสแล้วและตรัสบอกแล้ว” แม้ในเบื้องบนก็พึงกล่าวอย่างนี้...ฯลฯ...ไม่ใช่วิสัยของผู้อื่น...ฯลฯ...ชื่อว่ากิจแห่งนิทานไม่มี เพื่อทำให้กาล เทศะ และบริษัทผู้แสดงที่ไม่ปรากฏ ให้ปรากฏ พึงมีนิทานพร้อมด้วยคำแนะนำนั้น เพราะไม่ใช่วิสัยของผู้อื่น ผู้แสดงจึงปรากฏ และเพราะกาลมีกาลแห่งการหยั่งลงเป็นต้นปรากฏ กาลจึงปรากฏ และเพราะความเป็นธรรมที่แสดงแล้วในเทวโลกปรากฏ เทศะและบริษัทจึงปรากฏ ดังนี้ กิจแห่งนิทานพึงมีอะไร ယတ္ထ [Pg.24] ခန္ဓာဒယော နိပ္ပဒေသေန ဝိဘတ္တာ, သော အဘိဓမ္မော နာမ, တသ္မာ တဿ နိဒါနေန ခန္ဓာဒီနံ နိပ္ပဒေသတောပိ ပဋိဝိဒ္ဓဋ္ဌာနေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယေန ထေရော ‘‘မဟာဗောဓိနိဒါနော အဘိဓမ္မော’’တိ ဒဿေတိ. ‘‘သော ဧဝံ ပဇာနာမိ သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာပိ ဝေဒယိတ’’န္တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၅.၁၂) နယေန ပစ္စယာဒီဟိ ဝေဒနံ ဥပပရိက္ခန္တော ခန္ဓာဒိပဒေသာနံ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီနံ ဝသေန ဝိဟာသိ. ဓမ္မေတိ ကုသလာဒိအရဏန္တေ. ธรรมที่ขันธ์เป็นต้นจำแนกโดยไม่มีส่วนเหลือ ชื่อว่าพระอภิธรรม เพราะฉะนั้น นิทานของพระอภิธรรมนั้น พึงเป็นที่แทงตลอดโดยไม่มีส่วนเหลือของขันธ์เป็นต้น ด้วยอัธยาศัยนี้ พระเถระจึงแสดงว่า “พระอภิธรรมมีมหาโพธิเป็นนิทาน” ด้วยนัยมีอาทิว่า “เราย่อมรู้เวทนาแม้มีสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัยอย่างนี้” (สํ. นิ. ๕.๑๒) เมื่อพิจารณาเวทนาด้วยปัจจัยเป็นต้น ทรงอยู่โดยความเป็นเวทนาขันธ์เป็นต้น แห่งบทมีขันธ์เป็นต้น บทว่า “ธัมเม” คือในธรรมมีกุศลเป็นต้นจนถึงอรณะ ဓမ္မံ ပရိဝတ္တေန္တောတိ သာဋ္ဌကထံ ပါဠိံ ပရိဝတ္တေန္တော ဧတံ ပရဝါဒီစောဒနံ ပတွာ ‘‘အယံ ပရဝါဒီ’’တိအာဒိမာဟ. အမှာဒိသေသု နိဒါနံ ဇာနန္တေသု ပဋိသရဏေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု အပ္ပဋိသရဏော အရညေ ကန္ဒန္တော ဝိယ နိဒါနသဗ္ဘာဝေ သက္ခိဘူတေသုပိ အမှေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု အသက္ခိကံ အဍ္ဍံ ကရောန္တော ဝိယ ဟောတိ, နိဒါနဿ အတ္ထိဘာဝမ္ပိ န ဇာနာတိ, နနု ဧတံ နိဒါနန္တိ ကထေန္တော ဧဝမာဟ. ဧကမေဝါတိ ဒေသနာနိဒါနမေဝ အဇ္ဈာသယာနုရူပေန ဒေသိတတ္တာ. ဒွေ နိဒါနာနီတိ အဓိဂန္တဗ္ဗဒေသေတဗ္ဗဓမ္မာနုရူပေန ဒေသိတတ္တာ. အဘိဓမ္မာဓိဂမဿ မူလံ အဓိဂမံ နိဒေတီတိ အဓိဂမနိဒါနံ. ဗောဓိအဘိနီဟာရသဒ္ဓါယာတိ ယာယ သဒ္ဓါယ ဒီပင်္ကရဒသဗလဿ သန္တိကေ ဗောဓိယာ စိတ္တံ အဘိနီဟရိ ပဏိဓာနံ အကာသိ. บทว่า “ธัมมํ ปริวัตเตนโต” คือเมื่อพลิกพระบาลีพร้อมด้วยอรรถกถา เมื่อถึงการโจทของปรวาทีนี้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ปรวาทีนี้” เมื่อพวกเราผู้รู้ซึ่งนิทาน ผู้เป็นที่พึ่ง มีอยู่ ย่อมเป็นเหมือนผู้ไม่มีที่พึ่งร้องไห้อยู่ในป่า ย่อมเป็นเหมือนผู้ทำคดีที่ไม่มีพยาน เมื่อพวกเราผู้เป็นพยานในความเป็นนิทานมีอยู่ ย่อมไม่รู้ความมีอยู่ของนิทาน เมื่อกล่าวว่า “นิทานนี้ไม่ใช่หรือ” จึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า “เอกเมว” คือนิทานแห่งการแสดงเท่านั้น เพราะแสดงไปตามอัธยาศัย บทว่า “ทฺเว นิทานานิ” คือเพราะแสดงไปตามธรรมที่พึงบรรลุและพึงแสดง ย่อมแสดงการบรรลุอันเป็นรากเหง้าแห่งการบรรลุพระอภิธรรม ชื่อว่าอธิคมนิทาน บทว่า “โพธิอภินีหารสัทธาย” คือด้วยศรัทธาใด พระโพธิสัตว์ทรงตั้งจิตอธิษฐานเพื่อโพธิในสำนักของพระทีปังกรทศพล သုမေဓကထာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาสุเมธกถา စတုရော စ အသင်္ခိယေတိ (ဗု. ဝံ. အဋ္ဌ. ၂.၁-၂) ဥဒ္ဓံ အာရောဟနဝသေန အတိက္ကမိတွာ အမရံ နာမ နဂရံ အဟောသီတိ ဝစနသေသယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ဒသဟီတိ ဟတ္ထိအဿရထဘေရီသင်္ခမုဒိင်္ဂဝီဏာဂီတသမ္မတာဠေဟိ ‘‘အသ္နာထ ပိဝထ ခါဒထာ’’တိ ဒသမေန သဒ္ဒေန. တေ ပန ဧကဒေသေန ဒဿေတုံ ‘‘ဟတ္ထိသဒ္ဒ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဟတ္ထိသဒ္ဒန္တိ ကရဏတ္ထေ ဥပယောဂေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဘေရီသင်္ခရထာနဉ္စ သဒ္ဒေဟိ အဝိဝိတ္တန္တိ ဝါ ဃောသိတန္တိ ဝါ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဟတ္ထိသဒ္ဒန္တိ ဝါ ဟတ္ထိသဒ္ဒဝန္တံ နဂရံ. ခါဒထ ပိဝထ စေဝါတိ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဉာတတ္ထတ္တာ အပ္ပယုတ္တော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. พึงประกอบความที่เหลือแห่งบทว่า "สี่อสงไขย" (อ้างอิงจาก พุทฺธวํสอฏฺฐกถา 2.1-2) ก้าวล่วงขึ้นไปเบื้องบน เป็นเมืองชื่ออมระ. ด้วยเสียงสิบอย่าง คือ เสียงช้าง, ม้า, รถ, กลอง, สังข์, มุทิงค์, พิณ, เพลงขับ, ฉิ่ง และเสียงที่สิบว่า "จงบริโภค จงดื่ม จงเคี้ยว". แต่เสียงเหล่านั้น เพื่อแสดงเพียงบางส่วน จึงกล่าวคำว่า "เสียงช้าง" เป็นต้น. คำว่า "เสียงช้าง" พึงเห็นว่าเป็นการใช้ทุติยาวิภัตติในอรรถแห่งตติยาวิภัตติ (กรณะ). และด้วยเสียงกลอง สังข์ รถ พึงประกอบว่าไม่ว่างเปล่า หรือว่ากึกก้อง. หรือว่า "เสียงช้าง" คือเมืองที่มีเสียงช้าง. คำว่า "จงเคี้ยว จงดื่ม" พึงเห็นว่าอิติสัพพ์ (คำว่า "ดังนี้") ไม่ได้ใช้ เพราะความหมายเป็นที่รู้กันอยู่แล้ว. သဗ္ဗင်္ဂသမ္ပန္နံ ဥယျာနပေါက္ခရဏီအာဒိသမ္ပန္နတ္တာ. လက္ခဏေတိ ဣတ္ထိလက္ခဏေ ပုရိသလက္ခဏေ စ. ဣတိဟာသေတိ ပေါရာဏေ. သဓမ္မေတိ အတ္တနော တေဝိဇ္ဇဓမ္မေ စ ယညဝိဓိအာဒိကေ စ. ပါရမိန္တိ ပါရဉာဏံ ပါရာဓိဂမံ ဂတော. စိန္တေသဟန္တိ စိန္တေသိံ အဟံ သုမေဓဘူတောတိ သတ္ထာ ဝဒတိ. အတ္ထိ [Pg.25] ဟေဟိတီတိ သော ဝိဇ္ဇမာနော ဘဝိဿတိ. န ဟေတုယေတိ အဘဝိတုံ. ဧဝမေဝါတိ ဧဝမေဝံ. န ဂဝေသတီတိ န ဂန္တုံ ဧသတိ န ဣစ္ဆတိ နာနုဂစ္ဆတိ ဝါ. ဓောဝေတိ ဓောဝန္တေ. သေရီတိ သာယတ္တိကော. သယံဝသီတိ သဝသော. မဟာစောရသမော ဝိယာတိ ကာယသာရာဂဝသေန ဒုစ္စရိတာနေသနေဟိ ကုသလဘဏ္ဍစ္ဆေဒနာ. နာထာတိ နာထဝန္တော. ပဉ္စဒေါသဝိဝဇ္ဇိတန္တိ ဧဝမာဒိကဿ အတ္ထော ကေသုစိ အဋ္ဌကထာပေါတ္ထကေသု လိခိတောတိ ကတွာ န ဝက္ခာမ. คำว่า "สมบูรณ์ด้วยองค์ทุกอย่าง" เพราะสมบูรณ์ด้วยสวน สระโบกขรณี เป็นต้น. คำว่า "ในลักษณะ" คือในลักษณะของหญิงและลักษณะของชาย. คำว่า "ในอิติหาสะ" คือในเรื่องเก่าแก่. คำว่า "ในสัทธรรม" คือในธรรมอันเป็นไตรวิชชาของตน และในพิธีบูชา เป็นต้น. คำว่า "ถึงฝั่ง" คือถึงความรู้ในฝั่ง ถึงการบรรลุฝั่ง. คำว่า "เราคิดแล้ว" พระศาสดาตรัสว่า "เราผู้เป็นสุเมธดาบสได้คิดแล้ว". คำว่า "จักมีอยู่" คือสิ่งนั้นจักมีอยู่. คำว่า "ไม่ใช่เพื่อเหตุ" คือเพื่อความไม่เป็น. คำว่า "อย่างนั้นนั่นแล" คืออย่างนั้นนั่นแล. คำว่า "ไม่แสวงหา" คือไม่ปรารถนาจะไป ไม่ต้องการ หรือไม่ติดตาม. คำว่า "ย่อมชำระ" คือเมื่อกำลังชำระ. คำว่า "เป็นอิสระ" คือเป็นผู้มีอำนาจในตน. คำว่า "เป็นผู้มีอำนาจในตน" คือเป็นผู้มีอำนาจในตน. คำว่า "เหมือนมหาโจร" คือการตัดขาดซึ่งทรัพย์อันเป็นกุศล ด้วยการแสวงหาทุจริต อันเกิดจากความกำหนัดในกาย. คำว่า "มีที่พึ่ง" คือผู้มีที่พึ่ง. คำว่า "เว้นจากโทษห้าประการ" ความหมายของคำเป็นต้นอย่างนี้ มีเขียนไว้ในอรรถกถาบางเล่มแล้ว เพราะฉะนั้น เราจักไม่กล่าว. သာသနေတိ ဧတ္ထ တာပသသာသနံ ဈာနာဘိညာ စ. ဝသီဘူတဿ သတော. မယိ ဧဝံဘူတေ ဒီပင်္ကရော ဇိနော ဥပ္ပဇ္ဇိ. သောဓေတိ ဇနော. အဉ္ဇသံ ဝဋုမာယနန္တိ ပရိယာယဝစနေဟိ မဂ္ဂမေဝ ဝဒတိ. မာ နံ အက္ကမိတ္ထာတိ ဧတ္ထ နန္တိ ပဒပူရဏမတ္တေ နိပါတော. ဃာတိယာမဟန္တိ ဧတ္ထ စ အ-ဣတိ စ ဟံ-ဣတိ စ နိပါတာ, အဟံ-ဣတိ ဝါ ဧကော နိပါတော သာနုနာသိကော ကတော. အာဟုတီနန္တိ ဒက္ခိဏာဟုတီနံ. မန္တိ မမ, မံ ဝါ အဗြွိ. คำว่า "ในศาสนา" ในที่นี้คือศาสนาของดาบส และฌานอภิญญา. เมื่อเป็นผู้มีวสีอยู่. เมื่อเราเป็นเช่นนี้ พระชินเจ้าทีปังกรได้อุบัติขึ้น. ชนย่อมชำระ. คำว่า "ทางตรง" "ทางใหญ่" ย่อมกล่าวถึงหนทางนั่นเอง ด้วยคำที่เป็นไวพจน์. คำว่า "อย่าเหยียบย่ำเขา" ในที่นี้ คำว่า "นัง" เป็นนิบาตเพียงเพื่อเติมบท. คำว่า "เราจักฆ่า" ในที่นี้ คำว่า "อะ" และ "หัง" เป็นนิบาต หรือคำว่า "อะหัง" เป็นนิบาตตัวเดียวที่ทำเป็นสระมีเสียงนาสิก. คำว่า "แห่งอาหุติ" คือแห่งทักขิณาหุติ. คำว่า "มัง" คือของฉัน หรือกล่าวว่า "ซึ่งฉัน". ကပ္ပေ အတိက္ကမိတွာ ဝုတ္တေပိ ဗောဓိမှိ မာတာဒိသံကိတ္တနေ သင်္ဂဏှိတုံ ‘‘ဗောဓိ တဿ ဘဂဝတော’’တိအာဒိမာဟ. သုခေနာတိ ဥတ္တမေန သုခေန. အသမောတိ တာပသေဟိ အသမော. အဘိညာသုခတောပိ ဝိသိဋ္ဌံ ဤဒိသံ ဗုဒ္ဓတ္တဗျာကရဏဇံ သုခံ အလဘိံ. ယာတိ ယာနိ နိမိတ္တာနိ. အာဘုဇတီတိ အာဝတ္တတိ. အဘိရဝန္တီတိ သဒ္ဒံ ကရောန္တိ. ဆုဒ္ဓါတိ နိက္ခန္တာ. နုဒ္ဓံသတီတိ န ဥဒ္ဓံ ဂစ္ဆတိ. ဥဘယန္တိ ဥဘယဝစနံ. ဓုဝသဿတန္တိ ဧကန္တသဿတံ, အဝိပရီတမေဝါတိ အတ္ထော. အာပန္နသတ္တာနန္တိ ဂဗ္ဘိနီနံ. ယာဝတာဒသ ဒိသာ, တတ္ထ. ဓမ္မဓာတုယာတိ ဓမ္မဓာတုယံ, သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု ဝိစိနာမီတိ အတ္ထော. แม้เมื่อกล่าวว่าล่วงกัปไปแล้ว เพื่อสงเคราะห์การพรรณนาถึงมารดาเป็นต้นในโพธิ จึงตรัสคำว่า "โพธิของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น" เป็นต้น. คำว่า "ด้วยความสุข" คือด้วยความสุขอันสูงสุด. คำว่า "ไม่มีใครเสมอ" คือไม่มีใครเสมอด้วยดาบสทั้งหลาย. เราได้ความสุขเช่นนี้ อันเกิดจากการพยากรณ์พุทธภาวะ ซึ่งประเสริฐกว่าความสุขจากอภิญญา. คำว่า "ใด" คือนิมิตทั้งหลายใด. คำว่า "ย่อมงอ" คือย่อมหมุนกลับ. คำว่า "ย่อมบันลือ" คือย่อมทำเสียง. คำว่า "ถูกทอดทิ้ง" คือออกไปแล้ว. คำว่า "ไม่ฟุ้งขึ้น" คือไม่ไปเบื้องบน. คำว่า "ทั้งสอง" คือคำว่าทั้งสอง. คำว่า "เที่ยงแท้ยั่งยืน" คือเที่ยงแท้ยั่งยืนโดยส่วนเดียว ความว่าไม่ผิดไปเลย. คำว่า "แห่งสัตว์ผู้ถึงแล้ว" คือแห่งหญิงมีครรภ์. ตลอดทิศทั้งสิบ ในที่นั้น. คำว่า "ในธรรมธาตุ" คือในธรรมธาตุ ความว่าเราย่อมเลือกเฟ้นในธรรมทั้งปวง. ယဿ သမ္ပုဏ္ဏော, တံ ဝမတေဝ ဥဒကံ နိဿေသံ. ဧတေတိ ဧကိဿာပိ ဒါနပါရမိတာယ အနေကပ္ပကာရတာယ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော. ပဋိလဂ္ဂိတံ ရက္ခတီတိ ဝစနသေသော, ဘုမ္မတ္ထေ ဝါ ဥပယောဂေါ. စတူသု ဘူမီသူတိ ပါတိမောက္ခာဒီသု သံဝရဘူမီသု. အဒွေဇ္ဈမာနသောတိ ကဒါစိ ခမနံ ကဒါစိ အက္ခမနံ, ကဿစိ ခမနံ ကဿစိ အက္ခမနန္တိ ဧဝံ ဒွေဓာဘာဝံ အနာပန္နမာနသော ဟုတွာ. သစ္စဿ ဝီထိ နာမ ဒိဋ္ဌာဒိ စ အဒိဋ္ဌာဒိ စ ယထာဘူတံဝ ဝတ္ထု. အဓိဋ္ဌာနန္တိ ကုသလသမာဒါနာဓိဋ္ဌာနံ, သမာဒိန္နေသု ကုသလေသု အစလတာ အဓိဋ္ဌာနံ နာမ. ပထဝိယာ ဥပေက္ခနံ နာမ ဝိကာရာနာပတ္တိ. အညတြာတိ အညံ. သဘာဝရသလက္ခဏေတိ ဧတ္ထ ဘာဝေါတိ အဝိပရီတတာ ဝိဇ္ဇမာနတာ, သဟ ဘာဝေန သဘာဝေါ, အဝိပရီတော အတ္တနော ဗောဓိပရိပါစနကိစ္စသင်္ခါတော [Pg.26] ရသော, အနဝဇ္ဇဝတ္ထုပရိစ္စာဂါဒိသင်္ခါတံ လက္ခဏဉ္စ သဘာဝရသလက္ခဏံ, တတော သမ္မသတော. ဓမ္မတေဇေနာတိ ဉာဏတေဇေန. စလတာတိ စလတာယ ကမ္ပနတာယ. သေသီတိ သယိ. မာ ဘာထာတိ မာ ဘာယိတ္ထ. သဗ္ဗီတိယောတိ သဗ္ဗာ ဤတိယော ဥပဒ္ဒဝါ တံ ဝိဝဇ္ဇန္တု. น้ำเต็มแล้วแก่ผู้ใด ผู้นั้นย่อมคายน้ำออกจนหมดสิ้น. คำว่า "เหล่านี้" เป็นการกล่าวด้วยพหูพจน์ เพราะทานบารมีแม้เพียงอย่างเดียวมีหลายประเภท. คำว่า "ย่อมรักษาซึ่งสิ่งที่ติดอยู่" เป็นบทที่เหลือแห่งคำ หรือเป็นการใช้ทุติยาวิภัตติในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. คำว่า "ในภูมิทั้งสี่" คือในภูมิแห่งสังวรมีปาติโมกข์เป็นต้น. คำว่า "มีใจไม่สอง" คือเป็นผู้มีใจไม่ถึงความเป็นสองอย่างนี้ว่า บางคราวอดทน บางคราวไม่อดทน, อดทนต่อบางคน ไม่อดทนต่อบางคน. ชื่อว่า "วิถีแห่งสัจจะ" คือวัตถุที่เห็นแล้วเป็นต้น และที่ยังไม่เห็นเป็นต้น ตามความเป็นจริง. คำว่า "อธิษฐาน" คือการอธิษฐานในการสมาทานกุศล, ความไม่หวั่นไหวในกุศลที่สมาทานแล้ว ชื่อว่าอธิษฐาน. ชื่อว่า "การวางเฉยของแผ่นดิน" คือการไม่ถึงความแปรปรวน. คำว่า "เว้น" คืออื่น. คำว่า "ลักษณะแห่งรสและสภาวะ" ในที่นี้ คำว่า "ภาวะ" คือความไม่ผิดเพี้ยน ความมีอยู่, สภาวะคือพร้อมด้วยภาวะ, รสคือความไม่ผิดเพี้ยน อันนับว่าเป็นกิจในการบ่มโพธิของตน, และลักษณะอันนับว่าเป็นการบริจาควัตถุที่ไม่มีโทษเป็นต้น ชื่อว่าลักษณะแห่งรสและสภาวะ, เมื่อพิจารณาจากลักษณะนั้น. คำว่า "ด้วยเดชแห่งธรรม" คือด้วยเดชแห่งญาณ. คำว่า "ความหวั่นไหว" คือด้วยความหวั่นไหว ด้วยความสั่นสะเทือน. คำว่า "นอนแล้ว" คือนอนแล้ว. คำว่า "อย่ากลัวเลย" คือพวกท่านอย่ากลัวเลย. คำว่า "อุปัทวะทั้งปวง" คืออุปัทวะทั้งหลายทั้งปวง จงเว้นเขาเสีย. သုမေဓကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนาเรื่องสุเมธดาบสจบลงแล้ว. ပဝစ္ဆတီတိ ဒေတိ. ယောဂေနာတိ ဥပါယေန. သမိံသူတိ သန္နိပတိံသု. အပ္ပတ္တမာနသာတိ အပ္ပတ္တအရဟတ္တာ ဘိက္ခူ ဂရဟိတာ ဘဝန္တိ. ရိတ္တာတိ သုညာ အန္တရဟိတာ. သာလကလျာဏီ နာမ ဧကော ရုက္ခော. ဗုဒ္ဓစက္ကဝတ္တိကာလေယေဝ ကိရ ဧကာဟေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. คำว่า "ย่อมให้" คือย่อมให้. คำว่า "ด้วยโยคะ" คือด้วยอุบาย. คำว่า "ประชุมกันแล้ว" คือประชุมกันแล้ว. คำว่า "มีใจยังไม่ถึง" คือภิกษุทั้งหลายผู้ยังไม่บรรลุพระอรหัตย่อมถูกตำหนิ. คำว่า "ว่างเปล่า" คือว่างเปล่า หายไปแล้ว. ชื่อว่า "สาละกัลยาณี" คือต้นไม้ต้นหนึ่ง. ได้ยินว่า ย่อมเกิดขึ้นในสมัยแห่งพระพุทธเจ้าผู้เป็นจักรพรรดิเท่านั้น ย่อมเกิดขึ้นในวันเดียวเท่านั้น. လိင်္ဂသမ္ပတ္တီတိ ပုရိသလိင်္ဂတာ. ဟေတူတိ တိဟေတုကပဋိသန္ဓိတာ. ဂုဏသမ္ပတ္တီတိ အဘိညာသမာပတ္တိလာဘိတာ. အဓိကာရောတိ ဗုဒ္ဓါနံ သက္ကာရကရဏံ. ဆန္ဒတာတိ ဗုဒ္ဓတ္တပ္ပတ္တိယံ ဆန္ဒသမာယောဂေါ. သဗ္ဗင်္ဂသမ္ပန္နာတိ အဋ္ဌင်္ဂါနိ သမောဓာနေတွာ ကတပဏိဓာနာ. ပက္ခိကာတိ ပီဌသပ္ပိကာ. ပဏ္ဍကာတိ ဥဘယလိင်္ဂရဟိတာ. ဗောဓိသတ္တာ စ ဗြဟ္မလောကူပပတ္တိပဌမကပ္ပိကေသု ကာလေသု ဥဘယလိင်္ဂရဟိတာ ဟောန္တိ, န ပန ပဏ္ဍကပရိယာပန္နာတိ ဧတမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ပရိယာပန္နာ န ဘဝန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ, ယထာဝုတ္တေသု ဝါ ဒေါသေသု သဗ္ဗေသု ပရိယာပန္နာ န ဘဝန္တိ, ဗောဓိသတ္တေသု ဝါ ပရိယာပန္နာ တဒန္တောဂဓာ, ပရိစ္ဆိန္နသံသာရတ္တာ ဝါ ပရိယာပန္နာ ဗောဓိသတ္တာ ဥဘတောဗျဉ္ဇနပဏ္ဍကာ န ဘဝန္တီတိ အတ္ထော. သဗ္ဗတ္ထ သုဒ္ဓဂေါစရာ ယသ္မာ, တသ္မာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ န သေဝန္တိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိန္တိ နတ္ထိကာဟေတုကာကိရိယဒိဋ္ဌိံ. ဘဝါဘဝေတိ ခုဒ္ဒကေ စေဝ မဟန္တေ စ ဘဝေ. ဘောဇပုတ္တေတိ လုဒ္ဒကေ. လဂနန္တိ သင်္ဂေါ. အညထာတိ လီနတာ. ဂါမဏ္ဍလာတိ ဂါမဒါရကာ. ရူပန္တိ ဝိပ္ပကာရံ. အယံ တာဝ နိဒါနကထာ ယာယ အဘိဓမ္မဿ ဗုဒ္ဓဘာသိတတာသိဒ္ဓီတိ အတ္ထယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ความสมบูรณ์แห่งเพศ คือความเป็นเพศชาย. เหตุ คือการปฏิสนธิด้วยไตรเหตุ. ความสมบูรณ์แห่งคุณ คือการได้อภิญญาและสมาบัติ. อธิการ คือการกระทำสักการะแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย. ฉันทตา คือการประกอบด้วยฉันทะในการบรรลุความเป็นพระพุทธเจ้า. ผู้สมบูรณ์ด้วยองค์ทุกอย่าง คือผู้ที่ตั้งปณิธานโดยรวบรวมองค์ ๘. ปักขิกะ คือคนง่อย (ผู้คลานด้วยตั่ง). บัณเฑาะก์ คือผู้ปราศจากเพศทั้งสอง. พระโพธิสัตว์ทั้งหลายในกาลแห่งการอุบัติในพรหมโลกและในกาลแห่งปฐมกัป ย่อมปราศจากเพศทั้งสอง แต่ไม่จัดว่าเป็นบัณเฑาะก์. เพื่อแสดงความหมายนั้น จึงกล่าวว่า "ไม่จัดเข้า" หรือว่าไม่จัดเข้าในโทษทั้งปวงที่กล่าวมาแล้ว หรือว่าคำว่า "จัดเข้า" ในพระโพธิสัตว์ทั้งหลาย หมายถึง "รวมอยู่ในนั้น" หรือว่าพระโพธิสัตว์ทั้งหลายไม่เป็นบัณเฑาะก์และอุภโตพยัญชนก เพราะมีสังสารวัฏอันจำกัด. เพราะเป็นผู้มีโคจรบริสุทธิ์ในที่ทั้งปวง ฉะนั้นจึงไม่เสพมิจฉาทิฏฐิ. มิจฉาทิฏฐิ คือนัตถิกทิฏฐิ อเหตุกทิฏฐิ และอกิริยทิฏฐิ. ภวาภพ คือภพน้อยและภพใหญ่. โภชบุตร คือนายพราน. ลคันนะ คือความข้อง. อัญญถา คือความหดหู่. คามมณฑล คือเด็กชาวบ้าน. รูป คือความวิปริต. พึงประกอบความหมายว่า "นี่คือเรื่องราวเบื้องต้นที่ทำให้ความสำเร็จแห่งความเป็นพุทธภาษิตของพระอภิธรรมปรากฏ." နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนานิทานกถาจบลงแล้ว. ၁. စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍံ ๑. กัณฑ์ว่าด้วยจิตตุปบาท. တိကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ การพรรณนาบทติกมาติกา. ဣဒါနိ [Pg.27] ပဋိညာတကထံ ကာတုံ ‘‘ဣဒါနိ ဣတိ မေ…ပေ… ကထနောကာသော သမ္ပတ္တော’’တိအာဒိမာဟ. ဣတော ပဋ္ဌာယာတိ ကုသလဓမ္မပဒတော ပဋ္ဌာယ. บัดนี้ เพื่อจะกล่าวเรื่องที่ปฏิญญาไว้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "บัดนี้ โอกาสแห่งการกล่าวของข้าพเจ้า... ถึงแล้ว." ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป คือตั้งแต่บทว่ากุศลธรรมเป็นต้นไป. ၁. သဗ္ဗပဒေဟိ လဒ္ဓနာမောတိ တီသုပိ ပဒေသု ဝေဒနာသဒ္ဒဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ တေန လဒ္ဓနာမော သဗ္ဗပဒေဟိ လဒ္ဓနာမော ဟောတိ. နနု သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာတိ စတ္တာရိ ပဒါနိ, ဧဝံ သေသေသုပီတိ ဒွါဒသေတာနိ ပဒါနိ, န တီဏီတိ ဝေဒနာသဒ္ဒဿ ပဒတ္တယာဝယဝတ္တံ သန္ဓာယ ‘‘သဗ္ဗပဒေဟီ’’တိ ဝုစ္စေယျ, န ယုတ္တံ. ‘‘ဝေဒနာယာ’’တိ ဟိ ဝိသုံ ပဒံ န ကဿစိ ပဒဿ အဝယဝေါ ဟောတိ, နာပိ သုခါဒိပဒဘာဝံ ဘဇတီတိ တေန လဒ္ဓနာမော ကထံ သဗ္ဗပဒေဟိ လဒ္ဓနာမော သိယာတိ? အဓိပ္ပေတပ္ပကာရတ္ထဂမကဿ ပဒသမုဒါယဿ ပဒတ္တာ. ပဇ္ဇတိ အဝဗုဇ္ဈီယတိ ဧတေနာတိ ဟိ ပဒံ, ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ’’တိ ဧတေန စ ပဒသမုဒါယေန ယထာဓိပ္ပေတော အတ္ထော သမတ္တော ဝိညာယတိ, တသ္မာ သော ပဒသမုဒါယော ‘‘ပဒ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ဣတရေပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တသ္မာ တေသံ တိဏ္ဏံ သမုဒါယာနံ အဝယဝေန လဒ္ဓနာမော သဗ္ဗပဒေဟိ လဒ္ဓနာမောတိ ယုတ္တော. ๑. ชื่อที่ได้จากบททั้งปวง คือชื่อที่ได้เพราะมีคำว่าเวทนาอยู่ในบททั้งสามนั้น จึงเป็นชื่อที่ได้จากบททั้งปวง. จริงอยู่ บทว่า "ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา" นี้มี ๔ บท, แม้ในบทที่เหลือก็เช่นกัน จึงมี ๑๒ บท ไม่ใช่ ๓ บท. หากจะกล่าวว่า "จากบททั้งปวง" โดยหมายถึงความเป็นส่วนประกอบในบททั้งสามของคำว่าเวทนา ก็ไม่สมควร. เพราะคำว่า "เวทนายะ" เป็นบทแยกต่างหาก ไม่เป็นส่วนประกอบของบทใดๆ และไม่ถึงความเป็นบทมีสุขเป็นต้น. เมื่อเป็นเช่นนี้ ชื่อที่ได้จากคำนั้น จะเป็นชื่อที่ได้จากบททั้งปวงได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะความเป็นบทของหมู่บทที่ทำให้เข้าถึงอรรถตามที่ประสงค์. เพราะบท คือสิ่งที่ทำให้บรรลุหรือรู้แจ้ง. และด้วยหมู่บทว่า "ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา" นี้ ความหมายตามที่ประสงค์ย่อมเป็นที่รู้แจ้งโดยสมบูรณ์. ฉะนั้น หมู่บทนั้นจึงเรียกว่า "บท". แม้บทอื่นๆ ก็พึงทราบอย่างนี้. ฉะนั้น ชื่อที่ได้จากส่วนประกอบของหมู่บททั้งสามนั้น จึงสมควรที่จะเป็นชื่อที่ได้จากบททั้งปวง. ဂန္ထတော စ အတ္ထတော စာတိ ဧတ္ထ ဟေတုပဒသဟေတုကပဒါဒီဟိ သမ္ဗန္ဓတ္တာ ဂန္ထတော စ ဟေတုအတ္ထသဟေတုကတ္ထာဒီဟိ သမ္ဗန္ဓတ္တာ အတ္ထတော စ အညမညသမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. သဟေတုကဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကာ ဟိ ဟေတုဒုကေ ဟေတူဟိ သမ္ဗန္ဓတ္တာ ဟေတုဒုကသမ္ဗန္ဓာ, ဟေတုသဟေတုကဒုကော ဟေတုဒုကသဟေတုကဒုကသမ္ဗန္ဓော ဥဘယေကပဒဝသေန. တထာ ဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကော ဟေတုဒုကဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကသမ္ဗန္ဓော, နဟေတုသဟေတုကဒုကော ဧကဒွိပဒဝသေန ဟေတုဒုကသဟေတုကဒုကသမ္ဗန္ဓောတိ. ကဏ္ဏိကာ ဝိယာတိ ပုပ္ဖမယကဏ္ဏိကာ ဝိယ. ဃဋာ ဝိယာတိ ပုပ္ဖဟတ္ထကာဒီသု ပုပ္ဖာဒီနံ သမူဟော ဝိယ. ကဏ္ဏိကာဃဋာဒီသု ဟိ ပုပ္ဖာဒီနိ ဝဏ္ဋာဒီဟိ အညမညသမ္ဗန္ဓာနိ ဟောန္တီတိ တထာသမ္ဗန္ဓတာ ဧတေသံ ဒုကာနံ ဝုတ္တာ. ဒုကသာမညတောတိ အညေဟိ ဟေတုဒုကာဒီဟိ ဒုကဝသေန သမာနဘာဝါ. အညေဟီတိ သာရမ္မဏဒုကာဒီဟိ. အသင်္ဂဟိတော ပဒေသော ယေသံ အတ္ထိ, တေ သပ္ပဒေသာ. ယေသံ ပန နတ္ထိ, တေ နိပ္ပဒေသာ. ในคำว่า "โดยคัมภีร์และโดยอรรถ" นี้ พึงทราบความสัมพันธ์ซึ่งกันและกัน โดยคัมภีร์เพราะสัมพันธ์กับบทว่าเหตุและบทว่าสเหตุกะเป็นต้น และโดยอรรถเพราะสัมพันธ์กับอรรถว่าเหตุและอรรถว่าสเหตุกะเป็นต้น. จริงอยู่ สเหตุกทุกะและเหตุสัมปยุตตทุกะ ชื่อว่ามีความสัมพันธ์กับเหตุทุกะ เพราะสัมพันธ์กับเหตุทั้งหลายในเหตุทุกะ. สเหตุกทุกะเป็นความสัมพันธ์ระหว่างเหตุทุกะกับสเหตุกทุกะ โดยอำนาจแห่งบทเดียวทั้งสอง. เช่นเดียวกัน เหตุเหตุสัมปยุตตทุกะ เป็นความสัมพันธ์ระหว่างเหตุทุกะกับเหตุสัมปยุตตทุกะ. นเหตุสเหตุกทุกะ เป็นความสัมพันธ์ระหว่างเหตุทุกะกับสเหตุกทุกะ โดยอำนาจแห่งบทหนึ่งและสองบท. เหมือนขั้วดอกไม้ คือเหมือนขั้วที่ทำด้วยดอกไม้. เหมือนพุ่มดอกไม้ คือเหมือนหมู่แห่งดอกไม้เป็นต้นในกำดอกไม้เป็นต้น. เพราะในขั้วและพุ่มดอกไม้เป็นต้น ดอกไม้เป็นต้นย่อมสัมพันธ์กันและกันด้วยก้านเป็นต้น. ฉะนั้น ความสัมพันธ์เช่นนั้นจึงกล่าวไว้สำหรับทุกะเหล่านี้. โดยความเป็นสามัญแห่งทุกะ คือความเป็นสภาพที่เสมอกันโดยความเป็นทุกะกับทุกะอื่นๆ มีเหตุทุกะเป็นต้น. คำว่า อื่นๆ คือสารัมมณทุกะเป็นต้น. ธรรมเหล่าใดมีส่วนที่ไม่ได้สงเคราะห์ไว้ ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าสัปปเทส (มีส่วนเหลือ). ส่วนธรรมเหล่าใดไม่มี ธรรมเหล่านั้นชื่อว่านิปปเทส (ไม่มีส่วนเหลือ). ‘‘ကစ္စိ [Pg.28] နု ဘောတော ကုသလ’’န္တိ ဧဝံ ပုစ္ဆိတမေဝတ္ထံ ပါကဋံ ကတွာ ပုစ္ဆိတုံ ‘‘ကစ္စိ ဘောတော အနာမယ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ ကုသလသဒ္ဒေါ အနာမယတ္ထော ဟောတိ. ဗာဟိတိကသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၃၆၁) ဘဂဝတော ကာယသမာစာရာဒယော ဝဏ္ဏေန္တေန ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကေန ‘‘ယော ခေါ, မဟာရာဇ, ကာယသမာစာရော အနဝဇ္ဇော’’တိ ကုသလော ကာယသမာစာရော ဝုတ္တော. န ဟိ ဘဂဝတော သုခဝိပါကံ ကမ္မံ အတ္ထီတိ သဗ္ဗသာဝဇ္ဇရဟိတာ ကာယသမာစာရာဒယော ကုသလာတိ ဝုတ္တာ. ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ စ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ ‘‘ကုသလာ’’တိ ဝုတ္တာ. တေ စ ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလသမ္ပယုတ္တာ န ဧကန္တေန သုခဝိပါကာယေဝါတိ အနဝဇ္ဇတ္ထော ကုသလသဒ္ဒေါ. အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနန္တိ ကုသလသဒ္ဒယောဂေန ဘုမ္မတ္ထေ သာမိဝစနံ, အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ ဝါ နာမကိရိယာပယောဇနာဒီသူတိ အတ္ထော. နစ္စဂီတဿာတိ စ သာမိဝစနံ ဘုမ္မတ္ထေ, နစ္စဂီတဿ ဝိသေသေသူတိ ဝါ ယောဇေတဗ္ဗံ. ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာဒါနဟေတု ဧဝမိဒံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီတိ ပုညဝိပါကနိဗ္ဗတ္တကကမ္မံ ‘‘ကုသလ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မာ ဟောန္တီတိ သုညဓမ္မတ္တာ သဘာဝမတ္တာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. ဧဝံ ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿီတိ ဧတ္ထာပိ သုညတတ္ထော ဓမ္မသဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. เพื่อจะถามความหมายที่ถามแล้วอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านยังสบายดีหรือ" ให้ชัดเจน จึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านไม่มีโรคภัยไข้เจ็บหรือ" ฉะนั้น คำว่ากุศลจึงมีความหมายว่าความไม่มีโรค. ในพาหิติกสูตร (ม.ม. ๑๓/๓๙๔) พระธรรมภัณฑาคาริกเมื่อพรรณนากายสมาจารเป็นต้นของพระผู้มีพระภาค ได้กล่าวว่า "ดูกรมหาบพิตร กายสมาจารใดแลไม่มีโทษ" กายสมาจารนั้นชื่อว่ากุศล. เพราะกรรมที่มีวิบากเป็นสุขของพระผู้มีพระภาคไม่มี. ฉะนั้น กายสมาจารเป็นต้นที่ปราศจากโทษทั้งปวงจึงชื่อว่ากุศล. และในคำว่า "ในกุศลธรรมทั้งหลาย" นั้น โพธิปักขิยธรรมทั้งหลายชื่อว่ากุศล. และธรรมเหล่านั้นที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนา มรรค และผล ไม่ได้มีวิบากเป็นสุขโดยส่วนเดียว. ฉะนั้น คำว่ากุศลจึงมีความหมายว่าไม่มีโทษ. ในคำว่า "อังคปัจจังคานัง" นั้น เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งสัตตมี โดยประกอบกับคำว่ากุศล หรือมีความหมายว่าในชื่อ การกระทำ และประโยชน์เป็นต้นของอวัยวะน้อยใหญ่. และในคำว่า "นัจจคีตัสสะ" นั้น เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งสัตตมี หรือพึงประกอบความหมายว่าในประเภทต่างๆ ของการฟ้อนรำและการขับร้อง. เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย บุญนี้ย่อมเจริญอย่างนี้. กรรมที่ยังวิบากแห่งบุญให้เกิดขึ้นจึงชื่อว่ากุศล. คำว่า "ธรรมทั้งหลายย่อมมี" หมายถึงย่อมมีเพียงสภาวะ เพราะเป็นสภาวะที่ว่างเปล่า. แม้ในคำว่า "พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย" นี้ ก็พึงเห็นว่าคำว่าธรรมมีความหมายว่าว่างเปล่า. သလယန္တိ…ပေ… ဝိဒ္ဓံသေန္တီတိ ဧတ္ထ ပုရိမဿ ပုရိမဿ ပစ္ဆိမံ ပစ္ဆိမံ အတ္ထဝစနံ. အထ ဝါ သလနဿ အတ္ထဒီပနာနိ စလနာဒီနိ တီဏိ တဒင်္ဂပ္ပဟာနာဒီဟိ ယောဇေတဗ္ဗာနိ. အပ္ပဟီနဘာဝေန သန္တာနေ သယမာနာ အကုသလာ ဓမ္မာ ရာဂါဒိအသုစိသမ္ပယောဂတော နာနာဝိဓဒုက္ခဟေတုတော စ ကုစ္ဆိတေန အာကာရေန သယန္တိ. ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာနမ္ပိ ဉာဏံ ဥပနိဿယပစ္စယော ဟောတီတိ သဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမ္မာ ကုသေန ဉာဏေန ပဝတ္တေတဗ္ဗာတိ ကုသလာ. ဥပ္ပန္နံသာနုပ္ပန္နံသဘာဂေသု သင်္ဂဟိတတ္တာ ဥဘယဘာဂဂတံ သံကိလေသပက္ခံ ပဟာနာနုပ္ပာဒနေဟိ လုနန္တိ သမ္မပ္ပဓာနဒွယံ ဝိယ. คำว่า สลยันติ...ล...วิทธังเสนติ ในที่นี้ คำอธิบายความหมายของคำก่อนๆ คือคำหลังๆ อีกอย่างหนึ่ง คำอธิบายความหมายของการสั่นไหว (สลนะ) ๓ อย่าง มีการเคลื่อนไหว (จลนะ) เป็นต้น พึงประกอบด้วยการละด้วยองค์นั้นๆ (ตทังคปหานะ) เป็นต้น อกุศลธรรมทั้งหลายที่ยังไม่ถูกละ ย่อมสถิตอยู่ในสันดานด้วยอาการอันน่ารังเกียจ เพราะประกอบด้วยสิ่งไม่สะอาดมีราคะเป็นต้น และเพราะเป็นเหตุแห่งทุกข์นานาชนิด แม้แก่ธรรมที่ปราศจากญาณ ญาณก็เป็นอุปนิสสยปัจจัยได้ เพราะฉะนั้น กุศลธรรมทั้งปวงพึงให้เป็นไปด้วยญาณอันฉลาด (กุสะ) จึงชื่อว่ากุศล เพราะถูกสงเคราะห์อยู่ในส่วนที่เกิดขึ้นแล้วและส่วนที่ยังไม่เกิดขึ้น จึงตัดกิเลสฝ่ายที่อยู่ในส่วนทั้งสองด้วยการละและการไม่ให้เกิดขึ้น เหมือนสัมมัปปธาน ๒ อย่างฉะนั้น သတ္တာဒိဂါဟကာနံ စိတ္တာနံ ဂေါစရာ သတ္တာဒယော ဝိယ ပညာယ ဥပပရိက္ခိယမာနာ န နိဿဘာဝါ, ကိန္တု အတ္တနော သဘာဝံ ဓာရေန္တီတိ ဓမ္မာ. န စ ဓာရိယမာနသဘာဝါ အညော ဓမ္မော နာမ အတ္ထိ. န ဟိ ရုပ္ပနာဒီဟိ အညေ ရူပါဒယော, ကက္ခဠာဒီဟိ စ အညေ ပထဝီအာဒယော ဓမ္မာ ဝိဇ္ဇန္တီတိ. အညထာ ပန အဝဗောဓေတုံ န သက္ကာတိ နာမဝသေန ဝိညာတာဝိညာတေ သဘာဝဓမ္မေ အညေ ဝိယ ကတွာ ‘‘အတ္တနော သဘာဝံ ဓာရေန္တီ’’တိ [Pg.29] ဝုတ္တံ. သပ္ပစ္စယဓမ္မေသု ဝိသေသံ ဒဿေန္တော ‘‘ဓာရီယန္တိ ဝါ ပစ္စယေဟီ’’တိ အာဟ. ဓာရီယန္တီတိ ဥပဓာရီယန္တိ, လက္ခီယန္တီတိ အတ္ထော. ธรรมทั้งหลาย เมื่อปัญญาพิจารณาอยู่ ย่อมไม่ไร้สภาพ เหมือนสัตว์เป็นต้นซึ่งเป็นอารมณ์ของจิตที่ยึดถือสัตว์เป็นต้น แต่ย่อมทรงไว้ซึ่งสภาพของตน จึงชื่อว่าธรรม อนึ่ง ธรรมอื่นนอกจากสภาพที่ถูกทรงไว้ ย่อมไม่มี เพราะว่า รูปเป็นต้นอื่นจากความแตกสลาย (รุปปนะ) เป็นต้น และปฐวีเป็นต้นอื่นจากความแข็งกระด้าง (กักขฬะ) เป็นต้น ย่อมไม่มี แต่เพราะไม่สามารถจะรู้แจ้งได้ด้วยประการอื่น จึงกล่าวว่า 'ทรงไว้ซึ่งสภาพของตน' โดยทำสภาพธรรมที่รู้แจ้งและไม่รู้แจ้งโดยชื่อให้เหมือนเป็นสิ่งอื่น เมื่อแสดงความพิเศษในธรรมที่มีปัจจัย จึงกล่าวว่า 'หรือถูกปัจจัยทรงไว้' คำว่า ธาริยันติ คือ อุปธาริยันติ หมายถึง ถูกกำหนดรู้ (หรือถูกทำเครื่องหมายไว้) အကုသလာတိ ကုသလပဋိသေဓနမတ္တံ ကုသလာဘာဝမတ္တဝစနံ တဒညမတ္တဝစနံ ဝါ ဧတံ န ဟောတိ, ကိန္တု တပ္ပဋိပက္ခဝစနန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘မိတ္တပဋိပက္ခာ အမိတ္တာ ဝိယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တပ္ပဋိပက္ခဝစနတာ စ အဗျာကတတတိယရာသိဝစနေန ဝိညာယတိ. ယဒိ ဟိ ကုသလာဘာဝမတ္တဝစနံ အကုသလသဒ္ဒေါ, တေန န ကောစိ ဓမ္မော ဝုတ္တောတိ အဗျာကတဝစနေနေဝ စ တတိယော ရာသိ ဝုတ္တော န သိယာ, ကုသလာ စေဝ ဓမ္မာ အဗျာကတာ စာတိ ဒုကောဝါယံ အာပဇ္ဇတိ, န တိကော, ဧဝဉ္စ သတိ အကုသလဝစနေန န ကောစိ အတ္ထော. အထ သိယာ, ‘‘အနဗျာကတာ’’တိ စ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ ကုသလာနံ ဝိယ အဗျာကတာနဉ္စ အဘာဝမတ္တသမ္ဘဝါ, တသ္မာ အဘာဝမတ္တဝစနေ အဗျာကတဘာဝမတ္တံ ဝိယ ကုသလာဘာဝမတ္တံ အကုသလံ န ကောစိ ရာသီတိ ‘‘အဗျာကတာ’’တိ တတိယော ရာသိ န သိယာ. တတိယရာသိဘာဝေန စ အဗျာကတာ ဝုတ္တာတိ အကုသလော စ ဧကော ရာသီတိ ဝိညာယတိ. တသ္မာ နာဘာဝဝစနတာ, သဘာဝဓာရဏာဒိအတ္ထေန ဓမ္မသဒ္ဒေန သမာနာဓိကရဏဘာဝတော စ အကုသလသဒ္ဒဿ ကုသလာဘာဝမတ္တဝစနတာ န ဟောတိ, နာပိ တဒညမတ္တဝစနတာ တတိယရာသိဝစနတော ဧဝ. ယဒိ ဟိ ကုသလေဟိ အညေ အကုသလာ စေတသိကေဟိ အညေ အစေတသိကာ ဝိယ, ကုသလာကုသလဝစနေဟိ သဗ္ဗေသံ ဓမ္မာနံ သင်္ဂဟိတတ္တာ အသင်္ဂဟိတဿ တတိယရာသိဿ အဘာဝါ စေတသိကဒုကော ဝိယ အယဉ္စ ဒုကော ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ အကုသလာ ဓမ္မာ’’တိ, န ‘‘အဗျာကတာ’’တိ တတိယော ရာသိ ဝတ္တဗ္ဗော, ဝုတ္တော စ သော, တသ္မာ န တဒညမတ္တဝစနံ အကုသလသဒ္ဒေါ, ပါရိသေသေန တပ္ပဋိပက္ခေသု အ-ကာရဿ ပယောဂဒဿနတော လောကေ ‘‘အမိတ္တာ’’တိ သာသနေ ‘‘အလောဘော’’တိ ဣဓာပိ တပ္ပဋိပက္ခဝစနတာ အကုသလသဒ္ဒဿ သိဒ္ဓါ, တတ္ထ နိရုဠှတ္တာ စ န ဣတရဝစနတာ, တပ္ပဋိပက္ခဘာဝေါ စ ဝိရုဒ္ဓသဘာဝတ္တာ တပ္ပဟေယျဘာဝတော စ ဝေဒိတဗ္ဗော, န ကုသလဝိနာသနတော. န ဟိ ကုသလာ အကုသလေဟိ ပဟာတဗ္ဗာ, မဟာဗလဝတာယ ပန ကုသလာယေဝ ပယောဂနိပ္ဖာဒိတာ သဒါနုသယိတေ အကုသလေ တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒဝသေန ပဇဟန္တီတိ. คำว่า อกุศล นี้ ไม่ใช่เพียงคำปฏิเสธกุศล ไม่ใช่เพียงคำแสดงความไม่มีกุศล หรือไม่ใช่เพียงคำแสดงสิ่งอื่นจากกุศล แต่เป็นคำแสดงสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์ เพื่อแสดงความหมายนี้ จึงกล่าวว่า 'เหมือนอมิตรเป็นปฏิปักษ์ต่อมิตร' เป็นต้น ความเป็นคำแสดงสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์นั้น พึงทราบด้วยการกล่าวถึงราศีที่ ๓ คือ อัพยากตะ ถ้าหากคำว่า อกุศล เป็นเพียงคำแสดงความไม่มีกุศล ก็จะไม่มีสภาวธรรมใดถูกกล่าวถึงด้วยคำนั้น และราศีที่ ๓ ก็จะไม่ถูกกล่าวถึงด้วยคำว่า อัพยากตะ นี้ก็จะกลายเป็นทวิกะ คือมีแต่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม ไม่ใช่ตริกะ และเมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า อกุศล ก็จะไม่มีความหมายใดๆ หากเป็นเช่นนั้น ก็พึงกล่าวว่า 'อนัพยากตะ' ด้วย เพราะความไม่มีอัพยากตะก็เป็นไปได้เหมือนความไม่มีกุศล เพราะฉะนั้น ในกรณีที่เป็นคำแสดงความไม่มี ความไม่มีกุศลก็ไม่ใช่ราศีใดๆ เหมือนความไม่มีอัพยากตะ ดังนั้น ราศีที่ ๓ คือ อัพยากตะ ก็จะไม่มี แต่เพราะอัพยากตะถูกกล่าวถึงในฐานะเป็นราศีที่ ๓ จึงพึงทราบว่า อกุศลก็เป็นราศีหนึ่ง เพราะฉะนั้น จึงไม่ใช่คำแสดงความไม่มี และเพราะคำว่า อกุศล มีฐานะเดียวกันกับคำว่า ธรรม โดยอรรถว่าทรงไว้ซึ่งสภาพเป็นต้น จึงไม่ใช่คำแสดงความไม่มีกุศล และก็ไม่ใช่เพียงคำแสดงสิ่งอื่นจากกุศล เพราะมีการกล่าวถึงราศีที่ ๓ อยู่แล้ว หากอกุศลเป็นสิ่งอื่นจากกุศล เหมือนอเจตสิกเป็นสิ่งอื่นจากเจตสิก และเพราะธรรมทั้งปวงถูกสงเคราะห์ด้วยคำว่า กุศลและอกุศล จึงไม่มีราศีที่ ๓ ที่ไม่ถูกสงเคราะห์ นี้ก็พึงกล่าวว่าเป็นทวิกะ เหมือนเจตสิกทวิกะ คือ 'กุศลธรรม อกุศลธรรม' ไม่พึงกล่าวว่า 'อัพยากตะ' เป็นราศีที่ ๓ แต่ก็มีการกล่าวถึงราศีที่ ๓ นั้น เพราะฉะนั้น คำว่า อกุศล จึงไม่ใช่เพียงคำแสดงสิ่งอื่นจากกุศล โดยส่วนที่เหลือ ย่อมเห็นการใช้ อ-อักษร ในความหมายที่เป็นปฏิปักษ์ในโลก เช่น 'อมิตร' ในพระศาสนา เช่น 'อโลภะ' ในที่นี้ก็สำเร็จความเป็นคำแสดงสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์ของคำว่า อกุศล และเพราะเป็นคำที่ใช้จนแพร่หลาย จึงไม่ใช่คำแสดงความหมายอื่น ความเป็นปฏิปักษ์นั้น พึงทราบโดยความเป็นสภาพที่ขัดแย้งกัน และโดยความเป็นสิ่งที่พึงละ ไม่ใช่โดยการทำลายกุศล เพราะกุศลไม่พึงถูกอกุศลละ แต่กุศลที่ถูกทำให้เกิดขึ้นด้วยความพยายามอันมีกำลังมากเท่านั้น ย่อมละอกุศลที่นอนเนื่องอยู่เสมอ ด้วยอำนาจแห่งตทังคปหาน วิกขัมภนปหาน และสมุจเฉทปหาน န [Pg.30] ဗျာကတာတိ အကထိတာ. ကထံ ပနေတေ အကထိတာ ဟောန္တိ, နနု ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ’’တိအာဒီဟိ တိကဒုကပဒေဟိ စက္ခုဝိညာဏာဒိဝစနေဟိ ဖဿာဒိဝစနေဟိ စ ကထိတာတိ? နော န ကထိတာ, တာနိ ပန ဝစနာနိ ဣဓ အနဓိပ္ပေတာနိ အဝုတ္တတ္တာ အနနုဝတ္တနတော. န ဟိ ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ‘‘အဗျာကတာ’’တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ န တာနိ ဣဓ အနုဝတ္တန္တီတိ တဗ္ဗစနီယဘာဝေန အကထိတတာ န ဟောတိ, ကုသလာကုသလဝစနာနိ ပန ဣဓ ဝုတ္တတ္တာ အနုဝတ္တန္တီတိ တဗ္ဗစနီယဘာဝေန အကထိတတာ ဉာယတီတိ ‘‘ကုသလာကုသလဘာဝေန အကထိတာတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ. န ဗျာကတာတိ ဝါ အဝိပါကာ, အဗျာကတဝစနေနေဝ စ အဝိပါကတ္ထာ ဉာယန္တိ. န ဟိ ဘဂဝတော ဝစနံ ဉာပကသာဓနီယံ, အာသယာနုသယစရိယာဒိကုသလေန ဘဂဝတာ ယေသံ အဝဗောဓနတ္ထံ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ တေသံ ဝစနာနန္တရံ တဒတ္ထပဋိဝေဓတော, ပစ္ဆိမေဟိ ပန ယထာ တေသံ အဝဗောဓနတ္ထံ ဘဂဝတာ တံ တံ ဝစနံ ဝုတ္တံ, ယထာ စ တေဟိ တဒတ္ထော ပဋိဝိဒ္ဓေါ, တံ သဗ္ဗံ အာစရိယေ ပယိရုပါသိတွာ သုတွာ ဝေဒိတဗ္ဗံ ဟောတိ, တသ္မာ ကာရဏံ အဝတွာ ‘‘ကုသလာကုသလဘာဝေန အကထိတာတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ. ယော စ ဝဒေယျ ‘‘အကုသလဝိပါကဘာဝေန အကထိတတ္တာ, ကုသလာ အဗျာကတာတိ အာပဇ္ဇန္တိ, ကုသလဝိပါကဘာဝေန အကထိတတ္တာ အကုသလာပီ’’တိ, သောပိ ‘‘အညာပကသာဓနီယဝစနော ဘဂဝါ’’တိ နိဝါရေတဗ္ဗော အနုဝတ္တမာနဝစနဝစနီယဘာဝေန အကထိတဿ စ အဗျာကတဘာဝတော. န ဟိ အဝိပါကဝစနံ ဝုတ္တံ ကုသလဝစနဉ္စ အဝုတ္တံ, ယတော အဝိပါကဝစနဿ အဓိကတဘာဝေါ ကုသလဿ စ တဗ္ဗစနီယဘာဝေန အကထိတဘာဝေါ သိယာ, တသ္မာ န ကုသလာနံ အဗျာကတတာ, ဧဝံ အကုသလာနဉ္စ အနဗျာကတဘာဝေ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. คำว่า อัพยากตะ คือ ไม่ได้กล่าวไว้ แต่ธรรมเหล่านี้ไม่ได้กล่าวไว้ได้อย่างไรเล่า ก็มิใช่หรือว่าธรรมเหล่านี้ถูกกล่าวไว้แล้วด้วยบทในติกะและทุกะมีคำว่า 'สัมปยุตด้วยสุขเวทนา' เป็นต้น ด้วยคำว่า จักขุวิญญาณเป็นต้น และด้วยคำว่า ผัสสะเป็นต้น? ไม่ใช่ว่าไม่ได้กล่าวไว้ แต่คำเหล่านั้นในที่นี้ไม่เป็นที่ประสงค์ เพราะไม่ได้กล่าวไว้ จึงไม่สืบเนื่องกัน เพราะมิได้ตรัสคำว่า 'ธรรมทั้งหลายสัมปยุตด้วยสุขเวทนา' เป็นต้น แล้วตรัสว่า 'อัพยากตะ' เพราะฉะนั้น คำเหล่านั้นจึงไม่สืบเนื่องกันในที่นี้ ความที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นคำที่ควรกล่าวถึงจึงไม่มี แต่คำว่า กุศลและอกุศลนั้น เมื่อกล่าวไว้ในที่นี้แล้วย่อมสืบเนื่องกัน เพราะฉะนั้น ความที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นคำที่ควรกล่าวถึงจึงเป็นที่รู้ได้ ท่านจึงกล่าวว่า 'อธิบายว่า ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นกุศลและอกุศล' อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อัพยากตะ คือ ไม่มีวิบาก และความหมายว่าไม่มีวิบากนั้น ย่อมรู้ได้ด้วยคำว่า อัพยากตะ นั่นเอง เพราะพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคไม่จำต้องอาศัยเหตุผลอื่นมาพิสูจน์ แต่เพราะธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงฉลาดในอัธยาศัย อนุสัย และจริยาเป็นต้น ตรัสไว้เพื่อความรู้แจ้งของสัตว์เหล่าใด สัตว์เหล่านั้นย่อมแทงตลอดอรรถนั้นได้ทันทีที่ตรัสคำนั้น ส่วนชนในภายหลังพึงเข้าไปนั่งใกล้ครูบาอาจารย์แล้วฟังและรู้แจ้งสิ่งทั้งปวงนั้นว่า พระผู้มีพระภาคตรัสคำนั้นๆ เพื่อความรู้แจ้งของสัตว์เหล่านั้นอย่างไร และสัตว์เหล่านั้นแทงตลอดอรรถนั้นได้อย่างไร เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่กล่าวเหตุผลไว้ แต่กล่าวว่า 'อธิบายว่า ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นกุศลและอกุศล' อนึ่ง ผู้ใดพึงกล่าวว่า 'เพราะไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นอกุศลวิบาก กุศลทั้งหลายจึงเป็นอัพยากตะ และเพราะไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นกุศลวิบาก อกุศลทั้งหลายก็เป็นอัพยากตะ' ผู้นั้นก็พึงถูกห้ามว่า 'พระผู้มีพระภาคมีพระดำรัสที่ไม่จำต้องอาศัยเหตุผลอื่นมาพิสูจน์' และเพราะความที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นคำที่ควรกล่าวถึงของคำที่สืบเนื่องกัน จึงเป็นอัพยากตะ เพราะมิได้ตรัสคำว่า ไม่มีวิบาก และมิได้ตรัสคำว่า กุศล เพราะเหตุที่คำว่า ไม่มีวิบากมีความสำคัญเป็นประธาน และคำว่า กุศลมีความที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยความเป็นคำที่ควรกล่าวถึง เพราะฉะนั้น กุศลทั้งหลายจึงไม่เป็นอัพยากตะ พึงประกอบความในความที่อกุศลทั้งหลายไม่เป็นอัพยากตะด้วยอาการอย่างนี้ အထ ဝါ ဝိ-သဒ္ဒေါ ဝိရောဓဝစနော, အာ-သဒ္ဒေါ အဘိမုခဘာဝပ္ပကာသနော, တသ္မာ အတ္တနော ပစ္စယေဟိ အညမညဝိရောဓာဘိမုခါ ကတာ, လက္ခဏဝိရောဓတော ဝိနာသကဝိနာသိတဗ္ဗတော စာတိ ဗျာကတာ, ကုသလာကုသလာ. န ဗျာကတာတိ အဗျာကတာ. တေ ဟိ လက္ခဏတော ကုသလာကုသလာ ဝိယ ဝိရုဒ္ဓါ န ဟောန္တိ. န ဟိ အဝိပါကတာ ဒုက္ခဝိပါကတာ ဝိယ သုခဝိပါကတာယ သုခဝိပါကတာ ဝိယ စ ဒုက္ခဝိပါကတာယ သုခဒုက္ခဝိပါကတာဟိ ဝိရုဇ္ဈတီတိ နာပိ တေ ကိဉ္စိ ပဇဟန္တိ, န စ တေ ကေနစိ ပဟာတဗ္ဗာတိ အယမေတ္ထ အတ္တနောမတိ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า วิ เป็นคำแสดงความขัดแย้ง คำว่า อา เป็นคำแสดงความเป็นไปเฉพาะหน้า เพราะฉะนั้น ธรรมทั้งหลายที่ถูกกระทำให้เป็นไปเฉพาะหน้าแห่งความขัดแย้งกันและกันด้วยปัจจัยของตน เพราะความขัดแย้งกันแห่งลักษณะ และเพราะความเป็นของที่พึงทำลายและเป็นของที่พึงถูกทำลาย ชื่อว่า พยากตะ ได้แก่ กุศลและอกุศล คำว่า อัพยากตะ คือ ไม่ใช่พยากตะ เพราะธรรมเหล่านั้นโดยลักษณะไม่ขัดแย้งกันเหมือนกุศลและอกุศล เพราะความที่ไม่มีวิบากไม่ขัดแย้งกับสุขวิบากเหมือนทุกขวิบาก และไม่ขัดแย้งกับทุกขวิบากเหมือนสุขวิบากด้วยสุขทุกขวิบากทั้งหลาย และธรรมเหล่านั้นก็มิได้ละอะไรๆ และก็ไม่พึงถูกใครๆ ละ นี่เป็นความเห็นของตนในอรรถนี้ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာတိ [Pg.31] ဧတ္ထ နတ္ထိ ဧတေသံ အဝဇ္ဇန္တိ အနဝဇ္ဇာ, ဂရဟိတဗ္ဗဘာဝရဟိတာ နိဒ္ဒေါသာတိ အတ္ထော. တေန နေသံ အဂရဟိတဗ္ဗဘာဝံ ဒဿေတိ, န ဂါရယှဝိရဟမတ္တံ. အညေပိ အတ္ထိ နိဒ္ဒေါသာ အဗျာကတာတိ အနဝဇ္ဇဝစနမတ္တေန တေသမ္ပိ ကုသလတာပတ္တိဒေါသံ ဒိသွာ တံ ပရိဟရိတုံ သုခဝိပါကဝစနံ အာဟ. အဝဇ္ဇပဋိပက္ခာ ဝါ ဣဓ အနဝဇ္ဇာတိ ဝုတ္တာ, န ဗာဟိတိကသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၃၆၁) ဝိယ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓါဝဇ္ဇာ ဝိရဟိတာဝဇ္ဇမတ္တာ ဝါ, တသ္မာ အနဝဇ္ဇဝစနေန အဝဇ္ဇဝိနာသနဘာဝေါ ဒဿိတော. အဗျာကတေဟိ ပန ဝိသိဋ္ဌံ ကုသလာကုသလာနံ သာဓာရဏံ သဝိပါကတာလက္ခဏန္တိ တသ္မိံ လက္ခဏေ ဝိသေသဒဿနတ္တံ သုခဝိပါကဝစနံ အဝေါစ. သိဒ္ဓေါ ဟိ ပုရိမေနေဝ အကုသလာဗျာကတေဟိ ကုသလာနံ ဝိသေသောတိ. သုခေါ ဝိပါကော ဧတေသန္တိ သုခဝိပါကာ. တေန ကုသလာကုသလာနံ သာမညေ ဝိပါကဓမ္မဘာဝေ သုခဝိပါကဝိပစ္စနသဘာဝံ ဒဿေတိ, န တေသံ သုခဝိပါကသဗ္ဘာဝမေဝ. အနဝဇ္ဇာ စ တေ သုခဝိပါကာ စာတိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ. ကုသလာ လက္ခီယန္တိ ဧတေနာတိ လက္ခဏံ, အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏံ ဧတေသန္တိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာ. နနု တေ ဧဝ ကုသလာ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ, ကထံ တေ သယမေဝ အတ္တနော လက္ခဏံ ဟောန္တီတိ? ဝိညာတာဝိညာတသဒ္ဒတ္ထဘာဝေန လက္ခဏလက္ခိတဗ္ဗဘာဝယုတ္တိတော. ကုသလသဒ္ဒတ္ထဝသေန ဟိ အဝိညာတာ ကုသလာ လက္ခိတဗ္ဗာ ဟောန္တိ, အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကသဒ္ဒတ္ထဘာဝေန ဝိညာတာ လက္ခဏန္တိ ယုတ္တမေတံ. အထ ဝါ လက္ခီယတီတိ လက္ခဏံ, သဘာဝေါ. အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ စ တေ လက္ခဏဉ္စာတိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာ, အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ ဟုတွာ လက္ခိယမာနာ သဘာဝါ ကုသလာ နာမာတိ အတ္ထော. ในคำว่า อนวัชชสุขวิปากลักขณะ นี้ คำว่า อนวัชชะ คือ ไม่มีโทษของธรรมเหล่านั้น อธิบายว่า ปราศจากความเป็นของที่ควรติเตียน ไม่มีโทษ ด้วยคำนั้น ท่านแสดงความเป็นของไม่ควรติเตียนของธรรมเหล่านั้น ไม่ใช่เพียงความปราศจากของที่ควรติเตียนเท่านั้น ธรรมอื่นที่เป็นอัพยากตะก็มีที่ไม่มีโทษ ท่านเห็นโทษที่ธรรมเหล่านั้นจะพึงถึงความเป็นกุศลด้วยเพียงคำว่า อนวัชชะ จึงกล่าวคำว่า สุขวิบาก เพื่อป้องกันโทษนั้น อีกอย่างหนึ่ง คำว่า อนวัชชะ ในที่นี้กล่าวถึงธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อโทษ ไม่ใช่ธรรมที่มีโทษระงับไปแล้ว หรือธรรมที่ปราศจากโทษเท่านั้น เหมือนในพาหิติกสูตร (ม.อุ. ๑๔/๓๖๑/๒๙๐) เพราะฉะนั้น ด้วยคำว่า อนวัชชะ จึงแสดงความเป็นเครื่องกำจัดโทษ แต่ลักษณะที่มีวิบากเป็นธรรมดา ซึ่งเป็นลักษณะทั่วไปของกุศลและอกุศลนั้น เป็นลักษณะพิเศษกว่าอัพยากตะ ท่านจึงกล่าวคำว่า สุขวิบาก เพื่อแสดงความพิเศษในลักษณะนั้น เพราะความพิเศษของกุศลจากอกุศลและอัพยากตะนั้นสำเร็จแล้วด้วยคำก่อนหน้านี้ วิบากของธรรมเหล่านั้นเป็นสุข ชื่อว่า สุขวิบาก ด้วยคำนั้น ท่านแสดงสภาวะที่ให้ผลเป็นสุขวิบากในความเป็นธรรมมีวิบากเป็นธรรมดาโดยทั่วไปของกุศลและอกุศล ไม่ใช่แสดงเพียงความเป็นสุขวิบากของธรรมเหล่านั้นเท่านั้น ธรรมเหล่านั้นไม่มีโทษด้วย และมีสุขวิบากด้วย ชื่อว่า อนวัชชสุขวิบาก กุศลทั้งหลายถูกกำหนดรู้ได้ด้วยสิ่งนี้ สิ่งนี้ชื่อว่า ลักษณะ ธรรมเหล่านั้นมีอนวัชชสุขวิบากเป็นลักษณะ ชื่อว่า อนวัชชสุขวิปากลักขณะ ก็กุศลเหล่านั้นนั่นแหละเป็นอนวัชชสุขวิบาก ไฉนกุศลเหล่านั้นจึงเป็นลักษณะของตนเองเล่า? เพราะประกอบด้วยความเป็นลักษณะและเป็นของที่ถูกกำหนดรู้ได้ด้วยความเป็นอรรถของศัพท์ที่รู้แล้วและยังไม่รู้ เพราะโดยอรรถของศัพท์ว่า กุศล กุศลทั้งหลายที่ยังไม่รู้ย่อมเป็นของที่ถูกกำหนดรู้ได้ และโดยความเป็นอรรถของศัพท์ว่า อนวัชชสุขวิบาก กุศลทั้งหลายที่รู้แล้วย่อมเป็นลักษณะ ข้อนี้สมควรแล้ว อีกอย่างหนึ่ง สิ่งที่ถูกกำหนดรู้ได้ ชื่อว่า ลักษณะ คือ สภาวะ ธรรมเหล่านั้นไม่มีโทษด้วย และมีสุขวิบากด้วย และเป็นลักษณะด้วย ชื่อว่า อนวัชชสุขวิปากลักขณะ อธิบายว่า สภาวะที่ถูกกำหนดรู้ได้ว่าเป็นอนวัชชสุขวิบาก ชื่อว่า กุศล အထ ဝါ အနဝဇ္ဇဝစနေန အနဝဇ္ဇတ္တံ အာဟ, သုခဝိပါကဝစနေန သုခဝိပါကတ္တံ, တသ္မာ အနဝဇ္ဇဉ္စ သုခဝိပါကော စ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကံ, တံ လက္ခဏံ ဧတေသံ ကရဏတ္ထေ စ ကမ္မတ္ထေ စ လက္ခဏသဒ္ဒေ သဘာဝဘူတန္တိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာ, အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကသဘာဝေန လက္ခိယမာနာ တံသဘာဝဝန္တော စ ကုသလာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ အနဝဇ္ဇဝစနေန ပဝတ္တိသုခတံ ကုသလာနံ ဒဿေတိ, သုခဝိပါကဝစနေန ဝိပါကသုခတံ. ပုရိမဉှိ အတ္တနော ပဝတ္တိသဘာဝဝသေန လက္ခဏတာဝစနံ, ပစ္ဆိမံ ကာလန္တရေ ဝိပါကုပ္ပာဒနသမတ္ထတာယာတိ. တထာ ပုရိမေန ကုသလာနံ အတ္တသုဒ္ဓိံ ဒဿေတိ[Pg.32], ပစ္ဆိမေန ဝိသုဒ္ဓဝိပါကတံ. ပုရိမေန စ ကုသလံ အကုသလသဘာဝတော နိဝတ္တေတိ, ပစ္ဆိမေန အဗျာကတသဘာဝတော သဝိပါကတ္တဒီပကတ္တာ ပစ္ဆိမဿ. ပုရိမေန ဝါ ဝဇ္ဇပဋိပက္ခဘာဝဒဿနတော ကိစ္စဋ္ဌေန ရသေန အကုသလဝိဒ္ဓံသနရသတံ ဒီပေတိ, ပစ္ဆိမေန သမ္ပတ္တိအတ္ထေန ဣဋ္ဌဝိပါကရသတံ. ပုရိမေန စ ဥပဋ္ဌာနာကာရဋ္ဌေန ပစ္စုပဋ္ဌာနေန ဝေါဒါနပစ္စုပဋ္ဌာနတံ ဒဿေတိ, ပစ္ဆိမေန ဖလတ္ထေန သုခဝိပါကပစ္စုပဋ္ဌာနတံ. ပုရိမေန စ ယောနိသောမနသိကာရံ ကုသလာနံ ပဒဋ္ဌာနံ ဝိဘာဝေတိ. တတော ဟိ တေ အနဝဇ္ဇာ ဇာတာတိ. ပစ္ဆိမေန ကုသလာနံ အညေသံ ပဒဋ္ဌာနဘာဝံ ဒဿေတိ. တေ ဟိ သုခဝိပါကဿ ကာရဏံ ဟောန္တီတိ. ဧတ္ထ စ သုခဝိပါကသဒ္ဒေ သုခသဒ္ဒေါ ဣဋ္ဌပရိယာယဝစနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣဋ္ဌစတုက္ခန္ဓဝိပါကာ ဟိ ကုသလာ, န သုခဝေဒနာဝိပါကာဝ. သင်္ခါရဒုက္ခောပသမသုခဝိပါကတာယ စ သမ္ဘဝေါ ဧဝ နတ္ထိ. န ဟိ တံဝိပါကောတိ. ယဒိ ပန ဝိပါကသဒ္ဒေါ ဖလပရိယာယဝစနံ, နိဿန္ဒဝိပါကေန ဣဋ္ဌရူပေနာပိ သုခဝိပါကတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสความที่กุศลไม่มีโทษด้วยคำว่า ‘ไม่มีโทษ’ ตรัสความที่กุศลมีวิบากเป็นสุขด้วยคำว่า ‘มีวิบากเป็นสุข’ เพราะฉะนั้น สิ่งที่ไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข ชื่อว่า ‘อนวัชชสุขวิปากะ’ (ไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข) สภาวะนั้นเป็นลักษณะของกุศลเหล่านั้น และบทว่า ‘ลักษณะ’ ในอรรถว่าเครื่องกระทำและในอรรถว่าสิ่งที่ถูกกระทำ เป็นสภาวะนั่นเอง ดังนั้น กุศลทั้งหลายจึงชื่อว่า ‘อนวัชชสุขวิปากลักขณะ’ คือมีลักษณะที่ไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข หมายความว่า กุศลทั้งหลายนั้นถูกกำหนดด้วยสภาวะที่ไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข และมีสภาวะเช่นนั้นด้วย. ในคำนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความสุขในการเป็นไปของกุศลทั้งหลายด้วยคำว่า ‘ไม่มีโทษ’ และทรงแสดงความสุขในวิบากด้วยคำว่า ‘มีวิบากเป็นสุข’ เพราะคำแรกเป็นคำที่แสดงลักษณะโดยความเป็นสภาวะของการเป็นไปของตน ส่วนคำหลังแสดงความสามารถในการยังวิบากให้เกิดขึ้นในกาลอื่น. อนึ่ง ด้วยคำแรกทรงแสดงความบริสุทธิ์แห่งตนของกุศลทั้งหลาย ด้วยคำหลังทรงแสดงความที่วิบากบริสุทธิ์. และด้วยคำแรกทรงห้ามกุศลจากสภาวะของอกุศล ด้วยคำหลังทรงห้ามจากสภาวะของอัพยากฤต เพราะคำหลังแสดงความมีวิบาก. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยคำแรกทรงแสดงความที่กุศลเป็นฝ่ายตรงข้ามกับโทษ จึงทรงแสดงรสคือการทำลายอกุศลโดยอรรถแห่งกิจ ด้วยคำหลังทรงแสดงรสคือวิบากที่น่าปรารถนาโดยอรรถแห่งความสำเร็จ. และด้วยคำแรกทรงแสดงอาการปรากฏคือความผ่องแผ้วโดยอรรถแห่งอาการปรากฏ ด้วยคำหลังทรงแสดงอาการปรากฏคือวิบากที่เป็นสุขโดยอรรถแห่งผล. และด้วยคำแรกทรงแสดงโยนิโสมนสิการว่าเป็นปทัฏฐานของกุศลทั้งหลาย เพราะกุศลเหล่านั้นเกิดขึ้นโดยไม่มีโทษจากโยนิโสมนสิการนั้น. ด้วยคำหลังทรงแสดงความเป็นปทัฏฐานของกุศลทั้งหลายแก่สิ่งอื่น เพราะกุศลเหล่านั้นเป็นเหตุแห่งวิบากที่เป็นสุข. ในคำว่า ‘สุขวิบาก’ นี้ พึงทราบว่าคำว่า ‘สุข’ เป็นคำไวพจน์ของคำว่า ‘น่าปรารถนา’ เพราะกุศลทั้งหลายมีวิบากเป็นขันธ์ ๔ ที่น่าปรารถนา ไม่ใช่วิบากที่เป็นสุขเวทนาเท่านั้น. และความที่วิบากเป็นสุขเพราะความสงบแห่งสังขารทุกข์นั้นไม่มีทางเป็นไปได้เลย เพราะนั่นไม่ใช่วิบาก. แต่ถ้าคำว่า ‘วิบาก’ เป็นคำไวพจน์ของคำว่า ‘ผล’ ก็พึงประกอบความที่วิบากเป็นสุขด้วยรูปที่น่าปรารถนาอันเป็นนิสสันดวิบากด้วย. သာဝဇ္ဇဒုက္ခဝိပါကလက္ခဏာတိ ဧတ္ထ စ ဝုတ္တဝိဓိအနုသာရေန အတ္ထော စ ယောဇနာ စ ယထာသမ္ဘဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိပါကာရဟတာ ကုသလာကုသလာနံ လက္ခဏဘာဝေန ဝုတ္တာ, တဗ္ဘာဝေန အကထိတာ အဗျာကတာ အဝိပါကာရဟသဘာဝါ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘အဝိပါကလက္ခဏာ အဗျာကတာ’’တိ. ယထေဝ ဟိ သုခဒုက္ခဝိပါကာရဟာ သုခဒုက္ခဝိပါကာတိ ဧဝံလက္ခဏတာ ကုသလာကုသလာနံ ဝုတ္တာ, ဧဝမိဓာပိ အဝိပါကာရဟာ အဝိပါကာတိ ဧဝံလက္ခဏတာ အဗျာကတာနံ ဝုတ္တာ. တသ္မာ ‘‘အဟောသိ ကမ္မံ နာဟောသိ ကမ္မဝိပါကော န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကော နတ္ထိ ကမ္မဝိပါကော, အတ္ထိ ကမ္မံ နတ္ထိ ကမ္မဝိပါကော န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကော, ဘဝိဿတိ ကမ္မံ န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၃၄) ဧဝံပကာရာနံ ကုသလာကုသလာနံ ကုသလာကုသလဘာဝါနာပတ္တိ အဗျာကတဘာဝါပတ္တိ ဝါ န ဟောတိ. န ဟိ တေ သုခဒုက္ခဝိပါကာရဟာ န ဟောန္တိ ဝိပါကဓမ္မတ္တာ, အဝိပါကာရဟာ ဝါ န ဟောန္တိ အဝိပါကဓမ္မတ္တာဘာဝါတိ. ในคำว่า ‘สวัชชทุกขวิปากลักขณะ’ (มีลักษณะมีโทษและมีวิบากเป็นทุกข์) นี้ พึงทราบอรรถและการประกอบความตามวิธีที่กล่าวมาแล้วตามสมควร. ความที่กุศลและอกุศลควรแก่วิบากนั้นถูกกล่าวโดยความเป็นลักษณะ. อัพยากฤตทั้งหลายซึ่งไม่ได้ถูกกล่าวโดยความเป็นเช่นนั้น ย่อมมีสภาวะไม่ควรแก่วิบาก ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘อัพยากฤตทั้งหลายมีลักษณะไม่มีวิบาก’. เหมือนอย่างที่กุศลและอกุศลถูกกล่าวว่ามีลักษณะเช่นนี้ คือควรแก่วิบากที่เป็นสุขและทุกข์ จึงชื่อว่ามีวิบากเป็นสุขและทุกข์ ฉันใด ในที่นี้ อัพยากฤตทั้งหลายก็ถูกกล่าวว่ามีลักษณะเช่นนี้ คือไม่ควรแก่วิบาก จึงชื่อว่าไม่มีวิบาก ฉันนั้น. เพราะฉะนั้น กุศลและอกุศลที่มีประเภทดังนี้ว่า ‘กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมไม่มี วิบากของกรรมจักไม่มี วิบากของกรรมไม่มี, กรรมมีอยู่ แต่วิบากของกรรมไม่มี วิบากของกรรมจักไม่มี, กรรมจักมี แต่วิบากของกรรมจักไม่มี’ (ปฏิสัมภิทามรรค ๑.๒๓๔) ย่อมไม่ถึงความเป็นกุศลและอกุศล หรือไม่ถึงความเป็นอัพยากฤต. เพราะกุศลและอกุศลเหล่านั้นย่อมไม่เป็นผู้ไม่ควรแก่วิบากที่เป็นสุขและทุกข์ เพราะเป็นธรรมที่มีวิบาก, หรือย่อมไม่เป็นผู้ไม่ควรแก่วิบาก เพราะไม่มีความเป็นธรรมที่ไม่มีวิบาก. ကုသလာတိ ဝါ ဓမ္မာတိ ဝါတိအာဒီနီတိ ကုသလဓမ္မပဒါနိ ဒွေ, အကုသလဓမ္မပဒါနိ ဒွေ, အဗျာကတဓမ္မပဒါနိ ဒွေတိ. ဧကတ္ထနာနတ္ထာနီတိ ဝိသုံ ဝိသုံ ဒွိန္နံ ဒွိန္နံ အညမညာပေက္ခံ ဧကတ္ထနာနတ္ထတံ စောဒေတိ, န ဆန္နံ. ဒေါသမေတ္ထ ဝတ္တုကာမော စောဒကော ပုစ္ဆတီတိ ဉတွာ အာစရိယော အာဟ ‘‘ကိဉ္စေတ္ထာ’’တိ. ဧတ္ထ [Pg.33] ဧကတ္ထနာနတ္ထတာယံ ကိဉ္စိ ဝတ္တဗ္ဗံ အသမတ္တာ တေ စောဒနာ, အဝသိဋ္ဌံ တာဝ ဗြူဟီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယဒိ ဧကတ္ထာနိ ဣန္ဒသက္ကသဒ္ဒါနံ ဝိယ သဒ္ဒမတ္တေ ဧဝ ဘေဒေါ, ဧဝံ ကုသလဓမ္မသဒ္ဒါနံ, န အတ္ထေတိ. ယထာ ‘‘ဣန္ဒော သက္ကော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဣန္ဒော ဣန္ဒော’’တိ ဝုတ္တသဒိသံ ဟောတိ, ဧဝံ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ ‘‘ကုသလာ ကုသလာ’’တိ ဝုတ္တသဒိသံ ဟောတိ. ဧဝံ ဣတရေသုပိ ‘‘အကုသလာ အကုသလာ’’တိ ဝုတ္တသဒိသတာ ‘‘အဗျာကတာ အဗျာကတာ’’တိ ဝုတ္တသဒိသတာ စ ယောဇေတဗ္ဗာ. အထ နာနတ္ထာနိ, ဣန္ဒကုဝေရသဒ္ဒါနံ ဝိယ သဒ္ဒတော အတ္ထတော စ ကုသလဓမ္မသဒ္ဒါနံ ဘေဒေါ, တထာ အကုသလဓမ္မသဒ္ဒါဒီနန္တိ ဆဟိ ပဒေဟိ စတူဟိ ပဒေဟိ စ ဆ စတ္တာရော စ အတ္ထာ ဘိန္နာ ဝုတ္တာတိ ကုသလတ္တိကာဒီနံ ကုသလဆက္ကာဒိဘာဝေါ, ဟေတုဒုကာဒီနဉ္စ ဟေတုစတုက္ကာဒိဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ. บทว่า ‘กุศล’ หรือ ‘ธรรม’ เป็นต้น หมายถึง บทว่า ‘กุศลธรรม’ มี ๒ บท, บทว่า ‘อกุศลธรรม’ มี ๒ บท, บทว่า ‘อัพยากตธรรม’ มี ๒ บท. ในคำว่า ‘มีอรรถเดียวกันหรือมีอรรถต่างกัน’ นี้ ผู้ท้วงถามประสงค์จะถามถึงความมีอรรถเดียวกันหรือมีอรรถต่างกัน โดยแยกเป็นคู่ๆ ที่อาศัยซึ่งกันและกัน ไม่ใช่ทั้ง ๖ บท. อาจารย์ทราบว่าผู้ท้วงถามประสงค์จะกล่าวโทษในเรื่องนี้ จึงกล่าวว่า ‘มีอะไรในเรื่องนี้?’ หมายความว่า การท้วงถามของท่านยังไม่สมบูรณ์ในเรื่องความมีอรรถเดียวกันหรือมีอรรถต่างกันนี้ จงกล่าวส่วนที่เหลือไปก่อน. ถ้ามีอรรถเดียวกัน เหมือนคำว่า ‘อินทะ’ และ ‘สักกะ’ ที่มีความต่างกันเพียงแค่เสียงเท่านั้น คำว่า ‘กุศลธรรม’ ก็เป็นเช่นนั้น ไม่มีความต่างกันในอรรถ. เหมือนอย่างที่เมื่อกล่าวว่า ‘อินทะ สักกะ’ ก็เหมือนกล่าวว่า ‘อินทะ อินทะ’ ฉันใด คำว่า ‘กุศลธรรม’ นี้ก็เหมือนกล่าวว่า ‘กุศล กุศล’ ฉันนั้น. พึงประกอบความเช่นเดียวกันในบทอื่นๆ ด้วยว่าเหมือนกล่าวว่า ‘อกุศล อกุศล’ และเหมือนกล่าวว่า ‘อัพยากฤต อัพยากฤต’. ถ้ามีอรรถต่างกัน เหมือนคำว่า ‘อินทะ’ และ ‘กุเวระ’ ที่มีความต่างกันทั้งโดยเสียงและโดยอรรถ คำว่า ‘กุศลธรรม’ เป็นต้น ก็มีความต่างกันเช่นนั้น. ดังนั้น จึงกล่าวว่า อรรถ ๖ และ ๔ ย่อมต่างกันด้วยบท ๖ และบท ๔ จึงถึงความเป็นกุศลฉักกะเป็นต้นของกุศลติกะเป็นต้น และถึงความเป็นเหตุจตุกกะเป็นต้นของเหตุทุกะเป็นต้น. နနု တိဏ္ဏံ ဓမ္မသဒ္ဒါနံ တိဏ္ဏံ ဣန္ဒသဒ္ဒါနံ ဝိယ ရူပါဘေဒါ အတ္ထာဘေဒေါတိ ဆက္ကဘာဝေါ န ဘဝိဿတိ, တသ္မာ ဧဝမိဒံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ ‘‘တိကဒုကာနံ စတုက္ကတိကဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီ’’တိ, န ဝတ္တဗ္ဗံ, တိဏ္ဏံ ဓမ္မသဒ္ဒါနံ ဧကတ္ထာနံ တိဏ္ဏံ ဣန္ဒသဒ္ဒါနံ ဝိယ ဝစနေ ပယောဇနာဘာဝါ ဝုတ္တာနံ တေသံ မာသသဒ္ဒါနံ ဝိယ အဘိန္နရူပါနဉ္စ အတ္ထဘေဒေါ ဥပပဇ္ဇတီတိ, ဧဝမပိ ယထာ ဧကော မာသသဒ္ဒေါ အဘိန္နရူပေါ ကာလံ အပရဏ္ဏဝိသေသံ သုဝဏ္ဏမာသဉ္စ ဝဒတိ, ဧဝံ ဓမ္မသဒ္ဒေါပိ ဧကော ဘိန္နေ အတ္ထေ ဝတ္တုမရဟတီတိ ကာလာဒီနံ မာသပဒတ္ထတာယ ဝိယ တဗ္ဗစနီယဘိန္နတ္ထာနံ ဓမ္မပဒတ္ထတာယ အဘေဒေါတိ စတုက္ကတိကဘာဝေါ ဧဝ အာပဇ္ဇတီတိ, နာပဇ္ဇတိ ဧကဿ သဒ္ဒဿ ဇာတိဂုဏကိရိယာဘိန္နာနံ အနဘိဓာနတော. န ဟိ မာသ-သဒ္ဒေါ ဧကော ဇာတိဘိန္နာနံ ကာလာဒီနံ အန္တရေန သရူပေကသေသံ ဝါစကော ဟောတိ. ဣဓ စ ယဒိ သရူပေကသေသော ကတော သိယာ, ဒုတိယော တတိယော စ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ န ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ, ဝုတ္တော စ သော, တသ္မာ ကုသလာဒိ-သဒ္ဒါ ဝိယ အဘိန္နကုသလာဒိဇာတီသု ရူပသာမညေပိ မာသ-သဒ္ဒါ ဝိယ တယော ဝိနိဝတ္တအညဇာတီသု ဝတ္တမာနာ တယော ဒွေ စ ဓမ္မ-သဒ္ဒါ အာပန္နာတိ တိကဒုကာနံ ဆက္ကစတုက္ကဘာဝေါ ဧဝ အာပဇ္ဇတီတိ. มิใช่ว่า ความเป็นหมวด ๖ จะไม่พึงมี เพราะความที่รูปไม่ต่างกันและเนื้อความไม่ต่างกัน เหมือนศัพท์ว่า 'อินทะ' ๓ ศัพท์ และศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์หรอกหรือ? เพราะฉะนั้น ในเรื่องนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ความเป็นหมวด ๔ และหมวด ๓ ย่อมถึงแก่หมวด ๓ (ติกะ) และหมวด ๒ (ทุกะ)' (แต่) ไม่พึงกล่าวเช่นนั้น เพราะไม่มีประโยชน์ในการกล่าวศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ที่มีเนื้อความเดียวกัน เหมือนการกล่าวศัพท์ว่า 'อินทะ' ๓ ศัพท์ (แต่) เนื้อความที่ต่างกันย่อมเป็นไปได้แก่ศัพท์ว่า 'มาสะ' เหล่านั้นที่กล่าวแล้วซึ่งมีรูปไม่ต่างกัน แม้ฉันใด ศัพท์ว่า 'มาสะ' ศัพท์เดียวที่มีรูปไม่ต่างกัน ย่อมกล่าวถึงกาล พืชวิเศษ (ถั่วราชมาส) และมาสกทองคำ ฉันนั้น แม้ศัพท์ว่า 'ธรรม' ศัพท์เดียว ก็ควรกล่าวเนื้อความที่ต่างกันได้ ฉันนั้น ความเป็นหมวด ๔ และหมวด ๓ นั่นเองย่อมถึง เพราะความที่ศัพท์ว่า 'ธรรม' มีเนื้อความไม่ต่างกัน โดยความเป็นเนื้อความของศัพท์ว่า 'ธรรม' ที่มีเนื้อความต่างกันตามที่ควรกล่าวนั้น เหมือนความเป็นเนื้อความของศัพท์ว่า 'มาสะ' มีกาลเป็นต้น (แต่ความจริงแล้ว) ย่อมไม่ถึง (เช่นนั้น) เพราะศัพท์เดียวไม่สามารถกล่าวถึงสิ่งที่ต่างกันโดยชาติ คุณ และกิริยาได้ จริงอยู่ ศัพท์ว่า 'มาสะ' ศัพท์เดียว ย่อมไม่เป็นตัวกล่าวถึงกาลเป็นต้นที่ต่างกันโดยชาติ โดยเว้นจากสรูปเอกเสส และในที่นี้ หากมีการทำสรูปเอกเสส ศัพท์ว่า 'ธรรม' ที่สองและที่สามก็ไม่พึงกล่าว แต่ศัพท์นั้นก็ถูกกล่าวไว้ เพราะฉะนั้น ศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ และ ๒ ศัพท์ แม้จะมีรูปเสมอกันในชาติของกุศลเป็นต้น เหมือนศัพท์ว่า 'กุศล' เป็นต้น (แต่) ก็เป็นไปในชาติอื่นที่แยกจากกัน ๓ อย่าง เหมือนศัพท์ว่า 'มาสะ' (๓ ศัพท์) ความเป็นหมวด ๖ และหมวด ๔ นั่นเอง ย่อมถึงแก่หมวด ๓ (ติกะ) และหมวด ๒ (ทุกะ) ပဒါနဉ္စ အသမ္ဗန္ဓောတိ ကုသလဓမ္မပဒါနံ အညမညံ တထာ အကုသလဓမ္မပဒါနံ အဗျာကတဓမ္မပဒါနဉ္စ အသမ္ဗန္ဓော အာပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဒွိန္နံ ဒွိန္နဉှိ ဣစ္ဆိတော သမ္ဗန္ဓော, န သဗ္ဗေသံ ဆန္နံ စတုန္နံ ဝါ အညမညန္တိ. ဣဒံ ပန ကသ္မာ စောဒေတိ, နနု နာနတ္ထတ္တေ သတိ အတ္ထန္တရဒဿနတ္ထံ ဝုစ္စမာနေသု ဓမ္မ-သဒ္ဒေသု ကုသလာကုသလာဗျာကတ-သဒ္ဒါနံ [Pg.34] ဝိယ အသမ္ဗန္ဓော ဝုတ္တော ယုတ္တော ဧဝါတိ? သစ္စမေတံ, အသမ္ဗန္ဓံ ပန သိဒ္ဓံ ကတွာ ပုရိမစောဒနာ ကတာ ‘‘တိကဒုကာနံ ဆက္ကစတုက္ကဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီ’’တိ, ဣဓ ပန တံ အသမ္ဗန္ဓံ သာဓေတုံ ဣဒံ စောဒိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အထ ဝါ ဧဝမေတ္ထ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ – ယဒိ ပန ဆက္ကစတုက္ကဘာဝံ န ဣစ္ဆသိ, ပဒါနံ သမ္ဗန္ဓေန ဘဝိတဗ္ဗံ ယထာဝုတ္တနယေန, သော စ သမာနဝိဘတ္တီနံ ဒွိန္နံ ဒွိန္နံ သမ္ဗန္ဓော ဧကတ္ထတ္တေ သတိ ယုဇ္ဇေယျ, တွံ ပန နာနတ္ထတံ ဝဒသီတိ ပဒါနဉ္စ တေ အသမ္ဗန္ဓော အာပဇ္ဇတိ, နေဝ နာပဇ္ဇတီတိ. နိယမနတ္ထော စ-သဒ္ဒေါ. ပုဗ္ဗာပရ…ပေ… နိပ္ပယောဇနာနိ နာမ ဟောန္တီတိ ဆက္ကစတုက္ကဘာဝံ အနိစ္ဆန္တဿ, နာနတ္ထတံ ပန ဣစ္ဆန္တဿာတိ အဓိပ္ပာယော. အဝဿဉ္စ သမ္ဗန္ဓော ဣစ္ဆိတဗ္ဗော ပုဗ္ဗာပရဝိရောဓာပတ္တိတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယာပိ စေသာ’’တိအာဒိမာဟ. ပုစ္ဆာ ဟိ ပဒဝိပလ္လာသကရဏေန ဓမ္မာ ဧဝ ကုသလာတိ ကုသလဓမ္မ-သဒ္ဒါနံ ဣဓ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနံ ဧကတ္ထတံ ဒီပေတိ, တဝ စ နာနတ္ထတံ ဝဒန္တဿ နေဝ ဟိ ဓမ္မာ ကုသလာတိ ကတွာ တာယပိ ပုစ္ဆာယ ဝိရောဓော အာပဇ္ဇတိ, ဝုစ္စတိ စ တထာ သာ ပုစ္ဆာတိ န နာနတ္ထတာ ယုဇ္ဇတိ. คำว่า 'และบททั้งหลายไม่สัมพันธ์กัน' ความว่า ย่อมถึงความไม่สัมพันธ์กันแห่งบทว่า 'กุศล' และ 'ธรรม' ต่อกันและกัน และบทว่า 'อกุศล' และ 'ธรรม' บทว่า 'อัพยากตะ' และ 'ธรรม' ก็เช่นนั้น เพราะความสัมพันธ์ที่ต้องการคือความสัมพันธ์กันของบทคู่หนึ่งๆ ไม่ใช่ความสัมพันธ์ของบททั้ง ๖ หรือทั้ง ๔ ต่อกันและกันทั้งหมด แต่เพราะเหตุไรท่านจึงคัดค้านข้อนี้? มิใช่ว่า เมื่อมีความหมายต่างกัน ความไม่สัมพันธ์กันของศัพท์ว่า 'ธรรม' ที่กล่าวเพื่อแสดงความหมายอื่น เหมือนความไม่สัมพันธ์กันของศัพท์ว่า 'กุศล' 'อกุศล' และ 'อัพยากตะ' ย่อมเป็นสิ่งที่ถูกต้องหรอกหรือ? ข้อนี้จริง แต่การคัดค้านก่อนหน้านี้ที่ว่า 'ความเป็นหมวด ๖ และหมวด ๔ ย่อมถึงแก่หมวด ๓ และหมวด ๒' นั้น ทำขึ้นโดยถือว่าความไม่สัมพันธ์กันนั้นสำเร็จแล้ว แต่ในที่นี้พึงทราบว่า ข้อนี้ถูกคัดค้านเพื่อพิสูจน์ความไม่สัมพันธ์กันนั้น อีกนัยหนึ่ง พึงประกอบความในที่นี้อย่างนี้ว่า หากท่านไม่ต้องการความเป็นหมวด ๖ และหมวด ๔ บททั้งหลายก็พึงมีความสัมพันธ์กันตามนัยที่กล่าวมาแล้ว และความสัมพันธ์ของบท ๒ บทที่มีวิภัตติเสมอกันนั้น ย่อมสมควรเมื่อมีความหมายเดียวกัน แต่ท่านกลับกล่าวว่ามีความหมายต่างกัน บททั้งหลายของท่านจึงถึงความไม่สัมพันธ์กันอย่างแน่นอน จะว่าไม่ถึงก็หามิได้ และ 'จ' ศัพท์ มีอรรถว่ากำหนด อธิบายว่า สำหรับผู้ไม่ต้องการความเป็นหมวด ๖ และหมวด ๔ แต่ต้องการความหมายที่ต่างกัน (บทเหล่านั้น) ย่อมชื่อว่าเป็นสิ่งที่ไร้ประโยชน์ (เพราะขัดแย้งกัน) ทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย... เป็นต้น และเพื่อแสดงว่าความสัมพันธ์นั้นเป็นสิ่งที่ต้องยอมรับอย่างแน่นอน เพราะมิฉะนั้นจะเกิดความขัดแย้งกันระหว่างเบื้องต้นและเบื้องปลาย ท่านจึงกล่าวคำว่า 'แม้คำถามนี้ใด' เป็นต้น เพราะคำถามโดยการสลับบทว่า 'ธรรมทั้งหลายนั่นเองเป็นกุศล' ย่อมแสดงความเป็นอันเดียวกัน (มีเนื้อความเดียวกัน) ของบทว่า 'กุศล' และ 'ธรรม' ที่ระบุไว้ในที่นี้ และเมื่อท่านกล่าวว่ามีความหมายต่างกัน ความขัดแย้งกับคำถามนั้นย่อมมีขึ้น เพราะถือว่า 'ธรรมทั้งหลายไม่ใช่กุศล' และคำถามนั้นก็ถูกกล่าวไว้เช่นนั้น เพราะฉะนั้น ความเป็นความหมายต่างกันจึงไม่สมควร အပရော နယောတိ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီနံ ဒွိန္နံ ဒွိန္နံ ဧကတ္ထတ္တမေဝ တိဏ္ဏံ ဓမ္မသဒ္ဒါနံ ဧကတ္ထနာနတ္ထတ္တေဟိ စောဒေတိ. တိဏ္ဏံ ဓမ္မာနံ ဧကတ္တာတိအာဒိမှိ ယထာ တီဟိ ဣန္ဒ-သဒ္ဒေဟိ ဝုစ္စမာနာနံ ဣန္ဒတ္ထာနံ ဣန္ဒဘာဝေန ဧကတ္တာ တတော အနညေသံ သက္ကပုရိန္ဒဒသဟဿက္ခသဒ္ဒတ္ထာနံ ဧကတ္တံ, ဧဝံ တိဏ္ဏံ ဓမ္မ-သဒ္ဒတ္ထာနံ ဓမ္မဘာဝေန ဧကတ္တာ တတော အနညေသံ ကုသလာကုသလာဗျာကတ-သဒ္ဒတ္ထာနံ ဧကတ္တံ အာပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဓမ္မော နာမ ဘာဝေါတိ သဘာဝဓာရဏာဒိနာ အတ္ထေန ဓမ္မောတိ ဝုတ္တော, သော စ သဘာဝဿေဝ ဟောတိ, နာသဘာဝဿာတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ဝဒတိ. ဟောတု ဘာဝေါ, တတော ကိန္တိ? ယဒိ တိဏ္ဏံ ဓမ္မသဒ္ဒါနံ နာနတ္ထတာ, တီသု ဓမ္မေသု ယော ကောစိ ဧကော ဓမ္မော ဘာဝေါ, တတော အနညံ ကုသလံ အကုသလံ အဗျာကတံ ဝါ ဧကေကမေဝ ဘာဝေါ. ဘာဝဘူတာ ပန ဓမ္မာ အညေ ဒွေ အဘာဝါ ဟောန္တီတိ တေဟိ အနညေ ကုသလာဒီသု ဒွေ ယေ ကေစိ အဘာဝါ. ယောပိ စ သော ဧကော ဓမ္မော ဘာဝေါတိ ဂဟိတော, သောပိ သမာနရူပေသု တီသု ဓမ္မသဒ္ဒေသု အယမေဝ ဘာဝတ္ထော ဟောတီတိ နိယမဿ အဘာဝါ အညဿ ဘာဝတ္ထတ္တေ သတိ အဘာဝေါ ဟောတီတိ တတော အနညဿပိ အဘာဝတ္တံ အာပန္နန္တိ ကုသလာဒီနံ သဗ္ဗေသမ္ပိ အဘာဝတ္တာပတ္တိ ဟောတိ. န ဟိ ဣန္ဒဿ အမနုဿတ္တေ တတော အနညေသံ သက္ကာဒီနံ မနုဿတ္တံ အတ္ထီတိ. อีกนัยหนึ่ง ย่อมคัดค้านความเป็นอันเดียวกันและความต่างกันของเนื้อความแห่งศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ โดยความที่บทคู่หนึ่งๆ ในคำว่า 'กุศลธรรม' เป็นต้น มีเนื้อความเดียวกันนั่นเอง ในคำว่า 'เพราะความที่ธรรม ๓ อย่างเป็นอันเดียวกัน' เป็นต้น มีอธิบายว่า เหมือนความที่เนื้อความของศัพท์ว่า 'สักกะ' 'ปุรินทะ' และ 'ทสสหัสสักขะ' ซึ่งไม่ต่างจากเนื้อความของศัพท์ว่า 'อินทะ' เป็นอันเดียวกัน โดยความเป็นอินทะแห่งเนื้อความของศัพท์ว่า 'อินทะ' ทั้งหลายที่กล่าวอยู่ด้วยศัพท์ว่า 'อินทะ' ๓ ศัพท์ ฉันใด ความเป็นอันเดียวกันของเนื้อความแห่งศัพท์ว่า 'กุศล' 'อกุศล' และ 'อัพยากตะ' ซึ่งไม่ต่างจากเนื้อความของศัพท์ว่า 'ธรรม' ย่อมถึง (ความเป็นอันเดียวกัน) โดยความเป็นธรรมแห่งเนื้อความของศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ ฉันนั้น ที่ชื่อว่า 'ธรรม' เพราะอรรถว่า 'สภาวะ' (สภาพ) คือการทรงไว้ซึ่งสภาวะเป็นต้น และสภาวะนั้นย่อมมีแก่สภาวะเท่านั้น ไม่ใช่มีแก่อสภาวะ ท่านกล่าวด้วยอรรถาธิบายนี้ (ฝ่ายค้านกล่าวว่า) 'จงเป็นสภาวะเถิด แล้วจะเกิดอะไรขึ้น?' (วิสัชนาว่า) หากศัพท์ว่า 'ธรรม' ๓ ศัพท์ มีเนื้อความต่างกัน ในธรรม ๓ อย่างนั้น ธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งเป็นสภาวะ กุศล อกุศล หรืออัพยากตะ อย่างใดอย่างหนึ่งที่ไม่ต่างจากธรรมนั้น ก็เป็นสภาวะเพียงอย่างเดียว ส่วนธรรมทั้งหลายที่เหลืออีก ๒ อย่างซึ่งเป็นสภาวะ (ในตัวมันเอง) ก็จะกลายเป็นอสภาวะไป และกุศลเป็นต้น ๒ อย่างใดๆ ที่ไม่ต่างจากธรรมเหล่านั้น ก็จะเป็นอสภาวะไปด้วย แม้ธรรมหนึ่งเดียวที่ถูกยึดถือว่าเป็นสภาวะนั้น เมื่อไม่มีข้อกำหนดว่า 'ในศัพท์ว่าธรรม ๓ ศัพท์ที่มีรูปเสมอกันนี้ เนื้อความที่เป็นสภาวะนี้ย่อมมีได้เฉพาะในศัพท์นี้เท่านั้น' เมื่อเนื้อความของศัพท์อื่นเป็นสภาวะ (ศัพท์นี้) ก็ย่อมเป็นอสภาวะไป เพราะฉะนั้น เมื่อไม่ต่างจากอสภาวะนั้น ความเป็นอสภาวะก็ย่อมถึงแก่ธรรมนั้นด้วย จึงเป็นอันว่าย่อมถึงความเป็นอสภาวะแก่กุศลเป็นต้นแม้ทั้งหมด จริงอยู่ เมื่อความเป็นมนุษย์ไม่มีแก่พระอินทร์ ความเป็นมนุษย์ย่อมไม่มีแก่ศัพท์ว่า 'สักกะ' เป็นต้นที่ไม่ต่างจากพระอินทร์นั้น နနု [Pg.35] ဧဝမပိ ဧကဿ ဘာဝတ္တံ ဝိနာ အညေသံ အဘာဝတ္တံ န သက္ကာ ဝတ္တုံ, တတ္ထ စ ဧကေနေဝ ဘာဝေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ နိယမာဘာဝတော တိဏ္ဏမ္ပိ ဘာဝတ္တေ သိဒ္ဓေ တေဟိ အနညေသံ ကုသလာဒီနမ္ပိ ဘာဝတ္တံ သိဒ္ဓံ ဟောတီတိ? န ဟောတိ တိဏ္ဏံ ဓမ္မ-သဒ္ဒါနံ နာနတ္ထဘာဝဿ အနုညာတတ္တာ. န ဟိ တိဏ္ဏံ ဘာဝတ္တေ နာနတ္ထတာ အတ္ထိ, အနုညာတာ စ သာ တယာတိ. နနု တိဏ္ဏံ ဓမ္မာနံ အဘာဝတ္တေပိ နာနတ္ထတာ န သိယာတိ? မာ ဟောတု နာနတ္ထတာ, တဝ ပန နာနတ္ထတံ ပဋိဇာနန္တဿ ‘‘ဧသော ဒေါသော’’တိ ဝဒါမိ, န ပန မယာ နာနတ္ထတာ ဧကတ္ထတာ ဝါ အနုညာတာတိ ကုတော မေ ဝိရောဓော သိယာတိ. အထ ဝါ အဘာဝတ္တံ အာပန္နေဟိ ဓမ္မေဟိ အနညေ ကုသလာဒယောပိ အဘာဝါ ဧဝ သိယုန္တိ ဣဒံ ဝစနံ အနိယမေန ယေ ကေစိ ဒွေ ဓမ္မာ အဘာဝတ္တံ အာပန္နာ, တေဟိ အနညေသံ ကုသလာဒီသု ယေသံ ကေသဉ္စိ ဒွိန္နံ ကုသလာဒီနံ အဘာဝတ္တာပတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ဧကဿ ဘာဝတ္တာ. ယမ္ပိ ဝုတ္တံ ‘‘တေဟိ စ အညော ကုသလပရောပိ အဘာဝေါ သိယာ’’တိ, တံ အနိယမဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ, န သဗ္ဗေသံ အဘာဝသာဓနတ္ထံ. အယဉှိ တတ္ထ အတ္ထော အကုသလပရဿ ဝါ အဗျာကတပရဿ ဝါ ဓမ္မဿ ဘာဝတ္တေ သတိ တေဟိ အညော ကုသလပရောပိ အဘာဝေါ သိယာတိ. มิใช่ว่า แม้เมื่อเป็นอย่างนี้ ก็ไม่สามารถจะกล่าวถึงความไม่มีอยู่ของสิ่งอื่น โดยเว้นจากความเป็นอยู่ของสิ่งหนึ่งได้หรือ? และในเรื่องนั้น เพราะไม่มีกฎเกณฑ์ว่าต้องมีอยู่ด้วยความเป็นอยู่เพียงอย่างเดียว เมื่อความเป็นอยู่ของทั้งสามอย่างสำเร็จแล้ว ความเป็นอยู่ของกุศลธรรมเป็นต้นที่มิใช่อื่นจากสิ่งเหล่านั้น ก็ย่อมสำเร็จด้วยมิใช่หรือ? ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะความเป็นต่างกันแห่งความหมายของศัพท์ว่า "ธรรม" ทั้งสามอย่างนั้น ได้รับการยอมรับแล้ว. ก็ความเป็นต่างกันแห่งความหมายย่อมไม่มีในความเป็นอยู่ของทั้งสามอย่างนั้น และความเป็นต่างกันนั้น ท่านก็ยอมรับแล้วมิใช่หรือ? มิใช่ว่า แม้เมื่อธรรมทั้งสามไม่มีอยู่ ความเป็นต่างกันแห่งความหมายก็ไม่พึงมีหรือ? ขอความเป็นต่างกันแห่งความหมายอย่ามีเลย แต่ข้าพเจ้ากล่าวว่า "นี่คือโทษ" แก่ท่านผู้ยอมรับความเป็นต่างกันแห่งความหมายนั้น แต่ข้าพเจ้ามิได้ยอมรับความเป็นต่างกันแห่งความหมายหรือความเป็นความหมายเดียวกันเลย ดังนั้น ความขัดแย้งจะพึงมีแก่ข้าพเจ้าได้อย่างไร? อีกอย่างหนึ่ง คำกล่าวที่ว่า "กุศลธรรมเป็นต้นที่มิใช่อื่นจากธรรมทั้งหลายที่ถึงซึ่งความเป็นไม่มีอยู่ ก็พึงเป็นความไม่มีอยู่เท่านั้น" นี้ กล่าวโดยไม่กำหนดตายตัว โดยหมายถึงการถึงซึ่งความเป็นไม่มีอยู่ของกุศลธรรมสองอย่างใดๆ ในบรรดากุศลธรรมเป็นต้นที่มิใช่อื่นจากธรรมสองอย่างใดๆ ที่ถึงซึ่งความเป็นไม่มีอยู่ เพราะความเป็นอยู่ของสิ่งหนึ่ง. อนึ่ง คำที่กล่าวว่า "และกุศลธรรมอื่นจากสิ่งเหล่านั้นก็พึงเป็นความไม่มีอยู่" นั้น กล่าวเพื่อแสดงความไม่กำหนดตายตัว ไม่ใช่เพื่อพิสูจน์ความไม่มีอยู่ของทั้งหมด. ความหมายในเรื่องนั้นคือ เมื่อธรรมที่เป็นอกุศลหรือธรรมที่เป็นอัพยากตะมีอยู่ กุศลธรรมอื่นจากสิ่งเหล่านั้นก็พึงเป็นความไม่มีอยู่. သဗ္ဗမေတံ အကာရဏန္တိ ဧတ္ထ ကာရဏံ နာမ ယုတ္တိ. ကုသလကုသလသဒ္ဒါနံ ဝိယ ဧကန္တဧကတ္ထတံ, ကုသလရူပစက္ခုမ-သဒ္ဒါနံ ဝိယ ဧကန္တနာနတ္ထတဉ္စ ဝိကပ္ပေတွာ ယာယံ ပုနရုတ္တိ ဆက္ကစတုက္ကာပတ္တိ အသမ္ဗန္ဓဝိရောဓာဘာဝါပတ္တိ ဒေါသာရောပနယုတ္တိ ဝုတ္တာ, သဗ္ဗာ သာ အယုတ္တိ, တထာ ဧကတ္ထနာနတ္ထတာဘာဝတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယာ ယာ အနုမတိ ယထာနုမတိ အနုမတိယာ အနုမတိယာ ဝေါဟာရသိဒ္ဓိတော. အနုမတိယာ အနုရူပံ ဝါ ယထာနုမတိ, ယထာ အနုမတိ ပဝတ္တာ, တထာ တဒနုရူပံ ဝေါဟာရသိဒ္ဓိတောတိ အတ္ထော. အနုမတိ ဟိ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗာဘာဝတော အစ္စန္တမဘိန္နေသု ကတ္ထစိ ကိရိယာဂုဏာဒိပရိဂ္ဂဟဝိသေသေန အဝိဝဋသဒ္ဒတ္ထဝိဝရဏတ္ထံ ပဝတ္တာ ယထာ ‘‘သက္ကော ဣန္ဒော ပုရိန္ဒဒေါ’’တိ. ကတ္ထစိ အစ္စန္တံ ဘိန္နေသု ယထာ ‘‘ဓဝေါ ခဒိရော ပလာသော စ အာနီယန္တူ’’တိ. ကတ္ထစိ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝတော ဘေဒါဘေဒဝန္တေသု သေယျထာပိ ‘‘နီလုပ္ပလံ ပဏ္ဍိတပုရိသော’’တိ, တာယ တာယ အနုမတိယာ တဒနုရူပဉ္စ တေ တေ ဝေါဟာရာ သိဒ္ဓါ. တသ္မာ ဣဟာပိ ကုသလဓမ္မ-သဒ္ဒါနံ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝတော ဝိသေသတ္ထသာမညတ္ထပရိဂ္ဂဟေန သမာနေ အတ္ထေ ဘေဒါဘေဒယုတ္တေ ပဝတ္တိ အနုမတာတိ [Pg.36] တာယ တာယ အနုမတိယာ တဒနုရူပဉ္စ သိဒ္ဓေါ ဧသော ဝေါဟာရော. တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗမေတံ အကာရဏ’’န္တိ. คำว่า "ทั้งหมดนี้ไม่มีเหตุผล" ในที่นี้ คำว่า "เหตุผล" หมายถึง ยุติ (ความสมเหตุสมผล). การที่กล่าวถึงยุติในการกล่าวโทษว่ามีการกล่าวซ้ำซาก การถึงซึ่งข้อผิดพลาด ๖ หรือ ๔ ประการ การไม่เกี่ยวข้องกัน การขัดแย้งกัน และการถึงซึ่งความเป็นไม่มีอยู่ ซึ่งถูกกำหนดขึ้นโดยการแยกแยะความเป็นความหมายเดียวกันโดยเด็ดขาดเหมือนศัพท์ว่า "กุศล" และ "อกุศล" หรือความเป็นความหมายต่างกันโดยเด็ดขาดเหมือนศัพท์ว่า "กุศล" "รูป" และ "จักขุ" ทั้งหมดนั้นเป็นอายุตติ (ความไม่สมเหตุสมผล) คือกล่าวว่าไม่มีความเป็นความหมายเดียวกันหรือความหมายต่างกันอย่างนั้น. การอนุญาตใดๆ ย่อมสำเร็จตามการอนุญาต เพราะความสำเร็จแห่งโวหารด้วยการอนุญาตนั้นๆ. หรือ "ตามการอนุญาต" (ยถานุมติ) คือตามความเหมาะสมกับการอนุญาต, ความหมายคือ โวหารย่อมสำเร็จตามความเหมาะสมนั้นๆ ตามที่การอนุญาตดำเนินไป. แท้จริงแล้ว การอนุญาตย่อมดำเนินไปเพื่ออธิบายความหมายของศัพท์ที่ยังไม่เปิดเผย โดยการกำหนดลักษณะพิเศษ เช่น กิริยาหรือคุณ ในบางกรณีที่ไม่มีภาวะเป็นบทวิเสสนะและบทวิเสสยะในสิ่งที่ไม่แตกต่างกันเลย เช่น "สักกะ อินทะ ปุรินททะ". ในบางกรณีที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง เช่น "จงนำต้นธวะ ต้นขทิระ และต้นปลาสมา". ในบางกรณีที่มีทั้งความแตกต่างและความไม่แตกต่างกัน เพราะมีภาวะเป็นบทวิเสสนะและบทวิเสสยะ เช่น "อุบลสีน้ำเงิน" "บัณฑิตบุรุษ" โวหารนั้นๆ ย่อมสำเร็จด้วยการอนุญาตนั้นๆ และตามความเหมาะสมกับการอนุญาตนั้น. เพราะฉะนั้น ในที่นี้ การดำเนินไปของศัพท์ว่า "กุศล" และ "ธรรม" ที่มีความเป็นไปในความหมายเดียวกันอันประกอบด้วยความแตกต่างและความไม่แตกต่าง โดยการกำหนดความหมายพิเศษและความหมายทั่วไป เพราะมีภาวะเป็นบทวิเสสนะและบทวิเสสยะ ย่อมได้รับการอนุญาต ดังนั้น โวหารนี้จึงสำเร็จตามการอนุญาตนั้นๆ และตามความเหมาะสมกับการอนุญาตนั้น. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ทั้งหมดนี้ไม่มีเหตุผล". အတ္တနော အတ္တနော အတ္ထဝိသေသံ တဿ ဒီပေန္တီတိ အတ္တနာ ပရိဂ္ဂဟိတံ အတ္တနာ ဝုစ္စမာနံ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာဒိကုသလာဒိဘာဝံ ဓမ္မ-သဒ္ဒဿ ဒီပေန္တိ တဒတ္ထဿ တဗ္ဘာဝဒီပနဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော. န ဟိ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ကုသလာဒိဘာဝေါ ဟောတီတိ. ဣမိနာဝါတိ ‘‘ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ပရိယတ္တိအာဒီသု ဒိဿတီ’’တိအာဒိနာ ‘‘အတ္တနော သဘာဝံ ဓာရေန္တီ’’တိအာဒိနာ စ နယေန. သော ဟိ သဗ္ဗတ္ထ သမာနော, န ကုသလ-သဒ္ဒေါ အာရောဂျာဒီသု ဒိဿတီတိ ‘‘ကုစ္ဆိတေ သလယန္တီ’’တိအာဒိကော, သော စ ဝိသေသနယော ‘‘ဣတော ပရံ ဝိသေသမတ္တမေဝ ဝက္ခာမာ’’တိ ဧတေန အပနီတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. န ဟိ ကုသလာဒိဝိသေသံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တာ သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာတိအာဒယော ဝိသေသာတိ. คำว่า "แสดงความหมายพิเศษของตนๆ แก่สิ่งนั้น" หมายถึง แสดงความเป็นกุศลเป็นต้น อันมีวิบากเป็นสุขไม่มีโทษเป็นต้น ซึ่งตนเองกำหนดไว้และกล่าวถึงด้วยตนเอง แก่ศัพท์ว่า "ธรรม" โดยนัยแห่งการแสดงความเป็นเช่นนั้นของความหมายนั้น. แท้จริงแล้ว ศัพท์ว่า "ธรรม" ย่อมไม่เป็นความเป็นกุศลเป็นต้น. คำว่า "ด้วยนัยนี้" หมายถึง ด้วยนัยที่ว่า "ศัพท์ว่า ธรรม ปรากฏในปริยัติเป็นต้น" และด้วยนัยที่ว่า "ทรงไว้ซึ่งสภาวะของตน" เป็นต้น. แท้จริงแล้ว ศัพท์นั้นย่อมเสมอกันในทุกที่ ส่วนศัพท์ว่า "กุศล" ที่ปรากฏในความหมายว่าความไม่มีโรคเป็นต้น เช่น "ย่อมกำจัดสิ่งที่น่ารังเกียจ" เป็นต้นนั้น ไม่เป็นเช่นนั้น และพึงทราบว่านัยพิเศษนั้นถูกยกเลิกไปแล้วด้วยคำว่า "จากนี้ไป เราจะกล่าวแต่ลักษณะพิเศษเท่านั้น". แท้จริงแล้ว ลักษณะพิเศษทั้งหลาย เช่น "ประกอบด้วยสุขเวทนา" เป็นต้น ที่ดำเนินไปโดยถือเอาลักษณะพิเศษของกุศลเป็นต้นนั้น ไม่ใช่ลักษณะพิเศษ (ที่ประสงค์ในที่นี้). ၂. သုခဿ စ ပဟာနာတိ ဧတ္ထ သုခိန္ဒြိယံ ‘‘သုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တဉ္စ သုခဝေဒနာဝ ဟောတီတိ ‘‘သုခဝေဒနာယံ ဒိဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ, န ပန ‘‘တိဿော ဣမာ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ သုခါ ဝေဒနာ’’တိဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၂၄၉ အာဒယော) သုခ-သဒ္ဒေါ ဝိယ သုခဝေဒနာသဒ္ဒေန သမာနတ္ထတ္တာ. အယဉှိ သုခိန္ဒြိယတ္ထော သုခ-သဒ္ဒေါ ကာယသုခနံ ကာယာနုဂ္ဂဟံ သာတဝိသေသံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တော, န ပန သုခါ ဝေဒနာ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒနံ ဝေဒေတိ သုခံ ဝါ (မ. နိ. ၁.၄၀၉), ယော သုခံ ဒုက္ခတော’’တိဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၂၅၃) သုခ-သဒ္ဒေါ ဝိယ သာတသာမညံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တောတိ. ယသ္မိံ သတိ သုခဟေတူနံ ပဝတ္တိ, တံ သုခမူလံ. ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေ စ ကာမသမတိက္ကမာဒိကေ ဝိရာဂေ စ သတိ သုခဟေတူနံ ပုညပဿဒ္ဓိအာဒီနံ ပဝတ္တိ ဟောတီတိ တံ ‘‘သုခမူလံ သုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သုခဿ စ အာရမ္မဏတ္တာ ‘‘ရူပံ သုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပုညာနီတိ ယဒိဒံ ဝစနံ, တံ သုခဿ စ အဓိဝစနံ ဣဋ္ဌဝိပါကဿ အဓိဝစနံ တဒတ္ထဿ ဣဋ္ဌဝိပါကဝိပစ္စနတောတိ အတ္ထော. သုခပစ္စယာနံ ရူပါဒီနံ ဣဋ္ဌာနံ ဌာနံ ဩကာသော သဂ္ဂါ နန္ဒနဉ္စာတိ ‘‘သုခါ သဂ္ဂါ သုခံ နန္ဒန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဒိဋ္ဌဓမ္မေတိ ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ. သုခဝိဟာရာတိ ပဌမဇ္ဈာနဝိဟာရာဒီ. နီဝရဏာဒိဗျာဗာဓရဟိတတ္တာ ‘‘အဗျာဗဇ္ဈာ’’တိ ဝုတ္တာ. သဗ္ဗသင်္ခါရဒုက္ခနိဗ္ဗာပနတော တံနိရောဓတ္တာ ဝါ ‘‘နိဗ္ဗာနံ သုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘အဒုက္ခမသုခံ သန္တံ, သုခမိစ္စေဝ ဘာသိတ’’န္တိ အဒုက္ခမသုခေ. ‘‘ဒွေပိ မယာ, အာနန္ဒ, [Pg.37] ဝေဒနာ ဝုတ္တာ ပရိယာယေန သုခါ ဝေဒနာ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၆၇) သုခေါပေက္ခာသု စ ဣဋ္ဌာသူတိ ဧဝမာဒီသု ပဝတ္တိ သင်္ဂဟိတာ. ๒. ในคำว่า 'การละสุข' นี้ สุขินทรีย์ถูกเรียกว่า 'สุข' และสุขินทรีย์นั้นเป็นสุขเวทนาเท่านั้น จึงถูกเรียกว่า 'ปรากฏในสุขเวทนา' แต่ไม่ใช่เพราะคำว่า 'สุข' มีความหมายเหมือนกับคำว่า 'สุขเวทนา' เหมือนในประโยคว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างเหล่านี้ คือ สุขเวทนา' เป็นต้น (สํ. นิ. 4.249 เป็นต้น) เพราะคำว่า 'สุข' ในความหมายของสุขินทรีย์นี้ เป็นไปโดยถือเอาความสุขกาย ความอนุเคราะห์กาย และความเอิบอิ่มเป็นพิเศษ แต่ไม่ใช่เป็นไปโดยถือเอาความเอิบอิ่มทั่วไป เหมือนคำว่า 'สุข' ในประโยคว่า 'เวทนาใดๆ ที่เสวย สุขก็ดี' (ม. นิ. 1.409), 'ผู้ใดเห็นสุขโดยความเป็นทุกข์' เป็นต้น (สํ. นิ. 4.253) เมื่อสิ่งใดมีอยู่ การเป็นไปแห่งเหตุทั้งหลายแห่งสุขย่อมมี สิ่งนั้นชื่อว่าสุขมูล เมื่อมีการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า และเมื่อมีความคลายกำหนัดในการก้าวล่วงกามเป็นต้น การเป็นไปแห่งเหตุแห่งสุข คือ บุญและความสงบระงับเป็นต้น ย่อมมี เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นจึงถูกเรียกว่า 'สุขมูลคือสุข' และเพราะรูปเป็นอารมณ์ของสุข จึงถูกเรียกว่า 'รูปคือสุข' คำว่า 'บุญ' นี้ เป็นชื่อของสุข และเป็นชื่อของวิบากที่น่าปรารถนา มีความหมายว่า เพราะความที่บุญนั้นให้ผลเป็นวิบากที่น่าปรารถนา สถานที่อันเป็นที่ตั้งของรูปเป็นต้นที่น่าปรารถนา อันเป็นปัจจัยแห่งสุข คือ สวรรค์และสวนนันทวัน จึงถูกเรียกว่า 'สวรรค์เป็นสุข สวนนันทวันเป็นสุข' คำว่า 'ในทิฏฐธรรม' หมายถึง ในอัตภาพนี้ คำว่า 'สุขวิหาร' หมายถึง ปฐมฌานวิหารเป็นต้น เพราะปราศจากความเบียดเบียนคือนิวรณ์เป็นต้น จึงถูกเรียกว่า 'อัพยาพัชฌา' (ความไม่เบียดเบียน) เพราะดับทุกข์แห่งสังขารทั้งปวง หรือเพราะเป็นที่ดับสังขารนั้น จึงถูกเรียกว่า 'นิพพานเป็นสุข' ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์การเป็นไปในอทุกขมสุข ที่กล่าวว่า 'อทุกขมสุขที่สงบ เรียกว่าสุขนั่นเอง' และในอุเบกขาที่เป็นสุขและในอารมณ์ที่น่าปรารถนา ดังที่กล่าวว่า 'ดูกรอานนท์ เวทนา ๒ อย่าง คือ สุขเวทนา และทุกขเวทนา เรากล่าวโดยปริยาย' (สํ. นิ. 4.267) เป็นต้น ဒုက္ခဝတ္ထူတိ ဒုက္ခဿ ဩကာသော. အတ္တနော ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမ္ပိ ဟိ တံ ဒုက္ခံ ဇာတိအာဒီသု ဝိဇ္ဇမာနေသု တဗ္ဗတ္ထုကံ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဒုက္ခပစ္စယေတိ ဒုက္ခဟေတုမှိ, ဒုက္ခဿ ဇနကေတိ အတ္ထော. ဒုက္ခပစ္စယဋ္ဌာနေတိ ဒုက္ခဇနကကမ္မဿ သဟာယဘူတာနံ အနိဋ္ဌရူပါဒိပစ္စယာနံ ဌာနေ. ပစ္စယသဒ္ဒေါ ဟိ ဇနကေ ဇနကသဟာယေ စ ပဝတ္တတီတိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၃.၁၅, ၄၅-၄၆, ၇၆) သင်္ခါရဒုက္ခာဒီသု ပဝတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သမ္ပယုတ္တေ ဝတ္ထုဉ္စ ကရဇကာယံ သုခယတိ လဒ္ဓဿာဒေ အနုဂ္ဂဟိတေ ကရောတီတိ သုခါ. သုခါတိ ဝေဒနာသဒ္ဒမပေက္ခိတွာ သုခဘာဝမတ္တဿ အပ္ပကာသနေန နပုံသကလိင်္ဂတာ န ကတာ. သဘာဝတော သင်္ကပ္ပတော စ ယံ ဣဋ္ဌံ, တဒနုဘဝနံ ဣဋ္ဌာကာရာနုဘဝနံ ဝါ ဣဋ္ဌာနုဘဝနံ. คำว่า 'ทุกขวัตถุ' หมายถึง โอกาสแห่งทุกข์ เพราะทุกข์นั้น แม้เกิดขึ้นด้วยปัจจัยของตน ก็ย่อมเกิดขึ้นโดยมีชาติเป็นต้นเป็นวัตถุ ในเมื่อชาติเป็นต้นมีอยู่ คำว่า 'ทุกขปัจจัย' หมายถึง ในเหตุแห่งทุกข์ คือ ธรรมผู้ให้เกิดทุกข์ คำว่า 'ในที่ตั้งแห่งทุกขปัจจัย' หมายถึง ในที่ตั้งแห่งปัจจัยมีรูปเป็นต้นที่ไม่น่าปรารถนา ซึ่งเป็นสหายของกรรมที่ให้เกิดทุกข์ เพราะคำว่า 'ปัจจัย' ย่อมเป็นไปในธรรมผู้ให้เกิด และในสหายของธรรมผู้ให้เกิด ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' พึงเห็นการเป็นไปในสังขารทุกข์เป็นต้น ดังที่กล่าวว่า 'สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์' เป็นต้น (สํ. นิ. 3.15, 45-46, 76) และธรรมที่สัมปยุตและกายที่เกิดจากกรรม ย่อมทำให้เป็นสุข คือย่อมทำความเอิบอิ่มในรสที่ได้รับแล้ว จึงเรียกว่า 'สุขา' คำว่า 'สุขา' นี้ ไม่ได้ทำเป็นนปุงสกลิงค์ เพราะไม่ได้แสดงเพียงสภาวะคือความสุข โดยมุ่งถึงคำว่า 'เวทนา' สิ่งใดน่าปรารถนาโดยสภาพและโดยความดำริ การเสวยสิ่งนั้น หรือการเสวยโดยอาการที่น่าปรารถนา เรียกว่า 'อิฏฐานุภวนะ' (การเสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนา) သမန္တိ အဝိသမံ. သမာ ဧကီဘာဝူပဂတာ ဝိယ ယုတ္တာ, သမံ ဝါ သဟ ယုတ္တာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧကုပ္ပာဒါတိ ဧကော သမာနော ဥပ္ပာဒေါ ဧတေသန္တိ ဧကုပ္ပာဒါ, သမာနပစ္စယေဟိ သဟုပ္ပတ္တိကာတိ အတ္ထော. သဟုပ္ပတ္တိကာနံ ရူပါရူပါနဉ္စ အညမညသမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ‘‘ဧကနိရောဓာ’’တိ ဝုတ္တံ, ယေ သမာနုပ္ပာဒါ သမာနနိရောဓာ စ, တေ သမ္ပယုတ္တာတိ ရူပါရူပါနံ အညမညသမ္ပယောဂေါ နိဝါရိတော ဟောတိ. ဧဝမပိ အဝိနိဗ္ဘောဂရူပါနံ အညမညသမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ‘‘ဧကဝတ္ထုကာ’’တိ ဝုတ္တံ, ယေ ဧကုပ္ပာဒါ ဧကနိရောဓာ ဧကဝတ္ထုကာ စ, တေ သမ္ပယုတ္တာတိ. ဧဝမပိ အဝိနိဗ္ဘောဂရူပေသု ဧကံ မဟာဘူတံ သေသမဟာဘူတောပါဒါရူပါနံ နိဿယပစ္စယော ဟောတီတိ တေန တာနိ ဧကဝတ္ထုကာနီတိ, စက္ခာဒိနိဿယဘူတာနိ ဝါ ဘူတာနိ ဧကံ ဝတ္ထု ဧတေသု သန္နိဿိတန္တိ ဧကဝတ္ထုကာနီတိ ကပ္ပေန္တဿ တေသံ သမ္ပယုတ္တတာပတ္တိ သိယာတိ တန္နိဝါရဏတ္ထံ ‘‘ဧကာရမ္မဏာ’’တိ ဝုတ္တံ, ယေ ဧကုပ္ပာဒါ…ပေ… ဧကာရမ္မဏာ စ ဟောန္တိ, တေ သမ္ပယုတ္တာတိ. ပဋိလောမတော ဝါ ဧကာရမ္မဏာတိ ဝုတ္တေ ဧကဝီထိယဉ္စ ပဉ္စဝိညာဏသမ္ပဋိစ္ဆနာနံ နာနာဝီထိယံ ပရသန္တာနေ စ ဧကသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ ဘိန္နဝတ္ထုကာနံ သမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ‘‘ဧကဝတ္ထုကာ’’တိ ဝုတ္တံ, ယေ ဧကဝတ္ထုကာ ဟုတွာ ဧကာရမ္မဏာ, တေ သမ္ပယုတ္တာတိ. ဧဝမပိ သမ္ပဋိစ္ဆနသန္တီရဏာဒီနံ သမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ‘‘ဧကနိရောဓာ’’တိ ဝုတ္တံ, ယေ ဧကနိရောဓာ [Pg.38] ဟုတွာ ဧကဝတ္ထုကာ ဧကာရမ္မဏာ, တေ သမ္ပယုတ္တာတိ. ကိံ ပန နာနုပ္ပာဒါပိ ဧဝံ တိဝိဓလက္ခဏာ ဟောန္တိ, အထ ဧကုပ္ပာဒါ ဧဝါတိ ဝိစာရဏာယ ဧကုပ္ပာဒါ ဧဝ ဧဝံ တိဝိဓလက္ခဏာ ဟောန္တီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဧကုပ္ပာဒါ’’တိ ဝုတ္တံ. คำว่า 'สม' หมายถึง ไม่แปลกกัน พึงประกอบความว่า 'สม' คือ ประกอบกันเหมือนถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน หรือประกอบกันพร้อมกัน คำว่า 'เอกุปปาทา' หมายถึง สิ่งเหล่านี้มีอุปบาทอันเดียวกัน คือ มีการเกิดขึ้นพร้อมกันด้วยปัจจัยเดียวกัน เพราะเมื่อรูปและอรูปที่เกิดพร้อมกันพึงถึงความเป็นสัมปยุตแก่กันและกัน จึงกล่าวว่า 'เอกนิโรธา' (มีนิโรธเดียวกัน) สิ่งใดมีอุปบาทเดียวกันและมีนิโรธเดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต ดังนี้ การสัมปยุตกันและกันของรูปและอรูปจึงถูกห้ามไว้ แม้ดังนี้ หากอวินิพโภครูปพึงถึงความเป็นสัมปยุตกันและกัน จึงกล่าวว่า 'เอกวัตถุกา' (มีวัตถุเดียวกัน) สิ่งใดมีอุปบาทเดียวกัน มีนิโรธเดียวกัน และมีวัตถุเดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต แม้ดังนี้ ในอวินิพโภครูป มหาภูตหนึ่งย่อมเป็นนิสสยปัจจัยแก่มหาภูตที่เหลือและอุปาทารูป เพราะเหตุนั้น สิ่งเหล่านั้นจึงมีวัตถุเดียวกัน หรือมหาภูตทั้งหลายที่เป็นที่อาศัยของจักขุเป็นต้น หรือว่าวัตถุอย่างหนึ่งอาศัยอยู่ในมหาภูตเหล่านั้น เมื่อบุคคลกำหนดว่าสิ่งเหล่านั้นมีวัตถุเดียวกัน ความเป็นสัมปยุตของสิ่งเหล่านั้นพึงมีได้ เพื่อห้ามความนั้น จึงกล่าวว่า 'เอการัมมณา' (มีอารมณ์เดียวกัน) สิ่งใดมีอุปบาทเดียวกัน...ลฯ...และมีอารมณ์เดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต หรือโดยปฏิโลม เมื่อกล่าวว่า 'เอการัมมณา' หากความเป็นสัมปยุตแห่งปัญจวิญญาณและสัมปฏิจฉนะที่เกิดขึ้นในวิถีเดียวกัน หรือในวิถีต่างกัน ในสันดานอื่น และมีวัตถุต่างกัน แต่เกิดขึ้นในอารมณ์เดียวกัน พึงมี จึงกล่าวว่า 'เอกวัตถุกา' (มีวัตถุเดียวกัน) สิ่งใดมีวัตถุเดียวกันและมีอารมณ์เดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต แม้ดังนี้ หากความเป็นสัมปยุตแห่งสัมปฏิจฉนะและสันตีรณะเป็นต้น พึงมี จึงกล่าวว่า 'เอกนิโรธา' (มีนิโรธเดียวกัน) สิ่งใดมีนิโรธเดียวกัน มีวัตถุเดียวกัน และมีอารมณ์เดียวกัน สิ่งนั้นเป็นสัมปยุต ในการพิจารณาว่า สิ่งที่ไม่มีอุปบาทเดียวกันก็มีลักษณะ ๓ อย่างนี้ หรือว่าเฉพาะสิ่งที่มีอุปบาทเดียวกันเท่านั้น เพื่อแสดงว่า เฉพาะสิ่งที่มีอุปบาทเดียวกันเท่านั้นที่มีลักษณะ ๓ อย่างนี้ จึงกล่าวว่า 'เอกุปปาทา' ၃. ဝိပက္ကဘာဝမာပန္နာနံ အရူပဓမ္မာနန္တိ ယထာ သာလိဗီဇာဒီနံ ဖလာနိ တံသဒိသာနိ နိဗ္ဗတ္တာနိ ဝိပက္ကာနိ နာမ ဟောန္တိ, ဝိပါကနိရုတ္တိဉ္စ လဘန္တိ, န မူလင်္ကုရပတ္တခန္ဓနာဠာနိ, ဧဝံ ကုသလာကုသလာနံ ဖလာနိ အရူပဓမ္မဘာဝေန သာရမ္မဏဘာဝေန သုက္ကကဏှာဒိဘာဝေန စ တံသဒိသာနိ ဝိပက္ကဘာဝမာပန္နာနီတိ ဝိပါကနိရုတ္တိံ လဘန္တိ, န ရူပဓမ္မာ ကမ္မနိဗ္ဗတ္တာပိ ကမ္မာသဒိသာတိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ဇာတိဇရာသဘာဝါတိ ဇာယနဇီရဏသဘာဝါ. ဝိပါကပကတိကာတိ ဝိပစ္စနပကတိကာ. ဝိပစ္စနသဘာဝတာ စ အနုပစ္ဆိန္နာဝိဇ္ဇာတဏှာမာနသန္တာနေ သဗျာပါရတာ, တေန အဘိညာဒိကုသလာနံ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာဒိအကုသလာနဉ္စ ဝိပါကာနုပ္ပာဒနေပိ ဝိပါကဓမ္မတာ သိဒ္ဓါ ဟောတိ. ဝိပက္ကဘာဝန္တိ စေတ္ထ ဘာဝ-သဒ္ဒေန သဘာဝေါ ဧဝ ဝုတ္တော. တံ ယထာဝုတ္တံ ဝိပက္ကသဘာဝံ ဒုတိယဿ ဝုတ္တံ ဝိပစ္စနသဘာဝဉ္စ ဂဟေတွာ ‘‘ဥဘယသဘာဝပဋိက္ခေပဝသေနာ’’တိ အာဟ. ๓. อรูปธรรมทั้งหลายที่ถึงซึ่งความเป็นวิบากนั้น เหมือนผลของข้าวสาลีเป็นต้นที่เกิดขึ้นคล้ายคลึงกับสิ่งนั้น ชื่อว่าวิบาก และย่อมได้ชื่อว่าวิบาก ไม่ใช่ราก หน่อ ใบ ลำต้น และปล้อง ฉันใด ผลของกุศลและอกุศลทั้งหลายก็ฉันนั้น ย่อมได้ชื่อว่าวิบาก เพราะถึงซึ่งความเป็นวิบากที่คล้ายคลึงกับสิ่งนั้น โดยความเป็นอรูปธรรม โดยความเป็นธรรมที่มีอารมณ์ โดยความเป็นธรรมขาวและดำเป็นต้น ที่กล่าวมานี้ก็เพื่อแสดงว่า รูปธรรมทั้งหลายแม้มีกรรมเป็นสมุฏฐานก็ไม่คล้ายคลึงกับกรรม คำว่า "ชาติชราสภาวะ" คือมีสภาพเกิดและแก่ คำว่า "วิปากปกติกา" คือมีปกติให้ผล และความเป็นสภาพที่ให้ผลนั้น คือการมีกิจในสันดานที่อวิชชา ตัณหา และมานะยังไม่ขาด ด้วยเหตุนั้น แม้ในกรณีที่กุศลมีอภิญญาเป็นต้น และอกุศลที่มีภาวนาปหาตัพพะเป็นต้น ไม่ให้ผล ก็ยังชื่อว่ามีวิบากธรรมเป็นอันสำเร็จแล้ว ในคำว่า "วิปักกภาวัง" นี้ คำว่า "ภาวะ" หมายถึงสภาพนั่นเอง ท่านกล่าวว่า "โดยการปฏิเสธสภาพทั้งสอง" โดยถือเอาสภาพแห่งวิบากที่กล่าวมาแล้ว และสภาพแห่งการให้ผลที่กล่าวไว้ในลำดับที่สอง ၄. ဥပေတေန အာဒိန္နာ ဥပါဒိန္နာ. ကိံ ပန တံ ဥပေတံ, ကေန စ ဥပေတံ, ကထဉ္စ ဥပေတံ, ကေ စ တေန အာဒိန္နာတိ? သတိ စ လောကုတ္တရာနံ ကေသဉ္စိ အာရမ္မဏဘာဝေ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ ဥပေတသဒ္ဒသမ္ဗန္ဓိနာ ဥပယ-သဒ္ဒေန ဝုစ္စမာနာဟိ စတုဗ္ဗိဓုပါဒါနဘူတာဟိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ဥပေတံ, တေဟိ စ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဥပေတံ, န သမန္နာဂမဝသေန. သတိ စ သဗ္ဗတေဘူမကဓမ္မာနံ ဥပါဒါနာရမ္မဏတ္တေ ယေဟိ ဝိပါကကဋတ္တာရူပါနိ အမှေဟိ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ အမှာကံ ဧတာနိ ဖလာနီတိ ဂဏှန္တေဟိ ဝိယ အာဒိန္နာနိ, တာနိ တေဘူမကကမ္မာနိ ကမ္မဘာဝေန ဧကတ္တံ ဥပနေတွာ ဥပေတန္တိ ဣဓ ဂဟိတာနိ. တေဟိ စ နိဗ္ဗတ္တာနိ ဝိပါကကဋတ္တာရူပါနိ ဥပါဒိန္နာ ဓမ္မာတိ သဗ္ဗမေတံ ဒဿေတုံ ‘‘အာရမ္မဏကရဏဝသေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အယဉ္စ အတ္ထနယော ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗော, န ဝစနာနုပုဗ္ဗေနာတိ. ဧတ္ထာဟ – ယဒိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ဥပေတေန အာဒိန္နာ ဥပါဒိန္နာ, သဗ္ဗတေဘူမကဓမ္မာ စ တဏှာဒီနံ အာရမ္မဏာ ဟောန္တိ, န စ ဥပေတသဒ္ဒေါ ကမ္မေ ဧဝ နိရုဠှော, တေန ကမ္မဿေဝ ဂဟဏေ ကာရဏံ နတ္ထိ, တသ္မာ သဗ္ဗတေဘူမကဓမ္မပစ္စယုပ္ပန္နာနံ [Pg.39] အဝိဇ္ဇာဒိဟေတူဟိ နိဗ္ဗတ္တာနံ သင်္ခါရာဒိဖလာနံ ဥပါဒိန္နတ္တံ အာပဇ္ဇတိ တေသမ္ပိ တေဟိဖလဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ. ဥပ-သဒ္ဒေန စ ဥပေတတာမတ္တံ ဇောတိတံ, န အာရမ္မဏကရဏံ သမန္နာဂမနိဝတ္တကံ, အာဒိန္န-သဒ္ဒေန စ ဂဟိတတာမတ္တံ ဝုတ္တံ, န ကမ္မသမုဋ္ဌာနတာဝိသေသော. တသ္မာ သဗ္ဗပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ဥပါဒိန္နတ္တံ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ ဗောဓနေယျဇ္ဈာသယဝသေန ဒေသနာပဝတ္တိတော. ယေသဉှိ ဗောဓနတ္ထံ ‘‘ဥပါဒိန္နာ’’တိ ဧတံ ဝုတ္တံ, တေ တေနေဝ ဝစနေန ယထာဝုတ္တပ္ပကာရေ ဓမ္မေ ဗုဇ္ဈိံသု, ဧတရဟိ ပန တာဝတာ ဗုဇ္ဈိတုံ အသက္ကောန္တေန သုတွာ တဒတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဧသာ အတ္ထဝိဘာဝနာ ကတာ ‘‘ကမ္မုနာ’’တိ. ๔. สิ่งที่ถูกยึดมั่นด้วยสิ่งที่เข้าไปถึงแล้ว ชื่อว่าอุปาทินนะ ก็สิ่งนั้นคืออะไร เข้าไปถึงด้วยอะไร เข้าไปถึงอย่างไร และใครยึดมั่นสิ่งนั้น? เมื่อโลกุตตรธรรมบางอย่างเป็นอารมณ์ เพื่อป้องกันสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า "อุปิตะ" (สิ่งที่เข้าไปถึงแล้ว) ด้วยคำว่า "อุปะ" ซึ่งสัมพันธ์กับคำว่า "อุปิตะ" อันได้แก่ตัณหาและทิฏฐิที่เป็นอุปาทาน ๔ อย่าง และเข้าไปถึงโดยความเป็นอารมณ์ ไม่ใช่โดยความพรั่งพร้อม และเมื่อธรรมในภูมิสามทั้งหมดเป็นอารมณ์แห่งอุปาทาน กรรมในภูมิสามเหล่านั้นที่ยึดมั่นแล้ว เหมือนกับผู้ที่ยึดมั่นว่า "วิบากและกัตตัตตารูปเหล่านี้เกิดขึ้นจากเรา จึงเป็นผลของเรา" กรรมเหล่านั้นถูกนำมาเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นกรรม จึงถูกถือว่าเป็น "อุปิตะ" ในที่นี้ และวิบากและกัตตัตตารูปที่เกิดขึ้นจากกรรมเหล่านั้น ชื่อว่าอุปาทินนธรรม คำทั้งหมดนี้กล่าวมาเพื่อแสดงว่า "โดยความเป็นอารมณ์" เป็นต้น และนัยแห่งความหมายนี้พึงประกอบตามสมควร ไม่ใช่ตามลำดับคำ ในที่นี้มีผู้กล่าวว่า – หากว่าสิ่งที่ถูกยึดมั่นด้วยสิ่งที่เข้าไปถึงแล้วด้วยตัณหาและทิฏฐิโดยความเป็นอารมณ์ ชื่อว่าอุปาทินนะ และธรรมในภูมิสามทั้งหมดก็เป็นอารมณ์ของตัณหาเป็นต้น และคำว่า "อุปิตะ" ก็ไม่ได้หมายถึงกรรมโดยเฉพาะ ด้วยเหตุนั้นจึงไม่มีเหตุผลที่จะถือเอาเฉพาะกรรม ดังนั้น ผลของสังขารเป็นต้นที่เกิดขึ้นจากเหตุมีอวิชชาเป็นต้น ซึ่งเป็นธรรมที่เกิดขึ้นจากปัจจัยทั้งหมด ก็ย่อมถึงความเป็นอุปาทินนะ เพราะสิ่งเหล่านั้นก็ถูกยึดมั่นโดยความเป็นผล และด้วยคำว่า "อุปะ" ก็เพียงแต่แสดงความเป็นสิ่งที่เข้าไปถึงเท่านั้น ไม่ใช่การทำเป็นอารมณ์ที่ปฏิเสธความพรั่งพร้อม และด้วยคำว่า "อาทินนะ" ก็เพียงแต่กล่าวถึงความเป็นสิ่งที่ถูกยึดมั่นเท่านั้น ไม่ใช่ลักษณะพิเศษของการเกิดขึ้นจากกรรม ดังนั้น ธรรมที่เกิดขึ้นจากปัจจัยทั้งหมดก็ย่อมถึงความเป็นอุปาทินนะใช่หรือไม่? ไม่ถึง เพราะการแสดงธรรมดำเนินไปตามอัธยาศัยของผู้ที่พึงรู้ เพราะผู้ที่พึงรู้ที่คำว่า "อุปาทินนะ" นี้กล่าวมาเพื่อการรู้ของเขา ย่อมรู้ธรรมตามที่กล่าวมาแล้วด้วยคำนั้น แต่ในปัจจุบันนี้ ผู้ที่ไม่สามารถรู้ได้ด้วยเพียงเท่านั้น เมื่อได้ฟังแล้วพึงรู้ความหมายนั้น การจำแนกความหมายนี้จึงได้ทำไว้ว่า "ด้วยกรรม" အယံ ပန အပရော အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – ဥပ-သဒ္ဒေါ ဥပေတံ ဒီပေတိ. အယဉှိ ဥပ-သဒ္ဒေါ သမာသေ ပယုဇ္ဇမာနော ‘‘အတိမာလာ’’တိအာဒီသု အတိ-သဒ္ဒေါ ဝိယ အတိက္ကမနံ သသာဓနံ ဥပဂမနံ သသာဓနံ ဝဒတိ, ဥပဂမနဉ္စ ဥပါဒါနဥပယော, တေန ဥပဂတံ ဥပေတံ. ကိံ ပန တန္တိ? ယံ အသတိ ဥပါဒါနေ န ဟောတိ, တံ ‘‘ဥပါဒါနပစ္စယာ ဘဝေါ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ တေဘူမကကမ္မံ ပစ္စယဘာဝေန ပုရိမဇာတုပ္ပန္နေန ဥပါဒါနေန ဥပဂတတ္တာ ‘‘ဥပေတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. န ဟိ ကောစိ အနုပဂ္ဂမ္မ အနိစ္ဆန္တော ကမ္မံ ကရောတီတိ. တေန ဥပေတေန ကမ္မုနာ ပုနဗ္ဘဝဿ အာဒါနံ ဟောတိ. ကမ္မုနာ ဟိ သာသဝေန သတ္တာ အာဒိယန္တိ ပုနဗ္ဘဝံ, တသ္မာ အာဒါတဗ္ဗဘာဝေန ပါကဋော ပုနဗ္ဘဝေါ. သော စ ဥပပတ္တိဘဝေါ တေဘူမကဝိပါကကဋတ္တာရူပသင်္ဂဟော ‘‘ဘဝပစ္စယာ ဇာတီ’’တိ ဧတ္ထ ဇာတိဝစနေ သမဝရုဒ္ဓေါတိ ဥပါဒိန္နဝစနေန ဥပပတ္တိဘဝေါ ဝုစ္စတိ, ဥပပတ္တိဘဝေါ စ တေဘူမကဝိပါကကဋတ္တာရူပါနီတိ ဓာတုကထာယံ ပကာသိတမေတံ. တသ္မာ ဥပေတေန အာဒိန္နာတိ တေ ဧဝ ဓမ္မာ ဝုစ္စန္တီတိ သိဒ္ဓေါ အယမတ္ထောတိ. ဥပါဒိန္န-သဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဝတွာ တံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဥပါဒါနိယ-သဒ္ဒဿ ဝိသုံ ဥပါဒိန္နသဒ္ဒါနပေက္ခံ အတ္ထံ ဝတ္တုံ ‘‘အာရမ္မဏဘာဝံ ဥပဂန္တွာ’’တိအာဒိမာဟ. တသ္မာ ဧဝ အဝိသေသေတွာ ‘‘ဥပါဒါနဿ အာရမ္မဏပစ္စယဘူတာနမေတံ အဓိဝစန’’န္တိ ဝုတ္တံ. တံ ပန ဥပါဒါနိယံ ဥပါဒိန္နံ အနုပါဒိန္နန္တိ ဒုဝိဓံ. တသ္မာ တံ ဝိသေသနေန ဒဿေန္တော ‘‘ဥပါဒိန္နာ စ တေ ဥပါဒါနိယာ စာ’’တိအာဒိမာဟ. อนึ่ง พึงเห็นความหมายอื่นอีกว่า – คำว่า "อุปะ" แสดงถึงสิ่งที่เข้าไปถึงแล้ว เพราะคำว่า "อุปะ" นี้เมื่อใช้ในสมาส ย่อมกล่าวถึงการก้าวล่วงพร้อมด้วยเครื่องมือ และการเข้าไปถึงพร้อมด้วยเครื่องมือ เหมือนคำว่า "อติ" ในคำว่า "อติมาลา" เป็นต้น และการเข้าไปถึงนั้นคือการเข้าถึงอุปาทาน ด้วยเหตุนั้น สิ่งที่เข้าไปถึงแล้วจึงชื่อว่า "อุปิตะ" ก็สิ่งนั้นคืออะไร? สิ่งที่ไม่มีเมื่อไม่มีอุปาทาน สิ่งนั้นคือกรรมในภูมิสามที่กล่าวไว้ว่า "ภพมีอุปาทานเป็นปัจจัย" ซึ่งเข้าไปถึงแล้วด้วยอุปาทานที่เกิดขึ้นในชาติก่อนโดยความเป็นปัจจัย จึงเรียกว่า "อุปิตะ" เพราะไม่มีใครทำกรรมโดยไม่เข้าไปถึงและไม่ปรารถนา ด้วยกรรมที่เข้าไปถึงแล้วนั้น ย่อมมีการยึดถือภพใหม่ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมยึดถือภพใหม่ด้วยกรรมที่เป็นไปกับอาสวะ ด้วยเหตุนั้น ภพใหม่จึงปรากฏโดยความเป็นสิ่งที่พึงยึดถือ และภพคือการอุบัติอันเป็นที่รวมของวิบากและกัตตัตตารูปในภูมิสามนั้น ย่อมรวมอยู่ในคำว่า "ชาติ" ในประโยคว่า "ภพมีชาติเป็นปัจจัย" ด้วยเหตุนั้น ภพคือการอุบัติจึงเรียกว่า "อุปาทินนะ" ด้วยคำว่า "อุปาทินนะ" และภพคือการอุบัติคือวิบากและกัตตัตตารูปในภูมิสาม สิ่งนี้ได้แสดงไว้ในธาตุกถา ด้วยเหตุนั้น เมื่อกล่าวว่า "สิ่งที่ถูกยึดมั่นด้วยสิ่งที่เข้าไปถึงแล้ว" จึงหมายถึงธรรมเหล่านั้นนั่นเอง ความหมายนี้จึงสำเร็จแล้ว หลังจากกล่าวความหมายของคำว่า "อุปาทินนะ" และอธิบายแล้ว เพื่อจะกล่าวความหมายของคำว่า "อุปาทานิยะ" โดยเฉพาะ โดยไม่ขึ้นกับคำว่า "อุปาทินนะ" จึงกล่าวว่า "เข้าไปถึงความเป็นอารมณ์" เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวโดยไม่แยกแยะว่า "คำนี้เป็นชื่อของธรรมที่เป็นอารมณ์ปัจจัยของอุปาทาน" แต่อุปาทานิยะนั้นมีสองอย่าง คืออุปาทินนะและอนุปาทินนะ ด้วยเหตุนั้น เพื่อแสดงสิ่งนั้นโดยการจำแนก จึงกล่าวว่า "สิ่งเหล่านั้นเป็นทั้งอุปาทินนะและอุปาทานิยะ" เป็นต้น ၅. သံကိလေသောတိ ဒသ ကိလေသဝတ္ထူနိ ဝုစ္စန္တိ. သံကိလိဋ္ဌာတိ တေဟိ ဝိဗာဓိတာ ဥပတာပိတာ စ. တေ ပန ယသ္မာ သံကိလေသသမ္ပယုတ္တာ ဧကုပ္ပာဒါဒီဟိ နိန္နာနတ္တာ ဧကီဘာဝမိဝ ဂတာ ဝိသာဒီဟိ ဝိယ သပ္ပိအာဒယော ဝိဒူသိတာ [Pg.40] မလီနာ ဝိဗာဓိတာ ဥပတာပိတာ စ နာမ ဟောန္တိ, တသ္မာ အာဟ ‘‘သံကိလေသေန သမန္နာဂတာ သံကိလိဋ္ဌာ’’တိ. သံကိလေသံ အရဟန္တီတိ သံကိလေသဿ အာရမ္မဏဘာဝေန တံ လဒ္ဓုံ အရဟန္တီတိ အတ္ထော. အာရမ္မဏဘာဝါနတိက္ကမနတောတိ ဧတေန သံကိလေသာနတိက္ကမနမေဝ ဒဿေတိ, ဝတ္ထယုဂိကသုင်္ကသာလိကသဒ္ဒါနံ ဝိယ သံကိလေသိက-သဒ္ဒဿ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ๕. คำว่า สังกิเลส ได้แก่ กิเลสวัตถุ ๑๐ อย่าง. คำว่า สังกิลิฏฐะ ได้แก่ ธรรมที่ถูกกิเลสเหล่านั้นเบียดเบียนและทำให้เดือดร้อน. ก็เพราะธรรมเหล่านั้นประกอบด้วยสังกิเลส มีความเกิดขึ้นเป็นต้นอย่างเดียวกัน ไม่มีความต่างกัน ย่อมถึงความเป็นอันเดียวกัน เหมือนเนยใสเป็นต้นที่ถูกยาพิษเป็นต้นทำให้เสียไป ย่อมชื่อว่าเศร้าหมอง ถูกเบียดเบียน และทำให้เดือดร้อน ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “สังกิลิฏฐะ คือ ธรรมที่ประกอบด้วยสังกิเลส”. คำว่า สังกิเลสัง อรหันติ หมายความว่า ควรได้สังกิเลสนั้นโดยความเป็นอารมณ์ของสังกิเลส. ด้วยคำว่า “ไม่ล่วงเลยความเป็นอารมณ์” นี้ ย่อมแสดงถึงการไม่ล่วงเลยสังกิเลสเท่านั้น พึงทราบการใช้คำว่า สังกิเลสิกะ เหมือนคำว่า วัตถุยุกิกะ และ สุงกสาลิกะ. ၆. သဟ ဝိတက္ကေန ဟောန္တီတိ ဝစနသေသော ယောဇေတဗ္ဗော အဝုစ္စမာနဿပိ ဘဝတိ-အတ္ထဿ ဝိညာယမာနတ္တာ. မတ္တာတိ ပမာဏဝါစကံ ဧကံ ပဒန္တိ ဂဟေတွာ ‘‘ဝိစာရောဝ မတ္တာ ဧတေသ’’န္တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. အညတ္ထ အဝိပ္ပယောဂီသု ဝိတက္ကဝိစာရေသု ဝိစာရောဝ ဧတေသံ မတ္တာ, တတော ဥဒ္ဓံ ဝိတက္ကေန သမ္ပယောဂံ န ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. အယမပရော အတ္ထော – မတ္တ-သဒ္ဒေါ ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထော. သဝိတက္ကသဝိစာရာ ဓမ္မာ ဟိ ဝိတက္ကဝိသိဋ္ဌေန ဝိစာရေန သဝိစာရာ, ဧတေ ပန ဝိစာရမတ္တေန ဝိတက္ကသင်္ခါတဝိသေသရဟိတေန, တသ္မာ ‘‘ဝိစာရမတ္တာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, ဝိစာရမတ္တဝန္တောတိ အတ္ထော. ဝိစာရမတ္တဝစနေန အဝိတက္ကတ္တေ သိဒ္ဓေ အဝိတက္ကာနံ အညေသမ္ပိ အတ္ထိဘာဝဇောတနတ္ထံ အဝိတက္ကဝစနံ. အဝိတက္ကာ ဟိ ဝိစာရမတ္တာ စ သန္တိ အဝိစာရာ စာတိ နိဝတ္တေတဗ္ဗာ ဂဟေတဗ္ဗာ စ ဟောန္တိ, တေသု အဝုစ္စမာနေသု နိဝတ္တေတဗ္ဗဂဟေတဗ္ဗဿ အဒဿိတတ္တာ ဝိစာရမတ္တာဝအဝိတက္ကာတိ အာပဇ္ဇေယျာတိ. ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေါ ပန ယထာကာမံ ဟောတီတိ သာမညေန အဝိတက္ကဘာဝေန သဟ ဝိစာရမတ္တတာယ ဓမ္မဝိသေသနဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ’’တိ ပဒါနုက္ကမော ကတော. ๖. พึงประกอบบทที่เหลือว่า “ย่อมเป็นไปพร้อมด้วยวิตก” เพราะถึงแม้ไม่ได้กล่าวไว้ ก็พึงทราบความหมายว่า “ย่อมมี”. คำว่า มัตตะ เป็นบทที่แสดงประมาณ จึงถือเอาความหมายว่า “วิจารเท่านั้นเป็นประมาณของธรรมเหล่านั้น” ดังนี้. ในที่อื่น วิตกและวิจารที่ไม่มีการพลัดพรากกัน วิจารเท่านั้นเป็นประมาณของธรรมเหล่านั้น หมายความว่า ธรรมเหล่านั้นไม่ประกอบด้วยวิตกยิ่งไปกว่านั้น. อีกนัยหนึ่ง คำว่า มัตตะ มีความหมายว่า “เว้นจากคุณวิเศษ”. ธรรมที่เป็นสวิตกสวิจาร ย่อมเป็นสวิจารด้วยวิจารที่ประกอบด้วยวิตก แต่ธรรมเหล่านี้เป็นเพียงวิจารเท่านั้น ปราศจากคุณวิเศษที่ชื่อว่าวิตก ฉะนั้น จึงเรียกว่า “วิจารมัตตะ” หมายความว่า มีเพียงวิจารเท่านั้น. เมื่อความเป็นอวิตกสำเร็จด้วยคำว่า “วิจารมัตตะ” แล้ว การกล่าวคำว่า “อวิตก” ก็เพื่อแสดงว่ามีธรรมอื่นที่เป็นอวิตกอยู่ด้วย. เพราะธรรมที่เป็นอวิตกนั้น มีทั้งที่เป็นวิจารมัตตะและที่เป็นอวิจาร ซึ่งพึงละและพึงถือเอา หากไม่กล่าวถึงธรรมเหล่านั้น ก็จะไม่แสดงถึงสิ่งที่พึงละและพึงถือเอา และจะกลายเป็นว่า “วิจารมัตตะเท่านั้นเป็นอวิตก” ไป. ส่วนความเป็นบทขยายและบทที่ถูกขยายนั้น ย่อมเป็นไปตามความพอใจ ฉะนั้น เพื่อแสดงความเป็นคุณบทของธรรมด้วยความเป็นอวิตกพร้อมกับความเป็นวิจารมัตตะโดยทั่วไป จึงเรียงลำดับบทว่า “อวิตกวิจารมัตตะ” ดังนี้. အထ ဝါ သဝိစာရာ ဒုဝိဓာ သဝိတက္ကာ အဝိတက္ကာ စ, တေသု အဝိတက္ကေ နိဝတ္တေတုံ အာဒိပဒံ ဝုတ္တံ. အဝိစာရာ စ ဒုဝိဓာ သဝိတက္ကာ အဝိတက္ကာ စ, တေသု သဝိတက္ကေ နိဝတ္တေတုံ တတိယပဒံ ဝုတ္တံ. ယေ ပန ဒွီဟိပိ နိဝတ္တိတာ အဝိတက္ကာ သဝိတက္ကာ စ သဝိစာရာ အဝိစာရာ စ, တေသု အညတရဒဿနံ ဝါ ကတ္တဗ္ဗံ သိယာ ဥဘယဒဿနံ ဝါ. ဥဘယဒဿနေ ကရိယမာနေ ယဒိ ‘‘သဝိတက္ကသဝိစာရာ’’တိ ဝုစ္စေယျ, အာဒိပဒတ္ထတာဝ အာပဇ္ဇတိ. အထ ‘‘အဝိတက္ကအဝိစာရာ’’တိ ဝုစ္စေယျ, အန္တပဒတ္ထတာ. အထ ပန ‘‘အဝိတက္ကသဝိစာရာ သဝိတက္ကအဝိစာရာ’’တိ ဝုစ္စေယျ, အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါနံ ဝိယ အတ္ထန္တရာဘာဝေါ ဝါ သင်္ကရဒေါသော ဝါ ဧကဿေဝ သဝိတက္ကာဝိတက္ကတာသဝိစာရာဝိစာရတာဝိရောဓော ဝါ အာပဇ္ဇေယျ, တသ္မာ [Pg.41] အညတရဒဿနေန ဣတရမ္ပိ ပကာသေတုံ အဝိတက္ကဝစနေန ဒွိပ္ပကာရေသု ဝတ္တဗ္ဗေသု သဝိတက္ကအဝိစာရေ နိဝတ္တေတွာ အဝိတက္ကသဝိစာရေ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ’’တိ. အထ ဝါ ဝိတက္ကာဘာဝေန ဧတေ ဝိစာရမတ္တာ, န ဝိစာရတော အညဿ ကဿစိ ဓမ္မဿ အဘာဝါတိ ဒဿေတုံ အဝိတက္ကဝစနေန ဝိစာရမတ္တာ ဝိသေသိတာ. อีกนัยหนึ่ง ธรรมที่เป็นสวิจารมี ๒ อย่าง คือ สวิตกะ และ อวิตกะ ในธรรมเหล่านั้น บทแรก (สวิตกะ) กล่าวไว้เพื่อละอวิตกะ. และธรรมที่เป็นอวิจารมี ๒ อย่าง คือ สวิตกะ และ อวิตกะ ในธรรมเหล่านั้น บทที่สาม (อวิตกะ) กล่าวไว้เพื่อละสวิตกะ. ส่วนธรรมที่ถูกละด้วยบททั้งสอง คือ อวิตกะและสวิตกะ และสวิจารและอวิจาร ในธรรมเหล่านั้น พึงแสดงอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือพึงแสดงทั้งสองอย่าง. หากแสดงทั้งสองอย่าง ถ้ากล่าวว่า “สวิตกสวิจาร” ก็จะกลายเป็นความหมายของบทแรก. ถ้ากล่าวว่า “อวิตกอวิจาร” ก็จะกลายเป็นความหมายของบทสุดท้าย. แต่ถ้ากล่าวว่า “อวิตกสวิจาร สวิตกอวิจาร” ก็จะเกิดความไม่มีความหมายอื่น หรือความผิดพลาดในการปะปนกัน หรือความขัดแย้งกันของความเป็นสวิตกอวิตกและสวิจารอวิจารในสิ่งเดียวกัน เหมือนกับภายในและภายนอก ฉะนั้น เพื่อแสดงอีกอย่างหนึ่งด้วยการแสดงอย่างใดอย่างหนึ่ง จึงละสวิตกอวิจารในธรรม ๒ ประเภทที่พึงกล่าวถึงด้วยคำว่า “อวิตก” แล้วแสดงอวิตกสวิจาร จึงตรัสว่า “อวิตกวิจารมัตตะ”. อีกนัยหนึ่ง ธรรมเหล่านี้เป็นวิจารมัตตะเพราะไม่มีวิตก และเพื่อแสดงว่าไม่มีธรรมอื่นใดนอกจากวิจาร จึงขยายคำว่า “วิจารมัตตะ” ด้วยคำว่า “อวิตก”. ၇. ဥပေက္ခတီတိ ဝေဒယမာနာပိ မဇ္ဈတ္တဝေဒနာ သုခါကာရေ ဒုက္ခာကာရေ စ ဥဒါသိနာ ဟောတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဥပေတာ ယုတ္တာ သုခဒုက္ခာနံ အဝိရုဒ္ဓါ ဣက္ခာ အနုဘဝနံ ဥပေက္ခာ. ဝိသေသဒဿနဝသေနာတိ နာနတ္တဒဿနဝသေန. ယဒိ ဟိ ပီတိသဟဂတာ ဧဝ သုခသဟဂတာ သိယုံ, ‘‘ပီတိသဟဂတာ’’တိ ဧတေနေဝ သိဒ္ဓတ္တာ ‘‘သုခသဟဂတာ’’တိ ဣဒံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ‘‘သုခသဟဂတာ’’တိ ဝါ ဝုစ္စမာနေ ‘‘ပီတိသဟဂတာ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ, တတော တိကံ ပူရေန္တေန ဒုက္ခသဟဂတပဒံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘ဝေဒနာတ္တိကော ဧဝါယ’’န္တိ ဝုတ္တဝစနံ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ‘‘ပီတိသဟဂတာ’’တိ ဝတွာ ‘‘သုခသဟဂတာ’’တိ ဝဒန္တော ပီတိဝိပ္ပယုတ္တမ္ပိ သုခံ အတ္ထီတိ တတိယဇ္ဈာနကာယဝိညာဏသမ္ပယုတ္တံ သုခံ သပ္ပီတိကသုခတော ဘိန္နံ ကတွာ ဒဿေတီတိ အဓိပ္ပာယော. အထ ဝါ ပီတိသုခါနံ ဒုဗ္ဗိညေယျနာနတ္တာနံ နာနတ္တဒဿနတ္ထံ အယံ တိကော ဝုတ္တော. ‘‘ပီတိသဟဂတာ’’တိ ဧတ္ထ ဟိ သုခေကဒေသော သင်္ဂဟိတော, န ပီတိ. ‘‘သုခသဟဂတာ’’တိ ဧတ္ထ ပီတိ သင်္ဂဟိတာ, န သုခံ. ပီတိဝိပ္ပယုတ္တသုခသဟဂတာ စ ပုရိမေန အသင်္ဂဟိတာ ပစ္ဆိမေန သင်္ဂဟိတာတိ သိဒ္ဓေါ ပီတိသုခါနံ ဝိသေသောတိ. ๗. คำว่า อุเปกขติ หมายความว่า เวทนาที่เป็นกลางๆ แม้กำลังเสวยอารมณ์ ก็ย่อมเป็นอุเบกขาในลักษณะแห่งสุขและลักษณะแห่งทุกข์. อีกนัยหนึ่ง อุเบกขา คือ การเห็น การประสบ ที่เข้าถึง ที่ประกอบ ที่ไม่ขัดแย้งกับสุขและทุกข์. โดยนัยแห่งการแสดงความพิเศษ หมายถึง โดยนัยแห่งการแสดงความแตกต่างกัน. หากธรรมที่สหรคตด้วยปีติเท่านั้นเป็นธรรมที่สหรคตด้วยสุขไซร้ เมื่อเป็นเช่นนั้น การกล่าวว่า “สหรคตด้วยปีติ” ก็จะสำเร็จด้วยบทนี้แล้ว ไม่พึงกล่าวคำว่า “สหรคตด้วยสุข” หรือเมื่อกล่าวว่า “สหรคตด้วยสุข” ก็ไม่พึงกล่าวว่า “สหรคตด้วยปีติ” จากนั้น เพื่อให้ครบไตรบท ก็พึงกล่าวบทว่า “สหรคตด้วยทุกข์” และเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะกลายเป็นคำกล่าวที่ว่า “นี้เป็นเพียงไตรบทแห่งเวทนา” ฉะนั้น การกล่าวว่า “สหรคตด้วยปีติ” แล้วกล่าวว่า “สหรคตด้วยสุข” จึงมีอัธยาศัยเพื่อแสดงว่า สุขที่ปราศจากปีติก็มีอยู่ คือสุขในตติยฌานและสุขที่ประกอบด้วยกายวิญญาณ โดยทำให้แตกต่างจากสุขที่มีปีติ. อีกนัยหนึ่ง ไตรบทนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงความแตกต่างกันของปีติและสุข ซึ่งยากที่จะรู้ความแตกต่างกัน. ในคำว่า “สหรคตด้วยปีติ” นี้ ส่วนหนึ่งของสุขถูกสงเคราะห์ไว้ ไม่ใช่ปีติ. ในคำว่า “สหรคตด้วยสุข” นี้ ปีติถูกสงเคราะห์ไว้ ไม่ใช่สุข. และธรรมที่สหรคตด้วยสุขที่ปราศจากปีติ ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยบทแรก แต่ถูกสงเคราะห์ด้วยบทหลัง ฉะนั้น ความพิเศษของปีติและสุขจึงสำเร็จแล้ว. ၈. နိဗ္ဗာနံ ဒဿနတောတိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတံ သန္ဓာယာဟ. အထ ဝါ ဓမ္မစက္ခု ပုနပ္ပုနံ နိဗ္ဗတ္တနေန ဘာဝနာဘာဝံ အပ္ပတ္တံ ဒဿနံ နာမ, ဓမ္မစက္ခု စ ပရိညာဒိကိစ္စကရဏေန စတုသစ္စဓမ္မဒဿနံ တဒတိသယော, တသ္မာ နတ္ထေတ္ထ ဂေါတြဘုဿ ဒဿနဘာဝါပတ္တီတိ. ဥဘယပဋိက္ခေပဝသေနာတိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ ဝုတ္တဓမ္မပဋိက္ခေပဝသေန, န ပဟာယကပဋိက္ခေပဝသေန. တထာ ဟိ သတိ ဒဿနဘာဝနာဟိ အညော သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဟာယကော အတ္ထိ, တေန ပဟာတဗ္ဗာ နေဝ ဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာတိ အယမတ္ထော အာပဇ္ဇတိ, န စ အညော ပဟာယကော အတ္ထိ အညေဟိ ဝိက္ခမ္ဘိတာနဉ္စ ပုနပ္ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝါ, နာပိ ပဟာတဗ္ဗာ တတိယပဒေန သင်္ဂယှန္တိ, ကိန္တု [Pg.42] အပ္ပဟာတဗ္ဗာ ဧဝါတိ. တသ္မာ ပဟာတဗ္ဗပဒံ ပစ္စေကံ ယောဇေတွာ နေဝ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာတိ ဒဿနေန ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗေဟိ အညေ ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ๘. คำว่า "นิพพานัง ทัสสนะโต" ท่านกล่าวหมายถึงการมีนิพพานเป็นอารมณ์ อีกอย่างหนึ่ง การเห็นที่ยังไม่ถึงภาวะแห่งภาวนาด้วยการเกิดขึ้นซ้ำๆ ของธรรมจักษุ ชื่อว่า "ทัสสนะ" (การเห็น) และธรรมจักษุนั้นเป็นการเห็นธรรมคืออริยสัจสี่ด้วยการทำกิจมีการกำหนดรู้เป็นต้น ซึ่งเป็นสิ่งที่ยิ่งกว่านั้น เพราะฉะนั้น การเห็นของโคตรภูจึงไม่ถึงภาวะแห่งการเห็นในที่นี้ คำว่า "โดยประการแห่งการปฏิเสธทั้งสอง" หมายถึงโดยประการแห่งการปฏิเสธธรรมที่กล่าวด้วยสองบท ไม่ใช่โดยประการแห่งการปฏิเสธตัวผู้ละ เพราะถ้าเป็นเช่นนั้น จะมีผู้ละอื่นที่ละด้วยการตัดขาดนอกจากการเห็นและการภาวนา และอรรถก็จะพึงถึงว่า "ธรรมที่พึงละเหล่านั้นไม่พึงละด้วยการเห็นและไม่พึงละด้วยการภาวนา" แต่ก็ไม่มีผู้ละอื่นอีก เพราะธรรมที่ถูกข่มไว้ด้วยอย่างอื่นก็ยังกลับเกิดขึ้นได้อีก ทั้งธรรมที่พึงละก็ไม่ได้ถูกสงเคราะห์ด้วยบทที่สาม แต่เป็นธรรมที่ไม่พึงละเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า พึงนำบทว่า "พึงละ" มาประกอบทีละบทว่า "ไม่พึงละด้วยการเห็น และไม่พึงละด้วยการภาวนา" ดังนี้ จึงเป็นอันสงเคราะห์ธรรมอื่นจากที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนา ၉. ဧဝမတ္ထံ အဂ္ဂဟေတွာတိ အတ္ထာယုတ္တိတော စ သဒ္ဒါယုတ္တိတော စ အဂ္ဂဟေတဗ္ဗတံ ဒဿေတိ. ဒဿနဘာဝနာဟိ အပ္ပဟာတဗ္ဗဟေတုမတ္တေသု ဟိ ဂယှမာနေသု အဟေတုကာ အသင်္ဂဟိတာတိ ယထာဓိပ္ပေတဿ အတ္ထဿ အပရိပုဏ္ဏတ္တာ အတ္ထာယုတ္တိ, ပဟာတဗ္ဗသဒ္ဒဿ နိစ္စသာပေက္ခတ္တေ စ သတိ န သမ္ဗန္ဓီသဒ္ဒတော ပဟာယကတော အညံ ပဋိသေဓံ အပေက္ခမာနဿ ဟေတုသဒ္ဒေန သမာသော ဥပပဇ္ဇတီတိ သဒ္ဒါယုတ္တိ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝမတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗောတိ ပဟာတဗ္ဗ-သဒ္ဒံ ပဋိသေဓေန အယောဇေတွာ ယေသံ အညပဒတ္ထေ သမာသော, တဗ္ဗိသေသနံ အတ္ထီတိ ဣဒံ ပဋိသေဓေန ယောဇေတွာ ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသံ နေဝတ္ထီတိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝဉ္စ သတိ ယထာဓိပ္ပေတတ္ထော သဗ္ဗော သင်္ဂဟိတောတိ. အတ္ထာယုတ္တိ မာ ဟောတု, သဒ္ဒေါ ပန ဣဓာပိ န ယုတ္တော. ဧကန္တယောဂီနံ အတ္ထိ-သဒ္ဒမေဝ ဟိ အပေက္ခမာနာနံ ဥဘိန္နံ ပဟာတဗ္ဗဟေတု-သဒ္ဒါနံ သမာသော ယုတ္တော, န ပဋိသေဓံ အပေက္ခမာနာနန္တိ, တသ္မာ ဂဟေတဗ္ဗတ္ထဒဿနမတ္တံ ဧတံ ကတံ, သဒ္ဒေါ ပန ယထာ ယုဇ္ဇတိ, တထာ ယောဇေတဗ္ဗော. ဧဝံ ပန ယုဇ္ဇတိ – ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသံ အတ္ထီတိ ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ. ကေန ပဟာတဗ္ဗောတိ? ဒဿနေန ဘာဝနာယ စ. တယိဒံ ပဟာတဗ္ဗဟေတုကပဒံ ဒဿနဘာဝနာပဒေဟိ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇေတွာ တေဟိ ယုတ္တေန ယေ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ နေဝ ဟောန္တိ, ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ စ န ဟောန္တီတိ ပဋိသေဓဉ္စ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇေတွာ တေ နေဝ ဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာတိ ဝုစ္စန္တိ. နေဝဝိပါကနဝိပါကဓမ္မဓမ္မဝစနံ ဝိယ ဟိ ပုရိမပဒဒွယသင်္ဂဟိတဓမ္မပဋိသေဓနေန တဒညဓမ္မနိဒဿနမေတံ ဟောတိ, န အဟေတုကပဒံ ဝိယ ဟေတုဝိရဟပ္ပကာသနေနာတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဒွေ ပဋိသေဓာ ယုတ္တာ ဟောန္တိ. ๙. คำว่า "ไม่พึงถือเอาอรรถอย่างนี้" ท่านแสดงถึงความไม่พึงถือเอาทั้งโดยความไม่สมควรแห่งอรรถและโดยความไม่สมควรแห่งศัพท์ เพราะเมื่อสงเคราะห์เฉพาะเหตุที่ไม่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนา อเหตุกธรรมก็จะไม่ถูกสงเคราะห์ ซึ่งเป็นความไม่สมควรแห่งอรรถ เพราะอรรถที่มุ่งหมายไม่บริบูรณ์ และพึงทราบว่า ความไม่สมควรแห่งศัพท์ก็คือ เมื่อบทว่า "พึงละ" มีความต้องการอยู่เสมอ การสมาสกับบทว่า "เหตุ" ย่อมไม่สมควรสำหรับบทที่ต้องการการปฏิเสธอื่นจากบทที่เกี่ยวข้องคือผู้ละ คำว่า "พึงถือเอาอรรถอย่างนี้" หมายถึงว่า พึงถือเอาอรรถว่า "เหตุที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนาไม่มีแก่ธรรมเหล่านี้" โดยไม่ประกอบบทว่า "พึงละ" กับบทปฏิเสธ แต่ประกอบบทว่า "มี" ซึ่งเป็นวิเสสนะของบทที่สมาสกันในอรรถแห่งบทอื่นนั้น เข้ากับบทปฏิเสธ เมื่อเป็นเช่นนี้ อรรถที่มุ่งหมายทั้งหมดก็เป็นอันสงเคราะห์ได้ ความไม่สมควรแห่งอรรถอย่าได้มีเลย แต่ศัพท์ในที่นี้ก็ไม่สมควร เพราะการสมาสของบทว่า "เหตุที่พึงละ" ทั้งสองบท ย่อมสมควรแก่บทที่ต้องการเพียงบทว่า "มี" ซึ่งประกอบกันอย่างเด็ดขาด ไม่ใช่บทที่ต้องการบทปฏิเสธ เพราะฉะนั้น การแสดงอรรถที่พึงถือเอานี้จึงเป็นเพียงการแสดงเท่านั้น ส่วนศัพท์นั้นพึงประกอบให้สมควร แต่ย่อมสมควรอย่างนี้ว่า "เหตุที่พึงละมีแก่ธรรมเหล่านี้" ชื่อว่า "มีเหตุที่พึงละ" พึงละด้วยอะไร? ด้วยการเห็นและการภาวนา บทว่า "มีเหตุที่พึงละ" นี้ พึงนำมาประกอบกับบทว่า "ด้วยการเห็น" และ "ด้วยการภาวนา" แยกกัน และนำบทปฏิเสธมาประกอบแยกกันกับบทที่ประกอบกันนั้นว่า "ธรรมเหล่าใดไม่มีเหตุที่พึงละด้วยการเห็น และไม่มีเหตุที่พึงละด้วยการภาวนา" ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า "ไม่มีเหตุที่พึงละด้วยการเห็นและด้วยการภาวนา" เพราะคำนี้เป็นการแสดงธรรมอื่นจากการปฏิเสธธรรมที่สงเคราะห์ด้วยบทสองบทแรก เหมือนคำว่า "เนววิปากะนะวิปากธัมมะธัมมะ" ไม่ใช่เป็นการประกาศความไม่มีเหตุเหมือนบทว่า "อเหตุกะ" เมื่อทำอย่างนี้ การปฏิเสธสองอย่างย่อมสมควร ဟေတုယေဝ ဟိ တေသံ နတ္ထိ, ယော ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗော သိယာတိ ပုရိမသ္မိဉှိ အတ္ထေ ဟေတူနံ ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗတာ ပဋိက္ခိတ္တာ, ပဋိက္ခေပေါ စ ပဟာတဗ္ဗာသင်္ကာသဗ္ဘာဝေ ဟောတိ, ပဟာတဗ္ဗာသင်္ကာ စ ဟေတုမှိ သတိ သိယာ, တေသံ ပန အဟေတုကာနံ ဟေတုယေဝ နတ္ထိ, ယော ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗော သိယာ, တဒဘာဝါ ပဟာတဗ္ဗာသင်္ကာ [Pg.43] နတ္ထီတိ တံနိဝါရဏတ္ထော ပဋိက္ခေပေါ န သမ္ဘဝတိ, တသ္မာ ‘‘နေဝဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသ’’န္တိ ဧဝံ အဟေတုကာနံ ဂဟဏံ န ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဣတရထာ ဟိ အဟေတုကာနံ အဂ္ဂဟဏံ ဘဝေယျာတိ အတ္ထဿ ပါကဋတ္တာ န ကာရဏသာဓနီယော ဧသောတိ ဂဟေတဗ္ဗတ္ထဿေဝ ကာရဏံ ဝဒန္တော ‘‘ဟေတုယေဝ ဟိ တေသံ နတ္ထီ’’တိအာဒိမာဟ. တေသဉှိ နေဝဒဿနေန န ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဟေတုကပဒဝစနီယာနံ ယော ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗော သိယာ, သော ဧဝံပကာရော ဟေတု နတ္ထိ. တေ ဟိ အနေကပ္ပကာရာ သဟေတုကာ အဟေတုကာ စာတိ, တသ္မာ နေဝဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသံ အတ္ထီတိ အယမတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗောတိ အတ္ထော. เพราะเหตุเท่านั้นไม่มีแก่ธรรมเหล่านั้น ซึ่งเป็นเหตุที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนา เพราะในอรรถก่อน การที่เหตุพึงละด้วยการเห็นและการภาวนาถูกปฏิเสธ และการปฏิเสธย่อมมีเมื่อมีความสงสัยว่าพึงละ และความสงสัยว่าพึงละย่อมมีเมื่อมีเหตุ แต่สำหรับอเหตุกธรรมเหล่านั้น เหตุที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนาไม่มีเลย เมื่อไม่มีเหตุ ความสงสัยว่าพึงละก็ไม่มี เพราะฉะนั้น การปฏิเสธเพื่อป้องกันความสงสัยนั้นจึงไม่เป็นไปได้ เพราะฉะนั้น อรรถว่า "การสงเคราะห์อเหตุกธรรมด้วยบทว่า 'เหตุที่พึงละด้วยการเห็นและด้วยการภาวนาไม่มีแก่ธรรมเหล่านี้' ย่อมไม่พึงมี" อีกอย่างหนึ่ง เพราะอรรถปรากฏว่า "ถ้าเป็นอย่างอื่น การสงเคราะห์อเหตุกธรรมย่อมไม่พึงมี" ฉะนั้น จึงไม่จำเป็นต้องแสดงเหตุผลนี้ ท่านจึงกล่าวถึงเหตุผลของอรรถที่พึงถือเอาเท่านั้นว่า "เพราะเหตุเท่านั้นไม่มีแก่ธรรมเหล่านั้น" เป็นต้น เพราะเหตุที่พึงละด้วยการเห็นและการภาวนา ซึ่งเป็นเหตุที่พึงกล่าวด้วยบทว่า "ไม่มีเหตุที่พึงละด้วยการเห็นและด้วยการภาวนา" นั้น ไม่มีเหตุประเภทนั้น ธรรมเหล่านั้นมีหลายประเภท คือ สเหตุกธรรมและอเหตุกธรรม เพราะฉะนั้น อรรถว่า "เหตุที่พึงละด้วยการเห็นและด้วยการภาวนาไม่มีแก่ธรรมเหล่านี้" จึงเป็นอรรถที่พึงถือเอา ၁၀. တံ အာရမ္မဏံ ကတွာတိ ဣဒံ စတုကိစ္စသာဓနဝသေန အာရမ္မဏကရဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အညထာ ဂေါတြဘုဖလပစ္စဝေက္ခဏာဒီနမ္ပိ အပစယဂါမိတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ. အထ ဝါ ဟေတုဘာဝေန အပစယံ နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆန္တီတိ အပစယဂါမိနော. နိဗ္ဗာနဿ ဟိ အနိဗ္ဗတ္တနိယတ္တေပိ သမုဒယပ္ပဟာနသမုဒယနိရောဓာနံ အဓိဂမအဓိဂန္တဗ္ဗဘာဝတော ဟေတုဟေတုဖလဘာဝေါ မဂ္ဂနိဗ္ဗာနာနံ ယုဇ္ဇတိ. ယထာဟ ‘‘ဒုက္ခနိရောဓေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ, ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ (ဝိဘ. ၇၁၉). အတ္ထောတိ ဟိ ဟေတုဖလံ. ဓမ္မောတိ ဟေတူတိ. ပုရိမပစ္ဆိမာနံ ပုရိမေ သသမ္ပယုတ္တာ ဝုတ္တာ, ပစ္ဆိမေ ကေဝလာ. ပုရိမေ ဝိယ ပန ပစ္ဆိမေ အတ္ထေပိ အရိယမဂ္ဂသီသေန သဗ္ဗလောကုတ္တရကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါ ဂဟေတဗ္ဗာ. ဒုတိယေ အတ္ထဝိကပ္ပေ ‘‘အာစယံ ဂါမိနော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ အနုနာသိကလောပေါ ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာစိနန္တီတိ ဝါ အာစယာ, အာစယာ ဟုတွာ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တီတိပိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ๑๐. พึงทราบว่า คำว่า "กระทำสิ่งนั้นให้เป็นอารมณ์" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการกระทำอารมณ์โดยประการแห่งการยังกิจสี่ให้สำเร็จ มิฉะนั้น แม้โคตรภูและผลสมาบัติเป็นต้น ก็จะพึงถึงความเป็นไปเพื่อความเสื่อม อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่ไปสู่นิพพานอันเป็นความเสื่อมด้วยความเป็นเหตุ ชื่อว่า "อปจยคามี" (ไปสู่ความเสื่อม) เพราะถึงแม้นิพพานจะไม่มีการเกิดขึ้น แต่ความเป็นเหตุและผลของมรรคและนิพพานก็ย่อมสมควร เพราะการบรรลุและการพึงบรรลุซึ่งการละสมุทัยและการดับสมุทัย ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "ญาณในความดับทุกข์เป็นอรรถปฏิสัมภิทา, ญาณในปฏิปทาที่ยังสัตว์ให้ถึงความดับทุกข์เป็นธรรมปฏิสัมภิทา" (วิภังค์ 719) คำว่า "อรรถ" คือผลของเหตุ คำว่า "ธรรม" คือเหตุ ในบทต้นและบทหลัง บทต้นกล่าวถึงธรรมที่ประกอบกัน ส่วนบทหลังกล่าวถึงธรรมล้วนๆ แต่ในอรรถหลังก็พึงสงเคราะห์โลกุตตรกุศลจิตทั้งหมดด้วยหัวข้ออริยมรรค เหมือนในอรรถแรก ในอรรถวิกัลป์ที่สอง พึงทราบว่ามีการลบพยัญชนะนาสิกะในที่ที่พึงกล่าวว่า "อาจะยัง คามิโน" อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่สั่งสม ชื่อว่า "อาจะยะ" พึงทราบอรรถว่า "เป็นอาจะยะแล้วย่อมไป ย่อมเป็นไป" ၁၁. သတ္တ ပန သေက္ခာ သိက္ခနသီလာတိ သေက္ခာ, တေသံ ဣမေတိ သေက္ခာ, အညာသာဓာရဏာ မဂ္ဂဖလတ္တယဓမ္မာ. သယမေဝ သိက္ခန္တီတိ သိက္ခနသီလာနမေတံ နိဒဿနံ. ယေ ဟိ ဓမ္မာ သိက္ခန္တိ, တေ သိက္ခနသီလာ ဟောန္တီတိ. အက္ခရတ္ထော ပန သိက္ခာ ဧတေသံ သီလန္တိ သေက္ခာတိ. န သေက္ခာတိ ယတ္ထ သေက္ခဘာဝါသင်္ကာ အတ္ထိ, တတ္ထာယံ ပဋိသေဓောတိ လောကိယနိဗ္ဗာနေသု [Pg.44] အသေက္ခဘာဝါနာပတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သီလသမာဓိပညာသင်္ခါတာ ဟိ သိက္ခာ အတ္တနော ပဋိပက္ခကိလေသေဟိ ဝိပ္ပမုတ္တာ ပရိသုဒ္ဓါ ဥပက္ကိလေသာနံ အာရမ္မဏဘာဝမ္ပိ အနုပဂမနတော ဧတာ သိက္ခာတိ ဝတ္တုံ ယုတ္တာ အဋ္ဌသု မဂ္ဂဖလေသု ဝိဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ စတုမဂ္ဂဟေဋ္ဌိမဖလတ္တယဓမ္မာ ဝိယ အရဟတ္တဖလဓမ္မာပိ တာသု သိက္ခာသု ဇာတာတိ စ, တံသိက္ခာသမင်္ဂိနော အရဟတော ဣတရေသံ ဝိယ သေက္ခတ္တေ သတိ သေက္ခဿ ဧတေတိ စ, သိက္ခာ သီလံ ဧတေသန္တိ စ သေက္ခာတိ အာသင်္ကိတဗ္ဗာ သိယုန္တိ တဒါသင်္ကာနိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘အသေက္ခာ’’တိ ယထာဝုတ္တသေက္ခဘာဝပဋိသေဓော ကတော. အရဟတ္တဖလေ ဟိ ပဝတ္တမာနာ သိက္ခာ ပရိနိဋ္ဌိတသိက္ခာကိစ္စတ္တာ န သိက္ခာကိစ္စံ ကရောန္တိ, ကေဝလံ သိက္ခာဖလဘာဝေနေဝ ပဝတ္တန္တိ, တသ္မာ တာ န သိက္ခာဝစနံ အရဟန္တိ, နာပိ တံသမင်္ဂိနော သေက္ခဝစနံ, န စ တံသမ္ပယုတ္တာ သိက္ခနသီလာတိ သိက္ခာသု ဇာတာတိအာဒိအတ္ထေဟိ အဂ္ဂဖလဓမ္မာ သေက္ခာ န ဟောန္တိ, ဟေဋ္ဌိမဖလေသု ပန သိက္ခာ သကဒါဂါမိမဂ္ဂဝိပဿနာဒီနံ ဥပနိဿယဘာဝတော သိက္ခာကိစ္စံ ကရောန္တီတိ သိက္ခာဝစနံ အရဟန္တိ, တံသမင်္ဂိနော စ သေက္ခဝစနံ, တံသမ္ပယုတ္တာ စ သိက္ခနသီလဝုတ္တီတိ တတ္ထ ဓမ္မာ ယထာဝုတ္တေဟိ အတ္ထေဟိ သေက္ခာ ဟောန္တိ ဧဝ. ๑๑. ส่วนพระเสกขะ ๗ จำพวก ชื่อว่าเสกขะ เพราะมีปกติศึกษา, ธรรมคือมรรคและผล ๓ ที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่นเหล่านี้ ชื่อว่าเสกขะของท่านเหล่านั้น. คำว่า ย่อมศึกษาเอง นี้ เป็นเครื่องแสดงถึงบุคคลผู้มีปกติศึกษา. ด้วยว่าธรรมเหล่าใดศึกษา ธรรมเหล่านั้นย่อมชื่อว่ามีปกติศึกษา. ส่วนอรรถโดยพยัญชนะว่า สิกขาเป็นปกติของท่านเหล่านั้น ชื่อว่าเสกขะ. บทว่า ไม่เป็นเสกขะ นี้ เป็นการปฏิเสธในที่ที่มีความสงสัยในความเป็นเสกขะ, พึงเห็นว่าเป็นการไม่ถึงความเป็นอเสกขะในโลกิยะและนิพพาน. ด้วยว่าสิกขาอันนับว่าศีล สมาธิ ปัญญา หลุดพ้นแล้วจากกิเลสที่เป็นปฏิปักษ์ของตน บริสุทธิ์แล้ว เพราะไม่ถึงแม้ความเป็นอารมณ์ของอุปกิเลสทั้งหลาย สิกขาเหล่านี้ควรเรียกว่าสิกขา ย่อมมีอยู่ในมรรคและผล ๘. เพราะฉะนั้น ธรรมคืออรหัตตผลก็เกิดแล้วในสิกขาเหล่านั้น เหมือนธรรมคือมรรค ๔ และผล ๓ เบื้องต่ำ. และเมื่อความเป็นเสกขะมีอยู่แก่พระอรหันต์ผู้ประกอบด้วยสิกขาเหล่านั้น เหมือนบุคคลเหล่าอื่น และสิกขาเป็นปกติของท่านเหล่านั้น พึงสงสัยว่าชื่อว่าเสกขะ. เพื่อห้ามความสงสัยนั้น จึงได้ปฏิเสธความเป็นเสกขะที่กล่าวแล้วอย่างนั้นว่า อเสกขะ. ด้วยว่าสิกขาที่กำลังเป็นไปอยู่ในอรหัตตผล เพราะมีกิจแห่งสิกขาอันสำเร็จแล้ว ย่อมไม่กระทำกิจแห่งสิกขา ย่อมเป็นไปเพียงโดยความเป็นผลแห่งสิกขาเท่านั้น. เพราะฉะนั้น สิกขาเหล่านั้นจึงไม่ควรแก่คำว่าสิกขา และผู้ประกอบด้วยสิกขาเหล่านั้นก็ไม่ควรแก่คำว่าเสกขะ และธรรมที่สัมปยุตด้วยสิกขาเหล่านั้นก็ไม่ชื่อว่ามีปกติศึกษา. ด้วยอรรถมีคำว่าเกิดแล้วในสิกขาเป็นต้น ธรรมคือผลอันเลิศจึงไม่เป็นเสกขะ. แต่สิกขาในผลเบื้องต่ำ เพราะความเป็นอุปนิสัยแก่สกทาคามิมรรคและวิปัสสนาเป็นต้น ย่อมกระทำกิจแห่งสิกขา จึงควรแก่คำว่าสิกขา และผู้ประกอบด้วยสิกขาเหล่านั้นก็ควรแก่คำว่าเสกขะ และธรรมที่สัมปยุตด้วยสิกขาเหล่านั้นก็ชื่อว่ามีปกติศึกษา. ในที่นั้น ธรรมทั้งหลายย่อมเป็นเสกขะด้วยอรรถที่กล่าวแล้วอย่างนั้นนั่นแล. သေက္ခာတိ ဝါ အပရိယောသိတသိက္ခာ ဒဿိတာ. အနန္တရမေဝ ‘‘အသေက္ခာ’’တိ ဝစနံ ပရိယောသိတသိက္ခာနံ ဒဿနန္တိ န လောကိယနိဗ္ဗာနာနံ အသေက္ခတာပတ္တိ. ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာ ဝါ သေက္ခာတိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ သေက္ခဓမ္မေသု ဧဝ ကေသဉ္စိ ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာနံ အသေက္ခတာ အာပဇ္ဇတိ, တေန အရဟတ္တမဂ္ဂဓမ္မာ ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာ စ ယထာဝုတ္တေဟိ စ အတ္ထေဟိ သေက္ခာတိ ကတွာ အသေက္ခာ အာပန္နာတိ? န, တံသဒိသေသု တဗ္ဗောဟာရာ. အရဟတ္တမဂ္ဂတော ဟိ နိန္နာနာကရဏံ အရဟတ္တဖလံ ဌပေတွာ ပရိညာဒိကိစ္စကရဏံ ဝိပါကဘာဝဉ္စ, တသ္မာ တေ ဧဝ သေက္ခာ ဓမ္မာ အရဟတ္တဖလဘာဝံ အာပန္နာတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ, ကုသလသုခတော စ ဝိပါကသုခံ သန္တတရတာယ ပဏီတတရန္တိ ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာ စ တေ ဓမ္မာ ဟောန္တီတိ အသေက္ခာတိ ဝုစ္စန္တီတိ. หรือว่า บทว่า เสกขะ แสดงถึงสิกขาที่ยังไม่จบสิ้น. คำว่า อเสกขะ ในลำดับถัดมานั่นแล เป็นการแสดงถึงท่านผู้มีสิกขาอันจบสิ้นแล้ว ดังนั้น จึงไม่ใช่การถึงความเป็นอเสกขะของโลกิยะและนิพพาน. หรือว่า ในอรรถว่า เสกขะ คือผู้ถึงความเจริญแล้วนี้ ความเป็นอเสกขะย่อมถึงแก่ธรรมที่เป็นเสกขะบางประการที่ถึงความเจริญแล้ว. ด้วยเหตุนั้น ธรรมคืออรหัตตมรรคที่ถึงความเจริญแล้ว และเป็นเสกขะด้วยอรรถตามที่กล่าวแล้ว จึงกลายเป็นอเสกขะไปหรือ? ไม่ใช่, เพราะมีการเรียกขานเช่นนั้นในธรรมที่คล้ายคลึงกัน. ด้วยว่า อรหัตตผลเว้นจากการกระทำกิจมีการกำหนดรู้เป็นต้น และความเป็นวิบากแล้ว ก็ไม่มีความแตกต่างจากอรหัตตมรรค. เพราะฉะนั้น จึงอาจกล่าวได้ว่า ธรรมที่เป็นเสกขะเหล่านั้นนั่นแล ถึงความเป็นอรหัตตผล. และเพราะวิบากสุขสงบกว่าและประณีตกว่ากุศลสุข ธรรมเหล่านั้นจึงเป็นธรรมที่ถึงความเจริญแล้ว และถูกเรียกว่า อเสกขะ. ၁၂. ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနာသမတ္ထတာဒီဟိ ပရိတ္တာ. ‘‘ကိလေသ…ပေ… တာယာ’’တိ အတ္ထတ္တယမ္ပိ ကုသလေသု ယုဇ္ဇတိ, ဝိပါကကိရိယေသု ဒီဃသန္တာနတာဝ. ပမာဏကရေဟိ ဝါ ဩဠာရိကေဟိ ကာမတဏှာဒီဟိ ပရိစ္ဆိန္နာ ပရိတ္တာ. တေဟိ အပရိစ္ဆိန္နတ္တာ သုခုမေဟိ ရူပတဏှာဒီဟိ ပရိစ္ဆိန္နာ ပမာဏမဟတ္တံ ဂတာတိ မဟဂ္ဂတာ. အပရိစ္ဆိန္နာ အပ္ပမာဏာ. ๑๒. ชื่อว่า ปริตตะ เพราะความไม่สามารถในการข่มกิเลสเป็นต้น. แม้อรรถ ๓ ประการ มีคำว่า กิเลส... เป็นต้น... ด้วยความ... ย่อมประกอบได้ในกุศลทั้งหลาย, ส่วนในวิบากและกิริยา (ประกอบได้) เพียงความสืบต่อที่ยาวนานเท่านั้น. หรือชื่อว่า ปริตตะ เพราะถูกกำหนดด้วยกามตัณหาเป็นต้นอันหยาบซึ่งเป็นตัวทำประมาณ. ชื่อว่า มหัคคตะ เพราะไม่ถูกกำหนดด้วยกามตัณหาเป็นต้นเหล่านั้น แต่ถูกกำหนดด้วยรูปตัณหาเป็นต้นอันละเอียด จึงถึงความเป็นใหญ่โดยประมาณ. ชื่อว่า อัปปมาณะ เพราะไม่ถูกกำหนด. ၁၄. အတပ္ပကဋ္ဌေနာတိ [Pg.45] ဒိဝသမ္ပိ ပစ္စဝေက္ခိယမာနာ လောကုတ္တရဓမ္မာ တိတ္တိံ န ဇနေန္တိ သမာပဇ္ဇိယမာနာပိ ဖလဓမ္မာတိ. ๑๔. ด้วยอรรถว่าไม่ทำให้อิ่ม (ไม่น่าเบื่อ) คือ โลกุตตรธรรมทั้งหลาย แม้จะพิจารณาอยู่ตลอดทั้งวัน ก็ไม่ทำให้เกิดความอิ่ม แม้ธรรมคือผลที่บุคคลกำลังเข้าสมาบัติอยู่ (ก็เช่นกัน). ၁၅. မာတုဃာတာဒီသု ပဝတ္တမာနာပိ ဟိတသုခံ ဣစ္ဆန္တာဝ ပဝတ္တန္တီတိ တေ ဓမ္မာ ဟိတသုခါဝဟာ မေ ဘဝိဿန္တီတိ အာသီသိတာ ဟောန္တိ, တထာ အသုဘာသုခါနိစ္စာနတ္တေသု သုဘာဒိဝိပရိယာသဒဠှတာယ အာနန္တရိယကမ္မနိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌီသု ပဝတ္တိ ဟောတီတိ တေ ဓမ္မာ အသုဘာဒီသု သုဘာဒိဝိပရီတပ္ပဝတ္တိကာ ဟောန္တိ. မိစ္ဆာသဘာဝါတိ မုသာသဘာဝါ. အနေကေသု အာနန္တရိယေသု ကတေသု ယံ တတ္ထ ဗလဝံ, တံ ဝိပစ္စတိ, န ဣတရာနီတိ ဧကန္တဝိပါကဇနကတာယ နိယတတာ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ‘‘ဝိပါကဒါနေ သတီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ခန္ဓဘေဒါနန္တရန္တိ စုတိအနန္တရံ. စုတိ ဟိ မရဏနိဒ္ဒေသေ (ဝိဘ. ၁၉၃) ‘‘ခန္ဓာနံ ဘေဒေါ’’တိ ဝုတ္တာတိ. ဧတေန ဝစနေန သတိ ဖလဒါနေ စုတိအနန္တရော ဧဝ, န အညော ဧတေသံ ဖလကာလောတိ ဖလကာလနိယမေနေဝ နိယတတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ, န ဖလဒါနနိယမေနာတိ နိယတဖလကာလာနံ အညေသမ္ပိ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယာနမ္ပိ နိယတတာ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာနံ ပစ္စယန္တရဝိကလတာဒီဟိ အဝိပစ္စမာနာနမ္ပိ အတ္တနော သဘာဝေန ဝိပါကဓမ္မတာ ဝိယ ဗလဝတာ အာနန္တရိယေန ဝိပါကေ ဒိန္နေ အဝိပစ္စမာနာနမ္ပိ အာနန္တရိယာနံ ဖလဒါနေ နိယတသဘာဝါ အာနန္တရိယသဘာဝါ စ ပဝတ္တီတိ အတ္တနော သဘာဝေန ဖလဒါနနိယမေနေဝ နိယတတာ အာနန္တရိယတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဝဿဉ္စ နိယတသဘာဝါ အာနန္တရိယသဘာဝါ စ တေသံ ပဝတ္တီတိ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗမေတံ အညဿ ဗလဝတော အာနန္တရိယဿ အဘာဝေ စုတိအနန္တရံ ဧကန္တေန ဖလဒါနတော. ๑๕. แม้บุคคลเมื่อกำลังเป็นไปในการฆ่ามารดาเป็นต้น ก็ย่อมเป็นไปโดยปรารถนาประโยชน์สุขนั่นเอง คือธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลหวังไว้ว่า ธรรมเหล่านี้จักนำประโยชน์สุขมาให้แก่เรา. ในทำนองเดียวกัน ความเป็นไปย่อมมีในอนันตริยกรรมและนิยตมิจฉาทิฏฐิ เพราะความแน่นแฟ้นแห่งความวิปลาสว่าเป็นของงามเป็นต้น ในสิ่งที่ไม่งาม ไม่เป็นสุข ไม่เที่ยง และไม่ใช่ตัวตน. ธรรมเหล่านั้นจึงมีความเป็นไปตรงกันข้ามว่าเป็นของงามเป็นต้นในสิ่งที่ไม่งามเป็นต้น. คำว่า มีสภาพเป็นมิจฉา คือมีสภาพเป็นเท็จ. เมื่อบุคคลกระทำอนันตริยกรรมหลายอย่าง กรรมใดในบรรดากรรมเหล่านั้นที่มีกำลัง กรรมนั้นย่อมให้ผล กรรมอื่นหาให้ผลไม่. เพราะเหตุนั้น จึงไม่อาจกล่าวถึงความแน่นอนโดยความเป็นผู้ยังวิบากให้เกิดโดยส่วนเดียวได้ ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เมื่อมีการให้ผลวิบาก. ในคำนั้น คำว่า ต่อจากความแตกแห่งขันธ์ คือต่อจากจุติ. เพราะจุติ ท่านเรียกว่า ความแตกแห่งขันธ์ ในนิเทศแห่งมรณะ (วิภังค์ 193). ด้วยคำนี้ เมื่อมีการให้ผล กาลแห่งผลของกรรมเหล่านั้นย่อมเป็นลำดับต่อจากจุติเท่านั้น ไม่ใช่กาลอื่น. ท่านกล่าวความแน่นอนด้วยความแน่นอนแห่งกาลให้ผลเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยความแน่นอนแห่งการให้ผล. (มิฉะนั้น) ความแน่นอนย่อมถึงแก่กรรมอื่นที่มีกาลให้ผลแน่นอน แม้ที่เป็นอุปปัชชเวทนียกรรมและทิฏฐธรรมเวทนียกรรมด้วย. เพราะฉะนั้น พึงทราบความแน่นอนและความเป็นอนันตริยกรรม ด้วยความแน่นอนแห่งการให้ผลโดยสภาพของตนเท่านั้น เหมือนความเป็นธรรมที่มีสภาพให้ผลวิบากโดยสภาพของตน แม้ของธรรมที่มีสภาพให้ผลวิบากแต่ยังไม่ให้ผลเพราะขาดปัจจัยอื่นเป็นต้น. และเมื่ออนันตริยกรรมที่มีกำลังให้ผลแล้ว ความเป็นไปของอนันตริยกรรมที่เหลือซึ่งยังไม่ให้ผล ก็ยังมีสภาพแน่นอนและมีสภาพเป็นอนันตริยกรรมในการให้ผล. และพึงยอมรับข้อนี้ว่า ความเป็นไปของกรรมเหล่านั้นมีสภาพแน่นอนและมีสภาพเป็นอนันตริยกรรมแน่นอน เพราะเมื่อไม่มีอนันตริยกรรมอื่นที่มีกำลังกว่า ย่อมให้ผลโดยส่วนเดียวในลำดับต่อจากจุติ. နနု ဧဝံ အညေသမ္ပိ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယာနံ အညသ္မိံ ဝိပါကဒါယကေ အသတိ စုတိအနန္တရမေဝ ဧကန္တေန ဖလဒါနတော အာနန္တရိယသဘာဝါ နိယတသဘာဝါ စ ပဝတ္တိ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ အသမာနဇာတိကေန စေတောပဏိဓိဝသေန ဥပဃာတကေန စ နိဝတ္တေတဗ္ဗဝိပါကတ္တာ အနန္တရေကန္တဖလဒါယကတ္တာဘာဝါ, န ပန အာနန္တရိယကာနံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနံ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနိ ဝိယ အသမာနဇာတိကံ ဖလနိဝတ္တကံ အတ္ထိ သဗ္ဗာနန္တရိယကာနံ အဝီစိဖလတ္တာ, န စ ဟေဋ္ဌုပပတ္တိံ ဣစ္ဆတော သီလဝတော စေတောပဏိဓိ ဝိယ ဥပရူပပတ္တိဇနကကမ္မဖလံ အာနန္တရိယကဖလံ နိဝတ္တေတုံ သမတ္ထော [Pg.46] စေတောပဏိဓိ အတ္ထိ အနိစ္ဆန္တဿေဝ အဝီစိပါတနတော, န စ အာနန္တရိယကောပဃာတကံ ကိဉ္စိ ကမ္မံ အတ္ထိ, တသ္မာ တေသံယေဝ အနန္တရေကန္တဝိပါကဇနကသဘာဝါ ပဝတ္တီတိ. ก็ไฉนเล่า ความเป็นอนันตริยะและความเป็นสภาวะที่แน่นอน ย่อมถึงการเป็นไปอย่างนี้ แม้ในกรรมที่ให้ผลในภพหน้าอื่นๆ เมื่อไม่มีกรรมอื่นที่จะให้ผล ก็ย่อมให้ผลทันทีที่จุติ เพราะให้ผลโดยส่วนเดียว มิใช่หรือ? ย่อมไม่เป็นไป เพราะวิบากเป็นสิ่งที่พึงให้งดเว้นได้ด้วยอำนาจแห่งเจตนาปณิธานที่ไม่เสมอกันโดยชาติและด้วยกรรมที่ตัดรอน และเพราะไม่มีสภาวะที่ให้ผลโดยส่วนเดียวทันที แต่ว่าไม่มีผลอันไม่เสมอกันโดยชาติที่จะให้งดเว้นได้ เหมือนทุติยฌานเป็นต้นของปฐมฌานเป็นต้น สำหรับอนันตริยกรรมทั้งหลาย เพราะอนันตริยกรรมทั้งปวงมีอเวจีเป็นผล และไม่มีเจตนาปณิธานที่สามารถจะงดเว้นผลของอนันตริยกรรมได้ เหมือนเจตนาปณิธานของท่านผู้มีศีลที่ปรารถนาการอุบัติในภพเบื้องต่ำ (สามารถงดเว้น) ผลกรรมที่ยังการอุบัติในภพเบื้องสูงให้เกิด เพราะย่อมยังสัตว์ผู้แม้ไม่ปรารถนาให้ตกอเวจีได้ และไม่มีกรรมอะไรๆ ที่ตัดรอนอนันตริยกรรมได้ เพราะฉะนั้น การเป็นไปของกรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ย่อมมีสภาพยังวิบากให้เกิดโดยส่วนเดียวทันที အနေကာနိ စ အာနန္တရိယကာနိ ကတာနိ ဧကန္တေ ဝိပါကေ သန္နိယတတ္တာ ဥပရတာဝိပစ္စနသဘာဝါသင်္ကတ္တာ နိစ္ဆိတာနိ သဘာဝတော နိယတာနေဝ. စုတိအနန္တရံ ပန ဖလံ အနန္တရံ နာမ တသ္မိံ အနန္တရေ နိယုတ္တာနိ တန္နိဗ္ဗတ္တနေန အနန္တရကရဏသီလာနိ အနန္တရပ္ပယောဇနာနိ စာတိ သဘာဝတော အာနန္တရိယကာနေဝ စ ဟောန္တိ. တေသု ပန သမာနသဘာဝေသု ဧကေန ဝိပါကေ ဒိန္နေ ဣတရာနိ အတ္တနာ ကတ္တဗ္ဗဿ ကိစ္စဿ တေနေဝ ကတတ္တာ န ဒုတိယံ တတိယမ္ပိ စ ပဋိသန္ဓိံ ကရောန္တိ, န သမတ္ထတာဝိဃာတတ္တာတိ နတ္ထိ တေသံ နိယတာနန္တရိယတာနိဝတ္တီတိ. န ဟိ သမာနသဘာဝံ သမာနသဘာဝဿ သမတ္ထတံ ဝိဟနတီတိ. ဧကဿ ပန အညာနိပိ ဥပတ္ထမ္ဘကာနိ ဟောန္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနီတိ. သမ္မာ သဘာဝါတိ သစ္စသဘာဝါ. อนันตริยกรรมหลายอย่างที่ทำแล้ว เพราะเป็นกรรมที่แน่นอนในวิบากโดยส่วนเดียว เพราะไม่มีความสงสัยในสภาพที่ไม่กลับให้ผล ย่อมเป็นกรรมที่แน่นอนโดยสภาพนั่นเอง แต่ผลที่เกิดทันทีที่จุติ ชื่อว่า อนันตระ กรรมทั้งหลายที่ประกอบอยู่ในอนันตระนั้น มีปกติทำอนันตระให้เกิดด้วยการยังอนันตระนั้นให้สำเร็จ และมีอนันตระเป็นประโยชน์ ย่อมเป็นอนันตริยกรรมโดยสภาพนั่นเอง แต่ในกรรมเหล่านั้นที่มีสภาพเสมอกัน เมื่อกรรมหนึ่งให้วิบากแล้ว กรรมที่เหลือย่อมไม่ทำปฏิสนธิที่สองและที่สาม เพราะกิจที่ตนพึงทำนั้น กรรมนั้นได้ทำแล้ว และเพราะความสามารถไม่ถูกทำลาย การงดเว้นความเป็นอนันตริยะที่แน่นอนของกรรมเหล่านั้นจึงไม่มี ก็หามิได้ เพราะสภาพที่เสมอกันย่อมไม่ทำลายความสามารถของสภาพที่เสมอกัน แต่ในกรรมหนึ่ง กรรมอื่นๆ ก็เป็นอุปถัมภกได้ พึงเห็นอย่างนี้ คำว่า สัมมาสภาวะ คือ สภาพที่เป็นจริง ၁၆. ပရိပုဏ္ဏမဂ္ဂကိစ္စတ္တာ စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂါဝ ဣဓ ‘‘မဂ္ဂါ’’တိ ဝုတ္တာ. ပစ္စယဋ္ဌေနာတိ မဂ္ဂပစ္စယဋ္ဌေန. နိက္ခေပကဏ္ဍေပိ ဟိ ယေ မဂ္ဂပစ္စယံ လဘန္တိ, န ပန သယံ မဂ္ဂပစ္စယဘာဝံ ဂစ္ဆန္တိ, တေ မဂ္ဂဟေတုကာတိ ဒဿေတုံ ‘‘အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိဿ မဂ္ဂင်္ဂါနိ ဌပေတွာ’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁၀၃၉) ဝုတ္တံ. ယော ပန တတ္ထေဝ ‘‘အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိဿ အလောဘော အဒေါသော အမောဟော, ဣမေ ဓမ္မာ မဂ္ဂဟေတူ’’တိ အာဒိနယော ဝုတ္တော, တံ ဒဿေတုံ ‘‘မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိဿ သမ္မာဒိဋ္ဌိ မဂ္ဂေါ စေဝ ဟေတု စာ’’တိအာဒိနာ ပန ဝုတ္တနယံ ဒဿေတုံ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ သယ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပန အသင်္ဂဟိတသင်္ဂဏှနဝသေန ပဋိပါဋိယာ တယော နယာ ဝုတ္တာ, ဟေတုဗဟုတာဝသေန တတိယော နယော ဣဓ ဒုတိယော ဝုတ္တော. ๑๖. เพราะมีกิจแห่งมรรคบริบูรณ์ อริยมรรค ๔ นั่นแหละ ในที่นี้ตรัสเรียกว่า "มรรค" คำว่า โดยความเป็นปัจจัย คือ โดยความเป็นมรรคปัจจัย ก็ในนิกเขปกัณฑ์ เพื่อแสดงว่า ธรรมเหล่าใดได้มรรคปัจจัย แต่ไม่ถึงความเป็นมรรคปัจจัยด้วยตนเอง ธรรมเหล่านั้นเป็นมรรคเหตุ จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เว้นองค์มรรคของบุคคลผู้ประกอบด้วยอริยมรรค" (ธ.ส. 1039) ส่วนนัยมีอาทิว่า "อโลภะ อโทสะ อโมหะ ของบุคคลผู้ประกอบด้วยอริยมรรค ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุ" ที่ตรัสไว้ในที่นั้นนั่นแหละ เพื่อแสดงนัยนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "หรือสัมปยุตด้วยมรรค" ส่วนเพื่อแสดงนัยที่ตรัสไว้ด้วยคำมีอาทิว่า "สัมมาทิฏฐิของบุคคลผู้ประกอบด้วยอริยมรรค เป็นทั้งมรรคและเหตุ" จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "สัมมาทิฏฐิด้วยตนเอง" แต่ในที่นั้น โดยการสงเคราะห์ธรรมที่ยังไม่สงเคราะห์ ตรัสไว้ ๓ นัยตามลำดับ นัยที่ ๓ โดยความเป็นเหตุมาก ในที่นี้ตรัสเป็นนัยที่ ๒ အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တနဋ္ဌေနာတိ သဟဇာတာဓိပတိပိ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဝသေန ဇေဋ္ဌကဘာဝေ ပဝတ္တမာနော သဟဇာတေ အတ္တနော ဝသေ အနုဝတ္တယမာနော တေ အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တတိ, အာရမ္မဏာဓိပတိပိ တဒါရမ္မဏေ ဓမ္မေ တထေဝ အတ္တာနံ အနုဝတ္တယမာနော တေ ဓမ္မေ အဘိဘဝိတွာ အာရမ္မဏဘာဝေန ပဝတ္တတိ, န ပစ္စုပ္ပန္နဘာဝေန, တသ္မာ အဓိပတိဒွယမ္ပိ သင်္ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘မဂ္ဂေါ အဓိပတိ ဧတေသ’’န္တိ အယဉ္စ အတ္ထော နိက္ခေပကဏ္ဍေ ဥဒါဟရဏဝသေန [Pg.47] အာဂတံ အတ္ထနယံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တော. ယသ္မာ ပန ပဋ္ဌာနေ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၆.၁၁) ‘‘မဂ္ဂါဓိပတိံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ မဂ္ဂါဓိပတိ ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာဓိပတိပစ္စယာ, မဂ္ဂါဓိပတီ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ မဂ္ဂါဓိပတိ အဓိပတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ မဂ္ဂေါ အဓိပတိ မဂ္ဂါဓိပတီတိ အယမ္ပိ အတ္ထော ပါဠိယံ သရူပေကသေသဝသေန သမာနသဒ္ဒတ္ထဝသေန ဝါ သင်္ဂဟိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. คำว่า โดยความเป็นไปโดยครอบงำ แม้สหชาตาธิปติ โดยอำนาจแห่งบุพพาภิสังขาร เมื่อเป็นไปในความเป็นใหญ่ ยังสหชาตให้เป็นไปในอำนาจของตน ย่อมเป็นไปโดยครอบงำสหชาตเหล่านั้น แม้อารัมมณาธิปติ ในธรรมที่เป็นอารมณ์นั้น ยังตนให้เป็นไปตามอำนาจอย่างนั้นนั่นแหละ ครอบงำธรรมเหล่านั้น ย่อมเป็นไปโดยความเป็นอารมณ์ ไม่ใช่โดยความเป็นปัจจุบัน เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า อธิปติทั้งสองก็สงเคราะห์เข้าแล้ว คำว่า "มรรคเป็นอธิปติของธรรมเหล่านั้น" และอรรถนี้ กล่าวไว้โดยถือเอานัยแห่งอรรถที่มาแล้วโดยยกตัวอย่างในนิกเขปกัณฑ์ แต่เพราะในปัฏฐาน (ปัฏฐาน 2.16.11) ตรัสไว้ว่า "ธรรมที่เป็นมรรคอธิปติ อาศัยธรรมที่เป็นมรรคอธิปติ ธรรมที่เป็นมรรคอธิปติย่อมเกิดขึ้น ไม่ใช่อธิปติปัจจัย ขันธ์ที่เป็นมรรคอธิปติ อาศัยอธิปติที่เป็นมรรคอธิปติ" เพราะฉะนั้น คำว่า มรรคเป็นอธิปติ และ มรรคอธิปติ อรรถนี้ก็พึงทราบว่าสงเคราะห์เข้าแล้วในบาลี โดยอำนาจแห่งสรูปเอกเสส หรือโดยอำนาจแห่งอรรถของศัพท์ที่เสมอกัน ၁၇. အနုပ္ပန္နာတိ ဧတေန သဗ္ဗော ဥပ္ပန္နဘာဝေါ ပဋိသိဒ္ဓေါ, န ဥပ္ပန္နဓမ္မဘာဝေါ ဧဝါတိ တေန ဥပ္ပန္နာ ဝိဂတာ အတီတာပိ န သင်္ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ယဒိ ဟိ သင်္ဂဟိတာ သိယုံ, ‘‘အနုပ္ပန္နော ဓမ္မော ဥပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိဧဝမာဒိ ဝုစ္စေယျ, န တု ဝုတ္တန္တိ. အနာဂတာနိ ဝိပါကကဋတ္တာရူပါနိ အတီတေ အနာဂတေ ဝါ ကမ္မေ ပုရိမနိပ္ဖန္နေ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇိဿန္တိ, နာနိပ္ဖန္နေတိ ပရိနိဋ္ဌိတကာရဏေကဒေသာနေဝ ဟောန္တိ, တသ္မာ တာနိ ‘‘အဝဿံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿန္တီတိ ဥပ္ပာဒိနော ဓမ္မာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ๑๗. ด้วยบทว่า อนุปปันนะ นี้ สภาพที่เกิดขึ้นแล้วทั้งปวงถูกปฏิเสธแล้ว ไม่ใช่เฉพาะสภาพแห่งธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ล่วงไปแล้ว และเป็นอดีต ก็ไม่สงเคราะห์เข้าแล้ว ก็ถ้าหากสงเคราะห์เข้าแล้วไซร้ พึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ธรรมที่ยังไม่เกิด เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดแล้ว ด้วยอนันตรปัจจัย" แต่ก็ไม่ได้กล่าวไว้ วิบาก กตัตตารูป ที่ยังไม่เกิด ในกรรมที่เป็นอดีตหรืออนาคต ย่อมเกิดขึ้นในกรรมที่สำเร็จแล้วในกาลก่อนเท่านั้น ไม่ใช่ในกรรมที่ยังไม่สำเร็จ ย่อมเป็นส่วนหนึ่งแห่งเหตุที่สำเร็จแล้วเท่านั้น เพราะฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า "อุปปาทิโน ธัมมา" คือ ธรรมที่จะต้องเกิดขึ้นอย่างแน่นอน ၁၈. အတ္တနော သဘာဝန္တိ ကက္ခဠဖုသနာဒိသဘာဝံ. ๑๘. คำว่า อัตตโนสภาวะ คือ สภาพมีการกระทบที่แข็งกระด้างเป็นต้น ၂၀. ဧဝံ ပဝတ္တမာနာတိ ဧဝံ စက္ခာဒိဘာဝေန ဖုသနာဒိဘာဝေန စ ဧကသန္တတိပရိယာပန္နတာဝသေန ပဝတ္တမာနာ. အတ္တာနံ အဓိ အဇ္ဈတ္တာတိ အဓိ-သဒ္ဒေါ သမာသဝိသယေ အဓိကာရတ္ထံ ပဝတ္တိအတ္ထဉ္စ ဂဟေတွာ ပဝတ္တတီတိ အတ္တာနံ အဓိကိစ္စ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တာ အဇ္ဈတ္တာ. တေနာတိ ယဿ ဈာနာ ဝုဋ္ဌဟိတွာ အဇ္ဈတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါ စ သုညတံ အာနေဉ္ဇဉ္စ မနသိကရောတော အဇ္ဈတ္တသုညတာဒီသု စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတိ န ပသီဒတိ န သန္တိဋ္ဌတိ နာဓိမုစ္စတိ, ယော စ ဣတိဟ တတ္ထ သမ္ပဇာနော, တေန ဘိက္ခုနာ. တသ္မိံယေဝ ပုရိမသ္မိံ သမာဓိနိမိတ္တေတိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိသမာဓိနိမိတ္တေ. အဇ္ဈတ္တမေဝါတိ ဈာနဂေါစရေ ကသိဏာဒိမှိ. စိတ္တံ သဏ္ဌပေတဗ္ဗန္တိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိစိတ္တံ သဏ္ဌပေတဗ္ဗံ. အဇ္ဈတ္တရတောတိ ဂေါစရဇ္ဈတ္တေ နိဗ္ဗာနေ ရတော, သမာဓိဂေါစရေ ကမ္မဋ္ဌာနေ ဝါ ရတော. ‘‘သမာဟိတော ဧကော သန္တုသိတော တမာဟု ဘိက္ခု’’န္တိ (ဓ. ပ. ၃၆၂) ဂါထာသေသော. ๒๐. ชื่อว่าย่อมเป็นไปอย่างนี้ คือย่อมเป็นไปโดยความเป็นอันสงเคราะห์เข้าในสันดานเดียวกัน ด้วยความเป็นจักขุเป็นต้น และด้วยความเป็นผัสสะเป็นต้นอย่างนี้. ชื่อว่า 'อธิอัชฌัตตา' บทว่า 'อธิ' ในเรื่องสมาส ย่อมเป็นไปโดยถือเอาซึ่งอธิการัตถะ (ความหมายว่ากล่าวถึง) และปวัตติอัตถะ (ความหมายว่าความเป็นไป) ฉะนั้น อัชฌัตตา (ภายใน) จึงเป็นไปโดยปรารภตนเอง มุ่งหมายตนเอง. ด้วยเหตุนั้น ภิกษุใดออกจากฌานแล้ว เมื่อมนสิการสุญญตาและอเนญชาภายใน ภายนอก และทั้งภายในภายนอก จิตย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในสุญญตาภายในเป็นต้น และภิกษุใดเป็นผู้มีสัมปชัญญะในเรื่องนั้น โดยภิกษุนั้น (พึงกระทำดังนี้). ชื่อว่า 'ในสมาธินิมิตอันเป็นก่อนนั้นเอง' คือในสมาธินิมิตมีปฐมฌานเป็นต้น. ชื่อว่า 'ภายในนั่นเอง' คือในกสิณเป็นต้นอันเป็นโคจรของฌาน. ชื่อว่า 'พึงตั้งจิตไว้' คือพึงตั้งจิตมีปฐมฌานเป็นต้นไว้. ชื่อว่า 'ยินดีในภายใน' คือยินดีในนิพพานอันเป็นโคจรภายใน หรือยินดีในกรรมฐานอันเป็นโคจรของสมาธิ. เป็นส่วนที่เหลือของคาถาว่า 'ผู้มีจิตตั้งมั่น ผู้เดียว ผู้สันโดษ บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า เป็นภิกษุ' (ธรรมบท 362). အဇ္ဈတ္တံ သမ္ပသာဒနန္တိ ဧတ္ထ ဈာနံ သကသန္တတိပရိယာပန္နတ္တာ ‘‘အဇ္ဈတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ နိယကဇ္ဈတ္တတ္ထော အဇ္ဈတ္တ-သဒ္ဒေါ ဟောတိ. အဇ္ဈတ္တန္တိ သကသန္တတိနိယကံ. အဇ္ဈတ္တေ ဘဝါ အဇ္ဈတ္တိကာတိ နိယကဇ္ဈတ္တေသုပိ အဗ္ဘန္တရာ စက္ခာဒယော ဝုစ္စန္တိ. ဧတ္ထ ပန အဇ္ဈတ္တိက-သဒ္ဒေါ စက္ခာဒီသု ပဝတ္တမာနော ဒဿိတော[Pg.48], န အဇ္ဈတ္တသဒ္ဒေါ, အတ္ထိ စ အဇ္ဈတ္တအဇ္ဈတ္တိကသဒ္ဒါနံ ဗဟိဒ္ဓါဗာဟိရ-သဒ္ဒါနံ ဝိယ ဝိသေသော. အဇ္ဈတ္တိကသဒ္ဒေါ ဟိ သပရသန္တာနိကေသု သဗ္ဗေသု စက္ခာဒီသု ရူပါဒီသု ဗာဟိရ-သဒ္ဒေါ ဝိယ ပဝတ္တတိ, အဇ္ဈတ္တ-သဒ္ဒေါ ပန သကသန္တာနိကေသွေဝ စက္ခုရူပါဒီသု တတော အညေသွေဝ ဗဟိဒ္ဓါ-သဒ္ဒေါ ဝိယ ပဝတ္တတီတိ တသ္မာ သဒ္ဒတော အတ္ထတော စ အသမာနတ္တာ န ဣဒမေတ္ထ ဥဒါဟရဏံ ယုတ္တန္တိ. အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – အဇ္ဈတ္တေ ဘဝါ အဇ္ဈတ္တိကာတိ အယဉှိ ဝစနတ္ထော. ယဉ္စ အဇ္ဈတ္တေ ဘဝံ, တေန အဇ္ဈတ္တေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ, တေန တံဝါစကဿ အဇ္ဈတ္တ-သဒ္ဒဿ အဇ္ဈတ္တိက-သဒ္ဒဿ စ သမာနတ္ထတာ. ဥဘိန္နမ္ပိ သဒ္ဒါနံ သမာနတ္ထဘာဝတော အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တေ ပဝတ္တမာနေ အဇ္ဈတ္တိက-သဒ္ဒေ အဇ္ဈတ္တ-သဒ္ဒေါ တတ္ထ ပဝတ္တောတိ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ. ชื่อว่า 'การยังจิตให้ผ่องใสในภายใน' ในที่นี้ ฌานถูกกล่าวว่า 'อัชฌัตตะ' เพราะเป็นอันสงเคราะห์เข้าในสันดานของตน บทว่า 'อัชฌัตตะ' ย่อมมีความหมายว่าภายในของตน. ชื่อว่า 'อัชฌัตตะ' คือสิ่งที่เนื่องด้วยสันดานของตน. ชื่อว่า 'อัชฌัตติกา' คือสิ่งที่เกิดในภายใน แม้ในภายในของตน ก็ถูกเรียกว่าตาเป็นต้นอันเป็นภายใน. แต่ในที่นี้ บทว่า 'อัชฌัตติกะ' ถูกแสดงว่าย่อมเป็นไปในตาเป็นต้น ไม่ใช่อัชฌัตตะ-สัททะ และมีความแตกต่างกันระหว่างบทว่า 'อัชฌัตตะ' และ 'อัชฌัตติกะ' เหมือนกับบทว่า 'พหิทธา' และ 'พาหิระ'. เพราะว่าบทว่า 'อัชฌัตติกะ' ย่อมเป็นไปในตาเป็นต้น รูปเป็นต้นทั้งหมดที่เนื่องด้วยสันดานของตนและของผู้อื่น เหมือนกับบทว่า 'พาหิระ' แต่บทว่า 'อัชฌัตตะ' ย่อมเป็นไปในตาและรูปเป็นต้นที่เนื่องด้วยสันดานของตนเท่านั้น เหมือนกับบทว่า 'พหิทธา' ที่เป็นไปในสิ่งอื่นจากนั้นเท่านั้น เพราะเหตุนั้น เมื่อไม่เสมอกันโดยศัพท์และโดยอรรถ ตัวอย่างนี้จึงไม่สมควรในที่นี้. แต่ในที่นี้ พึงเห็นอธิบายดังนี้ เพราะว่าอรรถแห่งคำว่า 'อัชฌัตติกา' คือสิ่งที่เกิดในภายใน และสิ่งใดเกิดในภายใน สิ่งนั้นก็พึงเป็นภายในนั่นเอง ด้วยเหตุนั้น บทว่า 'อัชฌัตตะ' และบทว่า 'อัชฌัตติกะ' ซึ่งเป็นคำกล่าวถึงสิ่งนั้น จึงมีความหมายเสมอกัน เพราะความเป็นอันมีอรรถเสมอกันของบททั้งสอง จึงอาจกล่าวได้ว่า เมื่อบทว่า 'อัชฌัตติกะ' เป็นไปในภายใน บทว่า 'อัชฌัตตะ' ก็ชื่อว่าเป็นไปในภายในนั้นด้วย. အယံ ခေါ ပနာနန္ဒ, ဝိဟာရောတိ ဝိဟာရသုညတာသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၁၈၇) သင်္ဂဏိကာရာမတာယ ရူပါဒိရတိယာ စ အာဒီနဝံ ဝတွာ တပ္ပဋိပက္ခဝိဟာရဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. အဇ္ဈတ္တံ သုညတန္တိ ဝိသယဘူတံ ဣဿရိယဋ္ဌာနဘူတံ သုညတံ, သုညတာဖလသမာပတ္တိန္တိ အတ္ထော. စိတ္တိဿရာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော ဓမ္မံ ဒေသေန္တာပိ ယံ မုဟုတ္တံ တုဏှီ ဘဝိတဗ္ဗံ ဟောတိ, တံ မုဟုတ္တံ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇန္တိ, ပဂေဝ အညသ္မိံ ကာလေ, တသ္မာ သဗ္ဗတ္ထာပိ ဣဿရိယာနံ ဗဟုလံ ဖလသမာပတ္တိယံ ဣဿရိယဿ ပဝတ္တနတော ဖလသမာပတ္တိ ‘‘ဣဿရိယဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တာ. အရဟတ္တဖလာဓိဂမေန ဝါ တထာဂတာနံ ဣဿရိယံ နိဗ္ဗတ္တံ တံဇနကေနေဝ မဂ္ဂေနာတိ တံ တေသံ ဣဿရိယဋ္ဌာနံ. ဝိသယော စ အနညတ္ထဘာဝေါဝ ယထာ ‘‘အာကာသေ သကုဏာ ဥဒကေ မစ္ဆာ’’တိ, ဗုဒ္ဓါ စ အညတ္ထ ဒိဿမာနာပိ ဝိဝေကပဗ္ဘာရတာယ ဖလသမာပတ္တိနိန္နာဝ, တေန တဿာ တဿာ ကိရိယာယ အနန္တရံ ဖလသမာပတ္တိယံယေဝ ဘဝန္တီတိ သာ တေသံ ဝိသယော, တဗ္ဗိသယတာ စ သစ္စကသုတ္တေန (မ. နိ. ၁.၃၆၄ အာဒယော) ဒီပေတဗ္ဗာ. ชื่อว่า 'ดูกรอานนท์ วิหารนี้แล' ในวิหารสุญญตาสูตร (ม. อุ. 187) ตรัสโทษของการยินดีในหมู่คณะ และการยินดีในรูปเป็นต้นแล้ว ตรัสเพื่อแสดงวิหารอันเป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งนั้น. ชื่อว่า 'สุญญตาภายใน' คือสุญญตาอันเป็นอารมณ์ เป็นฐานะแห่งความเป็นใหญ่ อรรถว่าสุญญตาผลสมาบัติ. เพราะว่าพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายผู้เป็นอิสระแห่งจิต แม้เมื่อทรงแสดงธรรมอยู่ ในขณะใดที่พึงทรงนิ่งอยู่ ในขณะนั้นก็ทรงเข้าผลสมาบัติ จะกล่าวไปไยในกาลอื่น เพราะเหตุนั้น เพราะความเป็นไปแห่งความเป็นใหญ่ในผลสมาบัติเป็นส่วนมากในที่ทั้งปวงของพระผู้เป็นอิสระทั้งหลาย ผลสมาบัติจึงถูกเรียกว่า 'อิสสริยัฏฐานะ' (ฐานะแห่งความเป็นใหญ่). หรือความเป็นใหญ่ของพระตถาคตทั้งหลายเกิดขึ้นด้วยการบรรลุอรหัตตผล ด้วยมรรคอันเป็นเครื่องให้เกิดผลนั้นนั่นเอง สิ่งนั้นเป็นฐานะแห่งความเป็นใหญ่ของพระองค์. และวิสัยคือความเป็นอันไม่ไปในที่อื่นนั่นเอง เหมือนนกในอากาศ ปลาในน้ำ และพระพุทธเจ้าทั้งหลาย แม้จะทรงปรากฏในที่อื่น ก็ทรงน้อมไปในผลสมาบัติด้วยความเป็นผู้หนักในวิเวกนั่นเอง ด้วยเหตุนั้น หลังจากกิริยานั้นๆ ก็ทรงอยู่ในผลสมาบัติเท่านั้น สิ่งนั้นเป็นวิสัยของพระองค์ และความเป็นวิสัยนั้น พึงแสดงด้วยสัจจกสูตร (ม. มู. 364 เป็นต้น). ၂၂. ယေသံ ဒဋ္ဌဗ္ဗဘာဝေါ အတ္ထိ, တေ သနိဒဿနာ. စက္ခုဝိညာဏဂေါစရဘာဝေါဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗဘာဝေါ, တဿ ရူပါယတနာ အနညတ္တေပိ အညေဟိ ဓမ္မေဟိ ရူပါယတနံ ဝိသေသေတုံ အညံ ဝိယ ကတွာ ‘‘သဟ နိဒဿနေနာတိ သနိဒဿနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မသဘာဝသာမညေန ဟိ ဧကီဘူတေသု ဓမ္မေသု ယော နာနတ္တကရော သဘာဝေါ, သော အညော ဝိယ ကတွာ ဥပစရိတုံ ယုတ္တော[Pg.49]. ဧဝဉှိ အတ္ထဝိသေသာဝဗောဓော ဟောတီတိ. သယဉ္စ နိဿယဝသေန စ သမ္ပတ္တာနံ အသမ္ပတ္တာနဉ္စ ပဋိမုခဘာဝေါ အညမညပတနံ ပဋိဟနနဘာဝေါ, ယေန ဗျာပါရာဒိဝိကာရပစ္စယန္တရသဟိတေသု စက္ခာဒီနံ ဝိသယေသု ဝိကာရုပ္ပတ္တိ. ๒๒. สิ่งใดมีความเป็นอันพึงเห็น สิ่งนั้นชื่อว่ามีนิทัสสนะ (มีเครื่องแสดง). ความเป็นโคจรของจักขุวิญญาณนั่นเอง คือความเป็นอันพึงเห็น แม้รูปายตนะนั้นจะไม่ต่างจากธรรมอื่น แต่เพื่อจะจำแนกรูปายตนะจากธรรมอื่น จึงทำเหมือนเป็นสิ่งอื่น จึงกล่าวว่า 'มีนิทัสสนะ' คือมีเครื่องแสดงพร้อม. เพราะว่าในธรรมทั้งหลายที่เป็นอันเดียวกันโดยสามัญลักษณะของธรรม สภาพใดเป็นเครื่องทำให้ต่างกัน สภาพนั้นสมควรที่จะยกขึ้นกล่าวเหมือนเป็นสิ่งอื่น เพราะว่าอย่างนี้ การรู้แจ้งอรรถพิเศษย่อมมี. และความเป็นอันเฉพาะหน้าของสิ่งที่ถึงพร้อมและไม่ถึงพร้อม โดยอาศัยตนเองและโดยอาศัยที่ตั้ง คือความเป็นอันกระทบกันและกัน ซึ่งเป็นเหตุให้เกิดความแปรปรวนในอารมณ์ของตาเป็นต้น ที่ประกอบด้วยปัจจัยอื่นอันเป็นความแปรปรวนมีอาการเป็นต้น. တိကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนาบทมาติกาหมวดสาม จบแล้ว. ဒုကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ การพรรณนาบทมาติกาหมวดสอง ၁-၆. မူလဋ္ဌေနာတိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနေန မူလဘာဝေန, န ပစ္စယမတ္တဋ္ဌေန ဟေတုဓမ္မာ ဟေတူ ဓမ္မာတိ သမာသာသမာသနိဒ္ဒေသဘာဝေါ ဒွိန္နံ ပါဌာနံ ဝိသေသော. တထေဝါတိ သမ္ပယောဂတောဝ. သဟေတုကာနံ ဟေတုသမ္ပယုတ္တဘာဝတော ‘‘သမ္ပယောဂတော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ, န သဟသဒ္ဒဿ သမ္ပယောဂတ္ထတ္တာ. သဟ-သဒ္ဒေါ ပန ဧကပုဉ္ဇေ ဥပ္ပာဒတော ယာဝ ဘင်္ဂါ သဟေတုကာနံ ဟေတူဟိ သမာနဒေသဂဟဏာနံ ဟေတုအာဒိသဗ္ဘာဝံ ဒီပေတိ, သမ္ပယုတ္တ-သဒ္ဒေါ ဧကုပ္ပာဒါဒိဝသေန သဟ ဟေတူဟိ ဧကီဘာဝုပဂမနံ, တတော ဧဝ စ ဒွိန္နံ ဒုကာနံ နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဓမ္မနာနတ္တာဘာဝေပိ ဟိ ပဒတ္ထနာနတ္တေန ဒုကန္တရံ ဝုစ္စတိ. န ဟိ ဟေတုဒုကသင်္ဂဟိတေဟိ ဓမ္မေဟိ အညေ သဟေတုကဒုကာဒီဟိ ဝုစ္စန္တိ, တေ ဧဝ ပန သဟေတုကာဟေတုကာဒိဘာဝတော သဟေတုကဒုကာဒီဟိ ဝုတ္တာ. ဧဝံ သဟေတုကဒုကသင်္ဂဟိတာ ဧဝ ဟေတုသမ္ပယုတ္တဝိပ္ပယုတ္တဘာဝတော ဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကေန ဝုတ္တာ. န ဟိ ဓမ္မာနံ အဝုတ္တတာပေက္ခံ ဒုကန္တရဝစနန္တိ နတ္ထိ ပုနရုတ္တိဒေါသော. ဒေသေတဗ္ဗပ္ပကာရဇာနနဉှိ ဒေသနာဝိလာသော တထာ ဒေသနာဉာဏဉ္စာတိ. တေန ဓမ္မာနံ တပ္ပကာရတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ. သကလေကဒေသဝသေန ပဌမဒုကံ ဒုတိယတတိယေဟိ သဒ္ဓိံ ယောဇေတွာ စတုတ္ထာဒယော တယော ဒုကာ ဝုတ္တာ. သကလဉှိ ပဌမဒုကံ ဒုတိယဒုကေကဒေသေန သဟေတုကပဒေန တတိယဒုကေကဒေသေန ဟေတုသမ္ပယုတ္တပဒေန စ ယောဇေတွာ ယထာက္ကမံ စတုတ္ထပဉ္စမဒုကာ ဝုတ္တာ, တထာ ပဌမဒုကေကဒေသံ နဟေတုပဒံ သကလေန ဒုတိယဒုကေန ယောဇေတွာ ဆဋ္ဌဒုကော ဝုတ္တော. ဣဒမ္ပိ သမ္ဘဝတီတိ ဧတေန အဝုတ္တမ္ပိ သမ္ဘဝဝသေန ဒီပိတန္တိ ဒဿေတိ. သမ္ဘဝေါ ဟိ ဂဟဏဿ ကာရဏန္တိ. ယထာ ဟေတုသဟေတုကာတိ ဣဒံ သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဂဟိတံ, ဧဝံ ဟေတုအဟေတုကာတိ ဣဒမ္ပိ သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဂဟေတဗ္ဗမေဝါတိ ဧဝံ အညတ္ထာပိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ๑-๖. โดยอรรถว่ารากเหง้า คือโดยความเป็นรากเหง้าอันเป็นเครื่องยังภาวะที่ตั้งมั่นให้สำเร็จ ไม่ใช่โดยอรรถว่าเป็นเพียงปัจจัย ความที่บทว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุ” และ “เหตุทั้งหลายเป็นธรรม” มีการแสดงโดยการสมาสและไม่สมาส เป็นความต่างกันของบททั้งสอง. โดยนัยนั้นนั่นแหละ คือโดยสัมปยุตตภาวะนั่นเอง. พึงทราบว่า ที่กล่าวว่า “โดยสัมปยุตตภาวะ” นั้น เพราะธรรมที่มีเหตุเป็นสัมปยุตต์กับเหตุ ไม่ใช่เพราะสหศัพท์มีอรรถว่าสัมปยุตต์. ส่วนสหศัพท์ย่อมแสดงความเป็นเหตุเป็นต้นของธรรมที่มีเหตุ ซึ่งมีการถือเอาโอกาสเสมอกันกับเหตุ ตั้งแต่การเกิดขึ้นในกองเดียวกันจนถึงการแตกดับ. ศัพท์ว่า “สัมปยุตต์” ย่อมแสดงการถึงความเป็นอันเดียวกันกับเหตุโดยมีอุปปาทะเป็นต้นอย่างเดียวกัน. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ พึงทราบความต่างกันของทุกะทั้งสอง. ถึงแม้จะไม่มีความต่างกันแห่งธรรม แต่ก็กล่าวถึงทุกะอื่นด้วยความต่างกันแห่งอรรถของบท. ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในเหตุทุกะ ไม่ใช่ถูกเรียกว่า “ธรรมมีเหตุ” เป็นต้น ด้วยธรรมอื่น, แต่ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละถูกเรียกว่า “ธรรมมีเหตุ” เป็นต้น เพราะความเป็นธรรมมีเหตุและไม่มีเหตุเป็นต้น. อย่างนี้ ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในสเหตุกทุกะนั่นแหละ ถูกกล่าวด้วยเหตุสัมปยุตตทุกะ เพราะความเป็นเหตุสัมปยุตต์และเหตุวิปปยุตต์. การกล่าวถึงทุกะอื่น ไม่ใช่การมุ่งถึงความที่ธรรมทั้งหลายยังไม่ได้กล่าวไว้ จึงไม่มีโทษคือการกล่าวซ้ำ. เพราะการรู้ประเภทที่ควรแสดงนั่นแหละ คือความวิจิตรแห่งการแสดง และญาณในการแสดง. ด้วยเหตุนั้น ความเป็นประเภทนั้นของธรรมทั้งหลายจึงถูกกล่าวไว้. ทุกะ ๓ อย่างมีทุกะที่ ๔ เป็นต้น ถูกกล่าวไว้โดยการประกอบทุกะที่ ๑ เข้ากับทุกะที่ ๒ และ ๓ โดยส่วนทั้งหมดและส่วนหนึ่ง. เพราะทุกะที่ ๑ ทั้งหมด ถูกประกอบเข้ากับบทว่า “มีเหตุ” ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของทุกะที่ ๒ และกับบทว่า “สัมปยุตต์ด้วยเหตุ” ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของทุกะที่ ๓ ตามลำดับ จึงกล่าวทุกะที่ ๔ และ ๕. อย่างนั้น บทว่า “ไม่เป็นเหตุ” ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของทุกะที่ ๑ ถูกประกอบเข้ากับทุกะที่ ๒ ทั้งหมด จึงกล่าวทุกะที่ ๖. ด้วยบทว่า “สิ่งนี้ก็เป็นไปได้” นี้ ย่อมแสดงว่า สิ่งที่ยังไม่ได้กล่าวไว้ก็ถูกแสดงโดยความเป็นไปได้. เพราะความเป็นไปได้นั่นแหละเป็นเหตุแห่งการถือเอา. เหมือนอย่างที่บทว่า “เหตุและมีเหตุ” นี้ ถูกถือเอาโดยความเป็นไปได้, อย่างนั้น บทว่า “เหตุและไม่มีเหตุ” นี้ ก็พึงถือเอาโดยความเป็นไปได้เช่นกัน, พึงประกอบในที่อื่นด้วยอย่างนี้. ဧဝံ [Pg.50] ပဌမဒုကံ ဒုတိယတတိယဒုကေသု ဒုတိယပဒေဟိ ယောဇေတွာ ‘‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ အဟေတုကာ စ, အဟေတုကာ စေဝ ဓမ္မာ န စ ဟေတူ, ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာ စ, ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာ စေဝ ဓမ္မာ န စ ဟေတူ’’တိ ယေ ဒွေ ဒုကာ ကာတဗ္ဗာ, တေသံ သမ္ဘဝဝသေနေဝ သင်္ဂဟံ ဒဿေတွာ ခေါ ပန-ပဒေန အပရေသမ္ပိ ဒုကာနံ သင်္ဂဟံ ဒဿေတုံ ‘‘တတြ ယဒေတ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတြာတိ ပါဠိယံ. အယံ အတိရေကတ္ထောတိ ဣဒါနိ ယံ ဝက္ခတိ, တမတ္ထမာဟ. တတ္ထ ပန အညေပိ အညထာပီတိ ဧတေသံ ဝိသုံ ပဝတ္တိယာ ဒွေ ဒုကာ ဒဿိတာ, သဟ ပဝတ္တိယာ ပန အယမ္ပိ ဒုကော ဝေဒိတဗ္ဗော ‘‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ ဟေတုသမ္ပယုတ္တာပိ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာပီ’’တိ, ဧတေသု ပန ပဉ္စသု ဒုကေသု ဒုတိယဒုကေန တတိယဒုကော ဝိယ, စတုတ္ထဒုကေန ပဉ္စမဒုကော ဝိယ စ ဆဋ္ဌဒုကေန နိန္နာနတ္ထတ္တာ ‘‘န ဟေတု ခေါ ပန ဓမ္မာ ဟေတုသမ္ပယုတ္တာပိ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာပီ’’တိ အယံ ဒုကော န ဝုတ္တော. ဒဿိတနိန္နာနတ္ထနယော ဟိ သော ပုရိမဒုကေဟီတိ. ဣတရေသု စတူသု ဟေတူ စေဝ အဟေတုကဒုကေန သမာနတ္ထတ္တာ ဟေတူ စေဝ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တဒုကော, ဟေတုသဟေတုကဒုကေန သမာနတ္ထတ္တာ ဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကော စ နဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကော ဝိယ န ဝတ္တဗ္ဗော. တေသု ပန ဒွီသု ပစ္ဆိမဒုကေ ‘‘ဟေတူ ခေါ ပန ဓမ္မာ သဟေတုကာ’’တိ ပဒံ စတုတ္ထဒုကေ ပဌမပဒေန နိန္နာနာကရဏတ္တာ န ဝတ္တဗ္ဗံ, ‘‘ဟေတူ ခေါ ပန ဓမ္မာ အဟေတုကာ’’တိ ပဒံ ‘‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ အဟေတုကာ’’တိ ဧတေန နိန္နာနတ္တာ န ဝတ္တဗ္ဗံ. အဝသိဋ္ဌေ ပန ဧကသ္မိံ ဒုကေ ‘‘အဟေတုကာ စေဝ ဓမ္မာ န စ ဟေတူ’’တိ ပဒံ ဆဋ္ဌဒုကေ ဒုတိယပဒေန ဧကတ္ထတ္တာ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ဣဒါနိ ‘‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ အဟေတုကာ စာ’’တိ ဣဒမေဝေကံ ပဒံ အဝသိဋ္ဌံ, န စ ဧကေန ပဒေန ဒုကော ဟောတီတိ တဉ္စ န ဝုတ္တန္တိ. စတုတ္ထဒုကေ ဒုတိယပဒေန ပန သမာနတ္ထဿ ဆဋ္ဌဒုကေ ပဌမပဒဿ ဝစနံ ဒုကပူရဏတ္ထံ, ဧတေန ဝါ ဂတိဒဿနေန သဗ္ဗဿ သမ္ဘဝန္တဿ သင်္ဂဟော ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဟိ သဗ္ဗော သမ္ဘဝဒုကော ပဌမဒုကေ ဒုတိယတတိယဒုကပက္ခေပေန ဒဿိတော, တေသု စ ပဌမဒုကပက္ခေပေနာတိ. อย่างนี้ เมื่อประกอบทุกะที่ ๑ เข้ากับบทที่ ๒ ในทุกะที่ ๒ และ ๓ แล้ว เพื่อแสดงการสงเคราะห์ทุกะ ๒ คู่ที่ควรทำ คือ “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและไม่มีเหตุ” และ “ธรรมทั้งหลายไม่มีเหตุและไม่เป็นเหตุ”, “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและวิปปยุตต์จากเหตุ” และ “ธรรมทั้งหลายวิปปยุตต์จากเหตุและไม่เป็นเหตุ” โดยความเป็นไปได้นั่นเอง และเพื่อแสดงการสงเคราะห์ทุกะอื่น ๆ ด้วยบทว่า “โข ปน” จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ตตฺร ยเทตํ”. บทว่า “ตตฺร” ในบาลี. บทว่า “อยํ อติเรกตฺโถ” นี้ กล่าวถึงอรรถที่เกินไปที่จักกล่าวต่อไปนี้. ในที่นั้น ทุกะ ๒ อย่างถูกแสดงโดยการเป็นไปต่างหากของบทว่า “อัญเญปิ” และ “อัญญถาปิ”. ส่วนโดยการเป็นไปพร้อมกัน ทุกะนี้ก็พึงทราบว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุบ้าง วิปปยุตต์จากเหตุบ้าง”. แต่ในทุกะ ๕ อย่างนี้ ทุกะนี้คือ “ธรรมทั้งหลายไม่เป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุบ้าง วิปปยุตต์จากเหตุบ้าง” ไม่ได้กล่าวไว้ เพราะมีความหมายไม่ต่างกันกับทุกะที่ ๓ โดยทุกะที่ ๒, กับทุกะที่ ๕ โดยทุกะที่ ๔, และกับทุกะที่ ๖. เพราะนัยแห่งความไม่ต่างกันนั้นถูกแสดงไว้แล้วด้วยทุกะก่อน ๆ. ในทุกะ ๔ อย่างที่เหลือ ทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและวิปปยุตต์จากเหตุ” ไม่ควรกล่าวเหมือนทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายไม่เป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุ” เพราะมีความหมายเสมอกันกับทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและไม่มีเหตุ”. และทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุ” ไม่ควรกล่าวเหมือนทุกะว่า “ธรรมทั้งหลายไม่เป็นเหตุและสัมปยุตต์ด้วยเหตุ” เพราะมีความหมายเสมอกันกับทุกะว่า “เหตุและมีเหตุ”. แต่ในทุกะ ๒ อย่างสุดท้าย บทว่า “เหตุทั้งหลายแลเป็นธรรมมีเหตุ” ไม่ควรกล่าว เพราะทำให้ไม่ต่างกันกับบทแรกในทุกะที่ ๔. บทว่า “เหตุทั้งหลายแลเป็นธรรมไม่มีเหตุ” ไม่ควรกล่าว เพราะไม่ต่างกันกับบทว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและไม่มีเหตุ” นี้. ส่วนในทุกะที่เหลืออีกหนึ่ง บทว่า “ธรรมทั้งหลายไม่มีเหตุและไม่เป็นเหตุ” ไม่ควรกล่าว เพราะมีความหมายเดียวกันกับบทที่สองในทุกะที่ ๖. บัดนี้ บทว่า “ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุและไม่มีเหตุ” นี้เท่านั้นที่เหลืออยู่, และทุกะไม่เป็นด้วยบทเดียว จึงไม่ได้กล่าวไว้. ส่วนการกล่าวบทแรกในทุกะที่ ๖ ซึ่งมีความหมายเดียวกันกับบทที่สองในทุกะที่ ๔ นั้น เพื่อให้ทุกะสมบูรณ์, หรือพึงทราบว่า การสงเคราะห์สิ่งที่อาจเป็นไปได้ทั้งหมดได้ทำไว้แล้วด้วยการแสดงแนวทางนี้. เพราะทุกะที่อาจเป็นไปได้ทั้งหมดถูกแสดงไว้แล้วโดยการแทรกทุกะที่ ๒ และ ๓ เข้าไปในทุกะที่ ๑, และโดยการแทรกทุกะที่ ๑ เข้าไปในทุกะเหล่านั้น. ၇-၁၃. သမာနကာလေန အသမာနကာလေန ကာလဝိမုတ္တေန စ ပစ္စယေန နိပ္ဖန္နာနံ ပစ္စယာယတ္တာနံ ပစ္စယဘာဝမတ္တေန တေသံ ပစ္စယာနံ အတ္ထိတံ ဒီပေတုံ သပ္ပစ္စယဝစနံ, န သဟေတုကဝစနံ ဝိယ သမာနကာလာနမေဝ, နာပိ သနိဒဿနံ ဝိယ တံသဘာဝဿ အနတ္ထန္တရဘူတဿ. သင်္ခတ-သဒ္ဒေါ ပန သမေတေဟိ [Pg.51] နိပ္ဖာဒိတဘာဝံ ဒီပေတီတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော ဒုကန္တရဝစနေ ကာရဏံ. ဧတ္ထ စ အပ္ပစ္စယာ အသင်္ခတာတိ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော အဝိနိစ္ဆိတတ္ထပရိစ္ဆေဒဒဿနဝသေန မာတိကာဌပနတော ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥဒ္ဒေသေန ဟိ ကုသလာဒိသဘာဝါနံ ဓမ္မာနံ အတ္ထိတာမတ္တံ ဝုစ္စတိ, န ပရိစ္ဆေဒေါတိ အပရိစ္ဆေဒေန ဗဟုဝစနေန ဥဒ္ဒေသော ဝုတ္တောတိ. ရူပန္တိ ရူပါယတနံ ပထဝိယာဒိ ဝါ. ပုရိမသ္မိံ အတ္ထဝိကပ္ပေ ရူပါယတနဿ အသင်္ဂဟိတတာ အာပဇ္ဇတီတိ ရုပ္ပနလက္ခဏံ ဝါ ရူပန္တိ အယံ အတ္ထနယော ဝုတ္တော. တတ္ထ ရူပန္တိ ရုပ္ပနသဘာဝေါ. န လုဇ္ဇတိ န ပလုဇ္ဇတီတိ ယော ဂဟိတော တထာ န ဟောတိ, သော လောကောတိ တံဂဟဏရဟိတာနံ လောကုတ္တရာနံ နတ္ထိ လောကတာ. ဒုက္ခသစ္စံ ဝါ လောကော, တတ္ထ တေနေဝ လောကသဘာဝေန ဝိဒိတာတိ လောကိယာ. ๗-๑๓. คำว่า สัปปัจจัย (มีปัจจัย) นั้น เพื่อแสดงความมีอยู่ของปัจจัยเหล่านั้น โดยความเป็นปัจจัยเท่านั้น ของธรรมทั้งหลายที่สำเร็จแล้วด้วยปัจจัย และอาศัยปัจจัย ซึ่งเป็นปัจจัยที่เกิดพร้อมกันบ้าง ไม่เกิดพร้อมกันบ้าง และพ้นจากกาลบ้าง ไม่เหมือนคำว่า สเหตุกะ (มีเหตุ) ที่หมายถึงเฉพาะสิ่งที่เกิดพร้อมกันเท่านั้น และก็ไม่เหมือนคำว่า สนิทัสสนะ (มีเครื่องแสดง) ที่หมายถึงสิ่งที่มีสภาพไม่ต่างกันกับสิ่งนั้น ส่วนคำว่า สังขตะ (อันปัจจัยปรุงแต่ง) ย่อมแสดงความเป็นสิ่งที่ปัจจัยที่มาประชุมกันปรุงแต่งแล้ว นี้เป็นความพิเศษของคำเหล่านี้ ซึ่งเป็นเหตุในการกล่าวถึงในระหว่างแห่งทุกะ ในที่นี้ พึงทราบว่า การแสดงด้วยพหูพจน์ว่า อัปปัจจัย อสังขตะ (ไม่มีปัจจัย ไม่ถูกปรุงแต่ง) นั้น ทำไปโดยการตั้งมาติกา (แม่บท) โดยแสดงการกำหนดขอบเขตแห่งอรรถที่ยังไม่แน่นอน เพราะโดยการยกขึ้นแสดงนั้น กล่าวถึงเพียงความมีอยู่ของธรรมทั้งหลายที่มีสภาพเป็นกุศลเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่การกำหนดขอบเขต ดังนั้น การยกขึ้นแสดงจึงกล่าวด้วยพหูพจน์โดยไม่มีการกำหนดขอบเขต คำว่า รูป นั้น คือ รูปายตนะ หรือ ปฐวีเป็นต้น ในกรณีที่ตีความหมายแรกนั้น ย่อมเกิดความไม่สงเคราะห์รูปายตนะ ดังนั้น จึงกล่าวอรรถนัยนี้ว่า รูป คือ สิ่งที่มีลักษณะอันถูกย่ำยี ในที่นั้น คำว่า รูป คือ สภาพที่ถูกย่ำยี สิ่งใดที่ถูกยึดถือว่าไม่แตกสลาย ไม่พินาศ แต่ไม่เป็นเช่นนั้น สิ่งนั้นคือ โลก ดังนั้น โลกุตตระทั้งหลายที่ปราศจากการยึดถือนั้น จึงไม่มีความเป็นโลก หรือว่า ทุกขสัจจ์ คือ โลก ในที่นั้น ผู้ที่รู้แจ้งด้วยสภาพแห่งโลกนั้นเอง ชื่อว่า โลกิยะ ဧဝံ သန္တေ စက္ခုဝိညာဏေန ဝိဇာနိတဗ္ဗဿ ရူပါယတနဿ တေနေဝ နဝိဇာနိတဗ္ဗဿ သဒ္ဒါယတနာဒိကဿ စ နာနတ္တာ ဒွိန္နမ္ပိ ပဒါနံ အတ္ထနာနတ္တတော ဒုကော ဟောတိ. ဧဝံ ပန ဒုကေ ဝုစ္စမာနေ ဒုကဗဟုတာ အာပဇ္ဇတိ, ယတ္တကာနိ ဝိညာဏာနိ, တတ္တကာ ဒုကာ ဝုတ္တာ သမတ္တာ ဌပေတွာ သဗ္ဗဓမ္မာရမ္မဏာနိ ဝိညာဏာနိ. တေသု စ ဒုကဿ ပစ္ဆေဒေါ အာပဇ္ဇတိ, တထာ စ သတိ ‘‘ကေနစီ’’တိ ပဒံ သဗ္ဗဝိညာဏသင်္ဂါဟကံ န သိယာ, နိဒ္ဒေသေန စ ဝိရုဒ္ဓံ ဣဒံ ဝစနံ. ယော စ တတ္ထ ‘‘ယေ တေ ဓမ္မာ စက္ခုဝိညေယျာ, န တေ ဓမ္မာ သောတဝိညေယျာတိ အယံ ဒုကော န ဟောတီ’’တိ ပဋိသေဓော ကတော, သော စ ကထံ ယုဇ္ဇေယျ. န ဟိ သမတ္ထာ အဋ္ဌကထာ ပါဠိံ ပဋိသေဓေတုန္တိ, န စ ကေနစိ-သဒ္ဒဿ တေနေဝါတိ အယံ ပဒတ္ထော သမ္ဘဝတိ, ‘‘ကေနစီ’’တိ ဧတဿ အာဒိပဒဿ အနိယမိတံ ယံ ကိဉ္စိ ဧကံ ပဒတ္ထော, တံ ဝတွာ ဝုစ္စမာနဿ ‘‘ကေနစီ’’တိ ဒုတိယပဒဿ ယံ ကိဉ္စိ အပရံ အနိယမိတံ ပဒတ္ထောတိ လောကသိဒ္ဓမေတံ, တထေဝ စ နိဒ္ဒေသော ပဝတ္တော, န စေတ္ထ ဝိညာတဗ္ဗဓမ္မဘေဒေန ဒုကဘေဒေါ သမတ္တော အာပဇ္ဇတိ ယတ္တကာ ဝိညာတဗ္ဗာ, တတ္တကာ ဒုကာတိ, တသ္မာ နတ္ထိ ဒုကဗဟုတာ. န ဟိ ဧကံယေဝ ဝိညာတဗ္ဗံ ကေနစိ ဝိညေယျံ ကေနစိ န ဝိညေယျဉ္စ, ကိန္တု အပရမ္ပိ အပရမ္ပီတိ သဗ္ဗဝိညာတဗ္ဗသင်္ဂဟေ ဒုကော သမတ္တော ဟောတိ, ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘ကေနစီ’’တိ ပဒံ အနိယမေန သဗ္ဗဝိညာဏသင်္ဂါဟကန္တိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ, ဝိညာဏနာနတ္တေန စ ဝိညာတဗ္ဗံ ဘိန္ဒိတွာ အယံ ဒုကော ဝုတ္တော, န ဝိညာတဗ္ဗာနံ အတ္ထန္တရတာယာတိ. ဧတဿ ပန ဒုကဿ နိက္ခေပရာသိနိဒ္ဒေသော ဒုကသင်္ဂဟိတဓမ္မေကဒေသေသု [Pg.52] ဒုကပဒဒွယပ္ပဝတ္တိဒဿနဝသေန ပဝတ္တော. အတ္ထုဒ္ဓါရနိဒ္ဒေသော နိရဝသေသဒုကသင်္ဂဟိတဓမ္မဒဿနဝသေနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. เมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมเกิดทุกะ (คู่) ขึ้น เพราะความต่างกันแห่งอรรถของบททั้งสอง คือ รูปายตนะที่พึงรู้ด้วยจักขุวิญญาณ และสัททายตนะเป็นต้นที่จักขุวิญญาณนั้นเองไม่พึงรู้ แต่เมื่อกล่าวทุกะเช่นนี้ ย่อมเกิดความมีทุกะมาก คือ ทุกะทั้งหลายที่กล่าวมานั้นมีจำนวนเท่ากับวิญญาณทั้งหลาย โดยเว้นวิญญาณที่เป็นอารมณ์ของธรรมทั้งปวง และในทุกะเหล่านั้น ย่อมเกิดการตัดขาดของทุกะ และเมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า ‘ด้วยบางสิ่ง’ ก็จะไม่สงเคราะห์วิญญาณทั้งปวง และคำกล่าวนี้ก็ขัดแย้งกับนิทเทส และการปฏิเสธที่ทำไว้ในที่นั้นว่า ‘ธรรมเหล่าใดพึงรู้ด้วยจักขุวิญญาณ ธรรมเหล่านั้นไม่พึงรู้ด้วยโสตวิญญาณ นี้ไม่เป็นทุกะ’ นั้น จะสมเหตุสมผลได้อย่างไร เพราะอรรถกถาไม่สามารถปฏิเสธพระบาลีได้ และอรรถของบทว่า ‘ด้วยบางสิ่ง’ ที่ว่า ‘ด้วยสิ่งนั้นเอง’ ก็ไม่เป็นไปได้ อรรถของบทแรกคือ ‘ด้วยบางสิ่ง’ คือสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ไม่กำหนด เมื่อกล่าวเช่นนั้น อรรถของบทที่สองคือ ‘ด้วยบางสิ่ง’ คือสิ่งอื่นใดสิ่งหนึ่งที่ไม่กำหนด นี้เป็นที่รู้กันในโลก และนิทเทสก็เป็นไปเช่นนั้น และในที่นี้ การแบ่งทุกะโดยความต่างกันแห่งธรรมที่พึงรู้ ก็ไม่สมบูรณ์ว่า ธรรมที่พึงรู้มีเท่าใด ทุกะก็มีเท่านั้น ดังนั้น จึงไม่มีความมีทุกะมาก เพราะธรรมที่พึงรู้สิ่งเดียวเท่านั้น ไม่ใช่ว่าพึงรู้ด้วยบางสิ่ง และไม่พึงรู้ด้วยบางสิ่ง แต่เป็นสิ่งอื่นอีกและสิ่งอื่นอีก ดังนั้น ทุกะจึงสมบูรณ์ในการสงเคราะห์ธรรมที่พึงรู้ทั้งปวง และเมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า ‘ด้วยบางสิ่ง’ ก็สำเร็จว่าสงเคราะห์วิญญาณทั้งปวงโดยไม่กำหนด และทุกะนี้กล่าวโดยจำแนกธรรมที่พึงรู้ด้วยความต่างกันแห่งวิญญาณ ไม่ใช่ด้วยความต่างกันแห่งอรรถของธรรมที่พึงรู้ ส่วนนิกเขปราสินิทเทสของทุกะนี้ เป็นไปโดยแสดงการใช้บทคู่ของทุกะในธรรมบางส่วนที่สงเคราะห์เข้าในทุกะ พึงทราบว่า อัตถุทธารนิทเทส เป็นไปโดยแสดงธรรมที่สงเคราะห์เข้าในทุกะทั้งหมดโดยไม่เหลือ ၁၄-၁၉. စက္ခုတောပိ…ပေ… မနတောပီတိ စက္ခုဝိညာဏာဒိဝီထီသု တဒနုဂတမနောဝိညာဏဝီထီသု စ ကိဉ္စာပိ ကုသလာဒီနမ္ပိ ပဝတ္တိ အတ္ထိ, ကာမာသဝါဒယော ဧဝ ပန ဝဏတော ယူသံ ဝိယ ပဂ္ဃရဏကအသုစိဘာဝေန သန္ဒန္တိ, တသ္မာ တေ ဧဝ ‘‘အာသဝါ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တတ္ထ ဟိ ပဂ္ဃရဏကအသုစိမှိ နိရုဠှော အာသဝသဒ္ဒေါတိ. ဓမ္မတော ယာဝ ဂေါတြဘုန္တိ တတော ပရံ မဂ္ဂဖလေသု အပ္ပဝတ္တိတော ဝုတ္တံ. ဧတေ ဟိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဓမ္မေ ဂစ္ဆန္တာ တတော ပရံ န ဂစ္ဆန္တီတိ. နနု တတော ပရံ ဘဝင်္ဂါဒီနိပိ ဂစ္ဆန္တီတိ စေ? န, တေသမ္ပိ ပုဗ္ဗေ အာလမ္ဗိတေသု လောကိယဓမ္မေသု သာသဝဘာဝေန အန္တောဂဓတ္တာ တတော ပရတာဘာဝတော. ဧတ္ထ စ ဂေါတြဘုဝစနေန ဂေါတြဘုဝေါဒါနဖလသမာပတ္တိပုရေစာရိကပရိကမ္မာနိ ဝုတ္တာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ, ပဌမမဂ္ဂပုရေစာရိကမေဝ ဝါ ဂေါတြဘု အဝဓိနိဒဿနဘာဝေန ဂဟိတံ, တတော ပရံ မဂ္ဂဖလသမာနတာယ ပန အညေသု မဂ္ဂေသု မဂ္ဂဝီထိယံ ဖလသမာပတ္တိဝီထိယံ နိရောဓာနန္တရဉ္စ ပဝတ္တမာနေသု ဖလေသု နိဗ္ဗာနေ စ ပဝတ္တိ နိဝါရိတာ အာသဝါနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဝန္တီတိ ဂစ္ဆန္တိ. ဒုဝိဓော ဟိ အဝဓိ အဘိဝိဓိဝိသယော အနဘိဝိဓိဝိသယော စ. အဘိဝိဓိဝိသယံ ကိရိယာ ဗျာပေတွာ ပဝတ္တတိ ‘‘အာဘဝဂ္ဂါ ဘဂဝတော ယသော ဂတော’’တိ, ဣတရံ ဗဟိ ကတွာ ‘‘အာပါဋလိပုတ္တာ ဝုဋ္ဌော ဒေဝေါ’’တိ. အယဉ္စ အာ-ကာရော အဘိဝိဓိအတ္ထော ဣဓ ဂဟိတောတိ ‘‘အန္တောကရဏတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. ๑๔-๑๙. คำว่า ‘จากตา...ฯลฯ...จากใจ’ นั้น แม้ว่ากุศลเป็นต้นก็ย่อมเป็นไปในจักขุวิญญาณวิถีเป็นต้น และในมโนวิญญาณวิถีที่ตามมานั้น แต่กามอาสวะเป็นต้นเท่านั้น ย่อมไหลไปโดยความเป็นของไม่สะอาดที่ไหลออก เหมือนน้ำเหลืองจากแผล ดังนั้น สิ่งเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า ‘อาสวะ’ เพราะในที่นั้น คำว่า อาสวะ เป็นชื่อที่ใช้เรียกกันมาในความหมายของสิ่งไม่สะอาดที่ไหลออก ที่กล่าวว่า ‘โดยธรรมจนถึงโคตรภู’ นั้น เพราะอาสวะไม่เป็นไปในมรรคและผลหลังจากนั้น เพราะอาสวะเหล่านี้ย่อมเป็นไปในธรรมโดยความเป็นอารมณ์ และไม่เป็นไปหลังจากนั้น ถ้าถามว่า ‘ก็ภวังค์เป็นต้นก็เป็นไปหลังจากนั้นมิใช่หรือ?’ ตอบว่า ‘ไม่ใช่’ เพราะภวังค์เป็นต้นเหล่านั้นก็สงเคราะห์เข้าในธรรมที่เป็นโลกิยะที่เคยเป็นอารมณ์มาก่อนโดยความเป็นสาสวะ จึงไม่มีความเป็นไปหลังจากนั้น ในที่นี้ พึงทราบว่า ด้วยคำว่า ‘โคตรภู’ นั้น หมายถึง โคตรภู โวทาน และปริกรรมที่เป็นเบื้องต้นของผลสมาบัติ หรือว่า โคตรภูที่เป็นเบื้องต้นของปฐมมรรคเท่านั้น ถูกถือเอาโดยความเป็นเครื่องแสดงขอบเขต ส่วนหลังจากนั้น พึงทราบว่า การเป็นไปของอาสวะถูกห้ามไว้ในมรรคอื่น ๆ ในมรรควิถี ในผลสมาบัติวิถี ในผลทั้งหลายที่เกิดขึ้นหลังจากนิโรธ และในนิพพาน เพราะความเสมอกันกับมรรคและผล คำว่า ‘สวันติ’ (ย่อมไหลไป) คือ ‘ย่อมเป็นไป’ ขอบเขตมีสองอย่าง คือ ขอบเขตที่รวมเข้าด้วย (อภิวิธิ) และขอบเขตที่ไม่รวมเข้าด้วย (อนภิวิธิ) ขอบเขตที่รวมเข้าด้วยนั้น กิริยาย่อมแผ่ไปถึง เช่น ‘พระยศของพระผู้มีพระภาคเจ้าแผ่ไปจนถึงภวัคคะ’ ส่วนอีกอย่างหนึ่งนั้น ย่อมเว้นออกไป เช่น ‘ฝนตกจนถึงเมืองปาฏลีบุตร’ และอักษร ‘อา’ นี้ ถูกถือเอาในความหมายที่รวมเข้าด้วยในที่นี้ จึงกล่าวว่า ‘มีความหมายว่ารวมเข้าข้างใน’ စိရပါရိဝါသိယဋ္ဌော စိရပရိဝုတ္ထတာ ပုရာဏဘာဝေါ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ပုရိမာ, ဘိက္ခဝေ, ကောဋိ န ပညာယတိ ဘဝတဏှာယာ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၆၂) ဣဒံ သုတ္တံ သင်္ဂဟိတံ. အဝိဇ္ဇာသဝဘဝါသဝါနဉ္စ စိရပရိဝုတ္ထတာယ ဒဿိတာယ တဗ္ဘာဝဘာဝီနံ ကာမာသဝဒိဋ္ဌာသဝါနဉ္စ စိရပရိဝုတ္ထတာ ဒဿိတာ ဟောတိ. အညေသုပိ ယထာဝုတ္တေ ဓမ္မေ ဩကာသဉ္စ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တမာနေသု မာနာဒီသု ဝိဇ္ဇမာနေသု အတ္တတ္တနိယာဒိဂ္ဂါဟဝသေန အဘိဗျာပနံ မဒကရဏဝသေန အာသဝသဒိသတာ စ ဧတေသံယေဝ, နာညေသန္တိ ဧတေသွေဝ အာသဝသဒ္ဒေါ နိရုဠှော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာယတံ ဝါ သဝန္တိ ဖလန္တီတိ အာသဝါ[Pg.53]. န ဟိ ကိဉ္စိ သံသာရဒုက္ခံ အာသဝေဟိ ဝိနာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ အတ္ထီတိ. အာရမ္မဏဘာဝေန ယေ ဓမ္မာ ဝဏော ဝိယ အာသဝေ ပဂ္ဃရန္တိ, တေ အသမ္ပယောဂေ အတဗ္ဘာဝေပိ သဟ အာသဝေဟီတိ သာသဝါ, အာသဝဝန္တောတိ အတ္ထော. ความเป็นผู้ที่อยู่มานาน, ความเป็นผู้ที่อยู่คลุกคลีมานาน, ความเป็นของเก่า. ด้วยบทว่า 'เป็นต้น' นี้ พระสูตรที่ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เบื้องต้นของภวตัณหาไม่ปรากฏ' (อ. อํ. 10.62) นี้ ย่อมสงเคราะห์เข้าไว้. เมื่อความเป็นผู้ที่อยู่คลุกคลีมานานของอวิชชาสวะและภวาสวะแสดงแล้ว ความเป็นผู้ที่อยู่คลุกคลีมานานของกามสวะและทิฏฐาสวะ ซึ่งมีอยู่เพราะความมีอยู่แห่งอาสวะเหล่านั้น ก็ย่อมแสดงแล้วด้วย. แม้ในธรรมอื่น ๆ ที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งเป็นไปโดยทำโอกาสและอารมณ์ให้เป็นไป ในมานะเป็นต้นที่มีอยู่ การแผ่ไปครอบคลุมโดยการยึดถือว่า 'อัตตา' 'ของอัตตา' เป็นต้น และความเป็นเหมือนอาสวะโดยการทำให้มัวเมา ย่อมมีแก่ธรรมเหล่านี้เท่านั้น ไม่ใช่แก่ธรรมอื่น ๆ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าศัพท์ว่า 'อาสวะ' นี้ เป็นคำที่ตั้งขึ้นเฉพาะในธรรมเหล่านี้เท่านั้น. หรือว่า ธรรมเหล่าใด ย่อมไหลไป ย่อมให้ผลไปตลอดกาลนาน ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า 'อาสวะ'. เพราะว่า ทุกข์ในสังสารวัฏย่อมไม่มีอะไรเกิดขึ้นได้โดยปราศจากอาสวะ. ธรรมเหล่าใด ย่อมไหลออกเหมือนแผล โดยความเป็นอารมณ์ ธรรมเหล่านั้น แม้ไม่ประกอบกัน แม้ไม่เป็นสภาวะนั้น ก็ชื่อว่า 'สาสวะ' คือ 'มีอาสวะ' โดยความเป็นไปพร้อมกับอาสวะ มีความหมายว่า มีอาสวะ. ဩသာနဒုကေ ‘‘နော အာသဝါ ခေါ ပနာ’’တိ အဝတွာ ‘‘အာသဝဝိပ္ပယုတ္တာ ခေါ ပနာ’’တိ ဝစနံ သာသဝါနံ သဟေတုကာနံ ဝိယ သမ္ပယုတ္တေဟိ တံသဟိတတာ န ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ. ဧဝံ သေသဂေါစ္ဆကေသုပိ ယထာသမ္ဘဝံ ဝိပ္ပယုတ္တဂ္ဂဟဏေ ပယောဇနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အပိစ ‘‘နော အာသဝါ ခေါ ပန ဓမ္မာ သာသဝါ’’တိ ဣဒံ ပဒံ စတုတ္ထဒုကေ ဒုတိယပဒေန နိန္နာနံ, န စ ဧကေန ဒုကော ဟောတိ, တသ္မာ အာသဝဝိပ္ပယုတ္တပဒမေဝ ဂဟေတွာ ဩသာနဒုကယောဇနာ ဉာယာဂတာတိ ကတာ. ဟေတုဂေါစ္ဆကေ ပန ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာနံ သဟေတုကတာ နတ္ထီတိ တေ ဂဟေတွာ ဒုကယောဇနာယ အသက္ကုဏေယျတ္တာ နဟေတုပဒံ ဂဟေတွာ ဩသာနဒုကယောဇနာ ကတာ. ယေ ဝါ ပန ပဌမေ ဒုကေ ဒုတိယဿ ပက္ခေပေ ဧကော, တတိယဿ ဒွေ, ပဌမဿ ဒုတိယေ ဧကော, တတိယေ ဒွေ, ဒုတိယဿ တတိယေ ဧကော, ဒုတိယေ စ တတိယဿ ဧကောတိ အဋ္ဌ ဒုကာ လဗ္ဘန္တိ, တေသု တီဟိ ဣတရေ စ နယတော ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧသ နယော သေသဂေါစ္ဆကေသုပိ. ในทุกะสุดท้าย การกล่าวว่า 'ธรรมทั้งหลายที่วิปปยุตจากอาสวะ' แทนที่จะกล่าวว่า 'ธรรมทั้งหลายที่ไม่ใช่อาสวะ' นั้น เพื่อแสดงว่า ความที่ธรรมเหล่านั้นจะอยู่ร่วมกับอาสวะเหมือนธรรมที่สัมปยุตกันนั้นไม่มี. พึงทราบประโยชน์ในการถือเอาบทว่า 'วิปปยุต' ในโคจฉกะที่เหลือตามสมควรอย่างนี้. อนึ่ง บทว่า 'ธรรมทั้งหลายที่ไม่ใช่อาสวะ แต่เป็นสาสวะ' นี้ ย่อมไม่ต่างจากบทที่สองในจตุตถทุกะ และทุกะย่อมไม่สำเร็จด้วยบทเดียว เพราะฉะนั้น การถือเอาบทว่า อาสววิปปยุต เท่านั้น จึงเป็นการประกอบทุกะสุดท้ายที่ทำไปตามหลักการ. ส่วนในเหตุโคจฉกะ เพราะธรรมที่วิปปยุตจากเหตุไม่มีความเป็นสเหตุกะ จึงไม่สามารถนำธรรมเหล่านั้นมาประกอบเป็นทุกะได้ จึงถือเอาบทว่า นเหตุ ทำการประกอบทุกะสุดท้าย. อนึ่ง ทุกะ 8 อย่างย่อมได้ คือ ในทุกะที่หนึ่ง มีการรวมเข้ากับบทที่สอง 1 อย่าง, กับบทที่สาม 2 อย่าง; ในบทที่สองของทุกะที่หนึ่ง มีการรวมเข้ากับบทที่สอง 1 อย่าง, กับบทที่สาม 2 อย่าง; ในบทที่สามของทุกะที่สอง มีการรวมเข้ากับบทที่สอง 1 อย่าง, และในบทที่สองของบทที่สาม 1 อย่าง. พึงทราบว่า ในทุกะเหล่านั้น 3 อย่างได้แสดงโดยนัยอื่น ๆ แล้ว. นัยนี้พึงทราบในโคจฉกะที่เหลือด้วย. ၂၀-၂၅. ကိလေသကမ္မဝိပါကဝဋ္ဋာနံ ပစ္စယဘာဝေန တတ္ထ သံယောဇေန္တိ, သတိပိ အညေသံ တပ္ပစ္စယဘာဝေ န ဝိနာ သံယောဇနာနိ တေသံ တပ္ပစ္စယဘာဝေါ အတ္ထိ, ဩရမ္ဘာဂိယုဒ္ဓမ္ဘာဂိယသင်္ဂဟိတေဟိ စ တံတံဘဝနိဗ္ဗတ္တကကမ္မနိယမော ဘဝနိယမော စ ဟောတိ, န စ ဥပစ္ဆိန္နသံယောဇနဿ ကတာနိပိ ကမ္မာနိ ဘဝံ နိဗ္ဗတ္တေန္တီတိ. သံယောဇေတဗ္ဗာတိ ဝါ သံယောဇနိယာ, သံယောဇနေ နိယုတ္တာတိ ဝါ. ဒူရဂတဿပိ အာကဍ္ဎနတော နိဿရိတုံ အပ္ပဒါနဝသေန ဗန္ဓနံ သံယောဇနံ, ဂန္ထကရဏံ သင်္ခလိကစက္ကလကာနံ ဝိယ ပဋိဗဒ္ဓတာကရဏံ ဝါ ဂန္ထနံ ဂန္ထော, သံသိလိသကရဏံ ယောဇနံ ယောဂေါတိ အယမေတေသံ ဝိသေသောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဓမ္မာနံ သဘာဝကိစ္စဝိသေသညုနာ ပန ဘဂဝတာ သမ္ပယုတ္တေသု အာရမ္မဏေသု တပ္ပစ္စယေသု စ တေဟိ တေဟိ နိပ္ဖာဒိယမာနံ တံ တံ ကိစ္စဝိသေသံ ပဿန္တေန တေ တေ ဓမ္မာ တထာ တထာ အာသဝသံယောဇနဂန္ထာဒိဝသေန ဝုတ္တာတိ ‘‘ကိမတ္ထံ ဧတေယေဝ ဓမ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တာ, ကသ္မာ စ ဝုတ္တာ ဧဝ ပုန ဝုတ္တာ’’တိ န စောဒေတဗ္ဗမေတံ. (ข้อ 20-25) ธรรมเหล่านั้นย่อมผูกสัตว์ไว้ในวัฏฏะคือ กิเลส กรรม และวิบาก โดยความเป็นปัจจัย. แม้เมื่อธรรมอื่นจะเป็นปัจจัยแห่งวัฏฏะนั้น แต่ความเป็นปัจจัยแห่งวัฏฏะนั้นย่อมไม่มีหากปราศจากสังโยชน์. และด้วยสังโยชน์ที่สงเคราะห์เข้าในโอรัมภาคิยะและอุทธัมภาคิยะ ย่อมมีการกำหนดกรรมที่ยังภพนั้น ๆ ให้เกิด และมีการกำหนดภพ. และกรรมแม้ที่บุคคลผู้มีสังโยชน์ขาดแล้วทำไว้ ย่อมไม่ยังภพให้เกิด. หรือว่า ธรรมที่พึงถูกผูกไว้ ชื่อว่า สังโยชนิยะ, หรือว่า ธรรมที่ประกอบไว้ในสังโยชน์. การผูกสัตว์ไว้โดยการดึงเข้ามาแม้จากที่ไกล และโดยการไม่ยอมให้หลุดพ้นไป ชื่อว่า สังโยชน์. การทำเป็นปม หรือการทำให้ติดขัดกันเหมือนโซ่ตรวนและห่วงโซ่ ชื่อว่า คันถะ. การทำให้ติดแน่นกัน ชื่อว่า โยคะ. พึงทราบว่านี้คือความแตกต่างของธรรมเหล่านี้. แต่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ลักษณะและกิจพิเศษของธรรมทั้งหลาย ทรงเห็นกิจพิเศษนั้น ๆ ที่ธรรมเหล่านั้นกระทำให้สำเร็จในธรรมที่สัมปยุตกัน ในอารมณ์ และในปัจจัยเหล่านั้น จึงตรัสธรรมเหล่านั้นโดยความเป็นอาสวะ สังโยชน์ คันถะ เป็นต้น ตามลำดับ. เพราะฉะนั้น ไม่ควรคัดค้านในเรื่องนี้ว่า 'ทำไมธรรมเหล่านี้เท่านั้นจึงตรัสไว้อย่างนี้, และทำไมที่ตรัสแล้วจึงตรัสอีก'. ၂၆-၃၇. ဂန္ထနိယာတိ [Pg.54] ဧတ္ထ အယမညော အတ္ထော ‘‘ဂန္ထကရဏံ ဂန္ထနံ, ဂန္ထနေ နိယုတ္တာတိ ဂန္ထနိယာ, ဂန္ထယိတုံ သက္ကုဏေယျာ, ဂန္ထယိတုံ အရဟန္တီတိ ဝါ ဂန္ထနိယာ’’တိ. ဧဝံ ဩဃနိယာဒီသုပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာတိက္ကမတီတိ ဧတံ ဓာတွတ္ထံ ဂဟေတွာ ဩဃနိယာတိ ပဒသိဒ္ဓိ ကတာ. (ข้อ 26-37) ในบทว่า 'คันถนิยะ' นี้ มีความหมายอีกอย่างหนึ่งว่า 'การทำเป็นปม ชื่อว่า คันถนะ, ธรรมที่ประกอบไว้ในการทำเป็นปม ชื่อว่า คันถนิยะ, หรือว่า ธรรมที่สามารถทำให้เป็นปมได้, ธรรมที่ควรทำให้เป็นปม ชื่อว่า คันถนิยะ'. ในบทว่า 'โอฆนิยะ' เป็นต้น ก็พึงทราบอย่างนี้. การสำเร็จรูปบทว่า 'โอฆนิยะ' นั้น ทำโดยถือเอาอรรถของธาตุว่า 'ย่อมก้าวล่วงด้วยธรรมนั้น'. ၅၀-၅၄. ဓမ္မသဘာဝံ အဂ္ဂဟေတွာ ပရတော အာမသန္တီတိ ပရာမာသာ. ပရတောတိ နိစ္စာဒိတော. အာမသန္တီတိ သဘာဝပဋိသေဓေန ပရိမဇ္ဇန္တိ. (ข้อ 50-54) ธรรมทั้งหลายที่ย่อมลูบคลำโดยความเป็นอย่างอื่น โดยไม่ยึดถือสภาวะของธรรม ชื่อว่า ปรามาส. คำว่า 'โดยความเป็นอย่างอื่น' คือ โดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้น. คำว่า 'ย่อมลูบคลำ' คือ ย่อมลูบคลำโดยการปฏิเสธสภาวะ. ၅၅-၆၈. သဘာဝတော ဝိဇ္ဇမာနံ အဝိဇ္ဇမာနံ ဝါ ဝိစိတ္တသညာယ သညိတံ အာရမ္မဏံ အဂ္ဂဟေတွာ အပ္ပဝတ္တိတော အာလမ္ဗမာနာ ဓမ္မာ သာရမ္မဏာ. စိန္တနံ ဂဟဏံ အာရမ္မဏူပလဒ္ဓိ. စေတသိ နိယုတ္တာ, စေတသာ သံသဋ္ဌာ ဝါ စေတသိကာ. ဒုဗ္ဗိညေယျနာနတ္တတာယ ဧကီဘာဝမိဝုပဂမနံ နိရန္တရဘာဝုပဂမနံ. ယေသံ ရူပါနံ စိတ္တံ သဟဇာတပစ္စယော ဟောတိ, တေသံ စိတ္တဿ စ သုဝိညေယျနာနတ္တန္တိ နိရန္တရဘာဝါနုပဂမနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧကတော ဝတ္တမာနာပီတိ အပိ-သဒ္ဒေါ ကော ပန ဝါဒေါ ဧကတော အဝတ္တမာနာတိ ဧတမတ္ထံ ဒီပေတိ. ဣဒမေတ္ထ ဝိစာရေတဗ္ဗံ – အဝိနိဗ္ဘောဂရူပါနံ ကိံ အညမညံ သံသဋ္ဌတာ, ဥဒါဟု ဝိသံသဋ္ဌတာတိ? ဝိသုံ အာရမ္မဏဘာဝေန သုဝိညေယျနာနတ္တတ္တာ န သံသဋ္ဌတာ, နာပိ ဝိသံသဋ္ဌတာ သံသဋ္ဌာတိ အနာသင်္ကနီယသဘာဝတ္တာ. စတုန္နဉှိ ခန္ဓာနံ အညမညံ သံသဋ္ဌသဘာဝတ္တာ ရူပနိဗ္ဗာနေဟိပိ သော သံသဋ္ဌဘာဝေါ အတ္ထိ နတ္ထီတိ သိယာ အာသင်္ကာ, တသ္မာ တေသံ ဣတရေဟိ, ဣတရေသဉ္စ တေဟိ ဝိသံသဋ္ဌသဘာဝတာ ဝုစ္စတိ, န ပန ရူပါနံ ရူပေဟိ ကတ္ထစိ သံသဋ္ဌတာ အတ္ထီတိ တဒါသင်္ကာဘာဝတော ဝိသံသဋ္ဌတာ စ ရူပါနံ ရူပေဟိ န ဝုစ္စတီတိ. ဧသ ဟိ တေသံ သဘာဝေါတိ. စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနာဒိပဒေသု သံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနာဒိသဒ္ဒါ စိတ္တသဒ္ဒါပေက္ခာတိ ပစ္စေကံ စိတ္တသဒ္ဒသမ္ဗန္ဓတ္တာ စိတ္တသံသဋ္ဌာ စ တေ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ စာတိ ပစ္စေကံ ယောဇေတွာ အတ္ထော ဝုတ္တော. ဥပါဒိယန္တေဝါတိ ဘူတာနိ ဂဏှန္တိ ဧဝ, နိဿယန္တိ ဧဝါတိ အတ္ထော. ယထာ ဘူတာနိ ဥပါဒိယန္တိ ဂယှန္တိ နိဿီယန္တိ, န တထာ ဧတာနိ ဂယှန္တိ နိဿီယန္တိ, တသ္မာ ဥပါဒါ. အထ ဝါ ဘူတာနိ အမုဉ္စိတွာ တေသံ ဝဏ္ဏနိဘာဒိဘာဝေန ဂဟေတဗ္ဗတော ဥပါဒါ. ๕๕-๖๘. ธรรมทั้งหลายที่หน่วงเหนี่ยวอารมณ์ โดยไม่ถือเอาอารมณ์ที่มีอยู่โดยสภาวะ หรือไม่มีอยู่โดยสภาวะ ที่ถูกกำหนดด้วยสัญญาอันวิจิตร โดยไม่เป็นไป ชื่อว่า สารัมมณา (มีอารมณ์). การคิด การยึดถือ คือ การเข้าถึงอารมณ์. ธรรมที่ประกอบในใจ หรือระคนกับใจ ชื่อว่า เจตสิก. การเข้าถึงความเป็นอันเดียวกัน การเข้าถึงภาวะที่ต่อเนื่องกัน เพราะมีความต่างกันที่รู้ได้ยาก. พึงทราบว่า การไม่เข้าถึงภาวะที่ต่อเนื่องกัน เพราะมีความต่างกันที่รู้ได้ง่าย ของจิตนั้น และรูปทั้งหลายที่จิตเป็นปัจจัยเกิดร่วมกัน. คำว่า “แม้เป็นไปพร้อมกัน” นี้ ศัพท์ว่า “อปี” ย่อมแสดงอรรถว่า “จะกล่าวไปไยถึงธรรมที่ไม่เป็นไปพร้อมกันเล่า”. พึงพิจารณาในข้อนี้ว่า รูปที่แยกกันไม่ได้นั้น มีความระคนกันเอง หรือไม่ระคนกัน? เพราะมีความต่างกันที่รู้ได้ง่ายโดยความเป็นอารมณ์ต่างหาก จึงไม่ระคนกัน และก็ไม่ใช่ไม่ระคนกัน เพราะมีสภาพที่ไม่ควรสงสัยว่าระคนกัน. เพราะขันธ์ ๔ มีสภาพระคนกันเอง จึงอาจมีข้อสงสัยว่า ภาวะที่ระคนกันนั้นมีอยู่หรือไม่มีอยู่แม้ในรูปและนิพพาน ดังนั้น จึงกล่าวว่า รูปเหล่านั้นไม่ระคนกับขันธ์อื่น และขันธ์อื่นก็ไม่ระคนกับรูปเหล่านั้น แต่ไม่กล่าวว่ารูประคนกับรูปในที่ใดๆ เพราะไม่มีข้อสงสัยนั้น และไม่กล่าวว่ารูปไม่ระคนกับรูป. เพราะนั่นเป็นสภาพของรูปเหล่านั้น. ในบทว่า “จิตตสังคัฏฐสมุฏฐาน” เป็นต้น ศัพท์ว่า “สังคัฏฐสมุฏฐาน” เป็นต้น ย่อมอาศัยศัพท์ว่า “จิตต” เพราะฉะนั้น จึงกล่าวอรรถโดยประกอบศัพท์ว่า “จิตต” เข้ากับแต่ละบทว่า “ธรรมเหล่านั้นระคนกับจิตด้วย เกิดจากจิตด้วย”. คำว่า “อุปาทิยันเตว” หมายความว่า ย่อมยึดถือ ย่อมอาศัยภูตรูปนั่นเอง. ภูตรูปย่อมถูกยึดถือ ถูกอาศัยอย่างไร ธรรมเหล่านี้ย่อมไม่ถูกยึดถือ ไม่ถูกอาศัยอย่างนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า อุปาทา. อีกอย่างหนึ่ง ภูตรูปย่อมถูกยึดถือโดยความเป็นสีและรัศมีเป็นต้นของภูตรูปเหล่านั้น โดยไม่ละภูตรูปเหล่านั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า อุปาทา. ၇၅-၈၂. သံကိလိဋ္ဌတ္တိကေ ဝုတ္တနယေနာတိ သံ-သဒ္ဒံ အပနေတွာ ကိလိသန္တီတိ ကိလေသာတိအာဒိနာ နယေန. ๗๕-๘๒. ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในสังขิลิฏฐติกะ คือ โดยการนำศัพท์ว่า “สัง” ออก แล้วกล่าวด้วยนัยมีอาทิว่า “ย่อมทำให้เศร้าหมอง ชื่อว่ากิเลส”. ၈၃-၁၀၀. ကာမာဝစရာဒီသု [Pg.55] အယမပရော အတ္ထော – ကာမတဏှာ ကာမော, ဧဝံ ရူပါရူပတဏှာ ရူပံ အရူပဉ္စ. အာရမ္မဏကရဏဝသေန တာနိ ယတ္ထ အဝစရန္တိ, တေ ကာမာဝစရာဒယောတိ. ဧဝဉှိ သတိ အညဘူမီသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ အကာမာဝစရာဒိတာ ကာမာဝစရာဒိတာ စ နာပဇ္ဇတီတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ. နိက္ခေပကဏ္ဍေပိ ‘‘ဧတ္ထာဝစရာ’’တိ ဝစနံ အဝီစိပရနိမ္မိတပရိစ္ဆိန္နောကာသာယ ကာမတဏှာယ အာရမ္မဏဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ, တဒေါကာသတာ စ တဏှာယ တန္နိန္နတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယဒိ ပရိယာပန္နသဒ္ဒဿ အန္တောဂဓာတိ အယမတ္ထော, မဂ္ဂါဒိဓမ္မာနဉ္စ လောကုတ္တရန္တောဂဓတ္တာ ပရိယာပန္နတာ အာပဇ္ဇတိ. န ဟိ ‘‘ပရိယာပန္နာ’’တိ ဧတ္ထ တေဘူမကဂဟဏံ အတ္ထီတိ? နာပဇ္ဇတိ သဗ္ဗဒါ ပဝတ္တမာနဿ ပစ္စက္ခဿ လောကဿ ဝသေန ပရိယာပန္နနိစ္ဆယတော. အထ ဝါ ပရိစ္ဆေဒကာရိကာယ တဏှာယ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ အာပန္နာ ပဋိပန္နာ ဂဟိတာတိ ပရိယာပန္နာ. ๘๓-๑๐๐. ในบทว่า “กามาวจร” เป็นต้น มีอรรถอื่นอีกดังนี้ คือ กามตัณหาเป็นกาม, ฉันใด รูปตัณหาและอรูปตัณหาก็เป็นรูปและอรูป ฉันนั้น. ธรรมเหล่านั้นย่อมท่องเที่ยวไปในภูมิใด โดยความเป็นอารมณ์ ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า “กามาวจร” เป็นต้น. เมื่อเป็นเช่นนี้ ธรรมที่เกิดขึ้นในภูมิอื่น ก็ไม่เป็นอกามาวจรเป็นต้น และไม่เป็นกามาวจรเป็นต้น ดังนี้ ย่อมสำเร็จ. พึงทราบว่า แม้ในนิกเขปกัณฑ์ คำว่า “เอตถาวจร” นี้ กล่าวหมายถึงความเป็นอารมณ์ของกามตัณหา ซึ่งมีโอกาสที่ถูกกำหนดโดยอเวจีและปรนิมมิตวสวัตดี และพึงทราบว่า ความเป็นโอกาสนั้นของตัณหา ย่อมเป็นไปตามความโน้มเอียงของตัณหานั้น. ถ้าอรรถของศัพท์ว่า “ปริยาปันนะ” คือ “อันสงเคราะห์เข้าแล้ว” ธรรมมีมรรคเป็นต้น ก็ย่อมเป็นปริยาปันนะ เพราะสงเคราะห์เข้าในโลกุตตระ. ก็ในบทว่า “ปริยาปันนา” นี้ ไม่มีการยึดถือไตรภูมิใช่ไหม? ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะการกำหนดปริยาปันนะ ย่อมเป็นไปตามโลกที่ปรากฏอยู่เฉพาะหน้า. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่ถูกตัณหาผู้กระทำการกำหนด กำหนดแล้ว เข้าถึงแล้ว ปฏิบัติแล้ว ยึดถือแล้ว ชื่อว่า “ปริยาปันนะ”. အနီယ-သဒ္ဒေါ ဗဟုလာ ကတ္တုအဘိဓာယကောတိ ဝဋ္ဋစာရကတော နိယျန္တီတိ နိယျာနီယာ, နီ-ကာရဿ ရဿတ္တံ ယ-ကာရဿ စ က-ကာရတ္တံ ကတွာ ‘‘နိယျာနိကာ’’တိ ဝုတ္တံ, နိယျာနကရဏသီလာ ဝါ နိယျာနိကာ. ဥတ္တရိတဗ္ဗဿ အညဿ နိဒ္ဒိဋ္ဌဿ အဘာဝါ နိဒ္ဒိသိယမာနာ သဥတ္တရာ ဓမ္မာဝ ဥတ္တရိတဗ္ဗာတိ ‘‘အတ္တာန’’န္တိ အာဟ. ရာဂါဒီနန္တိ ရာဂါဒီနံ ဒသန္နံ ကိလေသာနံ သဗ္ဗနိယတာကုသလာနံ ဝါ. တေဟိ နာနပ္ပကာရဒုက္ခနိဗ္ဗတ္တကေဟိ အဘိဘူတာ သတ္တာ ကန္ဒန္တိ အကန္ဒန္တာပိ ကန္ဒနကာရဏဘာဝတော. ယသ္မာ ပန ပဟာနေကဋ္ဌတာဝသေန စ ‘‘သရဏာ’’တိ အာဟ, တသ္မာ ‘‘ရာဂါဒီန’’န္တိ ဝစနေန ရာဂဒေါသမောဟာဝ ဂဟိတာတိ ဉာယတိ. ရဏ-သဒ္ဒေါ ဝါ ရာဂါဒိရေဏူသု နိရုဠှော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ရဏံ ဝါ ယုဒ္ဓံ, ‘‘ကာမာ တေ ပဌမာ သေနာ’’တိ (သု. နိ. ၄၃၈; မဟာနိ. ၂၈, ၆၈, ၁၄၉; စူဠနိ. နန္ဒမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၄၇) ဧဝမာဒိကာ စ အကုသလာ သေနာ အရိယမဂ္ဂယုဒ္ဓေန ဇေတဗ္ဗတ္တာ သယုဒ္ဓတ္တာ ‘‘သရဏာ’’တိ ဝုစ္စန္တီတိ. အရဏဝိဘင်္ဂသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၃၂၃ အာဒယော) ပန သဒုက္ခာ သဥပဃာတာ သဥပါယာသာ သပရိဠာဟာ မိစ္ဆာပဋိပဒါဘူတာ ကာမသုခါနုယောဂါဒယော ‘‘သရဏာ’’တိ ဝုတ္တာတိ ဒုက္ခာဒီနံ ရဏဘာဝေါ တန္နိဗ္ဗတ္တကသဘာဝါနံ အကုသလာနံ သရဏတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ศัพท์ว่า “อนียะ” โดยมากเป็นเครื่องแสดงผู้กระทำ เพราะฉะนั้น ธรรมที่นำสัตว์ออกจากวัฏฏะ ชื่อว่า “นิยยานียะ” โดยการทำ “นี” ให้เป็นเสียงสั้น และทำ “ยะ” ให้เป็น “กะ” จึงกล่าวว่า “นิยยานิกะ” หรือธรรมที่มีปกติกระทำซึ่งการนำออก ชื่อว่า “นิยยานิกะ”. เพราะไม่มีสิ่งอื่นที่ควรยิ่งกว่าที่แสดงไว้ ธรรมทั้งหลายที่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าที่กำลังแสดงอยู่นั่นแหละ ควรยิ่งกว่า จึงกล่าวว่า “อัตตานัง” (ตน). คำว่า “ราคาทีนัง” หมายถึง กิเลส ๑๐ ประการมีราคะเป็นต้น หรืออกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการที่แน่นอนทั้งหมด. สัตว์ทั้งหลายที่ถูกกิเลสเหล่านั้น ซึ่งยังทุกข์มีประการต่างๆ ให้เกิดขึ้น ครอบงำแล้ว ย่อมร้องไห้ แม้ไม่ร้องไห้ ก็เพราะเป็นเหตุแห่งการร้องไห้. แต่เพราะกล่าวว่า “สรณะ” (มีรณะ) โดยความเป็นธรรมอันเดียวกับการละ เพราะฉะนั้น จึงพึงทราบว่า ด้วยคำว่า “ราคาทีนัง” นี้ ย่อมถือเอาเฉพาะราคะ โทสะ โมหะ เท่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง ศัพท์ว่า “รณะ” พึงทราบว่าใช้ในความหมายของธุลีมีราคะเป็นต้น หรือ “รณะ” คือ การรบ, และอกุศลเสนามีอาทิว่า “กามเป็นเสนาที่หนึ่งของท่าน” (สุ. นิ. ๔๓๘; มหานิ. ๒๘, ๖๘, ๑๔๙; จูฬนิ. นันทมาณวกปุจฉานิเทศ ๔๗) เป็นต้น ย่อมถูกเรียกว่า “สรณะ” เพราะเป็นสิ่งที่ควรชนะด้วยการรบด้วยอริยมรรค และเพราะเป็นการรบ. แต่ในอรณวิภังคสูตร (ม. นิ. ๓.๓๒๓ เป็นต้น) กามสุขัลลิกานุโยคเป็นต้น ซึ่งเป็นมิจฉาปฏิปทา มีทุกข์ มีความเบียดเบียน มีความคับแค้น มีความเร่าร้อน ย่อมถูกเรียกว่า “สรณะ” เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ความเป็นรณะของทุกข์เป็นต้น และความเป็นสรณะของอกุศลทั้งหลายที่มีสภาพยังทุกข์เหล่านั้นให้เกิดขึ้น. ပိဋ္ဌိဒုကာ သမတ္တာ. ปิฏฐิทุกะ จบแล้ว. သုတ္တန္တိကဒုကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ อธิบายบทมาติกาในสุตตันติกทุกะ. ၁၀၁-၁၀၈. ဝိဇ္ဇာရာသန္တောဂဓဓမ္မာ [Pg.56] ဝိဇ္ဇာသဘာဂတာယ တဒေကဒေသေ ဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌာသေ ဝတ္တန္တီတိ ဝုတ္တာ. ဝဇိရဿ ယတ္ထ တံ ပတတိ, တတ္ထ အဘေဇ္ဇံ နာမ ကိဉ္စိ မဏိပါသာဏာဒိ နတ္ထိ, န စ တေန ဂမနမဂ္ဂေါ ဝိရုဟတိ, ဧဝမေဝ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ယတ္ထ သော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မိံ သန္တာနေ အဘေဇ္ဇော ကိလေသော နာမ နတ္ထိ, န စ ဘိန္နော ပုန ဝိရုဟတီတိ ဝဇိရုပမတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တဒုပစာရေန ဗာလာ ယထာ ‘‘မဉ္စာ ဃောသန္တီ’’တိ. ကဏှာဘိဇာတီတိ အပါယာ ဝုစ္စန္တိ မနုဿေသု စ ဒေါဘဂ္ဂိယံ. တပနဿ ဝါ ဒုက္ခဿ ဟိတာတိ တပနိယာ. ๑๐๑-๑๐๘. ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในกองแห่งวิชชา ย่อมเป็นไปในส่วนหนึ่งแห่งวิชชานั้น ในส่วนแห่งวิชชา เพราะมีความเป็นส่วนแห่งวิชชา ดังนี้ ได้กล่าวไว้แล้ว. พึงทราบว่า อุปมาด้วยเพชร คือ เพชรนั้นตกไปในที่ใด สิ่งใดๆ มีแก้วมณีและหินเป็นต้น ที่ไม่แตก ไม่มีในที่นั้น และทางที่เพชรนั้นไปก็ไม่ถูกขัดขวาง ฉันใด อรหัตตมรรคเกิดขึ้นในสันดานใด กิเลสที่ไม่อาจทำลายได้ ไม่มีในสันดานนั้น และกิเลสที่ถูกทำลายแล้วก็ไม่เกิดขึ้นอีก ฉันนั้น. ด้วยอุปจาระนั้น คนพาลย่อมกล่าวว่า “เตียงร้อง” ฉันใด. คำว่า “กัณหาภิชาติ” หมายถึง อบาย และความอับโชคในหมู่มนุษย์. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่เกื้อกูลแก่ความเร่าร้อน หรือแก่ทุกข์ ชื่อว่า “ตปนียะ”. ဒါသာဒီသုပိ သိရိဝဍ္ဎကာဒိသဒ္ဒါ ဝိယ အတထတ္တာ ဝစနမတ္တမေဝ အဓိကာရံ ကတွာ ပဝတ္တာ အဓိဝစနာ. ယသ္မာ ပန အဓိဝစနနိရုတ္တိပညတ္တိပဒါနိ သမာနတ္ထာနိ, သဗ္ဗဉ္စ ဝစနံ အဓိဝစနာဒိဘာဝံ ဘဇတိ, တသ္မာ တေသုပိ ဝစနဝိသေသေသု ဝိသေသေန ပဝတ္တေဟိ အဓိဝစနာဒိသဒ္ဒေဟိ သဗ္ဗာနိ ဝစနာနိ အတ္ထပ္ပကာသနသာမညေန ဝုတ္တာနီတိ ဧတေနာဓိပ္ပာယေန အယံ အတ္ထယောဇနာ ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အထ ဝါ အဓိ-သဒ္ဒေါ ဥပရိဘာဂေ, ဥပရိ ဝစနံ အဓိဝစနံ. ကဿ ဥပရိ? ပကာသေတဗ္ဗဿ အတ္ထဿာတိ ဝိဒိတောဝါယမတ္ထော. အဓီနံ ဝါ ဝစနံ အဓိဝစနံ. ကေန အဓီနံ? အတ္ထေန. တထာ တံတံအတ္ထပ္ပကာသနေ နိစ္ဆိတံ, နိယတံ ဝါ ဝစနံ နိရုတ္တိ. ပထဝီဓာတုပုရိသာဒိတံတံပကာရေန ဉာပနတော ပညတ္တီတိ ဧဝံ အဓိဝစနာဒိပဒါနံ သဗ္ဗဝစနေသု ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အညထာ သိရိဝဍ္ဎကဓနဝဍ္ဎကပ္ပကာရာနမေဝ အဘိလာပါနံ အဓိဝစနတာ, အဘိသင်္ခရောန္တီတိ ဧဝံပကာရာနမေဝ နိဒ္ဓါရဏဝစနာနံ နိရုတ္တိတာ, တက္ကော ဝိတက္ကောတိ ဧဝံပကာရာနမေဝ ဧကမေဝတ္ထံ တေန တေန ပကာရေန ဉာပေန္တာနံ ပညတ္တိတာ စ အာပဇ္ဇေယျာတိ. แม้ในพวกทาสเป็นต้น คำว่า “สิริวัฑฒกะ” (ผู้เจริญด้วยสิริ) เป็นต้น ก็เป็นอธิวจนะ (คำเรียก) ที่ใช้ไปโดยถือเอาเพียงคำพูดเท่านั้นเป็นใหญ่ เพราะไม่ใช่เป็นอย่างนั้นจริง (คือไม่ใช่ผู้เจริญด้วยสิริจริง) แต่เพราะบทว่า อธิวจนะ นิรุตติ และปัญญัติ มีความหมายเสมอกัน และคำพูดทั้งปวงย่อมถึงความเป็นอธิวจนะเป็นต้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า อรรถโยชนา (การประกอบความหมาย) นี้ ท่านทำไว้ด้วยอัธยาศัยนี้ว่า แม้ในคำพูดเหล่านั้น คำพูดทั้งปวงก็ถูกกล่าวโดยความเป็นเครื่องประกาศอรรถโดยทั่วไป ด้วยคำว่า อธิวจนะเป็นต้น ที่ใช้ไปโดยพิเศษในคำพูดพิเศษเหล่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง อธิศัพท์ (คำว่า อธิ) อยู่ในส่วนเบื้องบน คำพูดที่อยู่เบื้องบน ชื่อว่า อธิวจนะ. เบื้องบนของอะไร? เบื้องบนของอรรถที่พึงประกาศ ดังนี้ ความหมายนี้เป็นที่รู้กันแล้ว. หรือว่า คำพูดที่ขึ้นอยู่ ชื่อว่า อธิวจนะ. ขึ้นอยู่ด้วยอะไร? ด้วยอรรถ. อนึ่ง คำพูดที่แน่นอน หรือที่กำหนดไว้ในการประกาศอรรถนั้นๆ ชื่อว่า นิรุตติ. เพราะการให้รู้ด้วยอาการนั้นๆ เช่น ธาตุดิน บุรุษ เป็นต้น ชื่อว่า ปัญญัติ. พึงทราบว่า การใช้ไปแห่งบทว่า อธิวจนะเป็นต้น ในคำพูดทั้งปวงเป็นอย่างนี้. มิฉะนั้นแล้ว ความเป็นอธิวจนะก็จะพึงมีแก่คำพูดชนิดที่ว่า สิริวัฑฒกะ (ผู้เจริญด้วยสิริ) ธนวัฑฒกะ (ผู้เจริญด้วยทรัพย์) เป็นต้น เท่านั้น, ความเป็นนิรุตติก็จะพึงมีแก่คำพูดที่กำหนดแน่นอนชนิดที่ว่า “อภิสังขรณ์” (ปรุงแต่ง) เป็นต้น เท่านั้น, และความเป็นปัญญัติก็จะพึงมีแก่คำพูดที่ให้รู้ความหมายอย่างเดียวกันด้วยอาการนั้นๆ ชนิดที่ว่า “ตักกะ (ตรึก) คือ วิตักกะ (ความตรึก)” เป็นต้น เท่านั้น. ၁၀၉-၁၁၈. ဖဿော ဝေဒနာတိ သဗ္ဗဒါပိ အရူပဓမ္မာနံ ဖဿာဒိနာမကတ္တာ ပထဝိယာဒီနံ ကေသကုမ္ဘာဒိနာမန္တရာပတ္တိ ဝိယ နာမန္တရာနာပဇ္ဇနတော စ သဒါ အတ္တနာဝ ကတနာမတာယ စတုက္ခန္ဓနိဗ္ဗာနာနိ နာမကရဏဋ္ဌေန နာမံ. နမနံ အဝိနာဘာဝတော အာရမ္မဏာဘိမုခတာ, နမနဟေတုဘူတတာ နာမနံ. အထ ဝါ အဓိဝစနသမ္ဖဿော ဝိယ အဓိဝစနံ နာမမန္တရေန ယေ အနုပစိတဗောဓိသမ္ဘာရာနံ ဂဟဏံ န ဂစ္ဆန္တိ, တေ နာမာယတ္တဂ္ဂဟဏာ နာမံ. ရူပံ ပန ဝိနာပိ နာမသာဓနံ အတ္တနော ရုပ္ပနသဘာဝေန ဂဟဏံ ဥပယာတီတိ ရူပံ. ๑๐๙-๑๑๘. ผัสสะ เวทนา เป็นต้น ชื่อว่า นาม เพราะธรรมอันไม่มีรูปทั้งหลายมีผัสสะเป็นต้น ย่อมมีชื่ออยู่เสมอ และเพราะไม่ถึงซึ่งชื่ออื่น เหมือนการถึงชื่ออื่นของปฐวีธาตุเป็นต้นว่า ผม หม้อ เป็นต้น และเพราะนามทั้งหลายมีขันธ์ 4 และนิพพาน ย่อมมีชื่อที่ตนเองทำไว้เสมอ ด้วยอรรถว่า เป็นเครื่องกระทำชื่อ. การน้อมไป คือ การมุ่งตรงต่ออารมณ์ เพราะความเป็นของไม่พรากจากกัน, ความเป็นเหตุแห่งการน้อมไป ชื่อว่า นามนะ. อีกอย่างหนึ่ง อธิวจนะ (คำเรียก) เหมือนอธิวจนสัมผัส (สัมผัสทางคำเรียก) ชนเหล่าใดผู้ยังไม่สั่งสมโพธิสมภาร ย่อมไม่ถึงการกำหนดรู้ได้ด้วยนาม (ชื่อ) ชนเหล่านั้นมีการกำหนดรู้ขึ้นอยู่กับนาม เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า นาม. ส่วนรูปนั้น แม้ไม่มีเครื่องกระทำนาม ก็ย่อมถึงการกำหนดรู้ได้ด้วยสภาพที่แตกสลายของตนเอง เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า รูป. ၁၁၉-၁၂၃. ဣတော [Pg.57] ပုဗ္ဗေ ပရိကမ္မံ ပဝတ္တံ, ဣတော ပရံ ဘဝင်္ဂံ, မဇ္ဈေ သမာပတ္တီတိ ဧဝံ သမာပတ္တီနံ အပ္ပနာပရိစ္ဆေဒပညာ သမာပတ္တိကုသလတာ. ဝုဋ္ဌာနေ ကုသလဘာဝေါ ပုဗ္ဗေ ဝုဋ္ဌာနေ ပရိစ္ဆေဒကရဏဉာဏံ. လက္ခဏာဒိဝသေန အနိစ္စာဒိဝသေန စ မနသိ ကရဏံ မနသိကာရော. ๑๑๙-๑๒๓. ก่อนหน้านี้ ปริกรรม (การเตรียม) ย่อมเป็นไป, หลังจากนี้ ภวังค์ (จิตที่ดำรงภพ) ย่อมเป็นไป, ตรงกลางคือ สมาบัติ (การเข้าถึงฌาน) ดังนี้ ปัญญาที่กำหนดรู้การเข้าถึงฌาน (อัปปนา) ของสมาบัติทั้งหลาย ชื่อว่า สมาบัติกุสลตา (ความฉลาดในสมาบัติ). ความเป็นผู้ฉลาดในการออกจากฌาน คือ ญาณที่กระทำการกำหนดรู้ในการออกจากฌานก่อน. การกระทำไว้ในใจโดยเป็นลักษณะเป็นต้น และโดยเป็นอนิจจะ (ไม่เที่ยง) เป็นต้น ชื่อว่า มนสิการ. ၁၂၄-၁၃၄. သုစိသီလတာ သောရစ္စံ. သာ ဟိ သောဘနကမ္မရတတာတိ. သမ္မောဒကဿ, သမ္မောဒကော ဝါ မုဒုဘာဝေါ သမ္မောဒကမုဒုဘာဝေါ, သဏှဝါစတာ. ‘‘အဂုတ္တဒွါရတာ’’တိ ဝုတ္တေ ကေသု ဒွါရေသူတိ န ပညာယတီတိ ‘‘ဣန္ဒြိယေသူ’’တိ ဝုတ္တံ. သမ္ပဇာနာတီတိ သမ္ပဇာနော, တဿ ဘာဝေါ သမ္ပဇညံ. တဒပိ ဉာဏံ ယသ္မာ သမ္ပဇာနာတိ, တသ္မာ ‘‘သမ္ပဇာနာတီတိ သမ္ပဇည’’န္တိ အာဟ. အပ္ပဋိသင်္ခါနေ နိမိတ္တေ ဝိသယေ ဝါ. ဝီရိယသီသေနာတိ ဝီရိယပါမောက္ခေန. ဥပ္ပန္နံ ဗလန္တိ ဝီရိယောပတ္ထမ္ဘေန ဟိ ကုသလဘာဝနာ ဗလဝတီ ထိရာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ တထာ ဥပ္ပန္နာ ဗလဝတီ ကုသလဘာဝနာ ဗလဝန္တော သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိပိ ဝုစ္စန္တိ. ကသိဏနိမိတ္တံ ဝိယ သညာဏံ ဝိယ သဝိဂ္ဂဟံ ဝိယ စ သုဋ္ဌု ဥပလက္ခေတဗ္ဗာကာရံ ‘‘နိမိတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. သမထော စ ဧဝံ အာကာရောတိ ‘‘နိမိတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တော. တထာ ဟိ သော ပစ္စဝေက္ခန္တေန ပစ္စဝေက္ခဏတော ဂယှတီတိ. ဥဒ္ဓစ္စမိဝ စိတ္တံ န ဝိက္ခိပတီတိ, ဝိက္ခေပပဋိက္ခေပေါ ဝါ အဝိက္ခေပေါ. ๑๒๔-๑๓๔. ความมีศีลบริสุทธิ์ คือ โสรัจจะ (ความเสงี่ยม) เพราะโสรัจจะนั้นแล เป็นความยินดีในการงานอันดีงาม. ความอ่อนโยนที่ยังความยินดีให้เกิด หรือความอ่อนโยนที่ยังความยินดีให้เกิด ชื่อว่า สัมโมทกมุทุภาวะ (ความอ่อนโยนที่ยังความยินดีให้เกิด), คือ วาจาอ่อนหวาน. เมื่อกล่าวว่า “ความไม่คุ้มครองทวาร” ย่อมไม่ปรากฏว่า ในทวารไหน? เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ในอินทรีย์ทั้งหลาย”. ผู้รู้พร้อม ชื่อว่า สัมปชัญญะ, ภาวะของผู้รู้พร้อม ชื่อว่า สัมปชัญญะ. แม้ญาณนั้น เพราะรู้พร้อม เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “รู้พร้อม ชื่อว่า สัมปชัญญะ”. ในนิมิตหรืออารมณ์ที่ไม่ได้พิจารณา. ด้วยศีรษะแห่งวิริยะ คือ ด้วยวิริยะเป็นประธาน. ชื่อว่า กำลังที่เกิดขึ้น เพราะการเจริญกุศลที่เข้มแข็งและมั่นคง ย่อมเกิดขึ้นด้วยการอุปถัมภ์ของวิริยะ เพราะฉะนั้น การเจริญกุศลที่เข้มแข็งที่เกิดขึ้นอย่างนั้น จึงเรียกว่า โพชฌงค์ 7 ที่มีกำลัง. อาการที่พึงกำหนดรู้ได้ดี เหมือนกสิณนิมิต เหมือนเครื่องหมาย เหมือนรูปกาย ชื่อว่า นิมิต. สมถะก็มีอาการอย่างนี้ จึงเรียกว่า นิมิต. เพราะสมถะนั้น ย่อมถูกผู้พิจารณาจับได้ด้วยการพิจารณา. จิตไม่ฟุ้งซ่านเหมือนอุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน), หรือการห้ามความฟุ้งซ่าน ชื่อว่า อวิกเขปะ (ความไม่ฟุ้งซ่าน). ၁၃၅-၁၄၂. သီလမေဝ ပုနပ္ပုနံ အာသေဝိယမာနံ လောကိယံ လောကုတ္တရမ္ပိ သီလံ ပရိပူရေတီတိ ‘‘သီလပရိပူရဏတော’’တိ ဝုတ္တံ. သီလဿ သမ္ပဒါတိ ကာရဏသီလမ္ပိ ဖလသီလမ္ပိ သမ္ပန္နသမုဒါယဿ ဧကဒေသဝသေန ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ‘‘ကတမေ စ ထပတိ အကုသလာ သီလာ? အကုသလံ ကာယကမ္မံ အကုသလံ ဝစီကမ္မံ ပါပကော အာဇီဝေါ’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၆၄) ဝုတ္တတ္တာ သဗ္ဗမ္ပိ ကုသလာကုသလံ ‘‘သီလ’’န္တိ ဂဟေတွာ တတ္ထ ကုသလသီလံ နိဒ္ဓါရေတွာ ‘‘သီလသမ္ပဒါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ๑๓๕-๑๔๒. ศีลนั่นแหละ เมื่อเสพอยู่บ่อยๆ ย่อมยังศีลทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระให้บริบูรณ์ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะความบริบูรณ์แห่งศีล”. ความถึงพร้อมแห่งศีล คือ ศีลที่เป็นเหตุและศีลที่เป็นผล ก็ถูกกล่าวโดยส่วนหนึ่งของหมู่ที่ถึงพร้อม. อีกอย่างหนึ่ง เพราะมีการกล่าวไว้ว่า “คฤหบดี ศีลอกุศลเป็นไฉน? อกุศลกรรมทางกาย อกุศลกรรมทางวาจา อาชีวะชั่ว” (ม.อุ. 2.264) จึงถือเอาทั้งกุศลและอกุศลทั้งหมดว่า “ศีล” แล้วกำหนดเอาเฉพาะกุศลศีลในนั้น จึงกล่าวว่า “สีลสัมปทา” (ความถึงพร้อมแห่งศีล). พึงทราบว่า ทิฏฐิสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งทิฏฐิ) ก็เป็นอย่างนี้. ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ခေါ ပန ယထာဒိဋ္ဌိဿ စ ပဓာနန္တိ ကမ္မဿကတဉာဏာဒိသင်္ခါတာ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ စေဝါတိ ပဋိပါဋိယာ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ခေါ ပနာတိ စ ပဒဒွယဿ သမာနတ္တာ ပညာ. ယထာဒိဋ္ဌိဿာတိ နိဗ္ဗတ္တိတပ္ပကာရဒိဋ္ဌိဿ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗပဓာနာနုရူပဒိဋ္ဌိဿ ဝါ ယထာဒိဋ္ဌိပဝတ္တကိရိယဿ ဝါ. သံဝေဂေါတိ သဟောတ္တပ္ပံ ဉာဏံ, ဩတ္တပ္ပမေဝ ဝါ. သမတ္တံ တုဿနံ တိတ္တိ [Pg.58] သန္တုဋ္ဌိ, နတ္ထိ ဧတဿ သန္တုဋ္ဌီတိ အသန္တုဋ္ဌိ, အသန္တုဋ္ဌိဿ ဘာဝေါ အသန္တုဋ္ဌိတာ. ဝီရိယပ္ပဝါဟေ ပဝတ္တမာနေ အန္တရာ ဧဝ ပဋိဂမနံ နိဝတ္တနံ ပဋိဝါနံ, တံ အဿ အတ္ထီတိ ပဋိဝါနီ, န ပဋိဝါနီ အပ္ပဋိဝါနီ, တဿ ဘာဝေါ အပ္ပဋိဝါနိတာ. ဝိမုစ္စနံ နာမ အာရမ္မဏေ အဓိမုတ္တတာ ကိလေသေဟိ သဗ္ဗသင်္ခါရေဟိ စ နိဿဋတာ စ. ပဋိသန္ဓိဝသေနာတိ ကိလေသာနံ တံတံမဂ္ဂဝဇ္ဈာနံ ဥပ္ပန္နမဂ္ဂေ ခန္ဓသန္တာနေ ပုန သံဒဟနဝသေန. အနုပ္ပာဒဘူတေတိ တံတံဖလေ. အနုပ္ပာဒပရိယောသာနေတိ အနုပ္ပာဒကရော မဂ္ဂေါ အနုပ္ပာဒေါ, တဿ ပရိယောသာနေ. อนึ่ง ทิฏฐิวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งทิฏฐิ) เป็นประธานของผู้มีทิฏฐิอย่างนั้น คือ ทิฏฐิวิสุทธิที่นับเนื่องด้วยกัมมัสสกตาญาณ (ญาณว่าสัตว์มีกรรมเป็นของตน) เป็นต้น และบททั้งสองคือ “ทิฏฐิวิสุทธิ” และ “ทิฏฐิวิสุทธิแล” มีความหมายเสมอกันโดยลำดับ จึงเป็นปัญญา. คำว่า “ของผู้มีทิฏฐิอย่างนั้น” คือ ของผู้มีทิฏฐิที่เกิดขึ้นแล้วอย่างนั้น หรือของผู้มีทิฏฐิที่สมควรแก่ประธานที่พึงให้เกิดขึ้น หรือของผู้มีการกระทำที่ดำเนินไปตามทิฏฐิ. สังเวคะ (ความสลดใจ) คือ ญาณที่ประกอบด้วยโอตตัปปะ (ความละอายต่อบาป) หรือโอตตัปปะนั่นเอง. ความยินดี ความอิ่ม ความพอใจที่สมบูรณ์ ชื่อว่า สันตุฏฐิ (ความสันโดษ), ความไม่สันโดษ เพราะไม่มีความสันโดษนี้ ชื่อว่า อสันตุฏฐิ (ความไม่สันโดษ), ภาวะของความไม่สันโดษ ชื่อว่า อสันตุฏฐิตา (ความเป็นผู้ไม่สันโดษ). การถอยกลับ การหยุดยั้งในระหว่างที่กระแสแห่งวิริยะกำลังดำเนินไป ชื่อว่า ปฏิวานะ (การถอยกลับ), ผู้มีการถอยกลับนั้น ชื่อว่า ปฏิวานี, ผู้ไม่ถอยกลับ ชื่อว่า อัปปฏิวานี, ภาวะของผู้ไม่ถอยกลับ ชื่อว่า อัปปฏิวานิตา (ความเป็นผู้ไม่ถอยกลับ). วิมุจจนะ (ความหลุดพ้น) คือ ความน้อมใจไปในอารมณ์ และความหลุดพ้นจากกิเลสและสังขารทั้งปวง. โดยความเป็นปฏิสนธิ คือ โดยการเชื่อมต่อกิเลสที่พึงละด้วยมรรคต่างๆ เข้ากับขันธสันดานอีกครั้งในมรรคที่เกิดขึ้นแล้ว. คำว่า “เป็นผู้ไม่เกิดขึ้น” คือ ในผลนั้นๆ. คำว่า “ในที่สุดแห่งความไม่เกิดขึ้น” คือ มรรคที่กระทำความไม่เกิดขึ้น ชื่อว่า อนุปปาทะ (ความไม่เกิดขึ้น), ในที่สุดแห่งอนุปปาทะนั้น. သုတ္တန္တိကဒုကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. คำอธิบายบทมาติกาหมวด 2 แห่งสุตตันตะ จบแล้ว. ဒုကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. คำอธิบายบทมาติกาหมวด 2 จบแล้ว. ကာမာဝစရကုသလပဒဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ คำอธิบายการจำแนกบทกุศลในกามภูมิ. ၁. ‘‘ယေ ဝါ ပန…ပေ… အရူပိနော ဓမ္မာ’’တိ ဣဒံ ‘‘ဖဿော ဟောတီ’’တိ ဧဝမာဒိကံ ဝိယ န ဝိသုံ ‘‘တေပိ ဟောန္တီ’’တိ ဟောတိ-သဒ္ဒေန သမ္ဗန္ဓံ ကတွာ ဝုတ္တံ, ဥဒ္ဒိဋ္ဌာဝသေသေ စ ပန ဂဟေတွာ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ’’တိ အပ္ပေတုံ ဝုတ္တန္တိ အပ္ပနာယ အဝရောဓိတံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ နိဒ္ဒေသေပိ ဧတဿ ပဒဘာဇနီယံ န ဝုတ္တန္တိ. သရူပေန ပန အဒဿိတတ္တာ ‘‘အတ္ထီ’’တိ ဝတွာ ဒုတိယေန ဟောတိ-သဒ္ဒေန သမ္ဗန္ဓော နိဒ္ဒေသော စ န ကတော, သင်္ခေပေန ပန ဥဒ္ဒိသိတွာ သင်္ခေပေနေဝ ယေ ဝါ ပန ဓမ္မာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာတိ ဧတဿ ဓမ္မဿ ဥဒ္ဒေသေ အဝရောဓော ယုတ္တော. ဓမ္မနိဒ္ဒေသေ စ နိဒ္ဒေသာဝသာနေ ဝုတ္တဿာတိ. ๑. คำว่า "เย วา ปน...เป... อรูปิโน ธัมมา" นี้ ไม่ได้ตรัสไว้โดยแยกต่างหากว่า "ธรรมเหล่านั้นก็มี" (เตปิ โหนติ) โดยทำความสัมพันธ์กับ "โหติ-สัททะ" (คำว่า โหติ) เหมือนคำว่า "ผัสโส โหติ" (ผัสสะย่อมมี) เป็นต้น แต่ทรงรวบรวมธรรมที่เหลือจากที่ระบุไว้แล้ว (คือ เย วา ปน) เข้าไว้ด้วยกัน เพื่อให้จบลงว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล" (อิเม ธัมมา กุสลา) จึงถูกรวมเข้าไว้ในการสรุป (อัปปนา) ด้วยเหตุนี้ ในนิเทศจึงไม่ได้ตรัสปทภาชนีย์ของบทนี้ไว้ แต่เพราะไม่ได้แสดงโดยสภาวะของตน (สรูปะ) จึงไม่ได้ทรงทำความสัมพันธ์กับ "โหติ-สัททะ" ตัวที่สอง และไม่ได้ทรงทำนิเทศโดยละเอียด โดยตรัสว่า "อัตถิ" (มีอยู่) แต่ทรงระบุไว้โดยย่อแล้ว และทรงแสดง "เย วา ปน ธัมมา" โดยย่อแล้ว ดังนั้น การรวมธรรมนี้ไว้ในอุเทศจึงสมควร และการรวมไว้ในธรรมนิเทศที่ตรัสไว้ในตอนท้ายของนิเทศนั้น (เป็นความเห็นของเรา) ပုစ္ဆာပရိစ္ဆေဒဝစနေနေဝ ပုစ္ဆာဘာဝေ ဝိညာတေ ပုစ္ဆာဝိသေသဉာပနတ္ထံ အာဟ ‘‘အယံ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ’’တိ. ပဉ္စဝိဓာ ဟီတိ မဟာနိဒ္ဒေသေ (မဟာနိ. ၁၅၀; စူဠနိ. ပုဏ္ဏကမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၁၂; မေတ္တဂူမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၁၈) အာဂတာ ပုစ္ဆာ ဒဿေတိ. လက္ခဏန္တိ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတော ယော ကောစိ သဘာဝေါ. အညာတန္တိ ယေန ကေနစိ ဉာဏေန အညာတဘာဝံ အာဟ. အဒိဋ္ဌန္တိ ဒဿနဘူတေန ဉာဏေန ပစ္စက္ခံ ဝိယ အဒိဋ္ဌတံ. အတုလိတန္တိ ‘‘ဧတ္တကံ ဣဒ’’န္တိ တုလာဘူတာယ ပညာယ အတုလိတတံ. အတီရိတန္တိ တီရဏဘူတာယ ပညာယ အကတဉာဏကိရိယာသမာပနတံ. အဝိဘူတန္တိ ဉာဏဿ အပါကဋဘာဝံ[Pg.59]. အဝိဘာဝိတန္တိ ဉာဏေန အပါကဋီကတဘာဝံ. အဒိဋ္ဌံ ဇောတီယတိ ဧတာယာတိ အဒိဋ္ဌဇောတနာ. အနုမတိယာ ပုစ္ဆာ အနုမတိပုစ္ဆာ. ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိပုစ္ဆာယ ဟိ ‘‘ကာ တုမှာကံ အနုမတီ’’တိ အနုမတိ ပုစ္ဆိတာ ဟောတိ. ကထေတုကမျတာတိ ကထေတုကမျတာယ. เมื่อทราบความเป็นคำถามด้วยคำระบุขอบเขตของคำถาม (ปุจฉาปริจเฉท) แล้ว เพื่อให้ทราบความพิเศษของคำถาม จึงตรัสว่า "นี่คือ กเถตุกัมยตาปุจฉา" (คำถามที่ประสงค์จะแสดง) ด้วยบทว่า "ปัญจวิธา หิ" ทรงแสดงคำถามที่มาในมหานิเทศ "ลักษณะ" คือ สภาวะใดๆ ที่ประสงค์จะรู้ ด้วยบทว่า "อัญญาตะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ถูกรู้ด้วยญาณใดๆ ด้วยบทว่า "อทิฏฐะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ถูกเห็นด้วยญาณที่เป็นเครื่องเห็นประดุจการเห็นต่อหน้า (ปัจจักษ์) ด้วยบทว่า "อตุลิตะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ถูกชั่ง (พิจารณา) ด้วยปัญญาที่เป็นประดุจตราชูว่า "สิ่งนี้มีประมาณเท่านี้" ด้วยบทว่า "อตีริตะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ทำให้การทำกิจของญาณที่เป็นเครื่องวินิจฉัยสำเร็จลง ด้วยบทว่า "อวิภูตะ" ตรัสถึงความไม่ปรากฏชัดแก่ญาณ ด้วยบทว่า "อวิภาวิตะ" ตรัสถึงความเป็นสภาพที่ยังไม่ถูกทำให้ปรากฏชัดด้วยญาณ "อทิฏฐโชตนา" คือ คำถามที่ทำให้สภาพที่ยังไม่ถูกเห็นปรากฏขึ้น "อนุมติปุจฉา" คือ คำถามเพื่อขอความเห็น เพราะในคำถามว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน" เป็นต้น ทรงถามความเห็นว่า "ความเห็นของพวกเธอเป็นอย่างไร" "กเถตุกัมยตา" คือ ด้วยความประสงค์จะแสดง ပဘေဒတော ဓမ္မာနံ ဒေသနန္တိ မာတိကာဒေသနံ အာဟ. တတ္ထ ဟိ ပုရတော ကုသလာဒိကေ ပဘေဒေ ဝတွာ ပစ္ဆတော ဓမ္မာ ဝုတ္တာတိ ‘‘ပဘေဒဝန္တဒဿနတ္ထ’’န္တိ နိဒ္ဒေသံ အာဟ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – မာတိကာယ သဝိသေသနာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ, တေ စ ဝိသေသိတဗ္ဗတ္တာ ပဓာနာ, ပဓာနဉ္စ ဣတိကတ္တဗ္ဗတာယ ယုဇ္ဇတီတိ ဓမ္မာနမေဝ ပဓာနာနံ ပုစ္ဆိတဗ္ဗတာ ဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗတာ စ ဟောတိ, တသ္မာ တေ ပုစ္ဆိတဗ္ဗေ ဒဿေတုံ ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တံ, တေ ပန ဝိသေသဝန္တော ပုစ္ဆိတာတိ ဒဿေတုံ ပုန ‘‘ကုသလာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဧဝံ ပဘေဒဝန္တဒဿနတ္ထံ အယံ ပဒါနုက္ကမော ကတောတိ. ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ’’တိ ဝိဿဇ္ဇနေပိ ဧဝမေဝ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ‘‘ပဘေဒတော ဓမ္မာနံ ဒေသနံ ဒီပေတွာ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဣမသ္မိဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. အနေကပ္ပဘေဒါ ဒေသေတဗ္ဗာတိ သမ္ဗန္ဓော. တသ္မာတိ အဝေါဟာရဒေသနတော ဓမ္မာနမေဝ ဒေသေတဗ္ဗတ္တာ တေသဉ္စ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏာဝဟနတော ပဘေဒဝန္တာနံ ဒေသေတဗ္ဗတ္တာ ‘‘ကုသလာ…ပေ… ဒီပေတွာ’’တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော. ဧဝမေဝ ဟိ ယထာဝုတ္တဒီပနဿ ဟေတုံ သကာရဏံ ပကာသေတုံ ပုန ‘‘ဓမ္မာယေဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ. ဓမ္မာတိ သာမညမတ္တဝစနေန သမူဟာဒိဃနဝသေန ဧကတ္တဂ္ဂဟဏံ ဟောတီတိ ဧကတ္တဝိနိဗ္ဘောဂကရဏံ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂဉာဏံ အာဝဟတိ ပဘေဒဒေသနာ, တထာ ကုသလာဒိဓမ္မာနံ အဗျာကတာဒိအတ္ထာနဉ္စ ဒီပနတော ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါဒိဉာဏဉ္စ အာဝဟတိ. ‘‘ပဘေဒဝန္တဒဿနတ္ထ’’န္တိ ဧတံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဣဒါနိ ယေ တေနာ’’တိအာဒိမာဟ. ပဘေဒ…ပေ… ယုဇ္ဇတိ ဣတိကတ္တဗ္ဗတာယုတ္တဿ ဝိသေသနတ္တာ. အထ ဝါ ဥဒ္ဒေသော ဓမ္မပ္ပဓာနော, ပုစ္ဆာ သံသယိတပ္ပဓာနာ, န စ ဓမ္မဘာဝေါ သံသယိတော, ကုသလာဒိဘေဒေါ ပန သံသယိတောတိ နိစ္ဆိတသံသယိတဝသေနာယံ ပဒါနုက္ကမော ကတော. ด้วยคำว่า "การแสดงธรรมโดยประเภท" (ปเภทโต ธัมมานัง เทสนา) จึงตรัสถึงมาติกาเทศนา เพราะในมาติกาเทศนานั้น ทรงแสดงประเภทมีกุศลเป็นต้นไว้ข้างหน้า แล้วจึงตรัสคำว่า "ธัมมา" ไว้ข้างหลัง ด้วยบทว่า "เพื่อแสดงธรรมที่มีประเภท" (ปเภทวันตทัสสนัตถัง) จึงตรัสถึงนิเทศ (หรือปทภาชนีย์) อธิบายว่า ในมาติกาได้ตรัสธรรมที่มีวิเสสนะ (บทขยาย) ไว้ ธรรมเหล่านั้นเป็นประธานเพราะเป็นวิเสสยะ (บทที่ถูกขยาย) และธรรมที่เป็นประธานย่อมสมควรแก่ความเป็นสิ่งที่ควรทำอย่างนี้ (อิติกัตตัพพตา - คือการถามและการตอบ) ดังนั้น ความเป็นสิ่งที่ควรถูกถามและควรถูกตอบจึงมีแก่ธรรมที่เป็นประธานเท่านั้น เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงธรรมที่ควรถูกถามเหล่านั้น จึงตรัสว่า "กตเม ธัมมา" แต่เพื่อแสดงว่าธรรมเหล่านั้นที่มีวิเสสนะถูกถาม จึงตรัสซ้ำว่า "กุสลา" ลำดับบทนี้จึงถูกจัดทำขึ้นเพื่อแสดงธรรมที่มีประเภทด้วยประการฉะนี้ แม้ในการตอบว่า "อิเม ธัมมา กุสลา" ก็พึงทำการประกอบ (โยชนา) เช่นเดียวกัน เพื่ออธิบายความหมายของบทว่า "แสดงการแสดงธรรมโดยประเภท..." จึงตรัสคำว่า "อิมัสสมิญหิ" เป็นต้น มีความสัมพันธ์ว่า "ธรรมมีประเภทมากมายควรถูกแสดง" เพราะฉะนั้น จึงมีความสัมพันธ์กับบทว่า "กุสลา...เป... ทีเปตวา" เพราะเป็นการแสดงที่ไม่ใช่โวหารเทศนา (ไม่ใช่สุตตันตเทศนา) และเพราะธรรม (ปรมัตถ์) เท่านั้นที่ควรถูกแสดง และเพราะธรรมเหล่านั้นนำมาซึ่งฆนวินิพโภคญาณและปฏิสัมภิทาญาณ จึงควรแสดงธรรมที่มีประเภท เพื่อแสดงเหตุพร้อมด้วยปัจจัยของการแสดงตามที่กล่าวมาแล้ว จึงตรัสซ้ำว่า "ธัมมา เอว" เป็นต้น ด้วยคำว่า "ธัมมา" ซึ่งเป็นเพียงคำสามัญ ย่อมมีการยึดถือความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันด้วยอำนาจแห่งความหนาแน่นมีกลุ่มก้อน (สมูหฆนะ) เป็นต้น ดังนั้น การแสดงประเภทจึงนำมาซึ่งฆนวินิพโภคญาณซึ่งเป็นการทำลายความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน อีกทั้งยังนำมาซึ่งธรรมปฏิสัมภิทาญาณเป็นต้น เพราะเป็นการแสดงธรรมมีกุศลเป็นต้น (เหตุ) และอรรถมีอัพยากฤตเป็นต้น (ผล) เพื่ออธิบายบทว่า "เพื่อแสดงธรรมที่มีประเภท" จึงตรัสคำว่า "อิทานิ เย เตน" เป็นต้น เพราะความเป็นวิเสสนะของธรรมที่สมควรแก่ความเป็นสิ่งที่ควรทำอย่างนี้ เมื่อแสดงธรรมที่มีประเภทไว้ก่อน หรือเมื่อแสดงประเภทในภายหลัง ย่อมสมควร อีกนัยหนึ่ง อุเทศ (มาติกา) มีธรรมเป็นประธาน ปัญหา (คำถาม) มีสิ่งที่สงสัยเป็นประธาน และความเป็นธรรมไม่เป็นที่สงสัย แต่ประเภทมีกุศลเป็นต้นเป็นที่สงสัย ลำดับบทนี้จึงถูกจัดทำขึ้นด้วยอำนาจแห่งสิ่งที่ตัดสินแล้ว (ธรรม) และสิ่งที่สงสัย (กุศลเป็นต้น) ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ဝစနေ. ကိမတ္ထမာဟ ဘဂဝါတိ တံ ဒဿေတုံ အာဟ ‘‘သမယေ နိဒ္ဒိသိ စိတ္တ’’န္တိ. ပရိယောသာနေတိ သမယေ စိတ္တနိဒ္ဒေသဿ ‘‘ယသ္မိံ…ပေ… အာရဗ္ဘာ’’တိ ဧတဿ ပရိယောသာနေ. တသ္မိံ သမယေတိ တသ္မိံ စိတ္တုပ္ပာဒသမယေ[Pg.60]. စိတ္တေန သမယံ နိယမေတွာန အထ ပစ္ဆာ ဗောဓေတုန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဝိဇ္ဇမာနေပိ ဘောဇနဂမနာဒိသမယနာနတ္တေ သမဝါယာဒိနာနတ္တေ စ ယထာဝုတ္တစိတ္တနိယမိတာ ဝိသေသိတာ အညသ္မိံ သမယေ ယထာဓိပ္ပေတာနံ ဖဿာဒီနံ အဘာဝါ စိတ္တနိယမိတေ သမယေ ဖဿာဒယော ဗောဓေတုံ ဝိသေသနမေဝ တာဝ စိတ္တံ ဒဿေတုံ သမယေ စိတ္တံ နိဒ္ဒိသီတိ အတ္ထော. ဝိသေသိတဗ္ဗောပိ ဟိ သမယော အတ္တနော ဥပကာရတ္ထံ ဝိသေသနဘာဝံ အာပဇ္ဇတိ, ဝိသေသနဘူတဉ္စ စိတ္တံ တဒုပကာရတ္ထံ ဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝန္တိ. သန္တတိဃနာဒီနံ အယံ ဝိသေသော – ပုရိမပစ္ဆိမာနံ နိရန္တရတာယ ဧကီဘူတာနမိဝ ပဝတ္တိ သန္တတိဃနတာ, တထာ ဖဿာဒီနံ ဧကသမူဟဝသေန ဒုဗ္ဗိညေယျကိစ္စဘေဒဝသေန ဧကာရမ္မဏတာဝသေန စ ဧကီဘူတာနမိဝ ပဝတ္တိ သမူဟာဒိဃနတာတိ. คำว่า "เอตถะ" คือ ในพระดำรัสนี้ เพื่อแสดงว่าพระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ยัสสมิง สะมะเย..." ด้วยวัตถุประสงค์ใด จึงตรัสว่า "ทรงแสดงจิตในสมัย" (สะมะเย นิททิสิ จิตตัง) "ปริโยสาเน" คือ ในตอนท้ายของนิเทศแห่งจิตในสมัยว่า "ยัสสมิง...เป... อารัพภา" "ตัสสมิง สะมะเย" คือ ในสมัยที่จิตเกิดขึ้นนั้น มีความสัมพันธ์ว่า "กำหนดสมัยด้วยจิตแล้ว เพื่อให้ทราบในภายหลัง" แม้จะมีความต่างกันของสมัยมีการกินและการไปเป็นต้น และความต่างกันของสมวายะ (การประชุมกันของเหตุปัจจัย) เป็นต้น แต่เพราะไม่มีธรรมมีผัสสะเป็นต้นตามที่ประสงค์ในสมัยอื่นนอกจากสมัยที่ถูกกำหนดด้วยจิตตามที่กล่าวมา เพื่อให้ทราบธรรมมีผัสสะเป็นต้นในสมัยที่ถูกกำหนดด้วยจิตนั้น จึงทรงแสดงจิตซึ่งเป็นเพียงวิเสสนะก่อน เพื่อแสดงจิตในสมัย (ที่เป็นวิเสสยะ) อธิบายว่า แม้สมัยที่เป็นวิเสสยะ (บทที่ถูกขยาย) ก็ถึงความเป็นวิเสสนะ (บทขยาย) เพื่อประโยชน์แก่ตน และจิตที่เป็นวิเสสนะ ก็ถึงความเป็นวิเสสยะ เพื่อประโยชน์แก่สมัยนั้น ความต่างกันของสันตติฆนะเป็นต้นนี้คือ การเกิดขึ้นของจิตดวงก่อนและดวงหลังที่ไม่มีระหว่างคั่นประดุจเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เรียกว่า สันตติฆนะ อีกทั้งการเกิดขึ้นของธรรมมีผัสสะเป็นต้น โดยความเป็นกลุ่มก้อนเดียวกัน โดยความต่างแห่งกิจที่รู้ได้ยาก และโดยความเป็นอารมณ์เดียวกัน ประดุจเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เรียกว่า สมูหาทิฆนะ ကာလဉ္စ သမယဉ္စာတိ ယုတ္တကာလဉ္စ ပစ္စယသာမဂ္ဂိဉ္စ. ခဏောတိ ဩကာသော. တထာဂတုပ္ပာဒါဒိကော ဟိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ ဩကာသော တပ္ပစ္စယပဋိလာဘဟေတုတ္တာ. ခဏော ဧဝ စ သမယော. ယော ‘‘ခဏော’’တိ စ ‘‘သမယော’’တိ စ ဝုစ္စတိ, သော ဧကောဝါတိ အတ္ထော. မဟာသမယောတိ မဟာသမူဟော. သမယောပိ ခေါတိ သိက္ခာပရိပူရဏဿ ဟေတုပိ. သမယပ္ပဝါဒကေတိ ဒိဋ္ဌိပ္ပဝါဒကေ. တတ္ထ ဟိ နိသိန္နာ တိတ္ထိယာ အတ္တနော အတ္တနော သမယံ ပဝဒန္တီတိ. အတ္ထာဘိသမယာတိ ဟိတပဋိလာဘာ. အဘိသမေတဗ္ဗောတိ အဘိသမယော, အဘိသမယော အတ္ထော အဘိသမယဋ္ဌောတိ ပီဠနာဒီနိ အဘိသမိတဗ္ဗဘာဝေန ဧကီဘာဝံ ဥပနေတွာ ဝုတ္တာနိ, အဘိသမယဿ ဝါ ပဋိဝေဓဿ ဝိသယဘူတော အတ္ထော အဘိသမယဋ္ဌောတိ တာနေဝ တထာ ဧကတ္တေန ဝုတ္တာနိ. တတ္ထ ပီဠနံ ဒုက္ခသစ္စဿ တံသမင်္ဂိနော ဟိံ သနံ အဝိပ္ဖာရိကတာကရဏံ. သန္တာပေါ ဒုက္ခဒုက္ခတာဒိဘာဝေန သန္တာပနံ ပရိဒဟနံ. "กาลและสมยะ" หมายถึง เวลาที่เหมาะสมและความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัย "ขณะ" หมายถึง โอกาส จริงอยู่ การอุบัติขึ้นของพระตถาคตเป็นต้น เป็นโอกาสแห่งมรรคพรหมจรรย์ เพราะเป็นเหตุแห่งการได้ซึ่งปัจจัยนั้น ขณะนั่นเองชื่อว่าสมยะ โอกาสใดที่เรียกว่า "ขณะ" และเรียกว่า "สมยะ" โอกาสนั้นเป็นอันเดียวกัน นี้เป็นอรรถ "มหาสมยะ" หมายถึง หมู่ใหญ่ "สมยะ" ก็เป็นเหตุแห่งการบำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์ด้วย "สมยัปปวาทกะ" หมายถึง ในที่ที่กล่าวซึ่งทิฏฐิ (ความเห็น) โดยต่าง ๆ จริงอยู่ พวกเดียรถีย์ที่นั่งอยู่ในอารามของมัลลิกา ย่อมกล่าวซึ่งทิฏฐิของตน ๆ โดยต่าง ๆ "อัตถาภิสมัย" หมายถึง เพราะได้ซึ่งประโยชน์ "อภิสมัย" คือสิ่งที่พึงแทงตลอด อภิสมัยอรรถคืออรรถที่พึงแทงตลอด เช่น ปีฬนะ (การบีบคั้น) เป็นต้น ซึ่งกล่าวไว้โดยนำเข้าสู่ความเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นสภาพที่พึงแทงตลอด หรืออภิสมัยอรรถคืออรรถที่เป็นอารมณ์แห่งญาณที่แทงตลอด อรรถเหล่านั้นนั่นแลกล่าวไว้ด้วยความเป็นอันเดียวกันอย่างนั้น ในอรรถเหล่านั้น "ปีฬนะ" คือการเบียดเบียนผู้ประกอบด้วยทุกขสัจ และการกระทำซึ่งความเป็นสภาพที่ไม่แผ่ไป "สันตาปะ" คือการยังให้เร่าร้อนอย่างแรงและการเผารอบด้วยความเป็นทุกขทุกขตาเป็นต้น ‘‘ဣဓာ’’တိ ဝစနံ အကုသလေသု အဗျာကတေသု စ ကေသုစိ ခဏဿ အသမ္ဘဝတော. နနု ကုသလာနဉ္စ နဝမေန ခဏေန ဝိနာ ဥပ္ပတ္တိ ဟောတီတိ? နော န ဟောတိ, န ပန နဝမော ဧဝ ခဏော, စတုစက္ကာနိပိ ခဏောတိ ဝုတ္တာနိ. သဗ္ဗန္တိမေန ပရိစ္ဆေဒေန အတ္တသမ္မာပဏိဓိခဏမန္တရေန နတ္ထိ ကုသလဿ ဥပ္ပတ္တီတိ ခဏော ဣဓ ဂဟိတော. ဣန္ဒြိယဝိသယမနသိကာရာဓီနံ ဝိညာဏန္တိ ဧဝမာဒိ သာဓာရဏဖလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နဝမောတိ အဋ္ဌက္ခဏေ ဥပါဒါယ ဝုတ္တံ. စတုစက္ကံ ဝတ္တတီတိ ပုန ပတိရူပဒေသဝါသာဒိသမ္ပတ္တိ စတုစက္ကံ ဝိပရိဝတ္တတီတိ [Pg.61] အတ္ထော. ဩကာသဘူတာနီတိ အတ္တနော နိဗ္ဗတ္တိယာ ‘‘ဣဒါနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တု ကုသလာနီ’’တိ အနုမတိဒါနံ ဝိယ ဘူတာနိ. คำว่า "ในที่นี้" (อิทะ) เพราะขณะไม่พึงมีในอกุศลและอัพยากฤตบางอย่าง กุศลย่อมเกิดขึ้นได้โดยปราศจากขณะที่ ๙ มิใช่หรือ? ไม่ใช่ว่าจะไม่เกิดขึ้น แต่ขณะไม่ใช่เพียงขณะที่ ๙ เท่านั้น แม้จักร ๔ อย่างก็ถูกเรียกว่าขณะ ด้วยการกำหนดที่สุดทั้งหมด การเกิดขึ้นแห่งกุศลย่อมไม่มีเว้นขณะแห่งอัตตสัมมาปณิธิ เพราะเหตุนั้น ขณะจึงถูกถือเอาในที่นี้ พึงเห็นวิญญาณอันมีอินทรีย์ อารมณ์ มนสิการเป็นต้นเป็นของอาศัย เป็นผลร่วมกันอย่างนี้เป็นต้น คำว่า "ที่ ๙" กล่าวไว้โดยอ้างอิงอักขณะ ๘ "จักร ๔ ย่อมหมุนไป" หมายถึง อีกครั้งหนึ่ง จักร ๔ แห่งสมบัติคือการอยู่ในปฏิรูปประเทศเป็นต้น ย่อมหมุนเวียนไป "เป็นโอกาส" หมายถึง เป็นประดุจการอนุญาตเพื่อการเกิดขึ้นของตนว่า "บัดนี้ กุศลทั้งหลายจงเกิดขึ้นเถิด" စိတ္တကာလောတိ ဓမ္မေနေဝ သတာ ကာလော ဝိသေသိတော, န တဿ ပဝတ္တိတ္ထ ပဝတ္တိဿတိ ပဝတ္တတီတိ ဧတေန အဝတ္ထာဝိသေသေန, နာပိ တဿ ဝိဇာနနကိစ္စေန, တသ္မာ ဧဝံဝိဓေ ဓမ္မေ ဥပါဒါယ ပညတ္တောတိ ဝုတ္တော. ကမပ္ပဝတ္တာ ဝိသေသာ ဧဝ ပဋိပါဋီတိ ဗီဇဘာဝေါ စ ပဋိပါဋီတိ ဝတ္တုမရဟတီတိ ဣမိနာဓိပ္ပာယေန ‘‘ဗီဇကာလောတိ ဓမ္မပဋိပါဋိံ ဥပါဒါယ ပညတ္တော’’တိ အာဟ. ဓမ္မပဋိပါဋိံ ဝါတိ အဋ္ဌကလာပဓမ္မေ သန္ဓာယာဟ. သဉ္စိတာ ဝိယ ဂယှမာနကာလာ ဧဝ ကာလသဉ္စယော, ယထာ ဝါ တထာ ဝါ ကာလောတိ ဧကံ သဘာဝံ ဂဟေတွာ အဘိနိဝေသံ ကရောန္တဿ တဒဘိနိဝေသနိသေဓနတ္ထံ ‘‘သော ပနေသ သဘာဝတော အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ပညတ္တိမတ္တကော’’တိ အာဟ. ဉတွာ ဝိညေယျောတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣတရော ပန ဟေတူတိ ဧသ သမယော ပစ္စယောဝ ဝိညေယျော. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ အဓိကာရေ န ဟေတုဟေတု သာဓာရဏဟေတု စာတိ အတ္ထော. သမဝါယော ပစ္စယသာမဂ္ဂီ, ဟေတု ပန ဧကေကော ပစ္စယောတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ အနေကပစ္စယဒဿနေန တံတံဒွါရိကာနံ ကုသလာနဉ္စ တပ္ပစ္စယတံ ဒဿေတိ. ในบทว่า "จิตตกาล" กาลถูกทำให้พิเศษด้วยธรรมคือจิตที่ปรากฏอยู่เท่านั้น ไม่ได้ถูกทำให้พิเศษด้วยลักษณะพิเศษแห่งภาวะของจิตนั้นว่า "เคยเกิดขึ้นแล้ว" "จักเกิดขึ้น" "กำลังเกิดขึ้น" และไม่ได้ถูกทำให้พิเศษด้วยกิจคือการรู้ของจิตนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "บัญญัติไว้โดยอ้างอิงธรรมที่มีลักษณะเช่นนี้" ลักษณะพิเศษที่เกิดขึ้นตามลำดับนั่นเองเป็นลำดับ ด้วยอัธยาศัยนี้ว่า "ความเป็นเมล็ดพืชก็ควรกล่าวว่าเป็นลำดับ" จึงกล่าวว่า "พืชกาลบัญญัติไว้โดยอ้างอิงธรรมปฏิปาฏิ" คำว่า "ธรรมปฏิปาฏิ" กล่าวไว้โดยอ้างอิงอัฏฐกะกะลาปธรรม กาลที่ถูกถือเอาประดุจถูกรวมกันนั่นเองชื่อว่ากาลสัญจยะ เพื่อห้ามความยึดมั่นของผู้กระทำอภินิเวสโดยถือเอาสภาวะอันหนึ่งว่า "กาล" ไม่ว่าจะเป็นอย่างไรก็ตาม จึงกล่าวว่า "แต่กาลนั้นเป็นเพียงบัญญัติ เพราะไม่มีอยู่โดยสภาวะ" "รู้แล้วพึงรู้" นี้เป็นความสัมพันธ์แห่งบท แต่สมยะนี้คือเหตุอื่น พึงรู้ว่าเป็นปัจจัยเท่านั้น ในที่นี้ (ในการแสดงอรรถแห่งสมยะนี้) ไม่ใช่เหตุที่เป็นเหตุและสาธารณเหตุ นี้เป็นอรรถ สมวายะคือความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัย แต่เหตุคือปัจจัยแต่ละอย่าง ความพิเศษของสมวายะและเหตุเหล่านั้น พึงทราบ ด้วยการแสดงปัจจัยหลายอย่างของจักขุวิญญาณเป็นต้น ย่อมแสดงความเป็นปัจจัยของกุศลที่เกิดในทวารนั้น ๆ ပရိဂ္ဂဟော ကတော အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ. ဧကကာရဏဝါဒေါတိ ပကတိကာရဏဝါဒေါ, ဣဿရကာရဏဝါဒေါ ဝါ. အညမညာပေက္ခောတိ အဝယဝါနံ အညမညာပေက္ခတာယ သမုဒါယော ဝုတ္တော. အပေက္ခာ စ ယာဝ သဟာယကာရဏသမာဂမော န ဟောတိ, တာဝ ဖလဿ အနိပ္ဖာဒနံ သမာဂမေ နိပ္ဖာဒနသမတ္ထဿ နိပ္ဖာဒနဉ္စ. သမာဂမော စ ယေသု ယုဇ္ဇမာနေသု နိဗျာပါရေသုပိ ဖလဿ ပဝတ္တိ, တေသံ သဗ္ဘာဝေါတိ. การถือเอาถูกกระทำโดยพระอรรถกถาจารย์ "เอกการณวาทะ" หมายถึง วาทะที่ถือว่าปรกติเป็นเหตุ หรือวาทะที่ถือว่าพระอิศวรเป็นเหตุ "อัญญมัญญเปกขะ" หมายถึง หมู่ถูกกล่าวไว้ด้วยความเป็นสภาพที่ส่วนประกอบทั้งหลายอาศัยซึ่งกันและกัน และอเปกขาคือตราบใดที่การรวมกันของเหตุที่เป็นสหายยังไม่เกิดขึ้น ตราบนั้นการยังผลให้เกิดขึ้นไม่ได้ และการยังผลให้เกิดขึ้นได้ของเหตุส่วนประกอบที่สามารถยังผลให้เกิดขึ้นได้เมื่อมีการรวมกัน และสมาคมคือความเป็นสภาพที่มีอยู่จริงของเหตุเหล่านั้น เมื่อเหตุเหล่านั้นประกอบกัน แม้จะไม่มีการกระทำเพื่อยังผลให้เกิด ผลก็ย่อมเกิดขึ้น အသာမဂ္ဂီ…ပေ… ပတ္တိတောတိ စက္ခုရူပါလောကမနသိကာရာနံ အသမဝေတာနံ စက္ခုဝိညာဏဿ အဟေတုဘာဝေ သတိ သမဝေတာနဉ္စ တံသဘာဝါဝိနိဝတ္တိတော ဟေတုဘာဝါနာပတ္တိတောတိ အတ္ထော. န ဟိ သဘာဝန္တရံ အညေန သဟိတံ သဘာဝန္တရံ ဟောတီတိ. ဧကသ္မိန္တိ အန္ဓသတေ ဧကေကသ္မိံ အန္ဓေတိ အဓိပ္ပာယော. အညထာ ယထာရုတဝသေန အတ္ထေ ဂယှမာနေ ဧကဿ အန္ဓဿ ဒဿနာသမတ္ထတာ သဗ္ဗေသမ္ပိ န ဟောတိ, နာပိ ဧကဿ အသမတ္ထတာယ သဗ္ဗေသမ္ပိ အသမတ္ထတာ ဝုတ္တာ, ကိန္တု သဗ္ဗေသံ ဝိသုံ အသမတ္ထတာယ ဧဝါတိ ဥပမာဝစနံ န ယုဇ္ဇေယျ, နာပိ ဥပမောပမိတဗ္ဗသမ္ဗန္ဓော. န [Pg.62] ဟိ ဥပမိတဗ္ဗေသု စက္ခာဒီသု ဧကဿ အသမတ္ထတာယ သဗ္ဗေသမ္ပိ အသမတ္ထတာ ဝုတ္တာ, ကိန္တု သဗ္ဗေသံ ဝိသုံ အသမတ္ထတာယ သဟိတာနံ အသမတ္ထတာတိ. အန္ဓသတံ ပဿတီတိ စ အန္ဓသတံ သဟိတံ ပဿတီတိ အဓိပ္ပာယော အညထာ ဝုတ္တနယေန ဥပမိတဗ္ဗာသမာနတာပတ္တိတော. သာဓာ…ပေ… ဌိတဘာဝေါတိ ယေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု ဖလပ္ပဝတ္တိ တေသံ သမောဓာနေ, ယထာ ပဝတ္တမာနေသု တေသု ဖလပ္ပဝတ္တိ, တထာ ပဝတ္တိမာဟ. န ယေသံ ကေသဉ္စိ အနေကေသံ သမောဓာနမတ္တံ သာမဂ္ဂီ. န ဟိ သဒ္ဒဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗသမောဓာနံ စက္ခုဝိညာဏဿ, ကဋ္ဌကပါလပါသာဏသမောဓာနံ ဝါ သောတဝိညာဏဿ ဟေတူတိ. တန္တိ တံ ဒဿနံ. အသာ…ပေ… သိဒ္ဓေါတိ နာယမတ္ထော သာဓေတဗ္ဗော ဝိသုံ အဟေတူနံ စက္ခာဒီနံ သဟိတာနံ ဟေတုဘာဝဿ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓတ္တာတိ အတ္ထော. န ဟိ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓေ ယုတ္တိမဂ္ဂနံ ယုတ္တန္တိ. ในบทว่า "อสามัคคี...ถึงแล้ว" หมายถึง เมื่อจักขุปสาท รูป แสงสว่าง มนสิการ ที่ไม่พร้อมเพรียงกัน ไม่เป็นเหตุแห่งจักขุวิญญาณ และเพราะไม่กลับจากสภาพที่ไม่เป็นเหตุนั้นของสิ่งที่พร้อมเพรียงกัน จึงไม่ถึงความเป็นเหตุ นี้เป็นอรรถ จริงอยู่ สภาวะอื่นที่ประกอบกับสภาวะอื่น ย่อมไม่เป็นสภาวะอื่น ในบทว่า "ในคนตาบอดร้อยคน คนตาบอดแต่ละคน" นี้เป็นอัธยาศัยของพระอรรถกถาจารย์ หากถือเอาอรรถตามที่กล่าวไว้โดยตรง การไม่สามารถเห็นของคนตาบอดคนเดียว ย่อมไม่เป็นของคนตาบอดทั้งหมด และไม่ได้กล่าวถึงการไม่สามารถเห็นของคนตาบอดทั้งหมดด้วยการไม่สามารถเห็นของคนตาบอดคนเดียว แต่เพราะการไม่สามารถเห็นของแต่ละคนต่างหากนั่นเอง คำอุปมานั้นย่อมไม่สมควร และความสัมพันธ์ระหว่างอุปมาและอุปไมยก็ไม่เกิดขึ้น จริงอยู่ ในอุปไมยคือจักขุเป็นต้น ไม่ได้กล่าวถึงการไม่สามารถยังจักขุวิญญาณให้เกิดขึ้นได้ของธรรมทั้งหมดด้วยการไม่สามารถยังจักขุวิญญาณให้เกิดขึ้นได้ของธรรมแต่ละอย่าง แต่กล่าวถึงการไม่สามารถยังจักขุวิญญาณให้เกิดขึ้นได้ของธรรมที่ประกอบกันด้วยการไม่สามารถยังจักขุวิญญาณให้เกิดขึ้นได้ของจักขุเป็นต้นทั้งหมดต่างหาก และในบทว่า "คนตาบอดร้อยคนย่อมเห็น" นี้เป็นอัธยาศัยว่า "คนตาบอดร้อยคนรวมกันย่อมไม่เห็น" หากเป็นอย่างอื่น ย่อมถึงความเป็นสภาพที่ไม่เหมือนกับอุปไมยด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว ในบทว่า "สาธา...ฐิตภาโว" หมายถึง การเกิดขึ้นของผลเมื่อเหตุเหล่านั้นมีอยู่ ในการรวมกันของเหตุเหล่านั้น สังคหกาจารย์กล่าวถึงการเกิดขึ้นอย่างนั้น เมื่อเหตุเหล่านั้นดำเนินไป ผลย่อมเกิดขึ้น การรวมกันของปัจจัยหลายอย่างที่ไม่จำกัด ไม่ใช่สามัคคี จริงอยู่ การรวมกันของสัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์ โผฏฐัพพารมณ์ ย่อมไม่เป็นเหตุแห่งจักขุวิญญาณ หรือการรวมกันของท่อนไม้ เศษหม้อ หิน ย่อมไม่เป็นเหตุแห่งโสตวิญญาณ บทว่า "ตํ" คือการเห็นนั้น ในบทว่า "อสา...สำเร็จแล้ว" อรรถนี้ไม่พึงทำให้สำเร็จด้วยเหตุผล เพราะความเป็นเหตุของจักขุเป็นต้นที่ไม่เป็นเหตุต่างหาก แต่เมื่อประกอบกันแล้ว เป็นสิ่งที่สำเร็จด้วยประจักษ์ นี้เป็นอรรถ จริงอยู่ การแสวงหาเหตุผลในสิ่งที่สำเร็จด้วยประจักษ์ ย่อมไม่สมควร မနုဿတ္တာဒီနံ ခဏာဝယဝါနံ သာမဂ္ဂီ ခဏသာမဂ္ဂီ, တံ ဝိနာ သော နဝမစက္ကသမ္ပတ္တိသင်္ခါတော ခဏော နတ္ထိ. သာ ဧဝ ဟိ ခဏသာမဂ္ဂီ သော ခဏောတိ အတ္ထော. ခဏ…ပေ… ဒီပေတိ အတ္တနော ဒုလ္လဘတာယာတိ အတ္ထော. ခဏတ္ထော ဝါ သမယသဒ္ဒေါ ခဏသင်္ခါတော သမယောတိ ဝုတ္တော. သော ယသ္မိံ ဒုလ္လဘေ ခဏေ သတီတိ ဣမဿတ္ထဿ ဝိဘာဝနဝသေန တဒါယတ္တာယ ကုသလုပ္ပတ္တိယာ ဒုလ္လဘဘာဝံ ဒီပေတိ. ဧတေနုပါယေန သမဝါယ…ပေ… ဝုတ္တိံ ဒီပေတီတိ ဧတ္ထ ဣတော ပရေသု စ ယောဇနာ တဿ တဿ တံတံဒီပနေ ကာတဗ္ဗာ. การรวมกันของส่วนประกอบแห่งขณะมีมนุสสัตตะเป็นต้น เรียกว่า ขณสามัคคี (ความพร้อมเพรียงแห่งขณะ) ปราศจากขณสามัคคีนั้น ขณะที่เรียกว่าความถึงพร้อมแห่งจักร ๔ อันเป็นขณะที่ ๙ ย่อมไม่มี แท้จริง ขณสามัคคีนั้นนั่นแหละ คือขณะนั้น ดังนี้เป็นอรรถ บทว่า ขณ...เป...ย่อมแสดงความเป็นของที่หาได้ยากของตน ดังนี้เป็นอรรถ หรือว่า สมยศัพท์ที่มีความหมายว่าขณะ ถูกกล่าวว่า สมยะที่ชื่อว่าขณะ สมยศัพท์นั้น ย่อมแสดงความเป็นของที่หาได้ยากแห่งการเกิดขึ้นของกุศลที่อาศัยขณะนั้น ด้วยอำนาจการทำให้แจ่มแจ้งซึ่งอรรถนี้ว่า 'เมื่อขณะที่หาได้ยากนั้นมีอยู่' ด้วยอุบายนี้ การประกอบความในบทว่า 'ย่อมแสดงความเป็นไป...เป...ด้วยสมวายะ' และในบทที่เหลือจากนี้ พึงกระทำในการแสดงอรรถพิเศษนั้นๆ ของสมยะนั้นๆ တဿ ပုရိသဿာတိ ‘‘သေယျထာပိ ဘိက္ခဝေ စတ္တာရော ဒဠှဓမ္မာ ဓနုဂ္ဂဟာ သိက္ခိတာ ကတဟတ္ထာ ကတုပါသနာ စတုဒ္ဒိသာ ဌိတာ အဿု, အထ ပုရိသော အာဂစ္ဆေယျ ‘အဟံ ဣမေသံ…ပေ… ကတုပါသနာနံ ကဏ္ဍေ ခိတ္တေ ခိတ္တေ အပ္ပတိဋ္ဌိတေ ပထဝိယံ ဂဟေတွာ အာဟရိဿာမီ’’’တိ (သံ. နိ. ၂.၂၂၈) ဧဝံ ဝုတ္တဇဝနပုရိသဿ. တာဝ ပရိတ္တကောတိ ဂမနဿာဒါနံ ဒေဝပုတ္တာနံ ဟေဋ္ဌုပရိယာယေန ပဋိမုခံ ဓာဝန္တာနံ သိရသိ ပါဒေ စ ဗဒ္ဓခုရဓာရာသန္နိပါတတော စ ပရိတ္တတရော ကာလော. ကာလသင်္ခါတော သမယော စိတ္တပရိစ္ဆိန္နော ဝုစ္စမာနော တေနေဝ ပရိစ္ဆေဒကစိတ္တေန ‘‘ဧဝံ ပရိတ္တော အဟ’’န္တိ အတ္တနော ပရိတ္တတံ ဒီပေတိ. ယထာ စာဟံ, ဧဝံ သဗ္ဗော ကုသလစိတ္တပ္ပဝတ္တိကာလောတိ တဿ ပရိတ္တတံ ဒီပေတိ. သဒ္ဒဿ ဒီပနာ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. บทว่า ตัสสะ ปุริสัสสะ (ของบุรุษนั้น) หมายถึงบุรุษผู้รวดเร็วตามที่ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนายธนูผู้มีธนูอันมั่นคง ๔ คน ผู้ฝึกหัดมาดีแล้ว ผู้เชี่ยวชาญมือ ผู้ผ่านการฝึกซ้อมมาแล้ว ยืนอยู่ในทิศทั้ง ๔ ลำดับนั้น มีบุรุษคนหนึ่งมากล่าวว่า เราจักรับลูกศรที่นายธนูผู้มีธนูอันมั่นคง...เป...ผู้ผ่านการฝึกซ้อมมาแล้วเหล่านี้ ยิงไปแล้วๆ ก่อนที่จะตกถึงพื้นดิน แล้วนำมาให้' (สํ. นิ. 2.228) กาลนั้นสั้นยิ่งกว่ากาลที่คมมีดโกนซึ่งผูกไว้ที่ศีรษะและเท้าของเหล่าเทพบุตรผู้ยินดีในการวิ่ง ผู้วิ่งสวนทางกันโดยสลับล่างบนมาบรรจบกัน สมยะที่ชื่อว่ากาลซึ่งถูกกำหนดด้วยจิต เมื่อถูกกล่าวอยู่ ย่อมแสดงความสั้นของตนด้วยจิตที่เป็นตัวกำหนดนั้นเองว่า 'เราสั้นเพียงเท่านี้' และย่อมแสดงความสั้นของกาลนั้นว่า 'เราสั้นฉันใด กาลแห่งการเป็นไปของกุศลจิตทั้งหมดก็สั้นฉันนั้น' การแสดงความหมายของศัพท์พึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ပကတိဝါဒီနံ [Pg.63] မဟတော ဝိယ အဏုဝါဒီနံ ဒွိအဏုကဿ ဝိယ စ ဧကဿေဝ. ဟေတု…ပေ… ဝုတ္တိတံ ဒီပေတီတိ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိဒီပနတော တပ္ပရဘာဝါ ဟေတုသင်္ခါတဿ ပရာယတ္တဝုတ္တိဒီပနတာ ဝုတ္တာ. သတိ ပန ပစ္စယာယတ္တဘာဝေ ပစ္စယသာမဂ္ဂီအာယတ္တတာ သမဝါယသင်္ခါတေန ဒီပိယတီတိ အတပ္ပရဘာဝတော တဿ တံဒီပနတာ န ဝုတ္တာ. အနေန သမယေန ကတ္တုဘူတေန, အနေန သမယေန ဝါ ကရဏဘူတေန ဘဂဝတာ ပဋိသေဓိတောတိ အတ္ထော. ဧသ နယော ပုရိမာသု ဒီပနာသု. เหมือนกับมหา (สติปัญญา) ของพวกปรกติวาที และเหมือนกับทวิอณุกะของพวกอณุวาที ซึ่งเป็นสิ่งเดียวเท่านั้น บทว่า เหตุ...เป...ย่อมแสดงความเป็นไปนั้น เพราะการแสดงความเป็นไปที่อาศัยปัจจัย และเพราะความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ (มีความสำคัญยิ่ง) ในการแสดงความเป็นไปที่อาศัยปัจจัยนั้น จึงกล่าวถึงการแสดงความเป็นไปที่อาศัยปัจจัยอื่นของสมยะที่ชื่อว่าเหตุ แต่เมื่อความเป็นไปที่อาศัยปัจจัยมีอยู่ ความเป็นไปที่อาศัยความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัย ย่อมถูกแสดงด้วยสมยะที่ชื่อว่าสมวายะ เพราะเหตุนั้น การแสดงความเป็นไปที่อาศัยปัจจัยอื่นนั้นของสมยะนั้นจึงไม่ถูกกล่าว เพราะความเป็นผู้ไม่ยิ่งใหญ่ (ไม่มีความสำคัญยิ่ง) ในการแสดงนั้น ด้วยสมยะนี้ที่เป็นกัตตุการก หรือด้วยสมยะนี้ที่เป็นกรณการก พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ นัยนี้พึงทราบในคำอธิบายก่อนๆ အဓိကရဏဝသေနာတိ အာဓာရဝသေန. ဧတ္ထာတိ ကာလသမူဟသင်္ခါတေ သမယေ ဂဟိတေတိ အတ္ထော. ကာလောပိ ဟိ စိတ္တပရိစ္ဆိန္နော သဘာဝတော အဝိဇ္ဇမာနောပိ အာဓာရဘာဝေနေဝ သညာတော ‘‘အဓိကရဏ’’န္တိ ဝုတ္တော တံခဏပ္ပဝတ္တာနံ တတော ပုဗ္ဗေ ပရတော စ အဘာဝါ. ဘာဝေါတိ ကိရိယာ. ကိရိယာယ ကိရိယန္တရလက္ခဏံ ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏံ. ယထာ ဂါဝီသု ဒုယှမာနာသု ဂတော, ဒုဒ္ဓါသု အာဂတောတိ ဒေါဟနကိရိယာ ဂမနကိရိယာယ လက္ခဏံ ဟောတိ, ဧဝမိဟာပိ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ တသ္မိံ သမယေ’’တိ စ ဝုတ္တေ သတီတိ အယမတ္ထော ဝိညာယမာနော ဧဝ ဟောတိ အညကိရိယာသမ္ဗန္ဓာဘာဝေန ပဒတ္ထဿ သတ္တာဝိရဟာဘာဝတောတိ သမယဿ သတ္တာကိရိယာယ စိတ္တုပ္ပာဒကိရိယာ ဖဿာဒိဘဝနကိရိယာ စ လက္ခီယတီတိ ဥဘယတ္ထ သမယသဒ္ဒေ ဘုမ္မနိဒ္ဒေသော ကတော လက္ခဏဘူတဘာဝယုတ္တောတိ. บทว่า อธิกรณวเสนะ (โดยอำนาจแห่งอธิกรณ์) หมายถึงโดยอำนาจแห่งที่ตั้ง บทว่า เอตถะ (ในที่นี้) หมายถึงเมื่อสมยะที่ชื่อว่ากาลและสมูหะถูกถือเอาแล้ว แท้จริง กาลที่ถูกกำหนดด้วยจิต แม้ไม่มีอยู่โดยสภาวะ ก็ถูกกำหนดว่าเป็นอธิกรณ์ด้วยความเป็นที่ตั้งนั่นเอง เพราะธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในขณะนั้น ย่อมไม่มีก่อนและหลังขณะนั้น บทว่า ภาโว (ความเป็น) คือกิริยา การที่กิริยาหนึ่งเป็นเครื่องหมายของอีกกิริยาหนึ่ง เรียกว่า ภาเวนภาวลักขณะ เหมือนอย่างในตัวอย่างว่า 'เมื่อแม่โคทั้งหลายกำลังถูกรีด เขาก็ไป, เมื่อแม่โคทั้งหลายถูกรีดเสร็จแล้ว เขาก็มา' กิริยาการรีดนมเป็นเครื่องหมายของกิริยาการไป ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น เมื่อกล่าวว่า 'ในสมัยใด ในสมัยนั้น' อรรถว่า 'มีอยู่' (สติ) นี้ ย่อมเป็นที่รู้ได้เอง เพราะไม่มีความเกี่ยวข้องกับกิริยาอื่น และเพราะไม่มีการปราศจากกิริยา 'มีอยู่' (สัตตา) ของเนื้อความแห่งบท ดังนั้น กิริยาการเกิดขึ้นแห่งจิต และกิริยาการเกิดขึ้นแห่งผัสสะเป็นต้น ย่อมถูกหมายรู้ด้วยกิริยา 'มีอยู่' ของสมยะ ดังนั้น การระบุด้วยสัตตมีวิภัตติในสมยศัพท์ทั้งสองแห่ง จึงถูกกระทำโดยประกอบด้วยภาวะที่เป็นเครื่องหมาย ဥဒ္ဒါနတောတိ ဥဒ္ဒေသတော သင်္ခေပတော. ကိလေသကာမော ဝတ္ထုကာမဘာဝံ ဘဇန္တော ကာမနီယဝသေန ဘဇတိ, န ကာမနဝသေနာတိ ကာမနဝသေန ကိလေသကာမော ဧဝ ဟောတိ, န ဝတ္ထုကာမော. ဒုဝိဓောပေသောတိ ဝစနေန ဒုဝိဓဿပိ သဟိတဿ အဝစရဏပ္ပဒေသံ သင်္ဂဏှာတိ. တေန ဝတ္ထုကာမဿေဝ ပဝတ္တိဒေသော ရူပါရူပဓာတုဒွယံ အပနီတံ ဟောတိ. နနု စ ဒုဝိဓောပိ သဟိတော ရူပါရူပဓာတူသု ပဝတ္တတိ ရူပါရူပါဝစရဓမ္မာနံ ဝတ္ထုကာမတ္တာ တဒါရမ္မဏာနံ ရူပါရူပရာဂါနဉ္စ ကိလေသကာမဘာဝသိဒ္ဓိတောတိ? တံ န, ဗဟလကိလေသဿ ကာမရာဂဿ ကိလေသကာမဘာဝေန ဣဓ သင်္ဂဟိတတ္တာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ရူပါရူပဓာတူသု ပဝတ္တမာနေသု ကာမာဝစရဓမ္မေသု နိကန္တိ ဣဓ န သင်္ဂဟိတာ သုခုမတ္တာ. ‘‘ဥဒ္ဒါနတော ဒွေ ကာမာ’’တိ သဗ္ဗကာမေ ဥဒ္ဒိသိတွာပိ ဟိ ‘‘ဒုဝိဓောပေသော’’တိ ဧတ္ထ တဒေကဒေသဘူတာ အညမညသဟိတတာပရိစ္ဆိန္နာ ကာမရာဂတဗ္ဗတ္ထုကဓမ္မာဝ သင်္ဂဟိတာတိ, နိရဝသေသော [Pg.64] ဝါ ကိလေသကာမော ကာမရာဂေါ ကာမတဏှာရူပတဏှာအရူပတဏှာနိရောဓတဏှာဘေဒေါ ဣဓ ပဝတ္တတီတိ အနဝသေသပ္ပဝတ္တိတံ သန္ဓာယ ‘‘ဒုဝိဓောပေသော’’တိ ဝုတ္တံ, ဝတ္ထုကာမောပိ စ အပ္ပကော ဣဓာပိ န ဝတ္တတိ ရူပါရူပါဝစရဝိပါကမတ္တော, တထာပိ ပရိပုဏ္ဏဝတ္ထုကာမတ္တာ ကာမာဝစရဓမ္မာဝ ဣဓ ဂဟိတာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ သသတ္ထာဝစရောပမာ ယုတ္တာ ဟောတိ. ‘‘ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိ (ဓ. သ. ၁၆၃; ဝိဘ. ၆၂၅) ဧတ္ထ ရူပဘဝေါ ဥတ္တရပဒလောပံ ကတွာ ‘‘ရူပ’’န္တိ ဝုတ္တော, ဧဝမိဓာပိ ဥတ္တရပဒလောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အညထာ ဟိ စိတ္တံ ကာမာဝစရာဝစရန္တိ ဝုစ္စေယျာတိ. အာရမ္မဏကရဏဝသေနာတိအာဒိကေ ‘‘ကာမော’’တိ သဗ္ဗံ တဏှမာဟ, တသ္မာ ‘‘ကာမဉ္စေသာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, ‘‘ကာမေ အဝစာရေတီတိ ကာမာဝစာရ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ စာ-သဒ္ဒဿ ရဿတ္တံ ကတံ. บทว่า อุทฺทานโต (โดยอุททาน) หมายถึงโดยอุทเทส โดยสังเขป กิเลสกามเมื่อเข้าถึงความเป็นวัตถุกาม ย่อมเข้าถึงโดยความเป็นสิ่งที่น่าใคร่ ไม่ใช่โดยความเป็นผู้ใคร่ ดังนั้น โดยความเป็นผู้ใคร่ กิเลสกามเท่านั้นย่อมเป็นกาม ไม่ใช่วัตถุกาม ด้วยคำว่า 'ทุวิธเปโส' (กามแม้นี้ก็มี ๒ อย่าง) ย่อมรวบรวมเอาภูมิที่เป็นที่ท่องเที่ยวไปของกามทั้งสองที่ประกอบกัน ด้วยเหตุนั้น ภูมิทั้งสองคือรูปธาตุและอรูปธาตุ ซึ่งเป็นที่เกิดของวัตถุกามเท่านั้น จึงถูกยกเว้น ก็กามทั้งสองที่ประกอบกัน ย่อมเป็นไปในรูปธาตุและอรูปธาตุไม่ใช่หรือ? เพราะรูปาวจรธรรมและอรูปาวจรธรรมเป็นวัตถุกาม และเพราะรูปราคะและอรูปราคะที่มีธรรมเหล่านั้นเป็นอารมณ์ สำเร็จเป็นกิเลสกามไม่ใช่หรือ? ข้อนั้นไม่จริง เพราะกามราคะซึ่งเป็นกิเลสอย่างหยาบ ถูกรวบรวมไว้ในที่นี้โดยความเป็นกิเลสกาม และเมื่อเป็นเช่นนี้ ความยินดีในกามาวจรธรรมที่เกิดขึ้นในรูปธาตุและอรูปธาตุ จึงไม่ถูกรวบรวมไว้ในที่นี้ เพราะมีความละเอียดอ่อน แท้จริง แม้จะกล่าวถึงกามทั้งหมดโดยสังเขปในบทว่า 'อุททานโต ทเว กามา' (กามสองอย่างโดยอุททาน) แต่ในบทว่า 'ทุวิธเปโส' นี้ กามราคะและธรรมที่เป็นวัตถุของกามราคะนั้น ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของกามเหล่านั้น และถูกกำหนดด้วยความเป็นสิ่งที่ประกอบกันและกันเท่านั้น จึงถูกรวบรวมไว้ หรือว่า กิเลสกามที่ไม่มีส่วนเหลือ คือ กามราคะ กามตัณหา รูปตัณหา อรูปตัณหา และนิโรธตัณหา ย่อมเป็นไปในกามภพนี้ ดังนั้น จึงกล่าวคำว่า 'ทุวิธเปโส' โดยมุ่งหมายถึงความเป็นไปโดยไม่เหลือเศษ และวัตถุกามเพียงเล็กน้อย คือ รูปาวจรวิบากและอรูปาวจรวิบาก ก็ไม่เป็นไปในกามภพนี้เช่นกัน ถึงกระนั้น กามาวจรธรรมเท่านั้นก็ถูกรวบรวมไว้ในที่นี้ เพราะความเป็นวัตถุกามที่สมบูรณ์ และเมื่อเป็นเช่นนี้ อุปมาที่เกี่ยวกับเขตของตน (สสัตถาวจโรปมา) จึงเหมาะสม ในบทว่า 'ย่อมเจริญมรรคเพื่อการอุบัติในรูปภพ' (ธ. ส. 163; วิภงฺค. 625) บทว่า รูปภวะ ถูกกล่าวว่า 'รูป' โดยการลบอุตตรบท (บทหลัง) ฉันใด ในที่นี้ก็พึงเห็นการลบอุตตรบทฉันนั้น เพราะถ้าไม่เป็นเช่นนั้น จิตก็จะถูกกล่าวว่า 'กามาวจราวจร' ในบทว่า 'โดยอำนาจแห่งอารมณ์และกรณะ' เป็นต้น ศัพท์ว่า 'กามะ' หมายถึงตัณหาทั้งหมด ดังนั้น จึงกล่าวคำว่า 'กามญฺเจส' เป็นต้น และเมื่อควรกล่าวว่า 'กามาวจร' เพราะ 'ย่อมยังกามให้ท่องเที่ยวไป' ก็ได้มีการทำสระ อา ใน จา-ศัพท์ ให้เป็นรัสสะ ရုဠှိသဒ္ဒေနာတိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တေသု ရုဠှေန သဒ္ဒေန, ဉာဏသမ္ပယုတ္တေသု ဝါ ပဝတ္တိတွာ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကတာယ တံသဒိသေသု ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တေသု ရုဠှေန သဒ္ဒေန. အထ ဝါ ကိဉ္စိ နိမိတ္တံ ဂဟေတွာ သတိပိ အညသ္မိံ တံနိမိတ္တယုတ္တေ ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ဝိသယေ သမ္မုတိယာ စိရကာလတာဝသေန နိမိတ္တဝိရဟေပိ ပဝတ္တိ ရုဠှိ နာမ ယထာ ‘‘မဟိယံ သေတီတိ မဟိံသော, ဂစ္ဆန္တီတိ ဂါဝေါ’’တိ, ဧဝံ ကုသလသဒ္ဒဿပိ ရုဠှိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပညာနိဒ္ဒေသေ ‘‘ကောသလ္လ’’န္တိ အဘိဓမ္မေ (ဓ. သ. ၁၆) ဝုတ္တံ, တဿ စ ဘာဝါ ကုသလသဒ္ဒပ္ပဝတ္တီတိ ကောသလ္လယောဂါ ကုသလန္တိ အယံ အဘိဓမ္မပရိယာယော ဟောတိ. ကုသလန္တိ ကုသလဘာဝံ အာဟ. คำว่า "รุฬหีสัททะ" (ศัพท์ที่ใช้โดยรุฬหี) หมายถึง ด้วยศัพท์ที่ปรากฏเด่นชัดในจิตที่เป็นกุศลประกอบด้วยปัญญา หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยศัพท์ที่ถูกนำมาใช้โดยอุปมาในจิตที่ไม่ประกอบด้วยปัญญาซึ่งคล้ายกับจิตประกอบด้วยปัญญา เพราะเป็นผลวิบากที่ไม่มีโทษและเป็นสุข หลังจากที่เกิดขึ้นในจิตประกอบด้วยปัญญาแล้ว อีกนัยหนึ่ง การที่ศัพท์ใดศัพท์หนึ่งเกิดขึ้นโดยอาศัยนิมิต (เหตุแห่งการเกิดของศัพท์) บางอย่าง แล้วแม้ในอรรถอื่นที่ประกอบด้วยนิมิตนั้น หรือแม้ในอรรถเดิมที่ปราศจากนิมิตนั้น ก็ยังคงใช้ศัพท์นั้นได้โดยสมมติเพราะความที่กาลเวลาล่วงเลยไปนาน เรียกว่า "รุฬหี" เช่น "ผู้ที่นอนบนพื้นดิน" จึงเรียกว่า "มหิงสะ" (ควาย) "ผู้ที่ไป" จึงเรียกว่า "คาวะ" (โค) ฉันใด แม้ศัพท์ว่า "กุสละ" ก็พึงทราบว่ามีภาวะเป็นรุฬหีฉันนั้น ในปัญญาณิเทศ พระอภิธรรมได้กล่าวไว้ว่า "โกสัลละ" (ความฉลาด) และเพราะความมีอยู่ของโกสัลละนั้น การเกิดขึ้นของศัพท์ว่า "กุสละ" จึงเป็นไปได้ ดังนั้น "โกสัลละโยคา กุสลัง" (กุศลเพราะประกอบด้วยความฉลาด) นี้เป็นนัยแห่งพระอภิธรรม ศัพท์ว่า "กุสละ" กล่าวถึงภาวะแห่งกุศล. ဝိပါကာဒီနံ အဝဇ္ဇပဋိပက္ခတာ နတ္ထီတိ ကုသလမေဝ အနဝဇ္ဇလက္ခဏံ ဝုတ္တံ. အနဝဇ္ဇလက္ခဏမေဝါတိ သုခဝိပါကသဘာဝဿ လက္ခဏဘာဝနိဝါရဏတ္ထံ အဝဓာရဏံ ကတံ, တံနိဝါရဏဉ္စ တဿ ပစ္စုပဋ္ဌာနတံ ဝတ္ထုကာမတာယ ကတံ. သမ္ပတ္တိအတ္ထေန ရသေန ဝေါဒါနဘာဝရသံ. ဖလဋ္ဌေန ပစ္စုပဋ္ဌာနေန ဣဋ္ဌဝိပါကပစ္စုပဋ္ဌာနံ. သဘာဝေါ ကက္ခဠာဒိဖုသနာဒိကော အသာဓာရဏော. သာမညံ သာဓာရဏော အနိစ္စာဒိသဘာဝေါ. ဣဓ စ ကုသလလက္ခဏံ သဗ္ဗကုသလသာဓာရဏသဘာဝတ္တာ သာမညံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, အကုသလာဒီဟိ အသာဓာရဏတာယ သဘာဝေါ ဝါ. ဥပဋ္ဌာနာကာရောတိ ဂဟေတဗ္ဗဘာဝေန ဉာဏဿ ဥပဋ္ဌဟနာကာရော. ဖလံ ပန အတ္တနော ကာရဏံ ပဋိစ္စ တပ္ပဋိဗိမ္ဗဘာဝေန, ပဋိမုခံ ဝါ ဥပဋ္ဌာတီတိ ပစ္စုပဋ္ဌာနံ. เพราะวิบากเป็นต้นไม่มีความเป็นปฏิปักษ์ต่อโทษ จึงกล่าวว่ากุศลเท่านั้นมีลักษณะที่ไม่มีโทษ. การกำหนดด้วยศัพท์ "เอวะ" (เท่านั้น) ในบทว่า "อนวัชชลักขณะเมวะ" (มีลักษณะที่ไม่มีโทษเท่านั้น) นั้น กระทำไปเพื่อห้ามความเป็นลักษณะของภาวะแห่งสุขวิบาก และการห้ามนั้นก็กระทำไปเพราะความประสงค์จะกล่าวถึงความเป็นปัจจุปัฏฐานของสุขวิบากนั้น. ด้วยรสที่มีอรรถว่าความสำเร็จ จึงมีรสคือภาวะแห่งความบริสุทธิ์. ด้วยปัจจุปัฏฐานที่มีอรรถว่าผล จึงมีปัจจุปัฏฐานคืออิฏฐวิบาก (ผลที่น่าปรารถนา). สภาวะคือความแข็งกระด้างเป็นต้น และการสัมผัสเป็นต้น ซึ่งไม่ทั่วไป (กับสิ่งอื่น). สามัญญะคือภาวะที่ไม่เที่ยงเป็นต้น ซึ่งทั่วไป (กับสิ่งอื่น). ในที่นี้ ลักษณะของกุศลพึงเห็นว่าเป็นสามัญญลักษณะ เพราะเป็นสภาวะที่ทั่วไปแก่กุศลทั้งปวง หรือเป็นสภาวลักษณะเพราะไม่ทั่วไปกับอกุศลเป็นต้น. "อุปัฏฐานาการะ" (อาการปรากฏ) คืออาการที่ปรากฏแก่ญาณโดยภาวะที่พึงยึดถือได้. ส่วนผลนั้น เรียกว่า "ปัจจุปัฏฐานะ" เพราะอาศัยเหตุของตนแล้วปรากฏเป็นเงาของเหตุนั้น หรือปรากฏตรงหน้า. ဝိဇာနာတီတိ [Pg.65] သညာပညာကိစ္စဝိသိဋ္ဌံ ဝိသယဂ္ဂဟဏံ အာဟ. သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏတ္တာ ယတ္ထ ယတ္ထ ယထာ ယထာ အတ္ထော လဗ္ဘတိ, တတ္ထ တတ္ထ တထာ တထာ ဂဟေတဗ္ဗောတိ. ယံ အာသေဝနပစ္စယဘာဝေန စိနောတိ, ယဉ္စ ကမ္မုနာ အဘိသင်္ခတတ္တာ စိတံ, တံ တထာ ‘‘စိတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယံ ပန တထာ န ဟောတိ, တံ ပရိတ္တကိရိယဒွယံ အန္တိမဇဝနဉ္စ လဗ္ဘမာနစိန္တနဝိစိတ္တတာဒိဝသေန ‘‘စိတ္တ’’န္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဟသိတုပ္ပာဒေါ ပန အညဇဝနဂတိကောဝ. စိတ္တာနံ ပနာတိ ဝိစိတြာနန္တိ အတ္ထော. တဒန္တောဂဓတ္တာ ဟိ သမုဒါယဝေါဟာရေန အဝယဝေါပိ ‘‘စိတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ ယထာ ပဗ္ဗတနဒီသမုဒ္ဒါဒိဧကဒေသေသု ဒိဋ္ဌေသု ပဗ္ဗတာဒယော ဒိဋ္ဌာတိ ဝုစ္စန္တီတိ. စရဏံ နာမ ဂဟေတွာ စရိတဗ္ဗစိတ္တပဋော. ရူပါနီတိ ဗိမ္ဗာနိ. บทว่า "วิชานาติ" (ย่อมรู้แจ้ง) กล่าวถึงการรับอารมณ์ที่พิเศษกว่ากิจของสัญญา (การจำได้) และปัญญา (การรู้ชัด). เพราะเป็นธรรมที่ทั่วไปแก่จิตทั้งปวง ในจิตใดๆ อรรถใดๆ พึงได้ด้วยอาการใดๆ ในจิตนั้นๆ อรรถนั้นๆ ก็พึงถือเอาด้วยอาการนั้นๆ. จิตใดที่สั่งสมด้วยอาเสวนปัจจัย (ปัจจัยคือการเสพคุ้น) และวิบากจิตใดที่ถูกกรรมปรุงแต่งแล้ว จิตนั้นเรียกว่า "จิตตะ" (จิต) ด้วยอาการนั้น. ส่วนจิตใดที่ไม่เป็นเช่นนั้น จิตที่เป็นกามาวจรกิริยา ๒ ดวง และชวนะสุดท้าย พึงทราบว่าเป็น "จิตตะ" ด้วยอำนาจแห่งความวิจิตรของการคิดที่พึงได้เป็นต้น. ส่วนหสิตุปปาทจิต (จิตที่ทำให้เกิดการยิ้ม) นั้น มีคติเหมือนชวนะอื่นๆ. บทว่า "จิตตานัง ปะนะ" (ส่วนจิตทั้งหลาย) มีอรรถว่า "วิจิตร" (หลากหลาย). เพราะเป็นส่วนหนึ่งของจิตเหล่านั้น แม้ส่วนย่อยก็เรียกว่า "จิตตะ" ด้วยโวหารรวมกัน เหมือนเมื่อเห็นส่วนหนึ่งของภูเขา แม่น้ำ มหาสมุทรเป็นต้น ก็กล่าวว่า "เห็นภูเขาเป็นต้น" ฉันนั้น. "จะระณะ" (จรณะ) คือแผ่นภาพที่ถือเที่ยวไป. "รูปานิ" (รูปทั้งหลาย) คือภาพ. အဇ္ဈတ္တိကန္တိ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓံ ဝဒတိ. စိတ္တကတမေဝါတိ စိတ္တဿ မူလကာရဏတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကမ္မဿ ဟေတံ စိတ္တံ ကာရဏန္တိ. တံ ပန အတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ကာယကမ္မာဒိဘေဒ’’န္တိအာဒိမာဟ. လိင်္ဂနာနတ္တန္တိ သဏ္ဌာနနာနတ္တံ, ဘိန္နသဏ္ဌာနင်္ဂပစ္စင်္ဂဝတော သရီရဿ ဝါ နာနတ္တံ. ဝေါဟာရဝသေန ဣတ္ထိပုရိသာဒိဘာဝေန ဝေါဟရိတဗ္ဗေသု ပတ္ထနာဝိသေသာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တတော ကမ္မဝိသေသာ. ဧဝမိဒံ ကမ္မနာနတ္တံ ဝေါဟာရနာနတ္တတော ဟောတိ. အပါ…ပေ… ကာဒိတာတိ ဧဝမာဒီသု အာဒိ-သဒ္ဒေဟိ ဂတိယာ ဥပပတ္တိယာ အတ္တဘာဝေ လောကဓမ္မေသု စ နာနာကရဏာနိ သုတ္တာဂတာနိ သင်္ဂဏှာတိ. บทว่า "อัชฌัตติกัง" (ภายใน) กล่าวถึงอัตภาพที่ผูกพันด้วยอินทรีย์. บทว่า "จิตตะกะตะเมวะ" (อันจิตกระทำแล้วเท่านั้น) กล่าวโดยอ้างถึงความเป็นมูลเหตุของจิต. เพราะจิตนี้เป็นเหตุของกรรม. เพื่อแสดงอรรถนั้นให้ชัดเจน จึงกล่าวบทว่า "กายกรรมเป็นต้นมีประเภทต่างๆ" เป็นต้น. "ลิงคานานัตตะ" (ความต่างกันแห่งเพศ) คือความต่างกันแห่งสัณฐาน หรือความต่างกันแห่งร่างกายที่มีอวัยวะน้อยใหญ่มีสัณฐานต่างกัน. โดยโวหาร ความปรารถนาพิเศษย่อมเกิดขึ้นในสิ่งที่พึงเรียกขานด้วยโวหารว่าเป็นหญิงเป็นชายเป็นต้น จากนั้นกรรมพิเศษย่อมเกิดขึ้น. ด้วยประการฉะนี้ ความต่างกันแห่งกรรมนี้ย่อมมีได้จากความต่างกันแห่งโวหาร. ในบทว่า "อะปา...เป...กาทิตา" เป็นต้น ด้วยศัพท์ "อาทิ" (เป็นต้น) ทั้งสี่นั้น ย่อมรวบรวมความต่างกันที่มาในพระสูตรในคติ ในอุปบัติ (ภพที่เกิดจากกรรม) ในอัตภาพ และในโลกธรรม. ကမ္မနာနတ္တာဒိဝသေနာတိ ဧတ္ထ ကုသလာကုသလဝသေန ကမ္မနာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝိသဒိသသဘာဝတာ ဟိ နာနတ္တန္တိ. ကုသလကမ္မဿ ဒါနာဒိဝသေန ကာယသုစရိတာဒိဘာဝေန စ ပုထုတ္တံ, အကုသလကမ္မဿ စ မစ္ဆရိယာဒီဟိ ကာယဒုစ္စရိတာဒီဟိ စ ပုထုတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဗဟုပ္ပကာရတာ ဟိ ပုထုတ္တန္တိ. အန္နဒါနာဒိဝသေန ဒါနာဒီနံ ပါဏာတိပါတာဝိရတိအာဒိဝသေန ကာယသုစရိတာဒီနံ အာဝါသမစ္ဆရိယာဒိဝသေန မစ္ဆရိယာဒီနံ ပါဏာတိပါတာဒိဝသေန ကာယဒုစ္စရိတာဒီနဉ္စ ပဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧကေကဿ ဟိ ပကာရဿ ဘေဒေါ ပဘေဒေါတိ. နာနတ္တာဒီနံ ဝဝတ္ထာနံ တထာ တထာ ဝဝတ္ထိတတာ နိစ္ဆိတတာ. ဧတေနုပါယေန လိင်္ဂနာနတ္တာဒီနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ကမ္မနာနတ္တာဒီဟိ နိဗ္ဗတ္တာနိ ဟိ တာနီတိ. ในบทว่า "กัมมะนานัตตาทิวเสนะ" (โดยอำนาจแห่งความต่างกันแห่งกรรมเป็นต้น) พึงทราบความต่างกันแห่งกรรมโดยอำนาจแห่งกุศลกรรมและอกุศลกรรม. เพราะความเป็นสภาวะที่ไม่เหมือนกันนั่นแหละคือความต่างกัน. พึงทราบความเป็นพหุ (ความมาก) ของกุศลกรรมโดยอำนาจแห่งทานเป็นต้น และโดยภาวะแห่งกายสุจริตเป็นต้น และพึงทราบความเป็นพหุของอกุศลกรรมโดยอำนาจแห่งมัจฉริยะเป็นต้น และโดยกายทุจริตเป็นต้น. เพราะความเป็นประเภทที่หลากหลายนั่นแหละคือความเป็นพหุ. พึงทราบปเภท (ความแยกย่อย) ของทานเป็นต้นโดยอำนาจแห่งการให้ข้าวเป็นต้น ของกายสุจริตเป็นต้นโดยอำนาจแห่งการงดเว้นจากการฆ่าสัตว์เป็นต้น ของมัจฉริยะเป็นต้นโดยอำนาจแห่งอาวาสมัจฉริยะเป็นต้น และของกายทุจริตเป็นต้นโดยอำนาจแห่งการฆ่าสัตว์เป็นต้น. เพราะความแยกย่อยของประเภทแต่ละอย่างนั่นแหละคือปเภท. การกำหนดความต่างกันเป็นต้น คือการกำหนดที่แน่นอนด้วยอาการอย่างนั้นๆ. ด้วยอุบายนี้ พึงทราบความต่างกันแห่งเพศเป็นต้น. เพราะสิ่งเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นจากความต่างกันแห่งกรรมเป็นต้น. ပစ္စုပ္ပန္နဿ လိင်္ဂဿ ကမ္မတော ပဝတ္တိံ တဒနုက္ကမေန ပစ္စုပ္ပန္နကမ္မဿ နိပ္ဖတ္တိဉ္စ ဒဿေတွာ တတော အနာဂတလိင်္ဂနာနတ္တာဒိနိပ္ဖတ္တိဒဿနေန သံသာရံ ဃဋေန္တော ‘‘ကမ္မနာနာကရဏံ ပဋိစ္စာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပုရိမေန ကမ္မဝစနေန [Pg.66] အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာ, လိင်္ဂါဒိဝစနေန ဝိညာဏာဒီနိ ဘဝပရိယောသာနာနိ, ဂတိအာဒိဝစနေန ဇာတိဇရာမရဏာနိ ဂဟိတာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. တတ္ထ ဂတီတိ နိရယာဒယော ပဉ္စ ဂတိယော ဝုစ္စန္တိ, တာသံ နာနာကရဏံ အပဒါဒိဘာဝေါ. တာ ဟိ တထာ ဘိန္နာတိ. ဥပပတ္တီတိ ဂေါမဟိံသာဒိခတ္တိယာဒိစာတုမဟာရာဇိကာဒိဥပပတ္တိယော, တာသံ နာနာကရဏံ ဥစ္စာဒိတာ. ခတ္တိယော ဧဝ ဟိ ဧကစ္စော ကုလဘောဂဣဿရိယာဒီဟိ ဥစ္စော ဟောတိ, ဧကစ္စော နီစော. တေဟိ ဧဝ ဟီနတာယ ဟီနော, ပဓာနဘာဝံ နီတတာယ ပဏီတော, အဍ္ဎတာယ သုဂတော, ဒလိဒ္ဒတာယ ဒုဂ္ဂတော. ကုလဝသေန ဝါ ဥစ္စနီစတာ, ဣဿရိယဝသေန ဟီနပဏီတတာ, ဘောဂဝသေန သုဂတဒုဂ္ဂတတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏတာတိ ဩဒါတသာမာဒိဝဏ္ဏသုဒ္ဓိအသုဒ္ဓိဝသေန ဝုတ္တံ. သုဇာတဒုဇ္ဇာတတာတိ နိဂြောဓပရိမဏ္ဍလာဒိအာရောဟပရိဏာဟေဟိ လက္ခဏေဟိ ဝါ အတ္တဘာဝပရိပုဏ္ဏာပရိပုဏ္ဏဇာတတာဝသေန. သုသဏ္ဌိတဒုဿဏ္ဌိတတာတိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ သဏ္ဌာနဝသေန. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะเชื่อมโยงสังสารวัฏด้วยการแสดงการเกิดขึ้นของลักษณะปัจจุบันอันเกิดจากกรรมในอดีต และการสำเร็จของกรรมปัจจุบันโดยลำดับนั้น แสดงแล้ว จากนั้นด้วยการแสดงความสำเร็จของความแตกต่างของลักษณะในอนาคตเป็นต้น อันเกิดจากกรรมปัจจุบัน จึงตรัสว่า “เพราะอาศัยความแตกต่างแห่งกรรม” เป็นต้น (เพื่อแสดงองค์ปฏิจจสมุปบาท จึงตรัสคำว่า “ในบรรดา” เป็นต้น) ในบรรดาคำว่า กรรมและลักษณะเป็นต้นนั้น ด้วยคำว่า “กรรม” ในเบื้องต้น พึงทราบว่า อวิชชาและสังขารถูกถือเอาแล้ว ด้วยคำว่า “ลักษณะเป็นต้น” พึงทราบว่า วิญญาณเป็นต้นจนถึงภพ (องค์ปฏิจจสมุปบาท) ถูกถือเอาแล้ว และด้วยคำว่า “คติเป็นต้น” (ด้วยคำว่า “เป็นต้น” พึงถือเอาอุปปัตติเป็นต้น) พึงทราบว่า ชาติ ชรา มรณะ ถูกถือเอาแล้ว ในบรรดาคติเป็นต้นนั้น คติ 5 อย่างมีนรกเป็นต้น เรียกว่า “คติ” ความแตกต่างของคติเหล่านั้นคือการเป็นสัตว์ไม่มีเท้าเป็นต้น เพราะคติเหล่านั้นแตกต่างกันด้วยความแตกต่างของการเป็นสัตว์ไม่มีเท้าเป็นต้น อุปปัตติ (การอุบัติ) คือการอุบัติในชาติโค กระบือเป็นต้น, ชาติกษัตริย์เป็นต้น, ชาติจาตุมหาราชิกาเป็นต้น (ด้วยคำว่า โค กระบือเป็นต้น แสดงถึงชาติเทวดา) ความแตกต่างของการอุบัติเหล่านั้นคือการเป็นผู้สูงส่งเป็นต้น เพราะกษัตริย์บางคน (แม้จะเป็นกษัตริย์เหมือนกัน) ย่อมสูงส่งด้วยตระกูล โภคะ อำนาจเป็นต้น บางคนย่อมต่ำต้อย ด้วยสิ่งเหล่านั้นนั่นเอง เพราะความเป็นผู้ต่ำต้อยจึงเป็นผู้เลวทราม เพราะถูกนำไปสู่ความเป็นประธานจึงเป็นผู้ประณีต เพราะความมั่งคั่งจึงเป็นผู้ไปดี เพราะความยากจนจึงเป็นผู้ไปชั่ว หรือพึงประกอบความสูงต่ำด้วยตระกูล, ความเลวทรามประณีตด้วยอำนาจ, ความไปดีไปชั่วด้วยโภคะ คำว่า “ความเป็นผู้มีผิวพรรณดีและผิวพรรณทราม” ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งความบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ของวรรณะมีสีขาวและสีทองเป็นต้น คำว่า “ความเป็นผู้เกิดดีและเกิดชั่ว” ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการเกิดที่สมบูรณ์และไม่สมบูรณ์ของอัตภาพ ด้วยสัดส่วนและรูปร่างมีร่างกายกลมเหมือนต้นไทรเป็นต้น หรือด้วยลักษณะมีมือและเท้าเป็นต้น คำว่า “ความเป็นผู้มีสัณฐานดีและสัณฐานทราม” ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งสัณฐานของอวัยวะน้อยใหญ่ အပရမ္ပိ ဝုတ္တံ အဇ္ဈတ္တိကစိတ္တဿ ယထာဝုတ္တဿ စိတ္တကတဘာဝသာဓကံ သုတ္တံ ‘‘ကမ္မတော’’တိအာဒိ. ကမ္မဉှိ စိတ္တတော နိဗ္ဗတ္တန္တိ တတော နိပ္ဖဇ္ဇမာနံ သဗ္ဗမ္ပိ စိတ္တံ စိတ္တကတမေဝါတိ သာဓေတိ. ကမ္မနိဗ္ဗတ္တတော လိင်္ဂတော ပဝတ္တမာနလိင်္ဂသညာ မူလကာရဏတော ကမ္မတော အာသန္နကာရဏတော လိင်္ဂတော စ ပဝတ္တာ ဟောတီတိ ‘‘ကမ္မတော…ပေ… ပဝတ္တရေ’’တိ အာဟ. အထ ဝါ လိင်္ဂဉ္စ သညာ စ လိင်္ဂသညာ, တာ ယထာသင်္ချံ ကမ္မတော လိင်္ဂတော စ ပဝတ္တရေတိ အတ္ထော. သညာတော ဘေဒံ ဂစ္ဆန္တီတိ တေ ဣတ္ထိပုရိသာဒိလိင်္ဂသညာတော ဣတ္ထိပုရိသာဒိဝေါဟာရဘေဒံ ဓမ္မာ ဂစ္ဆန္တိ, တထာ တထာ ဝေါဟရိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. ဣမာယ ဂါထာယ အတီတပစ္စုပ္ပန္နဒ္ဓပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝသေန စိတ္တကတံ စိတ္တံ ဒဿိတံ. พระสูตรที่ตรัสไว้ว่า “กรรมเป็นต้น” ซึ่งเป็นเครื่องยังความเป็นสิ่งที่จิตกระทำแล้วของผลอันวิจิตรภายในที่กล่าวมาแล้ว (คือความแตกต่างของกรรม ลักษณะ สัญญา และโวหารเป็นต้นภายใน ในคติมีเทวดา มนุษย์ นรก และสัตว์เดรัจฉานเป็นต้น) นั้น ก็มีอีก เพราะกรรมเกิดขึ้นจากจิต และผลอันวิจิตรทั้งหมดที่สำเร็จจากกรรมนั้น ก็เป็นสิ่งที่จิตกระทำแล้วเท่านั้น ย่อมยังความหมายนี้ให้สำเร็จ สัญญาที่เกิดจากลักษณะอันเกิดจากกรรม ย่อมเกิดขึ้นเพราะกรรมซึ่งเป็นมูลเหตุ และเพราะลักษณะซึ่งเป็นเหตุใกล้ชิด จึงตรัสว่า “เพราะกรรม...ย่อมเป็นไป” อีกนัยหนึ่ง ลักษณะและสัญญาเรียกว่า ลิงคสัญญา (สัญญาในลักษณะ) สิ่งเหล่านั้นย่อมเป็นไปตามลำดับเพราะกรรมและเพราะลักษณะ นี้คือความหมาย คำว่า “ย่อมถึงความแตกต่างจากสัญญา” หมายความว่า ธรรมเหล่านั้นย่อมถึงความแตกต่างแห่งโวหารมีหญิงชายเป็นต้น เพราะสัญญาในลักษณะมีหญิงชายเป็นต้น พึงเรียกขานอย่างนั้นๆ นี้คือความหมาย ด้วยคาถาบทนี้ ผลอันวิจิตรที่จิตกระทำแล้วถูกแสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งปฏิจจสมุปบาทในอดีตกาลและปัจจุบันกาล လောကော ဧဝ ပဇာတတ္တာ ပဇာတိ ပုရိမပါဒဿ ဝိဝရဏံ ပစ္ဆိမပါဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယထာ ရထဿ အာဏိ နိဗန္ဓနာ, ဧဝံ သတ္တလောကရထဿ ကမ္မံ နိဗန္ဓနန္တိ ဥပမာသံသန္ဒနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမာယ စ ဂါထာယ အဒ္ဓဒွယဝသေန စိတ္တဿ ကမ္မဝိညာဏကတတာ ဒဿိတာ. ကိတ္တိန္တိ ပရမ္မုခါ ကိတ္တနံ ပတ္ထဋယသတံ. ပသံသန္တိ သမ္မုခါ ပသံသနံ ထုတိံ. ကမ္မနာနာကရဏန္တိ ကမ္မတော နိဗ္ဗတ္တနာနာကရဏံ ကမ္မဇေဟိ အနုမိယမာနံ ကမ္မဿေဝ ဝါ နာနာကရဏံ. สัตว์โลกนั่นเอง เพราะเกิดโดยต่างกันด้วยกรรม จึงชื่อว่า ปชา (หมู่สัตว์) ดังนั้น พึงทราบว่า บาทสุดท้ายที่ว่า “หมู่สัตว์ย่อมเป็นไปเพราะกรรม” เป็นคำอธิบายของบาทแรกที่ว่า “โลกย่อมเป็นไปเพราะกรรม” พึงทราบการเปรียบเทียบว่า เหมือนกับสลักเพลาเป็นเครื่องผูกรัดล้อรถไม่ให้หลุดฉันใด กรรมก็เป็นเครื่องผูกรัดรถคือสัตว์โลกฉันนั้น และด้วยคาถาบทที่สองนี้ ความเป็นสิ่งที่กรรมวิญญาณกระทำแล้วของผลอันวิจิตรถูกแสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งกาลสองคืออดีตและปัจจุบัน คำว่า “กิตติ” คือการกล่าวสรรเสริญลับหลัง (ย่อมได้ซึ่งความมีชื่อเสียงแผ่ไป) คำว่า “ปสังสันติ” คือการสรรเสริญต่อหน้า (ย่อมได้ซึ่งการสรรเสริญ) คำว่า “ความแตกต่างแห่งกรรม” คือความแตกต่างของผลที่เกิดจากกรรม หรืออีกนัยหนึ่งคือความแตกต่างของกรรมนั่นเองที่พึงอนุมานได้ด้วยผลที่เกิดจากกรรม ကမ္မဿကာတိ [Pg.67] ကမ္မသယာ. ကမ္မဿ ဒါယံ တေန ဒါတဗ္ဗံ အာဒိယန္တီတိ ကမ္မဒါယာဒါ. အဏ္ဍဇာဒီနဉ္စ ယောနီနံ ကမ္မတော နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ကမ္မမေဝ ယောနိ အတ္တဘာဝပဋိလာဘနိမိတ္တံ ဧတေသန္တိ ကမ္မယောနီ. ဗန္ဓနဋ္ဌေန ကမ္မံ ဗန္ဓု ဧတေသန္တိ ကမ္မဗန္ဓူ. คำว่า “กรรมัสสกะ” คือมีกรรมเป็นที่อาศัย เพราะย่อมรับมรดกที่กรรมนั้นควรให้ จึงชื่อว่า “กรรมทายาท” และเพราะโยนิมีอัณฑชะเป็นต้นของสัตว์เหล่านี้ ย่อมเกิดขึ้นเพราะกรรม กรรมนั่นเองจึงเป็นโยนิ เป็นเหตุแห่งการได้อัตภาพของสัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “กรรมโยนิ” เพราะกรรมเป็นเครื่องผูกรัดสัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “กรรมพันธุ” (มีกรรมเป็นเผ่าพันธุ์) စိတ္တဿာတိ ကမ္မဝိညာဏဿ. တဿ ပန အလဒ္ဓေါကာသတာ အညေန ကမ္မေန ပဋိဗာဟိတတ္တာ တဒဝိပစ္စနောကာသေ ပုဂ္ဂလဿ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ အပရာပရိယဝေဒနီယကမ္မဝိညာဏံ ကာလဂတိပယောဂါဒိသဟကာရီပစ္စယဝိကလတာယ အဝသေသပစ္စယဝေကလ္လံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကစ္စစိတ္တန္တိ စိတ္တေန ကတ္တဗ္ဗစိတြေန ဧကစ္စဘူတံ တေန ကတ္တဗ္ဗစိတြမာဟ. คำว่า “จิตตัสสะ” หมายถึง กรรมวิญญาณ อนึ่ง พึงทราบว่า การที่กรรมวิญญาณนั้นไม่ได้โอกาส (ที่จะให้ผล) เป็นเพราะถูกกรรมอื่นขัดขวางไว้ และเพราะบุคคลผู้ทำกรรมนั้นไปเกิดในสถานที่ที่กรรมนั้นไม่สามารถให้ผลได้ แม้กรรมวิญญาณที่เป็นอปรปริยเวทนียกรรมที่ยังมีอยู่ ก็พึงทราบว่าขาดปัจจัยที่เหลือ เพราะขาดปัจจัยร่วมที่ให้ผลมีกาล คติ และปโยคะเป็นต้น คำว่า “เอกัจจจิตต์” หมายถึงผลอันวิจิตรบางส่วนที่กรรมวิญญาณควรจะกระทำ ด้วยคำนั้นจึงตรัสถึงผลอันวิจิตรที่กรรมวิญญาณควรจะกระทำ အနုဘဝိတွာ ဘဝိတွာ စ အပဂတံ ဘူတာပဂတံ. အနုဘူတဘူတတာ ဟိ ဘူတတာသာမညေန ဘူတသဒ္ဒေန ဝုတ္တာ. သာမညမေဝ ဟိ ဥပသဂ္ဂေန ဝိသေသီယတီတိ. အနုဘူတသဒ္ဒေါ စ ကမ္မဝစနိစ္ဆာဘာဝတော အနုဘဝကဝါစကော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝိကပ္ပဂါဟဝသေန ရာဂါဒီဟိ တဗ္ဗိပက္ခေဟိ စ အကုသလံ ကုသလဉ္စ အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝတိ, န ဝိပါကော ကမ္မဝေဂက္ခိတ္တတ္တာ, နာပိ ကိရိယာ အဟေတုကာနံ အတိဒုဗ္ဗလတာယ သဟေတုကာနဉ္စ ခီဏကိလေသဿ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဝတော ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ အတိသန္တဝုတ္တိတ္တာ. ဧတ္ထ စ ပုရိမနယေ ကုသလာကုသလမေဝ ဝတ္တုံ အဓိပ္ပာယဝသေန ‘‘ဘူတာပဂတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယံ ‘‘ဥပ္ပန္နာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနာယ ဥပ္ပန္နာနံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဌိတိယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၆၅၁-၆၆၂; ဝိဘ. ၃၉၀-၃၉၁) ဧတ္ထ ဥပ္ပန္နန္တိ ဂဟေတွာ တံသဒိသာနံ ပဟာနံ, ဝုဒ္ဓိ စ ဝုတ္တာ, ပစ္ဆိမနယေ ပန စ-သဒ္ဒေန ကုသလာကုသလဉ္စ အာကဍ္ဎိတွာ သဗ္ဗံ သင်္ခတံ ဝုတ္တံ ဘူတာပဂတဘာဝါဘိဓာနာဓိပ္ပာယေန. ธรรมสังขตะที่ดับไปแล้วหลังจากได้เสวยแล้วและเกิดขึ้นแล้ว เรียกว่า “ภูตาปคตะ” ธรรมที่ได้เสวยแล้วและเกิดขึ้นแล้ว ถูกกล่าวด้วยคำว่า “ภูตะ” เพียงคำเดียว เพราะมีความเป็นภูตะเสมอกัน เพราะความทั่วไปแห่งกิริยาภาวะเท่านั้น ถูกทำให้พิเศษด้วยอุปสรรค “อนุ” และพึงทราบว่า คำว่า “อนูภูตสัททะ” ในที่นี้หมายถึงผู้เสวย เพราะไม่มีความประสงค์จะกล่าวถึงความหมายของกรรม อกุศลและกุศลย่อมเสวยรสแห่งอารมณ์ด้วยอำนาจแห่งการยึดถือโดยวิกัป (การตรึกตรอง) ด้วยราคะเป็นต้น (อกุศลเจตสิก) และด้วยธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อราคะเป็นต้น (อโลภะเป็นต้น) วิบากย่อมไม่เสวย (รสแห่งอารมณ์) เพราะถูกแรงกรรมผลักดัน กิริยาจิตก็ไม่เสวย (รสแห่งอารมณ์) เพราะอเหตุกกิริยาจิตอ่อนกำลังมาก และเพราะสเหตุกกิริยาจิตที่เกิดขึ้นในสันดานของพระอรหันต์ผู้มีกิเลสสิ้นแล้ว ผู้มีอุเบกขาในองค์ 6 ย่อมเป็นไปอย่างสงบยิ่ง และในสองนัยนี้ (คือ นัยที่ 1 และ นัยที่ 2) ในนัยแรก คำว่า “ภูตาปคตะ” ตรัสไว้โดยความประสงค์จะกล่าวถึงกุศลและอกุศลเท่านั้น ในบทว่า “เพื่อละอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว เพื่อความตั้งมั่นแห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว” เมื่อถือเอาคำว่า “เกิดขึ้นแล้ว” จึงกล่าวถึงการละและการเจริญของกุศลและอกุศลที่คล้ายคลึงกัน ส่วนในนัยหลัง ด้วยคำว่า “และ” ได้ดึงเอากุศลและอกุศลเข้ามาด้วย และด้วยความประสงค์จะกล่าวถึงความเป็นภูตาปคตะ จึงกล่าวถึงสังขตธรรมทั้งหมด (รวมทั้งกุศลและอกุศล) ว่าเป็น “ภูตาปคตะ” ဝိပစ္စိတုံ ဩကာသကရဏဝသေန ဥပ္ပတိတံ အတီတကမ္မဉ္စ တတော ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အာရဒ္ဓေါ အနာဂတော ဝိပါကော စ ‘‘ဩကာသကတုပ္ပန္န’’န္တိ ဝုတ္တော. ယံ ဥပ္ပန္နသဒ္ဒေန ဝိနာပိ ဝိညာယမာနံ ဥပ္ပန္နံ, တံ သန္ဓာယ ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဉ္စေတနိကာန’’န္တိအာဒိ (အ. နိ. ၁၀.၂၁၇, ၂၁၉) ဝုတ္တံ. တာသု တာသု ဘူမီသူတိ မနုဿဒေဝါဒိအတ္တဘာဝသင်္ခါတေသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု. တသ္မိံ တသ္မိံ သန္တာနေ အနုပ္ပတ္တိအနာပါဒိတတာယ အသမူဟတံ. ဧတ္ထ စ လဒ္ဓဘူမိကံ ‘‘ဘူမိလဒ္ဓ’’န္တိ ဝုတ္တံ အဂ္ဂိအာဟိတော ဝိယ. ဩကာသကတုပ္ပန္နသဒ္ဒေပိ စ ဩကာသော ကတော ဧတေနာတိ, ဩကာသော ကတော ဧတဿာတိ စ ဒုဝိဓတ္ထေပိ ဧဝမေဝ ကတသဒ္ဒဿ ပရနိပါတော ဝေဒိတဗ္ဗော. กรรมในอดีตที่เกิดขึ้นราวกับกระโดดข้ามมาด้วยอำนาจแห่งการให้โอกาสเพื่อจะให้ผลสุกงอม และวิบากในอนาคตที่เริ่มพยายามเพื่อจะเกิดขึ้นเพราะกรรมนั้น ถูกกล่าวว่า "โอกาสกตุปปันนะ" อนึ่ง กรรมที่เกิดขึ้นแล้วซึ่งเป็นที่รู้ได้แม้ไม่มีคำว่า "อุปปันนะ" นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสอ้างถึงกรรมนั้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวซึ่งเจตนา" เป็นต้น คำว่า "ในภูมิทั้งหลายนั้นๆ" หมายถึงในอุปาทานขันธ์ทั้งหลายที่นับว่าเป็นอัตภาพของมนุษย์ เทวดาเป็นต้น ที่ยังไม่ถูกมรรคถอนออกด้วยความเป็นสิ่งที่ยังไม่ถึงซึ่งการไม่เกิดขึ้นอีกในขันธสันดานนั้นๆ ในบทว่า "ภูมิ ลัทธุปปันนัง" นี้ อกุศลที่มีภูมิที่ได้แล้วถูกกล่าวว่า "ภูมิ ลัทธะ" เหมือนไฟที่นำมาบูชาแล้ว อนึ่ง ในคำว่า "โอกาสกตุปปันนะ" ก็เช่นกัน พึงทราบการวางคำว่า "กตะ" ไว้ข้างหลังในอรรถสองประการนี้ว่า "กรรมนี้ได้ทำโอกาสแล้ว" และ "โอกาสได้ถูกทำเพื่อวิบากนี้แล้ว" သဗ္ဗဒါ [Pg.68] အဝတ္တမာနမ္ပိ ဂမိယစိတ္တံ ပဋိပက္ခပစ္စဝေက္ခဏာယ အဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာ ‘‘ဥပ္ပန္န’’န္တိ ဝုတ္တံ. အန္တရဓာပေတီတိ ဝိက္ခမ္ဘိကာ အာနာပါနဿတိ ဝိက္ခမ္ဘေတိ. အန္တရာယေဝါတိ ဘူမိလဒ္ဓေ သဘူမိယံ အဗ္ဗောစ္ဆိန္နေ ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာတိ အတ္ထော. အနတီတံ အနနာဂတဉ္စ ခဏတ္တယေကဒေသဂတမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ‘‘ခဏတ္တယဂတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဒေသနာယ ပဓာနေန ဂဟိတော အတ္ထော ‘‘သီသ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. လောကိယဓမ္မဉှိ ဒေသေတဗ္ဗံ ပတွာ ဒေသနာယ စိတ္တံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဟောတိ, ဓမ္မသဘာဝံ ဝါ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. အကုသလာတိ သဗ္ဗေပိ အကုသလာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ. စေတနာတိ ကေစိ. အကုသလဘာဂိယာတိ ရာဂါဒယော ဧကန္တအကုသလာ. အကုသလပက္ခိကာတိ ဖဿာဒယောပိ တပ္ပက္ခိကာ. မနော တေသံ ဓမ္မာနံ ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ သဟဇာတောပိ မနော သမ္ပယုတ္တေ သင်္ဂဏှိတွာ အဓိပတိဘာဝေန ပဝတ္တမာနော ပဌမံ ဥပ္ပန္နော ဝိယ ဟောတီတိ ဧဝံ ဝုတ္တော. သမ္ပယုတ္တာပိ တဒနုဝတ္တနတာယ အနွဒေဝ အကုသလာ ဓမ္မာတိ ဝုတ္တာ, အနန္တရပစ္စယမနံ ဝါ သန္ဓာယ မနောပုဗ္ဗင်္ဂမတာ ဝုတ္တာ. စိတ္တေန နီယတီတိ အဘိသင်္ခါရဝိညာဏံ သန္ဓာယာဟ, တဏှာသမ္ပယုတ္တံ ဝါ. ပဘဿရန္တိ သဘာဝပဏ္ဍရတံ သန္ဓာယာဟ. အရက္ခိတေတိ သတိယာ အနုနယပဋိဃာဒီဟိ အရက္ခိတေ, ရာဂါဒီဟိ ဗျာပန္နေ, တေဟိ ဧဝ အဝဿုတေ. စိတ္တဿ ပုဗ္ဗင်္ဂမဘာဝသာဓနေ အညမညံ ဗလဒါနဝသေန သုတ္တာနုရက္ခဏံ, ဣဓ ဝါ ဥပသံဟတာနံ အာဘိဓမ္မိကေဟိ ဝိညာတာနံ စိရကာလပ္ပဝတ္တိဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. แม้จิตของผู้ต้องการเดินทางที่ไม่ได้กำลังเป็นไปอยู่ตลอดเวลา ก็ถูกกล่าวว่า "อุปปันนะ" เพราะยังไม่ถูกขจัดออกด้วยการพิจารณาฝ่ายตรงข้ามกับการเดินทาง คำว่า "อันตรธาเปติ" หมายถึง อานาปานัสสติที่ขจัดออก ย่อมขจัดออกได้ คำว่า "อันตราเยวะ" หมายถึง กิเลสที่ได้ภูมิแล้ว ย่อมตัดขาดในอุปาทานขันธ์ 5 ที่เป็นที่เกิดของตนก่อนที่จะขาดสายไป จิตที่กำลังเกิดขึ้นซึ่งไม่เป็นอดีต ไม่เป็นอนาคต และเป็นส่วนหนึ่งของขณะสาม ก็ถูกกล่าวว่า "ขณัตตยคตะ" อรรถที่ถูกถือเอาโดยความเป็นประธานแห่งพระธรรมเทศนา ถูกเรียกว่า "สีสะ" เพราะเมื่อถึงโลกิยธรรมที่ควรแสดงตามลำดับแห่งเทศนา จิตย่อมเป็นประธานแห่งเทศนา หรือพระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้โดยอ้างถึงความเป็นหัวหน้าของธรรมคือจิต ธรรมทั้งหลายที่เป็นอกุศลทั้งหมดถูกกล่าวว่า "อกุศล" บางท่านกล่าวว่า "เจตนา" ราคะเป็นต้นที่เป็นอกุศลโดยส่วนเดียวถูกกล่าวว่า "อกุศลภาคิยะ" ผัสสะเป็นต้นก็เป็นพวกเดียวกับอกุศล คำว่า "มโนย่อมเกิดขึ้นก่อนธรรมเหล่านั้น" หมายถึง แม้มโนที่เกิดพร้อมกัน เมื่อรวบรวมธรรมที่สัมปยุตต์แล้วเป็นไปโดยความเป็นใหญ่ ย่อมเป็นเหมือนเกิดขึ้นก่อนดังนี้ จึงถูกกล่าวไว้ ธรรมที่สัมปยุตต์ก็ถูกกล่าวว่า "อกุศลธรรมย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับจิตเท่านั้น" เพราะความเป็นไปตามจิตนั้น หรือความเป็นประธานของมโนถูกกล่าวโดยอ้างถึงมโนที่เป็นอนันตรปัจจัย คำว่า "ถูกนำไปโดยจิต" พระผู้มีพระภาคตรัสโดยอ้างถึงอภิสังขารวิญญาณ หรือจิตที่สัมปยุตต์ด้วยตัณหา คำว่า "ประภัสสร" พระผู้มีพระภาคตรัสโดยอ้างถึงความเป็นธรรมชาติที่บริสุทธิ์ผ่องใส คำว่า "อารักขิตะ" หมายถึง เมื่อไม่ถูกรักษาด้วยสติจากอนุสัยปฏิฆะเป็นต้น เมื่อถูกราคะเป็นต้นครอบงำ เมื่อถูกราคะเป็นต้นนั้นเองซึมซาบ ในการทำให้ความเป็นประธานของจิตสำเร็จลง พึงทราบการรักษาพระสูตรซึ่งกันและกันด้วยอำนาจแห่งการให้กำลัง หรือในที่นี้พึงทราบการรักษาพระสูตรที่พระอภิธรรมิกะทั้งหลายรู้แล้วซึ่งถูกนำมาแสดงโดยความเป็นไปตลอดกาลนาน ကတရပညံ တွန္တိအာဒိ န ပါဠိအာရုဠှံ, ဧဝံ ဘဂဝါ ပုစ္ဆတီတိ အဋ္ဌကထာယမေဝ ဝုတ္တံ. ပညာ ပန ကိမတ္ထိယာတိ ဣဒမ္ပိ ဧကံ သုတ္တံ. ‘‘အဘိညတ္ထာ ပရိညတ္ထာ ပဟာနတ္ထာ’’တိ တဿ ဝိဿဇ္ဇနံ. คำว่า "เธอมีปัญญาเช่นไร" เป็นต้น ไม่ได้ขึ้นสู่พระบาลี ถูกกล่าวไว้ในอรรถกถาเท่านั้นว่า "พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า 'ดูก่อนภิกษุ เธอมีปัญญาเช่นไร'" คำว่า "ปัญญาเป็นไปเพื่อประโยชน์อะไร" นี้ก็เป็นพระสูตรหนึ่ง คำตอบของปัญหานั้นคือ "เพื่ออภิญญา เพื่อปริญญา เพื่อปหานะ" သာတန္တိ သဘာဝဝသေန ဝုတ္တံ, မဓုရန္တိ မဓုရံ ဝိယာတိ ဥပမာဝသေန. ပေါနောဗ္ဘဝိကာတိ ပုနဗ္ဘဝကရဏသီလာ. တတြတတြာဘိနန္ဒနတော နန္ဒီ, နန္ဒိဘူတော ရာဂေါ နန္ဒိရာဂေါ, နန္ဒိရာဂဘာဝေန သဟဂတာတိ နန္ဒိရာဂသဟဂတာတိ န ဧတ္ထ သမ္ပယောဂဝသေန သဟဂတဘာဝေါ အတ္ထီတိ သဟဂတသဒ္ဒေါ တဏှာယ နန္ဒိရာဂဘာဝံ ဇောတေတိ. နန္ဒိရာဂဘူတာတိ စဿ အတ္ထော. နိဿယေတိ ပါဒကေ. ရူပါရူပါရမ္မဏာနန္တိ ပထဝီကသိဏာဒိအာကာသာဒိအာရမ္မဏာနံ. သံသဋ္ဌေတိ ခီရောဒကံ ဝိယ သမောဒိတေ ဧကီဘာဝမိဝ ဂတေ. သဟဇာတေတိ သမ္ပယုတ္တသဟဇာတေ, န သဟဇာတမတ္တေ. ဣဓာပီတိ ‘‘ဣမသ္မိမ္ပိ ပဒေ အယမေဝ အတ္ထော အဓိပ္ပေတော’’တိ ဣမိဿာ အဋ္ဌကထာယ ယထာဒဿိတသံသဋ္ဌသဒ္ဒေါ [Pg.69] သဟဇာတေ အဓိပ္ပေတောတိ. အရူပံ ရူပေနာတိ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဝတ္ထုနာ. ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသောတိ အနဝသေသသင်္ဂဟေန ကတော အတိသယနိဒ္ဒေသော. คำว่า "สาตะ" ถูกกล่าวโดยความเป็นธรรมชาติ คำว่า "มธุระ" ถูกกล่าวโดยอุปมาว่า "เหมือนรสหวาน" คำว่า "โปโนพภวิกา" หมายถึง มีปกติทำภพใหม่ เพราะความยินดีอย่างยิ่งในอารมณ์นั้นๆ หรือในภพนั้นๆ จึงชื่อว่า "นันทิ" ราคะที่เกิดขึ้นเพราะความยินดี ชื่อว่า "นันทิราคะ" คำว่า "นันทิราคะสหคตา" หมายถึง ตัณหาที่เกิดพร้อมด้วยความเป็นนันทิราคะ ในที่นี้ไม่มีความเป็นสหคตะโดยสัมปโยคะ ดังนั้น คำว่า "สหคตะ" จึงแสดงความเป็นนันทิราคะของตัณหา และอรรถของบทว่า "นันทิราคะสหคตา" นี้คือ "ตัณหาใดที่เกิดขึ้นเพราะความเป็นนันทิราคะ" คำว่า "นิสสยะ" พึงทราบในอรรถว่า "รากฐาน" คำว่า "รูปารูปารัมมณานัง" หมายถึง อารมณ์ทั้งหลายมีปฐวีกสิณเป็นต้น และอารมณ์ทั้งหลายมีอากาสบัญญัติเป็นต้น คำว่า "สังสัฏฐะ" พึงทราบในอรรถว่า "ที่ผสมกันเหมือนน้ำกับนม ที่ถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน" คำว่า "สหชาตะ" หมายถึง สัมปยุตตสหชาตะ ไม่ใช่เพียงสหชาตะเท่านั้น คำว่า "อิทาปิ" หมายถึง ในอรรถกถานี้ คำว่า "สังสัฏฐะ" ที่แสดงไว้แล้วนั้น มีอรรถว่า "สหชาตะ" ดังนี้ พึงทราบว่า "ในบทนี้ก็มีอรรถนี้เป็นที่ประสงค์" คำว่า "อรูปัง รูเปนาติ" หมายถึง ในขณะปฏิสนธิกับวัตถุ คำว่า "อุกกัฏฐนิเทศ" หมายถึง การแสดงที่ยิ่งยวดที่ทำขึ้นโดยการรวบรวมลักษณะทั้งสี่โดยไม่เหลือ အနာဘဋ္ဌတာယေဝါတိ ‘‘ဒိဋ္ဌံ သုတ’’န္တိအာဒီသု ဒိဋ္ဌတာဒယော ဝိယ အဘာသိတဗ္ဗတာ အနာဘဋ္ဌတာ. သဗ္ဗာကာရေန သဒိသဿ ဒုတိယစိတ္တဿ သသင်္ခါရိကတာဝစနေန ဣမဿ အသင်္ခါရိကတာ ဝိညာယတိ, တသ္မာ အဘာသိတဗ္ဗတာယ န ဂဟိတောတိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. အဓိပ္ပာယော ပန ပါဠိယံ အဘာသိတတ္တာ ဧဝ တတ္ထ ဒေသေတဗ္ဗဘာဝေန န ဂဟိတော န သင်္ဂဟိတော န တဿတ္ထဿ အဘာဝါတိ. အထ ဝါ ပါဠိယံ အနာဘဋ္ဌတာယ ဧဝ အဋ္ဌကထာယံ န ဂဟိတော န တဿတ္ထော ဝုတ္တော. နိယမေတွာဝါတိ ပရတော ဧဝံဝိဓဿေဝ သသင်္ခါရိကဘာဝဝစနတော ဣဓ တဒဝစနေနေဝ အသင်္ခါရိကဘာဝံ နိယမေတွာ. คำว่า "อนาภฏฐตา" หมายถึง ความไม่ควรแสดง เหมือนความเป็นทิฏฐะเป็นต้นในบทบาลีมี "ทิฏฐัง สุตัง" เป็นต้น เพราะการตรัสถึงความเป็นสสังขาริกะของจิตมหากุศลที่สองซึ่งเหมือนกันทุกประการ จึงเป็นที่รู้ได้ถึงความเป็นอสังขาริกะของจิตมหากุศลแรกนี้ เพราะฉะนั้น อรรถที่ว่า "ไม่ถูกถือเอาเพราะความไม่ควรแสดง" จึงสมเหตุสมผล แต่ความหมายคือ เพราะไม่ได้แสดงไว้ในพระบาลี จึงไม่ถูกถือเอา ไม่ถูกรวบรวมโดยความเป็นบทที่ควรแสดงในพระบาลีนั้น ไม่ใช่เพราะไม่มีอรรถนั้น พึงทราบดังนี้ หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะไม่ได้แสดงไว้ในพระบาลี จึงไม่ถูกถือเอาในอรรถกถา และอรรถของคำว่า "อสังขาริกะ" นั้นก็ไม่ได้ถูกอรรถกถาจารย์อธิบายไว้ คำว่า "นิยเมตวา" หมายถึง เพราะการตรัสถึงความเป็นสสังขาริกะของจิตมหากุศลที่สองซึ่งมีประเภทเช่นนี้ในภายหลัง จึงทรงกำหนดความเป็นอสังขาริกะในบทบาลีที่แสดงจิตมหากุศลแรกนี้ด้วยการไม่ตรัสถึงความเป็นสสังขาริกะนั้นเอง မနောဝိညာဏန္တိ ဧတ္ထ ဒွါရံ ဝတ္ထူတိ ဝုတ္တံ, ဒွါရေန ဝါ တံသဟာယဘူတံ ဟဒယဝတ္ထု ဝုတ္တံ. သရသဘာဝေနာတိ သကိစ္စဘာဝေန. အဝိဇ္ဇာ ဟိ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယဘာဝကိစ္စာ, အညာသာဓာရဏော ဝါ ရသိတဗ္ဗော ဝိညာတဗ္ဗော ဘာဝေါ သရသဘာဝေါ, အဝိဇ္ဇာသဘာဝေါ သင်္ခါရသဘာဝေါတိ ဧဝမာဒိကော. ‘‘သရသသဘာဝေနာ’’တိပိ ပါဌော, သောယေဝ အတ္ထော. အဝိဇ္ဇာပစ္စယာတိ ဝါ သရသေန, သင်္ခါရာတိ သဘာဝေန. ในบทว่า "มโนวิญญาณ" นี้ ทวารถูกกล่าวว่าเป็นวัตถุ หรืออีกนัยหนึ่ง หทัยวัตถุที่เป็นสหายของทวารนั้นถูกกล่าวโดยทวาร คำว่า "สรสะภาเวนะ" หมายถึง ด้วยความเป็นกิจของตน เพราะอวิชชามีกิจคือความเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลาย หรืออีกนัยหนึ่ง ภาวะที่ควรลิ้มรส ควรรู้ ที่ไม่ทั่วไปกับธรรมอื่น ชื่อว่า "สรสะภาวะ" คือ อวิชชาภาวะ สังขารภาวะ เป็นต้น มีบทว่า "สรสะสะภาเวนะ" ด้วย อรรถก็อย่างเดียวกัน หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า "อวิชชาปัจจัย" โดยกิจของตน คำว่า "สังขาร" โดยธรรมชาติของตน ဧကသမုဋ္ဌာနာဒိတာ ရူပဓမ္မေသု ဧဝ ယောဇေတဗ္ဗာ တေသု တဗ္ဗောဟာရဗာဟုလ္လတော. အတီတာဒိဘာဝေါ ရူပါရူပဓမ္မေသု, စိတ္တစေတသိကနိဗ္ဗာနာနမ္ပိ ဝါ ယထာသဘာဝံ ဧကဒွိနကုတောစိသမုဋ္ဌာနတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. အနာပါထဂတာတိ စက္ခာဒီနံ အဂေါစရဂတာ သုခုမရဇာဒိရူပံ ဝိယ ဝတ္ထုပရိတ္တတာယ တတ္တာယောဂုဠေ ပတိတောဒကဗိန္ဒုရူပံ ဝိယ ခဏပရိတ္တတာယ အတိဒူရတာယ အစ္စာသန္နာဒိတာယ အတီတာနာဂတတာယ စ. ဝိသယော အနညတ္ထဘာဝေန, ဂေါစရော စ တတ္ထ စရဏေန ဝုတ္တော, တဗ္ဗိသယနိစ္ဆယေန မနော ပဋိသရဏံ. အယမတ္ထော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ အညထာ တေသံ ဓမ္မာရမ္မဏဘာဝေန ‘‘နေသံ ဂေါစရဝိသယံ ပစ္စနုဘောတီ’’တိ ဝစနဿ အနုပပတ္တိတော. ဒိဗ္ဗစက္ခုဒိဗ္ဗသောတဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏေဟိ ယထာဝုတ္တနယေန အနာပါထဂတာနိ ရူပါဒီနိ အာလမ္ဗိယမာနာနိ န ဓမ္မာရမ္မဏန္တိ ကတ္ထစိ ဝုစ္စမာနာနိ ဒိဋ္ဌာနိ, ဣတရထာ စ ဒိဋ္ဌာနိ ‘‘ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ရူပံ ပဿတီ’’တိအာဒီသူတိ. ความเป็นแห่งเอกสมุฏฐานเป็นต้น พึงประกอบในรูปธรรมทั้งหลายเท่านั้น เพราะความที่การเรียกขานมีเอกสมุฏฐานเป็นต้นนั้นมีมากในรูปธรรมเหล่านั้น. ความเป็นแห่งอดีตเป็นต้น พึงประกอบในรูปธรรมและอรูปธรรม หรือความเป็นแห่งเอกสมุฏฐาน, ทวิสมุฏฐาน, นกุโตจิสมุฏฐาน พึงประกอบตามสมควรแก่สภาพในจิต, เจตสิก, นิพพานด้วย. อนาปาถคตะ คือ ไม่ถึงความเป็นอารมณ์อันเป็นโคจรแห่งจักขุเป็นต้น เพราะความที่วัตถุมีประมาณน้อย เหมือนรูปปรมาณูและตัชชารีรูปเป็นต้นอันละเอียด เพราะความที่ขณะมีประมาณน้อย เหมือนรูปหยาดน้ำที่ตกลงบนก้อนเหล็กที่ร้อนจัด เพราะความไกลเกินไป เพราะความใกล้เกินไปเป็นต้น และเพราะความเป็นอารมณ์อดีตและอนาคต. วิสัย อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า เพราะความที่ไม่อยู่ในอารมณ์อื่น และโคจร อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า เพราะความที่เกิดขึ้นมากในอารมณ์นั้น. เพราะการตัดสินอารมณ์นั้น มโนจึงเป็นที่พึ่ง. อรรถนี้สำเร็จแล้ว เพราะถ้ามิฉะนั้นแล้ว คำว่า "ย่อมเสวยอารมณ์อันเป็นโคจรของอารมณ์เหล่านั้น" ย่อมไม่สมควร เพราะความเป็นธรรมารมณ์ของรูปารมณ์เป็นต้นเหล่านั้น. รูปารมณ์เป็นต้นที่ไม่อยู่ในวิสัยอันเป็นโคจร ซึ่งถูกอารมณ์ด้วยทิพยจักขุ ทิพยโสต และอิทธิวิธญาณ ตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั้น ไม่ปรากฏว่าถูกกล่าวว่าเป็นธรรมารมณ์ในที่ใดที่หนึ่ง แต่ปรากฏว่าถูกกล่าวในที่อื่น เช่น "ย่อมเห็นรูปด้วยทิพยจักขุ" เป็นต้น. အာပါထမာဂစ္ဆတိ [Pg.70] မနသာ ပဉ္စဝိညာဏေဟိ စ ဂဟေတဗ္ဗဘာဝူပဂမနေန. ဃဋ္ဋေတွာတိ ပဋိမုခဘာဝါပါထံ ဂန္တွာ. သရဘာဏကဿ ဩသာရကဿ. ပကတိယာ ဒိဋ္ဌာဒိဝသေန အာပါထဂမနဉ္စ ဘောဇနပရိဏာမဥတုဘောဇနဝိသေသဥဿာဟာဒီဟိ ကလျံ, ရောဂိနော ဝါတာဒီဟိ စ ဥပဒ္ဒုတံ ဝါ ကာယံ အနုဝတ္တန္တဿ ဇာဂရဿ ဘဝင်္ဂဿ စလနပစ္စယာနံ ကာယိကသုခဒုက္ခဥတုဘောဇနာဒိဥပနိဿယာနံ စိတ္တပဏိဒဟနသဒိသာသဒိသသမ္ဗန္ဓဒဿနာဒိပစ္စယာနံ, သုတ္တဿ စ သုပိနဒဿနေ ဓာတုက္ခောဘာဒိပစ္စယာနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဒိဋ္ဌဿ အသုတဿ အနာဂတဗုဒ္ဓရူပါဒိနော ပသာဒဒါတုကာမတာဝတ္ထုဿ တံသဒိသတာသင်္ခါတေန ဒိဋ္ဌသုတသမ္ဗန္ဓေနေဝ. န ကေဝလံ တံသဒိသတာဝ ဥဘယသမ္ဗန္ဓော, ကိန္တု တဗ္ဗိပက္ခတာ တဒေကဒေသတာ တံသမ္ပယုတ္တတာဒိကော စ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကေနစိ ဝုတ္တေ ကိသ္မိဉ္စိ သုတေ အဝိစာရေတွာ သဒ္ဒဟနံ သဒ္ဓါ, သယမေဝ တံ ဝိစာရေတွာ ရောစနံ ရုစိ, ‘‘ဧဝံ ဝါ ဧဝံ ဝါ ဘဝိဿတီ’’တိ အာကာရဝိစာရဏံ အာကာရပရိဝိတက္ကော, ဝိစာရေန္တဿ ကတ္ထစိ ဒိဋ္ဌိယာ နိဇ္ဈာနက္ခမနံ ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိ. ย่อมถึงอาปาถะด้วยมโนวิญญาณและปัญจวิญญาณ เพราะการเข้าถึงความเป็นสิ่งที่พึงถือเอา. กระทบแล้ว คือ ถึงอาปาถะอันเป็นภาวะที่เผชิญหน้า. ของสารภาณกะผู้ยังบาลีให้ลง. และการถึงอาปาถะโดยปกติด้วยอำนาจแห่งทิฏฐะเป็นต้น พึงทราบด้วยอำนาจแห่งปัจจัยอันยังภวังค์ของผู้ตื่นให้ไหว คือ อุปนิสัยอันเป็นปัจจัยมีกายิกสุข กายิกทุกข์ ฤดู โภชนะเป็นต้น อันเป็นไปตามกายที่สมบูรณ์ด้วยการย่อยอาหาร ฤดูที่เหมาะสม โภชนะพิเศษ ความเพียรเป็นต้น หรือกายที่ถูกลมเป็นต้นเบียดเบียนของผู้มีโรค และด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีจิตตั้งมั่น การเห็นอารมณ์ที่เหมือนกัน ไม่เหมือนกัน และการเห็นอารมณ์ที่เกี่ยวข้องกับอารมณ์นั้นเป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีธาตุพิการเป็นต้น ในการเห็นฝันของผู้หลับ. ของรูปพระพุทธเจ้าในอนาคตเป็นต้น อันไม่เคยเห็น ไม่เคยได้ยิน อันเป็นวัตถุแห่งความเลื่อมใสและความปรารถนาจะให้ทาน ย่อมถึงอาปาถะด้วยความเกี่ยวข้องกับทิฏฐะและสุตะ อันนับว่าเป็นความเหมือนกันกับทิฏฐะและสุตะนั้นเท่านั้น. ความเหมือนกันกับทิฏฐะและสุตะนั้นเท่านั้น ไม่ใช่อุภยสัมพันธะ แต่พึงทราบว่าความเป็นปฏิปักษ์ต่ออารมณ์ทิฏฐะและสุตะนั้น ความเป็นส่วนหนึ่งของอารมณ์ทิฏฐะและสุตะนั้น และความเป็นสิ่งที่ประกอบด้วยอารมณ์ทิฏฐะและสุตะนั้นเป็นต้น ก็เป็นอุภยสัมพันธะด้วย. เมื่อมีใครกล่าว หรือเมื่อได้ยินเรื่องใดเรื่องหนึ่ง การเชื่อโดยไม่พิจารณา คือ ศรัทธา. การชอบใจโดยพิจารณาเรื่องนั้นด้วยตนเอง คือ รุจิ. การพิจารณาลักษณะว่า "จะเป็นอย่างนี้ หรือจะเป็นอย่างนั้น" คือ อาการปริวิตก. การชอบใจด้วยการพิจารณาด้วยปัญญาในอรรถใดอรรถหนึ่งของผู้พิจารณา คือ ทิฏฐินิชฌานักขันติ. ဂေရုကဟရိတာလဉ္ဇနာဒိဓာတူသု. သုဘနိမိတ္တံ သုဘဂ္ဂဟဏဿ နိမိတ္တံ. တံ သုဘနိမိတ္တတ္တာ ရဉ္ဇနီယတ္တာ စ လောဘဿ ဝတ္ထု. နိယမိတဿ စိတ္တဿ ဝသေန နိယမိတဝသေန. ဧဝမိတရေသု ဒွီသု. အာဘောဂေါ အာဘုဇိတံ. လူခပုဂ္ဂလာ ဒေါသဗဟုလာ. အဒေါသဗဟုလာ သိနိဒ္ဓပုဂ္ဂလာ. တဒဓိမုတ္တတာတိ ပီတိနိန္နစိတ္တတာ. ဣမေဟိ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗော ပီတိယာ သောမနဿဝိပ္ပယောဂါသမ္ဘဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ในธาตุทั้งหลายมีเกรุกะ หริตาล อัญชนะเป็นต้น. สุภนิมิต คือ นิมิตแห่งการถือเอาว่าเป็นของงาม. อารมณ์นั้นเป็นวัตถุแห่งโลภะ เพราะความเป็นเหตุแห่งการถือเอาว่าเป็นของงาม และเพราะความเป็นสิ่งที่น่ากำหนัด. ด้วยอำนาจแห่งจิตที่กำหนดไว้แล้ว ด้วยอำนาจที่กำหนดไว้. ในปริณามิตสมุทาจารอีกสองอย่างก็เช่นเดียวกัน. อาโภคะ คือ การน้อมใจ. บุคคลผู้หยาบกระด้าง คือ ผู้มีโทสะมาก. บุคคลผู้ละเอียดอ่อน คือ ผู้มีอโทสะมาก. ตทธิมุตตตา คือ ความที่จิตน้อมไปในปีติ. อธิปรายว่า พึงทราบด้วยเหตุเหล่านี้ว่า ความเป็นไปพร้อมด้วยโสมนัสในกุศลจิตนี้ เพราะความเป็นไปไม่ได้ของการไม่ประกอบด้วยปีติและโสมนัส. ဇီဝိတဝုတ္တိယာ အာယတနဘာဝတော ဟတ္ထာရောဟာဒိသိပ္ပမေဝ သိပ္ပာယတနံ. ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒိကမ္မမေဝ ကမ္မာယတနံ. အာယုဝေဒါဒိဝိဇ္ဇာ ဧဝ ဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနံ. အဗျာပဇ္ဇေတိ ဒေါမနဿဗျာပါဒရဟိတေ ရူပဘဝေ. ဓမ္မပဒါတိ ဓမ္မကောဋ္ဌာသာ. ပိလဝန္တီတိ ဥပဋ္ဌဟန္တိ ပဒိဿန္တိ. ယောဂါတိ ဘာဝနာဘိယောဂါ သမာဓိတော. ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာတိ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာနံ ဝတ္ထူနံ နိမ္မလဘာဝကိရိယာ. သဒ္ဓါဒီနံ ဣန္ဒြိယာနံ အညမညာနတိဝတ္တနံ ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနတာ. ဂမ္ဘီရာနံ ဉာဏေန စရိတဗ္ဗာနံ, ဂမ္ဘီရဉာဏေန ဝါ စရိတဗ္ဗာနံ သုတ္တန္တာနံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယပစ္စဝေက္ခဏာ. เพราะความเป็นเหตุแห่งการเลี้ยงชีพ ศิลปะมีหัตถาโรหะเป็นต้นนั่นแหละ คือ ศิลปายตนะ. การงานมีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้นนั่นแหละ คือ กัมมายตนะ. วิชามีอายุรเวทเป็นต้นนั่นแหละ คือ วิชชาฐานะ. อัพยาปัชชะ คือ ในรูปภพที่ปราศจากโทมนัสพยาบาท. ธรรมบท คือ กองแห่งธรรม. ย่อมปรากฏ คือ ย่อมตั้งมั่น ย่อมปรากฏแก่ญาณ. โยคะ คือ สมาธิอันเป็นเหตุแห่งการประกอบความเพียรในการภาวนาอย่างยิ่ง. วัตถุวิสทกิริยา คือ การกระทำวัตถุทั้งหลายอันเป็นภายในและภายนอกให้บริสุทธิ์. การไม่ก้าวล่วงซึ่งกันและกันแห่งอินทรีย์ทั้งหลายมีศรัทธาเป็นต้น คือ อินทรียสมัตตปฏิปาทนตา. การพิจารณาสูตรทั้งหลายอันลึกซึ้ง อันพึงประพฤติด้วยญาณ หรืออันพึงประพฤติด้วยญาณอันลึกซึ้ง คือ คัมภีรญาณจริยปัจจเวกขณา. ဝံသောတိ အနုက္ကမော. တန္တီတိ သန္တတိ. ပဝေဏီတိ သမ္ဗန္ဓော. သဗ္ဗမေတံ စာရိတ္တကိရိယာပဗန္ဓဿ ဝစနံ. စာရိတ္တသီလတ္တာ သီလမယံ. ‘‘ဒဿာမီ’’တိ ဝစီဘေဒေန ဝတ္ထုဿ ပရိဏတတ္တာ တတော ပဋ္ဌာယ ဒါနံ အာရဒ္ဓံ နာမ ဟောတိ[Pg.71], ယတော တဿ အတ္တနော ပရိဏာမနာဒီသု အာပတ္တိ ဟောတိ. ဝိဇ္ဇမာနဝတ္ထုသ္မိံ စိန္တနကာလတော ပဋ္ဌာယ ဒါနံ အာရဒ္ဓန္တိ တတ္ထ ဒါနမယံ ကုသလံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. န ဟိ ဒါနဝတ္ထုံ အဝိဇ္ဇမာနကမ္ပိ သင်္ခရောန္တဿ ကုသလံ န ဟောတီတိ. တံ ပန ဒါနမယဿ ပုဗ္ဗဘာဂေါတိ တဒေဝ ဘဇေယျ, ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ. ကုလဝံသာဒိဝသေနာတိ ဥဒါဟရဏမတ္တမေဝေတံ. အတ္တနာ သမာဒိန္နဝတ္တဝသေန သပ္ပုရိသဝတ္တဂါမဇနပဒဝတ္တာဒိဝသေန စ စာရိတ္တသီလတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. วงศ์ คือ ลำดับ. ตันติ คือ ความสืบต่อ. ปเวณี คือ ความเกี่ยวข้อง. คำเหล่านี้ทั้งหมดเป็นคำที่แสดงถึงความสืบต่อแห่งการกระทำอันเป็นจารีต. เพราะความเป็นจารีตศีล จึงเป็นสีลมัย. เพราะความที่วัตถุสำเร็จแล้วด้วยการเปล่งวาจาว่า "เราจะให้" ตั้งแต่นั้นไป ทานชื่อว่าเริ่มแล้ว เพราะเหตุที่ย่อมมีอาบัติในการน้อมวัตถุนั้นมาสู่ตนเป็นต้น. อธิปรายว่า ทานชื่อว่าเริ่มแล้วตั้งแต่เวลาที่คิดในวัตถุที่มีอยู่ กุศลอันเป็นทานมัยย่อมมีในวัตถุนั้น. จริงอยู่ กุศลย่อมมีแก่ผู้จัดแจงวัตถุทานแม้ที่ยังไม่มี. แต่กุศลนั้นเป็นส่วนเบื้องต้นของทานมัย พึงเข้าถึงทานมัยนั้นเท่านั้น ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถา. คำว่า "ด้วยอำนาจแห่งวงศ์ตระกูลเป็นต้น" นี้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น. พึงทราบจารีตศีลด้วยอำนาจแห่งวัตรที่ตนสมาทานไว้ และด้วยอำนาจแห่งวัตรของสัปบุรุษ วัตรของชาวบ้านชาวชนบทเป็นต้น. သဝတ္ထုကန္တိ ဘေရိအာဒိဝတ္ထုသဟိတံ ကတွာ. ဝိဇ္ဇမာနကဝတ္ထုန္တိ ဘေရိအာဒိဝတ္ထုံ. ဓမ္မဿဝနဃောသနာဒီသု စ သဝတ္ထုကံ ကတွာ သဒ္ဒဿ ဒါနံ သဒ္ဒဝတ္ထူနံ ဌာနကရဏာနံ သသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိကရဏမေဝါတိ တဿ စိန္တနံ ဝိဇ္ဇမာနဝတ္ထုပရိစ္စာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဘာဇေတွာ ဒဿေသိ ဓမ္မရာဇာ ဣဓ စ ရူပါရမ္မဏာဒိဘာဝံ, အညတ္ထ စ ‘‘တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ပုညကိရိယဝတ္ထူနီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၀၅) ဒါနမယာဒိဘာဝံ, အပရတ္ထ စ ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာ? တီဏိ…ပေ… တံသမုဋ္ဌာနံ ကာယကမ္မ’’န္တိအာဒိနာ ကာယကမ္မာဒိဘာဝဉ္စ ဝဒန္တော. အပရိယာပန္နာ စာတိ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ အညာယတနတ္တာ စ အသင်္ဂဟိတာ. สวัตถุกะ คือ การกระทำพร้อมด้วยวัตถุมีกลองเป็นต้น. วัตถุที่มีอยู่ คือ วัตถุมีกลองเป็นต้น. และการให้เสียงในเวลาประกาศการฟังธรรมเป็นต้น โดยกระทำพร้อมด้วยวัตถุ คือ การกระทำฐานกรณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งเสียงให้เป็นไปพร้อมด้วยเสียงนั่นเอง เพราะฉะนั้น การคิดของบุคคลผู้ประกาศการฟังธรรมนั้น พึงทราบว่าเป็นการบริจาควัตถุที่มีอยู่. พระธรรมราชาทรงจำแนกแสดงไว้ โดยตรัสถึงความเป็นรูปารมณ์เป็นต้นในที่นี้ และความเป็นทานมัยเป็นต้นในที่อื่นว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุญกิริยาวัตถุ ๓ ประการเหล่านี้" และความเป็นกายกรรมเป็นต้นในที่อื่นอีกว่า "ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลเป็นไฉน? กายกรรมอันเกิดจากธรรมเหล่านั้น ๓ ประการ..." อปริยาปันนะ คือ ธรรมทั้งหลายที่ไม่สงเคราะห์เข้าด้วยธัมมายตนะ เพราะไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ และเพราะเป็นอายตนะอื่น. ပရိဘောဂရသော ပရိဘောဂပစ္စယံ ပီတိသောမနဿံ. အယံ ပန ရသသမာနတာဝသေန ဂဟဏံ ဥပါဒါယ ရသာရမ္မဏန္တိ ဝုတ္တော, န သဘာဝတော. သဘာဝေန ပန ဂဟဏံ ဥပါဒါယ ပီတိသောမနဿံ ဓမ္မာရမ္မဏမေဝ ဟောတီတိ ‘‘သုခါ ဝေဒနာ ဓမ္မာရမ္မဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အာရမ္မဏမေဝ နိဗဒ္ဓန္တိ ရူပါရမ္မဏံ…ပေ… ဓမ္မာရမ္မဏန္တိ ဧဝံ နိယမေတွာ ဝုတ္တံ. ကမ္မဿ အနိဗဒ္ဓတ္တာတိ ကမ္မဿ အနိယတတ္တာ. ယထာ ဟိ ရူပါဒီသု ဧကာရမ္မဏံ စိတ္တံ အနညာရမ္မဏံ ဟောတိ, န ဧဝံ ကာယဒွါရာဒီသု ဧကဒွါရိကကမ္မံ အညသ္မိံ ဒွါရေ နုပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ကမ္မဿ ဒွါရနိယမရဟိတတ္တာ ဒွါရမ္ပိ ကမ္မနိယမရဟိတန္တိ ဣဓ အာရမ္မဏံ ဝိယ နိယမေတွာ န ဝုတ္တံ. ဝိနာ အာရမ္မဏေန အနုပ္ပဇ္ဇနတောတိ ဧတဿပိ စတ္ထော ‘‘ယထာ ကာယကမ္မာဒီသု ဧကံ ကမ္မံ တေန ဒွါရေန ဝိနာ အညသ္မိံ ဒွါရေ စရတိ, န ဧဝံ ရူပါဒီသု ဧကာရမ္မဏံ စိတ္တံ တေနာရမ္မဏေန ဝိနာ အာရမ္မဏန္တရေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. န ဟိ ယထာ ဝစီဒွါရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမ္ပိ ‘‘ကာယကမ္မ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ သဒ္ဒါရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ‘‘ရူပါရမ္မဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. รสแห่งการบริโภคคือปีติโสมนัสที่มีการบริโภคเป็นปัจจัย. แต่รสนี้ถูกกล่าวว่าเป็นรสารมณ์โดยอาศัยการถือเอาด้วยอำนาจความที่สม่ำเสมอกับรส ไม่ใช่โดยสภาวะ. แต่โดยสภาวะแล้ว เมื่ออาศัยการถือเอา ปีติโสมนัสย่อมเป็นธรรมารมณ์เท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ว่า "สุขเวทนาเป็นธรรมารมณ์". อารมณ์เท่านั้นที่แน่นอน จึงกล่าวไว้โดยกำหนดอย่างนี้ว่า รูปารมณ์...เป็นต้น...ธรรมารมณ์. ที่ว่า "เพราะความที่กรรมไม่แน่นอน" นั้น คือเพราะความที่กรรมไม่เที่ยง. จริงอยู่ จิตที่มีอารมณ์เดียวในรูปเป็นต้น ย่อมไม่มีอารมณ์อื่นฉันใด กรรมที่มีทวารเดียวในกายทวารเป็นต้น ย่อมไม่เกิดในทวารอื่นก็หามิได้ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น เพราะความที่กรรมปราศจากการกำหนดด้วยทวาร แม้ทวารก็ปราศจากการกำหนดด้วยกรรม จึงไม่ได้กล่าวไว้โดยกำหนดเหมือนอารมณ์ในที่นี้. อรรถของบทว่า "เพราะไม่เกิดโดยปราศจากอารมณ์" นั้น พึงทราบว่า "กรรมอย่างหนึ่งในกายกรรมเป็นต้น ย่อมเที่ยวไปในทวารอื่นโดยเว้นทวารนั้นฉันใด จิตที่มีอารมณ์เดียวในรูปเป็นต้น ย่อมไม่เกิดในอารมณ์อื่นโดยเว้นอารมณ์นั้นก็หามิได้" ดังนี้. จริงอยู่ แม้กรรมที่เกิดขึ้นในวจีทวาร ย่อมกล่าวว่าเป็น "กายกรรม" ได้ฉันใด จิตที่เกิดขึ้นในสัททารมณ์ ย่อมไม่กล่าวว่าเป็น "รูปารมณ์" ฉันนั้น. ကာမာဝစရကုသလံ กุศลที่เป็นกามาวจร ကာယကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ อธิบายเรื่องกายกรรมทวาร ဣမဿ [Pg.72] ပနတ္ထဿာတိ ကမ္မဒွါရာနံ အညမညသ္မိံ အနိယတတာယ ‘‘ဒွါရေ စရန္တိ ကမ္မာနီ’’တိအာဒိနာ ပကာသနတ္ထံ. ပဉ္စ ဝိညာဏာနီတိ ဧတ္ထ ဆဋ္ဌဿ ဝိညာဏဿ တဿ စ ဒွါရဿ အနုဒ္ဒေသော ဒွါရဒွါရဝန္တာနံ သဟာဘာဝါ. နိယတရူပရူပဝသေန စတုသမုဋ္ဌာနိကကာယာ ဝုတ္တာတိ သဒ္ဒဿ ဝိကာရရူပါဒီနဉ္စ အသင်္ဂဟော. แต่ในอรรถนี้ เพื่อประกาศความที่กรรมทวารทั้งหลายไม่แน่นอนในกันและกัน ด้วยคำมีว่า "กรรมทั้งหลายย่อมเที่ยวไปในทวาร" เป็นต้น. ในบทว่า "ปัญจวิญญาณ" นี้ การไม่ระบุถึงวิญญาณที่ ๖ และทวารของวิญญาณนั้น เป็นเพราะความไม่มีอยู่ร่วมกันของทวารและธรรมที่มีทวาร. ที่กล่าวว่า "กายที่มีสมุฏฐาน ๔ โดยอำนาจแห่งรูปที่แน่นอน" นั้น เป็นการไม่สงเคราะห์สัททรูปและวิการรูปเป็นต้น. ပဌမဇဝနသမုဋ္ဌိတာ ဝါယောဓာတု ယဒိပိ တသ္မိံ ခဏေ ရူပါနံ ဒေသန္တရုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝေန စာလေတုံ န သက္ကောတိ, တထာပိ ဝိညတ္တိဝိကာရသဟိတာဝ သာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဒသသု ဟိ ဒိသာသု ယံ ဒိသံ ဂန္တုကာမော အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနိ ဝါ ခိပိတုကာမော, တံဒိသာဘိမုခါနေဝ ရူပါနိ သာ သန္ထမ္ဘေတိ သန္ဓာရေတိ စာတိ တဒဘိမုခဘာဝဝိကာရဝတီ ဟောတိ, အဓိပ္ပာယသဟဘာဝီ စ ဝိကာရော ဝိညတ္တီတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ အာဝဇ္ဇနဿပိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကဘာဝေါ ယထာဓိပ္ပာယဝိကာရရူပုပ္ပာဒနေန ဥပပန္နော ဟောတိ, ယတော ဗာတ္တိံသ စိတ္တာနိ ရူပိရိယာပထဝိညတ္တိဇနကာနိ ဝုတ္တာနီတိ. ယောဇနံ ဂတော, ဒသယောဇနံ ဂတောတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇာပေတိ အနေကသဟဿဝါရံ ဥပ္ပန္နာ. วาโยธาตุที่เกิดจากชวนะแรก ถึงแม้ในขณะนั้นจะไม่สามารถทำให้รูปทั้งหลายเคลื่อนไหวได้ด้วยความเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นในที่อื่น ถึงกระนั้นก็พึงทราบว่าวาโยธาตุนั้นย่อมประกอบด้วยวิการคือวิญญัติเท่านั้น. จริงอยู่ วาโยธาตุนั้นย่อมค้ำจุนและทรงรูปทั้งหลายที่มุ่งหน้าไปยังทิศนั้นเท่านั้น ซึ่งบุคคลปรารถนาจะไปในทิศใดทิศหนึ่งในทิศทั้ง ๑๐ หรือปรารถนาจะเหวี่ยงอวัยวะน้อยใหญ่ไป เพราะเหตุนั้นจึงมีวิการคือความเป็นผู้มุ่งหน้าไปยังทิศนั้น และวิการที่เกิดพร้อมกับความตั้งใจนั้นชื่อว่าวิญญัติ. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ความเป็นผู้ยังวิญญัติให้เกิดขึ้นได้ของอาวัชชนะ ย่อมสมควรด้วยการยังวิการรูปให้เกิดขึ้นตามความตั้งใจ เพราะเหตุที่สมควรอย่างนั้น จึงกล่าวไว้ว่า จิต ๓๒ ดวงยังรูปทั่วไป อิริยาบถ และวิญญัติให้เกิดขึ้นได้. วาโยธาตุที่เกิดขึ้นหลายพันครั้ง ย่อมยังให้ถึงซึ่งความเป็นผู้ควรกล่าวว่า "ไป ๑ โยชน์, ไป ๑๐ โยชน์" ดังนี้. ဝါယောဓာတုယာ…ပေ… ပစ္စယော ဘဝိတုန္တိ ထမ္ဘနစလနေသု ဝါယောဓာတုယာ ပစ္စယော ဘဝိတုံ သမတ္ထော စိတ္တသမုဋ္ဌာနမဟာဘူတာနံ ဧကော အာကာရဝိသေသော အတ္ထိ, အယံ ဝိညတ္တိ နာမ. တေသဉှိ တဒါကာရတ္တာ ဝါယောဓာတု ထမ္ဘေတိ စာလေတိ စာတိ. န စိတ္တသမုဋ္ဌာနာတိ ဧတေန ပရမတ္ထတော အဘာဝံ ဒဿေတိ. န ဟိ ရူပံ အပ္ပစ္စယံ အတ္ထိ, န စ နိဗ္ဗာနဝဇ္ဇော အတ္ထော နိစ္စော အတ္ထီတိ. ဝိညတ္တိတာယာတိ ဝိညတ္တိဝိကာရတာယ. စိတ္တသမုဋ္ဌာနဘာဝေါ ဝိယ မဟာဘူတဝိကာရတာယ ဥပါဒါရူပဘာဝေါ စ အဓိပ္ပေတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ที่ว่า "วาโยธาตุ...เป็นปัจจัย" นั้น คือมีลักษณะพิเศษอย่างหนึ่งของมหาภูตรูปที่เกิดจากจิต ซึ่งสามารถเป็นปัจจัยในการค้ำจุนและการเคลื่อนไหวของวาโยธาตุได้ ลักษณะพิเศษนี้ชื่อว่าวิญญัติ. จริงอยู่ เพราะความเป็นผู้มีลักษณะพิเศษนั้น วาโยธาตุย่อมค้ำจุนและย่อมเคลื่อนไหวได้ ดังนี้. ด้วยบทว่า "ไม่ใช่เกิดจากจิต" นี้ ย่อมแสดงความไม่มีโดยปรมัตถ์. จริงอยู่ รูปที่ไม่มีปัจจัยย่อมไม่มี และปรมัตถ์ที่เที่ยงเว้นนิพพานก็ไม่มี. ที่ว่า "ด้วยความเป็นวิญญัติ" นั้น คือด้วยความเป็นวิการคือวิญญัติ. พึงทราบว่าประสงค์เอาความเป็นจิตตสมุฏฐาน เหมือนที่ประสงค์เอาความเป็นอุปาทารูปด้วยความเป็นวิการของมหาภูตรูป. ကာယိကကရဏန္တိ ကာယဒွါရပ္ပဝတ္တံ စိတ္တကိရိယံ, အဓိပ္ပာယန္တိ အတ္ထော. ကာရေတိ မညေတိ ဧတေန ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏာနုသာရေန ဂဟိတာယ ဝိညတ္တိယာ ယံ ကရဏံ ဝိညာတဗ္ဗံ, တဿ ဝိဇာနနေန ဝိညတ္တိယာ ဝိညာတတ္တံ ဒဿေတိ. န ဟိ ဝိညတ္တိရဟိတေသု ရုက္ခစလနာဒီသု ‘‘ဣဒမေသ ကာရေတီ’’တိ ဝိဇာနနံ ဟောတီတိ. စက္ခုဝိညာဏဿ ဟိ ရူပေ အဘိနိပါတမတ္တံ ကိစ္စံ, န အဓိပ္ပာယသဟဘုနော စလနဝိကာရဿ ဂဟဏံ. စိတ္တဿ ပန လဟုပရိဝတ္တိတာယ စက္ခုဝိညာဏဝီထိယာ [Pg.73] အနန္တရံ မနောဝိညာဏေန ဝိညာတမ္ပိ စလနံ စက္ခုနာ ဒိဋ္ဌံ ဝိယ မညန္တိ အဝိသေသဝိဒုနော, တသ္မာ ယထာ နီလာဘိနိပါတဝသပ္ပဝတ္တာယ စက္ခုဝိညာဏဝီထိယာ နီလန္တိ ပဝတ္တာယ မနောဝိညာဏဝီထိယာ စ အန္တရံ န ဝိညာယတိ, ဧဝံ အဝိညာယမာနန္တရေန မနောဒွါရဝိညာဏေန ဂဟိတေ တသ္မိံ စိတ္တေန သဟေဝ အနုပရိဝတ္တေ ကာယထမ္ဘနဝိကာရစောပနသင်္ခါတေ ‘‘ဣဒမေသ ကာရေတိ, အယမဿ အဓိပ္ပာယော’’တိ ဝိဇာနနံ ဟောတိ. ที่ว่า "กายิกกรณะ" นั้น คือกิริยาของจิตที่เกิดขึ้นในกายทวาร, อรรถว่า "ความตั้งใจ" ดังนี้. ด้วยบทว่า "ย่อมทำ ย่อมสำคัญ" นี้ ย่อมแสดงความเป็นของที่ถูกรู้ของวิญญัติ ด้วยการรู้กิริยาที่พึงรู้ด้วยวิญญัติที่ถูกรู้โดยคล้อยตามการรับรู้สี. จริงอยู่ ในสิ่งทั้งหลายที่ปราศจากวิญญัติ มีการเคลื่อนไหวของต้นไม้เป็นต้น การรู้ว่า "สิ่งนี้ย่อมทำสิ่งนี้" ย่อมไม่มี. จริงอยู่ กิจของจักขุวิญญาณในรูปารมณ์เป็นเพียงการเข้าไปกระทบ ไม่ใช่การรับรู้วิการคือการเคลื่อนไหวที่เกิดพร้อมกับความตั้งใจ. แต่เพราะจิตมีการเปลี่ยนแปลงรวดเร็ว ผู้ไม่รู้ความแตกต่างย่อมสำคัญว่า การเคลื่อนไหวที่ถูกรู้ด้วยมโนวิญญาณในลำดับจากจักขุวิญญาณวิถีนั้น เหมือนที่เห็นด้วยจักขุ. เพราะเหตุนั้น ฉันใดที่ความแตกต่างระหว่างจักขุวิญญาณวิถีที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งการเข้าไปกระทบในอารมณ์สีเขียว และมโนวิญญาณวิถีที่เกิดขึ้นว่า "สีเขียว" ย่อมไม่อาจรู้ได้ ฉันนั้น เมื่อมโนทวารวิญญาณรับรู้วิการรูปนั้นที่ชื่อว่าวิการคือการค้ำจุนและการเคลื่อนไหวของกาย ซึ่งเกิดขึ้นตามลำดับพร้อมกับจิต โดยมีความแตกต่างที่ไม่อาจรู้ได้แล้ว การรู้ว่า "บุคคลนี้ย่อมทำสิ่งนี้, นี่คือความตั้งใจของเขา" ย่อมมี. တာလပဏ္ဏာဒိရူပါနိ ဒိသွာ တဒနန္တရပ္ပဝတ္တာယ မနောဒွါရဝီထိယာ အဝိညာယမာနန္တရာယ တာလပဏ္ဏာဒီနံ ဥဒကာဒိသဟစာရိပ္ပကာရတံ သညာဏာကာရံ ဂဟေတွာ ဥဒကာဒိဂ္ဂဟဏံ ဝိယ. ဧတ္ထ ဥဒကံ ဘဝိဿတီတိအာဒိနာ စ ဥဒကာဒိသမ္ဗန္ဓနာကာရေန ရူပဂ္ဂဟဏာနုသာရဝိညာဏေန ယံ ဥဒကာဒိ ဝိညာတဗ္ဗံ, တဿ ဝိဇာနနေန တဒါကာရဿ ဝိညာတတာ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဧတဿ ပန ကာယိကကရဏဂ္ဂဟဏဿ ဥဒကာဒိဂ္ဂဟဏဿ စ ပုရိမသိဒ္ဓသမ္ဗန္ဓဂ္ဂဟဏံ ဥပနိဿယော ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ပန နာလမ္ဗိတာပိ ဝိညတ္တိ ကာယိကကရဏဂ္ဂဟဏဿ စ ပစ္စယော ပုရိမသိဒ္ဓသမ္ဗန္ဓဂ္ဂဟဏောပနိဿယဝသေန သာဓိပ္ပာယဝိကာရဘူတဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏာနန္တရံ ပဝတ္တမာနဿ အဓိပ္ပာယဂ္ဂဟဏဿ အဓိပ္ပာယသဟဘူဝိကာရာဘာဝေ အဘာဝတော, ဧဝံ သတိ ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏာနန္တရေန ဥဒကာဒိဂ္ဂဟဏေနေဝ တာလပဏ္ဏာဒိသညာဏာကာရော ဝိယ ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏာနန္တရေန အဓိပ္ပာယဂ္ဂဟဏေနေဝ ဝိညတ္တိ ပါကဋာ ဟောတီတိ ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဧသ ကာရေတိ မညေ’’တိ အဓိပ္ပာယဝိဇာနနေနေဝ ဝိညတ္တိယာ ဝိညာတတာ ဝုတ္တာ. เมื่อเห็นรูปทั้งหลายมีใบตาลเป็นต้นแล้ว ย่อมถือเอาอาการคือเครื่องหมายแห่งน้ำเป็นต้น ซึ่งเป็นลักษณะที่ประกอบกับน้ำเป็นต้น ด้วยมโนทวารวิถีที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งการเห็นนั้น ซึ่งมีความพิเศษที่ไม่อาจรู้ได้ (คือไม่อาจรู้ความพิเศษจากจักขุวิญญาณวิถี) เหมือนการถือเอาน้ำเป็นต้น (หรือเหมือนการรู้ซึ่งน้ำเป็นต้น). ในบทนี้ พึงทราบว่า ความเป็นสิ่งที่รู้ได้ซึ่งอาการนั้น ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว ด้วยการรู้ซึ่งน้ำเป็นต้นใดที่พึงรู้ ด้วยมโนวิญญาณที่คล้อยตามการรับรู้รูป ด้วยอาการคือความเกี่ยวข้องกับน้ำเป็นต้น ด้วยบทว่า 'จักเป็นน้ำ' เป็นต้น. อนึ่ง พึงทราบว่า การรับรู้ความสัมพันธ์ที่สำเร็จแล้วก่อน เป็นอุปนิสัยแห่งการรับรู้การกระทำทางกายนี้ และการรับรู้น้ำเป็นต้นนี้. อีกอย่างหนึ่ง วิญญัติแม้ไม่เป็นอารมณ์ ก็เป็นปัจจัยแก่การรับรู้การกระทำทางกาย ด้วยอำนาจแห่งอุปนิสัยของการรับรู้ความสัมพันธ์ที่สำเร็จแล้วก่อน เพราะเมื่อไม่มีวิการที่พร้อมด้วยความตั้งใจ ก็ย่อมไม่มีการรับรู้ความตั้งใจที่กำลังเป็นไปในลำดับแห่งการรับรู้สีที่ประกอบด้วยวิการที่พร้อมด้วยความตั้งใจ. เมื่อเป็นเช่นนั้น วิญญัติย่อมปรากฏด้วยการรับรู้ความตั้งใจนั่นเอง ในลำดับแห่งการรับรู้สี เหมือนอาการคือเครื่องหมายของใบตาลเป็นต้น ปรากฏด้วยวิถีแห่งการรับรู้น้ำเป็นต้นนั่นเอง ในลำดับแห่งการรับรู้สีของใบตาลเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ความเป็นสิ่งที่รู้ได้แห่งวิญญัติ ได้ถูกกล่าวไว้แล้วด้วยการรู้ความตั้งใจนั่นเอง ด้วยบทว่า 'สิ่งนี้และสิ่งนี้ เขาทำแล้ว ฉันคิดว่า'. အယံ နော ပဟရိတုကာမောတိ အဓိပ္ပာယဝိဇာနနေန ဝိညတ္တိယာ ပါကဋဘာဝံ ဒဿေတိ. န ဟိ တဒပါကဋဘာဝေ အဓိပ္ပာယဝိဇာနနံ ဟောတီတိ. သမ္မုခီ…ပေ… ယေဝ နာမ ဟောတီတိ အသမ္မုခီဘူတတာယ အနာပါထဂတာနံ ရူပါဒီနံ စက္ခုဝိညေယျာဒိဘာဝေါ ဝိယ သဘာဝဘူတံ တံ ဒွိဓာ ဝိညတ္တိဘာဝံ သာဓေတိ. ပရံ ဗောဓေတုကာမတာယ ဝိနာပိ အဘိက္ကမနာဒိပ္ပဝတ္တနေန သော စိတ္တသဟဘူဝိကာရော အဓိပ္ပာယံ ဝိညာပေတိ, သယဉ္စ ဝိညာယတီတိ ဒွိဓာပိ ဝိညတ္တိယေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. บทว่า 'ผู้นี้ใคร่จะประหารเรา' ย่อมแสดงถึงความเป็นสภาพที่ปรากฏแห่งวิญญัติด้วยการรู้ความตั้งใจ. จริงอยู่ เพราะเมื่อวิญญัตินั้นไม่ปรากฏ การรู้ความตั้งใจย่อมไม่มี. ด้วยบทว่า 'ย่อมเป็น' เป็นต้น ย่อมให้สำเร็จซึ่งความเป็นวิญญัตินั้นโดยสองนัย คือ วิญญัติเพราะยังผู้อื่นให้รู้ และวิญญัติเพราะตนเองถูกรู้ ซึ่งเป็นสภาพแท้จริง เหมือนความเป็นจักขุวิญเญยยะเป็นต้น (ที่ถูกให้สำเร็จแล้ว) ของรูปเป็นต้นที่ไม่ได้มาสู่คลอง เพราะความเป็นสิ่งที่ไม่ได้เป็นปัจจุบัน. วิการรูปนั้นที่เกิดพร้อมกับจิต ย่อมยังความตั้งใจให้รู้ ด้วยการยังการก้าวไปข้างหน้าเป็นต้นให้เป็นไป แม้ปราศจากความประสงค์จะให้ผู้อื่นรู้. และวิการรูปนั้นเองย่อมถูกรู้. ดังนี้ พึงทราบว่า โดยสองนัยก็เป็นวิญญัติเท่านั้น. တသ္မိံ ဒွါရေ သိဒ္ဓါတိ တေန ဒွါရေန ဝိညာတဗ္ဗဘာဝတော တေနေဝ ဒွါရေန နာမလာဘတော တသ္မိံ ဒွါရေ ပါကဋဘာဝဝသေန သိဒ္ဓါ. ကုသလံ ဝါ အကုသလံ ဝါတိ ဌပေတဗ္ဗံ. ကသ္မာ? ယသ္မာ ပရဝါဒိနော အဝိပါကဿ ကမ္မဘာဝေါ [Pg.74] န သိဒ္ဓေါ, ဣတရဿ ပန သိဒ္ဓေါတိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကာနံ ဧကာဒသန္နံ ကိရိယစိတ္တာနံ ဝသေန တိကံ ပူရေတွာ ဌပေတဗ္ဗံ. บทว่า 'สำเร็จแล้วในทวารนั้น' นั้น หมายถึงสำเร็จแล้วในทวารนั้น ด้วยอำนาจแห่งความเป็นสิ่งที่ปรากฏในทวารนั้น เพราะความเป็นสิ่งที่พึงรู้ด้วยทวารนั้น และเพราะได้ชื่อว่ากายกรรมด้วยทวารนั้นนั่นเอง. พึงตั้งไว้ว่า 'กุศลหรืออกุศล'. เพราะเหตุไร? เพราะตามความเห็นของปรวาที ความเป็นกรรมแห่งกิริยาจิตที่ไม่มีวิบากไม่สำเร็จ แต่ตามความเห็นของสกวาทีสำเร็จแล้ว. เพราะเหตุนั้น พึงตั้งไว้โดยให้เต็มซึ่งติกะ ด้วยอำนาจแห่งกิริยาจิต ๑๑ ดวงที่ยังวิญญัติให้เกิดขึ้น (คือ มโนทวาราวัชชนจิต, หสิตุปปาทจิต, มหากิริยาจิต ๘, กิริยาอภิญญาจิต). ဒွါရေ စရန္တိ ကမ္မာနီတိ ဧတ္ထ အယမဓိပ္ပာယော – ယဒိ ဒွါရာ ဒွါရန္တရစာရိနော ဟောန္တိ, ဒွါရသမ္ဘေဒါ ကမ္မသမ္ဘေဒေါပီတိ ကာယကမ္မံ ကာယကမ္မဒွါရန္တိ အညမညဝဝတ္ထာနံ န သိယာ, ကမ္မာနမ္ပိ ကမ္မန္တရစရဏေ ဧသေဝ နယော. ယဒိ ပန ဒွါရာနမ္ပိ ဒွါရဘာဝေန ကမ္မန္တရစရဏံ ကမ္မာနဉ္စ ဒွါရန္တရစရဏံ န သိယာ, သုဋ္ဌုတရံ ကမ္မဒွါရဝဝတ္ထာနံ သိယာ. န ပန ကမ္မာနံ ဒွါရန္တရေ အစရဏံ အတ္ထိ, ကိန္တု ဒွါရေ အညသ္မိဉ္စ စရန္တိ ကမ္မာနိ အညာနိပိ. ယသ္မာ ပန ဒွါရေ ဒွါရာနိ န စရန္တိ, တသ္မာ အဒွါရစာရီဟိ ဒွါရေဟိ ကာရဏဘူတေဟိ ကမ္မာနိ ဒွါရန္တရေ စရန္တာနိပိ ဝဝတ္ထိတာနိ. န ကေဝလံ ကမ္မာနေဝ, တေဟိ ပန ဒွါရာနိပီတိ ဧဝံ ကမ္မဒွါရာနိ အညမညံ ဝဝတ္ထိတာနိ ‘‘ယေဘုယျေနဝုတ္တိတာယ တဗ္ဗဟုလဝုတ္တိတာယ စာ’’တိ ဝုစ္စမာနာယ ဝဝတ္ထာနယုတ္တိယာ. တတ္ထ ဒွါရာပေက္ခတ္တာ ကမ္မာနံ ကာယကမ္မာဒိဘာဝဿ အဒွါရစာရီဟိ ဒွါရေဟိ ဝဝတ္ထာနံ ဟောတိ, န ပန ဒွါရန္တရစာရီဟိ ကမ္မေဟိ ဒွါရာနံ အဝဝတ္ထာနံ ကမ္မာနပေက္ခကာယဒွါရာဒိဘာဝေဟိ ဒွါရေဟိ ဝဝတ္ထိတာနံ ကာယကမ္မာဒီနံ ကာယကမ္မဒွါရာဒိဝဝတ္ထာနကရတ္တာ. အထ ဝါ ဒွါရန္တရေ စရန္တာနိပိ ကာယာဒီဟိ ဥပလက္ခိတာနေဝ စရန္တိ ပါဏာတိပါတာဒီနံ ဧဝံသဘာဝတ္တာ အာဏတ္တိဟတ္ထဝိကာရာဒီဟိ ဝုစ္စမာနဿပိ ကာယာဒီဟိ သာဓေတဗ္ဗသဘာဝါဝဗောဓတော, တသ္မာ န ကမ္မန္တရဿ အတ္တနိ စရန္တဿပိ ဒွါရန္တရံ သနာမံ ဒေတိ, နာပိ ကမ္မံ ဒွါရဿ, တံတံဒွါရမေဝ ပန ကမ္မဿ ကမ္မဉ္စ ဒွါရန္တရေ စရန္တမ္ပိ အတ္တနောယေဝ ဒွါရဿ နာမံ ဒေတီတိ သိဒ္ဓံ အညမညဝဝတ္ထာနံ. ပုဗ္ဗေ ပန ဒွါရေသု အနိဗဒ္ဓတာ ကမ္မာနံ ဒွါရန္တရစရဏမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တာ, န ဧတံ ဝဝတ္ထာနန္တိ. ในคาถานี้ที่ว่า 'กรรมทั้งหลายย่อมเป็นไปในทวาร' เป็นต้น นี้เป็นความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์ว่า: ถ้าทวารทั้งหลายย่อมเป็นไปในทวารอื่น (โดยความเป็นทวารอื่น) เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะการปะปนกันแห่งทวารทั้งหลาย การปะปนกันแห่งกรรมทั้งหลายก็ย่อมมี. เพราะเหตุนั้น การกำหนดชื่อซึ่งกันและกันว่า 'กายกรรม' 'กายกรรมทวาร' ก็ไม่พึงมี. แม้ในการเป็นไปในกรรมอื่นของกรรมทั้งหลาย นัยนี้ก็เช่นกัน. แต่ถ้าการเป็นไปในทวารอื่นโดยความเป็นทวารของทวารทั้งหลาย และการเป็นไปในทวารอื่นของกรรมทั้งหลายไม่พึงมี การกำหนดชื่อกรรมทวารก็พึงมีได้ดีกว่า. แต่การเป็นไปในทวารอื่นของกรรมทั้งหลายย่อมไม่มี, หากแต่กรรมทั้งหลายย่อมเป็นไปในทวารอื่นด้วย และกรรมอื่นก็ย่อมเป็นไปในทวารนั้นด้วย. แต่เพราะทวารทั้งหลายย่อมไม่เป็นไปในทวาร, เพราะเหตุนั้น กรรมทั้งหลายแม้เป็นไปในทวารอื่น ก็ถูกกำหนดชื่อแล้วด้วยทวารทั้งหลายที่เป็นเหตุ ซึ่งไม่เป็นไปในทวาร. ไม่เพียงแต่กรรมทั้งหลายเท่านั้น (ถูกกำหนดชื่อแล้ว) แต่ทวารทั้งหลายก็ด้วย. ดังนี้ กรรมทวารทั้งหลายจึงถูกกำหนดชื่อซึ่งกันและกัน ด้วยเหตุผลในการกำหนดชื่อที่กล่าวว่า 'เพราะความเป็นไปโดยส่วนมาก และเพราะความเป็นไปโดยมากยิ่ง'. ในทวารและกรรมเหล่านั้น เพราะกรรมทั้งหลายอาศัยทวาร ความเป็นกายกรรมเป็นต้นของกรรมทั้งหลายจึงถูกกำหนดชื่อด้วยทวารทั้งหลายที่ไม่เป็นไปในทวาร. อนึ่ง ทวารทั้งหลายก็ถูกกำหนดชื่อด้วยกรรมทั้งหลายที่ไปในทวารอื่นด้วย เพราะทวารทั้งหลายที่ถูกกำหนดชื่อแล้วด้วยกายทวารเป็นต้นที่ไม่ต้องอาศัยกรรม ย่อมเป็นผู้กระทำการกำหนดชื่อกายกรรมทวารเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง กรรมทั้งหลายแม้เป็นไปในทวารอื่น ก็ย่อมถูกกำหนดไว้แล้วด้วยกายทวารเป็นต้นเท่านั้น เพราะปาณาติบาตเป็นต้นมีสภาพเช่นนั้น และเพราะการรู้แจ้งซึ่งสภาพที่พึงให้สำเร็จด้วยกายทวารเป็นต้น แม้สิ่งที่ถูกกล่าวด้วยอาณัติและวิการแห่งมือเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น กรรมอื่นแม้เป็นไปในตน ก็ไม่ให้ชื่อทวารอื่น, กรรมก็ไม่ให้ชื่อทวาร, แต่ทวารนั้นๆ นั่นเองย่อมให้ชื่อแก่กรรม และกรรมแม้เป็นไปในทวารอื่น ก็ย่อมให้ชื่อแก่ทวารของตนเอง. ดังนี้ การกำหนดชื่อซึ่งกันและกันจึงสำเร็จแล้ว. แต่ก่อนหน้านี้ การที่กรรมทั้งหลายไม่ผูกพันในทวาร ได้ถูกกล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงการเป็นไปในทวารอื่นเท่านั้น, ไม่ได้กล่าวถึงการกำหนดชื่อนี้. တတ္ထာတိ တေသု ဒွါရကမ္မေသု. ကာယကမ္မဿ ဥပ္ပဇ္ဇနဋ္ဌာနန္တိ တံသဟဇာတာ ဝိညတ္တိယေဝ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စာပိ ဟိ သာ တဿ ကေနစိ ပကာရေန ပစ္စယော န ဟောတိ, တထာပိ ကမ္မဿ ဝိသေသိကာ ဝိညတ္တိ တံသဟဇာတာ ဟောတီတိ တဿ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဘာဝေန ဝုတ္တာ ယထာဝုတ္တနိယမေန အညဝိသေသနဿ ကမ္မဿ ဝိသေသနန္တရေ ဥပ္ပတ္တိအဘာဝါ. ကာယေန ပန ကတတ္တာတိ ကာယဝိညတ္တိံ ဇနေတွာ တာယ ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒါဒိနိပ္ဖာဒနတော အတ္တနော နိပ္ဖတ္တိဝသေန ‘‘ကာယေန ကတံ ကမ္မ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကာရဏဘူတော ဟိ ပနေတ္ထ ကာယောတိ. บทว่า 'ในกรรมทวารเหล่านั้น' นั้น หมายถึงในกรรมทวารเหล่านั้น. บทว่า 'เป็นที่เกิดแห่งกายกรรม' นั้น วิญญัตินั่นเองที่เกิดพร้อมกับกรรมนั้นถูกกล่าว. จริงอยู่ แม้วิญญัตินั้นจะไม่เป็นปัจจัยแก่กรรมนั้นโดยประการใดประการหนึ่ง ถึงกระนั้น วิญญัติที่เป็นเครื่องจำแนกกรรม ย่อมเกิดพร้อมกับกรรมนั้น เพราะเหตุนั้น จึงถูกกล่าวโดยความเป็นที่เกิดแห่งกรรมนั้น เพราะไม่มีการเกิดขึ้นของกรรมอื่นที่ถูกจำแนกในที่จำแนกอื่น ตามกฎที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า 'เพราะกระทำด้วยกาย' นั้น ถูกกล่าวว่า 'กรรมที่ทำด้วยกาย' ด้วยอำนาจแห่งความสำเร็จของกรรมนั้นเอง เพราะยังกายวิญญัติให้เกิดแล้ว และด้วยกายวิญญัตินั้น ยังการตัดชีวิตินทรีย์เป็นต้นให้สำเร็จ. จริงอยู่ ในกรรมนี้ กาย (คือ กายวิญญัติ) ย่อมเป็นเหตุ. အညမညံ [Pg.75] ဝဝတ္ထိတာတိ ဧတ္ထ ကမ္မုနာ ကာယော ကာယကမ္မဒွါရန္တိ ဧဝံ ဝဝတ္ထိတော, န ကာယော ဣစ္စေဝ. ယထာ သူစိကမ္မုနာ သူစိကမ္မကရဏန္တိ ဝဝတ္ထိတာ, န သူစိ ဣစ္စေဝ, တထာ ဣဒမ္ပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အညမညံ ဝဝတ္ထိတာတိ စ အညမညံ ဝိသေသိတာတိ အတ္ထော. ဧဝံ သန္တေတိ ယထာဝုတ္တံ ဝဝတ္ထာနနိယမံ အဂ္ဂဟေတွာ ‘‘ဒွါရေ စရန္တိ ကမ္မာနီ’’တိအာဒိဝစနမေဝ ဂဟေတွာ စောဒေတိ. တတ္ထ ဧဝံ သန္တေတိ ကမ္မာနံ ဒွါရစရဏေ အညမညေန စ ဝဝတ္ထာနေ နာမလာဘေ ဝိသေသနေ သတီတိ အတ္ထော. ในบทว่า "Aññamaññaṃ vavatthitā" นี้ กายถูกกำหนดชื่อว่าเป็นกายกรรมทวารด้วยกรรมอย่างนี้ ไม่ใช่เพียงแค่กายเท่านั้น เหมือนอย่างที่การกระทำด้วยเข็มถูกกำหนดชื่อว่าเป็นการกระทำด้วยเข็ม ไม่ใช่เพียงแค่เข็มเท่านั้น ฉันใด พึงเห็นข้อนี้ฉันนั้น และบทว่า "Aññamaññaṃ vavatthitā" นี้ มีความหมายว่า "อันจำแนกกันและกัน" บทว่า "Evaṃ sante" นี้ ย่อมคัดค้านโดยถือเอาแต่คำว่า "กรรมทั้งหลายย่อมเป็นไปในทวาร" เป็นต้น โดยไม่ถือเอากฎการกำหนดชื่อที่กล่าวมาแล้ว ในบทว่า "Evaṃ sante" นั้น มีความหมายว่า เมื่อกรรมทั้งหลายเป็นไปในทวาร และมีการกำหนดชื่อและการได้ชื่อด้วยกันและกัน และมีการจำแนกกันและกัน ကာယကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การอธิบายเรื่องกายกรรมทวารจบลงแล้ว ဝစီကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ การอธิบายเรื่องวจีกรรมทวาร စတူဟိ, ဘိက္ခဝေ, အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတာတိ ဧတ္ထ သုဘာသိတဘာသနသင်္ခါတာ အပိသုဏဝါစာ, ဓမ္မဘာသနသင်္ခါတော အသမ္ဖပ္ပလာပေါ, ပိယဘာသနသင်္ခါတာ အဖရုသဝါစာ, သစ္စဘာသနသင်္ခါတော အမုသာဝါဒေါ စာတိ ဧတာ ဝါစာ တထာပဝတ္တာ စေတနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သဟသဒ္ဒါ ပနာတိ တဿ ဝိကာရဿ သဒ္ဒေန သဟ သမ္ဘူတတ္တာ ဝုတ္တံ. စိတ္တာနုပရိဝတ္တိတာယ ပန သော န ယာဝ သဒ္ဒဘာဝီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ဝိတက္ကဝိပ္ဖာရသဒ္ဒေါ န သောတဝိညေယျောတိ ပဝတ္တေန မဟာအဋ္ဌကထာဝါဒေန စိတ္တသမုဋ္ဌာနသဒ္ဒေါ ဝိနာပိ ဝိညတ္တိဃဋ္ဋနေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အာပဇ္ဇတိ. ‘‘ယာ တာယ ဝါစာယ ဝိညတ္တီ’’တိ (ဓ. သ. ၆၃၆) ဟိ ဝစနတော အသောတဝိညေယျသဒ္ဒေန သဟ ဝိညတ္တိယာ ဥပ္ပတ္တိ နတ္ထီတိ ဝိညာယတီတိ. ในบทว่า "Catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgatā" นี้ พึงเห็นเจตนาที่เกิดขึ้นอย่างนั้นว่าเป็นวาจาเหล่านี้ คือ วาจาไม่ส่อเสียด อันนับว่าเป็นการกล่าววาจาสุภาษิต, วาจาไม่เพ้อเจ้อ อันนับว่าเป็นการกล่าวธรรม, วาจาอ่อนหวาน อันนับว่าเป็นการกล่าววาจาที่น่ารัก, และวาจาไม่โกหก อันนับว่าเป็นการกล่าววาจาจริง ส่วนคำว่า "พร้อมด้วยเสียง" (Sahasaddā) นั้น กล่าวไว้เพราะวิการรูปนั้นเกิดขึ้นพร้อมกับเสียง แต่พึงเห็นว่าวิการรูปนั้นไม่ตั้งอยู่นานเท่ากับความมีอยู่ของเสียง เพราะเป็นไปตามจิต ย่อมเกิดความหมายว่า เสียงที่เกิดจากวิตกวิปผาระไม่เป็นโสตวิญเญยยะ ด้วยวาทะของมหาอรรถกถาที่กล่าวว่า เสียงที่เกิดจากจิตย่อมเกิดขึ้นได้แม้ไม่มีการกระทบด้วยวิญญัติ เพราะเหตุที่พระบาลีว่า "วิญญัติใดด้วยวาจานั้น" (ธ.ส. 636) ย่อมรู้ได้ว่า การเกิดขึ้นของวิญญัติพร้อมกับเสียงที่ไม่เป็นโสตวิญเญยยะนั้นไม่มี စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ သဒ္ဒါယတနန္တိ ဧတ္ထ စ န ကောစိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနော သဒ္ဒေါ အသင်္ဂဟိတော နာမ အတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယေန မဟာအဋ္ဌကထာဝါဒံ ပဋိသေဓေတိ. ဆဗ္ဗိဓေန ရူပသင်္ဂဟာဒီသု ဟိ ‘‘သောတဝိညေယျ’’န္တိ ‘‘ဒိဋ္ဌံ သုတ’’န္တိ ဧတ္ထ ‘‘သုတ’’န္တိ စ န ကောစိ သဒ္ဒေါ န သင်္ဂယှတီတိ. မဟာအဋ္ဌကထာယံ ပန ဝိညတ္တိသဟဇမေဝ ဇိဝှာတာလုစလနာဒိကရဝိတက္ကသမုဋ္ဌိတံ သုခုမသဒ္ဒံ ‘‘ဒိဗ္ဗသောတေန သုတွာ အာဒိသတီ’’တိ သုတ္တေ ပဋ္ဌာနေ စ ဩဠာရိကသဒ္ဒံ သန္ဓာယ ‘‘သောတဝိညာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန အသောတဝိညေယျတာ ဝုတ္တာ သိယာ. သဒ္ဒေါ [Pg.76] စ အသောတဝိညေယျော စာတိ ဝိရုဒ္ဓမေတန္တိ ပန ပဋိက္ခေပေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝိညတ္တိပစ္စယာ ဃဋ္ဋနာ ဝိညတ္တိဃဋ္ဋနာ. ဝိညတ္တိ ဧဝ ဝါ. ဃဋ္ဋနာကာရပ္ပဝတ္တဘူတဝိကာရော ဟိ ‘‘ဃဋ္ဋနာ’’တိ ဝုတ္တော. သံဃဋ္ဋနေန သဟေဝ သဒ္ဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န ပုဗ္ဗာပရဘာဝေန. ပထဝီဓာတုယာတိ ဣဒံ ဝါယောဓာတုယာ ဝိယ စာလနံ ပထဝီဓာတုယာ သံဃဋ္ဋနံ ကိစ္စံ အဓိကန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ, ဝိကာရဿ စ တပ္ပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. တဗ္ဗိကာရာနဉှိ ဘူတာနံ အညမညဿ ပစ္စယဘာဝေါတိ. အညမ္ပိ သဗ္ဗံ ဝိဓာနံ ကာယဝိညတ္တိယံ ဝိယ ဝေဒိတဗ္ဗံ. และในบทว่า "Cittasamuṭṭhānaṃ saddāyatanaṃ" นี้ ย่อมคัดค้านวาทะของมหาอรรถกถาด้วยความประสงค์ว่า ไม่มีเสียงใดที่เกิดจากจิตที่ไม่ถูกสงเคราะห์ เพราะในฉัพพิธรูปสังคหะเป็นต้น ในบทว่า "sotaviññeyyaṃ" และ "diṭṭhaṃ sutaṃ" นี้ คำว่า "sutaṃ" นั้น ไม่มีเสียงใดที่ไม่ถูกสงเคราะห์ แต่ในมหาอรรถกถา พึงกล่าวว่า ความไม่เป็นโสตวิญเญยยะนั้น กล่าวไว้ด้วยความประสงค์นี้ว่า เสียงละเอียดที่เกิดจากวิตกที่ทำความเคลื่อนไหวของลิ้นและเพดานเป็นต้น ซึ่งเกิดขึ้นพร้อมกับวิญญัติเท่านั้น พระสูตรได้กล่าวไว้ว่า "ได้ยินด้วยทิพยโสตแล้วแสดง" และในปัฏฐานก็กล่าวถึงเสียงหยาบว่า "เป็นปัจจัยแก่วิญญาณทางหูด้วยอารัมมณปัจจัย" แต่พึงทราบว่าการคัดค้านนี้ เพราะถือว่า "เสียงก็มี และไม่เป็นโสตวิญเญยยะด้วย" เป็นสิ่งที่ขัดแย้งกัน การกระทบที่เกิดจากวิญญัติคือวิญญัติฆฏฏนะ หรือวิญญัติเองนั่นแหละ เพราะวิการของมหาภูตรูปที่เกิดขึ้นด้วยอาการแห่งการกระทบนั้นแล ชื่อว่า "ฆฏฏนะ" เสียงย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับการกระทบกัน ไม่ใช่ด้วยความเป็นไปก่อนหลัง คำว่า "ในปฐวีธาตุ" นี้ กล่าวไว้โดยถือว่าการกระทบกันเป็นกิจสำคัญของปฐวีธาตุ เหมือนการเคลื่อนไหวเป็นกิจสำคัญของวาโยธาตุ และพึงทราบความเป็นปัจจัยของการกระทบนั้นแก่รูปวิการด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว เพราะมหาภูตรูปที่มีวิการรูปเหล่านั้นย่อมเป็นปัจจัยแก่กันและกัน พึงทราบการจัดแจงอื่นๆ ทั้งหมดเหมือนในกายวิญญัติ တိသမုဋ္ဌာနိကကာယံ…ပေ… န လဗ္ဘတိ. န ဟိ စာလနံ ဥပါဒိန္နဃဋ္ဋနန္တိ. စာလနဉှိ ဒေသန္တရုပ္ပာဒနပရမ္ပရတာ, ဃဋ္ဋနံ ပစ္စယဝိသေသေန ဘူတကလာပါနံ အာသန္နတရုပ္ပာဒေါတိ. ဥပတ္ထမ္ဘနကိစ္စမ္ပိ နတ္ထီတိ ဥပတ္ထမ္ဘနေန ဝိနာ ပဌမစိတ္တသမုဋ္ဌာနာပိ ဃဋ္ဋနာကာရေန ပဝတ္တတီတိ ဃဋ္ဋနတ္ထံ ဥပတ္ထမ္ဘနေန ပယောဇနံ နတ္ထိ, လဒ္ဓါသေဝနေန စိတ္တေနေဝ ဃဋ္ဋနဿ ဗလဝဘာဝတော စာတိ အဓိပ္ပာယော. ဥပတ္ထမ္ဘနံ နတ္ထိ အတ္ထီတိ ဝိစာရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ. บทว่า "Tisamuṭṭhānikakāyaṃ..." เป็นต้นนี้ ไม่ได้กล่าวไว้ในวจีกรรมทวารกถานี้ เพราะการเคลื่อนไหวไม่ใช่การกระทบของรูปที่ถูกยึดถือ (อุปาทินนรูป) เพราะการเคลื่อนไหวคือการเกิดขึ้นต่อเนื่องกันในที่อื่น ส่วนการกระทบคือการเกิดขึ้นใกล้ชิดยิ่งของกลุ่มมหาภูตรูปด้วยปัจจัยพิเศษ ความประสงค์คือ กิจแห่งการอุปถัมภ์ก็ไม่มี เพราะแม้รูปที่เกิดจากจิตดวงแรกก็ย่อมเป็นไปในอาการแห่งการกระทบได้โดยไม่มีการอุปถัมภ์ ดังนั้นจึงไม่มีประโยชน์จากการอุปถัมภ์เพื่อการกระทบ และเพราะการกระทบมีกำลังมากด้วยจิตที่ได้เสพแล้ว พึงพิจารณาแล้วถือเอาว่ามีการอุปถัมภ์หรือไม่ ဝစီကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การอธิบายเรื่องวจีกรรมทวารจบลงแล้ว မနောကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ การอธิบายเรื่องมโนกรรมทวาร အယံ နာမ စေတနာ ကမ္မံ န ဟောတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗာတိ ဣဒံ ယဿ ဒွါရံ မနော, တံဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ကပ္ပေတီတိ ‘‘တွံ ဖုသနံ ကရောဟိ, တွံ ဝေဒယိတ’’န္တိ ဧဝံ ကပ္ပေန္တံ ဝိယ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော. ပကပ္ပနဉ္စ တဒေဝ. ကိံ ပိဏ္ဍံ ကရောတီတိ အာယူဟနတ္ထဝသေန ပုစ္ဆတိ. ဖဿာဒိဓမ္မေ ဟိ အဝိပ္ပကိဏ္ဏေ ကတွာ သကိစ္စေသု ပဝတ္တနံ အာယူဟနံ, တတ္ထေဝ ဗျာပါရဏံ စေတယနံ, တထာကရဏံ အဘိသင်္ခရဏန္တိ. တေဘူမကဿေဝ ဂဟဏံ လောကုတ္တရကမ္မဿ ကမ္မက္ခယကရတ္တာ. คำว่า "เจตนาชื่อนี้ไม่เป็นกรรม ไม่ควรกล่าว" นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงเจตนาธรรมที่มีมโนเป็นทวาร บทว่า "Kappeti" มีความหมายว่า ย่อมเป็นไปเหมือนจัดแจงว่า "เธอจงทำผัสสะ, เธอจงเสวยเวทนา" อย่างนี้ และปะกัปปนะก็คือสิ่งนั้นเอง ถามด้วยความหมายว่า "ย่อมทำอะไรให้เป็นก้อน" (Kiṃ piṇḍaṃ karoti) ด้วยอำนาจแห่งความหมายว่าการประมวลมา (อายูหนะ) เพราะการทำให้ผัสสะเป็นต้นไม่กระจัดกระจายแล้วให้เป็นไปในกิจของตนนั้นคืออายูหนะ การขวนขวายในกิจนั้นเองคือเจตยนะ การกระทำอย่างนั้นคืออภิสังขรณะ การถือเอาเฉพาะกรรมที่เป็นไปในภูมิ 3 เพราะโลกุตตรกรรมเป็นกรรมที่ทำให้กรรมสิ้นไป မနောကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การอธิบายเรื่องมโนกรรมทวารจบลงแล้ว ကမ္မကထာဝဏ္ဏနာ การอธิบายเรื่องกรรม စေတယိတွာ [Pg.77] ကမ္မံ ကရောတီတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ ပုရိမစေတနာယ စေတယိတွာ သန္နိဋ္ဌာနကမ္မံ ကရောတိ, တသ္မာ စေတနာပုဗ္ဗကံ ကမ္မံ တံစေတနာသဘာဝမေဝါတိ စေတနံ အဟံ ကမ္မံ ဝဒါမီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ သမာနကာလတ္တေပိ ကာရဏကိရိယာ ပုဗ္ဗကာလာ ဝိယ ဝတ္တုံ ယုတ္တာ, ဖလကိရိယာ စ အပရကာလာ ဝိယ. ယသ္မာ စ စေတနာယ စေတယိတွာ ကာယဝါစာဟိ စောပနကိရိယံ မနသာ စ အဘိဇ္ဈာဒိကိရိယံ ကရောတိ, တသ္မာ တဿာ ကိရိယာယ ကာရိကံ စေတနံ အဟံ ကမ္မံ ဝဒါမီတိ အတ္ထော. ကာယေ ဝါတိ ကာယဝိညတ္တိသင်္ခါတေ ကာယေ ဝါ. သတီတိ ဓရမာနေ, အနိရောဓိတေ ဝါ. ကာယသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ ကာယသဉ္စေတနာ. ဧတ္ထ စ သုခဒုက္ခုပ္ပာဒကေန ကမ္မေန ဘဝိတဗ္ဗံ, စေတနာ စ သုခဒုက္ခုပ္ပာဒိကာ ဝုတ္တာတိ တဿာ ကမ္မဘာဝေါ သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. သဉ္စေတနိယန္တိ သဉ္စေတနသဘာဝဝန္တံ. သမိဒ္ဓိတ္ထေရေန ‘‘သဉ္စေတနိယံ, အာဝုသော…ပေ… မနသာ သုခံ သော ဝေဒယတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၀၀; ကထာ. ၅၃၉) အဝိဘဇိတွာ ဗျာကတော. သုခဝေဒနီယန္တိအာဒိနာ ပန ဝိဘဇိတွာ ဗျာကာတဗ္ဗော သော ပဉှော, တသ္မာ သမ္မာ ဗျာကတော နာမ န ဟောတိ. ဣတရဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ယထာ ပန သုတ္တာနိ ဌိတာနိ, တထာ စောပနကိရိယာနိဿယဘူတာ ကာယဝါစာ အဘိဇ္ဈာဒိကိရိယာနိဿယော စ မနောဒွါရာနိ, ယာယ ပန စေတနာယ တေဟိ ကာယာဒီဟိ ကရဏဘူတေဟိ စောပနာဘိဇ္ဈာဒိကိရိယံ ကရောန္တိ ဝါသိအာဒီဟိ ဝိယ ဆေဒနာဒိံ, သာ စေတနာ ကမ္မန္တိ ဒွါရပ္ပဝတ္တိယမ္ပိ ကမ္မဒွါရာဘေဒနဉ္စ ကမ္မဒွါရဝဝတ္ထာနဉ္စ ဒိဿတိ, ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘ကာယေန စေ ကတံ ကမ္မ’’န္တိအာဒိဂါထာယော (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁ ကာယကမ္မဒွါရ) အတိဝိယ ယုဇ္ဇန္တိ. ในคำว่า 'เจตนาแล้วกระทำกรรม' นั้น เพราะเหตุที่บุคคลเจตนาแล้วด้วยเจตนาในเบื้องต้น ย่อมกระทำกรรมที่เป็นเครื่องตัดสิน ฉะนั้น กรรมที่มีเจตนาเป็นประธานนั้น มีเจตนานั้นเป็นสภาพนั่นเอง เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวเจตนาว่าเป็นกรรม ดังนี้เป็นอรรถ. อีกอย่างหนึ่ง แม้มีกาลเสมอกัน แต่กิริยาที่เป็นเหตุควรกล่าวเหมือนกิริยาในกาลก่อน และกิริยาที่เป็นผลก็ควรกล่าวเหมือนกิริยาในกาลหลัง. เพราะเหตุที่บุคคลเจตนาแล้วด้วยเจตนา ย่อมกระทำกิริยาที่เป็นเครื่องชักชวนด้วยกายและวาจา และกระทำกิริยาคืออภิชฌาเป็นต้นด้วยใจ ฉะนั้น เราจึงกล่าวเจตนาที่เป็นเครื่องกระทำกิริยานั้นว่าเป็นกรรม ดังนี้เป็นอรรถ. ในคำว่า 'ในกาย' หมายถึงในกายอันนับว่าเป็นกายวิญญัติ. ในคำว่า 'มีอยู่' หมายถึงเมื่อยังดำรงอยู่ หรือเมื่อยังไม่ดับไป. เจตนาที่เป็นเครื่องยังกายวิญญัติให้เกิดขึ้น ชื่อว่า กายสัญเจตนา. และในพระบาลีนี้ พึงเป็นกรรมที่เป็นเครื่องยังสุขและทุกข์ให้เกิดขึ้น และพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้แล้วว่า เจตนาเป็นเครื่องยังสุขและทุกข์ให้เกิดขึ้น ฉะนั้น ความเป็นกรรมของเจตนานั้นจึงสำเร็จแล้ว. ในคำว่า 'สัญเจตนีย์' หมายถึงมีสภาพเป็นสัญเจตนา. พระสมิทธิเถระได้พยากรณ์โดยไม่จำแนกไว้ว่า 'อาวุโส สัญเจตนีย์... เขาเสวยสุขด้วยใจ' (ม.อุ. 3.300; กถา. 539). แต่ปัญหาข้อนั้นควรพยากรณ์โดยจำแนกด้วยบทว่า 'สุขเวทนีย์' เป็นต้น ฉะนั้น จึงไม่ชื่อว่าพยากรณ์โดยชอบ. ในอีกสองอย่างที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. อนึ่ง สุตตะทั้งหลายตั้งอยู่โดยประการใด กายและวาจาอันเป็นที่อาศัยแห่งกิริยาที่เป็นเครื่องชักชวน และใจอันเป็นที่อาศัยแห่งกิริยาคืออภิชฌาเป็นต้น ก็เป็นทวารโดยประการนั้น. อนึ่ง เจตนาใดที่บุคคลกระทำกิริยาที่เป็นเครื่องชักชวนและกิริยาคืออภิชฌาเป็นต้นด้วยกายเป็นต้นเหล่านั้น อันเป็นเครื่องมือ เหมือนการตัดเป็นต้นด้วยมีดเป็นต้น เจตนานั้นชื่อว่ากรรม. แม้เมื่อกรรมเกิดขึ้นในทวาร การจำแนกกรรมและทวารก็ปรากฏชัด. เมื่อเป็นเช่นนี้ คาถาเป็นต้นว่า 'กรรมที่บุคคลกระทำด้วยกาย' (ธ.ส.อ. 1 กายกรรมทวาร) ย่อมสมควรอย่างยิ่ง. လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ဣဓ လောကိယကမ္မကထာယံ အနဓိပ္ပေတောပိ ဘဇာပိယမာနော တီဏိ ကမ္မာနိ ဘဇတိ. မနေန ဒုဿီလျန္တိ ကာယိကဝါစသိကဝီတိက္ကမဝဇ္ဇံ သဗ္ဗံ အကုသလံ သင်္ဂဏှာတိ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသင်္ကပ္ပဝါယာမသတိသမာဓိံ ဝါ. တမ္ပိ စေတံ ‘‘မနသာ သံဝရော သာဓူ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၁၆; ဓ. ပ. ၃၆၁) ဝုတ္တဿ သံဝရဿ ပဋိပက္ခဝသေန ဝုတ္တံ, န သီလဝိပတ္တိဝသေန. န ဟိ သာ မာနသိကာ အတ္ထီတိ မဂ္ဂဿေဝ ဘဇာပနံ မဟာဝိသယတ္တာ. ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဟိ မနောကမ္မမေဝ ဘဇေယျုံ, န စ န သက္ကာ မဂ္ဂဘဇာပနေနေဝ တေသံ ဘဇာပနံ ဝိညာတုန္တိ. โลกุตตรมรรค แม้ไม่เป็นที่ประสงค์ในกัมมกถาที่เป็นโลกีย์นี้ แต่เมื่อถูกนำเข้ามา ย่อมเข้าถึงกรรม ๓ อย่าง. ในคำว่า 'ทุศีลด้วยใจ' ย่อมสงเคราะห์อกุศลทั้งหมดอันเป็นโทษที่ล่วงละเมิดทางกายและวาจา หรือสงเคราะห์มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ. อนึ่ง คำนี้กล่าวไว้โดยเป็นปฏิปักษ์กับสังวรที่ตรัสไว้ว่า 'สังวรด้วยใจเป็นความดี' (สํ.ส. 1.116; ธ.ป. 361) ไม่ได้กล่าวโดยเป็นสีลวิบัติ. เพราะสีลวิบัติทางใจนั้นไม่มี. การนำมรรคเข้ามาเท่านั้น เป็นเพราะมีอารมณ์กว้างขวางกว่า. เพราะโพชฌงค์ทั้งหลายย่อมเข้าถึงแต่มโนกรรมเท่านั้น และการนำโพชฌงค์เหล่านั้นเข้ามาก็สามารถรู้ได้ด้วยการนำมรรคเข้ามานั่นเอง. ကမ္မပထံ [Pg.78] အပ္ပတ္တာနမ္ပိ တံတံဒွါရေ သံသန္ဒနံ အဝရောဓနံ ဒွါရန္တရေ ကမ္မန္တရုပ္ပတ္တိယမ္ပိ ကမ္မဒွါရာဘေဒနဉ္စ ဒွါရသံသန္ဒနံ နာမ. ‘‘တိဝိဓာ, ဘိက္ခဝေ, ကာယသဉ္စေတနာ အကုသလံ ကာယကမ္မ’’န္တိအာဒိနာ (ကထာ. ၅၃၉) ကမ္မပထပ္ပတ္တာဝ သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ ကမ္မန္တိ ဝုတ္တာတိ ပုရိမစေတနာ သဗ္ဗာ ကာယကမ္မံ န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ. အာဏာပေတွာ…ပေ… အလဘန္တဿာတိ အာဏတ္တေဟိ အမာရိတဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ဝစီဒုစ္စရိတံ နာမ ဟောတိ အကမ္မပထဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဣမေ သတ္တာ ဟညန္တူ’’တိ ပဝတ္တဗျာပါဒဝသေန စေတနာပက္ခိကာ ဝါ ဘဝန္တိ ကာယကမ္မဝေါဟာရလာဘာ. အဗ္ဗောဟာရိကာ ဝါ မနောကမ္မဝေါဟာရဝိရဟာ. သသမ္ဘာရပထဝီအာဒီသု အာပါဒယော ဧတ္ထ နိဒဿနံ. แม้กรรมที่ยังไม่ถึงกรรมบถ การเกี่ยวเนื่องกันในทวารนั้นๆ (คือการรวมกัน) และการไม่แตกแยกกันของกรรมและทวาร แม้เมื่อกรรมอื่นเกิดขึ้นในทวารอื่น ก็ชื่อว่า ทวารสังสันทะ. เพราะเหตุที่เจตนาที่เป็นเครื่องตัดสินที่ถึงกรรมบถเท่านั้น ถูกกล่าวว่าเป็นกรรม ด้วยบทว่า 'ภิกษุทั้งหลาย กายสัญเจตนาที่เป็นอกุศลมี ๓ อย่าง' เป็นต้น (กถา. 539) ฉะนั้น เจตนาในเบื้องต้นทั้งหมดจึงไม่เป็นกายกรรม ดังนี้ได้กล่าวไว้แล้ว. ในคำว่า 'สั่งให้... ไม่ได้' นั้น กล่าวโดยอ้างถึงการที่ผู้ถูกสั่งไม่ได้ฆ่า (คือการฆ่าไม่สำเร็จ). ความหมายคือ เป็นวจีทุจริตเพราะไม่ถึงกรรมบถ. ด้วยอำนาจแห่งพยาบาทที่เกิดขึ้นว่า 'ขอสัตว์เหล่านี้จงถูกฆ่าเถิด' เจตนาเหล่านั้นย่อมเป็นฝ่ายเจตนา เพราะได้ชื่อว่ากายกรรม หรือเป็นอัพโพหาริกะ เพราะปราศจากชื่อว่ามโนกรรม. น้ำเป็นต้นในแผ่นดินที่มีองค์ประกอบเป็นต้น เป็นตัวอย่างในเรื่องอัพโพหาริกะนี้. ကုလုမ္ဗဿာတိ ဂဗ္ဘဿ, ကုလဿေဝ ဝါ. တိဿောပိ သင်္ဂီတိယော အာရုဠှတာယ အနနုဇာနနတော ‘‘တဝ သုတ္တဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒသဝိဓာ ဣဒ္ဓိ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ ဣဒ္ဓိကထာယ ဂဟေတဗ္ဗာ. ဘာဝနာမယန္တိ အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဃဋဘေဒေါ ဝိယ ပရူပဃာတော, ဥဒကဝိနာသော ဝိယ ဣဒ္ဓိဝိနာသော စ ဟောတီတိ ဥပမာ သံသန္ဒတိ. တဝ ပဉှောတိ ဘာဝနာမယာယ ပရူပဃာတော ဟောတီတိ ဝုတ္တော ဉာပေတုံ ဣစ္ဆိတော အတ္ထော. အာထဗ္ဗဏိဒ္ဓိ ဝိဇ္ဇာမယိဒ္ဓိ ဟောတိ. သတ္တမေ ပဒေတိ မဏ္ဍလာဒိတော သတ္တမေ ပဒေ. ในคำว่า 'ของกุลุมพะ' หมายถึงของครรภ์ หรือของตระกูลเท่านั้น ดังนี้เป็นอรรถที่พึงเห็น. เพราะไม่ประสงค์จะอนุญาตให้ขึ้นสู่สังคีติทั้งสาม จึงกล่าวว่า 'ของสูตรของท่าน'. อิทธิ ๑๐ อย่าง พึงถือเอาจากอิทธิกถาในปฏิสัมภิทามรรค. ในคำว่า 'ภาวนามัย' กล่าวโดยอ้างถึงอธิษฐานอิทธิ. อุปมาว่า การทำลายผู้อื่นย่อมมีเหมือนการทำลายหม้อ และการทำลายอิทธิย่อมมีเหมือนการทำลายน้ำ ย่อมเข้ากันได้กับอุปเมยยะ. ในคำว่า 'ปัญหาของท่าน' หมายถึงอรรถที่ประสงค์จะให้ผู้อื่นรู้ว่า การทำลายผู้อื่นย่อมมีด้วยภาวนามยอิทธิ ดังนี้ได้กล่าวไว้แล้ว. อาถัพพณอิทธิเป็นวิชชามยอิทธิ. ในคำว่า 'ในก้าวที่เจ็ด' หมายถึงในก้าวที่เจ็ดจากวงกลมเป็นต้น. ဝစနန္တရေန ဂမေတဗ္ဗတ္ထံ နေယျတ္ထံ, သယမေဝ ဂမိတဗ္ဗတ္ထံ နီတတ္ထံ. ကိရိယတော သမုဋ္ဌာတိ, ဥဒါဟု အကိရိယတောတိ တေနာဓိပ္ပေတံ သမ္ပဇာနမုသာဝါဒံ သန္ဓာယ ပုစ္ဆတိ, န ဥပေါသထက္ခန္ဓကေ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဝုတ္တမေဝ ဟိ သော အနရိယဝေါဟာရံ ဝုတ္တန္တိ ဂဟေတွာ ဝေါဟရတီတိ. ဝါစာဂိရန္တိ ဝါစာသင်္ခါတံ ဂိရံ, ဝါစာနုစ္စာရဏံ ဝါ. อรรถที่พึงรู้ด้วยคำอื่น ชื่อว่า เนยยัตถะ. อรรถที่พึงรู้ด้วยตนเองตามพระบาลีนั้น ชื่อว่า นีตัตถะ. ในปัญหาว่า 'เกิดขึ้นจากกิริยา หรือไม่เกิดขึ้นจากกิริยา' นั้น ท่านวิกัณฑวาทีนั้นถามโดยอ้างถึงสัมปชานมุสาวาทที่ท่านประสงค์ ไม่ได้ถามถึงสัมปชานมุสาวาทที่ตรัสไว้ในอุโบสถขันธกะ. เพราะท่านวิกัณฑวาทีนั้นถือเอาอนริยวาทะที่ไม่ได้ตรัสไว้ในอุโบสถขันธกะว่าเป็นสิ่งที่ตรัสไว้แล้ว จึงกล่าว. ในคำว่า 'วาจากิระ' หมายถึงเสียงอันนับว่าเป็นวาจา หรือการเปล่งวาจาซ้ำๆ. ခန္ဒသိဝါဒယော သေဋ္ဌာတိ ခန္ဒာတိ ကုမာရာ. သိဝါတိ မဟေဿရာ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ နိဒဿနတ္ထမိဒံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နတ္ထိကဒိဋ္ဌာဒယော ဧဝ ဟိ ကမ္မပထပ္ပတ္တာ ကမ္မန္တိ. စေတနာ ပနေတ္ထ အဗ္ဗောဟာရိကာတိ ကာယဒွါရေ ဝစီဒွါရေ စ သမုဋ္ဌိတာပိ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မန္တိ စ ဝေါဟာရံ န လဘတိ အဘိဇ္ဈာဒိပ္ပဓာနတ္တာ. ‘‘တိဝိဓာ, ဘိက္ခဝေ, မနောသဉ္စေတနာ အကုသလံ မနောကမ္မ’’န္တိ ပန ဝစနတော သဘာဝေနေဝ သာ မနောကမ္မံ, န အဘိဇ္ဈာဒိပက္ခိကတ္တာတိ ‘‘အဘိဇ္ဈာဒိပက္ခိကာဝါ’’တိ န ဝုတ္တံ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ ကာယင်္ဂဝါစင်္ဂါနိ အစောပေတွာ စိန္တနကာလေ စေတနာပိ စေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ မနောဒွါရေ [Pg.79] ဧဝ သမုဋ္ဌဟန္တိ, တသ္မာ စေတနာယ အဗ္ဗောဟာရိကဘာဝေါ ကထဉ္စိ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. ในคำว่า 'ขันธะและสีวะเป็นต้นเป็นผู้ประเสริฐ' นั้น ขันธะคือเทพกุมาร. สีวะคือพระมเหศวร. พึงเห็นว่าคำนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงมิจฉาทิฏฐิ. เพราะทิฏฐิของพวกนัตถิกะเป็นต้นเท่านั้นที่ถึงกรรมบถแล้วเป็นกรรม. อนึ่ง เจตนาในที่นี้เป็นอัพโพหาริกะ คือแม้เกิดขึ้นในกายทวารและวจีทวาร ก็ไม่ได้รับชื่อว่ากายกรรมและวจีกรรม เพราะอภิชฌาเป็นต้นเป็นประธาน. อนึ่ง เพราะเหตุที่กล่าวว่า 'ภิกษุทั้งหลาย มโนสัญเจตนาที่เป็นอกุศลมี ๓ อย่าง' เป็นต้น ฉะนั้น เจตนานั้นโดยสภาพของมันเองจึงเป็นมโนกรรม ไม่ใช่เพราะเป็นฝ่ายอภิชฌาเป็นต้น จึงไม่ได้กล่าวว่า 'เป็นฝ่ายอภิชฌาเป็นต้น'. แต่ในที่นี้ เมื่อไม่ชักชวนกายและวาจา ในขณะที่คิด เจตนาก็ดี ธรรมที่ประกอบด้วยเจตนาก็ดี ย่อมเกิดขึ้นในมโนทวารเท่านั้น ฉะนั้น ความเป็นอัพโพหาริกะของเจตนาจึงไม่มีโดยประการใดประการหนึ่ง ดังนี้เป็นความประสงค์. ‘‘တိဝိဓာ, ဘိက္ခဝေ, ကာယသဉ္စေတနာ ကုသလံ ကာယကမ္မ’’န္တိအာဒိဝစနတော (ကထာ. ၅၃၉) ပါဏာတိပါတာဒိပဋိပက္ခဘူတာ တဗ္ဗိရတိဝိသိဋ္ဌာ စေတနာဝ ပါဏာတိပါတဝိရတိအာဒိကာ ဟောန္တီတိ ‘‘စေတနာပက္ခိကာ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ, န ‘‘ဝိရတိပက္ခိကာ’’တိ. ရက္ခတီတိ အဝိနာသေတွာ ကထေတိ. ဘိန္ဒတီတိ ဝိနာသေတွာ ကထေတိ. เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย กายสัญเจตนาที่เป็นกุศลกายกรรมมี ๓ อย่าง" (คาถา ๕๓๙) เจตนาที่วิเศษด้วยการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อปาณาติบาตเป็นต้นนั่นเอง ย่อมเป็นปาณาติปาตวิรติเป็นต้น ดังนั้นจึงตรัสว่า "เป็นฝ่ายเจตนา" ไม่ใช่ "เป็นฝ่ายวิรติ" คำว่า "รักษา" หมายถึง กล่าวโดยไม่ทำลาย คำว่า "ทำลาย" หมายถึง กล่าวโดยทำลาย ကမ္မကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนาเรื่องกรรมจบแล้ว စက္ခုဝိညာဏဒွါရန္တိ စက္ခုဝိညာဏဿ ဒွါရံ. စက္ခု စ တံ ဝိညာဏဒွါရဉ္စာတိ ဝါ စက္ခုဝိညာဏဒွါရံ. စက္ခု ဝိညာဏဒွါရန္တိ ဝါ အသမာသနိဒ္ဒေသော. တံ ပန စက္ခုမေဝ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ‘‘စက္ခုနာ သံဝရော သာဓူ’’တိအာဒိကာယ (ဓ. ပ. ၃၆၀) ဂါထာယ ပသာဒကာယစောပနကာယသံဝရေ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ကာယေန သံဝရော ဝုတ္တော, တံ ဣဓ ဘိန္ဒိတွာ အဋ္ဌ သံဝရာ, တပ္ပဋိပက္ခဘာဝေန အသံဝရာ အဋ္ဌ ကထိတာ. သီလသံဝရာဒယောပိ ပဉ္စေဝ သံဝရာ သဗ္ဗဒွါရေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနာပိ, တပ္ပဋိပက္ခဘာဝေန ဒုဿီလျာဒီနိ အသံဝရာတိ ဝုတ္တာနိ. တတ္ထ ဒုဿီလျံ ပါဏာတိပါတာဒိစေတနာ. မုဋ္ဌဿစ္စံ သတိပဋိပက္ခာ အကုသလာ ဓမ္မာ. ပမာဒန္တိ ကေစိ. သီတာဒီသု ပဋိဃော အက္ခန္တိ. ထိနမိဒ္ဓံ ကောသဇ္ဇံ. คำว่า "จักขุวิญญาณทวาร" คือ ทวารของจักขุวิญญาณ หรือว่า จักขุนั้นเป็นทวารของวิญญาณด้วย จึงเรียกว่า จักขุวิญญาณทวาร หรือว่า เป็นการแสดงบทที่ไม่ใช่สมาสว่า "จักขุ" และ "วิญญาณทวาร" แต่จักขุวิญญาณทวารนั้นคือจักขุประสาทนั่นเอง นัยนี้พึงทราบในทวารที่เหลือด้วย ในคาถาเป็นต้นว่า "การสำรวมด้วยจักขุเป็นความดี" (ธ.ป. ๓๖๐) ได้ตรัสกายสังวรโดยรวมปสาทกายสังวรและโจปนกายสังวรเข้าด้วยกัน ในอรรถกถานี้ ได้แยกสังวรนั้นออกเป็น ๘ อย่าง และได้กล่าวอสังวร ๘ อย่าง โดยเป็นปฏิปักษ์ต่อสังวรเหล่านั้น แม้สีลสังวรเป็นต้น ก็เป็นสังวร ๕ อย่างเท่านั้น แม้จะเกิดขึ้นในทวารทั้งปวง และได้กล่าวทุศีลเป็นต้นว่าเป็นอสังวร โดยเป็นปฏิปักษ์ต่อสังวรเหล่านั้น ในบรรดาอสังวรเหล่านั้น ทุศีลคือเจตนาปาณาติบาตเป็นต้น ความหลงลืมสติคืออกุศลธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อสติ บางท่านกล่าวว่าคือความประมาท ความขัดเคืองในความหนาวเป็นต้น คือ อักขันติ (ความไม่อดทน) ถีนมิทธะคือความเกียจคร้าน ဝိနာ ဝစီဒွါရေန သုဒ္ဓံ ကာယဒွါရသင်္ခါတန္တိ ဣဒံ ဝစီဒွါရသလ္လက္ခိတဿ မုသာဝါဒါဒိနောပိ ကာယဒွါရေ ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝါ အသုဒ္ဓတာ အတ္ထီတိ တံနိဝါရဏတ္ထံ ဝုတ္တံ. န ဟိ တံ ကာယကမ္မံ ဟောတိ. သုဒ္ဓဝစီဒွါရောပလက္ခိတံ ပန ဝစီကမ္မမေဝ ဟောတီတိ. ဧတ္ထ အသံဝရောတိ ဧတေန သုဒ္ဓကာယဒွါရေန ဥပလက္ခိတော အသံဝရော ဒွါရန္တရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ ဝုတ္တော. ဒွါရန္တရာနုပလက္ခိတံ သဗ္ဗံ တံဒွါရိကာကုသလဉ္စေတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ကမ္မပထသံသန္ဒနေ ‘‘စောပနကာယအသံဝရဒွါရဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနော အသံဝရော အကုသလံ ကာယကမ္မမေဝ ဟောတီ’’တိအာဒိ ‘‘အကုသလံ ကာယကမ္မံ စောပနကာယအသံဝရဒွါရဝသေန ဝစီအသံဝရဝသေန စ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ သဟ အဝိရုဒ္ဓံ ဟောတိ. အသံဝရော ဟိ ဒွါရန္တရေ [Pg.80] ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ သဒွါရေ ဧဝါတိ ဝုစ္စတိ, သဒွါရဝသေန ဥပ္ပန္နောတိ စ, ကမ္မံ အညဒွါရေ အညဒွါရဝသေန စာတိ ဧဝံ အဝိရုဒ္ဓံ. คำว่า "กายทวารที่บริสุทธิ์ปราศจากวจีทวาร" นี้ กล่าวไว้เพื่อป้องกันความไม่บริสุทธิ์ เพราะว่าแม้กรรมมีมุสาวาทเป็นต้นที่กำหนดด้วยวจีทวาร ก็มีการเกิดขึ้นในกายทวาร เพราะกรรมนั้นไม่เป็นกายกรรม แต่เป็นวจีกรรมที่กำหนดด้วยวจีทวารที่บริสุทธิ์เท่านั้น ในที่นี้ คำว่า "อสังวร" นี้ หมายถึงอสังวรที่กำหนดด้วยกายทวารที่บริสุทธิ์ แม้จะเกิดขึ้นในทวารอื่น (คือวจีทวาร) และพึงทราบว่าอกุศลทั้งหมดที่เกิดขึ้นในทวารนั้น ซึ่งไม่ได้กำหนดด้วยทวารอื่น (เช่น วจีทวาร) ก็ถูกกล่าวถึงด้วย และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในบทว่าด้วยการเชื่อมโยงกรรมบท คำกล่าวเป็นต้นว่า "อสังวรที่เกิดขึ้นโดยอาศัยโจปนกายอสังวรทวาร ย่อมเป็นอกุศลกายกรรมเท่านั้น" ย่อมไม่ขัดแย้งกับคำกล่าวเป็นต้นว่า "อกุศลกายกรรมย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยโจปนกายอสังวรทวารและวจีอสังวรทวาร" เพราะอสังวรนั้น แม้จะเกิดขึ้นในทวารอื่น ก็เรียกว่าเกิดขึ้นในทวารของตนเอง และเรียกว่าเกิดขึ้นโดยอาศัยทวารของตนเอง ส่วนกรรมนั้น แม้จะเกิดขึ้นในทวารอื่น ก็เรียกว่าเกิดขึ้นโดยอาศัยทวารอื่น ด้วยประการฉะนี้ จึงไม่ขัดแย้งกัน အထ ဝါ ဧတ္ထာတိ သုဒ္ဓံ အသုဒ္ဓန္တိ ဧတံ အဝိစာရေတွာ ဧတသ္မိံ စောပနေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံ သတိ ဒွါရန္တရောပလက္ခိတံ ကမ္မပထဘာဝပ္ပတ္တတာယ ဝစီမနောကမ္မံ စောပနကာယအသံဝရဒွါရေ ဥပ္ပန္နံ, သေသံ သဗ္ဗံ တံဒွါရုပ္ပန္နာကုသလံ ဝိယ ‘‘စောပနကာယအသံဝရော’’တိ ဝုစ္စတိ. ကမ္မပထဘာဝပ္ပတ္တိယာ ဒွါရန္တရုပ္ပန္နံ ကာယကမ္မဉ္စ တထာ န ဝုစ္စတီတိ ကမ္မပထသံသန္ဒနဝိရောဓော သိယာ, တဒဝိရောဓံ တတ္ထေဝ ဝက္ခာမ. သီလသံဝရာဒယော ပဉ္စ နိက္ခေပကဏ္ဍေ အာဝိ ဘဝိဿန္တိ. တတ္ထ ဉာဏသံဝရေ ပစ္စယသန္နိဿိတသီလဿ, ဝီရိယသံဝရေ စ အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိယာ အန္တောဂဓတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. อีกนัยหนึ่ง คำว่า "ในที่นี้" นี้ หมายถึงกล่าวว่า "ในโจปนกายอสังวรนี้" โดยไม่พิจารณาว่าบริสุทธิ์หรือไม่บริสุทธิ์ เมื่อเป็นเช่นนี้ วจีกรรมและมโนกรรมที่เกิดขึ้นในโจปนกายอสังวรทวาร ซึ่งกำหนดด้วยทวารอื่น (คือวจีทวารและมโนทวาร) และถึงความเป็นกรรมบท ส่วนอกุศลที่เหลือทั้งหมดที่เกิดขึ้นในทวารนั้น ก็จะถูกเรียกว่า "โจปนกายอสังวร" เหมือนกัน และกายกรรมที่เกิดขึ้นในทวารอื่น (คือวจีทวาร) ซึ่งถึงความเป็นกรรมบท ก็จะไม่ถูกเรียกว่า "โจปนกายอสังวร" เช่นนั้น จึงอาจเกิดความขัดแย้งกับการเชื่อมโยงกรรมบทได้ เราจะกล่าวถึงความไม่ขัดแย้งนั้นในบทนั้นเอง สีลสังวรเป็นต้น ๕ อย่าง จะปรากฏในนิกเขปกัณฑ์ ในบรรดาสังวร ๕ อย่างนั้น พึงเห็นว่าปัจจยสันนิสสิตศีลรวมอยู่ในญาณสังวร และอาชีวปาริสุทธิศีลรวมอยู่ในวิริยสังวร အကုသလကမ္မပထကထာဝဏ္ဏနာ การพรรณนาเรื่องอกุศลกรรมบถ သရသေနေဝ စ ပတနသဘာဝဿ ပါဏဿ အန္တရာ ဧဝ အတီဝ ပါတနံ အတိပါတော, သဏိကံ ပတိတုံ အဒတွာဝ သီဃံ ပါတနန္တိ အတ္ထော. အတိက္ကမ္မ ဝါ သတ္ထာဒီဟိ အဘိဘဝိတွာ ပါတနံ အတိပါတော. ပယောဂဝတ္ထုမဟန္တတာဒီဟိ မဟာသာဝဇ္ဇတာ တေဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ စေတနာယ ဗလဝဘာဝတော. ယထာဝုတ္တပစ္စယဝိပရိယာယေပိ တံတံပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ စေတနာယ ဗလဝါဗလဝဝသေနေဝ အပ္ပသာဝဇ္ဇမဟာသာဝဇ္ဇတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣဒ္ဓိမယော ကမ္မဝိပါကဇိဒ္ဓိမယော ဒါဌာကောဋိကာဒီနံ ဝိယ. คำว่า "อติปาตะ" คือ การทำให้สัตว์ผู้มีสภาพจะล้มลงเองโดยธรรมชาติ ล้มลงอย่างรวดเร็วก่อนที่อายุขัยจะสิ้นสุดลง หรือหมายถึงการทำให้ล้มลงอย่างรวดเร็วโดยไม่ปล่อยให้ล้มลงช้าๆ หรือว่า "อติปาตะ" คือการทำให้ล้มลงโดยการข่มขี่ด้วยศาสตราเป็นต้น ความเป็นกรรมมีโทษมาก (มหาสาวชชตา) เกิดขึ้นเพราะความยิ่งใหญ่ขององค์ประกอบในการกระทำ (ปโยควัตถุมหันตตา) เป็นต้น และเพราะเจตนาที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยเหล่านั้นมีกำลังมาก แม้ในกรณีที่ปัจจัยที่กล่าวมาแล้วกลับกัน (คือปัจจัยเหล่านั้นไม่ยิ่งใหญ่) ก็พึงทราบความเป็นกรรมมีโทษน้อย (อัปปสาวชชตา) และกรรมมีโทษมาก (มหาสาวชชตา) โดยอาศัยกำลังและความไม่กำลังของเจตนาที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยนั้นๆ คำว่า "อิทธิมัย" คือการใช้ฤทธิ์ที่เกิดจากวิบากกรรม เหมือนอย่างของพระเจ้าทาฐาโกฏิกะเป็นต้น ဂေါတ္တရက္ခိတာ သဂေါတ္တေဟိ ရက္ခိတာ. ဓမ္မရက္ခိတာ သဟဓမ္မိကေဟိ ရက္ခိတာ. သသာမိကာ သာရက္ခာ. ယဿာ ဂမနေ ရညာ ဒဏ္ဍော ဌပိတော, သာ သပရိဒဏ္ဍာ. အတ္ထဘဉ္ဇကောတိ ကမ္မပထပ္ပတ္တံ ဝုတ္တံ. ကမ္မပထကထာ ဟေသာတိ. အတ္တနော သန္တကံ အဒါတုကာမတာယာတိအာဒိ မုသာဝါဒသာမညတော ဝုတ္တံ. ဟသာဓိပ္ပာယေန ဝိသံဝါဒနပုရေက္ခာရဿေဝ မုသာဝါဒေါ. သုညဘာဝန္တိ ပီတိဝိရဟိတတာယ ရိတ္တတံ. အတ္ထဝိပန္နတာယ န ဟဒယင်္ဂမာ. အဂ္ဂဏှန္တေတိ အသဒ္ဒဟန္တေ ကမ္မပထဘေဒေါ န ဟောတိ. ယော ကောစိ ပန သမ္ဖပ္ပလာပေါ ဒွီဟိ သမ္ဘာရေဟိ သိဇ္ဈတီတိ. အတ္တနော ပရိဏာမနံ စိတ္တေနေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မိစ္ဆာ ပဿတီတိ ဝိတထံ ပဿတိ. คำว่า "โคตรารักขิตา" คือหญิงสาวที่ถูกญาติพี่น้องร่วมโคตรคุ้มครอง คำว่า "ธัมมารักขิตา" คือหญิงสาวที่ถูกผู้ประพฤติธรรมร่วมกันคุ้มครอง คำว่า "สสามิกา" คือหญิงสาวที่มีเจ้าของ (สามี) คุ้มครอง หญิงสาวที่พระราชาได้กำหนดโทษไว้ในการไปมาของนาง ผู้นั้นเรียกว่า "สปริทัณฑา" (ผู้มีโทษติดตัว) คำว่า "อรรถภัญชกะ" นี้ กล่าวถึงวิสํวาทนะที่ถึงความเป็นกรรมบถ เพราะนี่เป็นเรื่องของกรรมบถ คำกล่าวเป็นต้นว่า "ด้วยความไม่ต้องการจะให้ของของตน" นี้ กล่าวไว้โดยความเสมอเหมือนกันของมุสาวาท มุสาวาทจะเกิดขึ้นเฉพาะแก่บุคคลที่มีความตั้งใจจะทำให้คลาดเคลื่อนด้วยความประสงค์จะหัวเราะเท่านั้น คำว่า "สุญญภาวะ" คือความว่างเปล่าเพราะปราศจากความรักใคร่ เพราะความวิบัติแห่งอรรถ (ความหมาย) จึงไม่เป็นที่จับใจ คำว่า "อัคคัณหันเต" คือเมื่อไม่เชื่อ กรรมบถย่อมไม่แตก แต่สัมผัปปลาปะใดๆ ย่อมสำเร็จด้วยองค์ประกอบสองอย่าง พึงทราบว่าการน้อมนำมาเป็นของตน ย่อมสำเร็จด้วยใจเท่านั้น คำว่า "มิจฉาปัสสติ" คือเห็นผิด ကောဋ္ဌာသတောတိ [Pg.81] ဖဿပဉ္စမကာဒီသု စိတ္တင်္ဂကောဋ္ဌာသေသု ယေ ကောဋ္ဌာသာ ဟောန္တိ, တတောတိ အတ္ထော. နနု စ စေတနာ ကမ္မပထေသု န ဝုတ္တာတိ ပဋိပါဋိယာ သတ္တန္နံ ကမ္မပထဘာဝေါ န ယုတ္တောတိ? န, အဝစနဿ အညဟေတုတ္တာ. န ဟိ စေတနာယ အကမ္မပထတ္တာ ကမ္မပထရာသိမှိ အဝစနံ, ကဒါစိ ပန ကမ္မပထော ဟောတိ, န သဗ္ဗဒါတိ ကမ္မပထဘာဝဿ အနိယတတ္တာ အဝစနံ. ယဒါ ပန ကမ္မပထော ဟောတိ, တဒါ ကမ္မပထရာသိသင်္ဂဟော န နိဝါရိတောတိ. ‘‘ပဉ္စ သိက္ခာပဒါ ပရိတ္တာရမ္မဏာ ဧဝါ’’တိ ဧတေန အဒိန္နာဒါနာဒီနံ သတ္တာရမ္မဏဘာဝဝိရောဓံ ‘‘သတ္တသင်္ခါတေ သင်္ခါရေ ဧဝ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိတော’’တိ သယမေဝ ပရိဟရိဿတိ. ‘‘နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာ’’တိ ပဝတ္တမာနာ ဒိဋ္ဌိ တေဘူမကဓမ္မဝိသယာဝါတိ သင်္ခါရာရမ္မဏတာ ဝုတ္တာ. ဝိပါကနိဿန္ဒဖလာနိ ယထာက္ကမံ နိရယာဒိဝိပါကဒုဂ္ဂတတာဒီနိ. คำว่า โกฏฐาสโต นี้ มีความหมายว่า โดยส่วนแห่งองค์ของจิตมีผัสสปัญจมกะเป็นต้นที่มีอยู่. ก็เจตนาท่านไม่ได้กล่าวไว้ในกรรมบถทั้งหลายมิใช่หรือ? เมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นกรรมบถของธรรม ๗ ประการตามลำดับก็ไม่สมควรไม่ใช่หรือ? (นี่คือคำค้าน) ไม่ใช่ เพราะการไม่กล่าวถึงนั้นมีเหตุอื่น. จริงอยู่ การไม่กล่าวถึงเจตนาในหมวดกรรมบถนั้น ไม่ใช่เพราะเจตนาไม่เป็นกรรมบถ แต่เพราะบางครั้งเจตนาเป็นกรรมบถ ไม่ใช่เป็นกรรมบถเสมอไป การไม่กล่าวถึงจึงเป็นเพราะความเป็นกรรมบถของเจตนานั้นไม่แน่นอน. แต่เมื่อใดเจตนาเป็นกรรมบถ เมื่อนั้นการสงเคราะห์เจตนาเข้าในหมวดกรรมบถก็ไม่ถูกห้าม. ด้วยคำว่า "สิกขาบท ๕ มีปริตตารมณ์เท่านั้น" นี้ ท่านอรรถกถาจารย์เองจักแก้ความขัดแย้งเรื่องความเป็นสัตตารมณ์ของอทินนาทานเป็นต้น โดยกล่าวว่า "เกิดขึ้นโดยปรารภสังขารที่นับว่าเป็นสัตว์นั่นเอง". ทิฏฐิที่เกิดขึ้นว่า "สัตว์โอปปาติกะไม่มี" นั้น มีอารมณ์เป็นธรรมในไตรภูมิเท่านั้น จึงกล่าวว่ามีสังขารเป็นอารมณ์. ผลวิบากและผลนิสสันท์ตามลำดับคือ วิบากในนรกเป็นต้น และความเป็นผู้มีทุคติเป็นต้น. အကုသလကမ္မပထကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การอธิบายเรื่องอกุศลกรรมบถจบลงแล้ว. ကုသလကမ္မပထကထာဝဏ္ဏနာ การอธิบายเรื่องกุศลกรรมบถ. ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ပန ဝိရတိယောတိ ဧတံ ယာဟိ ဝိရတီဟိ သမ္ပယုတ္တာ စေတနာ ‘‘ကာယဝစီကမ္မာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, တာသဉ္စ ကမ္မပထဘာဝေါ ယုတ္တောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ပဋိပါဋိယာ သတ္တ စေတနာပိ ဝဋ္ဋန္တိ ဝိရတိယောပီ’’တိ. အလ္လသသမံသန္တိ ဇီဝမာနကသသမံသံ. ဝေါရောပေတာ ဟုတွာ နာဘိဇာနာမိ. ဒုဿီလျာဒါရမ္မဏာ တဒါရမ္မဏာ. ဇီဝိတိန္ဒြိယာဒိအာရမ္မဏာ ကထံ ဒုဿီလျာဒီနိ ပဇဟန္တီတိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အနဘိဇ္ဈာ…ပေ… ဝိရမန္တဿာတိ အဘိဇ္ဈံ ပဇဟန္တဿာတိ အတ္ထော. န ဟိ မနောဒုစ္စရိတာ ဝိရတိ အတ္ထိ အနဘိဇ္ဈာဒီဟေဝ တပ္ပဟာနတော. คำว่า วิรติจากปาณาติบาตเป็นต้นนี้ กล่าวไว้โดยถือว่าเจตนาที่ประกอบด้วยวิรติใดๆ ถูกเรียกว่า "กายกรรมและวจีกรรม" และความเป็นกรรมบถของวิรติเหล่านั้นก็สมควร. ด้วยว่าท่านจักกล่าวว่า "เจตนา ๗ อย่างก็นับเข้า วิรติทั้งหลายก็นับเข้าตามลำดับ". คำว่า อัลลสสมังสะ หมายถึง เนื้อกระต่ายที่ยังมีชีวิตอยู่. คำว่า ข้าพเจ้าไม่จำได้ว่าเคยปลงชีวิตแล้ว. อารมณ์ของทุสสีลยะเป็นต้น เป็นอารมณ์ของกุศลกรรมบถเหล่านั้น. เพื่อแสดงว่ากุศลกรรมบถที่มีชีวิตินทรีย์เป็นต้นเป็นอารมณ์ ละทุสสีลยะเป็นต้นได้อย่างไร จึงกล่าวคำว่า "ยถา ปนา" เป็นต้น. คำว่า อนภิชฌา...เป...วิรมันตัสสะ หมายถึง ผู้ละอภิชฌา. จริงอยู่ วิรติจากมโนทุจริตไม่มี เพราะการละมโนทุจริตนั้นสำเร็จได้ด้วยอนภิชฌาเป็นต้นนั่นเอง. ကမ္မပထသံသန္ဒနကထာဝဏ္ဏနာ การอธิบายเรื่องกรรมบถสังสนทนา. ကမ္မပထပ္ပတ္တာနံ ဒုဿီလျာဒီနံ အသံဝရာနံ တထာ ဒုစ္စရိတာနဉ္စ အကုသလကမ္မပထေဟိ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနမေဝ စ သုသီလျာဒီနံ သံဝရာနံ တထာ သုစရိတာနဉ္စ ကုသလကမ္မပထေဟိ အတ္ထတော နာနတ္တာဘာဝဒဿနံ. အထ ဝါ တေသံ ဖဿဒွါရာဒီဟိ အဝိရောဓဘာဝေန ဒီပနံ ကမ္မပထသံသန္ဒနန္တိ ကေစိ ဝဒန္တိ[Pg.82], တဒေတံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. န ဟိ ပဉ္စဖဿဒွါရပဉ္စအသံဝရဒွါရပဉ္စသံဝရဒွါရေသု ဥပ္ပန္နာနံ အသံဝရာနံ သံဝရာနဉ္စ ကမ္မပထတာ အတ္ထိ ပါဏာတိပါတာဒီနံ ပရသန္တကဝတ္ထုလောဘပရသတ္တာရမ္မဏဗျာပါဒအဟေတုကဒိဋ္ဌိအာဒီနဉ္စ တေသု ဒွါရေသု အနုပ္ပတ္တိတော. တိဝိဓကအာယဒုစ္စရိတာဒီနိ စ ကမ္မပထာတိ ပါကဋာ ဧဝါတိ ကိံ တေသံ ကမ္မပထေဟိ နာနတ္တာဘာဝဒဿနေန, န စ ဒုစ္စရိတာနံ သုစရိတာနဉ္စ ဖဿဒွါရာဒိဝသေန ဥပ္ပတ္တိ ဒီပိတာ, နာပိ အသံဝရာနံ သံဝရာနဉ္စ ယတော တေသံ ဖဿဒွါရာဒီဟိ အဝိရောဓဘာဝေန ဒီပနာ သိယာ, ကေဝလံ ပန ဖဿဒွါရာဒိဝသေန ဥပ္ပန္နာနံ အသံဝရာနံ သံဝရာနဉ္စ ကာယကမ္မာဒိတာ ဒီပိတာ. ယဒိ စ ဧတ္တကံ ကမ္မပထသံသန္ဒနံ, ‘‘အကုသလံ ကာယကမ္မံ ပဉ္စဖဿဒွါရဝသေန နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ ကမ္မပထသံသန္ဒနံ န သိယာ. ဧသာပိ ဆဖဿဒွါရာဒီဟိ အဝိရောဓဒီပနာတိ စေ, ဝုတ္တမေဝ ပကာရန္တရေန ဒဿေတုံ ‘‘အထ ဝါ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. သမုစ္စယတ္ထေ စ အထ ဝါ-သဒ္ဒေ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနေဝ ဒုဿီလျာဒီနိ ကာယကမ္မာဒိနာမေဟိ ဝဒန္တေဟိ မနောကမ္မဿ ဆဖဿဒွါရဝသေန ဥပ္ပတ္တိ န ဝတ္တဗ္ဗာ. န ဟိ တံ စက္ခုဒွါရာဒိဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. ယဒိ စ ကမ္မပထပ္ပတ္တာ ဧဝ အသံဝရာဒယော ဂဟိတာ, ဒုစ္စရိတေဟိ အညေသံ အသံဝရာနံ အဘာဝါ တေသဉ္စ တံတံကမ္မဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘စောပနကာယအသံဝရဒွါရဝသေန ဥပ္ပန္နော အသံဝရော အကုသလံ ကာယကမ္မမေဝ ဟောတီ’’တိအာဒိ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ဝုစ္စမာနေ ဟိ တသ္မိံ သင်္ကရော သိယာ, ဝစီမနောကမ္မာနိပိ ဟိ ကာယဒွါရေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တထာ သေသဒွါရေသုပိ ကမ္မန္တရာနီတိ. การแสดงความไม่มีความต่างกันโดยอรรถของอสังวรมีทุสสีลยะเป็นต้นที่ถึงความเป็นกรรมบถ และทุจริตทั้งหลาย กับอกุศลกรรมบถ และของสังวรมีสุสีลยะเป็นต้นที่ถึงความเป็นกรรมบถ และสุจริตทั้งหลาย กับกุศลกรรมบถ. หรืออีกนัยหนึ่ง บางท่านกล่าวว่า การแสดงความไม่ขัดแย้งกันของธรรมเหล่านั้นกับผัสสทวารเป็นต้น เรียกว่า กรรมบถสังสนทนา คำกล่าวนั้นควรพิจารณา. เพราะความเป็นกรรมบถของอสังวรและสังวรที่เกิดขึ้นในผัสสทวาร ๕ อสังวรทวาร ๕ และสังวรทวาร ๕ ไม่มีอยู่ เนื่องจากปาณาติบาตเป็นต้น อภิชฌาคือความโลภในของผู้อื่น พยาบาทที่มีสัตว์อื่นเป็นอารมณ์ และอเหตุกทิฏฐิเป็นต้น ไม่ได้เกิดขึ้นในทวารเหล่านั้น. อนึ่ง กายทุจริต ๓ อย่างเป็นต้น ก็เป็นกรรมบถที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว การแสดงความไม่ต่างกันของกายทุจริตเหล่านั้นกับกรรมบถจะมีประโยชน์อะไร? อีกทั้งการเกิดขึ้นของทุจริตและสุจริตโดยผัสสทวารเป็นต้นก็ไม่ได้แสดงไว้ และแม้การเกิดขึ้นของอสังวรและสังวรก็ไม่ได้แสดงไว้ ซึ่งจะทำให้มีการแสดงความไม่ขัดแย้งกันของสิ่งเหล่านั้นกับผัสสทวารเป็นต้นได้. แต่เพียงความเป็นกายกรรมเป็นต้นของอสังวรและสังวรที่เกิดขึ้นโดยผัสสทวารเป็นต้นเท่านั้นที่แสดงไว้. และหากกรรมบถสังสนทนามีเพียงเท่านี้ คำกล่าวที่ว่า "อกุศลกายกรรมไม่เกิดขึ้นโดยผัสสทวาร ๕" เป็นต้น ก็จะไม่ใช่กรรมบถสังสนทนา. หากกล่าวว่า แม้คำนี้ก็เป็นการแสดงความไม่ขัดแย้งกับฉผัสสทวารเป็นต้นแล้ว ก็ไม่ควรกล่าวว่า "หรืออีกนัยหนึ่ง" เพื่อแสดงประเภทที่กล่าวไว้แล้วด้วยประเภทอื่น. อนึ่ง เมื่อคำว่า อถ วา มีความหมายว่า "และ" อรรถกถาจารย์ผู้กล่าวทุสสีลยะเป็นต้นที่ถึงความเป็นกรรมบถด้วยชื่อกายกรรมเป็นต้น ก็ไม่ควรกล่าวถึงการเกิดขึ้นของมโนกรรมโดยฉผัสสทวาร เพราะมโนกรรมนั้นไม่ได้เกิดขึ้นโดยจักขุทวารเป็นต้น. และหากอสังวรเป็นต้นที่ถึงความเป็นกรรมบถเท่านั้นถูกถือเอาไว้ ก็ไม่ควรกล่าวคำว่า "อสังวรที่เกิดขึ้นโดยอสังวรทวารแห่งกายที่ไหว เป็นอกุศลกายกรรมนั่นเอง" เป็นต้น เพราะไม่มีอสังวรอื่นนอกจากทุจริต และเพราะความเป็นกรรมนั้นๆ ของอสังวรเหล่านั้นได้กล่าวไว้แล้ว. เพราะหากกล่าวเช่นนั้น ความปะปนกันก็จะเกิดขึ้น เพราะวจีกรรมและมโนกรรมก็เกิดขึ้นที่กายทวารได้เช่นกัน และกรรมอื่นๆ ก็เกิดขึ้นที่ทวารที่เหลือได้เช่นกัน. အထ ပန ဒွါရန္တရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ကမ္မန္တရမ္ပိ တံဒွါရိကကမ္မမေဝ သိယာ, ‘‘တိဝိဓံ ကာယဒုစ္စရိတံ အကုသလံ ကာယကမ္မမေဝါ’’တိအာဒိ, ‘‘အကုသလံ ကာယကမ္မံ စောပနကာယအသံဝရဒွါရဝသေန ဝါစာအသံဝရဒွါရဝသေန စ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ စ ဝိရုဇ္ဈေယျ. ဒုစ္စရိတာနဉှိ အညဒွါရစရဏံ အတ္ထိ, န စဿ ဒွါရန္တရုပ္ပန္နံ ကမ္မန္တရံ ဟောတီတိ. တသ္မာ ဟေဋ္ဌာ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနံ ဧဝ ကာယကမ္မာဒိဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ သေသာနဉ္စ တံတံဒွါရုပ္ပန္နာနံ ကုသလာကုသလာနံ ဒွါရသံသန္ဒနေ တံတံဒွါရပက္ခိကဘာဝဿ ကတတ္တာ ဣဓ ကမ္မပထံ အပ္ပတ္တာနဉ္စ စေတနာဘာဝတော အကမ္မာနဉ္စ အသံဝရာနံ သံဝရာနဉ္စ ဘဇာပိယမာနာနံ ကမ္မပထာနံ ဝိယ ကာယကမ္မာဒိတာဒီပနံ, ကမ္မပထပ္ပတ္တာနံ တိဝိဓကာယဒုစ္စရိတာဒီနံ တိဝိဓကာယသုစရိတာဒီနဉ္စ ဒွါရန္တရစရဏေပိ ကာယကမ္မာဒိဘာဝါဝိဇဟနဒီပနံ, ယထာပကာသိတာနဉ္စ ကမ္မပထဘာဝံ ပတ္တာနံ [Pg.83] အပတ္တာနဉ္စ အကုသလကာယကမ္မာဒီနဉ္စ ကုသလကာယကမ္မာဒီနဉ္စ ဖဿဒွါရာဒီဟိ ဥပ္ပတ္တိပကာသနဉ္စ ကမ္မပထသံသန္ဒနံ နာမ. ကသ္မာ? အကမ္မပထာနံ ကမ္မပထေသု ကမ္မပထာနဉ္စ အကမ္မပထေသု သမာနနာမတာဝသေန, ကမ္မပထာနံ ကမ္မပထေသု သာမညနာမာဝိဇဟနဝသေန, ဥဘယေသဉ္စ ဥပ္ပတ္တိဝသေန ဒွါရေသု ဧတ္ထ သံသန္ဒိတတ္တာ. อนึ่ง หากกรรมอื่นที่เกิดขึ้นในทวารอื่นพึงเป็นกรรมประจำทวารนั้นเท่านั้นไซร้ คำว่า “กายทุจริต ๓ อย่างเป็นอกุศลกายกรรมเท่านั้น” เป็นต้น และคำว่า “อกุศลกายกรรมเกิดขึ้นโดยอาศัยทวารแห่งกายอสังวรที่เป็นการเคลื่อนไหว และโดยอาศัยทวารแห่งวจีอสังวร” เป็นต้น ก็จะขัดแย้งกัน เพราะว่าการประพฤติทุจริตในทวารอื่นมีอยู่ แต่กรรมอื่นที่เกิดขึ้นในทวารอื่นนั้นหาได้มีแก่ทุจริตนั้นไม่ เพราะฉะนั้น ในบทว่า ทวารสังสันทะที่กล่าวไว้ข้างต้น ได้กล่าวถึงความเป็นกายกรรมเป็นต้นของกรรมที่ถึงกรรมบทแล้วเท่านั้น และได้กล่าวถึงความเป็นส่วนแห่งทวารนั้นๆ ของกุศลและอกุศลที่เกิดขึ้นในทวารนั้นๆ ที่เหลือแล้ว ในบทว่า กรรมปถสังสันทะนี้ การแสดงความเป็นกายกรรมเป็นต้น เหมือนกรรมบททั้งหลายที่ถูกนำมาสงเคราะห์เข้า คือ อสังวรและสังวรที่ยังไม่ถึงกรรมบท และไม่เป็นกรรม (ในฐานะกรรมบท) เพราะเป็นเพียงสภาวะแห่งเจตนา และการแสดงการไม่ละทิ้งความเป็นกายกรรมเป็นต้น แม้เมื่อกายทุจริต ๓ อย่างเป็นต้น และกายสุจริต ๓ อย่างเป็นต้น ที่ถึงกรรมบทแล้วเกิดขึ้นในทวารอื่น และการแสดงการเกิดขึ้นของอกุศลกายกรรมเป็นต้น และกุศลกายกรรมเป็นต้น ที่ถึงกรรมบทและยังไม่ถึงกรรมบทตามที่ได้แสดงไว้แล้ว โดยอาศัยผัสสทวารเป็นต้น ชื่อว่า กรรมปถสังสันทะ เพราะเหตุใด? เพราะในที่นี้มีการประมวลกัน (สังสันทะ) โดยความเป็นชื่อเดียวกันของอกรรมบทในกรรมบท และของกรรมบทในอกรรมบท โดยความเป็นชื่อสามัญที่ไม่ละทิ้งของกรรมบทในกรรมบท และโดยการเกิดขึ้นของทั้งสองในทวารทั้งหลาย တတ္ထ တိဝိဓကမ္မဒွါရဝသေန ဥပ္ပန္နာနံ ကမ္မာနံ ဉာတကမ္မဘာဝတာယ တံတံကမ္မဘာဝဿ အဝစနီယတ္တာ ကမ္မဒွါရေသု တေသံ ဥပ္ပတ္တိယာ စ ဝုတ္တတ္တာ ပဉ္စဝိညာဏဒွါရဝသေန အသံဝရာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိပရိယာယဝစနာဘာဝတော စ ကမ္မဒွါရဝိညာဏဒွါရာနိ ဝိရဇ္ဈိတွာ ‘‘ပဉ္စဖဿဒွါရဝသေန ဟိ ဥပ္ပန္နော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘ယမ္ပိဒံ စက္ခုသမ္ဖဿပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ ဝါ’’တိအာဒိနာ ‘‘စက္ခုသမ္ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာက္ခန္ဓော အတ္ထိ ကုသလော’’တိအာဒိနာ စ ပဉ္စဖဿဒွါရဝသေန အသံဝရာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိပရိယာယော ဝုတ္တော, န စ ‘‘ယမိဒံ စက္ခုဝိညာဏပစ္စယာ’’တိအာဒိဝစနံ အတ္ထီတိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘စက္ခုဝိညာဏသဟဇာတော ဟိ ဖဿော စက္ခုသမ္ဖဿော’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁ ကမ္မကထာ; မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၈၆). တေန ဟိ အသံဝရာနံ သံဝရာနဉ္စ စက္ခုသမ္ဖဿာဒီဟိ အသဟဇာတတ္တာ မနောသမ္ဖဿသဟဇာတာနဉ္စ စက္ခုသမ္ဖဿဒွါရာဒိဝသေန ဥပ္ပတ္တိ ဒီပိတာတိ. ‘‘သော ဟိ ကာယဒွါရေ စောပနံ ပတ္တော အကုသလံ ကာယကမ္မံ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ‘‘စောပနကာယအသံဝရဒွါရဝသေန ဥပ္ပန္နော အကုသလံ ကာယကမ္မမေဝ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ စ ဝစီကမ္မာဒီနဉ္စ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနံ အသံဝရဘူတာနံ ကာယကမ္မာဒိဘာဝေ အာပန္နေ ‘‘စတုဗ္ဗိဓံ ဝစီဒုစ္စရိတံ အကုသလံ ဝစီကမ္မမေဝ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ အပဝါဒေန နိဝတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ပုဗ္ဗေ ဒဿိတေသု အသံဝရဝိနိစ္ဆယေသု ဒုတိယဝိနိစ္ဆယေသု စ န ကောစိ ဝိရောဓော. န ဟိ ဝစီကမ္မာဒိဘူတော စောပနကာယအသံဝရော ကာယကမ္မာဒိ ဟောတီတိ. ในกรรมปถสังสันทะนั้น เพราะความเป็นกรรมที่รู้กันอยู่แล้วของกรรมที่เกิดขึ้นโดยอาศัยกรรมทวาร ๓ อย่าง จึงไม่จำเป็นต้องกล่าวถึงความเป็นกรรมนั้นๆ และเพราะได้กล่าวถึงการเกิดขึ้นของกรรมเหล่านั้นในกรรมทวารแล้ว และเพราะไม่มีคำกล่าวถึงลำดับแห่งการเกิดขึ้นของอสังวรเป็นต้น โดยอาศัยวิญญาณทวาร ๕ อย่าง จึงเว้นกรรมทวารและวิญญาณทวารแล้วกล่าวว่า “เกิดขึ้นโดยอาศัยผัสสทวาร ๕ อย่าง” เป็นต้น ด้วยคำว่า “สุขใดเกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย” เป็นต้น และด้วยคำว่า “เวทนาขันธ์ที่เป็นกุศลมีอยู่เพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย” เป็นต้น ได้กล่าวถึงลำดับแห่งการเกิดขึ้นของอสังวรเป็นต้น โดยอาศัยผัสสทวาร ๕ อย่างแล้ว และไม่มีคำว่า “สิ่งใดเกิดขึ้นเพราะจักขุวิญญาณเป็นปัจจัย” เป็นต้น แม้คำนี้ก็กล่าวไว้แล้วว่า “ผัสสะที่เกิดพร้อมกับจักขุวิญญาณ ชื่อว่า จักขุสัมผัส” เป็นต้น เพราะเหตุนั้น การเกิดขึ้นของอสังวรและสังวรที่ไม่ได้เกิดพร้อมกับจักขุสัมผัสเป็นต้น และของอสังวรและสังวรที่เกิดพร้อมกับมโนสัมผัสเท่านั้น โดยอาศัยจักขุสัมผัสทวารเป็นต้น จึงเป็นอันแสดงไว้แล้ว ด้วยคำว่า “อสังวรนั้นเมื่อถึงการเคลื่อนไหวในกายทวาร ย่อมเป็นอกุศลกายกรรม” เป็นต้น และด้วยคำว่า “อกุศลกายกรรมเกิดขึ้นโดยอาศัยทวารแห่งกายอสังวรที่เป็นการเคลื่อนไหวเท่านั้น” เป็นต้น เมื่อวจีกรรมเป็นต้นที่ถึงกรรมบทและเป็นอสังวรนั้นถึงความเป็นกายกรรมเป็นต้นแล้ว การระงับ (ชื่อว่ากายกรรมเป็นต้น) พึงทราบได้ด้วยคำยกเว้นว่า “วจีทุจริต ๔ อย่างเป็นอกุศลวจีกรรมเท่านั้น” เป็นต้น เมื่อทำดังนี้แล้ว จึงไม่มีความขัดแย้งใดๆ ในอสังวรวินิจฉัยที่แสดงไว้ก่อนหน้านี้ และในวินิจฉัยที่สอง เพราะกายอสังวรที่เป็นการเคลื่อนไหวซึ่งเป็นวจีกรรมเป็นต้นนั้น ไม่เป็นกายกรรมเป็นต้น အကုသလံ မနောကမ္မံ ပန ဆဖဿဒွါရဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ကာယဝစီဒွါရေသု စောပနံ ပတ္တံ အကုသလံ ကာယဝစီကမ္မံ ဟောတီတိ ဧတ္ထ ကိံ တံ အကုသလံ မနောကမ္မံ နာမ, ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတနယေန စ ကာယဝစီဒွါရေသု ဥပ္ပန္နံ တိဝိဓံ မနောဒုစ္စရိတံ စောပနံ အပ္ပတ္တံ သဗ္ဗာကုသလဉ္စ. ယဒိ ဧဝံ တဿ ကာယဝစီကမ္မဘာဝေါ နတ္ထီတိ ‘‘စောပနပ္ပတ္တံ ကာယဝစီကမ္မံ ဟောတီ’’တိ န ယုဇ္ဇတီတိ[Pg.84]? နော န ယုဇ္ဇတိ စောပနပ္ပတ္တံ ကာယေ ဝါစာယ စ အကုသလံ ကမ္မံ ဟောတီတိ အတ္ထသိဒ္ဓိတော. ကမ္မံ ပန ဟောန္တံ ကိံ ကမ္မံ ဟောတီတိ? မနောကမ္မမေဝ ဟောတီတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – စောပနပ္ပတ္တံ အကုသလံ ကာယဒွါရေ ဝစီဒွါရေ စ မနောကမ္မံ ဟောတီတိ. အထ ဝါ တံ-သဒ္ဒဿ မနောကမ္မေန သမ္ဗန္ဓံ အကတွာ ဆဖဿဒွါရဝသေန ယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တန္တိ ယထာဝုတ္တဥပ္ပာဒမတ္တပရိစ္ဆိန္နေန သမ္ဗန္ဓော ကာတဗ္ဗော. ကိံ ပန တန္တိ? ကမ္မကထာယ ပဝတ္တမာနတ္တာ ကမ္မန္တိ ဝိညာယတိ, တဉ္စ မနောသမ္ဖဿဒွါရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမ္ပိ တိဝိဓံ ကမ္မံ ဟောတီတိ. ယထာ တံ ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ကာယဝစီဒွါရေသု စောပနံ ပတ္တ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နိယမဿ အကတတ္တာ စောပနပ္ပတ္တိ ဥပလက္ခဏဘာဝေန ကာယဝစီကမ္မနာမသာဓိကာဝ, န ပန သဗ္ဗမ္ပိ စောပနပ္ပတ္တံ ကာယဝစီကမ္မမေဝ, နာပိ ကုသလပက္ခေ စောပနံ အပ္ပတ္တံ ကာယဝစီကမ္မံ န ဟောတီတိ အယမတ္ထော သိဒ္ဓေါဝ ဟောတီတိ. ส่วนอกุศลมโนกรรมย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยผัสสทวาร ๖ อย่าง ในที่นี้ คำว่า “อกุศลมโนกรรมนั้น เมื่อถึงการเคลื่อนไหวในกายทวารและวจีทวาร ย่อมเป็นอกุศลกายกรรมและวจีกรรม” นั้น อกุศลมโนกรรมนั้นคืออะไร? คือมโนทุจริต ๓ อย่างที่เกิดขึ้นในกายทวารและวจีทวารตามนัยที่แสดงไว้ข้างต้น และอกุศลทั้งหมดที่ยังไม่ถึงการเคลื่อนไหว หากเป็นเช่นนั้น ความเป็นกายกรรมและวจีกรรมของมโนกรรมนั้นย่อมไม่มี ดังนั้นคำว่า “กรรมที่ถึงการเคลื่อนไหวเป็นกายกรรมและวจีกรรม” จึงไม่สมควรหรือ? หามิได้ มิใช่ไม่สมควร แต่สมควร เพราะความหมายนี้สำเร็จแล้วว่า กรรมที่เป็นอกุศลที่ถึงการเคลื่อนไหว ย่อมมีอยู่ในกายและวาจา แต่เมื่อเป็นกรรมแล้ว เป็นกรรมอะไร? เป็นมโนกรรมเท่านั้น นี่คือสิ่งที่กล่าวไว้ คือ อกุศลที่ถึงการเคลื่อนไหวในกายทวารและวจีทวาร ย่อมเป็นมโนกรรม อีกนัยหนึ่ง ไม่ต้องเชื่อมโยงคำว่า “ตัง” เข้ากับคำว่า “มโนกรรม” แต่พึงเชื่อมโยงกับธรรมที่เกิดขึ้นโดยอาศัยผัสสทวาร ๖ อย่าง ซึ่งถูกกำหนดด้วยเพียงการเกิดขึ้นตามที่กล่าวไว้เท่านั้น อนึ่ง ธรรมนั้นคืออะไร? เพราะกำลังดำเนินอยู่ในกรรมกถา จึงทราบว่าเป็นกรรม และกรรมนั้นแม้เกิดขึ้นในมโนสัมผัสทวาร ก็เป็นกรรม ๓ อย่าง เพื่อแสดงว่ากรรมนั้นเป็นอย่างไร จึงกล่าวคำว่า “ถึงการเคลื่อนไหวในกายทวารและวจีทวาร” เป็นต้น ในที่นั้น เพราะไม่ได้ทำการกำหนด (ด้วยเอวศัพท์) การถึงการเคลื่อนไหวจึงเป็นเพียงเครื่องหมายที่ทำให้ชื่อกายกรรมและวจีกรรมสำเร็จเท่านั้น แต่กรรมทั้งหมดที่ถึงการเคลื่อนไหวก็หาใช่เป็นกายกรรมและวจีกรรมเท่านั้นไม่ และในฝ่ายกุศล กรรมที่ยังไม่ถึงการเคลื่อนไหวก็ไม่ใช่ว่าจะไม่เป็นกายกรรมและวจีกรรม ความหมายนี้จึงเป็นอันสำเร็จแล้ว အထ ဝါ တန္တိ တံ ဆဖဿဒွါရဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ မနောကမ္မန္တိ သဗ္ဗံ မနသာပိ နိပ္ဖဇ္ဇမာနံ ကမ္မံ မနောကမ္မန္တိ စောဒကာဓိပ္ပာယေန ဂဟေတွာ ဝဒတိ, န ပုဗ္ဗေ ဒဿိတမနောကမ္မန္တိ. ယော ဟိ ပရဿ အဓိပ္ပာယော ‘‘မနသာ နိပ္ဖတ္တိတော သဗ္ဗေန မနောကမ္မေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ, န ကာယဝစီကမ္မေနာ’’တိ, တံ နိဝတ္တေတွာ ကမ္မတ္တယနိယမံ ဒဿေတုံ ဣဒမာရဒ္ဓံ ‘‘တံ ကာယဝစီဒွါရေသု စောပနံ ပတ္တ’’န္တိအာဒိ. ဧတ္ထ စ သင်္ကရာဘာဝေါ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. အထ ဝါ ကမ္မန္တိ အဝိသေသေန ကမ္မသဒ္ဒမတ္တေန သမ္ဗန္ဓံ ကတွာ ယထာဝုတ္တော ကမ္မပ္ပဘေဒေါ ယထာ ဟောတိ, တံ ပကာရံ ဒဿေတိ. အသင်္ကရော စ ဝုတ္တနယောဝ. ယံ ပန ဝဒန္တိ ‘‘ကာယဝစီကမ္မသဟဇာတာ အဘိဇ္ဈာဒယော ယဒါ စေတနာပက္ခိကာ ဟောန္တိ, တဒါ တာနိ မနောကမ္မာနိ ကာယဝစီကမ္မာနိ ဟောန္တီ’’တိ, တဉ္စ န, စေတနာပက္ခိကာနံ မနောကမ္မတ္တာဘာဝါ. အဗ္ဗောဟာရိကတ္တေ စ မနောကမ္မတာ သုဋ္ဌုတရံ နတ္ထိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘အဗ္ဗောဟာရိကာ ဝါ’’တိ. တသ္မာ မနောကမ္မဿ ကာယဝစီကမ္မတာ န ဝတ္တဗ္ဗာ. အဘိဇ္ဈာဒိကိရိယာကာရိကာယ ဧဝ စေတနာယ သမ္ပယုတ္တာ အဘိဇ္ဈာဒယော မနောကမ္မံ, န ပါဏာတိပါတာဒိကာယဝစီကိရိယာကာရိကာယာတိ ဘိယျောပိ တေသံ မနောကမ္မတာတိ န တေသံ မနောကမ္မာနံ သတံ ကာယဝစီကမ္မတာ ဝတ္တဗ္ဗာတိ. ဧဝံ ကမ္မာနံ ဒွါရေသု ဒွါရာနဉ္စ ကမ္မေသု အနိယတတ္တာ ဒွါရနိဗန္ဓနံ န ကတံ. ဣဒါနိ အကတေပိ စ ဒွါရနိဗန္ဓနေ ယေသံ ဒွါရာနံ ဝသေန ဣဒံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တေသံ တံတံဒွါရကမ္မပထာနဉ္စ ဝသေန ဥပ္ပတ္တိယာ ယထာဘဋ္ဌပါဠိယာ ဝုတ္တာယ [Pg.85] စ ဒီပနတ္ထံ ‘‘တတ္ထ ကာမာဝစရ’’န္တိအာဒိမာဟ. စိတ္တံ တိဝိဓကမ္မဒွါရဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဣဒံ မနောကမ္မဒွါရဘူတဿ တေန သဘာဝေန ဥပ္ပတ္တိံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. ယထာ ဝါ စိတ္တံ စိတ္တာဓိပတေယျန္တိ သမ္ပယုတ္တဝသေန ဝုစ္စတိ, ဧဝမိဓာပီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. စောပနဒွယရဟိတဿ မနောပဗန္ဓဿ မနောကမ္မဒွါရဘာဝေ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. อีกอย่างหนึ่ง (สังคหกาโร) กล่าวโดยถือเอาความประสงค์ของผู้ทักท้วงว่า คำว่า 'ตันติ' (ในที่นี้หมายถึง) มโนกรรมที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งทวารคือผัสสะทั้ง ๖ ทั้งหมดนั้น แม้กรรมที่สำเร็จด้วยใจก็เรียกว่ามโนกรรม ไม่ได้กล่าวถึงมโนกรรมที่แสดงไว้ในนัยก่อน เพราะว่า ความประสงค์ของผู้อื่นที่ว่า 'กรรมทั้งหมดที่สำเร็จด้วยใจ ควรเป็นมโนกรรมเท่านั้น ไม่ใช่กายกรรมวจีกรรม' นั้น เพื่อจะระงับความประสงค์นั้นและแสดงการกำหนดกรรม ๓ อย่าง จึงได้เริ่มคำว่า 'กรรมนั้นถึงซึ่งความไหว (โจรปนะ) ในกายทวารและวจีทวาร' เป็นต้น ในนัยนี้ ความไม่มีการปะปนกันของกรรมพึงทราบโดยนัยก่อนหน้านี้ อีกอย่างหนึ่ง การทำความเกี่ยวข้องกับคำว่า 'กรรม' โดยไม่จำเพาะเจาะจง เพียงแค่คำว่า 'กรรม' นั้น ย่อมแสดงประเภทของกรรมที่กล่าวมาแล้วว่าเกิดขึ้นอย่างไร ความไม่มีการปะปนกันก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว แต่คำที่กล่าวว่า 'เมื่ออภิชฌาเป็นต้นที่เกิดพร้อมกับกายกรรมและวจีกรรมเป็นฝ่ายเจตนา อภิชฌาเป็นต้นเหล่านั้นย่อมเป็นมโนกรรมและกายกรรมวจีกรรม' นั้นไม่ถูกต้อง เพราะอภิชฌาเป็นต้นที่เป็นฝ่ายเจตนาไม่มีความเป็นมโนกรรม และเมื่อเป็นอัพโพหาริก (ไม่ปรากฏชัด) ความเป็นมโนกรรมก็ยิ่งไม่มี คำว่า 'เป็นอัพโพหาริก' นี้ก็ถูกกล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น ไม่ควรกล่าวว่ามโนกรรมเป็นกายกรรมวจีกรรม อภิชฌาเป็นต้นที่ประกอบด้วยเจตนาซึ่งเป็นผู้กระทำกิริยาคืออภิชฌาเป็นต้นเท่านั้น เป็นมโนกรรม ไม่ใช่เจตนาที่ประกอบด้วยการกระทำกิริยาทางกายและวาจา เช่น ปาณาติบาตเป็นต้น เพราะฉะนั้น ความเป็นมโนกรรมของอภิชฌาเป็นต้นเหล่านั้นจึงมีมากยิ่งขึ้น ไม่ควรกล่าวว่าอภิชฌาเป็นต้นเหล่านั้นซึ่งเป็นมโนกรรม เป็นกายกรรมวจีกรรม ด้วยประการฉะนี้ เพราะกรรมไม่แน่นอนในทวารทั้งหลาย และทวารทั้งหลายก็ไม่แน่นอนในกรรมทั้งหลาย จึงไม่ได้มีการผูกมัดทวารไว้เป็นประจำ บัดนี้ แม้จะไม่ได้มีการผูกมัดทวารไว้เป็นประจำ แต่เพื่อแสดงการเกิดขึ้นของจิตนี้โดยอาศัยทวารเหล่านั้น และการเกิดขึ้นของกรรมบถในทวารนั้นๆ โดยอาศัยทวารเหล่านั้น ตามที่กล่าวไว้ในพระบาลีที่ยกมาเพื่อแสดง สังคหกาโรจึงกล่าวคำว่า 'ในกามวจรนั้น' เป็นต้น คำว่า 'จิตเกิดขึ้นโดยอาศัยกรรมทวาร ๓ อย่าง' นี้ กล่าวไว้โดยถือเอาการเกิดขึ้นของจิตซึ่งเป็นมโนกรรมทวารโดยสภาพนั้นๆ อีกอย่างหนึ่ง เหมือนกับที่คำว่า 'จิต' ในบทว่า 'จิตตาธิปเตยยะ' (จิตเป็นอธิบดี) กล่าวโดยนัยแห่งสัมปยุตธรรม ฉันใด ในบทนี้ก็พึงทราบฉันนั้น แต่ในความเป็นมโนกรรมทวารของมโนปพันธะ (กระแสแห่งใจ) ที่ปราศจากความไหว (โจรปนะ) ๒ อย่างนั้น ไม่ต้องกล่าวถึงเลย ကမ္မပထသံသန္ဒနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนาความสอดคล้องแห่งกรรมบถจบแล้ว ဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนาเรื่องทวารจบแล้ว အယံ ယောဇနာတိ ‘‘ရူပါရမ္မဏံ ဝါ…ပေ… ဓမ္မာရမ္မဏံ ဝါ’’တိ ဧတေန သဟ ‘‘ယံ ယံ ဝါ ပနာ’’တိ ဧတဿ အယံ သမ္ဗန္ဓောတိ အတ္ထော. ကော ပနာယံ သမ္ဗန္ဓောတိ? ယေန ဝစနာနိ အညမညံ သမ္ဗဇ္ဈန္တိ, တံ ပုဗ္ဗာပရဝစနေ ပယောဇနံ သမ္ဗန္ဓော. ဣဓ စ သဗ္ဗာရမ္မဏတာဒိဒဿနံ ‘‘ရူပါရမ္မဏံ ဝါ…ပေ… ဓမ္မာရမ္မဏံ ဝါ’’တိ ဧတဿ အနန္တရံ ‘‘ယံ ယံ ဝါ ပနာ’’တိ ဧတဿ ဝစနေ ပယောဇနံ ယောဇနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တတ္ထ ‘‘ရူပါရမ္မဏံ ဝါ…ပေ… ဓမ္မာရမ္မဏံ ဝါ အာရဗ္ဘာ’’တိ ဧတ္တကေန အာပန္နံ ဒေါသံ ဒဿေတွာ တန္နိဝတ္တနဝသေန ‘‘ယံ ယံ ဝါ ပနာ’’တိ ဧတဿ ပယောဇနံ ဒဿေတုံ ‘‘ဟေဋ္ဌာ’’တိအာဒိမာဟ. ဒုတိယေ အတ္ထဝိကပ္ပေ ‘‘ယံ ယံ ဝါပနာ’’တိ ဧတေန အပ္ပဓာနမ္ပိ ရူပါဒိံ အာကဍ္ဎတိ. န ဟိ ပဓာနဿ စိတ္တဿ အတ္တနောယေဝ အာရမ္မဏဘာဝေါ အတ္ထီတိ. ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနာတိ သဗ္ဗာရမ္မဏတာဒိနယေန. ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတမေဝ ဂဟိတန္တိ ဝတွာ တဿ ဝစနေ ပယောဇနံ ဒဿေတုံ ‘ရူပံ ဝါ…ပေ… ဣဒံ ဝါ ဣဒံ ဝါ အာရဗ္ဘာ’တိ ကထေတုံ ဣဒံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဣဒံ ဝါ ဣဒံ ဝါတိ ဧတံ သဗ္ဗာရမ္မဏတာဒိံ သန္ဓာယ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. คำว่า 'อายัง โยชนา' (การประกอบนี้) หมายความว่า การเชื่อมโยงนี้เป็นความสัมพันธ์ระหว่างบทว่า 'รูปารัมมณัง วา... ธัมมารัมมณัง วา' กับบทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' ความสัมพันธ์นี้คืออะไร? คำตอบคือ ประโยชน์ที่ทำให้คำว่า 'รูปารัมมณัง วา' เป็นต้น และคำว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' เชื่อมโยงกัน เป็นความสัมพันธ์ระหว่างคำหน้าและคำหลัง และในอรรถกถานี้ การแสดงความเป็นสัพพารัมมณะเป็นต้น เป็นประโยชน์ในการกล่าวบทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' หลังจากบทว่า 'รูปารัมมณัง วา... ธัมมารัมมณัง วา' พึงทราบว่านี่คือโยชนา ในอรรถกถานั้น (สังคหกาโร) ได้แสดงโทษที่เกิดขึ้นจากบทเพียงเท่านี้ว่า 'รูปารัมมณัง วา... อารัพภา' (โดยไม่มี 'ยัง ยัง วา ปนา') แล้วเพื่อแสดงประโยชน์ของบทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' โดยการระงับโทษนั้น จึงกล่าวคำว่า 'เบื้องล่าง' เป็นต้น ในอรรถวิกัปที่สอง บทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' ย่อมดึงเอารูปารมณ์เป็นต้นที่ไม่ใช่ประธานมาด้วย เพราะจิตซึ่งเป็นประธานนั้นไม่มีความเป็นอารมณ์ของตนเอง โดยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง คือโดยนัยแห่งสัพพารัมมณะเป็นต้น ในมหาอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'เมื่อกล่าวว่าสิ่งที่ถูกถือเอาไว้ข้างล่างนั้นถูกถือเอาไว้แล้ว เพื่อแสดงประโยชน์ในการกล่าวบทว่า 'ยัง ยัง วา ปนา' จึงกล่าวคำว่า 'รูปัง วา... อิทัง วา อิทัง วา อารัพภา' นี้' ในมหาอรรถกถานั้น พึงทราบว่าคำว่า 'อิทัง วา อิทัง วา' นี้กล่าวโดยอ้างถึงสัพพารัมมณะเป็นต้น ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရကထာ เรื่องการแสดงธรรมโดยย่อ ဖဿပဉ္စမကရာသိဝဏ္ဏနာ การพรรณนาหมวดธรรมที่มีผัสสะเป็นที่ ๕ အာစရိယာနန္တိ ရေဝတာစရိယဿ. န ပနေတံ သာရတော ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ ဖဿာဒီနံ ကာမာဝစရာဒိဘာဝဒဿနတ္ထံ ဣဒမာရဒ္ဓံ, ကိန္တု တသ္မိံ သမယေ ဖဿာဒိသဘာဝဒဿနတ္ထန္တိ. คำว่า 'อาจริยานัง' (ของอาจารย์ทั้งหลาย) หมายถึงของพระอาจารย์เรวตะ แต่คำนี้ไม่ควรถือเอาโดยความเป็นสาระ เพราะคำนี้ไม่ได้เริ่มขึ้นเพื่อแสดงความเป็นกามวจรเป็นต้นของผัสสะเป็นต้น แต่เริ่มขึ้นเพื่อแสดงสภาวะของผัสสะเป็นต้นในขณะนั้น စိတ္တဿ ပဌမာဘိနိပါတတ္တာတိ သဗ္ဗေ စေတသိကာ စိတ္တာယတ္တာ စိတ္တကိရိယာဘာဝေန ဝုစ္စန္တီတိ ဖဿော ‘‘စိတ္တဿ ပဌမာဘိနိပါတော’’တိ ဝုတ္တော. ကာမံ [Pg.86] ဥပ္ပန္နဖဿော ပုဂ္ဂလော စိတ္တစေတသိကရာသိ ဝါ အာရမ္မဏေန ဖုဋ္ဌော ဖဿသဟဇာတာယ ဝေဒနာယ တံသမကာလမေဝ ဝေဒေတိ, ဖဿော ပန ဩဘာသဿ ပဒီပေါ ဝိယ ဝေဒနာဒီနံ ပစ္စယဝိသေသော ဟောတီတိ ပုရိမကာလော ဝိယ ဝုတ္တော. ဂေါပါနသီနံ ဥပရိ တိရိယံ ဌပိတကဋ္ဌံ ပက္ခပါသော. ကဋ္ဌဒွယာဒိ ဝိယ ဧကဒေသေန ဧကပဿေန အနလ္လီယမာနောပိ ရူပေန သဟ ဖဿဿ သာမညံ အနလ္လီယမာနံ သံဃဋ္ဋနမေဝ, န ဝိသယဘာဝေါ, သံဃဋ္ဋနဉ္စ ဖဿဿ စိတ္တာရမ္မဏာနံ သန္နိပတနဘာဝေါ ဧဝ. ဝတ္ထာရမ္မဏသန္နိပါတေန သမ္ပဇ္ဇတီတိ သံဃဋ္ဋနသမ္ပတ္တိကော ဖဿော. ပါဏိဒွယဿ သန္နိပါတော ဝိယ စိတ္တာရမ္မဏသန္နိပါတော ဖဿော စိတ္တဿ အာရမ္မဏေ သန္နိပတိတပ္ပဝတ္တိယာ ပစ္စယော ဟောတီတိ ကိစ္စဋ္ဌေနေဝ ရသေန သံဃဋ္ဋနရသော. တထာ ပစ္စယဘာဝေါ ဟိ တဿ ဖဿဿ သံဃဋ္ဋနကိစ္စန္တိ. ယထာ ဟိ ပါဏိယာ ပါဏိမှိ သံဃဋ္ဋနံ တဗ္ဗိသေသဘူတာ ရူပဓမ္မာ, ဧဝံ စိတ္တဿ အာရမ္မဏေ သံဃဋ္ဋနံ တဗ္ဗိသေသဘူတော ဧကော စေတသိကဓမ္မော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စိတ္တေယေဝါတိ ဧတေန စေတသိကသဘာဝတံ ဝတ္ထာရမ္မဏေဟိ အသံသဋ္ဌံ သံဃဋ္ဋနံ ဝေဒနာယ ဒဿေတိ, န ပန ဝတ္ထုနိဿယတံ ပဋိက္ခိပတိ. တဿ ဖဿဿ ကာရဏဘူတော တဒနုရူပေါ သမန္နာဟာရော တဇ္ဇာသမန္နာဟာရော. ဣန္ဒြိယဿ တဒဘိမုခဘာဝေါ အာဝဇ္ဇနာယ စ အာရမ္မဏကရဏံ ဝိသယဿ ပရိက္ခတတာ အဘိသင်္ခတတာ ဝိညာဏဿ ဝိသယဘာဝကရဏန္တိ အတ္ထော. คำว่า Cittassa paṭhamābhinipātattā มีอธิบายว่า เจตสิกทั้งปวงถูกเรียกว่าเป็นไปตามจิต เพราะมีสภาพเป็นกิริยาของจิต ฉะนั้น ผัสสะจึงถูกเรียกว่า 'การตกไปครั้งแรกของจิต' (ในอารมณ์) แม้บุคคลผู้มีผัสสะเกิดขึ้นแล้ว หรือกองแห่งจิตและเจตสิกที่ถูกอารมณ์กระทบแล้ว ย่อมเสวยอารมณ์ด้วยเวทนาที่เกิดพร้อมกับผัสสะในเวลาเดียวกันนั้นเอง แต่ผัสสะเป็นปัจจัยพิเศษของเวทนาเป็นต้น เหมือนประทีปเป็นปัจจัยพิเศษของแสงสว่าง ฉะนั้น จึงถูกเรียกว่าเหมือนกาลก่อน (คือเกิดก่อน) ไม้ที่วางขวางอยู่บนขื่อเรียกว่าปักขปาสะ (ไม้กลอน) แม้จะไม่ติดกันโดยส่วนเดียวหรือข้างเดียวเหมือนไม้สองท่อนเป็นต้น แต่ความเสมอกันของผัสสะกับรูป (อารมณ์) ก็คือการกระทบกันโดยไม่ติดกันนั่นเอง ไม่ใช่ความเป็นอารมณ์ และการกระทบกันของผัสสะนั้น ก็คือสภาพที่จิตและอารมณ์มาประชุมกันนั่นเอง ผัสสะย่อมสำเร็จด้วยการประชุมกันของวัตถุและอารมณ์ ฉะนั้น ผัสสะจึงมีรสคือการกระทบกันที่สำเร็จ ผัสสะคือการประชุมกันของจิตและอารมณ์ เหมือนการประชุมกันของมือสองข้าง เป็นปัจจัยแก่ความเป็นไปแห่งการประชุมกันในอารมณ์ของจิต ฉะนั้น จึงมีรสคือการกระทบกันโดยอรรถแห่งกิจ ความเป็นปัจจัยอย่างนั้นเป็นกิจคือการกระทบกันของผัสสะนั้น เหมือนการกระทบกันของมือกับมือ เป็นรูปธรรมที่เป็นเหตุพิเศษของการกระทบกันนั้น ฉันใด พึงเห็นว่าการกระทบกันของจิตในอารมณ์ ก็เป็นเจตสิกธรรมอย่างหนึ่งที่เป็นเหตุพิเศษของการกระทบกันนั้น ฉันนั้น ด้วยบทว่า Citteyeva นี้ ย่อมแสดงความเป็นสภาพแห่งเจตสิกคือการกระทบของเวทนาที่ไม่ปะปนกับวัตถุและอารมณ์ แต่ก็มิได้ปฏิเสธความเป็นที่อาศัยของวัตถุ การมนสิการที่เหมาะสมซึ่งเป็นเหตุของผัสสะนั้น เรียกว่า ตัชชาสมันนาหาระ ความหมายคือ ความที่อินทรีย์มุ่งตรงต่ออารมณ์นั้น และการทำอารมณ์ให้เป็นอารมณ์ของอาวัชชนะ เป็นความที่อารมณ์ถูกจัดแจงปรุงแต่งให้เป็นอารมณ์ของวิญญาณ သုခဝေဒနာယမေဝ လဗ္ဘတိ အဿာဒဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိဿဝိတာယာတိ အရဟတာယ. အနေကတ္ထတ္တာ ဟိ ဓာတူနံ အရဟတ္ထော ဝိပုဗ္ဗော သုသဒ္ဒေါ. ဝိဿဝံ ဝါ သဇနံ ဝသိတာ ကာမကာရိတာ ဝိဿဝိတာ. အာရမ္မဏရသေကဒေသမေဝ အနုဘဝန္တီတိ ဣဒံ ဖုသနာဒိကိစ္စံ ဧကဒေသာနုဘဝနမိဝ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဝေဒယိတသဘာဝေါ ဧဝ ဟိ အနုဘဝနန္တိ. ဖုသနာဒိဘာဝေန ဝါ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏံ ဧကဒေသာနုဘဝနံ, ဝေဒယိတဘာဝေန ဂဟဏံ ယထာကာမံ သဗ္ဗာနုဘဝနံ. ဧဝံ သဘာဝါနေဝ တာနိ ဂဟဏာနီတိ န ဝေဒနာယ ဝိယ ဖဿာဒီနမ္ပိ ယထာသကကိစ္စကရဏေန သာမိဘာဝါနုဘဝနံ စောဒေတဗ္ဗံ. အယံ ဣဓာတိ ဧတေန ပဉ္စသု ဝေဒနာသု ဣမသ္မိံ စိတ္တေ အဓိပ္ပေတံ သောမနဿဝေဒနံ ဝဒတိ, တသ္မာ အသောမနဿဝေဒနံ အပနေတွာ ဂဟိတာယ သောမနဿဝေဒနာယ သမာနာ ဣဋ္ဌာကာရသမ္ဘောဂရသတာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ความหมายคือ ย่อมได้ในสุขเวทนาเท่านั้น เพราะมีสภาพเป็นที่น่าพอใจ (อัสสาทะ) ด้วยบทว่า Vissavitāyāti หมายถึง ด้วยความเป็นผู้ควร เพราะธาตุทั้งหลายมีอรรถมาก สุสัททะที่มี วิ-อักษรอยู่หน้า (วิสสวะ) จึงมีอรรถว่าควร (อรหะ) อีกนัยหนึ่ง วิสสวะ คือความสามารถ ความเป็นผู้มีวสี หรือความเป็นผู้ทำได้ตามปรารถนา เรียกว่า วิสสวิตา ที่กล่าวว่า 'เสวยอารมณ์เพียงบางส่วน' นี้ ถูกกล่าวโดยหมายถึงกิจมีผุสสนะเป็นต้นนี้ เป็นเสมือนการเสวยเพียงบางส่วน เพราะสภาพแห่งเวทนานั่นแหละคือการเสวย (จริงๆ) อีกนัยหนึ่ง การรับอารมณ์ด้วยสภาพมีผุสสนะเป็นต้น เป็นการเสวยเพียงบางส่วน การรับอารมณ์ด้วยสภาพแห่งเวทนา เป็นการเสวยทั้งหมดตามปรารถนา การรับอารมณ์เหล่านั้นมีสภาพอย่างนี้เท่านั้น ฉะนั้น ไม่ควรคัดค้านว่าผัสสะเป็นต้นก็มีการเสวยโดยความเป็นเจ้าของด้วยการทำกิจของตนๆ เหมือนเวทนา ด้วยบทว่า Ayaṃ idha นี้ ย่อมกล่าวถึงโสมนัสสเวทนาที่ประสงค์ในจิตนี้ ในบรรดาเวทนา ๕ ฉะนั้น พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงความเป็นรสคือการเสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนาที่เสมอกันของโสมนัสสเวทนาทั้งหมดที่รับไว้โดยคัดเอาอโสมนัสสเวทนาออกไป နိမိတ္တေန [Pg.87] ပုနသဉ္ဇာနနကိစ္စာ ပစ္စာဘိညာဏရသာ. ပုနသဉ္ဇာနနဿ ပစ္စယော ပုနသဉ္ဇာနနပစ္စယော, တဒေဝ နိမိတ္တံ ပုန…ပေ… နိမိတ္တံ, တဿ ကရဏံ ပုန…ပေ… ကရဏံ. ပုနသဉ္ဇာနနပစ္စယဘူတံ ဝါ နိမိတ္တကရဏံ ပုန…ပေ… ကရဏံ, တဒဿာ ကိစ္စန္တိ အတ္ထော. ပုနသဉ္ဇာနနပစ္စယနိမိတ္တကရဏံ နိမိတ္တကာရိကာယ နိမိတ္တေန သဉ္ဇာနန္တိယာ စ သဗ္ဗာယ သညာယ သမာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဉာဏမေဝ အနုဝတ္တတိ, တသ္မာ အဘိနိဝေသကာရိကာ ဝိပရီတဂ္ဂါဟိကာ စ န ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဧတေနုပါယေန သမာဓိသမ္ပယုတ္တာယ အစိရဋ္ဌာနတာ စ န ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. สัญญาที่มีกิจคือการจำได้อีกครั้งด้วยนิมิต มีรสคือการจำได้หมายรู้ (ปจจาภิญญาณ) ปัจจัยของการจำได้อีกครั้ง ชื่อว่า ปุนสัญชานนปัจจัย นิมิตนั้นเองคือ...นิมิต การกระทำนิมิตนั้นคือ...การกระทำ อีกนัยหนึ่ง การกระทำนิมิตอันเป็นปัจจัยของการจำได้อีกครั้งคือ...การกระทำ นั่นเป็นกิจของสัญญานั้น นี้คืออรรถ การกระทำนิมิตอันเป็นปัจจัยของการจำได้อีกครั้ง พึงทราบว่าเสมอกันกับสัญญาทั้งปวงที่ทำนิมิตและจำได้ด้วยนิมิต ญาณเท่านั้นย่อมเป็นไปตาม ฉะนั้น จึงไม่เป็นสภาพที่กระทำความยึดมั่น (ผิดๆ) และไม่เป็นสภาพที่ยึดถือผิด นี้คืออธิบาย ด้วยอุบายนี้ พึงทราบว่าความที่สัญญาที่ประกอบด้วยสมาธิจะไม่ตั้งอยู่นานนั้นย่อมไม่มี (คือย่อมตั้งอยู่นาน) အဘိသန္ဒဟတီတိ ပဗန္ဓတိ ပဝတ္တေတိ. စေတနာဘာဝေါ ဗျာပါရဘာဝေါ. ဒိဂုဏုဿာဟာတိ န ဒိဂုဏံ ဝီရိယယောဂံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, အတ္တနော ဧဝ ပန ဗျာပါရကိစ္စဿ မဟန္တဘာဝံ ဒီပေတိ. ဥဿာဟနဘာဝေနာတိ အာဒရဘာဝေန. သာ ဟိ သယံ အာဒရဘူတာ သမ္ပယုတ္တေ အာဒရယတီတိ. บทว่า Abhisandahati หมายถึง ผูกพัน หรือให้เป็นไป สภาพแห่งเจตนาคือสภาพแห่งความพยายาม (พยาปาระ) บทว่า Diguṇussāhā มิได้กล่าวโดยหมายถึงการประกอบด้วยวิริยะสองเท่า แต่แสดงถึงความเป็นกิจใหญ่แห่งความพยายามของตนเอง ด้วยบทว่า Ussāhanabhāvena หมายถึง ด้วยความเป็นผู้เอื้อเฟื้อ (อาทระ) เพราะเจตนานั้นเองเป็นสภาพที่เอื้อเฟื้อแล้ว ย่อมทำให้สัมปยุตตธรรมทั้งหลายเอื้อเฟื้อ (ในอารมณ์) ဝိဇာနနံ အာရမ္မဏဿ ဥပလဒ္ဓိ. သန္ဒဟနံ စိတ္တန္တရဿ အနုပ္ပဗန္ဓနံ. စက္ခုနာ ဟိ ဒိဋ္ဌန္တိ စက္ခုနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယထာ ‘‘ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတ’’န္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာဒိ ဝုစ္စတိ, ဧဝမိဓာပိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. စက္ခုနာ ဟီတိအာဒီသု စက္ခုနာ…ပေ… မနသာ ဒွါရေနာတိ အတ္ထော. နဂရဂုတ္တိကဿ ဝိယ စိတ္တဿ အာရမ္မဏဝိဘာဝနမတ္တံ ဥပဓာရဏမတ္တံ ဥပလဒ္ဓိမတ္တံ ကိစ္စံ, အာရမ္မဏပဋိဝေဓနပစ္စာဘိညာဏာဒိ ပန ကိစ္စံ ပညာသညာဒီနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပုရိမနိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ သမယဝဝတ္ထာနေ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ. ဘာဝေန္တော ဝိယ န န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကိန္တု ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘စိတ္တံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဧတံ ဟောတိ-သဒ္ဒဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ-သဒ္ဒဿ စ သမာနတ္ထတ္တေ သတိ ယုဇ္ဇေယျ, တဒတ္ထတ္တေ စ တတ္ထ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီတိ န ဝုစ္စေယျ. န ဟိ ယုတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝတ္တုံ. စိတ္တဿ စ ဥပ္ပန္နတာ သမယဝဝတ္ထာနေ ဝုတ္တာ ဧဝါတိ ကိံ တဿ ပုန ဥပ္ပတ္တိဒဿနေန. ယေန စ သမယဝဝတ္ထာနံ ကတံ, တဿ နိဒ္ဒေသော န န သက္ကာ ကာတုန္တိ ကိံ တံ နိဒ္ဒေသတ္ထံ ဥဒ္ဒေသေန ဒုတိယေန, နိဒ္ဒေသေနေဝ စ ဖဿာဒီဟိ စ အညတ္တံ စိတ္တဿ သိဇ္ဈတီတိ ကိံ တဒတ္ထေန ပုန ဝစနေန, အညပ္ပယောဇနတ္တာ ပန ပုရိမဿ စိတ္တဝစနဿ ပစ္ဆိမံ ဝုတ္တံ. ပုရိမဉှိ သမယဝဝတ္ထာနတ္ထမေဝ ဝုတ္တံ, န ဝဝတ္ထိတသမယေ ဝိဇ္ဇမာနဓမ္မဒဿနတ္ထံ, ဣတရဉ္စ တသ္မိံ သမယေ ဝိဇ္ဇမာနဓမ္မဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ, န သမယဝဝတ္ထာနတ္ထံ, န စ အညဒတ္ထံ ဝစနံ အညဒတ္ထံ ဝဒတိ, န စ လေသေန ဝုတ္တောတိ ကတွာ မဟာကာရုဏိကော အတ္ထံ ပါကဋံ န ကရောတီတိ. การรับรู้อารมณ์คือการได้อารมณ์ (อุปะลัทธิ) ซึ่งเป็นการรู้ที่แตกต่างจากการรู้ของสัญญาและปัญญา. สันธหนะคือการผูกพันจิตดวงอื่นให้ต่อเนื่องไม่ขาดสาย. คำว่า "เห็นด้วยตา" หมายถึงสิ่งที่ควรเห็นด้วยจักขุปสาท. เหมือนกับที่กล่าวว่า "สิ่งที่เห็นแล้ว ได้ยินแล้ว ทราบแล้ว รู้แจ้งแล้ว" (ทิฏฐัง สุตัง มุตัง วิญญาตัง) หมายถึงสิ่งที่ควรเห็นเป็นต้นฉันใด ในบทว่า "ด้วยตา" เป็นต้นนี้ ก็พึงทราบฉันนั้น. ในบทว่า "ด้วยตา" เป็นต้นนั้น หมายถึงด้วยจักขุทวาร...ด้วยมโนทวาร. หน้าที่ของจิตนั้น เพียงแค่ทำให้ปรากฏซึ่งอารมณ์, เพียงแค่จดจำ, เพียงแค่รับรู้ เหมือนกับคนเฝ้าเมืองที่เพียงแค่ทำให้คนทั้งหลายที่เข้ามาปรากฏ. ส่วนหน้าที่ของการแทงตลอดอารมณ์ การจำได้หมายรู้ เป็นต้น เป็นหน้าที่ของปัญญาและสัญญาเป็นต้น พึงทราบดังนี้. คำว่า "ที่แสดงไว้ก่อน" หมายถึงจิตที่แสดงไว้ในบทกำหนดกาล. คำว่า "จิตย่อมมี" ที่กล่าวไว้ เพื่อแสดงว่า จิตนั้นไม่ได้ไม่เกิดขึ้นเหมือนผู้บำเพ็ญ (ภาเวนฺโต) แต่เกิดขึ้นจริง. คำอรรถกถานี้ ถ้าคำว่า "มี" (โหติ) และคำว่า "เกิดขึ้น" (อุปฺปชฺชติ) มีความหมายเดียวกัน ก็สมควรอยู่. แต่ถ้ามีความหมายเดียวกัน ก็ไม่ควรกล่าวว่า "เกิดขึ้นแล้วย่อมมี" ในบทกำหนดกาลนั้น. เพราะไม่สมควรที่จะกล่าวว่า "สิ่งที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเกิดขึ้น". และเพราะความเป็นจิตที่เกิดขึ้นแล้ว ได้กล่าวไว้แล้วในบทกำหนดกาลนั้น การแสดงการเกิดขึ้นอีกครั้งของจิตนั้นจะมีประโยชน์อะไร? อีกทั้ง การกำหนดกาลได้กระทำด้วยจิตใด การแสดงรายละเอียดของจิตนั้นก็ไม่ใช่ว่าจะทำไม่ได้. ดังนั้น การกล่าว "จิตย่อมมี" ด้วยบทอุทเทสที่สอง เพื่อประโยชน์ในการแสดงรายละเอียดนั้น จะมีประโยชน์อะไร? อีกทั้ง ด้วยบทนิเทศนั้นเอง ความแตกต่างของจิตจากผัสสะเป็นต้น ก็สำเร็จแล้ว. ดังนั้น การกล่าวซ้ำด้วยคำว่า "จิตย่อมมี" ซึ่งมีประโยชน์ในการแสดงความแตกต่างจากผัสสะเป็นต้นนั้น จะมีประโยชน์อะไร? แต่คำว่า "จิต" ที่กล่าวไว้ก่อนนั้น มีประโยชน์อย่างอื่น (นอกเหนือจากที่อรรถกถาแสดงไว้) จึงได้กล่าวคำว่า "จิตย่อมมี" ในภายหลัง. เพราะคำว่า "จิต" ที่กล่าวไว้ก่อนนั้น กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการกำหนดกาลเท่านั้น ไม่ได้กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการแสดงธรรมที่มีอยู่ในกาลที่กำหนดแล้ว. ส่วนคำว่า "จิต" ที่กล่าวไว้ภายหลังนั้น กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการแสดงธรรมที่มีอยู่ในกาลนั้น ไม่ได้กล่าวไว้เพื่อประโยชน์ในการกำหนดกาล. และคำที่มีประโยชน์อย่างหนึ่ง ย่อมไม่แสดงประโยชน์อย่างอื่น. และไม่ใช่ว่าพระผู้มีพระภาคผู้ทรงมีพระมหากรุณาธิคุณยิ่งใหญ่จะไม่ทรงกระทำเนื้อความให้ปรากฏชัดเพียงเพราะตรัสไว้โดยย่อ ဖဿပဉ္စမကရာသိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนาผัสสปัญจมกะราสี (กองธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕) จบลงแล้ว. ဈာနင်္ဂရာသိဝဏ္ဏနာ การพรรณนาฌานังคะราสี (กองธรรมที่เป็นองค์ฌาน) ဝိတက္ကေတီတိ [Pg.88] ဓမ္မတော အညဿ ကတ္တုနိဝတ္တနတ္ထံ ဓမ္မမေဝ ကတ္တာရံ နိဒ္ဒိသတိ. တဿ ပန ဝသဝတ္တိဘာဝနိဝါရဏတ္ထံ ‘‘ဝိတက္ကနံ ဝါ’’တိ ဘာဝနိဒ္ဒေသော. ရူပံ ရူပန္တိ ပထဝီ ပထဝီတိ ဝါ အာကောဋေန္တော ဝိယ ဟောတီတိ အာကောဋနလက္ခဏော. အာဒိတော, အဘိမုခံ ဝါ ဟနနံ အာဟနနံ, ပရိတော, ပရိဝတ္တေတွာ ဝါ အာဟနနံ ပရိယာဟနနံ. ဝိစာရတော ဩဠာရိကဋ္ဌေန ဝိစာရဿေဝ ပုဗ္ဗင်္ဂမဋ္ဌေန အနုရဝတော ဩဠာရိကော တဿ စ ပုဗ္ဗင်္ဂမော ဃဏ္ဋာဘိဃာတော ဝိယ ဟောတိ ဝိတက္ကော. သော ယထာ ဃဏ္ဋာဘိဃာတော ပဌမာဘိနိပါတော ဟောတိ, ဧဝံ အာရမ္မဏာဘိမုခနိရောပနဋ္ဌေန ပဌမာဘိနိပါတော ဟောတိ. ဝိပ္ဖာရဝါတိ ဝိစလနယုတ္တော. အနုပ္ပဗန္ဓေန ပဝတ္တိယန္တိ ဥပစာရေ ဝါ အပ္ပနာယံ ဝါ သန္တာနေန ပဝတ္တိယံ. တတ္ထ ဟိ ဝိတက္ကော နိစ္စလော ဟုတွာ အာရမ္မဏံ အနုပဝိသိတွာ ပဝတ္တတိ. မဏ္ဍလန္တိ ခလမဏ္ဍလံ. คำว่า "วิตักเกติ" (ย่อมตรึก) แสดงธรรมคือวิตกนั่นเองว่าเป็นผู้กระทำ เพื่อป้องกันไม่ให้มีผู้กระทำอื่นจากธรรมคือวิตก. ส่วนการแสดงด้วยภาวสาธนะว่า "วิตักกะ" (การตรึก) นั้น เพื่อป้องกันความเป็นผู้มีอำนาจเหนือ (ของวิตกนั้น). วิตกมีลักษณะคือการเคาะอารมณ์ เหมือนกับการเคาะว่า "รูป รูป" หรือ "ปฐวี ปฐวี". การเคาะในเบื้องต้น หรือการเคาะตรงหน้า เรียกว่า อาหนนะ. การเคาะโดยรอบ หรือการเคาะโดยหมุนไปรอบๆ เรียกว่า ปริยาหนนะ. วิตกนั้นหยาบกว่าวิจาร เพราะมีความหยาบในการยึดอารมณ์ และเพราะเป็นเบื้องหน้าของวิจาร เหมือนเสียงระฆังที่ถูกตีครั้งแรก ซึ่งหยาบกว่าเสียงกังวานและเป็นเบื้องหน้าของเสียงกังวานนั้น. เหมือนเสียงระฆังที่ถูกตีครั้งแรกย่อมเป็นการกระทบครั้งแรก ฉันใด วิตกนั้นก็ย่อมเป็นการกระทบครั้งแรก เพราะความเป็นผู้ตั้งอารมณ์ไว้ตรงหน้า. คำว่า "วิปผารวะ" หมายถึงประกอบด้วยการเคลื่อนไหวเป็นพิเศษ. คำว่า "เกิดขึ้นโดยไม่ขาดสาย" หมายถึงการเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องในขณะแห่งอุปจาระหรืออัปปนา. เพราะในขณะนั้น วิตกย่อมไม่หวั่นไหว เข้าไปสู่อารมณ์อย่างต่อเนื่องแล้วย่อมเป็นไป. คำว่า "มณฑล" หมายถึงลานนวดข้าว. ပိဏယတီတိ တပ္ပေတိ, ဝဍ္ဎေတိ ဝါ. ဖရဏရသာတိ ပဏီတရူပေဟိ ကာယဿ ဗျာပနရသာ. ဥဒဂ္ဂဘာဝေါ ဩဒဂျံ. ခုဒ္ဒိကာ လဟုံ လောမဟံသနမတ္တံ ကတွာ ဘိန္နာ န ပုန ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ခဏိကာ ဗဟုလံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဥဗ္ဗေဂတော ဖရဏာ နိစ္စလတ္တာ စိရဋ္ဌိတိကတ္တာ စ ပဏီတတရာ. ပဿဒ္ဓိယာ နိမိတ္တဘာဝေန ဂဗ္ဘံ ဂဏှန္တီ. အပ္ပနာသမ္ပယုတ္တာဝ ပီတိ အပ္ပနာသမာဓိပူရိကာတိ ကတွာ သာ ဌပိတာ. ဣတရာ ဒွေ ခဏိကောပစာရသမာဓိပူရိကာ ပီတီ. คำว่า "ปิณยติ" หมายถึงย่อมยังให้ยินดี หรือย่อมยังให้เจริญ. คำว่า "ผรณรส" หมายถึงมีกิจคือการแผ่ไปทั่วกายด้วยรูปอันประณีต. ความเป็นผู้มีจิตใจร่าเริง เรียกว่า โอทัคคะ. ปีติเล็กน้อย (ขุททิกาปีติ) ย่อมแตกดับไปอย่างรวดเร็ว เพียงแค่ทำให้ขนลุก แล้วไม่เกิดขึ้นอีก. ปีติชั่วขณะ (ขณิกาปีติ) ย่อมเกิดขึ้นบ่อยครั้ง. ผรณาปีติประณีตกว่าอุพเพคาปีติ เพราะไม่หวั่นไหวและเพราะตั้งอยู่ได้นาน. (ผรณาปีติ) ย่อมรับครรภ์ (คือปัสสัทธิ) โดยความเป็นนิมิตของปัสสัทธิ. ปีติที่ประกอบด้วยอัปปนาเท่านั้น ย่อมยังอัปปนาสมาธิให้บริบูรณ์. ด้วยเหตุนี้ ปีติที่ยังอัปปนาสมาธิให้บริบูรณ์นั้นจึงถูกละไว้. ส่วนปีติอีกสองอย่าง (คือขณิกาปีติและอุปจารปีติ) ย่อมยังขณิกสมาธิและอุปจารสมาธิให้บริบูรณ์. သမာဓိစိတ္တေနာတိ သမာဓိသဟိတစိတ္တေန. အဝိသာရော အတ္တနော ဧဝ အဝိသရဏသဘာဝေါ. အဝိက္ခေပေါ သမ္ပယုတ္တာနံ အဝိက္ခိတ္တတာ. ယေန သမ္ပယုတ္တာ အဝိက္ခိတ္တာ ဟောန္တိ, သော ဓမ္မော အဝိက္ခေပေါတိ. ဝိသေသတောတိ ယေဘုယျေန. သုခဝိရဟိတောပိ ဟိ အတ္ထိ သမာဓီတိ. ပဒီပနိဒဿနေန သန္တာနဋ္ဌိတိဘာဝံ သမာဓိဿ ဒဿေတိ. คำว่า "ด้วยจิตที่เป็นสมาธิ" หมายถึงด้วยจิตที่ประกอบด้วยสมาธิ. อวิสาระคือสภาพที่ไม่ฟุ้งซ่านของตนเองเท่านั้น. อวิกเขปะคือความเป็นธรรมที่ไม่ฟุ้งซ่านของธรรมที่ประกอบกัน. ธรรมใดที่ธรรมที่ประกอบกันไม่ฟุ้งซ่าน ธรรมนั้นชื่อว่าอวิกเขปะ. คำว่า "โดยเฉพาะ" หมายถึงโดยส่วนมาก. เพราะสมาธิที่ปราศจากสุข (เช่น จตุตถฌาน) ก็มีอยู่. (อรรถกถา) แสดงความเป็นที่ตั้งแห่งกระแสจิตของสมาธิด้วยการยกตัวอย่างประทีป. ဈာနင်္ဂရာသိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนาฌานังคะราสี (กองธรรมที่เป็นองค์ฌาน) จบลงแล้ว. ဣန္ဒြိယရာသိဝဏ္ဏနာ การพรรณนาอินทริยราสี (กองธรรมที่เป็นอินทรีย์) သဒ္ဒဟန္တိ ဧတာယာတိ သဒ္ဒဟနကိရိယာယ ပဝတ္တမာနာနံ ဓမ္မာနံ တတ္ထ အာဓိပစ္စဘာဝေန သဒ္ဓါယ ပစ္စယတံ ဒဿေတိ. တဿာ ဟိ ဓမ္မာနံ တထာပစ္စယဘာဝေ [Pg.89] သတိ ‘‘ပုဂ္ဂလော သဒ္ဒဟတီ’’တိ ဝေါဟာရော ဟောတိ. ပသာဒနီယဋ္ဌာနေသု ပသာဒဿ ပဋိပက္ခဘူတံ အကုသလံ အဿဒ္ဓိယံ မိစ္ဆာဓိမောက္ခော စ. ပသာဒဘူတော နိစ္ဆယော ဝတ္ထုဂတော အဓိမောက္ခလက္ခဏံ, န ယေဝါပနကာဓိမောက္ခောတိ. ဣန္ဒဋ္ဌံ ကာရေတီတိ ‘‘မံ အန္တရေန တုမှာကံ အဓိမုစ္စနံ နတ္ထိ, မယာ သဒ္ဒဟထာ’’တိ ဝိယ အတ္တာနံ အနုဝတ္တေတိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ. ဧဝံ သေသေသုပိ. ပက္ခန္ဒနန္တိ သံသီဒနံ. ပင်္ကော ကဒ္ဒမတော ဃနီဘူတော ဟောတိ. ပဏကံ ပိစ္ဆိလံ ဥဒကမလံ. ပီတံ ဥဒကံ. ဩကပ္ပနလက္ခဏာတိ အနုပဝိသိတွာ ဧဝမေတန္တိ ကပ္ပနလက္ခဏာ. အကလုသဘာဝေါ အကာလုသိယံ, အနာဝိလဘာဝေါတိ အတ္ထော. ဗုဒ္ဓါဒိဝတ္ထူနိ သဒ္ဓေယျာနိ. သပ္ပုရိသူပသေဝနသဒ္ဓမ္မသဝနယောနိသောမနသိကာရဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိယော သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ. ကုသလဓမ္မာနံ အာဒါနေ ဟတ္ထော ဝိယ, သဗ္ဗသမ္ပတ္တိနိပ္ဖာဒနေ ဝိတ္တံ ဝိယ, အမတကသိဖလဖလနေ ဗီဇံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. คำว่า "ย่อมเชื่อด้วยศรัทธานี้" แสดงความเป็นปัจจัยของศรัทธาโดยความเป็นใหญ่แก่ธรรมที่ประกอบกันที่เกิดขึ้นด้วยการเชื่อนั้น ในลักษณะแห่งอธิโมกข์นั้น. เพราะเมื่อศรัทธามีความเป็นปัจจัยเช่นนั้นแก่ธรรมทั้งหลาย ย่อมมีการเรียกขานว่า "บุคคลย่อมเชื่อ". อกุศลที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความเลื่อมใสในวัตถุที่ควรเลื่อมใส (เช่น พระพุทธเจ้าเป็นต้น) ชื่อว่า อัสสัทธิยะ (ความไม่เชื่อ) และมิจฉาอธิโมกข์ (ความตั้งใจผิด) ก็ชื่อว่าอัสสัทธิยะ. ความตัดสินใจที่เกิดขึ้นในวัตถุอันเป็นที่ตั้ง (เช่น พระพุทธเจ้าเป็นต้น) ซึ่งเป็นสภาพแห่งความเลื่อมใส เป็นลักษณะของอธิโมกข์ ไม่ใช่อธิโมกข์ที่เป็นเยวาปนกธรรม. คำว่า "ย่อมกระทำความเป็นใหญ่" หมายถึงย่อมยังธรรมที่ประกอบกันให้เป็นไปตามตน เหมือนกับว่า (ศรัทธา) กล่าวว่า "ถ้าไม่มีเรา การตัดสินใจของท่านทั้งหลายก็ไม่มี ท่านทั้งหลายจงเชื่อด้วยเราเถิด". ในอินทรีย์ที่เหลือ (เช่น วิริยินทรีย์เป็นต้น) ก็เช่นกัน. คำว่า "ปักขันทะนะ" หมายถึงการหยั่งลง. โคลน (ปังกะ) ย่อมข้นกว่าโคลน (กัททมะ). ปณกะคือตะไคร่น้ำที่เหนียวเหนอะหนะ. น้ำที่ควรดื่ม. คำว่า "มีลักษณะคือการตัดสินใจ" หมายถึงมีลักษณะคือการเข้าไปตั้งมั่นในวัตถุที่ควรเชื่อแล้วตัดสินใจว่า "สิ่งนี้เป็นอย่างนี้". อกาลุสิยะคือสภาพที่ไม่ขุ่นมัว, หมายถึงสภาพที่ไม่ขุ่นมัว. วัตถุมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น (คือ พระธรรม พระสงฆ์ กรรม และผลของกรรม) ชื่อว่า สัทเธยยะ (สิ่งที่ควรเชื่อ). การคบหาสัตบุรุษ การฟังพระสัทธรรม การทำในใจโดยแยบคาย และการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม เป็นองค์แห่งโสดาปัตติมรรค. พึงทราบว่า (ศรัทธา) เหมือนมือในการรับกุศลธรรมทั้งหลาย, เหมือนทรัพย์ที่เป็นทุนในการยังสมบัติทั้งปวงให้สำเร็จ, เหมือนเมล็ดพืชในการยังผลแห่งอมตเกษตรให้เกิด. ဝီရဘာဝေါတိ ယေန ဝီရော နာမ ဟောတိ, သော ဓမ္မောတိ အတ္ထော. အနုဗလပ္ပဒါနံ ပဂ္ဂဟော. မဂ္ဂေါ ဂန္တဗ္ဗော ဟောတိ, မဂ္ဂေါ ဂတော, ကမ္မံ ကတ္တဗ္ဗံ, ကမ္မံ ကတံ, အပ္ပမတ္တကော အာဗာဓော ဥပ္ပန္နော, ဂိလာနာ ဝုဋ္ဌိတော ဟောတိ အစိရဝုဋ္ဌိတော ဂေလညာ, ဂါမံ ဝါ နိဂမံ ဝါ ပိဏ္ဍာယ စရန္တော န လဘတိ လူခဿ ဝါ ပဏီတဿ ဝါ ဘောဇနဿ ယာဝဒတ္ထံ ပါရိပူရိံ, လဘတိ…ပေ… ပါရိပူရိန္တိ ဧတာနိ အနုရူပပစ္စဝေက္ခဏာသဟိတာနိ အဋ္ဌ ဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထူနိ တံမူလကာနိ ဝါ ပစ္စဝေက္ခဏာနိ. อรรถว่า ภาวะของผู้กล้าหาญ คือธรรมที่เป็นเหตุให้บุคคลชื่อว่าผู้กล้าหาญ. การให้กำลังที่สมควร ชื่อว่า ปัคคหะ. หนทางที่พึงไป, หนทางที่ไปแล้ว, การงานที่พึงทำ, การงานที่ทำแล้ว, อาพาธเล็กน้อยเกิดขึ้น, ลุกขึ้นจากความป่วยไข้แล้ว และเป็นผู้ลุกขึ้นจากความป่วยไข้ได้ไม่นาน, เที่ยวบิณฑบาตในบ้านหรือนิคม ไม่ได้ความเต็มเปี่ยมแห่งโภชนะที่หยาบหรือประณีตตามต้องการ, ได้ (อาหาร) พอเพียง ดังนี้ เหตุ 8 ประการเหล่านี้ คือ หนทางที่พึงไปเป็นต้น พร้อมด้วยการพิจารณาที่สมควร เป็นวิริยารัมภวัตถุ (วัตถุแห่งการปรารภความเพียร) หรือเป็นการพิจารณาที่มีเหตุนั้นเป็นมูล. စိရကတာဒိအာရမ္မဏံ ဥပဂန္တွာ ဌာနံ, အနိဿဇ္ဇနံ ဝါ အာရမ္မဏဿ ဥပဋ္ဌာနံ. ဥဒကေ အလာဗု ဝိယ အာရမ္မဏံ ပိလဝိတွာ ဂန္တုံ အပ္ပဒါနံ ပါသာဏဿ ဝိယ နိစ္စလဿ အာရမ္မဏဿ ဌပနံ သာရဏံ အသမ္မုဋ္ဌတာကရဏံ အပိလာပနံ. အပိလာပေ ကရောတိ အပိလာပေတိ. ဂတိယောတိ နိပ္ဖတ္တိယော သမ္ဘဝတော ဖလတော စ. အပရော နယောတိ ရသာဒိဒဿနတ္ထံ အာရဒ္ဓံ. သမ္မောသပစ္စနီကံ ကိစ္စံ အသမ္မောသော, န သမ္မောသာဘာဝမတ္တံ. သတိယာ ဝတ္ထုဘူတာ ကာယာဒယော ကာယာဒိသတိပဋ္ဌာနာ, သတိယောယေဝ ဝါ ပုရိမာ ပစ္ဆိမာနံ ပဒဋ္ဌာနံ. การตั้งอยู่โดยเข้าถึงอารมณ์ที่ทำไว้นานเป็นต้น หรือการไม่ทิ้งอารมณ์ ชื่อว่า อุปัฏฐานะ. การไม่ให้อารมณ์ลอยไปเหมือนน้ำเต้าในน้ำ การตั้งอารมณ์ให้มั่นคงเหมือนก้อนหิน ชื่อว่า สารณะ (การทำให้ระลึกได้), การทำให้ไม่หลงลืม ชื่อว่า อปิลาปนะ (ความไม่ลอยหายไป). ทำให้ไม่ลอย. อรรถว่า ความสำเร็จทั้งหลาย โดยเหตุที่เป็นแดนเกิดและโดยผล. คำว่า นัยอื่น ปรารภเพื่อแสดงรสเป็นต้น. กิจที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความหลงลืม ชื่อว่า อสัมโมสะ, ไม่ใช่เพียงแค่ไม่มีความหลงลืม. กายาเป็นต้นที่เป็นวัตถุแห่งสติ ชื่อว่า กายาทิสติปัฏฐาน, หรือสติในเบื้องต้นนั่นเอง เป็นปทัฏฐานของสติในเบื้องปลาย. ဝိက္ခေပဿ ဥဒ္ဓစ္စဿ. ပညာပေတီတိ ပကာရေဟိ ဇာနာပေတိ. ဧကာလောကာ ဟောတီတိ ဝိပဿနုပက္ကိလေသောဘာသံ သန္ဓာယာဟ. မနတေ ဝိဇာနာတိ ဧတေနာတိ ဝါ မနော, ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘မနဉ္စ ပဋိစ္စ ဓမ္မေ စာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၀၄, ၄၀၀; ၃.၄၂၁, ၄၂၅) ကာရဏဘာဝေန [Pg.90] မနော ဝုတ္တော. သဗ္ဗော ဟိ မနော အတ္တနော အနန္တရဿ ဝိညာဏဿ ကာရဏန္တိ. ဝိဇာနာတီတိ ပရိစ္ဆိန္နောပလဒ္ဓိဝသေန ဇာနာတိ, န သညာပညာ ဝိယ သဉ္ဇာနနပဋိဝိဇ္ဈနဝသေန. แห่งวิกเขปะ (ความฟุ้งซ่าน) แห่งอุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน). อรรถว่า ทำให้รู้ด้วยประการต่างๆ. คำว่า มีแสงสว่างอย่างเดียว ย่อมมีอยู่ ดังนี้ ตรัสหมายถึงแสงสว่างอันเป็นวิปัสสนูปกิเลส. หรือ มโน คือธรรมชาติที่รู้ (อารมณ์) ด้วยสิ่งนี้, และเมื่อเป็นเช่นนี้ มโนจึงถูกกล่าวโดยความเป็นเหตุในพระบาลีว่า "อาศัยมโนและธรรมทั้งหลาย". เพราะมโนทั้งปวงเป็นเหตุแห่งวิญญาณที่เกิดในลำดับแห่งตน. อรรถว่า รู้โดยการได้อารมณ์ที่กำหนดแยกแยะไว้, ไม่ใช่รู้โดยการจำได้หมายรู้และการแทงตลอดเหมือนสัญญาและปัญญา. ပီတိသောမနဿသမ္ပယောဂတောတိ ဝုတ္တေ ယေန ယောဂါ သုမနော ဟောတိ, တံ သောမနဿန္တိ ဝုစ္စတီတိ ပီတိယာ စ သောမနဿဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ဝိနာပိ ကာယေန ဝတ္ထုနာ သာတဝေဒနာသမ္ပယောဂတောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧဝဉ္စ နိပ္ပီတိကံ သောမနဿဉ္စ သင်္ဂဟိတံ ဟောတိ, ပီတိဥပလက္ခိတံ ဝါ သောမနဿံ သပ္ပီတိကံ နိပ္ပီတိကဉ္စ သောမနဿန္တိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. เมื่อกล่าวว่า "ประกอบด้วยปีติและโสมนัส" เพราะการประกอบด้วยธรรมใด บุคคลย่อมเป็นผู้มีใจดี ธรรมนั้นชื่อว่า โสมนัส ดังนี้ และความเป็นโสมนัสของปีติย่อมเกิดขึ้น, เพราะฉะนั้น พึงประกอบความว่า "ประกอบด้วยสาตเวทนา (เวทนาที่น่าพอใจ) แม้ไม่มีกายวัตถุ". และเมื่อเป็นเช่นนี้ โสมนัสที่ไม่มีปีติก็ย่อมสงเคราะห์ได้, หรือโสมนัสที่ปีติกำหนดหมายไว้ เป็นโสมนัสที่มีปีติและไม่มีปีติ ดังนี้ พึงทราบอรรถ. ပဝတ္တသန္တတာဓိပတေယျန္တိ ပဝတ္တသင်္ခါတာယ သန္တတိယာ အဓိပတိဘူတံ. ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ ဟိ အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနက္ခဏေ အနုပါလေန္တဿ အနန္တရဉ္စ သာနုပါလနာနံ ဥပ္ပတ္တိယာ ဟေတုဘူတဿ ဝသေန ပဝတ္တံ စိရဋ္ဌိတိကံ ဟောတိ, တံတံကမ္မဝိသေသေန ဝိသေသယုတ္တံ ယာဝ စုတိ အဝိသေသေန ဝါ ယာဝ ပရိနိဗ္ဗာနံ အဝိစ္ဆိန္နံ ပဝတ္တတိ ဇီဝမာနတာဝိသေသယုတ္တဉ္စာတိ ရူပါရူပဇီဝိတိန္ဒြိယာနံ သမာနလက္ခဏာဒိံ ဝတ္တုံ ‘‘အတ္တနာ အဝိနိဘုတ္တဓမ္မာန’’န္တိ အာဟ. အနုပါလေတဗ္ဗာနံ အတ္ထိက္ခဏေယေဝ. အသတိ ဟိ အနုပါလေတဗ္ဗေ ဥပ္ပလာဒိမှိ ကိံ ဥဒကံ အနုပါလေယျာတိ. တဿ တဿာတိ အနုပါလနာဒိကဿ. သာဓနတောတိ သာဓနေန. တံသာဓနဉ္စ ဇီဝမာနဝိသေသပစ္စယဘာဝတော. ความเป็นใหญ่แห่งสันตติที่ดำเนินไป คือเป็นใหญ่แห่งสันดานที่ชื่อว่าดำเนินไป. เพราะชีวิตินทรีย์นั้น เมื่ออุปถัมภ์ธรรมทั้งหลายที่ควรบำรุงรักษาที่เกิดต่อจากตน ในขณะที่ตนมีอยู่ และเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของธรรมเหล่านั้น ย่อมทำให้ขันธสันดานที่ดำเนินไปตั้งอยู่ได้นาน, และประกอบด้วยความพิเศษด้วยกรรมพิเศษนั้นๆ ย่อมดำเนินไปไม่ขาดสายจนถึงจุติ หรือโดยไม่พิเศษ ย่อมดำเนินไปไม่ขาดสายจนถึงปรินิพพาน และประกอบด้วยความพิเศษแห่งความเป็นผู้มีชีวิต. เพื่อกล่าวลักษณะที่เสมอกันเป็นต้นของรูปชีวิตินทรีย์และอรูปชีวิตินทรีย์ จึงกล่าวว่า "ธรรมทั้งหลายที่แยกจากกันไม่ได้กับตน". ในขณะที่ธรรมที่ควรบำรุงรักษามีอยู่เท่านั้น. เพราะเมื่อธรรมที่ควรบำรุงรักษา เช่น ดอกบัวเป็นต้น ไม่มีอยู่ น้ำจะบำรุงรักษาอะไรได้เล่า. แห่งการบำรุงรักษาเป็นต้นนั้นๆ. อรรถว่า ด้วยการทำให้สำเร็จ. และการทำให้สำเร็จนั้น ย่อมเป็นไปโดยความเป็นเหตุแห่งความพิเศษแห่งความเป็นผู้มีชีวิต. ဣန္ဒြိယရာသိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนาหมวดอินทรีย์จบลงแล้ว. မဂ္ဂင်္ဂရာသိဝဏ္ဏနာ การพรรณนาหมวดองค์มรรค သမ္မာတိ အဝိပရီတနိယျာနိကဘာဝေန. ပသတ္ထတာ စ ဧဝမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. อรรถว่า "โดยชอบ" คือโดยความเป็นสภาพที่ไม่วิปริตและเป็นนิยยานิกธรรม (ธรรมที่นำออกจากทุกข์). และความเป็นที่สรรเสริญก็พึงทราบอย่างนี้เหมือนกัน. ဗလရာသိဝဏ္ဏနာ การพรรณนาหมวดพละ. အဿဒ္ဓိယေတိ အဿဒ္ဓိယကာရဏာ. ဥဘယပဒဝသေနာတိ သဒ္ဓါပဒံ ဗလပဒန္တိ ဧဝမာဒိပဒဒွယဝသေန. နိယကဇ္ဈတ္တံ ဇာတိအာဒိသမုဋ္ဌာနံ ဧတိဿာတိ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာ. ဂရုနာ ကိသ္မိဉ္စိ ဝုတ္တေ ဂါရဝဝသေန ပတိဿဝနံ ပတိဿဝေါ, သဟ ပတိဿဝေန သပ္ပတိဿဝံ, ပတိဿဝဘူတံ တံသဘာဂဉ္စ ယံကိဉ္စိ [Pg.91] ဂါရဝန္တိ အတ္ထော. ဇာတိအာဒိမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ စ ဟိရီ တတ္ထ ဂါရဝဝသေန ပဝတ္တတီတိ ‘‘သပ္ပတိဿဝလက္ခဏာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဝဇ္ဇံ ဘာယတိ တဉ္စ ဘယတော ပဿတီတိ ဝဇ္ဇဘီရုကဘယဒဿာဝီ. ဧဝံသဘာဝံ ဩတ္တပ္ပံ. ဟိရီ ပါပဓမ္မေ ဂူထံ ဝိယ ပဿတိ, ဩတ္တပ္ပံ ဥဏှံ ဝိယ. ဒါယဇ္ဇံ နဝလောကုတ္တရဓမ္မာဒိ. အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာဒိတာ စ ဟိရီဩတ္တပ္ပာနံ တတ္ထ တတ္ထ ပါကဋဘာဝေန ဝုတ္တာ, န ပန တေသံ ကဒါစိ အညမညံ ဝိပ္ပယောဂါ. န ဟိ လဇ္ဇနံ နိဗ္ဘယံ ပါပဘယံ ဝါ အလဇ္ဇနံ ဟောတီတိ. อรรถว่า "ในความไม่มีศรัทธา" คือโดยเหตุแห่งความไม่มีศรัทธา. อรรถว่า "โดยอาศัยบททั้งสอง" คือโดยอาศัยบทสองบทมีบทว่า ศรัทธา และบทว่า พละ เป็นต้นอย่างนี้. หิริที่มีชาติเป็นต้นเป็นสมุฏฐานภายในของตน. เมื่อครูบาอาจารย์กล่าวสิ่งใดสิ่งหนึ่ง การรับฟังด้วยความเคารพ ชื่อว่า ปฏิสสวะ, การประกอบด้วยปฏิสสวะ ชื่อว่า สัปปฏิสสวะ, อรรถว่า ความเคารพอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นปฏิสสวะและมีสภาพเช่นเดียวกับปฏิสสวะนั้น. และหิริที่เกิดขึ้นด้วยการพิจารณาความยิ่งใหญ่ของชาติเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยความเคารพในสิ่งนั้น จึงถูกเรียกว่า "มีลักษณะแห่งสัปปฏิสสวะ". กลัวโทษ และเห็นโทษโดยความเป็นภัย จึงชื่อว่า ผู้กลัวโทษและเห็นภัยในโทษ. โอตตัปปะมีสภาพเช่นนี้. หิริย่อมเห็นบาปธรรมเหมือนอุจจาระ, โอตตัปปะย่อมเห็นบาปธรรมเหมือนไฟร้อน. ทายัชชะ (มรดก) คือโลกุตตรธรรม 9 ประการเป็นต้น. และความเป็นเหตุเกิดภายในเป็นต้นของหิริและโอตตัปปะ ถูกกล่าวไว้อย่างชัดเจนในที่นั้นๆ, แต่ที่กล่าวไว้อย่างนั้น ไม่ใช่เพราะธรรมทั้งสองนั้นพรากจากกันในบางครั้ง. เพราะความละอายที่ไม่มีความกลัว (โอตตัปปะ) หรือความกลัวบาปที่ไม่มีความละอาย (หิริ) ย่อมไม่มี. မူလရာသိဝဏ္ဏနာ การพรรณนาหมวดมูล အဂေဓော အနဘိဇ္ဈနံ အနဘိကင်္ခနံ. အနလ္လီနော ဘာဝေါ အဓိပ္ပာယော ဧတဿာတိ အနလ္လီနဘာဝေါ, ဧဝဉှိ ဥပမာယ သမေတိ. အနုကူလမိတ္တော အနုဝတ္တကော. ဝိနယရသောတိ ဝိနယနရသော. အဒေါသော ဒုဿီလျမလဿာတိ ဣဒံ ဒုဿီလျဿ ဒေါသသမုဋ္ဌာနတံ ဒေါသူပနိဿယတဉ္စ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အဘာဝနာယာတိ ‘‘တတ္ထ ဇာတာနံ ဓမ္မာနံ အနတိဝတ္တနဋ္ဌေန ဘာဝနာဣန္ဒြိယာနံ ဧကရသဋ္ဌေန ဘာဝနာ တဒုပဂဝီရိယဝါဟနဋ္ဌေန ဘာဝနာ အာသေဝနဋ္ဌေန ဘာဝနာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တာယ ပညာသာဓနာယ ဘာဝနာယ အပ္ပဝတ္တိ, တပ္ပဋိပက္ခဘူတာ ဝါ အကုသလာ အဘာဝနာ. နိဂ္ဂုဏေပိ ဂုဏဂ္ဂဟဏံ အဓိကဂ္ဂဟဏံ. ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဂုဏံ ဝိဒ္ဓံသေတွာ ဂဟဏံ ဦနဂ္ဂဟဏံ. စတုဝိပလ္လာသဂ္ဂဟဏံ ဝိပရီတဂ္ဂဟဏံ. อเคธะ คือความไม่ละโมบ, การไม่ปรารถนา. อรรถว่า ความไม่ติดข้องเป็นความประสงค์ของอโลภะนี้, เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ ย่อมเข้ากันได้กับอุปมา. อนุกูลมิตร คือมิตรที่คล้อยตามในทุกสิ่ง. อรรถว่า "รสแห่งวินัย" คือมีกิจคือการกำจัด. คำว่า "อโทสะเป็นมลทินแห่งทุศีล" นี้ กล่าวหมายถึงความเป็นเหตุเกิดจากโทสะและความเป็นที่อาศัยอันยิ่งใหญ่ของโทสะแห่งทุศีล. อรรถว่า "ในอภาวนา" คือความไม่เป็นไปแห่งภาวนาที่เป็นเครื่องทำให้ปัญญาสำเร็จ ที่กล่าวไว้ดังนี้ว่า "ภาวนาโดยความเป็นสภาพที่ไม่ล่วงเลยธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในภาวนานั้น, ภาวนาโดยความเป็นสภาพที่มีวิมุตติรสเป็นรสเดียวของอินทรีย์ทั้งหลาย, ภาวนาโดยความเป็นสภาพที่นำไปซึ่งความเพียรที่เข้าถึงธรรมเหล่านั้นไป, ภาวนาโดยความเป็นสภาพที่เสพคุ้น", หรืออกุศลธรรมทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ต่อภาวนานั้น ชื่อว่า อภาวนา. การถือเอาคุณในผู้ที่ไม่มีคุณ ชื่อว่า อธิกัคคหณะ (การถือเอาเกิน). การกำจัดคุณที่มีอยู่แล้วถือเอา ชื่อว่า อูนัคคหณะ (การถือเอาขาด). การถือเอาวิปลาส 4 ประการ ชื่อว่า วิปรีตัคคหณะ (การถือเอาผิด). ယာထာဝသဘာဝေတိ ‘‘ဧတ္တကော ဧတဿ ဂုဏော, ဧတ္တကော ဒေါသော’’တိ ဂုဏဒေါသာနံ သဘာဝေ ‘‘ဇရာဓမ္မော ဇီရတိ, တံ ကုတေတ္ထ လဗ္ဘာ မာ ဇီရီ’’တိ ဧဝမာဒိပစ္စဝေက္ခဏသမ္ဘဝတော. အလောဘေန စ ဂဟဋ္ဌာနံ ခေတ္တဝတ္ထာဒီသု ဝိဝါဒါဘာဝတော. အမောဟေန ပဗ္ဗဇိတာနံ ဒိဋ္ဌိဂတဝိဝါဒါဘာဝတော. ကာမရာဂါဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာ ဟိ ဂဟဋ္ဌာ ဂဟဋ္ဌေဟိ ဝိဝဒန္တိ, ဒိဋ္ဌိရာဂါဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာ သမဏာ သမဏေဟီတိ. ရာဂဝသေန မိတ္တသန္ထဝေါ ဒေါသဝသေန ဝိရောဓော စ တဗ္ဗိသေသေန ဥပဂမာပဂမာ, အာရမ္မဏေ ဝါ ရူပါဒိမှိ အနုရောဓဝိရောဓာ. အမဇ္ဈတ္တဘာဝဿ ပဋိဃာနုနယသင်္ခါတဿ မောဟေန ပဝတ္တိ. သုခဝိပရိဏာမေ ဒုက္ခသမာယောဂေ စ ပဋိဃပဝတ္တိယံ ဝေဒနာပရိဂ္ဂဟော န သိဇ္ဈတီတိ အဒေါသာနုဘာဝေန ဝေဒနာသတိပဋ္ဌာနံ သိဇ္ဈတိ. ဒိဗ္ဗဝိဟာရဿာတိ စတုန္နံ ဈာနာနံ. အရိယဝိဟာရော ဖလသမာပတ္တိ. မောဟေန အဝိစာရေန္တော ဥဒါသီနပက္ခေသုပိ သတ္တသင်္ခါရေသု သဗ္ဗေသု [Pg.92] အဘိသင်္ဂံ ကရောတီတိ အမူဠှဿ တဒဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒုက္ခဒဿနဿ အာသန္နပဋိပက္ခတ္တာ ဒေါသဿ တပ္ပဋိပက္ခေန အဒေါသေန ဒုက္ခဒဿနံ ဟောတိ. การพิจารณาตามความเป็นจริงว่า "คุณของผู้นี้มีประมาณเท่านี้ โทษมีประมาณเท่านี้" ในสภาวะของคุณและโทษนั้น และเพราะความเป็นไปได้ของการพิจารณาเช่นนี้ว่า "ธรรมที่มีความแก่เป็นธรรมดา ย่อมแก่ไป จะพึงได้ที่ไหนเล่าว่าอย่าแก่เลยในธรรมที่มีความแก่เป็นธรรมดานี้" และเพราะความไม่มีการวิวาทกันในเรื่องไร่นาเป็นต้นของคฤหัสถ์ทั้งหลายด้วยอโลภะ และเพราะความไม่มีการวิวาทกันในทิฏฐิของบรรพชิตทั้งหลายด้วยอโมหะ เพราะว่าคฤหัสถ์ทั้งหลายที่ถูกผูกมัดด้วยกามราคะอันเป็นอภินิเวส ย่อมวิวาทกับคฤหัสถ์ทั้งหลาย และสมณะทั้งหลายที่ถูกผูกมัดด้วยทิฏฐิราคะอันเป็นอภินิเวส ย่อมวิวาทกับสมณะทั้งหลาย การผูกมิตรกันด้วยอำนาจราคะ และการเป็นปฏิปักษ์กันด้วยอำนาจโทสะ และการเข้าหาและการจากไปโดยเฉพาะอย่างยิ่ง หรือการคล้อยตามและการเป็นปฏิปักษ์ในอารมณ์มีรูปเป็นต้นด้วยอำนาจราคะและโทสะ ความเป็นผู้ไม่เป็นกลางอันนับว่าความขัดเคืองและความคล้อยตาม ย่อมเป็นไปด้วยโมหะ เพราะเมื่อสุขแปรปรวนไป และเมื่อประสบกับทุกข์ การกำหนดรู้เวทนาในขณะที่โทสะเกิดขึ้น ย่อมไม่สำเร็จ เพราะอานุภาพของอโทสะ เวทนาสติปัฏฐานจึงสำเร็จ คำว่า "ทิพยวิหาร" หมายถึง ฌานทั้งสี่ อริยวิหารคือผลสมาบัติ เพราะผู้ไม่พิจารณาด้วยโมหะ ย่อมทำความยึดมั่นอย่างยิ่งในสัตตสังขารทั้งปวงที่เป็นฝ่ายอุเบกขา ดังนั้น พึงทราบว่าความไม่มีความยึดมั่นนั้นย่อมมีแก่ผู้ไม่หลง และเพราะการเห็นทุกข์เป็นปฏิปักษ์ใกล้ของโทสะ การเห็นทุกข์จึงมีได้ด้วยอโทสะซึ่งเป็นปฏิปักษ์ของโทสะนั้น ကမ္မပထရာသိဝဏ္ဏနာ การพรรณนากองแห่งกรรมบถ သုခါဒီနိ အတ္တနော န ဗျာပါဒေတိ န ဝိနာသေတိ ပရဿ စာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကမ္မပထတာတံသဘာဂတာဟိ ကမ္မပထဝသေန. พึงทราบว่า ย่อมไม่ทำให้สุขเป็นต้นของตนและของผู้อื่นถึงความพินาศ ไม่ทำลาย เพราะความเป็นกรรมบถและความเป็นธรรมที่มีส่วนเสมอกับกรรมบถนั้น โดยความเป็นกรรมบถ ပဿဒ္ဓါဒိယုဂလဝဏ္ဏနာ การพรรณนาคู่แห่งปัสสัทธิเป็นต้น ဒရထော သာရမ္ဘော, ဒုက္ခဒေါမနဿပစ္စယာနံ ဥဒ္ဓစ္စာဒိကာနံ ကိလေသာနံ စတုန္နံ ဝါ ခန္ဓာနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. ဥဒ္ဓစ္စပ္ပဓာနာ ကိလေသာ ဥဒ္ဓစ္စာဒိကိလေသာ, ဥဒ္ဓစ္စံ ဝါ အာဒိံ ကတွာ သဗ္ဗကိလေသေ သင်္ဂဏှာတိ. သုဝဏ္ဏဝိသုဒ္ဓိ ဝိယာတိ ယထာ သုဝဏ္ဏဝိသုဒ္ဓိ အလင်္ကာရဝိကတိဝိနိယောဂက္ခမာ, ဧဝံ အယမ္ပိ ဟိတကိရိယာဝိနိယောဂက္ခမာ. คำว่า "ทรถะ" คือการเบียดเบียนทำลายอย่างยิ่ง ชื่อนี้เป็นชื่อของกิเลสทั้งหลายมีอุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน) เป็นต้น ซึ่งมีทุกข์และโทมนัสเป็นปัจจัย หรือเป็นชื่อของขันธ์ทั้งสี่ กิเลสที่มีอุทธัจจะเป็นประธาน เรียกว่า อุทธัจจาทิกิเลส หรือรวมกิเลสทั้งปวงโดยมีอุทธัจจะเป็นต้น คำว่า "เปรียบเหมือนทองบริสุทธิ์" คือ เหมือนทองบริสุทธิ์ที่เหมาะสมกับการนำไปใช้ทำเครื่องประดับที่ประดิษฐ์ขึ้นเป็นพิเศษ ฉันใด กายกัมมัญญตาและจิตตกัมมัญญตานี้ก็เหมาะสมกับการนำไปใช้ในการทำประโยชน์ ฉันนั้น သမံ, သမန္တတော ဝါ ပကာရေဟိ ဇာနနံ သမ္ပဇညံ. စေတိယဝန္ဒနာဒိအတ္ထံ အဘိက္ကမာဒီသု အတ္ထာနတ္ထပရိဂ္ဂဏှနံ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ. သတိ စ အတ္ထေ သပ္ပာယာသပ္ပာယရူပါဒိပရိဂ္ဂဏှနံ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ. ဂေါစရဂါမာဘိက္ကမနာဒီသု ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနံ ဂေါစရသမ္ပဇညံ. အဘိက္ကမနာဒီနံ ဓာတုအာဒိဝသေန ပဝိစယော အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ. သဗ္ဗကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာနုယုတ္တာနံ သဗ္ဗယောဂီနံ သဗ္ဗဒါ ဥပကာရကာ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ ပါရိပန္ထကဟရဏတော ဘာဝနာဝဍ္ဎနတော စ. ယထာဟ ‘‘ဒွေ ဓမ္မာ ဗဟုကာရာ သတိ စ သမ္ပဇညဉ္စာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၂). ယုဂေ နဒ္ဓါ ဝိယာတိ ယုဂနဒ္ဓါ, အညမညံ နိမိတ္တဘာဝေန သမံ ပဝတ္တာတိ အတ္ထော. ‘‘ပုန စပရံ, အာဝုသော, ဘိက္ခု သမထဝိပဿနံ ယုဂနဒ္ဓံ ဘာဝေတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၇၀; ပဋိ. မ. ၂.၁) ဟိ သုတ္တေ ဧတေသံ ယုဂနဒ္ဓတာ ဝုတ္တာ. သဗ္ဗကုသလဓမ္မေသု လီနုဒ္ဓစ္စာဘာဝေါ ဧတေဟိ ဒွီဟိ သမံ ယုတ္တေဟီတိ ‘‘ဝီရိယသမာဓိယောဇနတ္ထာယာ’’တိ အာဟ, ယောဂဝစနတ္ထာယာတိ အတ္ထော. การรู้โดยสม่ำเสมอ หรือการรู้โดยรอบด้านด้วยอาการต่างๆ เรียกว่า สัมปชัญญะ การกำหนดรู้ประโยชน์และไม่ใช่ประโยชน์ในการก้าวไปเป็นต้น อันมีวัตถุประสงค์เพื่อการไหว้พระเจดีย์เป็นต้น เรียกว่า สัตถกสัมปชัญญะ และเมื่อมีประโยชน์ การกำหนดรู้รูปารมณ์ที่สบายและไม่สบายเป็นต้น เรียกว่า สัปปายสัมปชัญญะ การไม่ละกรรมฐานในการเข้าไปสู่หมู่บ้านบิณฑบาตเป็นต้น เรียกว่า โคจรสัมปชัญญะ การพิจารณาโดยความเป็นธาตุเป็นต้นในการก้าวไปเป็นต้น เรียกว่า อสัมโมหสัมปชัญญะ ธรรมสองประการนี้ย่อมเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่โยคีทั้งปวงผู้ประกอบความเพียรในกรรมฐานภาวนาทั้งปวงตลอดเวลา เพราะเป็นเครื่องกำจัดนิวรณ์กิเลสอันเป็นเครื่องผูกมัดโดยรอบ และเพราะเป็นเครื่องเพิ่มพูนภาวนา ดังที่พระองค์ตรัสว่า "ธรรมสองประการมีอุปการะมาก คือ สติและสัมปชัญญะ" คำว่า "ยุกคนัทธะ" คือเหมือนถูกเทียมด้วยแอก หมายถึงธรรมทั้งหลายที่ดำเนินไปพร้อมกันโดยมีซึ่งกันและกันเป็นนิมิต เพราะในพระสูตรที่ตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมเจริญสมถวิปัสสนาที่ประกอบกันเป็นคู่" ได้กล่าวถึงความเป็นคู่กันของสมถะและวิปัสสนาเหล่านี้ไว้ ความไม่มีความหดหู่และความฟุ้งซ่านในกุศลธรรมทั้งปวง ย่อมมีได้ด้วยวิริยะและสมาธิสองประการนี้ที่ประกอบกันอย่างสม่ำเสมอ ดังนั้นจึงตรัสว่า "เพื่อประโยชน์แก่การประกอบวิริยะและสมาธิ" หมายถึงเพื่อประโยชน์แก่การกล่าวถึงการประกอบกัน ယေဝါပနကဝဏ္ဏနာ การพรรณนาโยวาปนกะ ရူပါဘာဝေနာတိ ရုပ္ပနာဘာဝေန. ဓမ္မာတိ ဧတဿ အတ္ထော သဘာဝတော ဥပလဗ္ဘမာနာတိ. မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂေါတိ အပ္ပနာပ္ပတ္တာယ မေတ္တာယ ပုဗ္ဗဘာဂေါ[Pg.93], ပရိကမ္မမေတ္တာ ဧတသ္မိံ စိတ္တေ အတ္ထီတိ အတ္ထော. ဝိရတိဝသေနာတိ ဝစီပဝတ္တိယာ န ပူရေတိ, ကိန္တု ဝိရတိယောဂေနာတိ အတ္ထော. အပဏ္ဏကင်္ဂါနီတိ အဝိရဒ္ဓင်္ဂါနိ. ယထာ တထာ ဝါ အာရမ္မဏေ ဝိနိစ္ဆယနံ အဓိမုစ္စနံ. န ဟိ အနဓိမုစ္စန္တော ပါဏာတိပါတာဒီသု ဒါနာဒီသု ဝါ ပဝတ္တတိ, သဒ္ဓါ ပန ပသာဒနီယေသု ပသာဒါဓိမောက္ခောတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. ဒါရကဿ ဝိယ ဣတော စိတော စ သံသပ္ပနဿ ကရိဿာမိ န ကရိဿာမီတိ အဝိနိစ္ဆယဿ ပဋိပက္ခကိရိယာ အသံသပ္ပနံ. ပုရိမမနတောတိ ဘဝင်္ဂတော. ဝိသဒိသံ ဝီထိဇဝနံ မနံ ကရောတီတိ မနသိကာရသာမညေန ဝီထိဇဝနပဋိပါဒကေ ဒဿေတိ. တေသု ဓမ္မေသူတိ စိတ္တစေတသိကဓမ္မေသု. အတဒါရမ္မဏတ္တေပိ ဟိ တေသု သမပ္ပဝတ္တေသု ဥဒါသီနဘာဝတော တတြမဇ္ဈတ္တတာတိ ဝုစ္စတိ. အလီနာနုဒ္ဓတပ္ပဝတ္တိပစ္စယတ္တာ ဦနာဓိကနိဝါရဏရသာ. ကာယဒုစ္စရိတာဒိဝတ္ထူနန္တိ ပါဏာဒီနံ. အမဒ္ဒနာ မဒ္ဒနပဋိပက္ခဘာဝေါဝ. คำว่า "เพราะไม่มีรูป" คือเพราะไม่มีความแปรปรวน ความหมายของคำว่า "ธัมมา" คือสิ่งที่ปรากฏโดยสภาวะ คำว่า "เมตตาปุพพภาคะ" คือเมตตาที่เป็นส่วนเบื้องต้นของเมตตาที่ถึงอัปปนา หมายความว่าเมตตาที่เป็นบริกรรมย่อมมีอยู่ในจิตดวงนี้ คำว่า "โดยความเป็นวิรติ" คือไม่ทำให้บริบูรณ์ด้วยการเป็นไปแห่งวาจา แต่ทำให้บริบูรณ์ด้วยการประกอบด้วยวิรติ คำว่า "อปัณณกังคะ" คือองค์แห่งจิตที่ไม่ผิดพลาด การตัดสินใจในอารมณ์โดยความเป็นจริงหรือไม่จริง เรียกว่า อธิโมกข์ เพราะผู้ที่ไม่ตัดสินใจ ย่อมไม่เป็นไปในปาณาติบาตเป็นต้น หรือในทานเป็นต้น แต่ศรัทธาคือการตัดสินใจด้วยความเลื่อมใสในวัตถุที่ควรเลื่อมใส นี้คือความแตกต่างของอธิโมกข์และศรัทธาเหล่านี้ การไม่ซัดส่าย คือการกระทำที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความไม่ตัดสินใจว่า "เราจะทำหรือไม่ทำ" ซึ่งซัดส่ายไปมาเหมือนเด็ก คำว่า "จิตดวงก่อน" คือจากภวังคจิต ย่อมทำจิตที่เป็นวิถีชวนะที่ไม่เหมือนกัน ด้วยความหมายของคำว่า "ทำจิตที่ไม่เหมือนกัน" นี้ ย่อมแสดงถึงมโนสิการที่นำไปสู่วิถีชวนะโดยความเสมอกันแห่งมโนสิการ คำว่า "ในธรรมเหล่านั้น" คือในจิตและเจตสิกธรรมทั้งหลาย เพราะแม้จะไม่มีอารมณ์เป็นจิตและเจตสิกเหล่านั้น แต่เพราะความเป็นกลางในจิตและเจตสิกเหล่านั้นที่ดำเนินไปพร้อมกัน จึงเรียกว่า ตัตรมัชฌัตตตา (ความเป็นกลางในธรรมนั้นๆ) เพราะเป็นปัจจัยแห่งการเป็นไปโดยไม่หดหู่และไม่ฟุ้งซ่าน จึงมีกิจคือการห้ามความหย่อนและความเกิน คำว่า "วัตถุแห่งกายทุจริตเป็นต้น" คือสิ่งมีชีวิตเป็นต้น คำว่า "อมัททนา" คือความเป็นปฏิปักษ์ต่อการเบียดเบียนทำลาย တံတံရာသိကိစ္စဝသေန ဝိဘာဂရဟိတာ အဝိဘတ္တိကာ. ဧတ္ထာတိ ဧတေသု သဝိဘတ္တိကေသု ဒုတိယဋ္ဌာနာဒီသုပိ ဘာဇိယမာနေသု အပုဗ္ဗံ နတ္ထီတိ အတ္ထော. ပဒံ ပူရိတန္တိ ဈာနာဒိပဒံ ပဉ္စကာဒိဝသေန ပူရိတံ. ပဉ္စ ဟိ အင်္ဂါနိ ဈာနပဒဿ အတ္ထော, တေသု ဧကသ္မိဉ္စ ဦနေ ဈာနပဒံ ဦနံ ဟောတီတိ. ပဒသမူဟော ပဒကောဋ္ဌာသော ဝါ တံ တမေဝ ဝါ ပဒံ, အဝုတ္တံ ဟာပိတံ နာမ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပူရိတ’’န္တိ. ဝုတ္တသ္မိညေဝ ဝုစ္စမာနေ အနေကေသံ ပုရိသသဒ္ဒါနံ ဝိယ ကောစိ သမ္ဗန္ဓော နတ္ထီတိ မညမာနော အာဟ ‘‘အနနုသန္ဓိကာ ကထာ’’တိ. အန္တရန္တရာ ဝုတ္တသ္မိညေဝ ဝုစ္စမာနေ အနုက္ကမေန ဓမ္မာ ကထိတာ န ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ဥပ္ပဋိပါဋိယာ’’တိ. ဖဿပဉ္စမကရာသိ သဗ္ဗစိတ္တုပ္ပာဒသာဓာရဏဝသေန စတုက္ခန္ဓတပ္ပစ္စယသင်္ဂဟဝသေန စ ဝုတ္တော. ယထာဝုတ္တေသု ပန ရာသီသု ဧကရာသိကိစ္စဿပိ အဘာဝါ ဆန္ဒာဒယော ယေဝါပနကဝသေန ဝုတ္တာ. ဝုတ္တာနမ္ပိ စ ဓမ္မာနံ ယထာ ဝေဒနာဒီနံ ဈာနင်္ဂါဒိဘာဝေါ ဝုတ္တော, န ဧဝံ သောဝစဿတာကလျာဏမိတ္တတာဒိဝိသေသော ဝုတ္တောတိ တဿ သင်္ဂဏှနတ္ထံ ကေစိ ဓမ္မေ ဝိသုံ ဌပေတွာ တေ စ တဉ္စ ဝိသေသံ ‘‘ယေ ဝါ ပနာ’’တိ အာဟ. ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန ဝါ သာဝသေသေ ဓမ္မေ ဝတွာ ‘‘ယေ ဝါ ပနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ธรรมทั้งหลายที่ปราศจากการจำแนกโดยอำนาจแห่งกิจของราศีนั้นๆ ชื่อว่าอวิภัตติกะ. อรรถว่า แม้เมื่อธรรมสวิภัตติกะเหล่านี้ถูกจำแนกในทุติยฐานเป็นต้น ก็ไม่มีสิ่งใหม่. บทว่า 'ทำให้เต็มแล้ว' หมายถึง บทว่าฌานเป็นต้นถูกทำให้เต็มโดยอำนาจแห่งหมวดห้าเป็นต้น. จริงอยู่ องค์ห้าเป็นอรรถของบทว่าฌาน, และเมื่อองค์หนึ่งในองค์เหล่านั้นขาดไป บทว่าฌานก็ย่อมขาดไปโดยอรรถ. หมู่แห่งบท หรือส่วนแห่งธรรม หรือบทนั้นๆ นั่นเอง ชื่อว่าบท. ที่ไม่ได้กล่าวชื่อว่าถูกละทิ้ง ดังนี้จึงกล่าวว่า 'ทำให้เต็มแล้ว'. ผู้สำคัญว่า เมื่อกล่าวซ้ำซึ่งธรรมที่กล่าวแล้วนั่นเอง ย่อมไม่มีความเกี่ยวเนื่องบางอย่าง เหมือนศัพท์ว่าบุรุษทั้งหลายมากมาย จึงกล่าวว่า 'เป็นเรื่องที่ไม่มีความต่อเนื่อง'. และเมื่อกล่าวซ้ำซึ่งธรรมที่กล่าวแล้วนั่นเองในระหว่าง ธรรมทั้งหลายย่อมไม่ถูกกล่าวโดยลำดับ ดังนี้จึงกล่าวว่า 'โดยไม่เป็นไปตามลำดับ'. ผัสสปัญจมกราศีถูกกล่าวแล้วโดยอำนาจแห่งการทั่วไปแก่จิตตุปบาททั้งปวง และโดยอำนาจแห่งการสงเคราะห์ขันธ์สี่และปัจจัยของขันธ์นั้น. แต่เพราะไม่มีกิจของราศีหนึ่งในราศีทั้งหลายที่กล่าวแล้วนั้นๆ ธรรมทั้งหลายมีฉันทะเป็นต้นจึงถูกกล่าวโดยอำนาจแห่งเยวาปนกะ. และเหมือนอย่างที่ความเป็นฌานังคะเป็นต้นของเวทนาเป็นต้นถูกกล่าวแล้ว แต่ความพิเศษมีโสวจัสสตาและกัลยาณมิตตตาเป็นต้นไม่ได้ถูกกล่าว เพื่อประโยชน์แก่การสงเคราะห์ความพิเศษนั้น จึงละทิ้งธรรมบางอย่างไว้โดยต่างหาก และกล่าวธรรมเหล่านั้นและความพิเศษนั้นว่า 'เยวาปนะ'. หรืออีกนัยหนึ่ง กล่าวธรรมทั้งหลายที่มีส่วนเหลือโดยอำนาจแห่งอัธยาศัยของเวไนยแล้ว จึงกล่าวว่า 'เยวาปนะ'. ယေဝါပနကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. คำอธิบายเยวาปนกะจบแล้ว. ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. คำอธิบายเรื่องธัมมุทเทสวาระจบแล้ว. ကာမာဝစရကုသလံ กุศลที่เป็นกามาวจร နိဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ คำอธิบายเรื่องนิเทศวาระ ၂. ဖုသနကဝသေနာတိ [Pg.94] သန္တေ အသန္တေပိ ဝိသယေ အာပါထဂတေ စိတ္တဿ သန္နိပတနဝသေန ‘‘စိတ္တံ မနော’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၆, ၁၇) ဝိယ ကိစ္စဝိသေသံ, ‘‘မာနသ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၆, ၁၇) ဝိယ သမာနေ အတ္ထေ သဒ္ဒဝိသေသံ, ‘‘ပဏ္ဍရ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၆, ၁၇) ဝိယ ဂုဏဝိသေသံ, ‘‘စေတသိကံ သာတ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၂, ၁၈) ဝိယ နိဿယဝိသေသံ, ‘‘စိတ္တဿ ဌိတီ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၅, ၂၄) ဝိယ အညဿ အဝတ္ထာဘာဝဝိသေသံ, ‘‘အလုဗ္ဘနာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၃၂) ဝိယ အညဿ ကိရိယာဘာဝဝိသေသံ, ‘‘အလုဗ္ဘိတတ္တ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၃၂) ဝိယ အညဿ ကိရိယာဘာဝဘူတတာဝိသေသန္တိအာဒိကံ အနပေက္ခိတွာ ဓမ္မမတ္တဒီပနံ သဘာဝပဒံ. ဖုသန္တဿ ဟိ စိတ္တဿ ဖုသနကိရိယာ ဖုသနာကာရော. သမ္ဖုသနာတိ အာရမ္မဏသမာဂမဖုသနာ, န ပဋိလာဘသမ္ဖုသနာ. သမ္ဖုသိတဿ အာရမ္မဏေန သမာဂတဿ စိတ္တဿ ဘာဝေါ သမ္ဖုသိတတ္တံ. ယသ္မိံ သတိ စိတ္တံ သမ္ဖုသိတန္တိ ဝုစ္စတိ, သော တဿ ဘာဝေါ. ဧဝံ အညေသုပိ ဘာဝနိဒ္ဒေသေသု ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ๒. บทว่า Phusanakavasenā ความว่า สภาวบทที่แสดงเพียงสภาวธรรม โดยไม่คำนึงถึงความพิเศษแห่งกิจ เหมือนการแสดงแยกเป็นสองบทว่า 'จิต มโน' เป็นต้น ในบทบาลีมี 'จิต มโน' เป็นต้น เมื่ออารมณ์ที่มีอยู่จริงและแม้ที่ไม่มีอยู่จริงมาสู่คลอง โดยอำนาจแห่งการประจวบกันของจิต; หรือความพิเศษแห่งศัพท์ เหมือนการแสดงว่า 'มานัส' เป็นต้น ในบทมี 'มานัส' เป็นต้น ในอรรถที่เหมือนกัน; หรือความพิเศษแห่งคุณ เหมือนการแสดงว่า 'บัณฑระ' เป็นต้น ในบทมี 'บัณฑระ' เป็นต้น; หรือความพิเศษแห่งที่อาศัย เหมือนการแสดงว่า 'เจตสิก' เป็นต้น ในบทมี 'เจตสิก สาทะ' เป็นต้น; หรือความพิเศษแห่งการไม่มีภาวะที่เป็นขณะของธรรมอื่น เหมือนการแสดงว่า 'ฐิติของจิต' เป็นต้น ในบทมี 'ฐิติของจิต' เป็นต้น; หรือความพิเศษแห่งภาวะที่เป็นอาการของการไม่ต้องการของธรรมอื่น เหมือนการแสดงว่า 'อลุพภนา' เป็นต้น ในบทมี 'อลุพภนา' เป็นต้น; หรือความพิเศษแห่งภาวะที่เป็นนิมิตแห่งการเป็นไปที่ปรากฏของธรรมอื่น เหมือนการแสดงว่า 'อลุพภิตัตตะ' เป็นต้น ในบทมี 'อลุพภิตัตตะ' เป็นต้น. จริงอยู่ การกระทำแห่งการกระทบ หรืออาการแห่งการกระทบของจิตที่กระทบอารมณ์. บทว่า Samphusanā หมายถึง การกระทบเมื่อถึงซึ่งการรวมกับอารมณ์ ไม่ใช่สัมผัสที่เป็นการได้มา. ภาวะของจิตที่กระทบเมื่อถึงซึ่งการรวมกับอารมณ์ ชื่อว่าสัมผุสิตัตตะ. ภาวะใดเมื่อมีอยู่ จิตถูกเรียกว่าสัมผุสิตะ ภาวะนั้นเป็นภาวะของจิตที่ชื่อว่าสัมผุสิตะ. พึงเห็นด้วยวิธีนี้แม้ในบทที่แสดงด้วยศัพท์ว่าภาวะอื่นๆ. အပရဿ ဝေဝစနဿ, အပရေန ဝါ ပုရိမတ္ထဿ ဒီပနာ အပရဒီပနာ. ‘‘ပဏ္ဍိစ္စံ ကောသလ္လ’’န္တိ ဧဝမာဒယော ပညာဝိသေသာ နာနာကာလေ လဗ္ဘမာနာပိ ဧကသ္မိံ စိတ္တေ လဗ္ဘန္တိ. ဧကသ္မိဉ္စ ဝိသေသေ ဣတရေပိ အနုဂတာ ဟောန္တီတိ ဒဿေတုံ တထာ ဝိဘတ္တိ အတ္ထတော ဝိဘတ္တိ ဟောတိ အတ္ထနာနတ္တေန ကတတ္တာ. အထ ဝါ ယထာ ‘‘ကောဓော ကုဇ္ဈနာ ကုဇ္ဈိတတ္တ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၀၆၆) သဘာဝါကာရဘာဝနိဒ္ဒေသေဟိ ကောဓောတိ ဧဝမာကာရောဝ အတ္ထော ဝုတ္တော, န ဧဝမိဓ, ဣဓ ပန ပဏ္ဍိတာဒိဘာဝါကာရဘိန္နော အတ္ထော ဝုတ္တောတိ ဣဒံ ဝိဘတ္တိဂမနံ အတ္ထဝသေန ဟောတိ. သမ္ဖုသိတတ္တန္တိ ဧတ္ထာပိ န ‘‘ဖဿော’’တိ ဧဝမာကာရောဝ အတ္ထော ဝုတ္တော. သမ္ဖဿောတိ ဧဝမာကာရော ပန ဝုတ္တောတိ အတ္ထတော ဝိဘတ္တိဂမနန္တိ ဝုတ္တံ. การแสดงไวพจน์อื่น หรือการแสดงอรรถก่อนด้วยไวพจน์อื่น ชื่อว่าอประทีปนา. ความพิเศษแห่งปัญญา มีบัณฑิตจะ โกสัลละ เป็นต้นเหล่านี้ แม้เมื่อได้มาในกาลต่างๆ ก็ย่อมได้มาในจิตดวงเดียว. และเพื่อแสดงว่าแม้ความพิเศษอื่นๆ ก็ย่อมติดตามไปในความพิเศษอย่างเดียว การจำแนกเช่นนั้นจึงเป็นการจำแนกโดยอรรถ เพราะถูกกระทำด้วยความเป็นผู้มีอรรถไม่เหมือนกัน. หรืออีกนัยหนึ่ง เหมือนอย่างที่อรรถที่เป็นอาการเท่านั้นถูกกล่าวว่า 'โกธะ' ด้วยนิเทศแห่งสภาวะ อาการ และภาวะ มี 'โกธะ กุชฌนา กุชฌิตัตตะ' เป็นต้น แต่ในปัญญานิเทศนี้ไม่ได้กล่าวอย่างนั้น แต่ในปัญญานิเทศนี้อรรถที่แตกต่างกันโดยอาการแห่งความเป็นบัณฑิตเป็นต้นถูกกล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้น การถึงซึ่งการจำแนกนี้จึงเป็นไปโดยอำนาจแห่งอรรถ. แม้ในบทว่าสัมผุสิตัตตะนี้ อรรถที่เป็นอาการเท่านั้นก็ไม่ได้ถูกกล่าวว่า 'ผัสสะ'. แต่เพราะอาการอย่างนี้ว่า 'สัมผัส' ถูกกล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เป็นการถึงซึ่งการจำแนกโดยอรรถ'. ဒေါသော ဗျာပါဒေါတိ ဥဒ္ဒေသေပိ နာမနာနတ္တေန နာနာဘူတော ဥဒ္ဒိဋ္ဌော. နိဒ္ဒေသေပိ တေနေဝ နာနတ္တေန နိဒ္ဒိဋ္ဌော. ဧကောဝ ခန္ဓော ဟောတီတိ ဧကေန ခန္ဓသဒ္ဒေန ဝတ္တဗ္ဗတံ သန္ဓာယာဟ. စေတနာတိ သင်္ခါရက္ခန္ဓံ ဒဿေတိ တပ္ပမုခတ္တာ. အသဒ္ဓမ္မာတိ အသတံ, အသန္တော ဝါ ဓမ္မာ, န ဝါ သဒ္ဓမ္မာတိ အသဒ္ဓမ္မာတိ အသဒ္ဓမ္မဝစနီယဘာဝေန ဧကီဘူတောပိ အသဒ္ဓမ္မော ကောဓဂရုတာဒိဝိသိဋ္ဌေန သဒ္ဓမ္မဂရုတာပဋိက္ခေပနာနတ္တေန နာနတ္တံ ဂတောတိ ‘‘စတ္တာရော’’တိ [Pg.95] ဝုတ္တံ. န သဒ္ဓမ္မဂရုတာတိ ဝုစ္စမာနာ ဝါ အသဒ္ဓမ္မဂရုတာ အသဒ္ဓမ္မဂရုတာဘာဝေန ဧကီဘူတာပိ ကောဓာဒိဝိသိဋ္ဌပဋိက္ခေပနာနတ္တေန နာနတ္တံ ဂတာ. ပဋိပက္ခော ဝါ ပဋိက္ခိပီယတိ တေန, သယံ ဝါ ပဋိက္ခိပတီတိ ပဋိက္ခေပေါတိ ဝုစ္စတီတိ သဒ္ဓမ္မဂရုတာပဋိက္ခေပနာနတ္တေန အသဒ္ဓမ္မဂရုတာ အသဒ္ဓမ္မာ ဝါ နာနတ္တံ ဂတာ. အလောဘောတိအာဒီနံ ဖဿာဒီဟိ နာနတ္တံ လောဘာဒိဝိသိဋ္ဌေန ပဋိက္ခေပေန လောဘာဒိပဋိပက္ခေန ဝါ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အလောဘာဒေါသာမောဟာနံ အညမညနာနတ္တံ ယထာဝုတ္တေန ပဋိက္ခေပနာနတ္တေန ယောဇေတဗ္ဗံ. ပဒတ္ထဿ ပဒန္တရေန ဝိဘာဝနံ ပဒတ္ထုတိ. တေန ဟိ တံ ပဒံ မဟတ္ထန္တိ ဒီပိတံ ဟောတိ အလင်္ကတဉ္စာတိ. အတ္ထဝိသေသာဘာဝေပိ အာဘရဏဝသေန စ အာဒရဝသေန စ ပုန ဝစနံ ဒဠှီကမ္မံ. บทว่า 'โทสะ พยาบาท' แม้ในอุเทศก็ถูกแสดงโดยเนื้อหาแล้วว่าเป็นโกธะที่แตกต่างกัน เพราะความเป็นผู้มีชื่อไม่เหมือนกัน. แม้ในนิเทศก็ถูกแสดงโดยละเอียดแล้วด้วยความเป็นผู้มีชื่อไม่เหมือนกันนั้นเอง. ผู้รวบรวมกล่าวโดยอ้างถึงความเป็นผู้ควรกล่าวได้ด้วยศัพท์ว่าขันธ์หนึ่งว่า 'เป็นขันธ์เดียว'. ด้วยบทว่า 'เจตนา' ย่อมแสดงสังขารขันธ์ เพราะความเป็นผู้มีเจตนาเป็นประธาน. บทว่า 'อสัทธรรม' หมายถึง ธรรมของอสัตบุรุษ หรือธรรมที่ไม่ควรสรรเสริญ หรือธรรมที่ไม่ใช่สัทธรรม. อสัทธรรมนั้น แม้เมื่อเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นผู้มีอรรถที่ศัพท์ว่าอสัทธรรมกล่าวถึง ก็ถึงซึ่งความเป็นผู้แตกต่าง เพราะความเป็นผู้มีความแตกต่างแห่งการปฏิเสธสัทธรรมครุตาที่ถูกทำให้พิเศษด้วยโกธครุตาเป็นต้น ดังนี้จึงกล่าวว่า 'สี่'. หรืออีกนัยหนึ่ง อสัทธรรมครุตาที่ถูกกล่าวว่า 'ไม่เป็นสัทธรรมครุตา' แม้เมื่อเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นอสัทธรรมครุตา ก็ถึงซึ่งความเป็นผู้แตกต่าง เพราะความเป็นผู้มีความแตกต่างแห่งการปฏิเสธที่ถูกทำให้พิเศษด้วยโกธะเป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง ปฏิปักษ์นั้นย่อมถูกปฏิเสธด้วยปฏิปักษ์นั้น หรือปฏิปักษ์นั้นเองย่อมปฏิเสธ ดังนี้จึงกล่าวว่า 'ปฏิเขปะ'. ดังนี้ อสัทธรรมครุตา หรืออสัทธรรมทั้งหลายก็ถึงซึ่งความเป็นผู้แตกต่าง เพราะความเป็นผู้มีความแตกต่างแห่งการปฏิเสธสัทธรรมครุตา. ความแตกต่างของบทมีอโลภะเป็นต้นจากบทมีผัสสะเป็นต้น พึงทราบด้วยการปฏิเสธที่ถูกทำให้พิเศษด้วยโลภะเป็นต้น หรือด้วยปฏิปักษ์ของโลภะเป็นต้น. ความแตกต่างกันและกันของอโลภะ อโทสะ อโมหะ พึงประกอบด้วยปฏิเขปนานัตตะที่กล่าวแล้วนั้นๆ. การทำให้ปรากฏชัดซึ่งอรรถของบทก่อนด้วยบทอื่น ชื่อว่าปทัตถุติ. เพราะด้วยบทอื่นนั้น บทก่อนนั้นถูกแสดงแล้วว่ามีอรรถมาก และถูกประดับแล้ว. แม้เมื่อไม่มีความพิเศษแห่งอรรถ การกล่าวซ้ำอีกครั้งโดยอำนาจแห่งการประดับ และโดยอำนาจแห่งความเคารพ (ต่อผู้ฟัง) ชื่อว่าทฬหีกรรม. ၃. တဇ္ဇန္တိ တဿ ဖလဿ အနုစ္ဆဝိကံ. န ကေဝလံ နိဒ္ဒိသိယမာနံ သာတမေဝ အဓိကတံ, အထ ခေါ ယထာနိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ အာရမ္မဏာနိပီတိ ‘‘တေဟိ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တဿ ဝါ ဇာတာ ကာရဏဘာဝေန ဖဿတ္ထံ ပဝတ္တာတိ တဇ္ဇာ. တံသမင်္ဂီပုဂ္ဂလံ, သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ဝါ အတ္တနိ သာဒယတီတိ သာတံ ဒ-ကာရဿ တ-ကာရံ ကတွာ. သုဋ္ဌု ခါဒတိ, ခဏတိ ဝါ ဒုက္ခန္တိ သုခံ. ๓. คำว่า "ตัชชันติ" หมายถึง เหมาะสมกับผลนั้น. ไม่ใช่เพียงความสุขที่ถูกระบุไว้เท่านั้นที่ถูกนำมากล่าวถึง (อธิกตะ) แต่แท้จริงแล้ว อารมณ์ทั้งหลายที่ถูกระบุไว้แล้วก็ถูกนำมากล่าวถึงด้วย ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า "เตหิ วา" เป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง "ตัชชา" หมายถึง มโนวิญญาณธาตุที่เกิดขึ้นโดยมีเหตุเป็นความสุขนั้น เพื่อประโยชน์แก่ผัสสะ. หรืออีกนัยหนึ่ง ธรรมที่ทำให้บุคคลผู้ประกอบด้วยความสุขนั้น หรือธรรมที่สัมปยุตกัน ย่อมยินดีในตน ด้วยเหตุนี้จึงเรียกว่า "สาตะ" โดยเปลี่ยนอักษร "ท" เป็น "ต". "สุขะ" หมายถึง การเสวย (เคี้ยว) ทุกข์อย่างดี หรืออีกนัยหนึ่ง การขุดทำลายทุกข์. ၅. ပါသောတိ ရာဂပါသော. သော ဟိ နိရာဝရဏတ္တာ အန္တလိက္ခစရော. အကုသလမ္ပိ ပဏ္ဍရန္တိ ဝုတ္တံ, ကော ပန ဝါဒေါ ကုသလန္တိ အဓိပ္ပာယော. တဉှိ ပဏ္ဍရတော နိက္ခန္တံ သယဉ္စ ပဏ္ဍရန္တိ. အထ ဝါ သဗ္ဗမ္ပိ စိတ္တံ သဘာဝတော ပဏ္ဍရမေဝ, အာဂန္တုကောပက္ကိလေသဝေါဒါနေဟိ ပန သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇာနံ ဥပက္ကိလိဋ္ဌဝိသုဒ္ဓတရတာ ဟောန္တီတိ. ဒါရုပ္ပမာဏေသု သိလာဒီသု ခန္ဓပညတ္တိယာ အဘာဝါ ကိဉ္စိ နိမိတ္တံ အနပေက္ခိတွာ ဒါရုမှိ ပဝတ္တာ ခန္ဓပညတ္တီတိ ‘‘ပဏ္ဏတ္တိမတ္တဋ္ဌေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တံ-သဒ္ဒေန မနောဝိညာဏဓာတုယေဝ ဝုစ္စေယျ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗတ္တာတိ န တဿာ တဇ္ဇတာ. တေဟိ အာရမ္မဏေဟိ ဇာတာ တဇ္ဇာတိ စ ဝုစ္စမာနေ သမ္ဖဿဇတာ န ဝတ္တဗ္ဗာ. န ဟိ သော အာရမ္မဏံ, နာပိ ဝိသေသပစ္စယော. ‘‘တိဏ္ဏံ သင်္ဂတိ ဖဿော’’တိ ဝိညာဏမေဝ ဖဿဿ ဝိသေသပစ္စယောတိ ဝုတ္တောတိ တသ္မာ န ဝိညာဏံ ဝိသေသပစ္စယဘူတံ သမ္ဖဿဇတာယ တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတုသမ္ဖဿဇာပညတ္တိံ လဘတိ, န စ တဒေဝ တဿ ကာရဏဘာဝေန ဖလဘာဝေန စ ဝုစ္စမာနံ သုဝိညေယျံ ဟောတီတိ. ကိံ ဝါ ဧတေန, ယထာ ဘဂဝတာ ဝုတ္တာ တံသဘာဝါယေဝ တေ ဓမ္မာတိ န ဧဝံဝိဓေသု ကာရဏံ မဂ္ဂိတဗ္ဗံ. ๕. คำว่า "ปาสะ" คือ บ่วงคือราคะ. บ่วงคือราคะนั้นย่อมเที่ยวไปในอากาศได้ เพราะไม่มีเครื่องกั้น. แม้อกุศลก็ยังถูกกล่าวว่า "บัณฑระ" (ขาวสะอาด) แล้วไฉนเล่ากุศลจะไม่ถูกกล่าวเช่นนั้น? นี่คือความประสงค์ของอาจารย์อรรถกถา. เพราะกุศลนั้นออกจากภวังคจิตที่บริสุทธิ์ และตัวมันเองก็บริสุทธิ์. หรืออีกนัยหนึ่ง จิตทั้งหมดโดยสภาพแล้วย่อมบริสุทธิ์ แต่เพราะอุปกิเลสที่เป็นอาคันตุกะและเจตสิกที่เป็นโวทาน จึงทำให้จิตที่เป็นสาวัชชะ (อกุศล) และอนวัชชะ (กุศล, อัพยากตะ) มีความเศร้าหมองและบริสุทธิ์ยิ่งขึ้น. เพราะไม่มีบัญญัติชื่อว่า "ขันธ์" ในสิ่งที่มีขนาดเท่าท่อนไม้หรือก้อนหินเป็นต้น จึงกล่าวว่า "โดยเป็นเพียงบัญญัติ" โดยไม่คำนึงถึงนิมิตใดๆ ที่บัญญัติชื่อว่า "ขันธ์" ในท่อนไม้. หากกล่าวว่าด้วยคำว่า "ตัง" หมายถึงมโนวิญญาณธาตุเท่านั้น เพราะเป็นสิ่งที่ควรระบุถึง เช่นนั้นแล้ว ความเป็น "ตัชชา" ของมโนวิญญาณธาตุนั้นย่อมไม่เป็นไปได้. และหากกล่าวว่า "ตัชชา" คือมโนวิญญาณธาตุที่เกิดขึ้นเพราะอารมณ์เหล่านั้น ก็ไม่ควรกล่าวว่า "สัมผัสชะ". เพราะผัสสะนั้นไม่ใช่อารมณ์ และก็ไม่ใช่ปัจจัยพิเศษ (ของมโนวิญญาณธาตุ). เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสว่า "การประชุมกันของธรรมสามอย่างคือผัสสะ" และตรัสว่าวิญญาณเท่านั้นเป็นปัจจัยพิเศษของผัสสะ. ดังนั้น วิญญาณซึ่งเป็นปัจจัยพิเศษ จึงไม่ได้รับบัญญัติว่า "ตัชชามโนวิญญาณธาตุสัมผัสชา" โดยความเป็นสัมผัสชะ. และหากกล่าวว่าวิญญาณนั้นเองเป็นทั้งเหตุและผลของผัสสะ ก็จะไม่เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย. หรืออีกนัยหนึ่ง การแสวงหาเหตุในเรื่องนี้มีประโยชน์อะไร? เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นไปตามสภาพที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว จึงไม่ควรแสวงหาเหตุในธรรมที่มีลักษณะเช่นนี้. ၇. ဧဝံ [Pg.96] တက္ကနဝသေန လောကသိဒ္ဓေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝဉ္စေဝဉ္စ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဝိဝိဓံ တက္ကနံ ကူပေ ဝိယ ဥဒကဿ အာရမ္မဏဿ အာကဍ္ဎနံ ဝိတက္ကနံ. ๗. คำว่า "โดยเป็นไปตามการตรึกที่ปรากฏในโลก" นี่คือความประสงค์. การตรึกที่หลากหลายว่า "ควรเป็นอย่างนั้นอย่างนี้" คือการดึงอารมณ์เข้ามา เหมือนการดึงน้ำขึ้นจากบ่อ เรียกว่า "วิตักกะ". ၈. သမန္တတော စရဏံ ဝိစရဏံ. ๘. การเที่ยวไปโดยรอบ เรียกว่า "วิจารณะ". ၉. အတ္တမနတာတိ ဧတ္ထ အတ္တ-သဒ္ဒေန န စိတ္တံ ဝုတ္တံ. န ဟိ စိတ္တဿ မနော အတ္ထီတိ. အတ္တမနဿ ပန ပုဂ္ဂလဿ ဘာဝေါ အတ္တမနတာတိ ဝတွာ ပုန ပုဂ္ဂလဒိဋ္ဌိနိသေဓနတ္ထံ ‘‘စိတ္တဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. ๙. ในคำว่า "อัตตมนตา" นี้ คำว่า "อัตตะ" ไม่ได้หมายถึงจิต. เพราะจิตไม่มีใจ (คือจิตอีกดวง) อยู่ในตัวมันเอง. แต่กล่าวว่า "อัตตมนตา" คือความเป็นแห่งบุคคลผู้มีใจยินดี. และเพื่อห้ามความเห็นว่าเป็นบุคคล (ปุคคลาธิษฐาน) จึงกล่าวว่า "ของจิต" อีกครั้ง. ၁၁. န ဗလဝတီ, ကသ္မာ အဝဋ္ဌိတိ ဝုတ္တာတိ? ဧကဂ္ဂစိတ္တေန ပါဏဝဓာဒိကရဏေ တထာ အဝဋ္ဌာနမတ္တဘာဝတော. ဝိရူပံ, ဝိဝိဓံ ဝါ သံဟရဏံ ဝိကိရဏံ ဝိသာဟာရော, သံဟရဏံ ဝါ သမ္ပိဏ္ဍနံ, တဒဘာဝေါ ဝိသာဟာရော. ๑๑. เหตุใดจึงกล่าวว่า "อวัฏฐิติ" (ความตั้งมั่น) แม้จะไม่ใช่เอกัคคตาที่มีกำลัง? เพราะเป็นเพียงการตั้งมั่นในการกระทำปาณาติบาตเป็นต้น ด้วยจิตที่มีอารมณ์เดียว (จิตที่ตั้งมั่น) ในลักษณะที่สามารถทำให้สำเร็จได้. "วิสาหาระ" คือ การรวบรวมที่ผิดรูป หรือหลากหลาย หรือการกระจัดกระจาย. หรืออีกนัยหนึ่ง "สังหรณะ" คือการรวมธรรมที่สัมปยุตกันเข้าด้วยกัน, การไม่มีการรวมนั้นเรียกว่า "วิสาหาระ". ၁၂. အညသ္မိံ ပရိယာယေတိ အညသ္မိံ ကာရဏေ. သမာနာဓိကရဏဘာဝေါ ဒွိန္နံ ဗဟူနံ ဝါ ပဒါနံ ဧကသ္မိံ အတ္ထေ ပဝတ္တိ. ๑๒. ในคำว่า "อัญญัสมิง ปริยายะ" นี้ หมายถึงในเหตุอื่น. "สมานาธิกรณภาวะ" คือ การที่บทสองบทหรือหลายบทเป็นไปในอรรถเดียวกัน. ၁၃. အာရမ္ဘတိ စာတိ အာပဇ္ဇတိ စ. ဥဒ္ဓံ ယမနံ ဥယျာမော. ဓုရန္တိ နိပ္ဖာဒေတုံ အာရဒ္ဓံ ကုသလံ, ပဋိညံ ဝါ. ๑๓. คำว่า "อารัมภติ จ" หมายถึง ย่อมถึงอาบัติด้วย. "อุยาโม" คือ การพยายามขึ้นไปข้างบน. "ธุระ" คือ กุศลที่เริ่มกระทำเพื่อให้สำเร็จ หรือคำปฏิญาณ. ၁၄. တိဏ္ဏန္တိ ဗုဒ္ဓါဒီနံ. စိတ္တေ အာရမ္မဏဿ ဥပဋ္ဌာနံ ဇောတနဉ္စ သတိယေဝါတိ တဿာ ဧတံ လက္ခဏံ. ๑๔. คำว่า "ติณณัง" หมายถึง ของพระพุทธเจ้าเป็นต้น (คือพระรัตนตรัย). การปรากฏของอารมณ์ในจิต และการทำให้สว่าง (ให้ปรากฏชัด) นั้นคือสติเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ การปรากฏและการทำให้สว่างนี้จึงเป็นลักษณะของสติ. ၁၆. ပါသာဏသက္ခရဝါလိကာဒိရဟိတာ ဘူမိ သဏှာတိ ‘‘သဏှဋ္ဌေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ๑๖. แผ่นดินที่ปราศจากหิน กรวด ทราย เป็นต้น ย่อมละเอียดอ่อน ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า "โดยความเป็นของละเอียดอ่อน". ၁၉. အယန္တီတိ ဧကကမ္မနိဗ္ဗတ္တမနုဿာဒိသန္တတိအဝိစ္ဆေဒဝသေန ပဝတ္တန္တိ. ကုသလာကုသလေသုပိ ဟိ ဇီဝိတံ ဣန္ဒြိယပစ္စယဘာဝေန သမ္ပယုတ္တေ ပဝတ္တယမာနမေဝ တဒဝိစ္ဆေဒဿ ပစ္စယော ဟောတိ. ๑๙. คำว่า "อายันติ" หมายถึง ย่อมเป็นไปโดยความไม่ขาดสายของสันตติของมนุษย์เป็นต้นที่เกิดจากกรรมเดียว. เพราะชีวิตินทรีย์ในกุศลและอกุศลธรรมทั้งหลาย ย่อมเป็นปัจจัยแห่งความไม่ขาดสายของธรรมเหล่านั้น โดยความเป็นอินทรียปัจจัยที่ยังธรรมที่สัมปยุตให้เป็นไป. ၃၀. ယံ ဟိရီယတီတိ ဟိရီယတိ-သဒ္ဒေန ဝုတ္တော ဘာဝေါ ယံ-သဒ္ဒေန ဝုစ္စတီတိ ယန္တိ ဘာဝနပုံသကံ ဝါ ဧတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဟိရိယိတဗ္ဗေနာတိ စ ဟေတုအတ္ထေ ကရဏဝစနံ ယုဇ္ဇတိ. ๓๐. ในคำว่า "ยัง หิรียติ" นี้ ภาวะที่ถูกกล่าวด้วยคำว่า "หิรียติ" ย่อมถูกกล่าวด้วยคำว่า "ยัง" ด้วยเหตุนี้ คำว่า "ยัง" นี้จึงควรทราบว่าเป็นภาวนปุงสกลิงค์ หรือเป็นวิเสสนะที่มีนปุงสกลิงค์ที่ควรประกอบกับกิริยา. และในคำว่า "หิริยิตัพเพนะ" นี้ วจนะที่เป็นกรณะย่อมสมควรในอรรถแห่งเหตุ. ၃၂. အလုဗ္ဘနကဝသေနာတိ [Pg.97] ဧတ္ထ အလုဗ္ဘနမေဝ အလုဗ္ဘနကန္တိ ဘာဝနိဒ္ဒေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ๓๒. ในคำว่า "อลุพภนกวเสนะ" นี้ การไม่โลภนั่นเองเรียกว่า "อลุพภนกะ" ควรทราบว่าเป็นภาวนิเทศ. ၃၃. အဗျာပဇ္ဇောတိ ဗျာပါဒေန ဒုက္ခေန ဒေါမနဿသင်္ခါတေန ဒေါသေန ဝိယ န ဗျာပါဒေတဗ္ဗောတိပိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. ๓๓. ในบทว่า "อัพยาปัชโช" นี้ อรรถว่า "ไม่ควรเบียดเบียนด้วยทุกข์คือโทมนัสที่ทำลายจิตอย่างยิ่ง เหมือนโทสะ" ก็สมควร. ၄၂-၄၃. ထိနမိဒ္ဓါဒိပဋိပက္ခဘာဝေန ကုသလဓမ္မေ အနိစ္စာဒိမနသိကာရေ စ သီဃံ သီဃံ ပရိဝတ္တနသမတ္ထတာ လဟုပရိဏာမတာ, အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနဉှိ တဏှာသံယောဇနာနံ သတ္တာနံ အကုသလပ္ပဝတ္တိ ပကတိဘူတာတိ န တတ္ထ လဟုပရိဏာမတာယ အတ္ထော. တေသဉ္စ ဘာဝေါ ဂရုတာယေဝါတိ တဗ္ဗိဓုရသဘာဝါနံ လဟုတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သာ ဟိ ပဝတ္တမာနာ သီဃံ ဘဝင်္ဂဝုဋ္ဌာနဿ ပစ္စယော ဟောတိ. คำว่า "ลหุปริณามตา" คือ ความสามารถในการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วในการกระทำกุศลกรรมและการมนสิการอนิจจังเป็นต้น โดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อถีนมิทธะเป็นต้น. เพราะการเป็นไปของอกุศลเป็นธรรมชาติของสัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นนิวรณ์และตัณหาเป็นสังโยชน์ ด้วยเหตุนี้ ความเป็นลหุปริณามตาจึงไม่มีประโยชน์ในอกุศลนั้น. และภาวะของอกุศลเหล่านั้นคือความหนัก (ครุตา) นั่นเอง ด้วยเหตุนี้ จึงควรทราบว่าความเบา (ลหุตา) เป็นสภาพตรงกันข้ามกับความหนักนั้น. เพราะเมื่อลหุตาเกิดขึ้น ย่อมเป็นปัจจัยให้จิตออกจากภวังค์ได้อย่างรวดเร็ว. ၄၄-၄၅. ယေ စ ဓမ္မာ မောဟသမ္ပယုတ္တာ ဝိယ အဝိပန္နလဟုတာ, တေသဉ္စ ကုသလကရဏေ အပ္ပဋိဃာတော မုဒုတာ. အပ္ပဋိဃာတေန မုဒုတာဒိရူပသဒိသတာယ အရူပဓမ္မာနမ္ပိ မုဒုတာ မဒ္ဒဝတာတိအာဒိ ဝုတ္တံ. และธรรมเหล่าใดมีความเบาที่ไม่วิบัติ (ไม่บกพร่อง) เหมือนอกุศลธรรมที่ประกอบด้วยโมหะ. และการไม่กระทบกระทั่ง (ไม่ขัดขวาง) ในการกระทำกุศลของธรรมเหล่านั้น คือ "มุทุตา". เพราะการไม่กระทบกระทั่ง และเพราะความเป็นเหมือนรูปที่มีมุทุตาเป็นต้น จึงกล่าวถึงนามธรรมทั้งหลายว่า "มุทุตา มัททวตา" เป็นต้น. ၄၆-၄၇. သိနေဟဝသေန ကိလိန္နံ အတိမုဒုကံ စိတ္တံ အကမ္မညံ ဟောတိ ဝိလီနံ ဝိယ သုဝဏ္ဏံ, မာနာဒိဝသေန အတိထဒ္ဓဉ္စ အတာပိတံ ဝိယ သုဝဏ္ဏံ, ယံ ပနာနုရူပမုဒုတာယုတ္တံ, တံ ကမ္မညံ ဟောတိ ယုတ္တမဒ္ဒဝံ ဝိယ သုဝဏ္ဏံ. တဿေဝ မုဒုကဿ ယော ကမ္မညာကာရော, သာ ကမ္မညတာတိ မုဒုတာဝိသိဋ္ဌာ ကမ္မညတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. จิตที่อ่อนนุ่มเกินไปจนเปียกชุ่มด้วยอำนาจแห่งตัณหา ย่อมไม่ควรแก่การงาน (กุศล) เหมือนทองที่ละลายแล้ว. และจิตที่แข็งกระด้างเกินไปเพราะอำนาจแห่งมานะเป็นต้น ก็ไม่ควรแก่การงาน เหมือนทองที่ยังไม่ถูกเผา. แต่จิตที่ประกอบด้วยความอ่อนนุ่มที่เหมาะสม ย่อมควรแก่การงาน เหมือนทองที่อ่อนนุ่มพอดี. อาการที่จิตที่อ่อนนุ่มนั้นควรแก่การงาน นั่นแหละคือ "กัมมัญญตา" ด้วยเหตุนี้ จึงควรทราบว่า "กัมมัญญตา" เป็นสิ่งที่พิเศษด้วย "มุทุตา". ၅၀-၅၁. ပစ္စောသက္ကနဘာဝေန ပဝတ္တံ အကုသလမေဝ ပစ္စောသက္ကနံ. ဧကဝီသတိ အနေသနာ နာမ ဝေဇ္ဇကမ္မံ ကရောတိ, ဒူတကမ္မံ ကရောတိ, ပဟိဏကမ္မံ ကရောတိ, ဂဏ္ဍံ ဖာလေတိ, အရုမက္ခနံ ဒေတိ, ဥဒ္ဓံဝိရေစနံ ဒေတိ, အဓောဝိရေစနံ ဒေတိ, နတ္ထုတေလံ ပစတိ, စက္ခုတေလံ ပစတိ, ဝေဠုဒါနံ ဒေတိ, ပဏ္ဏဒါနံ ဒေတိ, ပုပ္ဖဒါနံ ဒေတိ, ဖလဒါနံ ဒေတိ, သိနာနဒါနံ ဒေတိ, ဒန္တကဋ္ဌဒါနံ ဒေတိ, မုခေါဒကဒါနံ ဒေတိ, စုဏ္ဏဒါနံ ဒေတိ, မတ္တိကာဒါနံ ဒေတိ, စာဋုကကမ္မံ ကရောတိ, မုဂ္ဂသူပိယံ, ပါရိဘဋျံ, ဇင်္ဃပေသနိယံ ဒွါဝီသတိမံ ဒူတကမ္မေန သဒိသံ, တသ္မာ ဧကဝီသတိ. ဆ အဂေါစရာ ဝေသိယာဂေါစရော, ဝိဓဝါ, ထုလ္လကုမာရီ, ပဏ္ဍက, ပါနာဂါရ, ဘိက္ခုနီအဂေါစရောတိ. သင်္ခေပတောတိ သရူပေန အနုဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ‘‘တတ္ထ ကတမော ဆန္ဒော’’တိအာဒိ န [Pg.98] သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ‘‘ယော ဆန္ဒော ဆန္ဒိကတာ’’တိအာဒိနိဒ္ဒေသံ သင်္ခိပိတွာ ‘‘ယေ ဝါ ပနာ’’တိ နိဒ္ဒေသော ကတောတိ အတ္ထော. อกุศลจิตที่เกิดขึ้นด้วยความเป็นผู้ถอยกลับนั่นแหละชื่อว่าปัจโจสักกนะ (การถอยกลับ) อเนสนา 21 อย่าง คือ ทำการรักษาโรค, ทำการเป็นทูต (ไปในที่ไกล), การรับใช้ไปในที่ใกล้, ผ่าฝี, ให้ยาสำหรับทาแผล, ให้ยาถ่ายข้างบน (ยาสำรอก), ให้ยาถ่ายข้างล่าง (ยาถ่าย), ปรุงน้ำมันหยอดจมูก, ปรุงน้ำมันหยอดตา, ให้ไม้ไผ่, ให้ใบไม้, ให้ดอกไม้, ให้ผลไม้, ให้เครื่องอาบน้ำ, ให้ไม้สีฟัน, ให้น้ำล้างหน้า, ให้ผงทาหน้า, ให้ดินผง, ทำการประจบสอพลอ, พูดจาเหมือนแกงถั่ว (คือพูดเท็จมากจริงน้อย), การรับใช้ประคบประหงมเด็ก, การรับใช้ด้วยแข้งขา เป็นอย่างที่ 22 แต่เหมือนกับการเป็นทูต ดังนั้นจึงมี 21 อย่าง อโคจร 6 อย่าง คือ โคจรของหญิงแพศยา, หญิงหม้าย, หญิงสาวใหญ่, บัณเฑาะก์, โรงสุรา, โคจรของภิกษุณี คำว่า "โดยย่อ" นี้ หมายความว่า เพราะไม่ได้แสดงโดยสภาวะในบทอุเทศ จึงไม่สามารถกล่าวคำว่า "ในสมัยนั้น ฉันทะเป็นไฉน" เป็นต้นได้ ดังนั้นจึงย่อบทนิเทศที่ว่า "ฉันทะใด ความเป็นผู้มีฉันทะ" เป็นต้น แล้วแสดงเป็น "เย วา ปนา" ดังนี้ နိဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. คำอธิบายเรื่องนิเทศวาร จบแล้ว ကောဋ္ဌာသဝါရဝဏ္ဏနာ คำอธิบายโกฏฐาสวาร ၅၈-၁၂၀. နိဒ္ဒေသဝါရေ ပုစ္ဆာဒီနံ ပစ္စေကံ အနေကတ္တေပိ ပုစ္ဆာဒိဘာဝေန ဧကတ္တံ ဥပနေတွာ စတုပရိစ္ဆေဒတာ ဝုတ္တာ. စတ္တာရော ဒွေတိ ဧဝမာဒိကံ သင်္ခိပိတွာ သဟ ဝါ ဂဟဏံ သင်္ဂဟော. ဌပေတွာ ယေဝါပနကေတိ သင်္ဂဟေတဗ္ဗေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေ ဟိ ဝိသုံ ဝိသုံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ စ ဝိပ္ပကိဏ္ဏာတိ သင်္ဂဟေတဗ္ဗာ ဟောန္တိ, န ယေဝါပနကာ သင်္ဂဟဂမနေနေဝ တထာ အဝိပ္ပကိဏ္ဏတ္တာ. ယသ္မာ ပန သင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နာ ဟောန္တိ, တသ္မာ တံနိဒ္ဒေသေ အခန္ဓဘာဝနိဝါရဏတ္ထံ ယေဝါပနာတွေဝ ဝုတ္တာတိ န ယေဝါပနကာ ဌပေတဗ္ဗာတိ. ပစ္စယသင်္ခါတေနာတိ အာဟာရပစ္စယသင်္ခါတေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အထ ဝါ ‘‘ဟေတု ပစ္စယော’’တိ ဧတေသု ဒွီသု ဇနကော ဟေတု ဥပတ္ထမ္ဘကော ပစ္စယောတိ ဧဝံ ဝိသေသဝန္တေသု ပစ္စယသင်္ခါတေန. ယထာ ဟိ ကဗဠီကာရာဟာရော ဩဇဋ္ဌမကရူပါဟရဏေန ရူပကာယံ ဥပတ္ထမ္ဘေတိ, ဧဝမိမေပိ ဝေဒနာဒိအာဟရဏေန နာမကာယန္တိ. တထာ စ ဟောန္တီတိ သာဓာရဏေ သဟဇာတာဒိပစ္စယေ သန္ဓာယာဟ. အညထာ စာတိ အညေန စ ဧကေနာကာရေန ပစ္စယာ ဟောန္တိယေဝါတိ အာဟာရာတိ ဝုစ္စန္တီတိ အတ္ထော. တသ္မာ အာဟရဏကိစ္စရဟိတာနံ ဟေတုအဓိပတိအာဒီနံ နတ္ထိ အာဟာရဘာဝပ္ပသင်္ဂေါ. တိဿော စ ဝေဒနာ အာဟရတီတိအာဒိ ယထာသမ္ဘဝဝသေန ဝုတ္တံ, န ဣမသ္မိံယေဝ စိတ္တေ ဖဿာဒိဝသေန. တယော စ ဘဝေတိ ကာမာဒိဘဝဘူတံ ဝိညာဏံ ဝိသေသေန, အဝိသေသေန စ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ. ในนิเทศวาร แม้ว่าคำถามเป็นต้นจะมีมากมายแต่ละอย่าง แต่เมื่อนำมารวมเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นคำถามเป็นต้นแล้ว จึงกล่าวถึงความเป็น 4 ปริจเฉท คำว่า "จัตตาโร ทเว" เป็นต้นนี้ ย่อรวมกัน หรืออีกนัยหนึ่ง การรวมกันเรียกว่า สังคหะ คำว่า "เว้นเย วา ปนา" นี้ กล่าวโดยมุ่งหมายถึงธรรมที่ควรสงเคราะห์ แท้จริง ธรรมเหล่านั้น (ที่เกิน 50 อย่าง) เพราะถูกแสดงโดยสภาวะแต่ละอย่าง และถูกแสดงโดยละเอียด จึงกระจัดกระจายไปเป็นพิเศษ ดังนั้นจึงควรสงเคราะห์ แต่เย วา ปนา ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะถึงการสงเคราะห์นั่นเอง จึงไม่กระจัดกระจายไปเป็นพิเศษ แต่เพราะเย วา ปนา เหล่านั้นสงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ ดังนั้นในนิเทศของสังขารขันธ์นั้น เพื่อป้องกันความเป็นผู้ไม่ใช่ขันธ์ จึงกล่าวว่า "เย วา ปนา" เท่านั้น ดังนั้นเย วา ปนา จึงไม่ควรเว้น นี่คือความประสงค์ของฎีกาจารย์ คำว่า "ด้วยความเป็นปัจจัย" นี้ หมายถึง "ด้วยความเป็นอาหารปัจจัย" หรืออีกนัยหนึ่ง ในสองอย่างนี้ คือ เหตุ และ ปัจจัย เหตุคือผู้ยังผลให้เกิด ปัจจัยคือผู้สนับสนุน ในเหตุที่มีความพิเศษเช่นนี้ ด้วยความเป็นปัจจัย (ที่สนับสนุน) เหมือนกับกวฬิงการาหาร อุปถัมภ์รูปกายด้วยการนำโอชาฐมกรูปมาฉันใด นามอาหารเหล่านี้ คือ ผัสสะ เจตนา วิญญาณ ก็อุปถัมภ์นามกายด้วยการนำผลคือเวทนาเป็นต้นมาฉันนั้น คำว่า "และเป็นเช่นนั้น" นี้ กล่าวโดยมุ่งหมายถึงปัจจัยที่เกิดร่วมกันเป็นต้น ซึ่งเป็นสาธารณะ คำว่า "และด้วยประการอื่น" นี้ หมายความว่า ปัจจัยเหล่านั้นย่อมเป็นปัจจัยด้วยอาการอื่นอีกอย่างหนึ่ง (คือการอุปถัมภ์) ดังนั้นจึงเรียกว่า อาหาร ดังนั้น จึงไม่มีการติดข้องในความเป็นอาหารของเหตุ อธิบดีเป็นต้น ซึ่งปราศจากกิจในการนำผลคือเวทนาเป็นต้นมา คำว่า "เวทนา 3 ย่อมนำมา" เป็นต้นนี้ กล่าวโดยสมควรแก่กรณี ไม่ได้กล่าวเฉพาะในจิตดวงนี้เท่านั้นด้วยอำนาจของผัสสะเป็นต้น คำว่า "ภพ 3" นี้ หมายถึง วิญญาณที่เกิดขึ้นในกามภพเป็นต้น โดยเฉพาะ (คือปฏิสนธิวิญญาณ) และโดยทั่วไปแล้ว ย่อมนำอุปาทานขันธ์ 5 มา အာရမ္မဏံ ဥပဂန္တွာ နိဇ္ဈာယနံ စိန္တနံ ဥပနိဇ္ဈာယနံ. ဟေတွဋ္ဌေနာတိ ဥပါယတ္ထေန, န မူလတ္ထေန. ပုဗ္ဗဘာဂေ ဂတော ပဋိပန္နော နာနာက္ခဏိကော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ လောကုတ္တရက္ခဏေဝ သဟ ပဝတ္တော ယထာဂတမဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တော. ဝိပဿနာက္ခဏတော ပုဗ္ဗေဝ ကာယကမ္မာဒီနံ သုပရိသုဒ္ဓတာယ အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂုပနိဿယဿ ‘‘အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတီ’’တိ [Pg.99] (မ. နိ. ၃.၄၃၁) ဧဝံ ဝုတ္တေန ပရိယာယေန ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂဿ အဋ္ဌင်္ဂိကတာ ယထာဂတဝစနေန ဒီပိတာ, န ဧကက္ခဏေ အဋ္ဌန္နံ အင်္ဂါနံ သဗ္ဘာဝါတိ ဧဝမဿပိ ပရိယာယဒေသနတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိဇာနနမေဝ စိတ္တဝိစိတ္တတာတိ ‘‘စိတ္တဝိစိတ္တဋ္ဌေန ဧကောဝ ဓမ္မော ဝိညာဏက္ခန္ဓော’’တိ အာဟ. စတ္တာရော ခန္ဓာ ဟောန္တီတိအာဒီသု ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီနံ သင်္ဂဟေ ကတေပိ ပုန ‘‘ဧကော ဝေဒနာက္ခန္ဓော ဟောတီ’’တိအာဒိဝစနံ န အနေကေ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒယော ဇာတိနိဒ္ဒေသေန ဣဓ ဝုတ္တာတိ ဒဿနတ္ထံ. ဣန္ဒြိယေသု စ ဧကဿ ဇာတိနိဒ္ဒေသဘာဝေ ပဋိက္ခိတ္တေ အညေသံ ဣန္ဒြိယာနံ အာဟာရာဒီနဉ္စ တပ္ပဋိက္ခေပေါ ကတော ဟောတီတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမဿ မနိန္ဒြိယဿေဝ ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. การเข้าไปสู่อารมณ์แล้วพิจารณา คือการรู้ ชื่อว่าอุปนิชฌานะ คำว่า "โดยความเป็นเหตุ" นี้ หมายถึง "โดยความเป็นอุบาย" ไม่ใช่ "โดยความเป็นมูล" มรรคมีองค์ 8 ที่ปฏิบัติไปในส่วนเบื้องต้น (ของโลกุตตรมรรค) ซึ่งเกิดขึ้นในขณะต่างๆ กัน ชื่อว่า "ยถาคตมรรค" ซึ่งเกิดขึ้นพร้อมกันในขณะแห่งโลกุตตระเท่านั้น เพราะกายกรรมเป็นต้นบริสุทธิ์ดีแล้วก่อนหน้าขณะแห่งวิปัสสนา มรรคมีองค์ 8 อันเป็นอุปนิสัยของอริยมรรคมีองค์ 8 ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา ด้วยปริยายที่กล่าวมานี้ ความเป็นมรรคมีองค์ 8 ของปุพพภาควิปัสสนามรรค จึงถูกแสดงด้วยคำว่า "ยถาคตะ" ไม่ใช่เพราะองค์ 8 มีอยู่พร้อมกันในขณะเดียวกัน ดังนั้น พึงทราบว่านี่เป็นการแสดงโดยปริยายของเทศนาที่สองนี้ด้วย การรู้แจ้งนั่นแหละคือความวิจิตรของจิต ดังนั้นจึงกล่าวว่า "วิญญาณขันธ์เป็นธรรมอย่างเดียวเท่านั้น โดยอรรถว่ามีความวิจิตรแห่งจิต" ในบทบาลีที่ว่า "ขันธ์ 4 ย่อมมี" เป็นต้น แม้จะมีการสงเคราะห์เวทนาขันธ์เป็นต้นแล้ว แต่คำว่า "เวทนาขันธ์มีหนึ่ง" เป็นต้นอีกครั้งนี้ มีประโยชน์เพื่อแสดงว่า เวทนาขันธ์เป็นต้นจำนวนมากไม่ได้ถูกกล่าวถึงในสังคหะวารนี้โดยการแสดงตามชาติ และเมื่อปฏิเสธความเป็นชาติของอินทรีย์หนึ่ง (คือมนินทรีย์) แล้ว การปฏิเสธนั้นย่อมมีผลต่ออินทรีย์อื่นและอาหารเป็นต้นด้วย ดังนั้น พึงทราบว่าการปฏิเสธนั้นทำไปเพื่อมนินทรีย์ซึ่งเป็นประธานเท่านั้น ကောဋ္ဌာသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. คำอธิบายโกฏฐาสวาร จบแล้ว သုညတဝါရဝဏ္ဏနာ คำอธิบายสุญญตวาร ၁၂၁-၁၄၅. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ယထာဝုတ္တေ သမယေ, ဧတေသု ဝါ ဓမ္မေသု. ဘာဝေါတိ သတ္တော, ယော ကောစိ ဝါ အတ္ထော. คำว่า "ในที่นี้" หมายถึง ในสมัยที่กล่าวมาแล้วนี้ หรือในธรรมเหล่านี้ คำว่า "ภาวะ" หมายถึง สัตว์ หรือเนื้อความ (สิ่ง) อย่างใดอย่างหนึ่ง ဒုတိယစိတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ คำอธิบายทุติยจิตเป็นต้น ၁၄၆. သပ္ပယောဂေနာတိ လီနဿ စိတ္တဿ ဥဿာဟနပယောဂသဟိတေန. သဥပါယေနာတိ ကုသလဿ ကရဏာကရဏေသု အာဒီနဝါနိသံသပစ္စဝေက္ခဏံ ပရေဟိ ဥဿာဟနန္တိ ဧဝမာဒိဥပါယသဟိတေန. ๑๔๖. คำว่า "ด้วยการประกอบ" นี้ หมายถึง พร้อมด้วยความเพียรเพื่อกระตุ้นจิตที่หดหู่ คำว่า "ด้วยอุบาย" นี้ หมายถึง พร้อมด้วยอุบายมีการพิจารณาเห็นโทษและอานิสงส์ในการทำและไม่ทำกุศล และการกระตุ้นจากผู้อื่นเป็นต้น ၁၅၆-၁၅၉. မဟာအဋ္ဌကထာယံ အနုညာတာ နာတိသမာဟိတာယ ဘာဝနာယာတိ ယေဝါပနကေဟိပိ နိဗ္ဗိသေသတံ ဒဿေတိ. ในมหาอรรถกถาได้อนุญาตไว้ว่า "ในเวลาแห่งภาวนาที่ยังไม่ตั้งมั่นดี" ด้วยการอนุญาตเช่นนี้ จึงแสดงความไม่แตกต่างกันแม้ด้วยเย วา ปนา ทั้งหลาย ပုညကိရိယဝတ္ထာဒိကထာဝဏ္ဏနာ คำอธิบายเรื่องปุญญกิริยาวัตถุเป็นต้น အပစိတိ ဧဝ အပစိတိသဟဂတံ ပုညကိရိယာဝတ္ထု ယထာ ‘‘နန္ဒိရာဂသဟဂတာ’’တိ. အပစိတိ ဝါ စေတနာသမ္ပယုတ္တကဓမ္မာ ကာယဝစီကိရိယာ ဝါ, တံသဟိတာ စေတနာ အပစိတိသဟဂတံ. ဟိတဖရဏေနာတိ ဒေသကေ မေတ္တာဖရဏေန, ‘‘ဧဝံ မေ ဟိတံ ဘဝိဿတီ’’တိ ပဝတ္တေန ဟိတစိတ္တေန ဝါ. ကမ္မဿကတာဉာဏံ [Pg.100] ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မံ. နိယမလက္ခဏန္တိ မဟပ္ဖလတာနိယမဿ လက္ခဏံ. သီလမယေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ စာရိတ္တဝသေန. အနဝဇ္ဇဝတ္ထုံ ပရိစ္စဇန္တော ဝိယ အဗ္ဘနုမောဒမာနောပိ ပရဿ သမ္ပတ္တိယာ မောဒတီတိ အဗ္ဘနုမောဒနာ ဒါနမယေ သင်္ဂဟိတာ. ဘာဝေန္တောပီတိ အသမတ္တဘာဝနံ သန္ဓာယာဟ. သမတ္တာ ဟိ အပ္ပနာ ဟောတီတိ. အဋ္ဌေဝ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာတိ ဧကဿ သတ္တဿ ဧကသ္မိံ ခဏေ ဥပ္ပန္နမေကံ ပဌမစိတ္တံ ဒဿေတွာ အညာနိ တာဒိသာနိ အဒဿေန္တေန သဗ္ဗာနိ တာနိ သရိက္ခဋ္ဌေန ဧကီကတာနိ ဟောန္တိ, တထာ သေသာနိပီတိ ဧဝံ အဋ္ဌ ကတွာ. อัปปจิติ (การอ่อนน้อม) นั่นเอง ชื่อว่าอัปปจิติสหคตบุญกิริยาวัตถุ เหมือนในคำว่า 'นันทิราคสหคตา' (ซึ่งคำว่า สหคต ไม่มีอรรถพิเศษ). อีกนัยหนึ่ง ธรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนาอันเป็นเหตุแห่งการอ่อนน้อม ชื่อว่าอัปปจิติ. หรือกายประโยคและวจีประโยคอันเป็นการอ่อนน้อม ชื่อว่าอัปปจิติ. เจตนาที่เกิดร่วมกับธรรมที่สัมปยุตนั้น หรือเจตนาที่เกิดร่วมกับกายประโยคและวจีประโยคนั้น ชื่อว่าอัปปจิติสหคต. คำว่า 'ด้วยการแผ่ประโยชน์' คือ ด้วยการแผ่เมตตาในบุคคลผู้แสดงธรรม หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยจิตที่มุ่งประโยชน์ที่เกิดขึ้นว่า 'เมื่อเราฟังธรรมอย่างนี้ ประโยชน์จักมีแก่เรา'. กัมมัสสกตาญาณ ชื่อว่าทิฏฐิชุกรรม. คำว่า 'มีการกำหนดเป็นลักษณะ' คือ เป็นเครื่องหมายแห่งการกำหนดแน่นอนว่ามีผลมาก. (ธรรมเหล่านั้น) ย่อมสงเคราะห์เข้าในสีลมยบุญกิริยาวัตถุด้วยอำนาจแห่งจารีตศีล. แม้บุคคลผู้พลอยยินดีอย่างยิ่งในความถึงพร้อมของผู้อื่น เหมือนบุคคลผู้สละวัตถุที่ไม่มีโทษ (ย่อมบันเทิงใจ) ชื่อว่าการอนุโมทนา สงเคราะห์เข้าในทานมัย. คำว่า 'เมื่อเจริญอยู่' ทรงหมายถึงภาวนาที่ยังไม่เสร็จสิ้น เพราะภาวนาที่เสร็จสิ้นแล้วคืออัปปนา. คำว่า 'กระทำให้เป็น 8 ส่วน' คือ ทรงแสดงมหากุศลจิตดวงที่ 1 ดวงเดียวที่เกิดขึ้นในขณะหนึ่งของสัตว์ผู้หนึ่ง เมื่อไม่ทรงแสดงจิตดวงอื่นที่เหมือนกันนั้น จิตเหล่านั้นทั้งหมดจึงถูกทำให้เป็นอันเดียวกันโดยอรรถว่าเหมือนกัน แม้จิตที่เหลือ (ดวงที่ 2 เป็นต้น) ก็เช่นเดียวกัน จึงรวมเป็น 8 ส่วน. ကာမာဝစရကုသလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนากามาวจรกุศล จบแล้ว. ရူပါဝစရကုသလံ รูปาวจรกุศล စတုက္ကနယော จตุกกนัย ပဌမဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ คำพรรณนาปฐมฌานกถา ၁၆၀. ဥတ္တရပဒလောပံ ကတွာ ရူပဘဝေါ ရူပန္တိ ဝုတ္တော. ဈာနဿ အမဂ္ဂဘာဝေပိ သတိ မဂ္ဂဝစနံ အညမဂ္ဂဘာဝနိဝါရဏတ္ထန္တိ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ မဂ္ဂဂ္ဂဟဏဿ ပယောဇနံ ဝုတ္တံ, န သဗ္ဗဿ ကုသလဇ္ဈာနဿ မဂ္ဂဘာဝေါတိ. တတ္ထ မဂ္ဂဿ ဘာဝနာယ သမယဝဝတ္ထာနဿ ကတတ္တာ အမဂ္ဂဘာဝနာသမယေ ပဝတ္တာနံ ဖဿာဒီနံ ကုသလဘာဝေါ န ဒဿိတော သိယာ, တသ္မာ သဗ္ဗဿ မဂ္ဂဘာဝေါ ဒဿေတဗ္ဗောတိ. ဣတော အညော မဂ္ဂေါ နတ္ထီတိ ဧဝံ အညဘူမိကဝိဓုရော သတိ ပစ္စယန္တရေ ရူပူပပတ္တိဇနကသဘာဝေါ ဝိပါကဓမ္မသဘာဝေါ ဝိယ ဝိပါကဓမ္မဝသေန သဗ္ဗသမာနော မဂ္ဂသဒ္ဒေန ဝုတ္တောတိ ဒဿေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကုသလံ ဒါနန္တိ အလောဘော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အထ ဝါ စေတနာ ဒါနံ, တံ ဝဇ္ဇေတွာ ဣတရေ ဒွေ စေတနာသမ္ပယုတ္တကာတိ ဝုတ္တာ. ဝဋ္ဋန္တီတိ မဂ္ဂဘာဝတော ဈာနဝစနေန သင်္ဂဟေတွာ မဂ္ဂေါတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋန္တီတိ အတ္ထော. ဩကပ္ပနာတိ သဒ္ဒဟနာ. အညတ္ထ ဒိဋ္ဌံ အတ္ထံ ပရိစ္စဇိတွာ ‘‘ဇနေတိ ဝဍ္ဎေတီ’’တိ အယမတ္ထော ကသ္မာ ဝုတ္တောတိ နိရုပသဂ္ဂဿ အညတ္ထ ဧဝမတ္ထဿေဝ ဒိဋ္ဌတ္တာတိ ဣမမတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ပုန စပရံ ဥဒါယီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၄၆ အာဒယော) သုတ္တမာဟဋံ. ကေသဉ္စိ အရိယာနံ အရိယမဂ္ဂေန သိဒ္ဓါနိ အညာနိ စ ဈာနာနိ ဘာဝနာသဘာဝါနေဝါတိ တေသုပိ ဘာဝေန္တေန သမယဝဝတ္ထာနံ ဣဇ္ဈတီတိ. ๑๖๐. รูปภพ ถูกเรียกว่า 'รูป' โดยการลบบทหลัง (คือคำว่า ภพ) ออกไป. แม้ฌานจะไม่ใช่ทาง (มรรค) แต่การใช้คำว่า 'มรรค' ก็เพื่อห้ามความเป็นมรรคของธรรมอื่น. ในอรรถนี้ ประโยชน์ของการใช้คำว่า 'มรรค' (ในพระบาลีว่า มคฺคํ ภาเวติ) ถูกกล่าวไว้แล้วว่า มิใช่ว่าทรงแสดงความเป็นมรรคของกุศลฌานทั้งหมด. ในกรณีนั้น เพราะมีการกำหนดสมัยด้วยการเจริญมรรค (ฌานที่เป็นเหตุ) ความเป็นกุศลของผัสสะเป็นต้นที่เกิดขึ้นในสมัยที่เจริญฌานที่ไม่ใช่มรรค (ฌานที่ไม่เป็นเหตุให้เกิดในรูปภพ) ก็อาจไม่ถูกแสดงไว้. เพราะฉะนั้น จึงควรแสดงความเป็นมรรคของฌานทั้งหมด. พึงทราบว่า ทรงแสดงอรรถนี้ว่า 'มรรคอื่นจากนี้ไม่มี' ดังนี้ ฌานที่มีสภาวะให้เกิดปฏิสนธิในรูปภพ ซึ่งเป็นสภาวะของวิบากธรรม (กุศลที่ให้ผล) เมื่อมีปัจจัยอื่นคืออวิชชาและตัณหาอยู่ ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมที่เกิดในภูมิอื่น ถูกเรียกว่า 'มรรค' ด้วยคำว่ามรรค ซึ่งเสมอเหมือนกันในฌานทั้งหมด โดยความเป็นวิบากธรรม. อโลภะ พึงทราบว่าเป็น 'กุศลทาน'. หรืออีกนัยหนึ่ง เจตนาคือทาน. เว้นเจตนาทานนั้นแล้ว ธรรมอีก 2 ประการ (ศรัทธาและหิริ) ถูกเรียกว่า 'เจตนาสัมปยุต'. คำว่า 'ย่อมควร' หมายความว่า เพราะความเป็นมรรค จึงควรที่จะเรียกว่า 'มรรค' โดยรวบรวมเข้าด้วยคำว่า 'ฌาน'. คำว่า 'โอคัปปนะ' คือ ความเชื่อมั่น. การละอรรถที่เห็นในที่อื่นแล้ว เหตุใดจึงกล่าวอรรถนี้ว่า 'ย่อมให้เกิด ย่อมให้เจริญ'? เพราะบทว่า ภาเวติ ที่ไม่มีอุปสรรค ในที่อื่นก็เห็นแต่อรรถคือการให้เกิดและการให้เจริญนี้เท่านั้น เพื่อแสดงอรรถนี้ให้ชัดเจน จึงนำพระสูตรว่า 'ปุนะ จะปะรัง อุทายี' มาแสดง. ฌานที่สำเร็จด้วยอริยมรรคของพระอริยบุคคลบางจำพวก และฌานอื่น ๆ (ที่สำเร็จด้วยปฏิปทา) ล้วนมีสภาวะเป็นภาวนา (คือสภาวะที่ทำให้เกิดขึ้นและเจริญขึ้นในสันดาน) ทั้งสิ้น. ดังนั้น การกำหนดสมัยด้วยการเจริญฌานเหล่านั้นย่อมสำเร็จ. နိဿရန္တိ [Pg.101] နိဂ္ဂစ္ဆန္တိ ဧတေန, ဧတ္ထ ဝါတိ နိဿရဏံ. ကေ နိဂ္ဂစ္ဆန္တိ? ကာမာ. တေသံ ကာမာနံ နိဿရဏံ ပဟာနန္တိ အတ္ထော. ဧဝဉှိ ‘‘ကာမာန’’န္တိ ကတ္တရိ သာမိဝစနံ ယုဇ္ဇတိ. ဝတ္ထုကာမေဟိပီတိ ဝတ္ထုကာမေဟိ ဝိဝိစ္စေဝါတိပိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတီတိ ဧဝံ ယုဇ္ဇမာနတ္ထန္တရသမုစ္စယတ္ထော ပိ-သဒ္ဒေါ, န ကိလေသကာမသမုစ္စယတ္ထော. ကသ္မာ? ဣမသ္မိံ အတ္ထေ ကိလေသကာမာနံ ဒုတိယပဒေန ဝိဝေကဿ ဝုတ္တတ္တာ. အကုသလသဒ္ဒေန ယဒိပိ ကိလေသကာမာ, အထာပိ သဗ္ဗာကုသလာ ဂဟိတာ, သဗ္ဗထာ ပန ကိလေသကာမေဟိ ဝိဝေကော ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဒုတိယေန ကိလေသကာမေဟိ ဝိဝေကဝစနတော’’တိ. ကာမဂုဏာဓိဂမဟေတုပိ ပါဏာတိပါတာဒိအသုဒ္ဓပ္ပယောဂေါ ဟောတီတိ တဗ္ဗိဝေကေန ပယောဂသုဒ္ဓိ ဝိဘာဝိတာ. တဏှာသံကိလေသသောဓနေန အာသယပေါသနံ. ชื่อว่า 'นิสสรณะ' เพราะเป็นเครื่องออกไป หรือเป็นที่ออกไปจากสิ่งนี้. อะไรออกไป? กามทั้งหลาย. อรรถคือ เป็นเครื่องออกไป เป็นเครื่องละกามเหล่านั้น. เมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า 'กามทั้งหลาย' (กามนัง) จึงควรเป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งกัตตา. คำว่า 'ปิ' ในบทว่า 'วัตถุกาเมหิปิ' มีอรรถรวบรวมอรรถอื่นที่สมควรว่า 'สงัดแล้วจากวัตถุกามทั้งหลายนั่นเทียว' มิใช่มีอรรถรวบรวมกิเลสกาม. เพราะเหตุใด? เพราะในอรรถนี้ การสงัดจากกิเลสกามถูกกล่าวไว้แล้วด้วยบทที่สอง (คือ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธรรมเมหิ). แม้กิเลสกามจะถูกถือเอาด้วยศัพท์ว่า อกุศล แต่ก็ถือเอาอกุศลทั้งหมดด้วย. แต่การสงัดจากกิเลสกามโดยประการทั้งปวงถูกแสดงไว้แล้ว (สังคหกาจารย์) จึงกล่าวว่า 'เพราะบทที่สองเป็นคำกล่าวถึงการสงัดจากกิเลสกาม'. แม้เพราะเหตุแห่งการได้มาซึ่งกามคุณ การประกอบกรรมที่ไม่สะอาด มีปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมมีได้ ดังนั้น ความบริสุทธิ์แห่งประโยคจึงถูกแสดงไว้ด้วยการสงัดจากกามเหล่านั้น หรือการทำอาสยะให้บริสุทธิ์ด้วยการชำระตัณหาสังกิเลส. အညေသမ္ပိ စာတိ ဒိဋ္ဌိမာနာဒီနံ ဖဿာဒီနဉ္စ. ဥပရိ ဝုစ္စမာနာနိ ဈာနင်္ဂါနိ ဥပရိဇ္ဈာနင်္ဂါနိ, တေသံ အတ္တနော ဝိပစ္စနီကာနံ ပဋိပက္ခဘာဝဒဿနတ္ထံ တပ္ပစ္စနီကနီဝရဏဝစနံ. ဗျာပါဒဝိဝေကဝစနေန ‘‘အနတ္ထံ မေ အစရီ’’တိအာဒိအာဃာတဝတ္ထုဘေဒဝိသယဿ ဒေါသဿ မောဟာဓိကာနံ ထိနမိဒ္ဓါဒီနံ ဝိဝေကဝစနေန ပဋိစ္ဆာဒနဝသေန ဒုက္ခာဒိပုဗ္ဗန္တာဒိဘေဒဝိသယဿ မောဟဿ ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကော ဝုတ္တော. ကာမရာဂဗျာပါဒတဒေကဋ္ဌထိနမိဒ္ဓါဒိဝိက္ခမ္ဘနကဉ္စေဒံ သဗ္ဗာကုသလပဋိပက္ခသဘာဝတ္တာ သဗ္ဗကုသလာနံ တေန သဘာဝေန သဗ္ဗာကုသလာနံ ပဟာနံ ဟောန္တမ္ပိ ကာမရာဂါဒိဝိက္ခမ္ဘနသဘာဝမေဝါတိ တံသဘာဝတ္တာ အဝိသေသေတွာ နီဝရဏာကုသလမူလာဒီနံ ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကော ဝုတ္တော ဟောတီတိ အာဟ. คำว่า 'และแม้ธรรมอื่น ๆ' คือ ทิฏฐิ มานะ เป็นต้น และผัสสะ เป็นต้น. องค์ฌานที่จะกล่าวถึงข้างหน้า เรียกว่า อุปริฌานังคะ. การกล่าวถึงนิวรณ์ที่เป็นปฏิปักษ์ต่อองค์ฌานเหล่านั้น ก็เพื่อแสดงความเป็นปฏิปักษ์ที่ละนิวรณ์ที่เป็นปฏิปักษ์ต่อตน. ด้วยคำกล่าวถึงการสงัดจากพยาบาท (คือบทว่า วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธรรมเมหิ) การสงัดด้วยการข่มโทสะที่มีอารมณ์เป็นอาฆาตวัตถุต่าง ๆ มีคำว่า 'เขาได้ทำความพินาศแก่เรา' เป็นต้น และด้วยคำกล่าวถึงการสงัดจากนิวรณ์มีถีนมิทธะเป็นต้นที่มีโมหะมาก การสงัดด้วยการข่มโมหะที่มีอารมณ์เป็นทุกข์เป็นต้น และปุพพันตะเป็นต้น (คืออวิชชา 8 สถาน) โดยอำนาจแห่งการปกปิด จึงถูกกล่าวไว้. ฌานนี้เป็นเครื่องข่มกามราคะ พยาบาท และอกุศลมีถีนมิทธะเป็นต้นที่ตั้งอยู่ในอารมณ์เดียวกัน. แม้ว่ากุศลทั้งหมดจะมีสภาวะเป็นปฏิปักษ์ต่ออกุศลทั้งหมด และด้วยสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์นั้นย่อมเป็นการละอกุศลทั้งหมดได้ก็ตาม แต่ฌานนี้ก็มีสภาวะเป็นการข่มกามราคะเป็นต้นเท่านั้น. เพราะมีสภาวะเช่นนั้น (สังคหกาจารย์) จึงกล่าวว่า ทรงแสดงการสงัดด้วยการข่มนิวรณ์และอกุศลมูลเป็นต้น โดยไม่เจาะจง. ဝိတက္ကဿ ကိစ္စဝိသေသေန ထိရဘာဝပ္ပတ္တေ ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိမှိ ပစ္စနီကဒူရီဘာဝကတေန ထိရဘာဝေန တံသဒိသေသု ဝိတက္ကရဟိတေသု ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိသမာဓီသု စ အပ္ပနာတိ အဋ္ဌကထာဝေါဟာရောတိ ဝိတက္ကဿ အပ္ပနာယောဂေါ ဝုတ္တော, အညထာ ဝိတက္ကောဝ အပ္ပနာတိ တဿ တံသမ္ပယောဂေါ န သိယာတိ. အတ္ထော…ပေ… ဒဋ္ဌဗ္ဗော ဈာနသမင်္ဂိနော ဝိတက္ကဝိစာရသမင်္ဂိတာဒဿနေန ဈာနဿေဝ သဝိတက္ကသဝိစာရဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ. ในปฐมฌานสมาธิที่ถึงความมั่นคงด้วยกิจพิเศษของวิตก (คือการยกอารมณ์) และในทุติยฌานสมาธิเป็นต้นที่ปราศจากวิตกซึ่งคล้ายคลึงกับปฐมฌานนั้น ด้วยความมั่นคงที่กระทำให้ห่างไกลจากนิวรณ์ที่เป็นปฏิปักษ์ มีโวหารของอรรถกถาเรียกว่า 'อัปปนา'. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวถึงการประกอบด้วยอัปปนาของวิตก. หากเป็นโดยประการอื่น (คือตามโวหารพระบาลี) วิตกนั่นเองคืออัปปนา การประกอบด้วยอัปปนาของวิตกนั้นก็จะไม่พึงมี. พึงทราบอรรถ... แม้ในฌานวิภังคปกรณ์นั้นโดยนัยนี้เช่นกัน เพราะด้วยการแสดงความเป็นผู้ประกอบด้วยวิตกและวิจารของบุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยฌาน จึงชื่อว่าทรงแสดงความเป็นสวิตักกะสวิจาระของฌานนั่นเอง. ဝိဝေကဇံ ပီတိသုခန္တိ ဧတ္ထ ပုရိမသ္မိံ အတ္ထေ ဝိဝေကဇန္တိ ဈာနံ. ပီတိသုခသဒ္ဒတော စ အတ္ထိအတ္ထဝိသေသဝတော အဿ, အသ္မိံ ဝါတိ ဧတ္ထ အ-ကာရော ဝုတ္တော. ဒုတိယေ ပီတိသုခမေဝ ဝိဝေကဇံ. ဝိဝေကဇံပီတိသုခန္တိ စ အညပဒတ္ထေ သမာသော ပစ္စတ္တနိဒ္ဒေသဿ စ အလောပေါ ကတော, လောပေ ဝါ [Pg.102] သတိ ‘‘ဝိဝေကဇပီတိသုခ’’န္တိ ပါဌောတိ အယံ ဝိသေသော. ဂဏနာနုပုဗ္ဗတာတိ ဂဏနာနုပုဗ္ဗတာယ, ဂဏနာနုပုဗ္ဗတာမတ္တံ ဝါ ပဌမန္တိ ဝစနန္တိ အတ္ထော. နိစ္စာဒိဝိပလ္လာသပ္ပဟာနေန မဂ္ဂေါ အသမ္မောဟတော အနိစ္စာဒိလက္ခဏာနိ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနံ. အသမ္မောသဓမ္မံ နိဗ္ဗာနံ အဝိပရီတလက္ခဏတ္တာ အနညထာဘာဝတော တထလက္ခဏံ. ในบทว่า “วิเวกชัง ปีติสุขัง” นี้ ในอรรถเบื้องต้น คำว่า “วิเวกชะ” คือ ฌาน และจากศัพท์ว่า “ปีติสุขะ” ในอรรถว่า “มีอยู่” ซึ่งเป็นอรรถพิเศษของฌานนั้น หรือในฌานนี้ อักษร “อ” ถูกกล่าวไว้ ในอรรถที่สอง ปีติสุขนั่นแหละชื่อว่า “วิเวกชะ” และในบทว่า “วิเวกชัง ปีติสุขัง” นี้ มีสมาสในอรรถของบทอื่น และมีการไม่ลบวิภัตติที่แสดงความเป็นประธาน หรือเมื่อมีการลบ บทว่า “วิเวกชะ ปีติสุขัง” ก็เป็นบทบาลี นี้คือความพิเศษ บทว่า “คณนานุปุพพตา” คือความเป็นไปตามลำดับนับ หรือคำว่า “ปฐม” เป็นเพียงคำที่แสดงความเป็นไปตามลำดับนับ นี้คืออรรถ มรรคย่อมแทงตลอดลักษณะมีอนิจจะ (ความไม่เที่ยง) เป็นต้น ด้วยการละวิปัลลาสมีนิจจะ (ความเที่ยง) เป็นต้น และด้วยความเป็นผู้ไม่หลง จึงชื่อว่า “ลักขณูปนิชฌาน” พระนิพพานมีสภาพไม่เลือนหาย เพราะมีลักษณะไม่วิปริต เพราะไม่เป็นอย่างอื่น จึงมีลักษณะเป็นเช่นนั้น (ไม่ผิดเพี้ยน) ဒုတိယဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยทุติยฌาน ၁၆၁-၂. ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာတိ ဧတေန ယေဟိ ဝိတက္ကဝိစာရေဟိ ပဌမဇ္ဈာနဿ ဩဠာရိကတာ, တေသံ သမတိက္ကမာ ဒုတိယဇ္ဈာနဿ သမဓိဂမော, န သဘာဝတော အနောဠာရိကာနံ ဖဿာဒီနံ သမတိက္ကမာတိ အယမတ္ထော ဒီပိတော ဟောတိ. ဧဝံ ‘‘ပီတိယာ စ ဝိရာဂါ’’တိအာဒီသု နယော. တသ္မာ ဝိတက္ကဝိစာရပီတိသုခသမတိက္ကမဝစနာနိ ဩဠာရိကောဠာရိကင်္ဂသမတိက္ကမာ ဒုတိယာဒိအဓိဂမပရိဒီပကာနီတိ တေသံ ဧကဒေသဘူတံ ဝိတက္ကဝိစာရသမတိက္ကမဝစနံ တံဒီပကန္တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ဝိတက္ကဝိစာရဝူပသမဝစနေနေဝ တံသမတိက္ကမာ ဒုတိယာဓိဂမဒီပကေန ပီတိဝိရာဂါဒိဝစနာနံ ပီတိယာဒိသမတိက္ကမာ တတိယာဒိအဓိဂမဒီပကတာ ဟောတီတိ တဿ တံဒီပကတာ ဝုတ္တာ. ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ” นี้ วิตกวิจารเหล่าใดเป็นเหตุให้ปฐมฌานมีความหยาบ การก้าวล่วงวิตกวิจารเหล่านั้นเป็นเหตุให้บรรลุทุติยฌาน ไม่ใช่การก้าวล่วงผัสสะเป็นต้นซึ่งโดยสภาพแล้วไม่หยาบ นี้คืออรรถที่แสดงไว้ อย่างนี้ ในบทว่า “ปีติยา จ วิราคา” เป็นต้น ก็มีนัยเดียวกัน เพราะฉะนั้น บทที่กล่าวถึงการก้าวล่วงวิตก วิจาร ปีติ สุข เป็นเครื่องแสดงการบรรลุทุติยฌานเป็นต้น ด้วยการก้าวล่วงองค์ฌานที่หยาบ ดังนั้น บทที่กล่าวถึงการก้าวล่วงวิตกวิจารซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของบทเหล่านั้น จึงถูกกล่าวว่าเป็นเครื่องแสดงอรรถนั้น อีกนัยหนึ่ง ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ” นั่นเอง ซึ่งเป็นเครื่องแสดงการบรรลุทุติยฌานด้วยการก้าวล่วงวิตกวิจารนั้น บทที่กล่าวถึงการคลายปีติเป็นต้น ก็เป็นเครื่องแสดงการบรรลุตติยฌานเป็นต้นด้วยการก้าวล่วงปีติเป็นต้น ดังนั้น บทนั้นจึงถูกกล่าวว่าเป็นเครื่องแสดงอรรถนั้น နီလဝဏ္ဏယောဂတော နီလဝတ္ထံ ဝိယာတိ နီလယောဂတော ဝတ္ထံ နီလံ ဝိယာတိ အဓိပ္ပာယော. ယေန သမ္ပသာဒနေန ယောဂါ ဈာနံ သမ္ပသာဒနံ, တသ္မိံ ဒဿိတေ ‘‘သမ္ပသာဒနံ ဈာန’’န္တိ သမာနာဓိကရဏနိဒ္ဒေသေနေဝ တံယောဂါ ဈာနေ တံသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ ဒဿိတာတိ အဝိရောဓော ယုတ္တော. ဧကောဒိဘာဝေ ကထန္တိ ဧကောဒိမှိ ဒဿိတေ ‘‘ဧကောဒိဘာဝံ ဈာန’’န္တိ သမာနာဓိကရဏနိဒ္ဒေသေနေဝ ဈာနဿ ဧကောဒိဝဍ္ဎနတာ ဝုတ္တာ ဟောတီတိ. ဧကောဒိဘာဝန္တိ ပနိဒံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဧကောဒိဿ နိဒ္ဒေသော န ကတ္တဗ္ဗော သိယာတိ ဧကောဒိဘာဝသဒ္ဒေါ ဧဝ သမာဓိမှိ ပဝတ္တော သမ္ပသာဒနသဒ္ဒေါ ဝိယ ဈာနမှိ ပဝတ္တတီတိ ယုတ္တံ. บทว่า “นีลวัณณโยคโต นีลวัตถัง วิยะ” (เหมือนผ้าสีครามเพราะประกอบด้วยสีคราม) มีความหมายว่า “เหมือนผ้าเป็นสีครามเพราะประกอบด้วยสีคราม” นี้คือความประสงค์ (ของอรรถกถาจารย์) ฌานชื่อว่า “สัมปสาทนะ” เพราะประกอบด้วยสัมปสาทนะใด เมื่อสัมปสาทนะนั้นถูกแสดงไว้ (ในวิภังคบาลี) ด้วยการแสดงแบบสมานาธิกรณะว่า “สัมปสาทนะคือฌาน” นั่นเอง การใช้ศัพท์ “สัมปสาทนะ” ในฌานเพราะประกอบด้วยสัมปสาทนะนั้น ก็ถูกแสดงไว้แล้ว ดังนั้นจึงสมควรที่ไม่มีความขัดแย้งกัน ในบทว่า “เอกโวทิภาวะ” จะเป็นอย่างไร? นี้คือคำถาม เมื่อเอกโวทิภาวะถูกแสดงไว้ (ในบาลี) ด้วยการแสดงแบบสมานาธิกรณะว่า “เอกโวทิภาวะคือฌาน” นั่นเอง ความที่ฌานเป็นเครื่องเพิ่มพูนเอกโวทิภาวะ ก็ถูกกล่าวไว้แล้ว แต่คำว่า “เอกโวทิภาวะ” นี้ เมื่อยกขึ้นมาแล้ว การแสดงความหมายของเอกโวทิภาวะโดยละเอียดก็ไม่ควรทำใช่ไหม? นี้คือคำถามค้าน คำว่า “เอกโวทิภาวะ” ซึ่งใช้ในอรรถว่าสมาธิ ก็ใช้ในอรรถว่าฌานได้เหมือนคำว่า “สัมปสาทนะ” ดังนั้นจึงสมควร အပ္ပိတာတိ ဂမိတာ ဝိနာသံ. ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိအဓိဂမုပါယဒီပကေန အဇ္ဈတ္တသမ္ပသာဒနတာယ စေတသော ဧကောဒိဘာဝတာယ စ ဟေတုဒီပကေန အဝိတက္ကာဝိစာရဘာဝဟေတုဒီပကေန စ ဝိတက္ကဝိစာရဝူပသမဝစနေနေဝ ဝိတက္ကဝိစာရာဘာဝေါ ဒီပိတောတိ ကိံ ပုန အဝိတက္ကအဝိစာရဝစနေန ကတေနာတိ? န, အဒီပိတတ္တာ. န ဟိ ဝိတက္ကဝိစာရဝူပသမဝစနေန ဝိတက္ကဝိစာရာနံ အပ္ပဝတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ဝိတက္ကဝိစာရေသု ဟိ တဏှာပဟာနဉ္စ ဧတေသံ [Pg.103] ဝူပသမနံ. ယေ စ သင်္ခါရေသု တဏှာပဟာနံ ကရောန္တိ, တေသု မဂ္ဂေသု ပဟီနတဏှေသု ဖလေသု စ သင်္ခါရပ္ပဝတ္တိ ဟောတိ, ဧဝမိဓာပိ ဝိက္ခမ္ဘိတဝိတက္ကဝိစာရတဏှဿ ဒုတိယဇ္ဈာနဿ ဝိတက္ကဝိစာရသမ္ပယောဂေါ ပုရိမေန န နိဝါရိတော သိယာတိ တံနိဝါရဏတ္ထံ အာဝဇ္ဇိတုကာမတာဒိအတိက္ကမောဝ တေသံ ဝူပသမောတိ ဒဿနတ္ထဉ္စ ‘‘အဝိတက္ကံ အဝိစာရ’’န္တိ ဝုတ္တံ. บทว่า “อัปปิตา” (มอบให้แล้ว) คือถึงซึ่งความพินาศ ด้วยบทที่แสดงอุบายแห่งการบรรลุทุติยฌานเป็นต้น ด้วยบทที่แสดงเหตุแห่งความเป็นสัมปสาทนะภายในและความเป็นเอกโวทิภาวะแห่งจิต และด้วยบทที่แสดงเหตุแห่งความเป็นอวิตักกะอวิจาระ ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ” นั่นเอง ความไม่มีวิตกวิจารก็ถูกแสดงไว้แล้ว แล้วจะมีประโยชน์อะไรอีกด้วยบทว่า “อวิตักกัง อวิจารัง” ที่ทำขึ้นมาอีก? คำถามค้านนั้นไม่สมควร เพราะยังไม่ได้แสดงไว้ (ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ”) เพราะว่า ด้วยบทว่า “วิตักกวิจารูปสมะ” ความไม่เป็นไปแห่งวิตกวิจารไม่ได้ถูกกล่าวไว้ เพราะว่าในวิตกวิจารทั้งหลาย การละตัณหา ก็คือการสงบระงับของวิตกวิจารเหล่านั้น มรรคเหล่าใดกระทำซึ่งการละตัณหาในสังขารทั้งหลาย ในมรรคเหล่านั้น และในผลทั้งหลายที่ตัณหาถูกละแล้ว สังขารก็ยังเป็นไปอยู่ เช่นเดียวกันในฌานนี้ ทุติยฌานที่ตัณหาในวิตกวิจารถูกข่มไว้แล้ว การประกอบด้วยวิตกวิจารก็ยังไม่ถูกห้ามด้วยบทก่อน (คือ “วิตักกวิจารูปสมะ”) เพื่อห้ามการประกอบนั้น และเพื่อแสดงว่าการก้าวล่วงความปรารถนาที่จะพิจารณาเป็นต้นนั่นแหละคือการสงบระงับของวิตกวิจารเหล่านั้น จึงได้กล่าวว่า “อวิตักกัง อวิจารัง” တတိယဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยตติยฌาน ၁၆၃. ပရိသုဒ္ဓပကတိ ခီဏာသဝပကတိ နိက္ကိလေသတာ. ဥပေက္ခာနိမိတ္တန္တိ ဧတ္ထ လီနုဒ္ဓစ္စပက္ခပါတရဟိတံ မဇ္ဈတ္တံ ဝီရိယံ ‘‘ဥပေက္ခာ’’တိ ဝုတ္တံ, တဒေဝ တံ အာကာရံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တေတဗ္ဗဿ တာဒိသဿ ဝီရိယဿ နိမိတ္တဘာဝတော ဥပေက္ခာနိမိတ္တံ. ပဌမဇ္ဈာနပ္ပဋိလာဘတ္ထာယ နီဝရဏေ…ပေ… နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိပဋိလာဘတ္ထာယ အာကိဉ္စညာယတနသညံ ပဋိသင်္ခါသန္တိဋ္ဌနာပညာသင်္ခါရုပေက္ခာသု ဉာဏန္တိ ဣမာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂပဋိလာဘတ္ထာယ ဥပ္ပာဒံ ပဝတ္တံ နိမိတ္တံ အာယူဟနံ ပဋိသန္ဓိံ ဂတိံ နိဗ္ဗတ္တိံ ဥပပတ္တိံ ဇာတိံ ဇရာမရဏသောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿဥပါယာသေ. သောတာပတ္တိဖလသမာပတ္တတ္ထာယ ဥပ္ပာဒံ…ပေ… ဥပါယာသေ…ပေ… အရဟတ္တမဂ္ဂပဋိလာဘတ္ထာယ ဥပ္ပာဒံ…ပေ… ဥပါယာသေ. အရဟတ္တဖလသမာပတ္တတ္ထာယ…ပေ… သုညတဝိဟာရသမာပတ္တတ္ထာယ…ပေ… အနိမိတ္တဝိဟာရသမာပတ္တတ္ထာယ ဥပ္ပာဒံ ပဝတ္တံ အာယူဟနံ ပဋိသန္ဓိံ…ပေ… ပဋိသင်္ခါသန္တိဋ္ဌနာ ပညာ သင်္ခါရုပေက္ခာသု ဉာဏန္တိ ဣမာ ဒသ ဝိပဿနာဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ๑๖๓. สภาพที่บริสุทธิ์ สภาพของพระขีณาสพ คือความเป็นผู้ไม่มีกิเลส ในบทว่า “อุเปกขานิมิตตะ” นี้ วิริยะที่เป็นกลาง ปราศจากการตกไปในฝ่ายแห่งความหดหู่และความฟุ้งซ่าน ถูกเรียกว่า “อุเบกขา” วิริยะนั้นเองเมื่อถือเอาอาการนั้น (คือความเป็นกลาง) ย่อมเป็นนิมิต (เครื่องหมาย) ของวิริยะเช่นนั้นที่พึงให้เป็นไป จึงชื่อว่า “อุเปกขานิมิตตะ” เพื่อการได้ปฐมฌานในนิวรณ์ทั้งหลาย... (ละไว้)... เพื่อการได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ในอากิญจัญญายตนสัญญา การพิจารณาตั้งมั่นด้วยปัญญาในสังขารุเปกขาญาณ ญาณ ๘ ประการเหล่านี้ ย่อมเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งสมาบัติ เพื่อการได้โสดาปัตติมรรค การเกิดขึ้น การเป็นไป นิมิต การปรุงแต่ง การปฏิสนธิ คติ การบังเกิด การอุบัติ ชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เพื่อการได้โสดาปัตติผลสมาบัติ การเกิดขึ้น... (ละไว้)... อุปายาส... (ละไว้)... เพื่อการได้อรหัตตมรรค การเกิดขึ้น... (ละไว้)... อุปายาส เพื่อการได้อรหัตตผลสมาบัติ... (ละไว้)... เพื่อการได้สุญญตวิหารสมาบัติ... (ละไว้)... เพื่อการได้อนิมิตตวิหารสมาบัติ การเกิดขึ้น การเป็นไป การปรุงแต่ง การปฏิสนธิ... (ละไว้)... การพิจารณาตั้งมั่นด้วยปัญญาในสังขารุเปกขาญาณ ญาณ ๑๐ ประการเหล่านี้ ย่อมเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา ယဒတ္ထိ ယံ ဘူတန္တိ ခန္ဓပဉ္စကံ, တံ မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏေန ပဇဟတိ. ဒိဋ္ဌသောဝတ္ထိကတ္တယဿ သပ္ပလက္ခဏဝိစိနနေ ဝိယ ဒိဋ္ဌလက္ခဏတ္တယဿ ဘူတဿ သင်္ခါရလက္ခဏဝိစိနနေ ဥပေက္ခံ ပဋိလဘတိ. အနာဘောဂရသာတိ ပဏီတသုခေပိ တသ္မိံ အဝနတိ ပဋိပက္ခကိစ္စာတိ အတ္ထော. နာမကာယေန စေတသိကသုခံ ကာယိကသုခဟေတု ရူပသမုဋ္ဌာပနေန ကာယိကသုခဉ္စ ဈာနသမင်္ဂီ ပဋိသံဝေဒေတီတိ ဝုစ္စတိ. ဖုဋတ္တာ ဗျာပိတတ္တာ. ယထာ ဟိ ဥဒကေန ဖုဋသရီရဿ တာဒိသေ နာတိပစ္စနီကေ ဝါတာဒိကေ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေ ဖုဋ္ဌေ သုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ ဧတေဟိ ဖုဋသရီရဿပိ. บทว่า “ยทัตถิ ยัง ภูตัง” (สิ่งใดมีอยู่ สิ่งใดเป็นอยู่) คือขันธ์ ๕ ย่อมละขันธ์ ๕ นั้นด้วยมุญจิตุกัมยตาญาณ (ญาณที่ปรารถนาจะพ้น) เหมือนกับการพิจารณาลักษณะของงูที่มีเครื่องหมาย ๓ อย่างที่เห็นแล้ว ย่อมได้อุเบกขาในการพิจารณาลักษณะของสังขารของขันธ์ ๕ ที่มีลักษณะ ๓ อย่างที่เห็นแล้ว บทว่า “อนาโภครสะ” (มีรสแห่งความไม่ใส่ใจ) มีอรรถว่า แม้ในสุขอันประณีตนั้น (คือตติยฌานสุข) ก็มีกิจตรงกันข้ามกับการน้อมใจไป (คือไม่มีตัณหาที่น้อมใจไป) ผู้ประกอบด้วยฌานย่อมเสวยสุขทางใจด้วยนามกาย (เจตสิก) และสุขทางกายด้วยการยังรูปอันเป็นเหตุแห่งสุขทางกายให้เกิดขึ้น นี้ถูกกล่าวไว้ เพราะแผ่ไปทั่ว เพราะซ่านไปทั่ว เหมือนอย่างที่ แก่ผู้มีกายอันน้ำแผ่ไปทั่ว เมื่อผัสสะมีลมเป็นต้นที่ไม่เป็นปฏิปักษ์อย่างยิ่งเช่นนั้นถูกต้องแล้ว สุขย่อมเกิดขึ้น ฉันใด แม้แก่ผู้มีกายอันรูปเหล่านี้แผ่ไปทั่ว (สุขก็ย่อมเกิดขึ้น) ฉันนั้น စတုတ္ထဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยจตุตถฌาน ၁၆၅. အဝိဘူတပစ္စုပဋ္ဌာနာတိ [Pg.104] သုခဒုက္ခာနိ ဝိယ အဝိဘူတာကာရာ ပိဋ္ဌိပါသာဏဂတမိဂမဂ္ဂေါ ဝိယ တဒနုမာတဗ္ဗာဝိဘူတာကာရောပဋ္ဌာနာ. ๑๖๕. คำว่า Avibhūtapaccupaṭṭhānā ความว่า มีอาการไม่ปรากฏชัดเหมือนสุขและทุกข์ มีการปรากฏโดยอาการที่ไม่ปรากฏชัดซึ่งพึงอนุมานได้ด้วยสุขและทุกข์นั้น เหมือนทางเดินของเนื้อบนหลังแผ่นหิน စတုက္ကနယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การอธิบายจตุกกนัยจบแล้ว ပဉ္စကနယဝဏ္ဏနာ การอธิบายปัญจกนัย ၁၆၇. ယဿာ ပန ဓမ္မဓာတုယာတိ သဗ္ဗညုတညာဏဿ. တေန ဟိ ဓမ္မာနံ အာကာရဘေဒံ ဉတွာ တဒနုရူပံ ဒေသနံ နိယာမေတီတိ. ဧတ္ထ စ ပဉ္စကနယေ ဒုတိယဇ္ဈာနံ စတုက္ကနယေ ဒုတိယဇ္ဈာနပက္ခိကံ ကတွာ ဝိဘတ္တံ ‘‘ယသ္မိံ…ပေ… မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ အဝိတက္ကံ ဝိစာရမတ္တံ သမာဓိဇံ ပီတိသုခံ ဒုတိယဇ္ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိ. ကသ္မာ? ဧကတ္တကာယနာနတ္တသညီသတ္တာဝါသဖလတာယ ဒုတိယဇ္ဈာနေန သမာနဖလတ္တာ ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိတော ဇာတတ္တာ စ. ပဌမဇ္ဈာနမေဝ ဟိ ကာမေဟိ အကုသလေဟိ စ ဝိဝိတ္တန္တိ တဒဘာဝါ န ဣဓ ‘‘ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ ဝိဝိစ္စ အကုသလေဟီ’’တိ သက္ကာ ဝတ္တုံ, နာပိ ‘‘ဝိဝေကဇ’’န္တိ. သုတ္တန္တဒေသနာသု စ ပဉ္စကနယေ ဒုတိယတတိယဇ္ဈာနာနိ ဒုတိယဇ္ဈာနမေဝ ဘဇန္တိ ဝိတက္ကဝူပသမာ ဝိစာရဝူပသမာ အဝိတက္ကတ္တာ အဝိစာရတ္တာ စာတိ. ๑๖๗. คำว่า Yassā pana dhammadhātuyā ความว่า แห่งพระสัพพัญญุตญาณ ด้วยว่าพระผู้มีพระภาคทรงทราบความต่างแห่งอาการของธรรมทั้งหลายด้วยพระสัพพัญญุตญาณนั้นแล้ว จึงทรงกำหนดเทศนาให้เหมาะสมกับอาการที่ต่างกันนั้น ในปัญจกนัยนี้ ทรงจำแนกทุติยฌานโดยทำให้เป็นส่วนแห่งทุติยฌานในจตุกกนัยว่า 'ในสมัยใด... เจริญมรรค... บรรลุทุติยฌานที่ไม่มีวิตก มีเพียงวิจาร เกิดจากสมาธิ มีปีติและสุขอยู่' เพราะเหตุไร? เพราะมีผลเสมอกับทุติยฌานในจตุกกนัย โดยความเป็นผลคือสัตตาวาสภูมิที่มีกายเป็นอย่างเดียวกันแต่มีสัญญาต่างกัน และเพราะเกิดจากสมาธิในปฐมฌาน จริงอยู่ ปฐมฌานนั่นเองสงัดแล้วจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลาย เพราะความไม่มีกามและอกุศลธรรมเหล่านั้น ในทุติยฌานนี้จึงไม่อาจกล่าวได้ว่า 'สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม' และไม่อาจกล่าวได้ว่า 'เกิดจากวิเวก' และในพระสูตรทั้งหลาย ทุติยฌานและตติยฌานในปัญจกนัย ย่อมเข้าถึงความเป็นทุติยฌานนั่นเองในจตุกกนัย เพราะความระงับไปแห่งวิตก เพราะความระงับไปแห่งวิจาร เพราะความเป็นสภาวะที่ไม่มีวิตกและไม่มีวิจาร ပဋိပဒါစတုက္ကဝဏ္ဏနာ การอธิบายปฏิปทาจตุกกะ ၁၇၆-၁၈၀. တဿ တဿ ဈာနဿ ဥပစာရန္တိ နီဝရဏဝိတက္ကဝိစာရနိကန္တိယာဒီနံ ဝူပသမာ ထိရဘူတော ကာမာဝစရသမာဓိ. တဒနုဓမ္မတာတိ တဒနုရူပတာဘူတာ, သာ ပန တဒဿာဒသင်္ခါတာ တဒဿာဒသမ္ပယုတ္တက္ခန္ဓသင်္ခါတာ ဝါ မိစ္ဆာသတီတိ ဝဒန္တိ. အဝိဂတနိကန္တိကာ တံတံပရိဟရဏသတီတိပိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘သတိယာ ဝါ နိကန္တိယာ ဝါ’’တိ ဝိကပ္ပော ကတော. အာဂမနဝသေနာပိ စ ပဋိပဒါ ဟောန္တိယေဝါတိ ဣဒံ ကဒါစိ ဒုတိယာဒီနံ ပဌမာဒိအာဂမနကတပဋိပဒတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အပိ-သဒ္ဒေါ ဟိ အနေကန္တိကတံ ဒီပေတိ, ဧတဿ အနေကန္တိကတ္တာ ဧဝ စ ပါဠိယံ ဧကေကသ္မိံ ဈာနေ စတဿော ပဋိပဒါ စတ္တာရိ အာရမ္မဏာနိ သောဠသက္ခတ္တုကဉ္စ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇိတံ. အညထာ ဧကေကသ္မိံ ပဋိပဒါဒိမှိ နဝ နဝ ဈာနာနိ ယောဇေတဗ္ဗာနိ သိယုန္တိ. ๑๗๖-๑๘๐. คำว่า Tassa tassa jhānassa upacāraṃ ความว่า กามาวจรสมาธิที่ตั้งมั่นเพราะความสงบระงับแห่งนิวรณ์ วิตก วิจาร และนิกันติ (ความใคร่ในฌาน) เป็นต้น คำว่า Tadanudhammatā ความว่า ความเป็นสภาวะที่เหมาะสมกับฌานนั้น แต่ท่านผู้รู้ทั้งหลายกล่าวว่า ความเป็นสภาวะที่เหมาะสมนั้น คือมิจฉาสติที่เรียกว่าความเพลิดเพลินในฌานนั้น หรือที่เรียกว่านามขันธ์ ๔ ที่สัมปยุตด้วยความเพลิดเพลินในฌานนั้น หรือจะกล่าวว่า ได้แก่สัมมาสติที่ประคองรักษาฌานนั้นๆ ซึ่งยังมีนิกันติไม่ปราศไปแล้ว ดังนี้ก็ได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงทำวิกัปไว้ว่า 'ด้วยสติ หรือด้วยนิกันติ' อนึ่ง คำว่า 'ปฏิปทาทั้งหลายย่อมมีได้แม้ด้วยอำนาจแห่งอาคมนะ' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นผู้มีปฏิปทาที่ทำด้วยการบรรลุปฐมฌานเป็นต้นของทุติยฌานเป็นต้นในบางคราว จริงอยู่ อปิศัพท์ แสดงความไม่แน่นอน เพราะความไม่แน่นอนแห่งอาคมนะนี้เอง ในบาลีท่านจึงประกอบปฏิปทา ๔ อารมณ์ ๔ และฌาน ๑๖ ครั้ง แยกกันไว้ในฌานแต่ละอย่าง มิฉะนั้นแล้ว ในปฏิปทาเป็นต้นแต่ละอย่าง พึงประกอบฌานอย่างละ ๙ အာရမ္မဏစတုက္ကဝဏ္ဏနာ การอธิบายอารัมมณจตุกกะ ၁၈၁. အပ္ပဂုဏန္တိ [Pg.105] ပဉ္စဟိ ဝသိတာဟိ အဝသီကတံ. ๑๘๑. คำว่า Appaguṇanti ความว่า อันบุคคลยังไม่ทำให้ชำนาญด้วยวสี ๕ ประการ အာရမ္မဏပဋိပဒါမိဿကဝဏ္ဏနာ การอธิบายอารัมมณปฏิปทามิสสกะ ၁၈၆. ဟေဋ္ဌာတိ သောဠသက္ခတ္တုကတော ပုဗ္ဗေ. ယေ ကေစိ ဈာနံ ဥပ္ပာဒေန္တိ နာမာတိ ဝစနေန ယေ ကတာဓိကာရာ သေက္ခာ မဂ္ဂေနေဝ ဥပ္ပာဒိတဇ္ဈာနာ, တေသံ ဈာနာနိ မဂ္ဂပဋိဗဒ္ဓတာယ သုဒ္ဓိကနဝကသင်္ဂဟိတာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. န ဟိ တေ ဥပ္ပာဒေန္တိ နာမာတိ. ๑๘๖. คำว่า Heṭṭhā ความว่า ในกาลก่อนแต่ฌาน ๑๖ ครั้ง พึงทราบว่า ด้วยคำว่า 'บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งย่อมยังฌานให้เกิดขึ้น' ฌานทั้งหลายของพระเสขะผู้มีอธิการอันทำไว้แล้ว ผู้มีฌานอันเกิดขึ้นด้วยมรรคนั่นเอง ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าด้วยสุทธกนวกะ เพราะความที่ฌานเหล่านั้นผูกพันกับมรรค เพราะว่าพระเสขะเหล่านั้น ชื่อว่าย่อมไม่ยังฌานให้เกิดขึ้นโดยความพยายามแยกต่างหาก ကသိဏကထာဝဏ္ဏနာ การอธิบายกสิณกถา ၂၀၃. နိရောဓပါဒကတာဝစနေန အာရုပ္ပပါဒကတာ စ ဒဿိတာ. ခိပ္ပဒဿနံ ခိပ္ပာဘိညတာ ခိပ္ပနိသန္တိဘာဝေါ. ๒๐๓. ด้วยคำที่กล่าวถึงความเป็นบาทแห่งนิโรธสมาบัติ ท่านแสดงถึงความเป็นบาทแห่งอรูปสมาบัติด้วย คำว่า Khippadassana ความว่า ความเป็นผู้มีอภิญญาเร็ว คือความเป็นผู้มีความเห็นประจักษ์เร็ว အဘိဘာယတနကထာဝဏ္ဏနာ การอธิบายอภิภายตนกถา ၂၀၄. အညမ္ပီတိ ကေဝလံ ကသိဏာယတနသင်္ခါတမေဝ အဟုတွာ အဘိဘာယတနသင်္ခါတမ္ပိ ပဝတ္တတီတိ သတိပိ အဘိဘာယတနာနံ ကသိဏာယတနတ္တေ ကသိဏာယတနဘာဝတော အညော အဘိဘာယတနဘာဝေါ ကသိဏနိမိတ္တာဘိဘဝနကဘာဝနာနိမိတ္တနာနတ္တတောတိ ဒဿေတိ. တတ္ထ အဘိဘဝတီတိ အဘိဘု, ပရိကမ္မံ, ဉာဏံ ဝါ. အဘိဘု အာယတနံ ဧတဿာတိ အဘိဘာယတနံ, ဈာနံ. အဘိဘဝိတဗ္ဗံ ဝါ အာရမ္မဏသင်္ခါတံ အာယတနံ ဧတဿာတိ အဘိဘာယတနံ, ဈာနံ. အာရမ္မဏာဘိဘဝနတော အဘိဘု စ တံ အာယတနဉ္စ ယောဂိနော သုခဝိသေသာနံ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော မနာယတနဓမ္မာယတနဘာဝတော စာတိပိ သသမ္ပယုတ္တံ ဈာနံ အဘိဘာယတနံ. မဂ္ဂပ္ပဋိဗဒ္ဓတာယ တဒါ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတဿ အာဘောဂေါ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာဝသေန ဈာနက္ခဏေ ပဝတ္တံ အဘိဘဝနာကာရံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တော ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာဂမေသု ပန ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ ဧကော ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ ပရိတ္တာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ. အပ္ပမာဏာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ. အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီ ဧကော…ပေ… ပရိတ္တာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ. အပ္ပမာဏာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၇၃; မ. နိ. ၂.၂၄၉; အ. နိ. ၈.၆၅) ဣမေသံ စတုန္နံ အဘိဘာယတနာနံ အာဂတတ္တာ အာဂမဋ္ဌကထာသု [Pg.106] (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၁၇၃; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂. ၂၄၉-၂၅၀; အ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၈.၆၅) ‘‘ဝဏ္ဏဝသေန အာဘောဂေ ဝိဇ္ဇမာနေပိ ပရိတ္တအပ္ပမာဏဝသေနေဝ ဣမာနိ အဘိဘာယတနာနိ ဒေသိတာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. ပရိတ္တအပ္ပမာဏတာ ဟိ အဘိဘဝနဿ ကာရဏံ ဝဏ္ဏာဘောဂေ သတိပိ အသတိပိ. တတ္ထ စ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတာနိ သဟိတာနိ စ သဗ္ဗာနိ ပရိတ္တာနိ ‘‘သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ, တထာ အပ္ပမာဏာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. အတ္ထိ ဟိ ဧသော ပရိယာယော ပရိတ္တာနိ အဘိဘုယျ တာနိ စေ ကဒါစိ ဝဏ္ဏဝသေန အာဘုဇိတာနိ ဟောန္တိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ အဘိဘုယျာတိ. ဣဓ ပန နိပ္ပရိယာယဒေသနတ္တာ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတာနိ ဝိသုံ ဝုတ္တာနိ သဟိတာနိ စ. အတ္ထိ ဟိ ဥဘယတ္ထ အဘိဘဝနဝိသေသောတိ. ๒๐๔. ด้วยคำว่า Aññampi ท่านแสดงว่า รูปาวจรธรรมไม่เป็นเพียงสิ่งที่เรียกว่ากสิณายตนะเท่านั้น แต่ยังเป็นสิ่งที่เรียกว่าอภิภายตนะด้วย แม้เมื่ออภิภายตนะทั้งหลายมีความเป็นกสิณายตนะอยู่ แต่ความเป็นอภิภายตนะก็ต่างจากความเป็นกสิณายตนะ เพราะความต่างกันแห่งภาวนานิมิตที่ครอบงำกสิณนิมิต ในคำว่า อภิภายตนะ นั้น ธรรมที่ครอบงำอารมณ์ ชื่อว่า อภิภู ได้แก่ บริกรรม หรือญาณ อายตนะคืออภิภูของฌานนี้มีอยู่ เพราะฉะนั้น ฌานนี้จึงชื่อว่า อภิภายตนะ อีกนัยหนึ่ง อายตนะคืออารมณ์ที่พึงครอบงำของฌานนี้มีอยู่ เพราะฉะนั้น ฌานนี้จึงชื่อว่า อภิภายตนะ อีกอย่างหนึ่ง ฌานพร้อมด้วยสัมปยุตธรรม ชื่อว่า อภิภายตนะ เพราะเป็นอภิภูด้วยเนื่องจากครอบงำอารมณ์ และเป็นอายตนะด้วยเนื่องจากเป็นที่ตั้งแห่งความสุขพิเศษของโยคี และเนื่องจากความเป็นมนายตนะและธรรมายตนะ พึงทราบว่า เพราะความที่ฌานผูกพันกับมรรค อาโภคะของโยคีผู้พ้นจากสมาบัติในขณะนั้น ท่านกล่าวว่า เป็นไปโดยถือเอาอาการที่ครอบงำซึ่งเป็นไปในขณะแห่งฌานด้วยอำนาจแห่งบุพพภาคภาวนา แต่ในพระสูตรทั้งหลาย เพราะอภิภายตนะ ๔ เหล่านี้มาแล้วในบาลี ในอรรถกถาพระสูตรจึงกล่าวว่า 'แม้เมื่อมีการใส่ใจโดยอำนาจแห่งวรรณะอยู่ แต่อภิภายตนะเหล่านี้ท่านก็แสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งอารมณ์ที่เล็กน้อยและหาประมาณมิได้เท่านั้น' เพราะความเป็นอารมณ์ที่เล็กน้อยและหาประมาณมิได้ เป็นเหตุแห่งการครอบงำ ไม่ว่าจะมีหรือไม่มีการใส่ใจในวรรณะก็ตาม และในพระสูตรนั้น อารมณ์ที่เล็กน้อยทั้งหมด ทั้งที่ปราศจากการใส่ใจในวรรณะและที่ประกอบด้วยการใส่ใจในวรรณะ ท่านเรียกว่า 'มีวรรณะดีและมีวรรณะเลว' พึงทราบว่าอารมณ์ที่หาประมาณมิได้ก็เช่นเดียวกัน จริงอยู่ ปริยายนี้มีอยู่ว่า 'ครอบงำอารมณ์ที่เล็กน้อยแล้ว หากอารมณ์เหล่านั้นถูกใส่ใจโดยอำนาจแห่งวรรณะในบางคราว ก็ชื่อว่าครอบงำรูปที่มีวรรณะดีและมีวรรณะเลว' แต่ในพระอภิธรรมนี้ เพราะเป็นการแสดงโดยนิปปริยาย ท่านจึงกล่าวแยกอารมณ์ที่ปราศจากการใส่ใจในวรรณะและที่ประกอบด้วยการใส่ใจในวรรณะไว้ต่างหากกัน เพราะว่าในอารมณ์ทั้งสองอย่างนั้น มีความต่างกันแห่งการครอบงำอยู่ တတ္ထ စ ပရိယာယဒေသနတ္တာ ဝိမောက္ခာနမ္ပိ အဘိဘဝနပရိယာယော အတ္ထီတိ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ’’တိ အဘိဘာယတနဒွယံ ဝုတ္တံ, တတိယစတုတ္ထအဘိဘာယတနေသု ဒုတိယဝိမောက္ခော ဝဏ္ဏာဘိဘာယတနေသု တတိယဝိမောက္ခော စ အဘိဘဝနပ္ပဝတ္တိတော သင်္ဂဟိတော, ဣဓ ပန နိပ္ပရိယာယဒေသနတ္တာ ဝိမောက္ခာဘိဘာယတနာနိ အသင်္ကရတော ဒဿေတုံ ဝိမောက္ခေ ဝဇ္ဇေတွာ အဘိဘာယတနာနိ ကထိတာနိ. သဗ္ဗာနိ စ ဝိမောက္ခကိစ္စာနိ ဝိမောက္ခဒေသနာယ ဝုတ္တာနိ, တဒေတံ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ’’တိ အာဂတဿ အဘိဘာယတနဒွယဿ အဘိဘာယတနေသု အဝစနတော ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒီနဉ္စ သဗ္ဗဝိမောက္ခကိစ္စသာဓာရဏဝစနဘာဝတော ဝဝတ္ထာနံ ကတန္တိ ဝိညာယတိ. ในพระสูตรนั้น เพราะทรงแสดงโดยปริยาย จึงมีปริยายแห่งการครอบงำแม้วิโมกข์ทั้งหลายด้วยเหตุนั้น อภิภายตนะ ๒ อย่างที่ตรัสไว้ว่า "มีสัญญาในรูปภายใน" นั้น วิโมกข์ที่ ๒ ในอภิภายตนะที่ ๓ และที่ ๔ และวิโมกข์ที่ ๓ ในวรรณาภิภายตนะทั้งหลาย ย่อมสงเคราะห์เข้าไว้แล้ว เพราะมีการครอบงำเกิดขึ้น แต่ในพระอภิธรรมปาฬินี้ เพราะทรงแสดงโดยไม่เป็นปริยาย เพื่อจะแสดงวิโมกข์และอภิภายตนะทั้งหลายโดยไม่ปะปนกัน จึงตรัสอภิภายตนะทั้งหลาย โดยเว้นวิโมกข์ทั้งหลายไว้ และฌานที่มีวิโมกขกิจทั้งหมดก็ตรัสไว้ในวิโมกขเทศนา การกำหนดแยกแยะนั้น พึงทราบว่ากระทำไว้แล้ว เพราะไม่ได้กล่าวอภิภายตนะ ๒ อย่างที่มาในพระสูตรว่า "มีสัญญาในรูปภายใน" เป็นต้น ในอภิภายตนะที่มาในพระอภิธรรม และเพราะบทว่า "มีรูป เห็นรูป" เป็นต้น เป็นบทที่เกี่ยวข้องกับฌานที่มีวิโมกขกิจทั้งหมด พึงทราบด้วยประการฉะนี้ အဇ္ဈတ္တရူပါနံ အနဘိဘဝနီယတောတိ ဣဒံ ကတ္ထစိပိ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိ အဝတွာ သဗ္ဗတ္ထ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိ, တဿ ကာရဏဝစနံ. တေန ယံ အညဟေတုကံ, တံ တေန ဟေတုနာ ဝုတ္တံ. ယံ ပန ဒေသနာဝိလာသဟေတုကံ အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညိတာယ ဧဝ ဣဓ ဝစနံ, န တဿ အညံ ကာရဏံ မဂ္ဂိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. အဇ္ဈတ္တရူပါနံ အနဘိဘဝနီယတာ စ ဗဟိဒ္ဓါရူပါနံ ဝိယ အဝိဘူတတ္တာ, ဒေသနာဝိလာသော စ ယထာဝုတ္တဝဝတ္ထာနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီတိ ဧတေနေဝ သိဒ္ဓတ္တာ နီလာဒိအဘိဘာယတနာနိ န ဝတ္တဗ္ဗာနီတိ စေ? န, နီလာဒီသု ကတာဓိကာရာနံ နီလာဒိဘာဝဿေဝ အဘိဘဝနကာရဏတ္တာ. န ဟိ တေသံ ပရိသုဒ္ဓါပရိသုဒ္ဓဝဏ္ဏပရိတ္တတာ တဒပ္ပမာဏတာ ဝါ အဘိဘဝနကာရဏံ, အထ ခေါ နီလာဒိဘာဝေါ ဧဝါတိ. คำนี้ (ที่ว่ารูปภายในไม่ควรครอบงำ) เป็นคำที่กล่าวถึงเหตุของคำที่ตรัสไว้ในปาฬิบททั้งปวงว่า "เห็นรูปภายนอก" โดยไม่ตรัสว่า "เห็นรูปภายใน" ในปาฬิบทใดบทหนึ่ง ด้วยเหตุนั้น คำใดที่มีเหตุอื่น (นอกจากการแสดงที่วิจิตร) คำนั้นก็ตรัสไว้ด้วยเหตุนั้น แต่คำใดในพระอภิธรรมปาฬินี้ที่มีเหตุคือการแสดงที่วิจิตร ซึ่งเป็นอรูปสัญญาภายในนั่นเอง ไม่ควรแสวงหาเหตุอื่นของการตรัสคำนั้น ดังนี้แสดงไว้ และการไม่ควรครอบงำของรูปภายในนั้น เพราะไม่ปรากฏชัดเหมือนรูปภายนอก และการแสดงที่วิจิตรนั้น พึงทราบโดยอำนาจแห่งการกำหนดแยกแยะที่กล่าวมาแล้ว ถ้าพึงถามว่า "อภิภายตนะสีเขียวเป็นต้นไม่ควรกล่าวหรือ? เพราะสำเร็จแล้วด้วยบทว่า 'รูปงามและรูปไม่งาม' นี้เอง" ตอบว่า "ไม่ใช่" เพราะความเป็นสีเขียวเป็นต้นนั่นเอง เป็นเหตุแห่งการครอบงำของโยคีผู้มีอธิการกระทำไว้แล้วในสีเขียวเป็นต้น จริงอยู่ ความเป็นสีบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ที่เล็กน้อย หรือความเป็นสีบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ที่มีประมาณมากของกสิณสีเขียวเป็นต้นเหล่านั้น ไม่ใช่เหตุแห่งการครอบงำ แต่ความเป็นสีเขียวเป็นต้นนั่นเอง ดังนี้ พึงจำไว้ အဘိဘာယတနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนาอภิภายตนกถาจบแล้ว ဝိမောက္ခကထာဝဏ္ဏနာ การพรรณนาวิโมกขกถา ၂၄၈. ရူပီတိ [Pg.107] ယေနာယံ သသန္တတိပရိယာပန္နေန ရူပေန သမန္နာဂတော, တံ ယဿ ဈာနဿ ဟေတုဘာဝေန ဝိသိဋ္ဌံ ရူပံ ဟောတိ. ယေန ဝိသိဋ္ဌေန ရူပီတိ ဝုစ္စေယျ, တဒေဝ သသန္တတိပရိယာပန္နရူပနိမိတ္တံ ဈာနမိဝ ပရမတ္ထတော ရူပီဘာဝသာဓကန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကသိဏဒေသနာ ဈာနာနမေဝ ကသိဏဘာဝေန ပဝတ္တာ အဘိဓမ္မေ, သုတ္တေ ပန အာရမ္မဏာနန္တိ ‘‘အဘိဓမ္မဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ๒๔๘. ในบทว่า "มีรูป" นี้ พึงทราบว่า โยคีผู้มีชื่อว่า "มีรูป" นี้ ประกอบแล้วด้วยรูปใด ซึ่งเป็นรูปที่สงเคราะห์เข้าในสันดานของตน รูปนั้นเป็นรูปที่วิเศษโดยความเป็นเหตุของฌานใด ด้วยรูปที่วิเศษใด พึงกล่าวว่า "มีรูป" อารัมมณนิมิตคือรูปที่สงเคราะห์เข้าในสันดานของตนนั้นเอง ย่อมยังความเป็นผู้มีรูปให้สำเร็จโดยปรมัตถ์ เหมือนฌาน กสิณเทศนาในพระอภิธรรม ย่อมเป็นไปโดยความเป็นกสิณของฌานทั้งหลายนั่นเอง แต่ในพระสูตร ย่อมเป็นไปของอารมณ์ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ว่า "โดยอำนาจแห่งพระอภิธรรม" ဝိမောက္ခကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนาวิโมกขกถาจบแล้ว ဗြဟ္မဝိဟာရကထာဝဏ္ဏနာ การพรรณนาพรหมวิหารกถา ၂၅၁. သောမနဿဒေါမနဿရဟိတံ အညာဏမေဝ အညာဏုပေက္ခာ. ကိလေသောဓီနံ မဂ္ဂေါဓီဟိ အဇိတတ္တာ အနောဓိဇိနဿ. သတ္တမဘဝါဒိတော ဥဒ္ဓံ ပဝတ္တဝိပါကဿ အဇိတတ္တာ အဝိပါကဇိနဿ. နိဒ္ဒေါသဘာဝေနာတိ နိပ္ပဋိဃဘာဝေန. ဧကဿပိ သတ္တဿ အပ္ပဋိဘာဂနိမိတ္တတ္တာ ပရိစ္ဆေဒဂ္ဂဟဏံ နတ္ထိ, န စ သမ္မုတိသစ္စဝသေန ပဝတ္တံ သတ္တဂ္ဂဟဏံ ပရိစ္ဆိန္နရူပါဒိဂ္ဂဟဏံ ဟောတီတိ အပ္ပနာပ္ပတ္တိယာပိ အပရာမာသသတ္တဂ္ဂဟဏမုဒ္ဓဘူတာနံ မေတ္တာဒီနံ ဧကသတ္တာရမ္မဏာနမ္ပိ အပ္ပမာဏဂေါစရတာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ๒๕๑. อวิชชาที่ปราศจากโสมนัสและโทมนัส ชื่อว่าอัญญาณุเปกขา ของอนธิชินะ (ผู้ยังไม่ชนะขอบเขตกิเลส) เพราะยังไม่ชนะขอบเขตกิเลสด้วยขอบเขตแห่งมรรค ของอวิปากชินะ (ผู้ยังไม่ชนะวิบาก) เพราะยังไม่ชนะวิบากที่เกิดขึ้นภายหลังตั้งแต่ภพที่ ๗ เป็นต้นไป โดยความเป็นผู้ไม่มีโทษ คือโดยความเป็นผู้ไม่มีปฏิฆะ (ไม่มีโทสะ) พึงทราบว่า แม้ของสัตว์เพียงคนเดียว ก็ไม่มีการยึดถือขอบเขต เพราะไม่มีปฏิภาคนิมิต และการยึดถือว่าเป็นสัตว์ที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งสมมติสัจจะ ไม่ใช่การยึดถือรูปเป็นต้นที่ถูกกำหนดขอบเขต เพราะเหตุนั้น แม้เพราะถึงอัปปนา ความเป็นอัปปมาณโคจรของพรหมวิหารมีเมตตาเป็นต้น ซึ่งเป็นเลิศในการยึดถือสัตว์โดยไม่ยึดมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิ แม้มีสัตว์เพียงคนเดียวเป็นอารมณ์ ก็ตรัสไว้แล้ว ดังนี้ พึงทราบ ဗြဟ္မဝိဟာရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนาพรหมวิหารกถาจบแล้ว အသုဘကထာဝဏ္ဏနာ การพรรณนาอสุภกถา ၂၆၃. ဥဒ္ဓံ ဓုမာတတ္တာ ဥဒ္ဓုမာတံ. သေတရတ္တေဟိ ပရိဘိန္နံ ဝိမိဿိတံ နီလံ ဝိနီလံ, ပုရိမဝဏ္ဏဝိပရိဏာမဘူတံ ဝါ နီလံ ဝိနီလံ. သံဃာဋော အင်္ဂါနံ သုသမ္ဗဒ္ဓတာ. အာရမ္မဏဿ ဒုဗ္ဗလတာ ပဋိပက္ခဘာဝေန စိတ္တံ ဌပေတုံ အသမတ္ထတာ. အတ္တနိ အာနိသံသဒဿနနီဝရဏရောဂဝူပသမာနံ ယထာက္ကမံ ပုပ္ဖဆဍ္ဍကဝမနဝိရေစနဥပမာ ယောဇေတဗ္ဗာ. ပဋိကူလမနသိကာရသာမညေန အသုဘေဟိ ကေသာဒီဟိ ပဋိကူလဇ္ဈာနဿ ဂဟဏံ သိဝထိကာဝဏ္ဏဇ္ဈာနဿ စ. တမ္ပိ ဟိ ပဋိကူလမနသိကာရဝသေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ, သိဝထိကပ္ပကာရာနိ ဝါ သိဝထိကာဝဏ္ဏာနိ. ๒๖๓. ซากศพที่พองขึ้น ชื่อว่าอุทธุมาตกะ เพราะมีความพองขึ้นภายหลังความตาย ซากศพสีคล้ำที่ปะปนด้วยสีขาวและสีแดง ชื่อว่าวินีลกะ หรืออีกนัยหนึ่ง ซากศพสีคล้ำที่แปรเปลี่ยนไปจากสีเดิม ชื่อว่าวินีลกะ สังฆาตะ คือความที่อวัยวะทั้งหลายประกอบกันดี ความอ่อนกำลังของอสุภารมณ์ คือความไม่สามารถที่จะตั้งจิตไว้โดยความเป็นข้าศึก อุปมาด้วยการทิ้งดอกไม้ และอุปมาด้วยการอาเจียนและถ่าย พึงประกอบตามลำดับกับการเห็นอานิสงส์ในตน และการสงบโรคคือนิวรณ์ การยึดถือฌานที่มีปฏิกูลเป็นอารมณ์ด้วยอสุภะมีผมเป็นต้น และฌานที่มีสีในป่าช้าเป็นอารมณ์ ย่อมเป็นไป เพราะฌานที่มีสีในป่าช้านั้นก็ย่อมเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งปฏิกูลมนสิการเท่านั้น หรืออีกนัยหนึ่ง ซากศพ ๙ ชนิดที่อยู่ในป่าช้า ชื่อว่าสิวถิกาวรรณะ အသုဘကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนาอสุภกถาจบแล้ว ရူပါဝစရကုသလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนารูปาวจรกุศลกถาจบแล้ว အရူပါဝစရကုသလကထာဝဏ္ဏနာ การพรรณนาอรูปาวจรกุศลกถา ၂၆၅. သဗ္ဗာကာရေနာတိ [Pg.108] ဧဝံ ရူပနိမိတ္တံ ဒဏ္ဍာဒါနသမ္ဘဝဒဿနာဒိနာ သဗ္ဗေန ရူပရူပနိမိတ္တေသု တဒါရမ္မဏဇ္ဈာနေသု ဒေါသဒဿနာကာရေန, ရူပါဒီသု နိကန္တိပ္ပဟာနအနာဝဇ္ဇိတုကာမတာဒိနာ ဝါ. ဝိရာဂါတိ ဇိဂုစ္ဆနာ. အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရဝစနာဒီဟိ အာနေဉ္ဇတာ ‘‘သန္တာ ဣမေ စုန္ဒ အရိယဿ ဝိနယေ ဝိမောက္ခာ’’တိအာဒိနာ သန္တဝိမောက္ခတာ စ ဝုတ္တာ. ဒေါသဒဿနပဋိပက္ခဘာဝနာဝသေန ပဋိဃသညာနံ သုပ္ပဟီနတ္တာ မဟတာပိ သဒ္ဒေန အရူပသမာပတ္တိတော န ဝုဋ္ဌာတိ. တထာ ပန န သုပ္ပဟီနတ္တာ သဗ္ဗရူပသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာနံ သိယာ, ပဌမဇ္ဈာနံ ပန အပ္ပကမ္ပိ သဒ္ဒံ န သဟတီတိ တံ သမာပန္နဿ သဒ္ဒေါ ကဏ္ဋကောတိ ဝုတ္တံ. ๒๖๕. โดยอาการทั้งปวง คือโดยอาการแห่งการเห็นโทษในรูปธรรมและรูปนิมิตทั้งหลาย และในฌานที่มีรูปธรรมเป็นอารมณ์ (อภิญญา) และฌานที่มีรูปนิมิตเป็นอารมณ์ ซึ่งเกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งรูปนิมิต มีการเห็นความควรที่จะถือไม้เท้าเป็นต้น หรืออีกนัยหนึ่ง โดยอาการมีการละความยินดี ความไม่ปรารถนาที่จะพิจารณาเป็นต้นในรูปธรรมเป็นต้น วิราคะ คือเพราะความรังเกียจ และความเป็นอานัญจะก็ตรัสไว้แล้วด้วยการตรัสว่า "อานัญชาภิสังขาร" เป็นต้น และความเป็นสันตวิโมกข์ก็ตรัสไว้แล้วด้วยการตรัสว่า "จุนทะ ธรรมเหล่านี้เป็นวิโมกข์ที่สงบในพระวินัยของพระอริยะ" เป็นต้น เพราะปฏิฆสัญญาถูกละได้โดยดีแล้วโดยอำนาจแห่งการเห็นโทษของรูป และอรูปภาวนาที่เป็นข้าศึกต่อรูป จึงไม่ออกจากอรูปสมาบัติแม้ด้วยเสียงที่ดัง แต่โดยนัยตรงกันข้าม เพราะยังละไม่ได้โดยดีโดยอาการนั้น จึงพึงมีการออกจากรูปสมาบัติทั้งหมด แต่ปฐมฌานนั้น ย่อมทนเสียงแม้เพียงเล็กน้อยไม่ได้ เพราะเหตุนั้น เสียงจึงเป็นเหมือนเสี้ยนหนามของบุคคลผู้เข้าถึงปฐมฌานนั้น ดังนี้ ตรัสไว้แล้ว အာရုပ္ပဘာဝနာယ အဘာဝေ စုတိတော ဥဒ္ဓံ ဥပ္ပတ္တိရဟာနံ ရူပသညာပဋိဃသညာနံ ယာဝ အတ္တနော ဝိပါကပ္ပဝတ္တိ, တာဝ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနေန သမတိက္ကမော အတ္ထင်္ဂမော စ ဝုတ္တော. နာနတ္တသညာသု ပန ယာ တသ္မိံ ဘဝေ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တာ အနောကာသတာယ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, န အာရုပ္ပဘာဝနာယ နိဝါရိတတ္တာ. အနိဝါရိတတ္တာ စ ကာစိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ တာသံ အမနသိကာရော အနာဝဇ္ဇနံ အပစ္စဝေက္ခဏံ, ဇဝနပဋိပါဒကေန ဝါ ဘဝင်္ဂမနဿ အန္တရေ အကရဏံ အပ္ပဝေသနံ ဝုတ္တံ, တေန စ နာနတ္တသညာမနသိကာရဟေတူနံ ရူပါနံ သမတိက္ကမာ သမာဓိဿ ထိရဘာဝံ ဒဿေတိ. ရူပသမတိက္ကမာဘာဝေနေဝ ဟိ ရူပသမာပတ္တီသု ‘‘နာနတ္တသညာနံ အမနသိကာရာ’’တိ ဧကဿ အဝစနန္တိ. ကော အာနိသံသော, န ဟိ သဗ္ဗဿာဒဝတ္ထုရဟိတေ အာကာသေ ပဝတ္တိတသညာယ အာနိသံသော ဒိဿတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ရူပသညာသမတိက္ကမနာဒိကံ ဝစနံ အာနိသံသဿ ပကာသနံ, န အတ္ထော. ท่านกล่าวว่า การก้าวล่วงและการดับไปแห่งรูปสัญญาและปฏิฆสัญญาที่ควรจะเกิดขึ้นในกาลภายหลังแต่จุติจากภพนี้ ตราบเท่าที่วิบากของตน (อรูปฌาน) ยังดำเนินอยู่ ชื่อว่ามีได้ด้วยการทำรูปสัญญาและปฏิฆสัญญาเหล่านั้นให้มีสภาวะไม่เกิดขึ้นในเมื่อมีความไม่มี (แห่งสัญญาเหล่านั้น) ด้วยอรูปภาวนา ส่วนในนานัตตสัญญา (สัญญาที่ต่างกัน) สัญญาใดไม่เกิดขึ้นในภพนั้น สัญญาเหล่านั้นไม่เกิดขึ้นเพราะไม่มีโอกาสที่จะเกิดขึ้น ไม่ใช่เพราะอรูปภาวนาห้ามไว้ และบางสัญญา (เช่น กามาวจรกุศลสัญญา 27 อย่างที่กล่าวไว้ในอรรถกถา) ก็เกิดขึ้นได้เพราะไม่ได้ถูกห้ามไว้ เพราะฉะนั้น การไม่มนสิการ การไม่อาวรรณะ การไม่พิจารณาซึ่งสัญญาเหล่านั้น หรืออีกนัยหนึ่งตามอรรถกถา คือ การไม่กระทำ การไม่นำเข้าซึ่งนานัตตสัญญาเหล่านั้นในระหว่างภวังคจิตที่ยังให้ชวนวิถีเกิดขึ้น ท่านจึงกล่าวไว้ และด้วยบทว่า "นานัตตสัญญาอมนสิการ" นั้น ย่อมแสดงถึงความมั่นคงแห่งสมาธิ เพราะการก้าวล่วงรูปอันเป็นเหตุแห่งการมนสิการนานัตตสัญญา เพราะเหตุที่ไม่มีการก้าวล่วงรูป จึงไม่มีการกล่าวถึง "นานัตตสัญญาอมนสิการ" ในรูปสมาบัติเพียงบทเดียว ท่านถามว่า อานิสงส์คืออะไร? (ตอบว่า) เพราะอานิสงส์ของสัญญาที่เกิดขึ้นในอากาสอันปราศจากวัตถุอันน่าเพลิดเพลินทั้งปวง ย่อมไม่ปรากฏ ดังนี้ คำกล่าวว่า "การก้าวล่วงรูปสัญญา" เป็นต้นนั้น เป็นการประกาศอานิสงส์ ไม่ใช่ตัวอรรถะ (ความหมายหลัก) အညတ္ထာတိ သုတ္တေသု. တတ္ထ ဟိ ပရိတ္တကသိဏုဂ္ဃာဋနေပိ ရူပဝိဝေကမတ္တဂ္ဂဟဏေန ပရိစ္ဆေဒဿ အဂ္ဂဟဏတော အနန္တဖရဏတာ စ ဝုတ္တာ, ဣဓ ပန အနန္တဖရဏတာသဗ္ဘာဝေပိ ဥဂ္ဃာဋိတကသိဏဝသေန ပရိတ္တာနန္တတာ ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘အနန္တော အာကာသော’’တိ န ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. သမယဝဝတ္ထာပနဈာနဝိသေသနေနေဝေတ္ထ အတ္ထော, န ပဋိပတ္တိယာတိ တဒဝစနံ. คำว่า "ในที่อื่น" หมายถึงในพระสูตรทั้งหลาย ในพระสูตรนั้น แม้ในการเพิกกสิณอันเล็กน้อย ก็ได้กล่าวถึงความเป็นอนันตผรณา (การแผ่ไปไม่มีที่สุด) ไว้แล้ว เพราะการถือเอาเพียงความสงัดจากรูปเป็นอารมณ์ โดยไม่ถือเอาขอบเขต (โดยรอบ) เป็นอารมณ์ แต่ในพระอภิธรรมปิฎกนี้ แม้จะมีความเป็นอนันตผรณาอยู่จริง แต่เพื่อแสดงว่ามีความเป็นปริตตะและอนันตะโดยอาศัยกสิณที่เพิกออกแล้ว จึงไม่ได้กล่าวว่า "อากาสไม่มีที่สุด" ดังนี้เป็นความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์ ในที่นี้ (พระอภิธรรม) มีความต้องการเพียงการกำหนดสมัยและการจำแนกฌานเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยปฏิปทา (แนวทางปฏิบัติ) เพราะฉะนั้นจึงไม่มีการกล่าวถึงคำนั้น ၂၆၆. ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏံ [Pg.109] အတ္တနော ဖရဏာကာရေနေဝ အနန္တန္တိ မနသိကာတဗ္ဗတ္တာ ‘‘အနန္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဥဂ္ဃာဋဘာဝေါ ဥဂ္ဃာဋိမံ. ๒๖๖. ปฐมารูปปวิญญาณ (วิญญาณในอากาสานัญจายตนฌาน) ท่านกล่าวว่าเป็น "อนันตะ" เพราะพึงมนสิการว่าเป็นอนันตะด้วยอาการแผ่ไปของตนเองเท่านั้น (คือการแผ่ไปโดยไม่ยึดอารมณ์รอบข้าง แต่ยึดเพียงบัญญัติแห่งอากาสที่ว่างเปล่าจากรูปว่าเป็นอนันตะ) ภาวะที่เพิกออก (คือบัญญัติแห่งอากาสที่เป็นที่เกิดแห่งกสิณที่ถูกเพิกออก) เรียกว่า อุคฆาฏิมา ၂၆၇. အကိဉ္စနန္တိ ဝိညာဏဿ ကိဉ္စိ ပကာရံ အဂ္ဂဟေတွာ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဝိဘာဝနံ အာဟ. ๒๖๗. คำว่า "อากิญจนะ" หมายถึง การกล่าวถึงความไม่มีโดยประการทั้งปวง โดยไม่ถือเอาอาการแม้เพียงเล็กน้อยของปฐมารูปปวิญญาณ ၂၆၈. ယာယာတိ သင်္ခါရာဝသေသသညာယ. တံ တာဝ ပဋိပတ္တိံ. အာဝဇ္ဇိဿာမီတိအာဒိနာ တန္နိန္နာဝဇ္ဇနာဒိပဝတ္တိယာ အဘာဝံ ဒဿေတိ, န တဒတိက္ကမနတ္ထာယ အာဝဇ္ဇနဘာဝနာပဝတ္တိယာ. နာသညာတိ သညာဘာဝေါ စ ဧတိဿာ အတ္ထီတိ အတ္ထော. သမူဟဂဟဏဝသေန ပဝတ္တံ ကလာပသမ္မသနံ. ဖဿာဒိဧကေကဓမ္မဂဟဏဝသေန ပဝတ္တာ အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာ. ๒๖๘. คำว่า "ยา" (ใด) หมายถึง สัญญาอันละเอียดที่เหลือจากสังขารอันหยาบ (บทว่า) "ปฏิปทานั้น" (หมายถึงเพื่อแสดงปฏิปทานั้นก่อน) ด้วยบทว่า "อาวัชชิสสามิ" (เราจักคำนึงถึง) เป็นต้น ย่อมแสดงถึงการไม่มีอยู่แห่งการเกิดขึ้นของอาวัชชนะเป็นต้นที่น้อมไปสู่ตติยอรูปฌานนั้น ไม่ใช่แสดงถึงการไม่มีอยู่แห่งการเกิดขึ้นของอาวัชชนะภาวนาเพื่อก้าวล่วงตติยอรูปฌานนั้น คำว่า "นาสัญญี" (ไม่ใช่สัญญา) มีความหมายว่า สัญญาภาวะก็มีอยู่แก่สัญญานี้ การพิจารณาที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจการถือเอาเป็นกลุ่ม (คือการยึดเอาขันธ์ 4 ที่เป็นนามรวมกันเป็นอารมณ์) เรียกว่า กลาปสัมมสนะ วิปัสสนาที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจการถือเอาธรรมะทีละอย่าง เช่น ผัสสะ เป็นต้น เรียกว่า อนุปทธรรมวิปัสสนา အာကာသေ ပဝတ္တိတဝိညာဏာတိက္ကမတော တတိယာ. တဒတိက္ကမတော ဟိ တဿေဝ ဝိဘာဝနံ ဟောတိ. ဒုတိယာရုပ္ပဝိညာဏဝိဘာဝနေ ဟိ တဒေဝ အတိက္ကန္တံ သိယာ, န တဿ အာရမ္မဏံ, န စာရမ္မဏေ ဒေါသံ ဒိသွာ အနာရမ္မဏဿ ဝိဘာဝနာတိက္ကမော ယုဇ္ဇတိ. ပါဠိယဉ္စ ‘‘ဝိညာဏဉ္စာယတနသမာပတ္တိံ သတော သမာပဇ္ဇိတွာ တတော ဝုဋ္ဌဟိတွာ တညေဝ ဝိညာဏံ အဘာဝေတီ’’တိ (စူဠနိ. ဥပသီဝမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၃၉) တ္တံ, န ဝုတ္တံ ‘‘တညေဝ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ အဘာဝေတီ’’တိ, ‘‘တညေဝ အဘာဝေတီ’’တိ ဝါ. ‘‘အနန္တံ ဝိညာဏန္တိ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇာ’’တိ (ဝိဘ. ၅၀၈) ဧတ္ထ ပန ဒွယံ ဝုတ္တံ အာရမ္မဏဉ္စ ဝိညာဏံ ဝိညာဏဉ္စာယတနဉ္စ. တသ္မိံ ဒွယေ ယေန ကေနစိ ယတော ဝါ ဝုဋ္ဌိတော, တေနေဝ ပဋ္ဌာနနိဒ္ဒိဋ္ဌေန တံသဒ္ဒဿ သမ္ဗန္ဓေ အာပန္နေ ဝိညာဏဉ္စာယတနဿ နိဝတ္တနတ္ထံ ဝိညာဏဝစနံ, တသ္မာ ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏဿေဝ အဘာဝနာတိက္ကမော ဝုတ္တော. တန္နိဿိတန္တိ တေန နိဿိတံ. တံ မဏ္ဍပလဂ္ဂံ အနိဿာယ တေန ဝိနာဘူတေ ဝိဝိတ္တေ ဗဟိ ဩကာသေ ဌာနံ ဝိယ အာကာသလဂ္ဂဝိညာဏဿ ဝိဝေကေ တဒပဂမေ တတိယာရုပ္ပဿ ဌာနံ. ตติยอรูปสมาบัติ (อากิญจัญญายตนฌาน) มีได้เพราะการก้าวล่วงวิญญาณที่เกิดขึ้นในอากาส เพราะการก้าวล่วงอารมณ์นั้น ย่อมเป็นการกำจัดอารมณ์นั้นเอง จริงอยู่ ในการกำจัดทุติยอรูปปวิญญาณ วิญญาณนั้นเองพึงเป็นสภาพที่ก้าวล่วงแล้ว แต่อารมณ์ของวิญญาณนั้นหาเป็นเช่นนั้นไม่ และการเห็นโทษในอารมณ์แล้วก้าวล่วงเพื่อกำจัดอารัมมณิกฌาน (ฌานที่มีอารมณ์) ที่ไม่ใช่อารมณ์นั้น ย่อมไม่สมควร และในพระบาลี (ในจุลลนิทเทส) ก็กล่าวไว้ว่า "เมื่อระลึกได้ถึงวิญญาณัญจายตนสมาบัติแล้วเข้าสมาบัติ ออกจากสมาบัตินั้นแล้ว ย่อมทำให้วิญญาณนั้นเองไม่มี" ไม่ได้กล่าวว่า "ย่อมทำให้วิญญาณัญจายตนะนั้นเองไม่มี" หรือ "ย่อมทำให้สิ่งนั้นเองไม่มี" แต่ในบทว่า "อนันตัง วิญญาณันติ วิญญาณัญจายตนัง อุปสัมปัชชา" นี้ ท่านกล่าวถึงทั้งสองอย่าง คือ อารมณ์ที่เป็นวิญญาณ และวิญญาณัญจายตนฌานที่เป็นอารัมมณิกฌาน ในสองอย่างนั้น เมื่อความเกี่ยวข้องกับคำว่า "ตัง" (นั้น) มาถึงแก่ฌานใดฌานหนึ่งที่บุคคลออกจากแล้ว หรือแก่ฌานนั้นเองที่ระบุไว้เป็นประธาน ท่านจึงกล่าวคำว่า "วิญญาณ" เพื่อห้ามวิญญาณัญจายตนฌาน เพราะฉะนั้น การก้าวล่วงโดยการทำให้ไม่มีจึงถูกกล่าวถึงเฉพาะปฐมารูปปวิญญาณเท่านั้น คำว่า "ตัณณิสสิตัง" (อาศัยสิ่งนั้น) หมายถึง สิ่งที่อาศัยสิ่งนั้น เปรียบเหมือนการยืนอยู่ในที่ว่างภายนอกศาลาที่สงัดจากชายผู้อาศัยศาลาและสงัดจากชายผู้นั้น ฉันใด การตั้งอยู่ของตติยอรูปฌานในความสงัดจากปฐมารูปปวิญญาณที่ติดอยู่ในอากาส ในเมื่อปฐมารูปปวิญญาณนั้นปราศไปแล้ว ก็ฉันนั้น အရူပါဝစရကုသလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนาอรูปาวจรกุศลจบแล้ว တေဘူမကကုသလဝဏ္ဏနာ การพรรณนาเตภูมกะกุศล ၂၆၉. ဣမေ [Pg.110] တာဝ ဆန္ဒာဓိပတေယျေ ပဉ္စ နယာတိ ဆန္ဒာဓိပတေယျနယေ အန္တေ ပုရိမနယာနံ တံနယာဘိမုခပ္ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, အယံ ပန ပကာရော န ပါဠိအနုဂတော. န ဟိ ပါဠိယံ သုဒ္ဓိကနယာဒယော ဝတွာ ဝီရိယာဓိပတေယျာဒိနယာ ဝုတ္တာတိ. မဟာပကရဏေ သတ္တဟိ မဟာဝါရေဟိ အနုလောမာဒိနယဝိစိတ္တေဟိ ဟီနတ္တိကော ဝိဘတ္တော. တတ္ထ စ မဇ္ဈိမဓမ္မေကဒေသဘူတာ ဣမေ ဝီသတိ လောကိယမဟာနယာတိ ကတွာ ‘‘တတ္ထ ဝိဘတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ, န ဧတေန ကမေန ဣမေသံ နယာနံ တတ္ထ အာဂတတ္တာ. ๒๖๙. คำว่า "นัย 5 ประการเหล่านี้ในฉันทาธิปไตย" ท่านกล่าวหมายถึงการเป็นไปมุ่งหน้าต่อนัยนั้นของนัยก่อนๆ ในตอนท้ายแห่งฉันทาธิปไตยนัย แต่ประเภทนี้ไม่เป็นไปตามพระบาลี เพราะในพระบาลี ท่านไม่ได้กล่าววิริยาธิปไตยนัยเป็นต้น หลังจากกล่าวสุทธิกนัยเป็นต้นแล้ว ในมหาปกรณ์ (ปัฏฐาน) ท่านจำแนกหีนติกะด้วยมหาวาระ 7 อย่างที่วิจิตรด้วยนัยมีอนุลมเป็นต้น และในหีนติกะนั้น ท่านกล่าวว่า "จำแนกไว้ในนั้น" โดยทำไว้ในใจว่า มหานัยโลกิยะ 20 ประการเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของมัชฌิมธรรม ไม่ใช่เพราะนัยเหล่านี้มาในหีนติกะนั้นตามลำดับนี้ ဧဝမေတေသံ ဝိဘတ္တဋ္ဌာနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဧတသ္မိံ တေဘူမကကုသလကထာဝသာနဋ္ဌာနေ အဋ္ဌာရသကမ္မဒွါရဒဿနတ္ထံ ‘‘ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ’’တိအာဒိမာဟ. အထ ဝါ ဟီနပဏီတေဟိ ဝိနိဝတ္တေတွာ မဇ္ဈိမရာသိအန္တောဂဓဘာဝံ ဒဿေန္တေန ဧတေသံ တေဘူမကကုသလနယာနံ ဟီနတ္တိကေ ဝိဘာဂေါ ကတော. ‘‘ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ’’တိအာဒိကဿ ယထာဝုတ္တောဝ သမ္ဗန္ဓော. ဟီနတ္တိကေ မဇ္ဈိမရာသိမှိ ယေ သဝိပါကာ ဝဋ္ဋနိဿိတေနေဝ ဒါနာဒိဝသေန ပဝတ္တိတာ, တေ ဟီနာတိ ကာတဗ္ဗာ. ယေ ဝိဝဋ္ဋနိဿိတေန ဒါနာဒိဝသေန ပဝတ္တိတာ, တေ ပဏီတာတိ ကာတဗ္ဗာ. အဝိပါကာ မဇ္ဈိမာတိ ကာတဗ္ဗာ. အဝိပါကတ္တာ စ တေသု မဇ္ဈိမရာသိံ ဌပေတွာ ဣတရေ ဒွေ ဧကန္တဝဋ္ဋနိဿိတာ နဝ, ဝိဝဋ္ဋုပနိဿယဘူတာ စ နဝါတိ အဋ္ဌာရသ ကမ္မဒွါရာနိ, ကမ္မာနိ စ တာနိ တဿ တဿ ဖလဿ ကာရဏဘာဝေန ဒွါရာနိ စာတိ ကမ္မဒွါရာနိ. တတ္ထ တတ္ထ ဝါ စိတ္တာနိ ကမ္မဒွါရာနီတိ အာဟ. တံတံဒွါရာနိ ဝါ ကာယာဒီနိ. အဋ္ဌာရသ ခတ္တိယာ စ အဘဗ္ဗာ ဟီနဟီနတ္တယာဒယော နဝ, ဘဗ္ဗာ စ ပဏီတပဏီတတ္တယာဒယော နဝါတိ ကမ္မာနုရူပေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ ဗြာဟ္မဏာဒယော ဒေဝါ စ ယောဇေတဗ္ဗာ. အဋ္ဌစတ္တာလီသ ဂေါတ္တစရဏာနိ တေသညေဝ ခတ္တိယာဒီနံ ဘေဒါ. ‘‘ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ…ပေ… စိတ္တာဓိပတေယျ’’န္တိ (ဓ. သ. ၂၆၉-၂၇၀) ဧဝံ ဝုတ္တော စိတ္တဿ စိတ္တာဓိပတေယျဘာဝေါ, စိတ္တစေတသိကသမုဒါယေ သမယဝဝတ္ထာပကော စိတ္တသဒ္ဒေါ ပဝတ္တောတိ ‘‘သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝသေန ဝုတ္တော’’တိ အာဟ. พระสังคหกาจารย์แสดงตำแหน่งที่จำแนกแล้วของธรรมเหล่านั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อต้องการแสดงกรรมทวาร ๑๘ ในที่อันเป็นที่สุดแห่งกถาว่าด้วยกุศลอันเป็นไปในภูมิ ๓ นี้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘imasmiṃ pana ṭhāne’ (ก็ในที่นี้) เป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงแสดงความเป็นไปในภายในแห่งกองมัชฌิมะ โดยทรงให้เว้นจากธรรมที่เป็นหีนและปณีตะ ได้ทรงกระทำการจำแนกนัยแห่งกุศลอันเป็นไปในภูมิ ๓ เหล่านี้ในหีนัตติกะ ความสัมพันธ์ของคำมีอาทิว่า ‘imasmiṃ pana ṭhāne’ นั้น เป็นไปตามที่กล่าวแล้วนั่นแล ในหีนัตติกะ ในกองมัชฌิมะ ธรรมเหล่าใดที่ยังมีวิบาก เป็นไปโดยอาศัยวัฏฏะเท่านั้น ด้วยอำนาจแห่งทานเป็นต้น ธรรมเหล่านั้นพึงกำหนดว่าเป็นหีนธรรม ธรรมเหล่าใดที่อาศัยวิวัฏฏะ เป็นไปด้วยอำนาจแห่งทานเป็นต้น ธรรมเหล่านั้นพึงกำหนดว่าเป็นปณีตธรรม ส่วนธรรมที่ไม่มีวิบาก พึงกำหนดว่าเป็นมัชฌิมธรรม และเพราะความเป็นธรรมที่ไม่มีวิบาก ในบรรดาธรรมเหล่านั้น เว้นกองมัชฌิมะเสียแล้ว อีก ๒ ส่วน คือ ธรรมที่อาศัยวัฏฏะโดยส่วนเดียว ๙ อย่าง และธรรมที่เป็นอุปนิสสัยแห่งวิวัฏฏะ ๙ อย่าง รวมเป็นกรรมทวาร ๑๘ กรรมเหล่านั้นด้วย และเป็นทวารเพราะความเป็นเหตุแห่งผลนั้นๆ ด้วย จึงชื่อว่ากรรมทวาร อีกอย่างหนึ่ง พระสังคหกาจารย์กล่าวว่า จิตในที่นั้นๆ ชื่อว่ากรรมทวาร อีกอย่างหนึ่ง กายทวารเป็นต้นนั้นๆ ชื่อว่ากรรมทวาร ขัตติยะ ๑๘ จำพวก คือ อภัพพบุคคลมีหีนหีนัตติกะเป็นต้น ๙ จำพวก และภัพพบุคคลมีปณีตปณีตัตติกะเป็นต้น ๙ จำพวก พึงทราบโดยสมควรแก่กรรมนั่นแล พราหมณ์เป็นต้น และเทวดาทั้งหลายก็พึงประกอบอย่างนี้ โคตรจรณะ ๔๘ เป็นความแตกต่างของขัตติยะเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง ความเป็นจิตตาธิปไตยของจิตที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า ‘กุศลจิตอันเป็นไปในกามภูมิเกิดขึ้นแล้ว... เป็นจิตตาธิปไตย’ ดังนี้ จิตตศัพท์ที่ทำหน้าที่กำหนดแบ่งเวลาในหมู่แห่งจิตและเจตสิก เป็นไปแล้ว พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า ‘ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งสัมปยุตตธรรม’ တေဘူမကကုသလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนากุศลอันเป็นไปในภูมิ ๓ จบแล้ว လောကုတ္တရကုသလဝဏ္ဏနာ การพรรณนากุศลที่เป็นโลกุตตระ ၂၇၇. လောကံ [Pg.111] တရတီတိ ဧတေန လောကသမတိက္ကမပဋိပတ္တိမာဟ. ဥတ္တရတီတိ ဧတေန လောကဿန္တဂမနံ ဖလေ ပတိဋ္ဌာနံ ဖလံ. သမတိက္ကမ္မာတိအာဒိနာ နိဗ္ဗာနံ. သမတိက္ကမ္မာတိ ဟိ နိဿရိတွာ. အဘိဘုယျာတိ ဝိသံယုတ္တံ ဟုတွာတိ အတ္ထော. တိဝိဓောပိ စတ္ထော မဂ္ဂါဒီသု ဧကေကသ္မိံ ယောဇေတဗ္ဗော, မဂ္ဂေယေဝ ဝါ ဣဓ တဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ဧကစိတ္တက္ခဏိကန္တိ ဧကမဂ္ဂဿ ဒွေ ဝါရေ အနုပ္ပတ္တိံ သန္ဓာယာဟ. အညမညံ ဓမ္မာနံ အနတိဝတ္တနာဒိသာဓိကာယ ပညာယ ဝဍ္ဎေတိ. ‘‘နိယျာတီတိ နိယျာနီယ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဤ-ကာရဿ ရဿတ္တံ ယ-ကာရဿ စ က-ကာရံ ကတွာ ‘‘နိယျာနိက’’န္တိ ဝုတ္တံ. နိယျာတိ ဧတေနာတိ နိယျာနံ, နိယျာနမေဝ နိယျာနိကံ ဝေနယိကော ဝိယ. ဧတ္ထ ‘‘နေယျာနိက’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဣ-ကာရဿ ဧ-ကာရတ္တံ အကတွာ ဝုတ္တံ. ๒๗๗. ด้วยบทว่า ‘lokaṃ tarati’ นี้ พระสังคหกาจารย์กล่าวถึงมรรคอันเป็นปฏิปทาเครื่องก้าวล่วงโลก ด้วยบทว่า ‘uttarati’ นี้ กล่าวถึงผลอันเป็นที่ตั้งในความเป็นผลแห่งการถึงที่สุดแห่งโลก ด้วยบทมีอาทิว่า ‘samatikkamma’ นี้ กล่าวถึงพระนิพพาน เพราะบทว่า ‘samatikkamma’ มีอรรถว่า ออกไปแล้ว บทว่า ‘abhibhuyya’ มีอรรถว่า เป็นผู้ปราศจากการประกอบแล้ว และอรรถทั้ง ๓ ประการนี้ พึงประกอบในมรรคเป็นต้นแต่ละอย่าง หรือพึงประกอบในมรรคเท่านั้น เพราะในที่นี้ประสงค์เอาพระมรรคนั้น คำว่า ‘ekacittakkhaṇikaṃ’ นี้ พระสังคหกาจารย์กล่าวหมายถึงการไม่เกิดขึ้น ๒ วาระของมรรคเดียว ย่อมเจริญด้วยปัญญาอันยังความสำเร็จมีการไม่ล่วงเลยกันแห่งธรรมทั้งหลายเป็นต้น เมื่อควรจะกล่าวว่า ‘niyyānīya’ เพราะอรรถว่า ย่อมออกไป (niyyāti) แต่กลับทำสระอีให้เป็นรัสสะ และทำพยัญชนะยะให้เป็นกะ แล้วกล่าวว่า ‘niyyānika’ ย่อมออกไปได้ด้วยธรรมชาตินี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่านิยยานะ นิยยานะนั่นเองชื่อว่านิยยานิกะ เหมือนคำว่า ‘venayika’ ฉะนั้น ในที่นี้ เมื่อควรจะกล่าวว่า ‘neyyānika’ แต่ไม่ได้ทำสระอิให้เป็นสระเอ แล้วกล่าวไว้ ဖလန္တိ စိတ္တစေတသိကရာသိ ဝုစ္စတိ, တံ အညမညံ သမ္ပယုတ္တာနံ ဓမ္မာနံ အတ္တနော အဝယဝဘူတာနံ နိဿယော ဟောတိ. ဖလဉာဏံ ဝါ ဖလံ, သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒယော အင်္ဂါနိ ဝါ. လောကုတ္တရဘာဝေတိ လောကံ ဥတ္တိဏ္ဏဘာဝေ. တေန ဖလနိဗ္ဗာနာနိ သင်္ဂဏှာတိ. တေသု ယံ ဘဝတိ ဖလံ, တံ ‘‘ဘူမီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယထာ ဝါ ကမ္မနိဗ္ဗတ္တာ ကာမဘဝါဒယော တံသမင်္ဂိနော နိဿယဘာဝေန ‘‘ဘူမီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, ဧဝံ မဂ္ဂေန နိဗ္ဗတ္တံ ဖလံ အရိယသာဝကဿ ကာလေန ကာလံ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗတာယ နိဿယဘာဝတော ‘‘ဘူမီ’’တိ ဝုစ္စတိ, တတောယေဝ အရိယာ စိရတရံ တိဋ္ဌန္တိ. သမုစ္ဆေဒဝိဝေကဝသေနာတိ ဧတ္ထ အပါယဂမနီယာနံ အစ္စန္တသမုစ္ဆေဒေါ ဣတရေသဉ္စ ဝိဇ္ဇုတောဘာသေန ဝိယ တမဿ သမုစ္ဆေဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. လောကိယဇ္ဈာနမ္ပိ ပုထုဇ္ဇနဿ အရိယဿ စ အကတာဓိကာရဿ န ဝိနာ ပဋိပဒါယ ဣဇ္ဈတိ, ကတာဓိကာရဿ ပန အရိယဿ မဂ္ဂေနေဝ သမိဇ္ဈနတော ဝိပါကာနံ ဝိယ ကုသလေန တထာ သမိဒ္ဓဿ အရိယမဂ္ဂေန သဒိသတာယ အဘာဝတော အတဗ္ဗိပါကတ္တာ စ န မဂ္ဂပဋိပဒါ တဿ ဈာနဿ ပဋိပဒါတိ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ တတ္ထ တထာ ဂရုံ ကတွာ ပဋိပဒါဟိ ဧဝ ဒေသနာ န ကတာ, ယထာဝုတ္တဇ္ဈာနသင်္ဂဟတ္ထံ သုဒ္ဓိကဒေသနာပိ ကတာ. หมู่แห่งจิตและเจตสิก ชื่อว่าผล ผลนั้นเป็นที่อาศัยแห่งสัมปยุตตธรรมทั้งหลายที่เป็นส่วนประกอบของตน อีกอย่างหนึ่ง ผลญาณชื่อว่าผล หรือองค์มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้นชื่อว่าผล บทว่า ‘lokuttarabhāve’ คือ ในความเป็นสภาพที่ข้ามพ้นโลกแล้ว ด้วยบทนั้น ย่อมสงเคราะห์ผลและนิพพาน ในบรรดาผลและนิพพานเหล่านั้น ผลใดมีอยู่ ผลนั้นชื่อว่า ‘ภูมิ’ อีกอย่างหนึ่ง ตามนัยอรรถกถา กามภพเป็นต้นที่เกิดจากกรรม ชื่อว่า ‘ภูมิ’ เพราะเป็นที่อาศัยของบุคคลผู้ประกอบด้วยกามภพนั้น ฉันใด ผลที่เกิดจากมรรคก็ชื่อว่า ‘ภูมิ’ เพราะเป็นที่อาศัยของพระอริยสาวกโดยความเป็นธรรมที่พึงเข้าสมาบัติเป็นครั้งคราว ฉันนั้น เพราะเหตุนั้นนั่นแล พระอริยบุคคลทั้งหลายจึงดำรงอยู่ได้นาน ในบทว่า ‘samuccheda...’ เป็นต้นนี้ พึงทราบการตัดขาดโดยสิ้นเชิงซึ่งอกุศลธรรมที่นำไปสู่อบาย และการตัดขาดซึ่งอกุศลธรรมที่เหลือ เหมือนแสงสว่างแห่งสายฟ้ากำจัดความมืด แม้โลกียฌานก็ไม่สำเร็จแก่ปุถุชนและพระอริยบุคคลผู้มิได้กระทำอธิการไว้ โดยปราศจากปฏิปทา แต่โลกียฌานนั้นย่อมสำเร็จแก่พระอริยบุคคลผู้กระทำอธิการไว้แล้วด้วยมรรคเท่านั้น เหมือนความสำเร็จแห่งวิบากทั้งหลายด้วยกุศล ฉะนั้น เพราะความไม่มีสภาพที่เสมอด้วยอริยมรรคของโลกียฌานที่สำเร็จแล้วอย่างนั้น และเพราะความเป็นธรรมที่มิใช่ผลของมรรคนั้น จึงไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า ‘ปฏิปทาแห่งมรรคเป็นปฏิปทาแห่งฌานนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงมิได้ทรงแสดงพระธรรมเทศนาโดยทรงยกปฏิปทาขึ้นเป็นใหญ่ในที่นั้นอย่างนั้น แต่เพื่อจะสงเคราะห์ฌานตามที่กล่าวแล้ว จึงทรงแสดงสุทธิกเทศนาไว้ด้วย ဣဓ ပန ကဿစိ ဝိနာ ပဋိပဒါယ အသိဒ္ဓိတော ဂရုံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ဒုက္ခပဋိပဒ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယော ကောစိ ဝါရောတိ သကိံ ဒွိက္ခတ္တုံ တိက္ခတ္တုံ စတုက္ခတ္တုံ အနေကက္ခတ္တုန္တိ ဧဝမာဒီသု ဝိက္ခမ္ဘနဝါရေသု ယော ကောစိ. သကိံ ဒွိက္ခတ္တုဉ္စ ဝိက္ခမ္ဘနဝါရာ သုခါ ပဋိပဒါ ဧဝ, န စ တတော ဥဒ္ဓံ သုခါ ပဋိပဒါ [Pg.112] ဟောတီတိ တိက္ခတ္တုံ ဝိက္ခမ္ဘနဝါရံ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါတိ ရောစေသုံ အဋ္ဌကထာစရိယာ. တသ္မိံ တထာရောစိတေ တတော ပရေသု စတုက္ခတ္တုံ ဝိက္ခမ္ဘနဝါရာဒီသု ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ. ရူပါရူပါနံ လက္ခဏာဒီဟိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဟဏံ ရူပါရူပပရိဂ္ဂဟော, နာမရူပမတ္တမေတံ, န အညော ကောစိ သတ္တာဒိကောတိ ဝဝတ္ထာပနံ နာမရူပဝဝတ္ထာပနံ. ပရိဂ္ဂဟိတရူပါရူပဿ မဂ္ဂပါတုဘာဝဒန္ဓတာ စ နာမရူပဝဝတ္ထာပနာဒီနံ ကိစ္ဆသိဒ္ဓိတော သိယာတိ န ရူပါရူပပရိဂ္ဂဟကိစ္ဆတာယ ဧဝ ဒုက္ခပဋိပဒတာ ဝတ္တဗ္ဗာတိ စေ? တံ န, နာမရူပဝဝတ္ထာပနာဒီနံ ပစ္စနီကကိလေသမန္ဒတာယ သုခသိဒ္ဓိယမ္ပိ တထာသိဒ္ဓဝိပဿနာသဟဂတာနံ ဣန္ဒြိယာနံ မန္ဒတာယ မဂ္ဂပါတုဘာဝဒန္ဓဘာဝတော. แต่ในโลกุตตรเทศนานี้ เพราะความไม่สำเร็จโดยปราศจากปฏิปทาแห่งโลกุตตรฌานบางอย่าง พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘dukkhappaṭipadaṃ’ เป็นต้น เพื่อแสดงโดยยกปฏิปทาขึ้นเป็นใหญ่ คำว่า ‘yo koci vāro’ คือ วาระใดวาระหนึ่งในบรรดาวาระแห่งการข่มกิเลส มีครั้งเดียว สองครั้ง สามครั้ง สี่ครั้ง หรือหลายครั้งเป็นต้น วาระแห่งการข่มกิเลสครั้งเดียวและสองครั้ง เป็นสุขาปฏิปทาเท่านั้น และสุขาปฏิปทาย่อมไม่มีในลำดับที่ยิ่งกว่านั้น เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายจึงพอใจวาระแห่งการข่มกิเลสสามครั้งว่าเป็นทุกขาปฏิปทา เมื่อวาระนั้นถูกกำหนดไว้อย่างนั้นแล้ว ในวาระแห่งการข่มกิเลสสี่ครั้งเป็นต้นที่ยิ่งกว่านั้น ก็ไม่มีคำที่จะต้องกล่าวอีก การถือเอาโดยการกำหนดรูปและอรูปด้วยลักษณะเป็นต้น ชื่อว่ารูปารูปปริคคหะ การกำหนดว่า ‘นี้เป็นเพียงนามรูปเท่านั้น ไม่มีสัตว์เป็นต้นอื่นใด’ ชื่อว่านามรูปววัตถาปนะ ความเชื่องช้าแห่งการปรากฏของมรรคแก่บุคคลผู้กำหนดรูปและอรูปแล้ว ย่อมมีได้เพราะความสำเร็จได้ยากแห่งนามรูปววัตถาปนญาณเป็นต้น หากมีคำค้านว่า ‘ไม่ควรกล่าวความเป็นทุกขาปฏิปทาเพราะความยากแห่งรูปารูปปริคคหะเท่านั้น’ คำค้านนั้นไม่ถูก เพราะความเชื่องช้าแห่งการปรากฏของมรรคมีได้เพราะความอ่อนกำลังของอินทรีย์ทั้งหลายที่เกิดร่วมกับวิปัสสนาที่สำเร็จแล้วอย่างนั้น แม้ในคราวที่สำเร็จได้ง่ายเพราะความเบาบางของกิเลสที่เป็นปฏิปักษ์ต่อนามรูปววัตถาปนญาณเป็นต้น ရူပါရူပံ ပရိဂ္ဂဟေတွာတိ အကိစ္ဆေနပိ ပရိဂ္ဂဟေတွာ. ကိစ္ဆေန ပရိဂ္ဂဟိတေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဧဝံ သေသေသုပိ. ဣမံ ဝါရံ ရောစေသုန္တိ ကလာပသမ္မသနာဝသာနေ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာယ ဝတ္တမာနာယ ဥပ္ပန္နဿ ဝိပဿနုပက္ကိလေသဿ တိက္ခတ္တုံ ဝိက္ခမ္ဘနေန ကိစ္ဆတာဝါရံ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါတိ ရောစေသုံ ဧတဒန္တတ္တာ ပဋိပဒါယ. ဧတဿ အကိစ္ဆတ္တေပိ ပုရိမာနံ ကိစ္ဆတ္တေ ဒုက္ခပဋိပဒတာ ဝုတ္တနယာဝါတိ န ပဋိသိဒ္ဓါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယထာဝုတ္တံ ဝါ သဗ္ဗံ ရူပါရူပပရိဂ္ဂဟာဒိကိစ္ဆတံ တိက္ခတ္တုံ ဝိက္ခမ္ဘနဝါရတာဝသေန ‘‘ဣမံ ဝါရ’’န္တိ အာဟ. ယဿ ပန သဗ္ဗတ္ထ အကိစ္ဆတာ, တဿ သုခါ ပဋိပဒါ ဝေဒိတဗ္ဗာ. คำว่า “รุปารูปัง ปริคคเหตวาติ” หมายถึง แม้กำหนดถือเอารูปและอรูปไว้โดยไม่ยาก. เมื่อกำหนดถือเอาไว้โดยยาก ก็ไม่ต้องกล่าวถึงเลย. แม้ในญาณที่เหลือก็เช่นกัน. พวกท่านชอบวาระนี้ว่า เป็นทุกขาปฏิปทา ซึ่งเป็นวาระแห่งความยาก ด้วยการข่มวิปัสสนูปกิเลสที่เกิดขึ้นในอุทยัพพยานุปัสสนาที่กำลังดำเนินไปในที่สุดแห่งกลาปสัมมสนญาณถึงสามครั้ง เพราะปฏิปทานั้นมีความข่มวิปัสสนูปกิเลสนิกันติเป็นที่สุด. พึงทราบว่า แม้ในความไม่ยากของวาระนี้ และในความยากของญาณก่อนๆ ความเป็นทุกขาปฏิปทาก็ไม่ถูกห้าม เพราะเป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว. หรือว่า ความยากทั้งหมดในการกำหนดถือเอารูปและอรูปเป็นต้นที่กล่าวมานั้น ท่านกล่าวว่า “วาระนี้” ด้วยอำนาจแห่งวาระของการข่มสามครั้ง. แต่สำหรับผู้ใดมีความไม่ยากในทุกกรณี พึงทราบว่าปฏิปทานั้นเป็นสุขาปฏิปทา. မုသာဝါဒါဒီနံ ဝိသံဝါဒနာဒိကိစ္စတာယ လူခါနံ အပရိဂ္ဂါဟကာနံ ပဋိပက္ခဘာဝတော ပရိဂ္ဂါဟကသဘာဝါ သမ္မာဝါစာ. သာ သိနိဒ္ဓဘာဝတော သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ပရိဂ္ဂဏှာတိ သမ္မာဝါစာပစ္စယသုဘာသိတသောတာရဉ္စ ဇနံ. ကာယိကကိရိယာကိစ္စံ ကတ္တဗ္ဗံ သမုဋ္ဌာပေတိ, သယဉ္စ သမုဋ္ဌဟနံ ဃဋနံ ဟောတီတိ သမ္မာကမ္မန္တသင်္ခါတာ ဝိရတိပိ သမုဋ္ဌာနသဘာဝါတိ ဝုတ္တာ. သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝါ ဥက္ခိပနံ သမုဋ္ဌဟနံ ကာယိကကိရိယာယ ဘာရုက္ခိပနံ ဝိယ, ဇီဝမာနဿ သတ္တဿ, သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝါ သုဒ္ဓိ ဝေါဒါနံ အာဇီဝဿေဝ ဝါ ဇီဝိတိန္ဒြိယဝုတ္တိယာ. สัมมาวาจามีสภาพสงเคราะห์ไว้ได้ เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อวจีทุจริตมีมุสาวาทเป็นต้น ซึ่งมีกิจคือการทำให้คลาดเคลื่อนเป็นต้น เป็นคำหยาบ และไม่สงเคราะห์ไว้. สัมมาวาจานั้น เพราะความเป็นผู้ละเอียดอ่อน ย่อมสงเคราะห์ธรรมที่สัมปยุตต์ไว้ และย่อมสงเคราะห์หมู่ชนผู้ฟังคำพูดที่กล่าวดีอันมีสัมมาวาจาเป็นเหตุไว้. สัมมากัมมันตะย่อมยังกิจคือการกระทำทางกายที่พึงกระทำตั้งขึ้น และสัมมากัมมันตะเองก็เป็นการลุกขึ้น การประมวลมา เพราะเหตุนั้น วิรติที่นับว่าสัมมากัมมันตะจึงถูกกล่าวว่ามีสภาพยังให้ตั้งขึ้น. หรือว่า การยกขึ้น การยังให้ตั้งขึ้นดีซึ่งธรรมที่สัมปยุตต์ เหมือนการยกภาระด้วยการกระทำทางกาย, หรือว่า ความบริสุทธิ์ของสัตว์ที่ยังมีชีวิตอยู่, หรือความบริสุทธิ์ของธรรมที่สัมปยุตต์ ชื่อว่าโวทาน, หรือความบริสุทธิ์ของอาชีวะนั่นเอง เพื่อความเป็นไปแห่งชีวิตินทรีย์. ၂၈၃. မဂ္ဂသန္နိဿိတန္တိ ပရမတ္ထမဂ္ဂသဘာဝတ္တာ မဂ္ဂါဝယဝဘာဝေန သမုဒါယသန္နိဿိတန္တိ အတ္ထော. ๒๘๓. คำว่า “มัคคสัณณิสสิต” หมายถึง ธรรมที่อาศัยหมู่ เพราะมีสภาพเป็นปรมัตถมรรค และเป็นส่วนหนึ่งของมรรค. ၂၈၅. ပတိဋ္ဌာနံ ကိလေသဝသေန, အာယူဟနံ အဘိသင်္ခါရဝသေန. တဏှာဝသေန ဝါ ပတိဋ္ဌာနံ, ဒိဋ္ဌိဝသေန အာယူဟနံ. ဗောဓီတိ ယာ အယံ ဓမ္မသာမဂ္ဂီ ဝုစ္စတီတိ ယောဇေတဗ္ဗာ. သေနင်္ဂရထင်္ဂါဒယော ဝိယာတိ ဧတေန [Pg.113] ပုဂ္ဂလပညတ္တိယာ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝံ ဒဿေတိ. အင်္ဂ-သဒ္ဒေါ ကာရဏတ္ထောပိ ဟောတီတိ စတုသစ္စဗောဓာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ. ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဓိယော, ဗောဓိယော ဧဝ အင်္ဂါတိ ‘‘အနုဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိပဿနာဒီနံ ကာရဏာနံ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗာနဉ္စ သစ္စာနံ အနုရူပံ ပစ္စက္ခဘာဝေန ပဋိမုခံ အဝိပရီတတာယ သမ္မာ စ ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဧဝမတ္ထဝိသေသဒီပကေဟိ ဥပသဂ္ဂေဟိ ‘‘အနုဗုဇ္ဈန္တီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဗောဓိ-သဒ္ဒေါ ဟိ သဗ္ဗဝိသေသယုတ္တံ ဗုဇ္ဈနံ သာမညေန သင်္ဂဏှာတီတိ. ๒๘๕. การตั้งอยู่ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งกิเลส, การประมวลมา (สั่งสม) ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งอภิสังขาร. หรือว่า การตั้งอยู่ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งตัณหา, การประมวลมาย่อมมีด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ. พึงประกอบความว่า ความพร้อมเพรียงแห่งธรรมใด นี้ถูกเรียกว่าโพธิ. ด้วยบทว่า “เสนาังครถังคาทโย วิยาติ” นี้ ย่อมแสดงความเป็นอวิชชมานบัญญัติแห่งปุคคลบัญญัติ. ศัพท์ว่า “อังคะ” ย่อมมีอรรถว่าเหตุด้วย เพราะเหตุนั้น ธรรมทั้งหลายที่ยังสัตว์ให้เป็นไปเพื่อการรู้แจ้งอริยสัจ ๔ จึงชื่อว่าโพชฌงค์. ธรรมทั้งหลายย่อมรู้แจ้ง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าโพธิ, ธรรมที่ชื่อว่าโพธินั่นเองเป็นเหตุ เพราะเหตุนั้นจึงถูกกล่าวว่า “อนุพุชฌันตีติ โพชฌงคา” (ธรรมที่รู้แจ้งตามจึงชื่อว่าโพชฌงค์). และธรรมทั้งหลายย่อมรู้แจ้งเหตุทั้งหลายมีวิปัสสนาเป็นต้น และอริยสัจ ๔ อันพึงรู้แจ้ง โดยสมควร โดยความเป็นของประจักษ์ โดยตรง โดยไม่ผิดเพี้ยน และโดยชอบ ด้วยอุปสรรคที่แสดงอรรถพิเศษมี “อนุ” เป็นต้น ดังนี้จึงถูกกล่าวว่า “อนุพุชฌันตีติ” เป็นต้น. จริงอยู่ ศัพท์ว่า “โพธิ” ย่อมรวบรวมการรู้แจ้งที่ประกอบด้วยอรรถพิเศษทั้งหมดโดยทั่วไป. ၂၉၉. တိဏ္ဏန္တိ ရာဂါဒီနံ. ကရောတိ နာမ ကိံ ဒုစ္စရိတာနိ အနုဝတ္တမာနာနိ. ๒๙๙. คำว่า “ติณณัง” หมายถึง ราคะเป็นต้น. ชื่อว่ากระทำอะไร? กระทำทุจริตที่ติดตามมา. ၃၀၁. ပါဏာတိပါတာဒိနိပ္ဖာဒိတပစ္စယာနံ နိစ္စသေဝနံ ဓုဝပဋိသေဝနံ. သကိစ္စကောတိ ဝိသုံ အတ္တနော ကိစ္စဝါ. န ဟောတီတိ အတ္ထန္တရဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ. ပစ္စယပဋိသေဝနသာမန္တဇပ္ပနဣရိယာပထပ္ပဝတ္တနာနိ ပါပိစ္ဆတာနိဗ္ဗတ္တာနိ တီဏိ ကုဟနဝတ္ထူနီတိ. ๓๐๑. การเสพปัจจัยที่ปาณาติบาตเป็นต้นทำให้สำเร็จเป็นนิตย์ ชื่อว่าการเสพเป็นประจำ. คำว่า “สกิชชโก” หมายถึง มีกิจเฉพาะของตน. บทว่า “นะ โหติ” ย่อมปฏิเสธความเป็นสภาวะอื่น (จากสัมมาวาจาและสัมมากัมมันตะ). พึงจำไว้ว่า วัตถุแห่งกุหนา ๓ อย่าง ที่เกิดขึ้นเพราะความเป็นผู้มีความปรารถนาลามก คือ การเสพปัจจัย, การพูดเลียบเคียง, และการยังอิริยาบถให้เป็นไปดี. ၃၄၃. ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ သင်္ခါရုပေက္ခာ သာနုလောမာ, သာ သုညတော ပဿန္တီ ‘‘သုညတာ’’တိ ဝုစ္စတိ, ဒုက္ခတော ပဿန္တီ တဏှာပဏိဓိသောသနတော ‘‘အပ္ပဏိဟိတ’’န္တိ. သာ အာဂမနီယဋ္ဌာနေ မဂ္ဂါဓိဂမတ္ထံ အာဂမနပဋိပဒါဌာနေ ဌတွာ သုညတာပ္ပဏိဟိတန္တိ နာမံ ဒေတိ. အာဂမနတော နာမေ လဒ္ဓေ သဂုဏတော အာရမ္မဏတော စ နာမံ သိဒ္ဓမေဝ ဟောတိ, န ပန သဂုဏာရမ္မဏေဟိ နာမလာဘေ သဗ္ဗတ္ထ အာဂမနတော နာမံ သိဒ္ဓံ ဟောတီတိ ပရိပုဏ္ဏနာမသိဒ္ဓိဟေတုတ္တာ သဂုဏာရမ္မဏေဟိ သဗ္ဗေသမ္ပိ နာမတ္တယယောဂေါ, န အာဂမနတောတိ ဝဝတ္ထာနကရတ္တာ စ နိပ္ပရိယာယဒေသနာယ အာဂမနတောဝ ဣဓ နာမံ လဘတိ, န ဣတရေဟီတိ ဝုတ္တံ. ๓๔๓. วิปัสสนาที่นำไปสู่การออก คือ สังขารุเปกขาญาณพร้อมด้วยอนุโลมญาณนั้น เมื่อพิจารณาโดยความเป็นของว่างจากอัตตา ก็ถูกเรียกว่า “สุญญตา”, เมื่อพิจารณาโดยความเป็นทุกข์ ก็ถูกเรียกว่า “อัปปณิหิต” เพราะทำให้ตัณหาที่ปรารถนาเหือดแห้ง. วิปัสสนานั้นตั้งอยู่ในที่อันเป็นเหตุให้มรรคเกิดขึ้น เพื่อประโยชน์แก่การบรรลุมรรค ในที่อันเป็นปฏิปทาแห่งการเกิดขึ้น ย่อมให้ชื่อว่าสุญญตาและอัปปณิหิต. เมื่อได้ชื่อเพราะการมา ชื่อนั้นย่อมสำเร็จด้วยคุณของตนและด้วยอารมณ์, แต่ในการได้ชื่อด้วยคุณของตนและอารมณ์นั้น ชื่อที่สำเร็จเพราะการมาไม่เป็นไปในที่ทั้งปวง เพราะเหตุนั้น จึงถูกกล่าวว่า เพราะความเป็นเหตุแห่งความสำเร็จของชื่อที่สมบูรณ์ การประกอบด้วยชื่อ ๓ อย่างย่อมมีได้ในวิโมกขมรรคทั้งปวงด้วยคุณของตนและอารมณ์ แต่ไม่เป็นไปเพราะการมา และเพราะความเป็นผู้กระทำการกำหนด ในนิปปริยายเทศนา ชื่อย่อมได้ในโลกุตตรมรรคนี้เพราะการมาเท่านั้น ไม่ใช่เพราะคุณของตนและอารมณ์อื่น. ၃၅၀. အနိမိတ္တဝိပဿနန္တိ အနိစ္စာနုပဿနံ. နိမိတ္တဓမ္မေသူတိ သမူဟာဒိဃနဝသေန စ သကိစ္စပရိစ္ဆေဒတာယ စ သပရိဂ္ဂဟေသု ခန္ဓေသု. အနိမိတ္တဝိမောက္ခောတိ အနိစ္စာနုပဿနမာဟ. ဧဝံသမ္ပဒမိဒန္တိ ကထမိဓ ဥပမာသံသန္ဒနံ ဟောတိ. န ဟိ ဆန္ဒစိတ္တာနံ မဂ္ဂသင်္ခါတအဓိပတိဘာဝါဘာဝေါ ဝိယ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဓိကဿ အနိမိတ္တဝိမောက္ခဿ အနိမိတ္တဘာဝါဘာဝေါ အတ္ထိ, န စ အမဂ္ဂါဓိပတီနံ မဂ္ဂါဓိပတိနာမဒါနာဘာဝေါ ဝိယ အနိမိတ္တဿ အနိမိတ္တနာမဒါနာဘာဝေါတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ အနိမိတ္တဝိမောက္ခဿ အနနိမိတ္တတာယ အဘာဝတော[Pg.114]. မဂ္ဂေါ အဓိပတိ ဧတေသန္တိ စ မဂ္ဂါဓိပတိနောတိ ယုတ္တော တတ္ထ ဆန္ဒစိတ္တေဟိ တံသမ္ပယုတ္တာနံ မဂ္ဂါဓိပတိဘာဝါဘာဝေါ. ဣဓ ပန မဂ္ဂေါ အနိမိတ္တံ ဧတဿာတိ မဂ္ဂါနိမိတ္တောတိ အယမတ္ထော န သမ္ဘဝတီတိ န တေန အမဂ္ဂေန မဂ္ဂဿ အနိမိတ္တဘာဝေါ န ယုဇ္ဇတိ, ကိံ ဝါ ဧတ္ထ သာမညံ အဓိပ္ပေတန္တိ. အမဂ္ဂင်္ဂမဂ္ဂနာမာဘာဝေါ. ယထာ သတိပိ အဓိပတိဘာဝေ ဆန္ဒစိတ္တာနံ န မဂ္ဂါဓိပတီတိ မဂ္ဂနာမံ, န စ တေဟိ မဂ္ဂဿ တေသံ အမဂ္ဂင်္ဂတ္တာ, တထာ သတိပိ သဒ္ဓါယ အာဂမနဘာဝေန တဿာ အနိမိတ္တန္တိ မဂ္ဂနာမံ, န စ တာယ မဂ္ဂဿ တဿာ အမဂ္ဂင်္ဂတ္တာ. ဧဝံ အနိမိတ္တဝိပဿနာယပိ အနိမိတ္တဘာဝေါ နိပ္ပရိယာယေန နတ္ထီတိ ဒီပိတော ဟောတိ. ๓๕๐. คำว่า “อนิมิตตวิปัสสนา” หมายถึง อนิจจานุปัสสนา. คำว่า “นิมิตตธัมเมสุ” หมายถึง ในขันธ์ทั้งหลายที่เป็นไปพร้อมด้วยสรีระ ซึ่งมีการกำหนดด้วยกิจของตนเป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งฆนะมีสมูหฆนะเป็นต้น. ในปฏิสัมภิทามรรคกล่าวอนิจจานุปัสสนาว่า “อนิมิตตวิโมกข์”. ในอุปเมยยะนี้ การเปรียบเทียบอุปมานจะเป็นไปได้อย่างไร? จริงอยู่ ความไม่มีความเป็นอธิบดีที่เรียกว่ามรรคของฉันทจิตนั้น ไม่เหมือนความไม่มีความเป็นอนิมิตต์ของอนิมิตตวิโมกข์ที่มีสัทธินทรีย์ยิ่ง, และไม่สามารถกล่าวได้ว่า ความไม่มีการให้ชื่อว่าอนิมิตต์ของอนิมิตตวิโมกข์นั้น เหมือนความไม่มีการให้ชื่อว่ามัคคาธิปติของธรรมที่ไม่ใช่มัคคาธิปติ เพราะความไม่มีความเป็นอนิมิตต์ของอนิมิตตวิโมกข์. และธรรมเหล่านี้มีมรรคเป็นอธิบดี เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ามัคคาธิปติ, ความไม่มีความเป็นมัคคาธิปติของธรรมที่สัมปยุตต์กับฉันทจิตนั้นจึงสมควร. แต่ในอุปเมยยะนี้ อรรถว่า “มรรคเป็นอนิมิตต์ของวิโมกข์นี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ามัคคานิมิตต์” ไม่สมควร เพราะฉะนั้น ความเป็นอนิมิตต์ของมรรคด้วยวิโมกข์ที่ไม่ใช่มรรคนั้นจึงไม่สมควร, หรือว่า ความเหมือนกันอะไรที่ประสงค์ในที่นี้? ความไม่มีชื่อว่ามรรคของสัทธินทรีย์ที่ไม่ใช่มัคคังคะ. เหมือนกับว่า แม้ฉันทจิตจะมีความเป็นอธิบดี แต่ก็ไม่มีชื่อว่ามัคคาธิปติอันเป็นชื่อของมรรค, และมรรคก็ไม่มีชื่อนั้นด้วยฉันทจิตเหล่านั้น เพราะฉันทจิตเหล่านั้นไม่ใช่มัคคังคะ, เช่นเดียวกัน แม้สัทธาจะมีความเป็นเหตุให้มรรคเกิดขึ้น แต่ก็ไม่มีชื่อว่าอนิมิตต์อันเป็นชื่อของมรรค, และมรรคก็ไม่มีชื่อนั้นด้วยสัทธานั้น เพราะสัทธานั้นไม่ใช่มัคคังคะ. ด้วยประการฉะนี้ ความเป็นอนิมิตต์ของอนิมิตตวิปัสสนาก็ถูกแสดงว่าไม่มีโดยนิปปริยาย. နနု စ ဣဓ ဈာနံ သုညတာဒိနာမေန ဝုတ္တံ, န မဂ္ဂေါတိ စေ? န, မဂ္ဂသမ္ပယောဂတော ဈာနဿ သုညတာဒိနာမကတ္တာ. သုတ္တန္တပရိယာယေန သဂုဏာရမ္မဏေဟိ ဣဓ အဘိဓမ္မေပိ နာမံ လဘတီတိ အာဟံသု. တသ္မာ ပဋိက္ခိတ္တာ ‘‘န ပန လဘန္တီ’’တိ. ကိံ ကာရဏာ? အဘိဓမ္မေ သရသံ အနာမသိတွာ ပစ္စနီကတောဝ နာမလာဘာတိ အဓိပ္ပာယော. ယော ဟိ သဂုဏာရမ္မဏေဟိ နာမလာဘော, သော သရသပ္ပဓာနော ဟောတိ. သရသေနေဝ စ နာမလာဘေ သဗ္ဗမဂ္ဂါနံ သုညတာဒိဘာဝေါတိ ဝဝတ္ထာနံ န သိယာ. တသ္မာ အဘိဓမ္မေ သတိပိ ဒွီဟိ နာမလာဘေ ပစ္စနီကတော နာမဝဝတ္ထာနကရံ ဂဟိတန္တိ သဂုဏာရမ္မဏေဟိ သုညတာပ္ပဏိဟိတမဂ္ဂါ နာမံ န လဘန္တီတိ အာဟ. အထ ဝါ န ပန လဘန္တီတိ အညနိရပေက္ခေဟိ သဂုဏာရမ္မဏေဟိ န လဘန္တိ. ကိံ ကာရဏာ? အဘိဓမ္မေ သရသပစ္စနီကေဟိ သဟိတေဟိ နာမလာဘာတိ အတ္ထော. ပစ္စနီကဉှိ ဝဝတ္ထာနကရံ အနပေက္ခိတွာ ကေဝလဿ သရသဿ နာမဟေတုဘာဝေါ အဘိဓမ္မေ နတ္ထိ အဝဝတ္ထာနာပတ္တိတော. တသ္မာ အတ္တာဘိနိဝေသပဏိဓိပဋိပက္ခဝိပဿနာနုလောမာ မဂ္ဂါ သတိပိ သရသန္တရေ ပစ္စနီကသဟိတေန သရသေန နာမံ လဘန္တိ. အနိမိတ္တမဂ္ဂဿ ပန ဝိပဿနာ နိမိတ္တပဋိပက္ခာ န ဟောတိ သယံ နိမိတ္တဂ္ဂဟဏတော နိမိတ္တဂ္ဂဟဏာနိဝါရဏာတိ တဒနုလောမမဂ္ဂေါပိ န နိမိတ္တဿ ပဋိပက္ခော. ယဒိ သိယာ, နိမိတ္တဂတဝိပဿနာယပိ ပဋိပက္ခော သိယာတိ. တသ္မာ ဝိဇ္ဇမာနောပိ သရသော ဝဝတ္ထာနကရပစ္စနီကာဘာဝါ အဘိဓမ္မေ အနိမိတ္တန္တိ နာမဒါယကော န ဂဟိတော. အနိစ္စာနုပဿနာနုလောမော ပန မဂ္ဂေါ သုဒ္ဓိကပဋိပဒါနယေယေဝ သင်္ဂဟိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တသ္မာ ဧဝ စ သော နယော ဝုတ္တောတိ. ဧဝန္တိ ယံ [Pg.115] ဝက္ခတိ ‘‘အနိစ္စတော ဝုဋ္ဌဟန္တဿ မဂ္ဂေါ အနိမိတ္တော ဟောတီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၃၅၀), ဧဝံ အာဟရိတွာ အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ သော အနိမိတ္တမဂ္ဂေါ ဒီပိတောတိ အတ္ထော. ก็มิใช่หรือว่า ในที่นี้ (ในเรื่องโลกุตตรฌานนี้) ฌานถูกกล่าวด้วยชื่อมีสุญญตะเป็นต้น แต่มรรคไม่ได้ถูกกล่าว (ด้วยชื่อนั้น) หรือ? หากจะค้านอย่างนี้ (ตอบว่า) ไม่ควรค้าน เพราะฌานมีชื่อว่าสุญญตะเป็นต้น เพราะประกอบกับมรรค ในนัยแห่งพระสูตร เพราะมีอารมณ์อันมีคุณ ในอภิธรรมนี้ (มรรค) ก็ย่อมได้ชื่อดังนี้ พวกอาจารย์ได้กล่าวไว้ ดังนั้น คำว่า 'แต่ (มรรค) ไม่ได้ชื่อ' จึงถูกปฏิเสธ (ในอรรถกถา) เพราะเหตุไร? ความประสงค์ (ของพระอรรถกถาจารย์) คือ ในอภิธรรม การได้ชื่อมีเพราะความเป็นปฏิปักษ์เท่านั้น โดยไม่พิจารณาสรส (สภาวะของตน) เพราะว่าการได้ชื่อใดมีเพราะอารมณ์อันมีคุณ การได้ชื่อนั้นย่อมมีสรสเป็นประธาน และเมื่อการได้ชื่อมีเพราะสรสเท่านั้น การจำแนกชื่อว่าความเป็นสุญญตะเป็นต้นของมรรคทั้งปวงก็จะไม่พึงมี ดังนั้น ในอภิธรรม แม้เมื่อมีการได้ชื่อด้วยเหตุสองประการ (สรสและปฏิปักษ์) แต่ชื่อที่เป็นเครื่องจำแนกถูกถือเอาเพราะความเป็นปฏิปักษ์ (ท่านสังคหการ) จึงกล่าวว่า มรรคที่เป็นสุญญตะและอัปปณิหิตไม่ได้ชื่อเพราะอารมณ์อันมีคุณ อีกอย่างหนึ่ง คำว่า 'แต่ไม่ได้ชื่อ' หมายความว่า ไม่ได้ชื่อเพราะอารมณ์อันมีคุณที่ไม่ต้องอาศัยเหตุอื่น (คือปฏิปักษ์) เพราะเหตุไร? ความหมายคือ ในอภิธรรม การได้ชื่อมีเพราะสรสและปฏิปักษ์ที่ประกอบกัน เพราะว่าในอภิธรรม ความเป็นเหตุแห่งชื่อของสรสล้วนๆ โดยไม่คำนึงถึงปฏิปักษ์ที่เป็นเครื่องจำแนกนั้นไม่มี เพราะจะถึงความไม่สามารถจำแนกได้ ดังนั้น มรรคที่คล้อยตามวิปัสสนาที่เป็นปฏิปักษ์ต่ออัตตาภินิเวสและปณิธิ แม้จะมีสรสอื่นอยู่ ก็ย่อมได้ชื่อเพราะสรสที่ประกอบด้วยปฏิปักษ์ แต่วิปัสสนาของอนิมิตตมรรค (คืออนิจจานุปัสสนา) ไม่เป็นปฏิปักษ์ต่อนิมิต เพราะตัวมันเองยึดถือสังขารนิมิตเป็นอารมณ์ หรือเพราะไม่สามารถห้ามการยึดถือสังขารนิมิตได้ ดังนั้น มรรคที่คล้อยตามวิปัสสนานั้นก็ไม่เป็นปฏิปักษ์ต่อนิมิต หากพึงเป็น (ปฏิปักษ์) วิปัสสนาที่เกี่ยวกับนิมิตก็พึงเป็นปฏิปักษ์ด้วย ดังนั้น แม้สรสที่ปรากฏอยู่ก็ไม่ถูกถือว่าเป็นผู้ให้ชื่อว่าอนิมิตต์ในอภิธรรม เพราะไม่มีปฏิปักษ์ที่เป็นเครื่องจำแนก แต่มรรคที่คล้อยตามอนิจจานุปัสสนา พึงทราบว่าถูกสงเคราะห์ไว้ในนัยแห่งสุทธิกปฏิปทาเท่านั้น และเพราะเหตุนั้น นัยนั้นจึงถูกกล่าวไว้ คำว่า 'อย่างนี้' (ในประโยค) ที่จะกล่าวว่า 'มรรคของผู้ที่ออกจากสังขารโดยความเป็นอนิจจะ ย่อมเป็นอนิมิตต์' ความหมายคือ พระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายได้นำมาแสดงอย่างนี้แล้วจึงอธิบายอนิมิตตมรรคนั้นไว้ ဝုဋ္ဌာန…ပေ… ကိမာရမ္မဏာတိ အနိစ္စာဒိတော ဝုဋ္ဌဟန္တဿ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိယာ လက္ခဏာရမ္မဏတ္တေ သတိ သင်္ခါရေဟိ ဝုဋ္ဌာနံ န သိယာ, သင်္ခါရာရမ္မဏတ္တေ စ လက္ခဏပဋိဝေဓောတိ မညမာနော ပုစ္ဆတိ. ‘‘အနိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ သင်္ခါရေသု ပဝတ္တမာနေန ဉာဏေန လက္ခဏာနိပိ ပဋိဝိဒ္ဓါနိ ဟောန္တိ တဒါကာရသင်္ခါရဂဟဏတောတိ အာဟ ‘‘လက္ခဏာရမ္မဏာ’’တိ. သင်္ခါရာရမ္မဏာ ဧဝ ယထာဝုတ္တာဓိပ္ပာယေန ‘‘လက္ခဏာရမ္မဏာ’’တိ ဝုတ္တာတိ ဒဿေန္တော ‘‘လက္ခဏံ နာမာ’’တိအာဒိမာဟ. အနိစ္စတာ ဒုက္ခတာ အနတ္တတာတိ ဟိ ဝိသုံ ဂယှမာနံ လက္ခဏံ ပညတ္တိဂတိကံ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနံ, အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ဧဝ ပရိတ္တာဒိဝသေန နဝတ္တဗ္ဗဓမ္မဘူတံ. တသ္မာ ဝိသုံ ဂဟေတဗ္ဗဿ လက္ခဏဿ ပရမတ္ထတော အဘာဝါ ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာ’’တိ သင်္ခါရေ သဘာဝတော သလ္လက္ခေန္တောဝ လက္ခဏာနိ သလ္လက္ခေတိ နာမာတိ အာဟ ‘‘ယော ပန အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာတိ တီဏိ လက္ခဏာနိ သလ္လက္ခေတီ’’တိ. ယသ္မာ စ အနိစ္စန္တိအာဒိနာ သင်္ခါရာဝ ဒိဿမာနာ, တသ္မာ တေ ကဏ္ဌေ ဗဒ္ဓကုဏပံ ဝိယ ပဋိနိဿဇ္ဇနီယာ ဟောန္တိ. คำว่า 'วุฏฐานะ...มีอะไรเป็นอารมณ์' (ถามว่า) เมื่อวุฏฐานคามินีวิปัสสนาของผู้ที่ออกจากสังขารโดยความเป็นอนิจจะเป็นต้น มีลักษณะเป็นอารมณ์ การออกจากสังขารก็จะไม่พึงมี และเมื่อมีสังขารเป็นอารมณ์ การแทงตลอดลักษณะ (ก็จะไม่พึงมี) ผู้ที่คิดอย่างนี้จึงถาม (ตอบว่า) ด้วยญาณที่ดำเนินไปในสังขารโดยความเป็นอนิจจะเป็นต้น แม้ลักษณะทั้งหลายก็เป็นอันถูกแทงตลอดด้วย เพราะการยึดถือสังขารที่มีอาการนั้นๆ เป็นอารมณ์ ดังนั้น (ท่านสังคหการ) จึงกล่าวว่า 'มีลักษณะเป็นอารมณ์' เพื่อแสดงความหมายว่า วิปัสสนาที่มีสังขารเป็นอารมณ์นั่นเอง ถูกกล่าวว่า 'มีลักษณะเป็นอารมณ์' ด้วยความประสงค์ตามที่กล่าวมาแล้ว จึงกล่าวคำว่า 'ลักษณะชื่อว่า' เป็นต้น เพราะว่าลักษณะที่ถูกยึดถือแยกต่างหากว่า อนิจจตา ทุกขตา อนัตตตา ย่อมเป็นไปในทางบัญญัติ ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ และเพราะไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์นั่นเอง จึงเป็นธรรมที่ไม่ควรกล่าว (ว่าเป็นปริตตะเป็นต้น) ดังนั้น เพราะลักษณะที่พึงยึดถือแยกต่างหากไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ การที่บุคคลกำหนดสังขารโดยสภาวะว่า 'ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา' ชื่อว่าย่อมกำหนดลักษณะทั้งหลาย ดังนั้น (ท่านสังคหการ) จึงกล่าวว่า 'ผู้ใดกำหนดลักษณะสามประการคือไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา' และเพราะสังขารทั้งหลายเท่านั้นที่ปรากฏโดยความเป็นอนิจจะเป็นต้น ดังนั้น สังขารเหล่านั้นจึงเป็นสิ่งที่ควรสลัดทิ้ง เหมือนซากศพที่ผูกติดคอ လောကုတ္တရကုသလံ โลกุตตรกุศล ပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ พรรณนาปกิณณกถา တတြာတိ လောကုတ္တရဇ္ဈာနေ. အဇ္ဈတ္တဉ္စာတိ ဥပဍ္ဎဂါထာယ အဘိနိဝိသိတဗ္ဗံ ဝုဋ္ဌာတဗ္ဗံ ဝိပဿနာဘူမိံ ပဉ္စဓာ ဥဒ္ဒိသတိ. သတ္တအဋ္ဌာဒီနိ အင်္ဂါနိ သတ္တဋ္ဌင်္ဂါနီတိ အာဒိသဒ္ဒဿ လောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. နိမိတ္တန္တိ ယတော ဝုဋ္ဌာနံ, တာနိ နိမိတ္တပဝတ္တာနိ နိမိတ္တဝစနေနေဝ ဥဒ္ဒိသတိ. သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏမေဝ အရိယမဂ္ဂဿ ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒိဝိသေသံ နိယမေတိ. ကသ္မာ? တတော တတော ဒုတိယာဒိပါဒကဇ္ဈာနတော ဥပ္ပန္နဿ သသင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏဿ ပါဒကဇ္ဈာနာတိက္ကန္တာနံ အင်္ဂါနံ အသမာပဇ္ဇိတုကာမတာဝိရာဂဘာဝနာဘာဝတော ဣတရဿ စ အတဗ္ဘာဝတော. တေသမ္ပိ ဝါဒေသု…ပေ… ဝိပဿနာဝ နိယမေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကသ္မာ? ဝိပဿနာနိယမေနေဝ ဟိ ပဌမတ္ထေရဝါဒေပိ အပါဒကပဌမဇ္ဈာနပါဒကမဂ္ဂါ ပဌမဇ္ဈာနိကာဝ ဟောန္တိ, ဣတရေ စ ပါဒကဇ္ဈာနဝိပဿနာနိယမေဟိ တံတံဈာနိကာ. ဧဝံ သေသဝါဒေသုပိ ဝိပဿနာနိယမော ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗော. คำว่า 'ในบรรดาฌานนั้น' หมายถึงในโลกุตตรฌาน ด้วยคาถาครึ่งบทว่า 'อัชฌัตตะด้วย' (ท่าน) ย่อมแสดงภูมิแห่งวิปัสสนาที่พึงน้อมใจเข้า (อภินิเวส) และที่พึงออก (วุฏฐานะ) โดย ๕ ประการ (คือ อัชฌัตตะ, พหิทธา, รูป, อรูป, ปัญจขันธ์) พึงทราบว่ามีการลบศัพท์ว่า 'อาทิ' ในคำว่า 'สัตตัฏฐังคานิ' ซึ่งหมายถึงองค์ ๗ หรือ ๘ เป็นต้น คำว่า 'นิมิต' (ท่าน) ย่อมแสดงถึงนิมิตที่ดำเนินไปเหล่านั้นด้วยคำว่า 'นิมิต' เท่านั้น ซึ่งเป็นที่ที่การออกจากนิมิตเหล่านั้น (พึงมี) สังขารุเปกขาญาณเท่านั้นย่อมกำหนดความพิเศษมีโพชฌงค์เป็นต้นของอริยมรรค เพราะเหตุไร? เพราะวิปัสสนาญาณที่เกิดร่วมกับสังขารุเปกขาญาณที่เกิดขึ้นจากปาทกฌานที่สองเป็นต้นนั้นๆ มีวิราคภาวนาคือความที่ใคร่จะไม่เข้าสมาบัติในองค์ฌานที่ล่วงพ้นปาทกฌานไปแล้ว และเพราะญาณอื่นไม่มีภาวะเช่นนั้น พึงทราบว่า แม้ในวาทะของพระเถระเหล่านั้น... วิปัสสนา (วุฏฐานคามินี) เท่านั้นย่อมกำหนด เพราะเหตุไร? เพราะด้วยการกำหนดของวิปัสสนาเท่านั้น แม้ในวาทะของพระเถระองค์แรก มรรคที่ไม่มีปาทกฌานและมรรคที่มีปฐมฌานเป็นปาทกะ ย่อมเป็นปฐมฌานิกะเท่านั้น และมรรคอื่นๆ ย่อมเป็นฌานิกะในฌานนั้นๆ ด้วยการกำหนดของปาทกฌานและวิปัสสนา พึงประกอบการกำหนดของวิปัสสนาในวาทะที่เหลือด้วยตามสมควรอย่างนี้ ပကိဏ္ဏကသင်္ခါရေတိ [Pg.116] ပါဒကဇ္ဈာနတော အညသင်္ခါရေ. တေန ပါဒကဇ္ဈာနသင်္ခါရေသု သမ္မသိတေသု ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ. တတြာပီတိ ဒုတိယတ္ထေရဝါဒေပိ. တံတံဈာနိကတာ တံတံသမ္မသိတသင်္ခါရဝိပဿနာနိယမေဟိ ဟောတိ. တတြာပိ ဟိ ဝိပဿနာ တံတံဝိရာဂါဝိရာဂဘာဝနာဘာဝေန သောမနဿသဟဂတာ ဥပေက္ခာသဟဂတာ စ ဟုတွာ ဈာနင်္ဂါဒိနိယမံ မဂ္ဂဿ ကရောတီတိ ဧဝံ ဝိပဿနာနိယမော ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. คำว่า 'ในปกิณณกสังขาร' หมายถึงในสังขารอื่นจากปาทกฌาน ด้วยบทนั้น (ท่าน) ย่อมแสดงว่า เมื่อพิจารณาสังขารที่เป็นปาทกฌานแล้ว สิ่งที่ควรกล่าว (ว่ามรรคเป็นปฐมฌานิกะ) นั้นไม่มีเลย คำว่า 'ในบรรดาฌานนั้น' หมายถึงในวาทะของพระเถระองค์ที่สองด้วย ความเป็นฌานิกะในฌานนั้นๆ ย่อมมีด้วยการกำหนดของสังขารที่พิจารณาและวิปัสสนาในฌานนั้นๆ เพราะว่าในวาทะของพระเถระองค์ที่สองนั้น วิปัสสนาเป็นไปพร้อมด้วยโสมนัสและเป็นไปพร้อมด้วยอุเบกขา ด้วยภาวะแห่งวิราคภาวนาและอวิราคภาวนาในองค์ฌานนั้นๆ ย่อมกระทำการกำหนดองค์ฌานเป็นต้นของมรรค พึงทราบการกำหนดของวิปัสสนาตามนัยที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้ တန္တိ တံတံဈာနသဒိသဘဝနံ. သွာယမတ္ထော ပါဒကဇ္ဈာနသမ္မသိတဇ္ဈာနုပနိဿယေဟိ ဝိနာ အဇ္ဈာသယမတ္တေန အသိဇ္ဈနာ ဥပနိဿယေန ဝိနာ သင်္ကပ္ပမတ္တေန သကဒါဂါမိဖလာဒီနံ အသိဇ္ဈနဒီပကေန နန္ဒကောဝါဒေန (မ. နိ. ၃.၃၉၈ အာဒယော) ဒီပေတဗ္ဗော. တတ္ထ ဟိ သောတာပန္နာယပိ ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပဘာဝံ ဝဒန္တေန ဘဂဝတာ ယဿ ယဿ ဥပနိဿယော အတ္ထိ, တဿ တဿေဝ အဇ္ဈာသယော နိယာမကော, နာညဿာတိ တေန တေန ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပတာ ဟောတိ, န တတော ပရံ သင်္ကပ္ပသဗ္ဘာဝေပိ အသိဇ္ဈနတောတိ အယမတ္ထော ဒီပိတော ဟောတိ. ဧဝမိဓာပိ ယဿ ယဿ ဒုတိယာဒိဈာနိကဿ မဂ္ဂဿ ယထာဝုတ္တော ဥပနိဿယော အတ္ထိ, တဿ တဿေဝ အဇ္ဈာသယော နိယာမကော, နာညဿ သတိပိ တသ္မိံ အသိဇ္ဈနတော. ဣမသ္မိံ ပန ဝါဒေ ပါဒကသမ္မသိတဇ္ဈာနုပနိဿယသဗ္ဘာဝေ အဇ္ဈာသယော ဧကန္တေန ဟောတိ, တံတံဖလူပနိဿယသဗ္ဘာဝေ တံတံသင်္ကပ္ပော ဝိယာတိ တဒဘာဝါဘာဝတော အဇ္ဈာသယော နိယမေတီတိ ဝုတ္တံ. คำว่า ตันติ คือ การเกิดขึ้นที่คล้ายกับฌานนั้นๆ. อรรถนี้พึงแสดงด้วยนันทโกวาทสูตร (ม.อุ. 3.398 เป็นต้น) ซึ่งแสดงว่าการไม่สำเร็จแห่งสกทาคามิผลเป็นต้น ด้วยเพียงความดำริ โดยปราศจากอุปนิสัยคือปาทกฌานและสัมมสิตฌาน และการไม่สำเร็จด้วยเพียงอัชฌาสัย โดยปราศจากอุปนิสัยคือปาทกฌานและสัมมสิตฌาน. ในนันทโกวาทสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสถึงความเป็นผู้มีความดำริบริบูรณ์ของพระโสดาบันบุคคล ได้ทรงแสดงอรรถนี้ไว้ว่า อัชฌาสัยย่อมกำหนดมรรคใดๆ ที่มีอุปนิสัยนั้นๆ เป็นปัจจัย ไม่ใช่มรรคอื่น เพราะฉะนั้น ความดำริบริบูรณ์ย่อมมีด้วยมรรคนั้นๆ เท่านั้น ไม่เกินไปกว่านั้น เพราะถึงแม้มีความดำริปรากฏอยู่ ก็ไม่สำเร็จด้วยเพียงความดำริ. ในปุคคลัชฌาสัยวาทะนี้ก็เช่นกัน อัชฌาสัยย่อมกำหนดมรรคใดๆ ที่เป็นทุติยฌานิกะเป็นต้น ที่มีอุปนิสัยดังกล่าวแล้วนั้นๆ เป็นปัจจัย ไม่ใช่มรรคอื่น เพราะถึงแม้มีอัชฌาสัยนั้นอยู่ ก็ไม่สำเร็จด้วยอัชฌาสัย. อนึ่ง ในวาทะนี้ เมื่อมีอุปนิสัยคือปาทกฌานและสัมมสิตฌานปรากฏอยู่ อัชฌาสัยย่อมมีโดยส่วนเดียว เหมือนความดำริย่อมมีในผลนั้นๆ เมื่อมีอุปนิสัยแห่งผลนั้นๆ ปรากฏอยู่ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า อัชฌาสัยย่อมกำหนด เพราะการไม่มีอัชฌาสัยนั้น ย่อมไม่มีการเกิดขึ้นแห่งมรรคนั้น. ယသ္မိံ ပန ပါဒကဇ္ဈာနံ နတ္ထီတိ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကဝဇ္ဇာနံ ပါဒကာနိ လောကိယဇ္ဈာနာနိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အပ္ပနာပ္ပတ္တိ စ ဩဠာရိကင်္ဂါတိက္ကမနုပနိဿယာဘာဝေ ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ ဝိနာ န ဟောတီတိ ‘‘သောမနဿသဟဂတမဂ္ဂေါ ဟောတီ’’တိ အာဟ. ဥပေက္ခာသဟဂတမဂ္ဂေါတိ ဧတေန စတုတ္ထဇ္ဈာနိကတာပိ သမာနာ အနုသယသမုဂ္ဃာဋနသမတ္ထဿ န သင်္ခါရာဝသေသတာတိ ဒဿေတိ. တေ စ ဝါဒါ န ဝိရုဇ္ဈန္တိ အဇ္ဈာသယဝသေန ပဉ္စမဇ္ဈာနိကတာယ ပဌမာဒိဇ္ဈာနိကတာယ စ သမ္ဘဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. အဇ္ဈာသယော စ သာတ္ထကော ဟောတိ, အညထာ ပါဒကသမ္မသိတဇ္ဈာနေဟေဝ နိယမဿ သိဒ္ဓတ္တာ အဇ္ဈာသယော နိယာမကော ဝုစ္စမာနော နိရတ္ထကော သိယာတိ. ဣဓ ပန အဋ္ဌသာလိနိယာ နိယာမနေ ဧကန္တိကံ ဝိပဿနာသင်္ခါတံ အတ္ထမေဝ ဥဒ္ဓရိတွာ ‘‘တေသမ္ပိ ဝါဒေသု အယံ…ပေ… ဝိပဿနာဝ နိယမေတီ’’တိ ဝဒန္တေန [Pg.117] တယောပေတေ ဝါဒေ ဝိပဿနာဝ နိယမေတီတိ ဒဿိတံ. တံတံဝါဒါနဉှိ ဝိပဿနာသဟိတာနမေဝ သိဒ္ဓိ, နာညထာတိ ဒဿိတန္တိ. อนึ่ง คำว่า 'ไม่มีปาทกฌาน' นั้น ตรัสหมายถึงโลกียฌานที่เป็นบาทฐานของมรรคที่เว้นจากจตุตถฌานิกมรรค. และการเข้าถึงอัปปนาฌานย่อมไม่มีโดยปราศจากองค์ฌาน ๕ เมื่อไม่มีอุปนิสัยคือการก้าวล่วงองค์ฌานที่หยาบ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'มรรคที่สหรคตด้วยโสมนัสย่อมมี'. ด้วยบทว่า 'มรรคที่สหรคตด้วยอุเบกขา' นี้ ย่อมแสดงว่าความเป็นจตุตถฌานิกะของมรรคที่สามารถถอนอนุสัยได้นั้น ย่อมเสมอกัน (กับเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน) แต่ความเป็นสังขารที่เหลืออันละเอียดนั้นไม่เสมอกัน. และวาทะเหล่านั้นย่อมไม่ขัดแย้งกัน เพราะความเป็นปัญจมฌานิกะและปฐมาทิฌานิกะย่อมเป็นไปได้ด้วยอำนาจอัชฌาสัย ดังนี้เป็นอัธยาศัยของอาจารย์อรรถกถา. และอัชฌาสัยย่อมมีประโยชน์ เพราะมิฉะนั้นแล้ว เมื่อการกำหนดมรรคสำเร็จได้ด้วยปาทกฌานและสัมมสิตฌานเท่านั้น การกล่าวว่าอัชฌาสัยเป็นเครื่องกำหนดก็จะเป็นสิ่งไร้ประโยชน์. อนึ่ง ในอรรถสาลินีนี้ เมื่อยกเอาอรรถที่เป็นวิปัสสนาโดยส่วนเดียวมากล่าวในการกำหนดมรรค ท่านสังคหอรรถกถาจารย์ผู้กล่าวว่า 'ในวาทะของพระเถระเหล่านั้น วิปัสสนานี้เท่านั้นย่อมกำหนดมรรค' ได้แสดงไว้ว่า วิปัสสนานั้นเท่านั้นย่อมกำหนดวาทะทั้งสามนี้. เพราะความสำเร็จแห่งวาทะเหล่านั้นย่อมมีได้ก็ต่อเมื่อประกอบด้วยวิปัสสนาเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยประการอื่น ดังนี้ได้แสดงไว้แล้ว. ပဝေဓတီတိ ဂေါတြဘုဿ ပစ္စယော ဘဝိတုံ န သက္ကောတီတိ အတ္ထော. ယဒိ ပဉ္စမစိတ္တက္ခဏေ ဇဝနံ ပတိတံ နာမ ဟောတိ, ကထံ တဒါ ဂေါတြဘု တဒနန္တရဉ္စ မဂ္ဂေါ ဇဝနဿ ပတိတက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? အပုဗ္ဗဿ ဇဝနန္တရဿ ပတိတတာဘာဝတော. တဒေဝ ဟိ ဇဝနံ အနေကက္ခတ္တုံ ပဝတ္တမာနံ ပတိတံ သိယာတိ, ဂေါတြဘု ပန အာရမ္မဏန္တရေ ဥပ္ပန္နံ အပုဗ္ဗံ ဇဝနံ, တထာ မဂ္ဂေါ ဘူမန္တရတော စာတိ. နနု စ သတ္တမဇဝနစေတနာယ ဗလဝတာယ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယဘာဝေါ ဟောတိ အာနန္တရိယတာပီတိ, တတ္ထာယံ အဓိပ္ပာယော သိယာ ‘‘ပဋိသန္ဓိယာ အနန္တရပစ္စယဘာဝိနော ဝိပါကသန္တာနဿ အနန္တရပစ္စယဘာဝေန အန္တိမဇဝနစေတနာယ သုသင်္ခတတ္တာ သာ သတ္တမဇဝနစေတနာ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယာ အာနန္တရိကာ စ ဟောတိ, န အပတိတဇဝနစေတနာ ဝိယ ဗလဝတာယာ’’တိ. คำว่า 'ปเวธติ' หมายถึง โคตรภูไม่สามารถเป็นปัจจัยได้. หากว่าชวนะตกไปในจิตขณะที่ ๕ แล้ว โคตรภูและมรรคที่เกิดต่อจากนั้นจะเกิดขึ้นในขณะที่ชวนะตกไปได้อย่างไร? เพราะไม่มีการตกไปแห่งชวนะชนิดใหม่. ชวนะเดิมนั่นแหละเมื่อเป็นไปหลายครั้งก็อาจตกไปได้. แต่โคตรภูเป็นชวนะใหม่ที่เกิดขึ้นในอารมณ์อื่น (คือนิพพาน) จากอารมณ์สังขาร. มรรคก็เช่นกัน (เป็นชวนะใหม่) โดยภูมิอื่น (คือโลกุตตรภูมิ). อนึ่ง ด้วยกำลังแห่งเจตนาในชวนะที่ ๗ ความเป็นอุปปัชชเวทนียกรรมและความเป็นอนันตริยกรรมย่อมมีมิใช่หรือ? ในข้อนั้น พึงมีอัธยาศัยดังนี้ว่า ด้วยความเป็นอนันตรปัจจัยแห่งวิบากสันดานที่เป็นอนันตรปัจจัยแห่งปฏิสนธิ เจตนาในชวนะสุดท้ายย่อมเป็นอุปปัชชเวทนียกรรมและอนันตริยกรรม เพราะมีการปรุงแต่งดีแล้ว ไม่ใช่เพราะมีกำลังเหมือนเจตนาในชวนะที่ไม่ตกไป. ပုန အနုလောမံ တံ အနုဗန္ဓေယျာတိ ဂေါတြဘုဿ ဟိ သင်္ခါရာရမ္မဏတ္တေ သတိ တဒပိ အနုလောမမေဝါတိ ပုရိမအနုလောမံ ဝိယ တံ တဒပိ အညံ အနုလောမံ အနုဗန္ဓေယျ, န မဂ္ဂေါတိ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနမေဝ စ န ဘဝေယျ အတ္တနော သဒိသာလမ္ဗနဿ အာဝဇ္ဇနဋ္ဌာနိယဿ ပစ္စယဿ အလာဘာ. အပ္ပဟီနဘာဝေန ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု အနုသယိတာ ကိလေသာ သာ ဘူမိ ဧတေဟိ လဒ္ဓါတိ ကတွာ ဘူမိလဒ္ဓါ. ဝဋ္ဋံ သိနောန္တိ ဗန္ဓန္တီတိ ကတွာ ဝဋ္ဋသေတူ စ, တေသံ သမုဂ္ဃာတကရဏန္တိပိ ဧတဒေဝဿ လောဘက္ခန္ဓာဒိပဒါလနံ ဝုစ္စတိ. တန္တိ ပဝတ္တံ. ဧကံ ဘဝန္တိ အနာဂါမိနော အနေကက္ခတ္တုဉ္စ တတ္ထေဝ ဥပပဇ္ဇန္တဿ ဟေဋ္ဌာ အနာဂမနဝသေန ဧကော ဘဝေါတိ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. อนึ่ง คำว่า 'โคตรภูนั้นพึงติดตามอนุโลมอื่นไปอีก' นั้น เพราะเมื่อโคตรภูมีสังขารเป็นอารมณ์ โคตรภูนั้นก็เป็นอนุโลมเช่นกัน เพราะฉะนั้น โคตรภูนั้นก็พึงติดตามอนุโลมอื่นไปอีก เหมือนอนุโลมก่อนหน้า ไม่ใช่มรรค และการออกจากมรรคก็จะไม่เกิดขึ้น เพราะไม่ได้รับปัจจัยที่มีอารมณ์เสมอกัน ซึ่งตั้งอยู่ในฐานะแห่งอาวัชชนะของตน. กิเลสที่ยังไม่ถูกละ ซึ่งนอนเนื่องอยู่ในอุปาทานขันธ์ ๕ ชื่อว่า 'ภูมิลัทธะ' เพราะกิเลสเหล่านี้ได้ภูมิคืออุปาทานขันธ์นั้นแล้ว. และชื่อว่า 'วัฏฏเสตุ' เพราะกิเลสเหล่านี้ย่อมผูกพันวัฏฏะ. การตัดกิเลสเหล่านั้นให้ขาดโดยสิ้นเชิง ก็คือการทำลายกองโลภะเป็นต้นของมรรคนั้นนั่นเอง. คำว่า 'ตันติ' คือ ปวัตติ. คำว่า 'เอกัง ภวัง' นั้น กล่าวโดยถือเอาว่า อนาคามีบุคคลผู้ไปเกิดในภพนั้นๆ หลายครั้ง หรือครั้งเดียว ย่อมมีภพเดียว โดยไม่กลับลงมาสู่กามภูมิเบื้องล่าง. ဣမဿ ပနတ္ထဿာတိ ယထာဝုတ္တဿ ဥပါဒိန္နကပဝတ္တတော ဝုဋ္ဌာနဿ. အပါယေသု သတ္တမဘဝတော ဥဒ္ဓံ သုဂတိယဉ္စ ဝိပါကဒါယကဿ အဘိသင်္ခါရဝိညာဏဿ ပစ္စယဃာတော သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏေန အဘိသင်္ခါရဝိညာဏဿ နိရောဓော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဒွီသု ဘဝေသူတိ အနာဂါမိမဂ္ဂေ အဘာဝိတေ သကဒါဂါမိဿ ကာမဓာတုယံ ယေ ဒွေ ဘဝါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, တေသူတိ အတ္ထော. စလတီတိ ဧတေန စလနသဘာဝမေဝ ဒဿေတိ, န အစလနာဘာဝံ, တသ္မာ အစလနံ ဒဿေတွာ ပုန စလနံ ဒဿေတုံ ‘‘တထာဂတဿ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ယေပိ ဝါ ကတ္ထစိ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂေ သမာနပဋိပဒေ ဒိသွာ သဘာဝတော အစလနမေဝ [Pg.118] ဂဏှေယျုံ, တေသံ တံဂဟဏနိဝါရဏတ္ထံ ‘‘စလတီ’’တိ ဝုတ္တံ, န စလနာဝဓာရဏတ္ထန္တိ ယုတ္တံ ဥဘယဒဿနံ. အထ ဝါ ယဒိပိ ကေသဉ္စိ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ သမာနပဋိပဒါ, တထာပိ ကိလေသိန္ဒြိယေဟိ သိဇ္ဈမာနာ ပဋိပဒါ တေသံ ဝသေန စလနပကတိကာ ဧဝါတိ ‘‘စလတိ’’စ္စေဝ ဝုတ္တံ, န ‘‘န စလတီ’’တိ. คำว่า 'อิมัสสะ ปะนัตถัสสาติ' หมายถึง การออกจากปวัตติที่ถูกยึดถือดังกล่าวแล้ว. พึงเห็นว่าการทำลายปัจจัยของอภิสังขารวิญญาณที่ให้ผลในอบายภูมิและในสุคติภูมิหลังจากภพที่ ๗ ขึ้นไปนั้น คือการดับอภิสังขารวิญญาณด้วยโสดาปัตติมรรคญาณ. คำว่า 'ในสองภพ' หมายถึง ภพสองภพใดที่สกทาคามีบุคคลพึงไปเกิดในกามธาตุ เมื่ออนาคามิมรรคยังไม่เจริญแล้ว (คือภพมนุษย์และภพเทวดา) ในภพทั้งสองนั้น. ด้วยบทว่า 'จะละติ' นี้ ย่อมแสดงเพียงสภาพที่หวั่นไหว ไม่ได้แสดงสภาพที่ไม่หวั่นไหว เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงสภาพที่ไม่หวั่นไหวแล้ว จึงกล่าวถึงสภาพที่หวั่นไหวอีกครั้ง โดยเริ่มด้วยคำว่า 'ของพระตถาคต' เป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง เพื่อห้ามการยึดถือของบุคคลบางพวกที่เห็นมรรคทั้ง ๔ มีปฏิปทาเสมอกันในอริยบุคคลบางท่าน แล้วยึดถือว่าโดยสภาพแล้วย่อมไม่หวั่นไหวเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'จะละติ' ไม่ได้กล่าวเพื่อกำหนดสภาพที่หวั่นไหว เพราะฉะนั้น การแสดงทั้งสองอย่างจึงเหมาะสม. อีกอย่างหนึ่ง ถึงแม้ว่ามรรคทั้ง ๔ ของอริยบุคคลบางท่านมีปฏิปทาเสมอกัน แต่ปฏิปทาที่สำเร็จด้วยกิเลสและอินทรีย์เหล่านั้น ย่อมมีสภาพที่หวั่นไหวโดยธรรมชาติ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'จะละติ' เท่านั้น ไม่ได้กล่าวว่า 'จะไม่หวั่นไหว'. လောကုတ္တရကုသလပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาว่าด้วยเรื่องโลกุตตรกุศลและปกิณณกะ จบแล้ว. ပဌမမဂ္ဂဝီသတိမဟာနယဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยมหานัย ๒๐ แห่งปฐมมรรค ၃၅၇. ယဿ ပုဗ္ဗဘာဂေ ‘‘မဂ္ဂံ ဘာဝေမီ’’တိ အဇ္ဈာသယော ပဝတ္တော, သော မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အဇ္ဈာသယဝိသေသေန တံတံဘာဝနာဝိသေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ๓๕๗. บุคคลใดมีความตั้งใจเกิดขึ้นในเบื้องต้นว่า 'เราจักเจริญมรรค' บุคคลนั้นย่อมเจริญมรรค. พึงทราบความพิเศษแห่งภาวนานั้นๆ ด้วยความพิเศษแห่งอัธยาศัยในที่ทั้งปวงอย่างนี้. ၃၅၈. ဆန္ဒာဓိပတေယျန္တိအာဒီသု ဧကစိတ္တက္ခဏေ ဝတ္တမာနေသု ဓမ္မေသု ကထံ ဆန္ဒဿ တံသဟဇာတဿ အဓိပတိဘာဝေါ ဝီရိယာဒီနဉ္စာတိ? ဥပနိဿယဝသေန. ယဿ ဟိ သစေ ဆန္ဒဝတော ကုသလံ နိပ္ဖဇ္ဇတိ, ‘‘အဟံ နိပ္ဖာဒေဿာမီ’’တိ ပဝတ္တမာနဿ ကုသလံ နိပ္ဖန္နံ, တဿ တံသဟဇာတော ဆန္ဒော တေန ပုရိမုပနိဿယေန ဝိသိဋ္ဌော သဟဇာတဓမ္မေ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေတိ. တသ္မိဉ္စ ပဝတ္တမာနေ တေ ပဝတ္တန္တိ, နိဝတ္တမာနေ နိဝတ္တန္တိ, တဒနုရူပဗလာ စ ဟောန္တိ ရာဇပုရိသာ ဝိယာတိ. ဧဝံ ဝီရိယာဒီသု. သေသဓမ္မာနံ ပန ကတ္ထစိ ဝုတ္တပ္ပကာရပ္ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝေပိ အတံသဘာဝတ္တာ အဓိပတိဘာဝေါ နတ္ထီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ๓๕๘. ในบทว่า 'ฉันทาธิปไตย' เป็นต้น มีปัญหาว่า 'ในธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในขณะจิตเดียวกัน ฉันทะที่เกิดพร้อมกับธรรมเหล่านั้น และวิริยะเป็นต้น จะเป็นอธิบดีได้อย่างไร?' ตอบว่า 'ด้วยอำนาจแห่งอุปนิสัย' เพราะว่า ถ้ากุศลของบุคคลผู้มีฉันทะสำเร็จลงได้ เมื่อบุคคลนั้นคิดว่า 'เราจักให้สำเร็จ' กุศลก็สำเร็จ ฉันทะที่เกิดพร้อมกับกุศลนั้น ย่อมทำธรรมที่เกิดพร้อมกันให้อยู่ในอำนาจของตน โดยเป็นฉันทะที่พิเศษด้วยอุปนิสัยก่อนหน้านั้น. เมื่อฉันทะนั้นเกิดขึ้น ธรรมเหล่านั้นก็เกิดขึ้น เมื่อฉันทะนั้นดับไป ธรรมเหล่านั้นก็ดับไป และมีกำลังเหมาะสมกัน เหมือนราชบุรุษฉะนั้น. ในวิริยะเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน. ส่วนธรรมที่เหลือ แม้จะมีการเกิดขึ้นตามที่กล่าวมาในบางกรณี แต่เพราะไม่มีสภาพที่จะทำธรรมเหล่านั้นให้อยู่ในอำนาจของตน จึงไม่มีความเป็นอธิบดี พึงทราบดังนี้. ဒုတိယမဂ္ဂဝဏ္ဏနာ พรรณนาทุติยมรรค ၃၆၁. အာ-ကာရဿ ရဿတ္တံ ကတွာ အညိန္ဒြိယံ ဝုတ္တံ, အာ-ကာရော စ ဓမ္မမရိယာဒတ္ထော. ๓๖๑. คำว่า 'อัญญินทรีย์' ท่านกล่าวไว้โดยทำอักษร 'อา' ให้เป็นรัสสะ (เสียงสั้น) และอักษร 'อา' นั้น มีความหมายว่าการกำหนดขอบเขตแห่งธรรม. တတိယစတုတ္ထမဂ္ဂဝဏ္ဏနာ พรรณนามรรคที่สามและสี่ ၃၆၂. မဂ္ဂင်္ဂါနိ န ပူရေန္တိ အကိစ္စကတ္တာ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာတိ အဓိပ္ပာယော. မာရေန္တော ဂစ္ဆတီတိ ဟိ မဂ္ဂေါ, န စေတာယ မာရေတဗ္ဗံ အတ္ထီတိ. မာနဿ ဒိဋ္ဌိသဒိသာ [Pg.119] ပဝတ္တိ အဟမသ္မီတိ ပဝတ္တမာနဿ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနေ ဌာနံ. အာလောကဿေဝ ပဝတ္တိကာလော ဝိယာတိ စိရပ္ပဝတ္တိံ သန္ဓာယာဟ. ဧကဒေသသာမညေန ဟိ ယထာဓိပ္ပေတေန ဥပမာ ဟောတီတိ. ခါရေ ဝါတိ ကဋ္ဌာဒီနံ ခါရစ္ဆာရိကာယံ. သမ္မဒ္ဒိတွာတိ ကိလေဒေတွာ. ဆန္ဒောတိ တဏှာ. အနုသယောတိ တဏှာ မာနာနုသယော စ. ဧတသ္မိဉ္စ သုတ္တေ အသမူဟတဿ ဂန္ဓဿ သမုဂ္ဃာဋနံ ဝိယ အသမူဟတမာနာဒိသမုဂ္ဃာတံ ဒဿေန္တေန အညမညေ ကိလေသေ ပဇဟတီတိ ဒဿိတန္တိ အာနီတံ, န ယထာဝုတ္တနယေန ဥပမာယ ဝုတ္တတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နိရန္တရံ ပဝတ္တမာနေ စိတ္တေ တဿ သံကိလေသဝေါဒါနကရာ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇာ စေတသိကာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ တဿင်္ဂဘူတာ အဝယဝါ ဝိယ ဟောန္တီတိ ‘‘စိတ္တင်္ဂဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ๓๖๒. อธิบายว่า องค์มรรคทั้งหลายย่อมไม่บริบูรณ์ เพราะสัมมาทิฏฐิไม่มีกิจ (ในการละกิเลส). ด้วยว่า ธรรมที่ชื่อว่ามรรค เพราะอรรถว่าย่อมฆ่า (กิเลส) แล้วไป แต่สำหรับสัมมาทิฏฐินี้ ไม่มีธรรมที่พึงฆ่า. ความเป็นไปของมานะที่คล้ายกับทิฏฐิ คือการตั้งอยู่ในฐานะแห่งทิฏฐิของมานะที่เกิดขึ้นว่า 'เราเป็น'. คำว่า 'เหมือนกาลที่แสงสว่างปรากฏอยู่' ท่านกล่าวหมายถึงการเกิดขึ้นต่อเนื่องยาวนาน. เพราะอุปมานั้นย่อมมีได้ด้วยความเหมือนกันเพียงบางส่วนตามที่ประสงค์. คำว่า 'ในน้ำด่าง' คือในน้ำด่างจากเถ้าไม้เป็นต้น. คำว่า 'สัมมัททิตวา' คือทำให้เปียกชุ่ม. คำว่า 'ฉันทะ' คือตัณหา. คำว่า 'อนุสัย' คือตัณหาและมานานุสัย. และในพระสูตรนี้ (เขมกสูตร) ท่านนำมาอ้างเพื่อแสดงการกำจัดมานะเป็นต้นที่ยังถอนไม่ได้ เหมือนการกำจัดกลิ่นที่ยังถอนไม่ได้ โดยแสดงว่าย่อมละกิเลสเหล่าอื่น (ที่เหลือ) พึงทราบว่ามิใช่กล่าวเพราะอุปมาโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. เมื่อจิตเกิดขึ้นต่อเนื่องกัน เจตสิกทั้งหลายที่ทำความเศร้าหมองและความผ่องใส ทั้งที่มีโทษและไม่มีโทษ เมื่อเกิดขึ้น ย่อมเป็นเหมือนส่วนประกอบที่เป็นอวัยวะของจิตนั้น จึงเรียกว่า 'โดยอำนาจแห่งองค์ของจิต'. လောကုတ္တရကုသလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. พรรณนาโลกุตรกุศลจบแล้ว. ကုသလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. พรรณนากุศลจบแล้ว. အကုသလပဒံ บทอกุศล ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရော ธัมมุทเทสวาร ပဌမစိတ္တကထာဝဏ္ဏနာ พรรณนาปฐมจิตตกถา ၃၆၅. ကုသလေ ဝုတ္တနယံ အနုဂန္တွာ ယထာနုရူပံ ဝေဒိတဗ္ဗတာယ ‘‘ဝုတ္တနယေနာ’’တိ အာဟ. ဂန္တဗ္ဗာဘာဝတောတိ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗာဘာဝတော. ဒိဋ္ဌိယာ ဂတမတ္တန္တိ ဒိဋ္ဌိယာ ဂတိမတ္တံ ဂဟဏမတ္တံ. အာသန္နကာရဏတ္တာ အယောနိသောမနသိကာရဿ ဝိသုံ ဂဟဏံ ဧကန္တကာရဏတ္တာ စ. သတိသံဝရောတိ ဣဓ သီတာဒီဟိ ဖုဋ္ဌဿ အပ္ပမဇ္ဇနံ ခမနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပဟာနသံဝရောတိ ဝီရိယသံဝရော. ๓๖๕. ท่านกล่าวว่า 'ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว' เพราะพึงทราบตามสมควรโดยดำเนินตามนัยที่กล่าวไว้ในกุศล. คำว่า 'คันตัพพาภาวะโต' คือเพราะไม่มีอรรถที่พึงทราบ. คำว่า 'ทิฏฐิยาคตมัตตัง' คือเพียงการเกิดขึ้นของทิฏฐิ หรือเพียงการยึดถือ. การแยกกล่าวอโยนิโสมนสิการ เพราะเป็นเหตุใกล้และเป็นเหตุแน่นอน. ในที่นี้ พึงทราบว่า 'สติสังวร' คือความอดทนที่ไม่ประมาทของผู้ที่ถูกกระทบด้วยความหนาวเป็นต้น. 'ปหานสังวร' คือวิริยสังวร. အဿာဒဒဿနန္တိ အဿာဒဒိဋ္ဌိ. ဖလဋ္ဌေန ပစ္စုပဋ္ဌာနေန အသမ္မာပဋိပတ္တိပစ္စုပဋ္ဌာနောမောဟော, သမ္မာပဋိပတ္တိပဋိပက္ခဘာဝဂ္ဂဟဏာကာရော ဝါ. သဗ္ဗဿ လောဘဿ အဘိဇ္ဈာဘာဝေ သတိပိ ဝိသေသယုတ္တာယ အဘိဇ္ဈာယ ကမ္မပထပ္ပတ္တာယ ဣဓုပ္ပဇ္ဇမာနာယ လက္ခဏာဒိံ ဒဿေတုံ ‘‘သာ ပရသမ္ပတ္တီန’’န္တိအာဒိမာဟ. အတ္တနော ပရိဏာမနဿ ပုရေစာရိကာ တဏှာဘိရတိ အဘိရတိ. คำว่า 'อัสสาททัสสนะ' คืออัสสาททิฏฐิ. โมหะมีอุปัฏฐานคือผลของการปฏิบัติผิด หรือมีอาการที่ยึดถือความเป็นปฏิปักษ์ต่อสัมมาปฏิบัติ. แม้ว่าโลภะทั้งหมดจะมีสภาพเป็นอภิชฌา แต่เพื่อแสดงลักษณะเป็นต้นของอภิชฌาที่ประกอบด้วยความพิเศษ ถึงกรรมบถ และเกิดขึ้นในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'สา ปรสัมปัตตีนัง' เป็นต้น. ตัณหาภิรติ (ความยินดีในตัณหา) ที่เป็นผู้เดินหน้าในการน้อมนำมาสู่ตน ชื่อว่า อภิรติ. အနုပပရိက္ခာ [Pg.120] မောဟော. မောဟဝသေန ဟိ ဒိဋ္ဌိဝသေန ဝါ အဝတ္ထုသ္မိံ သာနုနယော အဓိမောက္ခော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. အသတိယစိတ္တေတိ အဟိရိကာဒီဟိ အာရက္ခရဟိတစိတ္တေ. သတိရဟိတတ္တာ သတိပဋိပက္ခတ္တာ စာတိ ဧတေန သတိရဟိတာ သတိပဋိပက္ခာ စ အကုသလာ ခန္ဓာ ဧဝ မိစ္ဆာသတီတိ ဒဿေတိ. တေ ပန ဥပနာဟာဒိပ္ပဝတ္တိယံ စိရကတာဒိသလ္လက္ခဏေ ပဋုသညာသမ္ပယုတ္တာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သဒရထာဒိဘာဝေါ အဝိသေသေန ကိလေသသမ္ပယောဂတော ဝုတ္တော လဟုတာဒိဧကန္တပဋိပက္ခာနံ ထိနမိဒ္ဓါဒီနံ ကေသဉ္စိ ဣဓ အဘာဝါ. အဝူပသမောတိ အသန္နိသိန္နသဗ္ဘာဝမာဟ. အနဝဋ္ဌာနရသန္တိ စလနကိစ္စံ. စေတသော အဝူပသမေတိ နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗေ ပယောဇနေ ဘုမ္မံ, အဝူပသမပစ္စယဘူတံ အာရမ္မဏံ ဝါ ‘‘အဝူပသမော’’တိ ဝုတ္တံ. อนุปปริกขาคือโมหะ. เพราะอธิโมกข์ที่ประกอบด้วยตัณหา (สานุนยอธิโมกข์) ย่อมเกิดขึ้นในวัตถุที่ไม่ควรเชื่อถือ ด้วยอำนาจแห่งโมหะหรือด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ. คำว่า 'ในจิตที่ไม่มีสติ' คือในจิตที่ปราศจากการรักษาเพราะอหิริกะเป็นต้น. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงว่า ขันธ์ที่เป็นอกุศลที่ปราศจากสติและเป็นปฏิปักษ์ต่อสติเท่านั้น ชื่อว่ามิจฉาสติ. ส่วนขันธ์เหล่านั้น พึงทราบว่าเป็นขันธ์ที่ประกอบด้วยสัญญาที่คมกล้า ในการเกิดขึ้นของความผูกโกรธเป็นต้น และในการระลึกถึงเรื่องราวที่ทำมานานเป็นต้น. ความเป็นไปแห่งความเร่าร้อนเป็นต้น กล่าวไว้โดยไม่จำแนกเพราะประกอบด้วยกิเลส เนื่องจากไม่มีถีนมิทธะเป็นต้น ซึ่งเป็นปฏิปักษ์โดยเด็ดขาดต่อลหุตาเป็นต้น ในอกุศลบางอย่างในที่นี้. คำว่า 'อวูปสมะ' ท่านกล่าวถึงสภาพที่ไม่มีความสงบระงับ. คำว่า 'อนวัฏฐานรส' คือมีกิจคือการเคลื่อนไหว. ในบทว่า 'เจตโส อวูปสเม' เป็นสัตตมีวิภัตติในความหมายของประโยชน์ที่ควรให้สำเร็จ หรืออารมณ์ที่เป็นเหตุแห่งความไม่สงบก็เรียกว่า 'อวูปสมะ'. ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. พรรณนาธัมมุทเทสวารกถาจบแล้ว. နိဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ พรรณนานิทเทสวารกถา ၃၇၇. သဟဇာတဓမ္မေသု အကမ္ပနံ န ကောသဇ္ဇေသု အကမ္ပနံ ဝိယ တပ္ပဋိပက္ခဘာဝတော ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, တံတံပါပကိရိယာယ ဥဿဟနဝသေန ပန ထိရတာ တတ္ထ အကမ္ပနံ. ๓๗๗. ความไม่หวั่นไหวในธรรมที่เกิดร่วมกัน ไม่พึงเห็นว่าเป็นการไม่หวั่นไหวเพราะความเป็นปฏิปักษ์ต่อความเกียจคร้าน เหมือนความไม่หวั่นไหว (ของวิริยพละ) ในกุศล แต่ความมั่นคงด้วยอำนาจความอุตสาหะในการทำบาปนั้นๆ ต่างหาก ชื่อว่าความไม่หวั่นไหวในธรรมที่เกิดร่วมกันนั้น. ၃၈၁. ဒိဋ္ဌိယာ ဝိရူပံ ဖန္ဒိတန္တိ တထာ တထာ သဿတာဒိဝသေန ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ ဧဝ ဝုစ္စတိ. တရန္တီတိ တိတ္ထေ ဝိယ ပိလဝန္တိ. ဝိပရိယေသတောတိ ဝတ္ထုဿ ဝိပရီတတော. ๓๘๑. คำว่า 'ทิฏฐิยา วิรูปัง ผันทิตัง' หมายถึงทิฏฐิที่เกิดขึ้นด้วยอาการต่างๆ เช่น ความเป็นสัสสตทิฏฐิเป็นต้นนั่นเอง. คำว่า 'ตรันติ' คือลอยไปเหมือนลอยอยู่ที่ท่า. คำว่า 'วิปริยาสโต' คือโดยความเป็นตรงกันข้ามของวัตถุ. ၃၉၀. သဘာဝပဋိစ္ဆာဒနဝသေန ပကတိအတ္တာဒိအသန္တဂဟဏဿ အနိစ္စာဒီနံ နိစ္စာဒိဝိသမဂဟဏဿ စ သညာဒိဝိပရိယေသဿ နိဿယတ္တာ ‘‘အသန္တံ အသမဉ္စ ဗုဇ္ဈတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ๓๙๐. เพราะเป็นที่อาศัยของการยึดถือสิ่งที่ไม่เป็นจริง เช่น ปกติและอัตตาเป็นต้น โดยอำนาจของการปกปิดสภาวะที่แท้จริง และของการยึดถือสิ่งที่ไม่เที่ยงเป็นต้นโดยผิดเพี้ยนว่าเป็นของเที่ยงเป็นต้น และของวิปลาสมีสัญญาเป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ย่อมรู้สิ่งที่ไม่เป็นจริงและไม่สมควร'. ဒုတိယစိတ္တဝဏ္ဏနာ พรรณนาจิตที่สอง ၃၉၉. ကိဉ္စာပိ…ပေ… ပရာမသန္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ပုရိမစိတ္တေန အဝိသေသံ ဒဿေတိ. အနုဿာဟနာဝသီဒနဘာဝေန သံဟတဘာဝေါ ထိနံ. ๓๙๙. ด้วยคำว่า 'แม้ว่า... ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้พิจารณา...' ท่านแสดงความไม่แตกต่างจากจิตดวงก่อน. สภาพที่หดหู่ด้วยอาการที่ไม่มีความอุตสาหะและมีความท้อถอย ชื่อว่า ถีน. တတိယစိတ္တဝဏ္ဏနာ พรรณนาจิตที่สาม ၄၀၀. ဣဓ မာနေန သဒ္ဓိံ ပဉ္စ အပဏ္ဏကင်္ဂါနီတိ အဝိရဇ္ဈနကင်္ဂါနိ ဥပ္ပတ္တိအရဟင်္ဂါနိ ဟောန္တီတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. မာနဿ အနိယတတ္တာ န နိယတယေဝါပနကာတိ[Pg.121]. ပဋ္ဌာနေ ဟိ ‘‘သံယောဇနံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ သံယောဇနော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဟေတုပစ္စယာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၃.၄.၁) ဧတ္ထ ‘‘စတုက္ခတ္တုံ ကာမရာဂေန တိက္ခတ္တုံ ပဋိဃေန စ မာနော ဝိစိကိစ္ဆာ ဘဝရာဂေါ တယောပေတေ သကဒါဂါမိနော သံယောဇနာနံ သံယောဇနေဟိ ဒသဝိဓာ ယောဇနာ’’တိ ဒဿိတာယ ဒသဝိဓာယ ယောဇနာယ ‘‘ကာမရာဂသံယောဇနံ ပဋိစ္စ မာနသံယောဇနံ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ ဝတွာ ‘‘ကာမရာဂသံယောဇနံ ပဋိစ္စ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ ‘‘မာနသံယောဇနံ ပဋိစ္စ ဘဝရာဂသံယောဇနံ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ စ ဝတွာ ‘‘ဘဝရာဂသံယောဇနံ ပဋိစ္စ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ ဝုတ္တာဟိ ယောဇနာဟိ မာနဿ အနိယတဘာဝေါ ပကာသိတော, တထာ ကိလေသဒုကေပိ. ဣဓ စ ဝက္ခတိ ‘‘ဒသဝိဓာ သံယောဇနာနံ ယောဇနာ, တထာ ဒသဝိဓာ ကိလေသာန’’န္တိ စ. ဥန္နမနဝသေနေဝ သမ္ပဂ္ဂဟရသော, န ဝီရိယံ ဝိယ တံတံကိစ္စသာဓနေ အဗ္ဘုဿာဟနဝသေန. ဩမာနဿပိ အတ္တာနံ အဝံကတွာ ဂဟဏံ သမ္ပဂ္ဂဟောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ๔๐๐. พึงทราบอรรถว่า องค์ ๕ ที่ไม่ผิดพลาด คือ องค์ที่ควรเกิดขึ้นพร้อมด้วยมานะในที่นี้ เพราะมานะเป็นอนิยตเจตสิก (เจตสิกที่ไม่แน่นอน) จึงไม่เป็นเยวาปนกเจตสิกที่แน่นอน ในปัฏฐานว่า "ธรรมที่เป็นสังโยชน์ อาศัยธรรมที่เป็นสังโยชน์เกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย" (ปัฏฐาน 3.4.1) ในที่นี้ มานะ วิจิกิจฉา และภวราคะ ทั้งสามนี้ ของพระสกทาคามี โดยการประกอบสังโยชน์ ๑๐ อย่าง ด้วยสังโยชน์ทั้งหลาย ซึ่งแสดงไว้ว่า "การประกอบ ๑๐ อย่าง" โดยกล่าวว่า "สังโยชน์คือกามราคะอาศัยสังโยชน์คือมานะ สังโยชน์คืออวิชชา" และกล่าวว่า "สังโยชน์คือกามราคะอาศัยสังโยชน์คืออวิชชา" และกล่าวว่า "สังโยชน์คือมานะอาศัยสังโยชน์คือภวราคะ สังโยชน์คืออวิชชา" และกล่าวว่า "สังโยชน์คือภวราคะอาศัยสังโยชน์คืออวิชชา" ด้วยการประกอบที่กล่าวมานี้ ความเป็นอนิยตธรรม (ความไม่แน่นอน) ของมานะจึงถูกประกาศไว้แล้ว แม้ในกิเลสทุกะก็เช่นกัน และในที่นี้ก็จะกล่าวว่า "การประกอบสังโยชน์ ๑๐ อย่าง และการประกอบกิเลส ๑๐ อย่าง" มีรสคือการประคองไว้ด้วยอำนาจแห่งการยกตนขึ้นเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งความอุตสาหะในการทำให้กิจนั้นๆ สำเร็จเหมือนวิริยะ พึงทราบว่า แม้โอมานะ (มานะที่ดูถูกตนเอง) ก็คือการประคองไว้โดยการยึดถือตนเองด้วยการลดตนเองลง စတုတ္ထစိတ္တဝဏ္ဏနာ คำอธิบายจิตที่ ๔ ၄၀၂. ပရိဟရဏတ္ထံ ဝိက္ခိတ္တာ ဟုတွာ ဥဿာဟံ ဇနေန္တာ ‘‘ပရိဟရဏတ္ထံ သဥဿာဟာ’’တိ ဝုတ္တာ, တေသံ. ๔๐๒. ผู้ที่จิตฟุ้งซ่านแล้วยังความอุตสาหะให้เกิดขึ้นเพื่อการหลีกเลี่ยง ถูกกล่าวว่า 'ผู้มีความอุตสาหะเพื่อการหลีกเลี่ยง' ในบุคคลเหล่านั้น နဝမစိတ္တဝဏ္ဏနာ คำอธิบายจิตที่ ๙ ၄၁၃. ဝိသပ္ပနအနိဋ္ဌရူပသမုဋ္ဌာနဝသေန အတ္တနော ပဝတ္တိအာကာရဝသေန စ ဝိသပ္ပနရသော. ဒေါသော ဥပယောဂဖလေသု အနိဋ္ဌတ္တာ ဝိသသံသဋ္ဌပူတိမုတ္တံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အနဘိရတိရသာတိ ဧဝံပကာရေသု ပဋိက္ခေပေန ရသဝစနေသု တံတံပဋိပက္ခကိစ္စဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကဋုကာကာရဂတိ ကဋုကဉ္စုကတာ, အတ္တသမ္ပတ္တိ အာဝါသာဒိ, ပရာယတ္တတာယ ဒါသဗျံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယထာ ဟိ ဒါသဗျေ သတိ ဒါသော ပရာယတ္တော ဟောတိ, ဧဝံ ကုက္ကုစ္စေ သတိ တံသမင်္ဂီ. န ဟိ သော အတ္တနော ဓမ္မတာယ ပဝတ္တိတုံ သက္ကောတိ ကုသလေတိ. အထ ဝါ ကတာကတာကုသလကုသလာနုသောစနေ အာယတ္တတာယ တဒုဘယဝသေန ကုက္ကုစ္စေန တံသမင်္ဂီ ဟောတီတိ ဒါသဗျံ ဝိယ တံ ဟောတိ. ๔๑๓. มีรสคือการแผ่ซ่านไปทั่วด้วยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นของรูปที่ไม่น่าปรารถนาที่แผ่ซ่านไปทั่ว และด้วยอำนาจแห่งอาการที่เป็นไปของโทสะของตน โทสะพึงทราบว่าเหมือนน้ำปัสสาวะเน่าที่เจือด้วยยาพิษ เพราะเป็นอนิฏฐธรรม (สิ่งที่ไม่น่าปรารถนา) ในธรรมที่เป็นเหตุและผล พึงทราบว่าการยึดถือกิจที่เป็นปฏิปักษ์นั้นๆ ในคำกล่าวถึงรสโดยการปฏิเสธในลักษณะเช่นนี้ว่า "มีรสคือความไม่ยินดี" การดำเนินไปในอาการที่ขมขื่นคือความขมขื่น ความสมบูรณ์ของตนคือที่อยู่เป็นต้น พึงทราบว่าเหมือนความเป็นทาสเพราะความเป็นของที่ขึ้นอยู่กับผู้อื่น เพราะเมื่อมีความเป็นทาสอยู่ ทาสย่อมเป็นของที่ขึ้นอยู่กับผู้อื่นฉันใด เมื่อมีกุกกุจจะอยู่ ผู้ประกอบด้วยกุกกุจจะนั้นก็ฉันนั้น เพราะเขาไม่สามารถดำเนินไปตามสภาวะของตนในกุศลได้ อีกนัยหนึ่ง เพราะความเป็นของที่ขึ้นอยู่กับการเศร้าโศกถึงอกุศลที่ทำแล้วและกุศลที่ไม่ได้ทำ ด้วยอำนาจทั้งสองนั้น ผู้ประกอบด้วยกุกกุจจะนั้นจึงเป็นเหมือนความเป็นทาส ၄၁၈. ဝိရုဒ္ဓါကာရောတိ [Pg.122] ဝိရုဒ္ဓဿ ပုဂ္ဂလဿ, စိတ္တဿ ဝါ အာကာရော ဝိရုဒ္ဓဘာဝေါ. တေန ဝိရုဇ္ဈနံ ဝိရောဓောတိ ဒဿေတိ. ဝစနန္တိ ဧတံ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သဗ္ဗမေဝ ဟိ ကိစ္စံ ဧတေန ကရိယမာနံ သုရောပိတံ သုဇနိတံ န ဟောတီတိ. ရောပသဒ္ဒဝစနတ္ထမေဝ ကေစိ ဝဏ္ဏေန္တိ. တံ အပ္ပမာဏန္တိ ကောဓဿ တထာပဝတ္တနသဘာဝါဘာဝါ အညေန ကေနစိ ကာရဏေန ပရိပုဏ္ဏတာ သိယာတိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ๔๑๘. คำว่า "วิรุทธากาโร" หมายถึง อาการของบุคคลผู้ขัดแย้ง หรืออาการของจิตที่ขัดแย้ง คือความเป็นผู้ขัดแย้ง ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า "การขัดแย้งคือวิโรธะ" พึงทราบว่าคำว่า "วจนัง" นี้เป็นเพียงตัวอย่าง เพราะกิจทุกอย่างที่กระทำด้วยโทสะนี้ย่อมไม่เป็นสิ่งที่ตั้งไว้ดีแล้ว ไม่เป็นสิ่งที่เกิดดีแล้ว บางท่านอธิบายว่าคำว่า "โรปะ" มีความหมายว่า "วจนะ" (คำพูด) เท่านั้น คำว่า "ตัง อัปปมาณัง" (คำนั้นไม่เป็นประมาณ) นี้กล่าวโดยมุ่งหมายว่า ความสมบูรณ์ของคำพูดอาจเกิดขึ้นได้ด้วยเหตุอื่นใด ไม่ใช่เพราะไม่มีสภาวะที่โทสะจะดำเนินไปเช่นนั้น ဧကာဒသမစိတ္တဝဏ္ဏနာ คำอธิบายจิตที่ ๑๑ ၄၂၂. ဝိဂတာ စိကိစ္ဆာတိ စိကိစ္ဆိတုံ ဒုက္ကရတာယ ဝုတ္တံ, န သဗ္ဗထာ စိကိစ္ဆာဘာဝါ ဝိစိကိစ္ဆာယာတိ တဒတ္ထံ ဒဿေတိ. ๔๒๒. คำว่า "วิคตา จิกิจฉา" กล่าวไว้เพราะความยากที่จะรักษา ไม่ใช่เพราะวิจิกิจฉาไม่มีการรักษาโดยประการทั้งปวง จึงแสดงอรรถนั้น ၄၂၄. နိစ္ဆယာဘာဝါ အသဏ္ဌဟနတော စေတသော ပဝတ္တိပစ္စယမတ္တတာယ ‘‘ပဝတ္တိဋ္ဌိတိမတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ๔๒๔. เพราะไม่มีการตัดสินใจ และเพราะจิตไม่ตั้งมั่นดี จึงกล่าวว่า "เป็นเพียงความสืบต่อและการตั้งอยู่" ด้วยอำนาจแห่งการเป็นเพียงปัจจัยแห่งความเป็นไปของจิต ၄၂၅. ဧကံ အာကာရံ ဂန္တုံ အသမတ္ထတာယ အတ္တနော အာမုခံ သပ္ပနတော ဩသက္ကတိ. ๔๒๕. เพราะไม่สามารถที่จะเข้าถึงอาการอย่างหนึ่งได้ จึงถอยห่างจากอารมณ์ของตน ဒွါဒသမစိတ္တဝဏ္ဏနာ คำอธิบายจิตที่ ๑๒ ၄၂၉. ဥဒ္ဓစ္စံ အတ္တနော ဂဟိတာကာရေ ဧဝ ဌတွာ ဘမတီတိ ဧကာရမ္မဏသ္မိံယေဝ ဝိပ္ဖန္ဒနံ ဟောတိ. ဝိစိကိစ္ဆာ ပန ယဒိပိ ရူပါဒီသု ဧကသ္မိညေဝါရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တထာပိ ‘‘ဧဝံ နု ခေါ, ဣဒံ နု ခေါ’’တိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ‘‘နနု ခေါ, အညံ နု ခေါ’’တိ အညံ ဂဟေတဗ္ဗာကာရံ အပေက္ခတီတိ နာနာရမ္မဏေ စလနံ ဟောတိ. ๔๒๙. อุทธัจจะย่อมหมุนวนอยู่โดยตั้งมั่นอยู่ในอาการที่ตนยึดถือไว้เท่านั้น จึงเป็นการกระสับกระส่ายในอารมณ์เดียว ส่วนวิจิกิจฉานั้น แม้จะเกิดขึ้นในอารมณ์เดียวในรูปารมณ์เป็นต้น แต่เมื่อเกิดขึ้นว่า 'เป็นอย่างนี้หรือหนอ, เป็นสิ่งนี้หรือหนอ' ก็ย่อมมุ่งหวังอาการอื่นที่ควรยึดถือว่า 'ไม่ใช่เช่นนี้หรือหนอ, เป็นอย่างอื่นหรือหนอ' จึงเป็นการหวั่นไหวในอารมณ์ต่างๆ ‘‘ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ ဧတ္တာဝတာ ဣမသ္မိံ စိတ္တဒွယေ ဝုတ္တပကိဏ္ဏကံ ဒဿေတွာ ဒွါဒသသု ဒဿေတုံ ‘‘သဗ္ဗေသုပီ’’တိအာဒိမာဟ. ကုသလေသုပိ အာရမ္မဏာဓိပတိံ အနုဒ္ဓရိတွာ သဟဇာတာဓိပတိနော ဧဝ ဥဒ္ဓဋတ္တာ ဣဓာပိ သော ဧဝ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗော သိယာတိ ‘‘သဟဇာတာဓိပတိ လဗ္ဘမာနောပိ န ဥဒ္ဓဋော’’တိ ဝုတ္တံ နာရမ္မဏာဓိပတိနော အလဗ္ဘမာနတ္တာ. သောပိ ဟိ အဋ္ဌသု လောဘသဟဂတေသု လဗ္ဘတီတိ. သေသောပီတိ ဝီမံသတော အညောပိ သဟဇာတာဓိပတိ နတ္ထိ, ယော ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗော သိယာ. အာရမ္မဏာဓိပတိမှိ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ကဉ္စိ ဓမ္မန္တိ ဆန္ဒာဒီသု ဧကမ္ပိ သဟဇာတံ. ကုသလတ္တိကေ တာဝ ပဋိစ္စဝါရာဒီသု ‘‘န ဟေတုပစ္စယာ အဓိပတိပစ္စယာ’’တိ ဧကဿပိ ပဉှဿ [Pg.123] အနုဒ္ဓဋတ္တာ ပဋ္ဌာနေ ပဋိသိဒ္ဓတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အညထာ ဟိ ‘‘အကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ အကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ န ဟေတုပစ္စယာ အဓိပတိပစ္စယာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၈၆) ဧတဿ ဝသေန ‘‘ဧက’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. โดยกล่าวว่า "พึงทราบสิ่งอันประกอบด้วยบทอย่างนี้" ด้วยคำกล่าวเพียงเท่านี้ แสดงปกิณณกะที่กล่าวไว้ในจิต ๒ ดวงนี้แล้ว เพื่อแสดงในอกุศลจิต ๑๒ ดวง จึงกล่าวคำว่า "แม้ในทั้งหมด" เป็นต้น แม้ในกุศลจิตก็ไม่ได้ยกอารัมมณาธิปติขึ้น แต่ยกเฉพาะสหชาตาธิปติขึ้นเท่านั้น ในที่นี้ก็พึงยกสหชาตาธิปตินั้นขึ้นเช่นกัน จึงกล่าวว่า "สหชาตาธิปติแม้จะมีอยู่ก็ไม่ได้ยกขึ้น" ไม่ใช่เพราะอารัมมณาธิปติไม่มี เพราะอารัมมณาธิปตินั้นก็ย่อมมีในโลภสหคตจิต ๘ ดวง คำว่า "แม้ที่เหลือ" หมายถึง สหชาตาธิปติอื่นจากวิมังสาธิปติก็ไม่มี ที่ควรจะยกขึ้น ในอารัมมณาธิปติไม่มีอะไรจะกล่าวเลย คำว่า "กิญจิ ธัมมัง" หมายถึง สหชาตาธิปติแม้เพียงอย่างเดียวในฉันทะเป็นต้น พึงทราบว่าในกุสลัตติกะ ในปฏิจจวาระเป็นต้น การที่ไม่ได้ยกปัญหาแม้เพียงข้อเดียวว่า "ไม่เป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอธิปติปัจจัย" ขึ้นมานั้น เป็นความที่ถูกห้ามไว้ในปัฏฐาน เพราะมิฉะนั้นแล้ว พึงกล่าวว่า "หนึ่ง" โดยอาศัยปัญหาที่ว่า "อกุศลธรรมอาศัยอกุศลธรรมเกิดขึ้น ไม่เป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอธิปติปัจจัย" (ปัฏฐาน 1.1.86) ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာဘာဝတောတိ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဿ အဘာဝတော, ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗေသု ဝါ အဘာဝတော. ဧတေန ပဋိသန္ဓိအနာကဍ္ဎနတော ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗေသု အနာဂမနန္တိ တတ္ထ အနာဂမနေန ပဋိသန္ဓိအနာကဍ္ဎနံ သာဓေတိ. အနာကဍ္ဎနတော အနာဂမနံ ပန သာဓေတုံ ‘‘တေသု ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထေဝ ပဋိသန္ဓိဒါနံ ဘဝေယျ. တထာ စ သတိ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗံ သိယာ အပါယဂမနီယဿ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဘာဝတော. န စေတံ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗံ သိယာ, တသ္မာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဝိဘင်္ဂေ နာဂတန္တိ အဓိပ္ပာယော. คำว่า "ทัสสเนนปหาตัพพาภาวโต" หมายถึง เพราะไม่มีความเป็นธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ หรือเพราะไม่มีอยู่ในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ ด้วยบทนี้ การไม่นำมาซึ่งปฏิสนธิซึ่งเกิดจากการไม่มาในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ ย่อมสำเร็จด้วยการไม่มาในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะนั้น ส่วนการไม่นำมาซึ่งปฏิสนธิเพื่อให้สำเร็จการไม่มานั้น จึงกล่าวคำว่า "เพราะในธรรมเหล่านั้น" เป็นต้น การให้ปฏิสนธิพึงมีได้ในอบายภูมิเหล่านี้เท่านั้น และเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็พึงเป็นธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ เพราะอกุศลที่ยังสัตว์ให้ไปสู่อบายทั้งหมดเป็นธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ แต่จิตที่ประกอบด้วยอุทธัจจะนี้ไม่พึงเป็นธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ ฉะนั้นจึงไม่มาในทัสสเนนปหาตัพพวิภังค์ นี้คือความประสงค์ ကထံ ပနေတံ ဉာယတိ ‘‘ပဋိသန္ဓိအနာကဍ္ဎနတော ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗေသု အနာဂမန’’န္တိ? ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာနညေဝ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ. ဒုဝိဓာ ဟိ အကုသလာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာတိ. တတ္ထ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗစေတနာနံ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝေါ န ဝုတ္တော, ဣတရာသညေဝ ဝုတ္တော. ‘‘ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော ဓမ္မော နေဝ ဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဿ ဓမ္မဿ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧတ္ထ ဟိ သဟဇာတမေဝ ဝိဘတ္တံ, န နာနာက္ခဏိကန္တိ. တထာ ပစ္စနီယေပိ ‘‘ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော ဓမ္မော နေဝ ဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော…ပေ… သဟဇာတပစ္စယေန…ပေ… ဥပနိဿယပစ္စယေန…ပေ…. ပစ္ဆာဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ, န ဝုတ္တံ ‘‘ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ. ဣတရတ္ထ စ ဝုတ္တံ. ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတာ စ စေတနာ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗေသု ဧဝ အာဂတာတိ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယော န သိယာတိ. ယဒိ သိယာ, ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗစေတနာယ စ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝေါ ဝုစ္စေယျ, န တု ဝုတ္တော. တသ္မာ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတာ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝေ သတိ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗေသု ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ, တဒဘာဝါ န ဝုတ္တာတိ. ပဋိသန္ဓိအနာကဍ္ဎနတော တတ္ထ အနာဂတာတိ အယမေတ္ထာဓိပ္ပာယော. နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယာဝစနေန ပန ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာနံ ပဝတ္တိဝိပါကတာ ပဋိက္ခိတ္တာ. ပဝတ္တိဝိပါကဿပိ ဟိ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယတာ န သက္ကာ နိဝါရေတုံ. ဝုတ္တဉ္စ [Pg.124] ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တော ဓမ္မော ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တဿ ဓမ္မဿ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော, နာနာက္ခဏိကာ’’တိအာဒိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၃.၅၆-၅၇). ယဒိ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာနံ ဝိပါကဒါနံ နတ္ထိ, ကထံ တေ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာ ဟောန္တီတိ? အဘိညာစိတ္တာဒီနံ ဝိယ ဝိပါကာရဟသဘာဝတ္တာ. ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ အကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ ဥပေက္ခာသဟဂတံ ဥဒ္ဓစ္စသမ္ပယုတ္တံ…ပေ… အဝိက္ခေပေါ ဟောတိ, ဣမေသု ဓမ္မေသု ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ, တေသံ ဝိပါကေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ (ဝိဘ. ၇၃၀-၇၃၁) ဣဒမ္ပိ တေသံ ဝိပါကာရဟတညေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ သိယာ. ဣဒံ ပန ဌာနံ သုဋ္ဌု ဝိစာရေတဗ္ဗံ. အတ္ထိ ဟိ ဧတ္ထ ဝစနောကာသော. န ဟိ ဝိပါကေတိ ဝစနံ ဝိပါကဓမ္မဝစနံ ဝိယ ဝိပါကာရဟတံ ဝဒတီတိ. เหตุไฉนจึงรู้ความที่อุทธัจจะอันสหรคตด้วยอุเบกขาไม่มาในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ เพราะไม่ชักนำปฏิสนธิ? เพราะความที่กรรมปัจจัยต่างขณะของธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะเท่านั้นที่ตรัสไว้. อกุศลมี ๒ อย่าง คือ อกุศลที่พึงละด้วยทัสสนะ และอกุศลที่พึงละด้วยภาวนา. ในอกุศล ๒ อย่างนั้น ความที่เจตนาที่พึงละด้วยภาวนาเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะนั้นไม่ได้ตรัสไว้ แต่ตรัสไว้เฉพาะเจตนาที่พึงละด้วยทัสสนะเท่านั้น. ในบทว่า ‘ธรรมที่พึงละด้วยภาวนา ไม่เป็นกรรมปัจจัยแก่ธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะและไม่พึงละด้วยภาวนา’ นี้ ตรัสจำแนกไว้เฉพาะกรรมที่เกิดพร้อมกันเท่านั้น ไม่ได้จำแนกกรรมต่างขณะไว้. แม้ในปฏิปักษ์ก็ตรัสไว้เพียงเท่านี้ว่า ‘ธรรมที่พึงละด้วยภาวนา ไม่เป็นอารัมมณปัจจัยแก่ธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะและไม่พึงละด้วยภาวนา…ป. …เป็นสหชาตปัจจัย…ป. …เป็นอุปนิสสยปัจจัย…ป. …เป็นปัจฉาชาตปัจจัย’ ไม่ได้ตรัสว่า ‘เป็นกรรมปัจจัย’. แต่ในที่อื่นตรัสไว้. และเจตนาที่สหรคตด้วยอุทธัจจะมาในธรรมที่พึงละด้วยภาวนาเท่านั้น ฉะนั้นกรรมปัจจัยต่างขณะจึงไม่พึงมี. หากมีอยู่ ความที่เจตนาที่พึงละด้วยภาวนาเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะก็พึงตรัสไว้ แต่ไม่ได้ตรัสไว้. เพราะฉะนั้น หากเจตนาที่สหรคตด้วยอุทธัจจะมีความเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะ ก็พึงกล่าวไว้ในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ แต่เพราะไม่มีความเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะ จึงไม่ได้กล่าวไว้. ความที่อุทธัจจะนั้นไม่มาในธรรมที่พึงละด้วยทัสสนะ เพราะไม่ชักนำปฏิสนธิ นี้เป็นอัธยาศัยของอรรถกถาจารย์ในที่นี้. อนึ่ง ด้วยการไม่กล่าวถึงกรรมปัจจัยต่างขณะ ความเป็นวิบากในปวัตติกาลของธรรมที่พึงละด้วยภาวนาก็ถูกปฏิเสธแล้ว. เพราะความเป็นกรรมปัจจัยต่างขณะของอุทธัจจะที่มีวิบากในปวัตติกาลนั้น ไม่สามารถห้ามได้. และตรัสไว้ว่า ‘ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา เป็นกรรมปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยทุกขเวทนา เป็นกรรมต่างขณะ’ เป็นต้น (ปัฏฐาน 1.3.56-57). หากธรรมที่พึงละด้วยภาวนาไม่มีการให้ผลแล้ว ไฉนจึงเป็นธรรมที่มีวิบากเล่า? เพราะมีสภาพที่ควรแก่การให้ผลเหมือนอภิญญาจิตเป็นต้น. อนึ่ง คำที่ตรัสไว้ว่า ‘ในสมัยใด อกุศลจิตเกิดขึ้น สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยอุทธัจจะ…ป. …ไม่มีความฟุ้งซ่าน ในธรรมเหล่านี้ ญาณเป็นธัมมปฏิสัมภิทา ญาณในวิบากของธรรมเหล่านั้นเป็นอัตถปฏิสัมภิทา’ (วิภังค์ 730-731) นี้ก็พึงตรัสไว้โดยอ้างถึงความที่ธรรมเหล่านั้นควรแก่การให้ผลเท่านั้น. แต่ฐานะนี้ควรพิจารณาให้ดี. เพราะในที่นี้มีโอกาสที่จะกล่าวได้. เพราะคำว่า ‘วิบาก’ ไม่ได้กล่าวถึงความที่ควรแก่การให้ผลเหมือนคำว่า ‘วิปากธรรม’ ฉะนั้น. အကုသလပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อธิบายบทว่า อกุศล จบลงแล้ว. အဗျာကတပဒံ บทว่า อัพยากตะ အဟေတုကကုသလဝိပါကဝဏ္ဏနာ อธิบายอเหตุกกุศลวิบาก ၄၃၁. တေသု ဝိပါကာဗျာကတန္တိအာဒီနံ ‘‘ဘာဇေတွာ ဒဿေတုံ ကတမေ ဓမ္မာ အဗျာကတာတိအာဒိ အာရဒ္ဓ’’န္တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော. တဿာပီတိ ဧတဿ ‘‘ဥပ္ပတ္တိံ ဒီပေတုံ ကာမာ…ပေ… အာဒိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော. ဥပစိတတ္တာတိ ယထာ အညဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ အတ္တနော ဝိပါကာဘိမုခံ ဟောတိ တထာ ဝဍ္ဎိတတ္တာ. ရူပါဒီနံ ပစ္စယာနံ အညဝိညာဏသာဓာရဏတ္တာ အသာဓာရဏေန ဝတ္ထုနာ စက္ခုဝိညာဏံ သောတဝိညာဏန္တိ နာမံ ဥဒ္ဓဋံ. စက္ခာဒီနံ တိက္ခမန္ဒဘာဝေ ဝိညာဏာနံ တိက္ခမန္ဒဘာဝါ ဝိသေသပစ္စယတ္တာ စ. ๔๓๑. ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘วิปากาพยากตํ’ เป็นต้น มีความสัมพันธ์กับคำว่า ‘จำแนกแสดงว่า ธรรมเหล่าไหนเป็นอัพยากตะ’ เป็นต้น. บทว่า ‘ตัสสาปิ’ มีความสัมพันธ์กับคำว่า ‘เพื่อแสดงความเกิดขึ้น…ป. …ตรัสไว้’ เป็นต้น. บทว่า ‘อุปจิตตัตตา’ หมายถึง เพราะพอกพูนขึ้นแล้วโดยอาการที่ขัดขวางวิบากของกรรมอื่นแล้ว หันหน้าเข้าหาวิบากของตนเอง. เพราะปัจจัยมีรูปเป็นต้นเป็นสาธารณะแก่วิญญาณอื่น จึงทรงยกชื่อว่า จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ เป็นต้น ด้วยวัตถุที่ไม่สาธารณะ. และเพราะความที่จักขุเป็นต้นมีความคมกล้าหรืออ่อน วิญญาณทั้งหลายจึงมีความคมกล้าหรืออ่อน และเพราะเป็นปัจจัยพิเศษ. စက္ခုသန္နိဿိတဉ္စ တံ ရူပဝိဇာနနဉ္စာတိ စက္ခုသန္နိဿိတရူပဝိဇာနနံ. ဧဝံလက္ခဏံ စက္ခုဝိညာဏံ. တတ္ထ စက္ခုသန္နိဿိတဝစနေန ရူပါရမ္မဏံ အညဝိညာဏံ ပဋိက္ခိပတိ. ရူပဝိဇာနနဝစနေန စက္ခုနိဿယေ ဖဿာဒယော နိဝတ္တေတိ. စက္ခုရူပဝစနေဟိ စ နိဿယတော အာရမ္မဏတော စ ဝိဇာနနံ ဝိဘာဝေတိ. ရူပမတ္တဿ အာရမ္မဏဿ ဂဟဏံ ကိစ္စမေတဿာတိ ရူပမတ္တာရမ္မဏရသံ. ဈာနင်္ဂဝသေနာတိ ဣဒံ ဒွိပဉ္စဝိညာဏဝဇ္ဇေသု ဝိဇ္ဇမာနာနံ ဥပေက္ခာသုခဒုက္ခေကဂ္ဂတာနံ ဈာနင်္ဂိကတ္တာ ဣဓာပိ တံသဒိသာနံ တဒုပစာရံ [Pg.125] ကတွာ ဝုတ္တံ. န ဟိ ဈာနပစ္စယတ္တာဘာဝေ ဈာနင်္ဂတာ အတ္ထိ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘ဈာနင်္ဂါနိ ဈာနသမ္ပယုတ္တ…ပေ… ရူပါနံ ဈာနပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၃.၁၁၂). ဧတေသဉ္စ ဈာနပစ္စယဘာဝေါ ပဋိက္ခိတ္တော. ယထာဟ ‘‘အဗျာကတံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ အဗျာကတော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ န ဈာနပစ္စယာ. ပဉ္စဝိညာဏသဟဂတံ ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စ တယော ခန္ဓာ’’တိအာဒိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၉၈). ဈာနပစ္စယတ္တာဘာဝေပိ ဝေဒနာစိတ္တဋ္ဌိတီနံ ဥပေက္ခာဒိဘာဝတော တထာဘူတာနံ ဝစနေ အညဋ္ဌာနာဘာဝတော စ ဒုတိယရာသိနိဒ္ဒေသော. จักขุวิญญาณมีลักษณะอย่างนี้ คือ อาศัยจักขุและรู้รูป. ในคำว่า ‘อาศัยจักขุและรู้รูป’ นั้น ด้วยคำว่า ‘อาศัยจักขุ’ ย่อมปฏิเสธวิญญาณอื่นที่มีรูปารมณ์เป็นอารมณ์. ด้วยคำว่า ‘รู้รูป’ ย่อมกันผัสสะเป็นต้นที่อาศัยจักขุ. และด้วยคำว่า ‘จักขุ’ และ ‘รูป’ ย่อมแสดงการรู้ที่แตกต่างจากการรู้ของสัญญาและปัญญา โดยอาศัยและโดยอารมณ์. การรับอารมณ์ที่เป็นรูปเท่านั้นเป็นกิจของจักขุวิญญาณนี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ‘มีรสคืออารมณ์ที่เป็นรูปเท่านั้น’. คำว่า ‘โดยอาการแห่งองค์ฌาน’ นี้ ตรัสไว้โดยอุปจาระแก่ธรรมที่คล้ายคลึงกันในทวิปัญจวิญญาณเหล่านี้ เพราะอุเบกขา สุข ทุกข์ และเอกัคคตาที่มีอยู่ในจิตที่เว้นทวิปัญจวิญญาณนั้น เป็นองค์ฌาน. เพราะเมื่อไม่มีความเป็นฌานปัจจัย ความเป็นองค์ฌานก็ไม่มี. ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘องค์ฌานเป็นปัจจัยแก่รูปที่สัมปยุตด้วยฌาน…ป. …ด้วยฌานปัจจัย’ (ปัฏฐาน 1.3.112). และความเป็นฌานปัจจัยของเวทนาและเอกัคคตาที่สัมปยุตด้วยทวิปัญจวิญญาณเหล่านี้ก็ถูกปฏิเสธแล้ว. ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ธรรมที่เป็นอัพยากตะอาศัยธรรมที่เป็นอัพยากตะเกิดขึ้น ไม่ใช่ด้วยฌานปัจจัย. ขันธ์หนึ่งที่สหรคตด้วยปัญจวิญญาณอาศัยขันธ์สาม’ เป็นต้น (ปัฏฐาน 1.1.98). แม้เมื่อไม่มีความเป็นฌานปัจจัย การแสดงในราศีที่สองก็มีอยู่ เพราะเวทนาและเอกัคคตาที่เป็นที่ตั้งของจิตมีสภาพเป็นอุเบกขาเป็นต้น และเพราะไม่มีที่อื่นที่จะกล่าวถึงธรรมที่มีสภาพเช่นนั้น. ၄၃၆. ဝတ္ထုပဏ္ဍရတ္တာတိ သယံ ကဏှဓမ္မာနံ အပ္ပဋိပက္ခတ္တာ သဘာဝပရိသုဒ္ဓါနံ ပသာဒဟဒယဝတ္ထုနိဿယာနံ ဝသေန ပဏ္ဍရသဘာဝံ ဇာတန္တိ အဓိပ္ပာယော. အယံ ပန နယော စတုဝေါကာရေ န လဗ္ဘတီတိ တတ္ထ ဘဝင်္ဂဿ တတော နိက္ခန္တာကုသလဿ စ ပဏ္ဍရတာ န သိယာ, တသ္မာ တတ္ထ ပဏ္ဍရတာယ ကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ. သဘာဝေါ ဝါယံ စိတ္တဿ ပဏ္ဍရတာတိ. ๔๓๖. บทว่า ‘วัตถุปัณฑรตา’ หมายถึง ความที่รูปวัตถุนั้นเองมีสภาพบริสุทธิ์ผ่องใส โดยอาศัยปสาทรูปและหทัยวัตถุซึ่งบริสุทธิ์โดยสภาพ เพราะไม่เป็นปฏิปักษ์ต่ออกุศลธรรมอันดำมืด. แต่วิธีนี้ใช้ไม่ได้ในจตุโวการภูมิ เพราะในภูมิเหล่านั้น ภวังค์และความเป็นอกุศลที่ออกจากภวังค์นั้นจะไม่มีความผ่องใส. เพราะฉะนั้น จึงควรกล่าวเหตุแห่งความผ่องใสในภูมิเหล่านั้น. ความผ่องใสนี้เป็นธรรมชาติของจิตเอง. ၄၃၉. ဣဒမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေါ ဌိတိမတ္တသဟိတံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတံ အပေက္ခိတွာ ဝုတ္တော. ပကတိယာတိ အနတိက္ကမနေန. သောပိ ဝိသေသော. ကာယပ္ပသာဒံ ဃဋ္ဋေတွာ ပသာဒပစ္စယေသု မဟာဘူတေသု ပဋိဟညတီတိ အာပါထံ ဂန္တွာ ပဋိဟညတီတိ အတ္ထော. ယထာ စ ‘‘ရူပံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္န’’န္တိ ဝုတ္တေ န အာရမ္မဏုပ္ပာဒါနံ ပုဗ္ဗာပရကာလတာ ဟောတိ, ဧဝမိဓာပိ ဃဋ္ဋနပဋိဟနနေသု ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဥပမာပိ ဥဘယဃဋ္ဋနဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တာ, န နိဿိတနိဿယဃဋ္ဋနာနံ ပုဗ္ဗာပရတာဒဿနတ္ထံ. ဧတ္ထ စ ဗဟိဒ္ဓါတိ ဧတံ နိဒဿနမတ္တံ. အဇ္ဈတ္တမ္ပိ ဟိ အာရမ္မဏံ ဟောတီတိ. ဝိညာဏဓာတုနိဿယဘူတေဟိ ဝါ အညံ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ’’တိ ဝုတ္တံ. ပဋိဃဋ္ဋနာနိဃံသော ဗလဝါ ဟောတိ, တတော ဧဝ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဖောဋ္ဌဗ္ဗသမာယောဂေ သုခဒုက္ခပစ္စယာ ဓာတုအနုဂ္ဂဟဓာတုက္ခောဘာ စိရံ အနုဝတ္တန္တိ. ๔๓๙. ในคำว่า Idampīti นี้ ศัพท์ว่า pi ท่านกล่าวโดยหมายถึงวิจิกิจฉาสหคตจิตที่กล่าวไว้ก่อนแล้วซึ่งเกิดพร้อมกับฐิติขณะเท่านั้น. คำว่า Pakatiyā ความว่า โดยไม่ก้าวล่วง (วิตก). แม้ความพิเศษนั้น (ก็มีได้ด้วยอำนาจการกระทบ). คำว่า กระทบกายประสาทแล้ว ย่อมกระทบในมหาภูตรูปทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งประสาท ความว่า ถึงคลอง (อารมณ์) แล้วจึงกระทบ. และเมื่อกล่าวว่า "อาศัยรูปเกิดขึ้น" ความเป็นไปก่อนและหลังแห่งการถือเอาอารมณ์และการเกิดขึ้นย่อมไม่มีฉันใด ในการกระทบและการถูกกระทบนี้ก็พึงทราบฉันนั้น. แม้อุปมาท่านก็กล่าวไว้เพื่อแสดงการกระทบทั้งสอง ไม่ใช่เพื่อแสดงความเป็นไปก่อนและหลังแห่งการกระทบของสิ่งที่อาศัยและที่อาศัย. และในที่นี้ คำว่า bahiddhā นี้ เป็นเพียงการยกตัวอย่างเท่านั้น เพราะแม้ภายใน (มหาภูตรูปภายใน) ก็เป็นอารมณ์ได้. หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านเรียกมหาภูตรูปอื่นจากมหาภูตรูปที่เป็นที่อาศัยของวิญญาณธาตุ (กายวิญญาณ) ว่า "ภายนอก". การเสียดสีคือการกระทบกันย่อมมีกำลัง เพราะเหตุนั้นเอง เมื่อมีการประจวบกับโผฏฐัพพะที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา การสงเคราะห์ธาตุและการกำเริบของธาตุอันเป็นปัจจัยแห่งสุขและทุกข์จึงเป็นไปติดต่อกันนาน. ၄၅၅. အညေသံ စိတ္တာနံ သဘာဝသုညတသဗ္ဘာဝါ မနောဓာတုဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ စေ? န, ဝိသေသသဗ္ဘာဝါ. စက္ခုဝိညာဏာဒီနဉှိ စက္ခာဒိနိဿိတတာ စက္ခာဒီနံ သဝိသယေသု ဒဿနာဒိပ္ပဝတ္တိဘာဝတာ စ ဝိသေသော. မနောဝိညာဏဿ ပန အနညနိဿယမနောပုဗ္ဗင်္ဂမတာယ အညနိဿယဝိညာဏဿ အနန္တရပစ္စယတ္တာဘာဝေန မနောဒွါရနိဂ္ဂမနမုခဘာဝါဘာဝတော စ သာတိသယဝိဇာနနကိစ္စတာ ဝိသေသော. တဗ္ဗိသေသဝိရဟာ မနောမတ္တာ ဓာတု [Pg.126] မနောဓာတူတိ တိဝိဓာ မနောဓာတု ဧဝ ဝုစ္စတိ, န ဝိသေသမနော. တသ္မာ ဧတ္ထ မနော ဧဝ ဓာတု မနောဓာတူတိ ဧဝ-သဒ္ဒေါ မတ္တသဒ္ဒတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝိသေသနိဝတ္တနတ္ထော ဟိ သော ဝိညာဏဿာတိ. မနောဒွါရနိဂ္ဂမနပဝေသမုခဘာဝတော ပန မနောဓာတုယာ ဝိဇာနနဝိသေသဝိရဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, တတော ဧဝ မနောဝိညာဏန္တိပိ န ဝုစ္စတိ. န ဟိ တံ ဝိညာဏံ မနတော ပဝတ္တံ မနသော ပစ္စယော, နာပိ မနသော ပစ္စယဘူတံ မနတော ပဝတ္တံ, ဒဿနာဒီနံ ပန ပစ္စယော, တေဟိ စ ပဝတ္တံ တေသံ ပုရေစရံ အနုစရဉ္စာတိ. သမ္မာသင်္ကပ္ပောတိ အဝစနံ မဟာဝိပါကာနံ ဝိယ ဇနကသဒိသတ္တာဘာဝတော. တတ္ထ ဟိ တိဟေတုကတော ဒုဟေတုကမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ သမ္မာသင်္ကပ္ပတာဒီဟိ သဒိသံ သဟေတုကတာယာတိ. ပဉ္စဝိညာဏသောတေတိ ဧတ္ထ ယထာ ပဂုဏံ ဂန္ထံ သဇ္ဈာယန္တော သဇ္ဈာယသောတေ ပတိတံ ကဉ္စိ ကဉ္စိ ဝါစနာမဂ္ဂံ န သလ္လက္ခေတိ, ဧဝံ တထာဂတဿ အသလ္လက္ခဏာ နာမ နတ္ထိ, န စ ပဉ္စဝိညာဏသောတေ ဈာနင်္ဂါဘာဝေါ ဣဓ အဝစနဿ ကာရဏံ. ယဒိ တဒနန္တရံ နိဒ္ဒေသော တံသောတပတိတတာ, ဣတော ပရေသံ ဒွိန္နံ မနောဝိညာဏဓာတူနံ တံသောတပတိတတာ န သိယာ. တသ္မာ ပဉ္စဝိညာဏာနံ ဝိယ အဟေတုကတာယ မဂ္ဂပစ္စယဝိရဟာ စ ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ ဝိတက္ကဝိစာရေသု ဈာနင်္ဂဓမ္မာနံ ဒုဗ္ဗလတ္တာ ပဉ္စဝိညာဏေသု ဝိယ အဂဏနုပဂဘာဝါ စ ပဉ္စဝိညာဏသောတပတိတတာ. တတော ဧဝ ဟိ အဟေတုကကိရိယတ္တယေပိ ဈာနင်္ဂါနိ ဗလာနိ စ သင်္ဂဟဝါရေ န ဥဒ္ဓဋာနိ, ဈာနပစ္စယကိစ္စမတ္တတော ပန ပဋ္ဌာနေ ဒုဗ္ဗလာနံ ဧတ္ထ ဝိတက္ကာဒီနံ ဈာနပစ္စယတာ ဝုတ္တာ. ๔๕๕. หากมีผู้ถามว่า "ความเป็นมโนธาตุย่อมถึงแก่จิตเหล่าอื่น (นอกจากอาวัชชนะและสัมปฏิจฉนะ) เพราะความมีอยู่แห่งสภาวะและสุญญตะมิใช่หรือ?" ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะความมีอยู่แห่งความพิเศษ. จริงอยู่ ความที่จักขุวิญญาณเป็นต้นอาศัยจักขุวัตถุเป็นต้น และความที่จักขุวัตถุเป็นต้นมีความเป็นไปแห่งกิจมีการเห็นเป็นต้นในอารมณ์ของตน เป็นความพิเศษ (จากมโนธาตุ). ส่วนความพิเศษของมโนวิญญาณ คือ ความเป็นผู้มีกิจคือการรู้แจ้งอันยิ่ง เพราะความที่มโนวิญญาณไม่มีมนัสที่อาศัยวัตถุอื่นเป็นบุพพังคมะ เพราะความไม่มีความเป็นอนันตรปัจจัยแห่งวิญญาณที่อาศัยวัตถุอื่น และเพราะความไม่มีสภาวะเป็นทางออกแห่งมโนทวาร. ธาตุสักว่ารู้ที่ปราศจากความพิเศษนั้น ชื่อว่ามโนธาตุ มโนธาตุ 3 อย่างเท่านั้นท่านเรียกว่ามโนธาตุ ไม่เรียกว่ามโนที่พิเศษ. เพราะฉะนั้น ในที่นี้ (ในคำอธิบายว่า มโนนั่นเองเป็นธาตุ ชื่อว่ามโนธาตุ) พึงทราบว่า eva ศัพท์ มีอรรถเท่ากับ matta ศัพท์. เพราะ eva ศัพท์นั้น มีอรรถเพื่อห้ามความรู้แจ้งที่พิเศษแห่งวิญญาณ. แต่พึงทราบความปราศจากความพิเศษแห่งการรู้แจ้งของมโนธาตุ เพราะความเป็นทางออกและทางเข้าแห่งมโนทวาร เพราะเหตุนั้นเอง จึงไม่เรียกว่ามโนวิญญาณ. ด้วยว่า วิญญาณนั้นเป็นไปจากมโน (อาวัชชนะ) ก็ไม่ใช่ เป็นปัจจัยแห่งมโนก็ไม่ใช่ แม้เป็นปัจจัยแห่งมโนก็ไม่ได้เป็นไปจากมโน แต่เป็นปัจจัยแห่งกิจมีการเห็นเป็นต้น และเป็นไปเพราะกิจมีการเห็นเป็นต้นเหล่านั้น เป็นทั้งผู้ไปข้างหน้าและผู้ไปตามหลังของกิจเหล่านั้น. การไม่ตรัสว่า "สัมมาสังกัปปะ" เพราะความที่ (สัมปฏิจฉนะ) ไม่เหมือนกับชนกกรรม (กุศล) เหมือนอย่างมหาวิบากทั้งหลาย. จริงอยู่ ในมหาวิบากเหล่านั้น แม้จิตที่เป็นทวิเหตุกะเกิดขึ้นจากติเหตุกกุศล ก็ยังชื่อว่าเหมือนกับกุศลที่เป็นชนกด้วยความเป็นสเหตุกะ โดยความเป็นสัมมาสังกัปปะเป็นต้น. ในคำว่า "ในกระแสแห่งปัญจวิญญาณ" นี้ อุปมาเหมือนผู้สาธยายคัมภีร์ที่ตนคล่องแคล่วแล้ว ย่อมไม่กำหนดจดจำทางแห่งการกล่าวบางอย่างที่ตกไปในกระแสแห่งการสาธยายฉันใด ความไม่กำหนดจดจำของพระตถาคตย่อมไม่มีฉันนั้น และการไม่มีองค์ฌานในกระแสแห่งปัญจวิญญาณนี้ ก็ไม่ใช่เหตุแห่งการไม่ตรัส (องค์ฌานในสัมปฏิจฉนะ) นี้. หากว่าการแสดง (สัมปฏิจฉนะ) ในลำดับต่อจากปัญจวิญญาณนั้น คือความเป็นผู้ตกไปในกระแสนั้นไซร้ ความเป็นผู้ตกไปในกระแสนั้นก็ไม่พึงมีแก่มโนวิญญาณธาตุ 2 ดวงที่เกิดภายหลังต่อจากสัมปฏิจฉนะนี้. เพราะฉะนั้น ความเป็นผู้ตกไปในกระแสแห่งปัญจวิญญาณ (ของสัมปฏิจฉนะ) จึงมีได้เพราะความเป็นอเหตุกะเหมือนปัญจวิญญาณ เพราะปราศจากมรรคปัจจัย และเพราะความที่ธรรมคือองค์ฌานไม่มีกำลังแม้เมื่อวิตกวิจารมีอยู่ และเพราะความไม่เข้าถึงการนับ (ว่าเป็นองค์ฌาน) เหมือนในปัญจวิญญาณ. เพราะเหตุนั้นเอง ในอเหตุกกิริยา 3 ท่านจึงไม่ยกองค์ฌานและพละทั้งหลายขึ้นแสดงในสังคหะวาร แต่ในปัฏฐาน ท่านกล่าวความเป็นฌานปัจจัยของวิตกเป็นต้นที่ไม่มีกำลังในสัมปฏิจฉนะเป็นต้นนี้ไว้ เพียงเพื่อแสดงกิจแห่งฌานปัจจัยเท่านั้น. ၄၆၉. သမာနဝတ္ထုကံ အနန္တရပစ္စယံ လဘိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ သန္တီရဏံ မနောဓာတုတော ဗလဝတရံ ဟောတီတိ တံ ယထာရမ္မဏံ အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝန္တံ ဣဋ္ဌေ သောမနဿသဟဂတံ ဟောတိ, ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေ ဥပေက္ခာသဟဂတံ သာတိသယာနုဘဝတ္တာ, တသ္မာ ‘‘အယဉှိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏသ္မိံ ယေဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ပန သတိပိ ဗလဝဘာဝေ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိံ နိဝတ္တေတွာ ဝိသဒိသံ မနံ ကရောန္တံ မနသိကာရကိစ္စန္တရယောဂတော ဝိပါကော ဝိယ အနုဘဝနမေဝ န ဟောတီတိ သဗ္ဗတ္ထ ဥပေက္ခာသဟဂတမေဝ ဟောတိ, တထာ ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇနံ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနဉ္စ ကိစ္စဝသေန အပုဗ္ဗတ္တာ. ๔๖๙. สันตีรณะที่เกิดขึ้นโดยได้อนันตรปัจจัยที่มีวัตถุเสมอกัน (คือหทยวัตถุเหมือนกับสัมปฏิจฉนะ) ย่อมมีกำลังยิ่งกว่ามโนธาตุ (สัมปฏิจฉนะ) เพราะเหตุนั้น สันตีรณะนั้นเมื่อเสวยรสแห่งอารมณ์ตามอารมณ์ ย่อมเป็นโสมนัสสหคตในอารมณ์ที่น่าปรารถนา และเป็นอุเบกขาสหคตในอารมณ์ที่น่าปรารถนาปานกลาง เพราะมีการเสวยอารมณ์ที่ยิ่งกว่า ด้วยเหตุนี้ท่านจึงกล่าวคำว่า "Ayañhi iṭṭhārammaṇasmiṃ yeva" เป็นต้น. ส่วนโวฏฐัพพนะ แม้จะมีกำลัง แต่เพราะทำชวนจิตที่ไม่เหมือนกันให้เกิดขึ้น โดยห้ามความเป็นไปแห่งวิบาก และเพราะประกอบด้วยกิจอื่นคือมนสิการ จึงไม่ใช่เป็นการเสวยอารมณ์อย่างเดียวเหมือนวิบาก เพราะฉะนั้น โวฏฐัพพนะจึงเป็นอุเบกขาสหคตอย่างเดียวในอารมณ์ทั้งปวง เช่นเดียวกับปัญจทวาราวัชชนะและมโนทวาราวัชชนะ ซึ่งเป็นอุเบกขาสหคตเพราะความเป็นของใหม่โดยอำนาจแห่งกิจ. အဟေတုကကုသလဝိပါကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนาอเหตุกกุศลวิบาก จบแล้ว. အဋ္ဌမဟာဝိပါကစိတ္တဝဏ္ဏနာ การพรรณนามหาวิบากจิต 8 ၄၉၈. အလောဘော [Pg.127] အဗျာကတမူလန္တိအာဒီသု ကုသလပက္ခေ တာဝ အလောဘာဒေါသာနံ နိဒ္ဒေသေသု ‘‘ယော တသ္မိံ သမယေ အလောဘော အလုဗ္ဘနာ…ပေ… အလောဘော ကုသလမူလ’’န္တိ (ဓ. သ. ၃၂), ‘‘ယော တသ္မိံ သမယေ အဒေါသော အဒုဿနာ…ပေ… အဒေါသော ကုသလမူလ’’န္တိ (ဓ. သ. ၃၃) စ ဝုတ္တတ္တာ ဣဓာပိ တံနိဒ္ဒေသေသု ‘‘အလောဘော အဗျာကတမူလ’’န္တိ ‘‘အဒေါသော အဗျာကတမူလ’’န္တိ ဝစနံ ယုဇ္ဇေယျ. ပညိန္ဒြိယာဒိနိဒ္ဒေသေသု ပန ‘‘ပညာရတနံ အမောဟော ဓမ္မဝိစယော သမ္မာဒိဋ္ဌီ’’တိ (ဓ. သ. ၃၄, ၃၇) ဧဝံ တတ္ထပိ ဝုတ္တံ, န ဝုတ္တံ ‘‘အမောဟော ကုသလမူလ’’န္တိ. တသ္မာ ဣဓာပိ ‘‘အမောဟော အဗျာကတမူလ’’န္တိ ပါဌေန န ဘဝိတဗ္ဗံ သိယာ. အလောဘာဒေါသာနံ ဝိယ အမောဟဿပိ အဗျာကတမူလဒဿနတ္ထံ ပနေတံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဝိညတ္တိဇနကတောတိ ကာယဝစီကမ္မဒွါရနိဝါရဏံ ကရောတိ. အဝိပါကဓမ္မတောတိ မနောကမ္မဒွါရနိဝါရဏဉ္စ. ဝိပါကဓမ္မာနဉှိ ကမ္မဒွါရံ ဝုတ္တန္တိ. တထာ အပ္ပဝတ္တိတောတိ ဒါနာဒိပုညကိရိယဘာဝေန အပ္ပဝတ္တိတော. ဧတေန ပုညကိရိယဝတ္ထုဘေဒမေဝ နိဝါရေတိ. ๔๙๘. ในคำว่า Alobho abyākatamūlanti เป็นต้น ในนิทเทสแห่งอโลภะและอโดสะในกุศลฝ่ายก่อน ท่านกล่าวไว้ว่า "อโลภะใดในสมัยนั้น ความไม่โลภ... อโลภะเป็นกุศลมูล" และ "อโดสะใดในสมัยนั้น ความไม่ประทุษร้าย... อโดสะเป็นกุศลมูล" แม้ในอพยากตฝ่ายนี้ การกล่าวว่า "อโลภะเป็นอพยากตมูล" และ "อโดสะเป็นอพยากตมูล" ในนิทเทสเหล่านั้น ก็ย่อมควร. แต่ในนิทเทสแห่งปัญญินทรีย์เป็นต้น ท่านกล่าวไว้ในกุศลฝ่ายนั้นอย่างนี้ว่า "ปัญญารัตนะ อโมหะ ธัมมวิจยะ สัมมาทิฏฐิ" แต่ไม่ได้กล่าวว่า "อโมหะเป็นกุศลมูล" เพราะฉะนั้น แม้ในอพยากตฝ่ายนี้ ก็ไม่ควรมีบทบาลีว่า "อโมหะเป็นอพยากตมูล". อย่างไรก็ตาม พึงทราบว่า ท่านกล่าวคำนี้ไว้เพื่อแสดงความเป็นอพยากตมูลแม้แห่งอโมหะ เหมือนอย่างอโลภะและอโดสะ. ด้วยคำว่า "เพราะเป็นผู้ยังอวิญญัติให้เกิด" ย่อมทำการห้ามกายกรรมทวารและวจีกรรมทวาร. ด้วยคำว่า "เพราะมีสภาวะไม่ให้ผล" ย่อมทำการห้ามมโนกรรมทวารด้วย. เพราะท่านกล่าวทวารแห่งกรรมไว้สำหรับกุศลธรรมที่มีสภาวะให้ผล. คำว่า "เพราะไม่เป็นไปอย่างนั้น" คือ เพราะไม่เป็นไปโดยความเป็นบุญกิริยาวัตถุมีทานเป็นต้น ด้วยคำนี้ ท่านย่อมปฏิเสธประเภทแห่งบุญกิริยาวัตถุเท่านั้น. ဗလဝပစ္စယေဟီတိ ပယောဂေန ဝိနာ နိပ္ဖန္နေဟိ အာရမ္မဏာဒိပစ္စယေဟိ. အသင်္ခါရိကာဒီသု ဟိ ယေန ကေနစိ စိတ္တေန ကမ္မေ အာယူဟိတေ အသင်္ခါရေန အပ္ပယောဂေန ကမ္မကမ္မနိမိတ္တဂတိနိမိတ္တပစ္စုပဋ္ဌာနေ ပဋိသန္ဓိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ အသင်္ခါရိကာ ဟောတိ, သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန ကမ္မာဒိပစ္စုပဋ္ဌာနေ သသင်္ခါရိကာ. ဘဝင်္ဂစုတိယော ပန ပဋိသန္ဓိသဒိသာဝ. တဒါရမ္မဏဉ္စ ကုသလာကုသလာနိ ဝိယ အသင်္ခါရိကံ သသင်္ခါရိကဉ္စ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ. ဧတေသု ဗလဝံ ဒုဗ္ဗလဉ္စ ဝိစာရေတုံ ‘‘တတ္ထ သဗ္ဗေပိ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တာ’’တိအာဒိမာဟ. ကာလဝသေန ပန ပရိဏမတီတိ အပ္ပာယုကသံဝတ္တနိကကမ္မဗဟုလေ ကာလေ တံကမ္မသဟိတသန္တာနဇနိတသုက္ကသောဏိတပစ္စယာနံ တံမူလကာနံ စန္ဒသူရိယဝိသမပရိဝတ္တာဒိဇနိတဥတာဟာရာဒိဝိသမပစ္စယာနဉ္စ ဝသေန ပရိဏမတိ. คำว่า 'balavapaccayehīti' หมายถึง ด้วยปัจจัยทั้งหลายมีอารมณ์เป็นต้นที่สำเร็จได้โดยปราศจากความเพียรพยายาม (ปโยคะ). แท้จริงแล้ว ในบรรดาอสังขาริกะเป็นต้น เมื่อกรรมถูกกระทำด้วยจิตใดจิตหนึ่ง ในขณะที่กรรม, กรรมนิมิต, คตินิมิต ปรากฏขึ้นโดยปราศจากสังขารและปราศจากความเพียรพยายาม ปฏิสนธิที่เกิดขึ้นย่อมเป็นอสังขาริกปฏิสนธิ. ส่วนในขณะที่กรรมเป็นต้นปรากฏขึ้นโดยมีสังขารและมีความเพียรพยายาม ปฏิสนธิย่อมเป็นสสังขาริกปฏิสนธิ. ภวังคจิตและจุติจิตย่อมเหมือนกับปฏิสนธิจิตนั่นเอง. และพึงทราบว่าตทารัมมณจิตก็เป็นอสังขาริกะและสสังขาริกะเช่นเดียวกับกุศลและอกุศล. เพื่อพิจารณาจิตที่แข็งแรงและอ่อนแอในบรรดาจิตเหล่านี้ จึงกล่าวคำว่า 'ในบรรดาจิตเหล่านั้น พระโพธิสัตว์ผู้เป็นสัพพัญญูทั้งปวง' เป็นต้น. ส่วนคำว่า 'ย่อมเป็นไปตามกาล' นั้น หมายถึง ในกาลที่กรรมที่ทำให้มีอายุสั้นมีมาก ย่อมเป็นไปตามปัจจัยคือน้ำอสุจิและโลหิตที่เกิดจากสันดานที่ประกอบด้วยกรรมนั้น และตามปัจจัยที่ไม่สม่ำเสมอมีอุตุและอาหารเป็นต้นที่เกิดจากการโคจรที่ไม่สม่ำเสมอของพระจันทร์และพระอาทิตย์เป็นต้น ซึ่งมีกรรมนั้นเป็นมูล. ဝိပါကုဒ္ဓါရကထာဝဏ္ဏနာ คำอธิบายเรื่องการจำแนกวิบาก ယတော ယတ္တကော စ ဝိပါကော ဟောတိ, ယသ္မိဉ္စ ဌာနေ ဝိပစ္စတိ, တံ ဒဿေတုံ ဝိပါကုဒ္ဓါရကထာ အာရဒ္ဓါ. ဧတ္ထေဝါတိ ဧကာယ စေတနာယ ကမ္မေ အာယူဟိတေယေဝ. ဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိဝသေန ဒွါဒသကမဂ္ဂေါပိ ဟောတိ[Pg.128], ဒွါဒသကပ္ပကာရောပီတိ အတ္ထော. အဟေတုကပဋိသန္ဓိဝသေန အဟေတုကဋ္ဌကမ္ပိ. အသင်္ခါရိကသသင်္ခါရိကာနံ သသင်္ခါရိကအသင်္ခါရိကဝိပါကသင်္ကရံ အနိစ္ဆန္တော ဒုတိယတ္ထေရော ‘‘ဒွါဒသာ’’တိအာဒိမာဟ. ပုရိမဿ ဟိ ပစ္စယတောသသင်္ခါရိကအသင်္ခါရိကဘာဝေါ, ဣတရေသံ ကမ္မတော. တတိယော တိဟေတုကတော ဒုဟေတုကမ္ပိ အနိစ္ဆန္တော ‘‘ဒသာ’’တိအာဒိမာဟ. เพื่อแสดงว่าวิบากมีเท่าใด และย่อมให้ผลในที่ใด จึงได้เริ่มเรื่องการจำแนกวิบาก. คำว่า 'Etthevāti' หมายถึง ด้วยเจตนาเดียวที่กระทำกรรมนั่นเอง. ด้วยอำนาจแห่งทวิเหตุกปฏิสนธิ วิบาก 12 อย่างก็ย่อมมี, หมายถึง วิบาก 12 ประเภทก็ย่อมมี. ด้วยอำนาจแห่งอเหตุกปฏิสนธิ อเหตุกวิบาก 8 อย่างก็ย่อมมี. พระเถระองค์ที่สองไม่ประสงค์ให้มีการปะปนกันของวิบากที่เป็นอสังขาริกะและสสังขาริกะ จึงกล่าวคำว่า '12' เป็นต้น. แท้จริงแล้ว ตามความเห็นของพระเถระองค์ก่อน สสังขาริกะและอสังขาริกะย่อมเป็นไปตามปัจจัย, ส่วนตามความเห็นของพระเถระองค์อื่น ย่อมเป็นไปตามกรรม. พระเถระองค์ที่สามไม่ประสงค์ให้กรรมที่เป็นติเหตุกะให้ผลเป็นทวิเหตุกะด้วย จึงกล่าวคำว่า '10' เป็นต้น. ဣမသ္မိံ ဝိပါကုဒ္ဓါရဋ္ဌာနေ ကမ္မပဋိသန္ဓိဝဝတ္ထာနတ္ထံ သာကေတပဉှံ ဂဏှိံသု. ကမ္မဝသေန ဝိပါကဿ တံတံဂုဏဒေါသုဿဒနိမိတ္တတံ ဒဿေတုံ ဥဿဒကိတ္တနံ ဂဏှိံသု. ဟေတုကိတ္တနံ ဣဓ ပဌမတ္ထေရဿ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ. ဒုတိယတ္ထေရဝါဒါဒီသု ဝိသေသံ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဝက္ခာမိ. ဉာဏဿ ဇစ္စန္ဓာဒိဝိပတ္တိနိမိတ္တပဋိပက္ခဘာဝတော တိဟေတုကံ အတိဒုဗ္ဗလမ္ပိ သမာနံ ပဋိသန္ဓိံ အာကဍ္ဎန္တံ ဒုဟေတုကံ အာကဍ္ဎေယျာတိ ‘‘အဟေတုကာ န ဟောတီ’’တိ အာဟ. ယံ ပန ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ သုဂတိယံ ဇစ္စန္ဓဗဓိရာဒိဝိပတ္တိယာ အဟေတုကဥပပတ္တိံ ဝဇ္ဇေတွာ ဂတိသမ္ပတ္တိယာ သဟေတုကောပပတ္တိံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ ကတမေသံ အဋ္ဌန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတိ’’စ္စေဝ (ပဋိ. မ. ၁.၂၃၂) ဝုတ္တံ. တေန ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တေန ကမ္မုနာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တပဋိသန္ဓိ န ဟောတီတိ ဒီပိတံ ဟောတိ. အညထာ ‘‘သတ္တန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတီ’’တိ ဣဒမ္ပိ ဝုစ္စေယျ. တထာ ဟိ ‘‘ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ ကတမေသံ အဋ္ဌန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတိ? ကုသလဿ ကမ္မဿ ဇဝနက္ခဏေ တယော ဟေတူ ကုသလာ တသ္မိံ ခဏေ ဇာတစေတနာယ သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ. တေန ဝုစ္စတိ ကုသလမူလပစ္စယာပိ သင်္ခါရာ. နိကန္တိက္ခဏေ ဒွေ ဟေတူ အကုသလာ တသ္မိံ ခဏေ ဇာတစေတနာယ သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ. တေန ဝုစ္စတိ အကုသလမူလပစ္စယာပိ သင်္ခါရာ. ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ တယော ဟေတူ အဗျာကတာ တသ္မိံ ခဏေ ဇာတစေတနာယ သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ. တေန ဝုစ္စတိ နာမရူပပစ္စယာပိ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏပစ္စယာပိ နာမရူပ’’န္တိ ဝိဿဇ္ဇိတံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တောပပတ္တိယံ. ในที่ว่าด้วยการจำแนกวิบากนี้ พระอรรถกถาจารย์แต่ก่อนได้ยกปัญหาของพระสาเกตะขึ้นมา เพื่อกำหนดแยกแยะกรรมและปฏิสนธิ. เพื่อแสดงว่าวิบากมีนิมิตคือความมากเกินไปของกุศลธรรมและอกุศลธรรมต่างๆ ตามอำนาจของกรรม จึงได้ยกคำกล่าวถึงความมากเกินไปขึ้นมา. คำกล่าวถึงเหตุในที่นี้กล่าวไว้ตามความเห็นของพระเถระองค์แรก. ส่วนความแตกต่างในวาทะของพระเถระองค์ที่สองเป็นต้น ข้าพเจ้าจักกล่าวในที่นั้นๆ เอง. เพราะเหตุที่ญาณเป็นปฏิปักษ์กับนิมิตแห่งวิบัติมีคนตาบอดแต่กำเนิดเป็นต้น แม้กรรมที่เป็นติเหตุกะจะอ่อนกำลังอย่างยิ่ง แต่เมื่อดึงปฏิสนธิ ย่อมดึงได้เพียงทวิเหตุกปฏิสนธิเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'อเหตุกปฏิสนธิย่อมไม่เกิด'. อนึ่ง พระสารีบุตรผู้แสดงสเหตุกปฏิสนธิในสุคติภูมิ โดยเว้นอเหตุกปฏิสนธิอันเป็นวิบัติมีคนตาบอดแต่กำเนิดและคนหูหนวกเป็นต้น ในปฏิสัมภิทามรรค ได้กล่าวไว้ว่า 'ในคติสมบัติ ญาณสัมปยุตปฏิสนธิ ย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 8 ประการใด?' ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า ญาณสัมปยุตปฏิสนธิย่อมไม่เกิดด้วยกรรมที่เป็นญาณวิปปยุต. มิฉะนั้นแล้ว ก็พึงกล่าวว่า 'ปฏิสนธิย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 7 ประการ' นี้ด้วย. ดังที่ได้ตอบไว้ในญาณสัมปยุตปฏิสนธิว่า 'ในคติสมบัติ ญาณสัมปยุตปฏิสนธิ ย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 8 ประการใด? ในขณะชวนะของกุศลกรรม เหตุ 3 ประการที่เป็นกุศล ย่อมเป็นปัจจัยที่เกิดพร้อมกับเจตนาที่เกิดในขณะนั้น. ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า สังขารย่อมเกิดด้วยปัจจัยคือรากเหง้าแห่งกุศลด้วย. ในขณะนิกกันติ เหตุ 2 ประการที่เป็นอกุศล ย่อมเป็นปัจจัยที่เกิดพร้อมกับเจตนาที่เกิดในขณะนั้น. ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า สังขารย่อมเกิดด้วยปัจจัยคือรากเหง้าแห่งอกุศลด้วย. ในขณะปฏิสนธิ เหตุ 3 ประการที่เป็นอัพยากฤต ย่อมเป็นปัจจัยที่เกิดพร้อมกับเจตนาที่เกิดในขณะนั้น. ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า วิญญาณย่อมเกิดด้วยปัจจัยคือนามรูป, และนามรูปย่อมเกิดด้วยปัจจัยคือวิญญาณ'. ဧဝံ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တတော ဉာဏသမ္ပယုတ္တုပပတ္တိယာ စ ဝိဇ္ဇမာနာယ ‘‘ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ ကတမေသံ သတ္တန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတိ? ကုသလဿ ကမ္မဿ ဇဝနက္ခဏေ ဒွေ ဟေတူ ကုသလာ’’တိ ဝတွာ အညတ္ထ စ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ သက္ကာ ဝိဿဇ္ဇနံ ကာတုန္တိ. ယထာ [Pg.129] ပန ‘‘ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ သတ္တန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ’’တိ အဝစနတော ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တတော ဉာဏသမ္ပယုတ္တာ ပဋိသန္ဓိ န ဟောတိ, ဧဝံ ‘‘ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တေ ဆန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတိ’’စ္စေဝ (ပဋိ. မ. ၁.၂၃၃) ဝတွာ ‘‘သတ္တန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ’’တိ အဝစနတော ဉာဏသမ္ပယုတ္တတော ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာပိ ပဋိသန္ဓိ န ဟောတီတိ အာပန္နံ. ဧတ္ထာပိ ဟိ န န သက္ကာ ကမ္မနိကန္တိက္ခဏေသု တယော စ ဒွေ စ ဟေတူ ယောဇေတွာ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဒွေ ယောဇေတုန္တိ. ဣမဿ ပန ထေရဿ အယမဓိပ္ပာယော သိယာ ‘‘ကမ္မသရိက္ခကဝိပါကဒဿနဝသေန ဣဓ ပါဌော သာဝသေသော ကထိတော’’တိ. ‘‘ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ အဋ္ဌန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ’’တိ ဧတ္ထာပိ ပါဌဿ သာဝသေသတာပတ္တီတိ စေ? န, ဒုဗ္ဗလဿ ဒုဟေတုကကမ္မဿ ဉာဏသမ္ပယုတ္တဝိပါကဒါနေ အသမတ္ထတ္တာ. တိဟေတုကဿ ပန အဟေတုကဝိပစ္စနေ ဝိယ ဒုဟေတုကဝိပစ္စနေပိ နတ္ထိ သမတ္ထတာဝိဃာတောတိ. အာရမ္မဏေန ဝေဒနာ ပရိဝတ္တေတဗ္ဗာတိ သန္တီရဏတဒါရမ္မဏေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဝိဘာဂဂ္ဂဟဏသမတ္ထတာဘာဝတော ဟိ စက္ခုဝိညာဏာဒီနိ ဣဋ္ဌဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေသု ဥပေက္ခာသဟဂတာနေဝ ဟောန္တိ, ကာယဝိညာဏဉ္စ သုခသဟဂတမေဝ ပဋိဃဋ္ဋနာဝိသေသေနာတိ. เช่นนั้นแหละ เมื่อญาณวิปปยุตปฏิสนธิมีอยู่ด้วยญาณวิปปยุตกรรม ก็สามารถตอบได้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วในที่อื่น โดยกล่าวว่า 'ในคติสมบัติ ญาณสัมปยุตปฏิสนธิ ย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 7 ประการใด? ในขณะชวนะของกุศลกรรม เหตุ 2 ประการที่เป็นกุศล'. อนึ่ง เพราะไม่ได้กล่าวว่า 'ด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 7 ประการในญาณสัมปยุต' ญาณสัมปยุตปฏิสนธิจึงไม่เกิดจากญาณวิปปยุตกรรม. เช่นนั้นแหละ เพราะไม่ได้กล่าวว่า 'ด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 7 ประการ' โดยกล่าวว่า 'ในคติสมบัติ ญาณวิปปยุตปฏิสนธิ ย่อมเกิดด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 6 ประการ' ญาณวิปปยุตปฏิสนธิจึงไม่เกิดจากญาณสัมปยุตกรรม. แท้จริงแล้ว ในที่นี้ก็ไม่ใช่ว่าจะไม่สามารถนำเหตุ 3 และ 2 ประการมาประกอบในขณะกรรมและนิกกันติ และนำเหตุ 2 ประการมาประกอบในขณะปฏิสนธิได้. แต่ความเห็นของพระเถระรูปนี้อาจเป็นว่า 'ในที่นี้ได้กล่าวบทบาลีไว้โดยมีส่วนที่เหลืออยู่ เพื่อแสดงวิบากที่คล้ายคลึงกับกรรม'. หากมีผู้โต้แย้งว่า 'ในบทบาลีที่ว่า "ด้วยปัจจัยแห่งเหตุ 8 ประการในญาณสัมปยุต" ก็ย่อมมีส่วนที่เหลืออยู่ด้วยมิใช่หรือ?' ตอบว่า 'ไม่ใช่' เพราะกรรมที่เป็นทวิเหตุกะที่อ่อนกำลัง ย่อมไม่สามารถให้ผลเป็นญาณสัมปยุตได้. อนึ่ง การที่กรรมที่เป็นติเหตุกะให้ผลเป็นอเหตุกะ ย่อมไม่มีการขัดขวางความสามารถฉันใด การให้ผลเป็นทวิเหตุกะก็ไม่มีการขัดขวางความสามารถนั้น. คำว่า 'เวทนาพึงเปลี่ยนไปตามอารมณ์' นี้กล่าวโดยอ้างถึงสันตีรณจิตและตทารัมมณจิต. แท้จริงแล้ว เพราะจักขุวิญญาณเป็นต้นไม่มีความสามารถในการแยกแยะอารมณ์ที่แตกต่างกัน จักขุวิญญาณเป็นต้นจึงเป็นอุเบกขาสหคตเท่านั้น, และกายวิญญาณก็เป็นสุขสหคตเท่านั้นด้วยความแตกต่างของการกระทบ. ဝိသေသဝတာ ကာလေန တဒါရမ္မဏပစ္စယသဗ္ဗဇဝနဝတာ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိံ ဒဿေတုံ ‘‘သံဝရာသံဝရေ…ပေ… ဥပဂတဿာ’’တိ ဝုတ္တံ အညကာလေ ပဉ္စဝိညာဏာဒိပရိပုဏ္ဏဝိပါကပ္ပဝတ္တိအဘာဝါ. ကက္ကဋက…ပေ… ဘဝင်္ဂေါတရဏန္တိ ဧတေန ဣဒံ ဒဿေတိ – ကေဒါရေ ပူရေတွာ နဒီပဝေသနမဂ္ဂဘူတံ မာတိကံ အပ္ပဝိသိတွာ ကက္ကဋကမဂ္ဂါဒိနာ အမဂ္ဂေန နဒီဩတရဏံ ဝိယ စိတ္တဿ ဇဝိတွာ ဘဝင်္ဂပ္ပဝေသနမဂ္ဂဘူတေ တဒါရမ္မဏေ အနုပ္ပန္နေ မဂ္ဂေန ဝိနာ ဘဝင်္ဂေါတရဏန္တိ. เพื่อแสดงการเป็นไปของวิบากในกาลที่มีความพิเศษและมีชวนะทั้งหมดเป็นปัจจัยแห่งตทาลัมพนะ จึงได้กล่าวไว้ว่า "ในสังวรและอสังวร... เข้าถึงแล้ว" เพราะในกาลอื่นไม่มีการเป็นไปของวิบากที่บริบูรณ์ด้วยปัญจวิญญาณเป็นต้น. คำว่า "ปู... การลงสู่ภวังค์" นี้ ท่านแสดงความหมายนี้ว่า เปรียบเหมือนการลงสู่แม่น้ำโดยทางที่ไม่ใช่ทาง มีทางปูเป็นต้น โดยไม่เข้าสู่เหมืองน้ำที่เป็นทางเข้าสู่แม่น้ำหลังจากที่เติมน้ำในนาให้เต็มแล้วฉันใด การลงสู่ภวังค์โดยไม่มีทาง (คือตทาลัมพนะ) ในเมื่อตทาลัมพนะอันเป็นทางเข้าสู่ภวังค์ไม่เกิดขึ้นหลังจากจิตแล่นไปแล้ว ก็ฉันนั้น. ဧတေသု တီသု မောဃဝါရေသု ဒုတိယော ဥပပရိက္ခိတွာ ဂဟေတဗ္ဗော. ယဒိ ဟိ အနုလောမေ ဝေဒနာတ္တိကေ ပဋိစ္စဝါရာဒီသု ‘‘အာသေဝနပစ္စယာ န မဂ္ဂေ ဒွေ’’တိ ‘‘န မဂ္ဂပစ္စယာ အာသေဝနေ ဒွေ’’တိ စ ဝုတ္တံ သိယာ, သောပိ မောဃဝါရော လဗ္ဘေယျ. ယဒိ ပန ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနမ္ပိ အာသေဝနပစ္စယော သိယာ, ကုသလာကုသလာနမ္ပိ သိယာ. န ဟိ အာသေဝနပစ္စယံ လဒ္ဓုံ ယုတ္တဿ အာသေဝနပစ္စယဘာဝီ ဓမ္မော အာသေဝနပစ္စယောတိ အဝုတ္တော အတ္ထိ. ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဿ ပန ကုသလာကုသလာနံ အာသေဝနပစ္စယဘာဝေါ အဝုတ္တော. ‘‘ကုသလံ [Pg.130] ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာသေဝနပစ္စယာ. အကုသလံ ဓမ္မံ…ပေ… နာသေဝနပစ္စယာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၉၃) ဝစနတော ပဋိက္ခိတ္တောဝ. အထာပိ သိယာ ‘‘အသမာနဝေဒနာနံ ဝသေန ဧဝံ ဝုတ္တ’’န္တိ, ဧဝမပိ ယထာ ‘‘အာဝဇ္ဇနာ ကုသလာနံ ခန္ဓာနံ အကုသလာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၁၇) ဝုတ္တံ, ဧဝံ ‘‘အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယောတိ’’ပိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ဇာတိဘေဒါ န ဝုတ္တန္တိ စေ? ဘူမိဘိန္နဿ ကာမာဝစရဿ ရူပါဝစရာဒီနံ အာသေဝနပစ္စယဘာဝေါ ဝိယ ဇာတိဘိန္နဿပိ ဘဝေယျာတိ ဝတ္တဗ္ဗော ဧဝ သိယာ. အဘိန္နဇာတိကဿ စ ဝသေန ယထာ ‘‘အာဝဇ္ဇနာ သဟေတုကာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ ‘‘အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိပိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န တု ဝုတ္တံ. တသ္မာ ဝေဒနာတ္တိကေပိ သင်္ခိတ္တာယ ဂဏနာယ ‘‘အာသေဝနပစ္စယာ န မဂ္ဂေ ဧကံ, န မဂ္ဂပစ္စယာ အာသေဝနေ ဧက’’န္တိ ဧဝံ ဂဏနာယ နိဒ္ဓါရိယမာနာယ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဿ အာသေဝနပစ္စယတ္တဿ အဘာဝါ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရော ဒုတိယော မောဃဝါရော ဝီမံသိတဗ္ဗော. ในโมฆวาระทั้งสามนี้ วาระที่สองพึงพิจารณาแล้วถือเอา. หากในอนุโลม เวทนาติกะ ปฏิจจวาระเป็นต้น พึงกล่าวว่า "เพราะอาเสวนปัจจัย ในมรรคไม่มี ๒" และ "เพราะไม่ใช่มรรคปัจจัย ในอาเสวนะมี ๒" ไซร้ แม้โมฆวาระนั้นก็พึงได้. หากแม้โวฏฐัพพนะพึงเป็นอาเสวนปัจจัยไซร้ ก็พึงเป็นแม้แก่กุศลและอกุศลทั้งหลาย. จริงอยู่ ธรรมที่เป็นอาเสวนปัจจัยโดยปกติ ซึ่งควรจะได้อาเสวนปัจจัย ที่ชื่อว่าไม่ได้กล่าวว่าเป็นอาเสวนปัจจัยนั้นไม่มีเลย. แต่ความเป็นอาเสวนปัจจัยแก่กุศลและอกุศลทั้งหลายของโวฏฐัพพนะ ท่านไม่ได้กล่าวไว้. เพราะคำว่า "กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้นโดยไม่ใช่อาเสวนปัจจัย... อกุศลธรรม... โดยไม่ใช่อาเสวนปัจจัย" เป็นอันปฏิเสธไว้แล้วทีเดียว. หากจะพึงมีคำค้านว่า "ที่กล่าวไว้อย่างนี้ เพราะอำนาจแห่งเวทนาที่ไม่เสมอกัน" แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็พึงกล่าวได้ว่า "เป็นปัจจัยโดยอาเสวนปัจจัย" เหมือนอย่างที่กล่าวว่า "อาวัชชนะเป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์และอกุศลขันธ์โดยอนันตรปัจจัย" พึงกล่าวได้ว่า "เป็นปัจจัยโดยอาเสวนปัจจัย" ด้วย. หากจะกล่าวว่า เพราะความต่างกันแห่งชาติจึงไม่ได้กล่าว? แม้ความต่างกันแห่งชาติก็พึงกล่าวได้แน่นอน เหมือนอย่างความเป็นอาเสวนปัจจัยแห่งกามาวจรธรรมที่ต่างกันโดยภูมิแก่รูปาวจรธรรมเป็นต้น. และโดยอำนาจแห่งธรรมที่มีชาติไม่ต่างกัน พึงกล่าวได้ว่า "เป็นปัจจัยโดยอาเสวนปัจจัย" เหมือนอย่างที่กล่าวว่า "อาวัชชนะเป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์ที่มีเหตุโดยอนันตรปัจจัย" แต่ท่านก็ไม่ได้กล่าวไว้. เพราะฉะนั้น แม้ในเวทนาติกะ เมื่อกำหนดนับด้วยการนับที่ย่อว่า "เพราะอาเสวนปัจจัย ในมรรคมี ๑, เพราะไม่ใช่มรรคปัจจัย ในอาเสวนะมี ๑" เมื่อกำหนดนับอยู่อย่างนี้ วาระที่สองที่เป็นโมฆวาระตามที่กล่าวแล้ว พึงพิจารณาเพราะความไม่มีแห่งความเป็นอาเสวนปัจจัยของโวฏฐัพพนะ. ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ပန ဝီထိဝိပါကသန္တတိယာ အာဝဋ္ဋနတော အာဝဇ္ဇနာ, တတော ဝိသဒိသဿ ဇဝနဿ ကရဏတော မနသိကာရော စ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ပဋ္ဌာနေ ‘‘ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ကုသလာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိ န ဝုတ္တံ, ‘‘အာဝဇ္ဇနာ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. တသ္မာ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနတော စတုန္နံ ဝါ ပဉ္စန္နံ ဝါ ဇဝနာနံ အာရမ္မဏပုရေဇာတံ ဘဝိတုံ အသက္ကောန္တံ ရူပါဒိအာဝဇ္ဇနာဒီနံ ပစ္စယော ဘဝိတုံ န သက္ကောတိ, အယမေတဿ သဘာဝေါတိ ဇဝနာပါရိပူရိယာ ဒုတိယော မောဃဝါရော ဒဿေတုံ ယုတ္တော သိယာ, အယမ္ပိ အဋ္ဌကထာယံ အနာဂတတ္တာ သုဋ္ဌု ဝိစာရေတဗ္ဗော. ဘဝင်္ဂဿ ဇဝနာနုဗန္ဓနဘူတတ္တာ ‘‘တဒါရမ္မဏံ ဘဝင်္ဂ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပဋ္ဌာနေ (ပဋ္ဌာ. ၃.၁.၁၀၂) စ ဝုတ္တံ ‘‘သဟေတုကံ ဘဝင်္ဂံ အဟေတုကဿ ဘဝင်္ဂဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ, ‘‘အဟေတုကံ ဘဝင်္ဂံ သဟေတုကဿ ဘဝင်္ဂဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ စ. ကုသလာကုသလာနံ သုခဒုက္ခဝိပါကမတ္တော ဝိပါကော န ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာနံ ဝိဘာဂံ ကရောတိ, ဇဝနံ ပန ရဇ္ဇနဝိရဇ္ဇနာဒိဝသေန ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိဘာဂံ ကရောတီတိ ‘‘အာရမ္မဏရသံ ဇဝနမေဝ အနုဘဝတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ส่วนโวฏฐัพพนะนั้น เป็นอาวัชชนะเพราะยังวิถีวิปากสันตติให้หมุนไป และเป็นมนสิการเพราะกระทำชวนะที่ไม่เหมือนกันให้เกิดขึ้นจากวิปากสันตตินั้น. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในปัฏฐานจึงไม่ได้กล่าวว่า "โวฏฐัพพนะเป็นต้นเป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์โดยอนันตรปัจจัย" แต่กล่าวไว้เพียงว่า "อาวัชชนะ" เท่านั้น. เพราะฉะนั้น รูปารมณ์เป็นต้นที่ไม่สามารถเป็นอารัมมณปุเรชาตะแก่ชวนะ ๔ หรือ ๕ ที่เกิดต่อจากโวฏฐัพพนะ จึงไม่สามารถเป็นปัจจัยแก่อาวัชชนะเป็นต้นได้ นี้เป็นสภาวะของอารมณ์นี้. เพราะความไม่บริบูรณ์แห่งชวนะ วาระที่สองที่เป็นโมฆวาระจึงควรแสดงไว้. แม้นัยนี้ก็พึงพิจารณาให้ดีเพราะไม่ได้มาในอรรถกถา. คำว่า "ตทาลัมพนะคือภวังค์" ท่านกล่าวไว้เพราะความที่ตทาลัมพนะเป็นธรรมที่สืบเนื่องต่อจากชวนะ. และในปัฏฐานท่านก็กล่าวไว้ว่า "สเหตุกภวังค์เป็นปัจจัยแก่อเหตุกภวังค์โดยอนันตรปัจจัย" และ "อเหตุกภวังค์เป็นปัจจัยแก่สเหตุกภวังค์โดยอนันตรปัจจัย". วิบากสักว่าเป็นผลสุขและทุกข์ของกุศลและอกุศล ย่อมไม่ทำการจำแนกอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา ส่วนชวนะย่อมทำการจำแนกอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาด้วยอำนาจแห่งความกำหนัดและความคลายกำหนัดเป็นต้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ชวนะเท่านั้นย่อมเสวยรสแห่งอารมณ์". အဝိဇ္ဇမာနေ ကာရကေ ကထံ အာဝဇ္ဇနာဒိဘာဝေန ပဝတ္တိ ဟောတီတိ တံ ဒဿေတုံ ပဉ္စဝိဓံ နိယာမံ နာမ ဂဏှိံသု. နိယာမော စ ဓမ္မာနံ သဘာဝကိစ္စပစ္စယဘာဝဝိသေသောဝ. တံတံသဒိသဖလဒါနန္တိ တဿ တဿ အတ္တနော အနုရူပဖလဿ [Pg.131] ဒါနံ. သဒိသဝိပါကဒါနန္တိ စ အနုရူပဝိပါကဒါနန္တိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝတ္ထုန္တိ ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော ဧကဂါထာဝတ္ထုဘာဝေန ကတော. ဇဂတိပ္ပဒေသောတိ ယထာဝုတ္တတော အညောပိ လောကပ္ပဒေသော. ကာလဂတိဥပဓိပယောဂပဋိဗာဠှဉှိ ပါပံ န ဝိပစ္စေယျ, န ပဒေသပဋိဗာဠှန္တိ. သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနပဋိသန္ဓိယာဒိဓမ္မာနံ နိယာမော ဒသသဟဿိကမ္ပနပစ္စယဘာဝေါ ဓမ္မနိယာမော. အယံ ဣဓ အဓိပ္ပေတောတိ ဧတေန နိယာမဝသေန အာဝဇ္ဇနာဒိဘာဝေါ, န ကာရကဝသေနာတိ ဧတမတ္ထံ ဒဿေတိ. เมื่อไม่มีผู้กระทำ การเป็นไปโดยความเป็นอาวัชชนะเป็นต้นจะมีได้อย่างไร? เพื่อแสดงการเป็นไปนั้น จึงได้ถือเอานิยาม ๕ ประการ. และนิยามคือความพิเศษแห่งสภาวะ กิจ และปัจจัยภาวะของธรรมทั้งหลายนั่นเอง. คำว่า "การให้ผลที่คล้ายกันนั้นๆ" คือการให้ผลที่สมควรแก่ตนนั้นๆ. และคำว่า "การให้วิบากที่คล้ายกัน" มีความหมายว่า การให้วิบากที่สมควรกัน. การระบุด้วยเอกพจน์ว่า "วัตถุนี้" ท่านทำไว้ด้วยความเป็นวัตถุแห่งคาถาบทเดียว. คำว่า "ส่วนของโลก" คือส่วนของโลกแม้อื่นจากที่กล่าวแล้ว. จริงอยู่ บาปที่ถูกกาล สัมปัตติ คติ สัมปัตติ อุปธิ สัมปัตติ และปโยค สัมปัตติ ห้ามไว้ ไม่พึงให้ผล แต่ไม่ใช่ถูกส่วนของโลกห้ามไว้. นิยามแห่งธรรมทั้งหลายมีปฏิสนธิเป็นต้นอันเป็นปทัฏฐานแห่งสัพพัญญุตญาณ คือความเป็นปัจจัยแห่งการหวั่นไหวของหมื่นโลกธาตุ ชื่อว่าธรรมนิยาม. ธรรมนิยามนี้ประสงค์เอาในที่นี้. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงเนื้อความนี้ว่า การเป็นไปโดยความเป็นอาวัชชนะเป็นต้น มีได้ด้วยอำนาจแห่งนิยาม ไม่ใช่มีด้วยอำนาจแห่งผู้กระทำ. ဣမသ္မိံ ဌာနေတိ သောဠသဝိပါကကထာဌာနေ. ဒွါဒသဟိ ဝါဟေတဗ္ဗာ နာဠိယန္တောပမာ န ဒွါဒသန္နံ စိတ္တာနံ ဧကသ္မိံ ဒွါရေ ဧကာရမ္မဏေ သဟ ကိစ္စကရဏဝသေန ဝုတ္တာ, အထ ခေါ ဒွါဒသန္နံ ဧကသ္မိံ ဒွါရေ သကိစ္စကရဏမတ္တဝသေန. အဟေတုကပဋိသန္ဓိဇနကသဒိသဇဝနာနန္တရံ အဟေတုကတဒါရမ္မဏံ ဒဿေန္တော ‘‘စတုန္နံ ပန ဒုဟေတုကကုသလစိတ္တာနံ အညတရဇဝနဿ…ပေ… ပတိဋ္ဌာတီ’’တိ အာဟ. အဟေတုကပဋိသန္ဓိကဿ ပန တိဟေတုကဇဝနေ ဇဝိတေ ပဋိသန္ဓိဒါယကေန ကမ္မေန အဟေတုကဿ တဒါရမ္မဏဿ နိဗ္ဗတ္တိ န ပဋိသေဓိတာ. ဧဝံ ဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိကဿပိ တိဟေတုကာနန္တရံ ဒုဟေတုကတဒါရမ္မဏံ အပ္ပဋိသိဒ္ဓံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပရိပုဏ္ဏဝိပါကဿ စ ပဋိသန္ဓိဇနကကမ္မဿ ဝသေနာယံ ဝိပါကဝိဘာဝနာ တဿာ မုခနိဒဿနမတ္တမေဝါတိ ပဝတ္တိဝိပါကဿ စ ဧကဿ တိဟေတုကာဒိကမ္မဿ သောဠသဝိပါကစိတ္တာဒီနိ ဝုတ္တနယေန ယောဇေတဗ္ဗာနိ. တသ္မာ ယေန ကေနစိ ကမ္မုနာ ဧကေန အနေကံ တဒါရမ္မဏံ ပဝတ္တမာနံ ကမ္မဝိသေသာဘာဝါ ယေသံ တံ အနုဗန္ဓဘူတံ, တေသံ ဇဝနသင်္ခါတာနံ ပစ္စယာနံ ဝိသေသေန ဝိသိဋ္ဌံ ဟောတီတိ ဇဝနေနာယံ တဒါရမ္မဏနိယာမော ဝုတ္တော, န နာနာကမ္မုနာ နိဗ္ဗတ္တမာနဿ ဝသေန. ဧဝဉ္စ ကတွာ ပဋ္ဌာနေ (ပဋ္ဌာ. ၃.၁.၉၈) ‘‘သဟေတုကေ ခန္ဓေ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဝိပဿတိ. ကုသလာကုသလေ နိရုဒ္ဓေ အဟေတုကော ဝိပါကော တဒါရမ္မဏတာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဉာဏာနန္တရံ အဟေတုကတဒါရမ္မဏံ, ‘‘ကုသလာကုသလေ နိရုဒ္ဓေ သဟေတုကော ဝိပါကော တဒါရမ္မဏတာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ အကုသလာနန္တရဉ္စ သဟေတုကတဒါရမ္မဏံ ဝုတ္တံ, န စ ‘‘တံ ဧတေန ထေရေန အဒဿိတ’’န္တိ ကတွာ တဿ ပဋိသေဓော ကတော ဟောတီတိ. คำว่า ในที่นี้ หมายถึง ในที่ที่กล่าวถึงวิบาก ๑๖ อย่าง. อุปมาด้วยเครื่องหีบอ้อยที่บุรุษ ๑๒ คนพึงหีบ ไม่ได้กล่าวโดยความเป็นไปแห่งการกระทำกิจร่วมกันของจิต ๑๒ ดวง ในทวารเดียว อารมณ์เดียว แต่กล่าวโดยความเป็นไปแห่งการกระทำกิจของตนเท่านั้นของจิต ๑๒ ดวง ในทวารเดียว. เมื่อแสดงตทาลัมพนะที่เป็นอเหตุกะหลังจากชวนะที่คล้ายกับกรรมที่ให้ปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกะ จึงกล่าวว่า “แต่ตทาลัมพนะย่อมตั้งอยู่... ของชวนะอย่างใดอย่างหนึ่งในกุศลจิต ๒ เหตุ ๔ ดวง” แต่สำหรับบุคคลผู้มีปฏิสนธิเป็นอเหตุกะ เมื่อชวนะที่เป็นติเหตุกะแล่นไปแล้ว การเกิดขึ้นของตทาลัมพนะที่เป็นอเหตุกะด้วยกรรมที่ให้ปฏิสนธิก็ไม่ได้ถูกห้าม. เช่นเดียวกัน สำหรับบุคคลผู้มีปฏิสนธิเป็นทุเหตุกะ ตทาลัมพนะที่เป็นทุเหตุกะหลังจากชวนะที่เป็นติเหตุกะก็ไม่ถูกห้าม พึงเห็นดังนี้. การแสดงวิบากนี้โดยอำนาจของกรรมที่ให้ปฏิสนธิซึ่งมีวิบากสมบูรณ์ เป็นเพียงการแสดงเบื้องต้นของวิบากนั้นเท่านั้น และสำหรับกรรมที่เป็นติเหตุกะเป็นต้นอย่างหนึ่งซึ่งมีวิบากในปวัตติกาล พึงประกอบจิตที่เป็นวิบาก ๑๖ ดวงเป็นต้น โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. เพราะฉะนั้น ตทาลัมพนะหลายอย่างย่อมเป็นไปได้ด้วยกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง เพราะไม่มีความพิเศษของกรรม ตทาลัมพนะนั้นย่อมเป็นไปตามปัจจัยเหล่านั้น การกำหนดตทาลัมพนะนี้จึงกล่าวไว้ด้วยชวนะที่ชื่อว่าปัจจัยเหล่านั้นย่อมเป็นพิเศษด้วยความพิเศษของชวนะ ไม่ใช่โดยอำนาจของกรรมหลายอย่างที่เกิดขึ้น. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในปัฏฐาน (ปัฏฐาน 3.1.98) กล่าวว่า “ย่อมเห็นขันธ์ที่เป็นสเหตุกะโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา. เมื่อกุศลและอกุศลดับไปแล้ว วิบากที่เป็นอเหตุกะย่อมเกิดขึ้นโดยความเป็นตทาลัมพนะ” ตทาลัมพนะที่เป็นอเหตุกะย่อมเกิดขึ้นหลังจากญาณ และกล่าวตทาลัมพนะที่เป็นสเหตุกะหลังจากอกุศลว่า “เมื่อกุศลและอกุศลดับไปแล้ว วิบากที่เป็นสเหตุกะย่อมเกิดขึ้นโดยความเป็นตทาลัมพนะ” และการห้ามตทาลัมพนะนั้นก็ไม่ได้ทำไว้ โดยถือว่า “พระเถระนี้ไม่ได้แสดงสิ่งนั้น” ယံ [Pg.132] ပန ဇဝနေန…ပေ… တံ ကုသလံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဣဒံ ကုသလဿ ဝိယ အကုသလဿ သဒိသော ဝိပါကော နတ္ထီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. သသင်္ခါရိကာသင်္ခါရိကနိယမနံ ပန သန္ဓာယ တသ္မိံ ဝုတ္တေ အကုသလေပိ န တံ န ယုဇ္ဇတီတိ. အဋ္ဌာနမေတန္တိ ဣဒံ နိယမိတာဒိဝသေန ယောနိသော အယောနိသော ဝါ အာဝဋ္ဋိတေ အယောနိသော ယောနိသော ဝါ ဝဝတ္ထာပနဿ အဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ส่วนคำที่กล่าวว่า “ด้วยชวนะ... (ละ)... มุ่งหมายกุศลนั้น” คำนี้กล่าวไว้โดยถือว่า วิบากที่เหมือนกับกุศลนั้นไม่มีสำหรับอกุศล. แต่เมื่อกล่าวถึงการกำหนดความเป็นสสังขาริกะและอสังขาริกะ เมื่อกล่าวถึงสิ่งนั้น แม้ในอกุศลก็ย่อมไม่ขัดแย้งกัน (ย่อมสมควร). คำว่า “สิ่งนี้ไม่เป็นฐานะ” นี้ กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงการไม่มีการกำหนดแยกแยะว่าแยบคายหรือไม่แยบคาย เมื่อภวังค์ถูกหมุนไปโดยแยบคายหรือไม่แยบคายก็ตาม. ပဋိသိဒ္ဓန္တိ အဝစနမေဝ ပဋိသေဓောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ကာမတဏှာနိဗ္ဗတ္တေန ကမ္မုနာ မဟဂ္ဂတလောကုတ္တရာနုဘဝနဝိပါကော န ဟောတီတိ တတ္ထ တဒါရမ္မဏာဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာပါထဂတေ ဝိသယေ တန္နိန္နံ ဘဝင်္ဂံ အာဝဇ္ဇနံ ဥပ္ပာဒေတီတိ အာဝဇ္ဇနံ ဝိသယေ နိန္နတ္တာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဘဝင်္ဂံ ပန သဗ္ဗဒါ သဝိသယေ နိန္နမေဝါတိ ဝိသယန္တရဝိညာဏဿ ပစ္စယော ဟုတွာပိ တဒဘာဝါ ဝိနာ အာဝဇ္ဇနေန သဝိသယေ နိန္နတ္တာဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. စိဏ္ဏတ္တာတိ အာဝဇ္ဇနေန ဝိနာ ဗဟုလံ ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗတ္တာ. သမုဒါစာရတ္တာတိ အာပါထဂတေ ဝိသယေ ပဋိသန္ဓိဝိသယေ စ ဗဟုလံ ဥပ္ပာဒိတပုဗ္ဗတ္တာ. စိဏ္ဏတ္တာတိ ဝါ ပုဂ္ဂလေန အာသေဝိတဘာဝေါ ဝုတ္တော. သမုဒါစာရတ္တာတိ သယံ ဗဟုလံ ပဝတ္တဘာဝေါ. နိရောဓဿ အနန္တရပစ္စယံ နေဝသညာနာသညာယတနန္တိ ဣဒံ တဒနန္တရမေဝ နိရောဓဖုသနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န အရူပက္ခန္ဓာနံ ဝိယ နိရောဓဿ အနန္တရပစ္စယဘာဝံ. နေဝသညာနာသညာယတနံ ပန ကိဉ္စိ ပရိကမ္မေန ဝိနာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ နတ္ထိ. ပရိကမ္မာဝဇ္ဇနမေဝ တဿ အာဝဇ္ဇနန္တိ အညဿ ဝိယ ဧတဿပိ သာဝဇ္ဇနတာယ ဘဝိတဗ္ဗံ. คำว่า “ถูกห้าม” นี้ กล่าวไว้โดยถือว่า การไม่กล่าวถึงนั่นแหละคือการห้าม. ด้วยกรรมที่เกิดจากกามตัณหา วิบากที่เสวยอารมณ์ที่เป็นมหัคคตะและโลกุตตระย่อมไม่มี พึงทราบว่าไม่มีตทาลัมพนะในอารมณ์นั้น. ในอารมณ์ที่ปรากฏเฉพาะหน้า ภวังค์ที่น้อมไปในอารมณ์นั้นย่อมยังอาวัชชนะให้เกิดขึ้น อาวัชชนะย่อมเกิดขึ้นเพราะน้อมไปในอารมณ์. แต่ภวังค์ย่อมน้อมไปในอารมณ์ของตนเสมอ แม้จะเป็นปัจจัยของวิญญาณที่มีอารมณ์อื่น (คืออาวัชชนะ) เพราะไม่มีอาวัชชนะนั้น ภวังค์ย่อมเกิดขึ้นได้เองเพราะน้อมไปในอารมณ์ของตน. คำว่า “เคยชิน” นี้ (หมายถึง) เพราะเคยเกิดขึ้นบ่อยๆ โดยไม่มีอาวัชชนะ. คำว่า “เคยเป็นไป” นี้ (หมายถึง) เพราะเคยยังให้เกิดขึ้นบ่อยๆ ทั้งในอารมณ์ที่ปรากฏเฉพาะหน้าและในอารมณ์ปฏิสนธิ. หรือคำว่า “เคยชิน” นี้ กล่าวถึงความเป็นสิ่งที่บุคคลเคยเสพแล้วบ่อยๆ. คำว่า “เคยเป็นไป” นี้ (กล่าวถึง) ความเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นบ่อยๆ ด้วยตนเอง. คำว่า “เนวสัญญานาสัญญายตนะเป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธ” นี้ กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงการเข้าถึงนิโรธทันทีหลังจากนั้น ไม่ได้กล่าวถึงความเป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธเหมือนอรูปขันธ์. แต่เนวสัญญานาสัญญายตนะบางอย่างที่เกิดขึ้นโดยไม่มีปริกรรมนั้นไม่มี. อาวัชชนะที่เป็นปริกรรมนั่นแหละเป็นอาวัชชนะของเนวสัญญานาสัญญายตนะนั้น จึงพึงเป็นไปโดยมีอาวัชชนะสำหรับเนวสัญญานาสัญญายตนะนี้ด้วย เหมือนกับฌานอื่น. အယံ ပနေတ္ထာဓိပ္ပာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – နေဝသညာနာသညာယတနဿ န နိရောဓဿ အနန္တရပစ္စယဘာဝေ နိန္နာဒိတာ အညတ္ထ ဒိဋ္ဌာ အတဒတ္ထပရိကမ္မဘာဝေ စ ဥပ္ပတ္တိယာ, အထ စ တံ တဿ အနန္တရပစ္စယော ဟောတိ, တထာ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ယထာဝုတ္တာ မနောဝိညာဏဓာတု အသတိပိ နိရာဝဇ္ဇနုပ္ပတ္တိယံ နိန္နာဒိဘာဝေ နိရာဝဇ္ဇနာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘အရိယမဂ္ဂစိတ္တံ မဂ္ဂါနန္တရာနိ ဖလစိတ္တာနီ’’တိ ဣဒံ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဟိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာဝဇ္ဇနာဘာဝံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ သိယာ, ဂေါတြဘုဝေါဒါနာနိ နိဒဿနာနိ သိယုံ တေဟေဝ ဧတေသံ နိရာဝဇ္ဇနတာသိဒ္ဓိတော. ဖလသမာပတ္တိကာလေ စ ‘‘ပရိတ္တာရမ္မဏံ မဟဂ္ဂတာရမ္မဏံ အနုလောမံ ဖလသမာပတ္တိယာ [Pg.133] အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝစနတော သမာနာရမ္မဏာဝဇ္ဇနရဟိတတ္တာ ‘‘မဂ္ဂါနန္တရာနိ ဖလစိတ္တာနီ’’တိ ဧဝံ ဖလသမာပတ္တိစိတ္တာနိ န ဝဇ္ဇေတဗ္ဗာနိ သိယုံ, ဂေါတြဘုဝေါဒါနာနိ ပန ယဒိပိ နိဗ္ဗာနေ စိဏ္ဏာနိ သမုဒါစာရာနိ စ န ဟောန္တိ, အာရမ္မဏန္တရေ စိဏ္ဏသမုဒါစာရာနေဝ. ဖလသမာပတ္တိစိတ္တာနိ စ မဂ္ဂဝီထိတော ဥဒ္ဓံ တဒတ္ထပရိကမ္မသဗ္ဘာဝါတိ တေသံ ဂဟဏံ န ကတံ, အနုလောမာနန္တရဉ္စ ဖလသမာပတ္တိစိတ္တံ စိဏ္ဏံ သမုဒါစာရံ, န နေဝသညာနာသညာယတနာနန္တရံ မဂ္ဂါနန္တရဿ ဝိယ တဒတ္ထပရိကမ္မာဘာဝါတိ ‘‘နိရောဓာ ဝုဋ္ဌဟန္တဿာ’’တိ တဉ္စ နိဒဿနံ. အာရမ္မဏေန ပန ဝိနာ နုပ္ပဇ္ဇတီတိ ဣဒံ ဧတဿ မဟဂ္ဂတာရမ္မဏတ္တာဘာဝါ ပုစ္ဆံ ကာရေတွာ အာရမ္မဏနိဒ္ဓါရဏတ္ထံ ဝုတ္တံ. แต่ในที่นี้ พึงทราบอัธยาศัยดังนี้ – ความน้อมไปเป็นต้นของเนวสัญญานาสัญญายตนะในความเป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธนั้น ไม่ได้เห็นในที่อื่น และเพราะการเกิดขึ้นในภาวะที่ไม่มีปริกรรมเพื่อประโยชน์นั้น แต่เนวสัญญานาสัญญายตนะนั้นก็เป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธนั้น และย่อมเกิดขึ้นได้เช่นนั้น. เช่นเดียวกัน มโนวิญญาณธาตุที่กล่าวมาแล้ว แม้จะไม่มีความน้อมไปเป็นต้นในการเกิดขึ้นโดยไม่มีอาวัชชนะ ก็ย่อมเกิดขึ้นได้โดยไม่มีอาวัชชนะ. และเมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า “อริยมรรคจิตและผลจิตที่เกิดต่อจากมรรค” นี้จึงกล่าวไว้. หากคำนี้กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงการไม่มีอาวัชชนะที่มีนิพพานเป็นอารมณ์ โคตรภูและโวทานก็พึงเป็นตัวอย่าง เพราะความเป็นสิ่งที่ไม่มีอาวัชชนะของจิตเหล่านั้นย่อมสำเร็จได้ด้วยโคตรภูและโวทานเหล่านั้น. และในเวลาเข้าผลสมาบัติ ด้วยคำที่กล่าวว่า “อนุโลมที่มีอารมณ์เป็นปริตตะและอารมณ์เป็นมหัคคตะเป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัยแก่ผลสมาบัติ” เพราะปราศจากอาวัชชนะที่มีอารมณ์เสมอกัน ผลสมาบัติจิตก็ไม่พึงถูกยกเว้นด้วยคำว่า “ผลจิตที่เกิดต่อจากมรรค” เช่นนี้. แต่โคตรภูและโวทานนั้น แม้จะไม่เคยชินและไม่เคยเป็นไปในนิพพาน ก็เคยชินและเคยเป็นไปในอารมณ์อื่นเท่านั้น. และผลสมาบัติจิตย่อมมีปริกรรมเพื่อประโยชน์นั้นหลังจากมรรควิถี การรับเอาผลสมาบัติจิตเหล่านั้นจึงไม่ได้ทำไว้ และผลสมาบัติจิตที่เกิดหลังจากอนุโลมนั้นเคยชินและเคยเป็นไป ไม่ใช่หลังจากเนวสัญญานาสัญญายตนะ เพราะไม่มีปริกรรมเพื่อประโยชน์นั้นเหมือนผลจิตที่เกิดต่อจากมรรค และคำว่า “สำหรับผู้ที่ออกจากนิโรธ” นั้นก็เป็นตัวอย่าง. ส่วนคำว่า “ย่อมไม่เกิดขึ้นโดยไม่มีอารมณ์” นี้ เพราะไม่มีความเป็นอารมณ์ที่เป็นมหัคคตะของมโนวิญญาณธาตุนี้ จึงกล่าวไว้เพื่อกำหนดอารมณ์ โดยให้ตั้งคำถามขึ้น. တတ္ထာတိ ဝိပါကကထာယံ. ဇစ္စန္ဓပီဌသပ္ပိဥပမာနိဒဿနံ ဝိပါကဿ နိဿယေန ဝိနာ အပ္ပဝတ္တိဒဿနတ္ထံ. ဝိသယဂ္ဂါဟောတိ ဣဒံ စက္ခာဒီနံ သဝိသယဂ္ဂဟဏေန စက္ခုဝိညာဏာဒိဝိပါကဿ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဥပနိဿယတော စက္ခာဒီနံ ဒဿနာဒိအတ္ထတော စ တဿေဝ ဝိပါကဿ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဥပနိဿယမတ္ထသော’’တိ ဝုတ္တံ. ဟဒယဝတ္ထုမေဝါတိ ယထာ ပုရိမစိတ္တာနိ ဟဒယဝတ္ထုနိဿိတာနိ စ ပသာဒဝတ္ထုအနုဂတာနိ စ အညာရမ္မဏာနိ ဟောန္တိ, န ဧဝံ ဘဝင်္ဂံ, တံ ပနေတံ ဝတ္ထာရမ္မဏန္တရရဟိတံ ကေဝလံ ဟဒယဝတ္ထုမေဝ နိဿာယ ပဝတ္တတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဟဒယရူပဝတ္ထုကန္တိ ဣဓာပိ အညဝတ္ထာနုဂတန္တိ အဓိပ္ပာယော ဝေဒိတဗ္ဗော. မက္ကဋကဿ ဟိ သုတ္တာရောဟဏံ ဝိယ ပသာဒဝတ္ထုကံ စိတ္တံ, သုတ္တေန ဂမနာဒီနိ ဝိယ တဒနုဂတာနိ သေသစိတ္တာနီတိ. သုတ္တဃဋ္ဋနမက္ကဋကစလနာနိ ဝိယ ပသာဒဃဋ္ဋနဘဝင်္ဂစလနာနိ သဟ ဟောန္တီတိ ဒီပနတော ‘‘ဧကေကံ…ပေ… အာဂစ္ဆတီ’’တိပိ ဒီပေတိ. ในวิปากกถานั้น การแสดงอุปมาเรื่องคนตาบอดแต่กำเนิดและคนง่อย มีประโยชน์เพื่อแสดงว่าวิบากนั้นไม่อาจเกิดขึ้นได้หากปราศจากวัตถุรูปที่เป็นที่อาศัย คำว่า "วิสยัคคาหะ" นี้กล่าวไว้เพื่อแสดงถึงวิบากมีจักขุวิญญาณเป็นต้น ด้วยการรับอารมณ์ของตนของวัตถุรูปมีจักขุเป็นต้น และกล่าวว่า "อุปนิสสยมัตตโส" เพื่อแสดงถึงวิบากนั้นเท่านั้น ด้วยอุปนิสสยปัจจัย และด้วยประโยชน์คือการเห็นเป็นต้นของจักขุเป็นต้น คำว่า "หทยวัตถุเท่านั้น" หมายความว่า เหมือนอย่างที่จิตก่อนๆ มีอาวัชชนะเป็นต้น อาศัยหทยวัตถุและเป็นไปตามวัตถุอันเป็นที่อาศัยคือปสาทะ มีอารมณ์อื่น แต่ภวังค์ไม่เป็นเช่นนั้น ภวังค์นั้นปราศจากวัตถุและอารมณ์อื่น อาศัยหทยวัตถุเท่านั้นจึงเกิดขึ้น ในบทนี้ว่า "หทยรูปวัตถุกัง" พึงทราบว่ามีความหมายว่า "เป็นไปตามวัตถุอื่น (คือปสาทวัตถุ)" เหมือนอย่างที่แมงมุมไต่ขึ้นใย จิตที่มีปสาทวัตถุเป็นที่อาศัย (คือปัญจวิญญาณ) และเหมือนอย่างการไปเป็นต้นด้วยใย จิตที่เหลือก็เป็นไปตามปสาทวัตถุนั้น เพราะการแสดงว่า การกระทบใยและการเคลื่อนไหวของแมงมุม กับการกระทบปสาทะและการเคลื่อนไหวของภวังค์ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกัน จึงแสดงว่า "แต่ละอย่าง...เป็นต้น...ย่อมมา" ဘဝင်္ဂဿ အာဝဋ္ဋိတကာလောတိ ဣဒံ ဒေါဝါရိကသဒိသာနံ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ပါဒပရိမဇ္ဇကသဒိသဿ အာဝဇ္ဇနဿ သညာဒါနသဒိသော အနန္တရပစ္စယဘာဝေါ ဧဝ ဘဝင်္ဂါဝဋ္ဋနန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဝိပါကမနောဓာတုအာဒီနံ အဒိသွာဝ သမ္ပဋိစ္ဆနာဒိကရဏံ ဂါဠှဂ္ဂဟဏမတ္တပုထုလစတုရဿဘာဝဝိဇာနနမတ္တကဟာပဏဘာဝဝိဇာနနမတ္တကမ္မောပနယနမတ္တသာမညဝသေန ဝုတ္တံ, န ဂါဠှဂ္ဂါဟကာဒီနံ ကဟာပဏဒဿနဿ အဘာဝေါ တံသမာနဘာဝေါ စ သမ္ပဋိစ္ဆနာဒီနံ အဓိပ္ပေတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. คำว่า "กาลที่ภวังค์หมุนไป" นี้กล่าวไว้โดยถือเอาความว่า การเป็นอนันตรปัจจัยที่เหมือนการให้สัญญาณเท่านั้น คือการหมุนภวังค์ แก่จักขุวิญญาณเป็นต้นที่เหมือนนายประตู และแก่อาวัชชนะที่เหมือนผู้บีบนวดเท้า การกระทำซึ่งการรับเป็นต้นของวิบากมโนธาตุเป็นต้น โดยไม่เห็นอารมณ์นั้น กล่าวไว้โดยความเหมือนกับการรู้สภาพสี่เหลี่ยมกว้างขวางเพียงเล็กน้อยของเด็กคนหนึ่ง, การรู้สภาพเหรียญกษาปณ์เพียงเล็กน้อยของเด็กคนหนึ่ง, และการนำไปใช้ในการค้าขายของมารดาเพียงเล็กน้อย ไม่ได้กล่าวเพราะการไม่เห็นเหรียญกษาปณ์ของเด็กที่จับแน่นเป็นต้น และพึงทราบว่าความเหมือนกับการจับแน่นเป็นต้นนั้น เป็นความหมายของสัมปฏิจฉนะเป็นต้น ပဏ္ဍရံ [Pg.134] ဧတန္တိ ပဏ္ဍရရူပဒဿနသာမညတော စက္ခုဝိညာဏမေဝ ဒဿနကိစ္စံ သာဓေတီတိ ဒီပနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝံ သောတဒွါရာဒီသုပိ ယောဇေတဗ္ဗံ သဝနာဒိဝသေန. သန္တာပနဝသေန ဂုဠသီလော ဂုဠပ္ပယောဇနော ဝါ ဂေါဠိယကော. ဥပနိဿယတောတိ န ဥပနိဿယပစ္စယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယသ္မိံ ပန အသတိ ယော န ဟောတိ, သော ဣဓ ‘‘ဥပနိဿယော’’တိ အဓိပ္ပေတော. အာလောကသန္နိဿိတန္တိ ဣဒမ္ပိ အာလောကေ သတိ သဗ္ဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န ဥပနိဿယပစ္စယတံ. မန္ဒထာမဂတံ နာမ ကိရိယစိတ္တဿ ပစ္စယဘာဝံ အနုပဂန္တွာ သယမေဝ ပဝတ္တမာနံ. ด้วยบทว่า "ปัณฑรัง เอตัง" พึงทราบการแสดงว่า จักขุวิญญาณเท่านั้นย่อมสำเร็จกิจคือการเห็น เพราะความเหมือนกันในการเห็นรูปารมณ์สีขาว พึงประกอบในโสตทวารเป็นต้นด้วยอำนาจการได้ยินเป็นต้นเช่นกัน ผู้มีปกติทำน้ำอ้อย หรือผู้มีประโยชน์คือน้ำอ้อย ชื่อว่า โคฬิยกะ ด้วยอำนาจการทำให้ร้อนดี คำว่า "อุปนิสสยโต" ไม่ได้กล่าวโดยอ้างถึงอุปนิสสยปัจจัย แต่สิ่งใดเมื่อไม่มีแล้ว สิ่งใดก็ไม่เกิดขึ้น สิ่งนั้นในบทนี้พึงประสงค์ว่าเป็น "อุปนิสสยะ" คำว่า "อาโลกสันนิสสิตัง" นี้ก็กล่าวโดยอ้างถึงการมีอยู่จริงเมื่อมีแสงสว่าง ไม่ใช่อ้างถึงความเป็นอุปนิสสยปัจจัย ภวังค์ที่เกิดขึ้นเองโดยไม่เข้าถึงความเป็นปัจจัยของกิริยาจิต (อาวัชชนะ) ชื่อว่า "มันทถามาคตะ" အသင်္ခါရိကသသင်္ခါရိကေသု ဒေါသံ ဒိသွာတိ န ကမ္မဿ ဝိရုဒ္ဓသဘာဝေန ဝိပါကေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အသင်္ခါရိကကမ္မဿ သသင်္ခါရိကဝိပါကေသု, သသင်္ခါရိကကမ္မဿ စ အသင်္ခါရိကဝိပါကေသု ဒေါသံ ဒိသွာ. အဟေတုကာနံ ပန ရူပါဒီသု အဘိနိပါတမတ္တာဒိကိစ္စာနံ န သသင်္ခါရိကဝိရုဒ္ဓေါ သဘာဝေါတိ အသင်္ခါရိကတာ နတ္ထိ, အသင်္ခါရိကဝိရုဒ္ဓသဘာဝါဘာဝါ နာပိ သသင်္ခါရိကတာတိ ဥဘယာဝိရောဓာ ဥဘယေနပိ တေသံ နိဗ္ဗတ္တိံ အနုဇာနာတိ. စိတ္တနိယာမန္တိ တဒါရမ္မဏနိယာမံ. ကိရိယတော ပဉ္စာတိ ဣမေသံ…ပေ… ပတိဋ္ဌာတီတိ ကိရိယဇဝနာနန္တရဉ္စ တဒါရမ္မဏံ ဝုတ္တံ. ပဋ္ဌာနေ (ပဋ္ဌာ. ၁.၃.၉၄) ပန ‘‘ကုသလာကုသလေ နိရုဒ္ဓေ ဝိပါကော တဒါရမ္မဏတာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာနမေဝ အနန္တရာ တဒါရမ္မဏံ ဝုတ္တံ. ကုသလတ္တိကေ စ ‘‘သေက္ခာ ဝါ ပုထုဇ္ဇနာ ဝါ ကုသလံ အနိစ္စတော’’တိအာဒိနာ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၀၆) ကုသလာကုသလဇဝနမေဝ ဝတွာ တဒနန္တရံ တဒါရမ္မဏံ ဝုတ္တံ, န အဗျာကတာနန္တရံ, န စ ကတ္ထစိ ကိရိယာနန္တရံ တဒါရမ္မဏဿ ဝုတ္တဋ္ဌာနံ ဒိဿတိ. ဝိဇ္ဇမာနေ စ တသ္မိံ အဝစနေ ကာရဏံ နတ္ထိ, တသ္မာ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗော ဧသော ထေရဝါဒေါ. ဝိပ္ဖာရိကဉှိ ဇဝနံ နာဝံ ဝိယ နဒီသောတော ဘဝင်္ဂံ အနုဗန္ဓတီတိ ယုတ္တံ, န ပန ဆဠင်္ဂုပေက္ခဝတော သန္တဝုတ္တိံ ကိရိယဇဝနံ ပဏ္ဏပုဋံ ဝိယ နဒီသောတောတိ. คำว่า "เห็นโทษในอสังขาริกะและสสังขาริกะ" นี้หมายถึง การเห็นโทษในวิบากที่เป็นสสังขาริกะของกรรมที่เป็นอสังขาริกะ และในวิบากที่เป็นอสังขาริกะของกรรมที่เป็นสสังขาริกะ เพราะไม่ควรที่วิบากจะมีสภาพตรงกันข้ามกับกรรม แต่สำหรับอเหตุกวิบากที่มีกิจเพียงการเข้าถึงรูปารมณ์เป็นต้น ไม่มีสภาพที่ตรงกันข้ามกับสสังขาริกกรรม ดังนั้นจึงไม่มีความเป็นอสังขาริกะ และเพราะไม่มีสภาพที่ตรงกันข้ามกับอสังขาริกกรรม จึงไม่มีความเป็นสสังขาริกะ ด้วยเหตุที่ไม่มีความขัดแย้งกันทั้งสองอย่าง จึงอนุญาตให้การเกิดขึ้นของอเหตุกวิบากเหล่านั้นเป็นไปได้ด้วยกรรมทั้งสองอย่าง คำว่า "จิตตนิยาม" หมายถึง "ตทาลัมพณนิยาม" คำว่า "กิริยาโต ปัญจะ...ย่อมตั้งอยู่" นี้กล่าวว่าตทาลัมพณะเกิดขึ้นหลังกิริยาชวนะ แต่ในปัฏฐาน กล่าวว่า "เมื่อกุศลและอกุศลดับไป วิบากย่อมเกิดขึ้นเป็นตทาลัมพณะ" ซึ่งหมายถึงตทาลัมพณะเกิดขึ้นหลังธรรมที่มีสภาวะให้ผลเป็นวิบาก (คือหลังกุศลและอกุศล) เท่านั้น และในกุสลัตติกะ ก็กล่าวถึงกุศลและอกุศลชวนะเท่านั้น โดยกล่าวว่า "พระเสกขะหรือปุถุชน ย่อมเห็นกุศลโดยความเป็นอนิจจะ" เป็นต้น แล้วจึงกล่าวถึงตทาลัมพณะหลังจากนั้น ไม่ได้กล่าวถึงหลังจากอัพยากตธรรม และไม่ปรากฏสถานที่ใดในพระบาลีที่กล่าวถึงตทาลัมพณะหลังจากกิริยาชวนะ และเมื่อมีอยู่แต่ไม่กล่าวถึง ก็ไม่มีเหตุผล ดังนั้นวาทะของพระเถระนี้จึงควรพิจารณา เพราะชวนะที่กระสับกระส่าย ภวังค์ย่อมติดตามไปเหมือนกระแสน้ำในแม่น้ำติดตามเรือ ย่อมสมควร แต่ภวังค์ไม่ติดตามกิริยาชวนะที่สงบระงับของพระอรหันต์ผู้มีอุเบกขา ๖ องค์ เหมือนกระแสน้ำในแม่น้ำไม่ติดตามกระทงใบไม้ ပိဏ္ဍဇဝနံ ဇဝတီတိ ကုသလာကုသလကိရိယဇဝနာနိ ပိဏ္ဍေတွာ ကထိတာနီတိ တထာ ကထိတာနိ ဇဝနာနိ ပိဏ္ဍိတာနိ ဝိယ ဝုတ္တာနိ, ဧကသ္မိံ ဝါ တဒါရမ္မဏေ ပိဏ္ဍေတွာ ဒဿိတာနိ ဟုတွာ ဇဝိတာနေဝ ဝုတ္တာနိ. ဣမဉ္စ ပန ပိဏ္ဍဇဝနံ ဝဒန္တေန အကုသလတော စတ္တာရိယေဝ ဥပေက္ခာသဟဂတာနိ ဂဟေတွာ ဒွါဒသုပေက္ခာသဟဂတဇဝနာနိ ပိဏ္ဍိတာနိ ဝိယ ဝုတ္တာနိ. ပဋ္ဌာနေ ပန ‘‘ကုသလံ အဿာဒေတိ အဘိနန္ဒတိ, တံ အာရဗ္ဘ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဒိဋ္ဌိ, ဝိစိကိစ္ဆာ[Pg.135], ဥဒ္ဓစ္စံ, ဒေါမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အကုသလေ နိရုဒ္ဓေ ဝိပါကော တဒါရမ္မဏတာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဣတရာနိ ဒွေ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ ပဝတ္တဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသဟဂတာနိပိ ကုသလဝိပါကေ တဒါရမ္မဏေ ပိဏ္ဍေတဗ္ဗာနိ သိယုံ. တေသံ ပန အနန္တရံ အဟေတုကဝိပါကေနေဝ တဒါရမ္မဏေန ဘဝိတဗ္ဗံ, သော စ သန္တီရဏဘာဝေနေဝ ဂဟိတောတိ အပုဗ္ဗံ ဂဟေတဗ္ဗံ နတ္ထိ. အဟေတုကေ စ ပိဏ္ဍေတဗ္ဗံ နာရဟန္တီတိ အဓိပ္ပာယေန န ပိဏ္ဍေတီတိ. คำว่า "ปิณฑชวนะย่อมแล่นไป" นี้กล่าวถึงกุศล อกุศล และกิริยาชวนะ โดยรวมเข้าด้วยกัน ดังนั้น ชวนะที่กล่าวไว้เช่นนั้นจึงเหมือนถูกรวมเข้าด้วยกัน หรือกล่าวถึงชวนะที่ถูกรวมเข้าด้วยกันและแสดงไว้ในตทาลัมพณะนั้น แต่พระมหาทัตตเถระผู้กล่าวปิณฑชวนะนี้ ได้นำเอาอุเบกขาสหคตจิต ๔ ดวงจากอกุศลมากล่าวเหมือนรวมอุเบกขาสหคตชวนะ ๑๒ ดวงเข้าด้วยกัน แต่ในปัฏฐาน เพราะกล่าวว่า "ย่อมลิ้มรส ย่อมเพลิดเพลินกุศล ราคะย่อมเกิดขึ้นปรารภกุศลนั้น ทิฏฐิ วิจิกิจฉา อุทธัจจะ โทมนัสย่อมเกิดขึ้น เมื่ออกุศลดับไป วิบากย่อมเกิดขึ้นเป็นตทาลัมพณะ" ชวนะที่ประกอบด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะอีกสองดวงที่เกิดขึ้นในอารมณ์ที่น่าปรารถนา ก็ควรถูกรวมเข้าในตทาลัมพณะที่เป็นกุศลวิบาก แต่หลังจากชวนะเหล่านั้น ควรเป็นตทาลัมพณะที่เป็นอเหตุกวิบากเท่านั้น และอเหตุกวิบากนั้นก็ถูกรวมไว้ในฐานะสันตีรณะแล้ว จึงไม่มีสิ่งใหม่ที่จะต้องนำมาเพิ่ม และด้วยความหมายว่าไม่ควรถูกรวมเข้าในอเหตุกตทาลัมพณะ จึงไม่รวมเข้าด้วยกัน တိဟေတုကဇဝနာဝသာနေ ပနေတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ဒုတိယဝါဒေ တိဟေတုကဇဝနာဝသာနေ တိဟေတုကတဒါရမ္မဏံ ယုတ္တန္တိ ဒဿေတုံ ယုတ္တံ ဝဒတိ ဇဝနသမာနတ္တာ, နာလဗ္ဘမာနတ္တာ အညဿ. ပဌမတ္ထေရေန အကုသလာနန္တရံ ဝုတ္တဿ အဟေတုကတဒါရမ္မဏဿ, ကုသလာနန္တရံ ဝုတ္တဿ စ သဟေတုကတဒါရမ္မဏဿ အကုသလာနန္တရံ ဥပ္ပတ္တိံ ဝဒန္တဿ ဟိ ပဋိသန္ဓိဇနကံ တိဟေတုကကမ္မံ ဒုဟေတုကာဟေတုကံ ဝိပါကံ ဇနယန္တမ္ပိ တိဟေတုကဇဝနာနန္တရံ န ဇနေတီတိ န ဧတ္ထ ကာရဏံ ဒိဿတီတိ ဧဝံ ယုတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗံ အဝုတ္တမ္ပီတိ အဓိပ္ပာယော. အထ ဝါ တသ္မိံ တသ္မိံ ထေရဝါဒေ ယေန အဓိပ္ပာယေန သသင်္ခါရာသင်္ခါရဝိဓာနာဒိ ဝုတ္တံ, တံ တေနေဝ အဓိပ္ပာယေန ယုတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗံ, န အဓိပ္ပာယန္တရံ အဓိပ္ပာယန္တရေန အာလောဠေတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ဟေတုသဒိသမေဝါတိ ဇနကကမ္မဟေတုသဒိသမေဝ. မဟာပကရဏေ အာဝိ ဘဝိဿတီတိ မဟာပကရဏေ အာဂတပါဠိယာ ပါကဋံ ဥပ္ပတ္တိဝိဓာနံ အာဝိ ဘဝိဿတီတိ အဓိပ္ပာယေန ဝဒတိ. ในวาทะที่สองนี้ เพื่อแสดงว่าตทารัมมณะที่มีเหตุ ๓ ย่อมสมควรในที่สุดแห่งชวนะที่มีเหตุ ๓ จึงกล่าวว่าตทารัมมณะที่สมควรนั้นย่อมเหมือนกับชวนะ เพราะไม่ควรได้ตทารัมมณะอื่น. อนึ่ง ในวาทะนี้ไม่ปรากฏเหตุที่สมควรว่า กรรมที่มีเหตุ ๓ ที่ยังปฏิสนธิให้เกิด แม้ยังวิบากที่เป็นทวิเหตุและอเหตุให้เกิดได้ แต่ไม่สามารถเกิดในลำดับแห่งชวนะที่มีเหตุ ๓ ได้ ดังที่พระเถระองค์แรกกล่าวถึงอเหตุกตทารัมมณะที่เกิดในลำดับแห่งอกุศลชวนะ และสเหตุกตทารัมมณะที่เกิดในลำดับแห่งกุศลชวนะ และพระมหาทัตตเถระกล่าวถึงการเกิดขึ้นในลำดับแห่งอกุศลชวนะ. ดังนั้น แม้ไม่ได้กล่าวไว้ ก็พึงถือเอาตทารัมมณะที่สมควรด้วยวิธีนี้ นี้คือความประสงค์. อีกอย่างหนึ่ง ในวาทะของพระเถระแต่ละองค์นั้น การจัดแจงสังขารและอสังขารเป็นต้นที่กล่าวไว้ด้วยความประสงค์อย่างใด ก็พึงถือเอาตทารัมมณะที่สมควรด้วยความประสงค์นั้นเท่านั้น ไม่พึงปะปนความประสงค์หนึ่งกับความประสงค์อื่น นี้คืออรรถ. คำว่า "เหมือนกับเหตุ" หมายถึง เหมือนกับเหตุของกรรมที่เป็นชนกเท่านั้น. คำว่า "จักปรากฏในคัมภีร์ปัฏฐาน" หมายถึง การจัดแจงการเกิดขึ้นที่ปรากฏชัดด้วยบาลีที่มาในคัมภีร์ปัฏฐาน จักปรากฏอย่างชัดเจน ด้วยความประสงค์ดังนี้ (พระสังคหกาจารย์) กล่าว. ကာမာဝစရကုသလဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาว่าด้วยกามวจรกุศลวิบาก จบแล้ว. ရူပါဝစရာရူပါဝစရဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยรูปาวจรอรูปาวจรวิบาก. ၄၉၉. အနန္တရာယေနာတိ ပရိဟာနိပစ္စယဝိရဟေန. ပဋိပဒါဒိဘေဒေါတိ ပဋိပဒါရမ္မဏဘေဒေါ. တထာ ဟိ ဒုက္ခပဋိပဒံ ဒန္ဓာဘိညံ ဈာနံ ဥပ္ပာဒေတွာ ပုနပ္ပုနံ သမာပဇ္ဇန္တဿ တံ ဈာနံ တံပဋိပဒမေဝ ဟောတိ. ဧတသ္မိံ အပရိဟီနေ တဿ ဝိပါကော နိဗ္ဗတ္တမာနော တပ္ပဋိပဒေါဝ ဘဝိတုံ အရဟတီတိ. ဆန္ဒာဓိပတေယျာဒိဘာဝေါ ပန တသ္မိံ ခဏေ ဝိဇ္ဇမာနာနံ ဆန္ဒာဒီနံ အဓိပတိပစ္စယဘာဝေန ဟောတိ, န အာဂမနဝသေန. တထာ ဟိ ဧကမေဝ [Pg.136] ဈာနံ နာနာက္ခဏေသု နာနာဓိပတေယျံ ဟောတိ. စတုတ္ထဇ္ဈာနဿေဝ ဟိ စတုရိဒ္ဓိပါဒဘာဝေန ဘာဝနာ ဟောတိ, တသ္မာ ဝိပါကဿ အာဂမနဝသေန ဆန္ဒာဓိပတေယျာဒိတာ န ဝုတ္တာ. ๔๙๙. คำว่า "โดยไม่มีอันตราย" หมายถึง เพราะปราศจากเหตุแห่งความเสื่อม (ของฌาน). คำว่า "ความต่างแห่งปฏิปทาเป็นต้น" หมายถึง ความต่างแห่งปฏิปทาและความต่างแห่งอารมณ์. อธิบายว่า เมื่อบุคคลยังฌานที่มีการปฏิบัติยากและมีปัญญาช้าให้เกิดขึ้นแล้วเข้าซ้ำๆ ฌานนั้นย่อมมีปฏิปทานั้นเอง. เมื่อฌานนี้ไม่เสื่อม วิบากของฌานนั้นเมื่อเกิดขึ้น ก็พึงเป็นวิบากที่มีปฏิปทานั้นเอง. อนึ่ง ความเป็นฉันทาธิปไตยเป็นต้น ย่อมมีเพราะความเป็นอธิปติปัจจัยของฉันทะเป็นต้นที่มีอยู่ในขณะนั้น ไม่ใช่โดยอำนาจแห่งการปฏิบัติที่เป็นเหตุให้ฌานเกิดขึ้น. อธิบายว่า ฌานเดียวเท่านั้นย่อมมีอธิปไตยต่างๆ กันในขณะต่างๆ. การเจริญฌานที่สี่เท่านั้นย่อมมีด้วยความเป็นอิทธิบาท ๔ (เช่น ฉันทิทธิบาท). เพราะเหตุนั้น ความเป็นฉันทาธิปไตยเป็นต้นของวิบากจึงไม่ได้กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งฌานที่เป็นเหตุให้เกิดขึ้น. ရူပါဝစရာရူပါဝစရဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาว่าด้วยรูปาวจรอรูปาวจรวิบาก จบแล้ว. လောကုတ္တရဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยโลกุตตรวิบาก. ၅၀၅. ယထာ ဝဋ္ဋံ အာစိနတိ, တထာ တဏှာဒီဟိ အဘိသင်္ခတံ လောကိယကမ္မံ ဥပစိတန္တိ ဝုစ္စတိ. လောကုတ္တရံ ပန ဧဝံ န ဟောတီတိ တထာ န ဝုတ္တံ. သုဒ္ဓါဂမနဝသေနာတိ အနိမိတ္တာပ္ပဏိဟိတနာမဒါယကေဟိ သဂုဏာရမ္မဏေဟိ ဝိဇ္ဇမာနေဟိပိ ဖလဿ သုညတနာမဒါနဒီပနေ အဂ္ဂဟိတဘာဝေနေဝ အဝေါမိဿေနာတိ အတ္ထော. အာဂမနတော သုညတာပ္ပဏိဟိတနာမဝတော မဂ္ဂဿ အာဂမနီယဋ္ဌာနေ ဌတွာ အတ္တနော ဖလဿ နာမတ္တယဒါနံ ယောဇိတံ, ဣတရဿပိ ပန တထေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. နယမတ္တဒဿနဉှေတံ. သဂုဏာရမ္မဏေဟိ ပန နာမတ္တယဝတော အနိစ္စာနုပဿနာနန္တရဿပိ မဂ္ဂဿ အာဂမနီယဋ္ဌာနေ ဌတွာ အတ္တနော ဖလဿ နာမတ္တယဒါနံ န နိဝါရိတန္တိ. ဝဠဉ္ဇနကဖလသမာပတ္တိယာ စ ဝိပဿနာဂမနဝသေန နာမလာဘေ မဂ္ဂဿ ဝိယ အနိမိတ္တနာမလာဘော န သိယာ. ယထာ ပန မဂ္ဂါနန္တရဿ ဝိယ ဝဠဉ္ဇနကဖလသမာပတ္တိယာပိ ဈာနပဋိပဒါဘေဒေါ ဟောတိ, ဧဝံ သုညတာဒိနာမလာဘေ သတိ အနိမိတ္တနာမဉ္စ လဘတီတိ. အဝူပသန္တာယာတိ ဣဒံ ကေနစိ အညေန အနန္တရိတတ္တာ တာဒိသာယ ဧဝ သဒ္ဓါယ…ပေ… ပညာယ စ အနန္တရပစ္စယဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေန ဆန္ဒာဒယောပိ အတ္တနော အနန္တရသဒိသာနံ ဆန္ဒာဒီနံ ဥပ္ပာဒကာ အဓိပတိဘူတာ အဓိပတိဘူတေ ဧဝ ဥပ္ပာဒေန္တီတိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေတိ. ๕๐๕. กรรมที่เป็นโลกีย์ที่ตัณหาเป็นต้น (พึงถือเอาอวิชชาด้วยคำว่า "เป็นต้น") ปรุงแต่งไว้ ย่อมถูกเรียกว่า "สั่งสม" เหมือนการสั่งสมวัฏฏะ ฉันใด. ส่วนโลกุตตรวิบากนั้นไม่ได้เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้นจึงไม่ได้กล่าวไว้ด้วยอาการนั้น. คำว่า "โดยอำนาจแห่งการมาโดยบริสุทธิ์" หมายถึง เพราะความเป็นของไม่ถูกถือเอาในที่แสดงการตั้งชื่อว่า "สุญญตา" แก่ผล ด้วยอารมณ์ที่มีคุณ (สคุณารัมมณ์) ที่มีอยู่ แม้เป็นอารมณ์ที่ให้ชื่อว่า "อนิมิตตะ" และ "อัปปณิหิตะ" จึงเป็นของไม่ปะปนกัน นี้คืออรรถ. การตั้งชื่อ ๓ อย่างแก่ผลของตน โดยตั้งอยู่ในฐานะที่เป็นเหตุให้ผลเกิดขึ้น ของมรรคที่มีชื่อว่า "สุญญตา" และ "อัปปณิหิตะ" โดยอำนาจแห่งวิปัสสนาที่เป็นเหตุให้มรรคเกิดขึ้น ได้ถูกประกอบไว้ในอรรถกถาแล้ว. แต่แม้ของมรรคอื่นที่มีชื่อว่า "อนิมิตตะ" ซึ่งต่างจากสุญญตาและอัปปณิหิตะ ก็พึงประกอบ (การตั้งชื่อ ๓ อย่าง) เช่นนั้นเหมือนกัน. จริงอยู่ การประกอบด้วยสุญญตาและอัปปณิหิตะนี้ เป็นเพียงการแสดงแนวทางเท่านั้น. แต่แท้จริงแล้ว การตั้งชื่อ ๓ อย่างแก่ผลของตน โดยตั้งอยู่ในฐานะที่เป็นเหตุให้ผลเกิดขึ้น ของมรรคที่มีชื่อ ๓ อย่าง ซึ่งเกิดในลำดับแห่งอนิจจานุปัสสนา ด้วยสคุณารัมมณ์ ก็ไม่ได้ถูกห้ามไว้. พึงจำไว้ดังนี้. และในการเข้าผลสมาบัติที่ใช้สอย เมื่อมีการได้ชื่อโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา (วิปัสสนาที่เป็นเหตุให้ผลเกิดขึ้น) การได้ชื่อว่า "อนิมิตตะ" ย่อมไม่พึงมีเหมือนมรรค. แต่เหมือนผลที่เกิดในลำดับแห่งมรรค (และในการเข้าผลสมาบัติ) ความต่างแห่งฌานและความต่างแห่งปฏิปทาย่อมมีฉันใด เมื่อมีการได้ชื่อว่า "สุญญตา" เป็นต้น ก็ย่อมได้ชื่อว่า "อนิมิตตะ" ด้วยฉันนั้น พึงจำไว้ดังนี้. คำว่า "อะวูปะสันตายะ" นี้กล่าวโดยอ้างอิงความสามารถในการเป็นอนันตรปัจจัยของศรัทธาที่พิจารณาเห็นเช่นนั้นเท่านั้น...และของปัญญา เพราะความเป็นของไม่ถูกคั่นด้วยธรรมอื่นใด. ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงอรรถนี้ว่า แม้ฉันทะเป็นต้นที่เป็นอธิปติ ย่อมยังฉันทะเป็นต้นที่เหมือนกับอนันตระของตน ซึ่งเป็นอธิปติให้เกิดเฉพาะวิบากที่เป็นอธิปติเท่านั้น. ၅၅၅. ကိလေသသမုစ္ဆေဒကဿ မဂ္ဂဿ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒိကဿ နိယျာနိကသဘာဝဿ ဖလေနပိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓကိလေသေန နိယျာနသဘာဝေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ, တသ္မာ ဖလေပိ ‘‘မဂ္ဂင်္ဂံ မဂ္ဂပရိယာပန္န’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ မဂ္ဂဝိဘင်္ဂေ ဖလေသု စ အဋ္ဌင်္ဂိကော ပဉ္စင်္ဂိကော စ မဂ္ဂေါ ဥဒ္ဓဋော, ဧဝံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါပီတိ. မဂ္ဂံ ဥပါဒါယာတိ မဂ္ဂသဒိသတာယ မဂ္ဂေါတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယာဟ. ๕๕๕. ผลของมรรคที่มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น มีสภาพที่นำออกจากวัฏฏทุกข์ ซึ่งตัดกิเลสได้โดยสิ้นเชิง ก็พึงมีสภาพที่นำออกจากวัฏฏทุกข์เท่านั้น เพราะมีกิเลสที่สงบระงับแล้วด้วยปฏิปัสสัทธิปหาน. เพราะเหตุนั้น แม้ในผลจึงตรัสไว้ว่า "เป็นองค์มรรค เป็นส่วนแห่งมรรค". และเมื่อทำดังนี้ ในมรรควิภังค์และในผลทั้งหลาย มรรคที่มีองค์ ๘ และมีองค์ ๕ ก็ได้ทรงยกขึ้นแสดงแล้ว แม้โพชฌงค์ทั้งหลายก็เช่นกัน พึงจำไว้ดังนี้. คำว่า "อาศัยมรรค" กล่าวโดยอ้างอิงอรรถนี้ว่า เพราะความเป็นของเหมือนมรรค จึงชื่อว่ามรรค. လောကုတ္တရဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาว่าด้วยโลกุตตรวิบาก จบแล้ว. အကုသလဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยอกุศลวิบาก. ၅၅၆. ဣဋ္ဌဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေသု [Pg.137] ဝိယ န အနိဋ္ဌအနိဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေသု သန္တီရဏဝိသေသော အတ္ထိ, အနိဋ္ဌာရမ္မဏမေဝ ပန အဓိမတ္တံ မန္ဒဉ္စ ဧဝံ ဒွိဓာ ဝုတ္တံ. ๕๕๖. ในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาและอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาปานกลาง ไม่มีสันตีรณะพิเศษเหมือนในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและอารมณ์ที่น่าปรารถนาปานกลาง. แต่อารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนานั้นเอง ได้ถูกกล่าวไว้เป็นสองอย่างคือ อารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาอย่างยิ่ง และอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาอย่างอ่อน. အကုသလဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาว่าด้วยอกุศลวิบาก จบแล้ว. ကိရိယာဗျာကတံ กิริยาอัพยากฤต. မနောဓာတုစိတ္တဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยมโนธาตุจิต. ၅၆၆. ဝါတပုပ္ဖန္တိ မောဃပုပ္ဖံ. တံ အစ္ဆိန္နေပိ ရုက္ခေ န ဖလတိ, ဆိန္နရုက္ခပုပ္ဖံ ပန အစ္ဆိန္နေ ဖလေယျ. ဧဝံ အစ္ဆိန္နဘဝမူလဿပိ ပဝတ္တမာနံ ယံ န ဖလတိ, တံ ဝါတပုပ္ဖသဒိသံ. ဣတရဿေဝ ပန ပဝတ္တမာနံ ဆိန္နရုက္ခပုပ္ဖသဒိသံ. တဉှိ အစ္ဆိန္နေ ဘဝမူလေ ဖလေယျာတိ. ๕๖๖. คำว่า "ดอกลม" หมายถึง ดอกไม้ที่ไร้ผล. ดอกไม้นั้นแม้ต้นไม้ไม่ได้ถูกตัด ก็ไม่เกิดผล. ส่วนดอกไม้ของต้นไม้ที่ถูกตัดแล้ว ถ้าต้นไม้ไม่ได้ถูกตัด ก็พึงเกิดผล. ฉันใด อาวัจชนะสองที่เกิดขึ้นในสันดานของปุถุชนและเสกขะผู้มีรากเหง้าแห่งภพยังไม่ถูกตัด (คืออวิชชาและตัณหายังไม่ขาด) ซึ่งไม่เกิดผล ก็เหมือนดอกลม ฉันนั้น. แต่กิริยาชวนะที่เกิดขึ้นเฉพาะในสันดานของพระอรหันต์ผู้มีรากเหง้าแห่งภพที่ถูกตัดแล้ว ซึ่งต่างจากผู้มีรากเหง้าแห่งภพที่ยังไม่ถูกตัด ย่อมเหมือนดอกไม้ของต้นไม้ที่ถูกตัดแล้ว. (เพราะเหตุไร กิริยาชวนะนั้นจึงเหมือนดอกไม้ของต้นไม้ที่ถูกตัดแล้ว เฉพาะในสันดานของพระอรหันต์อื่นเท่านั้น) เพราะเหตุว่า ถ้ากิริยาชวนะนั้นไม่ได้ตัดรากเหง้าแห่งภพ (คืออวิชชาและตัณหา) ก็พึงเกิดผล. ကိရိယမနောဝိညာဏဓာတုစိတ္တဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยกิริยามโนวิญญาณธาตุจิต. ၅၆၈. လောလုပ္ပတဏှာ ပဟီနာတိ ဣမဿ စိတ္တဿ ပစ္စယဘူတာ ပုရိမာ ပဝတ္တိ ဒဿိတာ. ဣဒံ ပန စိတ္တံ ဝိစာရဏပညာရဟိတန္တိ ကေဝလံ သောမနဿမတ္တံ ဥပ္ပာဒေန္တဿ ဟောတီတိ. ဧဝံ စေတိယပူဇာဒီသုပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝတ္တံ ကရောန္တောတိ ဣဒံ ဝတ္တံ ကရောန္တဿ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏေ ကာယဒွါရစိတ္တပ္ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ပဉ္စဒွါရာနုဂတံ ဟုတွာ လဗ္ဘမာနံ သန္ဓာယ ပဉ္စဒွါရေ ဧဝ ဝါ လောလုပ္ပတဏှာပဟာနာဒိပစ္စဝေက္ခဏဟေတုဘူတံ ဣဒမေဝ ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ တတ္ထ တတ္ထ ‘‘ဣမိနာ စိတ္တေန သောမနဿိတော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ‘‘ဧဝံ တာဝ ပဉ္စဒွါရေ လဗ္ဘတီ’’တိ အာဟ. အတီတံသာဒီသု အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ ဝတွာ ‘‘ဣမေဟိ တီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တီ’’တိအာဒိဝစနတော (မဟာနိ. ၁၅၆ အတ္ထတော သမာနံ) ‘‘ဘဂဝတော ဣဒံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တဝစနံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. အဟေတုကဿ မူလာဘာဝေန သုပ္ပတိဋ္ဌိတတာ နတ္ထီတိ ဗလဘာဝေါ အပရိပုဏ္ဏော, တသ္မာ ဥဒ္ဒေသဝါရေ ‘‘သမာဓိဗလံ ဟောတိ, ဝီရိယဗလံ ဟောတီ’’တိ န ဝုတ္တံ. တတော ဧဝ ဟိ အဟေတုကာနံ သင်္ဂဟဝါရေ ဈာနင်္ဂါနိ စ န ဥဒ္ဓဋာနိ. တေနေဝ ဣမသ္မိမ္ပိ အဟေတုကဒွယေ ဗလာနိ အနုဒ္ဒေသာသင်္ဂဟိတာနိ. ယသ္မာ ပန ဝီရိယဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ သေသာဟေတုကေဟိ [Pg.138] ဗလဝံ, ယသ္မာ စ ဧတ္ထ ဝိတက္ကာဒီနံ ဈာနပစ္စယမတ္တတာ ဝိယ သမာဓိဝီရိယာနံ ဗလမတ္တတာ အတ္ထိ, တသ္မာ နိဒ္ဒေသဝါရေ ‘‘သမာဓိဗလံ ဝီရိယဗလ’’န္တိ ဝတွာ ဌပိတံ. ယသ္မာ ပန နေဝ ကုသလံ နာကုသလံ, တသ္မာ သမ္မာသမာဓိ မိစ္ဆာသမာဓီတိ, သမ္မာဝါယာမော မိစ္ဆာဝါယာမောတိ စ န ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝံ သတိ မဟာကိရိယစိတ္တေသု စ ဧတံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ဝုတ္တဉ္စ, တသ္မာ သမ္မာ, မိစ္ဆာ ဝါ နိယျာနိကသဘာဝါဘာဝတော မဂ္ဂပစ္စယဘာဝံ အပ္ပတ္တာ သမာဓိဝါယာမာ ဣဓ တထာ န ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ๕๖๘. ด้วยบทว่า “โลลุปปตัณหาอันบุคคลละได้แล้ว” นั้น ได้แสดงถึงความเป็นไปของกิริยาชวนจิตดวงก่อน ซึ่งเป็นปัจจัยแห่งหสิตุปปาทจิตดวงนี้แล้ว. แต่จิตดวงนี้ปราศจากปัญญาเครื่องพิจารณา (เพราะหสิตุปปาทจิตไม่ประกอบด้วยปัญญาเจตสิก) จึงเป็นเพียงโสมนัสที่เกิดขึ้นแก่พระอรหันต์ผู้ยังโสมนัสให้เกิดขึ้นเท่านั้น พึงทราบดังนี้. แม้ในเจดีย์บูชาเป็นต้น ก็พึงทราบอย่างนี้ (คือหลังจากมหากิริยาชวนวิถีที่อารมณ์เจดีย์บูชาเป็นต้นเกิดขึ้นก่อนแล้ว หสิตุปปาทชวนวิถีนี้จึงเกิดขึ้น). คำว่า “เมื่อกระทำวัตร” นี้ กล่าวโดยอ้างถึงความเป็นไปของจิตทางกายทวารในอารมณ์ผัสสะของบุคคลผู้กระทำวัตร. หรือกล่าวโดยอ้างถึงหสิตุปปาทจิตที่ได้มาโดยเป็นไปตามปัญจทวาร หรือกล่าวโดยอ้างถึงความเป็นไปของหสิตุปปาทจิตนี้เอง ซึ่งเป็นเหตุแห่งการพิจารณาการละโลลุปปตัณหาเป็นต้นในปัญจทวารนั้นๆ ว่า “บุคคลย่อมมีโสมนัสด้วยจิตนี้” ดังนี้ สังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า “พึงได้ในปัญจทวารดังนี้”. คำที่กล่าวว่า “หสิตุปปาทจิตนี้ย่อมเกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า” พึงพิจารณาโดยอ้างถึงพระดำรัสเบื้องต้นว่า “พระญาณอันไม่ถูกขัดขวางในอารมณ์อันเป็นอดีตเป็นต้น” และ “กายกรรมทั้งปวงของพระพุทธเจ้าผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการเหล่านี้ ย่อมเป็นไปตามพระญาณ” เป็นต้น (มหา. ๑๕๖ มีความหมายเท่ากัน). เพราะอเหตุกจิตไม่มีมูลราก จึงไม่มีความตั้งมั่นดี ความเป็นกำลังจึงไม่บริบูรณ์. เพราะฉะนั้น ในอุเทศวาระจึงไม่กล่าวว่า “สมาธิพละย่อมมี, วิริยพละย่อมมี”. เพราะเหตุที่ไม่มีความตั้งมั่นดีนั้นเอง ในสังคหวาระจึงไม่ยกฌานังคะทั้งหลายขึ้นแสดงสำหรับอเหตุกจิตทั้งหลาย. และเพราะเหตุที่ไม่มีความตั้งมั่นดีนั้นเอง ในอเหตุกจิต ๒ ดวงนี้ ก็ไม่แสดงพละทั้งหลายไว้ในอุเทศวาระและไม่สงเคราะห์ไว้ในสังคหวาระ. แต่เพราะวิริยะมีอยู่ จึงมีกำลังยิ่งกว่าอเหตุกจิตที่เหลือ (จากหสิตุปปาทจิต). และเพราะในหสิตุปปาทจิตนี้ มีความเป็นเพียงปัจจัยแห่งฌานของวิตกเป็นต้น เหมือนมีความเป็นเพียงกำลังของสมาธิและวิริยะ. เพราะฉะนั้น ในนิเทศวาระจึงกล่าวและตั้งไว้ว่า “สมาธิพละ วิริยพละ”. แต่เพราะไม่เป็นทั้งกุศลและอกุศล เพราะฉะนั้น จึงไม่กล่าวว่า “สัมมาสมาธิ มิจฉาสมาธิ” และ “สัมมาวายามะ มิจฉาวายามะ” ดังนี้ เป็นความประสงค์ของอาจารย์อรรถกถา. ถ้าเป็นเช่นนั้น คำนี้ก็ไม่ควรกล่าวในมหากิริยาจิตทั้งหลาย แต่ก็กล่าวไว้แล้ว (ในพระบาลีปัจจุบันนี้ เพราะมีการย่อไว้ จึงจะอธิบายว่า สิ่งที่กล่าวในกุศลจิต พึงทราบว่ากล่าวในกิริยาจิตด้วย โดยคำว่า “กุสลนิเทศ วุตตนเยเนว เวทิตัพพา”). เพราะฉะนั้น สมาธิและวายามะทั้งหลาย ที่ไม่ถึงความเป็นปัจจัยแห่งมรรค เพราะไม่มีสภาพเป็นเครื่องนำออกไป ไม่ว่าจะเป็นสัมมาหรือมิจฉา จึงไม่กล่าวไว้ในหสิตุปปาทจิตนี้อย่างนั้น พึงทราบดังนี้. ၅၇၄. ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တအာသယာနုသယသဗ္ဗညုတာနာဝရဏဉာဏာနိ ဣမဿာနန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနိ ယမကပါဋိဟာရိယမဟာကရုဏာသမာပတ္တိဉာဏာနိ စ ဣမဿ အနန္တရံ ဥပ္ပန္နပရိကမ္မာနန္တရာနိ ဣမိနာ အာဝဇ္ဇိတာရမ္မဏေယေဝ ပဝတ္တန္တီတိ အာဟ ‘‘ဆ…ပေ… ဂဏှန္တီ’’တိ. မဟာဝိသယတ္တာ မဟာဂဇော ဝိယ မဟန္တန္တိ မဟာဂဇံ. ๕๗๔. พระญาณทั้งหลายคือ อินทริยปโรปริยัตตญาณ อาสยานุสยญาณ สัพพัญญุตญาณ อนาวรณญาณ ที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งมโนทวาราวัชชนจิตนี้ และยมกปาฏิหาริยญาณ มหากรุณาสมาปัตติญาณ ที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งปริกรรมที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งมโนทวาราวัชชนจิตนี้ ย่อมเป็นไปในอารมณ์ที่อาวัชชนจิตนี้พิจารณาแล้วเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมยึดถือ...หก” เป็นต้น. เพราะมีอารมณ์กว้างขวาง จึงยิ่งใหญ่ดุจช้างสาร ฉะนั้นจึงชื่อว่า “มหาคชะ”. ရူပါဝစရာရူပါဝစရကိရိယစိတ္တဝဏ္ဏနာ พรรณนาถึงรูปาวจรกิริยาจิตและอรูปาวจรกิริยาจิต ၅၇၇. ဣဒါနိ ယာနိ ကိရိယာနိ ဇာတာနိ, တာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ ဧဝံ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. အတ္တဘာဝေါတိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဝုစ္စန္တိ. ๕๗๗. บัดนี้ กิริยาจิตทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วเหล่านั้น พึงทราบดังนี้ พึงประกอบความอย่างนี้. คำว่า “อัตตภาวะ” หมายถึงขันธ์ ๕. စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. พรรณนาจิตตุปปาทกัณฑ์จบแล้ว. ၂. ရူပကဏ္ဍံ ๒. รูปกัณฑ์ ဥဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ พรรณนาอุเทศ ဣဒါနိ [Pg.139] ရူပမဗျာကတံ ဘာဇေတဗ္ဗံ, တဉ္စ ကေနစိ သမယဝဝတ္ထာနံ ကတွာ န သက္ကာ ဘာဇေတုံ. န ဟိ ရူပဿ စိတ္တုပ္ပာဒေန သမယဝဝတ္ထာနံ သက္ကာ ကာတုံ အစိတ္တသမုဋ္ဌာနသဗ္ဘာဝတော, စိတ္တသမုဋ္ဌာနဿ စ အနေကစိတ္တသမုဋ္ဌာနတာယ ရူပသမုဋ္ဌာပကစိတ္တာနဉ္စ ကေသဉ္စိ ကတ္ထစိ အသမုဋ္ဌာပနတာယ ဝဝတ္ထာနာဘာဝတော, ဝိညတ္တိဒွယဝဇ္ဇိတဿ ရူပဿ အစိတ္တသဟဘုဘာဝတော စ, န စ ရူပါနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရဏေန သမယဝဝတ္ထာနံ ယုဇ္ဇတိ မဟဂ္ဂတပ္ပမာဏာနံ ဈာနာနံ ဝိယ ရူပါနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာတဗ္ဗတာဘာဝါ, ဥပါဒါရူပေဟိ စ န ယုဇ္ဇတိ တေသံ သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝေန အပ္ပဝတ္တနတော, နာပိ မဟာဘူတေဟိ ယုဇ္ဇတိ ကေသဉ္စိ မဟာဘူတာနံ ကေဟိစိ ဥပါဒါရူပေဟိ ဝိနာ ပဝတ္တိတော အသမာနကာလာနဉ္စ သဗ္ဘာဝတော. န ဟိ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ ပထဝီဓာတု ဥပ္ပန္နာ ဟောတိ, တသ္မိံ သမယေ စက္ခာယတနံ ဟောတီ’’တိ သက္ကာ ဝတ္တုံ သောတာဒိနိဿယဘူတာယ ပထဝိယာ စိတ္တာဒိသမုဋ္ဌာနာယ စ သဟ စက္ခာယတနဿ အဘာဝါ. ဧဝံ သောတာယတနာဒီသုပိ ယောဇေတဗ္ဗံ. บัดนี้ รูปอัพยากฤตพึงจำแนก. และรูปอัพยากฤตนั้น ไม่สามารถจำแนกได้ด้วยการกำหนดเวลาด้วยธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง. เพราะการกำหนดเวลาของรูปด้วยการเกิดขึ้นของจิตนั้นไม่สามารถทำได้ เพราะมีรูปที่ไม่ได้เกิดจากจิต (คือรูปที่เกิดจากอุตุ อาหาร กรรม) ปรากฏอยู่ และเพราะรูปที่เกิดจากจิตนั้นเกิดจากจิตหลายดวง และเพราะจิตบางดวงที่ยังรูปให้เกิดขึ้นไม่สามารถยังรูปให้เกิดขึ้นได้ในภพภูมิและขณะบางอย่าง จึงไม่มีการกำหนดเวลา. และเพราะรูปที่เว้นวิญญัติ ๒ อย่าง ไม่ได้เป็นสภาวะที่เกิดพร้อมกับจิต. และการกำหนดเวลาของรูปด้วยการเข้าถึงอยู่ไม่สมควร เพราะรูปไม่มีสภาพที่พึงเข้าถึงอยู่ได้เหมือนฌานที่เป็นมหัคคตะและอัปปมาณะ. และไม่สมควรด้วยอุปาทารูป เพราะอุปาทารูปเหล่านั้นไม่เป็นไปโดยความเป็นปัจจัยแบบสหชาตะเป็นต้น. และไม่สมควรด้วยมหาภูตรูป เพราะมหาภูตรูปบางอย่างเป็นไปโดยปราศจากอุปาทารูปบางอย่าง และเพราะมีรูปที่มีกาลไม่เสมอกันปรากฏอยู่. ไม่สามารถกล่าวได้ว่า “ในสมัยใด ปฐวีธาตุเกิดขึ้น ในสมัยนั้น จักขายตนะย่อมมี” เพราะจักขายตนะไม่มีพร้อมกับปฐวีธาตุที่เป็นที่อาศัยของโสตายตนะเป็นต้น และที่เกิดจากจิตเป็นต้น (ด้วยคำว่า “เป็นต้น” พึงถือเอาอุตุ อาหาร สมุฏฐาน). พึงประกอบความในโสตายตนะเป็นต้นก็อย่างเดียวกัน. မဟာဘူတေဟိ အသမာနကာလာနိ ဝိညတ္တိဥပစယာဒီနိပိ တသ္မိံ သမယေ ဟောန္တီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ. ဧကသ္မိဉ္စ ကာလေ အနေကာနိ ကလာပသဟဿာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ပဝတ္တန္တိ စ, န အရူပဓမ္မာနံ ဝိယ ရူပါနံ ကလာပဒွယသဟာဘာဝေါ အတ္ထိ. ဧကသ္မိဉ္စ ကလာပေ ဝတ္တမာနေ ဧဝ အညဿ နိရောဓော, အညဿ စုပ္ပတ္တိ ဟောတီတိ သဗ္ဗထာ ရူပါဗျာကတံ သမယဝဝတ္ထာနံ ကတွာ န သက္ကာ ဝိဘဇိတုံ. ဧကကာဒီဟိ ပန နယေဟိ န ဟေတုအာဒိနာ သဘာဝေန ဝိဘဇိတုံ သက္ကာတိ တထာ ဝိဘဇနတ္ထံ စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍေ တာဝ အဝိဘတ္တံ အဗျာကတံ အတ္ထီတိ ဒဿေတုံ သမယဝဝတ္ထာနေန ဝိနာ အဗျာကတဿ သဘာဝတောယေဝ နိဒ္ဒေသေ ဧကဒေသံ နိဒ္ဒိသိတွာ နိဂမနကရဏဿ အနုပပတ္တိတော စ ဝိဘတ္တဉ္စ အဝိဘတ္တဉ္စ သဗ္ဗံ သင်္ဂဏှန္တော အာဟ ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ အဗျာကတာ? ကုသလာ…ပေ… အသင်္ခတာ စ ဓာတု. ဣမေ ဓမ္မာ အဗျာကတာ’’တိ. အဝိဘတ္တေ ဟိ ဝိဘဇိတဗ္ဗေ ဒဿိတေ ဝိဘဇနံ ယုတ္တံ ဉာတုံ ဣစ္ဆာယ ဥပ္ပာဒိတာယာတိ. ဧတ္ထ ပန ဝိပါကကိရိယာဗျာကတံ ဝိဘတ္တတ္တာ [Pg.140] န ဝိဘဇိတဗ္ဗံ, အသင်္ခတာ စ ဓာတု ဘေဒါဘာဝတော. ယံ ပနေတ္ထ ဘေဒယုတ္တတ္တာ အဝိဘတ္တတ္တာ စ ဝိဘဇိတဗ္ဗံ, တံ ဝိဘဇန္တော အာဟ ‘‘တတ္ထ ကတမံ သဗ္ဗံ ရူပ’’န္တိအာဒိ. အယမေတ္ထ ပါဠိယောဇနာ. และไม่สามารถกล่าวได้ว่า วิญญัติและอุปจยะเป็นต้นที่มีกาลไม่เสมอกับมหาภูตรูป ย่อมมีในสมัยนั้น. และในขณะเดียวกัน รูปกลาปเป็นพันๆ ย่อมเกิดขึ้นและย่อมตั้งอยู่มากมาย. ความเป็นไปพร้อมกันของรูปกลาป ๒ อย่าง ย่อมไม่มีเหมือนนามธรรมทั้งหลาย. และเมื่อกลาปหนึ่งกำลังเป็นไปอยู่เท่านั้น ความดับของกลาปอื่นก็ดี ความเกิดขึ้นของกลาปอื่นก็ดี ย่อมมีอยู่. เพราะเหตุนั้น รูปอัพยากฤตจึงไม่สามารถจำแนกได้ด้วยการกำหนดเวลาโดยประการทั้งปวง. แต่สามารถจำแนกได้ด้วยนัยทั้งหลายมีเอกกะเป็นต้น และด้วยสภาวะมีนเหตุเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น เพื่อจำแนกอย่างนั้น และเพื่อแสดงว่าในจิตตุปปาทกัณฑ์มีอัพยากฤตที่ยังไม่ได้จำแนกอยู่ก่อน และเพราะการทำนิคมไม่สมควรเมื่อแสดงส่วนหนึ่งในนิเทศโดยสภาวะของอัพยากฤตโดยปราศจากการกำหนดเวลา และเพราะประสงค์จะสงเคราะห์ทั้งหมด ทั้งวิบากกิริยาอัพยากฤตที่จำแนกแล้วและรูปนิพพานที่ยังไม่ได้จำแนก จึงกล่าวว่า “ธรรมเหล่าไหนเป็นอัพยากฤต? กุศล...เป็นต้น...และอสังขตธาตุ. ธรรมเหล่านี้เป็นอัพยากฤต”. เพราะเมื่อแสดงธรรมที่ยังไม่ได้จำแนกซึ่งควรจำแนกแล้ว การจำแนกย่อมสมควรเมื่อความต้องการที่จะรู้โดยละเอียดเกิดขึ้น. แต่ในบรรดาอัพยากฤตเหล่านี้ วิปากกิริยาอัพยากฤตไม่ควรจำแนกอีก เพราะจำแนกแล้ว. และอสังขตธาตุก็ไม่ควรจำแนกอีก เพราะไม่มีความแตกต่าง. ส่วนรูปอัพยากฤตใดในบรรดาอัพยากฤตเหล่านี้ที่ควรจำแนก เพราะประกอบด้วยความแตกต่างและยังไม่ได้จำแนก บุคคลผู้จำแนกรูปอัพยากฤตนั้นจึงกล่าวว่า “ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น รูปทั้งหมดคืออะไร” เป็นต้น. นี้คือการประกอบความในพระบาลีในมูลฏีกานี้. နယံ ဒဿေတွာတိ ဧတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဂဟဏမေဝ နယဒဿနံ. တံ ဝိပါကေသု ကတွာ ဝိညာတတ္တာ ကိရိယာဗျာကတေသု နိဿဋ္ဌံ. ကာမာဝစရာဒိဘာဝေန ဝတ္တဗ္ဗဿ ကိရိယာဗျာကတဿ ဝါ ဒဿနံ, တံ ကတွာ ကာမာဝစရာတိအာဒိကံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တတ္တာ နိဿဋ္ဌံ. ပဉ္စဝီသတိ ရူပါနီတိ ပါဠိယံ ဝုတ္တာနိ ဒသာယတနာနိ ပဉ္စဒသ စ သုခုမရူပါနိ, ဥပစယသန္တတိယော ဝါ ဧကန္တိ ကတွာ ဟဒယဝတ္ထုဉ္စ. ဆန္နဝုတီတိ စက္ခာဒိဒသကာ သတ္တ ဥတုသမုဋ္ဌာနာဒယော တယော အဋ္ဌကာ ဥတုစိတ္တဇာ ဒွေ သဒ္ဒါ စ. ကလာပဘာဝေန ပဝတ္တရူပရူပါနိ ‘‘ရူပကောဋ္ဌာသာ’’တိ ဝုတ္တာနိ ရူပကလာပကောဋ္ဌာသဘာဝတော. ကောဋ္ဌာသာတိ စ အံသာ, အဝယဝါတိ အတ္ထော. ကောဋ္ဌန္တိ ဝါ သရီရံ, တဿ အံသာ ကေသာဒယော ကောဋ္ဌာသာတိ အညေပိ အဝယဝါ ကောဋ္ဌာသာ ဝိယ ကောဋ္ဌာသာ. နိဗ္ဗာနံ နိပ္ပဒေသတော ဂဟိတန္တိ သောပါဒိသေသနိရုပါဒိသေသရာဂက္ခယာဒိအသင်္ခတာဒိဝစနီယဘာဝေန ဘိန္နံ နိပ္ပဒေသတော ဂဟိတံ. အတ္ထတော ဟိ ဧကာဝ အသင်္ခတာ ဓာတူတိ. ในคำว่า 'แสดงนัย' (นยํ ทสฺเสตฺวา) นี้ การถือเอาในวิบากเบื้องต่ำนั่นเองเป็นการแสดงนัย เมื่อแสดงนัยนั้นในวิบากแล้ว ย่อมเป็นที่รู้กันแล้ว จึงละทิ้งในกิริยาอัพยากฤต หรืออีกนัยหนึ่ง การแสดงกิริยาอัพยากฤตที่ควรกล่าวโดยจำแนกเป็นกามาวจรเป็นต้นนั้น เมื่อกล่าวโดยถือเอาคำว่า 'กามาวจร' เป็นต้นแล้ว จึงละทิ้ง คำว่า 'รูป ๒๕' (ปญฺจวีสติ รูปานิ) นั้น คือ อายตนะ ๑๐ ที่กล่าวไว้ในพระบาลี และสุขุมรูป ๑๕ หรืออีกนัยหนึ่ง เมื่อนับอุปจยะและสันตติเป็นหนึ่ง (คือชาติรูป) และรวมหทัยวัตถุด้วย คำว่า '๙๖' (ฉนฺนวุติ) นั้น คือ ทสกะมีจักขุทสกะเป็นต้น ๗ (๗๐) อัฏฐกะมีอุตุสมุฏฐานอัฏฐกะเป็นต้น ๓ (๒๔) และสัททะที่เกิดจากอุตุและจิต ๒ รูปทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยความเป็นกลาปะ เรียกว่า 'รูปโกฏฐาสะ' เพราะเป็นส่วนหนึ่งของรูปกลาปะ และคำว่า 'โกฏฐาสะ' หมายถึง ส่วน หรือ อวัยวะ หรืออีกนัยหนึ่ง 'โกฏฐะ' คือ ร่างกาย ส่วนต่างๆ ของร่างกายนั้น เช่น ผม เป็นต้น เรียกว่า 'โกฏฐาสะ' แม้อวัยวะอื่นๆ ที่นอกเหนือจากผมเป็นต้น ก็เป็นเช่นเดียวกับโกฏฐาสะ จึงเรียกว่า โกฏฐาสะ คำว่า 'นิพพานถูกถือเอาโดยไม่เหลือ' (นิพฺพานํ นิปฺปเทสโต คหิตํ) นั้น คือ นิพพานที่แตกต่างกันโดยชื่อว่า สอุปาทิเสส นิรุปาทิเสส ราคักขยะเป็นต้น และอสังขตะเป็นต้น ถูกถือเอาโดยไม่เหลือ เพราะโดยอรรถแล้ว เป็นอสังขตธาตุเพียงอย่างเดียวเท่านั้น ၅၈၄. သဗ္ဗန္တိ သကလံ စက္ကဝါဠံ. ပရိမဏ္ဍလံ ပရိမဏ္ဍလသဏ္ဌာနံ, ပရိက္ခေပတော ဆတ္တိံသ သတသဟဿာနိ ဒသ စေဝ သဟဿာနိ အဍ္ဎစတုတ္ထာနိ စ ယောဇနသတာနိ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ဝဋ္ဋံ ‘‘ပရိမဏ္ဍလ’’န္တိ ဝုတ္တံ. စတ္တာရိ နဟုတာနီတိ စတ္တာလီသ သဟဿာနိ. နဂဝှယာတိ နဂါတိ အဝှာတဗ္ဗာ နဂသဒ္ဒနာမာတိ အတ္ထော. ๕๘๔. คำว่า 'สัพพัง' (สพฺพํ) หมายถึง จักรวาลทั้งหมด คำว่า 'ปริมาณฑละ' (ปริมาณฺฑลํ) คือ มีสัณฐานกลม โดยรอบมี ๓,๖๑๐,๓๕๐ โยชน์ ในคาถานี้ คำว่า 'วัฏฏะ' (วงกลม) ถูกเรียกว่า 'ปริมาณฑละ' (กลม) คำว่า 'จัตตาริ นหุตานิ' (สี่นหุต) คือ สี่หมื่น คำว่า 'นควัย' (นควฺหยา) หมายถึง สิ่งที่ควรเรียกว่า 'นคะ' ซึ่งมีชื่อว่า 'นคสัททะ' ဒေဝဒါနဝါဒီနံ တိဂါဝုတာဒိသရီရဝသေန မဟန္တာနိ ပါတုဘူတာနိ. တတ္ထာယံ ဝစနတ္ထော – ဘူတာနိ ဇာတာနိ နိဗ္ဗတ္တာနိ မဟန္တာနိ မဟာဘူတာနီတိ. အနေကစ္ဆရိယဒဿနေန အနေကာဘူတဝိသေသဒဿနဝသေန စ မာယာကာရော မဟန္တော ဘူတောတိ မဟာဘူတော. ယက္ခာဒယော ဇာတိဝသေနေဝ မဟန္တာ ဘူတာတိ မဟာဘူတာ. နိရုဠှော ဝါ အယံ မဟာဘူတသဒ္ဒေါ တေသု ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပထဝိယာဒယော ပန မဟာဘူတာ ဝိယ မဟာဘူတာ. ဘူတသဒ္ဒဿ ဥဘယလိင်္ဂတ္တာ နပုံသကတာ ကတာ. မဟာပရိဟာရတောတိ ဧတ္ထ ဝစနတ္ထံ ဝဒန္တော အာဟ ‘‘မဟန္တေဟိ ဘူတာနိ, မဟာပရိဟာရာနိ [Pg.141] ဝါ ဘူတာနီ’’တိ. တတ္ထ ပစ္ဆိမတ္ထေ ပုရိမပဒေ ဥတ္တရပဒဿ ပရိဟာရသဒ္ဒဿ လောပံ ကတွာ ‘‘မဟာဘူတာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. เทวดาและทานพเป็นต้น มีร่างกายใหญ่โต ๓ คาวุตเป็นต้น ได้ปรากฏขึ้น ในคำว่า 'มหนฺตานิ ปาตุภูตานิ' นี้ มีวิเคราะห์ว่า 'ภูตทั้งหลายที่เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว เป็นใหญ่ ชื่อว่า มหาภูต' เพราะการแสดงสิ่งอัศจรรย์มากมาย และการแสดงสิ่งแปลกประหลาดที่ไม่จริงมากมาย นักมายากลจึงเป็นสัตว์ใหญ่ จึงเรียกว่า 'มหาภูต' ยักษ์เป็นต้น เป็นสัตว์ใหญ่โดยกำเนิด จึงเรียกว่า 'มหาภูต' หรือคำว่า 'มหาภูต' นี้เป็นคำที่ใช้เรียกนักมายากลและยักษ์เป็นต้นมาแต่เดิม ส่วนปฐวีเป็นต้น ก็เป็นเช่นเดียวกับนักมายากลและยักษ์เป็นต้น จึงเรียกว่า 'มหาภูต' เพราะคำว่า 'ภูต' มีสองลิงค์ (ปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์) ในที่นี้จึงใช้เป็นนปุงสกลิงค์ ในคำว่า 'มหาปริหาระ' นี้ เมื่อจะกล่าววิเคราะห์ ท่านจึงกล่าวว่า 'ภูตทั้งหลายที่ยิ่งใหญ่' หรือ 'ภูตทั้งหลายที่มีการบริหารมาก' ในความหมายหลังนี้ เมื่อลบคำว่า 'ปริหาระ' ซึ่งเป็นบทหลังของบทหน้า (มหาปริหาระ) ออกแล้ว จึงเรียกว่า 'มหาภูตานิ' အစ္စိမတောတိ အဂ္ဂိဿ. ကောဋိသတသဟဿံ ဧကံ ကောဋိသတသဟဿေကံ. စက္ကဝါဠန္တိ တံ သဗ္ဗံ အာဏာက္ခေတ္တဝသေန ဧကံ ကတွာ ဝေါဟရန္တိ. ဝိလီယတိ ခါရောဒကေန. ဝိကီရတီတိ ဝိဒ္ဓံသတိ. ဥပါဒိန္နကေသု ဝိကာရံ ဒဿေန္တော ‘‘ပတ္ထဒ္ဓေါ’’တိအာဒိမာဟ. ကဋ္ဌမုခေန ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေါ ဥပမတ္ထော. ယထာ ကဋ္ဌမုခသပ္ပေန ဒဋ္ဌော ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတိ, ဧဝံ ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေန သော ကာယော ကဋ္ဌမုခေဝ ဟောတိ, ကဋ္ဌမုခမုခဂတော ဝိယ ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဝါ-သဒ္ဒေါ ဧဝသဒ္ဒဿတ္ထေ. ‘‘ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေနာ’’တိ ဧတဿ စ ပရတော အာဟရိတွာ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတြာယမတ္ထော – ‘‘ကဋ္ဌမုခေန ဒဋ္ဌောပိ ကာယော ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေနေဝ ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတိ, တသ္မာ ပထဝီဓာတုယာ အဝိယုတ္တော သော ကာယော သဗ္ဗဒါ ကဋ္ဌမုခမုခဂတော ဝိယ ဟောတီ’’တိ. အထ ဝါ အနိယမတ္ထော ဝါ-သဒ္ဒေါ. တတြာယမတ္ထော – ‘‘ကဋ္ဌမုခေန ဒဋ္ဌော ကာယော ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတိ ဝါ န ဝါ ဟောတိ မန္တာဂဒဝသေန, ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေန ပန မန္တာဂဒရဟိတော သော ကာယော ကဋ္ဌမုခမုခဂတော ဝိယ ဟောတိ ဧကန္တပတ္ထဒ္ဓေါ’’တိ. ပူတိယောတိ ကုထိတော. မဟာဝိကာရာနိ ဘူတာနီတိ မဟာဝိကာရာနိ ဇာတာနိ, ဝိဇ္ဇမာနာနီတိ ဝါ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ပုရိမပဒေ ဥတ္တရပဒဿ ဝိကာရသဒ္ဒဿ လောပံ ကတွာ ‘‘မဟာဘူတာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ. คำว่า 'อัจจิมโต' (อจฺจิมโต) หมายถึง ของไฟ คำว่า 'หนึ่งแสนโกฏิ' (โกฏิสตสหสฺสํ เอกํ) เป็น 'โกฏิสตสหสฺเสกํ' โดยสนธิ จักรวาลทั้งหมดนั้น เมื่อนับเป็นหนึ่งโดยความเป็นอาณาเขต จึงเรียกว่า 'จักรวาล' ด้วยเอกพจน์ คำว่า 'วิลียติ' (ละลาย) คือ ละลายด้วยน้ำเค็ม คำว่า 'วิกีรติ' (กระจัดกระจาย) คือ พินาศ เมื่อแสดงความแปรปรวนในมหาภูตที่เป็นอุปาทินนกะ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ปัตถัทโธ' (แข็งกระด้าง) เป็นต้น ในคำว่า 'กัฏฐมุเขน วา' คำว่า 'วา' มีความหมายในเชิงอุปมา คือ ร่างกายที่ถูกงูกัฏฐมุขกัดแล้วย่อมแข็งกระด้างฉันใด ร่างกายนั้นก็แข็งกระด้างเพราะความกำเริบของปฐวีธาตุ เหมือนอยู่ในปากของงูกัฏฐมุขฉันนั้น หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า 'วา' มีความหมายว่า 'เอวะ' (เท่านั้น) และพึงทราบโดยนำมาวางไว้ข้างหลังคำว่า 'ปฐวีธาตุปโกเปน' ในนัยนั้น มีความหมายว่า 'แม้ร่างกายที่ถูกงูกัฏฐมุขกัดแล้ว ก็แข็งกระด้างเพราะความกำเริบของปฐวีธาตุเท่านั้น ดังนั้น ร่างกายนั้นที่แยกจากปฐวีธาตุไม่ได้ ย่อมเป็นเหมือนอยู่ในปากของงูกัฏฐมุขเสมอไป' หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า 'วา' มีความหมายว่า ไม่แน่นอน ในนัยนั้น มีความหมายว่า 'ร่างกายที่ถูกงูกัฏฐมุขกัดแล้ว อาจจะแข็งกระด้างหรือไม่แข็งกระด้างก็ได้ด้วยอำนาจของมนต์และยา แต่เพราะความกำเริบของปฐวีธาตุ ร่างกายนั้นที่ปราศจากมนต์และยา ย่อมแข็งกระด้างอย่างแน่นอน เหมือนอยู่ในปากของงูกัฏฐมุข' คำว่า 'ปูติโย' หมายถึง เน่าเสีย คำว่า 'มหาพิกาเรหิ ภูตานิ' หมายถึง รูปทั้งหลายที่เกิดแล้วมีความแปรปรวนมาก หรือรูปทั้งหลายที่มีอยู่ ในบทว่า 'มหาพิกาเรหิ ภูตานิ' นี้ เมื่อลบคำว่า 'วิการะ' ซึ่งเป็นบทหลังของบทหน้าออกแล้ว จึงเรียกว่า 'มหาภูตานิ' ပထဝီတိအာဒိနာ သဗ္ဗလောကဿ ပါကဋာနိပိ ဝိပလ္လာသံ မုဉ္စိတွာ ယထာသဘာဝတော ပရိဂ္ဂယှမာနာနိ မဟန္တေန ဝါယာမေန ဝိနာ န ပရိဂ္ဂယှန္တီတိ ပါကဋာနိပိ ဒုဝိညေယျသဘာဝတ္တာ ‘‘မဟန္တာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တာနိ ဟိ သုဝိညေယျာနိ အမဟန္တာနီတိ ဂဟေတွာ ဌိတော တေသံ ဒုပ္ပရိဂ္ဂဟိတတံ ဒိသွာ ‘‘အဟော မဟန္တာနိ ဧတာနီ’’တိ ပဇာနာတိ. ဥပါဒါယာတိ ဧတေန ဝိညာယမာနာ ပစ္ဆိမကာလကိရိယာ ပဝတ္တီတိ ကတွာ ‘‘ပဝတ္တရူပ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉှိ ‘‘ဥပါဒါယာ’’တိ ဧတေန ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နတာ ဝုတ္တာ ဟောတီတိ. အထ ဝါ ဥပါဒါယတိ နိဿယတီတိ ဥပါဒါယံ, ဥပါဒါယမေဝ ရူပံ ဥပါဒါယရူပံ, အညနိဿယဿ ဧကန္တနိဿိတဿ ရူပဿေတံ အဓိဝစနံ. တံ ပန န သတ္တဿ, နာပိ ဝေဒနာဒိနော တဒဘာဝေပိ ဘာဝတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘စတုန္နံ မဟာဘူတာန’’န္တိအာဒိမာဟ. ဘဝတိ ဟိ နိဿယရူပါနံ သာမိဘာဝေါတိ. ปฐวีเป็นต้น แม้ปรากฏแก่โลกทั้งปวง แต่เมื่อละความวิปลาสแล้ว ย่อมไม่สามารถกำหนดรู้ได้ตามสภาพที่แท้จริงโดยปราศจากความเพียรอย่างยิ่ง ดังนั้น แม้ปรากฏอยู่ ก็เรียกว่า 'ยิ่งใหญ่' (มหันตานิ) เพราะมีสภาพที่รู้ได้ยาก เพราะผู้ที่ยึดถือว่า 'มหาภูตเหล่านั้นรู้ได้ง่าย ไม่ยิ่งใหญ่' เมื่อเห็นความยากในการกำหนดรู้ของมหาภูตเหล่านั้นแล้ว ย่อมรู้ว่า 'โอ้ มหาภูตเหล่านี้ยิ่งใหญ่จริงหนอ' ด้วยคำว่า 'อุปาทายะ' นี้ กิริยาในกาลภายหลังที่พึงรู้ได้นั้น เมื่อทำให้เป็น 'ปวัตติ' จึงเรียกว่า 'ปวัตติรูป' เมื่อกล่าวเช่นนี้ ก็เป็นการกล่าวถึงความเป็นปฏิจจสมุปบันของรูปด้วยบทว่า 'อุปาทายะ' นี้ หรืออีกนัยหนึ่ง 'อุปาทายะ' คือ สิ่งที่อาศัย เพราะอาศัยอยู่ รูปที่อาศัยอยู่เท่านั้น คือ 'อุปาทายรูป' คำว่า 'อุปาทายรูป' นี้ เป็นชื่อของรูปที่อาศัยสิ่งอื่น (คือมหาภูต) และอาศัยโดยส่วนเดียว แต่รูปนั้นไม่ใช่อุปาทายรูปของสัตว์ และไม่ใช่อุปาทายรูปของเวทนาเป็นต้น เพราะแม้ไม่มีเวทนาเป็นต้น รูปเหล่านั้นก็ยังคงมีอยู่ เพื่อแสดงความหมายนี้ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'จตุนฺนํ มหาภูตานํ' เป็นต้น เพราะความเป็นเจ้าของ (ความเป็นใหญ่) ย่อมมีแก่รูปที่เป็นที่อาศัย တိဝိဓရူပသင်္ဂဟဝဏ္ဏနာ อธิบายการสงเคราะห์รูป ๓ อย่าง ၅၈၅. ပကိဏ္ဏကဒုကေသု [Pg.142] အဇ္ဈတ္တိကဒုကံ မုဉ္စိတွာ အညော သဗ္ဗဒုကေဟိ တိကဝသေန ယောဇနံ ဂစ္ဆန္တော နတ္ထိ, ဝိညတ္တိဒုကော စ ယောဇနံ န ဂစ္ဆတီတိ သဗ္ဗဒုကယောဂီသု အာဒိဘူတံ အဇ္ဈတ္တိကဒုကမေဝ ဂဟေတွာ သေသေဟိ သဗ္ဗဒုကေဟိ ယောဇေတွာ တိကာ ဝုတ္တာ. သက္ကာ ဟိ ဧတေန နယေန အညေသမ္ပိ ဒုကာနံ ဒုကန္တရေဟိ လဗ္ဘမာနာ တိကယောဇနာ ဝိညာတုန္တိ. ๕๘๕. ในปกิณณกทุกะทั้งหลาย ไม่มีทุกะอื่นใดที่เว้นอัชฌัตติกทุกะแล้วจะเข้าถึงการประกอบเป็นติกะกับทุกะทั้งปวงได้ และวิญญัตติทุกะก็ไม่เข้าถึงการประกอบเป็นติกะ ดังนั้น ในบรรดาทุกะที่ประกอบกับทุกะทั้งปวง อัชฌัตติกทุกะซึ่งเป็นเบื้องต้นเท่านั้นที่ถูกนำมาประกอบกับทุกะที่เหลือทั้งหมด จึงกล่าวเป็นติกะ เพราะด้วยนัยนี้ การประกอบเป็นติกะที่พึงได้จากทุกะอื่นๆ กับทุกะอื่น ก็สามารถรู้ได้เช่นกัน စတုဗ္ဗိဓာဒိရူပသင်္ဂဟဝဏ္ဏနာ อธิบายการสงเคราะห์รูป ๔ อย่างเป็นต้น ၅၈၆. စတုက္ကေသု ဧကန္တစိတ္တသမုဋ္ဌာနဿ ဝိညတ္တိဒွယဘာဝတော ဝိညတ္တိဒုကာဒီဟိ သမာနဂတိကော စိတ္တသမုဋ္ဌာနဒုကောတိ တေန သဟ ဥပါဒါဒုကဿ ယောဇနာယ လဗ္ဘမာနောပိ စတုက္ကော န ဝုတ္တော, တထာ သနိဒဿနဒုကာဒီနံ တေန တဿ စ ဩဠာရိကဒူရဒုကေဟိ ယောဇနာယ လဗ္ဘမာနာ န ဝုတ္တာ, ဓမ္မာနံ ဝါ သဘာဝကိစ္စာနိ ဗောဓေတဗ္ဗာကာရဉ္စ ယာထာဝတော ဇာနန္တေန ဘဂဝတာ တေန အညေသံ တဿ စ အညေဟိ ယောဇနာ န ကတာတိ ကိံ ဧတ္ထ ကာရဏပရိယေသနာယ, အဒ္ဓါ သာ ယောဇနာ န ကာတဗ္ဗာ, ယတော ဘဂဝတာ န ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အညေ ပန ပကိဏ္ဏကဒုကာ အညေဟိ ပကိဏ္ဏကဒုကေဟိ ယောဇေတုံ ယုတ္တာ, တေဟိ ယောဇိတာ ဧဝ. ဝတ္ထုဒုကာဒီသု ပန သောတသမ္ဖဿာရမ္မဏဒုကာဒယော ဝဇ္ဇေတွာ အညေဟိ အာရမ္မဏဗာဟိရာယတနာဒိလဗ္ဘမာနဒုကေဟိ ဥပါဒိန္နကဒုကဿ ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယဒုကဿ စ ယောဇနာယ စတုက္ကာ လဗ္ဘန္တိ, စိတ္တသမုဋ္ဌာနဒုကဿ စ သဗ္ဗာရမ္မဏဗာဟိရာယတနာဒိလဗ္ဘမာနဒုကေဟိ. အဝသေသေဟိ ပန တေသံ အညေသဉ္စ သဗ္ဗဝတ္ထုဒုကာဒီဟိ ယောဇနာယ န လဗ္ဘန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ๕๘๖. ในจตุกกะทั้งหลาย ทุกะที่เกิดจากจิตมีการไปเสมอกับทุกะมีวิญญัติทุกะเป็นต้น เพราะความเป็นแห่งวิญญัติ ๒ ของรูปที่เกิดจากจิตโดยส่วนเดียว เพราะเหตุนั้น จตุกกะที่พึงได้ในการประกอบอุปาทาทุกะพร้อมกับทุกะที่เกิดจากจิตนั้น อันพระผู้มีพระภาคไม่ตรัสแล้ว เช่นนั้น จตุกกะทั้งหลายที่พึงได้ในการประกอบทุกะมีสนิทัสสนทุกะเป็นต้น ด้วยทุกะที่เกิดจากจิตนั้น และด้วยโอฬาริกทุกะและทูรทุกะ อันพระผู้มีพระภาคไม่ตรัสแล้ว หรือว่า การประกอบวิญญัติ ๒ นั้นกับทุกะอื่น และวิญญัติ ๒ นั้นกับทุกะอื่น อันพระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ซึ่งกิจแห่งปรมัตถธรรมทั้งหลาย และซึ่งอาการที่พึงให้สัตว์รู้โดยความเป็นจริง ไม่ทรงกระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น การแสวงหาเหตุในที่นี้มีประโยชน์อะไร แน่นอน การประกอบนั้นไม่พึงกระทำ เพราะเหตุใด อันพระผู้มีพระภาคไม่ทรงกระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าไม่พึงกระทำ ส่วนทุกะปกิณณกะอื่นควรเพื่อประกอบด้วยทุกะปกิณณกะอื่น อันทุกะเหล่านั้นประกอบแล้วเท่านั้น ส่วนในวัตถุทุกะเป็นต้น เว้นทุกะมีโสตสัมผัสสอารมณ์ทุกะเป็นต้น จตุกกะทั้งหลายย่อมได้ในการประกอบอุปาทินนกทุกะและอุปาทินนุปาทานิยทุกะด้วยทุกะที่พึงได้มีอารมณ์ทุกะ, พาหิรายตนทุกะเป็นต้น และจตุกกะทั้งหลายย่อมได้ในการประกอบจิตตสมุฏฐานทุกะด้วยทุกะที่พึงได้มีสัพพารมณ์ทุกะ, พาหิรายตนทุกะเป็นต้น ส่วนด้วยทุกะที่เหลือ จตุกกะทั้งหลายย่อมไม่ได้ในการประกอบทุกะเหล่านั้นและทุกะอื่นด้วยสัพพวัตถุทุกะเป็นต้น พึงทราบ ဥဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อุทเทสวรรณนาจบแล้ว ရူပဝိဘတ္တိ รูปวิภัตติ ဧကကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ เอกกนิทเทสวรรณนา ၅၉၄. အဝိဇ္ဇမာနဝိဘာဂဿ ဝိဘာဂါဘာဝဒဿနမေဝ နိဒ္ဒေသော နိစ္ဆယကရဏတော, တသ္မာ ‘‘သဗ္ဗံ ရူပံ န ဟေတုမေဝါ’’တိအာဒိနာ ဝိဘာဂါဘာဝါဝဓာရဏေန [Pg.143] ဧဝ-သဒ္ဒေန နိဒ္ဒေသံ ကရောတိ. ဟေတုဟေတူတိ မူလဟေတု, ဟေတုပစ္စယဟေတူတိ ဝါ အယမတ္ထော. မဟာဘူတာ ဟေတူတိ အယမေဝတ္ထော မဟာဘူတာ ပစ္စယောတိ ဧတေနပိ ဝုတ္တောတိ. ဟေတုပစ္စယသဒ္ဒါနံ သမာနတ္ထတ္တာ ပစ္စယော ဧဝ ဟေတု ပစ္စယဟေတု. ယော စ ရူပက္ခန္ဓဿ ဟေတု, သော ဧဝ တဿ ပညာပနာယ ဟေတူတိ ဝုတ္တော တဒဘာဝေ အဘာဝတော. အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ကမ္မသမာဒါနာနံ ဌာနသော ဟေတုသော ဝိပါကန္တိ ဧတ္ထ ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ အညေသု ပစ္စယေသု ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိပါကနိယာမကတ္တာ ဥတ္တမံ ပဓာနံ ကုသလာကုသလံ ဂတိဥပဓိကအာလပယောဂသမ္ပတ္တိဝိပတ္တိဋ္ဌာနနိပ္ဖာဒိတံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏဉ္စ ကမ္မမိဝ ပဓာနတ္တာ ‘‘ဟေတူ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ကမ္မာရမ္မဏာနိ ‘‘ဥတ္တမဟေတူ’’တိ ဝုတ္တာနိ. ဝက္ခတိ စ ‘‘ဂတိဥပဓိကာလပယောဂါ ဝိပါကဿ ဌာနံ, ကမ္မံ ဟေတူ’’တိ. ဣဓ ပန ကမ္မမိဝ ဥတ္တမတ္တာ အာရမ္မဏမ္ပိ ဟေတုဝစနံ အရဟတီတိ ‘‘ဥတ္တမဟေတူ’’တိ ဝုတ္တံ. သင်္ခါရာနန္တိ ပုညာဘိသင်္ခါရာဒီနံ အဝိဇ္ဇာ သာဓာရဏပစ္စယတ္တာ ‘‘ဟေတူ’’တိ ဝုတ္တာ. ဖရတီတိ ဂစ္ဆတိ ပါပုဏာတိ. ပဋိက္ခေပနိဒ္ဒေသောတိ ဣဒံ မာတိကာယ အာဂတပဋိက္ခေပဝသေန ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန မာတိကာယ န ဟေတုပဒါဒိသင်္ဂဟိတတာ စ ရူပဿ ဝုတ္တာ တံတံသဘာဝတ္တာ, အဝဓာရိတတာ စ အနညသဘာဝတော. ๕๙๔. การแสดงซึ่งความไม่มีแห่งวิภาคของรูปที่ไม่มีวิภาคปรากฏนั่นเอง ชื่อว่านิทเทส เพราะการกระทำซึ่งความกำหนด เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคย่อมกระทำซึ่งนิทเทสด้วยศัพท์ว่า เอวะ ด้วยการกำหนดซึ่งความไม่มีแห่งวิภาค ด้วยบทว่า “รูปทั้งหมดไม่เป็นเหตุเท่านั้น” เป็นต้น อรรถว่า มูลเหตุ หรืออรรถว่า เหตุที่เป็นปัจจัยนี้ เป็นอรรถแห่งบทว่า เหตุ เหตุ อรรถว่า มหาภูตเป็นเหตุนี้เท่านั้น ตรัสแล้วด้วยบทว่า มหาภูตเป็นปัจจัยดังนี้ เพราะความเป็นแห่งศัพท์ว่า เหตุและปัจจัยที่มีอรรถเสมอกัน ปัจจัยนั่นแหละเป็นเหตุ ปัจจัยเป็นเหตุ และมหาภูตใดเป็นเหตุแห่งรูปขันธ์ มหาภูตนั้นนั่นแหละเป็นเหตุเพื่อบัญญัติซึ่งรูปขันธ์นั้น ตรัสแล้วดังนี้ เพราะความไม่มีแห่งรูปขันธ์ในเมื่อไม่มีแห่งเหตุนั้น ในบทว่า “วิบากโดยเป็นที่ตั้งและโดยเป็นเหตุแห่งกรรมที่สั่งสมไว้ในอดีต อนาคต และปัจจุบัน” นี้ แม้ปัจจัยอื่นมีอยู่ กุศลและอกุศลอันเป็นประธานสูงสุด และอารมณ์อันน่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาที่ปัจจัยคือความถึงพร้อมและความวิบัติแห่งคติ อุปธิ กาล และปโยคะยังให้สำเร็จ ตรัสว่าเป็นเหตุ เพราะความเป็นแห่งกรรมอันเป็นประธานเหมือนกรรม ด้วยอัธยาศัยนี้ กรรมและอารมณ์ ตรัสว่าเป็นอุตตมเหตุ และจักตรัสว่า “คติ อุปธิ กาล และปโยคะเป็นที่ตั้งแห่งวิบาก กรรมเป็นเหตุ” ส่วนในรูปกัณฑ์นี้ อารมณ์ก็ควรซึ่งคำว่า เหตุ เพราะความเป็นแห่งอารมณ์อันสูงสุดเหมือนกรรม เพราะเหตุนั้น ตรัสว่าเป็นอุตตมเหตุ อวิชชา ตรัสว่าเป็นเหตุแห่งสังขารทั้งหลาย มีปุญญาภิสังขารเป็นต้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัยร่วม คำว่า “ย่อมแผ่ไป” คือ ย่อมถึง ย่อมบรรลุ คำว่า ปฏิเขปนิทเทสนี้ ตรัสโดยอำนาจแห่งการปฏิเสธเหตุเป็นต้นที่มาแล้วในมาติกา ส่วนในรูปกัณฑ์นี้ ความที่รูปถูกสงเคราะห์ด้วยบทว่า นเหตุ เป็นต้น ตรัสแล้วในมาติกา เพราะความเป็นแห่งรูปที่มีสภาพนั้นๆ และความที่รูปถูกกำหนดด้วยศัพท์ว่า เอวะ เพราะความที่รูปไม่มีสภาพอื่นจากสภาพนเหตุ ရူပီဒုကေ ရူပီပဒမေဝ ဣဓ ‘‘ရူပ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေန ရူပီရူပပဒါနံ ဧကတ္ထတာ သိဒ္ဓါ ဟောတိ ရုပ္ပနလက္ခဏယုတ္တဿေဝ ရူပီရူပဘာဝတော. ဥပ္ပန္နံ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျန္တိ အရူပတော ဝိဓုရံ ရူပဿ သဘာဝံ ဒဿေတိ. န ဟိ အရူပံ ဥပ္ပန္နံ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျံ ယထာ ရူပံ, တေန ရူပံ ဥပ္ပန္နံ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျံ, န အရူပန္တိ အရူပတော နိဝတ္တေတွာ ရူပေ ဧဝ ဧတံ သဘာဝံ နိယမေတိ, န ရူပံ ဧတသ္မိံ သဘာဝေ. အတ္ထိ ဟိ ရူပံ အတီတာနာဂတံ ယံ ဥပ္ပန္နံ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျသဘာဝံ န ဟောတီတိ. ဧတမေဝ စ နိယမံ ပုန ဧဝသဒ္ဒေန နိယမေတိ ‘‘ယထာဝုတ္တော နိယမော ရူပေ အတ္ထိ ဧဝ, အရူပေ ဝိယ န နတ္ထီ’’တိ. အထ ဝါ သဗ္ဗံ ရူပန္တိ ဘူတုပါဒါယရူပံ ကာလဘေဒံ အနာမသိတွာ ‘‘သဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ သဗ္ဗံ အရူပေဟိ သမာနဝိညေယျသဘာဝံ အတီတာနာဂတံ နိဝတ္တေတုံ ဥပ္ပန္နန္တိ ဧတေန ဝိသေသေတိ, တံ ဥပ္ပန္နံ သဗ္ဗံ ရူပံ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျမေဝါတိ အတ္ထော. ในรูปีทุกะ บทว่า รูปีนั่นแหละ ตรัสว่า รูป ในรูปกัณฑ์นี้ เพราะเหตุนั้น ความเป็นแห่งบทว่า รูปีและบทว่า รูปที่มีอรรถเสมอกันย่อมสำเร็จ เพราะความเป็นแห่งรูปีและรูปของรูปที่ประกอบด้วยลักษณะคือความแตกสลายเท่านั้น บทว่า “รูปที่เกิดขึ้น พึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖” ย่อมแสดงซึ่งสภาพแห่งรูปที่ตรงกันข้ามจากนาม นามที่เกิดขึ้นไม่พึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ เหมือนรูปหามิได้ เพราะเหตุนั้น รูปที่เกิดขึ้นพึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ นามไม่พึงรู้ดังนี้ แยกรูปออกจากนาม ย่อมกำหนดซึ่งสภาพนี้ในรูปเท่านั้น รูปไม่กำหนดในสภาพนี้ เพราะว่ารูปที่เป็นอดีตและอนาคตมีอยู่ ซึ่งไม่เป็นรูปที่เกิดขึ้น (ปัจจุบัน) อันจะมีสภาพที่พึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ และย่อมกำหนดซึ่งการกำหนดนี้อีกด้วยศัพท์ว่า เอวะว่า “การกำหนดที่กล่าวแล้วมีอยู่ในรูปเท่านั้น ไม่เหมือนในนามหามิได้” หรือว่า บทว่า “รูปทั้งหมด” ตรัสว่า “ทั้งหมด” โดยไม่พิจารณาซึ่งความต่างแห่งกาลของภูตรูปและอุปาทายรูป รูปทั้งหมดนั้น เพื่อแยกรูปในอดีตและอนาคตที่มีสภาพที่พึงรู้เสมอกับนาม ย่อมกระทำซึ่งความพิเศษด้วยบทว่า “ที่เกิดขึ้น” นี้ อรรถว่า รูปทั้งหมดที่เกิดขึ้นนั้นพึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ เท่านั้น နနု ဧဝံ ရူပါယတနဿပိ သောတဝိညာဏာဒီဟိ ဝိညေယျတာ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ ရူပံ သဗ္ဗံ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ဧကန္တလက္ခဏဒဿနဝသေန ဧကီဘာဝေန [Pg.144] ဂဟေတွာ အရူပတော ဝိဓုရဿ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျသဘာဝဿ ဒဿနတော. ပစ္စုပ္ပန္နရူပမေဝ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျန္တိ ဧတသ္မိံ ပန နိယမေ ‘‘သဗ္ဗံ ရူပ’’န္တိ ဧတ္ထာယံ ဝိညေယျဘာဝနိယမော န ဝုတ္တော, အထ ခေါ ပစ္စုပ္ပန္နန္တိ သဗ္ဗရူပဿ ဧကန္တလက္ခဏနိယမော ဒဿိတော န သိယာ. ပါဠိယဉ္စ ဝိညေယျမေဝါတိ ဧဝ-ကာရော ဝုတ္တော, န ဥပ္ပန္နမေဝါတိ. တသ္မာ ဥပ္ပန္နဿေဝ မနောဝိညေယျနိယမာပတ္တိ နတ္ထီတိ ကိံ သောတပတိတတ္တေန, တသ္မာ ဝုတ္တနယေနတ္ထော ယောဇေတဗ္ဗော. ถ้าเป็นอย่างนั้น ความที่รูปายตนะพึงรู้ด้วยโสตวิญญาณเป็นต้น ย่อมถึงมิใช่หรือ? ไม่ถึง เพราะการแสดงซึ่งสภาพที่พึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖ ของรูปที่ตรงกันข้ามจากนาม โดยรวบรวมรูปทั้งหมด ถือเอาโดยความเป็นอันเดียวกัน โดยอำนาจแห่งการแสดงซึ่งเอกันตลักษณะ ส่วนในการกำหนดว่า “รูปปัจจุบันเท่านั้นพึงรู้ด้วยวิญญาณ ๖” นี้ การกำหนดซึ่งความเป็นแห่งรูปที่พึงรู้นี้ไม่ตรัสแล้วในบทว่า “รูปทั้งหมด” หรือว่า แต่ว่า ตรัสแล้วในบทว่า “ปัจจุบัน” หรือดังนี้ การกำหนดซึ่งเอกันตลักษณะแห่งรูปทั้งหมดไม่พึงแสดง และในบาลี ศัพท์ว่า เอวะ ตรัสแล้วว่า “พึงรู้เท่านั้น” ไม่ตรัสว่า “ที่เกิดขึ้นเท่านั้น” เพราะเหตุนั้น ความถึงซึ่งการกำหนดความที่รูปที่เกิดขึ้นเท่านั้นพึงรู้ด้วยมโนวิญญาณไม่มีดังนี้ ด้วยความที่รูปตกไปในกระแสแห่งปัญจวิญญาณมีประโยชน์อะไร เพราะเหตุนั้น อรรถพึงประกอบด้วยนัยที่กล่าวแล้วเท่านั้น ကထံဝိဓန္တိ ဂုဏေဟိ ကထံ သဏ္ဌိတံ. ဉာဏမေဝ ဉာဏဝတ္ထု. သမာနဇာတိကာနံ သင်္ဂဟော, သမာနဇာတိယာ ဝါ သင်္ဂဟော သဇာတိသင်္ဂဟော. သဉ္ဇာယန္တိ ဧတ္ထာတိ သဉ္ဇာတိ, သဉ္ဇာတိယာ သင်္ဂဟော သဉ္ဇာတိသင်္ဂဟော, သဉ္ဇာတိဒေသေန သင်္ဂဟောတိ အတ္ထော. အညမညောပကာရဝသေန အဝိပ္ပယောဂေန စ သမာဓိဒေသေ ဇာတာ သမ္မာသတိအာဒယော သမာဓိက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟိတာ. ယတ္ထ စ သတိအာဒိသဟာယဝတော သမာဓိဿ အတ္တနော ကိစ္စကရဏံ, သော စိတ္တုပ္ပာဒေါ သမာဓိဒေသော. သမ္မာသင်္ကပ္ပဿ စ အပ္ပနာဘာဝတော ပဋိဝေဓသဒိသံ ကိစ္စန္တိ သမာနေန ပဋိဝေဓကိစ္စေန ဒိဋ္ဌိသင်္ကပ္ပာ ပညက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟိတာ. อย่างไรด้วยคุณ ตั้งอยู่ดีอย่างไร. ญาณนั่นเองเป็นวัตถุแห่งญาณ. การสงเคราะห์สัตว์ผู้มีชาติเสมอกัน หรือการสงเคราะห์โดยชาติเสมอกัน ชื่อว่าสชาติสังคหะ. เพราะย่อมเกิดดีในที่นี้ จึงชื่อว่าสัญชาติ, การสงเคราะห์โดยสัญชาติ ชื่อว่าสัญชาติสังคหะ, การสงเคราะห์โดยประเทศที่เกิดดี นี้เป็นอรรถ. อนึ่ง สัมมาสติเป็นต้นที่เกิดในประเทศแห่งสมาธิ อันสงเคราะห์แล้วในกองแห่งสมาธิ โดยความเป็นผู้กระทำอุปการะแก่กันและกัน และโดยความเป็นผู้ไม่พลัดพรากกัน. อนึ่ง จิตตุปบาทใดมีการกระทำกิจของสมาธิอันมีสติเป็นต้นเป็นสหาย จิตตุปบาทนั้นชื่อว่าประเทศแห่งสมาธิ. อนึ่ง สัมมาทิฏฐิและสัมมาสังกัปปะ อันสงเคราะห์แล้วในกองแห่งปัญญา ด้วยกิจแห่งการแทงตลอดที่เสมอกัน เพราะความเป็นอัปปนาของสัมมาสังกัปปะ เป็นกิจที่คล้ายกับการแทงตลอด. ရူပဝိဘတ္တိဧကကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อธิบายเอกกนิทเทสในรูปวิภัตติ จบแล้ว. ဒုကနိဒ္ဒေသော ทุกนิทเทส ဥပါဒါဘာဇနီယကထာဝဏ္ဏနာ อธิบายอุปาทาภาชนียกถา ၅၉၆. အပ္ပရဇက္ခာဒိသတ္တသမူဟဒဿနံ ဗုဒ္ဓစက္ခု, ဆသု အသာဓာရဏဉာဏေသု ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သဗ္ဗသင်္ခတာသင်္ခတဒဿနံ သမန္တစက္ခု. ‘‘ဒုက္ခံ ပရိညေယျံ ပရိညာတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၅) ဧဝမာဒိနာ အာကာရေန ပဝတ္တံ ဉာဏဒဿနံ ဉာဏစက္ခု, တမ္ပိ ပုရိမဒွယမိဝ ကာမာဝစရံ. စတုသစ္စဓမ္မဒဿနံ ဓမ္မစက္ခု. ဥပတ္ထမ္ဘဘူတာ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပသန္တတိယော သမ္ဘာရာ. သဟ သမ္ဘာရေဟိ သသမ္ဘာရံ, သမ္ဘာရဝန္တံ. သမ္ဘဝေါတိ အာပေါဓာတုမေဝ သမ္ဘဝသမ္ဘူတမာဟ. သဏ္ဌာနန္တိ ဝဏ္ဏာယတနမေဝ ပရိမဏ္ဍလာဒိသဏ္ဌာနဘူတံ. တေသံ ပန ဝိသုံ ဝစနံ တထာဘူတာနံ အတထာဘူတာနဉ္စ အာပေါဓာတုဝဏ္ဏာယတနာနံ [Pg.145] ယထာဝုတ္တေ မံသပိဏ္ဍေ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ. စုဒ္ဒသသမ္ဘာရော ဟိ မံသပိဏ္ဍော. သမ္ဘဝဿ စတုဓာတုနိဿိတေဟိ သဟ ဝုတ္တဿ ဓာတုတ္တယနိဿိတတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. အာပေါဓာတုဝဏ္ဏာယတနာနမေဝ ဝါ သမ္ဘဝသဏ္ဌာနာဘာဝါ ဝိသုံ ဝုတ္တာတိ စတုဓာတုနိဿိတတာ စ န ဝိရုဇ္ဈတိ. ယံ မံသပိဏ္ဍံ သေတာဒိနာ သဉ္ဇာနန္တော န ပသာဒစက္ခုံ သဉ္ဇာနာတိ, ပတ္ထိဏ္ဏတာဒိဝိသေသံ ဝတ္တုကာမော ‘‘ပထဝီပိ အတ္ထီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တမ္ပိ ဝဒတိ. ๕๙๖. ญาณที่เห็นหมู่สัตว์มีธุลีในดวงตาน้อยเป็นต้น ชื่อว่าพุทธจักษุ พึงทราบว่าเป็นอินทริยปโรปริยัตตญาณในญาณที่ไม่สาธารณะ ๖ อย่าง. ญาณที่เห็นสังขตธรรมและอสังขตธรรมทั้งปวง ชื่อว่าสมันตจักษุ. ญาณทัสสนะที่เกิดขึ้นโดยอาการมีบทว่า 'ทุกข์ควรกำหนดรู้ กำหนดรู้แล้ว' เป็นต้น ชื่อว่าญาณจักษุ, ญาณจักษุนั้นก็เป็นกามาวจรเหมือนจักษุสองอย่างก่อน. ญาณที่เห็นธรรมคืออริยสัจ ๔ ชื่อว่าธรรมจักษุ. รูปสันดานที่เกิดจากสมุฏฐาน ๔ อันเป็นเครื่องอุปถัมภ์ ชื่อว่าสัมภาระ. จักษุใดมีสัมภาระ จักษุนั้นชื่อว่าสสัมภาระ คือมีสัมภาระ. กล่าวว่าอาโปธาตุนั่นเองเป็นสัมภวะ อันเกิดดีโดยความเป็นสัมภวะ. อนึ่ง กล่าวว่าวรรณายตนะนั่นเองเป็นสัณฐาน อันเป็นสัณฐานมีรูปกลมเป็นต้น. ก็การกล่าวแยกซึ่งสัมภวะและสัณฐานเหล่านั้น เพราะอาโปธาตุและวรรณายตนะอันเป็นเช่นนั้นและไม่เป็นเช่นนั้น มีอยู่ในก้อนเนื้อที่กล่าวแล้ว. ก้อนเนื้อนั้นมีสัมภาระ ๑๔ อย่าง. พึงประกอบความเป็นที่อาศัยแห่งธาตุ ๓ ของสัมภวะที่กล่าวแล้วพร้อมด้วยรูปที่อาศัยธาตุ ๔. หรือเพราะอาโปธาตุและวรรณายตนะนั่นเองไม่มีความเป็นสัมภวะและสัณฐาน จึงกล่าวแยกกัน ความเป็นที่อาศัยแห่งธาตุ ๔ ก็ไม่ขัดแย้งกัน. ชนทั้งหลายเมื่อจำก้อนเนื้อนั้นโดยสีขาวเป็นต้น ย่อมไม่จำปสาทจักษุ ประสงค์จะกล่าวถึงความพิเศษมีปัตถินนตาเป็นต้น จึงกล่าวซ้ำซึ่งคำว่า 'ปฐวีก็มีอยู่' เป็นต้น. သရီရသဏ္ဌာနုပ္ပတ္တိဒေသဘူတေတိ ဧတေန အဝသေသံ ကဏှမဏ္ဍလံ ပဋိက္ခိပတိ. သ္နေဟမိဝ သတ္တက္ခိပဋလာနိ ဗျာပေတွာ ဌိတာဟေဝ အတ္တနော နိဿယဘူတာဟိ စတူဟိ ဓာတူဟိ ကတူပကာရံ တံနိဿိတေဟိ ဧဝ အာယုဝဏ္ဏာဒီဟိ အနုပါလိတပရိဝါရိတံ တိသန္တတိရူပသမုဋ္ဌာပကေဟိ ဥတုစိတ္တာဟာရေဟိ ဥပတ္ထမ္ဘိယမာနံ တိဋ္ဌတိ. သတ္တက္ခိပဋလာနံ ဗျာပနဝစနေန စ အနေကကလာပဂတဘာဝံ စက္ခုဿ ဒဿေတိ. ပမာဏတော ဦကာသိရမတ္တန္တိ ဦကာသိရမတ္တေ ပဒေသေ ပဝတ္တနတော ဝုတ္တံ. ရူပါနိ မနုပဿတီတိ မ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော. အထ ဝါ မနူတိ မစ္စော. ဥပကာရဘူတေဟိ သင်္ဂဟိတော. ပရိယာယေနာတိ စတုန္နံ ပသာဒေါ တေသု ဧကဿ ဒွိန္နဉ္စာတိပိ ဝတ္တုံ ယုတ္တော သမာနဓနာနံ ဓနံ ဝိယာတိ ဧတေန ပရိယာယေန. သရီရံ ရူပက္ခန္ဓော ဧဝ. ပဋိဃဋ္ဋနမေဝ နိဃံသော ပဋိဃဋ္ဋနာနိဃံသော. ရူပါဘိမုခဘာဝေန စက္ခုဝိညာဏဿ နိဿယဘာဝါပတ္တိသင်္ခါတော ပဋိဃဋ္ဋနတော ဇာတော ဝါ နိဃံသော ပဋိဃဋ္ဋနာနိဃံသော. ด้วยบทว่า 'เป็นประเทศที่เกิดแห่งสรีระและสัณฐาน' นี้ ย่อมปฏิเสธวงกลมสีดำที่เหลือ. อนึ่ง จักษุนั้นย่อมตั้งอยู่ อันธาตุ ๔ อันเป็นที่อาศัยของตน ซึ่งตั้งอยู่โดยแผ่ไปทั่วชั้นตา ๗ ชั้น เหมือนน้ำมัน กระทำอุปการะแล้ว อันอายุวรรณะเป็นต้น ซึ่งอาศัยธาตุเหล่านั้นนั่นเอง ตามรักษาแวดล้อมแล้ว อันอุตุ จิต อาหาร อันเป็นเครื่องยังรูปสันดาน ๓ อย่างให้เกิดขึ้น อุปถัมภ์อยู่. และด้วยคำว่า 'แผ่ไปทั่วชั้นตา ๗ ชั้น' นั้น ย่อมแสดงความเป็นไปในกะลาปะเป็นอันมากของจักษุ. คำว่า 'มีประมาณเท่าหัวเหา' นั้น กล่าวแล้วเพราะเป็นไปในประเทศมีประมาณเท่าหัวเหา. ในบทว่า 'ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย' นั้น อักษร ม เป็นเครื่องเชื่อมบท. หรือว่าคำว่า 'มนุ' นั้นคือสัตว์. (ปสาทะ) อันมหาภูตรูป ๓ อย่างอันเป็นเครื่องกระทำอุปการะสงเคราะห์แล้ว. โดยปริยายว่า ปสาทะของมหาภูตรูป ๔ อย่าง ในมหาภูตรูปเหล่านั้น ปสาทะของมหาภูตรูปอย่างหนึ่ง และปสาทะของมหาภูตรูปสองอย่าง ก็ควรกล่าวอย่างนี้ เหมือนทรัพย์ของคน ๔ คนผู้มีทรัพย์เสมอกัน ด้วยปริยายนี้. สรีระเป็นรูปขันธ์นั่นเอง. การกระทบกระทั่งนั่นเองชื่อว่าการเสียดสี คือการกระทบกระทั่งและการเสียดสี. หรือการเสียดสีที่เกิดจากการกระทบกระทั่ง อันนับว่าถึงความเป็นที่อาศัยของจักขุวิญญาณ โดยความเป็นผู้มุ่งหน้ารูปารมณ์ ชื่อว่าปฏิฆฏฺฐนานิฆํโส. ပရိကပ္ပဝစနံ ‘‘သစေ အာပါထံ အာဂစ္ဆေယျာ’’တိ ဟေတုကိရိယံ, ‘‘ပဿေယျာ’’တိ ဖလကိရိယဉ္စ ပရိကပ္ပေတွာ တေန ပရိကပ္ပေန ဝစနံ. ဧတ္ထ စ ဟေတုကိရိယာ အနေကတ္တာ အဝုတ္တာပိ ဝိညာယတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ‘‘ပဿေ ဝါ’’တိ ဣမိနာ ဝစနေန တီသုပိ ကာလေသု စက္ခုဝိညာဏဿ နိဿယဘာဝံ အနုပဂစ္ဆန္တံ စက္ခုံ သင်္ဂဏှာတိ. ဒဿနေ ပရိဏာယကဘာဝေါ ဒဿနပရိဏာယကဋ္ဌော. ယထာ ဟိ ဣဿရော ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ကရောထာ’’တိ ဝဒန္တော တသ္မိံ တသ္မိံ ကိစ္စေ သပုရိသေ ပရိဏာယတိ ပဝတ္တယတိ, ဧဝမိဒမ္ပိ စက္ခုသမ္ဖဿာဒီနံ နိဿယဘာဝေန တေ ဓမ္မေ ဒဿနကိစ္စေ အာဏာပေန္တံ ဝိယ ပရိဏာယတီတိ စက္ခူတိ ဝုစ္စတိ. စက္ခတီတိ ဟိ စက္ခု, ယထာဝုတ္တေန နယေန အာစိက္ခတိ ပရိဏာယတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ သမဝိသမာနိ ရူပါနိ စက္ခတိ အာစိက္ခတိ, ပကာသေတီတိ ဝါ စက္ခု. သဉ္ဇာယန္တိ ဧတ္ထာတိ သဉ္ဇာတိ. ကေ သဉ္ဇာယန္တိ? ဖဿာဒီနိ[Pg.146]. တထာ သမောသရဏံ. စက္ခုသမ္ဖဿာဒီနံ အတ္တနော တိက္ခမန္ဒဘာဝါနုပဝတ္တနေန ဣန္ဒဋ္ဌံ ကာရေတီတိ. နိစ္စံ ဓုဝံ အတ္တာတိ ဂဟိတဿပိ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန. ဝဠဉ္ဇန္တိ ပဝိသန္တိ ဧတေနာတိ ဝဠဉ္ဇနံ, တံဒွါရိကာနံ ဖဿာဒီနံ ဝဠဉ္ဇနဋ္ဌေန. คำที่กล่าวด้วยการตรึก คือคำที่ตรึกแล้วซึ่งเหตุกิริยาว่า 'ถ้าจักมาสู่คลอง' และผลกิริยาว่า 'จักเห็น' ด้วยการตรึกนั้น. อนึ่ง ในคำตรึกนี้ พึงทราบว่า เหตุกิริยาแม้ไม่ได้กล่าวไว้ก็พึงรู้ได้เพราะมีมาก. ด้วยคำว่า 'พึงเห็น' นี้ ย่อมสงเคราะห์จักษุที่ไม่ถึงความเป็นที่อาศัยของจักขุวิญญาณในกาลทั้ง ๓. ความเป็นผู้เป็นหัวหน้าในการเห็น ชื่อว่าทัสสนปริณายกัตถะ. จริงอยู่ เหมือนพระราชาเมื่อตรัสว่า 'จงทำสิ่งนั้นสิ่งนี้' ย่อมทรงนำหรือย่อมทรงให้เป็นไปซึ่งบุรุษของพระองค์ในกิจนั้นๆ ฉันใด จักษุนี้ก็ฉันนั้น ย่อมนำซึ่งธรรมเหล่านั้นมีจักขุสัมผัสเป็นต้นในกิจแห่งการเห็น โดยความเป็นที่อาศัย เหมือนสั่งการ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าจักษุ. จริงอยู่ เพราะย่อมนำไปจึงชื่อว่าจักษุ คือย่อมบอก ย่อมนำไปโดยนัยที่กล่าวแล้ว นี้เป็นอรรถ. หรือว่าย่อมบอก ย่อมแสดงซึ่งรูปารมณ์ที่เสมอกันและไม่เสมอกัน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าจักษุ. เพราะย่อมเกิดดีในจักษุปสาทะนี้ จึงชื่อว่าสัญชาติ. อะไรย่อมเกิดดี? ผัสสะเป็นต้นย่อมเกิดดี. ฉันนั้น ชื่อว่าสโมสรณะ. ด้วยการเป็นไปตามความคมและความทื่อของจักขุปสาทะของตน ย่อมกระทำความเป็นใหญ่แก่จักขุสัมผัสเป็นต้น นี้เป็นอรรถ. แม้ (จักษุ) ที่ถูกยึดถือว่า 'เที่ยง ยั่งยืน เป็นอัตตา' นั้น (ก็ชื่อว่าจักษุ) โดยอรรถว่าย่อมแตกทำลาย ย่อมแตกทำลายโดยประการต่างๆ. เพราะผัสสะเป็นต้นย่อมใช้สอย ย่อมเข้าถึงด้วยจักษุนี้ จึงชื่อว่าวฬัญชนะ คือโดยอรรถว่า เป็นเครื่องใช้สอยของผัสสะเป็นต้นที่เกิดทางทวารนั้น. ၅၉၇. ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တော ပရိကပ္ပော ဧဝ ဝိကပ္ပနတ္ထော. ဃဋ္ဋယမာနမေဝါတိ ပသာဒဿ အဘိမုခဘာဝဝိသေသံ ဂစ္ဆန္တမေဝ. ๕๙๗. การตรึกที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเองเป็นอรรถแห่งวิกัป. คำว่า 'เมื่อกระทบอยู่เท่านั้น' นั้น คือเมื่อถึงความเป็นพิเศษแห่งการมุ่งหน้าของปสาทะเท่านั้น. ၅၉၉. ရူပံ အာရဗ္ဘ စက္ခုသမ္ဖဿာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိဝစနေနေဝ တေသံ တံဒွါရိကာနံ အညေသဉ္စ ရူပံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ယထာ စ တေသံ ရူပံ ပစ္စယော ဟောတိ, တေန ပစ္စယေန ဥပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဣမိနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ စက္ခုပသာဒဝတ္ထုကာနံ ဖဿာဒီနန္တိ ဣမိနာ ဝစနေန တဒါလမ္ဗနရူပါရမ္မဏတာယ တံသဒိသာနံ မနောဓာတုအာဒီနဉ္စ ပုရေဇာတပစ္စယေန ဥပ္ပတ္တိ ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ယတ္ထ ပန ဝိသေသော အတ္ထိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘စက္ခုဒွါရဇဝနဝီထိပရိယာပန္နာန’’န္တိအာဒိမာဟ. တာနိ ဟိ ရူပံ ဂရုံ ကတွာ ပဝတ္တမာနဿာဒနာဘိနန္ဒနဘူတာနိ တံသမ္ပယုတ္တာနိ စ အာရမ္မဏာဓိပတိအာရမ္မဏူပနိဿယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, အညာနိ အာရမ္မဏပုရေဇာတေနေဝါတိ ဧဝံ ‘‘အာရဗ္ဘာ’’တိ ဝစနံ အာရမ္မဏပစ္စယတော အညပစ္စယဘာဝဿပိ ဒီပကံ, အာရမ္မဏဝစနံ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝဿေဝါတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. ๕๙๙. ด้วยคำกล่าวถึงความเกิดขึ้นแห่งจักขุสัมผัสเป็นต้นว่า “อาศัยรูป” นั่นเอง ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านั้นที่เป็นไปในทวารนั้น และแห่งธรรมอื่นที่อาศัยรูป ก็เป็นอันตรัสไว้แล้ว ด้วยอัธยาศัยว่า “รูปเป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นโดยอาการใด ความเกิดขึ้นก็เป็นอันตรัสไว้แล้วด้วยปัจจัยนั้น” จึงกล่าวคำว่า “อิมินา” เป็นต้น ในคำนั้น พึงทราบว่า ด้วยคำว่า “จักขุสัมผัสเป็นต้นอันมีจักขุประสาทเป็นวัตถุ” นี้ ความเกิดขึ้นแห่งมโนธาตุเป็นต้นที่คล้ายคลึงกัน ซึ่งมีรูปรมณ์เป็นอารมณ์ ก็เป็นอันแสดงไว้ด้วยปุเรชาตปัจจัย อนึ่ง เพื่อแสดงความพิเศษที่มีอยู่ จึงกล่าวคำว่า “อันสงเคราะห์เข้าในจักขุทวารชวนวิถี” เป็นต้น เพราะธรรมเหล่านั้นที่เกิดขึ้นโดยกระทำรูปให้เป็นใหญ่ เป็นสภาพแห่งความยินดีและความเพลิดเพลิน และธรรมที่สัมปยุตด้วยธรรมเหล่านั้น ย่อมเกิดขึ้นด้วยอารัมมณาธิปติปัจจัยและอารัมมณูปนิสสยปัจจัย ส่วนธรรมอื่นย่อมเกิดขึ้นด้วยอารัมมณปุเรชาตปัจจัยเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ คำว่า “อารพฺภ” จึงเป็นเครื่องแสดงถึงความเป็นปัจจัยอื่นจากอารัมมณปัจจัยด้วย ส่วนคำว่า “อารัมมณะ” เป็นเครื่องแสดงถึงความเป็นอารัมมณปัจจัยเท่านั้น นี้คือความพิเศษของคำเหล่านี้ ၆၀၀. သုဏာတီတိ သောတဝိညာဏဿ နိဿယဘာဝေန သုဏာတိ. ဇိဝှာသဒ္ဒေန ဝိညာယမာနာ ကိရိယာ သာယနန္တိ ကတွာ ‘‘သာယနဋ္ဌေနာ’’တိ အာဟ. ကုစ္ဆိတာနံ ဒုက္ခသမ္ပယုတ္တဖဿာဒီနံ အာယောတိ ကာယော, ဒုက္ခဒုက္ခဝိပရိဏာမဒုက္ခာနံ ဝါ. ကာယာယတနဿ ဗျာပိတာယ စက္ခုပသာဒေ ကာယပသာဒဘာဝေါပိ အတ္ထိ, တေန စက္ခုပသာဒဿ အနုဝိဒ္ဓတ္တာ နော ဗျာပိတာ စ န သိယာ, ဝုတ္တာ စ သာ. တသ္မာ စက္ခုပသာဒဿ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာဝဘာသနံ ကာယပသာဒဿ စ ရူပါဝဘာသနံ အာပန္နန္တိ လက္ခဏသမ္မိဿတံ စောဒေတိ. စက္ခုကာယာနံ အညနိဿယတ္တာ ကလာပန္တရဂတတာယ ‘‘အညဿ အညတ္ထ အဘာဝတော’’တိ အာဟ. ရူပရသာဒိနိဒဿနံ သမာနနိဿယာနဉ္စ အညမညသဘာဝါနုပဂမေန အညမညသ္မိံ အဘာဝေါ, ကော ပန ဝါဒေါ အသမာနနိဿယာနန္တိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ๖๐๐. คำว่า “สุณาติ” นั้น หมายถึงย่อมได้ยินด้วยความเป็นที่อาศัยของโสตวิญญาณ และกล่าวว่า “ด้วยอรรถว่าความยินดี” โดยถือว่ากิริยาที่พึงรู้ด้วยคำว่า “ชิวหา” คือความยินดี คำว่า “กาย” หมายถึงเป็นที่เกิดของผัสสะเป็นต้นที่น่ารังเกียจและสัมปยุตด้วยทุกข์ หรือเป็นที่เกิดของทุกขทุกข์และวิปริณามทุกข์ เพราะการแผ่ไปทั่วของกายายตนะ แม้ความเป็นกายประสาทก็มีอยู่ในจักขุประสาท เพราะกายประสาทนั้นแทงตลอดจักขุประสาท หากไม่มีการแผ่ไปทั่ว ก็ไม่ควรเป็นเช่นนั้น แต่การแผ่ไปทั่วก็เป็นอันกล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น จึงถูกโต้แย้งว่ามีการปะปนกันของลักษณะ คือการปรากฏของโผฏฐัพพารมณ์ในจักขุประสาท และการปรากฏของรูปรมณ์ในกายประสาท จึงกล่าวว่า “เพราะไม่มีของสิ่งหนึ่งในอีกสิ่งหนึ่ง” ด้วยเหตุที่จักขุประสาทและกายประสาทมีที่อาศัยต่างกัน และอยู่ในกลาปต่างกัน เพื่อแสดงว่า แม้ธรรมที่มีที่อาศัยเสมอกัน เช่น รูปและรสเป็นต้น ก็ไม่มีซึ่งกันและกัน เพราะไม่เข้าถึงสภาพของกันและกัน แล้วจะกล่าวอะไรถึงธรรมที่มีที่อาศัยไม่เสมอกัน จึงกล่าวการแสดงรูปและรสเป็นต้นไว้ ရူပါဘိဃာတာရဟော [Pg.147] စ သော ဘူတပ္ပသာဒေါ စာတိ ရူပါဘိဃာတာရဟဘူတပ္ပသာဒေါ. ဧဝံလက္ခဏံ စက္ခု. ရူပါဘိဃာတောတိ စ ရူပေ, ရူပဿ ဝါ အဘိဃာတောတိ အတ္ထော. ပရိပုဏ္ဏာပရိပုဏ္ဏာယတနတ္တဘာဝနိဗ္ဗတ္တကဿ ကမ္မဿ နိဒါနဘူတာ ကာမတဏှာ ရူပတဏှာ စ တဒါယတနိကဘဝပတ္ထနာဘာဝတော ဒဋ္ဌုကာမတာဒိဝေါဟာရံ အရဟတီတိ ဒုတိယော နယော သဗ္ဗတ္ထ ဝုတ္တော. တတ္ထ ဒဋ္ဌုကာမတာနိဒါနံ ကမ္မံ သမုဋ္ဌာနမေတေသန္တိ ဒဋ္ဌုကာမတာနိဒါနကမ္မသမုဋ္ဌာနာနိ, ဧဝံဝိဓာနံ ဘူတာနံ ပသာဒလက္ခဏံ စက္ခု, ဧဝံဝိဓော ဝါ ဘူတပ္ပသာဒေါ ဒဋ္ဌုကာမတာနိ…ပေ… ပသာဒေါ. ဧဝံလက္ခဏံ စက္ခု. ရူပေသု ပုဂ္ဂလဿ ဝါ ဝိညာဏဿ ဝါ အာဝိဉ္ဆနရသံ. คำว่า “รูปาภิฆาตารหภูตัปปสาท” หมายถึงสิ่งที่ควรแก่การกระทบกระทั่งแห่งรูปรมณ์ และเป็นเครื่องยังภูตรูปให้ผ่องใส จักขุมีลักษณะเช่นนี้ คำว่า “รูปาภิฆาต” หมายถึงการกระทบกระทั่งในรูปรมณ์ หรือการกระทบกระทั่งของรูปรมณ์ในจักขุประสาท นัยที่สองกล่าวไว้ในประสาททั้งปวงว่า กามตัณหาและรูปตัณหาซึ่งเป็นเหตุแห่งกรรมที่ยังอัตภาพที่มีอายตนะบริบูรณ์และไม่บริบูรณ์ให้เกิดขึ้น ย่อมควรแก่โวหารว่า “ทัฏฐุกามตา” เป็นต้น เพราะความเป็นแห่งความปรารถนาในภพที่มีอายตนะนั้น ในคำว่า “ทัฏฐุกามตา” เป็นต้นนั้น มหาภูตรูปเหล่านี้มีกรรมอันมีตัณหาคือความอยากเห็นเป็นเหตุเป็นสมุฏฐาน จึงชื่อว่า “ทัฏฐุกามตานิทานกัมมสมุฏฐาน” จักขุมีลักษณะคือการยังมหาภูตรูปที่มีสภาพเช่นนี้ให้ผ่องใส หรือการยังภูตรูปให้ผ่องใสเช่นนี้ ชื่อว่า “ทัฏฐุกามตานิทานกัมมสมุฏฐานภูตัปปสาท” จักขุมีลักษณะเช่นนี้ มีกิจคือการดึงดูดบุคคลหรือจักขุวิญญาณในรูปรมณ์ ကာယော သဗ္ဗေသန္တိ ကော ဧတ္ထ ဝိသေသော, နနု တေဇာဒိအဓိကာနဉ္စ ဘူတာနံ ပသာဒါ သဗ္ဗေသံယေဝါတိ? သစ္စမေတံ, ဣဒံ ပန ‘‘သဗ္ဗေသ’’န္တိ ဝစနံ ‘‘သမာနာန’’န္တိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေတိ အနုဝတ္တမာနဿ ဧကဒေသာဓိကဘာဝဿ နိဝါရဏဝသေန ဝုတ္တတ္တာ. တေဇာဒီနန္တိ ပဒီပသင်္ခါတဿ တေဇဿ ဩဘာသေန ဝါယုဿ သဒ္ဒေန ပထဝိယာ ဂန္ဓေန ခေဠသင်္ခါတဿ ဥဒကဿ ရသေနာတိ ပုရိမဝါဒေ ပစ္ဆိမဝါဒေ စ ယထာယောဂံ တံတံဘူတဂုဏေဟိ အနုဂ္ဂယှဘာဝတော ရူပါဒိဂ္ဂဟဏေ ဥပကရိတဗ္ဗတောတိ အတ္ထော. ရူပါဒီနံ အဓိကဘာဝဒဿနတောတိ အဂ္ဂိမှိ ရူပဿ ပဘဿရဿ ဝါယုမှိ သဒ္ဒဿ သဘာဝေန သုယျမာနဿ ပထဝိယာ သုရဘိအာဒိနော ဂန္ဓဿ အာပေ စ ရသဿ မဓုရဿ ဝိသေသယုတ္တာနံ ဒဿနတော ‘‘ရူပါဒယော တေသံ ဂုဏာ’’တိ ပဌမဝါဒီ အာဟ. တဿေဝ စ ‘‘ဣစ္ဆေယျာမာ’’တိအာဒိနာ ဥတ္တရမာဟ. ဣမိနာဝုပါယေန ဒုတိယဝါဒိဿပိ နိဂ္ဂဟော ဟောတီတိ. คำว่า “กายของทั้งหมด” นี้มีความพิเศษอย่างไร? ความผ่องใสของมหาภูตรูปที่มีเตโชธาตุเป็นต้นที่ยิ่ง ย่อมเป็นของทั้งหมดมิใช่หรือ? คำนี้เป็นจริง แต่คำว่า “ของทั้งหมด” นี้ย่อมแสดงอรรถว่า “ของที่เสมอกัน” เพราะกล่าวไว้โดยนัยแห่งการห้ามความเป็นส่วนเกินที่ตามมา คำว่า “เตโชธาตุเป็นต้น” หมายถึงเพราะได้รับการอุปถัมภ์ด้วยคุณของมหาภูตรูปนั้นๆ ตามสมควร ทั้งในวาทะก่อนและวาทะหลัง เช่น ด้วยแสงสว่างของเตโชธาตุที่เรียกว่าประทีป ด้วยเสียงของวาโยธาตุ ด้วยกลิ่นของปฐวีธาตุ ด้วยรสของอาโปธาตุที่เรียกว่าน้ำลาย จึงควรเป็นประโยชน์ในการรับรู้รูปเป็นต้น เพื่อแสดงความยิ่งของรูปเป็นต้น ปฐมวาทีกล่าวว่า “รูปเป็นต้นเป็นคุณของสิ่งเหล่านั้น” เพราะเห็นรูปที่รุ่งเรืองในไฟ เสียงที่ได้ยินโดยสภาพในลม กลิ่นหอมเป็นต้นในดิน และรสหวานในน้ำที่มีความพิเศษ และได้กล่าวตอบแก่ปฐมวาทีนั้นด้วยคำว่า “เราพึงปรารถนา” เป็นต้น ด้วยอุบายนี้ การข่มทุติยวาทีก็ย่อมมีได้ အထ ဝါ ရူပါဒိဝိသေသဂုဏေဟိ တေဇအာကာသပထဝီအာပဝါယူဟိ စက္ခာဒီနိ ကတာနီတိ ဝဒန္တဿ ကဏာဒဿ ဝါဒံ တတိယံ ဥဒ္ဓရိတွာ တံ နိဂ္ဂဟေတုံ ‘‘အထာပိ ဝဒေယျု’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အာသဝေ ဥပလဗ္ဘမာနောပိ ဂန္ဓော ပထဝိယာ အာပေါသံယုတ္တာယ ကပ္ပာသတော ဝိသဒိသာယာတိ န ကပ္ပာသဂန္ဓဿ အဓိကဘာဝါပတ္တီတိ စေ? န, အနဘိဘူတတ္တာ. အာသဝေဟိ ဥဒကသံယုတ္တာ ပထဝီ ဥဒကေန အဘိဘူတာ, န ကပ္ပာသပထဝီတိ တဿာယေဝ အဓိကေန ဂန္ဓေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ. ဥဏှောဒကသညုတ္တော စ အဂ္ဂိ ဥပလဗ္ဘနီယော မဟန္တောတိ ကတွာ တဿ ဖဿော ဝိယ ဝဏ္ဏောပိ ပဘဿရော ဥပလဗ္ဘိတဗ္ဗောတိ ဥဏှောဒကဝဏ္ဏတော အဂ္ဂိနာ အနဘိသမ္ဗန္ဓဿ သီတုဒကဿ ဝဏ္ဏော ပရိဟာယေထ. တသ္မာတိ ဧတဿုဘယဿ အဘာဝါ. တဒဘာဝေန ဟိ [Pg.148] ရူပါဒီနံ တေဇာဒိဝိသေသဂုဏတာ နိဝတ္တိတာ, တံနိဝတ္တနေန ‘‘တေဇာဒီနံ ဂုဏေဟိ ရူပါဒီဟိ အနုဂ္ဂယှဘာဝတော’’တိ ဣဒံ ကာရဏံ နိဝတ္တိတန္တိ. ဧဝံ ပရမ္ပရာယ ဥဘယာဘာဝေါ ဝိသေသကပ္ပနပ္ပဟာနဿ ကာရဏံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘တသ္မာ ပဟာယေထေတ’’န္တိအာဒိ. ဧကကလာပေပိ ရူပရသာဒယော ဝိသဒိသာ, ကော ပန ဝါဒေါ နာနာကလာပေ စက္ခာဒယော ဘူတဝိသေသာဘာဝေပီတိ ဒဿေတုံ ရူပရသာဒိနိဒဿနံ ဝုတ္တံ. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า เพื่อข่มวาทะของกณาทะผู้กล่าวว่า “จักขุเป็นต้นถูกสร้างขึ้นด้วยเตโชธาตุ อากาสธาตุ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ และวาโยธาตุ ซึ่งมีคุณพิเศษคือรูปเป็นต้น” จึงยกวาทะที่สามขึ้นมาแล้วกล่าวคำว่า “อถาปิ วเทยฺยุํ” เป็นต้น หากกล่าวว่า “กลิ่นที่ปรากฏในสุราก็เป็นกลิ่นของปฐวีธาตุที่ประกอบด้วยอาโปธาตุ ซึ่งต่างจากปฐวีธาตุในฝ้าย เหตุใดกลิ่นของฝ้ายจึงไม่ควรมีความยิ่งกว่า?” ไม่ควรกล่าวเช่นนั้น เพราะไม่ถูกครอบงำ ปฐวีธาตุที่ประกอบด้วยน้ำในสุราถูกน้ำครอบงำ แต่ปฐวีธาตุในฝ้ายไม่ถูกน้ำครอบงำ เพราะฉะนั้น กลิ่นที่ยิ่งกว่าจึงควรเป็นของปฐวีธาตุในฝ้ายนั้นเอง ไม่ควรกล่าวเช่นนั้น อนึ่ง ไฟที่ประกอบด้วยน้ำร้อนย่อมปรากฏว่ายิ่งใหญ่ เพราะฉะนั้น สีก็ควรปรากฏว่ารุ่งเรืองเหมือนสัมผัสของน้ำร้อนนั้น สีของน้ำเย็นที่ไม่เกี่ยวข้องกับไฟจึงควรลดลงจากสีของน้ำร้อน เพราะไม่มีทั้งสองประการนี้ ด้วยการไม่มีทั้งสองประการนั้น ความเป็นคุณพิเศษของเตโชธาตุเป็นต้นแห่งรูปเป็นต้นจึงถูกห้ามไว้ ด้วยการห้ามนั้น เหตุที่ว่า “เพราะไม่ได้รับการอุปถัมภ์ด้วยคุณของเตโชธาตุเป็นต้นคือรูปเป็นต้น” นี้จึงถูกห้ามไว้ ด้วยประการฉะนี้ การไม่มีทั้งสองประการสืบต่อกันไปจึงเป็นเหตุแห่งการละทิ้งการกำหนดความพิเศษของมหาภูตรูป จึงกล่าวคำว่า “ตสฺมา ปหายเถต” เป็นต้น เพื่อแสดงว่า แม้ในกลาปเดียวกัน รูปและรสเป็นต้นก็ยังต่างกัน แล้วจะกล่าวอะไรถึงจักขุเป็นต้นในกลาปที่ต่างกัน แม้จะไม่มีความพิเศษของมหาภูตรูป จึงกล่าวการแสดงรูปและรสเป็นต้นไว้ ယဒိ ဘူတဝိသေသော နတ္ထိ, ကိံ ပန စက္ခာဒိဝိသေသဿ ကာရဏန္တိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယံ အညမညဿာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧကမ္ပိ ကမ္မံ ပဉ္စာယတနိကတ္တဘာဝပတ္ထနာနိပ္ဖန္နံ စက္ခာဒီနံ ဝိသေသဟေတုတ္တာ ‘‘အညမညဿ အသာဓာရဏ’’န္တိ စ ‘‘ကမ္မဝိသေသော’’တိ စ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ တံ ယေန ဝိသေသေန စက္ခုဿ ပစ္စယော, တေနေဝ သောတဿ ဟောတိ ဣန္ဒြိယန္တရာဘာဝပ္ပတ္တိတော. ‘‘ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ မဟဂ္ဂတာ ဧကာ စေတနာ ကဋတ္တာရူပါနံ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၂.၇၈) ဝစနေန ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဝိဇ္ဇမာနာနံ သဗ္ဗေသံ ကဋတ္တာရူပါနံ ဧကာ စေတနာ ကမ္မပစ္စယော ဟောတီတိ ဝိညာယတိ. နာနာစေတနာယ ဟိ တဒါ ဣန္ဒြိယုပ္ပတ္တိယံ သတိ ပရိတ္တေန စ မဟဂ္ဂတေန စ ကမ္မုနာ နိဗ္ဗတ္တိတံ ကဋတ္တာရူပံ အာပဇ္ဇေယျာတိ န စေကာ ပဋိသန္ဓိ အနေကကမ္မနိဗ္ဗတ္တာ ဟောတီတိ သိဒ္ဓမေကေန ကမ္မေန အနေကိန္ဒြိယုပ္ပတ္တိ ဟောတီတိ. အနလ္လီနော နိဿယော ဧတဿာတိ အနလ္လီနနိဿယော, ရူပသဒ္ဒသင်္ခါတော ဝိသယော. ဂန္ဓရသာနံ နိဿယာ ဃာနဇိဝှာနိဿယေ အလ္လီယန္တီတိ တေ နိဿယဝသေန အလ္လီနာ, ဖောဋ္ဌဗ္ဗံ သယံ ကာယနိဿယအလ္လီနံ ဘူတတ္တယတ္တာ. ဒူရေ…ပေ… သမ္ပတ္တော ဧဝ နာမ ပဋိဃဋ္ဋနနိဃံသဇနကတောတိ အဓိပ္ပာယော. သဒ္ဒေါ ပန ဓာတုပရမ္ပရာယ ဝါယု ဝိယ အာဂန္တွာ နိဿယဝသေန သောတနိဿယေ အလ္လီယိတွာ သောတံ ဃဋ္ဋေတွာ ဝဝတ္ထာနံ ဂစ္ဆန္တော သဏိကံ ဝဝတ္ထာနံ ဂစ္ဆတီတိ ဝုတ္တော. ဧဝံ ပန သတိစိတ္တသမုဋ္ဌာနံ သဒ္ဒါယတနံ သောတဝိညာဏဿ ကဒါစိပိ အာရမ္မဏပစ္စယော န သိယာ. န ဟိ ဗဟိဒ္ဓါ စိတ္တသမုဋ္ဌာနုပ္ပတ္တိ ဥပပဇ္ဇတီတိ. หากไม่มีความพิเศษของมหาภูตรูปแล้ว อะไรเล่าเป็นเหตุแห่งความพิเศษของจักษุเป็นต้น เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวคำว่า 'สิ่งที่ไม่ทั่วไปแก่กันและกัน' เป็นต้น พึงทราบว่า แม้กรรมเดียวที่สำเร็จแล้วเพราะปรารถนาอัตภาพที่มีอายตนะ ๕ ก็เป็นเหตุพิเศษของจักษุเป็นต้น จึงถูกกล่าวว่า 'ไม่ทั่วไปแก่กันและกัน' และ 'กรรมพิเศษ' จริงอยู่ กรรมนั้นเป็นปัจจัยแก่จักษุด้วยความพิเศษใด ก็ไม่เป็นปัจจัยแก่โสตด้วยความพิเศษนั้น เพราะถึงความเป็นอินทรีย์อื่น ด้วยคำกล่าวว่า 'ในขณะปฏิสนธิ เจตนาเดียวที่เป็นมหัคคตะ เป็นปัจจัยแก่กตัตตารูปทั้งปวงด้วยกรรมปัจจัย' จึงทราบว่า ในขณะปฏิสนธิ เจตนาเดียวเป็นกรรมปัจจัยแก่กตัตตารูปทั้งปวงที่มีอยู่ จริงอยู่ หากมีการเกิดขึ้นของอินทรีย์ในขณะนั้นด้วยเจตนาที่ต่างกัน กตัตตารูปที่กรรมทำให้เกิดด้วยกรรมที่เป็นกามาวจรและมหัคคตะก็พึงเกิดขึ้น และปฏิสนธิเดียวก็ไม่พึงเกิดจากกรรมหลายอย่าง ดังนั้นจึงสำเร็จว่า การเกิดขึ้นของอินทรีย์หลายอย่างย่อมมีด้วยกรรมเดียว อารมณ์นี้มีที่อาศัยไม่ติดข้อง จึงชื่อว่า 'มีที่อาศัยไม่ติดข้อง' คืออารมณ์ที่นับว่าเป็นรูปารมณ์และสัททารมณ์ ที่อาศัยของคันธารมณ์และรสารมณ์ย่อมติดข้องในที่อาศัยของฆานปสาทและชิวหาปสาท ดังนั้นสิ่งเหล่านั้นจึงติดข้องโดยอำนาจของที่อาศัย ส่วนโผฏฐัพพารมณ์เองก็ติดข้องในที่อาศัยของกายปสาท เพราะเป็นหมู่แห่งภูตรูป ๓ ความประสงค์คือ แม้ตั้งอยู่ในที่ไกล (สูง ๔๒,๐๐๐ โยชน์) แม้ปรากฏอยู่ ก็ชื่อว่าถึงแล้วเท่านั้น เพราะเป็นเหตุให้เกิดการกระทบกระทั่งและการเสียดสี ส่วนเสียงนั้น เหมือนลมที่มาโดยลำดับแห่งธาตุทั้งหลาย ติดข้องในที่อาศัยของโสตปสาทโดยอำนาจของที่อาศัย กระทบโสตปสาทแล้วจึงถึงการกำหนด และถูกกล่าวว่า 'ย่อมถึงการกำหนดช้า' แต่เมื่อเป็นเช่นนี้ สัททายตนะที่เกิดจากจิตก็ไม่พึงเป็นอารัมมณปัจจัยแก่โสตวิญญาณได้เลย เพราะการเกิดขึ้นของรูปที่เกิดจากจิตย่อมไม่เกิดขึ้นภายนอก စိရေန သုယျေယျာတိ ကသ္မာ ဧတံ ဝုတ္တံ, နနု ဒူရေ ဌိတေဟိ ရဇကာဒိသဒ္ဒါ စိရေန သုယျန္တီတိ? န, ဒူရာသန္နာနံ ယထာပါကဋေ သဒ္ဒေ ဂဟဏဝိသေသတော. ယထာ ဟိ ဒူရာသန္နာနံ ဝစနသဒ္ဒေ ယထာ ပါကဋီဘူတေ ဂဟဏဝိသေသတော အာကာရဝိသေသာနံ အဂ္ဂဟဏံ ဂဟဏဉ္စ ဟောတိ, ဧဝံ ရဇကာဒိသဒ္ဒေပိ အာသန္နဿ အာဒိတော ပဘုတိ ယာဝါဝသာနာ ကမေန ပါကဋီဘူတေ [Pg.149] ဒူရဿ စာဝသာနေ မဇ္ဈေ ဝါ ပိဏ္ဍဝသေန ပဝတ္တိပါကဋီဘူတေ နိစ္ဆယဂဟဏာနံ သောတဝိညာဏဝီထိယာ ပရတော ပဝတ္တာနံ ဝိသေသတော လဟုကံ သုတော စိရေန သုတောတိ အဘိမာနော ဟောတိ. သော ပန သဒ္ဒေါ ယတ္ထ ဥပ္ပန္နော, တံ နိဿိတောဝ အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနက္ခဏေ သောတဿ အာပါထမာဂစ္ဆတိ. ဒူရေ ဌိတော ပန သဒ္ဒေါ အညတ္ထ ပဋိဃောသုပ္ပတ္တိယာ ဘာဇနာဒိစလနဿ စ အယောကန္တော ဝိယ အယောစလနဿ ပစ္စယော ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယထာ ဝါ ဃဏ္ဋာဘိဃာတာနုဇာနိ ဘူတာနိ အနုရဝဿ နိဿယဘူတာနိ ဃဋ္ဋနသဘာဝါနိ, ဧဝံ ဃဋ္ဋနာနုဇာနိ ယာဝ သောတပ္ပသာဒါ ဥပ္ပတ္တိဝသေန အာဂတာနိ ဘူတာနိ ဃဋ္ဋနသဘာဝါနေဝါတိ တံနိဿိတော သဒ္ဒေါ နိဿယဝသေန ဓာတုပရမ္ပရာယ ဃဋ္ဋေတွာ သဏိကံ ဝဝတ္ထာနံ ဂစ္ဆတီတိ ဝုတ္တော. အသုကဒိသာယ နာမာတိ န ပညာယေယျ. ကသ္မာ? သောတပ္ပဒေသဿေဝ သဒ္ဒဿ ဂဟဏတော. เหตุใดจึงกล่าวคำว่า 'พึงได้ยินช้า' มิใช่หรือว่าเสียงของช่างซักผ้าเป็นต้นที่อยู่ไกลย่อมได้ยินช้า? ไม่ใช่ เพราะความพิเศษของการรับรู้เสียงที่ปรากฏตามลำดับของคนไกลและคนใกล้ จริงอยู่ เหมือนกับว่าในเสียงพูดของคนไกลและคนใกล้ เมื่อปรากฏตามลำดับ ย่อมมีการไม่รับรู้และการรับรู้อักขระพิเศษเพราะความพิเศษของการรับรู้ ฉันใด แม้ในเสียงของช่างซักผ้าเป็นต้น เมื่อปรากฏตามลำดับตั้งแต่ต้นจนจบสำหรับคนใกล้ หรือเมื่อปรากฏเป็นกลุ่มในท่ามกลางหรือตอนท้ายสำหรับคนไกล ย่อมมีความสำคัญผิดว่า 'ได้ยินเร็ว' หรือ 'ได้ยินช้า' เพราะความพิเศษของการรับรู้ที่ตัดสินซึ่งเกิดขึ้นภายหลังโสตวิญญาณวิถี เสียงนั้นเมื่อเกิดขึ้นในที่ใด ก็อาศัยที่นั้นเท่านั้นมาถึงโสตปสาทในขณะที่ตนมีอยู่ แต่พึงทราบว่า เสียงที่ตั้งอยู่ในที่ไกล ย่อมเป็นปัจจัยให้เกิดเสียงสะท้อนในที่อื่น และการเคลื่อนไหวของภาชนะเป็นต้น เหมือนแม่เหล็กเป็นปัจจัยให้เหล็กเคลื่อนไหว หรืออีกนัยหนึ่ง เหมือนมหาภูตที่เกิดตามหลังการกระทบระฆังเป็นที่อาศัยของเสียงที่เกิดต่อเนื่องและมีสภาพกระทบ ฉันใด มหาภูตที่เกิดตามหลังการกระทบที่มาถึงโสตปสาทโดยอำนาจของการเกิดขึ้น ก็มีสภาพกระทบเท่านั้น ดังนั้น เสียงที่อาศัยมหาภูตเหล่านั้นจึงกระทบโดยลำดับแห่งธาตุทั้งสี่โดยอำนาจของที่อาศัย แล้วจึงถึงการกำหนดช้า จึงถูกกล่าวไว้ว่า 'ไม่พึงปรากฏว่าอยู่ในทิศโน้น' เพราะเหตุใด? เพราะการรับรู้เสียงที่ตั้งอยู่ในที่แห่งโสตปสาทเท่านั้น ဝိသမေ အဇ္ဈာသယော ဧတဿာတိ ဝိသမဇ္ဈာသယော, အဇ္ဈာသယရဟိတမ္ပိ စက္ခု ဝိသမနိန္နတ္တာ ဝိသမဇ္ဈာသယံ ဝိယ ဟောတီတိ ‘‘ဝိသမဇ္ဈာသယ’’န္တိ ဝုတ္တံ. စက္ခုမတော ဝါ ပုဂ္ဂလဿ အဇ္ဈာသယဝသေန စက္ခု ‘‘ဝိသမဇ္ဈာသယ’’န္တိ ဝုတ္တံ. จักษุนี้มีความปรารถนาในอารมณ์ที่ไม่สม่ำเสมอ จึงชื่อว่า 'วิสมัชฌาสยะ' (มีอารมณ์ไม่สม่ำเสมอเป็นที่ปรารถนา) แม้จักษุที่ปราศจากความปรารถนา ก็เหมือนมีความปรารถนาในอารมณ์ที่ไม่สม่ำเสมอ เพราะน้อมไปในอารมณ์ที่ไม่สม่ำเสมอ จึงถูกกล่าวว่า 'วิสมัชฌาสยะ' หรืออีกนัยหนึ่ง จักษุถูกกล่าวว่า 'วิสมัชฌาสยะ' โดยอำนาจความปรารถนาของบุคคลผู้มีจักษุปสาท ကဏ္ဏကူပဆိဒ္ဒေယေဝ ပဝတ္တနတော အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏဟေတုတော စ တတ္ထေဝ ‘‘အဇ္ဈာသယံ ကရောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တဿ သောတဿ သောတဝိညာဏနိဿယဘာဝေန သဒ္ဒသဝနေ. အဇဋာကာသောပိ ဝဋ္ဋတီတိ ဧတဿ အဋ္ဌကထာဓိပ္ပာယေန အတ္ထံ ဝဒန္တော ‘‘အန္တောလေဏသ္မိ’’န္တိအာဒိမာဟ. အတ္တနော အဓိပ္ပာယေန ဝဒန္တော ‘‘ကိံ ဧတာယ ဓမ္မတာယာ’’တိအာဒိမဝေါစ. ถูกกล่าวว่า 'ย่อมทำความปรารถนา' ในช่องหูนั้นเอง เพราะการเกิดขึ้นในช่องหูเท่านั้น และเพราะเป็นเหตุแห่งการรับรู้อารมณ์ในช่องหู ในการได้ยินเสียงของโสตปสาทนั้นโดยความเป็นที่อาศัยของโสตวิญญาณ ผู้กล่าวอรรถโดยความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์เกี่ยวกับคำว่า 'แม้ช่องว่างที่ไม่ติดข้องก็ใช้ได้' นี้ ได้กล่าวคำว่า 'ในถ้ำ' เป็นต้น ส่วนผู้กล่าวโดยความประสงค์ของตนเอง ได้กล่าวคำว่า 'ด้วยธรรมชาตินี้' เป็นต้น ဝါတူပနိဿယော ဂန္ဓော ဂေါစရော ဧတဿာတိ ဝါတူပနိဿယဂန္ဓဂေါစရံ. ဧတ္ထ စ ဂန္ဓဂ္ဂဟဏဿ ဝါတော ဥပနိဿယော, တဗ္ဗောဟာရေန ပန ဂန္ဓော ‘‘ဝါတူပနိဿယော’’တိ ဝုတ္တော. အထ ဝါ ဝါတော ဧဝ ဥပနိဿယော ဝါတူပနိဿယော. ကဿာတိ? ဃာနဝိညာဏဿ. သော သဟကာရီပစ္စယန္တရဘူတော ဧတဿ အတ္ထီတိ ဝါတူပနိဿယော, ဂန္ဓော ပစ္စယော. ฆานนี้มีกลิ่นที่มีลมเป็นที่อาศัยอันยิ่งเป็นอารมณ์โคจร จึงชื่อว่า 'วาตูบนิสสยคันธโคจรัง' ในบทนี้ ลมเป็นที่อาศัยอันยิ่งของการรับรู้กลิ่น แต่กลิ่นถูกกล่าวว่า 'วาตูบนิสสยะ' โดยชื่อเรียกนั้น (คือชื่อของการรับรู้กลิ่น) หรืออีกนัยหนึ่ง ลมเท่านั้นเป็นที่อาศัยอันยิ่ง ชื่อว่า 'วาตูบนิสสยะ' แห่งอะไร? แห่งฆานวิญญาณ ลมที่มีที่อาศัยอันยิ่งนั้นเป็นปัจจัยร่วมอย่างหนึ่งของกลิ่นนี้ จึงชื่อว่า 'วาตูบนิสสยะ' กลิ่นเป็นปัจจัย အာပေါ စ သဟကာရီပစ္စယန္တရဘူတော ခေဠာဒိကော. တထာ ပထဝီ. ဂဟေတဗ္ဗဿ ဟိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဿ ဥပ္ပီဠိယမာနဿ အာဓာရဘူတာ ပထဝီ ကာယဿ စ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေန ဥပ္ပီဠိယမာနဿ နိဿယဘူတာနံ အာဓာရဘူတာ သဗ္ဗဒါ [Pg.150] ဖောဋ္ဌဗ္ဗဂဟဏဿ ဥပနိဿယောတိ. ဥပ္ပီဠနေန ပန ဝိနာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဂဟဏေ ကာယာယတနဿ နိဿယဘူတာ ပထဝီ ဥပနိဿယောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သဗ္ဗဒါပိ စ တဿာ ဥပနိဿယဘာဝေါ ယုတ္တော ဧဝ. อาโปธาตุเป็นปัจจัยร่วมอย่างหนึ่ง คือน้ำลายเป็นต้น ปฐวีธาตุก็เช่นกัน จริงอยู่ ปฐวีธาตุที่เป็นที่ตั้งของโผฏฐัพพารมณ์ที่พึงรับรู้และถูกบีบคั้น และปฐวีธาตุที่เป็นที่ตั้งของมหาภูตที่เป็นที่อาศัยของกายปสาทที่ถูกโผฏฐัพพารมณ์บีบคั้น ย่อมเป็นอุปนิสสยะ (ที่อาศัยอันยิ่ง) ของการรับรู้โผฏฐัพพารมณ์เสมอไป แต่พึงทราบว่า ในการรับรู้โผฏฐัพพารมณ์โดยปราศจากการบีบคั้น ปฐวีธาตุที่เป็นที่อาศัยของกายายตนะเป็นอุปนิสสยะ และความเป็นอุปนิสสยะของปฐวีธาตุนั้นย่อมสมควรเสมอไป ပဉ္စဝဏ္ဏာနန္တိ ဝစနံ တဒါဓာရာနံ သုတ္တာနံ နာနတ္တဒဿနတ္ထံ. ပဉ္စပ္ပကာရာ ပဉ္စဝဏ္ဏာ. ဧကန္တတောတိ ဣဒံ သဗ္ဗဒါ ဥပ္ပီဠနေန ဝိနိဗ္ဘုဇ္ဇိတုံ အသက္ကုဏေယျာနံ ကလာပန္တရရူပါနံ သဗ္ဘာဝါ တေသံ နိဝတ္တနတ္ထံ ဝုတ္တံ. န ဟိ တာနိ ဧကန္တေန အဝိနိဘုတ္တာနိ ကလာပန္တရဂတတ္တာတိ. คำว่า 'มี ๕ สี' นี้ มีไว้เพื่อแสดงความแตกต่างของด้ายที่เป็นที่อาศัยของสีเหล่านั้น คือด้ายมี ๕ ชนิด มี ๕ สี คำว่า 'โดยส่วนเดียว' นี้ถูกกล่าวเพื่อกันรูปที่อยู่ในกลุ่มอื่นซึ่งไม่สามารถแยกแยะได้ด้วยการบีบคั้นตลอดเวลาออกไป เพราะการมีอยู่ของรูปเหล่านั้น จริงอยู่ รูปเหล่านั้นไม่ใช่สิ่งที่แยกแยะไม่ได้โดยส่วนเดียว เพราะอยู่ในกลุ่มอื่น ၆၁၆. ဝဏ္ဏနိဘာတိ ရူပါယတနမေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ တဒေဝ အပေက္ခိတွာ ‘‘သနိဒဿန’’န္တိ နပုံသကနိဒ္ဒေသော ကတော. တသ္မာတိ နိပ္ပရိယာယရူပါနံ နီလာဒီနံ ဖုသိတွာ အဇာနိတဗ္ဗတော ဒီဃာဒီနဉ္စ ဖုသိတွာ ဇာနိတဗ္ဗတော န နိပ္ပရိယာယေန ဒီဃံ ရူပါယတနံ. တံ တံ နိဿာယာတိ ဒီဃာဒိသန္နိဝေသံ ဘူတသမုဒါယံ နိဿာယ. တထာ တထာ ဌိတန္တိ ဒီဃာဒိသန္နိဝေသေန ဌိတံ ဝဏ္ဏသမုဒါယဘူတံ ရူပါယတနမေဝ ဒီဃာဒိဝေါဟာရေန ဘာသိတံ. အညမညပရိစ္ဆိန္နံ ဧကသ္မိံ ဣတရဿ အဘာဝါ. ဝိသယဂေါစရာနံ ဝိသေသော အနညတ္ထဘာဝေါ တဗ္ဗဟုလစာရိတာ စ စက္ခုဝိညာဏဿ. ๖๑๖. ด้วยบทว่า 'วรรณนิภาติ' ทรงแสดงรูปายตนะเท่านั้น เพราะเหตุนั้น การแสดงด้วยนปุงสกลิงค์ว่า 'สนิทัสสนะ' จึงกระทำโดยอาศัยรูปายตนะนั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น รูปารมณ์โดยตรงมีสีเขียวเป็นต้น เมื่อสัมผัสแล้วไม่ควรรู้ และรูปมีสัณฐานยาวเป็นต้น เมื่อสัมผัสแล้วควรรู้ สัณฐานยาวจึงไม่เป็นรูปายตนะโดยตรง เพราะอาศัยหมู่แห่งภูตรูปที่มีการรวมกันมีสัณฐานยาวเป็นต้น อาศัยสิ่งนั้นๆ คำว่า 'ตั้งอยู่แล้วอย่างนั้นๆ' คือ รูปายตนะนั่นเอง อันเป็นหมู่แห่งวรรณะที่ตั้งอยู่ด้วยการรวมกันมีสัณฐานยาวเป็นต้น ตรัสแล้วด้วยโวหารมีสัณฐานยาวเป็นต้น อันกันและกันกำหนดแล้ว เพราะไม่มีสีอื่นในสีอันหนึ่ง ความพิเศษแห่งวิสัยและโคจรของจักขุวิญญาณ คือ ความที่ไม่มีในอารมณ์อื่น และความที่มีการเป็นไปมากในรูปารมณ์นั้น ၆၂၀. ဘေရိသဒ္ဒါဒီနဉ္စ ဝါဒိတသဒ္ဒတ္တာ ‘‘ဝုတ္တာဝသေသာန’’န္တိ အာဟ. အမနုဿဝစနေန န မနုဿေဟိ အညေ ပါဏိနော ဧဝ ဂဟိတာ, အထ ခေါ ကဋ္ဌာဒယောပီတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘သေသော သဗ္ဗောပီ’’တိ အာဟ. ဧဝံ သန္တေပိ ဝတ္ထုဝိသေသကိတ္တနဝသေန ပါဠိယံ အနာဂတော တထာ ကိတ္တေတဗ္ဗော ယေ ဝါ ပနာတိ ဝုတ္တောတိ အဓိပ္ပာယော. ๖๒๐. และเพราะเสียงกลองใหญ่เป็นต้นเป็นเสียงที่ถูกตี จึงกล่าวว่า 'ที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว' ด้วยคำว่า 'อมนุษย์' ไม่ได้หมายถึงสัตว์มีชีวิตอื่นจากมนุษย์เท่านั้น แต่ด้วยความประสงค์ว่าแม้ฟืนเป็นต้นก็ถูกถือเอา จึงกล่าวว่า 'ที่เหลือทั้งหมด' แม้เมื่อเป็นอย่างนี้ ความประสงค์คือ เสียงทั้งปวงที่ควรกล่าวถึงซึ่งไม่ปรากฏในพระบาลีด้วยอำนาจแห่งการกล่าวถึงวัตถุพิเศษนั้น ตรัสแล้วว่า 'เย วา ปน' (อันใดอันหนึ่ง) ၆၂၄. ဝိဿဂန္ဓောတိ ဝိရူပေါ မံသာဒိဂန္ဓော. လမ္ဗိလန္တိ မဓုရမ္ဗိလံ. ๖๒๔. คำว่า 'วิสสคันโธ' คือ กลิ่นเนื้อเป็นต้นที่ผิดปกติ (กลิ่นเนื้อเน่าเป็นต้น) คำว่า 'ลัมพิลัง' คือ รสหวานอมเปรี้ยว ၆၃၂. သဉ္ဇာနန္တိ ဧတေနာတိ သဉ္ဇာနနံ, ဥပလက္ခဏံ. သကေန သကေန ကမ္မစိတ္တာဒိနာ ပစ္စယေန သမုဋ္ဌိတာနိပိ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒီနိ ဣန္ဒြိယသဟိတေ သရီရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနိ တံတဒါကာရာနိ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ‘‘ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ပဋိစ္စ သမုဋ္ဌဟန္တီ’’တိ ဝုတ္တာနိ. ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒီသု ဧဝ စ အဓိပတိဘာဝါ ဧတဿ ဣန္ဒြိယတာ ဝုတ္တာ, ဣန္ဒြိယသဟိတေ သန္တာနေ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒိအာကာရရူပပစ္စယာနံ အညထာ အနုပ္ပာဒနတော ဣတ္ထိဂ္ဂဟဏဿ စ တေသံ ရူပါနံ ပစ္စယဘာဝတော. ယသ္မာ ပန ဘာဝဒသကေပိ ရူပါနံ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ န ဇနကံ, နာပိ အနုပါလကံ ဥပတ္ထမ္ဘကံ ဝါ, န စ အညကလာပရူပါနံ, တသ္မာ တံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ဝိယ သကလာပရူပါနံ အာဟာရော [Pg.151] ဝိယ ဝါ ကလာပန္တရရူပါနဉ္စ ဣန္ဒြိယအတ္ထိအဝိဂတပစ္စယောတိ န ဝုတ္တံ. ဧသ နယော ပုရိသိန္ဒြိယေပိ. လိင်္ဂါဒိအာကာရေသု ရူပေသု ရူပါယတနဿ စက္ခုဝိညေယျတ္တာ လိင်္ဂါဒီနံ စက္ခုဝိညေယျတာ ဝုတ္တာ. ๖๓๒. ย่อมจำได้หมายรู้ด้วยเครื่องหมายนี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าสัญชานนะ เป็นเครื่องหมาย อิตถีลิงค์เป็นต้น แม้เกิดขึ้นด้วยปัจจัยมีกรรมและจิตเป็นต้นของตนๆ เมื่อเกิดขึ้นในร่างกายที่ประกอบด้วยอินทรีย์ ย่อมเกิดขึ้นโดยมีอาการอย่างนั้นๆ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เกิดขึ้นเพราะอาศัยอิตถินทรีย์' และเพราะความเป็นอธิบดีในอิตถีลิงค์เป็นต้นนั่นเอง จึงกล่าวความเป็นอินทรีย์ของภาวรูปนี้ เพราะไม่ให้ปัจจัยของรูปทั้งหลายที่มีอาการมีอิตถีลิงค์เป็นต้นเกิดขึ้นด้วยอาการอื่นในสันดานที่ประกอบด้วยอินทรีย์ และเพราะความเป็นปัจจัยของรูปทั้งหลายเหล่านั้นแห่งจิตที่ยึดถือว่าเป็นหญิง แต่เพราะเหตุที่อิตถินทรีย์ไม่เป็นผู้ให้เกิด ไม่เป็นผู้บำรุงรักษา หรือไม่เป็นผู้ค้ำจุนรูปทั้งหลายในภาวทสกะ และไม่เป็นผู้ให้เกิด ไม่เป็นผู้บำรุงรักษา หรือไม่เป็นผู้ค้ำจุนรูปทั้งหลายในกะลาปะอื่น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงไม่ได้ตรัสอินทรีย์นั้นว่าเป็นอินทริยปัจจัย, อินทริยอัตถิปัจจัย, อินทริยอวิคตปัจจัย เหมือนชีวิตินทรีย์แห่งรูปทั้งหลายที่เกิดในกะลาปะของตน หรือเหมือนอาหารรูปแห่งรูปทั้งหลายที่เกิดในกะลาปะอื่น นัยนี้แม้ในปุริสินทรีย์ก็เช่นกัน เพราะรูปายตนะเป็นสิ่งที่จักขุวิญญาณควรรู้ในรูปทั้งหลายที่มีอาการมีลิงค์เป็นต้น จึงกล่าวความเป็นสิ่งที่จักขุวิญญาณควรรู้แห่งลิงค์เป็นต้น ၆၃၃. ဥဘယမ္ပိ…ပေ… ကုသလေန ပတိဋ္ဌာတီတိ သုဂတိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒုဂ္ဂတိယဉှိ ပဋိသန္ဓိ အကုသလေနေဝါတိ တဒါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဘာဝေါပိ အကုသလေနေဝ ဘဝေယျ, ပဋိသန္ဓိယံ ဝိယ ပဝတ္တေပီတိ. တယိဒံ ဒွယံ ယသ္မာ သန္တာနေ သဟ န ပဝတ္တတိ ‘‘ယဿ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ပုရိသိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? နော’’တိအာဒိဝစနတော (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၁၈၈), တသ္မာ ဥဘတောဗျဉ္ဇနကဿပိ ဧကမေဝိန္ဒြိယံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ. ๖๓๓. พึงทราบว่า คำว่า 'ทั้งสองอย่าง...เป็นไปได้ด้วยกุศล' ตรัสโดยอ้างถึงสุคติภพ จริงอยู่ เพราะปฏิสนธิในทุคติภพย่อมเป็นด้วยอกุศลเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ภาวรูปที่เกิดขึ้นในกาลนั้นก็พึงเป็นด้วยอกุศลเท่านั้น เหมือนในกาลแห่งปฏิสนธิ แม้ในกาลแห่งปวัตติก็เช่นกัน อินทรีย์ทั้งสองอย่างนั้น เพราะเหตุที่ย่อมไม่เป็นไปพร้อมกันในสันดานของสัตว์คนหนึ่ง ดังที่ตรัสไว้ในคำว่า 'ยัสสะ อิตถินทริยัง อุปปัชชะติ, ตัสสะ ปุริสินทริยัง อุปปัชชะติ? โน' เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า แม้ในสันดานของอุภโตพยัญชนก อินทรีย์ย่อมเป็นอันเดียวเท่านั้น ၆၃၅. ဧကန္တံ ကာယဝိညတ္တိယံ ကာယဝေါဟာရဿ ပဝတ္တိဒဿနတ္ထံ ‘‘ကာယေန သံဝရော သာဓူ’’တိ (ဓ. ပ. ၃၆၁; သံ. နိ. ၁.၁၁၆) သာဓကသုတ္တံ အာဟဋံ. ဘာဝဿ ဂမနံ ပကာသနံ စောပနံ. ထမ္ဘနာတိ ဝါယောဓာတုအဓိကာနံ ဘူတာနံ ထမ္ဘနာကာရော ဝိညတ္တီတိ အတ္ထော. ဥဒ္ဓင်္ဂမဝါတာဒယော ဝိယ ဟိ ယော ဝါတာဓိကော ကလာပေါ, တတ္ထ ဘူတာနံ ဝိညတ္တိအာကာရတာ ဟောတီတိ. တေနေဝ ‘‘ကာယံ ထမ္ဘေတွာ ထဒ္ဓံ ကရောတီတိ ထမ္ဘနာ’’တိ ဝါယောဓာတုကိစ္စဝသေန ဝိညတ္တိ ဝုတ္တာ. တတော ဧဝ စ ‘‘ဝါယောဓာတုယာ အာကာရော ကာယဝိညတ္တီ’’တိ စ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ, တထာ ‘‘ပထဝီဓာတုယာ ဝစီဝိညတ္တီ’’တိ ပထဝီဓာတုအဓိကဘူတဝိကာရတော. ๖๓๕. เพื่อประโยชน์แก่การแสดงความเป็นไปแห่งโวหารที่ชื่อว่ากายในกายวิญญัติโดยส่วนเดียว จึงนำสาธกสูตรว่า 'กายสังวรเป็นความดี' มาแสดง ความประสงค์คือ วัตถุอันยังให้รู้และยังให้ปรากฏซึ่งความประสงค์ ชื่อว่าโจปนะ คำว่า 'ถัมภนา' คือ อาการที่ค้ำจุนมหาภูตรูปทั้งหลายที่มีวาโยธาตุเกิน เป็นวิญญัติ นี้เป็นอรรถ จริงอยู่ กะลาปะใดที่มีวาโยธาตุเกิน เหมือนลมที่พัดขึ้นเบื้องบนเป็นต้น ในกะลาปะที่มีวาโยธาตุเกินนั้น ความที่มีอาการเป็นวิญญัติของมหาภูตรูปทั้งหลายย่อมเป็น พึงจำไว้ว่าอย่างนี้ เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงกล่าววิญญัติด้วยอำนาจแห่งกิจของวาโยธาตุว่า 'ค้ำจุนให้กายตึงมั่น' และเพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงควรกล่าวว่า 'อาการพิเศษของวาโยธาตุคือกายวิญญัติ' เช่นนั้น ก็ควรกล่าวว่า 'อาการพิเศษของปฐวีธาตุคือวจีวิญญัติ' เพราะความเป็นอาการพิเศษของมหาภูตรูปทั้งหลายที่มีปฐวีธาตุเกิน ၆၃၆. ပဘေဒဂတာ ဝါစာ ဧဝါတိ တိဿ ဖုဿာတိ ပဘေဒဂတာ. အထ ဝါ ဝစီသင်္ခါရေဟိ ဝိတက္ကဝိစာရေဟိ ပရိဂ္ဂဟိတာ သဝနဝိသယဘာဝံ အနုပနီတတာယ အဘိန္နာ တဗ္ဘာဝံ နီယမာနာ ဝါစာ ‘‘ဝစီဘေဒေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဣရိယာပထမ္ပိ ဥပတ္ထမ္ဘေန္တီတိ ယထာပဝတ္တံ ဣရိယာပထံ ဥပတ္ထမ္ဘေန္တိ. ယထာ ဟိ အဗ္ဗောကိဏ္ဏေ ဘဝင်္ဂေ ဝတ္တမာနေ အင်္ဂါနိ ဩသီဒန္တိ ပဝိဋ္ဌာနိ ဝိယ ဟောန္တိ, န ဧဝံ ‘‘ဒွတ္တိံသ ဆဗ္ဗီသာ’’တိ ဝုတ္တေသု ဇာဂရဏစိတ္တေသု ဝတ္တမာနေသု. တေသု ပန ဝတ္တမာနေသု အင်္ဂါနိ ဥပတ္ထဒ္ဓါနိ ယထာပဝတ္တိရိယာပထဘာဝေနေဝ ပဝတ္တန္တီတိ. ခီဏာသဝါနံ စုတိစိတ္တန္တိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ, ‘‘ကာမာဝစရာနံ ပစ္ဆိမစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ယဿ စိတ္တဿ အနန္တရာ ကာမာဝစရာနံ ပစ္ဆိမစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, ရူပါဝစရေ အရူပါဝစရေ ပစ္ဆိမဘဝိကာနံ, ယေ စ ရူပါဝစရံ အရူပါဝစရံ ဥပပဇ္ဇိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿန္တိ, တေသံ စဝန္တာနံ [Pg.152] တေသံ ဝစီသင်္ခါရော နိရုဇ္ဈိဿတိ, နော စ တေသံ ကာယသင်္ခါရော နိရုဇ္ဈိဿတီ’’တိ (ယမ. ၂.သင်္ခါရယမက.၈၈) ပန ဝစနတော အညေသမ္ပိ စုတိစိတ္တံ ရူပံ န သမုဋ္ဌာပေတီတိ ဝိညာယတိ. န ဟိ ရူပသမုဋ္ဌာပကစိတ္တဿ ဂဗ္ဘဂမနာဒိဝိနိဗဒ္ဓါဘာဝေန ကာယသင်္ခါရာသမုဋ္ဌာပနံ အတ္ထိ, န စ ယုတ္တံ ‘‘စုတော စ စိတ္တသမုဋ္ဌာနဉ္စဿ ပဝတ္တတီ’’တိ, နာပိ ‘‘စုတိစိတ္တံ ရူပံ သမုဋ္ဌာပေတီ’’တိ ပါဠိ အတ္ထီတိ. ๖๓๖. คำว่า 'วาจาที่ถึงซึ่งความแตกต่างนั่นเอง' คือ ที่ถึงซึ่งความแตกต่างอย่าง 'ฟุสสะ' อีกนัยหนึ่ง วาจาที่ยังไม่แตกต่างกันเพราะความเป็นสิ่งที่ยังไม่นำเข้าไปใกล้ซึ่งความเป็นอารมณ์ของโสตวิญญาณ อันวจีสังขารคือวิตกและวิจารยึดถือแล้ว เมื่อถูกนำเข้าไปใกล้ซึ่งความเป็นอารมณ์ของโสตวิญญาณนั้น ย่อมกล่าวว่า 'วจีเภท' คำว่า 'ย่อมค้ำจุนแม้ซึ่งอิริยาบถ' คือ ย่อมค้ำจุนอิริยาบถที่เป็นไปตามปกติ จริงอยู่ เหมือนอย่างที่อวัยวะมีมือและเท้าเป็นต้นย่อมซบเซาลง เหมือนเข้าไปข้างในเมื่อภวังค์ที่ไม่ปะปนกับวิถีจิตเป็นไปอยู่ ไม่เป็นเช่นนั้นเมื่อจิตที่ยังให้ตื่นที่กล่าวแล้วในอรรถกถาว่า 'ทวัตติงสะ ฉัพพีสะ' เป็นไปอยู่ แต่อวัยวะทั้งหลายเมื่อจิตเหล่านั้นเป็นไปอยู่ ย่อมตึงมั่น ย่อมเป็นไปโดยความเป็นอิริยาบถที่เป็นไปตามปกติเท่านั้น พึงจำไว้ว่าอย่างนี้ แม้กล่าวโดยทำเป็นพิเศษว่า 'จิตของพระขีณาสพ' แต่เพราะการตรัสว่า 'ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตสุดท้ายของสัตว์ในกามภพ จิตใดที่จิตสุดท้ายของสัตว์ในกามภพจะเกิดขึ้นต่อจากนั้น ของสัตว์ผู้มีภพสุดท้ายในรูปภพและอรูปภพ และของสัตว์ทั้งหลายที่จะปรินิพพานหลังจากอุบัติในรูปภพและอรูปภพ เมื่อสัตว์เหล่านั้นกำลังจุติ วจีสังขารของสัตว์เหล่านั้นจะดับไป แต่กายสังขารของสัตว์เหล่านั้นจะไม่ดับไป' (ยมก 2.สังขารยมก.88) จึงรู้ว่าจุติจิตของบุคคลอื่นนอกจากพระอรหันต์ก็ไม่ยังรูปให้เกิดขึ้น จริงอยู่ การไม่ให้กายสังขารคืออัสสาสะปัสสาสะเกิดขึ้นย่อมไม่มีด้วยความที่ไม่มีเหตุอันห้ามอัสสาสะปัสสาสะมีอาการเข้าสู่ครรภ์เป็นต้นของจิตที่ยังรูปให้เกิดขึ้น และไม่สมควรที่จะกล่าวว่า 'กำลังจุติและรูปที่เกิดจากจิตของผู้นั้นก็เป็นไป' และพระบาลีว่า 'จุติจิตยังรูปให้เกิดขึ้น' ก็ไม่มี พึงจำไว้ว่าอย่างนี้ ၆၃၇. န ကဿတီတိ န ဝိလေခိယတိ. ဂတန္တိ ဝိညာတံ. အသမ္ဖုဋ္ဌံ စတူဟိ မဟာဘူတေဟီတိ ယသ္မိံ ကလာပေ ဘူတာနံ ပရိစ္ဆေဒေါ, တေဟေဝ အသမ္ဖုဋ္ဌံ. ဝိဇ္ဇမာနေပိ ဟိ ကလာပန္တရဘူတာနံ ကလာပန္တရဘူတသမ္ဖုဋ္ဌဘာဝေ တံတံဘူတဝိဝိတ္တတာ ရူပပရိယန္တော အာကာသောတိ ယေသံ ယော ပရိစ္ဆေဒေါ, တေဟိ သော အသမ္ဖုဋ္ဌောဝ, အညထာ ပရိစ္ဆိန္နဘာဝေါ န သိယာ တေသံ ဘူတာနံ ဗျာပိတဘာဝါပတ္တိတော. အဗျာပိတာ ဟိ အသမ္ဖုဋ္ဌတာတိ. ๖๓๗. "Na kassatīti" หมายถึง ไม่ถูกขีดเขียน. "Gatanti" หมายถึง เป็นที่รู้แล้ว. "Asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehīti" หมายถึง ในรูปกลาปใด การกำหนดขอบเขตของมหาภูตรูปทั้งสี่นั้น ย่อมไม่ถูกมหาภูตรูปเหล่านั้นสัมผัส. แม้ว่ามหาภูตรูปที่อยู่ในกลาปอื่นจะสัมผัสกันอยู่ แต่การที่รูปกลาปมีขอบเขตเป็นอากาสะ คือความสงัดจากมหาภูตรูปเหล่านั้น. ดังนั้น การกำหนดขอบเขตของมหาภูตรูปใดๆ ก็ตาม ย่อมไม่ถูกมหาภูตรูปเหล่านั้นสัมผัสเลย. หากไม่เป็นเช่นนั้น ความเป็นรูปที่ถูกกำหนดขอบเขตก็จะไม่พึงมี เพราะมหาภูตรูปเหล่านั้นจะถึงความเป็นสภาพที่แผ่ซ่านไปทั่ว. เพราะความไม่แผ่ซ่านนั่นเองคือความไม่ถูกสัมผัส. ၆၃၈. လဟုတာဒီနံ အညမညာဝိဇဟနေန ဒုဗ္ဗိညေယျနာနတ္တတာ ဝုတ္တာတိ တံတံဝိကာရာဓိကရူပေဟိ တံတံနာနတ္တပ္ပကာသနတ္ထံ ‘‘ဧဝံ သန္တေပီ’’တိအာဒိမာဟ. ယထာဝုတ္တာ စ ပစ္စယာ တံတံဝိကာရဿ ဝိသေသပစ္စယဘာဝတော ဝုတ္တာ, အဝိသေသေန ပန သဗ္ဗေ သဗ္ဗေသံ ပစ္စယာတိ. ๖๓๘. เพราะรูปมีลหุตาเป็นต้น ไม่ละทิ้งกันและกัน จึงมีความแตกต่างที่รู้ได้ยาก. เพื่อแสดงความแตกต่างเหล่านั้นด้วยรูปที่มีวิการยิ่งขึ้น จึงกล่าวคำว่า "แม้เป็นเช่นนั้น" เป็นต้น. ปัจจัยตามที่กล่าวมาแล้วนั้น ตรัสไว้โดยเป็นปัจจัยพิเศษของวิการรูปนั้นๆ. แต่โดยส่วนทั่วไปแล้ว ปัจจัยทั้งหมดเป็นปัจจัยของรูปทั้งหมด. ၆၄၁. အာဒိတော စယော အာစယော, ပဌမုပ္ပတ္တိ. ဥပရိ စယော ဥပစယော. ပဗန္ဓော သန္တတိ. တတ္ထ ဥဒ္ဒေသေ အဝုတ္တောပိ အာစယော ဥပစယသဒ္ဒေနေဝ ဝိညာယတီတိ ‘‘ယော အာယတနာနံ အာစယော ပုနပ္ပုနံ နိဗ္ဗတ္တမာနာနံ, သောဝ ရူပဿ ဥပစယော’’တိ အာဟ. ပါဠိယံ ပန ဥပ-သဒ္ဒေါ ပဌမတ္ထော ဥပရိအတ္ထော စ ဟောတီတိ ‘‘အာဒိစယော ဥပစယော, ဥပရိစယော သန္တတီ’’တိ အယမတ္ထော ဝိညာယတီတိ. အညထာ ဟိ အာစယသင်္ခါတဿ ပဌမုပ္ပာဒဿ အဝုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျ. ๖๔๑. การก่อตัวในเบื้องต้นเรียกว่า อาจะยะ คือการเกิดขึ้นครั้งแรก. การก่อตัวในภายหลังเรียกว่า อุปจะยะ. การสืบต่อกันเรียกว่า สันตติ. ในอรรถกถานั้น แม้อาจะยะที่ไม่ได้กล่าวไว้ในบทอุทเทส ก็พึงทราบได้ด้วยคำว่า อุปจะยะนั่นเอง. ดังนั้น จึงกล่าวว่า "การก่อตัวของอายตนะที่เกิดขึ้นซ้ำๆ นั่นแหละคืออุปจะยะของรูป". ส่วนในพระบาลี อุปะศัพท์มีความหมายว่า เบื้องต้น และมีความหมายว่า เบื้องบน. ดังนั้น จึงทราบความหมายนี้ว่า "การก่อตัวในเบื้องต้นคืออุปจะยะ การก่อตัวในภายหลังคือสันตติ". หากไม่เป็นเช่นนั้น ความที่การเกิดขึ้นครั้งแรกที่เรียกว่าอาจะยะไม่ได้ถูกกล่าวถึง ก็จะพึงเกิดขึ้น. ဧဝန္တိ ‘‘ယော အာယတနာနံ အာစယော’’တိအာဒိနိဒ္ဒေသေန ကိံ ကထိတံ ဟောတိ? အာယတနေန အာစယော ကထိတော. အာစယူပစယသန္တတိယော ဟိ နိဗ္ဗတ္တိဘာဝေန အာစယော ဧဝါတိ အာယတနေဟိ အာစယာဒီနံ ပကာသိတတ္တာ တေဟိ အာစယော ကထိတော. အာယတနာနံ အာစယာဒိဝစနေနေဝ အာစယသဘာဝါနိ ဥပ္ပာဒဓမ္မာနိ အာယတနာနီတိ အာစယေန တံပကတိကာနိ [Pg.153] အာယတနာနိ ကထိတာနိ. လက္ခဏဉှိ ဥပ္ပာဒေါ, န ရူပရူပန္တိ. တေနေဝါဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘အာယတနမေဝ ကထိတ’’န္တိ. အာစယဉှိ လက္ခဏံ ကထယန္တေန တံလက္ခဏာနိ အာယတနာနေဝ ကထိတာနိ ဟောန္တီတိ. ဧဝမ္ပိ ကိံ ကထိတံ ဟောတီတိ အာယတနာစယေဟိ အာစယာယတနေဟိ အာစယမေဝ အာယတနမေဝ ကထေန္တေန ဥဒ္ဒေသေ နိဒ္ဒေသေ စ အာစယောတိ ဣဒမေဝ အဝတွာ ဥပစယသန္တတိယော ဥဒ္ဒိသိတွာ တေသံ ဝိဘဇနဝသေန အာယတနေန အာစယကထနာဒိနာ ကိံ ကထိတံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. အာစယောတိ ဥပစယမာဟ, ဥပစယောတိ စ သန္တတိံ. တဒေဝုဘယံ ယထာက္ကမံ ဝိဝရန္တော ‘‘နိဗ္ဗတ္တိ ဝဍ္ဎိ ကထိတာ’’တိ အာဟ. ဥပစယသန္တတိယော ဟိ အတ္ထတော ဧကတ္တာ အာစယောဝါတိ တဒုဒ္ဒေသဝိဘဇနဝသေန အာယတနေန အာစယကထနာဒိနာ နိဗ္ဗတ္တိဝဍ္ဎိအာကာရနာနတ္တံ အာစယဿ ကထိတန္တိ အတ္ထော. ဣမမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘အတ္ထတော ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ယသ္မာ စ ဥဘယမ္ပိ ဧတံ ဇာတိရူပဿေဝါဓိဝစနံ, တသ္မာ ဇာတိရူပဿ လက္ခဏာဒိဝိသေသေသု အာစယာဒီသု ပဝတ္တိအာဒီသု စ အာစယာဒိလက္ခဏာဒိကော ဥပစယော, ပဝတ္တိအာဒိလက္ခဏာဒိကာ သန္တတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. "ดังนั้น" ด้วยบทนิเทศที่ว่า "การก่อตัวของอายตนะ" เป็นต้นนี้ กล่าวอะไรไว้? กล่าวอาจะยะด้วยคำว่า อายตนะ. เพราะอาจะยะ อุปจะยะ และสันตติ โดยสภาพแห่งการเกิดขึ้นแล้ว ก็เป็นอาจะยะนั่นเอง. ดังนั้น เมื่ออาจะยะเป็นต้นถูกแสดงด้วยอายตนะ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอาจะยะด้วยอายตนะเหล่านั้น. เพราะการกล่าวถึงอาจะยะเป็นต้นของอายตนะนั่นเอง อายตนะที่มีสภาวะเป็นอาจะยะ มีสภาวะเป็นธรรมที่เกิดขึ้น จึงถูกกล่าวถึงด้วยคำว่าอาจะยะ. เพราะลักษณะคือการเกิดขึ้น ไม่ใช่ตัวรูป (รูปรูป). ด้วยความประสงค์นั้นเอง จึงกล่าวว่า "อายตนะเท่านั้นที่ถูกกล่าวถึง". เพราะเมื่อตรัสลักษณะคืออาจะยะ ก็ชื่อว่าตรัสอายตนะที่มีลักษณะนั้นนั่นเอง. แม้ดังนี้ ความหมายคือ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอาจะยะด้วยอายตนะ หรือตรัสอายตนะด้วยอาจะยะ โดยไม่ตรัสคำว่า "อาจะยะ" นี้ในอุทเทสและนิเทศ แต่ตรัสอุปจะยะและสันตติ แล้วทรงจำแนกอุปจะยะและสันตติเหล่านั้นด้วยการกล่าวอาจะยะด้วยอายตนะเป็นต้นนี้ ตรัสอะไรไว้? กล่าวอุปจะยะด้วยคำว่า อาจะยะ และกล่าวสันตติด้วยคำว่า อุปจะยะ. เพื่อเปิดเผยทั้งสองอย่างนั้นตามลำดับ จึงกล่าวว่า "การเกิดขึ้นและการเจริญเติบโตถูกกล่าวไว้แล้ว". เพราะอุปจะยะและสันตติโดยเนื้อแท้แล้วเป็นอันเดียวกันกับอาจะยะ. ดังนั้น ด้วยอำนาจแห่งการจำแนกอุทเทสนั้น ด้วยการกล่าวอาจะยะด้วยอายตนะเป็นต้น จึงมีความหมายว่า ตรัสถึงความต่างกันโดยอาการคือการเกิดขึ้นและการเจริญเติบโตของอาจะยะ. เพื่อแสดงเนื้อความนี้เอง จึงกล่าวคำว่า "โดยเนื้อแท้แล้ว" เป็นต้น. และเพราะทั้งสองอย่างนี้เป็นชื่อเรียกของชาติรูปนั่นเอง. ดังนั้น ในบรรดาอาจะยะเป็นต้นที่เป็นลักษณะพิเศษของชาติรูป และในบรรดาปวัตติเป็นต้น พึงทราบว่า อุปจะยะมีลักษณะเป็นอาจะยะเป็นต้น และสันตติมีลักษณะเป็นปวัตติเป็นต้น. ၆၄၃. ပကတိနိဒ္ဒေသာတိ ဖလဝိပစ္စနပကတိယာ နိဒ္ဒေသာ, ဇရာယ ပါပုဏိတဗ္ဗံ ဖလမေဝ ဝါ ပကတိ. န စ ခဏ္ဍိစ္စာဒီနေဝ ဇရာတိ ကလလကာလတော ပဘုတိ ပုရိမရူပါနံ ဇရာပတ္တက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနိ ပစ္ဆိမရူပါနိ ပရိပက္ကရူပါနုရူပါနိ ပရိဏတပရိဏတာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အနုက္ကမေန သုပရိဏတရူပပရိပါကကာလေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနိ ခဏ္ဍိစ္စာဒိသဘာဝါနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တာနိ ဥဒကာဒိမဂ္ဂေသု တိဏရုက္ခသံဘဂ္ဂတာဒယော ဝိယ ပရိပါကဂတမဂ္ဂသင်္ခါတေသု ပရိပက္ကရူပေသု ဥပ္ပန္နာနိ ဇရာယ ဂတမဂ္ဂေါဣစ္စေဝ ဝုတ္တာနိ, န ဇရာတိ. အဝိညာယမာနန္တရဇရာ အဝီစိဇရာ. မရဏေ ဥပနယနရသာ. ๖๔๓. "ปะกะตินิทเทสะ" หมายถึง คำที่แสดงถึงสภาพปกติที่ทำให้ผลสุกงอม (เช่น อายุสังหานิ เป็นต้น) หรืออีกนัยหนึ่ง ผลที่พึงถึงด้วยชรานั่นเองคือปะกะติ. และชราไม่ใช่เพียงแค่ความฟันหักเป็นต้นเท่านั้น. ตั้งแต่เวลาที่เป็นกลละเป็นต้นไป รูปที่เกิดภายหลังในขณะที่รูปก่อนถึงชรา ย่อมเกิดขึ้นตามลำดับของรูปที่แก่กล้าขึ้นเรื่อยๆ. เมื่อถึงเวลาที่รูปแก่กล้าอย่างยิ่ง (ในทศกาลแห่งความเสื่อมถอย) รูปที่เกิดขึ้นย่อมมีสภาพมีฟันหักเป็นต้น. รูปเหล่านั้นที่เกิดขึ้นในรูปที่แก่กล้าแล้ว ซึ่งเปรียบเสมือนทางที่ชราดำเนินไป เช่นเดียวกับการหักโค่นของหญ้าและต้นไม้ในทางน้ำเป็นต้น ย่อมถูกเรียกว่า "ทางที่ชราดำเนินไป" เท่านั้น ไม่ใช่ตัวชรา. ชราที่รู้ความต่างไม่ได้เรียกว่า อวิจิชรา. ในความตาย มีกิจนำเข้าไป (สู่ความตาย). ၆၄၄. တံ ပတွာတိ တံ အတ္တနော ဧဝ ခယဝယသင်္ခါတံ သဘာဝံ ပတွာ ရူပံ ခီယတိ ဝေတိ ဘိဇ္ဇတိ. ပေါထေတွာ ပါတိတဿ ဒုဗ္ဗလတာ ပရာဓီနတာ သယနပရာယဏတာ စ ဟောတိ, တထာ ဇရာဘိဘူတဿာတိ ပေါထကသဒိသီ ဇရာ. ๖๔๔. "ถึงซึ่งสิ่งนั้น" หมายถึง เมื่อถึงซึ่งสภาพแห่งความสิ้นไปและความเสื่อมไปของชรานั้นเอง รูปย่อมสิ้นไป เสื่อมไป แตกสลายไป. ความอ่อนแอ ความที่ต้องพึ่งพิงผู้อื่น และความที่มีการนอนเป็นที่ไปในเบื้องหน้า ย่อมมีแก่ผู้ที่ถูกตีให้ล้มลงฉันใด. ผู้ที่ถูกชราครอบงำก็ฉันนั้น. ดังนั้น ชราจึงเปรียบเสมือนผู้ที่ตีให้ล้มลง. ၆၄၅. ကတ္တဗ္ဗတောတိ ကတ္တဗ္ဗသဘာဝတော. ဝိသာဏာဒီနံ တရစ္ဆခေဠတေမိတာနံ ပါသာဏာနံ ဝိယ ထဒ္ဓဘာဝါဘာဝတော အဟိဝိစ္ဆိကာနံ ဝိယ [Pg.154] သဝိသတ္တာဘာဝတော စ သုခုမတာ ဝုတ္တာ. ဩဇာလက္ခဏောတိ ဧတ္ထ အင်္ဂမင်္ဂါနုသာရိနော ရသဿ သာရော ဥပတ္ထမ္ဘဗလကာရော ဘူတနိဿိတော ဧကော ဝိသေသော ဩဇာတိ. ๖๔๕. "กัตตัพพะ" หมายถึง โดยสภาพที่พึงกระทำ. เพราะไม่มีสภาพแข็งกระด้างเหมือนเขาและหินเป็นต้นที่ชุ่มด้วยน้ำลายของตัวอึ่ง และเพราะไม่มีสภาพที่มีพิษเหมือนงูและแมงป่อง จึงกล่าวถึงความละเอียดอ่อน. ในคำว่า "โอชะลักษณะ" นี้ โอชะคือลักษณะพิเศษอย่างหนึ่งที่อาศัยภูตรูป เป็นสาระของรสที่ซึมซาบไปตามอวัยวะน้อยใหญ่ และเป็นสิ่งที่ทำให้เกิดกำลังสนับสนุน. ဥပါဒါဘာဇနီယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อุปาทาภาชนียกถาวัณณนา จบแล้ว. နောဥပါဒါဘာဇနီယကထာဝဏ္ဏနာ โนอุปาทาภาชนียกถาวัณณนา ၆၄၆. န ဥပါဒိယတေဝါတိ န နိဿယတိ ဧဝ, ကိန္တု နိဿယတိ စ နိဿီယတိ စာတိ အတ္ထော. ๖๔๖. "นอุปาทิยเตวะ" หมายถึง ไม่ใช่เพียงแค่พึ่งพิงเท่านั้น แต่ย่อมพึ่งพิงและถูกพึ่งพิงด้วย. ၆၄၇. ပုရိမာ ပနာတိ ပဉ္စဝိဓသင်္ဂဟေ ပထဝီဓာတုအာပေါဓာတုတေဇောဓာတုဝါယောဓာတူနံ ပုရိမုဒ္ဒေသဝသေန ဝုတ္တံ. ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနနိဒ္ဒေသေ ဝါ ဝုတ္တာနံ ပထဝီဓာတုအာဒီနံ ပုရိမာ ဥဒ္ဒေသေ ဝုတ္တာ အာပေါဓာတူတိ အဓိပ္ပာယော, ဝုတ္တဿ ဝါ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနဿ အတီတတာယ ပစ္ဆိမတာ, အနာဂတတာယ စ အာပေါဓာတုယာ ပုရိမတာ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အာယူတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ. ကမ္မဇတေဇံ ဥသ္မာ. ယံ ကိဉ္စိ ဓာတုံ…ပေ… ဧကပ္ပဟာရေန နုပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧကသ္မိံ ခဏေ အနေကာသု ပထဝီသု အာပါထဂတာသု တာသု တာသု သဟ နုပ္ပဇ္ဇတိ, တထာ တေဇဝါယူသု စာတိ အတ္ထော. အနေကေသု အာရမ္မဏေသု သန္နိပတိတေသု အာဘုဇိတဝသေန အာရမ္မဏပသာဒါဓိမတ္တတာဝသေန စ ပဌမံ ကတ္ထစိ ဥပ္ပတ္တိ ဒဿိတာ, အညတ္ထ စ ပန ဥပ္ပတ္တိ အတ္ထိ ဧဝ. သာယံ အာရမ္မဏတော အာရမ္မဏန္တရသင်္ကန္တိ ယေန ဥပါယေန ဟောတိ, တဿ ဝိဇာနနတ္ထံ ပုစ္ဆတိ ‘‘ကထံ ပန စိတ္တဿ အာရမ္မဏတော သင်္ကန္တိ ဟောတီ’’တိ. ๖๔๗. คำว่า "ปุริมา ปะนาติ" นั้น พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้ในปัญจวิธสังคหะ โดยนัยแห่งการระบุถึงก่อนแห่งธาตุทั้งหลายมีปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ หรืออีกนัยหนึ่ง ความประสงค์คือ อาโปธาตุที่กล่าวไว้ในอุเทศก่อนของปฐวีธาตุเป็นต้นที่กล่าวไว้ในโผฏฐัพพายตนนิเทศ พึงทราบว่า โผฏฐัพพายตนะที่กล่าวมาแล้วนั้นเป็นภายหลังเพราะเป็นอดีต และอาโปธาตุเป็นเบื้องต้นเพราะเป็นอนาคต คำว่า "อายุ" คือ ชีวิตินทรีย์ เตโชที่เกิดจากกรรมเรียกว่า อุสมา (ความร้อน) ความหมายคือ คำว่า "ธาตุใดๆ...ย่อมไม่เกิดขึ้นพร้อมกันในขณะเดียว" หมายถึง ในขณะเดียวกันนั้น กายวิญญาณย่อมไม่เกิดขึ้นพร้อมกันในปฐวีธาตุหลายอย่างที่ปรากฏอยู่เฉพาะหน้า และในเตโชธาตุและวาโยธาตุก็เช่นเดียวกัน เมื่ออารมณ์หลายอย่างมารวมกัน การเกิดขึ้นในอารมณ์บางอย่างก่อนนั้นแสดงไว้โดยนัยแห่งการน้อมใจไป หรือโดยนัยแห่งความยิ่งของอารมณ์และปสาทะ แต่การเกิดขึ้นในอารมณ์อื่นก็ยังมีอยู่ การเคลื่อนย้ายจากอารมณ์หนึ่งไปสู่อารมณ์อื่นนั้นเกิดขึ้นด้วยวิธีใด เพื่อให้ทราบวิธีนั้น จึงถามว่า "จิตมีการเคลื่อนย้ายจากอารมณ์ได้อย่างไร" ၆၅၁. အယပိဏ္ဍိအာဒီသု ပထဝီဓာတု တာဒိသာယ အာပေါဓာတုယာ အနာဗဒ္ဓါ သန္တီ ဝိသရေယျ, တသ္မာ ‘‘တာနိ အာပေါဓာတု အာဗန္ဓိတွာ ဗဒ္ဓါနိ ကရောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယထာ ဟိ ယုတ္တပ္ပမာဏံ ဥဒကံ ပံသုစုဏ္ဏာနိ အာဗန္ဓိတွာ မတ္တိကာပိဏ္ဍံ ကတွာ ဌပေတိ, ဧဝံ အယောပိဏ္ဍိအာဒီသုပိ တဒနုရူပပစ္စယေဟိ တတ္ထေဝ ဥပ္ပန္နာ အာပေါဓာတု တထာ အာဗန္ဓိတွာ ဌပေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ๖๕๑. ในก้อนเหล็กเป็นต้น หากปฐวีธาตุไม่ถูกอาโปธาตุซึ่งมีลักษณะรวมตัวกันเช่นนั้นผูกมัดไว้ ก็จะกระจัดกระจายไป เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "อาโปธาตุผูกมัดสิ่งเหล่านั้นให้รวมกัน" เหมือนอย่างที่น้ำในปริมาณที่เหมาะสมรวมผงดินให้เป็นก้อนดินเหนียวแล้วตั้งไว้ ฉันใด พึงทราบว่าในก้อนเหล็กเป็นต้น อาโปธาตุที่เกิดขึ้นในก้อนนั้นด้วยปัจจัยที่เหมาะสม ก็ผูกมัดให้ตั้งอยู่เช่นนั้นฉันนั้น အဖုသိတွာ ပတိဋ္ဌာ ဟောတီတိ အာပေါဓာတုယာ အဖောဋ္ဌဗ္ဗဘာဝတော ဝုတ္တံ, တထာ ‘‘အဖုသိတွာဝ အာဗန္ဓတီ’’တိ. န ဟိ ယထာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဓာတူနံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဘာဝေန [Pg.155] အညမညနိဿယတာ, ဧဝံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာဖောဋ္ဌဗ္ဗဓာတူနံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော ဝေဒိတဗ္ဗော. အဝိနိဗ္ဘောဂဝုတ္တီသု ဟိ ဘူတေသု အညမညနိဿယတာ အညမညပစ္စယဘူတေသု န သက္ကာ နိဝါရေတုံ, နာပိ သဟဇာတေသု အဝိနိဗ္ဘောဂတာယ ဧကီဘူတေသု ဖုသနာဖုသနာနိ ဝိစာရေတုံ ယုတ္တာနီတိ. န ဥဏှာ ဟုတွာ ဈာယတီတိ တေဇောသဘာဝတံယေဝ ပဋိက္ခိပတိ, န သီတတ္တံ အနုဇာနာတိ, တေဇောသဘာဝပဋိက္ခေပေနေဝ စ သီတတ္တဉ္စ ပဋိက္ခိတ္တံ ဟောတိ. တေဇော ဧဝ ဟိ သီတံ ဟိမပါတသမယာဒီသု သီတဿ ပရိပါစကတာဒဿနတော, သီတုဏှာနဉ္စ အညမညပဋိပက္ခဘာဝတော ဥဏှေန သဟ န သီတံ ဘူတန္တရံ ပဝတ္တတီတိ ယုဇ္ဇတိ. ဥဏှကလာပေ ပန သီတဿ အပ္ပဝတ္တိ သီတကလာပေ စ ဥဏှဿ ဒွိန္နံ အညမညပဋိပက္ခတ္တာ တေဇောဝိသေသဘာဝေ ယုဇ္ဇတီတိ. ဘာဝညထတ္တန္တိ ခရာနံ ဂုဠာဒီနံ ဒဝတာ မုဒုတာ ရသာဒီနဉ္စ ဒဝါနံ ခရတာ ပစ္စယဝိသေသေဟိ ဩမတ္တာဓိမတ္တပထဝီဓာတုအာဒိကာနံ ဥပ္ပတ္တိ. လက္ခဏညထတ္တံ ကက္ခဠာဒိလက္ခဏဝိဇဟနံ, တံ ဧတေသံ န ဟောတိ, ဩမတ္တာဓိမတ္တတာသင်္ခါတံ ဘာဝညထတ္တံယေဝ ဟောတီတိ အတ္ထော. คำว่า "อผุสิตวา ปะติฏฐา โหติ" กล่าวไว้เพราะอาโปธาตุไม่เป็นโผฏฐัพพารมณ์ และคำว่า "อผุสิตวา วะ อาพันธะติ" ก็เช่นเดียวกัน ความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์พึงทราบว่า ไม่ใช่ว่าธาตุที่เป็นโผฏฐัพพะและธาตุที่ไม่เป็นโผฏฐัพพะจะมีการอาศัยซึ่งกันและกันโดยความเป็นโผฏฐัพพะ เหมือนอย่างที่ธาตุโผฏฐัพพะทั้งสามมีการอาศัยซึ่งกันและกันโดยความเป็นโผฏฐัพพะ เพราะว่าในมหาภูตรูปที่เกิดขึ้นโดยไม่แยกจากกันและเป็นปัจจัยซึ่งกันและกันนั้น ไม่สามารถห้ามการอาศัยซึ่งกันและกันได้ และไม่สมควรที่จะพิจารณาการสัมผัสหรือไม่สัมผัสในรูปที่เกิดร่วมกันซึ่งรวมเป็นหนึ่งเดียวกันเพราะไม่สามารถแยกออกจากกันได้ คำว่า "นะ อุณหา หุตวา ฌายะติ" ปฏิเสธความเป็นเตโชธาตุเท่านั้น ไม่ได้อนุญาตความเป็นความเย็น และด้วยการปฏิเสธความเป็นเตโชธาตุนั้น ความเย็นก็ถูกปฏิเสธไปแล้ว เพราะว่าเตโชธาตุนั่นแหละคือความเย็น (พึงทราบได้อย่างไร) เพราะเห็นว่าเตโชธาตุที่เป็นความเย็นนั้นมีคุณสมบัติในการทำให้สุกทั่วถึงในฤดูหิมะตกเป็นต้น และเพราะความเย็นและความร้อนเป็นปฏิปักษ์กัน จึงไม่สามารถมีมหาภูตรูปอื่นที่เป็นความเย็นพร้อมกับความร้อนได้ ดังนั้นจึงสมเหตุสมผล (ที่กล่าวว่าเตโชธาตุคือความเย็น) อนึ่ง การไม่เกิดขึ้นของความเย็นในกลุ่มรูปที่มีความร้อนมาก และการไม่เกิดขึ้นของความร้อนในกลุ่มรูปที่มีความเย็นมากนั้น สมเหตุสมผลในความเป็นเตโชธาตุพิเศษ เพราะทั้งสองเป็นปฏิปักษ์กัน คำว่า "ภาวัญญะถัตตัง" คือ การเกิดขึ้นของปฐวีธาตุเป็นต้นที่มีประมาณน้อยและประมาณมาก ด้วยปัจจัยพิเศษ เช่น ความเป็นของเหลวและความอ่อนนุ่มของน้ำอ้อยเป็นต้นที่แข็งกระด้าง และความเป็นของแข็งของของเหลวเช่นน้ำอ้อยเป็นต้น "ลักขณัญญะถัตตัง" คือ การละลักษณะความแข็งกระด้างเป็นต้น ซึ่งสิ่งนี้ไม่มีในธาตุเหล่านี้ ความหมายคือ มีแต่ "ภาวัญญะถัตตัง" ที่เรียกว่าความเป็นประมาณน้อยและประมาณมากเท่านั้น ၆၅၂. အနုပါဒိန္နာဒီနံယေဝါတိ ဧကန္တအနုပါဒိန္နဧကန္တနစိတ္တသမုဋ္ဌာနာဒီနံ နိဒ္ဒေသေသု ဂဟဏေသု ဂဟိတာတိ အတ္ထော. ယံ ဝါ ပနညမ္ပီတိ ပန ဝစနေန ပုရိမာနမ္ပိ နကမ္မဿကတတ္တာဘာဝါဒိကံ ဒီပေတိ. တာ ဟိ အနုပါဒိန္နာဒိနကမ္မဿကတတ္တာဒိဝစနာနံ သမာနတ္ထတ္တာ ဧကေန အဝတ္တဗ္ဗတ္တေ ဣတရေနပိ အဝတ္တဗ္ဗာ သိယုံ, ဝတ္တဗ္ဗတ္တေ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗာ. တသ္မာ ဧကန္တာကမ္မဇာဒီသွေဝ ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ တာ အနေကန္တေသု န ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ๖๕๒. ความหมายคือ คำว่า "อนุปาทินนาทีนังเยวะ" หมายถึง การรวบรวม (ชรตา และ อนิจจตา) ไว้ในคำอธิบายของบทเอกันตะอนุปาทินนะและบทเอกันตะนะจิตตสมุฏฐานเป็นต้น แม้ว่าความหมายจะเป็นเช่นนั้น แต่คำว่า "ยัง วา ปะนะญญัมปิ" ก็แสดงถึงความไม่มีกรรมเป็นของตนเป็นต้นของรูปก่อนๆ ด้วย เพราะว่า ชรตา และ อนิจจตา เหล่านั้นมีความหมายเดียวกันกับคำว่า "อนุปาทินนะ" เป็นต้น และคำว่า "นกัมมัสสกตัตตา" เป็นต้น ดังนั้น หากคำหนึ่งไม่ควรกล่าว อีกคำหนึ่งก็ไม่ควรกล่าว หรือหากคำหนึ่งควรกล่าว อีกคำหนึ่งก็ควรกล่าว เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ชรตา และ อนิจจตา เหล่านั้นถูกรวบรวมไว้เฉพาะในรูปที่เกิดจากอกรรมโดยส่วนเดียวเท่านั้น ไม่ได้รวบรวมไว้ในรูปที่เป็นอเนกันตะเป็นต้น ၆၆၆. ဧကန္တ …ပေ… ပညာယတိ တေသံ ဝိကာရတ္တာ, အနိပ္ဖန္နတ္တာ ပန တဿ ဥပ္ပာဒေါ န ကေနစိ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ အဓိပ္ပာယော. ๖๖๖. (วิญญัติสอง) ย่อมปรากฏโดยอาศัยมหาภูตรูปที่เกิดจากจิตโดยส่วนเดียว เพราะเป็นอาการพิเศษของมหาภูตรูปเหล่านั้น อนึ่ง เพราะความเป็นอนิปผันนรูป การเกิดขึ้นของวิญญัตินั้นจึงไม่สามารถกล่าวได้ด้วยประการใดๆ นี่คือความประสงค์ของพระอรรถกถาจารย์ ဒုကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. คำอธิบายทุกันนิเทศจบลงแล้ว စတုက္ကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ คำอธิบายจตุกกนิเทศ ၉၆၆. ပစ္ဆိမပဒဿာတိ ဝိညာတပဒဿ. သဗ္ဗမေဝ ဟိ ရူပံ ဝိညာတန္တိ တဿ အဘိန္ဒိတဗ္ဗတ္တာ ဝိညာတတော အညံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတဉ္စ န ဟောတီတိ ပုစ္ဆံ အကတွာဝ ဝိဿဇ္ဇိတံ. န ဟိ သက္ကာ ဝိညာတတော အညံ ‘‘ကတမံ ရူပံ ဒိဋ္ဌ’’န္တိ [Pg.156] ပုစ္ဆိတုန္တိ အဓိပ္ပာယော. ယထာ ဟိ ဒွီသု ဥဒ္ဒိဋ္ဌေသု နောပါဒတော အညတ္တံ သန္ဓာယ ‘‘ကတမံ တံ ရူပံ ဥပါဒါ’’တိ ပုစ္ဆိတံ, ဧဝံ ဒိဋ္ဌာဒီသု စတူသု ဥဒ္ဒိဋ္ဌေသု သုတာဒီဟိ တီဟိပိ အညတ္တံ သန္ဓာယ ‘‘ကတမံ တံ ရူပံ ဒိဋ္ဌ’’န္တိ ပုစ္ဆိတဗ္ဗံ သိယာ, တဒဘာဝေါ န ပုစ္ဆိတံ, ဧဝံ သုတာဒီသုပီတိ. ဒဿနာဒိဂ္ဂဟဏဝိသေသတော ပန ဒိဋ္ဌာဒီဟိ အညဿ ဝိညာတဿ သဗ္ဘာဝတော စ စတုက္ကော ဝုတ္တော. ๙๖๖. คำว่า "ปัจฉิมะปะทัสสาติ" หมายถึง บทว่า "วิญญาตะ" เพราะว่ารูปทั้งหมดเป็นวิญญาตะ (สิ่งที่รู้ได้) และเพราะวิญญาตะนั้นไม่ควรแยกแยะ จึงไม่มีรูปอื่นนอกจากวิญญาตะที่เป็นทิฏฐะ (สิ่งที่เห็น) สุตะ (สิ่งที่ได้ยิน) และมุตะ (สิ่งที่รู้ด้วยจมูก ลิ้น กาย) ดังนั้นจึงตอบโดยไม่ต้องถาม ความประสงค์คือ ไม่สามารถถามได้ว่า รูปใดเล่าเป็นทิฏฐะ ซึ่งเป็นรูปอื่นจากวิญญาตะ เหมือนอย่างที่เมื่อบทสองบทถูกแสดงโดยย่อแล้ว มีการถามว่า รูปนั้นคืออุปาทารูปอะไร โดยหมายถึงความต่างจากโนปาทารูป ฉันใด เมื่อบทสี่บทคือทิฏฐะเป็นต้นถูกแสดงโดยย่อแล้ว ก็ควรจะถามว่า รูปใดเล่าเป็นทิฏฐะ โดยหมายถึงความต่างจากบทที่เหลือสามบทมีสุตะเป็นต้น ฉันนั้น แต่เพราะไม่มีความต่างนั้น จึงไม่ได้ถาม และในสุตะเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน พึงทราบดังนี้ อนึ่ง จตุกกะ (หมวดสี่) ถูกกล่าวไว้เพราะความพิเศษของการรับรู้ด้วยการเห็นเป็นต้น และเพราะมีวิญญาตะอื่นที่แตกต่างจากทิฏฐะเป็นต้น (ซึ่งไม่รวมอยู่ในทิฏฐะ สุตะ มุตะ) ปรากฏอยู่ ပဉ္စကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ คำอธิบายปัญจกนิเทศ ၉၆၉. တေဇောဘာဝံ ဂတန္တိ သဘာဝေနေဝ တေဇောဘာဝံ ပတ္တန္တိ အတ္ထော. ဝုတ္တဿပိ အညေန ပကာရေန သင်္ဂဟာရဟဿ သင်္ဂဏှနံ နယကရဏံ ဣဓ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, တယိဒံ ‘‘ဝိညာတ’’န္တိ စတုက္ကပဒေပိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဖောဋ္ဌဗ္ဗဿ ဘေဒသဗ္ဘာဝေါ အဋ္ဌကေ နယော. ๙๖๙. ความหมายของคำว่า "เตโชภาวัง คะตัง" คือ รูปที่ถึงความเป็นเตโชธาตุด้วยสภาพของตนเองเท่านั้น พึงทราบว่า การรวบรวมรูปที่ควรแก่การรวบรวมด้วยประการอื่นที่กล่าวมาแล้วนั้น เป็นการสร้างนัยในรูปกัณฑ์นี้ และนัยที่สร้างขึ้นนี้ก็พึงประกอบเข้ากับบทว่า "วิญญาตะ" ในจตุกกสังคหะด้วย การปรากฏความแตกต่างของโผฏฐัพพรูปเป็นนัยในอัฏฐกสังคหะ ပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ คำอธิบายปกิณณกถา ၉၇၅. နတ္ထိ နီဝရဏာတိ ဝစနေန မိဒ္ဓဿပိ နီဝရဏဿ ပဟာနံ ဝုတ္တံ, န စ ရူပံ ပဟာတဗ္ဗံ, န စ ရူပကာယဂေလညံ မုနိနော နတ္ထီတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ ‘‘ပိဋ္ဌိ မေ အာဂိလာယတိ, တမဟံ အာယမိဿာမီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၂) ဝစနတော. သဝိညာဏကသဒ္ဒေါတိ ဝိညာဏေန ပဝတ္တိတော ဝစီဃောသာဒိသဒ္ဒေါ. န ဟိ ဧတာနိ ဇာယန္တီတိ ပရိပစ္စမာနဿ ရူပဿ ပရိပစ္စနံ ဇရာ, ခီယမာနဿ ခယော အနိစ္စတာတိ ရူပဘာဝမတ္တာနိ ဧတာနိ, န သယံ သဘာဝဝန္တာနီတိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တထာ ဇာယမာနဿ ဇနနံ ဇာတိ, သာ စ ရူပဘာဝေါဝ, န သယံ သဘာဝဝတီတိ ‘‘န ပန ပရမတ္ထတော ဇာတိ ဇာယတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ๙๗๕. ด้วยคำว่า "ไม่มีนิวรณ์" นั้น กล่าวถึงการละนิวรณ์แม้ที่เป็นมิทธะ และรูปไม่ควรละ และไม่สามารถกล่าวได้ว่าพระรูปกายของพระมุนีไม่มีความไม่สบาย เพราะพระดำรัสว่า "หลังของเราเมื่อย เราจักเหยียด" ดังนี้. คำว่า "สวิญญาณกสัททะ" คือเสียงพูดเป็นต้นที่วิญญาณยังให้เป็นไป. คำว่า "ธรรมเหล่านี้ย่อมไม่เกิด" นั้น กล่าวโดยอาศัยความหมายว่า การแก่ของรูปที่กำลังแก่เป็นชรา, การสิ้นไปของรูปที่กำลังสิ้นไปเป็นอนิจจตา, ธรรมเหล่านี้เป็นเพียงสภาพของรูป ไม่ใช่ปรมัตถ์ที่มีสภาพเอง. เช่นเดียวกัน การเกิดของรูปที่กำลังเกิดเป็นชาติ, และชาตินั้นเป็นเพียงสภาพของรูป ไม่ใช่ปรมัตถ์ที่มีสภาพเอง ดังนี้ จึงกล่าวว่า "โดยปรมัตถ์แล้ว ชาติย่อมไม่เกิด" တေသံ ပစ္စယော ဧတိဿာတိ တပ္ပစ္စယာ, တပ္ပစ္စယာယ ဘာဝေါ တပ္ပစ္စယဘာဝေါ, တပ္ပစ္စယဘာဝေန ပဝတ္တော ဝေါဟာရော တပ္ပစ္စယဘာဝဝေါဟာရော, တံ လဘတိ. အဘိနိဗ္ဗတ္တိတဓမ္မက္ခဏသ္မိန္တိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိယမာနဓမ္မက္ခဏသ္မိန္တိ အဓိပ္ပာယော. န ဟိ တဒါ တေ ဓမ္မာ န ဇာယန္တီတိ ဇာယမာနဘာဝေါဝ ဇာတီတိ ယုတ္တာ တဿာ ကမ္မာဒိသမုဋ္ဌာနတာ တံနိဗ္ဗတ္တတာ စ, န ပန တဒါ တေ ဓမ္မာ ဇီယန္တိ ခီယန္တိ စ, တသ္မာ န တေသံ တေ ဇီရဏဘိဇ္ဇနဘာဝါ စိတ္တာဒိသမုဋ္ဌာနာ တံနိဗ္ဗတ္တာ စာတိ ဝစနံ အရဟန္တိ. ဧဝမပိ ဥပါဒိန္န-သဒ္ဒေါ ဥပေတေန ကမ္မုနာ အာဒိန္နတံ ဝဒတိ, န နိဗ္ဗတ္တိန္တိ ဥပါဒိန္နပါကဘေဒါနံ ဥပါဒိန္နတာ တေသံ ဝတ္တဗ္ဗာတိ စေ? န, အာဒိန္န-သဒ္ဒဿ နိဗ္ဗတ္တိဝါစကတ္တာ. ဥပေတေန [Pg.157] နိဗ္ဗတ္တဉှိ ဥပါဒိန္နန္တိ ပစ္စယာနုဘာဝက္ခဏဉ္စ နိဗ္ဗတ္တိဉ္စ ဂဟေတွာဝ ပဝတ္တော အယံ ဝေါဟာရော တဒါ အဘာဝါ ဇရာမရဏေ န ပဝတ္တတီတိ. ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာနံ ဓမ္မာနံ ဇရာမရဏတ္တာ တေသံ ဥပ္ပာဒေ သတိ ဇရာမရဏံ ဟောတိ, အသတိ န ဟောတိ. န ဟိ အဇာတံ ပရိပစ္စတိ ဘိဇ္ဇတိ ဝါ, တသ္မာ ဇာတိပစ္စယတံ သန္ဓာယ ‘‘ဇရာမရဏံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္န’’န္တိ ဝုတ္တံ. คำว่า "ตัปปัจจยา" เพราะชาตินี้มีเหตุคือรูปธรรมเหล่านั้น, ความเป็นแห่งชาตินั้นมีเหตุคือรูปธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า "ตัปปัจจยภาวะ", โวหารที่ดำเนินไปโดยความเป็นแห่งชาตินั้นมีเหตุคือรูปธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า "ตัปปัจจยภาวโวหาร", ย่อมได้ซึ่งโวหารนั้น. ในบทว่า "อภินิพพัตติธัมมักขณัสสมิง" มีอัธยาศัยว่า "ในขณะแห่งอุปบาทของธรรมที่กำลังยังให้เกิด". จริงอยู่ ในขณะแห่งอุปบาทนั้น ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่เกิดก็หามิได้, เพราะฉะนั้น ความเป็นแห่งการกำลังเกิดนั่นเองเป็นชาติ, จึงสมควรที่ชาตินั้นมีกรรมเป็นต้นเป็นสมุฏฐานและเกิดเพราะกรรมเป็นต้นเป็นเหตุ. แต่ในขณะแห่งอุปบาทนั้น ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่แก่และไม่สิ้นไป, เพราะฉะนั้น ความเป็นแห่งการแก่และการแตกเหล่านั้นของธรรมเหล่านั้นจึงไม่ควรกล่าวว่ามีจิตเป็นต้นเป็นสมุฏฐานและเกิดเพราะจิตเป็นต้น. แม้เป็นอย่างนี้ ศัพท์ว่า "อุปาทินนะ" ย่อมกล่าวถึงความเป็นแห่งการถือเอาด้วยกรรมที่ตัณหาและทิฏฐิเข้าไปยึดถือแล้ว, ไม่ได้กล่าวถึงการเกิด. ถ้าพึงค้านว่า "ความเป็นแห่งอุปาทินนะของชรตาและอนิจจตาอันเกิดจากกรรมที่เป็นอุปาทินนะเหล่านั้นไม่ควรกล่าวหรือ?" ไม่ควรกล่าว, เพราะศัพท์ว่า "อาทินนะ" สามารถกล่าวอรรถว่าการเกิดได้. จริงอยู่ รูปที่เกิดด้วยกรรมที่ตัณหาและทิฏฐิเข้าไปยึดถือแล้ว ชื่อว่า "อุปาทินนะ". เพราะฉะนั้น โวหารว่า "อุปาทินนะ" นี้ที่ดำเนินไปโดยถือเอาทั้งขณะแห่งอานุภาพของเหตุและการเกิดนั้น ย่อมไม่เป็นไปในชราและมรณะในขณะแห่งฐีติและภังคะนั้น เพราะไม่มี. เพราะธรรมทั้งหลายที่อาศัยเหตุเกิดแล้วมีชราและมรณะเป็นสภาพ, เมื่อการเกิดของธรรมเหล่านั้นมีอยู่ ชราและมรณะย่อมมี, เมื่อไม่มีอยู่ ย่อมไม่มี. จริงอยู่ รูปธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมไม่แก่หรือย่อมไม่แตก, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ชราและมรณะเป็นปฏิจจสมุปปันนะ" โดยอาศัยความเป็นแห่งชาติเป็นเหตุ. နိဿယပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတောတိ ဇာယမာနပရိပစ္စမာနဘိဇ္ဇမာနာနံ ဇာယမာနာဒိဘာဝမတ္တတ္တာ ဇာယမာနာဒိနိဿယပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိကာ ဇာတိအာဒယောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယဒိ ဧဝံ ဥပါဒါယရူပါနဉ္စ စက္ခာယတနာဒီနံ ဥပ္ပာဒါဒိသဘာဝဘူတာ ဇာတိအာဒယော တံနိဿိတာ ဟောန္တီတိ ဘူတနိဿိတာနံ တေသံ လက္ခဏာနံ ဥပါဒါယဘာဝေါ ဝိယ ဥပါဒါယရူပနိဿိတာနံ ဥပါဒါယုပါဒါယဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ စေ? န, ဘူတပဋိဗဒ္ဓဥပါဒါယရူပလက္ခဏာနဉ္စ ဘူတပဋိဗဒ္ဓဘာဝဿ အဝိနိဝတ္တနတော. အပိစ ဧကကလာပပရိယာပန္နာနံ ရူပါနံ သဟေဝ ဥပ္ပာဒါဒိပ္ပဝတ္တိတော ဧကဿ ကလာပဿ ဥပ္ပာဒါဒယော ဧကေကာဝ ဟောန္တီတိ ယထာ ဧကေကဿ ကလာပဿ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ကလာပါနုပါလကံ ‘‘ဥပါဒါယရူပ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ကလာပုပ္ပာဒါဒိသဘာဝါ ဇာတိအာဒယော ‘‘ဥပါဒါယရူပါနိ’’စ္စေဝ ဝုစ္စန္တိ. ဧဝံ ဝိကာရပရိစ္ဆေဒရူပါနိ စ ယောဇေတဗ္ဗာနိ. คำว่า "นิสสยปฏิพัทธวุตติ" นั้น กล่าวว่า ชาติเป็นต้นมีอาการเป็นไปเนื่องด้วยรูปที่กำลังเกิดเป็นต้นเป็นที่อาศัย เพราะความเป็นเพียงสภาพแห่งรูปที่กำลังเกิด กำลังแก่ และกำลังแตก. ถ้าเป็นอย่างนั้น ชาติเป็นต้นที่เป็นสภาพแห่งการเกิดเป็นต้นของอุปาทายรูปและจักขายตนะเป็นต้น ย่อมอาศัยอุปาทายรูปนั้น, ดังนี้ ความเป็นแห่งอุปาทายุปาทายรูปย่อมถึงแก่ลักขณรูปเหล่านั้นที่อาศัยอุปาทายรูป เหมือนความเป็นแห่งอุปาทายรูปของลักขณรูปเหล่านั้นที่อาศัยมหาภูตรูปหรือ? ไม่ถึง, เพราะความเป็นแห่งการเนื่องด้วยมหาภูตรูปสี่ของลักขณรูปของอุปาทายรูปที่เนื่องด้วยมหาภูตรูปสี่นั้นไม่กลับคืน. อนึ่ง เพราะการเป็นไปแห่งอุปบาทเป็นต้นของรูปที่รวมอยู่ในกะลาปะเดียวกันย่อมเป็นไปพร้อมกันเท่านั้น, อุปบาทเป็นต้นของกะลาปะหนึ่งย่อมมีแต่ละอย่างเท่านั้น, เพราะฉะนั้น เหมือนอย่างที่ชีวิตินทรีย์ที่รักษาซึ่งกะลาปะของกะลาปะแต่ละอย่างเรียกว่า "อุปาทายรูป", ชาติเป็นต้นที่เป็นสภาพแห่งการเกิดเป็นต้นของกะลาปะก็เรียกว่า "อุปาทายรูป" เท่านั้น. เช่นเดียวกัน วิการรูปและปริจเฉทรูปก็พึงประกอบอย่างนี้. ကမ္မသမုဋ္ဌာနသမ္ဗန္ဓံ ဥတုသမုဋ္ဌာနံ ကမ္မဝိသေသေန သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏသုသဏ္ဌိတဒုဿဏ္ဌိတာဒိဝိသေသံ ဟောတီတိ ‘‘ကမ္မပစ္စယ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကမ္မဝိပါကာနုဘဝနဿ ကာရဏဘူတံ ဗာဟိရဥတုသမုဋ္ဌာနံ ကမ္မပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနံ. ကမ္မသဟာယော ပစ္စယော, ကမ္မဿ ဝါ သဟာယဘူတော ပစ္စယော ကမ္မပစ္စယော, သောဝ ဥတု ကမ္မပစ္စယဥတု, သော သမုဋ္ဌာနံ ဧတဿာတိ ကမ္မပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနန္တိ ဝစနတ္ထော. သီတေ ဥဏှေ ဝါ ကိသ္မိဉ္စိ ဥတုမှိ သမာဂတေ တတော သုဒ္ဓဋ္ဌကံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ သော ဥတု သမုဋ္ဌာနံ. ဒုတိယဿ သုဒ္ဓဋ္ဌကဿ ဥတုသမုဋ္ဌာနိကပဋိဗန္ဓကဿ သော ဧဝ ပုရိမော ဥတု ပစ္စယော. တတိယံ ပန သုဒ္ဓဋ္ဌကံ ပုရိမဥတုသဟာယေန ဥတုနာ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ‘‘ဥတုပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝမယံ ပုရိမော ဥတု တိဿော သန္တတိယော ဃဋ္ဋေတိ, တတော ပရံ အညဥတုသမာဂမေ အညသန္တတိတ္တယံ, တတော စ အညေန အညန္တိ ဧဝံ ပဝတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တဒေတံ သီတုဏှာနံ အပ္ပဗဟုဘာဝေ တံသမ္ဖဿဿ အစိရပ္ပဝတ္တိယာ စိရပ္ပဝတ္တိယာ [Pg.158] စ ဝေဒိတဗ္ဗံ, အနုပါဒိန္နေန ဒီပနာ န သန္တတိတ္တယဝသေန, အထ ခေါ မေဃသမုဋ္ဌာပကမူလဥတုဝသေန ပကာရန္တရေန ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဥတုသမုဋ္ဌာနော နာမ ဝလာဟကော’’တိအာဒိမာဟ. ရူပရူပါနံ ဝိကာရာဒိမတ္တဘာဝတော အပရိနိပ္ဖန္နတာ ဝုတ္တာ. တေသဉှိ ရူပဝိကာရာဒိဘာဝတော ရူပတာတိ အဓိပ္ပာယော. ရူပဝိကာရာဒိဘာဝတော ဧဝ ပန ရူပေ သတိ သန္တိ, အသတိ န သန္တီတိ အသင်္ခတဘာဝနိဝါရဏတ္ထံ ပရိနိပ္ဖန္နတာ ဝုတ္တာတိ. รูปที่มีอุตุเป็นสมุฏฐานซึ่งมีความเกี่ยวข้องกับรูปที่เกิดจากกรรม ย่อมมีลักษณะพิเศษคือสีดี สีไม่ดี สัณฐานดี สัณฐานไม่ดี เป็นต้น เพราะกรรมพิเศษ, ดังนี้ จึงกล่าวว่า "กรรมปัจจัย". รูปที่เกิดจากอุตุภายนอกที่เป็นเหตุแห่งการเสวยวิบากของกรรม ชื่อว่า "กรรมปัจจยอุตุสมุฏฐาน". เหตุที่มีกรรมเป็นสหาย, หรือเหตุที่เป็นสหายของกรรม ชื่อว่า "กรรมปัจจัย", อุตุนั้นเองเป็นอุตุที่มีกรรมเป็นสหาย, อุตุที่มีกรรมเป็นสหายนั้นเป็นสมุฏฐานของรูปนี้, ดังนี้เป็นอรรถของบทว่า "กรรมปัจจยอุตุสมุฏฐาน". เมื่ออุตุอย่างใดอย่างหนึ่งคือความเย็นหรือความร้อนมาถึงพร้อมกับอุตุภายใน สุทธัฏฐกะกะลาปะย่อมเกิดจากอุตุนั้น, อุตุแรกนั้นเป็นสมุฏฐานของสุทธัฏฐกะกะลาปะนั้น. อุตุแรกนั้นเองเป็นเหตุของสุทธัฏฐกะกะลาปะที่สองที่ผูกพันกับอุตุสมุฏฐานิกรูป. แต่สุทธัฏฐกะกะลาปะที่สามเกิดจากอุตุที่สองที่มีอุตุแรกที่เกิดก่อนเป็นสหาย, จึงกล่าวว่า "อุตุปัจจยอุตุสมุฏฐาน" ด้วยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นเท่านั้น. อุตุแรกนี้ย่อมกระทบสันตติสามสายอย่างนี้, หลังจากนั้นเมื่ออุตุอื่นมารวมกัน ก็มีสันตติสามสายอื่น, หลังจากนั้นเพราะอุตุอื่นก็มีสันตติสามสายอื่น, พึงเห็นความเป็นไปอย่างนี้. การรวมกันของสันตติสามสายนั้นพึงทราบด้วยความเป็นไปแห่งการสัมผัสอุตุนั้นที่ไม่นานและนาน เมื่อความเย็นและความร้อนมีน้อยและมาก. การแสดงด้วยอนุปาทินนรูปไม่ควรทราบด้วยอำนาจแห่งการรวมกันของสันตติสามสาย, แต่พึงทราบด้วยประการอื่นด้วยอำนาจแห่งอุตุที่เป็นมูลเหตุที่ยังเมฆให้เกิด, เพื่อจะแสดงประการอื่นนั้น จึงกล่าวว่า "อุตุสมุฏฐานชื่อว่าเมฆ" เป็นต้น. ความเป็นแห่งอปริณิปผันนรูปกล่าวไว้แล้วเพราะความเป็นเพียงอาการพิเศษเป็นต้นของรูปทั้งหลาย. จริงอยู่ มีอัธยาศัยว่า เพราะความเป็นแห่งอาการพิเศษเป็นต้นของรูปทั้งหลายเหล่านั้น จึงเป็นรูป. แต่เพราะความเป็นแห่งอาการพิเศษเป็นต้นของรูปนั่นเอง เมื่อนิปผันนรูปมีอยู่ อนิปผันนรูปทั้งหลายก็มีอยู่, เมื่อไม่มีอยู่ อนิปผันนรูปทั้งหลายก็ไม่มีอยู่, เพราะฉะนั้น เพื่อประโยชน์แก่การห้ามความเป็นแห่งอสังขตะ จึงกล่าวความเป็นแห่งปริณิปผันนรูปไว้ดังนี้. ရူပကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. รูปกัณฑ์วัณณนาจบแล้ว. ၃. နိက္ခေပကဏ္ဍံ ๓. นิกเขปกัณฑ์ တိကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ ติกนิกเขปกถาวัณณนา ၉၈၅. သဗ္ဗေသန္တိ [Pg.159] စိတ္တုပ္ပာဒဝသေန ရူပါသင်္ခတဝသေန စ ဘိန္နာနံ သဗ္ဗေသံ ဖဿာဒိစက္ခာဒိပဒဘာဇနနယေန ဝိတ္ထာရိတော. တတ္ထ ပန အသင်္ခတဿ ဘေဒါဘာဝတော အသင်္ခတာ ဓာတူတွေဝ ပဒဘာဇနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယေဝါပနကာနံ ပန သုခုမုပါဒါယရူပဿ စ ဣန္ဒြိယဝိကာရပရိစ္ဆေဒလက္ခဏရူပုပတ္ထမ္ဘကဘာဝရဟိတဿ ဟဒယဝတ္ထုဿ ပဒုဒ္ဓါရေန ဣဓ နိဒ္ဒေသာနရဟတ္တာ နိဒ္ဒေသော န ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. န ဟိ တထာဂတဿ ဓမ္မေသု အာစရိယမုဋ္ဌိ အတ္ထီတိ. နိက္ခိပိတွာတိ ဝိတ္ထာရဒေသနံ ဌပေတွာ, အပနေတွာတိ အတ္ထော, ဝိတ္ထာရဒေသနံ အန္တောဂဓံ ကတွာတိ ဝါ. ဂါထာတ္ထော နိဒါနေ ဝုတ္တော ဧဝ. ๙๘๕. คำว่า สัพเพสํ (ทั้งปวง) นั้น ขยายความโดยนัยแห่งการจำแนกบทมีผัสสะเป็นต้นและจักขุเป็นต้น โดยพิสดาร ซึ่งธรรมทั้งปวงที่ต่างกันแล้วด้วยสามารถแห่งความต่างกันแห่งจิตตุปบาทก็ดี ด้วยสามารถแห่งความต่างกันแห่งรูปและอสังขตะก็ดี. อนึ่ง ในจิต เจตสิก นิพพานเหล่านั้น เพราะอสังขตะคือนิพพานไม่มีความต่างกัน บทภาชนะจึงพึงเห็นว่า อสังขตา ธาตุเท่านั้น. อนึ่ง เพราะธรรมทั้งหลายอันเป็นเยวาปนกก็ดี รูปอันละเอียดและเป็นอุปาทายรูปก็ดี หทัยวัตถุอันปราศจากความเป็นอินทริยรูป วิการรูป ปริจเฉทรูป ลักขณรูป และธรรมอันอุปถัมภ์รูปทั้งหลายก็ดี ไม่ควรแก่การแสดงโดยพิสดารในอภิธรรมนี้ ด้วยการยกบทขึ้นแสดง จึงไม่ได้กระทำการแสดงไว้. พึงเห็นอย่างนี้. จริงอยู่ กำมือของอาจารย์ไม่มีในธรรมทั้งหลายอันพระตถาคตควรแสดง. คำว่า นิกฺขิปิตฺวา (เว้นไว้) นั้น มีอรรถว่า เว้นพระธรรมเทศนาอันพิสดารออกไป หรืออีกนัยหนึ่งว่า รวมพระธรรมเทศนาอันพิสดารเข้าไว้ในภายใน. อรรถแห่งคาถาได้กล่าวไว้แล้วในนิทานกถา. မူလဝသေန ပစ္စယဘာဝေါ ဟေတုပစ္စယတ္ထော. ပဘဝတိ ဧတသ္မာတိ ပဘဝေါ, သော ဧဝ ‘‘ဇနကော’’တိ ဝိသေသိတော. သမုဋ္ဌာတိ ဧတေနာတိ သမုဋ္ဌာနံ, တဿ ဝိသေသနံ နိဗ္ဗတ္တကန္တိ. သဗ္ဗာနိ ဝါ ဧတာနိ ပရိယာယဝစနာနိ. အတ္ထဝသေနာတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ကုသလမူလာနံ ဟေတုဘာဝတော ဓမ္မဝသေနာတိ ယုတ္တန္တိ? သစ္စမေတံ, အလောဘာဒီနံ ပန တိဏ္ဏံ သမာနဿ မူလဋ္ဌဿ ဝသေန ဒဿိတတံ သန္ဓာယ ‘‘အတ္ထဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣမိနာ ဓမ္မောတိ ဘာဝေါ, အတ္ထောတိ ဓမ္မကိစ္စံ အဓိပ္ပေတန္တိ ဝိညာယတိ. ‘‘အလောဘော နိဒါနံ ကမ္မာနံ သမုဒယာယာ’’တိအာဒိဝစနတော (အ. နိ. ၃.၃၄) တာနိ ကုသလမူလာနိ သမုဋ္ဌာနံ ဧတဿာတိပိ တံသမုဋ္ဌာနံ. တံ ပန တေဟိ သမုဋ္ဌိတံ ဟောတီတိ ‘‘အလောဘာဒီဟိ သမုဋ္ဌိတ’’န္တိ အာဟ. တေ ကုသလမူလတံသမ္ပယုတ္တာ သမုဋ္ဌာနံ ဧတဿာတိပိ အတ္ထော သမ္ဘဝတိ. ဧတ္ထ ပန စေတနံ ဌပေတွာ အညေ ‘‘တံသမ္ပယုတ္တာ’’တိ သမုဋ္ဌာနဘာဝေ ဝတ္တဗ္ဗာ. တတ္ထ မူလေဟိ အတ္တနော ပစ္စယတော ကုသလေ ပရိယာဒိယတိ, ခန္ဓေဟိ သဘာဝတော, ကမ္မေဟိ အညဿ နိဗ္ဗတ္တနကိစ္စတော. မူလေဟိ စ ကုသလာနံ အနဝဇ္ဇတာယ ဟေတုံ ဒဿေတိ, ခန္ဓေဟိ တံသမ္ပယောဂကတံ အနဝဇ္ဇသဘာဝံ, ကမ္မေဟိ သုခဝိပါကတံ. မူလေဟိ ဝါ နိဒါနသမ္ပတ္တိယာ အာဒိကလျာဏတံ, ခန္ဓေဟိ သဘာဝသမ္ပတ္တိယာ မဇ္ဈေကလျာဏတံ, ကမ္မေဟိ နိဗ္ဗတ္တိသမ္ပတ္တိယာ ပရိယောသာနကလျာဏတံ. ความเป็นเครื่องอุปการะด้วยความเป็นดุจรากแก้ว ชื่อว่าอรรถแห่งเหตุปัจจัย. ธรรมที่เกิดขึ้นจากเหตุนี้ ชื่อว่าปภวะ, ปภวะนั้นนั่นแลถูกกระทำวิเสสว่า 'ชนกะ'. ธรรมที่ตั้งขึ้นหรือเกิดขึ้นด้วยเหตุนี้ ชื่อว่าสมุฏฐาน, ศัพท์ว่า 'นิพพัตตกะ' เป็นวิเสสนะของสมุฏฐานนั้น. หรือศัพท์เหล่านี้ทั้งหมดเป็นศัพท์ปริยาย. เหตุใดจึงกล่าวว่า 'อัตถวเสนะ' ไม่ควรหรือที่จะกล่าวว่า 'ธัมมวเสนะ' เพราะความเป็นเหตุของกุศลมูลทั้งหลาย? คำนี้จริงอยู่ แต่พระสังคหกาจารย์กล่าวว่า 'อัตถวเสนะ' โดยอาศัยความเป็นธรรมที่แสดงแล้วด้วยสามารถแห่งอรรถคือความเป็นมูลที่เสมอกันของธรรมทั้งสามมีอโลภะเป็นต้น. ด้วยบทนี้ ย่อมรู้ว่า 'ธัมมะ' หมายถึงปรมัตถสภาวะ และ 'อัตถะ' หมายถึงกิจของธรรมทั้งหลาย (เช่น กิจของการเป็นมูล). เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงพระบาลีมี 'อโลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทายาย' เป็นต้น กุศลมูลเหล่านั้นจึงเป็นที่เกิดขึ้นของกรรมนี้ จึงชื่อว่า 'ตังสามุฏฐานัง'. อนึ่ง กรรมนั้นเกิดขึ้นเพราะอโลภะ อโทสะ อโมหะเหล่านั้น พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า 'อโลภาทิหิ สมุฏฐิตัง' (เกิดขึ้นเพราะอโลภะเป็นต้น). อรรถว่า กุศลมูลเหล่านั้นและขันธ์ทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยกุศลมูลเหล่านั้นเป็นที่เกิดขึ้นของกรรมนี้ ก็เป็นไปได้. อนึ่ง ในบทว่า 'ตังสามุฏฐานัง' นี้ เว้นเจตนาแล้ว ธรรมอื่นจากเจตนาควรกล่าวว่าเป็น 'ตังสัมปยุตตะ' ในความเป็นแห่งที่เกิดขึ้น. ในมูล ขันธ์ กรรมเหล่านั้น ด้วยมูลทั้งหลาย ย่อมกำหนดเอากุศลทั้งหลายด้วยสามารถแห่งเหตุของตน. ด้วยขันธ์ทั้งหลาย ย่อมกำหนดเอากุศลทั้งหลายด้วยสามารถแห่งสภาวะ. ด้วยกรรมทั้งหลาย ย่อมกำหนดเอากุศลทั้งหลายด้วยสามารถแห่งกิจอันยังผลอื่นให้เกิดขึ้น. และด้วยมูลทั้งหลาย ย่อมแสดงเหตุแห่งความเป็นธรรมอันไม่มีโทษของกุศลทั้งหลาย. ด้วยขันธ์ทั้งหลาย ย่อมแสดงสภาวะอันไม่มีโทษที่ขันธ์อันสัมปยุตด้วยกุศลมูลนั้นกระทำแล้ว. ด้วยกรรมทั้งหลาย ย่อมแสดงความเป็นธรรมอันมีผลดีอันน่าปรารถนา. หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยมูลทั้งหลาย ย่อมแสดงความเป็นธรรมอันดีในเบื้องต้นด้วยความถึงพร้อมแห่งเหตุ. ด้วยขันธ์ทั้งหลาย ย่อมแสดงความเป็นธรรมอันดีในท่ามกลางด้วยความถึงพร้อมแห่งสภาวะ. ด้วยกรรมทั้งหลาย ย่อมแสดงความเป็นธรรมอันดีในที่สุดด้วยความถึงพร้อมแห่งผลอันสำเร็จแล้ว. ၉၈၆. တံ [Pg.160]…ပေ… ဥဒ္ဓံ အကုသလံ နာမ နတ္ထီတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသဟဂတမောဟော အတ္ထီတိ? သစ္စမေတံ, တေန ပန ဝိနာ တံသမ္ပယုတ္တတာ နတ္ထီတိ တံသမ္ပယုတ္တေသု ဂဟိတေသု မောဟော ဂဟိတော ဧဝါတိ ကတွာ ‘‘တတော ဥဒ္ဓံ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ အညတ္ထ အဘာဝါ. ဧကသ္မိံ ဌိတံ ဧကဋ္ဌံ, သဟဇဘာဝေန ဧကဋ္ဌံ သဟဇေကဋ္ဌံ. ပဟာတဗ္ဗန္တိ ပဟာနံ, ပဟာနဘာဝေန ဧကဋ္ဌံ ပဟာနေကဋ္ဌံ. ယေန ဟိ ယံ သဟ ပဟာတဗ္ဗံ, တေန တံ ဧကသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ဌိတံ ဟောတိ, ဧကသ္မိံ သမုစ္ဆိန္နေ အသမုစ္ဆိန္နေ စ ဣတရဿ သမုစ္ဆိန္နတာယ အသမုစ္ဆိန္နတာယ စ ဝသေန အညမညာဝိရဟိတတော. ๙๘๖. เหตุใดจึงกล่าวว่า 'ตัง...เป...อุทธัง อกุสลํ นาม นตฺถิ' (อกุศลชื่อนั้น...เป...ขึ้นไปไม่มี) ไม่ใช่หรือว่าโมหะที่เกิดร่วมกับวิจิกิจฉาและอุทธัจจะยังมีอยู่? คำนี้จริงอยู่ แต่เพราะไม่มีความเป็นตังสัมปยุตตะ (ธรรมที่สัมปยุตด้วยโมหะ) หากปราศจากโมหะนั้น เมื่อวิจิกิจฉาและอุทธัจจะที่สัมปยุตด้วยโมหะนั้นถูกถือเอาแล้ว โมหะก็ถูกถือเอาแล้วนั่นเอง ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า 'แต่โมหะนั้นขึ้นไปไม่มี' เพราะไม่มีโมหะชนิดนี้ในจิตอื่นจากจิตที่เกิดร่วมกับวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ. อกุศลที่ตั้งอยู่ในจิตดวงเดียว หรือในบุคคลคนเดียว ชื่อว่า 'เอกัฏฐะ'. อกุศลที่ตั้งอยู่ในจิตดวงเดียวด้วยความเป็นสหชาติ ชื่อว่า 'สหเชกัฏฐะ'. ธรรมที่ควรละ ชื่อว่า 'ปหานะ'. อกุศลที่ตั้งอยู่ในบุคคลคนเดียวด้วยความเป็นธรรมที่ควรละ ชื่อว่า 'ปหาเนกัฏฐะ'. จริงอยู่ อกุศลใดที่ควรละพร้อมกับอกุศลใด อกุศลนั้นย่อมตั้งอยู่ในบุคคลคนเดียวพร้อมกับอกุศลนั้น เพราะเมื่ออกุศลหนึ่งถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิงหรือไม่ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิงก็ตาม อกุศลอื่นก็ย่อมไม่ปราศจากกันและกันด้วยสามารถแห่งความเป็นธรรมที่ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิงหรือไม่ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง. ၉၈၇. တီဏိ လက္ခဏာနီတိ အနိစ္စဒုက္ခအနတ္တတာ. နာမကသိဏသတ္တပညတ္တိယော တိဿော ပညတ္တိယော. ပရမတ္ထေ အမုဉ္စိတွာ ဝေါဟရိယမာနာ ဝိဟာရမဉ္စာဒိကာ ဥပါဒါပညတ္တိ သတ္တပညတ္တိဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဧတာနိ စ လက္ခဏာဒီနိ ဟေဋ္ဌာ ဒွီသု ကဏ္ဍေသု ဝိညတ္တိအာဒီနိ ဝိယ န ဝုတ္တာနိ, န စ သဘာဝဓမ္မာတိ ကတွာ န လဗ္ဘန္တီတိ ဝုတ္တာနိ. န ဟိ ကောစိ သဘာဝေါ ကုသလတ္တိကာသင်္ဂဟိတောတိ ဝတ္တုံ ယုတ္တန္တိ. ๙๘๗. คำว่า 'ตีณิ ลักขณานิ' (ลักษณะสาม) คือ ความเป็นอนิจจะ ความเป็นทุกข์ ความเป็นอนัตตา. นามบัญญัติ กสิณบัญญัติ สัตตบัญญัติ เป็นบัญญัติสามอย่าง. พึงทราบว่า อุปาทาบัญญัติมีวิหารบัญญัติและมัญจบัญญัติเป็นต้น ที่ถูกเรียกขานโดยไม่ละทิ้งปรมัตถธรรมทั้งหลายนั้น ถูกถือเอาแล้วด้วยการถือเอาศัพท์ว่า สัตตบัญญัติ. และลักษณะเป็นต้นเหล่านี้ไม่ได้กล่าวไว้ในกัณฑ์ทั้งสองเบื้องล่างเหมือนวิญญัติเป็นต้น และไม่เป็นปรมัตถสภาวธรรมทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวไว้ในอรรถกถาเก่าว่า 'ย่อมไม่ได้'. จริงอยู่ พึงกล่าวว่า ไม่มีปรมัตถสภาวะใดๆ ที่กุสลติกะไม่สงเคราะห์ไว้. ၉၈၈. သုခဘူမီတိ ကာမာဝစရာဒယောပိ ယုဇ္ဇန္တိ. သုခသဟဂတာ ဟိ ကာမာဝစရာဒိဘူမိ သုခဘူမိ. ကာမာဝစရာဒိဘူမီတိ စ ကာမာဝစရာဒိတာယ ဓမ္မာ ဧဝ ဝုစ္စန္တီတိ ကာမာဝစရာဒိစိတ္တုပ္ပာဒေသူတိ အတ္ထတော ဝိညာယတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘သုခဘူမိယ’’န္တိ ဝတွာ တဿာ ဧဝ ဝိဘာဂဒဿနတ္ထံ ‘‘ကာမာဝစရေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဘူမိ-သဒ္ဒေါ စ အဘိဓမ္မေ ကာမာဝစရာဒီသု နိရုဠှောတိ ‘‘စတူသု ဘူမီသု ကုသလ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၃၈၄) အညဘူမိဂ္ဂဟဏံ န ဟောတီတိ. ပါဠိတော စာတိ ‘‘ဝိသိဋ္ဌာနံ ပါကာတိ ဝိပါကာ’’တိအာဒိဝစနတ္ထဝိဘာဝနေန ပါဠိတော. ‘‘ဝိပက္ကဘာဝမာပန္နာနံ အရူပဓမ္မာနမေတံ အဓိဝစန’’န္တိအာဒိနာ ဘာသိတတ္ထဝိဘာဝနေန အတ္ထတော စ. နာမပရိစ္ဆေဒါဒီဟိ တိကဒုကာနံ ဝဝတ္ထာနဒဿနေန ဝါ ပါဠိတော, တဒတ္ထဝိညာပနေန အတ္ထတော. ๙๘๘. ในบทว่า 'สุขภูมิ' นั้น จิตตุปบาทมีกามาวจรเป็นต้นก็ควร. จริงอยู่ ภูมิมีกามาวจรเป็นต้นที่เกิดร่วมกับสุขเวทนา ชื่อว่าสุขภูมิ. และในบทว่า 'กามาวจราทิภูมิ' นั้น เพราะความเป็นที่เกิดแห่งกามตัณหาเป็นต้น ธรรมทั้งหลายคือจิตตุปบาทเท่านั้นที่ถูกกล่าวไว้ ด้วยเหตุนี้จึงรู้โดยอรรถว่าหมายถึงในจิตตุปบาทมีกามาวจรเป็นต้น. และเมื่อกระทำอย่างนี้แล้ว ตรัสว่า 'สุขภูมิ' แล้ว เพื่อประโยชน์แก่การแสดงความจำแนกแห่งสุขภูมินั้นนั่นเอง จึงตรัสพระดำรัสมี 'กามาวจเร' เป็นต้น. และศัพท์ว่า 'ภูมิ' นั้น เป็นศัพท์ที่ปรากฏแล้วในอภิธรรมในจิตตุปบาทมีกามาวจรเป็นต้น ด้วยเหตุนี้ การถือเอาภูมิอื่นจากจิตตุปบาทจึงไม่เป็นไปในพระบาลีมี 'จตูสุ ภูมิสุ กุสลํ' เป็นต้น. และด้วยบาลีนั้นคือ ด้วยการแสดงให้ปรากฏซึ่งอรรถแห่งวจนะมี 'วิสิฏฺฐานํ ปากาติ วิปากา' เป็นต้น ด้วยบาลีก็ดี. ด้วยการแสดงให้ปรากฏซึ่งอรรถอันควรแสดงมี 'วิปักกภาวมปฺปนฺนานํ อรูปธมฺมานเมตํ อธิวจนํ' เป็นต้น ด้วยอรรถก็ดี. หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยการแสดงซึ่งการกำหนดแบ่งแยกติกะและทุกะทั้งหลายด้วยการจำแนกชื่อเป็นต้น ด้วยบาลีก็ดี. ด้วยการยังอรรถแห่งติกะและทุกะเหล่านั้นให้รู้ ด้วยอรรถก็ดี. ၉၉၁. သာလိဖလန္တိ သာလိပါကမာဟ. ๙๙๑. พระสังคหกาจารย์กล่าวข้าวสาลีที่หุงแล้วว่า 'สาลีผล'. ၉၉၄. အမှာကံ မာတုလတ္ထေရောတိ ပုဂ္ဂလာရမ္မဏဿပိ ဥပါဒါနဿ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဧဝ ပစ္စယော, န လောကုတ္တရာ, ကော ပန ဝါဒေါ ခန္ဓာရမ္မဏဿ. တေနာဟ ‘‘အဂ္ဂဟိတာနီ’’တိ. ๙๙๔. คำว่า 'อัมหากัง มาตุลัตเถโร' (พระมาตุลเถระของเรา) นั้น อุปาทานขันธ์ทั้งหลายอันเป็นอารมณ์แห่งอุปาทานเท่านั้นเป็นปัจจัยของอุปาทานที่มีบุคคลบัญญัติเป็นอารมณ์ โลกุตตระทั้งหลายไม่เป็นปัจจัย. แล้วจะกล่าวอะไรถึงอุปาทานที่มีขันธ์เป็นอารมณ์เล่า? ด้วยเหตุนั้น พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า 'อัคคหิตานิ' (ไม่ถูกถือเอา). ၉၉၈. ယထာ [Pg.161] ဥပါဒါနေဟိ အဂ္ဂဟေတဗ္ဗာ အနုပါဒါနိယာ, ဧဝံ သံကိလေသေဟိ အဂ္ဂဟေတဗ္ဗာ အသံကိလေသိကာတိ ကတွာ ‘‘အသံ…ပေ… ဧသေဝ နယော’’တိ အာဟ. ๙๙๘. พระสังคหกาจารย์กล่าวว่า 'อสัง...เป...เอเสวะ นโย' (อสัง...เป...นัยนี้เท่านั้น) โดยทำความเข้าใจว่า ธรรมทั้งหลายที่ไม่ควรถูกถือเอาด้วยอุปาทานทั้งหลาย ชื่อว่าอนุปาทานิยะฉันใด ธรรมทั้งหลายที่ไม่ควรถูกถือเอาด้วยสังขิเลสธรรมทั้งหลาย ก็ชื่อว่าอสังขิเลสิกะฉันนั้น. ၁၀၀၆. ဒိဋ္ဌိယာ ဂဟိတော အတ္တာ န ဝိဇ္ဇတိ. ယေသု ပန ဝိပလ္လတ္ထဂါဟော, တေ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာဝ ဝိဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ ယသ္မိံ အဝိဇ္ဇမာနနိစ္စာဒိဝိပရိယာသာကာရဂဟဏံ အတ္ထိ, သောဝ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကသင်္ခါတော ကာယော. တတ္ထ နိစ္စာဒိအာကာရဿ အဝိဇ္ဇမာနတာဒဿနတ္ထံ ရုပ္ပနာဒိသဘာဝဿေဝ စ ဝိဇ္ဇမာနတာဒဿနတ္ထံ ဝိဇ္ဇမာနော ကာယောတိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တော, လောကုတ္တရာ ပန န ကဒါစိ အဝိဇ္ဇမာနာကာရေန ဂယှန္တီတိ န ဣဒံ ဝိသေသနံ အရဟန္တိ. သက္ကာယေ ဒိဋ္ဌိ, သတီ ဝါ ကာယေ ဒိဋ္ဌိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ. အတ္တနာ ဂဟိတာကာရဿ အဝိဇ္ဇမာနတာယ သယမေဝ သတီ, န တာယ ဂဟိတော အတ္တာ အတ္တနိယံ ဝါတိ အတ္ထော. အယံ ပနတ္ထော သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဝုတ္တော, ပုရိမော ဧဝ ပန ပဓာနော. ဒုတိယေ ဟိ ဒိဋ္ဌိယာ ဝတ္ထု အဝိသေသိတံ ဟောတိ. ကာယောတိ ဟိ ခန္ဓပဉ္စကေ ဝုစ္စမာနေ လောကုတ္တရာပနယနံ နတ္ထိ. န ဟိ လောကုတ္တရေသု ကာယ-သဒ္ဒေါ န ဝတ္တတိ. ကာယပဿဒ္ဓိအာဒီသု ဟိ လောကုတ္တရေသု ကာယ-သဒ္ဒေါပိ လောကုတ္တရက္ခန္ဓဝါစကောတိ. သီလေနာတိ သုဒ္ဓိယာ အဟေတုဘူတေန သီလေန. ဂဟိတသမာဒါနန္တိ ဥပ္ပာဒိတပရာမာသောဝ. သော ဟိ သမာဒိယန္တိ ဧတေန ကုက္ကုရသီလဝတာဒီနီတိ ‘‘သမာဒါန’’န္တိ ဝုတ္တော. တတ္ထ အဝီတိက္ကမနီယတာယ သီလံ, ဘတ္တိဝသေန သတတံ စရိတဗ္ဗတာယ ဝတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ๑๐๐๖. อัตตาที่ถูกยึดด้วยทิฏฐิ ย่อมไม่มีปรากฏ แต่ว่าอุปาทานขันธ์เหล่านั้น ซึ่งมีการยึดถือที่วิปลาส ย่อมมีปรากฏ เพราะฉะนั้น กายที่นับว่าเป็นอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น ย่อมมีการยึดถือโดยอาการวิปลาสมีนิจจะ เป็นต้น ซึ่งไม่มีปรากฏโดยปรมัตถ์ ในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น คำว่า “กายที่มีอยู่” นี้ ตรัสไว้โดยการทำให้พิเศษ เพื่อแสดงความเป็นสิ่งที่ไม่มีอยู่ของอาการมีนิจจะ เป็นต้น และเพื่อแสดงความเป็นสิ่งที่มีอยู่ของสภาพมีการสลายไป เป็นต้น แต่โลกุตตระทั้งหลาย ย่อมไม่ถูกยึดถือด้วยอาการที่ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ในกาลไหนๆ เพราะฉะนั้น โโลกุตตระทั้งหลายจึงไม่ควรแก่คำวิเสสนะนี้ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นในกายอันมีอยู่โดยปรมัตถ์ (ขันธ์ ๕) หรือทิฏฐิที่มีอยู่ในกายอันมีอยู่โดยปรมัตถ์ (ขันธ์ ๕) ชื่อว่าสักกายทิฏฐิ เพราะความเป็นสิ่งที่ไม่มีอยู่ของอาการที่ถูกยึดถือว่าเป็นอัตตา ทิฏฐินั้นเองย่อมมีอยู่ อัตตาหรืออัตตนียะที่ถูกยึดถือด้วยทิฏฐินั้น ย่อมไม่มี นี้คืออรรถะ แต่ว่าอรรถะที่สองนี้ก็เป็นไปได้ จึงตรัสไว้โดยการนึกถึงเช่นนี้ แต่ว่าอรรถะแรกนั่นแหละเป็นประธาน เพราะในอรรถะที่สอง วัตถุของทิฏฐิไม่ได้ถูกทำให้พิเศษ เพราะเมื่อกล่าวถึงคำว่า “กาย” ในขันธ์ ๕ ย่อมไม่มีการยกเว้นโลกุตตระออกไป เพราะคำว่า “กาย” ย่อมไม่ใช้ในโลกุตตระก็หามิได้ เพราะในโลกุตตระทั้งหลาย มีกายปัสสัทธิ เป็นต้น คำว่า “กาย” ก็สามารถแสดงถึงโลกุตตรขันธ์ได้ คำว่า “ด้วยศีล” หมายถึง ด้วยศีลที่ไม่เป็นเหตุแห่งความบริสุทธิ์ (เช่น การประพฤติของสุนัข เป็นต้น) คำว่า “การสมาทานที่ถูกยึดถือ” หมายถึง ปรามาสที่เกิดขึ้นแล้วนั่นเอง เพราะว่าชนทั้งหลายย่อมสมาทานวัตรปฏิบัติของสุนัข เป็นต้น ด้วยปรามาสนั้น จึงตรัสเรียกว่า “สมาทาน” ในศีลและวัตรเหล่านั้น พึงทราบว่า “ศีล” เพราะเป็นสิ่งที่ไม่ควรล่วงละเมิด และพึงทราบว่า “วัตร” เพราะเป็นสิ่งที่ควรประพฤติเป็นประจำโดยอำนาจแห่งการบำเพ็ญ ၁၀၀၇. ဣဓေဝ တိဋ္ဌမာနဿာတိ ဣမိဿာယေဝ ဣန္ဒသာလဂုဟာယံ တိဋ္ဌမာနဿ. ဝါစုဂ္ဂတကရဏံ ဥဂ္ဂဟော. အတ္ထပရိပုစ္ဆနံ ပရိပုစ္ဆာ. ကုသလေဟိ သဟ စောဒနာပရိဟရဏဝသေန ဝိနိစ္ဆယကရဏံ ဝိနိစ္ဆယော. ဗဟူနံ နာနပ္ပကာရာနံ သက္ကာယဒိဋ္ဌီနံ အဝိဟတတ္တာ တာ ဇနေန္တိ, တာဟိ ဇနိတာတိ ဝါ ပုထုဇ္ဇနာ. အဝိဃာတမေဝ ဝါ ဇန-သဒ္ဒေါ ဝဒတိ. ပုထု သတ္ထာရာနံ မုခုလ္လောကိကာတိ ဧတ္ထ ပုထူ ဇနာ ဧတေသန္တိ ပုထုဇ္ဇနာတိ ဝစနတ္ထော. ပုထု…ပေ… အဝုဋ္ဌိတာတိ ဧတ္ထ ဇနေတဗ္ဗာ, ဇာယန္တိ ဝါ ဧတ္ထာတိ ဇနာ, ဂတိယော. ပုထူ ဇနာ ဧတေသန္တိ ပုထုဇ္ဇနာ. ဣတော ပရေ ဇာယန္တိ ဧတေဟီတိ ဇနာ, အဘိသင်္ခါရာဒယော. တေ ဧတေသံ ပုထူ ဝိဇ္ဇန္တီတိ ပုထုဇ္ဇနာ. အဘိသင်္ခရဏာဒိအတ္ထော ဧဝ ဝါ ဇန-သဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ရာဂဂ္ဂိအာဒယော သန္တာပါ. တေ ဧဝ သဗ္ဗေပိ ဝါ ကိလေသာ ပရိဠာဟာ. ပုထု ပဉ္စသု [Pg.162] ကာမဂုဏေသူတိ ဧတ္ထ ဇာယတီတိ ဇနော, ‘‘ရာဂေါ ဂေဓော’’တိ ဧဝမာဒိကော. ပုထု ဇနော ဧတေသန္တိ ပုထုဇ္ဇနာ. ပုထူသု ဝါ ဇနာ ဇာတာ ရတ္တာတိ ဧဝံ ရာဂါဒိအတ္ထော ဧဝ ဇန-သဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပလိဗုဒ္ဓါတိ သမ္ဗဒ္ဓါ ဥပဒ္ဒုတာ ဝါ. အဿုတဝါတိ ဧတေန အန္ဓတာ ဝုတ္တာတိ ‘‘အန္ဓပုထုဇ္ဇနော ဝုတ္တော’’တိ အာဟ. ๑๐๐๗. คำว่า “เมื่อยังคงอยู่ในที่นี้” หมายถึง เมื่อยังคงอยู่ในถ้ำอินทสาลคูหานี้เอง การทำให้ขึ้นปาก หรือการเรียนให้ขึ้นปาก ชื่อว่า อุคคหะ การสอบถามอรรถะซ้ำๆ ชื่อว่า ปริปุจฉา การวินิจฉัยด้วยการโต้ตอบและแก้ปัญหาพร้อมกับบัณฑิตผู้ฉลาด ชื่อว่า วินิจฉัย คำว่า “ปุถุชน” เพราะสักกายทิฏฐิอันมีประการต่างๆ มากมายยังไม่ถูกกำจัด จึงยังให้เกิดสักกายทิฏฐิเหล่านั้น หรือเพราะถูกสักกายทิฏฐิเหล่านั้นทำให้เกิด หรือคำว่า “ชน” ย่อมแสดงอรรถะว่า “ความไม่ถูกกำจัด” นั่นเอง ในบทว่า “ปุถุชน” นี้ อรรถะของคำคือ “ชนทั้งหลายผู้มาก (ผู้คอยจ้องมองดูหน้าศาสดาเป็นอันมาก) มีอยู่แก่สัตว์เหล่านี้” จึงชื่อว่า “ปุถุชน” ในบทว่า “ปุถุชน” นี้ พึงให้เกิด หรือย่อมเกิดในคติเหล่านี้ จึงชื่อว่า “ชน” (คติ) คติที่พึงให้เกิด หรือคติที่เป็นที่เกิดมีมากมายแก่สัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “ปุถุชน” ในบทต่อจากนี้ สัตว์ทั้งหลายย่อมเกิดด้วยอภิสังขาร เป็นต้น เหล่านี้ จึงชื่อว่า “ชน” (อภิสังขาร เป็นต้น) อภิสังขาร เป็นต้น เหล่านั้นมีมากมายแก่สัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “ปุถุชน” หรือพึงทราบว่า คำว่า “ชน” มีอรรถะว่า “การปรุงแต่ง” เป็นต้น เท่านั้น ไฟคือราคะ เป็นต้น ชื่อว่า สันตาปะ ไฟคือราคะ เป็นต้น เหล่านั้นนั่นแหละ หรือกิเลสทั้งปวง ชื่อว่า ปริฬาหะ ในบทว่า “ปุถุชน” นี้ ราคะ ความโลภ เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้น จึงชื่อว่า “ชน” ราคะ เป็นต้น ที่เกิดขึ้นมีมากมายแก่สัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า “ปุถุชน” หรือพึงทราบว่า คำว่า “ชน” มีอรรถะว่า “สัตว์ทั้งหลายผู้กำหนัดยินดีที่เกิดขึ้นในกามคุณทั้งหลายอันมากมาย” เป็นต้น เท่านั้น คำว่า “ปะลิพุทธะ” หมายถึง ถูกผูกพัน หรือถูกเบียดเบียน ด้วยบทว่า “อัสสุตวา” นี้ ตรัสถึงความเป็นผู้มืดบอดแล้ว จึงกล่าวว่า “ปุถุชนผู้มืดบอด” အနယေတိ အဝဍ္ဎိယံ. သဗ္ဗတ္ထ နိရုတ္တိလက္ခဏေန ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အနေကေသု စ ကပ္ပသတသဟဿေသု ကတံ ဇာနန္တိ, ပါကဋဉ္စ ကရောန္တိ ဥပကာရံ သတိဇနနအာမိသပဋိဂ္ဂဟဏာဒိနာ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓါ, တထေဝ ဒုက္ခိတဿ သက္ကစ္စံ ကာတဗ္ဗံ ကရောန္တိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ပန အသင်္ချေယျအပ္ပမေယျေသုပိ ကတံ ဥပကာရံ မဂ္ဂဖလာနံ ဥပနိဿယဉ္စ ဇာနာတိ, ပါကဋဉ္စ ကရောတိ, သီဟော ဝိယ စ ဇဝံ သဗ္ဗတ္ထ သက္ကစ္စမေဝ ဓမ္မဒေသနံ ကရောတိ. အရိယဘာဝေါတိ ယေဟိ ယောဂတော အရိယာ ဝုစ္စန္တိ, တေ မဂ္ဂဖလဓမ္မာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အရိယကရဓမ္မာ အနိစ္စဒဿနာဒယော, ဝိပဿိယမာနာ ဝါ အနိစ္စာဒယော. คำว่า “อนยะ” หมายถึง การไม่เจริญ ในบททั้งปวง พึงทราบความสำเร็จของบทด้วยลักษณะแห่งนิรุตติ และพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมทรงทราบบุญบารมีที่ได้ทรงบำเพ็ญมาแล้วในแสนกัปป์เป็นอันมาก และทรงกระทำให้ปรากฏด้วยการยังสติให้ระลึกถึงอุปการะ การรับอามิส เป็นต้น เช่นนั้นแหละ ย่อมทรงกระทำกิจที่ควรทำแก่ผู้มีทุกข์ (ผู้ถึงทุกข์) โดยเคารพ แต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมทรงทราบอุปการะที่ได้ทรงบำเพ็ญมาแล้ว และอุปนิสัยแห่งมรรคผลในกาลอันนับไม่ได้ประมาณไม่ได้ และทรงกระทำให้ปรากฏ และทรงแสดงธรรมโดยเคารพในที่ทั้งปวง เหมือนราชสีห์ย่อมกระทำความเร็ว คำว่า “อริยภาวะ” พึงทราบว่า มรรคผลธรรมเหล่านั้น ซึ่งเป็นเหตุให้บุคคลชื่อว่า “อริยะ” เพราะประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น ธรรมที่กระทำความเป็นอริยะ คือ วิปัสสนาญาณที่เห็นอนิจจะ เป็นต้น หรืออนิจจะ เป็นต้น ที่ถูกวิปัสสนาเห็น သောတာနီတိ တဏှာဒိဋ္ဌိကိလေသဒုစ္စရိတအဝိဇ္ဇာသောတာနိ. ‘‘သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ပညာယေတေ ပိဓီယရေ’’တိ ဝစနေန သောတာနံ သံဝရော ပိဒဟနံ သမုစ္ဆေဒဉာဏန္တိ ဝိညာယတိ. ခန္တီတိ အဓိဝါသနာ, သာ စ တထာပဝတ္တာ ခန္ဓာ. ပညာတိ ဧကေ, အဒေါသော ဧဝ ဝါ. ကာယဒုစ္စရိတာဒီနန္တိ ဒုဿီလျသင်္ခါတာနံ ကာယဝစီဒုစ္စရိတာနံ မုဋ္ဌဿစ္စသင်္ခါတဿ ပမာဒဿ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿာနံ ပါပကာနံ အက္ခန္တိအညာဏကောသဇ္ဇာနဉ္စ. အနုပေက္ခာ သင်္ခါရေဟိ အဝိဝဋ္ဋနံ, သာလယတာတိ အတ္ထော. ဓမ္မဋ္ဌိတိယံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေ ပဋိလောမဘာဝေါ သဿတုစ္ဆေဒဂါဟော, တပ္ပဋိစ္ဆာဒကမောဟော ဝါ. နိဗ္ဗာနေ ပဋိလောမဘာဝေါ သင်္ခါရေသု ရတိ, နိဗ္ဗာနပဋိစ္ဆာဒကော မောဟော ဝါ. သင်္ခါရနိမိတ္တဂ္ဂါဟောတိ ယာဒိသဿ ကိလေသဿ အပ္ပဟီနတ္တာ ဝိပဿနာ သင်္ခါရနိမိတ္တံ န မုဉ္စတိ, သော ကိလေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သင်္ခါရနိမိတ္တဂ္ဂဟဏဿ အတိက္ကမနံ ဝါ ပဟာနံ. คำว่า “โสตานิ” หมายถึง กระแสทั้งหลายคือ ตัณหา ทิฏฐิ กิเลสที่เหลือ ทุจริต และอวิชชา เมื่อตรัสว่า “เรากล่าวซึ่งการสำรวมกระแสทั้งหลาย” และด้วยพระดำรัสว่า “กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา” จึงพึงทราบว่า การสำรวมกระแสทั้งหลายคือ ตัณหา เป็นต้น คือ การปิดกั้น คือ ญาณที่ตัดขาดโดยสิ้นเชิง คำว่า “ขันติ” หมายถึง อธิวาสนา (การอดทน) หรือการอดทนต่อทุกสิ่ง และอธิวาสนานั้นคือ นามขันธ์ที่เกิดขึ้นด้วยอาการแห่งความอดทนนั้น บางอาจารย์กล่าวว่า “ปัญญา” หรือ “อโทสะ” นั่นเอง คำว่า “กายทุจริตเป็นต้น” หมายถึง กายทุจริต วจีทุจริตที่นับว่าเป็นความทุศีล อภิชฌา โทมนัสที่เป็นอกุศลที่นับว่าเป็นความประมาทที่สติเลือนหายไป และความไม่อดทน อัญญาณ ความเกียจคร้าน การไม่หันกลับจากสังขารทั้งหลาย ชื่อว่า อนุเปกขา อรรถะคือ ความติดข้องในสังขารธรรมทั้งหลาย ในปฏิจจสมุปบาทอันเป็นที่ตั้งแห่งธรรมทั้งหลาย (ผลธรรมมีสังขารเป็นต้น) ความเป็นปฏิโลมคือ สัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ หรือโมหะที่ปิดบังปฏิจจสมุปบาทนั้น ในนิพพาน ความเป็นปฏิโลมคือ ความยินดีในสังขารทั้งหลาย หรือโมหะที่ปิดบังนิพพาน พึงทราบว่า กิเลสเช่นใดที่วิปัสสนาไม่ปล่อยอารมณ์สังขาร เพราะยังละกิเลสนั้นไม่ได้ กิเลสเช่นนั้นชื่อว่า “สังขารนิมิตตัคคาหะ” หรือการก้าวล่วงการยึดถืออารมณ์สังขาร ชื่อว่า การละ စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂါနံ ဘာဝိတတ္တာ အစ္စန္တံ အပ္ပဝတ္တိဘာဝေန ယံ ပဟာနန္တိ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကေန ပန ပဟာနန္တိ? အရိယမဂ္ဂေဟေဝါတိ ဝိညာယမာနော အယမတ္ထော တေသံ ဘာဝိတတ္တာ အပ္ပဝတ္တိဝစနေန. သမုဒယပက္ခိကဿာတိ ဧတ္ထ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ စတုသစ္စာဘိသမယာတိ ကတွာ တေဟိ ပဟာတဗ္ဗေန [Pg.163] တေန တေန သမုဒယေန သဟ ပဟာတဗ္ဗတ္တာ သမုဒယသဘာဂတ္တာ စ သစ္စဝိဘင်္ဂေ စ သဗ္ဗကိလေသာနံ သမုဒယဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘သမုဒယပက္ခိကာ’’တိ ဒိဋ္ဌိအာဒယော ဝုစ္စန္တိ. ကာယဝါစာစိတ္တာနံ ဝိရူပပ္ပဝတ္တိယာ နယနံ အပယာပနံ, ကာယဒုစ္စရိတာဒီနံ ဝိနာသနယနံ ဝါ ဝိနယော, တေသံ ဝါ ဇိမှပ္ပဝတ္တိံ ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဥဇုကနယနံ ဝိနယနံ. ဧသေသေတိ ဧသော သော ဧဝ, အတ္ထတော အနညောတိ အတ္ထော. တဇ္ဇာတေတိ အတ္ထတော တံသဘာဝေါဝ. သပ္ပုရိသော အရိယသဘာဝေါ, အရိယော စ သပ္ပုရိသဘာဝေါတိ အတ္ထော. พึงทราบการประกอบความ (โยชนา) ว่า การละใดที่เป็นไปโดยความไม่เป็นไปอีกอย่างเด็ดขาด เพราะความที่อริยมรรค ๔ อันตนให้เจริญแล้ว. ถามว่า ก็ละด้วยอะไร? ตอบว่า ละด้วยอริยมรรคนั่นเอง เนื้อความนี้พึงทราบได้ด้วยคำว่า "เพราะความที่อริยมรรคเหล่านั้นอันตนให้เจริญแล้วจึงไม่เป็นไปอีก". ในบทว่า "สมุทยปักขิกัสสะ" นี้ มรรคแม้ทั้ง ๔ ชื่อว่าการตรัสรู้สัจจะ ๔ เพราะเหตุนั้น กิเลสมีทิฏฐิเป็นต้น ท่านจึงเรียกว่า "สมุทยปักขิกะ" (ฝ่ายสมุทัย) เพราะต้องละไปพร้อมกับสมุทัยนั้นๆ ที่พึงละด้วยมรรคเหล่านั้น เพราะความเป็นส่วนเดียวกับสมุทัย และเพราะในสัจจวิภังค์ท่านกล่าวถึงความเป็นสมุทัยแห่งกิเลสทั้งปวง. การนำไป การนำออกไปซึ่งความเป็นไปที่ผิดแห่งกาย วาจา และจิต หรือการนำไปสู่ความพินาศแห่งกายทุจริตเป็นต้น ชื่อว่า วินัย. หรือการตัดความประพฤติที่คดแห่งกาย วาจา และจิตเหล่านั้นแล้วนำไปสู่ความตรง ชื่อว่า วินัย. บทว่า "เอเสเสติ" คือ "เอโส โส เอว" (นั่นแหละคือสิ่งนี้) มีความหมายว่า โดยอรรถแล้วไม่แตกต่างกัน. บทว่า "ตัชชาเตติ" โดยอรรถคือมีสภาวะอย่างนั้นนั่นเอง. มีอธิบายว่า สัปบุรุษมีสภาวะเป็นพระอริยะ และพระอริยะก็มีสภาวะเป็นสัปบุรุษ. အဒွယန္တိ ဒွယတာရဟိတံ, ဝဏ္ဏမေဝ ‘‘အစ္စီ’’တိ ဂဟေတွာ အစ္စိံ ဝါ ‘‘ဝဏ္ဏော ဧဝါ’’တိ တေသံ ဧကတ္တံ ပဿန္တော ဝိယ ယထာတက္ကိတံ အတ္တာနံ ‘‘ရူပ’’န္တိ, ယထာဒိဋ္ဌံ ဝါ ရူပံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ တေသံ ဧကတ္တံ ပဿန္တော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ ‘‘ရူပံ အတ္တာ’’တိ ဣမိဿာ ပဝတ္တိယာ အဘာဝေပိ ရူပေ အတ္တဂ္ဂဟဏံ ပဝတ္တမာနံ အစ္စိယံ ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏံ ဝိယ. ဥပမာယော စ အနညတ္တာဒိဂ္ဂဟဏနိဒဿနဝသေနေဝ ဝုတ္တာ, န ဝဏ္ဏာဒီနံ ဝိယ အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနတ္တဿ, အတ္တနော ဝိယ ဝါ ဝဏ္ဏာဒီနံ အဝိဇ္ဇမာနတ္တဿ ဒဿနတ္ထံ. คำว่า "อทฺวยํ" คือปราศจากความเป็นสอง พึงเห็น (บุคคล) เหมือนผู้เห็นความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของสีและเปลวไฟ โดยถือเอาสีนั่นแหละว่าเป็นเปลวไฟ หรือถือเอาเปลวไฟนั่นแหละว่าเป็นสี แล้วเห็นอัตตาที่ตนตรึกไว้ว่าเป็นรูป หรือถือเอารูปที่ตนเห็นแล้วว่าเป็นอัตตา แล้วเห็นความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของรูปและอัตตานั้น. และในที่นี้ แม้จะไม่มีความเป็นไปว่า "รูปเป็นอัตตา" (โดยสภาวะ) แต่การยึดถืออัตตาในรูปก็ยังเป็นไปอยู่ เหมือนการยึดถือสีในเปลวไฟ. อนึ่ง อุปมาทั้งหลายท่านกล่าวไว้ด้วยสามารถแห่งการแสดงการยึดถือว่าไม่เป็นอย่างอื่นเป็นต้นเท่านั้น มิใช่เพื่อแสดงความมีอยู่แห่งอัตตาเหมือนความมีอยู่แห่งสีเป็นต้น หรือเพื่อแสดงความไม่มีอยู่แห่งสีเป็นต้นเหมือนความไม่มีอยู่แห่งอัตตา. ၁၀၀၈. သရီရနိပ္ဖတ္တိယာတိ သရီရပါရိပူရိယာ. နိစ္ဆေတုံ အသက္ကောန္တော ဝိစိနန္တော ကိစ္ဆတီတိ ဝိစိကိစ္ဆာ. ဣဒပ္ပစ္စယာနံ ဘာဝေါတိ ဇာတိအာဒိသဘာဝမေဝ အာဟ, ဇာတိအာဒီနံ ဝါ ဇရာမရဏာဒိဥပ္ပာဒနသမတ္ထတံ. သာ ပန ဇာတိအာဒိဝိနိမုတ္တာ နတ္ထီတိ တေသံယေဝါဓိဝစနံ ဟောတိ ‘‘ဣဒပ္ပစ္စယတာ’’တိ. ๑๐๐๘. คำว่า "สรีรนิปผัตติยา" คือด้วยความบริบูรณ์แห่งร่างกาย. ชื่อว่า "วิจิกิจฉา" เพราะอรรถว่า เมื่อไม่สามารถจะตัดสินได้ เมื่อพิจารณาอยู่ย่อมลำบาก. คำว่า "อิทัปปัจจยานัง ภาโว" ท่านกล่าวถึงสภาวะของชาติเป็นต้นนั่นเอง หรือหมายถึงความสามารถในการทำให้เกิดชราและมรณะเป็นต้นของชาติเป็นต้นเหล่านั้น. ก็ความสามารถในการทำให้เกิดชราและมรณะเป็นต้นนั้น ที่แยกออกจากชาติเป็นต้นไม่มี เพราะฉะนั้น คำว่า "อิทัปปัจจยตา" จึงเป็นชื่อของชาติเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง. ၁၀၀၉. ဣဓ အနာဂတကိလေသာ ‘‘တဒေကဋ္ဌာ ကိလေသာ’’တိ ဝုစ္စန္တီတိ တေ ဒဿေတုံ ‘‘ဣမိဿာ စ ပါဠိယာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. သဟဇေကဋ္ဌဝသေနာတိ တတ္ထ ဥပ္ပန္နဒိဋ္ဌိယာ သဟဇေကဋ္ဌဝသေနာတိ အတ္ထတော ဝိညာယတိ. တံသမ္ပယုတ္တောတိ တေဟိ သံယောဇနကိလေသေဟိ သမ္ပယုတ္တောတိပိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. တထာ တေ သံယောဇနကိလေသာ သမုဋ္ဌာနံ ဧတဿာတိ တံသမုဋ္ဌာနန္တိ ဝါ. သံယောဇနရဟိတေဟိ စ ပန ကိလေသေဟိ သမ္ပယုတ္တာနံ သမုဋ္ဌိတာနဉ္စ သဗ္ဘာဝတော ကိလေသေဟေဝ ယောဇနာ ကတာ. ๑๐๐๙. ในที่นี้ กิเลสที่ยังไม่มาถึง (อนาคตกิเลส) ท่านเรียกว่า "ตเทกัฏฐกิเลส" เพื่อจะแสดงกิเลสเหล่านั้น ท่านจึงเริ่มคำว่า "อิมิสฺสา จ ปาฬิยา" เป็นต้น. คำว่า "สหเชกัฏฐวเสนะ" พึงทราบโดยอรรถว่า ด้วยสามารถแห่งความเป็นธรรมที่เกิดร่วมกันและตั้งอยู่ในที่เดียวกันกับทิฏฐิที่เกิดขึ้นในจิตนั้น. คำว่า "ตังสัมปยุตโต" แม้จะมีอรรถว่า ประกอบด้วยสังโยชน์และกิเลสเหล่านั้น ก็ควร. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า "ตังสัมุฏฐานัง" เพราะสังโยชน์และกิเลสเหล่านั้นเป็นสมุฏฐานของกรรมนี้. อนึ่ง เพราะความมีอยู่แห่งขันธ์ทั้งหลายที่ประกอบกับกิเลสที่พ้นจากความเป็นสังโยชน์ และกรรมทั้งหลายที่ตั้งขึ้นจากกิเลสเหล่านั้น ท่านจึงประกอบความด้วยกิเลสทั้งหลายนั่นเอง. ၁၀၁၁. သံယောဇနာဒီနံ ဝိယာတိ သံယောဇနတဒေကဋ္ဌကိလေသာဒီနံ ယထာဝုတ္တာနံ ဝိယ. တေဟီတိ ဒဿနဘာဝနာမဂ္ဂေဟိ. အဘိသင်္ခါရဝိညာဏံ ကုသလာကုသလံ, [Pg.164] နာမရူပဉ္စ ဝိပါကန္တိ ကတွာ ‘‘ကုသလာဒီနမ္ပိ ပဟာနံ အနုညာတ’’န္တိ အာဟ. ๑๐๑๑. คำว่า "สังโยชนาทีนัง วิยะ" คือ เช่นเดียวกับ (ความเป็นธรรมที่ควรละ) แห่งสังโยชน์และตเทกัฏฐกิเลสเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว. คำว่า "เตหิ" คือ ด้วยทัสสนมรรคและภาวนามรรค. ท่านกล่าวว่า "แม้การละธรรมมีกุศลเป็นต้น ก็ทรงอนุญาตแล้ว" เพราะทำความเข้าใจว่า อภิสังขารวิญญาณเป็นกุศลและอกุศล และนามรูปเป็นวิบาก. ၁၀၁၃. ဟေတူ စေဝါတိ ‘‘ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ’’တိ ဧတသ္မိံ သမာသပဒေ ဧကဒေသေန သမာသပဒတ္ထံ ဝဒတိ. ဧတ္ထ စ ပုရိမနယေန ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ’’တိ ဣမေယေဝ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ, န ဣတော အညေတိ အယံ နိယမော ပညာယတိ, န ဣမေ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကာယေဝါတိ. တသ္မာ ဣမေသံ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကဘာဝေါ အနိယတော ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတမောဟဿ အဟေတုကတ္တာတိ ပုရိမနယော ဝိဝရဏီယတ္ထဝါ ဟောတိ. တသ္မာ ပုရိမနယေန ဓမ္မတော ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကေ နိက္ခိပိတွာ အတ္ထတော နိက္ခိပိတုံ ဒုတိယနယော ဝုတ္တော. ๑๐๑๓. คำว่า "เหตู เจวา" ท่านกล่าวถึงอรรถของบทสมาสเพียงส่วนหนึ่งในบทสมาสว่า "ปหาตัพพเหตุกา". และในบทนี้ ตามนัยก่อน การกำหนดว่า "ธรรมเหล่านี้เท่านั้นเป็นธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะ ธรรมอื่นจากนี้ไม่ใช่" ย่อมปรากฏ แต่การกำหนดว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะเท่านั้น" ไม่ปรากฏ. เพราะฉะนั้น ความเป็นธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะของธรรมเหล่านี้จึงไม่แน่นอน เพราะโมหะที่เกิดร่วมกับวิจิกิจฉาเป็นอเหตุกะ (ไม่มีเหตุสัมปยุต) ด้วยเหตุนั้น นัยก่อนจึงมีเนื้อความที่ควรเปิดเผย. เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสนัยที่สอง เพื่อจะวางธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะไว้โดยอรรถ หลังจากที่ทรงวางไว้โดยธรรมตามนัยก่อนแล้ว. ၁၀၂၉. မဟဂ္ဂတာ ဝါ ဣဒ္ဓိဝိဓာဒယော. အပ္ပမာဏာရမ္မဏာ မဟဂ္ဂတာ စေတောပရိယပုဗ္ဗေနိဝါသာနာဂတံသဉာဏသမ္ပယုတ္တာ. ๑๐๒๙. ธรรมที่เป็นมหัคคตะ คือ อิทธิวิธีเป็นต้น. ธรรมที่เป็นมหัคคตะที่มีอัปปมาณะเป็นอารมณ์ คือ ธรรมที่ประกอบด้วยเจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ และอนาคตังสญาณ. ၁၀၃၅. အနန္တရေ နိယုတ္တာနိ, အနန္တရဖလပ္ပယောဇနာနိ, အနန္တရဖလကရဏသီလာနိ ဝါ အာနန္တရိကာနိ. တာနိ ပန ပဋိပက္ခေန အနိဝါရဏီယဖလတ္တာ အန္တရာယရဟိတာနီတိ ‘‘အနန္တရာယေန ဖလဒါယကာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. အနန္တရာယာနိ ဝါ အာနန္တရိကာနီတိ နိရုတ္တိဝသေန ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧကသ္မိမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန အနေကသ္မိမ္ပိ အာယူဟိတေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝနတ္ထီတိ ဒဿေတိ. န စ တေသံ အညမညပဋိဗာဟကတ္တံ အတ္ထိ အပ္ပဋိပက္ခတ္တာ, အပ္ပဋိပက္ခတာ စ သမာနဖလတ္တာ အနုဗလပ္ပဒါနတော စ. ‘‘နတ္ထိ ဟေတု နတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၈) ဧဝမာဒိကော အဟေတုကဝါဒေါ. ‘‘ကရောတော ခေါ ကာရယတော ဆိန္ဒတော ဆေဒါပယတော…ပေ… ကရောတော န ကရီယတိ ပါပ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၆) ဧဝမာဒိကော အကိရိယဝါဒေါ. ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၇၁; မ. နိ. ၂.၉၄; ၃.၉၁) ဧဝမာဒိကော နတ္ထိကဝါဒေါ. ဧတေသု ပုရိမဝါဒေါ ဗန္ဓမောက္ခာနံ ဟေတုံ ပဋိသေဓေတိ, ဒုတိယော ကမ္မံ, တတိယော ဝိပါကန္တိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. တဉှီတိ အဟေတုကာဒိနိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ, န ပန နိယတဘာဝံ အပ္ပတ္တံ. ๑๐๓๕. กรรมทั้งหลายที่ประกอบในลำดับ (แห่งจุติ), กรรมทั้งหลายที่มีผลในลำดับเป็นประโยชน์ หรือกรรมทั้งหลายที่มีปกติกระทำผลในลำดับ ชื่อว่า "อานันตริกะ". แต่กรรมเหล่านั้นชื่อว่าปราศจากอันตราย เพราะมีผลที่กรรมที่เป็นปฏิปักษ์ไม่สามารถห้ามได้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ให้ผลโดยไม่มีอันตราย". หรือพึงทราบความสำเร็จแห่งบทว่า "อานันตริกะ" คือกรรมที่ไม่มีอันตราย โดยสามารถแห่งนิรุตตินัย. ในบทว่า "เอกสฺมึปิ" ท่านแสดงด้วย "ปิ" ศัพท์ว่า เมื่อพยายามในกรรมแม้มากอย่าง ก็ไม่จำเป็นต้องกล่าวถึง (ความเป็นอานันตริกะ) เลย. และความเป็นธรรมที่ห้ามกันและกันของกรรมเหล่านั้นไม่มี เพราะไม่เป็นปฏิปักษ์กัน และที่ไม่เป็นปฏิปักษ์กันนั้น เพราะมีผลเสมอกัน หรือเพราะความเป็นธรรมที่สนับสนุนกัน. วาทะที่มีอย่างนี้เป็นต้นว่า "ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย เพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย" ชื่อว่า "อเหตุกวาทะ". วาทะที่มีอย่างนี้เป็นต้นว่า "เมื่อบุคคลทำเอง ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ให้ผู้อื่นตัด... เมื่อทำอยู่ ชื่อว่าไม่ทำบาป" ชื่อว่า "อกิริยวาทะ". วาทะที่มีอย่างนี้เป็นต้นว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล" ชื่อว่า "นัตถิกวาทะ". ในวาทะเหล่านั้น วาทะแรกปฏิเสธเหตุแห่งการพัวพันและการหลุดพ้น วาทะที่สองปฏิเสธกรรม วาทะที่สามปฏิเสธวิบาก นี้คือความต่างกันของวาทะเหล่านี้. บทว่า "ตํ หิ" คือ มิจฉาทิฏฐิที่ดิ่ง (นิยตมิจฉาทิฏฐิ) มีอเหตุกวาทะเป็นต้น แต่มิใช่ว่ายังไม่ถึงความเป็นสภาพที่แน่นอน. ၁၀၃၉. ပစ္စယဋ္ဌေနာတိ မဂ္ဂပစ္စယသင်္ခါတေန သမ္ပယောဂဝိသိဋ္ဌေန ပစ္စယဘာဝေနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ မဂ္ဂင်္ဂါနံ ဌပနံ မဂ္ဂပစ္စယဘာဝရဟိတေ မဂ္ဂဟေတုကေ [Pg.165] ဒဿေတုံ, တေန မဂ္ဂဟေတုကေ အသင်္ကရတော ဝဝတ္ထပေတိ. သစေ ပန ကောစိ ဝဒေယျ ‘‘ဧကေကံ အင်္ဂံ ဌပေတွာ တံတံသမ္ပယုတ္တာနံ မဂ္ဂဟေတုကဘာဝေပိ ‘မဂ္ဂင်္ဂါနိ ဌပေတွာ’တိ ဣဒံ ဝစနံ ယုဇ္ဇတီ’’တိ. ဧဝဉှိ သတိ တတိယနယေ ဝိယ ဣဓာပိ ‘‘ဌပေတွာ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ဝုတ္တဉ္စေတံ, တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. မဂ္ဂင်္ဂါမဂ္ဂင်္ဂါနဉှိ သမ္ပယုတ္တာနံ ဝိသေသဒဿနတ္ထော အယံ နယောတိ. သေသမဂ္ဂင်္ဂါနံ ပုဗ္ဗေ ဌပိတာနန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဖဿာဒီနဉှိ ပုရိမနယေပိ မဂ္ဂဟေတုကတာ သိဒ္ဓါတိ. ๑๐๓๙. พึงทราบว่าด้วยความเป็นปัจจัย คือด้วยความเป็นปัจจัยอันวิเศษด้วยสัมปโยคะที่นับว่าเป็นมรรคปัจจัย. ในวิธีที่หนึ่งนี้ การงดเว้นองค์มรรคไว้ ก็เพื่อแสดงมรรคเหตุกธรรมทั้งหลายที่ปราศจากความเป็นมรรคปัจจัย ด้วยการงดเว้นนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงจำแนกมรรคเหตุกธรรมทั้งหลายโดยไม่ปะปนกับองค์มรรคแปด. หากมีใครกล่าวว่า "การงดเว้นองค์มรรคแต่ละองค์แล้ว แม้ในความเป็นมรรคเหตุกะของธรรมที่สัมปยุตด้วยองค์มรรคนั้นๆ คำว่า 'งดเว้นองค์มรรค' นี้ก็สมควรไม่ใช่หรือ?" ถ้าเป็นเช่นนั้น คำว่า "งดเว้น" ก็ไม่ควรกล่าวในวิธีที่หนึ่งนี้ เหมือนในวิธีที่สาม. แต่คำนี้ได้กล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวไว้แล้วเท่านั้น. เพราะวิธีนี้มีประโยชน์เพื่อแสดงความแตกต่างขององค์มรรคและธรรมที่ไม่ใช่องค์มรรคที่สัมปยุตกัน. ความหมายคือ องค์มรรคที่เหลือที่งดเว้นไว้ก่อน. เพราะความเป็นมรรคเหตุกะของผัสสะเป็นต้น ก็สำเร็จแล้วในวิธีที่หนึ่งก่อนหน้านี้. သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဒုတိယနယေပိ ဌပိတာယ တတိယနယေ သဟေတုကဘာဝေါ ဒဿိတော. ကထံ ဒဿိတော, နနု အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိဿ ‘‘အလောဘော အဒေါသော ဣမေ ဓမ္မာ မဂ္ဂဟေတူ’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၃၉) အဝတွာ ‘‘အလောဘော အဒေါသော အမောဟော ဣမေ ဓမ္မာ မဂ္ဂဟေတူ’’တိ ဝိသုံ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒိကေ မဂ္ဂဟေတူ ဒဿေတွာ ‘‘တံသမ္ပယုတ္တော…ပေ… ဝိညာဏက္ခန္ဓော’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၃၉) ဝိသုံ မဂ္ဂဟေတုကာနံ ဒဿိတတ္တာ ‘‘မဂ္ဂဟေတူသု အမောဟော’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၃၉) ဝုတ္တာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ မဂ္ဂဟေတုကတာ န ဒဿိတာ သိယာ? နော န ဒဿိတာ. ယထာ ဟိ တီဏိ သံယောဇနာနိ ဒဿေတွာ ‘‘တဒေကဋ္ဌော လောဘော ဒေါသော မောဟော, ဣမေ ဓမ္မာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဟေတူ’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၁၇) ဝိသုံ ပဟာတဗ္ဗဟေတူ နိယမေတွာ ‘‘တဒေကဋ္ဌာ စ ကိလေသာ’’တိအာဒိဝစနေန (ဓ. သ. ၁၀၁၇) လောဘဒေါသမောဟာ စ အညမညသဟဇေကဋ္ဌာ အညမညသမ္ပယုတ္တာ သင်္ခါရက္ခန္ဓဘူတာ စ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကာတိ ဒဿိတာ ဟောန္တိ, ဧဝမိဓာပိ ‘‘အလောဘာဒယော ဣမေ ဓမ္မာ မဂ္ဂဟေတူ’’တိ နိဂမိတာပိ အညမညသမ္ပယုတ္တသင်္ခါရက္ခန္ဓဘာဝတော တံသမ္ပယုတ္တသင်္ခါရက္ခန္ဓဝစနေန ‘‘မဂ္ဂဟေတုကာ’’တိ ဒဿိတာ ဧဝါတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ, သမ္မာဒိဋ္ဌိယာပိ အမောဟောတိ ဝုတ္တာယ မဂ္ဂဟေတုကဘာဝဒဿနံ. သစေ ပန ယော ဒုတိယနယေ မဂ္ဂေါ စေဝ ဟေတု စာတိ ဝုတ္တော, တတော အညဿေဝ အညေန အသာဓာရဏေန ပရိယာယေန မဂ္ဂဟေတုဘာဝံ ဒဿေတွာ တံသမ္ပယောဂတော သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ မဂ္ဂဟေတုကဘာဝဒဿနတ္ထော တတိယနယော သိယာ. ‘‘အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိဿ အလောဘော အဒေါသော ဣမေ ဓမ္မာ မဂ္ဂဟေတူ’’တိအာဒိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ယသ္မာ ပန ‘‘မဂ္ဂဟေတူ’’တိ ဣမိနာ အညေန သာဓာရဏေန ပရိယာယေန ယေသံ မဂ္ဂဟေတုဘာဝေါ သမ္ဘဝတိ, တေ သဗ္ဗေ ‘‘မဂ္ဂဟေတူ’’တိ ဒဿေတွာ တံသမ္ပယုတ္တာနံ [Pg.166] တေသံ အညေသဉ္စ မဂ္ဂဟေတုကဘာဝဒဿနတ္ထော တတိယနယော, တသ္မာ တတ္ထ ‘‘အမောဟော’’တိပိ ဝုတ္တံ. န ဟိ သော မဂ္ဂဟေတု န ဟောတီတိ. ဣမေ ပန တယောပိ နယာ အတ္ထဝိသေသဝသေန နိက္ခိတ္တတ္တာ အတ္ထတော နိက္ခေပါ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အထ ဝါ သရူပေန ဝစနံ ဓမ္မတော နိက္ခေပေါ, အတ္ထေန အတ္ထတောတိ ဧဝမ္ပိ ယောဇနာ သမ္ဘဝတိ. တတ္ထ ဒုတိယတတိယနယာ သရူပတော ဟေတုဟေတုမန္တုဒဿနဝသေန ဓမ္မတော နိက္ခေပေါ. ပဌမနယော တထာအဒဿနတော အတ္ထေန စ မဂ္ဂင်္ဂတံသမ္ပယုတ္တာနံ ဟေတုဟေတုမန္တုဘာဝါဝဂမနတော အတ္ထတော နိက္ခေပေါတိ. ความเป็นสเหตุกะของสัมมาทิฏฐิที่งดเว้นไว้ในวิธีที่สอง ได้แสดงไว้ในวิธีที่สามแล้ว. แสดงไว้อย่างไร? มิใช่หรือว่า ในกรณีของผู้ประกอบด้วยอริยมรรค โดยไม่กล่าวว่า "อโลภะ อโทสะ ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุ" (ธ.ส. 1039) แต่ได้แสดงมรรคเหตุมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้นแยกต่างหากว่า "อโลภะ อโทสะ อโมหะ ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุ" แล้วแสดงธรรมที่เป็นมรรคเหตุกะแยกต่างหากว่า "วิญญาณขันธ์ที่สัมปยุตด้วยธรรมนั้น...เป็นต้น" (ธ.ส. 1039) เพราะเหตุที่แสดงแยกต่างหากเช่นนี้ ความเป็นมรรคเหตุกะของสัมมาทิฏฐิที่กล่าวว่า "อโมหะในมรรคเหตุ" (ธ.ส. 1039) จึงไม่แสดงไว้ใช่หรือไม่? ไม่ใช่ว่าไม่ได้แสดงไว้. เหมือนอย่างที่แสดงสังโยชน์สามแล้ว กำหนดเหตุที่ควรละแยกต่างหากว่า "โลภะ โทสะ โมหะ ที่มีอารมณ์เดียวกัน ธรรมเหล่านี้เป็นเหตุที่ควรละด้วยทัสสนะ" (ธ.ส. 1017) แล้วด้วยคำว่า "กิเลสที่มีอารมณ์เดียวกัน" เป็นต้น (ธ.ส. 1017) โลภะ โทสะ โมหะ ที่เป็นสหชาตเอกัฏฐะ สัมปยุตกัน และเป็นสังขารขันธ์ ก็ได้แสดงว่าเป็นเหตุที่ควรละด้วยทัสสนะ ฉันใด ในวิธีนี้ก็ฉันนั้น แม้จะสรุปว่า "อโลภะเป็นต้น ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุ" แต่ด้วยความเป็นสังขารขันธ์ที่สัมปยุตกัน ก็ได้แสดงว่าเป็นมรรคเหตุกะด้วยคำว่า "สังขารขันธ์ที่สัมปยุตด้วยธรรมนั้น" ดังนี้ ความเป็นมรรคเหตุกะของสัมมาทิฏฐิที่กล่าวว่าอโมหะก็สำเร็จแล้ว. หากวิธีที่สามนี้มีประโยชน์เพื่อแสดงความเป็นมรรคเหตุของอโลภะและอโทสะเท่านั้น ซึ่งแตกต่างจากอโมหะที่กล่าวว่าเป็นทั้งมรรคและเหตุในวิธีที่สอง โดยแสดงความเป็นมรรคเหตุด้วยปริยายอื่นที่ไม่ทั่วไป แล้วแสดงความเป็นมรรคเหตุกะของสัมมาทิฏฐิโดยอาศัยการสัมปยุตกับอโลภะและอโทสะนั้น ก็ควรกล่าวว่า "อโลภะ อโทสะ ธรรมเหล่านี้เป็นมรรคเหตุของผู้ประกอบด้วยอริยมรรค" เป็นต้น. แต่เพราะวิธีที่สามนี้มีประโยชน์เพื่อแสดงเหตุทั้งสามทั้งหมดที่ความเป็นมรรคเหตุเป็นไปได้ด้วยปริยายอื่นที่ทั่วไปว่า "มรรคเหตุ" แล้วแสดงความเป็นมรรคเหตุกะของเหตุทั้งสามนั้นที่สัมปยุตกัน และของธรรมอื่นจากเหตุทั้งสามนั้นด้วย เพราะฉะนั้น ในวิธีนั้นจึงกล่าวว่า "อโมหะ" ด้วย. เพราะอโมหะก็เป็นมรรคเหตุ ไม่ใช่ว่าจะไม่เป็น. อนึ่ง วิธีทั้งสามนี้พึงทราบว่าเป็นนิกเขปะโดยอรรถ เพราะถูกจัดวางไว้โดยความแตกต่างแห่งอรรถ. อีกนัยหนึ่ง การกล่าวโดยสภาวะเป็นนิกเขปะโดยธรรม การกล่าวโดยอรรถเป็นนิกเขปะโดยอรรถ การประกอบความหมายเช่นนี้ก็เป็นไปได้. ในบรรดาวิธีเหล่านั้น วิธีที่สองและสามเป็นนิกเขปะโดยธรรม โดยแสดงเหตุและธรรมที่มีเหตุโดยสภาวะ. ส่วนวิธีที่หนึ่งเป็นนิกเขปะโดยอรรถ เพราะไม่ได้แสดงโดยสภาวะเช่นนั้น แต่ทำให้เข้าใจความเป็นเหตุและธรรมที่มีเหตุขององค์มรรคและธรรมที่สัมปยุตกับองค์มรรคโดยอรรถ. ၁၀၄၀. ယသ္မိံ သဘာဝဓမ္မေ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရဘာဝေန စိတ္တံ ပဝတ္တတိ, သော တဿ အာရမ္မဏာဓိပတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. စေတောပရိယဉာဏေန ဇာနိတွာ ပစ္စဝေက္ခမာနော တေန ပစ္စဝေက္ခမာနောတိ ဝုတ္တော. ဧတ္ထာပီတိ ဧတသ္မိမ္ပိ အဋ္ဌကထာဝစနေ, ဧတ္ထ ဝါ ပဋ္ဌာနေ မဂ္ဂါဒီနိ ဌပေတွာ အညေသံ အဓိပတိပစ္စယဘာဝဿ အဝစနေနေဝ ပဋိက္ခေပပါဠိယံ. အယမေဝတ္ထောတိ အတ္တနော မဂ္ဂဖလံ ဌပေတွာတိ အတ္ထော. ဝီမံသာဓိပတေယျန္တိ ပဓာနေန အဓိပတိနာ သဟဇာတာဓိပတိ နိဒဿိတော, တယိဒံ နယဒဿနမတ္တမေဝ ဟောတီတိ အညောပိ ဧဝံပကာရော သဟဇာတော မဂ္ဂါဓိပတိ နိဒဿိတော ဟောတိ, တသ္မာ ဝီရိယာဓိပတေယျန္တိ စ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣဒမ္ပိ ဟိ အတ္ထတော ဝုတ္တမေဝါတိ. ๑๐๔๐. พึงทราบว่า ธรรมที่เป็นสภาวะใดที่จิตดำเนินไปโดยความน้อมไป ความโน้มไป ความโอนไป ธรรมนั้นเป็นอารัมมณาธิปติของจิตนั้น. ผู้ที่รู้ด้วยเจโตปริยญาณแล้วพิจารณาอยู่ ถูกกล่าวว่าเป็นผู้พิจารณาด้วยเจโตปริยญาณนั้น. คำว่า "ในที่นี้ด้วย" หมายถึงในคำอรรถกถานี้ด้วย หรือในปัฏฐานนี้ด้วย โดยการงดเว้นมรรคเป็นต้นแล้ว ไม่กล่าวถึงความเป็นอธิปติปัจจัยของธรรมอื่นในปฏิเขปบาลีนี้. ความหมายคือ "ความหมายนี้เอง" คือการงดเว้นมรรคผลของตน. คำว่า "วิมังสาธิปเตยยะ" ได้แสดงสหชาตาธิปติโดยอธิปติที่เป็นประธาน. คำนี้เป็นเพียงการแสดงนัยเท่านั้น เพราะฉะนั้น มรรคอธิปติที่เป็นสหชาตะอย่างอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ก็ถูกแสดงไว้ด้วย เพราะฉะนั้น จึงควรประกอบคำว่า "วิริยาธิปเตยยะ" ด้วย. เพราะคำนี้ก็กล่าวไว้แล้วโดยอรรถ. ၁၀၄၁. အတ္တနော သဘာဝေါ အတ္တဘာဝေါ. လဒ္ဓေါကာသဿ ကမ္မဿ ဝိပါကော ကပ္ပသဟဿာတိက္ကမေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အနေကကပ္ပသဟဿာယုကာနံ သတ္တာနံ, ကပ္ပသဟဿာတိက္ကမေပိ ဝါ လဒ္ဓေါကာသံ ယံ ဘဝိဿတိ, တဒပိ လဒ္ဓေါကာသမေဝါတိ အတ္တနော ဝိပါကံ သန္ဓာယ ဝုစ္စတိ. နတ္ထိ နာမ န ဟောတီတိ အနုပ္ပန္နော နာမ န ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဥပ္ပာဒီသု အန္တောဂဓတ္တာ ‘‘ဥပ္ပာဒိနော ဓမ္မာ’’တိ ဧတေန ဝစနေန ဝုစ္စတီတိ ကတွာ အာဟ ‘‘ဥပ္ပာဒိနော ဓမ္မာ နာမ ဇာတော’’တိ. အရူပသင်္ခါတော အတ္တာတိ အရူပဘဝင်္ဂံ အာဟ. တတ္ထ အာကာသာနဉ္စာယတနသညာဒိမယော အတ္တာတိ ဟိ အတ္ထတော ဝေါဟာရော ပဝတ္တောတိ. ๑๐๔๑. สภาวะของตนคืออัตภาพ. วิบากของกรรมที่มีโอกาสให้ผล ย่อมเกิดขึ้นเมื่อล่วงพ้นพันกัปไปแล้ว สำหรับสัตว์ทั้งหลายที่มีอายุหลายพันกัป หรือกรรมใดที่จะมีโอกาสให้ผลเมื่อล่วงพ้นพันกัปไปแล้ว กรรมนั้นก็มีโอกาสให้ผลเช่นกัน จึงกล่าวโดยอ้างถึงวิบากของกรรมของตน. คำว่า "ไม่มีชื่อว่าไม่เป็น" หมายถึง ไม่มีชื่อว่าไม่เกิดขึ้น. เพราะรวมอยู่ในขณะทั้งสามมีอุปบาทเป็นต้น จึงกล่าวด้วยคำว่า "ธรรมที่เกิดขึ้น" ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวว่า "ธรรมที่เกิดขึ้นชื่อว่าเกิดแล้ว". คำว่า "อัตตาที่นับว่าเป็นอรูป" หมายถึงอรูปภวังค์. เพราะในอรูปภวังค์นั้น คำว่า "อัตตา" ที่มีอากาสานัญจายตนสัญญาเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยอรรถ. ယဒိ ပန အာယူ…ပေ… သဗ္ဗံ ဝိပါကံ ဒဒေယျ, အလဒ္ဓေါကာသဉ္စ ဝိပါကံ ဒေတီတိ ကတွာ ဝိပက္ကဝိပါကဉ္စ ဒဒေယျ, တတော ဧကဿေဝ ကမ္မဿ သဗ္ဗဝိပါကေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အညဿ ကမ္မဿ ဩကာသော န ဘဝေယျ နိရတ္ထကတ္တာ[Pg.167], ဥပ္ပတ္တိယာယေဝ ဩကာသော န ဘဝေယျ, ဥပ္ပန္နဿ ဝါ ဖလဒါနေ. အထ ဝါ အလဒ္ဓေါကာသဿ ဝိပါကဒါနေ ပစ္စယန္တရရဟိတဿပိ ဝိပါကဒါနံ အာပန္နန္တိ အဝိဇ္ဇာတဏှာဒိပစ္စယန္တရခေပကဿ အညဿ အပစယဂါမိကမ္မဿ ကမ္မက္ခယကရဿ ဩကာသော န ဘဝေယျ. ဘာဝိတေပိ မဂ္ဂေ အဝိဇ္ဇာဒိပစ္စယန္တရရဟိတဿ စ ကမ္မဿ ဝိပစ္စနတော သမတ္ထတာ န သိယာတိ အတ္ထော. သဗ္ဗဒါ ဝါ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိယာ ဧဝ ဘဝိတဗ္ဗတ္တာ ဝိပါကတော အညဿ ပဝတ္တိဩကာသော န ဘဝေယျ. တံ ပနာတိ အာယူဟိတံ ကမ္မံ. ဣဒံ ပန ဓုဝဝိပါကဿ ဝိပါကေန အဓုဝဝိပါကဿပိ လဒ္ဓေါကာသဿ ဝိပါကံ ဥပ္ပာဒီတိ ဒဿေတုံ အာရဒ္ဓန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော စ ဗလဝဝိရဟေ အဂ္ဂမဂ္ဂဘာဝနာဝိရဟေ စ အပ္ပဟီနသဘာဝတော ဓုဝံ ဝိပစ္စန္တီတိ ဓုဝဝိပါကာတိ ဝုတ္တာ. အာယူဟိတကမ္မေ ဝုစ္စမာနေ အနုပ္ပန္နံ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ? ယံ အာယူဟိတံ ဘဝိဿတိ, တတ္ထာပိ အာယူဟိတ-သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝါ. ถ้ากรรมที่เป็นกุศลและอกุศลที่ได้สั่งสมแล้วทั้งหมดพึงให้ผล และกรรมที่ยังไม่ได้โอกาสก็ให้ผล (หมายถึงสามารถให้ผลได้) ด้วยเหตุนี้ กรรมที่มีวิบากสุกงอมแล้ว (หรือให้ผลแล้ว) ก็พึงให้ผลซ้ำอีก ดังนั้น วิบากทั้งหมดพึงเป็นของกรรมเพียงอย่างเดียวเท่านั้น โอกาสของกรรมอื่นก็จะไม่เกิดขึ้น เพราะความเป็นของไร้ประโยชน์ อีกนัยหนึ่ง ในการให้ผลซ้ำของกรรมที่เกิดขึ้นแล้ว โอกาสของการเกิดขึ้นของกรรมอื่นก็จะไม่เกิดขึ้น หรืออีกนัยหนึ่ง ในการให้วิบากของกรรมที่ยังไม่ได้โอกาส การให้วิบากของกรรมที่ปราศจากปัจจัยอื่น เช่น อวิชชา ตัณหา ก็จะพึงเป็นไปได้ ด้วยเหตุนี้ โอกาสของมรรคกรรมอื่นที่ชื่อว่า อปจยคามี ซึ่งกำจัดปัจจัยอื่น เช่น อวิชชา ตัณหา และทำให้กรรมสิ้นไป ก็จะไม่เกิดขึ้น และแม้เมื่อมรรคได้เจริญแล้ว ความสามารถในการทำให้กรรมสิ้นไปก็จะไม่เกิดขึ้น เพราะการให้ผลของกรรมที่ปราศจากปัจจัยอื่น เช่น อวิชชา ยังเป็นไปอยู่ นี่คือความหมาย หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะความที่วิบากพึงเกิดขึ้นตลอดเวลา โอกาสของการเกิดขึ้นของกุศล อกุศล และกิริยาจิตอื่นจากวิบากก็จะไม่เกิดขึ้น คำว่า "ตัง ปะนะ" หมายถึงกรรมที่สั่งสมแล้ว และพึงทราบว่าคำกล่าวนี้เริ่มต้นขึ้นเพื่อแสดงว่า วิบากของกรรมที่ให้ผลไม่แน่นอนแต่ได้โอกาสแล้ว เกิดขึ้นด้วยวิบากของกรรมที่ให้ผลแน่นอน และสมาบัติ 8 ทั้งหลาย เมื่อปราศจากกรรมที่เข้มแข็งอื่น หรือปราศจากการเจริญอรหัตตมรรค ก็ยังให้ผลแน่นอน เพราะมีสภาวะที่ยังไม่ถูกละ จึงเรียกว่า "ธุววิบาก" (กรรมที่มีผลแน่นอน) เมื่อกล่าวถึงกรรมที่สั่งสมแล้ว เหตุใดจึงกล่าวถึงกรรมที่ยังไม่เกิดขึ้น? เพราะกรรมใดที่จะสั่งสม (ในอนาคต) แม้ในกรรมนั้นก็มีความสมควรที่จะใช้ศัพท์ว่า "อายูหิตะ" ได้ ၁၀၅၀. ဥပါဒိန္နာတိ ဧတ္ထ န ဥပေတေန အာဒိန္နာတိ အယမတ္ထော, ဥပသဒ္ဒေါ ပန ဥပသဂ္ဂမတ္တမေဝ, တသ္မာ ဥပါဒါနာရမ္မဏာ ဥပါဒါနေဟိ, အညေ စ အနဘိနိဝေသေန ‘‘အဟံ မဂ္ဂံ ဘာဝယိံ, မမ မဂ္ဂေါ ဥပ္ပန္နော’’တိအာဒိကေန ဂဟဏေန အာဒိန္နာ ဣစ္စေဝ ဥပါဒိန္နာ. ဥပါဒိန္န-သဒ္ဒေန ဝါ အမဂ္ဂဖလဓမ္မာယေဝ ဝုတ္တာ, ဣတရေဟိ မဂ္ဂဖလဓမ္မာ စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ๑๐๕๐. ในคำว่า "อุปาทินนะ" นี้ ความหมายว่า "อันตัณหาและทิฏฐิเข้าไปยึดถือแล้ว" นั้นไม่ใช่ แต่แท้จริงแล้ว บทว่า "อุปะ" เป็นเพียงอุปสรรคเท่านั้น เพราะฉะนั้น ธรรมทั้งหลายที่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน (คือโลกียธรรม) อันอุปาทานทั้งหลายยึดถือแล้ว และธรรมอื่น (คือมรรคและผล) ย่อมถูกยึดถือด้วยการถือเอา (ด้วยปัจจเวกขณญาณ) ที่ไม่มีการยึดมั่นถือมั่น เช่น "เราได้เจริญมรรคแล้ว มรรคของเราเกิดขึ้นแล้ว" ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่า "อุปาทินนะ" หรืออีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถึงธรรมที่ไม่ใช่มรรคและผลด้วยศัพท์ว่า "อุปาทินนะ" เท่านั้น ส่วนธรรมที่เป็นมรรคและผลนั้น ตรัสด้วยศัพท์อื่น (เช่น อัชฌัตตัง ปัจจัตตัง) เป็นต้น တိကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนาติกนิกเขปะ จบแล้ว ဒုကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ การพรรณนาทุกนิกเขปะ ၁၀၆၂. မေတ္တာယနဝသေနာတိ မေတ္တာဖရဏဝသေန. ‘‘မေတ္တယနဝသေနာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဒီဃံ ကတွာ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. မေတ္တာ, မေဒနံ ဝါ မေတ္တာယနံ, တဉ္စ သိနေဟဝသေန. အနုဒယတီတိ အနုဒါတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘အနုဒ္ဒါ’’တိ ဒ-ကာရာဂမနံ ကတွာ ဝုတ္တံ. အနုဒ္ဒါယနာကာရောတိ အနုရက္ခဏာကာရော. ရက္ခဏဉှိ ဒါယနာ. အနုဒ္ဒါယိတဿာတိ အနုဒ္ဒါယ အယိတဿ. ‘‘ဇာတိပိ ဒုက္ခာ’’တိအာဒိံ သုဏန္တဿ သဝနေ, အနိစ္စာဒိတော သမ္မသန္တဿ သမ္မသနေ, မဂ္ဂေနေတ္ထ သမ္မောဟံ ဝိဒ္ဓံသေန္တဿ ပဋိဝေဓေ, ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ပစ္စဝေက္ခဏေတိ စတူသု ကာလေသု ဒုက္ခေ ဉာဏံ ဝတ္တတိ. ๑๐๖๒. คำว่า "เมตตายนะวะเสนะ" หมายถึงด้วยอำนาจแห่งการแผ่เมตตา พึงทราบว่า คำว่า "เมตตายนะวะเสนะ" นี้กล่าวโดยทำให้เสียงยาว (ทีฆะ) ทั้งที่ควรกล่าวว่า "เมตตยนะวะเสนะ" หรืออีกนัยหนึ่ง ความรักของเมตตาเรียกว่า "เมตตายนะ" และความรักของเมตตานั้นก็คือการเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งความสิเน่หา เพราะตามรักษา จึงเรียกว่า "อนุทา" แต่กลับกล่าวว่า "อนุทธา" โดยมีการลง "ท" อักษรอาคม คำว่า "อนุททานาการ" หมายถึงอาการแห่งการตามรักษา แท้จริงแล้ว การรักษาเรียกว่า "ทายนา" คำว่า "อนุททายิตะ" หมายถึงจิตที่เกิดขึ้นด้วยการตามรักษา ญาณในทุกข์ย่อมเป็นไปในกาลทั้ง 4 คือ ในการฟังของผู้ฟังคำว่า "แม้ชาติก็เป็นทุกข์" เป็นต้น หรือในการพิจารณาของผู้พิจารณาโดยความเป็นอนิจจังเป็นต้น หรือในการแทงตลอดของผู้กำจัดความหลงผิดในทุกขสัจนี้ด้วยมรรค หรือในการพิจารณาของผู้แทงตลอดแล้วพิจารณาด้วยปัจจเวกขณญาณ ၁၀၆၅. စိတ္တဿ [Pg.168] သံရဉ္ဇနံ စိတ္တဿ သာရာဂေါ. ဂိဇ္ဈန္တီတိ အဘိကင်္ခန္တိ. သဉ္ဇံန္တီတိ ဗန္ဓန္တိ. လဂ္ဂနဋ္ဌေနာတိ သံဝရဏဋ္ဌေန, ဩလမ္ဗနဋ္ဌေန ဝါ. တဿ တဿေဝ ဘဝဿာတိ ကာမဘဝါဒိသင်္ခါတဿ ဝိပါကကဋတ္တာရူပဿ အဘိနိဗ္ဗတ္တိအတ္ထံ ပဋိသန္ဓိယာ ပစ္စယဘာဝဝသေန ပရိကဍ္ဎတိ. စိတ္တမဿ ဘဝန္တရေ ဝိဓာဝတိ နိဗ္ဗတ္တတိ. တဏှာဝိပ္ဖန္ဒိတနိဝေသော အဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတာဒိဘာဝေန တဏှာပဝတ္တိယေဝ. ๑๐๖๕. ความกำหนัดยินดีอย่างยิ่งของจิตเรียกว่า "จิตตัสสะ สังราคะ" คำว่า "คิชฌันติ" หมายถึงปรารถนาอย่างยิ่ง คำว่า "สัญชันติ" หมายถึงผูกไว้ คำว่า "ลัคคนัตถะ" หมายถึงด้วยอรรถว่ากั้นไว้ (หรือผูกมัด) หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยอรรถว่าห้อยโหน (จึงเรียกว่า "สังคะ") คำว่า "แห่งภพนั้นๆ" หมายถึงเพื่อประโยชน์แก่การเกิดขึ้นของวิบากนามขันธ์และกตัตตารูปที่เรียกว่ากามภพเป็นต้น ย่อมฉุดคร่าไปด้วยอำนาจแห่งความเป็นปัจจัยของการปฏิสนธิ จิตของสัตว์นั้นย่อมแล่นไปและเกิดขึ้นในภพอื่น การดิ้นรนและยึดมั่นในอารมณ์ต่างๆ ของตัณหา คือการเกิดขึ้นของตัณหานั่นเอง ด้วยความเป็นไปแห่งตัณหาวิจริต 108 ประการเป็นต้น သရိတာနီတိ ရာဂဝသေန အလ္လာနိ. တံသမ္ပယုတ္တပီတိဝသေန သိနိဒ္ဓါနိ သိနေဟိတာနိ. ဝိသတာတိ ဝိတ္ထတာ. ရူပါဒီသု တေဘူမကဓမ္မေသု ဗျာပနဝသေန ဝိသဋာ. ပုရိမဝစနမေဝ တ-ကာရဿ ဋ-ကာရံ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဝိသာလာတိ ဝိပုလာ. ဝိသက္ကတီတိ ပရိသပ္ပတိ, သဟတိ ဝါ. ရတ္တော ဟိ ရာဂဝတ္ထုနာ ပါဒေန တာလိယမာနောပိ သဟတီတိ. ဩသက္ကနံ, ဝိပ္ဖန္ဒနံ ဝါ ဝိသက္ကနန္တိ ဝဒန္တိ. အနိစ္စာဒိံ နိစ္စာဒိတော ဂဏှန္တီ ဝိသံဝါဒိကာ ဟောတိ. ဝိသံဟရတီတိ တထာ တထာ ကာမေသု အာနိသံသံ ပဿန္တီ ဝိဝိဓေဟာကာရေဟိ နေက္ခမ္မာဘိမုခပ္ပဝတ္တိတော စိတ္တံ သံဟရတိ သင်္ခိပတိ. ဝိသံ ဝါ ဒုက္ခံ, တံ ဟရတိ ဝဟတီတိ အတ္ထော. ဒုက္ခနိဗ္ဗတ္တကဿ ကမ္မဿ ဟေတုဘာဝတော ဝိသမူလာ, ဝိသံ ဝါ ဒုက္ခဝေဒနာမူလံ ဧတိဿာတိ ဝိသမူလာ. ဒုက္ခသမုဒယတ္တာ ဝိသံ ဖလံ ဧတိဿာတိ ဝိသဖလာ. တဏှာယ ရူပါဒိကဿ ဒုက္ခဿေဝ ပရိဘောဂေါ ဟောတိ, န အမတဿာတိ သာ ‘‘ဝိသပရိဘောဂါ’’တိ ဝုတ္တာ. သဗ္ဗတ္ထ နိရုတ္တိဝသေန ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယော ပနေတ္ထ ပဓာနော အတ္ထော, တံ ဒဿေတုံ ပုန ‘‘ဝိသတာ ဝါ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝန္တိ မနုဿဘာဝဒေဝါဒိဘာဝဘူတံ. คำว่า "สาริตะ" หมายถึงเปียกชุ่มด้วยอำนาจแห่งราคะ และอ่อนนุ่ม เหนียวแน่นด้วยอำนาจแห่งปีติที่สัมปยุตด้วยราคะนั้น คำว่า "วิสตะ" หมายถึงแผ่ไป (คือแผ่กว้าง) แผ่ไป (วิสฏะ) ด้วยอำนาจแห่งการแผ่ซ่านไปในธรรมที่เป็นไปในภูมิ 3 มีรูปเป็นต้น คำว่า "วิสฏะ" นี้เป็นคำก่อนนั่นเอง (วิสตะ) แต่เปลี่ยนอักษร "ต" เป็น "ฏ" คำว่า "วิสาละ" หมายถึงไพบูลย์ คำว่า "วิสักกะติ" หมายถึงซ่านไปรอบๆ ในอารมณ์ หรืออีกนัยหนึ่ง ตามนัยอรรถกถา หมายถึงอดทน แท้จริงแล้ว ผู้ที่กำหนัดแล้ว แม้ถูกวัตถุแห่งราคะ (ชายหรือหญิง) เตะด้วยเท้า ก็ย่อมอดทน หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวว่า การถอยกลับ หรือการดิ้นรน ชื่อว่า "วิสักกะนะ" ตัณหาเมื่อถือเอาธรรมมีอนิจจังเป็นต้น โดยความเป็นนิจจังเป็นต้น ย่อมเป็นสภาพที่ทำให้คลาดเคลื่อน (หลอกลวง) คำว่า "วิสังหรติ" หมายถึงตัณหาเมื่อเห็นอานิสงส์ในกามทั้งหลายโดยอาการนั้นๆ ย่อมรวบรวมหรือย่อจิตไว้จากการเป็นไปมุ่งหน้าสู่เนกขัมมะด้วยอาการต่างๆ หรืออีกนัยหนึ่ง "วิสะ" คือทุกข์ ตัณหาย่อมนำไปหรือทรงไว้ซึ่งทุกข์นั้น นี่คือความหมาย เพราะเป็นเหตุแห่งกรรมที่ทำให้เกิดทุกข์ จึงชื่อว่า "วิสมูละ" หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะตัณหานี้มีทุกขเวทนาเป็นมูลเหตุ จึงชื่อว่า "วิสมูละ" เพราะเป็นเหตุแห่งทุกขสมุทัย ตัณหานี้จึงมีทุกข์เป็นผล จึงชื่อว่า "วิสผละ" เพราะตัณหาย่อมเสวยแต่ทุกข์มีรูปเป็นต้นเท่านั้น ไม่เสวยอมตะ (นิพพาน) ตัณหานั้นจึงเรียกว่า "วิสปริโภค" พึงทราบการสำเร็จรูปแห่งบทในทุกที่ด้วยอำนาจแห่งนิรุตติ และในบรรดาอรรถเหล่านั้น อรรถใดเป็นประธาน เพื่อแสดงอรรถนั้น จึงกล่าวคำว่า "วิสตา วา ปนา" เป็นต้นอีกครั้ง คำว่า "อิตถภาวะและอัญญถาภาวะ" หมายถึงความเป็นมนุษย์ ความเป็นเทพเป็นต้น ပဏိဓာနကဝသေနာတိ စိတ္တဿ ရူပါဒီသု ဌပနကဝသေန. အညောပိ ဗန္ဓု တဏှာယ ဧဝ ဟောတိ, သော ပန အဗန္ဓုပိ ဟောတိ. တဏှာ ပန နိစ္စသန္နိဿိတာတိ ‘‘ပါဋိယေက္ကော ဗန္ဓူ’’တိ ဝုတ္တာ. အသနတောတိ ဗျာပနတော ဘုဉ္ဇနတော စ. တဒုဘယံ ဒဿေတိ ‘‘အဇ္ဈောတ္ထရဏတော’’တိအာဒိနာ. အာသီသနဝသေနာတိ ဣစ္ဆနဝသေန. အညေနာကာရေနာတိ ဇပ္ပနာဇပ္ပိတတ္တာနံ ဇပ္ပာယ အနညတ္တဒဿနာကာရေန. စိတ္တံ ပရိယုဋ္ဌာတီတိ စိတ္တံ မူသတိ. မာရပါသောတိ မာရေန ဂဟိတတာယ ရာဂေါ မာရပါသော. คำว่า "ปณิธานะวะเสนะ" หมายถึงด้วยอำนาจแห่งการตั้งจิตไว้ในรูปเป็นต้น แม้ญาติอื่น (ที่เป็นสิ่งมีชีวิต) ก็มีได้เพราะตัณหานั่นเอง แต่ญาตินั้น บางครั้งก็ไม่เป็นญาติ แต่ตัณหาเป็นญาติที่อาศัยอยู่เป็นนิจ ด้วยเหตุนี้ จึงเรียกว่า "เป็นญาติเฉพาะตัว" คำว่า "อสนะ" หมายถึงเพราะแผ่ไป และเพราะบริโภค (จึงเรียกว่า "อาสา") แสดงอรรถทั้งสองนั้นด้วยคำว่า "อัชโฌตถรณโต" เป็นต้น คำว่า "อาสีสนะวะเสนะ" หมายถึงด้วยอำนาจแห่งความปรารถนา คำว่า "จิตตัง ปริยุฏฐาติ" หมายถึงย่อมลัก (mūsati) ซึ่งจิต (กุศลจิต) (ธาตุ "มูสะ" หมายถึงการลักขโมย) คำว่า "มารปาสะ" หมายถึงราคะชื่อว่าเป็นบ่วงของมาร เพราะความเป็นสภาพที่มารยึดไว้ ၁၀၆၆. သင်္ခါရေသု ဥပ္ပန္နော ကမ္မပထဘေဒံ န ကရောတီတိ ဧတေန သတ္တေသု ဥပ္ပန္နော အဋ္ဌာနကောပေါ ကရောတီတိ ဝိညာယတိ. ‘‘အတ္ထံ မေ နာစရိ[Pg.169], န စရတိ, န စရိဿတိ, ပိယဿ မေ မနာပဿ အတ္ထံ နာစရိ, န စရတိ, န စရိဿတိ, အပ္ပိယဿ မေ အမနာပဿ အနတ္ထံ နာစရိ, န စရတိ, န စရိဿတီ’’တိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ ဟိ ကောပေါ အဝတ္ထုသ္မိံ ဥပ္ပန္နတ္တာ အဋ္ဌာနကောပေါ ဧဝ ဘဝိတုံ ယုတ္တော. အာဃာတေန္တောတိ ဟနန္တော. ပုနရုတ္တိဒေါသော ပဋိသေဓိတောတိ ဒေါသ-ပဒဿ ပဋိဝိရောဓ-ပဒဿ စ ဒွိက္ခတ္တုံ အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ. ပဋိဃဿ ဝါ ဝိသေသနတ္ထံ ပုဗ္ဗေ ‘‘ပဋိဝိရောဓော’’တိ, ပဒေါသာဒိဝိသေသနတ္ထံ ‘‘ဒေါသော’’တိ စ ဝုတ္တံ, ဒုဿနာဒိဝိသေသနတ္ထံ ပစ္ဆာ ‘‘ဒေါသော’’တိ, ဝိရောဓဝိသေသနတ္ထဉ္စ ‘‘ပဋိဝိရောဓော’’တိ ဝုတ္တန္တိ နတ္ထိ ပုနရုတ္တိဒေါသော. ๑๐๖๖. โทสะที่เกิดขึ้นในสังขารทั้งหลาย ย่อมไม่กระทำความแตกต่างแห่งกรรมบถ ดังนี้ ด้วยบทนี้ ย่อมรู้ได้ว่า โทสะที่เกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย ย่อมกระทำ (ความแตกต่างแห่งกรรมบถ) โทสะที่เกิดขึ้นแล้วว่า 'สัตว์นี้ไม่เคยประพฤติประโยชน์แก่เรา ไม่ประพฤติอยู่ และจักไม่ประพฤติ' หรือ 'สัตว์นี้ไม่เคยประพฤติประโยชน์แก่บุคคลผู้เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา ไม่ประพฤติอยู่ และจักไม่ประพฤติ' หรือ 'สัตว์นี้ไม่เคยประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของเรา ไม่ประพฤติอยู่ และจักไม่ประพฤติ' ดังนี้ แม้เกิดขึ้นแล้ว เพราะเกิดขึ้นในวัตถุอันไม่เป็นเหตุแห่งโทสะ จึงควรเป็นอัฏฐานโกปะ (ความโกรธในฐานะอันไม่ควร) นั่นเอง คำว่า 'อาฆาเตนโต' คือ 'หันนันโต' (เบียดเบียน) คำว่า 'ปฏิเสธโทษของการกล่าวซ้ำ' (ปฏิกเสธิต) นี้ กล่าวไว้เพราะบทว่า 'โทสะ' และบทว่า 'ปฏิวิโรธะ' มาถึงสองครั้ง หรือเพื่อประโยชน์ในการจำแนกปฏิฆะ จึงกล่าวไว้ก่อนว่า 'ปฏิวิโรธะ' และเพื่อประโยชน์ในการจำแนกปโทสะเป็นต้น จึงกล่าวว่า 'โทสะ' และเพื่อประโยชน์ในการจำแนกทุสสนะเป็นต้น จึงกล่าวไว้ภายหลังว่า 'โทสะ' และเพื่อประโยชน์ในการจำแนกวิโรธะ จึงกล่าวว่า 'ปฏิวิโรธะ' ดังนี้ จึงไม่มีโทษของการกล่าวซ้ำ ၁၀၉၁. အနိဒ္ဓါရိတပရိစ္ဆေဒေ ဓမ္မာနံ အတ္ထိတာမတ္တဒီပကေ မာတိကုဒ္ဒေသေ အပရိစ္ဆေဒေန ဗဟုဝစနေန ဥဒ္ဒေသော ကတောတိ ဗဟုဝစနေနေဝ ပုစ္ဆတိ – ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ အပ္ပစ္စယာ’’တိ. သဘာဝသင်္ခါပရိစ္ဆေဒါဒိဝသေန ဟိ ဓမ္မေ အဇာနန္တဿ ဝသေန ဥဒ္ဒေသော ပုစ္ဆာ စ ကရီယတီတိ. တသ္မာ ပရိစ္ဆေဒံ အကတွာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ ပုစ္ဆိတာ စ. ဣမေတိ အသင်္ခတဓာတုတော ဥဒ္ဓံ နတ္ထီတိ ဒီပနတ္ထံ ဧကမ္ပိ တံ နိဒ္ဒိသိတွာ ဗဟုဝစနေနေဝ နိဂမနံ ကတံ နိဒ္ဒေသတော ပုဗ္ဗေ ဗောဓနေယျဿ အဇာနနကာလံ ဥပါဒါယ. ๑๐๙๑. ในมาติกาอุทเทสที่แสดงเพียงความเป็นอยู่ของธรรมทั้งหลาย ซึ่งไม่มีการกำหนดขอบเขต เพราะอุทเทสได้กระทำด้วยพหูพจน์ที่ไม่มีการกำหนดขอบเขต จึงทรงถามด้วยพหูพจน์ว่า 'ธรรมทั้งหลายเหล่าไหนเป็นอัปปัจจัย' (อีกนัยหนึ่ง) เพราะอุทเทสและปุจฉาย่อมกระทำโดยอาศัยบุคคลผู้ฟังที่ไม่รู้ธรรมทั้งหลายโดยการกำหนดขอบเขตแห่งสภาวะและจำนวนเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงโดยย่อและถามโดยไม่กำหนดขอบเขต เพื่อแสดงความหมายว่า 'ธรรมอันเป็นอัปปัจจัยที่สูงกว่าอสังขตธาตุไม่มี' (คือธรรมเหล่านี้) จึงทรงแสดงอสังขตธรรมนั้นแม้เพียงหนึ่งเดียว โดยอาศัยกาลที่สัตว์ผู้ควรแก่การตรัสรู้ยังไม่รู้ ก่อนนิเทศ แล้วจึงทรงสรุปด้วยพหูพจน์ ၁၁၀၁. ကိံ ပန နတ္ထိ, ကိံ တေန န ဝုတ္တာတိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ဣဒမေဝ မနောဝိညေယျန္တိ နိယမာဘာဝေါ ဝဝတ္ထာနာဘာဝေါ. စက္ခုဝိညာဏာဒိဝိညေယျမေဝ စက္ခာဒိဝိညေယျန္တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တန္တိ မနောဝိညာဏဝိညေယျေနပိ မနောဝိညေယျေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ကတွာ အဋ္ဌကထာယ ‘‘ကိံ ပန မနောဝိညာဏေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကေဟိစိ ဝိညေယျာ ကေဟိစိ အဝိညေယျာတိ ဣဒံ ကာမာဝစရံ မနောဝိညာဏံ အာရမ္မဏာဒိဝသေန ဘိန္ဒိတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ရူပါဝစရာဒိအာရမ္မဏေန ဟိ ကာမာဝစရမနောဝိညာဏေန ရူပရာဂါဒိသမ္ပယုတ္တေန စ ကာမာဝစရဓမ္မာ န ဝိညေယျာ, ဣတရေန စ ဝိညေယျာ. ဧဝံ ကာမာဝစရာနမေဝ အာရမ္မဏာနံ ကေသဉ္စိ သဒ္ဒါဒီနံ ရူပါရမ္မဏာဒီဟိ အဝိညေယျတာ ဝိညေယျတာ စ ယောဇေတဗ္ဗာ, တထာ ဒွါရဘေဒဝသေန. အထ ဝါ သောမနဿသဟဂတသန္တီရဏံ ဣဋ္ဌာရမ္မဏမေဝါတိ ဣတရံ တေန န ဝိညေယျံ. ဧဝံ ဥပေက္ခာသဟဂတေ ကုသလဝိပါကေ အကုသလဝိပါကေ စာတိ သဗ္ဗတ္ထ ယထာယောဂံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ရူပါဝစရာဒယော ကာမာဝစရဝိပါကာဒီဟိ အဝိညေယျာ, ကေစိဒေဝ ဝိညေယျာ [Pg.170] အရူပါဝစရေဟီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ အနုဝတ္တမာနတ္တာ. နိဗ္ဗာနေန အဝိညေယျတ္တာတိ ‘‘ကေဟိစိ အဝိညေယျာ’’တိ ဣမဿ ပဒဿ အတ္ထသမ္ဘဝမတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န နိဗ္ဗာနဿ အနုဝတ္တမာနမနောဝိညာဏဘာဝတော. ๑๑๐๑. ควรประกอบความว่า 'ไม่มีหรือ? เพราะไม่มีนั้น จึงไม่ตรัสไว้หรือ?' การไม่มีการกำหนดว่า 'อารมณ์นี้เท่านั้นที่มโนวิญญาณพึงรู้' คือการไม่มีการจัดตั้ง เพราะในพระบาลีตรัสไว้ว่า 'สิ่งที่จักขุวิญญาณเป็นต้นพึงรู้เท่านั้นเป็นสิ่งที่จักขุวิญญาณเป็นต้นพึงรู้' ดังนี้ สิ่งที่มโนวิญญาณพึงรู้ก็ควรเป็นมโนวิญเญยยะ ด้วยเหตุนี้ อรรถกถาจึงกล่าวไว้ว่า 'ก็อะไรเล่าเป็นสิ่งที่มโนวิญญาณพึงรู้' เป็นต้น คำว่า 'บางอย่างพึงรู้ บางอย่างไม่พึงรู้' นี้ ควรประกอบโดยแยกมโนวิญญาณที่เป็นกามาวจรออกตามอำนาจของอารมณ์เป็นต้น เพราะกามาวจรมโนวิญญาณที่มีอารมณ์เป็นรูปาวจรเป็นต้น และกามาวจรมโนวิญญาณที่สัมปยุตต์ด้วยรูปราคะเป็นต้น ย่อมไม่รู้อารมณ์ที่เป็นกามาวจรธรรมทั้งหลาย ส่วนมโนวิญญาณอื่นย่อมรู้ เช่นเดียวกัน ควรประกอบความว่า อารมณ์บางอย่างที่เป็นกามาวจรเท่านั้น เช่น สัททารมณ์เป็นต้น ย่อมไม่พึงรู้ด้วยมโนวิญญาณที่มีรูปารมณ์เป็นต้น และพึงรู้ได้ด้วยมโนวิญญาณอื่น เช่นเดียวกันโดยการแยกทวาร หรืออีกนัยหนึ่ง โสมนัสสหคตสันตีรณะมีอารมณ์เป็นอิฏฐารมณ์เท่านั้น ด้วยเหตุนั้น อารมณ์อื่นย่อมไม่พึงรู้ด้วยโสมนัสสหคตสันตีรณะนั้น เช่นเดียวกันในสันตีรณะที่เป็นอุเบกขาสหคตกุศลวิบากและอกุศลวิบาก ควรประกอบความให้เหมาะสมในมโนวิญญาณทั้งปวง ควรประกอบความว่า รูปาวจรธรรมเป็นต้น ย่อมไม่พึงรู้ด้วยกามาวจรวิบากเป็นต้น อรูปาวจรธรรมบางอย่างเท่านั้นที่อรูปาวจรธรรมทั้งหลายพึงรู้ เพราะเป็นสภาวะที่ดำเนินไปตามลำดับ คำว่า 'เพราะความที่นิพพานไม่สามารถรู้ได้' นี้ สังคหกาจารย์กล่าวไว้โดยมุ่งหมายเพียงความเป็นไปได้ของความหมายของบทว่า 'บางอย่างไม่พึงรู้' ไม่ใช่เพราะนิพพานเป็นสภาวะแห่งมโนวิญญาณที่ดำเนินไปตามลำดับ ၁၁၀၂. ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂေါတိ ဥက္ကဋ္ဌဝသေန ဝုတ္တံ. ဘဝါသဝံ ဌပေတွာ သဗ္ဗော လောဘော ကာမာသဝေါတိ ယုတ္တံ သိယာ. သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ ဘဝဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တတ္တာ ‘‘ဘဝါသဝေါ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တော. ဘဝါသဝေါ ပန ‘‘ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ္တေသု ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တော. သောပိ ရာဂေါ ကာမာသဝေါ ဘဝိတုံ ယုတ္တော. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကဒုက္ခာနံ ကာရဏဘူတာ ကာမာသဝါဒယောပိ ဒွိဓာ ဝုတ္တာ. ๑๑๐๒. คำว่า 'ราคะในกามคุณห้า' นี้ กล่าวไว้โดยนัยแห่งความประเสริฐ พึงกล่าวได้ว่า โลภะทั้งหมด เว้นภวาสวะ เป็นกามาสวะ ราคะที่สหคตด้วยสัสสตทิฏฐิ อรรถกถากล่าวว่าเป็น 'ภวาสวะ' เพราะสัมปยุตต์ด้วยภวทิฏฐิ แต่ในพระบาลีกล่าวไว้ว่า ภวาสวะย่อมเกิดขึ้นในธรรมที่วิปปยุตต์จากทิฏฐิคติเท่านั้น ราคะนั้นก็ควรเป็นกามาสวะ กามาสวะเป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุแห่งทุกข์ในปัจจุบันและในสัมปรายภพ ก็กล่าวไว้สองนัย ၁၁၀၃. ကာမာသဝနိဒ္ဒေသေ စ ကာမေသူတိ ကာမရာဂဒိဋ္ဌိရာဂါဒိအာရမ္မဏဘူတေသု တေဘူမကေသု ဝတ္ထုကာမေသူတိ အတ္ထော သမ္ဘဝတိ. တတ္ထ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ သာ တဏှာ သဗ္ဗာပိ န ကာမစ္ဆန္ဒာဒိနာမံ န လဘတီတိ. ကတ္တုကမျတာဆန္ဒော အကုသလေပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န ပန ဓမ္မစ္ဆန္ဒော. ๑๑๐๓. และในกามาสวะนิเทศ คำว่า 'ในกามทั้งหลาย' ย่อมมีความหมายว่า 'ในวัตถุกามทั้งหลายที่เป็นไตรภูมิ ซึ่งเป็นอารมณ์ของกามราคะและทิฏฐิราคะเป็นต้น' ย่อมเป็นไปได้จริง (อีกนัยหนึ่ง) เพราะตัณหานั้นทั้งหมดที่เกิดขึ้นในวัตถุกามที่เป็นไตรภูมินั้น ย่อมได้ชื่อว่ากามฉันทะเป็นต้น ไม่ใช่ว่าจะไม่ได้ ด้วยเหตุนั้น ความหมายนี้จึงเป็นไปได้ กัตตุกัมยตาฉันทะย่อมเกิดขึ้นในอกุศลได้ด้วย แต่ธัมมฉันทะย่อมไม่เกิดขึ้น ၁၁၀၅. အညံ ဇီဝန္တိ ဂဟဏံ ယဒိပိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသွေဝ ပဝတ္တတိ, ရူပေ…ပေ… ဝိညာဏေ ဝါ ပန န ပတိဋ္ဌာတိ. တတော အညံ ကတွာ ဇီဝံ ဂဏှာတီတိ သဿတဒိဋ္ဌိ ဟောတီတိ. ဗြဟ္မာဒိံ ဧကစ္စံ အတ္တာနံ ‘‘ဟောတီ’’တိ နိစ္စတော အညဉ္စ ‘‘န ဟောတီ’’တိ အနိစ္စတော ဂဏှန္တဿ ‘‘ဟောတိ စ န စ ဟောတီ’’တိ ဧကစ္စသဿတဒိဋ္ဌိ. ‘‘ဟောတီ’’တိ စ ပုဋ္ဌေ ‘‘နေဝါ’’တိ, ‘‘န ဟောတီ’’တိ စ ပုဋ္ဌေ ‘‘န’’ဣတိ သဗ္ဗတ္ထ ပဋိက္ခိပန္တဿ အမရာဝိက္ခေပဒိဋ္ဌိ, အမရာ အနုပစ္ဆေဒါ, အမရမစ္ဆသဒိသီ ဝါ ဝိက္ခေပဒိဋ္ဌီတိ အတ္ထော. ๑๑๐๕. การยึดถือว่า 'ชีวะเป็นอย่างอื่น' แม้จะดำเนินไปในอุปาทานขันธ์ห้าเท่านั้น แต่ก็ไม่ตั้งมั่นอยู่ในรูปขันธ์เป็นต้น หรือวิญญาณขันธ์ เพราะกระทำชีวะให้เป็นอย่างอื่นจากอุปาทานขันธ์นั้นแล้วจึงยึดถือชีวะ จึงเป็นสัสสตทิฏฐิ สำหรับบุคคลผู้ยึดถืออัตตาบางอย่าง เช่น พรหมเป็นต้น ว่า 'มีอยู่' โดยความเป็นนิจจัง และยึดถืออัตตาบางอย่างอื่นจากพรหมเป็นต้น ว่า 'ไม่มีอยู่' โดยความเป็นอนิจจัง ย่อมเป็นเอกัจจสัสสตทิฏฐิ เมื่อถูกถามว่า 'มีอยู่หรือ?' ก็ตอบว่า 'เนวะ' (ไม่ใช่ทั้งสองอย่าง) และเมื่อถูกถามว่า 'ไม่มีอยู่หรือ?' ก็ตอบว่า 'นะ' (ไม่) สำหรับบุคคลผู้ปฏิเสธในคำถามทั้งปวง ย่อมเป็นอมราวิกเขปทิฏฐิ อมรา คือ ความไม่ขาดสาย หรืออีกนัยหนึ่ง คือวิกเขปทิฏฐิที่เหมือนปลาอมร ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ ကာမာသဝေါတိ ဝုတ္တောတိ ကတွာ ဗြဟ္မာနံ ဝိမာနာဒီသု ရာဂဿ ဒိဋ္ဌိရာဂဿ စ ကာမာသဝဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ. ယဒိ ပန လောဘော ကာမာသဝဘဝါသဝဝိနိမုတ္တော အတ္ထိ, သော ယဒါ ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ္တေသု ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဒါ တေန သမ္ပယုတ္တော အဝိဇ္ဇာသဝေါ အာသဝဝိပ္ပယုတ္တောတိ ဒေါမနဿဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသမ္ပယုတ္တဿ ဝိယ တဿပိ အာသဝဝိပ္ပယုတ္တတာ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ ‘‘စတူသု ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ္တေသု လောဘသဟဂတေသု စိတ္တုပ္ပာဒေသု ဥပ္ပန္နော မောဟော သိယာ အာသဝသမ္ပယုတ္တော သိယာ အာသဝဝိပ္ပယုတ္တော’’တိ. ‘‘ကာမာသဝေါ အဋ္ဌသု လောဘသဟဂတေသု စိတ္တုပ္ပာဒေသု ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ, ‘‘ကာမာသဝံ ပဋိစ္စ ဒိဋ္ဌာသဝေါ အဝိဇ္ဇာသဝေါ’’တိ [Pg.171] (ပဋ္ဌာ. ၃.၃.၁) စ ဝစနတော ဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ ကာမာသဝေါ န ဟောတီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. ကိလေသပဋိပါဋိယာပိ အာဟရိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ အာသဝါနံ ဝစနံ ပဟာတဗ္ဗဒဿနတ္ထန္တိ ကတွာ တေ ပဟာနေ အာဟရိယမာနာ ပဟာတဗ္ဗာနမ္ပိ တေသံ ကိလေသာနံ ဥဒ္ဒေသက္ကမေန အာဟရိတုံ ဝဋ္ဋန္တိ ပဇဟနကာနံ မဂ္ဂါနမ္ပီတိ အတ္ထော. เพราะเหตุที่กล่าวว่า ราคะอันประกอบด้วยกามคุณ 5 ชื่อว่า กามาสวะ จึงปฏิเสธความเป็นกามาสวะของราคะและทิฏฐิราคะในวิมานเป็นต้นของพรหมทั้งหลาย แต่ถ้าโลภะที่พ้นจากกามาสวะและภวาสวะยังมีอยู่ เมื่อโลภะนั้นเกิดขึ้นในจิตที่วิปปยุตจากทิฏฐิ (ทิฏฐิคตวิปปยุต) อวิชชาสวะที่สัมปยุตด้วยโลภะนั้นก็เป็นอาสววิปปยุต ดังที่กล่าวถึงความเป็นอาสววิปปยุตของโมหะที่สัมปยุตด้วยโทมนัส วิจิกิจฉา และอุทธัจจะ ฉันใด ก็ควรกล่าวถึงความเป็นอาสววิปปยุตของโมหะที่วิปปยุตจากทิฏฐินั้นด้วยว่า 'โมหะที่เกิดขึ้นในจิตตุปบาท 4 ที่สัมปยุตด้วยโลภะและวิปปยุตจากทิฏฐิ อาจเป็นอาสวสัมปยุต หรืออาจเป็นอาสววิปปยุตก็ได้' เพราะคำกล่าวว่า 'กามาสวะย่อมเกิดขึ้นในจิตตุปบาท 8 ที่สัมปยุตด้วยโลภะ' และ 'อาศัยกามาสวะ ทิฏฐาสวะและอวิชชาสวะย่อมเกิดขึ้น' (ปัฏฐาน 3.3.1) จึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า ราคะที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิไม่เป็นกามาสวะ การกล่าวถึงอาสวะทั้งหลายนั้นมีประโยชน์เพื่อแสดงกิเลสที่ควรละ เพราะเหตุนั้น เมื่ออาสวะเหล่านั้นถูกนำมากล่าวโดยเหตุแห่งการละ กิเลสเหล่านั้นที่ควรละก็ควรถูกนำมากล่าวตามลำดับแห่งการแสดง และมรรคทั้งหลายที่ละกิเลสเหล่านั้นก็ควรถูกนำมากล่าวตามลำดับแห่งการแสดงด้วย ၁၁၂၁. ပဌမကမာနဘာဇနီယေတိ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိ မာနဿ နိဒ္ဒေသေ. တတ္ထ ဟိ ‘‘ဧကစ္စော ဇာတိယာ ဝါ ဂေါတ္တေန ဝါ ကောလပုတ္တိယေန ဝါ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယ ဝါ ဓနေန ဝါ အဇ္ဈေနေန ဝါ ကမ္မာယတနေန ဝါ သိပ္ပာယတနေန ဝါ ဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနေန ဝါ သုတေန ဝါ ပဋိဘာနေန ဝါ အညတရညတရေန ဝါ ဝတ္ထုနာ မာနံ ဇပ္ပေတိ, ယော ဧဝရူပေါ မာနော မညနာ…ပေ… ကေတုကမျတာ စိတ္တဿာ’’တိ (ဝိဘ. ၈၆၆) သေယျဿ သဒိသဿ ဟီနဿ စ ပဝတ္တမာနော ပုဂ္ဂလဝိသေသံ အနာမသိတွာ သေယျမာနော ဝိဘတ္တောတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ဧကော မာနော တိဏ္ဏံ ဇနာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ကထိတော’’တိ အာဟ. န ကေဝလဉ္စာယံ ပဌမကမာနဘာဇနီယေ ဧဝ ဧဝံ ကထိတော, ဒုတိယကတတိယကမာနဘာဇနီယေပိ ကထိတော ဧဝါတိ နိဒဿနမတ္ထံ ဧတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ ပုဂ္ဂလေ အနိဿာယ ဝုတ္တာနံ တိဏ္ဏမ္ပိ မာနာနံ ဘာဇနီယံ ‘‘ပဌမကမာနဘာဇနီယေ’’တိ အာဟ. သေယျဿ ‘‘သေယျောဟမသ္မီတိ မာနော’’တိအာဒီနဉှိ ပုဂ္ဂလံ အာမသိတွာ ဝုတ္တာနံ နဝန္နံ မာနာနံ ဘာဇနီယံ ဒုတိယကမာနဘာဇနီယံ ဟောတိ, တဿ မာနရာသိဿ ပုဂ္ဂလံ အနာမသိတွာ ဝုတ္တမာနရာသိတော ဒုတိယတတိယကတ္တာတိ, အထာပိ စ ယထာဝုတ္တေ ဒုတိယကမာနဘာဇနီယေ ‘‘ဧကေကဿ တယော တယော မာနာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ကထိတ’’န္တိ ဣဓ ဝုတ္တာယ အတ္ထဝဏ္ဏနာယ သမာနဒဿနတ္ထံ ‘‘ပဌမကမာနဘာဇနီယေ’’တိ ဝုတ္တံ. သော ဧဝ မာနော ဣဓာဂတောတိ တတ္ထ ကထိတော ဧဝ အတ္ထော ယုဇ္ဇတီတိ အဓိပ္ပာယော. မာနကရဏဝသေနာတိ ‘‘သေယျော’’တိအာဒိကိစ္စကရဏဝသေန. အပရာပရေ ဥပါဒါယာတိ ဣဒံ ပုရိမပုရိမာ မာနာ အပရာပရေ ဥပနိဿယဘာဝေန တေ ဥပ္ပာဒေန္တာ အစ္စုဂ္ဂစ္ဆန္တီတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကေတုကမျတာစိတ္တံ အစ္စုဂ္ဂတဘာဝံ ဂစ္ဆတီတိ ကတွာ စိတ္တေနေဝ ဝိသေသိတံ. ๑๑๒๑. คำว่า ปฐมกมานภาชนีย์ นั้น ในการจำแนกมานะที่ว่า 'เราเป็นผู้ประเสริฐ' (เสยโยหมัสมิ) ในปฐมกมานภาชนีย์นั้น บุคคลบางคนย่อมยังมานะให้เกิดขึ้นด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ ด้วยชาติ ด้วยโคตร ด้วยความเป็นผู้มีสกุล ด้วยความมีผิวพรรณผ่องใส ด้วยทรัพย์ ด้วยการศึกษาเล่าเรียน ด้วยการงาน ด้วยศิลปะ ด้วยวิชา ด้วยการสดับ หรือด้วยปฏิภาณ มานะใดมีลักษณะเช่นนี้ คือ ความสำคัญมั่นหมาย... (ละไว้)... ความปรารถนาธงชัยของจิต มานะที่ว่า 'เราประเสริฐ' (เสยยมานะ) ที่เกิดขึ้นในบุคคลผู้ประเสริฐ ผู้เสมอ และผู้เลวทราม โดยไม่พิจารณาถึงความแตกต่างของบุคคลนั้น ได้ถูกจำแนกไว้แล้ว เพื่ออธิบายความหมายนี้ สังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า 'มานะอย่างหนึ่งเกิดขึ้นแก่คนสามจำพวก' มานะนี้ไม่ได้ถูกกล่าวไว้เฉพาะในปฐมกมานภาชนีย์เท่านั้น แต่ยังถูกกล่าวไว้ในทุติยกมานภาชนีย์และตติยกมานภาชนีย์ด้วย ดังนั้น พึงทราบว่าคำนี้เป็นเพียงตัวอย่าง อีกนัยหนึ่ง สังคหกาจารย์กล่าวว่า 'ปฐมกมานภาชนีย์' คือ การจำแนกมานะ 3 อย่างที่กล่าวโดยไม่ขึ้นกับบุคคล ส่วนการจำแนกมานะ 9 อย่างที่กล่าวโดยพิจารณาบุคคล (คือ ผู้ประเสริฐ ผู้เสมอ ผู้เลวทราม) เช่น 'มานะว่าเราประเสริฐ' ของผู้ประเสริฐ เป็นต้น นั้น เป็นทุติยกมานภาชนีย์ เพราะมานะกองนั้นเป็นลำดับที่สองจากกองมานะที่กล่าวโดยไม่พิจารณาบุคคล พึงทราบดังนี้ อนึ่ง เพื่อแสดงความสอดคล้องกับอรรถกถาที่กล่าวไว้ในทุติยกมานภาชนีย์ว่า 'มานะ 3 อย่างย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลแต่ละคน' หากสังคหกาจารย์กล่าวว่า 'ปฐมกมานภาชนีย์' มานะนั้นก็มาในอรรถกถานี้ด้วย ดังนั้น ความหมายที่กล่าวไว้ในปฐมกมานภาชนีย์จึงสมเหตุสมผล นี่คือความประสงค์ของอาจารย์อรรถกถา คำว่า 'โดยอาการแห่งการกระทำมานะ' หมายถึง โดยอาการแห่งการกระทำกิจมี 'เราประเสริฐ' เป็นต้น คำว่า 'อาศัยมานะที่ยิ่งๆ ขึ้นไป' (อปราปเร อุปาทายะ) นี้ สังคหกาจารย์กล่าวโดยอ้างอิงความหมายที่ว่า มานะที่เกิดขึ้นก่อนๆ ย่อมยังมานะที่เกิดขึ้นภายหลังให้เกิดขึ้นโดยเป็นอุปนิสัยปัจจัยอันแรงกล้า แล้วย่อมเจริญยิ่งขึ้นไป และเพราะเหตุที่จิตย่อมถึงความเป็นผู้มีจิตฟูขึ้นอย่างยิ่งด้วยมานะที่ปรารถนาความเป็นธงชัยสูงสุด จึงได้จำแนกด้วยจิตเท่านั้น ၁၁၂၆. အက္ခမနဘာဝပ္ပကာသနံ ခိယျနံ. မနေန ပိယကရဏန္တိ ဧဝံပကာရံ ပူဇနံ မာနနန္တိ ဝုစ္စတီတိ အတ္ထော. ဣဿာကရဏဝသေနာတိ လာဘာဒိအက္ခမနကိစ္စဝသေန. ๑๑๒๖. การแสดงออกซึ่งความไม่อดทน ชื่อว่า ขิยนะ คำว่า 'การทำความรักด้วยใจ' หมายถึง การบูชาที่มีลักษณะเช่นนี้ ชื่อว่า มานะ นี่คือความหมาย คำว่า 'โดยอาการแห่งการกระทำความริษยา' หมายถึง โดยอาการแห่งกิจคือความไม่อดทนต่อลาภเป็นต้น ၁၁၂၇. အရိယသာဝကာတိ [Pg.172] ဝစနံ ‘‘အရိယသာဝကာနံယေဝ ပဋိဝေဓော အတ္ထိ, တေ စ တံ န မစ္ဆရာယန္တီ’’တိ ပဋိဝေဓဓမ္မေ မစ္ဆရိယာဘာဝဒဿနတ္ထံ. ဂန္ထောတိ ပါဠိ. ကထာမဂ္ဂေါတိ အဋ္ဌကထာပဗန္ဓော. ဓမ္မန္တရန္တိ ကုသလာဒိဓမ္မံ ဘိန္ဒိတွာ အကုသလာဒိံ အတ္တနော လောလတာယ တထာဂတဘာသိတံ တိတ္ထိယဘာသိတံ ဝါ ကရောန္တော အာလောလေဿတိ. အတ္တာနံ အာဝိကတွာတိ အတ္တာနံ အညထာ သန္တံ အညထာ ပဝေဒယိတွာ. ယော ပနာတိ တိတ္ထိယော ဂဟဋ္ဌော ဝါ အတ္တနော သမယဿ သဒေါသဘာဝံ ဒဋ္ဌုံ အနိစ္ဆန္တော အညာဏေန အဘိနိဝေသေန ဝါ. ๑๑๒๗. คำว่า 'อริยสาวก' นั้น มีประโยชน์เพื่อแสดงว่าไม่มีมัจฉริยะในธรรมคือปฏิเวธ เพราะ 'ปฏิเวธมีอยู่เฉพาะแก่อริยสาวกเท่านั้น และอริยสาวกเหล่านั้นย่อมไม่หวงแหนปฏิเวธนั้น' คำว่า 'คันถะ' คือ พระบาลี คำว่า 'กถามรรค' คือ ลำดับแห่งอรรถกถา คำว่า 'ธัมมันตรัง' หมายถึง การทำลายธรรมมีกุศลเป็นต้นให้เป็นอกุศลเป็นต้น หรืออีกนัยหนึ่ง คือ การทำให้พระธรรมที่พระตถาคตตรัสไว้กลายเป็นคำสอนของเดียรถีย์ด้วยความคะนองของตน แล้วย่อมทำให้ปั่นป่วน คำว่า 'เปิดเผยตน' หมายถึง การทำให้ผู้อื่นรู้ว่าตนเป็นอย่างอื่น ทั้งที่ตนเป็นอย่างหนึ่ง คำว่า 'โย ปน' หมายถึง เดียรถีย์หรือคฤหัสถ์ที่ไม่ต้องการเห็นความมีโทษของลัทธิของตน เพราะความไม่รู้หรือเพราะความยึดมั่น ဗျာပိတုမနိစ္ဆောတိ ဝိဝိစ္ဆော, တဿ ဘာဝေါ ဝေဝိစ္ဆံ. အနာဒရောတိ မစ္ဆရိယေန ဒါနေ အာဒရရဟိတော. ကဋစ္ဆုနာ ဂါဟော ဘတ္တဿ ကဋစ္ဆုဂ္ဂါဟော, ကဋစ္ဆုဂ္ဂါဟော ဝိယ ကဋစ္ဆုဂ္ဂါဟော. ယထာ ဟိ ကဋစ္ဆုဂ္ဂါဟော ယထာဝုတ္တေ ဘတ္တေ န သံပသာရယတိ, ဧဝံ မစ္ဆရိယမ္ပိ အာဝါသာဒီသူတိ. ဂယှတိ ဧတေနာတိ ဝါ ဂါဟော, ကဋစ္ဆု ဧဝ ဂါဟော ကဋစ္ဆုဂ္ဂါဟော. သော ယထာ သင်္ကုဋိတဂ္ဂေါ န သံပသာရယတိ, ဧဝံ မစ္ဆရိယမ္ပီတိ. အာဝရိတွာ ဂဟိတံ အဂ္ဂဟိတံ, တဿ ဘာဝေါ အဂ္ဂဟိတတ္တံ, မစ္ဆရိယံ. ‘‘အာဝါသာဒိ ပရေဟိ သာဓာရဏမသာဓာရဏံ ဝါ မယှေဝ ဟောတူ’’တိ ပဝတ္တိဝသေန အတ္တသမ္ပတ္တိဂ္ဂဟဏလက္ခဏတာ, ‘‘မာ အညဿာ’’တိ ပဝတ္တိဝသေန အတ္တသမ္ပတ္တိနိဂူဟဏလက္ခဏတာ စ ယောဇေတဗ္ဗာ. ယံ ပန ‘‘ပရသန္တကံ ဂဏှိတုကာမော’’တိ ဝုတ္တံ, တံ မစ္ဆရိယဿ ပရသန္တကလောဘဿ ဥပနိဿယဘာဝံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယဒိ ဟိ တံ မစ္ဆရိယပ္ပဝတ္တိဒဿနံ, ပရသမ္ပတ္တိဂ္ဂဟဏလက္ခဏတာ စ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာတိ. ผู้ไม่ปรารถนาจะให้แผ่ไป ชื่อว่า วิวิจฉะ ความเป็นเช่นนั้นของผู้นั้น ชื่อว่า เววิจฉะ คำว่า 'อนาทโร' หมายถึง ผู้ปราศจากความเคารพในการให้ทานเพราะมัจฉริยะ การตักข้าวด้วยทัพพี ชื่อว่า กฏัจฉุคคาหะ กฏัจฉุคคาหะเปรียบเหมือนการตักข้าวด้วยทัพพี เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กฏัจฉุคคาหะ จริงอยู่ การตักข้าวด้วยทัพพีนั้น ย่อมไม่แผ่ไปในข้าวที่กล่าวไว้แล้ว ฉันใด มัจฉริยะก็ฉันนั้น ย่อมไม่แผ่ไปในอาวาสเป็นต้น พึงทราบดังนี้ อีกนัยหนึ่ง คำว่า 'คาหะ' หมายถึง สิ่งที่ใช้ตัก (ข้าว) ด้วยสิ่งนี้ ทัพพีนั้นเองเป็นเครื่องตักข้าว ชื่อว่า กฏัจฉุคคาหะ ทัพพีที่ใช้ตักข้าวนั้นมีปลายงอ ย่อมไม่แผ่ไป ฉันใด มัจฉริยะก็ฉันนั้น (ย่อมไม่แผ่ไปในอาวาสเป็นต้น) พึงทราบดังนี้ สิ่งที่ยึดถือไว้โดยปิดกั้น ชื่อว่า อัคคหิตะ ความเป็นเช่นนั้นของอัคคหิตะนั้น ชื่อว่า อัคคหิตัตตะ คือ มัจฉริยะ พึงประกอบลักษณะแห่งการยึดถือสมบัติของตน โดยอาการที่ว่า 'อาวาสเป็นต้นที่ผู้อื่นพึงใช้ร่วมหรือไม่พึงใช้ร่วม จงเป็นของข้าพเจ้าเท่านั้น' และลักษณะแห่งการปกปิดสมบัติของตน โดยอาการที่ว่า 'อย่าให้เป็นของผู้อื่นเลย' ส่วนคำที่สังคหกาจารย์กล่าวว่า 'ปรารถนาจะยึดถือสมบัติของผู้อื่น' นั้น พึงทราบว่ากล่าวเพื่อแสดงความเป็นอุปนิสัยปัจจัยอันแรงกล้าของความโลภในสมบัติของผู้อื่นของมัจฉริยะ จริงอยู่ หากคำนั้นเป็นการแสดงการเกิดขึ้นของมัจฉริยะ ก็ควรกล่าวถึงลักษณะแห่งการยึดถือสมบัติของผู้อื่นด้วย ၁၁၄၀. အဘိဇ္ဈာကာမရာဂါနံ ဝိသေသော အာသဝဒွယဧကာသဝဘာဝေါ သိယာ, နအဘိဇ္ဈာယ နောအာသဝဘာဝေါ စာတိ နောအာသဝလောဘဿ သဗ္ဘာဝေါ ဝိစာရေတဗ္ဗော. န ဟိ အတ္ထိ ‘‘အာသဝေါ စ နောအာသဝေါ စ ဓမ္မာ အာသဝဿ ဓမ္မဿ အာသဝဿ စ နောအာသဝဿ စ ဓမ္မဿ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ သတ္တမော စ နဝမော စ ပဉှော. ဂဏနာယ စ ‘‘ဟေတုယာ သတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ, န ‘‘နဝါ’’တိ. ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တေ ပန လောဘေ နောအာသဝေ ဝိဇ္ဇမာနေ သတ္တမနဝမာပိ ပဉှဝိဿဇ္ဇနံ လဘေယျုံ, ဂဏနာ စ ‘‘ဟေတုယာ နဝါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ. ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တေ စ လောဘေ နောအာသဝေ ဝိဇ္ဇမာနေ ပုဗ္ဗေ ဒဿိတော ဒေါသောတိ. ๑๑๔๐. ความพิเศษของอภิชฌาและกามราคะ คือความเป็นอาสวะสองอย่างและความเป็นอาสวะอย่างเดียว และความเป็นโนอาสวะแห่งอภิชฌานั้นไม่มี ดังนั้นจึงควรพิจารณาความปรากฏอยู่แห่งโลภะที่เป็นโนอาสวะ เพราะว่าปัญหาที่ ๗ และที่ ๙ ที่ว่า 'ธรรมที่เป็นอาสวะและที่เป็นโนอาสวะ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอาสวะ และแก่ธรรมที่เป็นอาสวะและที่เป็นโนอาสวะ ด้วยเหตุปัจจัย' นั้นไม่มี และในการนับก็กล่าวว่า 'ด้วยเหตุมี ๗' ไม่ได้กล่าวว่า 'มี ๙' แต่ถ้าหากโลภะที่เป็นโนอาสวะซึ่งสัมปยุตด้วยทิฏฐิมีอยู่ ปัญหาที่ ๗ และที่ ๙ ก็พึงได้การวิสัชนา และในการนับก็ควรจะกล่าวว่า 'ด้วยเหตุมี ๙' และเมื่อโลภะที่เป็นโนอาสวะซึ่งวิปปยุตจากทิฏฐิมีอยู่ โทษตามที่แสดงไว้ก่อนแล้วก็พึงมี ၁၁၅၉. ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏနိဒ္ဒေသေ [Pg.173] ကာမေသူတိ တေဘူမကေသု သာသဝေသု သဗ္ဗေသု ဝတ္ထုကာမေသု. သဗ္ဗော ဟိ လောဘော ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ. တေနေဝ တဿ အာရုပ္ပေ ဥပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ‘‘နီဝရဏံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ နီဝရဏော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ န ပုရေဇာတပစ္စယာ. အာရုပ္ပေ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ ပဋိစ္စ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏံ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏံ. အာရုပ္ပေ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ ပဋိစ္စ ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏံ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏံ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏ’’န္တိ (ပဋ္ဌာ. ၃.၈.၁). ๑๑๕๙. ในนิเทศกามฉันทนิวรณ์ คำว่า 'ในกามทั้งหลาย' ได้แก่ ในวัตถุกามทั้งปวงที่เป็นสาสวะซึ่งนับเนื่องในภูมิ ๓ เพราะว่าโลภะทั้งหมดนั้นเป็นกามฉันทนิวรณ์ ด้วยเหตุนั้นเอง การเกิดขึ้นแห่งกามฉันทนิวรณ์นั้นในอรูปภูมิ ท่านจึงกล่าวไว้ว่า 'ธรรมที่เป็นนิวรณ์ อาศัยธรรมที่เป็นนิวรณ์เกิดขึ้น ไม่ใช่ด้วยปุเรชาตปัจจัย ในอรูปภูมิ กามฉันทนิวรณ์ อาศัยอุทธัจจนิวรณ์และอวิชชานิวรณ์เกิดขึ้น ในอรูปภูมิ กามฉันทนิวรณ์ อาศัยถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจนิวรณ์ และอวิชชานิวรณ์เกิดขึ้น' (ปัฏฐาน ๓.๘.๑) ၁၁၆၂. ဣရိယာပထိကစိတ္တန္တိ ဣရိယာပထူပတ္ထမ္ဘကံ အဋ္ဌပညာသဝိဓံ စိတ္တံ. တတ္ထ ပန ဗလဝထိနမိဒ္ဓသဟဂတံ စိတ္တံ ‘‘ဣရိယာပထံ သန္ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဩလီယတီတိ ဩလမ္ဗတိ. ๑๑๖๒. คำว่า 'อิริยาปถิกจิต' คือ จิต ๕๘ ประการที่อุปถัมภ์อิริยาบถ แต่ในบรรดาจิตเหล่านั้น จิตที่เกิดร่วมกับถีนมิทธะอันมีกำลัง ท่านกล่าวว่า 'ไม่สามารถทรงอิริยาบถไว้ได้' คำว่า 'โอลียติ' แปลว่า ห้อยย้อยลง ၁၁၆၃. ဩနယှတီတိ ဆာဒေတိ, အဝတ္ထရတိ ဝါ. နာနာရမ္မဏေသု ပဝတ္တိနိဝါရဏေန, ဝိပ္ဖာရိကတာနိဝါရဏေနေဝ ဝါ အန္တောသမောရောဓော. ဧကစ္စာနန္တိ သိရီသာဒိရုက္ခာနံ. ရူပကာယေနေဝ သိယုံ, တေန သုခပ္ပဋိသံဝေဒနနိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာနံ ရူပတာပတ္တိ သိယာတိ အဓိပ္ပာယော. တသ္မာတိ ‘‘ကာယဿာ’’တိ ဝစနဿ ရူပတ္တာသာဓကတ္တာ. န ဟိ နာမကာယော သုပတီတိ ဣဒံ ထိနမိဒ္ဓသမုဋ္ဌိတရူပေဟိ ရူပကာယဿ ဂရုဘာဝပ္ပတ္တံ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါဒီနံ သံသီဒနံ သောပ္ပန္တိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န ဇာဂရဏစိတ္တရဟိတံ ဘဝင်္ဂသန္တတိန္တိ. တဿ ဖလတ္တာတိ ဖလူပစာရေန ဣန္ဒြိယံ ဝိယ မိဒ္ဓံ ဒဿေတုံ မိဒ္ဓဿ ဖလတ္တာ ဣန္ဒြိယနိဒ္ဒေသေ ဝိယ လိင်္ဂါဒီနိ မိဒ္ဓနိဒ္ဒေသေပိ သောပ္ပာဒီနိ ဝုတ္တာနီတိ အတ္ထော. ๑๑๖๓. คำว่า 'โอไนยหติ' แปลว่า ปิดบัง หรือว่า ครอบคลุม การปิดกั้นภายในเกิดขึ้นด้วยการกั้นการเป็นไปในอารมณ์ต่างๆ หรือด้วยการกั้นความแผ่ซ่านนั่นเอง คำว่า 'เอกัจจานัง' หมายถึง ต้นไม้ทั้งหลายมีต้นซึกเป็นต้น (ความประสงค์ของอาจารย์คือ) หากความหลับพึงมีได้ด้วยรูปกายเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น การเสวยความสุขและการทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน ก็พึงถึงความเป็นรูปไปด้วย เพราะเหตุนั้น คำว่า 'กายัสสะ' เพราะความเป็นคำที่ไม่สามารถพิสูจน์ความเป็นรูปได้ คำว่า 'นามกายย่อมไม่หลับ' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความทรุดโทรมแห่งอวัยวะน้อยใหญ่ของรูปกายที่ถึงความหนักเพราะรูปทั้งหลายที่มีถีนมิทธะเป็นสมุฏฐาน ซึ่งเรียกว่าความหลับ ไม่ได้หมายถึงภวังคสันตติที่ปราศจากชาคริยจิต คำว่า 'เพราะความเป็นผลของมิทธะนั้น' มีอธิบายว่า เพื่อจะแสดงมิทธะด้วยการกล่าวโดยอุปจารแห่งผล เหมือนอย่างในการแสดงอินทรีย์ ท่านกล่าวถึงเพศเป็นต้นฉันใด ในการแสดงมิทธะ ท่านก็กล่าวถึงความหลับเป็นต้นฉันนั้น เพราะมิทธะเป็นผล ရူပကာယဿ အန္တောသမောရောဓော နတ္ထီတိ သော နာမကာယေ ဝုတ္တောတိ ဝိညာယတိ. တေန သဟ ဝုတ္တာ ဩနာဟပရိယောနာဟာ စ. ရူပကာယဿ ဝါ ဝိပ္ဖာရိကာဝိပ္ဖာရိကဘာဝေါ နာမ အတ္တနော သဘာဝေန နတ္ထိ, နာမကာယဿ နာမကာယေ ဝိပ္ဖာရိကေ လဟုကော, အဝိပ္ဖာရိကေ ဂရုကောတိ အဝိပ္ဖာရိကဘာဝေန ဩနာဟနာဒိ နာမကာယဿေဝ ဟောတီတိ ဩနာဟနာဒယောပိ နာမကာယေ ဝိညာယန္တိ. တေနာဟ ‘‘န ဟိ ရူပံ နာမကာယဿ ဩနာဟော…ပေ… ဟောတီ’’တိ. အာဝရဏဘာဝေါ ဝိယ ဟိ ဩနာဟနာဒိဘာဝေါပိ နာမကာယဿေဝ ဟောတီတိ. ဣတရော အဓိပ္ပာယံ အဇာနန္တော မေဃာဒီဟိ ရူပေဟိ ရူပါနံ ဩနာဟနာဒိံ ပဿန္တော ‘‘နနု စာ’’တိအာဒိမာဟ. ယဒိ ဧဝန္တိ ယဒိ ရူပဿ ဩနာဟနာဒိတာ သိဒ္ဓါ, အရူပဿ န သိယာ[Pg.174], သေတုဗန္ဓာဒီသု ရူပဿ အာဝရဏံ ဒိဋ္ဌန္တိ အာဝရဏမ္ပိ အရူပဿ န ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. การปิดกั้นภายในของรูปกายไม่มี ดังนั้นท่านจึงทราบว่าคำนั้นท่านกล่าวไว้ในนามกาย ท่านจึงกล่าวคำว่า โอนาหะและปริโยนาหะไว้พร้อมกับคำนั้น หรืออีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าความแผ่ซ่านและความไม่แผ่ซ่านของรูปกายโดยสภาวะของตนเองนั้นไม่มี เมื่อนามกายแผ่ซ่าน รูปกายก็เบา เมื่อนามกายไม่แผ่ซ่าน รูปกายก็หนัก เพราะเหตุนั้น ความเป็นโอนาหนะเป็นต้นด้วยอำนาจความไม่แผ่ซ่าน จึงมีแก่นามกายเท่านั้น ดังนั้น แม้โอนาหะเป็นต้น ก็พึงทราบว่ามีในนามกาย ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'รูปไม่เป็นโอนาหะ...ฯลฯ...แก่นามกาย' เพราะว่าแม้ความเป็นโอนาหนะเป็นต้น ก็ย่อมมีแก่นามกายเท่านั้น เหมือนความเป็นเครื่องกั้น ส่วนผู้คัดค้านอื่นไม่ทราบความประสงค์ เห็นการปิดบังเป็นต้นของรูปด้วยรูปทั้งหลายมีเมฆเป็นต้น จึงกล่าวคำว่า 'ก็มิใช่หรือ' เป็นต้น คำว่า 'หากเป็นเช่นนั้น' มีอรรถว่า หากความเป็นโอนาหนะเป็นต้นของรูปสำเร็จแล้ว การกั้นของอรูปก็ไม่พึงมี เพราะเห็นการกั้นของรูปในที่ทั้งหลายมีการสร้างเขื่อนเป็นต้น ดังนั้น แม้การกั้นก็ไม่พึงมีแก่อรูป သုရာမေရယပါနံ အကုသလန္တိ ကတွာ ယုတ္တော တဿ ဥပက္ကိလေသဘာဝေါ, သုရာ…ပေ… ပမာဒဋ္ဌာနာနုယောဂဿ စ အကုသလတ္တာ ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏဘာဝေါ ယုတ္တော, တထာပိ ပရဿ အဓိပ္ပာယံ အနုဇာနိတွာ သုရာမေရယဿ ဥပက္ကိလေသတာ ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏတာ စ ဥပက္ကိလေသာနံ ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာနဉ္စ ပစ္စယတ္တာ ဖလဝေါဟာရေန ဝုတ္တာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘န, ပစ္စယနိဒ္ဒေသတော’’တိ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ယထာ ဇာတရူပဿ အယော လောဟံ တိပု သီသံ သဇ္ဇန္တိ ပဉ္စုပက္ကိလေသေဟိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌံ ဇာတရူပံ န စေဝ မုဒု ဟောတိ, န စ ကမ္မနိယံ, န စ ပဘဿရံ ပဘင်္ဂု စ, န စ သမ္မာ ဥပေတိ ကမ္မာယ, ဧဝမေဝ. ပစ္စယနိဒ္ဒေသတောတိ ဥပက္ကိလေသပညာဒုဗ္ဗလီကရဏာနံ ပစ္စယဘာဝနိဒ္ဒေသတော, ပစ္စယေ ဖလနိဒ္ဒေသတောတိ အတ္ထော. သယမေဝ ကိလေသော ဥပက္ကိလေသနိဒ္ဒေသေသု နိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ အဓိပ္ပာယော. การดื่มสุราเมรัยเป็นอกุศล ดังนั้น ความเป็นอุปกิเลสของสุราเมรัยนั้นจึงสมควร และเพราะความประกอบเนืองๆ ในสุราเมรัยมัชชปมาทัฏฐานเป็นอกุศล ความเป็นธรรมที่ทำให้ปัญญาอ่อนกำลังจึงสมควร ถึงกระนั้น เมื่อยอมรับตามความประสงค์ของผู้อื่นแล้ว (ท่านอาจารย์) เมื่อจะแสดงว่า ความเป็นอุปกิเลสของสุราเมรัย และความเป็นธรรมที่ทำให้ปัญญาอ่อนกำลัง ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจการเรียกผล เพราะเป็นปัจจัยแก่อุปกิเลสทั้งหลายและแก่ธรรมที่ทำให้ปัญญาอ่อนกำลัง จึงกล่าวว่า 'ไม่ใช่ เพราะเป็นการแสดงปัจจัย' คำว่า 'เอวเมวะ โข' มีอธิบายว่า ทองคำที่ถูกอุปกิเลส ๕ อย่าง คือ เหล็ก ทองแดง ดีบุก ตะกั่ว เงิน ทำให้เศร้าหมองแล้ว ย่อมไม่นุ่มนวล ไม่ควรแก่การงาน ไม่ผ่องใส และเปราะไป และไม่เข้าถึงการงานโดยชอบฉันใด ก็ฉันนั้น คำว่า 'เพราะเป็นการแสดงปัจจัย' มีอรรถว่า เพราะเป็นการแสดงความเป็นปัจจัยแห่งอุปกิเลสและธรรมที่ทำให้ปัญญาอ่อนกำลัง และเพราะเป็นการแสดงผลในปัจจัย ความประสงค์คือ มิทธะนั่นเองเป็นกิเลส ท่านจึงแสดงไว้ในอุปกิเลสนิเทศ နီဝရဏံ ဟုတွာဝ နီဝရဏသမ္ပယုတ္တေ ဒဿိယမာနေ န နီဝရဏတာဒဿနတ္ထော အာရမ္ဘော, အထ ခေါ သိဒ္ဓနီဝရဏဘာဝဿ နီဝရဏသမ္ပယုတ္တတာဒဿနတ္ထောတိ ယထာလာဘဝသေန စ အသမ္ပယုတ္တဿ ဝစနံ န ယုဇ္ဇတိ. ယထာ ဟိ တိဋ္ဌန္တမ္ပိ စရန္တမ္ပီတိ သိပ္ပိသမ္ဗုကာဒီသု ယထာလာဘသမ္ဘဝံ တံ ဒွယံ ဝုတ္တံ, န ဧဝံ ‘‘ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏံ သမ္ပယုတ္တမ္ပိ အသမ္ပယုတ္တမ္ပီ’’တိ ဝစနံ အတ္ထိ, ယံ ယထာလာဘံ သမ္ဘဝေယျာတိ. စိတ္တဇဿာသမ္ဘဝဝစနတောတိ ‘‘စတ္တတ္တာ’’တိအာဒိဝစနဿ ဈာနက္ခဏေ စိတ္တဇဿ ထိနမိဒ္ဓဿ အသမ္ဘဝဝစနဘာဝတောတိ အတ္ထော, ‘‘စတ္တတ္တာ’’တိအာဒိဝစနေန ဝါ အသမ္ဘဝဿ ဝစနတော ပကာသနတောတိ အတ္ထော. เมื่อจะแสดงนิวรณ์ที่สัมปยุตด้วยนิวรณ์ โดยความเป็นนิวรณ์นั่นเอง การเริ่มต้นไม่ใช่เพื่อต้องการแสดงความเป็นนิวรณ์ แต่เพื่อต้องการแสดงความเป็นนิวรณ์สัมปยุตของถีนมิทธะที่มีความเป็นนิวรณ์สำเร็จแล้ว และการกล่าวถึงธรรมที่ไม่สัมปยุตด้วยอำนาจแห่งการได้มานั้นไม่สมควร เพราะว่า คำว่า 'ยืนอยู่บ้าง เดินอยู่บ้าง' ท่านกล่าวถึงกิริยาทั้งสองนั้นตามที่พึงมีได้ในหอยโข่งและหอยกาบเป็นต้นฉันใด คำว่า 'ถีนมิทธนิวรณ์ที่สัมปยุตบ้าง ไม่สัมปยุตบ้าง' ซึ่งพึงมีได้ตามที่ได้มานั้นไม่มีฉันนั้น คำว่า 'เพราะเป็นคำที่กล่าวถึงความไม่มีแห่งจิตตชรูป' มีอรรถว่า เพราะความเป็นคำที่กล่าวถึงความไม่มีแห่งถีนมิทธะที่เกิดจากจิตในขณะแห่งฌาน ของคำว่า 'จัตตัตตา' เป็นต้น หรือมีอรรถว่า เพราะเป็นการกล่าวแสดงความไม่มีด้วยคำว่า 'จัตตัตตา' เป็นต้น ကာမေသု ခေါ ပန…ပေ… သုဒိဋ္ဌောတိ ဣမိနာ ကာမာဒီနဝေ အညာဏဿ ပဟာနမာဟ. တံ တတ္ထ ပဟာနန္တိ တံ တတ္ထ ရူပေ ပဟာနန္တိ ပဟာနံ အပေက္ခိတွာ ‘‘တ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ ဝိနယနန္တိ ဝါ အတ္ထော. တေန ရူပဿ အပ္ပဟာတဗ္ဗတ္တမေဝ ဒဿေတိ, န ပန ‘‘ဆ ဓမ္မေ ပဟာယာ’’တိအာဒီသု မိဒ္ဓဿ အပ္ပဟာတဗ္ဗတာဒဿနတော အညော ပကာရော ဝုတ္တော. န ယထာ…ပေ… ဝုတ္တန္တိ ဆ ဓမ္မာ ပဉ္စ နီဝရဏာနိ စ ယထာ ပဟာတဗ္ဗာနေဝ ဟောန္တာနိ [Pg.175] ‘‘ပဟာတဗ္ဗာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ, န ဧဝံ ရူပံ ပဟာတဗ္ဗမေဝ ဟောန္တံ ‘‘ပဟာတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော. ด้วยคำว่า "สุขิฏฺโฐ" (ในเรื่องกามทั้งหลาย) นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการละอัญญาณ (ความไม่รู้) ในโทษของกามคุณ คำว่า "ตํ ตตฺถ ปหานํ" (การละในที่นั้น) นั้น เมื่อพิจารณาบทว่า "ปหานํ" (การละ) พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ตํ" (นั้น) ซึ่งหมายถึงการละฉันทราคะในรูปนั้น หรืออีกนัยหนึ่ง ความหมายคือการกำจัดฉันทราคะนั้น ด้วยบทว่า "โย ภิกฺขเว รูเป ฉนฺทราควินโย" เป็นต้นนั้น แสดงถึงความเป็นสิ่งที่รูปไม่ควรละเท่านั้น แต่ในพระบาลีบทว่า "ฉ ธมฺเม ปหาย" เป็นต้น ไม่ได้ตรัสประเภทอื่นที่แสดงถึงความเป็นสิ่งที่มิทธะไม่ควรละ ความหมายคือ ธรรม ๖ ประการ และนิวรณ์ ๕ ประการ เป็นสิ่งที่ควรละโดยแท้ จึงตรัสว่าเป็น "ปหาตัพพะ" (สิ่งที่ควรละ) ฉันใด มิใช่ว่ารูปเป็นสิ่งที่ควรละโดยแท้ จึงตรัสว่าเป็น "ปหาตัพพะ" ฉันนั้น အညေဟိ စ သုတ္တေဟီတိ ဝုတ္တသုတ္တာနံ ဒဿနတ္ထံ ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ကုသလပ္ပဝတ္တိံ အာဝရန္တီတိ အာဝရဏာ. နီဝါရေန္တီတိ နီဝရဏာ. စိတ္တံ အဘိဘဝန္တာ အာရောဟန္တီတိ စေတသော အဇ္ဈာရုဟာ. အာဝရဏာဒိကိစ္စဉ္စ အရူပဿေဝ ယုဇ္ဇတိ, တထာ အန္ဓကရဏာဒိကိစ္စံ. တတ္ထ စတူသု ပဒေသု ပုရိမပုရိမဿ ပစ္ဆိမပစ္ဆိမော အတ္ထော. သံသာရဒုက္ခံ ဝိဃာတော, တံဇနကတာယ ဝိဃာတပက္ခိကံ. စေတသော ပရိယုဋ္ဌာနံ အယောနိသောမနသိကာရတော ဥပ္ပတ္တိ အကုသလရာသိဘာဝေါ စ အရူပဿေဝ ဟောတီတိ အရူပမေဝ မိဒ္ဓံ. เพื่อแสดงพระสูตรที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "อญฺเญหิ จ สุตฺเตหิ" (และด้วยพระสูตรอื่น ๆ) จึงกล่าวคำว่า "ตถา หิ" (จริงอยู่) เป็นต้น สิ่งที่ปิดกั้นการเกิดขึ้นของกุศล จึงชื่อว่า "อาวรณะ" (เครื่องกั้น) สิ่งที่ห้ามกั้น จึงชื่อว่า "นิวรณ์" (เครื่องกั้น) สิ่งที่ครอบงำจิตแล้วย่อมขึ้นสู่จิต จึงชื่อว่า "เจตโส อัชฌารุหา" (สิ่งที่ขึ้นสู่จิต) กิจมีอาวรณะเป็นต้น ย่อมสมควรแก่อรูปธรรมเท่านั้น กิจมีอันธกรณะ (ทำให้มืดบอด) เป็นต้น ก็เช่นกัน ในพระบาลีบทว่า "ถีนมิทฺธนิวรณํ ภิกฺขเว" (ภิกษุทั้งหลาย ถีนมิทธนิวรณ์) เป็นต้นนั้น ใน ๔ บท บทหลังสุดเป็นความหมายของบทก่อนหน้า ทุกข์ในสังสารวัฏชื่อว่า "วิฆาตะ" (ความขัดข้อง) เพราะเป็นเหตุให้เกิดทุกข์นั้น จึงชื่อว่า "วิฆาตปักขิกะ" (เป็นฝ่ายแห่งความขัดข้อง) การครอบงำจิต การเกิดขึ้นเพราะการมนสิการโดยไม่แยบคาย และความเป็นกองแห่งอกุศล ย่อมเป็นไปเพื่ออรูปธรรมเท่านั้น เหตุนั้น มิทธะจึงเป็นอรูปธรรมเท่านั้น ၁၁၆၆. ဂဏဘောဇနာဒိအကပ္ပိယဘောဇနံ ကပ္ပိယသညီ ဘုဉ္ဇိတွာ ပုန ဇာနိတွာ ကောစိ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတိ, အနဝဇ္ဇဉ္စ ဘိက္ခုဒဿနစေတိယဝန္ဒနာဒိံ ဝဇ္ဇသညီ အကတွာ ကတွာ စ ကောစိ အဿဒ္ဓေါ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတိ. ဝတ္ထုန္တိ မူလံ. ဧဝရူပန္တိ မူလဝသေန ဧဝံပကာရန္တိ အတ္ထော. ကုက္ကုစ္စပဒံ ယေဝါပနကေသု ‘‘ကုစ္ဆိတံ ကတံ ကုကတံ, တဿ ဘာဝေါ’’တိ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. ကုက္ကုစ္စာယနာကာရောတိ ကုက္ကုစ္စဘာဝနာကာရော ကုက္ကုစ္စကရဏာကာရော ကုက္ကုစ္စဂမနာကာရော ဝါ. ဧတေန ကုက္ကုစ္စံ ကိရိယဘာဝေန ဒဿေတိ. ‘‘ကပ္ပတိ န ကပ္ပတီ’’တိ ပဝတ္တစိတ္တုပ္ပာဒေါဝ ဝိနယကုက္ကုစ္စံ. ๑๑๖๖. บางคนมีความสำคัญว่าอาหารที่ไม่ควร เช่น คณโภชน์ เป็นอาหารที่ควร จึงฉันแล้วภายหลังรู้ว่าไม่ควร ก็เกิดความเดือดร้อนใจ และบางคนมีความสำคัญว่าการเห็นภิกษุ การไหว้เจดีย์เป็นต้น อันไม่มีโทษ เป็นโทษ จึงไม่ทำ หรือทำแล้วก็เกิดความเดือดร้อนใจ และบางคนผู้ไม่มีศรัทธา ทำแล้วก็เกิดความเดือดร้อนใจ คำว่า "วัตถุ" หมายถึง มูลเหตุ คำว่า "เอวรูปํ" หมายถึง มีประเภทอย่างนี้โดยอาศัยมูลเหตุ ความหมายคืออย่างนี้ บทว่า "กุกฺกุจฺจํ" (กุกกุจจะ) ในเยวาปนกธรรม มีความหมายตามที่กล่าวไว้แล้วว่า "กุจฺฉิตํ กตํ กุกตํ, ตสฺส ภาโว" (การกระทำที่น่ารังเกียจ การกระทำที่ชั่ว ความเป็นเช่นนั้น) คำว่า "กุกฺกุจฺจายนาการ" หมายถึง อาการที่ทำให้เกิดกุกกุจจะ อาการที่ทำกุกกุจจะ หรืออาการที่กุกกุจจะดำเนินไป ด้วยบทว่า "กุกฺกุจฺจายนาการ" นี้ แสดงกุกกุจจะโดยความเป็นกิริยา จิตตุปบาทที่เกิดขึ้นว่า "ควรหรือไม่ควร" นั่นแหละคือวินัยกุกกุจจะ ၁၁၇၆. စိတ္တဝိက္ခိပနကိစ္စသာမညေန ဥဒ္ဓစ္စံ ကုက္ကုစ္စဉ္စ သဟ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကာမစ္ဆန္ဒဿ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဟာနံ ဥက္ကဋ္ဌနီဝရဏဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယဒိ ဟိ လောဘော နောနီဝရဏော သိယာ, ‘‘နောနီဝရဏော ဓမ္မော နီဝရဏဿ ဓမ္မဿ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န စေတံ ဝုတ္တံ. ဂဏနာယ စ ‘‘ဟေတုယာ စတ္တာရီ’’တိ ဝုတ္တံ, န ‘‘နဝါ’’တိ. တသ္မာ သဗ္ဗော လောဘော ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏန္တိ အရဟတ္တမဂ္ဂေနဿ ပဟာနဝစနံ ယုတ္တံ. ๑๑๗๖. พึงทราบว่า อุทธัจจะและกุกกุจจะถูกกล่าวไว้พร้อมกัน เพราะมีกิจเหมือนกันคือการฟุ้งซ่านแห่งจิต พึงทราบว่า การละกามฉันทะด้วยอนาคามิมรรค ถูกกล่าวไว้โดยความเป็นกามฉันทนิวรณ์ที่รุนแรง จริงอยู่ หากโลภะไม่ใช่เป็นนิวรณ์ ก็ควรกล่าวว่า "ธรรมที่ไม่เป็นนิวรณ์ เป็นปัจจัยแก่นิวรณ์ด้วยเหตุปัจจัย" เป็นต้น แต่คำนี้ไม่ได้กล่าวไว้ และในคณนาวาระ (หมวดนับ) กล่าวไว้ว่า "ด้วยเหตุ ๔" ไม่ได้กล่าวว่า "๙" เพราะฉะนั้น โลภะทั้งหมดเป็นกามฉันทนิวรณ์ คำกล่าวว่าการละกามฉันทนิวรณ์นั้นด้วยอรหัตตมรรคจึงสมควร ၁၂၁၉. ကာမော စာတိ ကိလေသကာမော စ. ပုရိမဒိဋ္ဌိံ ဥတ္တရဒိဋ္ဌိ ဥပါဒိယတီတိ ပုရိမဒိဋ္ဌိံ ‘‘သဿတော’’တိ ဂဏှန္တီ ဥပါဒိယတိ, ပုရိမဒိဋ္ဌိအာကာရေနေဝ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဥတ္တရဒိဋ္ဌိ တေနေဝ ပုရိမဒိဋ္ဌိံ ဒဠှံ ကရောန္တီ တံ ဥပါဒိယတီတိ ဝုတ္တံ. ဂေါသီလဂေါဝတာဒီနီတိ တထာဘူတံ ဒိဋ္ဌိမာဟ. အဘိနိဝေသတောတိ [Pg.176] အဘိနိဝေသဘာဝတော, အဘိနိဝိသနတော ဝါ. အတ္တဝါဒမတ္တမေဝါတိ အတ္တဿ အဘာဝါ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဣဒံ ဝစနမတ္တမေဝ. ဥပါဒိယန္တိ ဒဠှံ ဂဏှန္တိ. ကထံ? အတ္တာတိ. အတ္တာတိ ဟိ အဘိနိဝိသန္တာ ဝစနမေဝ ဒဠှံ ကတွာ ဂဏှန္တီတိ အတ္ထော. ဧဝံ အတ္တဝါဒမတ္တမေဝ ဥပါဒိယန္တီတိ ဝုတ္တံ. ‘‘အတ္တဝါဒမတ္တ’’န္တိ ဝါ ဝါစာဝတ္ထုမတ္တမာဟ. ဝါစာဝတ္ထုမတ္တမေဝ ဟိ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဥပါဒိယန္တိ အတ္ထဿ အဘာဝါတိ. ๑๒๑๙. คำว่า "กาโม จ" หมายถึง กิเลสกามด้วย คำว่า "ปุริมทิฏฺฐึ...อุปาทิยติ" หมายถึง ยึดถือมิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นก่อนว่า "เที่ยง" แล้วยึดมั่น หรืออีกนัยหนึ่ง ทิฏฐิที่เกิดขึ้นภายหลังโดยอาการแห่งมิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นก่อนนั้นเอง ทำให้มิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นก่อนนั้นมั่นคง จึงยึดถือทิฏฐิที่เกิดขึ้นก่อนนั้นอย่างมั่นคง ด้วยบทว่า "โคสีลโควัตตาทีนิ" (การประพฤติเยี่ยงโค เยี่ยงสุนัข เป็นต้น) กล่าวถึงมิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นเพราะยึดถือว่าบริสุทธิ์จากกิเลสด้วยวัตรปฏิบัติเยี่ยงโค เยี่ยงสุนัขนั้น คำว่า "อภินิเวสโต" หมายถึง เพราะความเป็นผู้ยึดมั่น หรือเพราะการยึดมั่น คำว่า "อัตตวาทมัตตเมว" หมายถึง เพราะไม่มีอัตตา จึงยึดถือเพียงคำพูดว่า "อัตตา" เท่านั้น ยึดถืออย่างมั่นคง อย่างไร? ยึดถือว่า "อัตตา" จริงอยู่ บุคคลผู้ยึดมั่นว่า "อัตตา" ย่อมยึดถือเพียงคำพูดว่า "อัตตา" ให้มั่นคง ความหมายคืออย่างนี้ ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวว่า "ยึดถือเพียงอัตตวาทะเท่านั้น" หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยบทว่า "อัตตวาทมัตตํ" กล่าวถึงอัตตาที่เป็นเพียงวัตถุแห่งคำพูด จริงอยู่ ย่อมยึดถือเพียงวัตถุแห่งคำพูดว่า "อัตตา" เท่านั้น เพราะไม่มีอัตตา พึงทราบอย่างนี้ ၁၂၂၁. ဒိန္နန္တိ ဒါနမာဟ, တံ အဖလတ္တာ ရူပံ ဝိယ ဒါနံ နာမ န ဟောတီတိ ပဋိက္ခိပတိ. မဟာဝိဇိတယညသဒိသော ယညော မဟာယာဂေါ. အာမန္တေတွာ ဟဝနံ ဒါနံ အာဟုနံ, ပါဟုနာနံ အတိထီနံ အတိထိကိရိယာ ပါဟုနံ, အာဝါဟာဒီသု မင်္ဂလတ္ထံ ဒါနံ မင်္ဂလကိရိယာ. ပရလောကေ ဌိတော ဣမံ လောကံ ‘‘နတ္ထီ’’တိ ဂဏှာတီတိ ဣမံ လောကံ အဝေက္ခိတွာ ပရလောကော, ပရဉ္စ အဝေက္ခိတွာ အယံ လောကော ဟောတိ ဂန္တဗ္ဗတော အာဂန္တဗ္ဗတော စာတိ ပရလောကတော ဣဓာဂမနဿ အဘာဝါ တတ္ထေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇနတော စိတ္တေန ပရလောကေ ဌိတော ဣမံ လောကံ ‘‘နတ္ထီ’’တိ ဂဏှာတီတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. န ဟိ အယံ ဒိဋ္ဌိ ပရလောကေ နိဗ္ဗတ္တဿေဝ ဟောတီတိ. ဣဓလောကေ ဌိတောတိ ဧတ္ထာပိ အယမေဝ နယော. အယံ ဝါ ဧတ္ထ အတ္ထော ‘‘သံသရဏပ္ပဒေသော ဣဓလောကော စ ပရလောကော စ နာမ ကောစိ နတ္ထိ သံသရဏဿ အဘာဝါ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇနတော’’တိ. ပုရိမဘဝတော ပစ္ဆိမဘဝေ ဥပပတနံ ဥပပါတော, သော ယေသံ သီလံ, တေ ဩပပါတိကာ. တေ ပန စဝနကာ ဥပပဇ္ဇနကာ ဟောန္တီတိ ကတွာ အာဟ ‘‘စဝနကဥပပဇ္ဇနကသတ္တာ နတ္ထီတိ ဂဏှာတီ’’တိ. အနုလောမပ္ပဋိပဒန္တိ နိဗ္ဗာနာနုကူလံ သီလာဒိပ္ပဋိပဒံ. ๑๒๒๑. ด้วยบทว่า "ทินฺนํ" (สิ่งที่ให้แล้ว) กล่าวถึงเจตนาในการให้ หรือปฏิเสธว่าทานนั้นไม่มีชื่อว่าทาน เพราะไม่มีผล เหมือนรูป ยัญที่เหมือนยัญของพระเจ้ามหาชิตาวี ชื่อว่า "มหายาค" (การบูชายัญอันยิ่งใหญ่) การบูชาด้วยการเชิญแล้วให้ทาน ชื่อว่า "อาหุนะ" (การบูชา) การทำปฏิสันถารแก่แขกผู้มาเยือน ชื่อว่า "ปาหุนะ" (การต้อนรับแขก) การให้ทานเพื่อความเป็นมงคลในงานมงคลสมรสเป็นต้น ชื่อว่า "มงคลกิริยา" (การกระทำที่เป็นมงคล) บุคคลผู้ตั้งอยู่ในโลกอื่น ย่อมยึดถือโลกนี้ว่า "ไม่มี" ความหมายนี้พึงทราบว่า เมื่อพิจารณาโลกนี้ โลกอื่นย่อมมี และเมื่อพิจารณาโลกอื่น โลกนี้ย่อมมี เพราะเป็นโลกที่ควรไปและควรมา เพราะไม่มีการมาสู่โลกนี้จากโลกอื่น และเพราะขาดไปในโลกนั้นเอง บุคคลผู้ตั้งอยู่ในโลกอื่นด้วยจิต ย่อมยึดถือโลกนี้ว่า "ไม่มี" พึงทราบความหมายนี้ เพราะทิฏฐินี้ไม่ได้มีเฉพาะแก่บุคคลที่เกิดในโลกอื่นเท่านั้น ในบทว่า "อิท โลเก ฐิโต" (ตั้งอยู่ในโลกนี้) ก็มีนัยเดียวกันนี้ หรืออีกนัยหนึ่ง ความหมายในบทว่า "นตฺถิ อยํ โลโก" เป็นต้นนี้คือ สถานที่ที่สัตว์ท่องเที่ยวไป ชื่อว่าโลกนี้และโลกอื่น ไม่มีโลกใด ๆ เพราะไม่มีการท่องเที่ยวไป หรือเพราะขาดไปในภพนั้น ๆ เอง การเกิดขึ้นในภพหลังจากการจุติจากภพก่อน ชื่อว่า "อุปปาตะ" (การอุบัติ) สัตว์ทั้งหลายที่มีการอุบัติเช่นนั้นเป็นปกติ ชื่อว่า "โอปปาติกะ" (โอปปาติกะ) อนึ่ง โอปปาติกะเหล่านั้นเป็นสัตว์ที่จุติจากภพก่อนและเป็นสัตว์ที่เกิดในภพปัจจุบัน ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวว่า "ย่อมยึดถือว่าสัตว์ที่จุติและสัตว์ที่เกิดไม่มี" คำว่า "อนุลอมปฺปฏิปทํ" หมายถึง ปฏิปทามีศีลเป็นต้นที่อนุโลมแก่นิพพาน ၁၂၃၆. နိပ္ပဒေသတောဝ ဂဟိတောတိ ဣမိနာ ယံ အာသဝဂေါစ္ဆကေ ဗြဟ္မာနံ ကပ္ပရုက္ခာဒီသု ရာဂဿ စ ဒိဋ္ဌိရာဂဿ စ အသင်္ဂဟဏေန နီဝရဏဂေါစ္ဆကေ စ ကာမစ္ဆန္ဒဿ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဟာတဗ္ဗတာဒဿနေန သပ္ပဒေသတ္တံ ဝုတ္တံ, တံ နိဝါရိတံ ဟောတိ. အရဟတ္တမဂ္ဂေနာတိ ဝစနေန စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ ပဟာတဗ္ဗတာ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ ပုရိမေဟိ အတနုကတာ မောဟာဒယော အရဟတ္တမဂ္ဂေန ပဟီယန္တီတိ. ๑๒๓๖. ด้วยบทว่า "นิปฺปเทสโตว คหิโต" (ถูกยึดถือโดยไม่มีส่วนเหลือ) นี้ ความเป็นสัปปเทสะ (ความเป็นสิ่งที่ประกอบด้วยส่วน) ที่กล่าวไว้ในอาสวโคจฉกะ (หมวดอาสวะ) ด้วยการไม่สงเคราะห์ราคะและทิฏฐิราคะของพรหมทั้งหลายในกัปปพฤกษ์เป็นต้น และด้วยการแสดงความเป็นสิ่งที่กามฉันทะควรละด้วยอนาคามิมรรคในนิวรณโคจฉกะ (หมวดนิวรณ์) นั้น ถูกห้ามแล้ว ด้วยคำว่า "อรหตฺตมคฺเคน" (ด้วยอรหัตตมรรค) พึงทราบว่ากล่าวถึงความเป็นสิ่งที่ควรละด้วยมรรค ๔ เพราะเหตุใด? เพราะโมหะเป็นต้นที่ยังไม่ถูกทำให้เบาบางด้วยมรรคก่อน ๆ ย่อมไม่ถูกละด้วยอรหัตตมรรค ၁၂၈၇. နိရတိအတ္ထေနာတိ ပီတိဝိရဟေန, ဗလဝနိကန္တိဝိရဟေန ဝါ. န ဟိ ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ ရဇ္ဇန္တီတိ. အဝ-သဒ္ဒေန အဝဂါဟတ္ထော အဓောအတ္ထော စာတိ ဒွိဓာ အဝ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝုတ္တော. ๑๒๘๗. คำว่า นิรยะ โดยอรรถว่าปราศจากความยินดี (นิรติ) คือด้วยความปราศจากปีติ หรือด้วยความปราศจากความยินดีอย่างแรงกล้า เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมไม่ยินดีในทุกขเวทนา (คือไม่ยินดีด้วยปีติ) ส่วนคำว่า อวะ (ในคำว่า อวายะ) ท่านกล่าวอรรถไว้ 2 อย่าง คือ อรรถว่าหยั่งลง และอรรถว่าเบื้องต่ำ ၁၃၀၁. ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတော [Pg.177] မောဟရဏော ပဟာနေကဋ္ဌေန ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တေန ရာဂရဏေန သရဏော, ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတော ရူပရာဂအရူပရာဂသင်္ခါတေန. အရဏဝိဘင်္ဂသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၃၃၃) ပန ‘‘ယော ကာမပဋိသန္ဓိသုခိနော သောမနဿာနုယောဂေါ ဟီနော ဂမ္မော ပေါထုဇ္ဇနိကော အနရိယော အနတ္ထသံဟိတော, သဒုက္ခော ဧသော ဓမ္မော သဥပဃာတော သဥပါယာသော သပရိဠာဟော မိစ္ဆာပဋိပဒါ. တသ္မာ ဧသော ဓမ္မော သရဏော’’တိအာဒိဝစနတော ဖလဘူတဒုက္ခဥပဃာတဥပါယာသပရိဠာဟသဘာဝဘူတော မိစ္ဆာပဋိပဒါဘာဝေါဝ ‘‘သရဏော’’တိ ဝိညာယတီတိ တေဟိ သဗ္ဗာကုသလာနံ သရဏတာ သိဒ္ဓါ ဟောတီတိ. ๑๓๐๑. โมหะอันเป็นธุลีที่เกิดร่วมกับวิจิกิจฉา เป็นสภาพที่มีธุลี (สระณะ) ร่วมกับราคะอันเป็นธุลีที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิ เพราะอรรถว่าพึงละได้ด้วยมรรคเดียวกัน, โมหะอันเป็นธุลีที่เกิดร่วมกับอุทธัจจะ เป็นสภาพที่มีธุลีร่วมกับราคะที่กล่าวคือรูปราคะและอรูปราคะ. อนึ่ง ในอรณวิภังคสูตร (ม.อุ. ๑๔/๔๖๑) เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า 'การประกอบเนืองๆ ซึ่งความสุขในโสมนัสของบุคคลผู้มีความสุขในการปฏิสนธิในกามใด เป็นของเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์, ธรรมนี้เป็นไปกับด้วยทุกข์ เป็นไปกับด้วยความเบียดเบียน เป็นไปกับด้วยความคับแค้นใจ เป็นไปกับด้วยความเร่าร้อน เป็นมิจฉาปฏิปทา. เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงชื่อว่ามีธุลี (สระณะ)' ดังนี้ จึงทราบว่า ความเป็นมิจฉาปฏิปทาเท่านั้นที่มีสภาวะเป็นทุกข์ ความเบียดเบียน ความคับแค้นใจ และความเร่าร้อนอันเป็นผล ชื่อว่า 'สระณะ' (มีธุลี), ด้วยเหตุเหล่านั้น ความเป็นสภาพมีธุลีของอกุศลทั้งปวงจึงเป็นอันสำเร็จแล้ว. သုတ္တန္တိကဒုကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ คำอธิบายการนิเขปบทคู่แห่งสุตตันติกทุกะ ၁၃၀၃. ဝိဝေစိတတ္တာတိ ဝိသုံ ကတတ္တာ ပကာသိတတ္တာ. အသေသေတွာ ခေပေတီတိ ဝဇိရံ အတ္တနာ ပတိတဋ္ဌာနံ အသေသေတွာ ခေပေတိ ပုန အပါကတိကတာအာပါဒနေန. ๑๓๐๓. คำว่า วิเวจิตัตตา ได้แก่ เพราะกระทำให้แยกกัน เพราะกระทำให้ปรากฏ. คำว่า อเสเสตวา เขเปติ ความว่า วชิระย่อมกำจัดสถานที่ที่ตนตกไปไม่ให้เหลือ คือทำให้ไม่กลับเป็นปกติอีก. ၁၃၁၁. တပ္ပတီတိ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတိ, အနုသောစတိ ဝါ. ๑๓๑๑. คำว่า ตัปปะติ ความว่า เป็นผู้มีความเดือดร้อนใจ หรือย่อมเศร้าโศกถึง. ၁၃၁၃. အဟန္တိ ဣတိ-သဒ္ဒပရေန အဟံ-သဒ္ဒေန ဟေတုဘူတေန ယော အတ္ထော ဝိညာယတိ, သော သံကထီယတိ, ဥဒီရီယတီတိ အတ္ထော. အညထာ ဟိ ဝုစ္စမာနဿ ဝစနေန ပကာသိယမာနဿ ပဒတ္ထဿ သင်္ခါဒိဘာဝေ သဗ္ဗေသံ ကုသလာဒိဓမ္မာနံ အဓိဝစနာဒိတာ သိယာတိ. ဘာဝေါတိ သတ္တဝေဝစနန္တိ ဘဏန္တိ, ဓာတုယာ ဝါ ဧတံ အဓိဝစနံ. ဒတ္တောတိ ဧတ္တာဝတာ သတ္တပညတ္တိံ ဒဿေတွာ အညမ္ပိ ဥပါဒါပညတ္တိံ ဒဿေတုံ ‘‘မဉ္စော’’တိအာဒိမာဟ. အဟန္တိ စ ပဝတ္တံ အဓိဝစနံ ဝဒန္တေန သုဏန္တေန စ ပုဗ္ဗေ ဂဟိတသညေန အတ္ထပ္ပကာသနဘာဝေန ဝိညာယတိ. န ဟိ တသ္မိံ အဝိညာတေ တဒတ္ထဝိဇာနနံ အတ္ထီတိ ဝိသေသေန အဓိဝစနံ ‘‘ဉာယတီတိ သမညာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတဿတ္ထဿ အဟန္တိ ဣဒံ အဓိဝစနန္တိ ဧဝံ ဝါ သညာဂဟဏဝသေန ဉာယတိ သမညာယတိ ပါကဋာ ဟောတီတိ သမညာ. ပညာပီယတီတိ အဟန္တိ ဣဒံ ဧတဿ အဓိဝစနန္တိ ဧဝံ ဌပီယတီတိ အတ္ထော. ဝေါဟရီယတီတိ ဝုစ္စတိ. ဥဒ္ဓေယျန္တိ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗံ. အပိ နာမသဟဿတောတိ အနေကေဟိပိ နာမသဟဿေဟီတိ အတ္ထော. သယမေဝ ဥပပတနသီလံ နာမံ ‘‘ဩပပါတိကနာမ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ๑๓๑๓. คำว่า อะหัง ความว่า อรรถใดที่รู้ได้ด้วยศัพท์ว่า 'อะหัง' ซึ่งมี 'อิติ' ศัพท์อยู่เบื้องหลังอันเป็นเหตุ อรรถนั้นย่อมถูกกล่าวขาน ย่อมถูกเปล่งออกมา. เพราะว่าหากถือเอาโดยอาการอื่น เมื่อเนื้อความของบท (คือกลุ่มขันธ์ ๕) ที่ถูกแสดงด้วยเสียงพูดที่กำลังกล่าวอยู่ มีสภาวะเป็นสังขาเป็นต้น ความเป็นอธิวจนะเป็นต้นก็พึงมีแก่กุศลธรรมเป็นต้นทั้งปวง. ท่านกล่าวกันว่า คำว่า ภาโว เป็นไวพจน์ของคำว่า สัตตะ (สัตว์) หรือคำนี้เป็นชื่อของธาตุ. ท่านแสดงสัตตบัญญัติด้วยคำเพียงเท่านี้ว่า 'ทัตโต' แล้วจึงกล่าวคำว่า 'มัญโจ' (เตียง) เป็นต้น เพื่อแสดงอุปาทาบัญญัติแม้อย่างอื่น. อนึ่ง อธิวจนะที่เป็นไปว่า 'อะหัง' อันผู้กล่าวและผู้ฟังย่อมรู้ได้ด้วยความเป็นสภาพแสดงอรรถตามสัญญาที่รับไว้ก่อน. เพราะเมื่อไม่รู้ศัพท์นั้น การรู้แจ้งอรรถของศัพท์นั้นย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น อธิวจนะที่รู้กันเป็นพิเศษ ท่านจึงเรียกว่า 'สมัญญา'. คำว่า ปัญญะปียะติ ความว่า ถูกตั้งไว้ว่า 'คำว่า อะหัง นี้ เป็นชื่อของอรรถนี้'. คำว่า โวหะรียะติ ความว่า ถูกเรียกขาน. คำว่า อุทเธยยัง ความว่า พึงยกขึ้นแสดง. คำว่า อะปิ นามะสะหัสสะโต ความว่า แม้ด้วยพันแห่งชื่อมิใช่น้อย. ชื่อที่เกิดขึ้นเองตามปกติ ท่านเรียกว่า 'โอปปาติกนาม'. ကရီယတီတိ [Pg.178] ကမ္မံ, နာမမေဝ ကမ္မံ နာမကမ္မံ. တထာ နာမဓေယျံ. ကရဏဌပနသဒ္ဒါပိ ဟိ ကမ္မတ္ထာ ဟောန္တီတိ. အထ ကရဏတ္ထာ, ကရီယတိ စ ဌပီယတိ စ ဧတေန အတ္ထော ဧဝံနာမောတိ ပညာပီယတီတိ ကရဏံ ဌပနဉ္စ နာမ ဟောတိ. အထ ဘာဝတ္ထာ, ဉာပနမတ္တမေဝ ကရဏံ ဌပနန္တိ စ ဝုတ္တံ. နာမနိရုတ္တိ နာမဗျဉ္ဇနန္တိ နာမမိစ္စေဝ ဝုတ္တံ ဟောတိ. န ဟိ ပထဝီသင်္ခါတံ အတ္ထပ္ပကာရမတ္တံ နိဝဒတိ ဗျဉ္ဇယတိ ဝါ ပထဝီတိ နာမံ နိဝဒတိ ဗျဉ္ဇယတိ ဝါ, တသ္မာ အနာမဿ နိရုတ္တိဗျဉ္ဇနဘာဝနိဝါရဏတ္ထံ ‘‘နာမနိရုတ္တိ နာမဗျဉ္ဇန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ နာမာဘိလာပေါတိ ဧတ္ထာပိ နယော. ဧတ္ထ ပန သင်္ခါ သမညာ ပညတ္တိ ဝေါဟာရောတိ စတူဟိ ပဒေဟိ ပညာပိတဗ္ဗတော ပညတ္တိ ဝုတ္တာ, ဣတရေဟိ ပညာပနတော. สิ่งที่ถูกกระทำชื่อว่า กรรม, ชื่อนั้นแหละเป็นกรรม จึงชื่อว่า นามกรรม. คำว่า นามเธยยะ ก็เช่นเดียวกัน. เพราะแม้คำว่า กะระณะ และ ฐะปะนะ ก็มีอรรถเป็นกรรม (เป็นสิ่งที่ถูกกระทำ). หากมีอรรถเป็นกะระณะ (เครื่องมือ) ชื่อก็คือเครื่องกระทำและเครื่องตั้งไว้ เพราะอรรถถูกทำให้รู้แจ้งด้วยชื่อนี้ว่ามีชื่ออย่างนี้. หากมีอรรถเป็นภาวะ ท่านก็กล่าวว่า กะระณะ และ ฐะปะนะ เป็นเพียงการทำให้รู้แจ้งเท่านั้น. คำว่า นามนิรุตติ และ นามพยัญชนะ ท่านกล่าวหมายถึง 'นาม' นั่นเอง. เพราะสภาวะเพียงการแสดงอรรถที่เรียกว่าปฐวีมิได้บอกหรือแสดงออก แต่ชื่อว่า 'ปฐวี' ต่างหากที่บอกหรือแสดงออก ฉะนั้น เพื่อป้องกันความเป็นนิรุตติและพยัญชนะในสิ่งที่ไม่ใช่นาม ท่านจึงกล่าวว่า 'นามนิรุตติ นามพยัญชนะ'. แม้ในคำว่า นามภิลาปะ ก็นัยนี้เหมือนกัน. แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวคำว่า 'บัญญัติ' ด้วยบท ๔ บท คือ สังขา สมัญญา บัญญัติ โวหาร เพราะเป็นสิ่งที่พึงให้รู้แจ้ง (ปัญญะปิตัพพะ) ส่วนบทที่เหลือเป็นเครื่องให้รู้แจ้ง (ปัญญะปะนะ). တတ္ထ စ ‘‘ပုရိမာ ဥပါဒါပညတ္တိ ဥပ္ပာဒဝယကိစ္စရဟိတာ လောကသင်္ကေတသိဒ္ဓါ, ပစ္ဆိမာ နာမပညတ္တိ, ယာယ ပုရိမာ ပညတ္တိ ရူပါဒယော စ သောတဒွါရဝိညာဏသန္တာနာနန္တရမုပ္ပန္နေန ဂဟိတပုဗ္ဗသင်္ကေတေန မနောဒွါရဝိညာဏသန္တာနေန ဂဟိတာယ ပညာပီယန္တီ’’တိ အာစရိယာ ဝဒန္တိ. ဧတသ္မိံ ပန ဣမိဿာ ပါဠိယာ အဋ္ဌကထာယ စ အတ္ထေ သတိ ယံ ဝုတ္တံ မာတိကာယံ ‘‘ဝစနမတ္တမေဝ အဓိကာရံ ကတွာ ပဝတ္တာ အဓိဝစနာ နာမ, သဟေတုကံ ကတွာ ဝုစ္စမာနာ အဘိလာပါ နိရုတ္တိ နာမ, ပကာရေန ဉာပနတော ပညတ္တိ နာမာ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၀၁-၁၀၈), တေန ဝိရောဓော သိယာ. န ဟိ ဥပ္ပာဒဝယကိစ္စရဟိတဿ ဝစနမတ္တံ အဓိကာရံ ကတွာ ပဝတ္တိ အတ္ထိ ဥပ္ပာဒါဒိသဟိတဿေဝ ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝတော, န စ ဝစနဝစနတ္ထဝိမုတ္တဿ နာမဿ နိဒ္ဓါရေတွာ သဟေတုကံ ကတွာ ဝုစ္စမာနတာ အတ္ထိ, နာပိ အနိဒ္ဓါရိတသဘာဝဿ ပဒတ္ထဿ တေန တေန ပကာရေန ဉာပနံ အတ္ထီတိ. ในเรื่องนั้น อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า 'บัญญัติแรกคืออุปาทาบัญญัติ เป็นสภาพที่ปราศจากกิจคือความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป สำเร็จขึ้นด้วยสมมติของโลก, บัญญัติหลังคือนามบัญญัติ ซึ่งเป็นเครื่องให้รู้แจ้งอุปาทาบัญญัติก่อนนั้นและรูปธรรมเป็นต้น ด้วยกระแสวิญญาณทางมโนทวารที่รับสมมติที่เคยกำหนดไว้ก่อน ซึ่งเกิดขึ้นลำดับต่อจากกระแสวิญญาณทางโสตทวาร'. แต่เมื่อเนื้อความแห่งพระบาลีและอรรถกถานี้มีอยู่ (ตามวาทะของอาจารย์เหล่านั้น) คำใดที่กล่าวไว้ในอรรถกถามาติกาว่า 'ชื่อที่เป็นไปโดยกระทำเพียงคำพูดให้เป็นที่อาศัย ชื่อว่า อธิวจนะ, ชื่อที่กล่าวโดยกระทำให้มีเหตุ ชื่อว่า อภิลาปะ และ นิรุตติ, ชื่อว่า บัญญัติ เพราะทำให้รู้แจ้งโดยประการต่างๆ' (ธัมมสังคณีอรรถกถา ๑๐๑-๑๐๘) คำนั้นก็พึงขัดกัน. เพราะว่า ความเป็นไปโดยกระทำเพียงคำพูดให้เป็นที่อาศัยของสิ่งที่ปราศจากกิจคือความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปนั้นไม่มี เพราะความมีอยู่แห่งความเป็นไปมีเฉพาะแก่ปรมัตถธรรมที่ประกอบด้วยความเกิดขึ้นเป็นต้นเท่านั้น, และความเป็นชื่อที่ถูกยกขึ้นแสดงโดยกระทำให้มีเหตุของชื่อที่พ้นจากคำพูดและอรรถของคำพูดก็ไม่มี, อีกทั้งการทำให้รู้แจ้งอรรถของบทที่มีสภาวะมิได้ถูกยกขึ้นแสดงโดยประการนั้นๆ ก็ไม่มี. ဒုဝိဓာ စာယံ ပညတ္တိ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရာတိ အဋ္ဌကထာဝစနဉ္စ န ဒိဿတိ, အဋ္ဌကထာယံ ပန ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိအာဒယော ဆ ပညတ္တိယောဝ ဝုတ္တာ. တတ္ထ ‘‘ရူပံ ဝေဒနာ’’တိအာဒိကာ ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ‘‘ဣတ္ထီ ပုရိသော’’တိအာဒိကာ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ‘‘တေဝိဇ္ဇော ဆဠဘိညော’’တိအာဒိကာ ဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ‘‘ဣတ္ထိသဒ္ဒေါ ပုရိသသဒ္ဒေါ’’တိအာဒိကာ အဝိဇ္ဇမာနေန ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ‘‘စက္ခုဝိညာဏံ သောတဝိညာဏ’’န္တိအာဒိကာ ဝိဇ္ဇမာနေန ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ‘‘ခတ္တိယကုမာရော ဗြာဟ္မဏကုမာရော’’တိအာဒိကာ အဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. န စေတ္ထ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရာ ဒုဝိဓာ ပညတ္တိ ဝုတ္တာတိ [Pg.179] သက္ကာ ဝိညာတုံ. ဝိဇ္ဇမာနဿ ဟိ သင်္ခါ…ပေ… အဘိလာပေါ ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. အဝိဇ္ဇမာနဿ စ သင်္ခါဒိကာ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. တေသံယေဝ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေန ပဝတ္တာ သင်္ခါဒယော ဣတရာတိ. อนึ่ง คำอรรถกถาที่ว่า 'บัญญัตินี้มี ๒ ประการตามที่กล่าวมาแล้ว' นั้นไม่ปรากฏ แต่ในอรรถกถา (ปุคคลบัญญัติ) ท่านกล่าวบัญญัติไว้ ๖ ประการ มีวิชชมานบัญญัติเป็นต้นเท่านั้น. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น บัญญัติว่า 'รูป เวทนา' เป็นต้น เป็นวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'หญิง ชาย' เป็นต้น เป็นอวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'เตวิชโช (ผู้ได้วิชชา ๓) ฉฬภิญโญ (ผู้ได้อภิญญา ๖)' เป็นต้น เป็นวิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'อิตถีสัทโท (เสียงหญิง) ปุริสสัทโท (เสียงชาย)' เป็นต้น เป็นอวิชชมาเนนวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'จักขุวิญญาณัง โสตวิญญาณัง' เป็นต้น เป็นวิชชมาเนนวิชชมานบัญญัติ. บัญญัติว่า 'ขัตติยกุมาร พราหมณกุมาร' เป็นต้น เป็นอวิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติ. และในที่นี้ไม่สามารถจะรู้ได้ว่า ท่านกล่าวบัญญัติ ๒ ประการตามที่กล่าวมาแล้วนั้นไว้. เพราะว่า ชื่อ (สังขา)...เป... การเรียกขาน (อภิลาปะ) ของสิ่งที่มีอยู่ เป็นวิชชมานบัญญัติ. และชื่อเป็นต้นของสิ่งที่ไม่มีอยู่ เป็นอวิชชมานบัญญัติ. ส่วนชื่อเป็นต้นที่ดำเนินไปโดยความเป็นวิเสสนะและวิเสสิตัพพะของบัญญัติทั้งสองนั้นเอง เป็นบัญญัติที่เหลือ (อีก ๔ ประการ). အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဝစနေန ပညာပိတဗ္ဗာ ဥပါဒါပညတ္တိ, တဿာ ပညာပနဘူတာ နာမပညတ္တိ စ ဝုတ္တာ, ဣတရေဟိ နာမပညတ္တိယေဝ ယထာဝုတ္တာတိ စေ? န, အသိဒ္ဓတ္တာ. သတိ ဟိ ဥဇုကေ ပုရိမေ ပါဠိအနုဂတေ အတ္ထေ အယမတ္ထော ဣမာယ အဋ္ဌကထာယ ဝုတ္တောတိ အသိဒ္ဓမေတံ. ယဒိ စ သတ္တရထဃဋာဒိဒိသာကာလကသိဏအဇဋာကာသကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသအာကိဉ္စညာယတနဝိသယနိရောဓသမာပတ္တိအာဒိပ္ပကာရာ ဥပါဒါပညတ္တိ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ, ဧတေနေဝ ဝစနေန တဿာ အဝိဇ္ဇမာနတာ ဝုတ္တာတိ န သာ အတ္ထီတိ ဝတ္တဗ္ဗာ. ယထာ စ ပညာပိတဗ္ဗတော အဝိဇ္ဇမာနာနံ သတ္တာဒီနံ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝေါ, ဧဝံ ရူပါဒီနံ ဝိဇ္ဇမာနာနံ ပညပေတဗ္ဗတော ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ. တတော ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ ပညတ္တီ’’တိ ပညတ္တိပထေဟိ အဝိသိဋ္ဌော ပညတ္တိဓမ္မနိဒ္ဒေသော ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ. အထာပိ ပညာပိတဗ္ဗပညာပနဝိသေသဒဿနတ္ထော သင်္ခါဒိနိဒ္ဒေသော, တထာပိ ‘‘ဧကဓမ္မော သဗ္ဗဓမ္မေသု နိပတတိ, သဗ္ဗဓမ္မာ ဧကဓမ္မသ္မိံ နိပတန္တီ’’တိအာဒိနာ ပညာပိတဗ္ဗာနံ ပညတ္တိပထဘာဝဿ ဒဿိတတ္တာ ပညာပိတဗ္ဗာနံ ပညတ္တိဘာဝေ ပညတ္တိပထာ ပညတ္တိသဒ္ဒေနေဝ ဝုတ္တာတိ ပညတ္တိပထပဒံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, နာပိ သက္ကာ ပညာပိတဗ္ဗပညာပနဝိသေသဒဿနတ္ထော သင်္ခါဒိနိဒ္ဒေသောတိ ဝတ္တုံ သင်္ခါဒိသဒ္ဒါနံ သမာနတ္ထတ္တာ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘မရဏေနပိ တံ ပဟီယတိ, ယံ ပုရိသော မမိဒန္တိ မညတီ’’တိ (မဟာနိ. ၄၁) ဧတ္ထ ‘‘ပုရိသောတိ သင်္ခါ သမညာ…ပေ… အဘိလာပေါ’’တိ (မဟာနိ. ၄၁). တထာ ‘‘မာဂဏ္ဍိယောတိ တဿ ဗြာဟ္မဏဿ နာမံ သင်္ခါ သမညာ’’တိအာဒိ (မဟာနိ. ၇၃). န စ ‘‘အယံ ဣတ္ထန္နာမော’’တိ သင်္ကေတဂ္ဂဟဏံ ‘‘ရူပံ တိဿော’’တိအာဒိဝစနဂ္ဂဟဏဉ္စ မုဉ္စိတွာ အညဿ အသိဒ္ဓသဘာဝဿ အတ္ထပညာပနေ သမတ္ထတာ သမ္ဘဝတိ, တေသဉ္စ အသမတ္ထတာ. ယဒိ ဟိ တေသံ ဝိနာ ပညတ္တိယာ အတ္ထပညာပနေ အသမတ္ထတာ သိယာ, ပညတ္တိပညာပနေ စ အသမတ္ထတာတိ တဿာ အညာ ပညတ္တိ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ, တဿာ တဿာတိ အနဝတ္ထာနံ, တတော အတ္ထဝိဇာနနမေဝ န သိယာ, နာပိ သင်္ကေတဂ္ဂဟဏံ သင်္ကေတဿ ပညတ္တိဘာဝေ ‘‘အယံ ဣမဿ ဘာသိတဿ အတ္ထော’’တိ ဝါ, ‘‘ဣမဿတ္ထဿ ဣဒံ ဝစနံ ဇောတက’’န္တိ ဝါ. သညုပ္ပာဒမတ္တေ ပန သင်္ကေတဂ္ဂဟဏေ ဝစနဿ ဝစနတ္ထဝိနိမုတ္တဿ [Pg.180] ကပ္ပနေ ပယောဇနံ နတ္ထိ. ‘‘ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဝေါဟာရော လောကိယေ သောတေ ပဋိဟညတိ’’ (ကထာ. ၃၄၇), ‘‘အဘိဇာနာသိ နော တွံ အာနန္ဒ ဣတော ပုဗ္ဗေ ဧဝရူပံ နာမဓေယျံ သုတံ ယဒိဒံ ဇနဝသဘော’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၈၀), ‘‘နာမဉ္စ သာဝေတိ ကောဏ္ဍညော အဟံ ဘဂဝါ’’တိအာဒီဟိ (သံ. နိ. ၁.၂၁၇) စ ပညတ္တိယာ ဝစနဘာဝေါ သိဒ္ဓေါ. တသ္မာ ပါဠိယာ အဋ္ဌကထာယ စ အဝိရုဒ္ဓေါ အတ္ထော ဝိစာရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗော. ถ้ากล่าวว่า “ด้วยคำว่าอวิชชมานบัญญัติ อุปาทาบัญญัติที่พึงให้รู้ และนามบัญญัติซึ่งเป็นเครื่องให้รู้ของอุปาทาบัญญัตินั้นถูกกล่าวไว้ และด้วยคำอื่น (นอกจากอวิชชมานบัญญัติ) ก็กล่าวถึงแต่นามบัญญัติเท่านั้นตามที่กล่าวมาแล้วใช่หรือไม่?” ตอบว่า “ไม่ใช่ เพราะความไม่สำเร็จ (ของความหมายนั้น)” เพราะว่าเมื่อมีอยู่ซึ่งความหมายที่ตรงไปตรงมาและสอดคล้องกับบาลีเดิม ความหมายนี้ถูกกล่าวไว้ในอรรถกถานี้ จึงไม่สำเร็จ (ไม่ถูกต้อง) และถ้าอุปาทาบัญญัติประเภทมีสัตว์ รถ หม้อ เป็นต้น ทิศ กาล กสิณ อากาศปกติที่ไม่มีสิ่งรกรุงรัง อากาศที่เพิกกสิณ อากิญจัญญายตนฌานเป็นอารมณ์ นิโรธสมาบัติเป็นต้น เป็นอวิชชมานบัญญัติ ด้วยคำนี้เอง ความไม่มีอยู่จริงของอุปาทาบัญญัตินั้นก็ถูกกล่าวไว้แล้ว จึงไม่ควรกล่าวว่าบัญญัตินั้นมีอยู่ และเช่นเดียวกับที่ความเป็นอวิชชมานบัญญัติของสัตว์เป็นต้นที่ไม่มีอยู่จริง ย่อมเกิดขึ้นเพราะเป็นสิ่งที่พึงให้รู้ ฉันนั้น ความเป็นวิชชมานบัญญัติของรูปเป็นต้นที่มีอยู่จริง ย่อมเกิดขึ้นเพราะเป็นสิ่งที่พึงให้รู้ เพราะเหตุนั้น การแสดงธรรมบัญญัติที่ไม่ต่างจากทางแห่งบัญญัติว่า “ธรรมทั้งปวงเป็นบัญญัติ” พึงกล่าวได้ ถึงแม้ว่าการแสดงการนับเป็นต้น มีประโยชน์เพื่อแสดงความแตกต่างระหว่างบัญญัติที่พึงให้รู้และบัญญัติที่เป็นเครื่องให้รู้ ถึงกระนั้นก็ตาม ด้วยคำว่า “ธรรมอย่างหนึ่งย่อมตกไปในธรรมทั้งปวง, ธรรมทั้งปวงย่อมตกไปในธรรมอย่างหนึ่ง” เป็นต้น เพราะได้แสดงความเป็นทางแห่งบัญญัติของบัญญัติที่พึงให้รู้ไว้แล้ว เมื่อบัญญัติที่พึงให้รู้มีความเป็นบัญญัติ ทางแห่งบัญญัติทั้งหลายก็ถูกกล่าวด้วยคำว่า “บัญญัติ” นั่นเอง คำว่า “ทางแห่งบัญญัติ” ก็ไม่ควรกล่าว และไม่สามารถกล่าวได้ว่า การแสดงการนับเป็นต้นมีประโยชน์เพื่อแสดงความแตกต่างระหว่างบัญญัติที่พึงให้รู้และบัญญัติที่เป็นเครื่องให้รู้ เพราะคำว่า “สังขา” เป็นต้น มีความหมายเหมือนกัน เพราะได้กล่าวไว้แล้วว่า ในพระบาลีว่า “แม้ด้วยความตาย สิ่งใดที่บุรุษสำคัญว่า ‘นี่ของเรา’ สิ่งนั้นย่อมละไป” (มหานิทเทส 41) ในที่นี้ คำว่า “บุรุษ” คือ สังขา สมัญญา...เป็นต้น...อภิลาปะ (มหานิทเทส 41) เช่นเดียวกัน คำว่า “มาคัณฑิยะ” คือ ชื่อ สมัญญา ของพราหมณ์นั้น เป็นต้น (มหานิทเทส 73) และไม่สามารถทำให้ความหมายของบัญญัติที่มีสภาพไม่สำเร็จอย่างอื่นปรากฏได้ หากเว้นเสียจากการกำหนดหมายว่า “นี่ชื่ออย่างนี้” และการรับรู้คำพูดว่า “รูป 3” เป็นต้น และความไม่สามารถของสิ่งเหล่านั้น เพราะว่าถ้าสิ่งเหล่านั้น (การกำหนดหมายและการรับรู้คำพูด) ไม่สามารถทำให้ความหมายปรากฏได้หากปราศจากบัญญัติ และไม่สามารถทำให้บัญญัติปรากฏได้ บัญญัติอื่นของบัญญัตินั้นก็พึงถูกกล่าว ของบัญญัตินั้น ของบัญญัตินั้น ก็จะไม่มีที่สิ้นสุด เพราะเหตุนั้น การรู้ความหมายก็จะไม่เกิดขึ้นเลย และการกำหนดหมายก็จะไม่เกิดขึ้นเมื่อสังเกตมีสภาพเป็นบัญญัติว่า “นี่คือความหมายของคำพูดนี้” หรือ “คำนี้เป็นเครื่องส่องความหมายนี้” แต่ในการกำหนดหมายเพียงเพื่อการเกิดขึ้นแห่งสัญญา (ความจำ) เท่านั้น การสมมติคำพูดที่พ้นจากคำพูดและความหมายของคำพูด ย่อมไม่มีประโยชน์ ด้วยพระบาลีว่า “พระพุทธพจน์ของพระผู้มีพระภาคย่อมกระทบโสตของชาวโลก” (กถาวัตถุ 347) “ดูกรอานนท์ เธอจำได้หรือไม่ว่า แต่ก่อนเธอเคยได้ยินชื่อเช่นนี้ คือ ชนวสภะ” (ทีฆนิกาย มหาวรรค 2.280) และ “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ชื่อโกณฑัญญะ” เป็นต้น (สังยุตตนิกาย สคาถวรรค 1.217) ความเป็นคำพูดของบัญญัติย่อมสำเร็จ เพราะเหตุนั้น ความหมายที่ไม่ขัดแย้งกับบาลีและอรรถกถา พึงพิจารณาแล้วถือเอา ယဒိ သတ္တာဒယော အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ န ဟောန္တိ, ကာ ပန အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ နာမာတိ? ပကာသိတော အယမတ္ထော ‘‘အဝိဇ္ဇမာနာနံ သတ္တာဒီနံ သင်္ခါ…ပေ… အဘိလာပေါ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီ’’တိ. သတ္တာဒီနဉ္စ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ အတ္ထိတာ နေဝ ဝတ္တဗ္ဗာ, ယေ စ ဝဒေယျုံ ‘‘ရူပါဒီနိ ဝိယ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ အဝိဇ္ဇမာနတာ ဝုတ္တာ, န နတ္ထိဘာဝတော’’တိ, အယဉ္စ ဝါဒေါ ဟေဝတ္ထိကထာယ ပဋိသိဒ္ဓေါ, န စ ရူပံ ဝေဒနာ န ဟောတီတိ အဝိဇ္ဇမာနံ နာမ ဟောတိ. ဧဝံ သတ္တာဒယောပိ ယဒိ အတ္ထိ, ရူပါဒယော န ဟောန္တီတိ အဝိဇ္ဇမာနာတိ န ဝတ္တဗ္ဗာ. ယသ္မာ ပန ယေသု ရူပါဒီသု စက္ခာဒီသု စ တထာ တထာ ပဝတ္တမာနေသု ‘‘သတ္တော ဣတ္ထီ ရထော ဃဋော’’တိအာဒိကာ ဝိစိတ္တသညာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သညာနုလောမာနိ စ အဓိဝစနာနိ, တေဟိ ရူပစက္ခာဒီဟိ အညော သတ္တရထာဒိသညာဝလမ္ဗိတော ဝစနတ္ထော ဝိဇ္ဇမာနော န ဟောတိ, တသ္မာ သတ္တရထာဒိအဘိလာပါ ‘‘အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, န စ တေ ‘‘မုသာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ လောကသမညာဝသေန ပဝတ္တတ္တာ. တတော ဧဝ တေ အဘိလာပါ ‘‘သမ္မုတိသစ္စ’’န္တိ ဝုစ္စန္တိ. သော စ ဝစနတ္ထော သယံ အဝိဇ္ဇမာနောပိ ဝိဇ္ဇမာနဿ ဝစနဿေဝ ဝသေန ပညတ္တိဝေါဟာရံ လဘတိ, ‘‘သမ္မုတိသစ္စ’’န္တိ စ ဝုစ္စတိ ယထာဂဟိတသညာဝသေန ပဝတ္တဝစနတ္ထဘာဝတော. ‘‘သမ္မုတိဉာဏံ သစ္စာရမ္မဏမေဝ, နာညာရမ္မဏ’’န္တိ (ကထာ. ၄၃၄) ကထာယ စ ‘‘ပထဝီကသိဏာဒိ စီဝရာဒိ စ သမ္မုတိသစ္စမှီ’’တိ ဣမိနာဝ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တန္တိ ဝိညာယတိ. ယသ္မာ ရူပါဒီသု သန္တာနေန ပဝတ္တမာနေသု ဧကတ္တဂ္ဂဟဏဝသေန တေ အမုဉ္စိတွာ ပဝတ္တံ သတ္တာဒိဂ္ဂဟဏံ စက္ခုဝိညာဏာဒီနိ ဝိယ ရူပါဒီသု တေသု ခန္ဓေသု စက္ခာဒီသု စ အသန္တံ အဝိဇ္ဇမာနံ သတ္တရထာဒိံ ဂဏှာတိ, တသ္မာ တံ ပရိတ္တာရမ္မဏာဒိဘာဝေန န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ. တထာ ယံ ခန္ဓသမူဟသန္တာနံ ဧကတ္တေန ဂဟိတံ ဥပါဒါယ ‘‘ကလျာဏမိတ္တော ပါပမိတ္တော [Pg.181] ပုဂ္ဂလော’’တိ ဂဟဏံ ပညတ္တိ စ ပဝတ္တတိ, တံ တဒုပါဒါနဘူတံ ပုဂ္ဂလသညာယ သေဝမာနဿ ကုသလာကုသလာနံ ဥပ္ပတ္တိ ဟောတီတိ ‘‘ပုဂ္ဂလောပိ ဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၉) ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန ပုဂ္ဂလော နာမ ကောစိ ဘာဝေါ နတ္ထိ, တသ္မာ ယထာ အာပေါဓာတုအာဒီနိ စိတ္တေန ဝိဝေစေတွာ ပထဝီဓာတု ဥပလဗ္ဘတိ, န ဧဝံ ရူပါဒယော ခန္ဓေ ဝိဝေစေတွာ ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတိ. ပဋိသေဓိတာ စ ပုဂ္ဂလကထာယ ပုဂ္ဂလဒိဋ္ဌိ. ဝဇိရာယ စ ဘိက္ခုနိယာ ဝုတ္တံ – หากสัตว์เป็นต้นไม่เป็นอวิชชมานบัญญัติ (บัญญัติที่ไม่มีอยู่จริง) แล้ว อวิชชมานบัญญัติชื่อว่าอะไรเล่า? เนื้อความนี้ข้าพเจ้าได้ประกาศไว้แล้วว่า 'การนับ... ฯลฯ ... การเรียกขานสัตว์เป็นต้นที่ไม่มีอยู่จริง (โดยปรมัตถ์) ชื่อว่าอวิชชมานบัญญัติ' และเพราะสัตว์เป็นต้นไม่มีอยู่จริง จึงไม่ควรกล่าวถึงความมีอยู่ของสัตว์เหล่านั้นเลย ส่วนผู้ใดพึงกล่าวว่า 'ความเป็นอวิชชมานะ (ความไม่มีอยู่) ท่านกล่าวไว้เพราะความไม่มีอยู่ของสัตว์เป็นต้น เหมือนรูปเป็นต้น (ที่มีอยู่จริง) ไม่ใช่กล่าวเพราะความไม่มีอยู่โดยสิ้นเชิง' วาทะนี้ถูกห้ามไว้แล้วในเหวัตถิกถา และรูปไม่ใช่ว่าจะเป็นอวิชชมานะ (สิ่งที่ไม่มีอยู่) เพราะเหตุว่ารูปไม่ใช่เวทนา ฉันใด แม้สัตว์เป็นต้นหากมีอยู่จริง ก็ไม่ควรกล่าวว่าเป็นอวิชชมานะ (สิ่งที่ไม่มีอยู่) เพราะเหตุว่ารูปเป็นต้นไม่ใช่สัตว์เหล่านั้น ฉันนั้น แต่เพราะเมื่อรูปเป็นต้นและจักขุเป็นต้นเป็นไปอยู่โดยประการนั้นๆ สัญญาอันวิจิตรว่า 'สัตว์ หญิง รถ หม้อ' เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้น และชื่อเรียกทั้งหลายที่คล้อยตามสัญญาก็เกิดขึ้นด้วย อรรถของคำ (สภาวะ) อื่นที่อิงอาศัยสัญญาว่าสัตว์และรถเป็นต้น ซึ่งต่างไปจากรูปและจักขุเป็นต้นเหล่านั้น ย่อมไม่มีอยู่จริง เพราะเหตุนั้น คำเรียกขานว่าสัตว์และรถเป็นต้น จึงชื่อว่า 'อวิชชมานบัญญัติ' และคำเหล่านั้นไม่ชื่อว่าเป็น 'มุสา' (คำเท็จ) เพราะเป็นไปตามความตกลงของโลก (โลกสมัญญา) เพราะเหตุนั้นเอง คำเรียกขานเหล่านั้นจึงชื่อว่า 'สมมติสัจจะ' และอรรถของคำนั้น แม้ตนเองจะไม่มีอยู่จริง ก็ย่อมได้ชื่อว่าเป็นบัญญัติโวหารโดยอาศัยเสียงเรียก (วจนะ) ที่มีอยู่จริงนั่นเอง และชื่อว่า 'สมมติสัจจะ' เพราะเป็นสภาวะแห่งอรรถของคำที่เป็นไปตามอำนาจของสัญญาที่ยึดถือไว้ตามที่ปรากฏ และพึงทราบว่า ในกถาว่า 'สมมติญาณมีสัจจะเป็นอารมณ์เท่านั้น ไม่ใช่อารมณ์อื่น' (กถา. 434) ที่กล่าวว่า 'ปฐวีกสิณเป็นต้น และจีวรเป็นต้น เป็นสมมติสัจจะ' นั้น ท่านกล่าวด้วยอธิบายนี้เอง เพราะเมื่อรูปเป็นต้นเป็นไปอยู่โดยสืบเนื่องกัน การยึดถือว่าเป็นสัตว์เป็นต้นที่เป็นไปโดยไม่ละทิ้งรูปเป็นต้นเหล่านั้น ด้วยอำนาจการยึดถือว่าเป็นหนึ่งเดียว ย่อมยึดถือสัตว์และรถเป็นต้นที่ไม่มีอยู่จริง ไม่ปรากฏอยู่ในขันธ์เหล่านั้นคือรูปเป็นต้นและจักขุเป็นต้น เหมือนอย่างจักขุวิญญาณเป็นต้นยึดถืออารมณ์ ฉะนั้น จึงกล่าวว่าอารมณ์นั้นไม่ควรกล่าวว่าเป็นปริตตารมณ์ (อารมณ์เล็กน้อย) เป็นต้น เช่นเดียวกัน การยึดถือและบัญญัติว่า 'กัลยาณมิตร ปาปมิตร บุคคล' ย่อมเป็นไปโดยอาศัยความสืบเนื่องแห่งหมวดหมู่ขันธ์ที่ถูกยึดถือว่าเป็นหนึ่งเดียว และท่านกล่าวว่า 'แม้บุคคลก็เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย' (ปัฏฐาน 1.1.9) เพราะการเกิดขึ้นแห่งกุศลและอกุศลย่อมมีแก่บุคคลผู้เสพหมวดหมู่ขันธ์นั้นอันเป็นที่ตั้งแห่งการยึดถือด้วยสัญญาว่าเป็นบุคคล แต่เพราะสภาวะที่ชื่อว่าบุคคลไม่มีอยู่จริง ฉะนั้น เหมือนอย่างว่าเมื่อแยกธาตุน้ำเป็นต้นออกด้วยจิตแล้ว ย่อมพบเห็นปฐวีธาตุได้ฉันใด เมื่อแยกขันธ์มีรูปเป็นต้นออกแล้ว จะพบเห็นบุคคลไม่ได้ฉันนั้น และในปุคคลกถาก็ได้ปฏิเสธปุคคลทิฏฐิไว้แล้ว และพระวชิราภิกษุณีก็ได้กล่าวไว้ว่า - ‘‘ကံ နု သတ္တောတိ ပစ္စေသိ, မာရ ဒိဋ္ဌိဂတံ နု တေ; သုဒ္ဓသင်္ခါရပုဉ္ဇောယံ, နယိဓ သတ္တုပလဗ္ဘတီ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၇၁; မဟာနိ. ၁၈၆; ကထာ. ၂၃၃); “มารเอ๋ย ท่านยึดถือสิ่งใดว่าเป็นสัตว์? นั่นเป็นเพียงทิฏฐิของท่านเท่านั้น กองสังขารนี้เป็นเพียงกองสังขารล้วนๆ ในกองสังขารนี้จะหาบุคคล (สัตว์) ไม่ได้เลย” သတ္တောတိ ပန ဝစနဿ ပညတ္တိယာ ပဝတ္တိံ ဒဿေတုံ သာ ဧဝမာဟ – แต่เพื่อแสดงความเป็นไปแห่งบัญญัติของคำว่า 'สัตว์' พระภิกษุณีนั้นจึงกล่าวอย่างนี้ว่า - ‘‘ယထာပိ အင်္ဂသမ္ဘာရာ, ဟောတိ သဒ္ဒေါ ရထော ဣတိ; ဧဝံ ခန္ဓေသု သန္တေသု, ဟောတိ သတ္တောတိ သမ္မုတီ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၇၁; မဟာနိ. ၁၈၆; ကထာ. ၂၃၃); “เหมือนอย่างว่า เพราะการประกอบกันของอวัยวะ (ส่วนประกอบ) ทั้งหลาย เสียงว่า 'รถ' ย่อมมีได้ฉันใด เมื่อขันธ์ทั้งหลายมีอยู่ สมมติว่า 'สัตว์' ก็ย่อมมีได้ฉันนั้น” ယဒိ ပုဂ္ဂလော န ဝိဇ္ဇတိ, ကထံ ပုဂ္ဂလဂ္ဂဟဏဿ သာရမ္မဏတာ သိယာတိ? အဝိဇ္ဇမာနဿပိ အာရမ္မဏဿ ဂဟဏတော. အဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဟိ ပရိကပ္ပိတံ လောကသညာတံ ဝါ ဝိဇ္ဇမာနံ ဝါ သဘာဝဘူတံ အာရမ္မဏံ ဂဟေတွာဝ ဥပ္ပဇ္ဇနတော သာရမ္မဏတာ ဝုတ္တာ. သာရမ္မဏာတိ ဟိ ဝစနံ စိတ္တစေတသိကာနံ အာရမ္မဏေန ဝိနာ အပ္ပဝတ္တိညေဝ ဒီပေတိ, န တေဟိ ဂဟိတဿ အာရမ္မဏဿ ဝိဇ္ဇမာနတံ အဝိဇ္ဇမာနတံ ဝါတိ. အယံ သင်္ခတာသင်္ခတဝိနိမုတ္တဿ အတ္ထိတာပဋိသေဓံ သဗ္ဗထာ အနုဝတ္တန္တာနံ ဝိနိစ္ဆယော. หากบุคคลไม่มีอยู่จริง การยึดถือบุคคลจะเป็นสภาวะที่มีอารมณ์ (สารัมมณตา) ได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะมีการยึดถือแม้อารมณ์ที่ไม่มีอยู่จริง ความจริง ความเป็นสภาวะที่มีอารมณ์ ท่านกล่าวไว้เพราะความที่จิตและเจตสิกเกิดขึ้นโดยยึดถืออารมณ์ที่ถูกดำริขึ้น (ปริกัปปิตะ) หรือที่โลกรับรู้กัน (โลกสัญญา) ซึ่งไม่มีอยู่จริง หรืออารมณ์ที่เป็นสภาวะซึ่งมีอยู่จริงนั่นเอง เพราะคำว่า 'สารัมมณะ' (มีอารมณ์) ย่อมแสดงเพียงความไม่เป็นไปของจิตและเจตสิกที่ปราศจากอารมณ์เท่านั้น ไม่ได้แสดงความมีอยู่หรือความไม่มีอยู่ของอารมณ์ที่จิตและเจตสิกเหล่านั้นยึดถือเลย นี้เป็นการวินิจฉัยของพระอาจารย์ทั้งหลายผู้ดำเนินตามการปฏิเสธความมีอยู่ของอรรถคือบัญญัติที่พ้นจากสังขตะและอสังขตะโดยประการทั้งปวง ၁၃၁၆. နာမကရဏဋ္ဌေနာတိ အညံ အနပေက္ခိတွာ သယမေဝ အတ္တနော နာမကရဏသဘာဝတောတိ အတ္ထော. ယဉှိ ပရဿ နာမံ ကရောတိ, တဿ စ တဒပေက္ခတ္တာ အညာပေက္ခံ နာမကရဏန္တိ နာမကရဏသဘာဝတာ န ဟောတိ. တသ္မာ မဟာဇနဿ ဉာတီနံ ဂုဏာနဉ္စ သာမညနာမာဒိကာရကာနံ နာမဘာဝေါ နာပဇ္ဇတိ. ယဿ စ အညေဟိ နာမံ ကရီယတိ, တဿ စ နာမကရဏသဘာဝတာ နတ္ထီတိ နတ္ထိယေဝ နာမဘာဝေါ, ဝေဒနာဒီနံ ပန သဘာဝသိဒ္ဓတ္တာ ဝေဒနာဒိနာမဿ နာမကရဏသဘာဝတော နာမတာ ဝုတ္တာ. ပထဝီအာဒိနိဒဿနေန နာမဿ သဘာဝသိဒ္ဓတံယေဝ နိဒဿေတိ, န နာမဘာဝသာမညံ, နိရုဠှတ္တာ ပန နာမသဒ္ဒေါ အရူပဓမ္မေသု ဧဝ ဝုတ္တော, န ပထဝီအာဒီသူတိ န တေသံ နာမဘာဝေါ. မာတိကာယ စ ပထဝီအာဒီနံ နာမတာနာပတ္တိ [Pg.182] ဝုတ္တာဝ. န ဟိ ပထဝီအာဒိနာမံ ဝိဇဟိတွာ ကေသာဒိနာမေဟိ ရူပဓမ္မာနံ ဝိယ ဝေဒနာဒိနာမံ ဝိဇဟိတွာ အညေန နာမေန အရူပဓမ္မာနံ ဝေါဟရိတဗ္ဗေန ပိဏ္ဍာကာရေန ပဝတ္တိ အတ္ထီတိ. ๑๓๑๖. คำว่า 'โดยอรรถว่าเป็นการกระทำชื่อ' หมายความว่า โดยสภาวะที่เป็นการกระทำชื่อของตนเองนั่นเอง โดยไม่เพ่งเล็งถึงสิ่งอื่น ความจริง สิ่งใดที่กระทำชื่อให้แก่สิ่งอื่น และเพราะสิ่งนั้นต้องเพ่งเล็งถึงสิ่งอื่นนั้น การกระทำชื่อนั้นจึงเป็นการกระทำชื่อที่ต้องเพ่งเล็งถึงสิ่งอื่น สภาวะแห่งการกระทำชื่อ (นามกรณสภาวตา) จึงไม่มี เพราะเหตุนั้น ความเป็นนามจึงไม่ถึงแก่ผู้กระทำสามัญนามเป็นต้น เช่น มหาชน ญาติ และคุณทั้งหลาย และสิ่งใดที่ถูกผู้อื่นกระทำชื่อให้ สภาวะแห่งการกระทำชื่อก็ไม่มีแก่สิ่งนั้น ความเป็นนามจึงไม่มีเลย แต่เพราะเวทนาเป็นต้นสำเร็จได้ด้วยสภาวะของตนเอง ความเป็นนามจึงถูกกล่าวไว้เพราะสภาวะแห่งการกระทำชื่อของชื่อมีเวทนาเป็นต้น ท่านแสดงความสำเร็จด้วยสภาวะของตนเองของนามนั่นเองด้วยการยกตัวอย่างมีปฐวีเป็นต้น ไม่ได้แสดงความเหมือนกันโดยความเป็นนาม แต่เพราะคำว่า 'นาม' เป็นคำที่ใช้กันจนชิน (นิรุฬหะ) ในอรูปธรรมทั้งหลาย ท่านจึงกล่าวคำว่า 'นาม' เฉพาะในอรูปธรรมเท่านั้น ไม่ได้กล่าวในปฐวีเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ความเป็นนามจึงไม่มีแก่รูปธรรมเหล่านั้น และในมาติกาก็ได้กล่าวถึงความไม่ถึงความเป็นนามของปฐวีเป็นต้นไว้แล้ว ความจริง การเป็นไปโดยอาการที่เป็นกลุ่มก้อนซึ่งควรเรียกขานด้วยชื่ออื่นโดยละทิ้งชื่อมีเวทนาเป็นต้นของอรูปธรรมทั้งหลาย ย่อมไม่มี เหมือนอย่างการเป็นไปโดยอาการที่เป็นกลุ่มก้อนซึ่งควรเรียกขานด้วยชื่อมีเกสาเป็นต้นโดยละทิ้งชื่อมีปฐวีเป็นต้นของรูปธรรมทั้งหลายมีอยู่ အထ ဝါ ရူပဓမ္မာ စက္ခာဒယော ရူပါဒယော စ တေသံ ပကာသကပကာသိတဗ္ဗဘာဝတော ဝိနာ နာမေန ပါကဋာ ဟောန္တိ, န ဧဝံ အရူပဓမ္မာတိ အဓိဝစနသမ္ဖဿော ဝိယ နာမာယတ္တဂဟဏီယဘာဝေန ‘‘နာမ’’န္တိ ဝုတ္တာ, ပဋိဃသမ္ဖဿောပိ န စက္ခာဒီနိ ဝိယ နာမေန ဝိနာ ပါကဋောတိ ‘‘နာမ’’န္တိ ဝုတ္တော. အရူပတာယ ဝါ အညနာမသဘာဂတ္တာ သင်္ဂဟိတောယံ, အညဖဿသဘာဂတ္တာ ဝါ. ဝစနတ္ထောပိ ဟိ ‘‘ရူပယတီတိ ရူပံ, နာမယတီတိ နာမ’’န္တိ ဣဓ ပစ္ဆိမပုရိမာနံ သမ္ဘဝတိ. ရူပယတီတိ ဝိနာပိ နာမေန အတ္တာနံ ပကာသယတီတိ အတ္ထော, နာမယတီတိ နာမေန ဝိနာ အပါကဋဘာဝတော အတ္တနော ပကာသကံ နာမံ ကရောတီတိ အတ္ထော. အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယတာယာတိ သတိပိ ရူပဿ အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယဘာဝေ န ပရမဿာသဘူတံ နိဗ္ဗာနံ ဝိယ သာတိသယံ တံနာမနသဘာဝေန ပစ္စယောတိ နိဗ္ဗာနမေဝ ‘‘နာမ’’န္တိ ဝုတ္တံ. อีกนัยหนึ่ง (ตามแนวอรรถกถา) รูปธรรมทั้งหลาย คือ จักขุเป็นต้น และรูปารมณ์เป็นต้น ย่อมปรากฏได้โดยไม่ต้องอาศัยชื่อ เพราะความเป็นสภาพที่แสดงให้ปรากฏ (เป็นต้น) แต่นามธรรมทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น นามธรรมเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า "นาม" เพราะความเป็นสภาพที่พึงยึดถือโดยความเกี่ยวข้องกับชื่อ เหมือนอธิวจนสัมผัส แม้ปฏิฆสัมผัสก็ไม่ปรากฏได้โดยไม่ต้องอาศัยชื่อเหมือนจักขุเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า "นาม" อีกนัยหนึ่ง ปฏิฆสัมผัสนี้ถูกสงเคราะห์เข้าในนามแล้ว เพราะความเป็นนามธรรม หรือเพราะความเป็นสภาพที่เหมือนกับนามธรรมอื่น หรือเพราะความเป็นสภาพที่เหมือนกับผัสสะอื่น จริงอยู่ แม้วจนัตถะ (ความหมายของรูปศัพท์) ว่า "รูปยติ" (ย่อมแสดงให้ปรากฏ) จึงชื่อว่า "รูป" และ "นามยติ" (ย่อมทำชื่อ) จึงชื่อว่า "นาม" นี้ ย่อมสมควรแก่รูปที่เกิดภายหลังและนามที่เกิดก่อนในนามรูปทุกะนี้ ความหมายของบทว่า "รูปยติ" คือ ย่อมแสดงตนให้ปรากฏได้แม้ปราศจากชื่อ ความหมายของบทว่า "นามยติ" คือ ย่อมทำชื่อที่แสดงตนให้ปรากฏ เพราะความเป็นสภาพที่ไม่ปรากฏถ้าไม่มีชื่อ บทว่า "อารัมมณาธิปติปัจจยตายะ" คือ แม้รูปจะมีความเป็นอารัมมณาธิปติปัจจัยอยู่ แต่รูปนั้นก็ไม่เป็นปัจจัยโดยสภาพที่ทำให้น้อมไปหาอย่างยิ่งเหมือนพระนิพพานซึ่งเป็นที่พึ่งอันยอดเยี่ยม เพราะเหตุนั้น พระนิพพานเท่านั้นจึงถูกเรียกว่า "นาม" ၁၃၁၈. ဝဋ္ဋမူလသမုဒါစာရဒဿနတ္ထန္တိ သတ္တာနံ ဝဋ္ဋမူလသမုဒါစာရော နာမ အဝိဇ္ဇာ စ ဘဝတဏှာ စ, တံဒဿနတ္ထန္တိ အတ္ထော. တတ္ထ သမုဒါစရတီတိ သမုဒါစာရော, ဝဋ္ဋမူလမေဝ သမုဒါစာရော ဝဋ္ဋမူလသမုဒါစာရော, ဝဋ္ဋမူလဒဿနေန ဝဋ္ဋမူလာနံ ပဝတ္တိ ဒဿိတာ ဟောတီတိ ဝဋ္ဋမူလာနံ သမုဒါစာရဿ ဒဿနတ္ထန္တိပိ အတ္ထော. ๑๓๑๘. บทว่า "วัฏฏมูลสมุทาจารทัสสนัตถัง" คือ รากเหง้าแห่งวัฏฏะที่ย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวดของสัตว์ทั้งหลาย ได้แก่ อวิชชาและภวตัณหา ความหมายว่า เพื่อประโยชน์แก่การแสดงซึ่งรากเหง้าแห่งวัฏฏะที่ย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวดนั้น ในบทว่า "วัฏฏมูลสมุทาจารทัสสนัตถัง" นั้น บทว่า "สมุทาจาโร" คือ ย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวด รากเหง้าแห่งวัฏฏะนั่นเองย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวด ชื่อว่า "วัฏฏมูลสมุทาจาโร" คือ รากเหง้าแห่งวัฏฏะที่ย่อมเป็นไปอย่างยิ่งยวด อีกนัยหนึ่ง ความหมายว่า เพื่อประโยชน์แก่การแสดงซึ่งสมุทาจาระ (ความเป็นไป) ของรากเหง้าแห่งวัฏฏะทั้งหลาย เพราะการเป็นไปของรากเหง้าแห่งวัฏฏะทั้งหลายอันพระผู้มีพระภาคแสดงแล้วด้วยการแสดงซึ่งรากเหง้าแห่งวัฏฏะทั้งหลาย ก็ย่อมเป็นไปได้ ၁၃၂၀. ဧကေကသ္မိဉ္စ အတ္တာတိ စ လောကောတိ စ ဂဟဏဝိသေသံ ဥပါဒါယ ‘‘အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧကံ ဝါ ခန္ဓံ အတ္တတော ဂဟေတွာ အညံ အတ္တနော ဥပဘောဂဘူတော လောကောတိ ဂဏှန္တဿ အတ္တနော အတ္တာနံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ ပရဿ အတ္တာနံ ‘‘လောကော’’တိ ဂဏှန္တဿ ဝါ ဝသေန ‘‘အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ ဝုတ္တံ. တံ ဘဝိဿတီတိ တံ ဒွိဓာပိ ဂဟိတံ ခန္ဓပဉ္စကံ ဘဝိဿတီတိ နိဝိဋ္ဌာ ပရာမသန္တီတိ အတ္ထော. ๑๓๒๐. อีกนัยหนึ่ง บทว่า "อัตตาและโลก" อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว โดยอาศัยความพิเศษแห่งการยึดถือว่า "อัตตา" และ "โลก" ในขันธ์แต่ละอย่าง หรือโดยอำนาจของบุคคลผู้ยึดถือขันธ์หนึ่งโดยความเป็นอัตตา แล้วยึดถือขันธ์อื่นว่าเป็นโลกซึ่งเป็นเครื่องบริโภคของอัตตา หรือโดยอำนาจของบุคคลผู้ยึดถืออัตตาของตนว่าเป็น "อัตตา" แล้วยึดถืออัตตาของผู้อื่นว่าเป็น "โลก" บทว่า "ตํ ภวิสฺสติ" คือ ทิฏฐิที่ย่อมพิจารณาผิดอันตั้งมั่นแล้วว่า หมู่แห่งขันธ์ห้านั้นอันบุคคลยึดถือแล้วโดยประการทั้งสองจักเป็นไปดังนี้ มีความหมายดังนี้ ၁၃၃၂. သဟ သိက္ခိတဗ္ဗော ဓမ္မော သဟဓမ္မော, တတ္ထ ဘဝံ သဟဓမ္မိကံ. ကမ္မတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ဒေါဝစဿသဒ္ဒတော အာယ-သဒ္ဒံ အနညတ္ထံ ကတွာ ‘‘ဒေါဝစဿာယ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဒုဗ္ဗစဿ ကမ္မ’’န္တိ အာဟ. ဒေါဝစဿဿ ဝါ အယနံ ပဝတ္တိ ဒေါဝစဿာယံ. ဝစနဿ ပဋိဝိရုဒ္ဓဝစနံ ပဋာဏိကဂဟဏံ[Pg.183]. ဂုဏေဟိ ဂရူသု ဂါရဝေန ဝသနံ ဂရုဝါသော. ဇာတိအာဒီဟိ ဇေဋ္ဌကေသု ပဋိဿုဏိတဗ္ဗေသု ဝသနံ သဇေဋ္ဌကဝါသော. ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗာ ဝါ ဂရုနော. ဟိရိယိတဗ္ဗာ ဇေဋ္ဌကာ. ယာယ စေတနာယ ဒုဗ္ဗစော ဟောတိ, သာ ဒေါဝစဿတာ ဘဝိတုံ အရဟတီတိ ‘‘သင်္ခါရက္ခန္ဓောယေဝါ’’တိ အာဟ. ๑๓๓๒. ธรรมที่พึงศึกษาพร้อมกัน ชื่อว่า "สหธรรม" (คืออธิศีลเป็นต้น) สิกขาบทที่เกิดในสหธรรมนั้น ชื่อว่า "สหธัมมิกัง" ด้วยอัธยาศัยที่ตรัสว่า "กรรมของบุคคลผู้ว่ายาก" โดยการทำให้ศัพท์ว่า "อายะ" ไม่มีอรรถอื่น (จากอรรถของบทว่า โทวจัสสะ) หลังศัพท์ว่า "โทวจัสสะ" ซึ่งเป็นไปในอรรถว่ากรรม จึงตรัสว่า "โทวจัสสายะ" อีกนัยหนึ่ง "โทวจัสสายะ" คือ การเป็นไปของการเป็นผู้มีวาจาว่ายาก การกล่าววาจาที่ขัดแย้งกับวาจาที่ผู้อื่นกล่าวแล้ว ชื่อว่า "ปฏานิกคหณะ" การอยู่ในบุคคลผู้ควรเคารพด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ด้วยความเคารพ ชื่อว่า "ครุวาสะ" การอยู่ในบุคคลผู้เป็นใหญ่ ผู้ควรเชื่อฟังด้วยชาติเป็นต้น ชื่อว่า "สเชฏฐกวาสะ" อีกนัยหนึ่ง บุคคลผู้ควรสะดุ้งกลัว ชื่อว่า "ครุ" บุคคลผู้ควรละอาย ชื่อว่า "เชฏฐกะ" ด้วยการพิจารณาดังนี้ว่า เจตนาใดที่ทำให้บุคคลเป็นผู้ว่ายาก เจตนานั้นควรเพื่อความเป็นโทวจัสสตา จึงตรัสว่า "สังขารขันธ์นั่นเอง" ၁၃၃၃. ဒု-သဒ္ဒေန ယုတ္တံ နာမံ ဒုန္နာမံ. အနုပသင်္ကမန္တဿပိ အနုသိက္ခနံ သေဝနာတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဘဇနာတိ ဥပသင်္ကမနာ’’တိ အာဟ. သဗ္ဗတောဘာဂေနာတိ ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ အာဝိ စေဝ ရဟော စ. ๑๓๓๓. ชื่อที่ประกอบด้วยศัพท์ว่า "ทุ" ชื่อว่า "ทุรนาม" ด้วยอัธยาศัยที่ตรัสว่า "ภชนาติ อุปสงฺกมนา" คือ การศึกษาตามโดยเลียนแบบ (แม้จากที่ไกล) ของบุคคลผู้ไม่เข้าไปหา ชื่อว่า "เสวนา" บทว่า "สัพพโตภาเคนะ" คือ ด้วยกาย วาจา และใจ ทั้งในที่เปิดเผยและในที่ลับ ၁၃၃၆. ဝိနယောတိ ဝိဘင်္ဂခန္ဓကာ ဝုတ္တာ. ဝတ္ထုဝီတိက္ကမတော ပုဗ္ဗေ ပရတော စ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇန္တော နာမ န ဟောတီတိ သဟ ဝတ္ထုနာ အာပတ္တိံ ပရိစ္ဆိန္ဒတိ. တေနာဟ ‘‘သဟ ဝတ္ထုနာ…ပေ… အာပတ္တိကုသလတာ နာမာ’’တိ. သဟ ကမ္မဝါစာယာတိ အဗ္ဘာနတိဏဝတ္ထာရကကမ္မဝါစာယ ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, ဣတ္ထန္နာမံ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇိ’’န္တိအာဒိကာယ စ. သဟေဝ ဟိ ကမ္မဝါစာယ အာပတ္တိဝုဋ္ဌာနဉ္စ ပရိစ္ဆိန္ဒတီတိ. အာပတ္တိယာ ဝါ ကာရဏံ ဝတ္ထု, ဝုဋ္ဌာနဿ ကာရဏံ ကမ္မဝါစာတိ ကာရဏေန သဟ ဖလဿ ဇာနနဝသေန ‘‘သဟ ဝတ္ထုနာ သဟ ကမ္မဝါစာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ๑๓๓๖. วิภังค์และขันธกะทั้งหลาย อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า "วินัย" เพราะเหตุที่บุคคลผู้ถึงอาบัติทั้งก่อนและหลังกาลที่ล่วงละเมิดวัตถุยังไม่ชื่อว่าถึงอาบัติ จึงย่อมกำหนดอาบัติพร้อมด้วยวัตถุ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "สหะ...เป็นต้น...ชื่อว่าอาปัตติกุสลตา" บทว่า "สหกัมมวาจายะ" คือ ด้วยกรรมวาจามีอัพภานะและติณวัตถารกะเป็นต้น และด้วยวาจามี "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์ต้องอาบัติชื่อนี้" เป็นต้น จริงอยู่ ย่อมกำหนดการออกจากอาบัติพร้อมกับกรรมวาจาเท่านั้น อีกนัยหนึ่ง เหตุของอาบัติคือวัตถุ เหตุของการออกจากอาบัติคือกรรมวาจา ด้วยอำนาจแห่งการรู้ซึ่งอาบัติอันเป็นผลพร้อมด้วยวัตถุอันเป็นเหตุ (อีกนัยหนึ่ง) ด้วยอำนาจแห่งการรู้ซึ่งการออกจากอาบัติอันเป็นผลพร้อมด้วยกรรมวาจาอันเป็นเหตุ จึงตรัสว่า "สหวัตถุนา สหกัมมวาจายา" ၁၃၃၈. အယမေဝတ္ထော သဟ ပရိကမ္မေနာတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တော. ဝုဋ္ဌာနကပညာယာတိ ဝုဋ္ဌာနဿ ကာရဏဘူတာယ ပရိကမ္မပညာယ. ๑๓๓๘. ความหมายนี้เท่านั้น อันพระสังคหกาจารย์ตรัสไว้ในบทว่า "สหปริกัมเมนะ" บทว่า "วุฏฺฐานกปญฺญายะ" คือ ของปริกัมมปัญญาซึ่งเป็นเหตุของการออกจากสมาบัติ ၁၃၄၀. ဓာတုဝိသယာ သဗ္ဗာပိ ပညာ ဓာတုကုသလတာ, တဒေကဒေသာ မနသိကာရကုသလတာတိ အဓိပ္ပာယေန ပုရိမပဒေပိ ဥဂ္ဂဟမနသိကာရဇာနနပညာ ဝုတ္တာ. ပုရိမပဒေ ဝါ ဝါစုဂ္ဂတာယ ဓာတုပါဠိယာ မနသိကရဏံ ‘‘မနသိကာရော’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဥဂ္ဂဏှန္တီ မနသိကရောန္တီ ဓာတုပါဠိယာ အတ္ထံ သုဏန္တီ ဂန္ထတော စ အတ္ထတော စ ဓာရေန္တီ ‘‘အယံ စက္ခုဓာတု နာမာ’’တိအာဒိနာ သဘာဝတော အဋ္ဌာရသေဝါတိ ဂဏနတော စ ပရိစ္ဆေဒံ ဇာနန္တီ စ ပညာ ဥဂ္ဂဟပညာဒိကာ ဝုတ္တာ. ပစ္ဆိမပဒေ ပဉ္စဝိဓာပိ သာ ပညာ ဥဂ္ဂဟောတိ တတော စ ပဝတ္တော အနိစ္စာဒိမနသိကာရော ‘‘ဥဂ္ဂဟမနသိကာရော’’တိ ဝုတ္တော, တဿ ဇာနနံ ပဝတ္တနမေဝ, ယထာ ပဝတ္တံ ဝါ ဥဂ္ဂဟံ, ဧဝမေဝ ပဝတ္တော ဥဂ္ဂဟောတိ ဇာနနံ ဥဂ္ဂဟဇာနနံ. မနသိကာရောပိ ‘‘ဧဝံ ပဝတ္တေတဗ္ဗော ဧဝဉ္စ ပဝတ္တော’’တိ ဇာနနံ မနသိကာရဇာနနံ. တဒုဘယမ္ပိ မနသိကာရကောသလ္လန္တိ [Pg.184] ဝုတ္တံ. ဥဂ္ဂဟောပိ ဟိ မနသိကာရသမ္ပယောဂတော မနသိကာရနိရုတ္တိံ လဒ္ဓုံ ယုတ္တောတိ ယော စ မနသိ ကာတဗ္ဗော, ယော စ မနသိကရဏုပါယော, သဗ္ဗော သော မနသိကာရောတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ. တတ္ထ စ ကောသလ္လံ မနသိကာရကုသလတာတိ. ๑๓๔๐. ปัญญาทั้งหมดที่มีธาตุเป็นอารมณ์ ชื่อว่า "ธาตุกุสลตา" ปัญญาที่รู้ซึ่งอุคคหะ มนสิการะ และชานนะ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของห้าอย่างนั้น ชื่อว่า "มนสิการกุสลตา" ด้วยอัธยาศัยดังนี้ ปัญญาที่รู้อุคคหะและมนสิการะก็อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วในบทหน้า (คือ ธาตุกุสลตา) อีกนัยหนึ่ง ในบทหน้า (คือ ธาตุกุสลตา) การมนสิการซึ่งธาตุบาลีที่ท่องจำได้แล้ว (เพราะอุคคหปัญญา) อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า "มนสิการ" ในอุคคหปัญญาเป็นต้นเหล่านั้น ปัญญาที่ย่อมเรียน ปัญญาที่ย่อมมนสิการ ปัญญาที่ย่อมฟังซึ่งอรรถของธาตุบาลี ปัญญาที่ย่อมทรงจำทั้งโดยคันถะบาลีและโดยอรรถ และปัญญาที่ย่อมรู้ซึ่งขอบเขตทั้งโดยสภาพมี 'จักขุปสาทนี้ชื่อว่าจักขุธาตุ' เป็นต้น และโดยการนับจำนวนว่า 'ธาตุทั้งหลายมีสิบแปดอย่างเท่านั้น' อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า 'อุคคหปัญญาเป็นต้น' ในบทหลัง (คือ มนสิการกุสลตา) ปัญญาทั้งห้าอย่างนั้น อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า 'อุคคหะ' และมนสิการมีอนิจจะเป็นต้นที่เกิดขึ้นแล้วจากอุคคหปัญญานั้น อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า 'อุคคหมนสิการ' การรู้ซึ่งอุคคหมนสิการนั้น คือการให้เป็นไปนั่นเอง อีกนัยหนึ่ง การรู้ว่าการเรียนที่เกิดขึ้นแล้วอย่างใดอย่างหนึ่ง การเรียนที่เกิดขึ้นแล้วอย่างนั้นนั่นเอง ชื่อว่า 'อุคคหชานนะ' แม้มนสิการก็การรู้ว่า 'อันบุคคลพึงให้เป็นไปดังนี้ และเกิดขึ้นแล้วดังนี้' ชื่อว่า 'มนสิการชานนะ' อุคคหชานนะและมนสิการชานนะทั้งสองอย่างนั้น อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วว่า 'มนสิการโกสัลละ' จริงอยู่ เพราะเหตุใด แม้การเรียนก็ย่อมควรเพื่ออันได้ซึ่งชื่อว่ามนสิการ เพราะประกอบด้วยมนสิการ และเพราะเหตุใด ลักษณะมีอนิจจะเป็นต้นใดอันบุคคลพึงมนสิการ และสภาพธรรมคือปัญญาใดเป็นอุบายแห่งการมนสิการ ทั้งหมดนั้นย่อมควรเพื่อกล่าวว่า 'มนสิการ' และในอุคคหะและมนสิการเหล่านั้น ญาณที่เป็นเหตุแห่งความชำนาญ ชื่อว่า 'มนสิการกุสลตา' พึงทราบดังนี้ ၁၃၄၂. တီသုပိ ဝါ…ပေ… ဝဋ္ဋတီတိ တဿာ စ ဥဂ္ဂဟာဒိဘာဝေါ ဝုတ္တော. သမ္မသနံ ပညာ, သာ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ အနိစ္စာဒိသမ္မသနကိစ္စံ သာဓေတိ နိစ္စသညာဒိပဇဟနတော. မနသိကာရော သမ္မသနသမ္ပယုတ္တော တထေဝ အနိစ္စာဒိမနသိကာရကိစ္စံ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တော သာဓေတိ. တေနာဟ ‘‘သမ္မသနမနသိကာရာ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ’’တိ. ဣမိနာ ပန ပစ္စယေန ဣဒံ ဟောတီတိ ဧဝံ အဝိဇ္ဇာဒီနံ သင်္ခါရာဒိပစ္စယုပ္ပန္နဿ ပစ္စယဘာဝဇာနနံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကုသလတာတိ ဒဿေတိ. ๑๓๔๒. ในธรรม ๓ อย่างก็ดี...เป็นต้นว่า "ย่อมเป็นไป" ความเป็นแห่งอุคคหะเป็นต้นของกุศลนั้น (คือกุศลตา) อันพระสังคหกาจารย์กล่าวไว้แล้ว. การพิจารณาคือปัญญา ปัญญานั้นประกอบด้วยมรรค ย่อมยังกิจคือการพิจารณาโดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น ให้สำเร็จ เพราะละนิจจสัญญาเป็นต้นได้. มนสิการประกอบด้วยสัมมสนะ (ญาณ) ก็ย่อมยังกิจคือการมนสิการโดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น ให้สำเร็จได้เช่นนั้นเอง เพราะประกอบด้วยมรรค. เพราะเหตุนั้น พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวว่า "สัมมสนะและมนสิการเป็นโลกิยะและโลกุตตระปะปนกัน". อนึ่ง ด้วยบทว่า "เพราะปัจจัยนี้ สิ่งนี้ย่อมมี" ดังนี้ ย่อมแสดงว่า การรู้ความเป็นปัจจัยของอวิชชาเป็นต้น และของสังขารเป็นต้นอันเป็นปัจจยุปบันนั้น ชื่อว่าปฏิจจสมุปปาทกุสลตา. ၁၃၄၄. အမ္ဗဗီဇာဒီနိ အနုပါဒိန္နကဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တာနိ. သောတဝိညာဏာဒီနံ ဝိသဘာဂါ အနနုရူပါ အနုပ္ပာဒကာယေဝ စက္ခာဒယော ‘‘ဝိသဘာဂပစ္စယာ’’တိ ဝုတ္တာ, တေဟိ အနုပ္ပဇ္ဇမာနာနေဝ စ သောတဝိညာဏာဒီနိ ‘‘ဝိသဘာဂပစ္စယသမုပ္ပန္နဓမ္မာ’’တိ. သောတဝိညာဏေန ဝါ ဝိသဘာဂဿ စက္ခုဝိညာဏဿ ပစ္စယောတိ ဝိသဘာဂပစ္စယော, စက္ခာယတနဿ ဝိသဘာဂေန သောတာယတနေန ပစ္စယေန သမုပ္ပန္နော ဝိသဘာဂပစ္စယသမုပ္ပန္နော. ๑๓๔๔. เมล็ดมะม่วงเป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงวัตถุที่มิใช่อุปาทินนก (คือไม่มีวิญญาณครอง). จักขุเป็นต้น ซึ่งมีสภาพไม่เหมือนกัน ไม่เหมาะสมกัน และเป็นเพียงสิ่งที่ไม่ทำให้เกิดโสตวิญญาณเป็นต้น ตรัสเรียกว่า "วิสภาคปัจจัย" และโสตวิญญาณเป็นต้นที่มิได้เกิดขึ้นเพราะจักขุเป็นต้นเหล่านั้น ตรัสเรียกว่า "วิสภาคปัจจยสมุปปันนธรรม". อีกนัยหนึ่ง จักขุวิญญาณซึ่งมีสภาพไม่เหมือนกับโสตวิญญาณ เป็นปัจจัย (แก่โสตวิญญาณ) จึงชื่อว่าวิสภาคปัจจัย. ธรรมที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยคือโสตายตนะซึ่งมีสภาพไม่เหมือนกับจักขายตนะ ชื่อว่าวิสภาคปัจจยสมุปปันนะ. ၁၃၄၆. အဇ္ဇဝနိဒ္ဒေသေ အဇ္ဇဝေါ အဇ္ဇဝတာတိ ဥဇုတာ ဥဇုကတာ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ အဇ္ဇဝမဒ္ဒဝနိဒ္ဒေသေသု ဥဇုကတာမုဒုတာနိဒ္ဒေသေဟိ ဝိသေသံ မဒ္ဒဝနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တံ ‘‘နီစစိတ္တတာ’’တိပဒမာဟ. တတ္ထ ‘‘နီစစိတ္တတာ မုဒုတာ’’တိ ပုန မုဒုတာဝစနံ နီစစိတ္တတာယ ဝိသေသနတ္ထံ. ဩမာနောပိ ဟိ နီစစိတ္တတာ ဟောတိ, န ပန မုဒုတာတိ. ๑๓๔๖. ในอัชชวนิเทศ บทว่า "อัชชวะคืออัชชวตา" นี้ มีความหมายว่า "อุชุตาคืออุชุกตา" เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ในอัชชวะและมัททวะนิเทศ พระสังคหกาจารย์จึงกล่าวบทว่า "นีจจิตตตา" ซึ่งเป็นข้อแตกต่างจากอุชุกตานิเทศและมุทุตานิเทศที่ตรัสไว้ในมัททวะนิเทศ. ในมัททวะนิเทศนั้น การกล่าวคำว่า "มุทุตา" ซ้ำอีกในบทว่า "นีจจิตตตา มุทุตา" ก็เพื่อเป็นบทขยายความของนีจจิตตตา. เพราะว่าโอมานะ (มานะที่ต่ำ) ก็เป็นนีจจิตตตาได้ แต่ไม่เป็นมุทุตา. ၁၃၄၈. ပရေသံ ဒုက္ကဋံ ဒုရုတ္တဉ္စ ပဋိဝိရောဓာကရဏေန အတ္တနော ဥပရိ အာရောပေတွာ ဝါသေန္တိ. စိတ္တဿ သကမနတာတိ စိတ္တဿ အဗျာပန္နော သကော မနောဘာဝေါတိ အတ္ထော. စိတ္တန္တိ ဝါ စိတ္တပ္ပဗန္ဓံ ဧကတ္တေန ဂဟေတွာ တဿ အန္တရာ ဥပ္ပန္နေန ပီတိသဟဂတမနေန သကမနတ္တံ အာဟ. အတ္တမနော ဝါ ပုဂ္ဂလော, တဿ ဘာဝေါ အတ္တမနတာ. သာ န သတ္တဿာတိ ပုဂ္ဂလဒိဋ္ဌိနိဝါရဏတ္တံ ‘‘စိတ္တဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. ๑๓๔๘. ชนทั้งหลายย่อมตั้งทุจริตทางกายและทุพภาษิตทางวาจาของผู้อื่นไว้บนตน โดยไม่กระทำความขัดแย้ง. บทว่า "จิตตัสสะ สกมนตา" หมายถึง ความที่จิตไม่กำเริบ เป็นสภาพแห่งใจของตน. อีกนัยหนึ่ง พระสังคหกาจารย์กล่าวถึงความเป็นสกมนะด้วยใจที่ประกอบด้วยปีติที่เกิดขึ้นในระหว่างแห่งจิตตสันดาน โดยถือเอาจิตตสันดานโดยความเป็นอันเดียวกัน. อีกนัยหนึ่ง บุคคลผู้มีใจของตน ความเป็นแห่งบุคคลผู้มีใจของตน ชื่อว่าอัตตมนตา. อัตตมนตานั้นไม่ใช่ของสัตว์. ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำว่า "จิตตัสสะ" เพื่อห้ามปุคคลาทิฏฐิ. ၁၃၄၉. ကာယဝါစာဟိ [Pg.185] ကတ္တဗ္ဗဿ အကရဏေန အသာဒိယိတဗ္ဗဿ သာဒိယနေန စ မနသာပိ အာစရတိ ဧဝ, ဣန္ဒြိယသံဝရာဒိဘေဒနဝသေန ဝါ ဧတံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ๑๓๔๙. การไม่กระทำสิ่งที่ควรทำด้วยกายและวาจา และการยินดีในสิ่งที่ไม่ควรยินดี (เช่น ทอง เงิน เป็นต้น) ย่อมประพฤติด้วยใจเท่านั้น. หรือพึงทราบว่า คำนี้ (คือ "สัพโพปิ สีลสังวโร") ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งการทำลายศีลมีอินทริยสังวรเป็นต้น. ၁၃၅၀. သဒေါသဝဏေ ရုက္ခေ နိယျာသပိဏ္ဍိယော, အဟိစ္ဆတ္တကာနိ ဝါ ဥဋ္ဌိတာနိ ‘‘အဏ္ဍကာနီ’’တိ ဝဒန္တိ. ဖေဂ္ဂုရုက္ခဿ ပန ကုထိတဿ အဏ္ဍာနိ ဝိယ ဥဋ္ဌိတာ စုဏ္ဏပိဏ္ဍိယော ဂဏ္ဌိယော ဝါ ‘‘အဏ္ဍကာနီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပဒုမနာဠံ ဝိယ သောတံ ဃံသယမာနာ ဝိယ ပဝိသန္တီ ကက္ကသာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ကောဓေန နိဗ္ဗတ္တာ တဿ ပရိဝါရဘူတာ ကောဓသာမန္တာ. ပုရေ သံဝဍ္ဎနာရီ ပေါရီ, သာ ဝိယ သုကုမာရာ မုဒုကာ ဝါစာ ပေါရီ ဝိယာတိ ပေါရီ. တတ္ထာတိ ‘‘ဘာသိတာ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တာယ ကိရိယာယာတိပိ ယောဇနာ သမ္ဘဝတိ, တတ္ထ ဝါစာယာတိ ဝါ. သဏှဝါစတာတိအာဒိနာ တံ ဝါစံ ပဝတ္တယမာနံ စေတနံ ဒဿေတိ. ๑๓๕๐. ชนทั้งหลายกล่าวว่า ก้อนยางไม้ หรือเห็ดที่งอกขึ้นในต้นไม้ที่มีตำหนิว่า "อัณฑกะ" (ไข่). แต่พึงทราบว่า ก้อนผงหรือปุ่มปมที่งอกขึ้นในต้นไม้ที่มีกระพี้ผุ เหมือนไข่ (ของสัตว์) นั้น ชื่อว่า "อัณฑกะ". พึงเห็นว่า วาจาที่หยาบกระด้าง (กักกสะ) คือวาจาที่เข้าไปเหมือนกับขูดหู เหมือนก้านบัว. วาจาที่เกิดขึ้นเพราะความโกรธ และเป็นบริวารของความโกรธนั้น ชื่อว่า "โกธสามันตา". สตรีที่เติบโตในเมืองชื่อว่า "โปรี" วาจาที่ละเอียดอ่อนและนุ่มนวลเหมือนสตรีที่เติบโตในเมืองนั้น จึงชื่อว่า "โปรี". บทว่า "ตัตถะ" นี้ พึงประกอบความหมายว่า "ในกิริยาที่กล่าวแล้วว่า 'อันบุคคลกล่าวแล้ว' " ก็ได้ หรือ "ในวาจานั้น" ก็ได้. ด้วยบทว่า "สัณหวาจา" เป็นต้น ย่อมแสดงเจตนาที่ยังวาจานั้นให้เป็นไป. ၁၃၅၁. အာမိသာလာဘေန ယံ ဆိဒ္ဒံ ဟောတိ, တံ အာမိသာလာဘေန ‘‘ဆိဒ္ဒ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဒွေယေဝ ဟီတိ ယထာဝုတ္တာနိ အာမိသဓမ္မာလာဘေဟိ ပဝတ္တမာနာနိ ဆိဒ္ဒါနိ အာဟ. ဂမနသဘာဂေနာတိ ဂမနမဂ္ဂဿ အနုစ္ဆဝိကဒိသာဘာဂေန. သင်္ဂဟပက္ခေ ဌတွာတိ သင်္ဂဟံ ကရောမိစ္စေဝ ကထေတဗ္ဗံ, န လာဘသက္ကာရကာမတာဒီဟီတိ အတ္ထော. အဝဿံ ကာတဗ္ဗံ ကိစ္စံ, ဣတရံ ကရဏီယံ. အဗ္ဘာနတော အညံ အာပတ္တိဝုဋ္ဌာနံ ‘‘ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ๑๓๕๑. ช่องโหว่ใดมีอยู่เพราะไม่ได้อามิส พระสังคหกาจารย์กล่าวช่องโหว่นั้นว่า "ฉิดทะ" (ช่องโหว่) เพราะไม่ได้อามิส. ด้วยบทว่า "มีสองอย่างเท่านั้น" พระสังคหกาจารย์กล่าวถึงช่องโหว่ที่เกิดขึ้นเพราะไม่ได้อามิสและไม่ได้ธรรมตามที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า "คมานสภาเคนะ" หมายถึง ด้วยส่วนแห่งทิศที่เหมาะสมกับทางที่จะไป. บทว่า "สังคหปักเข ฐตวา" หมายถึง พึงแสดง (กรรมฐาน) โดยตั้งใจว่า "เราจะสงเคราะห์" เท่านั้น ไม่ใช่เพราะเหตุแห่งความอยากได้ลาภสักการะเป็นต้น. สิ่งที่ควรทำอย่างแน่นอน ชื่อว่า "กิจจะ" สิ่งอื่น (ที่ควรทำ) ชื่อว่า "กรณียะ". การออกจากอาบัติอย่างอื่นนอกจากการอัพภาน ตรัสเรียกว่า "วุฏฐานะ". ၁၃၅၂. သသမ္ဘာရကထာတိ ဒဿနဿ ကာရဏသဟိတာတိ အတ္ထော, သသမ္ဘာရဿ ဝါ ဒဿနဿ ကထာ သသမ္ဘာရကထာ. ယဿ စက္ခုန္ဒြိယာသံဝရဿ ဟေတူတိ ဝတွာ ပုန ‘‘တဿ စက္ခုန္ဒြိယဿ သတိကဝါဋေန ပိဒဟနတ္ထာယာ’’တိ ဝုတ္တံ, န အသံဝရဿာတိ. တဒိဒံ ယံ စက္ခုန္ဒြိယာသံဝရဿ ဟေတု အဘိဇ္ဈာဒိအနွာဿဝနံ ဒဿိတံ, တံ အသံဝုတစက္ခုန္ဒြိယဿေဝ ဟေတုပဝတ္တံ ဒဿိတန္တိ ကတွာ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ, ယတွာဓိကရဏန္တိ ဟိ ယဿ စက္ခုန္ဒြိယဿ ကာရဏာတိ အတ္ထော. ကဿ စ ကာရဏာတိ? အသံဝုတဿ. ကိဉ္စ အသံဝုတံ? ယဿ စက္ခုန္ဒြိယာသံဝရဿ ဟေတု အနွာဿဝန္တိ တဒုပလက္ခိတံ, တဿ သံဝရာယာတိ အယမတ္ထယောဇနာ. ๑๓๕๒. บทว่า "สสัมภารกถา" หมายถึง การเห็นที่ประกอบด้วยเหตุ หรือเรื่องราวของการเห็นที่ประกอบด้วยองค์ประกอบ. หลังจากกล่าวว่า "เพราะเหตุแห่งการไม่สำรวมจักขุนทรีย์ใด" แล้ว ก็ตรัสอีกว่า "เพื่อปิดจักขุนทรีย์นั้นด้วยสติกวาฏ" ไม่ได้ตรัสว่า "เพื่อการไม่สำรวม". พึงทราบว่า การที่ไม่ได้กล่าวคำว่า "อสังวรสฺส" นั้น เป็นเพราะแสดงว่า อภิชฌาเป็นต้นที่ไหลตามมาซึ่งแสดงว่าเป็นเหตุแห่งการไม่สำรวมจักขุนทรีย์นั้น ย่อมเป็นไปเพราะเหตุแห่งจักขุนทรีย์ที่ไม่ได้สำรวมเท่านั้น. เพราะว่า บทว่า "ยตวาธิกรณัง" หมายถึง "เพราะเหตุแห่งจักขุนทรีย์ใด". และเพราะเหตุแห่งจักขุนทรีย์เช่นไร? เพราะเหตุแห่งจักขุนทรีย์ที่ไม่ได้สำรวม. อะไรคือจักขุนทรีย์ที่ไม่ได้สำรวม? คือจักขุนทรีย์ที่ถูกกำหนดด้วยการที่อภิชฌาเป็นต้นไหลตามมาเพราะเหตุแห่งการไม่สำรวมจักขุนทรีย์ใด. การประกอบความหมายนี้คือ "เพื่อการสำรวมจักขุนทรีย์นั้น". ဇဝနက္ခဏေ ပန ဒုဿီလျံ ဝါတိအာဒိ ပုန အဝစနတ္ထံ ဣဓေဝ သဗ္ဗံ ဝုတ္တန္တိ ဆသု ဒွါရေသု ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗံ. န ဟိ ပဉ္စဒွါရေ ကာယဝစီဒုစ္စရိတသင်္ခါတံ ဒုဿီလျံ အတ္ထီတိ. ယထာ ကိန္တိအာဒိနာ နဂရဒွါရေ အသံဝရေ သတိ [Pg.186] တံသမ္ဗန္ဓာနံ ဃရာဒီနံ အသံဝုတတာ ဝိယ ဇဝနေ အသံဝရေ သတိ တံသမ္ဗန္ဓာနံ ဒွါရာဒီနံ အသံဝုတတာတိ ဧဝံ အညေသံ သံဝရေ, အညေသံ သံဝုတတာသာမညမေဝ နိဒဿေတိ, န ပုဗ္ဗာပရသာမညံ အန္တော ဗဟိ သာမညံ ဝါ. သတိ ဝါ ဒွါရဘဝင်္ဂါဒိကေ ပုန ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဇဝနံ ဗာဟိရံ ဝိယ ကတွာ နဂရဒွါရသမာနံ ဝုတ္တံ, ဣတရဉ္စ အန္တောနဂရဒွါရသမာနံ. ဇဝနေ ဝါ အသံဝရေ ဥပ္ပန္နေ တတော ပရံ ဒွါရဘဝင်္ဂါဒီနံ အသံဝရဟေတုဘာဝါပတ္တိတော နဂရဒွါရသဒိသေန ဇဝနေန ပဝိသိတွာ ဒုဿီလျာဒိစောရာနံ ဒွါရဘဝင်္ဂါဒိမူသနံ ကုသလဘဏ္ဍဝိနာသနံ ကထိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. อนึ่ง เพื่อไม่ให้กล่าวซ้ำอีกซึ่งบทว่า "ทุสสีลยะในขณะแห่งชวนะ" เป็นต้น จึงได้กล่าวทั้งหมดไว้ในจักขุทวารนี้เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น พึงประกอบความหมายในทวารทั้ง ๖ ตามความเหมาะสม. เพราะว่า ในปัญจทวารไม่มีทุสสีลยะที่นับว่าเป็นกายทุจริตและวจีทุจริต. ด้วยบทว่า "อย่างไร" เป็นต้น ย่อมแสดงเพียงความเหมือนกันแห่งการสำรวมของสิ่งอื่น (เช่น ประตูเมืองและชวนะ) กับการสำรวมของสิ่งอื่น (เช่น บ้านเรือนและทวาร) เท่านั้น เช่นเดียวกับเมื่อประตูเมืองไม่สำรวม บ้านเรือนเป็นต้นที่เกี่ยวข้องกับประตูเมืองนั้นก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง และเมื่อชวนะไม่สำรวม ทวารเป็นต้นที่เกี่ยวข้องกับชวนะนั้นก็ไม่ได้รับการคุ้มครอง. ไม่ได้แสดงความเหมือนกันในด้านลำดับก่อนหลัง หรือความเหมือนกันในด้านภายในภายนอก. อีกนัยหนึ่ง เมื่อมีทวารและภวังค์เป็นต้นอยู่ ชวนะที่เกิดขึ้นอีกนั้น ตรัสว่าเป็นเหมือนประตูเมือง โดยทำให้เป็นเหมือนภายนอก ส่วนสิ่งอื่น (นอกเหนือจากชวนะ) คือทวารและภวังค์เป็นต้น ตรัสว่าเป็นเหมือนประตูภายในเมือง. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า เมื่อการไม่สำรวมเกิดขึ้นในขณะแห่งชวนะ เพราะการไม่สำรวมนั้นเป็นเหตุให้ทวารและภวังค์เป็นต้นไม่สำรวมตามมาภายหลัง การที่โจรคือทุสสีลยะเป็นต้น (รวมถึงมุฏฐัสสัจจะ เป็นต้น) เข้าไปทางชวนะที่เหมือนประตูเมือง แล้วปล้นทวารและภวังค์เป็นต้น ทำลายกุศลสมบัติ ตรัสไว้แล้ว. ၁၃၅၃. ဣမိနာ အာဟာရေန နိတ္ထရဏတ္ထေန အတ္ထိကဘာဝေါ ဣဒမတ္ထိကတာ. အာဟာရပရိဘောဂေ အသန္တုဿနာတိ အာဟာရပရိဘောဂက္ခဏေ ပဝတ္တာ အသန္တုဿနာ, ဒဝတ္ထာဒိအဘိလာသောတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ အသန္တုဋ္ဌိတာ လောဘော, အမတ္တညုတာ အပ္ပဋိသင်္ခါ စ မောဟောတိ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ ‘‘ဘောဇနေ အမတ္တညုတာ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ๑๓๕๓. อิทมัตถิกตา คือ ความเป็นผู้มีประโยชน์ด้วยอาหารนี้ โดยอรรถว่าเพื่อการข้ามพ้น (จากวัฏสงสาร). คำว่า อสันตุสสนา ในการบริโภคอาหาร คือ ความไม่สันโดษที่เกิดขึ้นในขณะบริโภคอาหาร อธิบายว่า ความปรารถนาในวัตถุมีผ้าเป็นต้น. และในบรรดาธรรมเหล่านั้น อสันตุฏฐิตา (ความไม่สันโดษ) คือ โลภะ ส่วนอมัตตัญญุตา (ความไม่รู้จักประมาณ) และอัปปฏิสังขา (ความไม่พิจารณา) คือ โมหะ ธรรม ๒ ประการนี้ พึงทราบว่า เป็นความไม่รู้จักประมาณในการบริโภคอาหาร. ၁၃၅၅. ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တမာနောဝ မာနမဒေါ. အသဒ္ဓမ္မသေဝနာသမတ္ထတံ နိဿာယ ပဝတ္တော မာနော, ရာဂေါ ဧဝ ဝါ ပုရိသမဒေါ. သက္ကရသပ္ပိခီရာဒီနိ ယောဇေတွာ ဗဟလပက္ကံ ဘောဇနံ ပိဏ္ဍရသဘောဇနံ, ဗဟလပက္ကံ ဝါ မံသရသာဒိဘောဇနံ. မန္ဒန္တိ အပ္ပံ. ဌိတိယာတိ ဌိတတ္ထံ. တဒတ္ထဉ္စ ဘုဉ္ဇန္တော ယသ္မာ ‘‘ကာယံ ဌပေဿာမီ’’တိ ဘုဉ္ဇတိ, တသ္မာ ‘‘ဌပနတ္ထာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. အဘုတ္တပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကာတိ ဣဒံ ခုဒါယ ဝိသေသနံ ယဿာ အပ္ပဝတ္တိ ဘောဇနေန ကာတဗ္ဗာ, တဿာ ဒဿနတ္ထံ. သကလံ သာသနန္တိ ပါဠိဓမ္မမ္ပိ သဗ္ဗကုသလေပိ သင်္ဂဏှာတိ. အဘုတ္တပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကဝေဒနာ, ဘုတ္တပစ္စယာ န ဥပ္ပဇ္ဇနကဝေဒနာတိ ဧတာသံ ကော ဝိသေသော? ပုရိမာ ယထာပဝတ္တာ ဇိဃစ္ဆာနိမိတ္တာ ဝေဒနာ. သာ ဟိ အဘုဉ္ဇန္တဿ ဘိယျော ပဝတ္တနဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. ပစ္ဆိမာပိ ခုဒါနိမိတ္တာဝ အင်္ဂဒါဟသူလာဒိဝေဒနာ အပ္ပဝတ္တာ. သာ ဟိ ဘုတ္တပစ္စယာ ပုဗ္ဗေ အနုပ္ပန္နာဝ န ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ. ဝိဟိံသာနိမိတ္တတာ စေတာသံ ဝိဟိံသာယ ဝိသေသော. ๑๓๕๕. มานะที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจเป็นต้นว่า 'เราเป็นผู้ประเสริฐกว่า' ชื่อว่า มานมทะ. มานะที่เกิดขึ้นอาศัยความสามารถในการเสพอสัทธรรม (เมถุนธรรม) ชื่อว่า ปุริสมทะ หรืออีกนัยหนึ่ง ราคะนั่นเอง ชื่อว่า ปุริสมทะ. โภชนะที่ปรุงให้ข้นด้วยน้ำตาล เนยใส และนมสดเป็นต้น ชื่อว่า ปิณฑรสโภชนะ หรือโภชนะที่ปรุงให้ข้นด้วยน้ำเนื้อเป็นต้น (ชื่อว่า ปิณฑรสโภชนะ). คำว่า มันทัง คือ น้อย. คำว่า ฐิติยา คือ เพื่อประโยชน์แก่ความตั้งอยู่. และผู้บริโภคเพื่อประโยชน์นั้น เพราะเหตุที่บริโภคด้วยคิดว่า 'เราจักยังกายให้ตั้งอยู่' เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'เพื่อต้องการให้ตั้งอยู่' (ฐปนัตถายะ). คำว่า อภุตตปัจจยา อุปปัชชนกา (เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือการไม่ได้บริโภค) นี้ เป็นวิเสสนะของความหิว (ขุททา) เพื่อแสดงความหิวที่การบริโภคอาหารสามารถทำให้ไม่เกิดขึ้นได้. คำว่า สกะลัง สาสะนัง ย่อมสงเคราะห์เอาทั้งพระบาลีธรรมและกุศลทั้งปวง (ที่เหลือจากสิกขา ๓). เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือการไม่ได้บริโภค และเวทนาที่ไม่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือการบริโภคแล้ว เวทนาเหล่านั้นมีความต่างกันอย่างไร? เวทนาแรก คือเวทนาที่มีความหิวเป็นเหตุตามที่เกิดขึ้นปกติ. ด้วยว่าเวทนานั้นย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ไม่บริโภคด้วยอำนาจการเป็นไปอย่างยิ่ง. แม้เวทนาหลังก็มีเหตุจากความหิวเช่นกัน คือเวทนาที่มีความเร่าร้อนในร่างกายและโรคลมเสียดแทงเป็นต้นที่ยังไม่เกิดขึ้น. ด้วยว่าเวทนานั้นอันมีปัจจัยจากการบริโภค เมื่อก่อนยังไม่เกิดขึ้น ย่อมจักไม่เกิดขึ้น. และความมีวิหิงสา (ความหิว) เป็นเหตุ เป็นความต่างกันของเวทนาเหล่านั้น. ယာတြာတိ ယာပနာ ဝုတ္တာ, ပုဗ္ဗေပိ ‘‘ယာပနာယာ’’တိ ဝုတ္တံ, ကော ဧတ္ထ ဝိသေသော? ပုဗ္ဗေ ‘‘ယာပနာယာတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယယာပနတ္ထာယာ’’တိ ဝုတ္တံ, ဣဓ ပန စတုန္နံ ဣရိယာပထာနံ အဝိစ္ဆေဒသင်္ခါတာ ယာပနာ ယာတြာတိ အယမေတ္ထ ဝိသေသော[Pg.187]. ဒါယကဒေယျဓမ္မာနံ အတ္တနော စ ပမာဏံ အဇာနိတွာ ပဋိဂ္ဂဟဏံ, သဒ္ဓါဒေယျဝိနိပါတနတ္ထံ ဝါ ပဋိဂ္ဂဟဏံ အဓမ္မိကပဋိဂ္ဂဟဏံ, ယေန ဝါ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇေယျ. အပစ္စဝေက္ခိတပရိဘောဂေါ အဓမ္မေန ပရိဘောဂေါ. အနဝဇ္ဇေ အနိန္ဒိတဗ္ဗေ ပစ္စယေ သာဝဇ္ဇံ သနိန္ဒံ ပရိဘောဂေန အတ္တာနံ ကရောတိ. အနဝဇ္ဇတာ စ ဘဝိဿတီတိ အတ္တနော ပကတိအဂ္ဂိဗလာဒိံ ဇာနိတွာ ‘‘ဧဝံ မေ အဂရဟိတဗ္ဗတာ စ ဘဝိဿတီ’’တိ ပမာဏယုတ္တံ အာဟာရေတီတိ အတ္ထော. คำว่า ยาตรา ตรัสหมายถึง การยังอัตภาพให้เป็นไป (ยาปนา) แม้ในบทก่อนก็กล่าวว่า ยาปนายะ ความต่างกันในที่นี้คืออะไร? ในบทก่อนกล่าวว่า ยาปนายะ คือ เพื่อประโยชน์แก่การยังชีวิตินทรีย์ให้เป็นไป แต่ในที่นี้ การยังอัตภาพให้เป็นไปอันนับได้ว่าเป็นการไม่ขาดสายแห่งอิริยาบถทั้ง ๔ ชื่อว่า ยาตรา นี้คือความต่างกันในที่นี้. การรับโดยไม่รู้ประมาณของทายก ของไทยธรรม และของตนเอง หรือการรับเพื่อยังศรัทธาไทยธรรมให้ตกไป ชื่อว่า อธัมมิกปฏิคคหณะ (การรับโดยไม่เป็นธรรม) หรือการรับที่ทำให้ต้องอาบัติ. การบริโภคที่ไม่ได้พิจารณา ชื่อว่า การบริโภคโดยไม่เป็นธรรม. ในปัจจัยที่ไม่มีโทษ ไม่ควรติเตียน บุคคลย่อมทำให้ตนเองเป็นผู้มีโทษ มีที่ติเตียนด้วยการบริโภค. อธิบายว่า การที่บุคคลรู้กำลังปกติและกำลังไฟธาตุเป็นต้นของตนแล้ว บริโภคอาหารที่ประกอบด้วยประมาณด้วยคิดว่า 'เมื่อเป็นเช่นนี้ ความเป็นผู้ไม่ควรติเตียนของเราจักมี'. သုခေါ ဣရိယာပထဝိဟာရော ဖာသုဝိဟာရော. ဧတ္တကဉှိ ဘုဉ္ဇိတွာ…ပေ… ပဝတ္တန္တီတိ ဣရိယာပထာနံ သုခပ္ပဝတ္တိယာ ကာရဏဘူတံ ဘုဉ္ဇနံ ပိဝနဉ္စ ဣရိယာပထေဟိ ကာရဏဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ တေဟိ သာဓိတံ ဝိယ ဝုတ္တံ. ‘‘အဘုတွာ ဥဒကံ ပိဝေ’’တိ လိခန္တိ, ‘‘ဘုတွာနာ’’တိ ပန ပါဌော. ပုနပိ ဟိ အပ္ပဿေဝ အနုဇာနနဝသေန – การอยู่ด้วยอิริยาบถที่สบาย ชื่อว่า ผาสุวิหาร. คำว่า 'บริโภคเพียงเท่านี้...เป็นไป' นี้ ตรัสไว้เสมือนว่าการบริโภคและการดื่มน้ำซึ่งเป็นเหตุแห่งการเป็นไปโดยสบายของอิริยาบถ ถูกอิริยาบถเหล่านั้นถือเอาโดยความเป็นเหตุ จึงเป็นสิ่งที่อิริยาบถเหล่านั้นทำให้สำเร็จ. มีผู้เขียนว่า 'อภุตวา อุทกัง ปิเว' (ไม่บริโภคแล้วพึงดื่มน้ำ) แต่บทบาลีว่า 'ภุตวานะ' (บริโภคแล้ว). ด้วยว่า แม้อีกครั้งหนึ่ง โดยอำนาจการอนุญาตเพียงเล็กน้อยว่า - ‘‘ကပ္ပိယံ တံ စေ ဆာဒေတိ, စီဝရံ ဣဒမတ္ထိကံ; အလံ ဖာသုဝိဟာရာယ. ถ้าจีวรนั้นเป็นของสมควร ปกปิดร่างกายได้ตามต้องการ และมีประโยชน์เพียงพอเพื่อการอยู่ผาสุก. ‘‘ပလ္လင်္ကေန နိသိန္နဿ, ဇဏ္ဏုကေ နာဘိဝဿတိ; အလံ ဖာသုဝိဟာရာယာ’’တိ. (ထေရဂါ. ၉၈၄-၉၈၅) – เมื่อนั่งขัดสมาธิแล้ว ฝนไม่ตกต้องหัวเข่า ก็เพียงพอเพื่อการอยู่ผาสุก. အာဟ. (พระธรรมเสนาบดี) กล่าวแล้ว. ဘောဇနာနိသံသောတိ ယထာဝုတ္တေဟိ အဋ္ဌဟင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတဿ ဘောဇနဿ အဂရဟိတဗ္ဗတာ သုခဝိဟာရော စ အာနိသံသောတိ အတ္ထော. ယုတ္တဿ နိဒ္ဒေါသဿ ဘောဇနဿ ပရိမာဏဿ စ ဝသေန ဇာနနံ ယုတ္တပမာဏဇာနနံ နာမ. คำว่า โภชนานิสังส อธิบายว่า ความเป็นผู้ไม่ควรติเตียนและการอยู่เป็นสุขแห่งการบริโภคอาหารที่ประกอบด้วยองค์ ๘ ตามที่กล่าวมาแล้ว ชื่อว่า อานิสงส์. การรู้ด้วยอำนาจแห่งโภชนะที่เหมาะสมและไม่มีโทษ และด้วยอำนาจแห่งประมาณ ชื่อว่า ยุตตัปปมาณชานนะ. ၁၃၅၆. ဝိနာသံ ပတ္တိယာ နဋ္ဌာ, ပဋိပက္ခေဟိ အဘိဘူတတ္တာ မုဋ္ဌာ စ သတိ ယဿ, သော နဋ္ဌမုဋ္ဌဿတိ, တဿ ဘာဝေါ နဋ္ဌမုဋ္ဌဿတိတာ. ๑๓๕๖. สติของบุคคลใดพินาศไปเพราะถึงความพินาศ และเลือนหายไปเพราะถูกธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ครอบงำ บุคคลนั้นชื่อว่า นัฏฐมุฏฐัสสติ (ผู้มีสติพินาศและเลือนหาย) ภาวะของบุคคลนั้น (คือ นามขันธ์ ๔) ชื่อว่า นัฏฐมุฏฐัสสิตา. ၁၃၆၈. ဝိသုဒ္ဓိပ္ပတ္တန္တိ မဂ္ဂဖလသီလံ ဝုစ္စတိ. လောကုတ္တရဓမ္မာဝါတိ လောကုတ္တရသတိအာဒိဓမ္မာဝ. သီလသမ္ပဒါ ပန ရူပါရူပါဝစရာ နတ္ထီတိ သမ္ဘဝတော ယောဇေတဗ္ဗာ. ๑๓๖๘. คำว่า วิสุทธิปัตตะ หมายถึง ศีลที่เป็นมรรคและผล. คำว่า โโลกุตตรธัมมา หมายถึง ธรรมที่เป็นโลกุตตระมีสติเป็นต้นเท่านั้น. แต่ศีลสัมปทาที่เป็นรูปาวจรและอรูปาวจรไม่มี เพราะฉะนั้น พึงประกอบความหมายตามที่ควรจะเป็น (คือ กามาวจรและโลกุตตระ). ၁၃၇၃. ဘောဂူပကရဏေဟိ [Pg.188] သဘောဂေါ. စတုန္နံ သစ္စာနံ အနုလောမန္တိ စတုသစ္စပ္ပဋိဝေဓဿ အနုလောမန္တိ အတ္ထော. ‘‘သစ္စာန’’န္တိ ဟိ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗေဟိ ပဋိဝေဓော ဝုတ္တော, စတုသစ္စပ္ပဋိဝေဓဿ ဝါ ဥပနိဿယဘူတံ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗာနံ စတုန္နံ သစ္စာနံ အနုလောမန္တိ ဝုတ္တံ. ๑๓๗๓. สโภคะ คือ ผู้มีโภคะพร้อมด้วยเครื่องอุปโภคบริโภค. คำว่า จตุนนัง สัจจานัง อนุโลมัง อธิบายว่า เป็นการอนุโลมต่อการแทงตลอดอริยสัจ ๔. แท้จริงแล้ว ด้วยบทว่า สัจจานัง ท่านกล่าวถึงการแทงตลอด (มรรคญาณ) ด้วยสัจจะที่ควรแทงตลอด หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวถึงวิปัสสนาญาณที่เป็นอุปนิสัย (ปัจจัยอันเป็นที่อาศัยอย่างยิ่ง) ของการแทงตลอดอริยสัจ ๔ ซึ่งอนุโลมต่ออริยสัจ ๔ ที่ควรแทงตลอด. ၁၃၇၈. ‘‘မမ ဃရံ ဓုရံ ကတွာ ဘိက္ခံ ပဝိသထာ’’တိ ဒိယျမာနံ ဓုရဘတ္တန္တိ ဝဒန္တိ. နိစ္စဘတ္တာဒိ ဝါ အညေပိ အာဏာပေတွာ သယံ ဓုရံ ဟုတွာ ဒိန္နံ ဓုရဘတ္တံ. ๑๓๗๘. ภัตที่ถวายโดยกล่าวว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงเข้าไปบิณฑบาตโดยกระทำเรือนของข้าพเจ้าให้เป็นประธาน' ชื่อว่า ธุรภัต. หรือภัตที่มีนิจภัตเป็นต้นที่ถวายโดยตนเองเป็นประธาน สั่งให้ผู้อื่นจัดเตรียม ชื่อว่า ธุรภัต. ၁၃၇၉. ပဋိဝါသေတိ နာမာတိ နိဝတ္တေတိ နာမ ဩသက္ကေတိ နာမ. ๑๓๗๙. คำว่า ปฏิวาเสติ หมายถึง ทำให้ถอยกลับ หมายถึง ทำให้ถอยหลัง. ၁၃၈၀. ပုဗ္ဗေ နိဝုတ္ထက္ခန္ဓာတိ ပုရိမဇာတီသု သန္တတိပရိယာပန္နေ ခန္ဓေ အာဟ. ခန္ဓပဋိဗဒ္ဓန္တိ ဝတ္ထာဘရဏယာနဂါမဇနပဒါဒိ. ခယသမယေတိ မဂ္ဂက္ခဏံ အာဟ. ๑๓๘๐. คำว่า ปุพเพ นิวุตถักขันธา หมายถึง ขันธ์ทั้งหลายที่นับเนื่องในสันดานในภพก่อนๆ. คำว่า ขันธปฏิพัทธัง คือ ผ้า เครื่องประดับ ยานพาหนะ หมู่บ้าน และชนบทเป็นต้น. คำว่า ขยสมเย หมายถึง ขณะแห่งมรรค. ၁၃၈၁. အဓိမုစ္စနဋ္ဌေနာတိ အနိဂ္ဂဟိတပက္ခန္ဒနသင်္ခါတေန ယထာသုခံ ပဝတ္တနဋ္ဌေန. ๑๓๘๑. คำว่า อธิมุจจนัตเถนะ หมายถึง โดยอรรถว่าเป็นการเป็นไปตามสบาย อันนับว่าเป็นการแล่นเข้าไปโดยไม่ถูกยับยั้ง. ၁၃၈၂. ခီဏာနံ အန္တော အဝသာနံ နိဋ္ဌိတဘာဝေါ ခီဏန္တော, ခီဏာနံ ဝါ အာဒိကာလော, တသ္မိံ ခီဏန္တေ. ဧသ နယော နိရုဒ္ဓန္တေတိအာဒီသု. ๑๓๘๒. ขีณันตะ คือ ความสิ้นสุด ความจบสิ้น ความเป็นผู้เสร็จสิ้นแห่งกิเลสที่สิ้นไปแล้ว หรืออีกนัยหนึ่ง คือ กาลเริ่มต้นแห่งกิเลสที่สิ้นไปแล้ว ในขีณันตะนั้น. นัยนี้พึงทราบในบทมี นิรุทธันตะ เป็นต้น. ဒုကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนาความแห่งทุกนิกเขปกัณฑ์ จบแล้ว. နိက္ခေပကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนาความแห่งนิกเขปกัณฑ์ จบแล้ว. ၄. အဋ္ဌကထာကဏ္ဍံ ๔. อรรถกถากัณฑ์ တိကအတ္ထုဒ္ဓါရဝဏ္ဏနာ การพรรณนาความแห่งติกะอัตถุทธาระ ၁၃၈၄. နယမဂ္ဂန္တိ [Pg.189] သုတ္တန္တဘာဇနီယာဒိနယဂမနံ အနုလောမာဒိနယဂမနဉ္စ. တမ္ပိ ဟိ ဧတ္ထ အတ္ထေသု နိစ္ဆိတေသု သုခံ သမာနေန္တိ. ပဉှုဒ္ဓါရန္တိ ဧကူနပညာသာယ ဧကူနပညာသာယ နဝသု နဝသု စ ပဉှေသု လဗ္ဘမာနဿ ဥဒ္ဓရဏံ, တေသုယေဝ လဗ္ဘမာနာနံ ဂဏနာနံ ဌပနံ ဂဏနာစာရော. အတ္ထုဒ္ဓါရန္တိ ‘‘ဣမေ နာမ စိတ္တုပ္ပာဒါဒယော အတ္ထာ ကုသလာဒိကာ’’တိ ဥဒ္ဓရဏံ. ကဏ္ဏိကံ ကဏ္ဏိကန္တိ စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍရူပကဏ္ဍေသု ဝိဘတ္တေ ပသဋေ ဓမ္မေ ‘‘စတူသု ဘူမီသု ကုသလံ ဒွါဒသာကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါ’’တိအာဒိနာ ရာသိရာသိဝသေန သဟ ဂန္ထေတွာတိ အတ္ထော. ဃဋဂေါစ္ဆကာ ကဏ္ဏိကဝေဝစနာနေဝ. ဧတ္ထ ပန စတူသု ဘူမီသု ကုသလန္တိ ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော စတုဘူမကာနံ ကုသလဖဿာဒီနံ ကုသလဘာဝေ ဧကတ္တူပဂမနတော. စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍရူပကဏ္ဍေသု စတုဘူမိစိတ္တုပ္ပာဒါဒိဝသေန ဝိညာတဓမ္မဿ ဝသေနာယံ အတ္ထုဒ္ဓါရဒေသနာ အာရဒ္ဓါတိ တတ္ထ ယံ စတူသု ဘူမီသု ကုသလံ ဝိဘတ္တံ ယာဝ ဝိညာတံ, ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာတိ အတ္ထော. ๑๓๘๔. คำว่า “นยมรรค” คือ การดำเนินไปแห่งนัยอันเป็นเครื่องรู้สุตตันตภาชนีย์เป็นต้น และการดำเนินไปแห่งนัยอันเป็นอนุโลมเป็นต้น. จริงอยู่ ในอรรถกถาตอนนี้ เมื่ออรรถทั้งหลายถูกตัดสินแล้ว ย่อมทำให้เสมอกันได้โดยง่าย. คำว่า “ปัญหุทธาระ” คือ การยกขึ้นแสดงซึ่งคำตอบของปัญหาที่พึงได้ในปัญหาทั้งหลายอันมี ๔๙-๔๙ และ ๙-๙ และการตั้งไว้ซึ่งการนับทั้งหลายที่พึงได้ในปัญหาเหล่านั้นนั่นเอง คือ การดำเนินไปของการนับ. คำว่า “อรรถุทธาระ” คือ การยกขึ้นแสดงว่า “อรรถเหล่านี้มีจิตตุปบาทเป็นต้น เป็นกุศลเป็นต้น”. คำว่า “กัณณิกัง กัณณิกัง” คือ อรรถว่า “ธรรมทั้งหลายที่จำแนกแล้วและแผ่ไปแล้วในจิตตุปบาทกัณฑ์และรูปกัณฑ์ อันร้อยกรองรวมกันโดยความเป็นกองๆ ด้วยบทว่า ‘กุศลในภูมิ ๔, อกุศลจิตตุปบาท ๑๒’ เป็นต้น”. คำว่า “ฆฏะ” และ “โคจฉกะ” เป็นไวพจน์ของคำว่า “กัณณิกะ” นั่นเอง. แต่ในพระบาลีนี้ การแสดงด้วยเอกพจน์ว่า “กุศลในภูมิ ๔” นั้น เป็นเพราะกุศลผัสสะเป็นต้นที่เกิดในภูมิ ๔ ย่อมถึงความเป็นอันเดียวกันในความเป็นกุศล. อรรถุทธารเทศนานี้เริ่มขึ้นโดยอำนาจแห่งบุคคลผู้มีธรรมอันรู้แล้วโดยอำนาจแห่งจิตตุปบาทเป็นต้นที่เกิดในภูมิ ๔ ในจิตตุปบาทกัณฑ์และรูปกัณฑ์ ดังนี้ อรรถว่า “กุศลใดในภูมิ ๔ อันจำแนกแล้วจนกว่าจะรู้ ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล”. ယဒိပိ ကုသလတ္တိကဝိတ္ထာရော ပုဗ္ဗေ ဝိညာတော, တထာပိ တတ္ထ ဓမ္မာ သမယဝသေန ဖဿာဒိသဘာဝဝသေန စ ဝိဘတ္တာ ဘိန္နာ ဝိညာတာ, န ပန ဧကသ္မိံ လက္ခဏေ သမာနေတွာ, တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တံ သမယာဒိဘေဒံ ဝဇ္ဇေတွာ သဗ္ဗဘေဒဘိန္နာနံ ဧကသ္မိံ ကုသလာဒိလက္ခဏေ သမာနေတွာ ဗောဓနတ္ထံ ဣဓ ကုသလတ္တိကနိဒ္ဒေသော ပုန ဝိဘတ္တော. ဧတ္ထ စ ဧကဝစနေန ကုသလနိဒ္ဒေသံ ကတွာ ဗဟုဝစနေန နိဂမနဿ ကာရဏံ ဝုတ္တမေဝ. ယဒိ ဓမ္မာနံ ကုသလတ္တေ ဧကတ္တူပဂမနံ, ကသ္မာ ဧကဝစနေန ပုစ္ဆာပိ န ကတာ? ဥဒ္ဒေသေ ကုသလ-သဒ္ဒဿ ဓမ္မဝိသေသနဘာဝတော တဗ္ဗိသေသနာနံ ဓမ္မာနံ ပုစ္ဆိတတ္တာ တေသဉ္စ အနိဒ္ဓါရိတသင်္ခါဝိသေသတ္တာ, နိဒ္ဒေသေ ပန စတူဟိ ဘူမီဟိ ဝိတ္ထာရတော ဝိညာတာဟိ ကုသလေ ဝိသေသေတွာ ဒဿေတီတိ ယုတ္တံ ‘‘စတူသု ဘူမီသု ကုသလ’’န္တိ ဧကတ္တံ နေတွာ ဝစနံ. ကုသလပဒဉှိ ဧတ္ထ ပဓာနံ, တဉ္စ ဝိသေသိတဗ္ဗာနပေက္ခံ ကုသလာကာရမေဝ အတ္တနော သဘာဝေ ဌိတံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တမာနံ ဧကတ္တမေဝ ဥပါဒါယ ပဝတ္တတိ, န ဘေဒန္တိ. ถึงแม้ความพิสดารแห่งกุศลติกะจะรู้แล้วในจิตตุปบาทกัณฑ์ก่อน ถึงอย่างนั้น ธรรมทั้งหลายในจิตตุปบาทกัณฑ์นั้น อันจำแนกแล้วและต่างกัน อันรู้แล้วโดยอำนาจแห่งสมัยและโดยอำนาจแห่งสภาวะมีผัสสะเป็นต้น แต่ยังไม่รู้โดยทำให้เสมอกันในลักษณะ (คือความไม่มีโทษและมีวิบากเป็นสุข) อันเดียวกัน. เพราะเหตุนั้น เพื่อประโยชน์แก่การให้รู้ซึ่งกุศลทั้งหลายที่ต่างกันด้วยความต่างทั้งหมด โดยเว้นความต่างมีสมัยเป็นต้นที่กล่าวไว้ในจิตตุปบาทกัณฑ์นั้น และโดยทำให้เสมอกันในลักษณะมีกุศลเป็นต้นอันเดียวกัน นิเทศแห่งกุศลติกะนี้จึงจำแนกอีกในอรรถกถาตอนนี้. และในอรรถกถาตอนนี้ เหตุแห่งการสรุปด้วยพหูพจน์ โดยกระทำนิเทศกุศลด้วยเอกพจน์นั้น อันกล่าวแล้วนั่นเอง. ถ้ามีการถึงความเป็นอันเดียวกันในความเป็นกุศลของธรรมทั้งหลาย เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรแม้คำถามก็ไม่กระทำด้วยเอกพจน์? เพราะในอุเทศ คำว่า “กุศล” เป็นวิเศษณะของคำว่า “ธรรม” และเพราะธรรมทั้งหลายที่มีวิเศษณะมีกุศลเป็นต้นนั้นถูกถาม และเพราะความเป็นธรรมที่มีจำนวนพิเศษอันยังไม่ระบุแน่นอน (จึงไม่กระทำคำถามด้วยเอกพจน์). แต่ในนิเทศนั้น การกล่าวโดยนำความเป็นอันเดียวกันมาว่า “กุศลในภูมิ ๔” ย่อมสมควร เพราะย่อมแสดงกุศลที่ทำให้พิเศษแล้วด้วยภูมิ ๔ ที่รู้แล้วโดยพิสดาร. จริงอยู่ บทว่า “กุศล” ในนิเทศนี้เป็นประธาน และบทว่า “กุศล” นั้น เมื่อเป็นไปอยู่โดยถือเอาซึ่งอาการแห่งกุศลนั่นเองที่ตั้งอยู่ในสภาวะของตน อันไม่มุ่งหมายวิเสสยะคือธรรม ย่อมเป็นไปโดยอาศัยซึ่งความเป็นอันเดียวกันนั่นเอง ไม่เป็นไปโดยอาศัยซึ่งความต่าง ดังนี้ พึงทราบ. ၁၃၈၅. ဒွါဒသ [Pg.190] အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါတိ ဧတ္ထာပိ ပဌမာကုသလစိတ္တုပ္ပာဒေါ သမယဖဿာဒိဝသေန ဘေဒံ အနာမသိတွာ သောမနဿသဟဂတဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ္တစိတ္တုပ္ပာဒဘာဝေ ဧကတ္တံ နေတွာ ဝုတ္တော, ဧဝံ ယာဝ ဒွါဒသမောတိ ‘‘ဒွါဒသ အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ စတူသု ဘူမီသု ဝိပါကောတိအာဒီသုပိ ယထာယောဂံ ယောဇေတဗ္ဗံ. စိတ္တုပ္ပာဒါတိ ဧတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧတ္ထာတိ ဥပ္ပာဒေါ, ကိံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ? စိတ္တံ, စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒေါ စိတ္တုပ္ပာဒေါတိ ဧဝံ အဝယဝေန သမုဒါယောပလက္ခဏဝသေန အတ္ထော သမ္ဘဝတိ. ဧဝဉှိ သတိ စိတ္တစေတသိကရာသိ စိတ္တုပ္ပာဒေါတိ သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘စိတ္တမေဝ ဥပ္ပာဒေါ စိတ္တုပ္ပာဒေါ’’တိ အညဿုပ္ပဇ္ဇနကဿ နိဝတ္တနတ္ထံ စိတ္တဂ္ဂဟဏံ ကတံ, စိတ္တဿ အနုပ္ပဇ္ဇနကဘာဝနိဝတ္တနတ္ထံ ဥပ္ပာဒဂ္ဂဟဏံ, စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍေ ဝါ ‘‘စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီ’’တိ စိတ္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇနကဘာဝေါ ပါကဋောတိ ကတွာ ‘‘စိတ္တမေဝ ဥပ္ပာဒေါ’’တိ ဝုတ္တံ, စိတ္တဿ အနုပ္ပဇ္ဇနကဿ နိဝတ္တေတဗ္ဗဿ သဗ္ဘာဝါ ဥပ္ပာဒဂ္ဂဟဏံ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယဉ္စတ္ထော ‘‘ဒွေပဉ္စဝိညာဏာနီ’’တိအာဒီသု ဝိယ စိတ္တပ္ပဓာနော နိဒ္ဒေသောတိ ကတွာ ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ๑๓๘๕. ในบทว่า “อกุศลจิตตุปบาท ๑๒” นี้ด้วย อกุศลจิตตุปบาทดวงแรก อันกล่าวแล้วโดยนำความเป็นอันเดียวกันมาในความเป็นจิตตุปบาทที่ประกอบด้วยโสมนัสและทิฏฐิ โดยไม่แตะต้องความต่างโดยอำนาจแห่งสมัย ผัสสะเป็นต้น. เช่นนี้จนถึงดวงที่ ๑๒ จึงกล่าวว่า “อกุศลจิตตุปบาท ๑๒”. เช่นนี้ ในบททั้งหลายมี “วิบากในภูมิ ๔” เป็นต้นด้วย พึงประกอบตามสมควร. ในคำว่า “จิตตุปบาท” นี้ อรรถย่อมเป็นไปได้โดยอำนาจแห่งการกำหนดหมายหมู่ (คือจิตและเจตสิก) ด้วยส่วนย่อย (คือเจตสิก) ว่า “เจตสิกหมู่ใด ย่อมเกิดในเจตสิกหมู่นี้ เหตุนั้น เจตสิกหมู่นั้นชื่อว่าอุปบาท, อะไรย่อมเกิด? จิตย่อมเกิด, อุปบาท (คือหมู่เจตสิก) แห่งจิต ชื่อว่าจิตตุปบาท”. เมื่อเป็นเช่นนั้น หมู่แห่งจิตและเจตสิกชื่อว่าจิตตุปบาท ดังนี้ อรรถย่อมสำเร็จ. แต่ในอรรถกถา การรับเอาคำว่า “จิต” อันกระทำแล้วเพื่อประโยชน์แก่การห้ามรูปอื่นที่เกิดได้ และการรับเอาคำว่า “อุปบาท” อันกระทำแล้วเพื่อประโยชน์แก่การห้ามความเป็นสภาพที่ไม่เกิดของจิต. หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะความเป็นสภาพที่เกิดได้ของจิตปรากฏแล้วในจิตตุปบาทกัณฑ์ว่า “จิตย่อมเกิดแล้ว” เพราะเหตุนี้ จึงกล่าวว่า “จิตนั่นแหละเป็นอุปบาท”. พึงทราบว่า การรับเอาคำว่า “อุปบาท” อันกระทำแล้ว เพราะความเป็นสภาพที่มีอยู่ของจิตที่ไม่เกิดซึ่งพึงห้าม. และอรรถนี้ อันกล่าวแล้วโดยถือว่าเป็นนิเทศที่มีจิตเป็นประธาน เหมือนในบททั้งหลายมี “ทวิปัญจวิญญาณ” เป็นต้น ดังนี้ พึงเห็น. ၁၄၂၀. ဆသု ဒွါရေသူတိ ဧတ္ထ ပဉ္စဒွါရေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ, မနောဒွါရေပိ ပရိတ္တာရမ္မဏမေဝ ဇဝနံ တဒါရမ္မဏသင်္ခါတံ ဘဝင်္ဂံ အနုဗန္ဓတိ. တဉှိ ပရိတ္တဿ ကမ္မဿ ဝိပါကော, ဝိပါကော စ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏာနုဘဝနံ, ကမ္မာနုရူပေါ စ ဝိပါကော ဟောတီတိ ပရိတ္တကမ္မဝိပါကော ပရိတ္တာရမ္မဏဿေဝ အနုဘဝနံ ဟောတိ. တသ္မာ သဗ္ဗံ တဒါရမ္မဏံ ‘‘ပရိတ္တာရမ္မဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဧဝံ မဟဂ္ဂတဝိပါကောပိ မဟဂ္ဂတာနုဘဝနမေဝ အာပဇ္ဇတီတိ စေ? န, သမာဓိပ္ပဓာနဿ ကမ္မဿ အပ္ပနာပ္ပတ္တဿ သညာဝသာရမ္မဏဿ တာဒိသေနေဝ ဝိပါကေန ဘဝိတဗ္ဗတ္တာ. တသ္မာ သမာဓိ သုခါနုဘဝနဘူတော, သောပိ ကမ္မာနုရူပတောယေဝ ကမ္မာရမ္မဏော ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကမ္မာနုရူပတော ဧဝ စ တဒါရမ္မဏံ ပရိတ္တာရမ္မဏမ္ပိ မဟဂ္ဂတဇဝနံ နာနုဗန္ဓတိ. တတော ဧဝ ပဋိသန္ဓိအာဒိဘူတော ကာမာဝစရဝိပါကော ကမ္မနိမိတ္တမ္ပိ ပရိတ္တမေဝ အာရမ္မဏံ ကရောတိ, န မဟဂ္ဂတံ အပ္ပမာဏံ ဝါ. ယသ္မာ ပန ဝုတ္တံ ‘‘မဟဂ္ဂတာရမ္မဏော ဓမ္မော ပရိတ္တာရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော, အပ္ပမာဏာရမ္မဏော ဓမ္မော ပရိတ္တာရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ, န စ မဟဂ္ဂတပ္ပမာဏဝိပါကော ပရိတ္တာရမ္မဏော အတ္ထိ, ဣဓ စ သဗ္ဗကာမာဝစရဝိပါကာနံ ပရိတ္တာရမ္မဏတာဝ ဝုတ္တာ, တသ္မာ ကမ္မာနုရူပတော မဟဂ္ဂတပ္ပမာဏာရမ္မဏမ္ပိ [Pg.191] ပရိတ္တကမ္မံ ယဒိ ပဋိသန္ဓိံ ဒေတိ, ကမ္မဂတိနိမိတ္တာရမ္မဏမေဝ ဒေတိ. ပဝတ္တိဝိပါကမ္ပိ ရူပါဒိပရိတ္တာရမ္မဏမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ခီဏာသဝါနံ ဝါသနာဝသေန သတိဝိပ္ပယုတ္တဟသနံ ပဝတ္တမာနံ ပရိတ္တေသွေဝ ပဝတ္တတိ, န ဣတရေသု ကိလေသဝိရဟေ တာဒိသဟသနပစ္စယဘာဝါဘာဝတော. တသ္မာ တဿ ပရိတ္တာရမ္မဏတာ ဝုတ္တာ. ခီဏာသဝါနံ အသက္ကစ္စဒါနာဒီနိ အာဒရာကရဏဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ, န ကောသဇ္ဇာဒိအကုသလဝသေန. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓသဗ္ဗုဿုက္ကာ ဟိ တေ ဥတ္တမပုရိသာတိ. တေသံ အာဒရာကရဏဉ္စ နိရုဿုက္ကတာ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ๑๔๒๐. ในทวาร ๖ เหล่านี้ ในปัญจทวารไม่มีสิ่งที่ควรกล่าวโดยเฉพาะ แม้ในมโนทวาร ชวนะที่มีอารมณ์เป็นกามธรรมเท่านั้น ภวังค์ที่ชื่อว่าตทาลัมพนะ ย่อมตามไป จริงอยู่ ภวังค์ที่ชื่อว่าตทาลัมพนะนั้น เป็นวิบากของกรรมที่เป็นกาม และวิบากเป็นสภาพที่เสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา และวิบากย่อมเป็นไปตามกรรม เพราะเหตุนั้น วิบากของกรรมที่เป็นกาม ย่อมเป็นการเสวยอารมณ์ที่เป็นกามเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ตทาลัมพนะทั้งหมดจึงถูกกล่าวว่าเป็นปาริตตารมณ์ ถ้าเป็นเช่นนั้น แม้วิบากที่เป็นมหัคคตะ ย่อมเป็นการเสวยอารมณ์ที่เป็นมหัคคตะเท่านั้นมิใช่หรือ ถ้าจะถามอย่างนี้ ไม่ใช่ เพราะเป็นสิ่งที่ควรเป็นเช่นนั้นเท่านั้น ด้วยวิบากของกรรมที่เป็นมหัคคตะ ซึ่งมีสมาธิเป็นประธาน ถึงอัปปนา มีอารมณ์เป็นกสิณปฐวีเป็นต้น อันเกิดจากอำนาจของสัญญา เพราะเหตุนั้น วิบากนั้นเป็นสิ่งที่เสวยสุขจากสมาธิ แม้วิบากนั้นก็พึงทราบว่า ย่อมมีอารมณ์เป็นอารมณ์ของกรรม (มีอารมณ์เป็นกสิณปฐวีเป็นต้น อันเป็นอารมณ์ของมหัคคตกัมม์) โดยสมควรแก่กรรมเท่านั้น และตทาลัมพนะแม้มีอารมณ์เป็นกาม ย่อมไม่ตามชวนะที่เป็นมหัคคตะ โดยสมควรแก่กรรมเท่านั้น เพราะเหตุนั้นเอง วิบากที่เป็นกามาวจร อันเป็นปฏิสนธิเป็นต้น ย่อมทำกรรมนิมิตให้เป็นอารมณ์ที่เป็นกามเท่านั้น ไม่ทำอารมณ์ที่เป็นมหัคคตะหรือโลกุตตระ แต่เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “ธรรมที่มีอารมณ์เป็นมหัคคตะ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นกามด้วยกรรมปัจจัย ธรรมที่มีอารมณ์เป็นโลกุตตระ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นกามด้วยกรรมปัจจัย” และวิบากที่เป็นมหัคคตะและโลกุตตระที่มีอารมณ์เป็นกามไม่มี และในอรรถุทธารกัณฑ์นี้ ได้กล่าวถึงความเป็นปาริตตารมณ์ของกามาวจรวิบากทั้งหมดเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ถ้ากรรมที่เป็นกามาวจร แม้มีอารมณ์เป็นมหัคคตะและโลกุตตระ ย่อมให้ปฏิสนธิ ย่อมให้ปฏิสนธิที่มีอารมณ์เป็นกรรมนิมิตและคตินิมิตเท่านั้น แม้วิบากในปวัตติกาลก็พึงทราบว่าเป็นวิบากที่มีอารมณ์เป็นกามมีรูปเป็นต้นเท่านั้น การยิ้มที่ไม่ประกอบด้วยสติของพระอรหันต์ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยวาสนา ย่อมเป็นไปในอารมณ์ที่เป็นกามเท่านั้น ไม่เป็นไปในอารมณ์อื่น เพราะไม่มีความเป็นปัจจัยของการยิ้มเช่นนั้นเมื่อกิเลสหมดไป เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวถึงความเป็นปาริตตารมณ์ของการยิ้มนั้น การให้ทานโดยไม่เคารพเป็นต้นของพระอรหันต์ พึงทราบโดยอาศัยการไม่ทำความเคารพเท่านั้น ไม่ใช่โดยอาศัยอกุศลมีความเกียจคร้านเป็นต้น เพราะพระอรหันต์เหล่านั้นเป็นบุรุษผู้ประเสริฐ ผู้สงบระงับความขวนขวายทั้งปวงแล้ว และการไม่ทำความเคารพของพระอรหันต์เหล่านั้น พึงทราบว่าเป็นความไม่ขวนขวายเท่านั้น ၁၄၂၁. အတိပဂုဏာနန္တိ ဝစနံ နိရာဒရဿ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တပစ္စဝေက္ခဏဿ ဝိသယဒဿနံ, န တဿေဝါတိ ဝိသယနိယမနံ. ဉာဏသမ္ပယုတ္တဿပိ ဟိ အတိပဂုဏာနံ ဝိသယတာ သုဋ္ဌုတရံ ဟောတိ ဧဝ. ယထာ ပဂုဏံ ဂန္ထံ သဇ္ဈာယန္တော ဒွေ တယော ဝါစနာမဂ္ဂေ ဂတေပိ န သလ္လက္ခေတိ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တသတိမန္တေန သဇ္ဈာယိတတ္တာ, ဧဝံ ပဂုဏဇ္ဈာနေသုပိ ပဝတ္တိ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အတိပဂုဏာန’’န္တိအာဒိ. ကသိဏနိမိတ္တာဒိပညတ္တီတိ ပုဗ္ဗေ ဒဿိတံ သဗ္ဗံ ဥပါဒါပညတ္တိမာဟ. တံ ပန ရူပါဒယော ဝိယ အဝိဇ္ဇမာနော ဝိဇ္ဇမာနော စ အတ္ထောတိ အာစရိယာ ဝဒန္တိ. သမ္မုတိသစ္စေ ပန ဝုစ္စမာနာနံ ကသိဏနိမိတ္တာဒိ ဝါစာဝတ္ထုမတ္တတော ဝစနဝေါဟာရေနေဝ ပညတ္တီတိ ဝုစ္စတိ. တဿ ဟိ ပညာပနံ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီတိ တဿ အဝိဇ္ဇမာနတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တန္တိ. အဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ပန တံ ဝိဇ္ဇမာနမိဝ ဂဟေတွာ ပဝတ္တမာနာယ သညာယ ပရိတ္တာဒီသု ‘‘အယံ နာမ ဓမ္မော အာရမ္မဏ’’န္တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ တေ ဧဝ ဓမ္မေ ဥပါဒါယ ပဝတ္တမာနာယပိ ဓမ္မေသွေဝ အဋ္ဌာနတော. တသ္မာ သာ သသမ္ပယုတ္တာ ပရိတ္တာဒိအာရမ္မဏာတိ န ဝတ္တဗ္ဗာတိ ဝုတ္တာ. နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏာတိ ဣဒံ ပန ဝစနံ ယထာဂဟိတာကာရဿ သညာဝိသယဿ နဝတ္တဗ္ဗတံ သန္ဓာယ နဝတ္တဗ္ဗံ အာရမ္မဏံ ဧတေသန္တိ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏာ, စိတ္တုပ္ပာဒါတိ အညပဒတ္ထသမာသံ ကတွာ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. ๑๔๒๑. คำว่า “อติปคุณานัง” เป็นคำที่แสดงอารมณ์ของญาณวิปปยุตตปัจจเวกขณจิตที่ไม่มีความเอื้อเฟื้อ ไม่ใช่การกำหนดอารมณ์ว่า “เป็นอารมณ์ของจิตนั้นเท่านั้น” จริงอยู่ แม้ของญาณสัมปยุตตจิต ความเป็นอารมณ์ของฌานที่ฝึกฝนมาอย่างดีแล้ว ย่อมเป็นไปได้ดียิ่งกว่า เหมือนอย่างผู้สาธยายคัมภีร์ที่ชำนาญแล้ว แม้ผ่านไปสองสามสายแห่งการสาธยาย ย่อมไม่ทันสังเกต เพราะสาธยายด้วยสติที่วิปปยุตจากญาณ ฉันใด แม้ในฌานที่ฝึกฝนมาอย่างดีแล้ว การเกิดขึ้น (แห่งญาณวิปปยุตตปัจจเวกขณจิต) ก็มีได้ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “อติปคุณานัง” เป็นต้น คำว่า “กสิณนิมิตเป็นต้นบัญญัติ” ท่านกล่าวถึงอุปาทายบัญญัติทั้งหมดที่แสดงไว้ก่อนแล้ว แต่อุปาทายบัญญัตินั้น อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า มีทั้งอรรถที่ไม่มีอยู่จริง (เช่น บัญญัติที่อาศัยรูปเป็นต้น) และอรรถที่มีอยู่จริง แต่ในสมมติสัจจะ อรรถที่กล่าวถึงนั้น (กสิณนิมิตเป็นต้น) ถูกเรียกว่าบัญญัติด้วยการใช้โวหารเท่านั้น เพราะเป็นเพียงที่ตั้งของคำพูด จริงอยู่ การทำให้รู้แจ้งสมมติสัจจะนั้น เป็นอวิชชมานบัญญัติ ความเป็นอวิชชมานของสมมติสัจจะนั้น ถูกกล่าวไว้ในอรรถกถาอย่างนี้ แต่แม้สมมติสัจจะที่ไม่มีอยู่จริงนั้น เมื่อสัญญาที่เกิดขึ้นโดยยึดถือว่ามีอยู่จริง ย่อมไม่สามารถกล่าวได้ว่า “ธรรมชื่อนี้เป็นอารมณ์” ในธรรมที่เป็นปริตตะ (กามธรรม) เป็นต้น เพราะแม้สัญญาที่เกิดขึ้นโดยอาศัยธรรมเหล่านั้น ก็ไม่ตั้งอยู่ในธรรมเหล่านั้นเอง เพราะเหตุนั้น สัญญาที่สัมปยุตด้วยสัญญานั้น จึงชื่อว่าไม่ควรกล่าวว่ามีปริตตารมณ์เป็นต้น แต่คำว่า “นวัตตัพพารัมมณะ” นี้ มุ่งหมายถึงความเป็นสิ่งที่กล่าวไม่ได้ (ว่าเป็นปริตตารมณ์เป็นต้น) ของอารมณ์ของสัญญาที่มีลักษณะตามที่ยึดถือ และในอรรถกถาได้กล่าวไว้โดยทำสมาสที่มีอรรถเป็นบทอื่นว่า “จิตตุปบาททั้งหลายที่มีอารมณ์ที่กล่าวไม่ได้ ชื่อว่านวัตตัพพารัมมณะ” စတုပညာသစိတ္တုပ္ပာဒါနံ ရူပဿ စ ဝသေန ပဉ္စပဏ္ဏာသာယ. ကေဝလန္တိ ဝိနာ ပရာမသနေန. အနိဋ္ဌင်္ဂတဝသေနာတိ အနိစ္ဆယဂမနဝသေန, အနိစ္ဆယံ ဝါ ဒွေဠှံ ဂတော စိတ္တုပ္ပာဒေါ အနိဋ္ဌင်္ဂတော, တေနာကာရေန ပဝတ္တိ ‘‘အနိဋ္ဌင်္ဂတဝသေန ပဝတ္တီ’’တိ ဝုတ္တာ. နာနာရမ္မဏေသု စိတ္တဿ ဝိက္ခိပနံ ဝိက္ခေပေါ. အနဝဋ္ဌာနံ အဝူပသမော. ဂေါတြဘုဝေါဒါနေ ဂေါတြဘူတိ ဂဟေတွာ ‘‘ဂေါတြဘုကာလေ’’တိ အာဟ. โดยอำนาจแห่งจิตตุปบาท ๕๔ และรูป จึงเป็น ๕๕ ประการ. คำว่า “เกวลํ” หมายถึง เว้นจากการยึดมั่น (ด้วยทิฐิ). คำว่า “อนิฏฐังคตวเสนะ” หมายถึง โดยอำนาจแห่งการไม่ถึงซึ่งความตกลงใจ หรืออีกนัยหนึ่ง จิตตุปบาทที่ถึงความไม่ตกลงใจ หรือความลังเลสองแง่สองง่าม ชื่อว่า อนิฏฐังคตะ การเกิดขึ้นโดยอาการนั้น ท่านเรียกว่า “การเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งความไม่ตกลงใจ” การซัดส่ายของจิตไปในอารมณ์ต่างๆ ชื่อว่า วิกเขปะ การไม่สงบระงับ (ความไม่ตั้งมั่น) ชื่อว่า อวูปสมะ ในคำว่า “โคตรภูโวทาน” นั้น ท่านรวมเอาโคตรภูและโวทานเข้าด้วยกันแล้วจึงกล่าวว่า “ในกาลแห่งโคตรภู” သဗ္ဗတ္ထပါဒကစတုတ္ထန္တိ [Pg.192] ဣဓ သဗ္ဗတ္ထ-သဒ္ဒေါ သာမိအတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, သဗ္ဗေသု ဝါ ဝိပဿနာဒီသု ပါဒကံ ကာရဏံ သဗ္ဗတ္ထပါဒကန္တိ ဖလဿ ဝိသယဘာဝေန နိဒ္ဒေသော. အာကာသကသိဏစတုတ္ထန္တိ ပရိစ္ဆေဒါကာသကသိဏစတုတ္ထမာဟ. တဉှိ ရူပါဝစရံ, န ဣတရန္တိ. ကုသလတောပိ ဒွါဒသဝိဓံ ကိရိယတောပီတိ စတုဝီသတိဝိဓတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ဝဋ္ဋဿပိ ပါဒကံ ဟောတိယေဝါတိ ကုသလံ ကိရိယဉ္စ ဧကတော ကတွာ သဗ္ဗတ္ထပါဒကံ ဝုတ္တန္တိ ကိရိယဇ္ဈာနဿ အဝဋ္ဋပါဒကတ္တာ သာသင်္ကံ ဝဒတိ. မဟဂ္ဂတစိတ္တေ သမောဒဟတီတိ ဣဒံ ‘‘သော ဧဝံ သမာဟိတေ စိတ္တေ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တံ ပါကဋံ ပါဒကဇ္ဈာနစိတ္တံ ပရိကမ္မေဟိ ဂဟေတွာ စိတ္တေ ရူပကာယံ အဓိဋ္ဌာနစိတ္တေန သမောဒဟတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ပါဒကဇ္ဈာနစိတ္တံ ရူပကာယေ သမောဒဟတီတိ ဣဒမ္ပိ ယထာဝုတ္တံ ပါဒကဇ္ဈာနစိတ္တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ စိတ္တသန္တာနံ ရူပကာယေ သမောဒဟိတံ တဒနုဂတိကံ ကတွာ အဓိဋ္ဌာတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ, ဣဒံ ပန အဓိဋ္ဌာနဒွယံ အဒိဿမာနကာယတံ ဒိဿမာနကာယတဉ္စ အာပါဒေတိ. ဂန္တုကာမတာပရိကမ္မဝသေန တံသမ္ပယုတ္တာယ သညာယ သုခသညာလဟုသညာဘာဝတော ဂမနမ္ပိ နိပ္ဖာဒေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. "สัพพัตถปาทกจตุตถะ" ในบทนี้ พึงเห็นว่าศัพท์ "สัพพัตถะ" มีความหมายว่า "เป็นเจ้าของ" หรืออีกนัยหนึ่ง การแสดงถึง "สัพพัตถปาทกะ" ว่าเป็นเหตุอันเป็นบาท (pādakaṃ kāraṇaṃ) ในวิปัสสนาเป็นต้นทั้งหมด เป็นการแสดงโดยความเป็นที่ตั้ง (visayabhāvena) ของผล (คือวิปัสสนาเป็นต้น). "อากาสกสิณจตุตถะ" หมายถึง ปริจเฉทากาสกสิณจตุตถฌาน. แท้จริง ฌานนั้นเป็นรูปาวจร ไม่ใช่กามาวจรอื่น. พึงทราบดังนี้. โดยกุศลก็มี ๑๒ อย่าง โดยกิริยาก็มี (๑๒ อย่าง) เพราะฉะนั้น จึงกล่าวถึงความเป็น ๒๔ อย่าง. คำว่า "เป็นบาทแก่สังสารวัฏด้วย" (vaṭṭassapi pādakaṃ) นั้น กล่าวถึงกุศลและกิริยาฌานรวมกันว่าเป็น "สัพพัตถปาทกะ" เพราะกิริยาฌานไม่เป็นบาทแก่สังสารวัฏ จึงกล่าวด้วยความสงสัย. คำว่า "ตั้งมั่นอยู่ในจิตที่เป็นมหัคคตะ" นี้ กล่าวไว้โดยนัยที่ว่า "เมื่อจิตตั้งมั่นดีแล้วอย่างนี้" เป็นต้น โดยการนำเอาปาทกฌานจิต (จตุตถฌานจิต) ที่ปรากฏซึ่งกล่าวไว้ในบทอภิญญาเหล่านั้น มาตั้งรูปกายไว้ในจิตด้วยจิตอธิษฐาน. คำว่า "ปาทกฌานจิตตั้งมั่นอยู่ในรูปกาย" นี้ก็กล่าวไว้โดยการทำปาทกฌานจิตที่กล่าวมาแล้วให้เป็นอารมณ์ แล้วอธิษฐานจิตสันดานที่ตั้งมั่นอยู่ในรูปกายให้เป็นไปตามรูปกายนั้น. อนึ่ง อธิษฐานสองอย่างนี้ ย่อมทำให้เกิดความเป็นผู้มีกายที่มองไม่เห็นและกายที่มองเห็นได้. พึงทราบว่า การเดินทางก็สำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งบริกรรมคือความเป็นผู้ใคร่จะไป เพราะความเป็นสุขสัญญาและลหุสัญญาในสัญญานั้น. သောတာပန္နဿ စိတ္တန္တိ သောတာပန္နဿ ပါဋိပုဂ္ဂလိကံ မဂ္ဂဖလစိတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မာရာဒီနဉှိ ဘဂဝတော စိတ္တဇာနနံ ဝုတ္တန္တိ စေတောပရိယဉာဏလာဘီ ကသ္မာ သာသဝစိတ္တံ န ဇာနိဿတီတိ. ဆိန္နဝဋုမကာ ဆိန္နသံသာရဝဋ္ဋာ ဗုဒ္ဓါ. မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏတောပီတိ ဧတ္ထ မဂ္ဂဖလပစ္စဝေက္ခဏာနိ တာဝ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏေန မဂ္ဂဖလေသု ဉာတေသု ပဝတ္တန္တိ, နိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏဉ္စ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေသု အပ္ပမာဏဓမ္မေသု ဉာတေသူတိ မဂ္ဂါဒိပစ္စဝေက္ခဏာနိ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ အပ္ပမာဏာရမ္မဏတံ သာဓေန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ‘‘အပ္ပမာဏာ ခန္ဓာ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’ဣစ္စေဝ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၂.၅၈) ဟိ ဝုတ္တံ, န နိဗ္ဗာနန္တိ. တသ္မာ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏေန ဧဝ မဂ္ဂဖလပစ္စဝေက္ခဏကိစ္စေ ဝုစ္စမာနေပိ နိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏတာ န သက္ကာ ဝတ္တုံ, အဋ္ဌကထာယံ ပန တဿပိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတာ အနုညာတာတိ ဒိဿတိ. ကာမာဝစရေနိဗ္ဗတ္တိဿတီတိ နိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓဇာနနမာဟ. နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿတီတိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေဟိ မဂ္ဂဖလေဟိ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနဘူတေဟိ ပရိနိဗ္ဗာယိဿတီတိ အတ္ထော သမ္ဘဝတိ. "จิตของพระโสดาบัน" พึงทราบว่าหมายถึง มรรคจิตและผลจิตที่เป็นส่วนเฉพาะบุคคลของพระโสดาบัน. เพราะเหตุที่กล่าวถึงการรู้จิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยมารเป็นต้นแล้ว เหตุไฉนผู้ได้เจโตปริยญาณจะไม่รู้จิตที่มีอาสวะเล่า? พึงทราบดังนี้. พระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้มีทางแห่งสังสารวัฏอันตัดขาดแล้ว ชื่อว่า "ฉินนวัฏฏุมกะ". ในบทว่า "มรรคผลนิพพานปัจจเวกขณโตปีติ" นี้ ปัจจเวกขณญาณในมรรคและผลย่อมเกิดขึ้นเมื่อมรรคและผลเป็นที่รู้แจ้งด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณก่อน ส่วนปัจจเวกขณญาณในนิพพานย่อมเกิดขึ้นเมื่อธรรมอันประมาณมิได้ (โลกุตตรธรรม) ที่มีนิพพานเป็นอารมณ์เป็นที่รู้แจ้ง. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าปัจจเวกขณญาณมีมรรคเป็นต้น ย่อมยังความเป็นอารมณ์อันประมาณมิได้ของปุพเพนิวาสานุสสติญาณให้สำเร็จ. แท้จริง มีกล่าวไว้เพียงว่า "ขันธ์อันประมาณมิได้เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ" (ปัฏฐาน 2.12.58) ไม่ได้กล่าวถึงนิพพาน. เพราะฉะนั้น แม้จะกล่าวถึงกิจแห่งปัจจเวกขณญาณในมรรคและผลด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณเท่านั้น ก็ไม่สามารถกล่าวถึงความเป็นปัจจเวกขณญาณในนิพพานได้. แต่อรรถกถาได้อนุญาตให้ปุพเพนิวาสานุสสติญาณนั้นมีนิพพานเป็นอารมณ์ด้วย. คำว่า "จักเกิดในกามาวจร" หมายถึง การรู้ขันธ์ที่เกิด. ความหมายว่า "จักปรินิพพานด้วยนิพพานธาตุ" ย่อมเป็นไปได้ว่า "จักปรินิพพานด้วยมรรคและผลที่มีนิพพานเป็นอารมณ์ ซึ่งเป็นกิเลสปรินิพพาน". ၁၄၂၉. အသဟဇာတတ္တာတိ [Pg.193] အသမ္ပယုတ္တတ္တာတိ အတ္ထော. န ဟိ အရူပဓမ္မာနံ အရူပဓမ္မေဟိ သဟဇာတတာ သမ္ပယောဂတော အညာ အတ္ထီတိ. ‘‘အညဓမ္မာရမ္မဏကာလေ’’တိ ဝုတ္တံ, မဂ္ဂါရမ္မဏကာလေပိ ပန ဂရုံ အကရဏေ မဂ္ဂါဓိပတိဘာဝေန နဝတ္တဗ္ဗတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. ๑๔๒๙. คำว่า "อะสะหะชาตัตตา" หมายถึง "เพราะไม่ประกอบกัน". เพราะเหตุว่า ความเป็นสหชาตะของอรูปธรรมกับอรูปธรรมนั้น ไม่มีอย่างอื่นนอกจากการประกอบกัน. แม้จะกล่าวไว้ว่า "ในขณะที่มีธรรมอื่นเป็นอารมณ์" แต่ในขณะที่มีมรรคเป็นอารมณ์ ก็พึงประกอบความไม่ควรกล่าวโดยความเป็นมรรคอธิบดี ในกรณีที่ไม่กระทำความหนักแน่น (เคารพ). ၁၄၃၃. နိယောဂါတိ နိယောဂတောတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘နိယမေနာ’’တိ အာဟ, နိယောဂဝန္တော ဝါ နိယောဂါ, နိယတာတိ အတ္ထော. စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍေ ဟိ ဗောဓိတေသု စိတ္တုပ္ပာဒေသု ဧကန္တေန အနာဂတာရမ္မဏော ကောစိ နတ္ထီတိ. ๑๔๓๓. คำว่า "นิโยคา" นั้น สังคหกาจารย์กล่าวว่า "นิยเมนะ" (โดยแน่นอน) โดยอ้างอิงความหมายนี้ว่า "โดยการประกอบกันอย่างสม่ำเสมอ". หรืออีกนัยหนึ่งตามวิธีของอรรถกถา ธรรมทั้งหลายที่มีการประกอบกันอย่างสม่ำเสมอ ชื่อว่า "นิโยคา" หมายถึง "แน่นอน". เพราะเหตุว่า ในจิตตุปปาทกัณฑ์ ในจิตตุปบาทที่แสดงไว้แล้ว ไม่มีจิตตุปบาทใดๆ ที่มีอารมณ์เป็นอนาคตโดยเด็ดขาด. ၁၄၃၄. ကမ္မံ ဝါ ကမ္မနိမိတ္တံ ဝါ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိယံ အတီတာရမ္မဏာဝါတိ ဝုတ္တံ, ကမ္မနိမိတ္တံ ပန အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိယံ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဘာဝဉ္စ ပဋိသန္ဓိယာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာယံ ဝက္ခတိ. တသ္မာ ဣဒံ မနောဒွါရစုတိယံ အတီတကမ္မနိမိတ္တံ မနောဒွါရေ အာပါထဂတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သတဒါရမ္မဏာယ စုတိယာ ပဉ္စစိတ္တက္ခဏာဝသိဋ္ဌာယုကေ ဂတိနိမိတ္တေ ပဋိသန္ဓိယာ ပဝတ္တာယ စတ္တာရိ ဘဝင်္ဂါနိ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာနိ, ဣတရတ္ထ စ ဆ သန္ဓာယာဟ ‘‘တတော ပရံ ဘဝင်္ဂကာလေ စာ’’တိ. ယဒါ ဟိ ဂတိနိမိတ္တာရမ္မဏေ ဇဝနေ ပဝတ္တေ အနုပ္ပန္နေ ဧဝ တဒါရမ္မဏေ စုတိ ဟောတိ ရူပါဝစရာရူပါဝစရသတ္တဿ ဝိယ ကာမဓာတုံ ဥပပဇ္ဇန္တဿ, တဒါ ပဋိသန္ဓိတော ပရာနိ ဆ ဘဝင်္ဂါနိ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာနိ ဟောန္တီတိ. ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တေဟိ အဿာဒနာဒီနိ သပရာမာသာနေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. ပဏ္ဏတ္တိနိဗ္ဗာနာရမ္မဏာနဉ္စ ဇဝနာနံ ပုရေစာရိကကာလေတိ ယေသံ ပုရေစာရိကကာလေ ဧကန္တေန အာဝဇ္ဇနာယ အတီတာဒိအာရမ္မဏဘာဝေန နဝတ္တဗ္ဗတာ, တေသံ ဝသေန နယံ ဒဿေတိ. နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာနမ္ပိ ဇဝနာနံ ပုရေစာရိကကာလေ သာ တထာ န ဝတ္တဗ္ဗာ, န ပန ဧကန္တေန မဂ္ဂဖလဝီထီသု တဿာ အနိဗ္ဗာနာရမ္မဏတ္တာ. ๑๔๓๔. สังคหกาจารย์กล่าวไว้ว่า "กรรมหรือกรรมนิมิตเป็นอารมณ์ในขณะที่เกิดขึ้นเป็นอารมณ์ในอดีต" แต่ในปฏิจจสมุปปาทวิภังควรรณนา อรรถกถาจารย์จะกล่าวถึงความเป็นอารมณ์ปัจจุบันของปฏิสนธิในขณะที่เกิดขึ้นโดยมีกรรมนิมิตเป็นอารมณ์. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าคำว่า "กรรมนิมิตเป็นต้น" นี้ กล่าวโดยอ้างอิงถึงอดีตกัมมนิมิตที่มาสู่คลองในมโนทวารในจุติทางมโนทวาร. สังคหกาจารย์กล่าวว่า "และในกาลแห่งภวังค์ถัดจากนั้น" โดยอ้างอิงถึงภวังค์ ๔ ที่มีอารมณ์ปัจจุบัน เมื่อปฏิสนธิเกิดขึ้นในคตินิมิตที่มีอายุเหลืออยู่ ๕ จิตขณะในจุติที่เป็นไปกับด้วยตทาลัมพนะ และภวังค์ ๖ ในจุติที่ไม่มีตทาลัมพนะ. แท้จริง เมื่อชวนะที่มีคตินิมิตเป็นอารมณ์เกิดขึ้น และตทาลัมพนะยังไม่เกิดขึ้นนั่นเอง จุติย่อมมี เหมือนสัตว์ในรูปาวจรและอรูปาวจรที่เข้าถึงกามธาตุ. ในขณะนั้น ภวังค์ ๖ ที่ถัดจากปฏิสนธิย่อมมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน. พึงทราบดังนี้. พึงเห็นอัสสาทะเป็นต้นที่ประกอบด้วยทิฏฐิและที่เป็นไปกับด้วยปรมาสะเท่านั้น. ในบทว่า "ในกาลที่เป็นไปก่อนชวนะที่มีบัญญัติและนิพพานเป็นอารมณ์" นั้น แสดงนัยด้วยอำนาจแห่งชวนะเหล่านั้น ซึ่งในกาลที่เป็นไปก่อน ไม่ควรกล่าวโดยส่วนเดียวว่าอาวัชชนะมีอารมณ์เป็นอดีตเป็นต้น. แม้ในกาลที่เป็นไปก่อนชวนะที่มีนิพพานเป็นอารมณ์ ก็ไม่ควรกล่าวอาวัชชนะนั้นว่ามีอารมณ์เป็นอดีตเป็นต้นอย่างนั้น แต่ก็ไม่ใช่ว่าจะไม่ควรกล่าวโดยส่วนเดียว (เพราะเหตุใด?) เพราะความที่อาวัชชนะนั้นไม่มีนิพพานเป็นอารมณ์ในมรรคผลวิถีทั้งหลาย. ဣမေ ဂန္ဓာတိ နနု ပစ္စုပ္ပန္နာ ဂန္ဓာ ဂဟိတာ, ကထံ ဧတ္ထ အနာဂတာရမ္မဏတာ ဟောတီတိ? ‘‘အဋ္ဌာရသဝဿာဓိကာနိ ဒွေ ဝဿသတာနိ မာ သုဿိံသူ’’တိ ပဝတ္တိတော, အနာဂတေ မာ သုဿိံ သူတိ ဟိ အနာဂတံ ဂန္ဓံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တတီတိ အဓိပ္ပာယော. စိတ္တဝသေန ကာယံ ပရိဏာမေန္တော အဘိမုခီဘူတံ တဒါ ဝိဇ္ဇမာနမေဝ ကာယံ အာရမ္မဏံ ကရောတီတိ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏံ အဓိဋ္ဌာနစိတ္တံ ဟောတိ. တထာ အတ္တနော ကာယဿ ဒီဃရဿာဏုထူလနီလာဒိဘာဝါပါဒနဝသေန အညဿ စ ပါဋိဟာရိယဿ ကရဏေ ယောဇေတဗ္ဗံ[Pg.194]. ဧတ္ထန္တရေ ဧကဒွေသန္တတိဝါရာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဧတ္ထန္တရေ ပဝတ္တာ ရူပသန္တတိအရူပသန္တတိဝါရာ ဧကဒွေသန္တတိဝါရာ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. အတိပရိတ္တသဘာဝဥတုအာဒိသမုဋ္ဌာနာ ဝါ ‘‘ဧကဒွေသန္တတိဝါရာ’’တိ ဝုတ္တာ. ဥဘယမေတံ ပစ္စုပ္ပန္နန္တိ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နံ ဟောန္တံ ဧတံ ဥဘယံ ဟောတီတိ အတ္ထော. သံဟီရတီတိ တဏှာဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာဟိ အာကဍ္ဎီယတိ. กลิ่นเหล่านี้มิใช่กลิ่นปัจจุบันที่ถูกยึดไว้หรือ? เหตุไฉนในที่นี้จึงมีการมีอารมณ์เป็นอนาคตเล่า? นี้คือคำค้าน เพราะการเป็นไป (แห่งจิต) ว่า 'ขออย่าให้แห้งไปตลอดสองร้อยปีกับอีกสิบแปดปี' เพราะว่าจิตย่อมเป็นไปโดยยึดกลิ่นที่เป็นอนาคตว่า 'ขออย่าให้แห้งไป' ดังนี้ นี้คือความประสงค์ (ของอาจารย์อรรถกถา) เมื่อน้อมกายไปโดยอำนาจแห่งจิต ย่อมทำกายที่ปรากฏอยู่เฉพาะหน้าในขณะนั้นนั่นเองให้เป็นอารมณ์ ดังนั้นจิตอธิษฐานจึงมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เช่นเดียวกัน พึงประกอบเข้ากับการทำให้กายของตนมีสภาพเป็นยาว สั้น ละเอียด หยาบ สีเขียว เป็นต้น และในการทำปาฏิหาริย์อื่น ในคำว่า 'พึงทราบว่า เอกทวิสันตติวาระในระหว่างนี้' ความหมายคือ พึงทราบว่า วาระแห่งรูปสันตติและอรูปสันตติที่เกิดขึ้นในระหว่างนี้ ชื่อว่า เอกทวิสันตติวาระ หรือว่า สันตติที่เกิดขึ้นจากอุตุเป็นต้นที่มีสภาพเล็กน้อยยิ่งนัก ถูกกล่าวว่า 'เอกทวิสันตติวาระ' คำว่า 'ทั้งสองนี้เป็นปัจจุบัน' ความหมายคือ ทั้งสองนี้เป็นอัทธาปัจจุบัน 'ย่อมถูกรวบรวม' หมายถึง ย่อมถูกดึงดูดด้วยตัณหาและทิฏฐิอันเป็นอภินันทนา ကေစီတိ အဘယဂိရိဝါသိနောတိ ဝဒန္တိ, တေ ပန စိတ္တဿ ဌိတိက္ခဏံ န ဣစ္ဆန္တီတိ ‘‘ဌိတိက္ခဏေ ဝါ ပဋိဝိဇ္ဈတီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. တထာ ယေ ‘‘ဣဒ္ဓိမဿ စ ပရဿ စ ဧကက္ခဏေ ဝတ္တမာနံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တေသံ ‘‘ဌိတိက္ခဏေ ဝါ ဘင်္ဂက္ခဏေ ဝါ ပဋိဝိဇ္ဈတီ’’တိ ဝစနံ န သမေတိ. န ဟိ တသ္မိံ ခဏဒွယေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ပရစိတ္တေန သဟ ဧကက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမာတိ. ဌိတိဘင်္ဂက္ခဏေသု စ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဧကဒေသံ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏံ, ဧကဒေသံ အတီတာရမ္မဏံ အာပဇ္ဇတိ. ယဉ္စ ဝုတ္တံ ‘‘ပရဿ စိတ္တံ ဇာနိဿာမီတိ ရာသိဝသေန မဟာဇနဿ စိတ္တေ အာဝဇ္ဇိတေ’’တိ, ဧတ္ထ စ မဟာဇနော အတ္တနာ ပရေ အနေကေ ပုဂ္ဂလာတိ ပရေသံ စိတ္တံ ဇာနိဿာမီတိ အာဝဇ္ဇနပ္ပဝတ္တိ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ. အထာပိ ပရဿာတိ မဟာဇနဿာတိ အတ္ထော သမ္ဘဝေယျ, တထာပိ တဿ ပုဂ္ဂလဿေဝ ဝါ စိတ္တရာသိံ အာဝဇ္ဇိတွာ ဧကဿ ပဋိဝိဇ္ဈနံ အယုတ္တံ. န ဟိ ရာသိအာဝဇ္ဇနံ ဧကဒေသာဝဇ္ဇနံ ဟောတီတိ. တသ္မာ တေဟိ ‘‘မဟာဇနဿ စိတ္တေ အာဝဇ္ဇိတေ’’တိအာဒိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. คำว่า 'บางพวก' หมายถึง พวกอภัยคีรีวาสีกล่าวไว้ แต่พวกนั้นไม่ยอมรับฐีติขณะแห่งจิต ดังนั้นจึงไม่ควรกล่าวว่า 'ย่อมแทงตลอดในฐีติขณะ' อีกอย่างหนึ่ง อาจารย์บางพวกที่กล่าวว่า 'จิตที่กำลังเป็นไปของตนและของผู้อื่นย่อมเกิดขึ้นในขณะเดียวกัน' คำกล่าวของพวกนั้นที่ว่า 'ย่อมแทงตลอดในฐีติขณะหรือภังคขณะ' ย่อมไม่สมกัน เพราะว่าจิตที่เกิดขึ้นในขณะทั้งสองนั้น ย่อมไม่ชื่อว่าเกิดขึ้นพร้อมกับจิตของผู้อื่นในขณะเดียวกัน และจิตที่เกิดขึ้นในฐีติขณะและภังคขณะ ย่อมมีอารมณ์เป็นปัจจุบันส่วนหนึ่ง มีอารมณ์เป็นอดีตส่วนหนึ่ง และคำที่กล่าวว่า 'เมื่อจิตของมหาชนถูกน้อมพิจารณาโดยความเป็นหมวดหมู่ว่า เราจักรู้จิตของผู้อื่น' ในที่นี้ มหาชนคือบุคคลจำนวนมากที่อื่นจากตน ดังนั้นการเกิดขึ้นแห่งอาวัชชนะว่า 'เราจักรู้จิตของผู้อื่น' จึงควรกล่าว แม้ว่าความหมายว่า 'ของผู้อื่น' คือ 'ของมหาชน' จะเป็นไปได้ ถึงกระนั้น การแทงตลอด (จิตดวงเดียว) หลังจากน้อมพิจารณาหมวดหมู่แห่งจิตของบุคคลนั้นเอง ย่อมไม่สมควร เพราะว่าการน้อมพิจารณาหมวดหมู่ ย่อมไม่เป็นการน้อมพิจารณาส่วนเดียว ดังนั้น พวกเขาจึงไม่ควรกล่าวคำว่า 'เมื่อจิตของมหาชนถูกน้อมพิจารณา' เป็นต้น ယံ ပန တေ ဝဒန္တိ ‘‘ယသ္မာ ဣဒ္ဓိမဿ စ ပရဿ စ ဧကက္ခဏေ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ, တတ္ထာယံ အဓိပ္ပာယော သိယာ – စေတောပရိယဉာဏလာဘီ ပရဿ စိတ္တံ ဉာတုကာမော ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ အတီတာဒိဝိဘာဂံ အကတွာ စိတ္တသာမညေန ‘‘ဣမဿ စိတ္တံ ဇာနာမီ’’တိ ပရိကမ္မံ ကတွာ ပုန ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ သာမညေနေဝ စိတ္တံ အာဝဇ္ဇိတွာ တိဏ္ဏံ စတုန္နံ ဝါ ပရိကမ္မာနံ အနန္တရာ စေတောပရိယဉာဏေန ပရစိတ္တံ ပဋိဝိဇ္ဈတိ ဝိဘာဝေတိ ရူပံ ဝိယ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ. တတော ပရံ ပန ကာမာဝစရစိတ္တေဟိ သရာဂါဒိဝဝတ္ထာနံ ဟောတိ နီလာဒိဝဝတ္ထာနံ ဝိယ. တတ္ထ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဒိဋ္ဌဟဒယဝတ္ထုရူပဿ သတ္တဿ အဘိမုခီဘူတဿ စိတ္တသာမညေန စိတ္တံ အာဝဇ္ဇယမာနံ အာဝဇ္ဇနံ အဘိမုခီဘူတံ ဝိဇ္ဇမာနံ စိတ္တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ စိတ္တံ အာဝဇ္ဇေတိ. ပရိကမ္မာနိ စ တံ တံ ဝိဇ္ဇမာနံ စိတ္တံ စိတ္တသာမညေနေဝ အာရမ္မဏံ [Pg.195] ကတွာ စိတ္တဇာနနပရိကမ္မာနိ ဟုတွာ ပဝတ္တန္တိ. စေတောပရိယဉာဏံ ပန ဝိဇ္ဇမာနံ စိတ္တံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တံ ဝိဘာဝေန္တံ တေန သဟ ဧကက္ခဏေ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တတ္ထ ယသ္မာ သန္တာနဿ သန္တာနဂ္ဂဟဏတော ဧကတ္တဝသေန အာဝဇ္ဇနာဒီနိ စိတ္တန္တွေဝ ပဝတ္တာနိ, တဉ္စ စိတ္တမေဝ, ယံ စေတောပရိယဉာဏေန ဝိဘာဝိတံ, တသ္မာ သမာနာကာရပ္ပဝတ္တိတော န အနိဋ္ဌေ မဂ္ဂဖလဝီထိတော အညသ္မိံ ဌာနေ နာနာရမ္မဏတာ အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ ဟောတိ. ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဉ္စ ပရိကမ္မံ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဿ စေတောပရိယဉာဏဿ အာသေဝနပစ္စယောတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ. အတီတတ္တိကော စ ဧဝံ အဘိန္နော ဟောတိ. အညထာ သန္တတိပစ္စုပ္ပန္နေ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နေ စ ပစ္စုပ္ပန္နန္တိ ဣဓ ဝုစ္စမာနေ အတီတာနာဂတာနဉ္စ ပစ္စုပ္ပန္နတာ အာပဇ္ဇေယျ, တထာ စ သတိ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န စ တံ ဝုတ္တံ. ‘‘အတီတော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော, ပုရိမာ ပုရိမာ အတီတာ ခန္ဓာ ပစ္ဆိမာနံ ပစ္ဆိမာနံ ပစ္စုပ္ပန္နာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရ…ပေ… အနုလောမံ ဂေါတြဘုဿာ’’တိအာဒိဝစနတော (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၈.၅) ပန အဒ္ဓါသန္တတိပစ္စုပ္ပန္နေသွေဝ အနန္တရာတီတာ စတ္တာရော ခန္ဓာ အတီတာတိ ဝိညာယန္တိ, န စ အဘိဓမ္မမာတိကာယ အာဂတဿ ပစ္စုပ္ပန္နပဒဿ အဒ္ဓါသန္တတိပစ္စုပ္ပန္နပဒတ္ထတာ ကတ္ထစိ ပါဠိယံ ဝုတ္တာ. တသ္မာ တေဟိ ဣဒ္ဓိမဿ စ ပရဿ စ ဧကက္ခဏေ စိတ္တုပ္ပတ္တိယာ စေတောပရိယဉာဏဿ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတာ ဝုတ္တာ. ယဒါ ပန ‘‘ယံ ဣမဿ စိတ္တံ ပဝတ္တံ, တံ ဇာနာမိ. ယံ ဘဝိဿတိ, တံ ဇာနိဿာမီ’’တိ ဝါ အာဘောဂံ ကတွာ ပါဒကဇ္ဈာနသမာပဇ္ဇနာဒီနိ ကရောတိ, တဒါ အာဝဇ္ဇနပရိကမ္မာနိ စေတောပရိယဉာဏဉ္စ အတီတာနာဂတာရမ္မဏာနေဝ ဟောန္တိ အာဝဇ္ဇနေနေဝ ဝိဘာဂဿ ကတတ္တာ. อนึ่ง อาจารย์เหล่านั้นกล่าวคำใดว่า “เพราะเหตุใด จิตของผู้มีฤทธิ์และของผู้อื่นย่อมเกิดขึ้นในขณะเดียวกัน” อธิบายนี้พึงมีในคำนั้น คือ ผู้ได้เจโตปริยญาณ ผู้ปรารถนาจะรู้จิตของผู้อื่น เข้าปาทกฌานแล้ว ออกจากฌานแล้ว ไม่ได้แยกแยะจิตอดีตเป็นต้น ด้วยความเป็นจิตโดยทั่วไป กระทำบริกรรมว่า “เราจักรู้จิตของผู้นี้” ดังนี้แล้ว เข้าปาทกฌานอีก ออกจากฌานแล้ว น้อมจิตไปด้วยความเป็นจิตโดยทั่วไปนั่นเอง ในลำดับแห่งบริกรรมชวนะ ๓ หรือ ๔ ย่อมแทงตลอด ย่อมทำให้ปรากฏซึ่งจิตของผู้อื่นด้วยเจโตปริยญาณ เหมือนรูปด้วยทิพยจักษุ หลังจากนั้น การกำหนดแยกแยะจิตมีราคะเป็นต้นย่อมมีด้วยจิตกามาวจรทั้งหลาย เหมือนการกำหนดแยกแยะรูปมีสีเขียวเป็นต้น ในการกำหนดแยกแยะนั้น อาวัชชนะที่น้อมไปสู่จิตของสัตว์ผู้มีหทัยวัตถุรูปอันทิพยจักษุเห็นแล้ว ผู้ปรากฏอยู่เฉพาะหน้า ด้วยความเป็นจิตโดยทั่วไป กระทำจิตที่ปรากฏอยู่เฉพาะหน้าและมีอยู่เป็นอารมณ์แล้ว ย่อมน้อมจิตไป และบริกรรมชวนะทั้งหลาย กระทำจิตที่มีอยู่แต่ละอย่างนั้นด้วยความเป็นจิตโดยทั่วไปนั่นเองเป็นอารมณ์แล้ว เป็นบริกรรมที่รู้จิตแล้ว ย่อมเป็นไป ส่วนเจโตปริยญาณ ย่อมเกิดขึ้นในขณะเดียวกันนั่นเอง พร้อมกับจิตที่มีอยู่ซึ่งแทงตลอดอยู่ ทำให้ปรากฏอยู่ ในการเกิดขึ้นนั้น เพราะเหตุว่าอาวัชชนะเป็นต้น เป็นไปโดยมีจิตเป็นอารมณ์นั่นเอง โดยความเป็นอันเดียวกัน เพราะการยึดถือกระแสจิตของผู้เป็นอารมณ์ และอารมณ์นั้นซึ่งเจโตปริยญาณทำให้ปรากฏแล้ว (รู้แล้ว) ก็เป็นจิตนั่นเอง เพราะเหตุนั้น เพราะเป็นไปโดยอาการเสมอกัน ความมีอารมณ์ต่างกันของอาวัชชนะและชวนะย่อมไม่มีในฐานะอื่นจากมรรคผลวิถีอันไม่พึงปรารถนา และบริกรรมที่มีปัจจุบันเป็นอารมณ์ ย่อมสำเร็จว่าเป็นอาเสวนปัจจัยแก่เจโตปริยญาณที่มีปัจจุบันเป็นอารมณ์ดังนี้ และอดีตติกะย่อมไม่แตกต่างกันอย่างนี้ ถ้าเป็นอย่างอื่น เมื่อกล่าวในที่นี้ว่า สันตติปัจจุบันและอัทธาปัจจุบันเป็นปัจจุบัน ความเป็นปัจจุบันของอดีตและอนาคตก็พึงมี และเมื่อเป็นเช่นนั้น พึงกล่าวได้ว่า “ปัจจุบันธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรมด้วยอนันตรปัจจัย” เป็นต้น แต่คำนั้นไม่ได้กล่าวไว้ อนึ่ง เพราะพระดำรัสเป็นต้นว่า “อดีตธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรมด้วยอนันตรปัจจัย, ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอดีตก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันหลังๆ ด้วยอนันตรปัจจัย...เป็นต้น...อนุโลมโคตรภู” ขันธ์ ๔ ที่เป็นอดีตในลำดับ ย่อมรู้กันว่าเป็นอดีตในอัทธาปัจจุบันและสันตติปัจจุบันนั่นเอง และความเป็นอัทธาปัจจุบันและสันตติปัจจุบันเป็นอรรถของบทว่า “ปัจจุบัน” ที่มาในอภิธรรมมาติกา ไม่ได้กล่าวไว้ในบาลีที่ไหนเลย เพราะเหตุนั้น อาจารย์เหล่านั้นจึงกล่าวความเป็นปัจจุบันอารมณ์ของเจโตปริยญาณ เพราะการเกิดขึ้นของจิตในขณะเดียวกันของผู้มีฤทธิ์และของผู้อื่น แต่เมื่อใด กระทำอาโภคะว่า “จิตของผู้นี้ใดเกิดขึ้นแล้ว เราจักรู้จิตนั้น. จิตใดจักเกิดขึ้น เราจักรู้จิตนั้น” ดังนี้แล้ว กระทำปาทกฌานสมาบัติเป็นต้น เมื่อนั้น อาวัชชนะ บริกรรม และเจโตปริยญาณ ย่อมมีอดีตและอนาคตเป็นอารมณ์นั่นเอง เพราะอาวัชชนะนั่นเองได้กระทำความแตกต่าง (คือแยกแยะอดีตและอนาคต) แล้ว ယေ ပန ‘‘ဣဒ္ဓိမာ ပရဿ စိတ္တံ ဇာနိတုကာမော အာဝဇ္ဇေတိ, အာဝဇ္ဇနံ ခဏပစ္စုပ္ပန္နံ အာရမ္မဏံ ကတွာ တေနေဝ သဟ နိရုဇ္ဈတိ, တတော စတ္တာရိ ပဉ္စ ဝါ ဇဝနာနိ. ယေသံ ပစ္ဆိမံ ဣဒ္ဓိစိတ္တံ, သေသာနိ ကာမာဝစရာနိ, တေသံ သဗ္ဗေသမ္ပိ တဒေဝ နိရုဒ္ဓံ စိတ္တမာရမ္မဏံ ဟောတိ, န စ တာနိ နာနာရမ္မဏာနိ ဟောန္တိ, အဒ္ဓါဝသေန ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတ္တာ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ နိဿာယ ‘‘အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ ပစ္စုပ္ပန္နာတီတာရမ္မဏဘာဝေပိ နာနာရမ္မဏတ္တာဘာဝေါ ဝိယ ဧကဒွိတိစတုပဉ္စစိတ္တက္ခဏာနာဂတေသုပိ စိတ္တေသု အာဝဇ္ဇိတေသု အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ ယထာသမ္ဘဝံ အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာတီတာရမ္မဏဘာဝေပိ နာနာရမ္မဏတာ န [Pg.196] သိယာ, တေန စတုပဉ္စစိတ္တက္ခဏာနာဂတေ အာဝဇ္ဇိတေ အနာဂတာရမ္မဏပရိကမ္မာနန္တရံ ခဏပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏံ စေတောပရိယဉာဏံ သိဒ္ဓ’’န္တိ ဝဒန္တိ, တေသံ ဝါဒေါ ‘‘အနာဂတာရမ္မဏော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော, ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏော ဓမ္မော အတီတာရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဣမေသံ ပဉှာနံ အနုဒ္ဓဋတ္တာ ဂဏနာယ စ ‘‘အာသေဝနေ တီဏီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ န သိဇ္ဈတိ. န ဟိ ကုသလကိရိယမဟဂ္ဂတံ အနာသေဝနံ အတ္ထီတိ. ส่วนอาจารย์เหล่าใด อาศัยคำนี้ว่า “ผู้มีฤทธิ์เมื่อปรารถนาจะรู้จิตของผู้อื่น ย่อมน้อมจิตไป อาวัชชนะกระทำอารมณ์ที่เป็นขณะปัจจุบันแล้ว ย่อมดับไปพร้อมกับอารมณ์นั้นนั่นเอง หลังจากนั้น ชวนะ ๔ หรือ ๕ ดวง ซึ่งชวนะดวงสุดท้ายเป็นอิทธิจิต ที่เหลือเป็นกามาวจรจิต จิตที่ดับไปแล้วนั้นนั่นเอง ย่อมเป็นอารมณ์ของชวนะทั้งหมดเหล่านั้น และชวนะเหล่านั้นย่อมไม่มีอารมณ์ต่างกัน เพราะมีความเป็นปัจจุบันอารมณ์โดยอัทธา” แล้วกล่าวว่า “แม้ในความเป็นปัจจุบันอารมณ์และอดีตอารมณ์ของอาวัชชนะและชวนะ เหมือนความไม่มีอารมณ์ต่างกัน แม้เมื่อน้อมจิตไปในจิตทั้งหลายที่ยังไม่ถึง ๑, ๒, ๓, ๔, ๕ ขณะจิต แม้ในความเป็นอนาคตอารมณ์, ปัจจุบันอารมณ์, อดีตอารมณ์ของอาวัชชนะและชวนะตามสมควร ความมีอารมณ์ต่างกันก็ไม่พึงมี เพราะเหตุนั้น เมื่อน้อมจิตไปในจิตที่ยังไม่ถึง ๔ หรือ ๕ ขณะจิต ในลำดับแห่งบริกรรมที่มีอนาคตเป็นอารมณ์ เจโตปริยญาณที่มีขณะปัจจุบันเป็นอารมณ์ย่อมสำเร็จ” วาทะของอาจารย์เหล่านั้น ย่อมไม่สำเร็จ เพราะปัญหาเหล่านี้คือ “อนาคตธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรมด้วยอาเสวนปัจจัย, ปัจจุบันธรรมเป็นปัจจัยแก่อดีตธรรมด้วยอาเสวนปัจจัย” ดังนี้ ไม่ได้ยกขึ้นมา (คือไม่ได้แสดงอรรถที่ต้องการรู้) และเพราะกล่าวไว้ในวาระแห่งการนับว่า “ในอาเสวนปัจจัยมี ๓” เพราะกุศล กิริยา และมหัคคตะที่ไม่มีอาเสวนปัจจัยย่อมไม่มี ဧတဿ စ ဝါဒဿ နိဿယဘာဝေါ အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ ခဏပစ္စုပ္ပန္နနိရုဒ္ဓါရမ္မဏတာဝစနဿ န သိဇ္ဈတိ, ယံ ပဝတ္တံ ယံ ပဝတ္တိဿတီတိ ဝါ ဝိသေသံ အကတွာ ဂဟဏေ အာဝဇ္ဇနဿ အနာဂတဂ္ဂဟဏဘာဝံ, တဒဘာဝါ ဇဝနာနမ္ပိ ဝတ္တမာနဂ္ဂဟဏာဘာဝဉ္စ သန္ဓာယေဝ တဿ ဝုတ္တတ္တာ. တဒါ ဟိ ဘဝင်္ဂစလနာနန္တရံ အဘိမုခီဘူတမေဝ စိတ္တံ အာရဗ္ဘ အာဝဇ္ဇနာ ပဝတ္တတီတိ. ဇာနနစိတ္တဿပိ ဝတ္တမာနာရမ္မဏဘာဝေ အာဝဇ္ဇနဇာနနစိတ္တာနံ သဟဋ္ဌာနဒေါသာပတ္တိယာ ရာသိဧကဒေသာဝဇ္ဇနပဋိဝေဓေ သမ္ပတ္တသမ္ပတ္တာဝဇ္ဇနဇာနနေ စ အနိဋ္ဌေ ဌာနေ အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ နာနာရမ္မဏဘာဝဒေါသာပတ္တိယာ စ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘ခဏပစ္စုပ္ပန္နံ စိတ္တံ စေတောပရိယဉာဏဿ အာရမ္မဏံ ဟောတီ’’တိ, တံ အယုတ္တန္တိ ပဋိက္ခိပိတွာ ယထာဝုတ္တဒေါသာနာပတ္တိကာလဝသေနေဝ အဒ္ဓါသန္တတိပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတ္တာ နာနာရမ္မဏတာဘာဝံ ဒိသွာ အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ ဝတ္တမာနတံ နိရုဒ္ဓါရမ္မဏဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ, တမ္ပိ ဝစနံ ပုရိမဝါဒိနော နာနုဇာနေယျုံ. တသ္မိဉှိ သတိ အာဝဇ္ဇနာ ကုသလာနန္တိအာဒီသု ဝိယ အညပဒသင်္ဂဟိတဿ အနန္တရပစ္စယဝိဓာနတော ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာ အာဝဇ္ဇနာ အတီတာရမ္မဏာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န စ ဝုတ္တန္တိ. และวาทะนี้ ความเป็นที่อาศัยของคำที่กล่าวว่าอาวัชชนชวนะทั้งหลายมีอารมณ์เป็นขณะปัจจุบันและอารมณ์เป็นอดีตที่ดับไปแล้ว ย่อมไม่สำเร็จ เพราะคำนั้นถูกกล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงความที่อาวัชชนะไม่มีการถือเอาอารมณ์ในอนาคต และความที่ชวนะทั้งหลายก็ไม่มีการถือเอาอารมณ์ในปัจจุบันเพราะไม่มีการถือเอาอารมณ์ในอนาคตนั้นนั่นเอง ในเมื่อมีการถือเอาจิตโดยทั่วไปโดยไม่ทำความพิเศษว่า 'เราจักรู้จิตที่เกิดขึ้นแล้ว' หรือ 'เราจักรู้จิตที่จักเกิดขึ้น' แท้จริง ในกาลนั้น อาวัชชนะย่อมเป็นไปโดยปรารภจิตที่เป็นปัจจุบันซึ่งปรากฏเฉพาะหน้าเท่านั้น ในลำดับแห่งภวังคจลนะ ดังนี้. แม้เมื่อจิตที่รู้ (อภิญญาจิต) มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เพราะการถึงซึ่งโทษคือการตั้งอยู่ร่วมกันของอาวัชชนจิตและจิตที่รู้ก็ดี หรือเพราะการถึงซึ่งโทษคือความเป็นผู้มีอารมณ์ต่างกันของอาวัชชนชวนะทั้งหลาย ในฐานะที่ไม่พึงปรารถนา (ในที่อื่นนอกจากมรรควิถีและผลวิถี) ในเมื่อมีการพิจารณากองจิตและการแทงตลอดจิตหนึ่งซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของกองนั้นก็ดี หรือในเมื่อมีการพิจารณาและการรู้ซึ่งอารมณ์ที่มาถึงแล้วๆ ก็ดี คำใดที่กล่าวว่า 'จิตที่เป็นขณะปัจจุบันเป็นอารมณ์ของเจโตปริยญาณ' คำนั้นไม่สมควร ดังนี้ ปฏิเสธแล้ว และพระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้แล้วว่า 'ความที่อาวัชชนชวนะทั้งหลายมีอารมณ์เป็นปัจจุบันและอารมณ์เป็นอดีตที่ดับไปแล้ว' โดยเห็นความไม่มีภาวะที่มีอารมณ์ต่างกัน ด้วยอำนาจแห่งกาลที่ไม่มีโทษตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เพราะมีความเป็นอารมณ์เป็นอัทธาปัจจุบันและสันตติปัจจุบัน ดังนี้ นี้คือความพิสดาร. แม้คำนั้น พวกเกจิอาจารย์ในกาลก่อนก็ไม่พึงอนุญาต. เพราะเมื่อมีความเป็นอารมณ์เป็นอัทธาปัจจุบันและสันตติปัจจุบันนั้น พึงกล่าวว่า 'อาวัชชนะที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่มีอารมณ์เป็นอดีต' เพราะมีการบัญญัติอนันตรปัจจัยแก่ธรรมที่สงเคราะห์ด้วยบทอื่น เหมือนในบทบาลีทั้งหลายมี 'อาวัชชนา กุสลานัง' เป็นต้น แต่ไม่ได้กล่าวไว้ ดังนี้ ကသ္မာ ပနေဝံ စေတောပရိယဉာဏဿ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတာ ဝိစာရိတာ, နနု ‘‘အတီတော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ, အနာဂတော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧတေသံ ဝိဘင်္ဂေသု ‘‘အတီတာ ခန္ဓာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿစေတောပရိယဉာဏဿ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ ယထာကမ္မူပဂဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၈.၂), ‘‘အနာဂတာ ခန္ဓာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿ စေတောပရိယဉာဏဿ အနာဂတံသဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၇.၃-၄), ဥပ္ပန္နတ္တိကေ စ ‘‘အနုပ္ပန္နာခန္ဓာ, ဥပ္ပာဒိနော [Pg.197] ခန္ဓာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿ စေတောပရိယဉာဏဿ အနာဂတံသဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ စေတောပရိယဉာဏဂ္ဂဟဏံ ကတွာ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿာ’’တိ ဧတဿ ဝိဘင်္ဂေ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နာ ခန္ဓာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၈.၃), ဥပ္ပန္နတ္တိကေ စ ‘‘ဥပ္ပန္နာ ခန္ဓာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၇.၂) ဧတ္တကဿေဝ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နစိတ္တေ စေတောပရိယဉာဏံ နပ္ပဝတ္တတီ’’တိ ဝိညာယတိ. ယဒိ ဟိ ပဝတ္တေယျ, ပုရိမေသု ဝိယ ဣတရေသု စ စေတောပရိယဉာဏဂ္ဂဟဏံ ကတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ? သစ္စံ ကတ္တဗ္ဗံ, နယဒဿနဝသေန ပနေတံ သံခိတ္တန္တိ အညာယ ပါဠိယာ ဝိညာယတိ. ‘‘အတီတာရမ္မဏော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၉.၂၀), အနာဂတာရမ္မဏော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဿ. ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဿာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၉.၂၂) ဧတေသဉှိ ဝိဘင်္ဂေသု ‘‘စေတောပရိယဉာဏေန အတီတာရမ္မဏပစ္စုပ္ပန္နစိတ္တသမင်္ဂိဿ စိတ္တံ ဇာနာတိ. အတီတာရမ္မဏာ ပစ္စုပ္ပန္နာ ခန္ဓာ စေတောပရိယဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၉.၂၂), ‘‘စေတောပရိယဉာဏေန အနာဂတာရမ္မဏပစ္စုပ္ပန္နစိတ္တသမင်္ဂိဿ စိတ္တံ…ပေ… စေတောပရိယဉာဏေန ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏပစ္စုပ္ပန္နစိတ္တသမင်္ဂိဿ စိတ္တံ ဇာနာတိ. ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာ ပစ္စုပ္ပန္နာ ခန္ဓာ စေတောပရိယဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၉.၂၁) စေတောပရိယဉာဏဿ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏေ ပဝတ္တိ ဝုတ္တာတိ. တေနေဝါယံ ဝိစာရဏာ ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ก็เพราะเหตุไร ความที่เจโตปริยญาณมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน จึงถูกพิจารณาอย่างนี้ มิใช่หรือว่า ในวิภังค์ของบทบาลีเหล่านี้ว่า 'อดีตธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรม, อนาคตธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรม โดยอารัมมณปัจจัย' ดังนี้ ในวิภังค์ทั้งหลายว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอดีต เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ยถากัมมูปคญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ก็ดี ว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอนาคต เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ อนาคตังสญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ก็ดี และในอุปปันนติกะว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่ยังไม่เกิดขึ้น ขันธ์ทั้งหลายที่กำลังเกิดขึ้น เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ อนาคตังสญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ โดยกระทำซึ่งการระบุถึงเจโตปริยญาณแล้ว ในวิภังค์ของบทบาลีนี้ว่า 'ปัจจุบันธรรมเป็นปัจจัยแก่ปัจจุบันธรรม' ดังนี้ ในวิภังค์ว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ก็ดี และในอุปปันนติกะว่า 'ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้ว เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ และอาวัชชนะ' ดังนี้ เพราะกล่าวไว้เพียงเท่านี้ จึงพึงทราบมิใช่หรือว่า เจโตปริยญาณย่อมไม่เป็นไปในจิตที่เป็นปัจจุบัน. ถ้าเจโตปริยญาณย่อมเป็นไป พึงกระทำซึ่งการระบุถึงเจโตปริยญาณเหมือนในติกะบทก่อนๆ และในติกะบทอื่นๆ ด้วย ดังนี้ นี้คือการโจทก์. จริงอยู่ พึงกระทำ (การระบุถึง) แต่พึงทราบด้วยบาลีอื่นว่า เจโตปริยญาณนี้ท่านย่อไว้ด้วยอำนาจแห่งการแสดงนัย. แท้จริง ในวิภังค์ของบทบาลีเหล่านี้ว่า 'ธรรมที่มีอารมณ์เป็นอดีต เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน โดยอารัมมณปัจจัย, ธรรมที่มีอารมณ์เป็นอนาคต เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน... ธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน' ดังนี้ การเป็นไปของเจโตปริยญาณในอารมณ์ที่เป็นปัจจุบัน ท่านกล่าวไว้แล้วว่า 'ย่อมรู้จิตของบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นอดีตด้วยเจโตปริยญาณ. ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นอดีต เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่เจโตปริยญาณและแก่อาวัชชนะ' ดังนี้ก็ดี 'ย่อมรู้จิตของบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นอนาคตด้วยเจโตปริยญาณ... ย่อมรู้จิตของบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบันด้วยเจโตปริยญาณ. ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่เจโตปริยญาณและแก่อาวัชชนะ' ดังนี้. เพราะเหตุนั้นเอง การพิจารณานี้จึงถูกกระทำแล้ว ดังนี้ พึงทราบ တေသန္တိ တေသု ဒွီသု ဉာဏေသူတိ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနံ. ကုသလာ ခန္ဓာတိ ဣဒ္ဓိဝိဓပုဗ္ဗေနိဝါသာနာဂတံသဉာဏာပေက္ခော ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော, န စေတောပရိယဉာဏယထာကမ္မူပဂဉာဏာပေက္ခောတိ. တေသံ စတုက္ခန္ဓာရမ္မဏဘာဝဿ အသာဓကောတိ စေ? န, အညတ္ထ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ ခန္ဓာ စ ဝိစာရော စ စေတောပရိယဉာဏဿ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ အနာဂတံသဉာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၆.၇၂) ‘‘သဝိတက္ကသဝိစာရာ ခန္ဓာ စ ဝိတက္ကော စ စေတောပရိယဉာဏဿ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ အနာဂတံသဉာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၆.၆၉) စ ဝုတ္တတ္တာ စေတောပရိယဉာဏာပေက္ခောပိ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသောတိ ဣမဿတ္ထဿ သိဒ္ဓိတော. ဧဝမပိ [Pg.198] ယထာကမ္မူပဂဉာဏဿ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ ခန္ဓာ စ ဝိစာရော စာ’’တိအာဒီသု အဝုတ္တတ္တာ စတုက္ခန္ဓာရမ္မဏတာ န သိဇ္ဈတီတိ? န, တတ္ထ အဝစနဿ အညကာရဏတ္တာ. ယထာကမ္မူပဂဉာဏေန ဟိ ကမ္မသံသဋ္ဌာ စတ္တာရော ခန္ဓာ ကမ္မပ္ပမုခေန ဂယှန္တိ. တဉှိ ယထာ စေတောပရိယဉာဏံ ပုရိမပရိကမ္မဝသေန သဝိတက္ကာဒိဝိဘာဂံ သရာဂါဒိဝိဘာဂဉ္စ စိတ္တံ ဝိဘာဝေတိ, န ဧဝံ သဝိဘာဂံ ဝိဘာဝေတိ, ကမ္မဝသေနေဝ ပန သမုဒါယံ ဝိဘာဝေတီတိ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ ခန္ဓာ စ ဝိစာရော စာ’’တိအာဒိကေ ဝိဘာဂကရဏေ တံ န ဝုတ္တံ, န စတုက္ခန္ဓာနာရမ္မဏတောတိ. ဣဒံ ပန အဝစနဿ ကာရဏန္တိ. ကေစိ တတ္ထာပိ ‘‘ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ ယထာကမ္မူပဂဉာဏဿ အနာဂတံသဉာဏဿာ’’တိ ပဌန္တိ ဧဝ. န ဟိ တံ ကုသလာကုသလဝိဘာဂံ ဝိယ သဝိတက္ကာဒိဝိဘာဂံ ကမ္မံ ဝိဘာဝေတုံ အသမတ္ထံ. ဒုစ္စရိတသုစရိတဘာဝဝိဘာဝနမ္ပိ ဟိ လောဘာဒိအလောဘာဒိသမ္ပယောဂဝိသေသဝိဘာဝနံ ဟောတီတိ. คำว่า “เตสัง” (ของญาณเหล่านั้น) ในคำว่า “เตสุ ทฺวีสุ ญาเณสุ” (ในญาณสองอย่างเหล่านั้น) เป็นสามีวิภัตติในอรรถนิธธารณะ (การกำหนดเฉพาะ). การแสดงด้วยพหูพจน์ว่า “กุสลา ขันธา” (ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นกุศล) นั้น มุ่งถึงอิทธิวิธญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ และอนาคตังสญาณ ไม่ได้มุ่งถึงเจโตปริยญาณและยถากัมมูปคญาณ. หากจะกล่าวว่า “ดังนั้น การที่ญาณเหล่านั้นมีขันธ์ ๔ เป็นอารมณ์จึงไม่สำเร็จมิใช่หรือ?” ไม่ใช่ เพราะในที่อื่นได้กล่าวไว้ว่า “ขันธ์ทั้งหลายที่ปราศจากวิตกและวิจาร และวิจาร เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ และอนาคตังสญาณ” (ปัฏฐาน 2.6.72) และ “ขันธ์ทั้งหลายที่มีวิตกและวิจาร และวิตก เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ และอนาคตังสญาณ” (ปัฏฐาน 2.6.69) ด้วยเหตุที่กล่าวไว้เช่นนี้ ความหมายที่ว่าการแสดงด้วยพหูพจน์นั้นมุ่งถึงเจโตปริยญาณด้วยจึงสำเร็จ. แม้กระนั้น หากจะกล่าวว่า “การที่ยถากัมมูปคญาณมีขันธ์ ๔ เป็นอารมณ์ก็ไม่สำเร็จมิใช่หรือ เพราะไม่ได้กล่าวถึงในบทว่า ‘ขันธ์ทั้งหลายที่ปราศจากวิตกและวิจาร และวิจาร’ เป็นต้น?” ไม่ใช่ เพราะการไม่กล่าวถึงในที่นั้นมีเหตุผลอื่น. แท้จริง ขันธ์ ๔ ที่ระคนด้วยกรรม ย่อมถูกยถากัมมูปคญาณยึดถือโดยมีกรรมเป็นประธาน. ยถากัมมูปคญาณนั้น ไม่ได้จำแนกกรรมที่มีการจำแนกละเอียด (เช่น มีวิตกเป็นต้น) เหมือนอย่างที่เจโตปริยญาณจำแนกจิตที่มีการจำแนกละเอียด (เช่น มีวิตกเป็นต้น หรือมีราคะเป็นต้น) โดยอาศัยปริกรรมเบื้องต้น แต่ย่อมจำแนกหมู่ขันธ์โดยอาศัยกรรมเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ ยถากัมมูปคญาณจึงไม่ได้ถูกกล่าวถึงในบทที่แสดงการจำแนกละเอียด เช่น “ขันธ์ทั้งหลายที่ปราศจากวิตกและวิจาร และวิจาร” เป็นต้น ไม่ใช่เพราะไม่มีขันธ์ ๔ เป็นอารมณ์. นี่แหละคือเหตุผลของการไม่กล่าวถึง. อาจารย์บางท่านก็อ่านในที่นั้นว่า “แก่ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ยถากัมมูปคญาณ และอนาคตังสญาณ” เท่านั้น. แท้จริง ยถากัมมูปคญาณนั้นไม่ได้ไม่สามารถจำแนกกรรมที่มีการจำแนกละเอียด เช่น มีวิตกเป็นต้น เหมือนอย่างที่จำแนกกรรมที่มีการจำแนกเป็นกุศลและอกุศลได้. แท้จริง แม้การจำแนกภาวะแห่งทุจริตและสุจริต ก็ย่อมเป็นการจำแนกความพิเศษของการประกอบด้วยโลภะเป็นต้น และอโลภะเป็นต้นด้วย. ၁၄၃၅. နိယကဇ္ဈတ္တပရိယာယဿ အဘာဝေနာတိ သဘာဝဓမ္မတ္တာ ကေနစိ ပရိယာယေန နိယကဇ္ဈတ္တံ အဟောန္တံ သဗ္ဗထာ ဗဟိဒ္ဓါဘာဝေနေဝ ‘‘ဧကန္တဗဟိဒ္ဓါ’’တိ ဝုတ္တံ, န အသဘာဝဓမ္မတ္တာ ဗဟိဒ္ဓါပိ အဟောန္တံ ကသိဏာဒိ ဝိယ နိယကဇ္ဈတ္တမတ္တဿ အသမ္ဘဝတော. အသဘာဝဓမ္မတ္တာ ဧဝ ဟိ ကသိဏာဒိအဇ္ဈတ္တဓမ္မဘူတော စ ကောစိ ဘာဝေါ န ဟောတီတိ အဇ္ဈတ္တတ္တိကေ န ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. တံ သဗ္ဗံ အာကိဉ္စညာယတနာဒိ အတီတာရမ္မဏတ္တိကေ ‘‘နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတ္ထ စ ဝုတ္တန္တိ အနုညာတတ္တာ ဝစနတောတိ ဧတေဟိ ကာရဏေဟိ ပကာသိတန္တိ အတ္ထော. ๑๔๓๕. คำว่า “เพราะไม่มีปริยายแห่งนิยกอัชฌัตตะ” นั้น หมายความว่า เพราะเป็นสภาวธรรม จึงไม่เป็นนิยกอัชฌัตตะโดยปริยายใดๆ และถูกเรียกว่า “เอกันตพหิทธา” (เป็นภายนอกโดยส่วนเดียว) เพราะเป็นภายนอกโดยประการทั้งปวง ไม่ใช่เพราะเป็นอสภาวธรรม จึงไม่เป็นภายนอกเหมือนกสิณเป็นต้น และเพราะความเป็นเพียงนิยกอัชฌัตตะไม่สามารถมีได้. แท้จริง เพราะเป็นอสภาวธรรมนั่นเอง กสิณเป็นต้น แม้จะเป็นอัชฌัตตธรรม แต่ก็ไม่มีสภาวะใดๆ (ที่เป็นปรมัตถ์) ด้วยเหตุนี้ จึงไม่ได้กล่าวไว้ในอัชฌัตติกะ นี่คือความประสงค์ของอาจารย์อรรถกถา. ความเชื่อมโยงคือ สิ่งทั้งปวงนั้น เช่น อากิญจัญญายตนะเป็นต้น ได้ถูกกล่าวไว้ในอดีตารัมมณติกะว่า “เป็นอารมณ์ที่พึงกล่าวไม่ได้”. และในที่นี้ ความหมายคือ คำว่า “วุตตัง” (กล่าวแล้ว) ได้ถูกแสดงให้เห็นชัดเจนด้วยเหตุผลเหล่านี้ คือ “เพราะเป็นคำที่อนุญาตให้กล่าวได้”. ဣဒါနိ တန္တိ ‘‘ဧတဉှိ အာကိဉ္စညာယတန’’န္တိ ဝုတ္တံ အာကိဉ္စညာယတနံ တံ-သဒ္ဒေန အာကဍ္ဎိတွာ ဝဒတိ. ယော ပနာယမေတ္ထ အတ္ထော ဝုတ္တော ‘‘အာကိဉ္စညာယတနံ ဧကမ္ပိ ဣဓ ဝုစ္စမာနံ အတီတာရမ္မဏတ္တိကေ တေန သဟေကာရမ္မဏတမ္ပိ သန္ဓာယ ကာမာဝစရကုသလာဒီနံ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏတာယ ဝုတ္တတ္တာ ဣဓာပိ တေသံ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏဘာဝံ ဒီပေတီတိ ကတွာ တသ္မိံ ဝုတ္တေ တာနိပိ ဝုတ္တာနေဝ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဝိသုံ န ဝုတ္တာနီ’’တိ, တမညေ နာနုဇာနန္တိ. န ဟိ ဤဒိသံ လေသဝစနံ အဋ္ဌကထာကဏ္ဍေ အတ္ထိ. ယဒိ သိယာ, ပရိတ္တာရမ္မဏတ္တိကေ ယေသံ သမာနာရမ္မဏာနံ ပရိတ္တာဒိအာရမ္မဏတာ နဝတ္တဗ္ဗတာ စ ဝုတ္တာ. ပုန အတီတာရမ္မဏတ္တိကေ တေသု ဧကမေဝ ဝတွာ အညံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. တထာ ဝေဒနာတ္တိကေ သမာနဝေဒနာနံ ယေသံ သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တတာ [Pg.199] ဝုတ္တာ, တေသု ဧကမေဝ ပီတိတ္တိကေ သုခသဟဂတနိဒ္ဒေသေ ဝတွာ အညံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ဧဝံ ဥပေက္ခာသဟဂတနိဒ္ဒေသာဒီသု ယောဇေတဗ္ဗံ. လေသေန ပန ဝိနာ အဋ္ဌကထာကဏ္ဍေ အတ္ထုဒ္ဓါရဿ ကတတ္တာ အာကိဉ္စညာယတနဿ ဝိယ ကာမာဝစရကုသလာဒီနမ္ပိ အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏတ္တိကေ နဝတ္တဗ္ဗတာယ သတိ တာနိပိ နဝတ္တဗ္ဗာနီတိ ဝတ္တဗ္ဗာနိ, န ပန ဝုတ္တာနိ. တသ္မာ အဘာဝနာသာမညေပိ ယာယ အဘာဝနာနိဋ္ဌပ္ပဝတ္တိယာ အာကိဉ္စညာယတနံ ပဝတ္တမာနံ နဝတ္တဗ္ဗံ ဇာတံ, တဿာ ပဝတ္တိယာ အဘာဝေန တာနိ နဝတ္တဗ္ဗာနီတိ န ဝုတ္တာနိ. ဂဟဏဝိသေသနိမ္မိတာနေဝ ဟိ ကသိဏာဒီနိ သဘာဝတော အဝိဇ္ဇမာနာနီတိ တဒါရမ္မဏာနံ ဗဟိဒ္ဓါဂဟဏဝသေန ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏတာ ဝုတ္တာ. အာကိဉ္စညာယတနံ ပန န ဗဟိဒ္ဓါဂဟဏဘာဝေန ပဝတ္တတိ, နာပိ အဇ္ဈတ္တဂ္ဂဟဏဘာဝေန ပဝတ္တတီတိ နဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ. ယေန ပန ဂဟဏာကာရေန အာကိဉ္စညာယတနံ ပဝတ္တတိ, န တေန သဗ္ဗညုတညာဏမ္ပိ ပဝတ္တတိ. ယဒိ ပဝတ္တေယျ, တမ္ပိ အာကိဉ္စညာယတနမေဝ ဘဝေယျ. ယထာ ဟိ ကိလေသာနံ ဂေါစရံ ပဝတ္တိဝိသေသဉ္စ သဗ္ဗံ ဇာနန္တံ သဗ္ဗညုတညာဏံ န ယထာ တေ ဂဏှန္တိ, တထာ ဂဏှာတိ တဿပိ ကိလေသဘာဝါပတ္တိတော, ဧဝံ အာကိဉ္စညာယတနဿ စ ပဝတ္တနာကာရံ ယထာသဘာဝတော ဇာနန္တံ တံ အာကိဉ္စညာယတနမိဝ န ဂဏှာတိ, ကိမင်္ဂံ ပန အညန္တိ. တေန ကာမာဝစရကုသလာနံ နဝတ္တဗ္ဗတာ န ဝုတ္တာတိ. အယံ ‘‘အာကိဉ္စညာယတနဿ ဝိသယဘူတော အပဂမော နာမ ဧကော အတ္ထော အတ္ထီ’’တိ အနိစ္ဆန္တာနံ အာစရိယာနံ ဝိနိစ္ဆယော. คำว่า “อิทานิ ตัง” (บัดนี้สิ่งนั้น) นั้น กล่าวถึงอากิญจัญญายตนะที่ถูกกล่าวไว้ว่า “เอตัญหิ อากิญจัญญายตนะ” (อากิญจัญญายตนะนี้แล) โดยดึงคำว่า “ตัง” (นั้น) มาใช้. แต่ความหมายที่ถูกกล่าวไว้ในที่นี้ว่า “แม้ว่าอากิญจัญญายตนะจะถูกกล่าวถึงเพียงอย่างเดียวในอัชัตตารัมมณติกะนี้ แต่ก็มุ่งถึงธรรมที่มีอารมณ์เดียวกันกับอากิญจัญญายตนะในอดีตารัมมณติกะด้วย เพราะได้กล่าวถึงกามวจรกุศลเป็นต้นว่ามีอารมณ์ที่พึงกล่าวไม่ได้ ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงภาวะที่กามวจรกุศลเป็นต้นมีอารมณ์ที่พึงกล่าวไม่ได้ในที่นี้ด้วย เมื่อกล่าวถึงอากิญจัญญายตนะแล้ว ธรรมเหล่านั้นก็ถูกกล่าวถึงแล้วด้วย จึงไม่ได้กล่าวถึงแยกต่างหาก” นั้น อาจารย์ท่านอื่นไม่ยอมรับ. เพราะถ้อยคำที่กล่าวโดยนัยยะเช่นนี้ไม่มีอยู่ในส่วนของอรรถกถา. หากเป็นเช่นนั้น ในปริตตารัมมณติกะ ธรรมทั้งหลายที่มีอารมณ์เสมอกัน ซึ่งมีภาวะเป็นปริตตารมณ์เป็นต้น และภาวะที่พึงกล่าวไม่ได้ ก็ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว. อีกทั้งในอดีตารัมมณติกะ หากกล่าวถึงธรรมเพียงอย่างเดียวในบรรดาธรรมเหล่านั้น ธรรมอื่นก็ไม่พึงกล่าวถึง. เช่นเดียวกัน ในเวทนาติกะ ธรรมทั้งหลายที่มีเวทนาเสมอกัน ซึ่งมีภาวะประกอบด้วยสุขเวทนา ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว หากกล่าวถึงธรรมเพียงอย่างเดียวในบรรดาธรรมเหล่านั้นในปิติติกะ ในการแสดงสุขสหคตธรรม ธรรมอื่นก็ไม่พึงกล่าวถึง. พึงประกอบความในอุเบกขาสหคตนิเทศเป็นต้นด้วยประการฉะนี้. แต่เพราะในส่วนของอรรถกถาได้มีการแสดงอรรถโดยปราศจากนัยยะหรือส่วนย่อย หากกามวจรกุศลเป็นต้นมีภาวะที่พึงกล่าวไม่ได้ในอัชฌัตตารัมมณติกะเหมือนอากิญจัญญายตนะ ธรรมเหล่านั้นก็พึงกล่าวได้ว่าเป็นธรรมที่พึงกล่าวไม่ได้ แต่ก็ไม่ได้กล่าวไว้. ดังนั้น แม้จะมีความเป็นสามัญแห่งภาวะที่ไม่มีอยู่ แต่เพราะการไม่มีอยู่แห่งการเกิดขึ้นที่สิ้นสุดลงด้วยภาวะที่ไม่มีอยู่ ซึ่งทำให้อากิญจัญญายตนะที่กำลังเป็นไปนั้นกลายเป็นสิ่งที่พึงกล่าวไม่ได้ ด้วยเหตุที่ไม่มีการเกิดขึ้นเช่นนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงไม่ได้ถูกกล่าวว่าเป็นสิ่งที่พึงกล่าวไม่ได้. แท้จริง กสิณเป็นต้นที่ถูกสร้างขึ้นโดยการยึดถืออารมณ์พิเศษนั้น ไม่มีอยู่โดยสภาวะ ด้วยเหตุนี้ ภาวะที่จิตเหล่านั้นมีอารมณ์เป็นภายนอก จึงถูกกล่าวไว้โดยอาศัยการยึดถืออารมณ์ภายนอก. แต่อากิญจัญญายตนะนั้น ไม่ได้เป็นไปโดยภาวะที่ยึดถืออารมณ์ภายนอก และไม่ได้เป็นไปโดยภาวะที่ยึดถืออารมณ์ภายใน จึงถูกกล่าวว่าเป็นสิ่งที่พึงกล่าวไม่ได้. แต่ด้วยอาการแห่งการยึดถืออารมณ์ที่อากิญจัญญายตนะเป็นไปนั้น แม้สัพพัญญุตญาณก็ไม่ได้เป็นไปด้วยอาการนั้น. หากเป็นไปเช่นนั้น สัพพัญญุตญาณนั้นก็จะเป็นอากิญจัญญายตนะนั่นเอง. แท้จริง เหมือนอย่างที่สัพพัญญุตญาณที่รู้ขอบเขตและลักษณะการเป็นไปของกิเลสทั้งหมด ไม่ได้ยึดถืออารมณ์เหมือนที่กิเลสยึดถือ เพราะสัพพัญญุตญาณนั้นก็ตกอยู่ในภาวะแห่งกิเลส (หากยึดถือเช่นนั้น) ฉันใด สัพพัญญุตญาณที่รู้ลักษณะการเป็นไปของอากิญจัญญายตนะตามสภาวะ ก็ไม่ได้ยึดถืออารมณ์เหมือนอากิญจัญญายตนะ ฉันนั้น แล้วธรรมอื่นเล่าจะกล่าวอะไรได้. ด้วยเหตุนี้ ภาวะที่กามวจรกุศลเป็นสิ่งที่พึงกล่าวไม่ได้จึงไม่ได้ถูกกล่าวไว้. นี่คือการวินิจฉัยของอาจารย์ที่ไม่ยอมรับความหมายที่ว่า “มีการดับไปซึ่งเป็นอารมณ์ของอากิญจัญญายตนะ” (คือการดับไปแห่งวิญญาณในปฐมารูปฌาน ซึ่งเป็นบัญญัติแห่งนัตถิภาวะ). ဝိပါကံ ပန န ကဿစိ အာရမ္မဏံ ဟောတီတိ ဝိပါကံ အာကာသာနဉ္စာယတနံ ဝိပါကာဒီသု ဝိညာဏဉ္စာယတနေသု န ကဿစိ အာရမ္မဏံ ဟောတီတိ အတ္ထော, တထာ အာကိဉ္စညာယတနဉ္စ နေဝသညာနာသညာယတနဿ. ယထာ ဟိ ဝိပါကတ္တိကေ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မနေဝဝိပါကနဝိပါကဓမ္မဓမ္မမူလကေသု ပဉှေသု ‘‘အာကာသာနဉ္စာယတနကုသလံ ဝိညာဏဉ္စာယတနကုသလဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော, အာကိဉ္စညာယတနကုသလံ နေဝသညာနာသညာယတနကုသလဿ, တထာ ဝိပါကဿ ကိရိယဿ. အာကာသာနဉ္စာယတနကိရိယံ ဝိညာဏဉ္စာယတနကိရိယဿ. အာကိဉ္စညာယတနကိရိယံ နေဝသညာနာသညာယတနကိရိယဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၀၆, ၄၁၀) ဝုတ္တံ, န [Pg.200] တထာ ဝိပါကဓမ္မမူလကေသု ‘‘အာကာသာနဉ္စာယတနအာကိဉ္စညာယတနဝိပါကာ ဝိညာဏဉ္စာယတနနေဝသညာနာသညာယတနဝိပါကကုသလကိရိယာနံ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တာ. ဝိပါကတော ဝုဋ္ဌဟိတွာ စိတ္တဿ အဘိနီဟာရာသမ္ဘဝတောတိ ဝိပါကံ အာရမ္မဏံ ကတွာ အဘိနီဟာရာသမ္ဘဝတောတိ အတ္ထော. ဝိပါကဿ ဟိ အာရမ္မဏံ ကတွာ နတ္ထိ အဘိနီဟာရောတိ. คำว่า “วิบากย่อมไม่เป็นอารมณ์ของใครๆ” หมายความว่า อากาสานัญจายตนวิบาก ย่อมไม่เป็นอารมณ์ของวิญญาณัญจายตนฌานใดๆ ในบรรดาวิญญาณัญจายตนฌาน ๓ มีวิบากเป็นต้น, เช่นเดียวกัน อากิญจัญญายตนวิบาก ก็ไม่เป็นอารมณ์ของเนวสัญญานาสัญญายตนะ. จริงอยู่ ในวิปากติกะ ในปัญหาที่มีวิปากธรรมเป็นมูล, ธรรมเป็นมูล, และเนววิปากนวิปากธรรมเป็นมูล ท่านกล่าวไว้ว่า “อากาสานัญจายตนกุศลเป็นปัจจัยแก่วิญญาณัญจายตนกุศลด้วยอารัมมณปัจจัย, อากิญจัญญายตนกุศลเป็นปัจจัยแก่เนวสัญญานาสัญญายตนกุศล, เช่นเดียวกันในส่วนกิริยา. อากาสานัญจายตนกิริยาเป็นปัจจัยแก่วิญญาณัญจายตนกิริยา. อากิญจัญญายตนกิริยาเป็นปัจจัยแก่เนวสัญญานาสัญญายตนกิริยาด้วยอารัมมณปัจจัย” แต่ในปัญหาที่มีวิปากธรรมเป็นมูล ท่านไม่ได้กล่าวไว้ว่า “อากาสานัญจายตนวิบาก และอากิญจัญญายตนวิบาก เป็นปัจจัยแก่วิญญาณัญจายตนวิบาก กุศล กิริยา และเนวสัญญานาสัญญายตนวิบาก กุศล กิริยา ด้วยอารัมมณปัจจัย”. คำว่า “เพราะความไม่เป็นไปแห่งการน้อมจิตไปจากวิบาก” หมายความว่า เพราะความไม่เป็นไปแห่งการน้อมจิตไปโดยกระทำวิบากให้เป็นอารมณ์. จริงอยู่ การน้อมจิตไปโดยกระทำวิบากให้เป็นอารมณ์นั้นไม่มี. အတ္တနော ခန္ဓာဒီနီတိ အရူပက္ခန္ဓေ ‘‘ခန္ဓာ’’တိ ဂဟေတွာ အာဒိ-သဒ္ဒေန ရူပံ ဂဏှာတိ. အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဂယှမာနံ အဟန္တိ ပညတ္တိံ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဂဏှာတိ. ဧသ နယော ပရေသံ ခန္ဓာဒိဂ္ဂဟဏေ စ. ပုန ပညတ္တိဂ္ဂဟဏေန ကသိဏဝိဟာရာဒိအနိန္ဒြိယဗဒ္ဓုပါဒါယပညတ္တိမာဟ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝါ အဟံ ပရံ ပဏ္ဏတ္တိဂ္ဂဟဏေ သဗ္ဗံ ဥပါဒါယပညတ္တိံ. ကမ္မာဒီသု ကမ္မံ အဇ္ဈတ္တံ, ကမ္မနိမိတ္တံ ဥဘယံ, ဂတိနိမိတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အတ္တနော သရီရေ ဧဝ ကိမိ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တမာနဿ ဂတိနိမိတ္တမ္ပိ အဇ္ဈတ္တံ သိယာ. မလ္လိကာယ ကုမ္မာသံ ဒဒမာနာယ ရညော အဂ္ဂမဟေသိဋ္ဌာနလာဘံ, သန္တတိမဟာမတ္တဿ ဟတ္ထိက္ခန္ဓဂတဿ အရဟတ္တပ္ပတ္တိံ, သုမနမာလာကာရဿ စ ပုပ္ဖမုဋ္ဌိနာ ပူဇေန္တဿ ပစ္စေကဗောဓိသစ္ဆိကိရိယံ နိဿာယ ဘဂဝါ သိတံ ပါတွာကာသိ. ในคำว่า “อัตตโน ขันธาทีนิ” นี้ ท่านถือเอาอรูปขันธ์ด้วยคำว่า “ขันธ์” และถือเอารูปด้วยอาทิศัพท์. หรืออีกนัยหนึ่ง ถือเอาบัญญัติว่า “เรา” ที่ยึดถือในภายในด้วยอาทิศัพท์. นัยนี้พึงทราบแม้ในการถือเอาขันธ์เป็นต้นของผู้อื่น. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยการถือเอาคำว่าบัญญัติ ท่านกล่าวถึงอุปาทายบัญญัติที่เป็นอนินทรียพัทธะ มีกสิณและวิหารเป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยอาทิศัพท์ ในเมื่อไม่มีการถือเอาบัญญัติว่า “เรา” หรือ “ผู้อื่น” ก็พึงทราบว่าหมายถึงอุปาทายบัญญัติทั้งหมด. ในบรรดาอารมณ์มีกรรมเป็นต้น พึงทราบว่า กรรมเป็นอัชฌัตตะ, กรรมนิมิตเป็นทั้งสอง (อัชฌัตตะและพหิทธะ), คตินิมิตเป็นพหิทธะ. แม้คตินิมิตของบุคคลผู้เกิดเป็นหนอนในร่างกายของตนเอง ก็พึงเป็นอัชฌัตตะได้. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำการแย้มพระโอษฐ์ให้ปรากฏ โดยทรงอาศัยการที่นางมัลลิกาผู้ถวายขนมกุมมาสได้ตำแหน่งอัครมเหสีของพระราชา, การที่สันตติมหาอำมาตย์ผู้ยืนอยู่บนหลังช้างบรรลุพระอรหัต, และการที่นายมาลาการชื่อสุมนะผู้บูชาด้วยกำดอกไม้จักได้ทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิญาณ. ဣမသ္မိံ တိကေ ဩကာသံ လဘန္တီတိ ပရိတ္တာရမ္မဏာတီတာရမ္မဏတ္တိကေသု အလဒ္ဓေါကာသာနိ နဝတ္တဗ္ဗာနီတိ ဝုတ္တာနိ, ဣဓ ပန နဝတ္တဗ္ဗာနိ န ဟောန္တိ, အဇ္ဈတ္တာဒီသု ဧကာရမ္မဏတံ လဘန္တီတိ အတ္ထော. ဧတာနိ ဟိ ပဉ္စ သဗ္ဗတ္ထပါဒကာကာသာလောကကသိဏစတုတ္ထာနံ ကသိဏာရမ္မဏတ္တာ, ဗြဟ္မဝိဟာရစတုတ္ထဿ ပညတ္တိအာရမ္မဏတ္တာ, အာနာပါနစတုတ္ထဿ နိမိတ္တာရမ္မဏတ္တာ ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏာနီတိ. သကာယစိတ္တာနန္တိ သကကာယစိတ္တာနံ, တေန ပယောဇနံ နတ္ထိ, တသ္မာ န တံ အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏန္တိ အတ္ထော. အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓဿ ဝါ ရူပဿာတိ ဧတ္ထ ‘‘တိဿန္နံ ဝါ ပညတ္တီန’’န္တိ ဣဒမ္ပိ ဝါ-သဒ္ဒေန အာဟရိတဗ္ဗံ, နယဒဿနံ ဝါ ဧတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဤဒိသေ ဟိ ကာလေ ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏန္တိ. คำว่า “ย่อมได้โอกาสในติกะนี้” หมายความว่า ในติกะทั้งหลายมีปริตตารมณ์และอดีตารมณ์เป็นต้น ธรรมที่กล่าวไม่ได้ (นวัตตัพพะ) เหล่านั้น ท่านกล่าวว่าไม่มีโอกาส (คือไม่มี) แต่ในอัชฌัตตารัมมณติกะนี้ ธรรมที่กล่าวไม่ได้เหล่านั้นย่อมไม่มี (คือมีโอกาส), หมายความว่า ย่อมได้ความเป็นอารมณ์อย่างเดียวในอัชฌัตตะเป็นต้น. จริงอยู่ ฌาน ๕ เหล่านั้น เป็นพหิทธารมณ์ เพราะจตุตถฌานที่มีสัพพัตถปาทกะ อากาสกสิณ และอาโลกกสิณ มีกสิณเป็นอารมณ์, เพราะพรหมวิหารจตุตถฌาน มีสัตว์บัญญัติเป็นอารมณ์, และเพราะอานาปานจตุตถฌาน มีนิมิตแห่งอานาปานะเป็นอารมณ์. คำว่า “สกกายจิตตานัง” หมายถึง กายและจิตของตน, ประโยชน์ด้วยการรู้อารมณ์นั้น (ด้วยเจโตปริยญาณ) ไม่มี, เพราะฉะนั้น เจโตปริยญาณนั้นจึงไม่เป็นอัชฌัตตารมณ์. ในบทว่า “อนินทริยพัทธัสสะ วา รูปัสสะ” นี้ แม้คำว่า “หรือบัญญัติ ๓ ประการ” นี้ ก็พึงนำมาประกอบด้วยวาศัพท์, หรือพึงเห็นว่าเป็นการแสดงนัย. จริงอยู่ ในกาลเช่นนั้น (กาลที่รู้อนาคตขันธ์ของผู้อื่น) ย่อมเป็นพหิทธารมณ์. တိကအတ္ထုဒ္ဓါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนาอรรถุทธารแห่งติกะ จบแล้ว. ဒုကအတ္ထုဒ္ဓါရဝဏ္ဏနာ การพรรณนาอรรถุทธารแห่งทุกะ ၁၄၇၃. မာနော [Pg.201] …ပေ… ဧကဓာဝါတိ ဣဒံ အဝုတ္တပ္ပကာရဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ, အညထာ မာနော ကာမရာဂါဝိဇ္ဇာသညောဇနေဟိ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဒွိဓာတိ ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ. ဧသ နယော ဘဝရာဂါဒီသု. တထာ ဝိစိကိစ္ဆာတိ ဧတ္ထ တထာတိ ဧတဿ ဧကဓာဝါတိ အတ္ထော. ๑๔๗๓. คำว่า “มานะ... เป็นอย่างเดียว” นี้ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการแสดงประเภทที่ยังไม่ได้กล่าว. มิฉะนั้นแล้ว (หากกล่าวโดยประการอื่น) มานะย่อมเกิดร่วมกับกามราคสังโยชน์และอวิชชาสังโยชน์ จึงพึงกล่าวว่ามี ๒ อย่าง. นัยนี้มีในภวราคะเป็นต้น. ในบทว่า “ตถา วิจิกิจฉา” นี้ คำว่า “ตถา” มีอรรถว่า “เป็นอย่างเดียว”. ၁၅၁၁. သသင်္ခါရိကေသူတိ ဣဒံ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏဿ တီဟိ နီဝရဏေဟိ သဒ္ဓိံ ဥပ္ပဇ္ဇနဋ္ဌာနဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, န နိယမတော တတ္ထ တဿ တေဟိ ဥပ္ပတ္တိဒဿနတ္ထံ ထိနမိဒ္ဓဿ အနိယတတ္တာ. ဟေဋ္ဌိမပရိစ္ဆေဒေနာတိ ဥဒ္ဓစ္စဿ သဗ္ဗာကုသလေ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတေ ဒွေ, အညေသု ထိနမိဒ္ဓကုက္ကုစ္စဝိရဟေ တီဏိ ဟေဋ္ဌိမန္တတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ကတွာ ‘‘ဒွေ တီဏီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော. ယတ္တကာနံ ပန ဧကတော ဥပ္ပတ္တိယံ နီဝရဏာ စေဝ နီဝရဏသမ္ပယုတ္တာ စာတိ အယမတ္ထော သမ္ဘဝတိ, ဟေဋ္ဌိမန္တေန တေသံ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဒွေ’’တိ ဝုတ္တံ. တတော ဥဒ္ဓမ္ပိ ပဝတ္တိယံ အယမတ္ထော သမ္ဘဝတိ ဧဝါတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘တီဏီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒွေ တီဏီတိ စ ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါတိ အနိယမနိဒ္ဒေသောတိ စတ္တာရိ ဝါ ပဉ္စ ဝါတိပိ ဝိညာယတိ. ယတ္ထ သဟုပ္ပတ္တိ, တတ္ထ နီဝရဏာ စေဝ နီဝရဏသမ္ပယုတ္တာ စ ဟောန္တီတိ ဧတဿ ဝါ လက္ခဏဿ ဒဿနမေတန္တိ. ယတ္ထ စတ္တာရိ ပဉ္စ စ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တတ္ထ စာယမတ္ထော သာဓိတော ဟောတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ကိလေသဂေါစ္ဆကေ စ ‘‘ဒွေ တယော’’တိ ဝုတ္တံ. လက္ခဏဒဿနဝသေန ဟိ ကိလေသာ စေဝ ကိလေသသမ္ပယုတ္တာ စ ဝုတ္တာ, န သဗ္ဗေသံ သမ္ဘဝန္တာနံ သရူပေန ဒဿနဝသေနာတိ. ๑๕๑๑. คำว่า “ในสสังขาริกทั้งหลาย” นี้ พึงทราบว่าเป็นเพียงการแสดงฐานะที่เกิดของกามฉันทนิวรณ์ร่วมกับนิวรณ์ ๓ อย่าง (คือ ถีนมิทธะ อุทธัจจะ และอวิชชานิวรณ์) ไม่ใช่เพื่อแสดงการเกิดของกามฉันทนิวรณ์นั้นร่วมกับนิวรณ์เหล่านั้นโดยแน่นอน เพราะถีนมิทธะเป็นอนิยตเจตสิก. คำว่า “ด้วยการกำหนดส่วนเบื้องต่ำ” หมายความว่า เพราะอุทธัจจะย่อมเกิดในอกุศลทั้งหมด ในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ นิวรณ์ ๒ อย่างย่อมเกิด ในอกุศลจิตอื่นที่เว้นจากถีนมิทธะและกุกกุจจะ นิวรณ์ ๓ อย่างย่อมเกิดโดยส่วนต่ำสุด ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า “๒ หรือ ๓”. ส่วนอรรถที่ว่า “เป็นนิวรณ์ด้วย เป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยนิวรณ์ด้วย” นี้ ย่อมมีได้ในการเกิดร่วมกันของนิวรณ์มีประมาณเท่าใด เพื่อแสดงนิวรณ์เหล่านั้นโดยส่วนต่ำสุด จึงตรัสว่า “๒”. เพื่อแสดงว่าอรรถนี้ย่อมมีได้แม้ในการเป็นไปที่ยิ่งกว่านั้น จึงตรัสว่า “๓”. และคำว่า “๒ หรือ ๓” นี้ เป็นการระบุที่ไม่แน่นอนว่า “๒ อย่างก็ตาม หรือ ๓ อย่างก็ตาม” ดังนี้ จึงทราบได้ว่า “๔ อย่างก็ตาม หรือ ๕ อย่างก็ตาม” ก็ได้. หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า “๒ หรือ ๓” นี้ เป็นการแสดงลักษณะว่า “ในจิตใดมีการเกิดร่วมกัน ในจิตนั้นเป็นทั้งนิวรณ์และเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยนิวรณ์”. และในจิตตุปบาทใดที่นิวรณ์ ๔ อย่างและ ๕ อย่างเกิด อรรถนี้ก็เป็นอันสำเร็จแล้วในจิตตุปบาทนั้น. และเพราะทำอย่างนี้ ในกิเลสโคจฉกะจึงตรัสว่า “๒ หรือ ๓”. เพราะกิเลสทั้งหลายก็ดี ธรรมที่สัมปยุตด้วยกิเลสก็ดี ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการแสดงลักษณะ ไม่ใช่ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการแสดงโดยสภาวะของกิเลสที่เกิดได้ทั้งหมด ดังนี้ ယဒိ ဥဒ္ဓစ္စံ သဗ္ဗာကုသလေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏံ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတေ စိတ္တုပ္ပာဒေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ? သုတ္တန္တေ ဝုတ္တေသု ပဉ္စသု နီဝရဏေသု အညနီဝရဏရဟိတဿ ဥဒ္ဓစ္စဿ ဝိသယဝိသေသဒဿနတ္ထံ. ဆဋ္ဌံ ပန နီဝရဏံ အဘိဓမ္မေ ဣတရေဟိ သဟဂတန္တိ တဿ အညနီဝရဏရဟိတဿ န ကောစိ ဝိသယဝိသေသော အတ္ထိ, အတ္တနာ သဟဂတေဟိ ဝိနာ ဥပ္ပဇ္ဇနဋ္ဌာနာဘာဝါ တဒုပလက္ခိတဿ စိတ္တုပ္ပာဒဿ အဘာဝါ စ နတ္ထေဝ ဝိသယဝိသေသော, တသ္မာ ‘‘တံ သဗ္ဗာကုသလေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတော ပန ဝုတ္တစိတ္တုပ္ပာဒေါ သေသဓမ္မာနံ ဥဒ္ဓစ္စာနုဝတ္တနဘာဝေန တဒုပလက္ခိတော ဥဒ္ဓစ္စဿ ဝိသယဝိသေသော, တသ္မာ သဗ္ဗာကုသလေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဥဒ္ဓစ္စံ သာမညေန ‘‘ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏ’’န္တိ [Pg.202] ဂဟေတွာပိ တံ အတ္တနော ဝိသယဝိသေသေန ပကာသေတုံ ‘‘ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတေ စိတ္တုပ္ပာဒေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ အာဟ. ဧဝဉ္စ ပကာသနံ ဝိသယဝိသေသေသု လောဘဒေါမနဿသဟဂတသသင်္ခါရိကဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသဟဂတေသု ပဉ္စ နီဝရဏာနိ ဝဝတ္ထပေတွာ တေသံ ဗျာပကဘာဝေန ဆဋ္ဌံ ပကာသေတုံ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. หากอุทธัจจะเกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวง เหตุใดจึงตรัสว่า "อุทธัจจนิวรณ์ย่อมเกิดขึ้นในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ"? เพื่อแสดงวิสัยพิเศษของอุทธัจจะที่ปราศจากนิวรณ์อื่นในบรรดานิวรณ์ ๕ ที่ตรัสไว้ในพระสูตร. ส่วนนิวรณ์ที่ ๖ (อวิชชา) ในพระอภิธรรมนั้นเกิดร่วมกับนิวรณ์อื่น ๆ ดังนั้น อวิชชานิวรณ์ที่ปราศจากนิวรณ์อื่นจึงไม่มีวิสัยพิเศษใด ๆ เพราะไม่มีที่เกิดโดยปราศจากนิวรณ์ที่เกิดร่วมกับตน และเพราะไม่มีจิตตุปบาทที่ถูกกำหนดด้วยอวิชชานั้น จึงไม่มีวิสัยพิเศษเลย ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า "อวิชชานั้นย่อมเกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวง". ส่วนจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะที่กล่าวมานั้น เป็นวิสัยพิเศษของอุทธัจจะที่ถูกกำหนดด้วยอุทธัจจะนั้นเอง โดยที่ธรรมที่เหลือย่อมเป็นไปตามอุทธัจจะ. ด้วยเหตุนั้น แม้อุทธัจจะที่เกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวงนั้น โดยทั่วไปจะเรียกว่า "อุทธัจจนิวรณ์" ก็ตาม แต่เพื่อจะแสดงวิสัยพิเศษของอุทธัจจะนั้นเอง จึงตรัสว่า "ย่อมเกิดขึ้นในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ". และพึงทราบว่า การแสดงเช่นนี้ทำขึ้นเพื่อแสดงนิวรณ์ที่ ๖ โดยความเป็นสภาวะที่แผ่ไปในนิวรณ์เหล่านั้น หลังจากที่กำหนดนิวรณ์ ๕ ไว้ในวิสัยพิเศษทั้งหลาย คือ ในจิตที่สหรคตด้วยโลภะ โทมนัส สสังขาริก วิจิกิจฉา และอุทธัจจะ. ကေစိ ပန ‘‘ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတေတိ သာမညေန သဗ္ဗံ ဥဒ္ဓစ္စံ ‘ဥဒ္ဓစ္စ’န္တိ ဂဟေတွာ တေန သဟဂတေ စိတ္တုပ္ပာဒေ’’တိ ဝဒန္တိ, အယံ ပနတ္ထော န ဗဟုမတော ဒွါဒသမစိတ္တုပ္ပာဒဿ ဝိယ သဗ္ဗာကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါနံ ဥဒ္ဓစ္စေန အနုပလက္ခိတတ္တာ, သတိ စ ဥပလက္ခိတတ္တေ ‘‘အဋ္ဌသု လောဘသဟဂတေသူ’’တိအာဒီသု ဝိယ အညေသံ စိတ္တုပ္ပာဒါနံ နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘ဒွါဒသသု ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတေသူ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတ္တာ. ဥဒ္ဓစ္စာနုပလက္ခိတတ္တာ ပန သဗ္ဗာကုသလာနံ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏံ ဝိယ ဣဒမ္ပိ ‘‘သဗ္ဗာကုသလေသု ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န ပန ဝုတ္တံ, တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယသ္မာ စ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏံ ဝိယ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏဉ္စ သဗ္ဗာကုသလေသု ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ နိက္ခေပကဏ္ဍေ ‘‘ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏေန နီဝရဏဉ္စေဝ နီဝရဏသမ္ပယုတ္တဉ္စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေန ဧကသ္မိံယေဝ စိတ္တုပ္ပာဒေ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အဂ္ဂဟေတွာ အဓိပ္ပာယော မဂ္ဂိတဗ္ဗောတိ. ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า ในบทว่า "สหรคตด้วยอุทธัจจะ" นี้ หมายถึงอุทธัจจะทั้งหมดโดยทั่วไปว่าเป็น "อุทธัจจะ" แล้ว (เกิดขึ้น) ในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะนั้น. แต่ความหมายนี้ไม่เป็นที่ยอมรับมากนัก เพราะอกุศลจิตตุปบาททั้งหมดไม่ถูกกำหนดด้วยอุทธัจจะ เหมือนอย่างจิตตุปบาทที่ ๑๒ และหากมีการกำหนดไว้ ก็ควรจะตรัสว่า "ในจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ ๑๒ ดวง" เพื่อห้ามจิตตุปบาทอื่น ๆ เหมือนอย่างในคำว่า "ในจิตที่สหรคตด้วยโลภะ ๘ ดวง" เป็นต้น. แต่เพราะอกุศลทั้งหมดไม่ถูกกำหนดด้วยอุทธัจจะ อุทธัจจนิวรณ์นี้ก็ควรจะถูกตรัสว่า "เกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวง" เหมือนอวิชชานิวรณ์ แต่ก็ไม่ได้ตรัสไว้. ดังนั้น พึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. และเพราะอุทธัจจนิวรณ์ก็เกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวงเหมือนอวิชชานิวรณ์ ด้วยเหตุนั้น ในนิกเขปกัณฑ์จึงตรัสว่า "กามฉันทนิวรณ์กับอุทธัจจนิวรณ์ เป็นนิวรณ์ด้วย เป็นนิวรณ์สัมปยุตด้วย" เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น พึงแสวงหาความหมายโดยไม่ยึดถือว่าอุทธัจจนิวรณ์เกิดขึ้นในจิตตุปบาทเพียงดวงเดียวเท่านั้น. ကိလေသဂေါစ္ဆကေ လောဘာဒီနိ ဒသ ကိလေသဝတ္ထူနိ ဣမိနာ အနုက္ကမေန ဣဓေဝ အဘိဓမ္မေ အာဂတာနိ. တသ္မာ ဣဓေဝ ဝုတ္တဿ ဥဒ္ဓစ္စကိလေသဿ အတ္တနာ သဟ ဝုတ္တေဟိ ကိလေသေဟိ ရဟိတဿ ဝိသယဝိသေသော နတ္ထီတိ ဝိသယဝိသေသေန ပကာသနံ အကတွာ ‘‘ဥဒ္ဓစ္စဉ္စ အဟိရိကဉ္စ အနောတ္တပ္ပဉ္စ သဗ္ဗာကုသလေသု ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ကိလေသာ စေဝ သံကိလိဋ္ဌပဒနိဒ္ဒေသေ ယသ္မာ သံကိလိဋ္ဌပဒံ ကိလေသသမ္ပယုတ္တပဒေန အသမာနတ္ထံ ကေဝလံ မလေန ဥပတာပိတတံ ဝိဗာဓိတတဉ္စ ဒီပေတိ, တသ္မာ ကိလေသာ စေဝ ကိလေသသမ္ပယုတ္တပဒနိဒ္ဒေသေန သမာနံ နိဒ္ဒေသံ အကတွာ ‘‘တေဝ ကိလေသာ ကိလေသာ စေဝ သံကိလိဋ္ဌာ စာ’’တိ ဝုတ္တံ. ในกิเลสโคจฉกะ กิเลสวัตถุ ๑๐ มีโลภะเป็นต้น มาตามลำดับนี้ในพระอภิธรรมนี้เอง. ดังนั้น สำหรับอุทธัจจกิเลสที่กล่าวไว้ในพระบาลีนี้ ซึ่งปราศจากกิเลสที่ตรัสไว้ร่วมกับตน จึงไม่มีวิสัยพิเศษ ด้วยเหตุนี้ จึงไม่ได้แสดงโดยวิสัยพิเศษ แต่ตรัสว่า "อุทธัจจะ อหิริกะ และอโนตตัปปะ ย่อมเกิดขึ้นในอกุศลทั้งปวง". ในนิเทศแห่งบทว่า กิเลสด้วย สังกลิฏฐะด้วย เพราะบทว่า "สังกลิฏฐะ" มีความหมายไม่เหมือนกับบทว่า "กิเลสสัมปยุต" แต่แสดงเพียงความเป็นสภาวะที่ถูกทำให้เดือดร้อนและถูกเบียดเบียนด้วยมลทินกิเลสเท่านั้น. ดังนั้น จึงไม่ได้ทำนิเทศให้เหมือนกับนิเทศแห่งบทว่า กิเลสด้วย กิเลสสัมปยุตด้วย แต่ตรัสว่า "กิเลสเหล่านั้นนั่นแล เป็นกิเลสด้วย เป็นสังกลิฏฐะด้วย". ၁၅၇၇. ဒွေ တယော ကိလေသာတိ ဧတ္ထ ‘‘ဒွေ တယောတိ ဟေတုဂေါစ္ဆကာဒီသု ဝုတ္တာဓိကာရဝသေန ရုဠှိယာ ဝုတ္တ’’န္တိ ကေစိ ဝဒန္တိ. ယဒိ အတ္ထံ အနပေက္ခိတွာ ရုဠှိယာ ဝုစ္စေယျ, ဂန္ထဂေါစ္ဆကေ စ ‘‘ယတ္ထ ဒွေ တယော ဂန္ထာ [Pg.203] ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ယဉ္စ ဝဒန္တိ ‘‘ယတ္ထ ဒွေ တယော အညေဟိ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဣမဿတ္ထဿ သမ္ဘဝတော ဧကတော-သဒ္ဒေါ ကိလေသဂေါစ္ဆကေ သာတ္ထကော, န ဟေတုဂေါစ္ဆကာဒီသု တေန ဝိနာပိ အဓိပ္ပာယဝိဇာနနတော’’တိ, တမ္ပိ န, ဟေတုဂေါစ္ဆကာဒီသုပိ နာနာဥပ္ပတ္တိယံ ဟေတူ စေဝ ဟေတုသမ္ပယုတ္တာဒိဂ္ဂဟဏနိဝါရဏတ္ထတ္တာ ဧကတော-သဒ္ဒဿ, တသ္မာ ရုဠှီအနွတ္ထကထာရောပနဉ္စ ဝဇ္ဇေတွာ ယထာဝုတ္တေနေဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ. လောဘော ဆဓာတိအာဒိနာ လောဘပဋိဃမောဟာနံ အညေဟိ ဧကတော ဥပ္ပတ္တိဒဿနေနေဝ တေသမ္ပိ လောဘာဒီဟိ ဧကတော ဥပ္ပတ္တိ ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ. ๑๕๗๗. ในบทว่า "กิเลส ๒-๓" นี้ บางอาจารย์กล่าวว่า บทว่า "๒-๓" นี้ ตรัสโดยรูฬหิ (ความนิยม) ตามอำนาจบทที่ตรัสไว้ในเหตุโคจฉกะเป็นต้น. หากจะตรัสโดยรูฬหิโดยไม่คำนึงถึงเนื้อความ ในคันถโคจฉกะก็ควรจะตรัสว่า "คันถะ ๒-๓ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกันในที่ใด". และคำที่อาจารย์เหล่านั้นกล่าวว่า "เพราะความหมายที่ว่า คันถะ ๒-๓ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับคันถะอื่น ๆ ในที่ใด เป็นไปได้ ดังนั้น คำว่า เอกโต (พร้อมกัน) จึงมีประโยชน์ในกิเลสโคจฉกะ แต่ไม่มีประโยชน์ในเหตุโคจฉกะเป็นต้น เพราะสามารถรู้ความหมายได้แม้ไม่มีคำนั้น" คำกล่าวนั้นก็ไม่ถูก. เพราะแม้ในเหตุโคจฉกะเป็นต้น คำว่า เอกโต ก็มีประโยชน์เพื่อห้ามการถือเอาเหตุและเหตุสัมปยุตเป็นต้น ในขณะที่เกิดต่างกัน. ดังนั้น พึงเว้นการยกรูฬหิและการยกคำกล่าวตามอรรถ (อันวตถกถา) ขึ้นแสดง แล้วพึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. พึงทราบว่า ด้วยการแสดงการเกิดขึ้นพร้อมกันของโลภะ ปฏิฆะ และโมหะ กับกิเลสอื่น ๆ โดยบทว่า "โลภะมี ๖ อย่าง" เป็นต้น ก็เป็นการแสดงการเกิดขึ้นพร้อมกันของกิเลสอื่น ๆ เหล่านั้นกับโลภะเป็นต้นด้วย. ส่วนที่เหลือมีเนื้อความชัดเจนอยู่แล้ว. အဋ္ဌကထာကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนาอรรถกถากัณฑ์ จบแล้ว. စတ္တာရိ စ သဟဿာနိ, ပုန တီဏိ သတာနိ စ; အဋ္ဌသာလိနိယာ ဧတေ, ပဒါ လီနတ္ထဇောတကာ. บท ๔,๓๐๐ เหล่านี้ ในอรรถสาลินี เป็นบทที่แสดงเนื้อความอันลี้ลับ. ဓမ္မမိတ္တောတိ နာမေန, သက္ကစ္စံ အဘိယာစိတော; အာနန္ဒောဣတိ နာမေန, ကတာ ဂန္ထာ သုဗုဒ္ဓိနာတိ. พระอานันทะผู้มีปัญญาดี อันพระเถระชื่อว่าธัมมมิตตะอาราธนาโดยเคารพแล้ว ได้รจนาคัมภีร์ (มูลฎีกา) นี้แล้ว. ဣတိ အဋ္ဌသာလိနိယာ လီနတ္ထပဒဝဏ္ဏနာ จบการพรรณนาบทอันลี้ลับแห่งอรรถสาลินี. ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ သမတ္တာ. ธัมมสังคณีมูลฎีกา จบสมบูรณ์.
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi