နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ඒ භාග්‍යවත් අරහත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

အဘိဓမ္မပိဋကေ

අභිධර්ම පිටකයෙහි

ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ

ධම්මසංගණී මූලටීකාව

ဝီသတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

විසි ගාථා වර්ණනාව

၁. ဓမ္မသံဝဏ္ဏနာယံ [Pg.1] သတ္ထရိ ပဏာမကရဏံ ဓမ္မဿ သွာက္ခာတဘာဝေန သတ္ထရိ ပသာဒဇနနတ္ထံ, သတ္ထု စ အဝိတထဒေသနဘာဝပ္ပကာသနေန ဓမ္မေ ပသာဒဇနနတ္ထံ. တဒုဘယပ္ပသာဒါ ဟိ ဓမ္မသမ္ပဋိပတ္တိ မဟတော စ အတ္ထဿ သိဒ္ဓိ ဟောတီတိ. အထ ဝါ ရတနတ္တယပဏာမဝစနံ အတ္တနော ရတနတ္တယပသာဒဿ ဝိညာပနတ္ထံ, တံ ပန ဝိညူနံ စိတ္တာရာဓနတ္ထံ, တံ အဋ္ဌကထာယ ဂါဟဏတ္ထံ, တံ သဗ္ဗသမ္ပတ္တိနိပ္ဖာဒနတ္ထန္တိ. ဣဒံ ပန အာစရိယေန အဓိပ္ပေတပ္ပယောဇနံ အန္တရာယဝိသောသနံ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘နိပစ္စကာရဿေတဿ…ပေ… အသေသတော’’တိ. ရတနတ္တယပဏာမကရဏဉှိ အန္တရာယကရာပုညဝိဃာတကရပုညဝိသေသဘာဝတော မင်္ဂလဘာဝတော ဘယာဒိဥပဒ္ဒဝနိဝါရဏတော စ အန္တရာယဝိသောသနေ သမတ္ထံ ဟောတိ. ကထံ ပနေတဿာပုညဝိဃာတကရာဒိဘာဝေါ ဝိဇာနိတဗ္ဗောတိ? ‘‘ယသ္မိံ မဟာနာမ သမယေ အရိယသာဝကော တထာဂတံ အနုဿရတိ, နေဝဿ တသ္မိံ သမယေ ရာဂပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတီ’’တိအာဒိဝစနတော (အ. နိ. ၆.၁၀; ၁၁.၁၁), ‘‘ပူဇာ စ ပူဇနေယျာနံ, ဧတံ မင်္ဂလမုတ္တမ’’န္တိ (ခု. ပါ. ၅.၃; သု. နိ. ၂၆၂) စ, ‘‘ဧဝံ ဗုဒ္ဓံ သရန္တာနံ, ဓမ္မံ သံဃဉ္စ ဘိက္ခဝေါ. ဘယံ ဝါ ဆမ္ဘိတတ္တံ ဝါ, လောမဟံသော န ဟေဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၂၄၉) စ ဝစနတောတိ.

1. ධර්ම වර්ණනාවෙහිදී ශාස්තෘන් වහන්සේට නමස්කාර කිරීම, ධර්මයෙහි ස්වාක්ඛාත (මැනවින් දේශනා කළ) බව නිසා ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදීම ඇති කරනු පිණිසත්, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අවිතථ (සත්‍ය වූ) දේශනා ස්වභාවය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ධර්මය කෙරෙහි පැහැදීම ඇති කරනු පිණිසත් වේ. ඒ දෙදෙනා කෙරෙහිම පැහැදීම ධර්ම ප්‍රතිපත්තියටත් මහා අර්ථ සිද්ධියටත් හේතු වන බැවිනි. එසේත් නැතහොත්, රත්නත්‍රය නමස්කාර පාඨය තමන්ගේ රත්නත්‍රය කෙරෙහි ඇති ප්‍රසාදය ප්‍රකාශ කිරීමටත්, එය ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ සිත් සතුටු කිරීමටත්, අටුවාව පිළිගැනීමටත්, සියලු සමෘද්ධීන් සිදු කර ගැනීමටත් හේතු වේ. මෙහිදී ආචාර්යයන් වහන්සේ අදහස් කළ ප්‍රයෝජනය නම් අන්තරායන් දුරු කිරීමයි. මක්නිසාද යත්, "මේ නිපච්චකාරයට (නමස්කාරයට)..." යනාදී වශයෙන් ඉදිරියට පවසන බැවිනි. රත්නත්‍රය නමස්කාරය කිරීම අන්තරායකර අකුසල් විනාශ කරන පින් විශේෂයක් වන බැවින් ද, මංගල කරුණක් වන බැවින් ද, භය ආදී උපද්‍රව නිවාරණය කරන බැවින් ද අන්තරායන් දුරු කිරීමට සමර්ථ වේ. මෙහි අකුසල් නසන සුළු බව ආදිය කෙසේ දත යුතු ද? "මහානාමය, යම් කලෙක ආර්ය ශ්‍රාවකයා තථාගතයන් වහන්සේව අනුස්මරණය කෙරේ ද, එකල්හි ඔහුගේ සිත රාගයෙන් මැඩපවත්වා නොගනී" යනාදී වචනවලින් ද, "පිදිය යුත්තන් පිදීම උතුම් මංගල කරුණකි" යන වචනයෙන් ද, "මහණෙනි, මෙසේ බුදුන් ද දහම් ද සඟුන් ද සිහි කරන්නවුන්ට භයක් හෝ තැතිගැනීමක් හෝ ලොමුදහගැනීමක් හෝ නොවන්නේය" යන වචනයෙන් ද එය දත යුතුය.

တတ္ထ ယဿ သတ္ထုနော ပဏာမံ ကတ္တုကာမော, တဿ ဂုဏဝိသေသဒဿနတ္ထံ ‘‘ကရုဏာ ဝိယာ’’တိအာဒိမာဟ. ဂုဏဝိသေသဝါ ဟိ ပဏာမာရဟော [Pg.2] ဟောတိ, ပဏာမာရဟေ စ ကတော ပဏာမော ဝုတ္တပ္ပယောဇနသိဒ္ဓိကရောဝ ဟောတီတိ. ဘဂဝတော စ ဒေသနာ ဝိနယပိဋကေ ကရုဏာပ္ပဓာနာ, သုတ္တန္တပိဋကေ ပညာကရုဏာပ္ပဓာနာ. တေနေဝ စ ကာရဏေန ဝိနယပိဋကဿ သံဝဏ္ဏနံ ကရောန္တေန ကရုဏာပ္ပဓာနာ ဘဂဝတော ထောမနာ ကတာ, အာဂမသံဝဏ္ဏနဉ္စ ကရောန္တေန ဥဘယပ္ပဓာနာ, အဘိဓမ္မဒေသနာ ပန ပညာပ္ပဓာနာတိ ကတွာ ပညာပ္ပဓာနမေဝ ထောမနံ ကရောန္တော ‘‘ကရုဏာ ဝိယ သတ္တေသူ’’တိ ကရုဏံ ဥပမာဘာဝေန ဂဟေတွာ ပညာယ ထောမေတိ.

එහි යම් ශාස්තෘන් වහන්සේ නමකට නමස්කාර කිරීමට කැමති වන්නේ ද, උන්වහන්සේගේ ගුණ විශේෂයන් දැක්වීම පිණිස "කරුණා විය" (කරුණාව මෙන්) යනාදිය පැවසීය. ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත තැනැත්තා නමස්කාරයට සුදුසු වේ, නමස්කාරයට සුදුසු තැනැත්තාට කළ නමස්කාරය පූර්වෝක්ත ප්‍රයෝජනයන් සිද්ධ කරන්නක්ම වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාවන් අතුරින් විනය පිටකය කරුණාව ප්‍රධාන කොට ඇත්තේය, සූත්‍ර පිටකය ප්‍රඥාව හා කරුණාව ප්‍රධාන කොට ඇත්තේය. එම හේතුවෙන්ම විනය පිටකයේ අටුවාව කරන්නා වූ ආචාර්යවරයා කරුණාව ප්‍රමුඛ කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ස්තුති කළේය. ආගම (සූත්‍ර) වර්ණනාව කරන්නා වූ ආචාර්යවරයා කරුණු දෙකම ප්‍රමුඛ කොට ස්තුති කළේය. අභිධර්ම දේශනාව ප්‍රඥාව ප්‍රධාන කොට ඇති බැවින්, ප්‍රඥාව ප්‍රමුඛ කොටම ස්තුති කරමින්, "සත්ත්වයන් කෙරෙහි කරුණාව මෙන්" යැයි කරුණාව උපමාවක් ලෙස ගෙන ප්‍රඥාවට ස්තුති කරයි.

တတ္ထ ကရုဏာ ဝိယာတိ နိဒဿနဝစနမေတံ, ယဿ ယထာ ကရုဏာ သဗ္ဗေသု သတ္တေသု ပဝတ္တိတ္ထ, ဧဝံ သဗ္ဗေသု ဉေယျဓမ္မေသု ပညာပိ ပဝတ္တိတ္ထာတိ အတ္ထော. သတ္တေသူတိ ဝိသယနိဒဿနမေတံ. ပညာတိ နိဒဿေတဗ္ဗဓမ္မနိဒဿနံ. ယဿာတိ တဒဓိဋ္ဌာနပုဂ္ဂလနိဒဿနံ. မဟေသိနောတိ တဗ္ဗိသေသနံ. ဉေယျဓမ္မေသူတိ ပညာဝိသယနိဒဿနံ. သဗ္ဗေသူတိ တဗ္ဗိသေသနံ. ပဝတ္တိတ္ထာတိ ကိရိယာနိဒဿနံ. ယထာရုစီတိ ဝသီဘာဝနိဒဿနံ.

එහි "කරුණා විය" යන්න නිදර්ශන වචනයකි. යම් සේ සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි කරුණාව පැවතියේ ද, එසේම සියලු ඥෙය ධර්මයන් කෙරෙහි ප්‍රඥාව ද පැවතියේය යනු අර්ථයයි. "සත්තෙසු" (සත්ත්වයන් කෙරෙහි) යන්න විෂයය දැක්වීමකි. "පඤ්ඤා" (ප්‍රඥාව) යන්න විස්තර කළ යුතු ධර්මය දැක්වීමකි. "යස්ස" (යමකුගේ) යන්න ඒ ධර්මයට අධිෂ්ඨාන වූ පුද්ගලයා දැක්වීමකි. "මහේසිනො" (මහේසී වූ) යන්න උන්වහන්සේගේ විශේෂණයකි. "ඥෙය්‍යධම්මෙසු" (ඥෙය ධර්මයන් කෙරෙහි) යන්න ප්‍රඥාවට විෂය වූ දේ දැක්වීමකි. "සබ්බේසු" (සියලු) යන්න එහි විශේෂණයකි. "පවත්තිත්ථ" (පැවතියේය) යන්න ක්‍රියාව දැක්වීමකි. "යථාරුචි" (කැමති පරිදි) යන්න වසීභාවය දැක්වීමකි.

တတ္ထ ကိရတီတိ ကရုဏာ, ပရဒုက္ခံ ဝိက္ခိပတိ အပနေတီတိ အတ္ထော. ရူပါဒီသု သတ္တာ ဝိသတ္တာတိ သတ္တာ. တဿာ ပန ပညတ္တိယာ ခန္ဓသန္တာနေ နိရုဠှဘာဝတော နိစ္ဆန္ဒရာဂါပိ ‘‘သတ္တာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ပဇာနာတီတိ ပညာ, ယထာသဘာဝံ ပကာရေဟိ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ အတ္ထော. ယဿာတိ အနိယမနံ. ‘‘တဿ ပါဒေ နမဿိတွာ’’တိ ဧတေန နိယမနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မဟေသီတိ မဟန္တေ သီလက္ခန္ဓာဒယော ဧသိ ဂဝေသီတိ မဟေသိ. ဉာတဗ္ဗာတိ ဉေယျာ, သဘာဝဓာရဏာဒိနာ အတ္ထေန ဓမ္မာ. တတ္ထ ‘‘ဉေယျာ’’တိ ဝစနေန ဓမ္မာနံ အဉေယျတ္တံ ပဋိက္ခိပတိ. ‘‘ဓမ္မာ’’တိ ဝစနေန ဉေယျာနံ သတ္တဇီဝါဒိဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ. ဉေယျာ စ တေ ဓမ္မာ စာတိ ဉေယျဓမ္မာ. သဗ္ဗေသူတိ အနဝသေသပရိယာဒါနံ. တေန အညာတာဘာဝံ ဒဿေတိ. ပဝတ္တိတ္ထာတိ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ. ယထာရုစီတိ ယာ ယာ ရုစိ ယထာရုစိ, ရုစီတိ စ ဣစ္ဆာ, ကတ္တုကာမတာ သာ. ယာ ယာ ပဝတ္တာ တပ္ပဘေဒါ, ယထာ ဝါ ရုစိ တထာ, ရုစိအနုရူပံ ပဝတ္တာ ‘‘ယထာရုစိ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယထာ ယထာ ဝါ ရုစိ ပဝတ္တာ, တထာ တထာ ပဝတ္တာ ပညာ ‘‘ယထာရုစိ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ ဝုစ္စတိ.

එහි (දුක) විසුරුවා හරින බැවින් හෝ පරදුක්ඛය දුරු කරන බැවින් "කරුණා" නම් වේ. රූප ආදියෙහි ඇලුණු බැවින් "සත්ත" (සත්ත්ව) නම් වේ. එම ප්‍රඥප්තිය (සත්ත්ව යන නාමය) ස්කන්ධ සන්තානයෙහි රූඪ වූ බැවින් ඡන්දරාගය නැති අය ද "සත්ත්ව" යැයි කියනු ලබති. මැනවින් දන්නා බැවින් "ප්‍රඥා" නම් වේ, එහි අර්ථය නම් ස්වභාවය අනුව විනිවිද දකින බවයි. "යස්ස" (යමකුගේ) යන්නෙන් අනිශ්චිතව දක්වා, "තස්ස පාදෙ නමස්සිත්වා" (උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයන් වැඳ) යන්නෙන් නිශ්චිතව දත යුතුය. මහත් වූ ශීලස්කන්ධ ආදිය සෙවූ බැවින් "මහේසී" නම් වේ. දත යුතු බැවින් "ඥෙය" නම් වේ, ස්වභාවය දැරීම ආදී අර්ථයෙන් "ධර්ම" නම් වේ. එහි "ඥෙය" යන වචනයෙන් ධර්මයන්ගේ නොදත හැකි බව ප්‍රතික්ෂේප කරයි. "ධර්ම" යන වචනයෙන් ඥෙයයන්ගේ (දත යුතු දේවල) සත්ත්ව හෝ ජීව යන ස්වභාවය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. දත යුතු වූ ඒ ධර්මයන් "ඥෙය ධර්ම" නම් වේ. "සබ්බේසු" (සියලු) යන්නෙන් කිසිවක් ඉතිරි නොවන බව අදහස් වේ. එයින් නොදත් කිසිවක් නොමැති බව දක්වයි. "පවත්තිත්ථ" යනු උපන්නේය යන්නයි. "යථාරුචි" යනු යම් යම් රුචියක් වේ ද එයයි. රුචිය යනු කැමැත්තයි, කිරීමට ඇති වුවමනාවයි. යම් යම් ආකාරයකින් පැවතියේ ද ඒ ඒ ප්‍රභේදයන් ය, නැතහොත් යම් සේ රුචිය වී ද එසේමය. රුචියට අනුකූලව පැවතීම "යථාරුචි පවත්තිත්ථ" යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත් යම් යම් ආකාරයකින් රුචිය පැවතියේ ද, ඒ ඒ ආකාරයෙන්ම ප්‍රඥාව පැවතීම "යථාරුචි පවත්තිත්ථ" යැයි කියනු ලැබේ.

တတ္ထ ဘဂဝတိ ပဝတ္တာဝ ကရုဏာ ဘဂဝတော ပညာယ နိဒဿနန္တိ ဂဟေတဗ္ဗာ. သာ ဟိ အသာဓာရဏာ မဟာကရုဏာ, န အညာ. ယဿာတိ စ ကရုဏာပညာနံ ဥဘိန္နမ္ပိ အာဓာရပုဂ္ဂလနိဒဿနံ. န ဟိ နိရာဓာရာ ကရုဏာ အတ္ထီတိ [Pg.3] ‘‘ကရုဏာ’’တိ ဝုတ္တေ တဒါဓာရဘူတော ပုဂ္ဂလော နိဒဿေတဗ္ဗော ဟောတိ, သော စ ဣဓ အညော ဝုတ္တော နတ္ထိ, န စ အာသန္နံ ဝဇ္ဇေတွာ ဒူရဿ ဂဟဏေ ပယောဇနံ အတ္ထီတိ ‘‘ယဿာ’’တိ နိဒဿိတပုဂ္ဂလောဝ ကရုဏာယ အာဓာရော. တေန ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘ယဿ အတ္တနော ကရုဏာ ဝိယ ပညာပိ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ. ကထံ ပန ကရုဏာ သတ္တေသု ပဝတ္တိတ္ထ ယထာ ပညာပိ ဓမ္မေသု ပဝတ္တိတ္ထာတိ? နိရဝသေသတော ယထာရုစိ စ. ဘဂဝတော ဟိ ကရုဏာ ကဉ္စိ သတ္တံ အဝဇ္ဇေတွာ သဗ္ဗေသု သတ္တေသု နိရဝသေသေသု ပဝတ္တတိ, ပဝတ္တမာနာ စ ရုစိဝသေန ဧကသ္မိံ အနေကေသု စ အညေဟိ အသာဓာရဏာ ပဝတ္တတိ. န ဟိ အညေသံ ‘‘မဟောဃပက္ခန္ဒာနံ သတ္တာနံ နတ္ထညော ကောစိ ဩဃာ ဥဒ္ဓတာ အညတြ မယာ’’တိ ပဿန္တာနံ ကရုဏောက္ကမနံ ဟောတိ ယထာ ဘဂဝတောတိ. ပညာပိ ဘဂဝတော သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု နိရဝသေသေသု ပဝတ္တတိ, ပဝတ္တမာနာ စ ဧကသ္မိံ အနေကေသု စ ဓမ္မေသု သဘာဝကိစ္စာဒိဇာနနေန အနာဝရဏာ အသာဓာရဏာ ပဝတ္တတိ ယထာရုစိ, ယထာ စ ပဿန္တဿ ဘဂဝတော ကရုဏာ ယထာရုစိ ပဝတ္တတိ. တံ သဗ္ဗံ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ မဟာကရုဏာဉာဏဝိဘင်္ဂဝသေန ဇာနိတဗ္ဗံ, ပညာယ စ ယထာရုစိ ပဝတ္တိ သေသာသာဓာရဏဉာဏဝိဘင်္ဂါဒိဝသေန. ပညာဂဟဏေန စ တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏံ စတုသစ္စဉာဏံ စတုပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏံ, ကရုဏာဂဟဏေန မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဉာဏဿ ဂဟိတတ္တာ တံ ဝဇ္ဇေတွာ အညာနိ အသာဓာရဏဉာဏာနိ စတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏံ ဒသဗလာနိ ဆ အဘိညာ စတုစတ္တာလီသ ဉာဏဝတ္ထူနိ သတ္တသတ္တတိ ဉာဏဝတ္ထူနီတိ ဧဝမာဒယော အနေကေ ပညာပ္ပဘေဒါ သင်္ဂယှန္တိ, တသ္မာ တဿာ တဿာ ပညာယ ပဝတ္တိဝသေန ယထာရုစိ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘ကရုဏာ ဝိယ…ပေ… ယထာရုစီ’’တိ.

එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි පවත්නා වූ කරුණාවම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාව පිළිබඳ නිදර්ශනයක් ලෙස ගත යුතුය. ඒ කරුණාව වනාහි අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන මහා කරුණාවමය. ‘යස්ස’ (යමෙකුගේ) යන්නෙන් කරුණාව සහ ප්‍රඥාව යන දෙකෙහිම ආධාරක පුද්ගලයා හෙවත් උල්පත දක්වයි. නිසැකවම ආධාරකයක් රහිත වූ කරුණාවක් නැත. එබැවින් ‘කරුණාව’ යැයි කී කල එයට ආධාර වූ පුද්ගලයා දැක්විය යුතු වේ. මෙහිදී (බුදුරජාණන් වහන්සේ හැර) අන් පුද්ගලයෙකු ගැන සඳහන් නොවන අතර, සමීපයෙහි වූ පුද්ගලයා අතහැර ඈත සිටින පුද්ගලයෙකු ගැනීමෙහි ප්‍රයෝජනයක් ද නැත. එබැවින් ‘යස්ස’ යනුවෙන් දැක්වුණු පුද්ගලයාම කරුණාවට ද ආධාරක වේ. මෙයින් කියැවෙන්නේ ‘යම් සේ තමන් වහන්සේගේ කරුණාව පැවතියේද, එසේම ප්‍රඥාවද පැවති බවයි’. ප්‍රඥාව ධර්මයන් කෙරෙහි පවත්නා සේම, කරුණාව සත්ත්වයන් කෙරෙහි පවතින්නේ කෙසේද? අවශේෂයක් නොමැතිව සහ රුචිය පරිදිය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කරුණාව කිසිදු සත්ත්වයෙකු අත්නොහැර සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි අවශේෂයකින් තොරව පවතියි. එසේම පවත්නා කල්හි, රුචිය පරිදි එක් අයෙකු කෙරෙහි හෝ බොහෝ දෙනෙකු කෙරෙහි හෝ අන් අයට අසාධාරණ වූ (විශේෂිත වූ) ආකාරයෙන් පවතියි. මහා ඕඝයකට (සංසාර සාගරයට) වැටී සිටින සත්ත්වයන් දැක, ‘මා හැර මෙහි සිටින අන් කිසිවකු මොවුන් මෙම ඕඝයෙන් ගොඩ නොගන්නේය’ යි දකින භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කරුණාවේ බැසගැනීම වැනි අන්‍යයන්ගේ කරුණාවක් නැත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවද අවශේෂයක් නොමැතිව සියලු ධර්මයන් කෙරෙහි පවතියි. එය පවත්නා කල්හි එක් ධර්මයක් හෝ බොහෝ ධර්මයන් කෙරෙහි ඒවායේ ස්වභාවය හා කෘත්‍යයන් ආදිය දැනගැනීමෙන්, රුචිය පරිදි අනාවරණ වූ ද අසාධාරණ වූ ද ලෙස පවතියි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කරුණාව රුචිය පරිදි කෙසේ පවතින්නේද යන්න පටිසම්භිදාමග්ග පාලියෙහි ‘මහාකරුණාඤාණ විභංගය’ මගින් දත යුතුය. ප්‍රඥාව රුචිය පරිදි පැවතීම සෙසු අසාධාරණ ඥාන විභංග ආදියෙන් දත යුතුය. ප්‍රඥාව යනුවෙන් ගැනීමෙන් තෙකාලයෙහි නොවැලකුණු ඥානය, චතුරාර්ය සත්‍ය ඥානය, සිවුපිළිසිඹියා ඥානය ද, කරුණාව යනුවෙන් ගැනීමෙන් මහා කරුණා සමාපත්ති ඥානය ද අන්තර්ගත වන බැවින්, එය හැර අන්‍ය වූ අසාධාරණ ඥාන, චතුර්වෛශාරද්‍ය ඥාන, දසබල, සවැදෑරුම් අභිඥා, හතළිස් හතරක් වූ ඥාන වස්තූන්, හැත්තෑ හතක් වූ ඥාන වස්තූන් ආදී වශයෙන් වූ බොහෝ ප්‍රඥා ප්‍රභේදයන් මෙහි සංග්‍රහ වේ. එබැවින් ඒ ඒ ප්‍රඥාවන්හි පැවැත්ම අනුව රුචිය පරිදි පැවැත්ම දත යුතුය. එහෙයින් ‘කරුණාව මෙන්... රුචිය පරිදි’ යනාදිය වදාළහ.

တတ္ထ ကရုဏာဂဟဏေန မဟာဗောဓိယာ မူလံ ဒဿေတိ. မဟာဒုက္ခသမ္ဗာဓပ္ပဋိပန္နဉှိ သတ္တနိကာယံ ဒိသွာ ‘‘တဿ နတ္ထညော ကောစိ သရဏံ, အဟမေတံ မုတ္တော မောစေဿာမီ’’တိ ကရုဏာယ သဉ္စောဒိတမာနသော အဘိနီဟာရံ ဒီပင်္ကရဿ ဘဂဝတော ပါဒမူလေ ကတွာ ဗောဓိသမ္ဘာရေ သမောဓာနေတွာ အနုပုဗ္ဗေန သမ္ဗောဓိံ ပတ္တောတိ ကရုဏာ မဟာဗောဓိယာ မူလန္တိ. သတ္တေသူတိ ဧတေန မဟာဗောဓိယာ ပယောဇနံ ဒဿေတိ. သတ္တာ ဟိ မဟာဗောဓိံ ပယောဇေန္တိ. သတ္တသန္တာရဏတ္ထဉှိ သဗ္ဗညုတာ အဘိပတ္ထိတာ. ယထာဟ –

එහි කරුණාව යනුවෙන් ගැනීමෙන් මහා බෝධියෙහි මූලය (මුලය) දක්වයි. මහා දුක් නැමැති පීඩාවට පත් සත්ත්ව ප්‍රජාව දැක, ‘ඔවුන්ට අන් පිහිටක් නැත, මම මොවුන් සසරින් මුදවන්නෙමි’ යි කරුණාවෙන් මෙහෙයවන ලද සිතැතිව, දීපංකර භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාමුලදී අභිනීහාරය (ප්‍රාර්ථනාව) කොට, බෝධි සම්භාරයන් පුරමින් අනුපිළිවෙළින් සම්බෝධියට පත් වූ බැවින් කරුණාව මහා බෝධියෙහි මූලය වේ. ‘සත්ත්වයන් කෙරෙහි’ යන්නෙන් මහා බෝධියේ ප්‍රයෝජනය දක්වයි. මක්නිසාද යත් සත්ත්වයෝ මහා බෝධියෙහි ප්‍රයෝජනය ලබන්නෝ වෙති. සර්වඥතා ඥානය ප්‍රාර්ථනා කරන ලද්දේ සත්ත්වයන් සසරින් එතෙර කරවනු පිණිසමය. එය මෙසේ වදාළහ -

‘‘ကိံ [Pg.4] မေ ဧကေန တိဏ္ဏေန, ပုရိသေန ထာမဒဿိနာ;

သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏိတွာ, သန္တာရေဿံ သဒေဝက’’န္တိ. (ဗု. ဝံ. ၂. ၅၆);

‘වීරියවන්ත පුරුෂයෙකු වූ මා තනිව (සසරින්) එතෙර වීමෙන් ඇති ඵලය කිම? මම සර්වඥතා ඥානයට පැමිණ දෙවියන් සහිත ලෝකයාම (සසරින්) එතෙර කරවන්නෙමි’ (බුද්ධවංස 2.56).

ပညာဂဟဏေန မဟာဗောဓိံ ဒဿေတိ. သဗ္ဗညုတာယ ဟိ ပဒဋ္ဌာနဘူတံ မဂ္ဂဉာဏံ, မဂ္ဂဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္စ သဗ္ဗညုတညာဏံ ‘‘မဟာဗောဓီ’’တိ ဝုစ္စတီတိ. ဉေယျဓမ္မေသု သဗ္ဗေသူတိ ဧတေန သန္တာရေတဗ္ဗာနံ သတ္တာနံ အဘိညေယျပရိညေယျပဟာတဗ္ဗဘာဝေတဗ္ဗသစ္ဆိကာတဗ္ဗေ ခန္ဓာယတနဓာတုသစ္စိန္ဒြိယပဋိစ္စသမုပ္ပာဒသတိပဋ္ဌာနာဒိဘေဒေ ကုသလာဒိဘေဒေ စ သဗ္ဗဓမ္မေ ဒဿေတိ. ပဝတ္တိတ္ထ ယထာရုစီတိ ဧတေန ပဋိဝေဓပစ္စဝေက္ခဏပုဗ္ဗင်္ဂမဒေသနာဉာဏပ္ပဝတ္တိဒီပနေန ပယောဇနသမ္ပတ္တိံ ဒဿေတိ. သဗ္ဗဓမ္မာနဉှိ ပဋိဝေဓဉာဏံ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ အဟောသိ. မဂ္ဂဉာဏမေဝ ဟိ တန္တိ. ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဉ္စ ဝိသေသေန ရတနဃရသတ္တာဟေ အဟောသိ. ဧဝံ ပဋိဝိဒ္ဓပစ္စဝေက္ခိတာနံ ဓမ္မာနံ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနာဒီသု ဒေသနာဉာဏံ အဟောသိ, ဝိသေသေန စ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာယံ သတ္တပ္ပကရဏဒေသနာယန္တိ. ဒေသနာဉာဏေန စ ဒေသေန္တော ဘဂဝါ သတ္တေသု ဟိတပဋိပတ္တိံ ပဋိပဇ္ဇတီတိ. ဧတေန သဗ္ဗေန အတ္တဟိတပဋိပတ္တိံ ပရဟိတပဋိပတ္တိဉ္စ ဒဿေတိ. မဟာဗောဓိဒဿနေန ဟိ အတ္တဟိတပဋိပတ္တိ, ဣတရေဟိပိ ပရဟိတပဋိပတ္တိ ဒဿိတာတိ. တေန အတ္တဟိတပဋိပန္နာဒီသု စတူသု ပုဂ္ဂလေသု ဘဂဝတော စတုတ္ထပုဂ္ဂလဘာဝံ ဒဿေတိ, တေန စ အနုတ္တရဒက္ခိဏေယျဘာဝံ နိရတိသယပဏာမာရဟဘာဝဉ္စ အတ္တနော စ ကိရိယာယ ခေတ္တင်္ဂတဘာဝံ ဒဿေတိ.

ප්‍රඥාව යනුවෙන් ගැනීමෙන් මහා බෝධිය දක්වයි. සර්වඥතා ඥානයට ආසන්න හේතුව වූ මාර්ග ඥානයටත්, මාර්ග ඥානයට ආසන්න හේතුව වූ සර්වඥතා ඥානයටත් ‘මහා බෝධිය’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘සියලු දතයුතු ධර්මයන් කෙරෙහි’ යන්නෙන් එතෙර කරවිය යුතු සත්ත්වයන් විසින් විශිෂ්ට ලෙස දැනගත යුතු, පිරිසිඳ දැනගත යුතු, ප්‍රහීණ කළ යුතු, වැඩිය යුතු සහ සාක්ෂාත් කළ යුතු වූ ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු, සත්‍ය, ඉන්ද්‍රිය, පටිච්චසමුප්පාදය, සතිපට්ඨාන ආදී ප්‍රභේදයන් ද, කුසලාදී ප්‍රභේදයන් ද සහිත සියලු ධර්මයන් දක්වයි. ‘රුචිය පරිදි පැවතියේය’ යන්නෙන් අවබෝධය (පටිවේධය), ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය සහ මූලික කොටගත් දේශනා ඥානයෙහි පැවැත්ම දැක්වීමෙන් ප්‍රයෝජන සම්පත්තිය දක්වයි. සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කරගන්නා ඥානය බෝධි මණ්ඩපයේදී ඇති විය. මාර්ග ඥානය යනු එයමය. ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ ඥානය විශේෂයෙන් රත්නඝර සත්සතියේදී ඇති විය. මෙසේ අවබෝධ කරන ලද හා ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය කරන ලද ධර්මයන් පිළිබඳ දේශනා ඥානය ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය ආදියේදී ඇති වූ අතර, විශේෂයෙන් පාණ්ඩුකම්බල ශෛලාසනයෙහිදී සප්ත ප්‍රකරණය දේශනා කිරීමේදී ද ඇති විය. දේශනා ඥානයෙන් ධර්මය දේශනා කරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්ත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස පිළිපදිති. මේ සියල්ලෙන් අත්තහිත (තමන්ගේ යහපත) පිළිවෙත සහ පරහිත (අනුන්ගේ යහපත) පිළිවෙත දක්වයි. මහා බෝධිය දැක්වීමෙන් අත්තහිත පිළිවෙත ද, සෙසු කරුණාව ආදියෙන් පරහිත පිළිවෙත ද දක්වන ලදී. එමගින් අත්තහිත-පරහිත ආදී සිවු පුද්ගලයන් අතරින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිවුවැනි පුද්ගලයා (තමාගේත් අනුන්ගේත් යහපත පිණිස පිළිපන් තැනැත්තා) බව දක්වයි. එයින් උන්වහන්සේගේ අනුත්තර දක්ඛිණෙය්‍ය භාවය ද, අතිශය උතුම් නමස්කාරයට සුදුසු බව ද, තමන් වහන්සේගේ ක්‍රියාවන්ගෙන් (සත්ත්වයන්ට) නිවනට මඟ පෙන්වන බව ද දක්වයි.

ဧတ္ထ စ ကရုဏာဂဟဏေန လောကိယေသု မဟဂ္ဂတဘာဝပ္ပတ္တာသာဓာရဏဂုဏဒီပနတော သဗ္ဗလောကိယဂုဏသမ္ပတ္တိ ဘဂဝတော ဒဿိတာ ဟောတိ, ပညာဂဟဏေနပိ သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနမဂ္ဂဉာဏဒီပနတော သဗ္ဗလောကုတ္တရဂုဏသမ္ပတ္တိ. ကရုဏာဝစနေန စ ဥပဂမနံ နိရုပက္ကိလေသံ, ပညာဝစနေန အပဂမနံ ဒဿေတိ. ဥပဂမနံ ဒဿေန္တော စ လောကေ သဉ္ဇာတသံဝဍ္ဎဘာဝံ ဒဿေတိ, အပဂမနံ ဒဿေန္တော လောကေန အနုပလိတ္တတံ. ‘‘ကရုဏာ ဝိယ သတ္တေသူ’’တိ စ လောကသမညာနုရူပံ ဘဂဝတော ပဝတ္တိံ ဒဿေတိ, ‘‘ဉေယျဓမ္မေသု သဗ္ဗေသု ယထာရုစိ ပညာ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ ဧတေန သမညာယ အနတိဓာဝနံ. သဗ္ဗဓမ္မသဘာဝါနဝဗောဓေ ဟိ သတိ သမညံ အတိဓာဝိတွာ ‘‘သတ္တော ဇီဝေါ အတ္ထီ’’တိ ပရာမသနံ ဟောတီတိ. သဗ္ဗေသဉ္စ ဗုဒ္ဓဂုဏာနံ ကရုဏာ အာဒိ တန္နိဒါနဘာဝတော, ပညာ ပရိယောသာနံ တတော [Pg.5] ဥတ္တရိကရဏီယာဘာဝတော. အာဒိပရိယောသာနဒဿနေန စ သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဒဿိတာဝ ဟောန္တိ. ကရုဏာဂဟဏေန စ သီလက္ခန္ဓပုဗ္ဗင်္ဂမော သမာဓိက္ခန္ဓော ဒဿိတော ဟောတိ. ကရုဏာနိဒါနဉှိ သီလံ တတော ပါဏာတိပါတာဒိဝိရတိပ္ပဝတ္တိတော တဿာ စ ဈာနတ္တယသမ္ပယောဂတော. ပညာဝစနေန ပညာက္ခန္ဓော. သီလဉ္စ သဗ္ဗဗုဒ္ဓဂုဏာနံ အာဒိ, သမာဓိ မဇ္ဈံ, ပညာ ပရိယောသာနန္တိ ဧဝမ္ပိ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနကလျာဏာ သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဒဿိတာ ဟောန္တိ.

මෙහි කරුණාව (ගැනීම) මගින් ලෞකික වූ මහග්ගත ස්වභාවයට පත් වූ අසාධාරණ ගුණ ප්‍රකාශ වන හෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සියලු ලෞකික ගුණ සම්පත්තිය දක්වන ලද්දේ වෙයි. ප්‍රඥාව (ගැනීම) මගින් ද සර්වඥතා ඥානයට ආසන්න හේතු වූ මාර්ග ඥානය ප්‍රකාශ කරන බැවින් සියලු ලෝකෝත්තර ගුණ සම්පත්තිය දක්වන ලද්දේ වෙයි. කරුණාව යන වචනයෙන් සත්වයන් වෙත එළඹීම කෙලෙස් රහිත බව ද, ප්‍රඥාව යන වචනයෙන් ලෝකයෙන් ඉවත් වීම ද දක්වයි. එළඹීම දක්වන ලද්දේ ලෝකයෙහි හටගත් හා වැඩුණු බව දක්වයි; ඉවත් වීම දක්වන ලද්දේ ලෝකයෙන් නොඇලුණු බව දක්වයි. "සත්වයන් කෙරෙහි කරුණාව මෙන්" යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ලෝක සම්මුතියට අනුකූල පැවැත්ම දක්වයි. "සියලු ඥෙය ධර්මයන්හි කැමැත්ත පරිදි ප්‍රඥාව පැවතියේය" යන්නෙන් ඒ සම්මුතිය ඉක්මවා නොයෑම දක්වයි. මක්නිසාද යත්, සියලු ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය අවබෝධ නොවන කල්හි සම්මුතිය ඉක්මවා ගොස් "සත්වයාය, ජීවයාය" කියා දැඩිව ගැනීම (පරාමාසය) වෙයි. සියලු බුදුගුණයන්ගේ ආරම්භය කරුණාවයි, එයට හේතුව එය සියලු ගුණයන්ට නිදානය වන බැවිනි. ප්‍රඥාව අවසානයයි, මක්නිසාද යත් ඉන් මත්තෙහි කළ යුතු දෙයක් නොමැති බැවිනි. ආරම්භය හා අවසානය දැක්වීමෙන් සියලු බුදුගුණ දක්වන ලද්දේම වෙයි. කරුණාව ගැනීමෙන් සීලක්ඛන්ධය පූර්වංගම කොට ඇති සමාධික්ඛන්ධය දක්වන ලද්දේ වෙයි. මක්නිසාද යත්, කරුණාව නිදාන කොට ඇති සීලය එතැන් සිට ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වැළකීමේ පැවැත්ම හා එය ධ්‍යානත්‍රය හා සම්ප්‍රයුක්ත වීම නිසාය. ප්‍රඥා වචනයෙන් ප්‍රඥාක්ඛන්ධය දක්වයි. සීලය සියලු බුදුගුණයන්ගේ ආරම්භයයි, සමාධිය මැදය, ප්‍රඥාව අවසානයයි - මෙසේ ද ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය යන තුන් තන්හි කල්‍යාණ වූ සියලු බුදුගුණ දක්වන ලද්දේ වෙයි.

၂. ဧဝံ သင်္ခေပေန သဗ္ဗဗုဒ္ဓဂုဏေဟိ ဘဂဝန္တံ ထောမေတွာ ယဿာ သံဝဏ္ဏနံ ကတ္တုကာမော, တာယ အဘိဓမ္မဒေသနာယ အညေဟိ အသာဓာရဏာယ ထောမေတုံ ‘‘ဒယာယ တာယာ’’တိအာဒိမာဟ. တဿာ ပန ဒေသနာယ နိဒါနဉ္စ သမုဋ္ဌာနဉ္စ ဒဿေတုံ ‘‘ဒယာယ တာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. နိဒါနဉ္စ ဒုဝိဓံ အဗ္ဘန္တရံ ဗာဟိရဉ္စာတိ. အဗ္ဘန္တရံ ကရုဏာ, ဗာဟိရံ ဒေသကာလာဒိ. သမုဋ္ဌာနံ ဒေသနာပညာ. တတ္ထ အဗ္ဘန္တရနိဒါနံ ဒဿေန္တော ‘‘ဒယာယ တာယ သတ္တေသု, သမုဿာဟိတမာနသော’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဒယာတိ ကရုဏာ အဓိပ္ပေတာ. တာယ ဟိ သမုဿာဟိတော အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂံ သမ္ပဝတ္တယီတိ. တာယာတိ အယံ တ-သဒ္ဒေါ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဿ ပဋိနိဒ္ဒေသော ဟောတိ.

2. මෙසේ සැකෙවින් සියලු බුදුගුණයන්ගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ස්තුති කොට, යම් ධර්ම දේශනාවක් වර්ණනා කිරීමට කැමති ද, අන් අයට අසාධාරණ වූ ඒ අභිධර්ම දේශනාවෙන් උන්වහන්සේට ස්තුති කරනු පිණිස "දයාය තාය" (ඒ දයාවෙන්) යනාදිය වදාළ සේක. ඒ දේශනාවේ නිදානය (හේතුව) සහ සමුට්ඨානය (හටගැනීම) දැක්වීමට "දයාය තාය" යනාදිය වදාරන ලදී. නිදානය ද ආභ්‍යන්තර සහ බාහිර වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. ආභ්‍යන්තර නිදානය නම් කරුණාවයි, බාහිර නිදානය නම් දේශනා කළ කාලය ආදියයි. සමුට්ඨානය නම් දේශනා ප්‍රඥාවයි. එහි ආභ්‍යන්තර නිදානය දක්වමින් "සත්වයන් කෙරෙහි වූ ඒ දයාවෙන් උත්සාහවත් වූ මනසක් ඇතිව" යැයි වදාළ සේක. එහි "දයා" යන්නෙන් කරුණාව අදහස් කෙරේ. ඇත්තෙන්ම ඒ කරුණාවෙන් උනන්දු කරවන ලදුව අභිධර්ම කථා මාර්ගය පවත්වන ලදී. "තාය" යන මේ "ත" ශබ්දය පෙර කියන ලද දයාව නැවත හැඟවීමකි.

ပုရိမဂါထာယ စ ပဓာနဘာဝေန ပညာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ, တဗ္ဗိသေသနဘာဝေန ကရုဏာ. သာ ဟိ တဿာ နိဒဿနဘူတာ အပ္ပဓာနာ တံ ဝိသေသေတွာ ဝိနိဝတ္တာ, တသ္မာ ‘‘တာယာ’’တိ ပဋိနိဒ္ဒေသံ နာရဟတိ. ယာ စ ပဓာနဘူတာ ပညာ, သာ ဒေသနာယ သမုဋ္ဌာနံ, န သမုဿာဟိနီတိ တဿာ စ ပဋိနိဒ္ဒေသော န ယုတ္တောတိ? ပညာယ တာဝ ပဋိနိဒ္ဒေသော န ယုတ္တောတိ သုဝုတ္တမေတံ, ကရုဏာယ ပန ပဋိနိဒ္ဒေသော နော န ယုတ္တော ‘‘ဒယာယ တာယာ’’တိ ဒွိန္နံ ပဒါနံ သမာနာဓိကရဏဘာဝတော. သမာနာဓိကရဏာနဉှိ ဒွိန္နံ ပဒါနံ ရူပက္ခန္ဓာဒီနံ ဝိယ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေါ ဟောတိ. ရူပ-သဒ္ဒေါ ဟိ အညက္ခန္ဓနိဝတ္တနတ္ထံ ဝုစ္စမာနော ဝိသေသနံ ဟောတိ, ခန္ဓ-သဒ္ဒေါ စ နိဝတ္တေတဗ္ဗဂဟေတဗ္ဗသာဓာရဏဝစနဘာဝတော ဝိသေသိတဗ္ဗော, ဧဝမိဓာပိ ‘‘ဒယာယ တာယာ’’တိ ဒွိန္နံ ပဒါနံ ဧကဝိဘတ္တိယုတ္တာနံ သမာနာဓိကရဏဘာဝတော ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေါ ဟောတိ. တတ္ထ ဒယာ သမုဿာဟိနီတိ ပဓာနာ, နိဝတ္တေတဗ္ဗဂဟေတဗ္ဗသာဓာရဏဝစနဉ္စိဒံ. တသ္မာ ‘‘ဒယာယာ’’တိ ဝိသေသိတဗ္ဗဝစနမေတံ, တဿ စ ယထာ ဝိသေသနံ ဟောတိ ‘‘တာယာ’’တိ [Pg.6] ဣဒံ ဝစနံ, တထာ တဿ ပဋိနိဒ္ဒေသဘာဝေါ ယောဇေတဗ္ဗော. န ဟိ ပညာပဋိနိဒ္ဒေသဘာဝေ ဒယာဝိသေသနံ တ-သဒ္ဒေါ ဟောတိ, ကရုဏာပဋိနိဒ္ဒေသဘာဝေ စ ဟောတီတိ. ပဓာနဉ္စ ပညံ ဝဇ္ဇေတွာ ‘‘ဒယာယာ’’တိ ဧတေန သမ္ဗဇ္ဈမာနော ‘‘တာယာ’’တိ အယံ တ-သဒ္ဒေါ အပ္ပဓာနာယ ကရုဏာယ ပဋိနိဒ္ဒေသော ဘဝိတုမရဟတိ. အယမေတ္ထ အတ္ထော – ယာယ ဒယာယ သမုဿာဟိတော, န သာ ယာ ကာစိ, သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပန နိဒဿနဘူတာ မဟာကရုဏာ, တာယ သမုဿာဟိတောတိ.

පෙර ගාථාවෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් ප්‍රඥාව දක්වන ලදී, එහි විශේෂණයක් ලෙස කරුණාව දක්වන ලදී. එම කරුණාව ඇත්තෙන්ම ප්‍රඥාවට නිදර්ශනයක් වූ අප්‍රධාන වූවකි. එය විශේෂ කොට වෙන් කරන ලද්දකි. එබැවින් එය "තාය" යනුවෙන් නැවත හැඟවීමට නුසුදුසුය. යම් ඒ ප්‍රධාන වූ ප්‍රඥාවක් ඇද්ද, එය දේශනාවේ සමුට්ඨානයයි (හටගැනීමයි), උනන්දු කරවන්නිය (සමුස්සාහිනී) නොවේ. එබැවින් එය නැවත හැඟවීම නුසුදුසු ද? ප්‍රඥාව සම්බන්ධයෙන් නැවත හැඟවීම නුසුදුසු බව මැනවින් කියන ලද්දකි. එහෙත් කරුණාව සම්බන්ධයෙන් නැවත හැඟවීම නුසුදුසු නොවේ. මක්නිසාද යත් "දයාය තාය" යන පද දෙකම සමානාධිකරණ බැවිනි. රූපස්කන්ධය ආදිය මෙන් සමානාධිකරණ පද දෙකක විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයක් පවතී. රූප යන ශබ්දය අන්‍ය ස්කන්ධයන් බැහැර කිරීම පිණිස යෙදෙන විට විශේෂණයක් වෙයි. ස්කන්ධ යන ශබ්දය බැහැර කළ යුතු සහ ගත යුතු දෑට පොදු වචනයක් වන බැවින් විශේෂ්‍යයක් වෙයි. මෙහි ද "දයාය තාය" යන පද දෙක එකම විභක්තියෙන් යුක්ත බැවින් සමානාධිකරණ වන හෙයින් විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයක් පවතී. එහි උනන්දු කරවන කරුණාව (දයාව) ප්‍රධාන වේ. මෙය බැහැර කළ යුතු සහ ගත යුතු දෑට පොදු වචනයකි. එබැවින් "දයාය" යනු විශේෂ්‍ය වචනයයි. "තාය" යන්න එහි විශේෂණය වන පරිදි පටිනිද්දේස භාවය (නැවත හැඟවීම) යෙදිය යුතුය. ප්‍රඥාව නැවත හැඟවීමේදී "ත" ශබ්දය දයාවට විශේෂණයක් නොවේ; නමුත් කරුණාව නැවත හැඟවීමේදී එය එසේ වෙයි. ප්‍රධාන වූ ප්‍රඥාව හැර "දයාය" යන පදය හා සම්බන්ධ වන මේ "තාය" යන "ත" ශබ්දය අප්‍රධාන වූ කරුණාව නැවත හැඟවීමට සුදුසු වෙයි. මෙහි අර්ථය මෙයයි - යම් දයාවකින් උනන්දු කරවන ලද්දේ ද, එය සාමාන්‍ය දයාවක් නොවේ; සර්වඥතා ඥානයට නිදර්ශනයක් වූ මහා කරුණාවයි. ඇයගෙන් උනන්දු කරවන ලදී යනුයි.

ကထံ ပန ကရုဏာ ‘‘ဒယာ’’တိ ဉာတဗ္ဗာ, နနု ဝုတ္တံ ‘‘ဒယာပန္နော’’တိ ဧတဿ အဋ္ဌကထာယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၈) ‘‘မေတ္တစိတ္တတံ အာပန္နော’’တိ, တသ္မာ ဒယာ မေတ္တာတိ ယုဇ္ဇေယျ, န ကရုဏာတိ? ယဒိ ဧဝံ ‘‘အဒယာပန္နော’’တိ ဧတဿ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘နိက္ကရုဏတံ အာပန္နော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒယာ မေတ္တာတိ စ န ယုဇ္ဇေယျ, တသ္မာ ဒယာ-သဒ္ဒေါ ယတ္ထ ယတ္ထ ပဝတ္တတိ, တတ္ထ တတ္ထ အဓိပ္ပာယဝသေန ယောဇေတဗ္ဗော. ဒယာ-သဒ္ဒေါ ဟိ အနုရက္ခဏတ္ထံ အန္တောနီတံ ကတွာ ပဝတ္တမာနော မေတ္တာယ စ ကရုဏာယ စ ပဝတ္တတီတိ နော န ယုဇ္ဇတိ. ဧဝဉှိ အဋ္ဌကထာနံ အဝိရောဓော ဟောတီတိ. ကရုဏာ စ ဒေသနာယ နိဒါနဘာဝေန ဝုတ္တာ, န မေတ္တာ ‘‘အစ္စန္တမေဝ ဟိ တံ သမယံ ဘဂဝါ ကရုဏာဝိဟာရေန ဝိဟာသီ’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁ မူလပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ; သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁; အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁) ဧဝမာဒီသု, တသ္မာ ဣဓ ကရုဏာဝ ဒယာဝစနေန ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သာ ဟိ သမုဿာဟိနီ, န မေတ္တာ, မေတ္တာ ပန ပညာဂတိကပဝတ္တိနီ ဟောတီတိ.

කරුණාව "දයා" ලෙස දන්නේ කෙසේද? "දයාපන්නෝ" යන පදය අටුවාවෙහි "මෙත් සිතට පත් වූ" යනුවෙන් වදාරා නැද්ද? එබැවින් දයාව යනු මෙත්තාව මිස කරුණාව නොවේ යැයි කෙනෙකුට කිව හැකිය. එසේ නම්, "අදයාපන්නෝ" යන්නට අටුවාවෙහි "නිෂ්කරුණාවට පත් වූ" ලෙස වදාරා ඇති බැවින් දයාව යනු මෙත්තාව පමණක් යන්න ද නොගැලපේ. එබැවින් දයා ශබ්දය යම් යම් තැන්වල යෙදෙන විට ඒ ඒ අදහස් අනුව සම්බන්ධ කළ යුතුය. මක්නිසාද යත් දයා ශබ්දය ආරක්ෂා කිරීමේ අර්ථය ඇතුළත් කර ගනිමින් මෙත්තාව සහ කරුණාව යන දෙකටම යෙදීම නුසුදුසු නොවන බැවිනි. මෙසේ කිරීමෙන් අටුවා අතර පරස්පරයක් ඇති නොවේ. දේශනාවට නිදානයක් ලෙස දක්වන ලද්දේ කරුණාවයි, මෙත්තාව නොවේ. "ඒ අවස්ථාවෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම කරුණා විහරණයෙන් වැඩ සිටි සේක" යනාදී වශයෙන් අටුවාවල එන බැවිනි. එබැවින් මෙහි "දයා" යන වචනයෙන් කරුණාවම ගන්නා ලද බව දත යුතුය. ඇත්තෙන්ම දේශනයට උනන්දු කරවන්නේ කරුණාවයි, මෙත්තාව නොවේ. මෙත්තාව වනාහි ප්‍රඥාවට අනුකූලව පවතින්නකි.

‘‘သတ္တေသူ’’တိ ကသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ, နနု ‘‘တာယာ’’တိ ဧတေန ဝစနေန သတ္တဝိသယာ ကရုဏာ ဂဟိတာတိ? နော န ဂဟိတာ, ပုရိမဂါထာယ ပန ‘‘သတ္တေသု ကရုဏာ ယထာရုစိ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ သပ္ပဒေသသတ္တဝိသယာ နိပ္ပဒေသသတ္တဝိသယာ စ သဗ္ဗာ ဝုတ္တာ, ဣဓ ပန နိပ္ပဒေသသတ္တဝိသယတံ ဂဟေတုံ ‘‘သတ္တေသူ’’တိ နိပ္ပဒေသသတ္တဝိသယဘူတာ ဒဿိတာ. တေန သဗ္ဗသတ္တဝိသယာယ ကရုဏာယ သမုဿာဟိတော အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂံ ဒေဝါနံ သမ္ပဝတ္တယိ, န ဒေဝဝိသယာယ ဧဝ, တသ္မာ သဗ္ဗသတ္တဟိတတ္ထံ အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂံ ဒေဝါနံ သမ္ပဝတ္တယိ, န ဒေဝါနံယေဝ အတ္ထာယာတိ အယမတ္ထော ဒဿိတောဝ ဟောတိ. အထ ဝါ ‘‘သတ္တေသူ’’တိ ဣဒံ န ဒယာယ အာလမ္ဗနနိဒဿနံ, သမုဿာဟနဝိသယော ပန ဧတေန ဒဿိတော. အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂပ္ပဝတ္တနတ္ထဉှိ ဘဂဝါ ကရုဏာယ န ဒေဝေသုယေဝ သမုဿာဟိတော[Pg.7], သဗ္ဗဗောဓနေယျေသု ပန သတ္တေသု သမုဿာဟိတော သဗ္ဗေသံ အတ္ထာယ ပဝတ္တတ္တာ, တသ္မာ သတ္တေသု သမုဿာဟိတမာနသောတိ သတ္တေသု ဝိသယဘူတေသု နိမိတ္တဘူတေသု ဝါ သမုဿာဟိတမာနသော ဥယျောဇိတစိတ္တောတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

‘සත්ත්වයන් කෙරෙහි’ (සත්තේසු) යන්න කුමක් හෙයින් පවසන ලද්දේ ද? ‘ඇය (කරුණාව) මගින්’ යන වචනයෙන් සත්ත්ව විෂයයෙහි වූ කරුණාව ග්‍රහණය නොවේ ද? නැත, ග්‍රහණය නොවනවා නොවේ. එහෙත් පෙර ගාථාවෙහි ‘සත්ත්වයන් කෙරෙහි කරුණාව කැමැති පරිදි පැවතුණේය’ යනුවෙන් සප්පදේශ (සීමා සහිත) සත්ත්ව විෂය හා නිප්පදේශ (සීමා රහිත) සත්ත්ව විෂය යන සියල්ල පවසන ලදි. මෙහි දී නිප්පදේශ සත්ත්ව විෂය බව ගැනීමට ‘සත්තේසු’ යන්නෙන් නිප්පදේශ සත්ත්ව විෂය බව දක්වන ලදි. ඒ සියලු සත්ත්ව විෂය වූ කරුණාවෙන් උත්සාහවත් කරනු ලැබූ (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ) දෙවියන් උදෙසා අභිධර්ම කථා මාර්ගය පැවැත්වූ සේක. එය දෙවියන් උදෙසා පමණක්ම නොවේ. එබැවින් සියලු සත්ත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස අභිධර්ම කථා මාර්ගය දෙවියන් හමුවේ පැවැත්වූ අතර, එය දෙවියන්ගේම ප්‍රයෝජනය සඳහාම පමණක් නොවන බව මේ අර්ථයෙන් දැක්වේ. එසේත් නැතිනම්, ‘සත්තේසු’ යන්න කරුණාව සඳහා වූ අරමුණක් දැක්වීමක් නොව, එමගින් උත්සාහයට (වීර්යයට) විෂය වූ කරුණ දක්වන ලදි. අභිධර්ම කථා මාර්ගය පැවැත්වීම සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරුණාවෙන් දෙවියන් කෙරෙහිම පමණක් උත්සාහවත් නොවූ සේක. සියලු අවබෝධයට සුදුසු (බෝධනෙය්‍ය) සත්ත්වයන් කෙරෙහි උත්සාහවත් වූයේ සියලු දෙනාගේම යහපත පිණිස ධර්මය පවත්වන බැවිනි. එබැවින් ‘සත්ත්වයන් කෙරෙහි උත්සාහවත් වූ මනසක් ඇති’ යනු සත්ත්වයන් අරමුණු කොට ගත් හෝ සත්ත්වයන් නිමිති කොට ගත් උත්සාහවත් වූ සිතක් ඇති, හෙවත් මෙහෙයවන ලද සිතක් ඇති යන අර්ථය දත යුතුය.

ဧဝံ အဗ္ဘန္တရနိဒါနံ ဒဿေတွာ ဗာဟိရနိဒါနံ ဒဿေန္တော ‘‘ပါဋိဟီရာဝသာနမှီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယသ္မိံ ကာလေ ဘဂဝတာ အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂေါ ပဝတ္တိတော, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပါဋိဟီရာဝသာနမှိ ဝသန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အဝသာနမှိ ဝသန္တော တိဒသာလယေ’’တိ ဝစနတော ယဿာဝသာနမှိ တိဒသာလယေ ဝသိ, တံ ကဏ္ဍမ္ဗမူလေ ကတံ ယမကပါဋိဟာရိယံ ဣဓ ‘‘ပါဋိဟီရ’’န္တိ ဝုတ္တံ, န ဗောဓိမူလာဒီသု ကတံ ပါဋိဟာရိယံ, နာပိ အာဒေသနာနုသာသနိယောတိ ဝိညာယတိ, ပါကဋတ္တာ စ အာသန္နတ္တာ စ တဒေဝ ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပါဋိဟာရိယပဒဿ ဝစနတ္ထံ (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၁; ဣတိဝု. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) ‘‘ပဋိပက္ခဟရဏတော ရာဂါဒိကိလေသာပနယနတော ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝဒန္တိ, ဘဂဝတော ပန ပဋိပက္ခာ ရာဂါဒယော န သန္တိ ယေ ဟရိတဗ္ဗာ. ပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ ဟိ ဝိဂတုပက္ကိလေသေ အဋ္ဌင်္ဂဂုဏသမန္နာဂတေ စိတ္တေ ဟတပဋိပက္ခေ ဣဒ္ဓိဝိဓံ ပဝတ္တတိ, တသ္မာ တတ္ထ ပဝတ္တဝေါဟာရေန စ န သက္ကာ ဣဓ ‘‘ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝတ္တုံ. သစေ ပန မဟာကာရုဏိကဿ ဘဂဝတော ဝေနေယျဂတာ စ ကိလေသာ ပဋိပက္ခာ, တေသံ ဟရဏတော ‘‘ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ သတိ ယုတ္တမေတံ. အထ ဝါ ဘဂဝတော စ သာသနဿ စ ပဋိပက္ခာ တိတ္ထိယာ, တေသံ ဟရဏတော ပါဋိဟာရိယံ. တေ ဟိ ဒိဋ္ဌိဟရဏဝသေန ဒိဋ္ဌိပ္ပကာသနေ အသမတ္ထဘာဝေန စ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနီဟိ ဟရိတာ အပနီတာ ဟောန္တီတိ. အထ ဝါ ပဋီတိ အယံ သဒ္ဒေါ ‘‘ပစ္ဆာ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ဗောဓေတိ ‘‘တသ္မိံ ပဋိပဝိဋ္ဌမှိ, အညော အာဂဉ္ဆိ ဗြာဟ္မဏော’’တိအာဒီသု (သု. နိ. ၉၈၅; စူဠနိ. ပါရာယနဝဂ္ဂ, ဝတ္ထုဂါထာ ၄) ဝိယ, တသ္မာ သမာဟိတေ စိတ္တေ ဝိဂတုပက္ကိလေသေ စ ကတကိစ္စေန ပစ္ဆာ ဟရိတဗ္ဗံ ပဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ ပဋိဟာရိယံ, အတ္တနော ဝါ ဥပက္ကိလေသေသု စတုတ္ထဇ္ဈာနမဂ္ဂေဟိ ဟရိတေသု ပစ္ဆာ ဟရဏံ ပဋိဟာရိယံ, ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနိယော စ ဝိဂတုပက္ကိလေသေန ကတကိစ္စေန စ သတ္တဟိတတ္ထံ ပုန ပဝတ္တေတဗ္ဗာ, ဟရိတေသု စ အတ္တနော ဥပက္ကိလေသေသု ပရသတ္တာနံ ဥပက္ကိလေသဟရဏာနိ ဟောန္တီတိ ပဋိဟာရိယာနိ ဘဝန္တိ, ပဋိဟာရိယမေဝ ပါဋိဟာရိယံ. ပဋိဟာရိယေ ဝါ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနိသမုဒါယေ ဘဝံ ဧကေကံ ပါဋိဟာရိယန္တိ ဝုစ္စတိ. ပဋိဟာရိယံ [Pg.8] ဝါ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ မဂ္ဂေါ စ ပဋိပက္ခဟရဏတော, တတ္ထ ဇာတံ, တသ္မိံ ဝါ နိမိတ္တဘူတေ, တတော ဝါ အာဂတန္တိ ပါဋိဟာရိယံ. ပါဋိဟာရိယမေဝ ဣဓ ‘‘ပါဋိဟီရ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဝသာနမှိ ဝသန္တောတိ ဧတေဟိ ကာလံ နိဒဿေတိ. ပါဋိဟီရကရဏာဝသာနေန ဟိ တိဒသာလယဝါသေန စ ပရိစ္ဆိန္နော အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂပ္ပဝတ္တနဿ ကာလောတိ. တိဒသာလယေတိ ဒေသံ နိဒဿေတိ. သော ဟိ အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂပ္ပဝတ္တနဿ ဒေသော တတ္ထ ဝသန္တေန ပဝတ္တိတတ္တာတိ.

මෙසේ අභ්‍යන්තර නිදානය දක්වා බාහිර නිදානය දක්වමින් ‘ප්‍රාතිහාර්යය අවසානයෙහි’ (පාටිහීරාවසානම්හි) යනාදිය වදාළ සේක. එහි යම් කාලයක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අභිධර්ම කථා මාර්ගය පවත්වන ලද්දේ ද, එය දැක්වීමට ‘ප්‍රාතිහාර්යය අවසානයෙහි වාසය කරමින්’ යැයි පවසන ලදි. ‘ප්‍රාතිහාර්යය අවසානයෙහි දෙව්ලොව වාසය කරමින්’ යන වචනයෙන් යම් ප්‍රාතිහාර්යයක අවසානයෙහි දෙව්ලොව වැඩ විසූ සේක් ද, එය ගණ්ඩබ්බ රුක් මූලයේදී කළ යමක ප්‍රාතිහාර්යය මෙහි ‘පාටිහීර’ යනුවෙන් අදහස් කරන ලදි. එය බෝධි මූලයේදී කළ ප්‍රාතිහාර්යයක් හෝ ආදේශනා හා අනුශාසනී ප්‍රාතිහාර්යයන් නොවන බව දැනගත යුතුය. ප්‍රකට බැවින් හා සමීප බැවින් එයම ගන්නා ලදි. ප්‍රාතිහාර්ය පදයෙහි වචනාර්ථය ගැන කියතොත්, ප්‍රතිපක්ෂයන් දුරු කරන බැවින් හෙවත් රාගාදී කෙලෙසුන් ඉවත් කරන බැවින් ‘ප්‍රාතිහාර්යය’ යැයි කියති. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දුරු කළ යුතු ප්‍රතිපක්ෂ වූ රාගාදී කෙලෙස් නැත. කෙලෙස් පහ වූ, අෂ්ටාංග ගුණයෙන් යුත් සිත ඇති පෘථග්ජනයන්ට පවා ප්‍රතිපක්ෂයන් නැසූ කල්හි සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යය පවතියි. එබැවින් එහි පවතින ව්‍යවහාරයෙන් මෙහි ‘ප්‍රාතිහාර්ය’ යැයි කිව නොහැකිය. ඉදින් මහා කාරුණික වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් විනීත කළ යුතු සත්ත්වයන්ගේ කෙලෙස් ප්‍රතිපක්ෂ වේ ද, ඒවා දුරු කරන බැවින් ‘ප්‍රාතිහාර්ය’ යැයි කියනු ලැබේ නම් එය සුදුසුය. එසේත් නැතිනම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට හා ශාසනයට ප්‍රතිපක්ෂ වූයේ තීර්ථකයන්ය. ඔවුන් දුරු කළ බැවින් එය ප්‍රාතිහාර්යයකි. ඔවුන් දෘෂ්ටි දුරු කිරීමෙන් හා දෘෂ්ටි ප්‍රකාශ කිරීමට අසමත් භාවයට පත් කිරීමෙන් සෘද්ධි, ආදේශනා හා අනුශාසනී ප්‍රාතිහාර්යයන්ගෙන් පරාජය කරනු ලද්දෝ වෙති. ‘පටි’ යන මෙම ශබ්දය ‘පසුව’ (පච්ඡා) යන අර්ථය ද දෙයි. එබැවින් සමාහිත වූ හා කෙලෙස් රහිත වූ සිතින් කටයුතු නිමවා පසුව පැවැත්විය යුතු දෙය ප්‍රාතිහාර්යය වේ. නැතහොත් තමන්ගේ කෙලෙස් සතරවන ධ්‍යාන මාර්ගයන්ගෙන් දුරු කළ පසු පැවැත්වීම ප්‍රාතිහාර්යය වේ. සෘද්ධි, ආදේශනා හා අනුශාසනී ප්‍රාතිහාර්යයන් ද කෙලෙස් රහිතව හා කටයුතු නිමවා සත්ත්ව හිතසුව පිණිස නැවත පැවැත්විය යුතුය. තමන්ගේ කෙලෙස් දුරු වූ කල්හි අන් සත්ත්වයන්ගේ කෙලෙස් දුරු කිරීම් ‘ප්‍රාතිහාර්යයන්’ වේ. ‘පාටිහාරිය’ යන්නම මෙහි ‘පාටිහීර’ යනුවෙන් කියන ලදි. ‘අවසානයෙහි වාසය කරමින්’ යන මෙයින් කාලය දක්වයි. ප්‍රාතිහාර්යය පෑම අවසානයෙන් හා දෙව්ලොව වාසය කිරීමෙන් අභිධර්ම කථා මාර්ගය පැවැත්වූ කාලය සීමා කර දක්වන ලදි. ‘දෙව්ලොව’ (තිදසාලයේ) යන්නෙන් දේශය දක්වයි. එය අභිධර්ම කථා මාර්ගය පැවැත්වූ ස්ථානය වන්නේ එහි වැඩ සිටිමින් එය පැවැත්වූ බැවිනි.

၃. တတ္ထာပိ ဒေသဝိသေသဒဿနတ္ထံ ‘‘ပါရိစ္ဆတ္တကမူလမှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယုဂန္ဓရေတိ သီတပဗ္ဗတေသွေကော ဒွေစတ္တာလီသယောဇနသဟဿုဗ္ဗေဓော, အာဒိစ္စော စ တဒုဗ္ဗေဓမဂ္ဂစာရီ, သော သတိ သမ္ဘဝေ ယထာ ယုဂန္ဓရေ သောဘေယျ, ဧဝံ သောဘမာနော နိသိန္နောတိ အတ္ထော.

3. එහි ද දේශයේ විශේෂත්වය දැක්වීම සඳහා ‘පාරිච්ඡත්තක වෘක්ෂ මූලයෙහි’ යනාදිය පවසන ලදි. යුගන්ධර යනු සීත පර්වතයන්ගෙන් එකකි. එය යොදුන් හතළිස් දෙදහසක් උසය. සූර්යයා එම උසින් යුතු මාර්ගයෙහි හැසිරෙන්නේ යම් සේ ද, එම සූර්යයා යුගන්ධර පර්වතයෙහි බබළන්නාක් මෙන්, (බුදු රජාණන් වහන්සේ ද) එසේ බබළමින් වැඩ සිටි සේක යනු අර්ථයයි.

၄-၅. ဣဒါနိ ပုဂ္ဂလေ ဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကေ အပဒိသန္တော ‘‘စက္ကဝါဠသဟဿေဟီ’’တိအာဒိမာဟ. သဗ္ဗသောတိ သမန္တတော အာဂမ္မ သဗ္ဗေဟိ ဒိသာဘာဂေဟိ, သန္နိဝေသဝသေန ဝါ သမန္တတော သန္နိဝိဋ္ဌေဟိ ဒသဟိ စက္ကဝါဠသဟဿေဟီတိ အဓိပ္ပာယော, န သဗ္ဗသော စက္ကဝါဠသဟဿေဟိ ဒသဟိ ဒသဟီတိ. ဧဝံ သတိ စတ္တာလီသစက္ကဝါဠသဟဿေဟိ အဓိကေဟိ ဝါ အာဂမနံ ဝုတ္တံ သိယာ, န စေတံ အဓိပ္ပေတန္တိ. သမန္တတော သန္နိသိန္နေနာတိ ဝါ ယောဇေတဗ္ဗံ. သမံ, သမ္မာ ဝါ နိသိန္နေန သန္နိသိန္နေန, အညမညံ အဗျာဗာဓေတွာ ဘဂဝတိ ဂါရဝံ ကတွာ သောတံ ဩဒဟိတွာ နိသဇ္ဇဒေါသေ ဝဇ္ဇိတဗ္ဗေ ဝဇ္ဇေတွာ နိသိန္နေနာတိ အတ္ထော. မာတရံ ပမုခံ ကတွာ သန္နိသိန္နေန ဒေဝါနံ ဂဏေန ပရိဝါရိတောတိ ဝါ, မာတရံ ပမုခံ ကတွာ အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂံ သမ္ပဝတ္တယီတိ ဝါ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ.

4-5. දැන් ධර්මය පිළිගන්නා පුද්ගලයන් දක්වමින් ‘සක්වළ දසදහසින්’ (චක්කවාළසහස්සේහි) යනාදිය වදාළ සේක. ‘සබ්බසෝ’ යනු හාත්පසින් පැමිණි සියලු දිශාවන්ගෙන් හෝ පිහිටා ඇති ආකාරය අනුව දසදහසක් සක්වළවලින් පැමිණි යන අදහසයි. එක් එක් දසදහස බැගින් සක්වළ දසදහස් ගණනකින් යන්න මෙහි අදහස නොවේ. එසේ වූයේ නම් සක්වළ හතළිස් දහසකින් හෝ ඊට වැඩි ගණනකින් පැමිණීමක් කියවෙනු ඇත. එය මෙහි අදහස නොවේ. ‘හාත්පස මනාව අසුන් ගත්’ යන්න සමඟ මෙය යෙදිය යුතුය. සමව හෝ මනාව අසුන් ගත්, එනම් ඔවුනොවුන්ට පීඩාවක් නොවන පරිදි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ගෞරව දක්වා, කන් යොමු කර, අසුන් ගැනීමේදී වර්ජනය කළ යුතු දෝෂ වර්ජනය කරමින් අසුන් ගත් යන අර්ථයයි. මෑණියන් ප්‍රමුඛ කොට ගෙන රැස්ව සිටි දේව සමූහයා පිරිවරාගෙන හෝ මෑණියන් ප්‍රමුඛ කොට අභිධර්ම කථා මාර්ගය පැවැත්වූ සේක යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධය කළ යුතුය.

ဣဒါနိ ဒေသနာယ သမုဋ္ဌာနံ ဒဿေန္တော ‘‘တဿာ ပညာယ တေဇသာ’’တိ အာဟ. ယာ သာ အာဒိမှိ ကရုဏာယ ဥပမိတာ သဗ္ဗဉေယျဓမ္မာနံ ယထာသဘာဝဇာနနသမတ္ထာ, တေသံ ဒေသေတဗ္ဗပ္ပကာရဇာနနသမတ္ထာ, ဗောဓေတဗ္ဗပုဂ္ဂလာနံ အာသယာဓိမုတ္တိယာဒိဝိဘာဝနသမတ္ထာ စ ပညာ, တဿာ စ ယထာဝုတ္တဗလယောဂတောတိ အတ္ထော. တေန သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ အဘိဓမ္မကထာယ သမုဋ္ဌာနဘာဝေ သမတ္ထံ, နာညန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေန္တော အဘိဓမ္မကထာယ အသာဓာရဏဘာဝံ ဒဿေတိ. မဂ္ဂေါတိ ဥပါယော. ခန္ဓာယတနာဒီနံ ကုသလာဒီနဉ္စ ဓမ္မာနံ အဝဗောဓဿ, သစ္စပ္ပဋိဝေဓဿေဝ ဝါ ဥပါယဘာဝတော ‘‘အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တော. ပဗန္ဓော [Pg.9] ဝါ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. သော ဟိ ဒီဃတ္တာ မဂ္ဂေါ ဝိယာတိ မဂ္ဂေါ, တသ္မာ အဘိဓမ္မကထာပဗန္ဓော ‘‘အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တော. ဒေဝါနံ ဂဏေန ပရိဝါရိတောတိ ဝတွာ ပုန ဒေဝါနန္တိ ဝစနံ တေသံ ဂဟဏသမတ္ထတံ ဒီပေတိ. န ဟိ အသမတ္ထာနံ ဘဂဝါ ဒေသေတီတိ.

දැන් දේශනාවේ සමුට්ඨානය (හේතුව) දක්වමින් ‘‘තස්සා පඤ්ඤාය තේජසා’’ (එම ප්‍රඥාවේ තේජසින්) යැයි වදාළහ. මුලදී මහා කරුණාවෙන් උපමා කරන ලද, සියලු දතයුතු ධර්මයන් යථාස්වභාවයෙන් දැන ගැනීමට සමර්ථ වූ, දේශනා කළ යුතු ආකාරය දැන ගැනීමට සමර්ථ වූ සහ අවබෝධය ලැබිය යුතු පුද්ගලයන්ගේ අදහස් හා අධිමුක්තිය ආදිය විස්තර කිරීමට සමර්ථ වූ යම් ප්‍රඥාවක් වේද, එම ප්‍රඥාවේත් ඉහත කී බලයන්ගේත් යෝග්‍යතාවය නිසා යන අර්ථයයි. මෙයින් අභිධර්ම කථාවක උපතට සර්වඥතා ඥානයම සමර්ථ වන බවත්, අන් කිසිවක් නොවන බවත් පවසමින් අභිධර්ම දේශනාවේ ඇති අසාධාරණ (විශේෂ) බව දක්වයි. 'මග්ගො' යනු උපක්‍රමයයි. ස්කන්ධ, ආයතන ආදී වූත්, කුසලාදී වූත් ධර්මයන් අවබෝධ කර ගැනීමට හෙවත් සත්‍යය ප්‍රතිවේධ කිරීමට උපක්‍රමයක් වන බැවින් ‘අභිධම්ම කථා මග්ගො’ යැයි කියන ලදී. නැතහොත් ප්‍රබන්ධය (පෙළ ගැස්ම) ‘මග’ යැයි කියනු ලැබේ. එය දීර්ඝ බැවින් මගක් වැනි නිසා මග නම් වේ. එබැවින් අභිධර්ම කථා ප්‍රබන්ධය ‘අභිධම්ම කථා මග්ගො’ යැයි කියන ලදී. දේව සමූහයා පිරිවරන ලදැයි කියා නැවතත් ‘දේවයන්ගේ’ යැයි කීමෙන් ඔවුන්ගේ (ධර්මය) ග්‍රහණය කර ගැනීමේ සමර්ථකම ප්‍රකාශ කරයි. අසමර්ථයන්ට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා නොකරන බැවිනි.

၆. ဧဝံ ကရုဏာပညာမုခေဟိ ဂုဏေဟိ ဘဂဝတော အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂပ္ပဝတ္တနေန စ ဟိတပ္ပဋိပတ္တိယာ ပရမပဏာမာရဟတံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အဓိပ္ပေတံ ပဏာမံ ကရောန္တော အာဟ ‘‘တဿ ပါဒေ နမဿိတွာ’’တိ. ဘဂဝတော ထောမနေနေဝ စ ဓမ္မဿ သွာက္ခာတတာ သံဃဿ စ သုပ္ပဋိပန္နတာ ဒဿိတာ ဟောတိ တပ္ပဘဝဿ အနညထာဘာဝတော, တသ္မာ ပဏာမာရဟံ တဉ္စ ရတနဒွယံ ပဏမန္တော ‘‘သဒ္ဓမ္မဉ္စဿ…ပေ… စဉ္ဇလိ’’န္တိ အာဟ. တတ္ထ ယသ္မာ ဗုဒ္ဓေါ ‘‘သဒေဝကေ လောကေ တထာဂတော ဝန္ဒနီယော’’တိ, သံဃော စ ‘‘သုပ္ပဋိပန္နော…ပေ… အဉ္ဇလိကရဏီယော’’တိ (အ. နိ. ၆.၁၀) ဝုတ္တော, တသ္မာ ‘‘တဿ ပါဒေ နမဿိတွာ, ကတွာ သံဃဿ စဉ္ဇလိ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မော ပန သွာက္ခာတတာဒိဂုဏယုတ္တော တထာနုဿရဏေန ပူဇေတဗ္ဗော ဟောတိ ‘‘တမေဝ ဓမ္မံ သက္ကတွာ ဂရုံကတွာ ဥပနိဿာယ ဝိဟရေယျ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၁၇၃; အ. နိ. ၄.၂၁) ဝစနတော, ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ သဗ္ဗထာ ပူဇေတဗ္ဗော, တသ္မာ ‘‘သဒ္ဓမ္မဉ္စဿ ပူဇေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. သိရီမတောတိ ဧတ္ထ သိရီတိ ပညာပုညာနံ အဓိဝစနန္တိ ဝဒန္တိ. အထ ဝါ ပုညနိဗ္ဗတ္တာ သရီရသောဘဂ္ဂါဒိသမ္ပတ္တိ ကတပုညေ နိဿယတိ, ကတပုညေဟိ ဝါ နိဿီယတီတိ ‘‘သိရီ’’တိ ဝုစ္စတိ, သာ စ အတိသယဝတီ ဘဂဝတော အတ္ထီတိ သိရီမာ, ဘဂဝါ, တဿ သိရီမတော.

6. මෙසේ කරුණා සහ ප්‍රඥා යන ගුණයන්ගෙන් ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අභිධර්ම කථා මාර්ගය පැවැත්වීමෙන් හා හිතකර පිළිවෙතින් ද උන්වහන්සේ පරම නමස්කාරයට සුදුසු බව දක්වා, දැන් අදහස් කළ නමස්කාරය කරමින් ‘‘තස්ස පාදේ නමස්සිත්වා’’ (උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් නමස්කාර කොට) යැයි වදාළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කරන ස්තුතියෙන්ම ධර්මයේ ස්වක්ඛාත බවත් සඟ පිරිසගේ සුප්පටිපන්න බවත් දක්වන ලදී. මන්ද යත්, එයින් උපන් දෙයෙහි වෙනස් නොවන බව නිසාය. එබැවින් වන්දනාවට සුදුසු වූ ඒ රත්න ද්වය ද වඳිමින් ‘‘සද්ධම්මඤ්චස්ස...පෙ... චඤ්ජලිං’’ යැයි වදාළහ. එහිදී, බුදුරජාණන් වහන්සේ ‘‘දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයෙහි තථාගතයන් වහන්සේ වැඳිය යුතුය’’ යන්නෙන් ද, සංඝයා වහන්සේ ‘‘මනා පිළිවෙත් ඇති...පෙ... දොහොත් මුදුන් දී වැඳිය යුතුය’’ (අං.නි. 6.10) යනුවෙන් ද වදාරන ලද බැවින් ‘‘උන්වහන්සේගේ පාද වන්දනා කොට, සංඝයාට දොහොත් මුදුන් දී’’ යැයි පවසන ලදී. ධර්මය වනාහි ස්වක්ඛාත ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වන අතර, එය එලෙසම සිහිපත් කිරීමෙන් පිදිය යුතුය. ‘‘එම ධර්මයටම සත්කාර කොට, ගරු කොට, එයම නිශ්‍රය කරගෙන වාසය කළ යුතුය’’ (සං.නි. 1.173; අං.නි. 4.21) යන වචනයට අනුව කයින්, වචනයෙන් හා සිතින් යන තුන් දොරින්ම පිදිය යුතුය. එබැවින් ‘‘උන්වහන්සේගේ සද්ධර්මය ද පිදා’’ යැයි වදාරන ලදී. ‘සිරිමතො’ යන්නෙහි ‘සිරි’ යනු ප්‍රඥාවට හා පිනට නමකැයි කියති. එසේත් නැතිනම්, පිනෙන් උපන් ශරීරයේ ශෝභමාන බව ආදී සම්පත් කළ පින් ඇසුරු කරයි, නොහොත් කළ පින්වන්තයන් විසින් ඇසුරු කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘සිරි’ (ශ්‍රී) යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට එවැනි අතිශය ශ්‍රේෂ්ඨ ශ්‍රීයක් ඇති බැවින් උන්වහන්සේ ‘සිරිමත්’ (ශ්‍රීමත්) වන සේක. ඒ ශ්‍රීමත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ යනු අර්ථයයි.

၇. နိပစ္စကာရဿာတိ ပဏာမကိရိယာယ. အာနုဘာဝေနာတိ ဗလေန. သောသေတွာတိ သုက္ခာပေတွာ အန္တရဓာပေတွာ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ သမ္ဗန္ဓော. အန္တရာယေတိ အတ္ထပ္ပကာသနဿ ဥပဃာတကေ. အသေသတောတိ နိဿေသေ သကလေ.

7. ‘නිපච්චකාරස්ස’ යනු නමස්කාර ක්‍රියාවේය. ‘ආනුභාවේන’ යනු බලයෙනි. ‘සෝසෙත්වා’ යනු වියළා දමා හෙවත් අතුරුදන් කරවා යන්නයි. ‘අත්ථං පකාසයිස්සාමි’ (අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි) යන්න මෙයට සම්බන්ධ වේ. ‘අන්තරායේ’ යනු අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමට බාධා පමුණුවන කරුණුය. ‘අසේසතෝ’ යනු ඉතිරි නැතිව සමස්තයක් වශයෙනි.

၈. ဣဒါနိ အဘိဓမ္မဿ ဂမ္ဘီရတ္ထတ္တာ အတ္ထပ္ပကာသနဿ ဒုက္ကရဘာဝံ ဒီပေတုံ ‘‘ဝိသုဒ္ဓါစာရသီလေနာ’’တိအာဒိနာ အဘိယာစနံ ဒဿေတိ. ထုလ္လစ္စယာဒိဝိသုဒ္ဓိယာ ဝိသုဒ္ဓါစာရော, ပါရာဇိကသံဃာဒိသေသဝိသုဒ္ဓိယာ ဝိသုဒ္ဓသီလော. စာရိတ္တဝါရိတ္တဝိသုဒ္ဓိယာ [Pg.10] ဝါ ဝိသုဒ္ဓါစာရသီလော, တေန. သက္ကစ္စန္တိ စိတ္တိံ ကတွာ. အဘိယာစိတောတိ အဘိမုခံ ယာစိတော. တေန အနာဒရိယံ အတ္ထပ္ပကာသနေ ကာတုံ အသက္ကုဏေယျံ ဒဿေတိ.

8. දැන් අභිධර්මයේ පවත්නා ගැඹුරු අර්ථය නිසා අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමේ අපහසු බව දක්වනු පිණිස ‘‘විසුද්ධාචාරසීලේන’’ ආදී වශයෙන් ආරාධනාව (කළ ආකාරය) දක්වයි. ථුල්ලච්චය ආදී ඇවැත් පිරිසිදු කර ගැනීමෙන් පිරිසිදු වූ ආචාර ඇත්තේ ‘විසුද්ධාචාර’ නම් වේ. පාරාජිකා, සංඝාදිසේස ආදී ඇවැත් පිරිසිදු කර ගැනීමෙන් පිරිසිදු වූ සීලය ඇත්තේ ‘විසුද්ධසීල’ නම් වේ. නැතහොත් චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර පිරිසිදු බවෙන් යුක්ත බැවින් ‘විසුද්ධාචාරසීල’ නම් වේ, ඒ තැනැත්තා විසිනි. ‘සක්කච්චං’ යනු ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත සිතින් යුතුවය. ‘අභියාචිතෝ’ යනු ඉදිරියට පැමිණ කරන ලද ආරාධනාවයි. මෙයින් අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමේදී අනාදරයක් කිරීමට නොහැකි බව දක්වයි.

၉. ဣဒါနိ ယဿ အတ္ထံ ပကာသေတုကာမော, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယံ ဒေဝဒေဝေါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယန္တိ အဘိဓမ္မံ. ဒေဝဒေဝေါတိ ဝိသုဒ္ဓိသမ္မုတိဥပပတ္တိဒေဝါနံ ဒေဝေါ. လောကေ ဟိ ယေ ‘‘သရဏံ ပရာယဏ’’န္တိ ဂန္တဗ္ဗာ ဂတိဘူတာ, တေ ‘‘ဒေဝါ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, ဘဂဝါ စ သဗ္ဗဒေဝါနံ ဂတိဘူတောတိ. နယတောတိ သင်္ခေပတော. သမာစိက္ခီတိ သမ္မာ အာစိက္ခိ ယထာ ထေရော ဗုဇ္ဈတိ. ဝေနေယျသတ္တေ ဝိနေတီတိ ဝိနာယကော, နာယကဝိရဟိတော ဝါ, သယမ္ဘူတိ အတ္ထော.

9. දැන් යම් ධර්මයක අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති ද, එය දැක්වීමට ‘‘යං දේවදේවෝ’’ ආදිය වදාළහ. එහි ‘යං’ යනු අභිධර්මයයි. ‘දේවදේවෝ’ යනු විශුද්ධි දේව, සම්මුති දේව සහ උප්පත්ති දේව යන සියලු දෙවියන්ට දෙවි වූ තැනැන් වහන්සේය. මක්නිසාද යත්, ලෝකයෙහි යම් කෙනෙක් ‘සරණය, පරායණය’ යැයි සිතා යා යුතු වේ ද, ඔවුහු ‘දේව’ නම් වෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු දෙවියන්ගේ පරම ගතිය (සරණය) වන බැවිනි. ‘නයතෝ’ යනු සංක්ෂේපයෙනි. ‘සමාචික්ඛි’ යනු ස්ථවිරයන් වහන්සේ අවබෝධ කර ගන්නා ආකාරයෙන් මැනවින් වදාළ සේක යන්නයි. හික්මවිය යුතු සත්වයන් හික්මවන බැවින් ‘විනයක’ නම් වේ. නැතහොත් තමාට නායකයෙකු රහිත වූ බැවින් ස්වයම්භූ යන අර්ථයයි.

၁၀-၁၂. ယဉ္စာတိ ယဉ္စ အဘိဓမ္မံ ဘိက္ခူနံ ပယိရုဒါဟာသီတိ သမ္ဗန္ဓော. ပယိရုဒါဟာသီတိ ကထေသိ. ဣတီတိ ဣမိနာ အနုက္ကမေန. ‘‘ယော ဓာရိတော’’တိ ယန္တိ ဥပယောဂဝသေန ဝုတ္တော ယံ-သဒ္ဒေါ ဓာရိတောတိ ပစ္စတ္တေန သမ္ဗဇ္ဈမာနော ပစ္စတ္တဝသေန ပရိဏမတိ, တသ္မာ ယော ဓာရိတော, ယော စ သင်္ဂီတော, တဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ဝေဒေန ပညာယ ဤဟတိ ပဝတ္တတီတိ ဝေဒေဟော, တေန မုနိနာ. အဘိဏှသောတိ ဗဟုသော. အဘိဓမ္မဿာတိ ဧတံ ‘‘အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ဧတေန ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣဒါနိ ယော အတ္ထပ္ပကာသနဿ နိဿယော, တံ ဒဿေတုံ ‘‘အာဒိတော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာဒိတောတိ အာဒိမှိ ပဌမသင်္ဂီတိယံ.

10-12. ‘යං ච’ යනු යම් අභිධර්මයක් භික්ෂූන්ට දේශනා කළ සේක් ද යන්න හා සම්බන්ධ වේ. ‘පයිරුදාහාසී’ යනු දේශනා කළ සේක යන්නයි. ‘ඉති’ යනු මෙම අනුපිළිවෙලින් යන්නයි. ‘‘යො ධාරිතො’’ යන්නෙහි කර්ම විභක්තියෙන් ඇති ‘යං’ ශබ්දය, ‘ධාරිතො’ යන්න සමඟ සම්බන්ධ වීමේදී කර්තෘ විභක්තියට හැරේ. එබැවින් යමක් දරන ලද්දේ ද, යමක් සංගායනා කරන ලද්දේ ද, එහි අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි යැයි මෙහි සම්බන්ධය දත යුතුය. ‘වේද’ යනු ප්‍රඥාවයි, එයින් උත්සාහවත් වන (පවතින) බැවින් ‘වේදේහ’ නම් වූ ඒ මුනිවරයා විසිනි. ‘අභිණ්හසෝ’ යනු බොහෝ වාරයක් හෙවත් නිරන්තරයෙනි. ‘අභිධම්මස්ස’ යන්න ‘‘අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි’’ යන්න සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. දැන් අර්ථ ප්‍රකාශයට පදනම කුමක්දැයි දැක්වීමට ‘‘ආදිතෝ’’ ආදිය වදාළහ. එහි ‘ආදිතෝ’ යනු ආරම්භයේ පවත්වන ලද ප්‍රථම සංගායනාවෙහිදී යන්නයි.

၁၃. ယာ အဋ္ဌကထာ သင်္ဂီတာ, ကဿ ပန သာ အဋ္ဌကထာတိ? အညဿ ဝုတ္တဿ အဘာဝါ ‘‘ယဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ဝုတ္တံ, အဓိကာရဝသေန ‘‘တဿ အဘိဓမ္မဿာ’’တိ ဝိညာယတိ. သင်္ဂီတာတိ အတ္ထံ ပကာသေတုံ ယုတ္တဋ္ဌာနေ ‘‘အယံ ဧတဿ အတ္ထော, အယံ ဧတဿ အတ္ထော’’တိ သင်္ဂဟေတွာ ဝုတ္တာ, ပစ္ဆာပိ စ ဒုတိယတတိယသင်္ဂီတီသု အနုသင်္ဂီတာ.

13. යම් අටුවාවක් සංගායනා කරන ලද්දේ ද, එය කාගේ අටුවාවක් ද? වෙනත් (කර්තෘ කෙනෙකු) ගැන සඳහන් නොවන බැවින්, ‘‘යමක අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙම් ද’’ යැයි වදාළ බැවින්, අධිකාරය (ප්‍රකරණය) අනුව ‘‘එම අභිධර්මයේම’’ යැයි තේරුම් ගත යුතුය. ‘සංගීතා’ යනු අර්ථය ප්‍රකාශ කළ යුතු තැනදී ‘‘මෙහි අර්ථය මෙයයි, මෙහි අර්ථය මෙයයි’’ යනුවෙන් සංග්‍රහ කොට වදාරන ලද්දකි. පසුව දෙවන සහ තෙවන සංගායනාවලදී ද එය අනුසංගායනා කරන ලදී.

၁၄-၁၆. အဘိသင်္ခတာတိ ရစိတာ. တတောတိ အဋ္ဌကထာတော. တန္တိနယာနုဂန္တိ တန္တိဂတိံ အနုဂတံ. ဘာသန္တိ မာဂဓဘာသံ. နိကာယန္တရလဒ္ဓီဟီတိ အန္တရန္တရာ အနုပ္ပဝေသိတာဟိ. အသမ္မိဿန္တိ အဝေါကိဏ္ဏံ. အနာကုလန္တိ သနိကာယေပိ အနာဝိလံ ပရိစ္ဆိန္နံ. အသမ္မိဿော အနာကုလော စ ယော မဟာဝိဟာရဝါသီနံ အတ္ထဝိနိစ္ဆယော, တံ ဒီပယန္တော အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ[Pg.11]. ဧတေန တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရာဒီဟိ ဝုတ္တော ထေရဝါဒေါပိ သင်္ဂဟိတော ဟောတိ. အထ ဝါ တမ္ဗပဏ္ဏိဘာသံ အပနေတွာ မာဂဓဘာသဉ္စ အာရောပေတွာ ပကာသိယမာနော ယော အဘိဓမ္မဿ အတ္ထော အသမ္မိဿော အနာကုလောယေဝ စ ဟောတိ မဟာဝိဟာရဝါသီနဉ္စ ဝိနိစ္ဆယဘူတော, တံ အတ္ထံ ‘‘ဧသော မဟာဝိဟာရဝါသီနံ ဝိနိစ္ဆယော’’တိ ဒီပယန္တော ပကာသယိဿာမိ. တပ္ပကာသနေနေဝ ဟိ သော တထာ ဒီပိတော ဟောတီတိ.

14-16. ‘අභිසංඛතා’ යනු රචනා කරන ලද යන්නයි. ‘තතෝ’ යනු ඒ අටුවාවෙනි. ‘තන්තීනයානුගං’ යනු පෙළ දහමේ ක්‍රමය අනුගමනය කළ යන්නයි. ‘භාසං’ යනු මාගධී භාෂාවයි. ‘නිකායන්තරලද්ධීහි’ යනු අතරින් පතර ඇතුළත් කරන ලද අන්‍ය නිකායයන්ගේ ලබ්ධීන්ගෙනි. ‘අසම්මිස්සං’ යනු (එවැනි බාහිර මතවලින්) මිශ්‍ර නොවූ යන්නයි. ‘අනාකුලං’ යනු ස්වකීය නිකායෙහි ද අවුල් රහිතව නිශ්චිත වූ යන්නයි. මිශ්‍ර නොවූ ද, අවුල් රහිත වූ ද යම් මහා විහාරවාසීන්ගේ අර්ථ විනිශ්චයක් වේ ද, එය විස්තර කරමින් අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි යන්න අදහසයි. මෙයින් ත්‍රිපිටකචූළනාග තේරුන් වහන්සේ ආදීන් වදාළ ස්ථවිරවාදය ද සංග්‍රහ කරන ලදී. එසේත් නැතිනම්, හෙළ බස (තම්බපණ්ණි භාෂාව) ඉවත් කර මාගධී භාෂාවට නගා ප්‍රකාශ කරනු ලබන අභිධර්මයේ අර්ථය යම් සේ මිශ්‍ර නොවූ ද, අවුල් රහිත වූ ද, මහා විහාරවාසීන්ගේ විනිශ්චය වූ ද, ඒ අර්ථය ‘‘මෙය මහා විහාරවාසීන්ගේ විනිශ්චයයි’’ දක්වමින් ප්‍රකාශ කරන්නෙමි. එය ප්‍රකාශ කිරීමෙන්ම එය එසේ දක්වන ලද්දේ වෙයි.

၁၇. တောသယန္တော ဝိစက္ခဏေတိ ဝိစက္ခဏေ တောသယန္တော ဂဟေတဗ္ဗံ ဂဟေတွာနာတိ ဧဝံ ယောဇေတွာ ‘‘ဂဟေတဗ္ဗဋ္ဌာနေယေဝ ဂဟိတံ သုဋ္ဌု ကတ’’န္တိ ဧဝံ တောသယန္တောတိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. ဧဝံ သတိ ဂဟေတဗ္ဗဂ္ဂဟဏေနေဝ တောသနံ ကတံ, န အညေန အတ္ထပ္ပကာသနေနာတိ ဧတံ အာပဇ္ဇေယျ. တောသယန္တော အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ ဧဝံ ပန ယောဇနာယ သတိ ဂဟေတဗ္ဗဂ္ဂဟဏံ အညဉ္စ သဗ္ဗံ အတ္ထပ္ပကာသနံ ဟောတီတိ သဗ္ဗေန တေန တောသနံ ကတံ ဟောတိ, တသ္မာ တောသယန္တော အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ ယုတ္တရူပါ.

17. 'විචක්ෂණ (නුවණැති) අය සතුටු කරවමින්' යන්නෙහි, නුවණැති අය සතුටු කරවමින් 'ගතයුතු දේ ගෙන' යනුවෙන් මෙසේ යොදා 'ගතයුතු තැනම ගන්නා ලදී, ඉතා මැනවින් කරන ලදී' යනාදී වශයෙන් සතුටු කරවන්නා යන අර්ථය (ඇතැම්හු) පවසති. එසේ වූ විට ගතයුතු දේ ගැනීමෙන්ම පමණක් සතුටු කිරීම සිදු වූයේ වෙයි, වෙනත් අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමකින් නොවේ යන දෝෂය පැමිණෙයි. එහෙත් 'සතුටු කරවමින් අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි' යනුවෙන් මෙසේ යෙදීම ඇති කල්හි, ගතයුතු දේ ගැනීම ද අනෙකුත් සියලු අර්ථ ප්‍රකාශනය ද ඇතුළත් වන බැවින් ඒ සියල්ලෙන්ම සතුටු කිරීම කරන ලද්දේ වෙයි. එබැවින් 'සතුටු කරවමින් අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි' යන්න ඉතා සුදුසුය.

၁၈-၂၀. ဣဒါနိ ယံ အတ္ထပ္ပကာသနံ ကတ္တုကာမော, တဿ မဟတ္တံ ပရိဟရိတုံ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနာနီ’’တိအာဒိမာဟ. အတ္ထဝဏ္ဏနန္တိ ဧတ္ထ ဝဏ္ဏနာ နာမ ဝိဝရိတွာ ဝိတ္ထာရေတွာ ဝစနံ. ဣတီတိ ‘‘အပနေတွာ တတော ဘာသ’’န္တိ ဧဝမာဒိနာ ယထာဒဿိတပ္ပကာရေန. ဣတိ သောတူနံ ဥဿာဟုပ္ပာဒနဿ ဟေတုံ ဒဿေတိ. အဘိဓမ္မကထန္တိ အဘိဓမ္မဋ္ဌကထံ. နိသာမေထာတိ သုဏာထ. ဣဒါနိ အဝဿံ အယံ သောတဗ္ဗာယေဝါတိ ဒဠှံ ဥဿာဟေန္တော အာဟ ‘‘ဒုလ္လဘာ ဟိ အယံ ကထာ’’တိ.

18-20. දැන් යම් අර්ථ ප්‍රකාශනයක් කිරීමට කැමති ද, එහි මහත් බව පෙන්වීමට 'කර්මස්ථාන' යනාදිය පැවසූහ. 'අත්ථවණ්ණනං' යන්නෙහි වර්ණනා නම් විවෘත කරමින් විස්තර කරමින් පැවසීමයි. 'ඉති' යන්නෙන් 'එතැනින් එම භාෂාව ඉවත් කර' යනාදී වශයෙන් පෙර දක්වන ලද ආකාරයට ශ්‍රාවකයන්ගේ උත්සාහය ඇති කිරීමට හේතුව දක්වයි. 'අභිධම්මකථං' යනු අභිධර්ම අට්ඨකථාවයි. 'නිසාමේථ' යනු ශ්‍රවණය කරනු මැනවි යන්නයි. දැන් මෙය ඒකාන්තයෙන්ම ශ්‍රවණය කළ යුතුම යැයි දැඩි ලෙස උනන්දු කරවමින් 'මෙම කථාව දුර්ලභය' යි පැවසූහ.

ဝီသတိဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ගාථා විසි වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ

නිදාන කථා වර්ණනාව.

အဋ္ဌသာလိနိံ တာဝ ဝဏ္ဏေန္တေဟိ အာစရိယေဟိ တဿာ သန္နိဝေသော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော. တသ္မာ ဣဒံ ဝုစ္စတိ –

අට්ඨසාලිනිය වර්ණනා කරන්නා වූ ආචාර්යවරුන් විසින් එහි ව්‍යුහය (පිහිටීම) පැහැදිලි කළ යුතුය. එබැවින් මෙය කියනු ලැබේ -

‘‘ဝစနတ္ထော ပရိစ္ဆေဒေါ, သန္နိဝေသော စ ပါဠိယာ;

သာဂရေဟိ တထာ စိန္တာ, ဒေသနာဟိ ဂမ္ဘီရတာ.

'වචනාර්ථය, පරිච්ඡේදය සහ පාළියෙහි පිහිටීම ද; සාගර මෙන් ද එසේම (බුද්ධ) චින්තාවෙන් ද (ඇති) ගැඹුරු බව ද.

‘‘ဒေသနာယ [Pg.12] သရီရဿ, ပဝတ္တိဂ္ဂဟဏံ တထာ;

ထေရဿ ဝါစနာမဂ္ဂ-တပ္ပဘာဝိတတာပိ စ.

දේශනාවේ ශරීරය ද, එසේම (දේශනාවේ) පැවැත්ම සහ පිළිගැනීම ද; තෙරුන් වහන්සේගේ වාචනා මාර්ගය සහ එයින් හටගත් බව ද.

‘‘ပဋိဝေဓာ တထာ ဗုဒ္ဓ-ဝစနာဒီဟိ အာဒိတော;

အာဘိဓမ္မိကဘာဝဿ, သာဓနံ သဗ္ဗဒဿိနော.

අවබෝධය (ප්‍රතිවේධය) සහ බුද්ධ වචනය ආදිය මුල සිට ද; සර්වඥයන් වහන්සේගේ අභිධර්මික බව සාධනය කිරීම ද.

‘‘ဝိနယေနာထ ဂေါသိင်္ဂ-သုတ္တေန စ မဟေသိနာ;

ဘာသိတတ္တဿ သံသိဒ္ဓိ, နိဒါနေန စ ဒီပိတာ.

ඉක්බිති විනය සහ මහා ඉසිවරයාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ගෝසිංග සූත්‍රය ද; දේශිත බවේ සාධනය නිදානය මඟින් ද දක්වන ලදී.

‘‘ပကာသေတွာ ဣမံ သဗ္ဗံ, ပဋိညာတကထာ ကတာ;

အဋ္ဌသာလိနိယာ ဧတံ, သန္နိဝေသံ ဝိဘာဝယေ’’တိ.

මේ සියල්ල ප්‍රකාශ කර, ප්‍රතිඥා දුන් කථාව කරන ලදී; අට්ඨසාලිනියෙහි මෙම ව්‍යුහය (පිහිටීම) විමසා බැලිය යුතුය.'

ဝစနတ္ထဝိဇာနနေန ဝိဒိတာဘိဓမ္မသာမညတ္ထဿ အဘိဓမ္မကထာ ဝုစ္စမာနာ သောဘေယျာတိ အဘိဓမ္မပရိဇာနနမေဝ အာဒိမှိ ယုတ္တရူပန္တိ တဒတ္ထံ ပုစ္ဆတိ ‘‘တတ္ထ ကေနဋ္ဌေန အဘိဓမ္မော’’တိ. တတ္ထ တတ္ထာတိ ‘‘အဘိဓမ္မဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ယဒိဒံ ဝုတ္တံ, တသ္မိံ. ‘‘ယဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ပဋိညာတံ, သော အဘိဓမ္မော ကေနဋ္ဌေန အဘိဓမ္မောတိ အတ္ထော. တတ္ထာတိ ဝါ ‘‘အဘိဓမ္မကထ’’န္တိ ဧတသ္မိံ ဝစနေ ယော အဘိဓမ္မော ဝုတ္တော, သော ကေနဋ္ဌေန အဘိဓမ္မောတိ အတ္ထော. ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌေနာတိ ဧတ္ထ ဓမ္မော အတိရေကော ဓမ္မာတိရေကော, သုတ္တန္တာဓိကာ ပါဠီတိ အတ္ထော. ဓမ္မော ဝိသေသော ဓမ္မဝိသေသော ဓမ္မာတိသယော, ဝိစိတ္တာ ပါဠီတိ အတ္ထော, ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသာ ဧဝ အတ္ထော ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌော. ဒွိန္နမ္ပိ အတ္ထာနံ အဘိဓမ္မသဒ္ဒဿ အတ္ထဘာဝေန သာမညတော ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ‘‘အဘိက္ကမန္တိ, အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ’’တိအာဒီသု ဝိယ အတိရေကဝိသေသဋ္ဌဒီပကော အဘိသဒ္ဒေါ, တသ္မာ အယမ္ပိ ဓမ္မော ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌေန ‘‘အဘိဓမ္မော’’တိ ဝုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

වචනාර්ථය දැනගැනීමෙන් අභිධර්මයේ සාමාන්‍ය අර්ථය අවබෝධ කරගත් තැනැත්තාට පවසනු ලබන අභිධර්ම කථාව ශෝභන වන බැවින්, අභිධර්මය පිරිසිඳ දැනගැනීමම ආරම්භයේදීම යෝග්‍ය වේ. ඒ සඳහා 'එහි කිනම් අර්ථයකින් අභිධර්ම ද?' යැයි විමසයි. 'එහි' යනු 'අභිධර්මයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි' යැයි යමක් පවසන ලද්දේ ද, ඒ සම්බන්ධයෙනි. 'යමක අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි' යි ප්‍රතිඥා දෙන ලද්දේ ද, ඒ අභිධර්මය කිනම් අර්ථයකින් අභිධර්ම නම් වේ ද යන්න එහි අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම් 'එහි' යනු 'අභිධර්ම කථාව' යන මෙම වචනයෙහි යම් අභිධර්මයක් පවසන ලද්දේ ද, එය කිනම් අර්ථයකින් අභිධර්ම වේ ද යන්නයි. ධර්මාතිරේක (ධර්මයට වඩා අධික වූ) සහ ධර්මවිශේෂ (ධර්මයෙහි විශේෂ වූ) යන අර්ථයෙනි. මෙහි 'ධම්මාතිරේක' යනු ධර්මයට වඩා අධික වූ, එනම් සූත්‍රාන්තයට වඩා අධික වූ පාළිය යන අර්ථයයි. 'ධම්මවිශේෂ' යනු ධර්මයේ විශේෂ වූ හෙවත් ධර්මයේ අතිශය භාවය වූ විසිතුරු පාළිය යන අර්ථයයි. ධර්මාතිරේක සහ ධර්මවිශේෂ යන්නම අර්ථය වීම 'ධම්මාතිරේකධම්මවිශේෂට්ඨ' නම් වේ. අර්ථ දෙකෙහිම අභිධර්ම ශබ්දයේ අර්ථය වන බැවින් සාමාන්‍යයෙන් ඒකවචනයෙන් නිර්දේශ කරන ලදී. එබැවින්, 'අභික්කමන්ති, අභික්කන්තවණ්ණා' යනාදියෙහි මෙන් 'අභි' ශබ්දය අතිරේක සහ විශේෂ අර්ථ පෙන්වන බැවින්, මෙම ධර්මය ද ධර්මාතිරේක සහ ධර්මවිශේෂ අර්ථයෙන් 'අභිධර්ම' යැයි කියනු ලැබේ යනුවෙන් සම්බන්ධ වේ.

တတ္ထ သိယာ – ‘‘အဘိက္ကမန္တိ, အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ’’တိ ဧတ္ထ ဓာတုသဒ္ဒဿ ပုရတော ပယုဇ္ဇမာနော အဘိသဒ္ဒေါ ကိရိယာယ အတိရေကဝိသေသဘာဝဒီပကော ဟောတီတိ ယုတ္တံ ဥပသဂ္ဂဘာဝတော, ဓမ္မသဒ္ဒေါ ပန န ဓာတုသဒ္ဒေါတိ ဧတသ္မာ ပုရတော အဘိသဒ္ဒေါ ပယောဂမေဝ နာရဟတိ. အထာပိ ပယုဇ္ဇေယျ, ကိရိယာဝိသေသကာ ဥပသဂ္ဂါ, န စ ဓမ္မော ကိရိယာတိ ဓမ္မဿ အတိရေကဝိသေသဘာဝဒီပနံ န ယုတ္တန္တိ? နော န ယုတ္တံ. အညဿပိ ဟိ ဥပသဂ္ဂဿ အဓာတုသဒ္ဒါ [Pg.13] ပုရတော ပယုဇ္ဇမာနဿ အကိရိယာယပိ အတိရေကဝိသေသဘာဝဒီပကဿ ဒဿနတောတိ ဧတမတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ အတိဆတ္တာဒိဥဒါဟရဏံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ. ဧဝမေဝါတိ ယထာ ဆတ္တာတိရေကဆတ္တဝိသေသာဒိအတ္ထေန အတိဆတ္တာဒယော ဟောန္တိ အတိသဒ္ဒဿ ဥပသဂ္ဂဿ အဓာတုသဒ္ဒဿပိ ပုရတော ပယုဇ္ဇမာနဿ အကိရိယာယ စ တဗ္ဘာဝဒီပကတ္တာ, ဧဝမယမ္ပိ ဓမ္မော ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌေန ‘‘အဘိဓမ္မော’’တိ ဝုစ္စတိ အဘိ-သဒ္ဒဿ ဥပသဂ္ဂဿ အဓာတုသဒ္ဒဿပိ ပုရတော ပယုဇ္ဇမာနဿ အကိရိယာယ စ တဗ္ဘာဝဒီပကတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော.

එහිදී මෙවැනි තර්කයක් මතු විය හැකිය - 'අභික්කමන්ති, අභික්කන්තවණ්ණා' යන මෙහි ධාතු ශබ්දයකට පෙර යෙදෙන 'අභි' ශබ්දය ක්‍රියාවේ අතිරේක විශේෂ බව දක්වන උපසර්ගයක් වීම යෝග්‍ය වේ. නමුත් 'ධම්ම' ශබ්දය ධාතු ශබ්දයක් නොවන බැවින් ඊට පෙර 'අභි' ශබ්දය යෙදීම නුසුදුසුය. එසේ යෙදුව ද, උපසර්ග ක්‍රියාව විශේෂ කරන්නකි; ධර්මය ක්‍රියාවක් නොවන බැවින් ධර්මයාගේ අතිරේක විශේෂ බව හැඟවීම නුසුදුසු නොවේ ද? නැත, එය නුසුදුසු නොවේ. මන්දයත් ධාතු නොවන ශබ්දයකට පෙර යෙදෙන අනෙකුත් උපසර්ග ද ක්‍රියාවක් නොවන තැනකදී අතිරේක විශේෂ බව දක්වන බව පෙනෙන බැවිනි. ඒ බව පැහැදිලි කිරීමට 'අතිඡත්ත' (විශේෂිත කුඩය) යනාදී උදාහරණ දක්වමින් 'යථා' යනාදිය පැවසූහ. 'එවමේව' යනු - යම්සේ කුඩයට වඩා වැඩි වූ (අතිරේක) විශේෂ වූ කුඩය යන අර්ථයෙන් 'අතිඡත්ත' යනාදිය වේ ද, එහි 'අති' යන උපසර්ගය ධාතු නොවන ශබ්දයකට පෙර යෙදී ක්‍රියාවක් නොවන තැනකදී එහි අතිශය බව දක්වයි ද, එමෙන්ම මෙම ධර්මය ද ධර්මාතිරේක සහ ධර්මවිශේෂ අර්ථයෙන් 'අභිධර්ම' යැයි කියනු ලැබේ. 'අභි' යන උපසර්ගය ධාතු නොවන ශබ්දයකට පෙර යෙදී ක්‍රියාවක් නොවන තැනකදී එහි අතිශය බව දක්වන බැවින් යනු අදහසයි.

ဧကဒေသေနေဝ ဝိဘတ္တာတိ ‘‘ကတမေ စ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စက္ခန္ဓာ? ရူပက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏက္ခန္ဓော. ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, ရူပက္ခန္ဓော? ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာ…ပေ… သန္တိကေ ဝါ, အယံ ဝုစ္စတိ ရူပက္ခန္ဓော’’တိဧဝမာဒိနာ (သံ. နိ. ၃.၄၈; ဝိဘ. ၂) ဥဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသမတ္တေနေဝ ဝိဘတ္တာ, ‘‘တတ္ထ ကတမံ ရူပံ အတီတ’’န္တိဧဝမာဒိနာ (ဝိဘ. ၃) ပဋိနိဒ္ဒေသဿ အဘိဓမ္မဘာဇနီယဿ ပဉှပုစ္ဆကဿ စ အဘာဝါ န နိပ္ပဒေသေန. အဘိဓမ္မံ ပတွာ ပန…ပေ… နိပ္ပဒေသတောဝ ဝိဘတ္တာ, တသ္မာ အယမ္ပိ ဓမ္မော ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌေန ‘‘အဘိဓမ္မော’’တိ ဝုစ္စတိ နိပ္ပဒေသာနံ တိဏ္ဏမ္ပိ နယာနံ အတိရေကပါဠိဘာဝတော ဝိသေသပါဠိဘာဝတော စာတိ အဓိပ္ပာယော. သုတ္တန္တေ ဗာဝီသတိယာ ဣန္ဒြိယာနံ ဧကတော အနာဂတတ္တာ ဣန္ဒြိယဝိဘင်္ဂေ သုတ္တန္တဘာဇနီယံ နတ္ထိ. ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ သမ္ဘဝန္တီ’’တိအာဒိနာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေ တဿ တဿ ပစ္စယဓမ္မဿ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာနံ ပစ္စယဘာဝေါ ဥဒ္ဒိဋ္ဌော, ဥဒ္ဒိဋ္ဌဓမ္မာနဉ္စ ကုသလာဒိဘာဝေါ ပုစ္ဆိတွာ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗော, န စေတ္ထ ‘‘အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တော ဥဒ္ဒေသော အတ္ထီတိ ပဉှပုစ္ဆကံ နတ္ထိ. သုတ္တန္တေ ပဉ္စ သိက္ခာပဒါနိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနိ ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏီတိအာဒီနိ. သာ ပန ဝေရမဏီ ယဒိ သဘာဝကိစ္စာဒိဝသေန ဝိဘဇီယေယျ, ‘‘အာရတိ ဝိရတီ’’တိအာဒိနာ အဘိဓမ္မဘာဇနီယမေဝ ဟောတိ. အထာပိ စိတ္တုပ္ပာဒဝသေန ဝိဘဇီယေယျ, တထာပိ အဘိဓမ္မဘာဇနီယမေဝ ဟောတိ. အညော ပန ဝေရမဏီနံ ဝိဘဇိတဗ္ဗပ္ပကာရော နတ္ထိ, ယေန ပကာရေန သုတ္တန္တဘာဇနီယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. တသ္မာ သိက္ခာပဒဝိဘင်္ဂေ သုတ္တန္တဘာဇနီယံ နတ္ထိ.

එක් දේශයකින් (කොටසකින්) පමණක් බෙදා දක්වන ලද බැවින්, 'මහණෙනි, පංචස්කන්ධයෝ කවරහුද? රූපස්කන්ධය...පෙ... විඤ්ඤාණස්කන්ධයයි. මහණෙනි, රූපස්කන්ධය යනු කුමක්ද? අතීත වූ...පෙ... හෝ සමීප වූ යම් කිසි රූපයක් වේද, මෙය රූපස්කන්ධය යැයි කියනු ලැබේ' යනාදී වශයෙන් (සං. නි. 3.48; විභ. 2) උද්දේස සහ නිද්දේස මාත්‍රයකින් පමණක් බෙදන ලද්දේය. 'එහි අතීත රූපය යනු කවරේද' යනාදී වශයෙන් (විභ. 3) එන අභිධම්ම භාජනීයයට අයත් පටිනිද්දේසය සහ පඤ්හපුච්ඡක කොටස නොමැති බැවින් එය පූර්ණ වශයෙන් (නිප්පදේස වශයෙන්) බෙදා දැක්වීමක් නොවේ. අභිධර්මයට පැමිණි කල්හි...පෙ... පූර්ණ වශයෙන්ම බෙදා දක්වන ලද්දේය. එබැවින් මෙම ධර්මය ද ධර්මාතිරේක (ධර්මයට වඩා උසස්) ධර්ම විශේෂයක් යන අර්ථයෙන් 'අභිධර්මය' යැයි කියනු ලැබේ. සම්පූර්ණ ක්‍රම තුනම අතිරේක පාළි බව සහ විශේෂ පාළි බව නිසා යනු මෙහි අදහසයි. සූත්‍රාන්තයන්හි ඉන්ද්‍රියයන් විසි දෙකම එක්වර නොඑන බැවින් ඉන්ද්‍රිය විභංගයෙහි සූත්තන්ත භාජනීයයක් නැත. 'අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයෝ හටගනිති' යනාදී වශයෙන් පටිච්චසමුප්පාදයේදී ඒ ඒ ප්‍රත්‍ය ධර්මයන්ගේ ප්‍රත්‍යෝත්පන්න ධර්ම කෙරෙහි ප්‍රත්‍ය භාවය දක්වන ලදී. එසේ දක්වන ලද ධර්මයන්ගේ කුසලාදී භාවය විමසා විසඳිය යුතුය. මෙහි 'අවිද්‍යා සංස්කාරයෝ' යනුවෙන් දක්වන ලද උද්දේසයක් නැති බැවින් පඤ්හපුච්ඡකයක් ද නැත. සූත්‍රාන්තයන්හි 'ප්‍රාණාතිපාතා වේරමණී' යනාදී වශයෙන් ශික්ෂාපද පහක් දක්වන ලදී. එම වීරතිය (වැළකීම) ඉදින් ස්වභාව කෘත්‍යාදිය වශයෙන් බෙදන්නේ නම්, 'ආරති විරති' යනාදී වශයෙන් අභිධම්ම භාජනීයයම වෙයි. ඉදින් චිත්ත උත්පාද වශයෙන් බෙදන්නේ නම්, එවිට ද අභිධම්ම භාජනීයයම වෙයි. සූත්තන්ත භාජනීයය පැවසිය හැකි වෙනත් වීරති බෙදන ක්‍රමයක් නැත. එබැවින් ශික්ෂාපද විභංගයෙහි සූත්තන්ත භාජනීයයක් නැත.

ဝစနတ္ထတော အဘိဓမ္မေ ဉာတေ ပရိစ္ဆေဒတော ဉာပေတုံ အာဟ ‘‘ပကရဏပရိစ္ဆေဒတော’’တိအာဒိ. ကတိပယာဝ ပဉှဝါရာ အဝသေသာတိ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂေ အနာဂတာ ဟုတွာ မဟာဓမ္မဟဒယေ အာဂတာ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂဝစနဝသေန [Pg.14] အဝသေသာ ကတိပယာဝ ပဉှဝါရာတိ အတ္ထော. ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟိတာတိ ‘‘အပုဗ္ဗံ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ. အပ္ပမတ္တိကာဝ တန္တိ အဝသေသာတိ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂေ အနာဂန္တွာ မဟာဓမ္မဟဒယေ အာဂတတန္တိတော ယဒိ ပထဝီအာဒီနံ ဝိတ္ထာရကထာ မဟာဓာတုကထာ ရူပကဏ္ဍဓာတုဝိဘင်္ဂါဒီသု, အထ ဓာတုကထာယ ဝိတ္ထာရကထာ ဓာတုကထာယ အနာဂန္တွာ မဟာဓာတုကထာယ အာဂတတန္တိ အပ္ပမတ္တိကာဝါတိ အဓိပ္ပာယော.

වචනාර්ථය අනුව අභිධර්මය දැනගත් පසු, පරිච්ඡේද (වෙන් කිරීම්) අනුව දැනගනු පිණිස 'පකරණ පරිච්ඡේදතෝ' (ග්‍රන්ථ පරිච්ඡේද වශයෙන්) යනාදිය වදාරන ලදී. 'ප්‍රශ්න වාර කිහිපයක් පමණක් ඉතිරිව ඇත' යනු ධම්මහදය විභංගයෙහි නොපැමිණ, මහා ධම්මහදයෙහි පැමිණි ධම්මහදය විභංගයෙහි වචන වශයෙන් ඉතිරි වූ ප්‍රශ්න වාර කිහිපයක් පමණක් බව අර්ථයයි. 'මෙහිම සංග්‍රහ කරන ලදි' යන්නෙන් 'අමුතු දෙයක් නැත' යන්න කියැවිණි. 'ඉතිරි පෙළ ඉතා ස්වල්පයකි' යනු ධම්මහදය විභංගයෙහි නොපැමිණ මහා ධම්මහදයෙහි පැමිණි පෙළෙහි පෘථිවි ආදිය පිළිබඳ විස්තර කථාව මහා ධාතු කථාවෙහි ද, රූපකාණ්ඩ ධාතු විභංග ආදියෙහි ද වේ නම්, එවිට ධාතු කථාවෙහි විස්තර කථාව ධාතු කථාවෙහි නොපැමිණ මහා ධාතු කථාවෙහි පැමිණි පෙළ ස්වල්පයක්ම වේ යනු අදහසයි.

ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘သာဝကဘာသိတတ္တာ ဆဍ္ဍေထ န’’န္တိ, တံ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝဒဿနေန ပဋိသေဓေတုံ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. စတူသု ပဉှေသူတိ ‘‘ဥပလဗ္ဘတိ နုပလဗ္ဘတီ’’တိ ပဋိညာယ ဂဟိတာယ ပဋိက္ခေပဂဟဏတ္ထံ ‘‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော’’တိ ဝုတ္တံ သစ္စိကဋ္ဌံ နိဿယံ ကတွာ ဥပါဒါယ ပဝတ္တာ ဒွေပိ ပဉ္စကာ ဧကော ပဉှော, ‘‘သဗ္ဗတ္ထာ’’တိ သရီရံ သဗ္ဗံ ဝါ ဒေသံ ဥပါဒါယ ပဝတ္တာ ဧကော, ‘‘သဗ္ဗဒါ’’တိ ကာလမုပါဒါယ ဧကော, ‘‘သဗ္ဗေသူ’’တိ ယဒိ ခန္ဓာယတနာဒယော ဂဟိတာ, တေ ဥပါဒါယ ပဝတ္တာ, အထ ပန ‘‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗဒါ’’တိ ဧတေဟိ န ကောစိ သစ္စိကဋ္ဌော ဒေသော ကာလော ဝါ အဂ္ဂဟိတော အတ္ထိ, တေ ပန သာမညဝသေန ဂဟေတွာ အနုယောဂေါ ကတော, န ဘေဒဝသေနာတိ ဘေဒဝသေန ဂဟေတွာ အနုယုဉ္ဇိတုံ ‘‘သဗ္ဗေသူ’’တိ ဝုတ္တာ သစ္စိကဋ္ဌဒေသကာလပ္ပဒေသေ ဥပါဒါယ စ ပဝတ္တာ ဧကောတိ ဧတေသု စတူသု. ဒွိန္နံ ပဉ္စကာနန္တိ ဧတ္ထ ‘‘ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတိ…ပေ… မိစ္ဆာ’’တိ ဧကံ, ‘‘ပုဂ္ဂလော နုပလဗ္ဘတိ…ပေ… မိစ္ဆာ’’တိ (ကထာ. ၁၈) ဧကံ, ‘‘တွံ စေ ပန မညသိ…ပေ… ဣဒံ တေ မိစ္ဆာ’’တိ (ကထာ. ၃) ဧကံ, ‘‘ဧသေ စေ ဒုန္နိဂ္ဂဟိတေ…ပေ… ဣဒံ တေ မိစ္ဆာ’’တိ ဧကံ, ‘‘န ဟေဝံ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗေ, တေန ဟိ ယံ နိဂ္ဂဏှာသိ…ပေ… သုကတာ ပဋိပါဒနာ’’တိ (ကထာ. ၁၀) ဧကန္တိ ဧဝံ နိဂ္ဂဟကရဏံ, ပဋိကမ္မကရဏံ, နိဂ္ဂဟဿ သုနိဂ္ဂဟဘာဝံ ဣစ္ဆတော ပဋိညာဌပနေန ပဋိကမ္မဝေဌနံ, ပဋိကမ္မဿ ဒုပ္ပဋိကမ္မဘာဝံ ဣစ္ဆတော တံနိဒဿနေန နိဂ္ဂဟဿ ဒုန္နိဂ္ဂဟဘာဝဒဿနေန နိဂ္ဂဟနိဗ္ဗေဌနံ, အနိဂ္ဂဟဘာဝါရောပနာဒိနာ ဆေဒေါတိ အယံ ဧကော ပဉ္စကော, ယော အဋ္ဌကထာယံ အနုလောမပဉ္စကပဋိကမ္မစတုက္ကနိဂ္ဂဟစတုက္ကဥပနယနစတုက္ကနိဂမနစတုက္က နာမေဟိ သကဝါဒိပုဗ္ဗပက္ခေ အနုလောမပစ္စနီကပဉ္စကောတိ ဝုတ္တော, ပရဝါဒိပုဗ္ဗပက္ခေ စ ဧဝမေဝ ပစ္စနီယာနုလောမပဉ္စကောတိ ဝုတ္တော. ဧဝံ ဒွေ ပဉ္စကာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ သေသပဉှေသုပီတိ အဋ္ဌ ပဉ္စကာ အဋ္ဌမုခါ ဝါဒယုတ္တီတိ [Pg.15] ဝုတ္တာ. ယုတ္တီတိ ဥပါယော, ဝါဒဿ ယုတ္တိ ဝါဒယုတ္တိ, ဝါဒပ္ပဝတ္တနဿ ဥပါယောတိ အတ္ထော.

යම් හෙයකින් 'ශ්‍රාවකයන් විසින් පවසන ලද බැවින් එය අත්හරින්න' යැයි කියන ලද්දේ ද, එය බුද්ධ භාෂිතයක් බව පෙන්වා දීමෙන් ප්‍රතික්ෂේප කරනු පිණිස 'සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේම' යනාදිය වදාරන ලදී. 'ප්‍රශ්න සතරෙහි' යනු 'ලබනු ලැබේද, නොලැබේ ද' යන ප්‍රතිඥාව ගත් කල්හි, එය ප්‍රතික්ෂේප කරනු පිණිස 'යමෙක් පරමාර්ථ වශයෙන් ඇද්ද' (යෝ සච්චිකට්ඨෝ) යනුවෙන් පරමාර්ථය ඇසුරු කරගෙන පවතින්නා වූ පඤ්චක දෙකම එක් ප්‍රශ්නයකි. 'සබ්බත්ථ' (සියලු තැන) යන්නෙන් ශරීරය හෝ මුළු පෙදෙසම ඇසුරු කරගෙන පවතින්නා වූ එකකි. 'සබ්බදා' (සෑම කල්හි) යන්නෙන් කාලය ඇසුරු කරගෙන පවතින්නා වූ එකකි. 'සබ්බේසු' (සියල්ලෙහි) යන්නෙන් ඉදින් ස්කන්ධ ආයතන ආදිය ගන්නා ලද්දේ නම් ඒවා ඇසුරු කරගෙන පවතින්නා වූ එකකි. එසේත් නැතිනම් 'යමෙක් පරමාර්ථ වශයෙන් සියලු තැන සෑම කල්හි ඇද්ද' යන මෙයින් නොගන්නා ලද පරමාර්ථ වශයෙන් වූ කිසිදු දේශයක් හෝ කාලයක් නැත. ඒවා සාමාන්‍ය වශයෙන් ගෙන අනුයෝගය (විමසීම) කරන ලද්දේය, භේද වශයෙන් නොවේ. භේද වශයෙන් ගෙන අනුයෝගය කරනු පිණිස 'සබ්බේසු' යැයි වදාරන ලදී. පරමාර්ථ වශයෙන් වූ දේශ කාල ප්‍රදේශයන් ඇසුරු කරගෙන පවතින්නා වූ එක් ප්‍රශ්නයක් යයි මෙසේ මෙම ප්‍රශ්න සතරෙහි (යන්න විග්‍රහ වේ). 'පඤ්චක දෙකේ' යනු මෙහි 'පුද්ගලයා උපලබ්ධ වේද...පෙ... මිථ්‍යාවකි' යනු එකකි. 'පුද්ගලයා උපලබ්ධ නොවේද...පෙ... මිථ්‍යාවකි' යනු එකකි. 'ඉදින් ඔබ සිතන්නේ නම්...පෙ... මෙය ඔබට මිථ්‍යාවකි' යනු එකකි. 'මොහු දුර්නිග්‍රහිත නම් (මැනවින් නිග්‍රහ කළ නොහැකි නම්)...පෙ... මෙය ඔබට මිථ්‍යාවකි' යනු එකකි. 'මෙසේ නිග්‍රහ නොකළ යුතුය, එබැවින් යමෙකු නිග්‍රහ කරයි නම්...පෙ... මැනවින් පවත්වන ලදී' යනු එකකි. මෙසේ නිග්‍රහ කිරීම (නිග්ගහ), ප්‍රතිකර්ම කිරීම (පටිකම්ම), නිග්‍රහය මැනවින් සිදුවීම කැමති වන්නා විසින් ප්‍රතිඥාව තැබීමෙන් ප්‍රතිකර්මය වෙළා ගැනීම (පටිකම්මවේඨන), ප්‍රතිකර්මය දුෂ්කර වීම කැමති වන්නා විසින් එය නිදර්ශන මඟින් නිග්‍රහයේ දුර්නිග්‍රහ භාවය පෙන්වා නිග්‍රහය ලිහා දැමීම (නිග්ගහනිබ්බේඨන) සහ අනිග්‍රහ භාවය ආරෝපණය කිරීම් ආදියෙන් කෙළවර කිරීම (නිගමන) යන මෙය එක් පඤ්චකයකි. එය අටුවාවෙහි අනුලෝම පඤ්චක, පටිකම්ම චතුක්ක, නිග්ගහ චතුක්ක, උපනයන චතුක්ක, නිගමන චතුක්ක යන නාමයන්ගෙන් සකවාදී පූර්ව පක්ෂයෙහි 'අනුලෝම පච්චනීක පඤ්චක' යැයි කියනු ලැබේ. පරවාදී පූර්ව පක්ෂයෙහි ද එලෙසම 'පච්චනීක අනුලෝම පඤ්චක' යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ පඤ්චක දෙකක් දත යුතුය. සෙසු ප්‍රශ්නවලදී ද මෙසේමය. මෙසේ පඤ්චක අටක් වාද යුක්ති අටක් (අට්ඨමුඛා වාදයුත්තී) ලෙස කියන ලදී. 'යුක්ති' යනු උපායයි. වාදයේ යුක්තිය 'වාද යුක්තිය'යි. වාදය පවත්වාගෙන යාමේ උපාය යනු මෙහි අර්ථයයි.

အနုလောမပစ္စနီကပဉ္စကေ အာဒိနိဂ္ဂဟံ ဒဿေတွာ ပစ္စနီယာနုလောမပဉ္စကေ စ အာဒိနိဂ္ဂဟမေဝ ဒဿေတွာ မာတိကံ ဒီပေတုံ ‘‘သာ ပနေသာ’’တိအာဒိမာဟ. ပုဂ္ဂလောတိ အတ္တာ သတ္တော ဇီဝေါ. ဥပလဗ္ဘတီတိ ပညာယ ဥပဂန္တွာ လဗ္ဘတိ. သစ္စိကဋ္ဌပရမဋ္ဌေနာတိ မာယာမရီစိအာဒယော ဝိယ နာဘူတာကာရေန, အနုဿဝါဒီဟိ ဂဟေတဗ္ဗာ ဝိယ န အနုတ္တမတ္ထဘာဝေန, အထ ခေါ ဘူတေန ဥတ္တမတ္ထဘာဝေန ဥပလဗ္ဘတီတိ ပုစ္ဆတိ. ဣတရော တာဒိသံ ဣစ္ဆန္တော ပဋိဇာနာတိ. ပုန ယော သစ္စိကဋ္ဌပရမဋ္ဌေန ဥပလဗ္ဘတိ, သော သစ္စိကဋ္ဌပရမဋ္ဌတော အညော တဒါဓာရော, အညတြ ဝါ တေဟိ, တေသံ ဝါ အာဓာရဘူတော, အနညော ဝါ တတော ရုပ္ပနာဒိသဘာဝတော သပ္ပစ္စယာဒိသဘာဝတော ဝါ ဥပလဗ္ဘမာနော အာပဇ္ဇတီတိ အနုယုဉ္ဇတိ ‘‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော…ပေ… ပရမဋ္ဌေနာ’’တိ. ဣတရော ပုဂ္ဂလဿ ရူပါဒီဟိ အညတ္တံ အနညတ္တဉ္စ အနိစ္ဆန္တော ‘‘န ဟေဝ’’န္တိ ပဋိက္ခိပတိ. ပုန သကဝါဒီ ပဋိညာယ ဧကတ္တာပန္နံ အပ္ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗံ ပဋိက္ခိပတီတိ ကတွာ နိဂ္ဂဟံ အာရောပေန္တော အာဟ ‘‘အာဇာနာဟိ နိဂ္ဂဟ’’န္တိ. ‘‘ပုဂ္ဂလော နုပလဗ္ဘတီ’’တိ ပုဋ္ဌော သကဝါဒီ ပုဂ္ဂလဒိဋ္ဌိံ ပဋိသေဓေန္တော ‘‘အာမန္တာ’’တိ ပဋိဇာနာတိ. ပုန ဣတရော ယော သစ္စိကဋ္ဌေန နုပလဗ္ဘတိ ပုဂ္ဂလော, သော သစ္စိကဋ္ဌပရမဋ္ဌတော အညော ဝါ အနညော ဝါ နုပလဗ္ဘတီတိ အာပဇ္ဇတိ အညဿ ပကာရဿ အဘာဝါတိ အနုယုဉ္ဇတိ ‘‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော…ပေ… ပရမဋ္ဌေနာ’’တိ. ယသ္မာ ပန ပုဂ္ဂလော သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ နုပလဗ္ဘတိ, တသ္မာ တဿ အညတ္တာနညတ္တာနုယောဂေါ အနနုယောဂေါ ပုဂ္ဂလလဒ္ဓိံ ပဋိသေဓေန္တဿ အနာပဇ္ဇနတောတိ ‘‘န ဟေဝ’’န္တိ ပဋိက္ခိပတိ. ဣတရော ပဋိညာယ အာပဇ္ဇနလေသမေဝ ပဿန္တော အဝိပရီတံ အတ္ထံ အသမ္ဗုဇ္ဈန္တောယေဝ နိဂ္ဂဟံ အာရောပေတိ ‘‘အာဇာနာဟိ နိဂ္ဂဟ’’န္တိ.

අනුලෝම පච්චනීක පංචකයේදී පළමුව නිග්‍රහය පෙන්වා, පච්චනීක අනුලෝම පංචකයේදී ද පළමුව නිග්‍රහයම පෙන්වා මාතෘකාව පැහැදිලි කිරීමට ‘සා පනේසා’ යනාදිය වදාළහ. ‘පුද්ගලයා’ යනු ආත්මය, සත්ත්වයා හෝ ජීවයයි. ‘උපලබ්භති’ (පැනවෙයි) යනු ප්‍රඥාවෙන් එළඹ සොයාගත හැකි වීමයි. ‘සච්චිකට්ඨපරමට්ඨෙන’ යනු මායාවක් හෝ මිරිඟුවක් මෙන් අසත්‍ය ආකාරයකින් නොව, ඇසූ පමණින් පිළිගත යුත්තක් මෙන් උතුම් නොවන අර්ථයකින් ද නොව, සැබෑ වූ උත්තම අර්ථයෙන් පැනවෙයිදැයි විමසයි. අනෙකා (පුද්ගලවාදියා) එවැනි පුද්ගලයෙකු කැමති වෙමින් එය පිළිගනියි. නැවතත්, යමෙක් සත්‍ය හා පරමාර්ථ වශයෙන් පැනවෙයි නම්, ඔහු සත්‍ය හා පරමාර්ථයට වඩා අන්‍යව එයට ආධාර වූවෙක් ද, නැතහොත් ඒවායින් බැහැර වූවෙක් ද, නැතහොත් ඒවාට ආධාර වූවෙක් ද, එසේත් නැතිනම් රූපණ (වෙනස් වන) ස්වභාවයෙන් හෝ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් ස්වභාවයෙන් යුක්තව ඉන් අන්‍ය නොවී පැනවෙන්නේදැයි ‘යෝ සච්චිකට්ඨෝ...පේ... පරමට්ඨේන’ යනුවෙන් ප්‍රශ්න කරයි. අනෙකා පුද්ගලයාගේ රූප ආදියෙන් අන්‍ය බව හෝ අන්‍ය නොවන බව පිළිගැනීමට අකමැති වෙමින් ‘න හේවං’ (එසේ නොවේ) යැයි ප්‍රතික්ෂේප කරයි. නැවතත් සකවාදියා, තමා පිළිගත් ඒකත්වය ප්‍රතික්ෂේප නොකළ යුතු තැනදී එය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේ යැයි පවසා නිග්‍රහ කරමින් ‘ආජානාහි නිග්ගහං’ (නිග්‍රහය වටහා ගන්න) යැයි පැවසීය. ‘පුද්ගලයා පැනවෙන්නේ නැද්ද’ යැයි ඇසූ විට සකවාදියා පුද්ගල දිට්ඨිය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ‘ආමන්තා’ (එසේය) යැයි පිළිගනියි. නැවතත් අනෙකා (පුද්ගලවාදියා), යම් පුද්ගලයෙක් සත්‍ය වශයෙන් නොපැනවෙයි නම්, ඔහු සත්‍ය හා පරමාර්ථයෙන් අන්‍යව හෝ අන්‍ය නොවී නොපැනවෙන්නේද, අන් ආකාරයක් නැති බැවින් එසේ වන්නේ දැයි ‘යෝ සච්චිකට්ඨෝ...පේ... පරමට්ඨේන’ යනුවෙන් ප්‍රශ්න කරයි. පුද්ගලයා සර්වාකාරයෙන්ම නොපැනවෙන බැවින්, පුද්ගල ලබ්ධිය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නාට ඔහුගේ අන්‍ය හෝ අනන්‍ය බව පිළිබඳ ප්‍රශ්නය අදාළ නොවන බැවින් ‘න හේවං’ යැයි ප්‍රතික්ෂේප කරයි. අනෙකා තමා පිළිගත් දේ පටලවා ගනිමින්, නිවැරදි අර්ථය වටහා නොගෙනම ‘ආජානාහි නිග්ගහං’ යැයි පවසමින් නිග්‍රහ කරයි.

ဣတီတိ ယံ ဒိသွာ မာတိကာ ဌပိတာ, ဧဝံ ဒေသိတတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ယထာ ကိန္တိ ယေန ပကာရေန ဗုဒ္ဓဘာသိတံ နာမ ဇာတံ, တံ နိဒဿနံ ကိန္တိ အတ္ထော. ယတောနိဒါနန္တိ ယံကာရဏာ ဆအဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာယတနာဒိနိဒါနန္တိ အတ္ထော. ပပဉ္စသညာသင်္ခါတိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိပပဉ္စသမ္ပယုတ္တာ သညာကောဋ္ဌာသာ. သမုဒါစရန္တီတိ အဇ္ဈာစရန္တိ. ဧတ္ထ စေတိ ဧတေသု အာယတနာဒီသု တဏှာမာနဒိဋ္ဌီဟိ အဘိနန္ဒိတဗ္ဗံ အဘိဝဒိတဗ္ဗံ အဇ္ဈောသိတဗ္ဗဉ္စ နတ္ထိ စေ[Pg.16]. နနု နတ္ထိယေဝ, ကသ္မာ ‘‘နတ္ထိ စေ’’တိ ဝုတ္တန္တိ? သစ္စံ နတ္ထိ, အပ္ပဟီနာဘိနန္ဒနာဘိဝဒနဇ္ဈောသာနာနံ ပန ပုထုဇ္ဇနာနံ အဘိနန္ဒိတဗ္ဗာဒိပ္ပကာရာနိ အာယတနာဒီနိ ဟောန္တီတိ တေသံ န သက္ကာ ‘‘နတ္ထီ’’တိ ဝတ္တုံ, ပဟီနာဘိနန္ဒနာဒီနံ ပန သဗ္ဗထာ နတ္ထီတိ ‘‘နတ္ထိ စေ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧသေဝန္တောတိ အဘိနန္ဒနာဒီနံ နတ္ထိဘာဝကရော မဂ္ဂေါ တပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဘူတံ ဖလံ ဝါ ရာဂါနုသယာဒီနံ အန္တော အဝသာနံ, အပ္ပဝတ္တီတိ အတ္ထော.

‘ඉති’ යනු යමක් දැක මාතෘකාව තබන ලද ද, එලෙස දේශනා කරන ලද යන අදහසයි. ‘යථා කිං’ යනු යම් ආකාරයකින් බුද්ධ භාෂිතය නම් වූයේ ද, එහි උදාහරණය කුමක්ද යන අර්ථයයි. ‘යතොනිදානං’ යනු යම් හේතුවක් නිසා ද, එනම් ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර ආයතන හය ආදී හේතූන් නිසා යන අර්ථයයි. ‘පපඤ්චසඤ්ඤාසංඛා’ යනු තෘෂ්ණා, මාන සහ දිට්ඨි යන පපංචයන්ගෙන් යුක්ත වූ සංඥා කොටස්ය. ‘සමුදාචරන්ති’ යනු දැඩි ලෙස හැසිරෙති (පවතිති). ‘එත්ථ ච’ යනු මේ ආයතන ආදියෙහි තෘෂ්ණා, මාන, දිට්ඨි මගින් සතුටු විය යුතු, පැසසිය යුතු හෝ ඇලිය යුතු යමක් නැත්නම් යන්නයි. සැබවින්ම නැත, එසේ නම් ‘නැත්නම්’ (නත්ථි චේ) යැයි පැවසුවේ ඇයි? සැබවින්ම එය නැත, නමුත් සතුටු වීම් ආදිය ප්‍රහීණ නොකළ පෘථග්ජනයන්ට සතුටු විය යුතු ආකාරයේ ආයතන ආදිය පවතින බැවින් ඔවුන් සම්බන්ධයෙන් ‘නැත’ යැයි කිව නොහැක. එහෙත් සතුටු වීම් ආදිය ප්‍රහීණ කළ (රහතන් වහන්සේලාට) ඒවා සර්වාකාරයෙන්ම නැති බැවින් ‘නැත්නම්’ යැයි පවසන ලදී. ‘ඒසේවන්තෝ’ යනු සතුටු වීම් ආදිය නැති කරන මාර්ගයයි, නැතහොත් ඒවා සංසිඳුවන ඵලයයි, එනම් රාග අනුශය ආදියේ අවසානය හෙවත් නොපැවැත්ම යන අර්ථයයි.

ဇာနံ ဇာနာတီတိ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဇာနိတဗ္ဗံ ဇာနာတိ. န ဟိ ပဒေသဉာဏဝါ ဇာနိတဗ္ဗံ သဗ္ဗံ ဇာနာတီတိ. ပဿံ ပဿတီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုပညာစက္ခုဓမ္မစက္ခုဗုဒ္ဓစက္ခုသမန္တစက္ခုသင်္ခါတေဟိ ပဉ္စဟိ စက္ခူဟိ ပဿိတဗ္ဗံ ပဿတိ. အထ ဝါ ဇာနံ ဇာနာတီတိ ယထာ အညေ သဝိပလ္လာသာ ကာမရူပပရိညာဝါဒိနော ဇာနန္တာပိ ဝိပလ္လာသဝသေန ဇာနန္တိ, န ဧဝံ ဘဂဝါ, ဘဂဝါ ပန ပဟီနဝိပလ္လာသတ္တာ ဇာနန္တော ဇာနာတိယေဝ, ဒိဋ္ဌိဒဿနဿ စ အဘာဝါ ပဿန္တော ပဿတိယေဝါတိ အတ္ထော. စက္ခုဘူတောတိ ပညာစက္ခုမယတ္တာ သတ္တေသု စ တဒုပ္ပာဒနတော လောကဿ စက္ခုဘူတော. ဉာဏဘူတောတိ ဧတဿ စ ဧဝမေဝ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဓမ္မာ ဗောဓိပက္ခိယာ. ဗြဟ္မာ မဂ္ဂေါ, တေဟိ ဥပ္ပန္နတ္တာ လောကဿ စ တဒုပ္ပာဒနတော တဗ္ဘူတော. ဝတ္တာတိ စတုသစ္စဓမ္မေ ဝဒတီတိ ဝတ္တာ. ပဝတ္တာတိ စိရံ သစ္စပ္ပဋိဝေဓံ ပဝတ္တေန္တော ဝဒတီတိ ပဝတ္တာ. အတ္ထဿ နိန္နေတာတိ အတ္ထံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဒဿေတာ, ပရမတ္ထံ ဝါ နိဗ္ဗာနံ ပါပယိတာ. အမတဿ ဒါတာတိ အမတသစ္ဆိကိရိယံ သတ္တေသု ဥပ္ပာဒေန္တော အမတံ ဒဒါတီတိ အမတဿ ဒါတာ. ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ တဒါယတ္တဘာဝတော ဓမ္မဿာမီ. သုဝဏ္ဏာလိင်္ဂန္တိ သုဝဏ္ဏမယံ အာလိင်္ဂံ ခုဒ္ဒကမုဒိင်္ဂံ. သုပုပ္ဖိတသတပတ္တပဒုမမိဝ သဿိရိကံ သသောဘံ သုပုပ္ဖိတသတပတ္တသဿိရိကံ.

‘ජානං ජානාති’ යනු සර්වඥතා ඥානයෙන් දතයුතු සියල්ල දනියි. ප්‍රදේශ ඥානය (සීමිත ඥානය) ඇත්තා දතයුතු සියල්ල නොදනියි. ‘පස්සං පස්සති’ යනු දිව්‍ය චක්ෂුස, ප්‍රඥා චක්ෂුස, ධර්ම චක්ෂුස, බුද්ධ චක්ෂුස සහ සමන්ත චක්ෂුස යන පස් ඇසින් දැකිය යුතු දේ දකියි. එසේත් නැතිනම්, ‘ජානං ජානාති’ යනු විපල්ලාසයට පත් වූ කාම රූප පරිඥා වාදීන් දැනගත්තත් විපල්ලාස (වැරදි වැටහීම්) සහිතව දැනගන්නා සේ නොව, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විපල්ලාස ප්‍රහීණ කළ බැවින් නිවැරදිවම දැනගන්නා සේක. දෘෂ්ටි දර්ශනයක් නැති බැවින් දකින දෙය එලෙසම දකින සේක. ‘චක්ඛුභූතෝ’ යනු ප්‍රඥා චක්ෂුසින් යුක්ත බැවින් ද සත්ත්වයන් තුළ එය උපදවන බැවින් ද ලෝකයාට ඇසක් වැනි වූ බැවිනි. ‘ඤාණභූතෝ’ යන්නෙහි අර්ථය ද එලෙසම දත යුතුය. ‘ධම්මා’ යනු බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්ය. ‘බ්‍රහ්මා’ යනු මාර්ගයයි, ඒවායින් හටගත් බැවින් ද ලෝකයා තුළ ඒවා උපදවන බැවින් ද ‘ධම්මභූත’ සහ ‘බ්‍රහ්මභූත’ නම් වන සේක. ‘වත්තා’ යනු සිවුසච්ච දහම වදාරන බැවින් වත්තා නම් වේ. ‘පවත්තා’ යනු බොහෝ කල් සත්‍යාවබෝධය පවත්වමින් දේශනා කරන බැවින් පවත්තා නම් වේ. ‘අත්ථස්ස නින්නේතා’ යනු අර්ථය මතු කර පෙන්වන්නා වූ හෝ පරමාර්ථ නිවනට පමුණුවන්නා වූ තැනැත්තායි. ‘අමතස්ස දාතා’ යනු සත්ත්වයන් තුළ අමෘත (නිවන) සාක්ෂාත් කිරීම උපදවමින් අමෘතය දෙන බැවින් අමෘතය ලබා දෙන්නායි. බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් උන්වහන්සේට යටත් බැවින් උන්වහන්සේ ‘ධර්ම ස්වාමියා’ (ධම්මස්සාමී) නම් වන සේක. ‘සුවණ්ණාලිංගං’ යනු රන්මය වූ කුඩා බෙරයකි (මුදින්ගයකි). ‘සුපුප්ඵිතසතපත්තපදුමමිව’ යනු මැනවින් පිපුණු සියපත් පියුමක් මෙන් ශ්‍රී සෝභා සම්පන්න වූ යන්නයි.

အနုမောဒိတကာလတော ပဋ္ဌာယ…ပေ… ဗုဒ္ဓဘာသိတံ နာမ ဇာတန္တိ ဧတေန အနုမောဒနာ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝဿ ကာရဏန္တိ အယမတ္ထော ဝုတ္တော ဝိယ ဒိဿတိ, ဧဝဉ္စ သတိ ကထာဝတ္ထုဿ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝေါ န သိယာ အနနုမောဒိတတ္တာ, တသ္မာ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – ‘‘မဟာကစ္စာယနော ဧဝံ ဝိဘဇိဿတီ’’တိ ဒိသွာ ဘဂဝါ မာတိကံ နိက္ခိပိတွာ ဝိဟာရံ ပဝိဋ္ဌော, တထေဝ စ ထေရော ဘဂဝတာ ဒိန္နနယေန ဌပိတမာတိကာယ ဝိဘဇီတိ ဗုဒ္ဓဘာသိတံ နာမ ဇာတံ, တံ ပန အနုမောဒနာယ ပါကဋံ ဇာတန္တိ ဧတမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ဧဝံ သတ္ထာရာ…ပေ… နာမ ဇာတ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ.

අනුමෝදනා කළ අවස්ථාවේ සිට...පේ... බුද්ධ භාෂිතය නම් විය, මෙයින් අනුමෝදනාව බුද්ධ භාෂිතයක් වීමට හේතුව යන්න අර්ථවත් වන බව පෙනේ. එසේ වුවහොත් කථාවස්තුව අනුමෝදනා නොකළ බැවින් බුද්ධ භාෂිතයක් නොවිය හැකිය. එබැවින් මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය - ‘මහා කච්චායන ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙසේ විග්‍රහ කරනු ඇතැයි’ දැක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාතෘකාව තබා විහාරයට වැඩම කළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දුන් ඒ ක්‍රමය අනුවම ස්ථවිරයන් වහන්සේ එම මාතෘකාව විග්‍රහ කළ බැවින් එය බුද්ධ භාෂිතයක්ම විය. එය අනුමෝදනාව නිසා ප්‍රකට වූ බව අඟවමින් ‘මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින්...පේ... නම් විය’ යැයි පවසන ලදී.

ဣဒါနိ [Pg.17] ပါဠိယာ သန္နိဝေသံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ ဓမ္မသင်္ဂဏီပကရဏေ’’တိအာဒိမာဟ. ကာမာဝစရကုသလတော အဋ္ဌာတိ ကာမာဝစရကုသလေ စတ္တာရော ခန္ဓေ ဂဟေတွာ တတော အဋ္ဌ စိတ္တာနိ ဥဒ္ဓရတိ. ပဌမာ ဝိဘတ္တီတိပိ ဝဒန္တိ. ဧကူနနဝုတိ စိတ္တာနီတိ ယတ္ထ ဧတာနိ စိတ္တာနိ ဝိဘတ္တာနိ, တေ ပါဠိပ္ပဒေသာ ‘‘ဧကူနနဝုတိ စိတ္တာနီ’’တိ ဝုတ္တာ. တေသဉ္စ သမုဒါယော စိတ္တဝိဘတ္တိ, တသ္မာ ဥပပန္နမေတံ ‘‘ဧကူနနဝုတိ စိတ္တာနိ စိတ္တဝိဘတ္တီ’’တိ. မာတိကဉ္စ ဥဒ္ဒိသိတွာ တတ္ထ ဧကေကံ ပဒံ ဥဒ္ဓရိတွာ ယသ္မာ စိတ္တာနိ ဝိဘတ္တာနိ, တသ္မာ မာတိကာပိ စိတ္တဝိဘတ္တိအန္တောဂဓာယေဝါတိ စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍံ မာတိကာပဒဘာဇနီယဝသေန ဒုဝိဓန္တိ ဣဒမ္ပိ ဝစနံ ယုဇ္ဇတိ.

දැන් පෙළෙහි (පාළියෙහි) පිහිටීම දැක්වීම පිණිස 'එහි ධම්මසංගණී ප්‍රකරණයෙහි' යනාදිය වදාරන ලදී. 'කාමාවචර කුසලයෙන් අටක්' යනු කාමාවචර කුසලයෙහි (අරූපී) ස්කන්ධ හතර ගෙන, එයින් සිත් අටක් උපුටා දක්වයි. 'පළමු විභක්තිය' (පඨමා විභත්ති) යැයි ද කියති. 'චිත්ත අසූ නවයකි' යනු යම් තැනක මෙම සිත් බෙදා දක්වන ලද්දේ ද, එම පාලි ප්‍රදේශ 'අසූ නවයක් සිත්' ලෙස දක්වන ලදී. ඒවායේ සමූහය චිත්ත විභක්තියයි. එබැවින් 'චිත්ත අසූ නවය චිත්ත විභක්තියයි' යන්න ගැලපේ. මාතෘකාව උදෘත කොට එහි එක් එක් පදය ගෙන යම් හෙයකින් සිත් බෙදා දක්වන ලද බැවින්, මාතෘකාව ද චිත්ත විභක්තියටම ඇතුළත් වේ. එබැවින් චිත්ත උප්පාද කාණ්ඩය මාතෘකා පද භාජනීය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ යන මෙම වචනය ද යුක්ති සහගතය.

မူလတောတိ ‘‘တီဏိ ကုသလမူလာနီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၉၈၅) ကုသလာဒီနံ မူလဝသေန သင်္ခိပိတွာ ဝစနံ. ‘‘ဝေဒနာက္ခန္ဓော’’တိအာဒိနာ ခန္ဓတော. ‘‘ကာယကမ္မ’’န္တိအာဒိနာ ဒွါရတော. ‘‘သုခဘူမိယံ ကာမာဝစရေ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၉၈၈) ဘူမိတော. အတ္ထောတိ ဟေတုဖလံ. ဓမ္မောတိ ဟေတု. ‘‘တီဏိ ကုသလမူလာနိ တီဏိ အကုသလမူလာနီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၉၈၅-၉၈၆) ဟေတုဝသေန သင်္ဂဟော ဓမ္မတော နိက္ခေပေါ. ‘‘တံသမ္ပယုတ္တော, တံသမုဋ္ဌာနာ တဒေကဋ္ဌာ စ ကိလေသာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၉၈၅-၉၈၆) ဟေတုဖလဝသေန သင်္ဂဟော အတ္ထတော နိက္ခေပေါ. အထ ဝါ ဓမ္မောတိ ဘာသိတော. အတ္ထောတိ ဘာသိတတ္ထော. ‘‘တယော ကုသလဟေတူ’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၅၉) ဓမ္မော. ‘‘တတ္ထ ကတမေ တယော ကုသလဟေတူ အလောဘော’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁၀၆၀) အတ္ထော, သော စ ဓမ္မော. ‘‘တတ္ထ ကတမော အလောဘော’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁၀၆၁) အတ္ထောတိ ဧဝံ အတ္ထဓမ္မဝသေန နိက္ခေပေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. နာမတောတိ ‘‘တီဏိ ကုသလမူလာနီ’’တိ ဝုတ္တဓမ္မာနံ အလောဘောတိအာဒိနာမဝသေန. လိင်္ဂတောတိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌဿ ဧကဿေဝ ဓမ္မဿ ‘‘အလောဘော အလုဗ္ဘနာ အလုဗ္ဘိတတ္တ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၀၆၁) ပုရိသာဒိလိင်္ဂဝသေန နိက္ခေပေါ.

මූල වශයෙන් යනු 'කුසල් මුල් තුනකි' යනාදී වශයෙන් (ධම්මසංගණී 985) කුසලාදිය මුල් වශයෙන් සංක්ෂේප කොට දැක්වීමයි. 'වේදනාක්ඛන්ධය' යනාදියෙන් ස්කන්ධ වශයෙන් ද, 'කායකර්මය' යනාදියෙන් ද්වාර වශයෙන් ද, 'කාමාවචර සුඛ භූමියෙහි' යනාදියෙන් (ධම්මසංගණී 988) භූමි වශයෙන් ද වේ. අර්ථය (අත්ථ) යනු හේතුවේ ඵලයයි. ධර්මය (ධම්ම) යනු හේතුවයි. 'කුසල් මුල් තුනකි, අකුසල් මුල් තුනකි' යනාදී වශයෙන් (ධම්මසංගණී 985-986) හේතු වශයෙන් සංග්‍රහ කිරීම ධර්ම වශයෙන් නික්ඛේපය (ඉදිරිපත් කිරීම) වේ. 'එයින් සම්ප්‍රයුක්ත වූ ද, එයින් සමුට්ඨානය වූ ද, ඒ හා එකට සිටින්නා වූ ද ක්ලේශයෝ' යනාදී වශයෙන් (ධම්මසංගණී 985-986) හේතු-ඵල වශයෙන් සංග්‍රහ කිරීම අර්ථ වශයෙන් නික්ඛේපය වේ. නැතහොත් ධර්මය යනු වදාරන ලද්දයි (දේශනාවයි). අර්ථය යනු වදාරන ලද දේහි අර්ථයයි. 'කුසල හේතු තුනකි' යනු ධර්මයයි. 'එහි කුසල හේතු තුන කවරේද? අලෝභය...' යනාදිය අර්ථය වන අතර එය ද ධර්මයකි. 'එහි අලෝභය කවරේද?' යනාදිය අර්ථයයි. මෙසේ අර්ථ-ධර්ම වශයෙන් නික්ඛේපය දත යුතුය. නාම වශයෙන් යනු 'කුසල් මුල් තුනකි' යනුවෙන් වදාරන ලද ධර්මයන්ගේ 'අලෝභ' යනාදී නාම වශයෙන් දැක්වීමයි. ලිංග වශයෙන් යනු උද්‍දේශ කරන ලද එකම ධර්මයකට 'අලෝභෝ, අලුබ්භනා, අලුබ්භිතත්තං' (ධම්මසංගණී 1061) යනාදී වශයෙන් පුරුෂාදී ලිංග භේදයන් මඟින් ඉදිරිපත් කිරීමයි.

ဂဏနစာရန္တိ ဂဏနပ္ပဝတ္တိံ. သမာနေန္တီတိ သမာနံ ကရောန္တိ ပူရေန္တိ, တထာ သမာနေတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထာပိ. ‘‘ဝိဇ္ဇာဘာဂိနော အဝိဇ္ဇာဘာဂိနော’’တိ (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၁၀၁) ဧဝမာဒီသု ဧတ္ထ ဝိညာတေသု အာဘိဓမ္မိကတ္ထေရာ သုတ္တန္တံ သုဏန္တာ စိန္တေန္တာ စ သုတ္တန္တေသု ‘‘ဝိဇ္ဇာဘာဂိနော’’တိအာဒီသု အာဂတေသု အတ္ထဿ ဝိညာတတ္တာ န ကိလမန္တီတိ ဧတမတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘အာဘိဓမ္မိကတ္ထေရာနံ…ပေ… အကိလမတ္ထံ ဌပိတာ’’တိ.

'ගණනචාරං' යනු ගණනය කිරීමේ පැවැත්මයි. 'සමානෙන්ති' යනු සමාන කරති, පූර්ණය කරති යන්නයි; එසේම 'සමානේතබ්බං' යන්නෙහි ද අර්ථය එයම වේ. 'විජ්ජාභාගී (විද්‍යා කොටසට අයත්), අවිජ්ජාභාගී' යනාදී (ධම්මසංගණී දුකමාතිකා 101) මේ කරුණු මෙහි දත යුතු වූ කල්හි, අභිධර්මික තෙරවරු සූත්‍ර ශ්‍රවණය කරන විට සහ ඒ පිළිබඳව සිතන විට, සූත්‍රයන්හි 'විජ්ජාභාගී' යනාදී පද හමු වූ කල එහි අර්ථය දන්නා බැවින් වෙහෙසට පත් නොවෙති. මේ අර්ථය සලකා 'අභිධර්මික තෙරවරුන්ගේ... වෙහෙස රහිත බව පිණිස තබන ලදී' යනුවෙන් වදාරන ලදී.

အနမတဂ္ဂေါတိ [Pg.18] အညာတဂ္ဂေါ. ခန္ဓန္တရန္တိ ခန္ဓနာနတ္တံ, ခန္ဓမေဝ ဝါ. ဂဟေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ သဏှံ, သုခုမာယ ပညာယ ဂဟေတဗ္ဗတော သုခုမဉ္စ ဓမ္မံ သဏှသုခုမဓမ္မံ. ဗလဝတာ ဉာဏဝေဂေန ပဝတ္တတ္တာ ဗလဝတော ဉာဏဝေဂဿ နိမိတ္တဘာဝတော စ ဗလဝံ. ဂမ္ဘီရမေဝ ဂမ္ဘီရဂတံ, ဂမ္ဘီရာနိ ဝါ ဂတာနိ ဂမနာနိ ဧတဿ သန္တီတိ ဂမ္ဘီရဂတံ. ယထာနုပုဗ္ဗန္တိ ယထာနုပုဗ္ဗေန. နိခိလေနာတိ နိရဝသေသေန ဒေသိတံ, ပဉ္စခိလရဟိတေန ဝါ ဘဂဝတာ ဒေသိတံ. ရူပဂတံဝါတိ ဟတ္ထဂတံ ရူပံ ဝိယ စက္ခုနာ. ‘‘ပဋိဝေဓဉာဏေန သမန္တပဋ္ဌာနံ ယော ပဿတိ, သော အတ္ထေဝ, နော နတ္ထီ’’တိ အတ္တာနံ သန္ဓာယ ထေရော ဝဒတီတိ.

'අනමතග්ගෝ' යනු නොදන්නා කෙළවරක් ඇත්තා වූ යන්නයි. 'ඛන්ධාන්තරං' යනු ස්කන්ධයන්ගේ විවිධත්වයයි, නැතහොත් ස්කන්ධයන්මය. ග්‍රහණය කර ගැනීමට අපහසු බැවින් 'සණ්හ' (සිනිඳු) ද, සියුම් ප්‍රඥාවෙන් ග්‍රහණය කර ගත යුතු බැවින් 'සුඛුම' (සියුම්) ද වූ ධර්මය 'සණ්හසුඛුමධම්ම' නම් වේ. බලවත් ඥාන වේගයකින් පැවති බැවින් ද, බලවත් ඥාන වේගයට නිමිත්තක් වූ බැවින් ද 'බලව' (බලවත්) නම් වේ. ගැඹුරු වූයේම 'ගම්භීරගත' නම් වේ, නැතහොත් ගැඹුරු වූ ගමන් (පැවැත්මවල්) මෙහි ඇති බැවින් 'ගම්භීරගත' නම් වේ. 'යථානුපුබ්බං' යනු අනුපිළිවෙළට අනුවයි. 'නිඛිලේන' යනු ශේෂයක් රහිතව දේශනා කරන ලද, නැතහොත් පංච ඛීලයන්ගෙන් තොර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද යන්නයි. 'රූපගතං' යනු අතට ගත් රූපයක් ඇසින් දකින්නාක් මෙනි. 'ප්‍රතිවේධ ඥානයෙන් (අවබෝධ ඥානයෙන්) යමෙක් සමන්තපට්ඨානය දකී ද, ඔහු සැබවින්ම දකියි, නැති බවක් නොවේ' යයි තෙරුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ පිළිබඳව වදාරති.

ခုဒ္ဒကဝတ္ထုဝိဘင်္ဂေ အာဂတေသု ဧကာဓိကေသု အဋ္ဌသု ကိလေသသတေသု အဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတာနိ အပနေတွာ သေသာ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော စ ဥပ္ပန္နာနုပ္ပန္နဘာဝေန ဒိဂုဏိတာနိ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿာနိ ဒသာဓိကာနိ ဟောန္တိ, အပ္ပကံ ပန ဦနမဓိကံ ဝါ န ဂဏနူပဂံ ဟောတီတိ ‘‘ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဣတရေသံ အတီတာဒိဘာဝါမသနာ အဂ္ဂဟဏံ ခေပနေ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ඛුද්දකවත්ථු විභංගයෙහි දක්වා ඇති අටසිය එකකට (801) වැඩි ක්ලේශයන්ගෙන්, අටසියයක් තෘෂ්ණා විචරිතයන්ගෙන් එකසිය අටක් ඉවත් කොට, ඉතිරි ඒවා සහ ද්වෑෂෂ්ඨි (62) දෘෂ්ටි ද, උපන් නූපන් ස්වභාවයෙන් දෙගුණ කළ විට ක්ලේශයෝ එක්දහස් පන්සියයකට දහයක් වැඩියෙන් වෙති. ස්වල්පයක් අඩු වීම හෝ වැඩි වීම ගණනයට නොගන්නා බැවින් 'ක්ලේශයන් එක්දහස් පන්සියයකි' (පසළොස් සියයක් කෙලෙස්) යනුවෙන් වදාරන ලදී. සෙසු අතීත ආදී කාලයන් පිළිබඳව අල්ලා නොගැනීම (නොසලකා හැරීම) බැහැර කිරීමක් ලෙස දත යුතුය.

မေစကပဋာတိ နီလနိဘာ ပဋာ. စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဝဏ္ဏဓာတူတိ စိတ္တပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနာ ဝဏ္ဏဓာတူတိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. ကသ္မာ? န ဟိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပံ ဗဟိ နိဂစ္ဆတီတိ, စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပပရမ္ပရာယ အာဂတတ္တာ ပန ဧဝံ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဝဏ္ဏဓာတူတိ ဧတ္ထ ပစ္စယဥတုသဒ္ဒါနံ လောပံ ကတွာ သောယေဝ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တော အတ္ထော သုဝဏ္ဏတာ သုဿရတာ ဝိယ. ဧတ္ထ ဟိ ‘‘သုဿရတာ’’တိ ဥပါဒိန္နကာဓိကာရေ အာဂတံ, န စ သဒ္ဒေါ ဥပါဒိန္နကော အတ္ထိ, တသ္မာ ဥပါဒိန္နကရူပဩဋ္ဌတာလုအာဒိနိဿယတ္တာ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ, ဧဝမေတ္ထာပိ စိတ္တပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနံ သန္ဓာယ ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဝဏ္ဏဓာတူ’’တိ ဝဒတိ.

'මේචකපටා' යනු නිල් පැහැති වස්ත්‍රයි. 'චිත්තසමුට්ඨානා වණ්ණධාතූ' යන්නෙහි අර්ථය සිත ප්‍රත්‍ය කොට ගත් ඍතු සමුට්ඨාන වර්ණ ධාතූන් ලෙස ගත යුතුය. ඒ මන්ද? සිතින් උපන් රූප බාහිරයට නික්මෙන්නේ නැත. එසේ වුව ද, සිතින් උපන් රූප පරම්පරාවෙන් පැමිණි බැවින් මෙසේ පවසන ලදී. නැතහොත් 'චිත්තසමුට්ඨානා වණ්ණධාතූ' යන්නෙහි 'ප්‍රත්‍ය' සහ 'ඍතු' යන වචන ලොප් කර පෙර කී අර්ථයම ගත යුතුය; එය රන්වන් පැහැය (සුවණ්ණතා) සහ මිහිරි හඬ (සුස්සරතා) මෙනි. මෙහි 'සුස්සරතා' යන්න උපාදින්නක (කර්මජ) රූප පිළිබඳ ප්‍රකරණයෙහි පැමිණිය ද, ශබ්දය උපාදින්නක නොවේ. එසේ වුව ද, උපාදින්නක රූප වන තොල්, තල්ල ආදිය නිශ්‍රය කොට (ඇසුරු කොට) පවතින බැවින් එසේ පවසන ලදී. එලෙසම මෙහි ද සිත ප්‍රත්‍ය කොට ගත් ඍතු සමුට්ඨානයන් සලකා 'චිත්තසමුට්ඨානා වණ්ණධාතූ' යයි පවසයි.

ကာယသက္ခိန္တိ ပစ္စက္ခံ. ဒန္တာဝရဏန္တိ ဩဋ္ဌဒွယံ. မုခါဒါနန္တိ မုခဝိဝရံ. သိလိဋ္ဌန္တိ သံဂတံ သုသဏ္ဌိတံ. သရေ နိမိတ္တံ ဂဟေတွာတိ ‘‘ဓမ္မော ဧသော ဝုစ္စတီ’’တိ ဓမ္မဿရဝသေန နိမိတ္တံ ဂဟေတွာ, န ကိလေသာနုဗျဉ္ဇနဝသေန. ဧကပ္ပဟာရေနာတိ ဧတ္ထ ပဟာရောတိ ဒိဝသဿ တတိယော ဘာဂေါ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ သန္တေတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တမဂ္ဂဟေတွာ ဝါစနာမဂ္ဂဿ ထေရပ္ပဘဝတ္တဝစနမေဝ ဂဟေတွာ တေန ပုရိမဝစနဉ္စ ပဋိက္ခိပန္တော စောဒေတိ.

'කායසක්ඛිං' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙනි. 'දන්තාවරණං' යනු තොල් යුගලයි. 'මුඛාදානං' යනු මුඛ විවරයයි. 'සිලිට්ඨං' යනු මනාව ගැළපුණු, මනාව පිහිටි යන්නයි. 'හඬෙහි නිමිති ගෙන' යනු 'මේ ධර්මය කියනු ලැබේ' යයි ධර්ම ස්වරය අනුව නිමිති ගෙන මිස, කෙලෙස් උපදවන අනුබ්‍යඤ්ජන වශයෙන් නොවේ. 'එකප්පහාරේන' යන්නෙහි 'පහාර' යනු දවසක තුනෙන් එකක් වන කාලයයි. මෙසේ ඇති කල්හි, කලින් පවසන ලද මග නොගෙන, ඉගැන්වීමේ මාර්ගය තෙරුන් වහන්සේගෙන් ඇති වූවක් බව පවසන වචනයම ගෙන එයින් පෙර වචනය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් චෝදනා කරයි.

တေနေတမေတဿာတိ [Pg.19] ဝိနယဿ. အတ္တတ္ထပရတ္ထာဒိဘေဒေတိ ယော တံ သုတ္တံ သဇ္ဈာယတိ သုဏာတိ ဝါစေတိ စိန္တေတိ ဒေသေတိ, သုတ္တေန သင်္ဂဟိတော သီလာဒိအတ္ထော တဿပိ ဟောတိ, တေန ပရဿ သာဓေတဗ္ဗတော ပရဿပိ ဟောတီတိ တဒုဘယံ တံ သုတ္တံ သူစေတိ ဒီပေတိ. တထာ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကတ္ထေ လောကိယလောကုတ္တရတ္ထေတိ ဧဝမာဒိဘေဒေ အတ္ထေ အာဒိသဒ္ဒေန သင်္ဂဏှာတိ. အတ္ထသဒ္ဒေါ စာယံ ဟိတပရိယာယဝစနံ, န ဘာသိတတ္ထဝစနံ. ယဒိ သိယာ, သုတ္တံ အတ္တနောပိ ဘာသိတတ္ထံ သူစေတိ ပရသုတ္တဿပီတိ အယမတ္ထော သိယာ, သုတ္တေန စ ယော အတ္ထော ပကာသိတော, သော တဿေဝ ဟောတီတိ န တေန ပရတ္ထော သူစိတော ဟောတိ, တေန စ သူစေတဗ္ဗဿ ပရတ္ထဿ နိဝတ္တေတဗ္ဗဿ အဘာဝါ အတ္တဂ္ဂဟဏံ န ကတ္တဗ္ဗံ, အတ္တတ္ထပရတ္ထဝိနိမုတ္တဿ ဘာသိတတ္ထဿ အဘာဝါ အာဒိဂ္ဂဟဏဉ္စ န ကတ္တဗ္ဗံ, တသ္မာ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဿ သုတ္တေ အသမ္ဘဝတော သုတ္တာဓာရဿ ပုဂ္ဂလဿ ဝသေန အတ္တတ္ထပရတ္ထာ ဝုတ္တာ.

මෙම විස්තරය 'සූත්‍රය' සම්බන්ධවයි. 'ස්වාර්ථ පරාර්ථ' යනාදී වශයෙන් විවිධ වූ ප්‍රභේද පිළිබඳව සලකන විට, යමෙක් එම සූත්‍රය සජ්ඣායනා කරයි නම්, ශ්‍රවණය කරයි නම්, කියවා දෙයි නම්, මෙනෙහි කරයි නම් හෝ දේශනා කරයි නම්, එම සූත්‍රයෙහි ඇතුළත් සීලාදී අර්ථයන් ඔහුට ද අත්වන අතරම, එමඟින් අන්‍යයන්ගේ යහපත ද සැලසෙන බැවින් එය පරාර්ථය ද සාක්ෂාත් කර දෙයි. එබැවින් මෙම සූත්‍රය එම ස්වාර්ථ පරාර්ථ යන උභය අර්ථයන්ම හඟවයි, ප්‍රකාශ කරයි. එමෙන්ම දිට්ඨධම්මික (මෙලොව), සම්පරායික (පරලොව), ලෞකික සහ ලෝකෝත්තර යනාදී අර්ථයන් ද 'ආදී' ශබ්දයෙන් මෙහි සංග්‍රහ වේ. මෙහි 'අර්ථ' යන ශබ්දය හුදෙක් භාෂිතයක අර්ථය නොව, යහපත හෙවත් හිත පීණනය යන අර්ථය සඳහා යෙදුණකි. ඉදින් එය හුදෙක් භාෂිතයක අර්ථය පමණක් වූයේ නම්, සූත්‍රය තමන්ගේ අර්ථය මෙන්ම අන්‍ය සූත්‍රවල අර්ථය ද හඟවන බව පවසන්නට සිදුවනු ඇත. සූත්‍රයක් මඟින් යම් අර්ථයක් ප්‍රකාශ වේ නම්, එය එම සූත්‍රයටම පමණක් අදාළ වන බැවින් එයින් පරාර්ථයක් පැහැදිලි නොවේ. එසේ හඟවිය යුතු පරාර්ථයක් හෝ දුරු කළ යුතු අර්ථයක් නොමැති විට 'තමන්' යනුවෙන් විශේෂයෙන් සඳහන් කිරීමේ අවශ්‍යතාවක් ද නැත. ස්වාර්ථ පරාර්ථවලින් තොර වූ හුදු භාෂිත අර්ථයක් නොමැති බැවින් 'ආදී' යනුවෙන් සඳහන් කිරීමේ ද අවශ්‍යතාවක් නැත. එබැවින්, ඉහත කී අර්ථය සූත්‍රය තුළ නොමැති බැවින්, සූත්‍රය ඇසුරු කරන පුද්ගලයාට සාපේක්ෂව ස්වාර්ථ හා පරාර්ථ යනුවෙන් මෙහි දක්වා ඇත.

အထ ဝါ သုတ္တံ အနပေက္ခိတွာ ယေ အတ္တတ္ထာဒယောပိ အတ္ထပ္ပဘေဒါ ဝုတ္တာ နိဒ္ဒေသေ (မဟာနိ. ၆၉; စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅) ‘‘အတ္တတ္ထော ပရတ္ထော ဥဘယတ္ထော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော အတ္ထော သမ္ပရာယိကော အတ္ထော ဥတ္တာနော အတ္ထော ဂမ္ဘီရော အတ္ထော ဂုဠှော အတ္ထော ပဋိစ္ဆန္နော အတ္ထော နေယျော အတ္ထော နီတော အတ္ထော အနဝဇ္ဇော အတ္ထော နိက္ကိလေသော အတ္ထော ဝေါဒါနော အတ္ထော ပရမတ္ထော အတ္ထော’’တိ, တေ သုတ္တံ သူစေတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ‘‘အတ္တနာ စ အပ္ပိစ္ဆော ဟောတီ’’တိ အတ္တတ္ထံ, ‘‘အပ္ပိစ္ဆကထဉ္စ ပရေသံ ကတ္တာ ဟောတီ’’တိ ပရတ္ထံ သူစေတီတိ. ဧဝံ ‘‘အတ္တနာ စ ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတော ဟောတီ’’တိအာဒိသုတ္တာနိ (အ. နိ. ၄.၉၉) ယောဇေတဗ္ဗာနိ. ဝိနယာဘိဓမ္မေဟိ စ ဝိသေသေတွာ သုတ္တသဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော, တသ္မာ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသပ္ပဝတ္တာယ ဒေသနာယ အတ္တဟိတပရဟိတာဒီနိ သာတိသယံ ပကာသိတာနိ ဟောန္တိ, န အာဏာဓမ္မသဘာဝဝသပ္ပဝတ္တာယာတိ ဣဒမေဝ ‘‘အတ္ထာနံ သူစနတော သုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

එසේත් නැතිනම්, සූත්‍රය යන වචනයට පමණක් සීමා නොවී, නිද්දේස පාලියෙහි අර්ථ ප්‍රභේද ලෙස දක්වා ඇති ස්වාර්ථය, පරාර්ථය, උභයාර්ථය, දිට්ඨධම්මික අර්ථය, සම්පරායික අර්ථය, ප්‍රකට අර්ථය, ගැඹුරු අර්ථය, ගුප්ත අර්ථය, වැසුණු අර්ථය, නෙය්‍ය අර්ථය, නීත අර්ථය, නිවැරදි අර්ථය, ක්ලේශ රහිත අර්ථය, පිරිසිදු අර්ථය සහ පරමාර්ථය යන මේ සියල්ල සූත්‍රය මඟින් හඟවන බව අර්ථයයි. තවද, 'තමා අල්පේච්ඡ පුද්ගලයෙකු වේ' යන්නෙන් ස්වාර්ථය ද, 'අන්‍යයන්ට අල්පේච්ඡතාව ගැන කියා දෙයි' යන්නෙන් පරාර්ථය ද සූත්‍රයෙන් හැඟවේ. මෙලෙසින්ම 'තමා ප්‍රාණාඝාතයෙන් වැළකී සිටියි' ආදී සූත්‍ර දේශනාවන් ද මෙහිලා ගැලපිය යුතුය. විනය සහ අභිධර්මයෙන් විශේෂ කොට සූත්‍ර ශබ්දයෙහි අර්ථය කිව යුතුය. එම නිසා, හික්මවිය යුත්තන්ගේ (විනේය ජනයාගේ) අභිලාෂයන්ට අනුකූලව පවත්වන ලද මෙම දේශනාවන්හි ස්වකීය යහපත සහ අනුන්ගේ යහපත ආදිය සුවිශේෂී ලෙස ප්‍රකාශ වී ඇත. එය හුදු ආඥා පැනවීමක් හෝ ධර්ම ස්වභාවයක් මත පමණක් පදනම් වූවක් නොවේ. මේ හේතුවෙන් 'අර්ථයන් හඟවන බැවින් සූත්‍රය' යැයි කියනු ලැබේ.

သုတ္တေ စ အာဏာဓမ္မသဘာဝါ ဝေနေယျဇ္ဈာသယံ အနုဝတ္တန္တိ, န ဝိနယာဘိဓမ္မေသု ဝိယ ဝေနေယျဇ္ဈာသယော အာဏာဓမ္မသဘာဝေ အနုဝတ္တတိ, တသ္မာ ဝေနေယျာနံ ဧကန္တဟိတပဋိလာဘသံဝတ္တနိကာ သုတ္တန္တဒေသနာ ဟောတီတိ ‘‘သုဝုတ္တာ စေတ္ထ အတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပသဝတီတိ ဖလတိ[Pg.20]. ‘‘သုတ္တာဏာ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ပကာသေတုံ ‘‘သုဋ္ဌု စ နေ တာယတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အတ္တတ္ထပရတ္ထာဒိဝိဓာနေသု စ သုတ္တဿ ပမာဏဘာဝေါ တေသဉ္စ သင်္ဂါဟကတ္တံ ယောဇေတဗ္ဗံ, တဒတ္ထပ္ပကာသနေ ပဓာနတ္တာ သုတ္တဿ ဣတရေဟိ ဝိသေသနဉ္စ. ဧတန္တိ ‘‘အတ္ထာနံ သူစနတော’’တိအာဒိကံ အတ္ထဝစနံ. ဧတဿာတိ သုတ္တဿ.

සූත්‍ර දේශනාවෙහිදී ආඥා සහ ධර්ම ස්වභාවයන් විනේය ජනයාගේ අභිලාෂයන්ට අනුගත වේ. විනයෙහි හෝ අභිධර්මයෙහි මෙන් විනේය ජනයාගේ අභිලාෂයන් ආඥා සහ ධර්ම ස්වභාවයන්ට අනුගත වීමක් එහි සිදු නොවේ. එම නිසා සූත්‍ර දේශනාව විනේය ජනයාට ඒකාන්තයෙන්ම යහපත ලබා දීම පිණිස පවතියි. එබැවින් 'මෙහි අර්ථයන් මැනවින් පවසන ලදී' යනාදිය කියන ලදී. 'පසවති' යනු ඵල දරයි යන්නයි. 'සූත්‍රය යනු ආඥාවකි' යන මෙහි අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට 'එය ඔවුන්ව මැනවින් රකියි' යනුවෙන් දක්වන ලදී. ස්වාර්ථ පරාර්ථ ආදී විධිවිධාන සම්බන්ධයෙන් සූත්‍රයෙහි ඇති ප්‍රමාණික බව සහ ඒ සියල්ල එක්තැන් කරන සුලු බව මෙහිදී යෙදිය යුතුය. එම අර්ථයන් ප්‍රකාශ කිරීමේදී සූත්‍රය ප්‍රධාන වන බැවින් අනෙක්වාට වඩා එහි ඇති සුවිශේෂී බව ද දත යුතුය. 'ඒතං' යනු අර්ථයන් හැඟවීම ආදී අර්ථ ප්‍රකාශනයයි. 'ඒතස්ස' යනු සූත්‍රයටයි.

အဘိက္ကမန္တီတိ ဧတ္ထ အဘိ-သဒ္ဒေါ ကမနဿ ဝုဒ္ဓိဘာဝံ အတိရေကတ္တံ ဒီပေတိ. အဘိက္ကန္တေနာတိ စ ဧတ္ထ ကန္တိယာ အဓိကတ္တံ ဝိသေသဘာဝန္တိ ယုတ္တံ ကိရိယာဝိသေသကတ္တာ ဥပသဂ္ဂဿ. အဘိညာတာ, အဘိရာဇာ, အဘိဝိနယေတိ ဧတ္ထ လက္ခဏပူဇိတပရိစ္ဆိန္နေသု ရတ္တိအာဒီသု အဘိ-သဒ္ဒေါ ဝတ္တတီတိ ကထမေတံ ယုဇ္ဇေယျာတိ? လက္ခဏကရဏဉာဏပူဇနပရိစ္ဆေဒကိရိယာဒီပနတော တာဟိ စ ကိရိယာဟိ ရတ္တိရာဇဝိနယာနံ ယုတ္တတ္တာ. ဘာဝနာဖရဏဝုဒ္ဓီဟိ ဝုဒ္ဓိမန္တော. အာရမ္မဏာဒီဟီတိ အာရမ္မဏသမ္ပယုတ္တကမ္မဒွါရပဋိပဒါဒီဟိ. အဝိသိဋ္ဌန္တိ အညမညဝိသိဋ္ဌေသု ဝိနယသုတ္တန္တာဘိဓမ္မေသု အဝိသိဋ္ဌံ သမာနံ ပိဋကသဒ္ဒန္တိ အတ္ထော. ယထာဝုတ္တေနေဝါတိ ‘‘ဧဝံ ဒုဝိဓတ္ထေနာ’’တိအာဒိနာ နယေန.

මෙහි 'අභික්කමන්ති' යන පදයෙහි 'අභි' ශබ්දයෙන් ගමනෙහි වර්ධනය හෙවත් උසස් බව පෙන්වයි. 'අභික්කන්තේන' යන මෙහි කාන්තියෙහි (ප්‍රසන්නභාවයෙහි) අධික බව හෙවත් සුවිශේෂී බව පැවසීම උචිත වේ, මන්ද උපසර්ග පද ක්‍රියාවේ විශේෂත්වය පෙන්වන බැවිනි. අභිඤ්ඤාත (ප්‍රකට), අභිරාජා (උතුම් රජු), අභිවිනය (විශේෂ විනය) යන මෙහි ලක්ෂණ, පූජිත සහ පරිච්ඡින්න වූ රාත්‍රිය ආදියේදී 'අභි' ශබ්දය යෙදේ නම් එය ගැලපෙන්නේ කෙසේද? ලක්ෂණ දැක්වීම, ඥානය, පිදීම සහ වෙන්කර හඳුනාගැනීම යන ක්‍රියාවන් පෙන්වා දීමෙන් ද, එම ක්‍රියාවන් රාත්‍රිය, රජු සහ විනය සමඟ සම්බන්ධ වන බැවින් ද එය ගැලපේ. භාවනා, පැතිරීම සහ වර්ධනය මඟින් ඔවුහු වර්ධනය වූවාහු වෙති. අරමුණු ආදියෙන් යනු අරමුණු, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්ම, කර්මද්වාර සහ ප්‍රතිපදාවන් මඟින් යන්නයි. 'අවිශේෂ වූ' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ එකිනෙකට සුවිශේෂී වූ විනය, සූත්‍ර සහ අභිධර්මය යන පිටකත්‍රයෙහිම 'පිටක' යන නාමය සමාන වන බවයි. 'යථාවුත්තෙනේව' යනු 'මේ ආකාරයෙන් ද්විත්ව අර්ථයෙන්' යනාදී ක්‍රමයටයි.

ကထေတဗ္ဗာနံ အတ္ထာနံ ဒေသကာယတ္တေန အာဏာဒိဝိဓိနာ အတိသဇ္ဇနံ ပဗောဓနံ ဒေသနာ. သာသိတဗ္ဗပုဂ္ဂလဂတေန ယထာပရာဓာဒိနာ သာသိတဗ္ဗဘာဝေန အနုသာသနံ ဝိနယနံ သာသနံ. ကထေတဗ္ဗဿ သံဝရာသံဝရာဒိနော အတ္ထဿ ကထနံ ဝစနပဋိဗဒ္ဓကရဏံ ကထာ. ဘေဒ-သဒ္ဒေါ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇေတဗ္ဗော ‘‘ဒေသနာဘေဒံ သာသနဘေဒံ ကထာဘေဒဉ္စ ယထာရဟံ ပရိဒီပယေ’’တိ. ဘေဒန္တိ နာနတ္တံ, နာနာကရဏန္တိ အတ္ထော. သိက္ခာ စ ပဟာနာနိ စ ဂမ္ဘီရဘာဝေါ စ သိက္ခာပဟာနဂမ္ဘီရဘာဝံ, တဉ္စ ပရိဒီပယေ. ယန္တိ ပရိယတ္တိအာဒိံ. ယထာတိ ဥပါရမ္ဘာဒိဟေတု ပရိယာပုဏနာဒိပ္ပကာရေဟိ.

දේශනා කළ යුතු අර්ථයන් දේශකයාගේ ස්වභාවය අනුව ද, ආඥා විධි මඟින් ඉතා මැනවින් පැහැදිලි කිරීම දේශනාවයි. හික්මවිය යුතු පුද්ගලයාගේ වැරදිවලට අනුකූලව හික්මවිය යුතු ආකාරයෙන් කෙරෙන අනුශාසනය විනය හෙවත් ශාසනයයි. දේශනා කළ යුතු වූ සංවරය සහ අසංවරය පිළිබඳ අර්ථයන් ප්‍රකාශ කිරීමත්, වචනයට බැඳුණු ක්‍රියාවන් කිරීමත් කථාවයි. 'භේද' යන ශබ්දය දේශනා භේදය, ශාසන භේදය සහ කථා භේදය යනුවෙන් ඒ ඒ තැනට ගැලපෙන පරිදි යෙදිය යුතුය. 'භේදය' යනු නානත්වය හෙවත් විවිධත්වයයි. ශික්ෂාවන්, ප්‍රහාණයන් සහ ගැඹුරු බව 'ශික්ෂා-ප්‍රහාණ-ගම්භීරභාවය' ලෙස හඳුන්වන අතර එය ද විස්තර කළ යුතුය. 'යං' යනු පරියත්තිය ආදියයි. 'යථා' යනු උපාරම්භ (දොස් සෙවීම) ආදී හේතූන්ගෙන් තොරව ඉගෙන ගැනීම ආදී ආකාරයන්ට අනුකූලව යන්නයි.

တီသုပိ စေတေသု ဧတေ ဓမ္မတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓာတိ ဧတ္ထ တန္တိအတ္ထော တန္တိဒေသနာ တန္တိအတ္ထပဋိဝေဓော စ တန္တိဝိသယာ ဟောန္တီတိ ဝိနယပိဋကာဒီနံ အတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓာဓာရဘာဝေါ ယုတ္တော, ပိဋကာနိ ပန တန္တိယောယေဝါတိ ဓမ္မာဓာရဘာဝေါ ကထံ ယုဇ္ဇေယျာတိ? တန္တိသမုဒါယဿ အဝယဝတန္တိယာ အာဓာရဘာဝတော, ဓမ္မာဒီနဉ္စ ဒုက္ခောဂါဟဘာဝတော တေဟိ ဝိနယာဒယော ဂမ္ဘီရာတိ ဝိနယာဒီနဉ္စ စတုဗ္ဗိဓော ဂမ္ဘီရဘာဝေါ ဝုတ္တော, တသ္မာ ‘‘ဓမ္မာဒယော ဧဝ ဒုက္ခောဂါဟတ္တာ ဂမ္ဘီရာ, န [Pg.21] ဝိနယာဒယော’’တိ န စောဒေတဗ္ဗမေတံ. တတ္ထ ပဋိဝေဓဿ ဒုက္ကရဘာဝတော ဓမ္မတ္ထာနံ, ဒေသနာဉာဏဿ ဒုက္ကရဘာဝတော ဒေသနာယ စ ဒုက္ခောဂါဟဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဋိဝေဓဿ ပန ဥပ္ပာဒေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ တဗ္ဗိသယဉာဏုပ္ပတ္တိယာ စ ဒုက္ကရဘာဝတော ဒုက္ခောဂါဟတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

මෙහි 'මේ පිටක තුනෙහිම ධර්ම, අර්ථ, දේශනා සහ පටිවේධයෝ පවතිති' යනුවෙන් දැක්වීමේදී පාලි පාඨය, එහි දේශනාව සහ එම අර්ථයන් අවබෝධ කර ගැනීම පිටකත්‍රයටම අදාළ වේ. එබැවින් විනය පිටකය ආදිය ධර්ම-අර්ථ-දේශනා-පටිවේධයන්ට ආධාරකයක් වීම උචිතය. එහෙත් පිටකයන්ම පාලි පාඨ (තන්ති) වන බැවින් ඒවා ධර්මයන්ට ආධාරකයක් වන්නේ කෙසේද? පාලි පාඨ සමූහයක් වූ පිටකය එහි අඩංගු අංගයන්ට ආධාරකයක් වන බැවිනි. ධර්මාදිය බැස ගැනීමට (අවබෝධයට) දුෂ්කර බැවින් ඒ ඇසුරින් විනයාදිය ද ගම්භීර (ගැඹුරු) වේ. මේ නිසා විනයාදියේ සතර වැදෑරුම් ගම්භීරභාවය කියන ලදී. එබැවින් 'ධර්මාදිය අවබෝධයට දුෂ්කර බැවින් ඒවා පමණක් ගම්භීර වේ, විනයාදිය ගම්භීර නොවේ' යැයි චෝදනා නොකළ යුතුය. එහිදී පටිවේධය (අවබෝධය) දුෂ්කර බැවින් ධර්ම සහ අර්ථයන් ද, දේශනා ඥානය දුෂ්කර බැවින් දේශනාව ද බැස ගැනීමට අපහසු ගැඹුරු දේ ලෙස දත යුතුය. පටිවේධය උපදවා ගැනීමට ඇති අපහසු බව සහ ඒ විෂයෙහි ඥානය ලැබීමේ දුෂ්කර බව නිසාම එහි ගැඹුරු බව දත යුතුය.

ဟေတုမှိ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါတိ ဧတေန ဝစနတ္ထေန ဓမ္မဿ ဟေတုဘာဝေါ ကထံ ဉာတဗ္ဗောတိ? ‘‘ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ ဧတဿ သမာသပဒဿ အဝယဝပဒတ္ထံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဟေတုမှိ ဉာဏ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ. ‘‘ဓမ္မေ ပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ ဧတ္ထ ဟိ ‘‘ဓမ္မေ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဟေတုမှီ’’တိ ဝုတ္တံ, ‘‘ပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ ဧတဿ စ အတ္ထံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဉာဏ’’န္တိ, တသ္မာ ဟေတုဓမ္မသဒ္ဒါ ဧကတ္ထာ ဉာဏပဋိသမ္ဘိဒါသဒ္ဒါ စာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တေန သာဓိတော ဓမ္မဿ ဟေတုဘာဝေါ. အတ္ထဿ ဟေတုဖလဘာဝေါ စ ဧဝမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယထာဓမ္မန္တိ ဧတ္ထ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ဟေတုံ ဟေတုဖလဉ္စ သဗ္ဗံ ဂဏှာတိ. သဘာဝဝါစကော ဟေသ, န ပရိယတ္တိဟေတုဘာဝဝါစကော, တသ္မာ ယထာဓမ္မန္တိ ယော ယော အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာဒိဓမ္မော, တသ္မိံ တသ္မိန္တိ အတ္ထော. ဓမ္မာဘိလာပေါတိ အတ္ထဗျဉ္ဇနကော အဝိပရီတာဘိလာပေါ. ဧတေန ‘‘တတြ ဓမ္မနိရုတ္တာဘိလာပေ ဉာဏံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ (ဝိဘ. ၇၁၈-၇၂၀) ဧတ္ထ ဝုတ္တဓမ္မနိရုတ္တိံ ဒဿေတိ. အနုလောမာဒိဝသေန ဝါ ကထနန္တိ ဧတေန တဿာ ဓမ္မနိရုတ္တိယာ အဘိလာပံ ကထနံ တဿ ဝစနဿ ပဝတ္တနံ ဒဿေတိ. အဓိပ္ပာယောတိ ဧတေန ‘‘ဒေသနာတိ ပညတ္တီ’’တိ ဧတံ ဝစနံ ဓမ္မနိရုတ္တာဘိလာပံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န တဗ္ဗိနိမုတ္တံ ပညတ္တိံ သန္ဓာယာတိ ဒဿေတိ.

'හේතුවෙහි ඥානය ධර්මපටිසම්භිදාවයි' යන මෙහි අර්ථයෙන් ධර්මයාගේ හේතු භාවය කෙසේ දත යුතු ද? 'ධර්මපටිසම්භිදා' යන මේ සමාස පදයේ අවයව පදයන්ගේ අර්ථ දක්වමින් 'හේතුවෙහි ඥානය' යයි වදාළ බැවිනි. 'ධම්මේ පටිසම්භිදා' යන්නෙහි 'ධම්මේ' යන පදයේ අර්ථය දක්වමින් 'හේතුවෙහි' (හේතුම්හි) යයි ද, 'පටිසම්භිදා' යන්නෙහි අර්ථය දක්වමින් 'ඥානය' (ඤාණං) යයි ද පවසන ලදී. එබැවින් හේතු සහ ධර්ම යන ශබ්ද එක් අර්ථයක් ඇති බවත්, ඥාන සහ පටිසම්භිදා යන ශබ්ද එක් අර්ථයක් ඇති බවත් දක්වමින් ධර්මයාගේ හේතු භාවය සාධනය කරන ලදී. අර්ථයාගේ (අත්ථ) හේතු-ඵල භාවය ද මෙසේම දත යුතුය. 'යථාධම්මං' යන්නෙහි 'ධම්ම' ශබ්දයෙන් හේතුව ද හේතු ඵලය ද යන සියල්ල ගැනේ. මෙය සැබෑ ස්වභාවය පවසන්නකි, පර්යාප්ති හේතු භාවය පවසන්නක් නොවේ. එබැවින් 'යථාධම්මං' යනු යම් යම් අවිද්‍යා, සංස්කාර ආදී ධර්මයන් වේ ද, ඒ ඒ ධර්මයන්හි යන අර්ථයයි. 'ධර්මාභිලාපය' යනු අර්ථය සහ ව්‍යඤ්ජනය ප්‍රකාශ කරන නිවැරදි ප්‍රකාශයයි. මෙයින් 'එහි ධර්ම-නිරුක්ති අභිලාපයෙහි ඥානය නිරුක්තිපටිසම්භිදාවයි' (විභංග 718-720) යන මෙහි වදාළ ධර්ම නිරුක්තිය දක්වයි. අනුලෝම ආදී වශයෙන් ප්‍රකාශ කිරීම යන්නෙන් ඒ ධර්ම නිරුක්තිය පිළිබඳ අභිලාපය, එනම් ඒ වචනය පැවැත්වීම දක්වයි. 'අධිප්පාය' (අදහස) යන්නෙන් 'දේශනාව යනු ප්‍රඥප්තියයි' යන මේ වචනය ධර්ම නිරුක්ති අභිලාපය සලකා පවසන ලද්දක් මිස, එයින් බැහැර වූ ප්‍රඥප්තියක් සලකා පවසන ලද්දක් නොවන බව දක්වයි.

သော စ လောကိယလောကုတ္တရောတိ ဧဝံ ဝုတ္တံ အဘိသမယံ ယေန ပကာရေန အဘိသမေတိ, ယဉ္စ အဘိသမေတိ, ယော စ တဿ သဘာဝေါ, တေဟိ ပါကဋံ ကာတုံ ‘‘ဝိသယတော အသမ္မောဟတော စ အတ္ထာဒိအနုရူပံ ဓမ္မာဒီသု အဝဗောဓော’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဟိ ဝိသယတော အတ္ထာဒိအနုရူပံ ဓမ္မာဒီသု အဝဗောဓော အဝိဇ္ဇာဒိဓမ္မသင်္ခါရာဒိအတ္ထတဒုဘယပညာပနာရမ္မဏော လောကိယော အဘိသမယော. အသမ္မောဟတော အတ္ထာဒိအနုရူပံ ဓမ္မာဒီသု အဝဗောဓော နိဗ္ဗာနာရမ္မဏော မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တော ယထာဝုတ္တဓမ္မတ္ထပညတ္တီသု သမ္မောဟဝိဒ္ဓံသနော လောကုတ္တရော အဘိသမယောတိ. အဘိသမယတော အညမ္ပိ ပဋိဝေဓတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘တေသံ တေသံ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ပဋိဝေဓနံ [Pg.22] ပဋိဝေဓော’’တိ ဣမိနာ ဟိ ဝစနတ္ထေန အဘိသမယော, ပဋိဝိဇ္ဈီယတီတိ ပဋိဝေဓောတိ ဣမိနာ တံတံရူပါဒိဓမ္မာနံ အဝိပရီတသဘာဝေါ စ ပဋိဝေဓောတိ ယုဇ္ဇတိ.

ලෞකික සහ ලෝකෝත්තර වශයෙන් පවසන ලද ඒ අභිසමය, යම් ආකාරයකින් අවබෝධ කරන්නේද, යමක් අවබෝධ කරන්නේද, එහි ස්වභාවය කුමක්ද යන්න පැහැදිලි කිරීමට "විෂය වශයෙන්ද අසම්මෝහ (මුළා නොවීම) වශයෙන්ද අර්ථ ආදියට අනුරූපව ධර්මයන්හි අවබෝධය" යැයි පවසන ලදී. එහිදී විෂය වශයෙන් අර්ථ ආදියට අනුරූපව ධර්මයන් පිළිබඳ අවබෝධය යනු අවිද්‍යාව ආදී ධර්මයන්, සංස්කාර ආදී අර්ථයන් සහ ඒ දෙකම පැනවීමේ ආරම්මණ ඇති ලෞකික අභිසමයයි. අසම්මෝහය (මුළා නොවීම) නිසා අර්ථ ආදියට අනුරූපව ධර්මයන් පිළිබඳ අවබෝධය යනු නිවන අරමුණු කරගත්, මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත වූ, කලින් පවසන ලද ධර්ම-අර්ථ-ප්‍රඥප්තීන්හි මුළාව දුරු කරන ලෝකෝත්තර අභිසමයයි. අභිසමයට අමතරව ප්‍රතිවේධ (අවබෝධ) යන අර්ථය පෙන්වීමට "ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ හෝ" යනාදිය පවසන ලදී. "ප්‍රතිවේධනය කිරීම ප්‍රතිවේධයයි" යන වචනාර්ථයෙන් අභිසමයද, "ප්‍රතිවේධ කරනු ලැබේ (අවබෝධ කරනු ලැබේ)" යන අර්ථයෙන් ප්‍රතිවේධය යන්නෙන් ඒ ඒ රූප ආදී ධර්මයන්ගේ අවිපරීත ස්වභාවය සහ ප්‍රතිවේධයද යෝග්‍ය වේ.

ယထာဝုတ္တေဟိ ဓမ္မာဒီဟိ ပိဋကာနံ ဂမ္ဘီရဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဒါနိ ယသ္မာ ဧတေသု ပိဋကေသူ’’တိအာဒိမာဟ. ယော စေတ္ထာတိ ဧတေသု တံတံပိဋကဂတေသု ဓမ္မာဒီသု ယော ပဋိဝေဓော ဧတေသု စ ပိဋကေသု တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ ယော အဝိပရီတသဘာဝေါတိ ယောဇေတဗ္ဗော. ဒုက္ခောဂါဟတာ စ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယံ ပနေတ္ထ ဝိသေသော ‘‘အဝိပရီတသဘာဝသင်္ခါတော ပဋိဝေဓော ဒုဗ္ဗိညေယျတာယ ဧဝ ဒုက္ခောဂါဟော’’တိ.

කලින් පවසන ලද ධර්ම ආදිය මගින් පිටකයන්ගේ ගැඹුරු බව පෙන්වීමට "දැන් යම් හෙයකින් මෙම පිටකයන්හි" යනාදිය පවසන ලදී. "මෙහි යමෙක් වේද" යන්නෙහි, ඒ ඒ පිටකයන්හි ඇතුළත් ධර්මයන් පිළිබඳ යම් ප්‍රතිවේධයක් (අවබෝධයක්) වේද, එම පිටකයන්හි ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ යම් අවිපරීත ස්වභාවයක් වේද, එය මෙහි සම්බන්ධ කළ යුතුය. අවබෝධ කරගැනීමේ අපහසු බව (දුක්ඛෝගාහතාව) ද කලින් කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂත්වය නම්, "අවිපරීත ස්වභාවය නම් වූ ප්‍රතිවේධය (අවබෝධය) වටහා ගැනීමට අපහසු බැවින්ම එය දුක්ඛෝගාහ (අවබෝධයට දුෂ්කර) වේ" යන්නයි.

ယန္တိ ပရိယတ္တိဒုဂ္ဂဟဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အတ္ထန္တိ ဘာသိတတ္ထံ ပယောဇနတ္ထဉ္စ. န ဥပပရိက္ခန္တီတိ န ဝိစာရေန္တိ. န နိဇ္ဈာနံ ခမန္တီတိ နိဇ္ဈာနပညံ န ခမန္တိ, နိဇ္ဈာယိတွာ ပညာယ ဒိသွာ ရောစေတွာ န ဂဟေတဗ္ဗာ ဟောန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ဣတီတိ ဧဝံ ဧတာယ ပရိယတ္တိယာ ဝါဒပ္ပမောက္ခာနိသံသာ အတ္တနော ဥပရိ ပရေဟိ အာရောပိတဝါဒဿ နိဂ္ဂဟဿ ပမောက္ခပ္ပယောဇနာ ဟုတွာ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တိ. ဝါဒပ္ပမောက္ခောတိ ဝါ နိန္ဒာပမောက္ခော. ယဿ စတ္ထာယာတိ ယဿ စ သီလာဒိပရိပူရဏဿ အနုပါဒါဝိမောက္ခဿ ဝါ အတ္ထာယ. ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တီတိ ဉာယေန ပရိယာပုဏန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. အဿာတိ အဿ ဓမ္မဿ. နာနုဘောန္တီတိ န ဝိန္ဒန္တိ. တေသံ တေ ဓမ္မာ ဒုဂ္ဂဟိတတ္တာ ဥပါရမ္ဘမာနဒပ္ပမက္ခပလာသာဒိဟေတုဘာဝေန ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တန္တိ. ဘဏ္ဍာဂါရေ နိယုတ္တော ဘဏ္ဍာဂါရိကော, ဘဏ္ဍာဂါရိကော ဝိယာတိ ဘဏ္ဍာဂါရိကော, ဓမ္မရတနာနုပါလကော. အညံ အတ္ထံ အနပေက္ခိတွာ ဘဏ္ဍာဂါရိကဿေဝ သတော ပရိယတ္တိ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ.

"යම්" යන්නෙන් පර්යාප්තිය වැරදි ලෙස වටහා ගැනීම අදහස් කර පවසන ලදී. "අර්ථය" යනු දේශනා කරන ලද අර්ථය සහ ප්‍රයෝජනයයි. "විමසා නොබලයි" යනු විචාරය නොකරයි යන්නයි. "නිරීක්ෂණය ඉවසා නොසිටියි" යනු ප්‍රඥාවෙන් විමසා බැලීම නොඉවසයි, එනම් විමසා බලා ප්‍රඥාවෙන් දැක කැමති වී පිළිගත නොහැකි බව අදහස් වේ. "මෙසේ" යනාදී වශයෙන් මේ පර්යාප්තිය වාදයෙන් නිදහස් වීමේ ආනිසංසය පිණිස (අනුන් තමන් කෙරෙහි නගන චෝදනා හා නිග්‍රහයන්ගෙන් මිදීමේ ප්‍රයෝජනය සඳහා) ධර්මය හදාරති. වාදප්‍රමෝක්ෂය යනු නින්දාවෙන් මිදීමයි. "යම් අර්ථයක් සඳහාද" යනු යම් සීලාදී පාරිශුද්ධියක් හෝ උපාදාන රහිත විමුක්තියක් සඳහා ධර්මය හදාරන්නේ නම්, එය නිවැරදි ක්‍රමයට හැදෑරීම බව අදහස් වේ. "ඔහුට" යනු මේ ධර්මයටයි. "අනුභව නොකරති" යනු විඳින්නේ නැත යන්නයි. ඔවුන්ට ඒ ධර්මයන් වැරදි ලෙස ගත් බැවින්, චෝදනා කිරීමේ අහංකාර බව, ගුණමකු බව, වෛරය ආදියට හේතු වීමෙන් දීර්ඝ කාලයක් අහිත පිණිස සහ දුක් පිණිස පවතියි. භාණ්ඩාගාරයෙහි නියුක්ත වූ තැනැත්තා භාණ්ඩාගාරිකයා ය. භාණ්ඩාගාරිකයෙකු මෙන් යනු ධර්ම රත්නය ආරක්ෂා කරන්නා ය. වෙනත් අර්ථයක් අපේක්ෂා නොකර භාණ්ඩාගාරිකයෙකු ලෙසම පවතින පර්යාප්තිය "භාණ්ඩාගාරික පර්යාප්තිය" නම් වේ.

တာသံယေဝါတိ အဝဓာရဏံ ပါပုဏိတဗ္ဗာနံ ဆဠဘိညာစတုပဋိသမ္ဘိဒါနံ ဝိနယေ ပဘေဒဝစနာဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍေ ဟိ တိဿော ဝိဇ္ဇာဝ ဝိဘတ္တာတိ. ဒုတိယေ တာသံယေဝါတိ အဝဓာရဏံ စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ အပေက္ခိတွာ ကတံ, န တိဿော ဝိဇ္ဇာ. တာ ဟိ ဆသု အဘိညာသု အန္တောဂဓာတိ သုတ္တေ ဝိဘတ္တာယေဝါတိ. ဉတွာ သင်္ဂယှမာနန္တိ ယောဇနာ. တေသန္တိ တေသံ ပိဋကာနံ. သဗ္ဗမ္ပီတိ သဗ္ဗမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ.

"ඒවාම" යන අවධාරණය, ලැබිය යුතු ෂඩ් අභිඥාවන්ගේ සහ සිව්පිළිසිඹියාවන්ගේ විනයෙහි ප්‍රභේද වශයෙන් වෙන් කර නොමැති බව අදහස් කර පවසන ලදී. වේරංජක කාණ්ඩයෙහි ත්‍රිවිද්‍යාවන් පමණක් බෙදා දක්වා ඇත. දෙවැන්නෙහි "ඒවාම" යන අවධාරණය සිව්පිළිසිඹියාවන් අපේක්ෂාවෙන් කරන ලදී, ත්‍රිවිද්‍යාවන් සඳහා නොවේ. මන්ද ඒවා සූත්‍රයන්හි ෂඩ් අභිඥාවන් යටතේ බෙදා දක්වා ඇති බැවිනි. "දැනගෙන සංග්‍රහ කරනු ලැබේ" යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. "ඔවුන්ගේ" යනු ඒ පිටකයන්ගේ ය. "සියල්ලම" යනු මුළු බුද්ධ වචනයම ය.

အတ္ထာနုလောမနာမတော အနုလောမိကော. အနုလောမိကတ္တံယေဝ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ကသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧကနိကာယမ္ပီတိ ဧကသမူဟမ္ပိ. ပေါဏိကာ [Pg.23] စ စိက္ခလ္လိကာ စ ခတ္တိယာ, တေသံ နိဝါသော ပေါဏိကနိကာယော စိက္ခလ္လိကနိကာယော စ. ဧဝံ ဓမ္မက္ခန္ဓတော စတုရာသီတိ ဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿာနီတိ ဗုဒ္ဓဝစနပိဋကာဒီနိ နိဋ္ဌာပေတွာ အနေကစ္ဆရိယပါတုဘာဝပဋိမဏ္ဍိတာယ သင်္ဂီတိယာ ပဌမဗုဒ္ဓဝစနာဒိကော သဗ္ဗော ဝုတ္တပ္ပဘေဒေါ အညောပိ ဥဒ္ဒါနသင်္ဂဟာဒိဘေဒေါ သင်္ဂီတိယာ ဉာယတီတိ ဧတဿ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဧဝမေတံ သဗ္ဗမ္ပီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. အယံ အဘိဓမ္မော ပိဋကတော အဘိဓမ္မပိဋကန္တိအာဒိနာ ပိဋကာဒိဘာဝဒဿနေနေဝ မဇ္ဈိမဗုဒ္ဓဝစနဘာဝေါ တထာဂတဿ စ အာဒိတော အာဘိဓမ္မိကဘာဝေါ ဒဿိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

අර්ථයට අනුකූල වූ නාමයෙන් අනුලෝමික නම් වේ. අනුලෝමික බවම විස්තර කිරීමට "නමුත් කුමක් නිසාද" යනාදිය පවසන ලදී. "එක් නිකායක් වුවද" යනු එක් සමූහයක් වුවද යන්නයි. පොණික සහ චික්ඛල්ලික යනු ක්ෂත්‍රියයන් ය, ඔවුන්ගේ වාසස්ථානය පොණික නිකාය සහ චික්ඛල්ලික නිකායයි. මෙසේ ධර්මස්කන්ධ වශයෙන් අසූහාරදහසක් ධර්මස්කන්ධයන් යැයි බුද්ධ වචනය හා පිටක ආදිය අවසන් කොට, බොහෝ ආශ්චර්යයන් පහළ වීමෙන් අලංකාර වූ සංගීතියේදී, ප්‍රථම බුද්ධ වචනය ආදී වූ සියලු වර්ගීකරණයන් ද, උද්දාන සංග්‍රහ ආදී අනෙකුත් ප්‍රභේදයන් ද සංගීතියෙන් දත හැකිය යන්න පෙන්වීමට "මෙසේ මේ සියල්ල" යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. මේ අභිධර්මය පිටකයක් බැවින් අභිධර්ම පිටකයයි යනාදී වශයෙන් පිටක ආදී භාවය පෙන්වීමෙන්ම, මෙය මධ්‍යම බුද්ධ වචනයක් බවත්, තථාගතයන් වහන්සේ ආරම්භයේ සිටම ආභිධර්මිකයෙකු වූ බවත් දත යුතුය.

ဧတ္ထ သိယာ ‘‘ယဒိ တထာဂတဘာသိတဘာဝေါ အဘိဓမ္မဿ သိဒ္ဓေါ သိယာ, မဇ္ဈိမဗုဒ္ဓဝစနဘာဝေါ စ သိဒ္ဓေါ ဘဝေယျ, သော ဧဝ စ န သိဒ္ဓေါ’’တိ တဿ ဝိနယာဒီဟိ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝံ သာဓေတုံ ဝတ္ထုံ ဒဿေန္တော ‘‘တံ ဓာရယန္တေသု ဘိက္ခူသူ’’တိအာဒိမာဟ. သဗ္ဗသာမယိကပရိသာယာတိ သဗ္ဗနိကာယိကပရိသာယ ပဉ္စပိ နိကာယေ ပရိယာပုဏန္တိယာ. န ဥဂ္ဂဟိတန္တိ သကလဿ ဝိနယပိဋကဿ အနုဂ္ဂဟိတတ္တာ အာဟ. ဝိနယမတ္တံ ဥဂ္ဂဟိတန္တိ ဝိဘင်္ဂဒွယဿ ဥဂ္ဂဟိတတ္တာ အာဟ. ဝိနယံ အဝိဝဏ္ဏေတုကာမတာယ ‘‘အဘိဓမ္မံ ပရိယာပုဏဿူ’’တိ ဘဏန္တဿ အနာပတ္တိံ, အဘိဓမ္မေ အနောကာသကတံ ဘိက္ခုံ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တိယာ ပါစိတ္တိယဉ္စ ဝဒန္တေန ဘဂဝတာ အဘိဓမ္မဿ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝေါ ဒီပိတော ဗုဒ္ဓဘာသိတေဟိ သုတ္တာဒီဟိသဟ ဝစနတော, ဗာဟိရကဘာသိတေသု စ ဤဒိသဿ ဝစနဿ အဘာဝါ.

මෙහිදී "යම් හෙයකින් අභිධර්මය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද්දක් බව තහවුරු වන්නේ නම්, එය මධ්‍යම බුද්ධ වචනයක් බවට ද පත්වන්නේය; එහෙත් එය එසේ තහවුරු වී නැතැයි" යමෙකුට සිතෙන්නට පුළුවන. එබැවින් විනය ආදිය මගින් එය බුද්ධ දේශනයක් බව තහවුරු කිරීමට "එය දරන භික්ෂූන් කෙරෙහි" යනාදිය වදාළ සේක. 'සබ්බසාමයිකපරිසායා' යනු පංච නිකායම උගන්නා වූ සියලු නිකායයන්ට අයත් පිරිසයි. මුළු විනය පිටකයම උගන්වා අවසන් නොකළ බැවින් "න උග්ගහිතං" (නොඋගන්නා ලද්දේ) යැයි කීහ. විභංග දෙක පමණක් උගත් බැවින් "විනයමත්තං උග්ගහිතං" (විනය පමණක් උගන්නා ලද්දේ) යැයි පැවසූහ. විනයට ගැරහීමට අකමැතිව "අභිධර්මය උගනුව" යැයි පවසන්නාට ඇවතක් නොවන බවත්, අභිධර්මය පිළිබඳව දැනුමක් නොමැති භික්ෂුවකගෙන් ප්‍රශ්න අසන්නාට පාචිත්තිය ඇවතක් වන බවත් වදාරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අභිධර්මය බුද්ධ දේශනයක් බව පැහැදිලි කරන ලද්දේ සූත්‍රාදී බුද්ධ වචනයන් සමඟ එක්ව පැවතීම නිසාත්, බාහිර ශාසනවල මෙවැනි වචන නොමැති නිසාත්ය.

ဣတောပိ ဗလဝတရံ အာဘိဓမ္မိကဿ သာဓုကာရဒါနေန ဝိစိကိစ္ဆာဝိစ္ဆေဒဿ ကတတ္တာ. ကမ္မတော အညံ ကမ္မံ ကမ္မန္တရံ, တံ ကာမာဝစရာဒိံ ရူပါဝစရာဒိဘာဝေန, ကဏှဝိပါကာဒိံ သုက္ကဝိပါကာဒိဘာဝေန ကထေန္တော အာလောဠေတိ.

අභිධර්මිකයන් හට සාධුකාර දීමෙන් සැකය දුරු කරන බැවින් මීට වඩා මෙය බලවත් වේ. කර්මයට වඩා වෙනස් වූ වෙනත් කර්මයක් (කම්මන්තර) ගැන පවසන විට, කාමාවචර ආදිය රූපාවචර ආදී වශයෙන් ද, කළු විපාක (අකුසල) ආදිය සුදු විපාක (කුසල) වශයෙන් ද පවසමින් එය අවුල් කරයි.

ဇိနစက္ကေတိ ဇိနသာသနေ. ဝိသံဝါဒေတီတိ ဝိပ္ပလမ္ဘေတိ. ဘေဒကရဝတ္ထူသု ဧကသ္မိန္တိ ‘‘ဘာသိတံ လပိတံ တထာဂတေန အဘာသိတံ အလပိတံ တထာဂတေနာတိ ဒီပေတီ’’တိ ဧကသ္မိံ သန္ဒိဿတိ. ဥတ္တရိပိ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗော…ပေ… န အညေသံ ဝိသယော…ပေ… နိဒါနကိစ္စံ နာမ နတ္ထီတိ အပါကဋာနံ ကာလဒေသဒေသကပရိသာနံ ပါကဋဘာဝကရဏတ္ထံ တဒုပဒေသသဟိတေန နိဒါနေန ဘဝိတဗ္ဗံ, အညေသံ အဝိသယတ္တာ ဒေသကော ပါကဋော, ဩက္ကန္တိကာလာဒီနံ ပါကဋတ္တာ ကာလော စ, ဒေဝလောကေ ဒေသိတဘာဝဿ ပါကဋတ္တာ ဒေသပရိသာ စ ပါကဋာတိ ကိံ နိဒါနကိစ္စံ သိယာတိ.

'ජිනචක්කේ' යනු ජින ශාසනයෙහි ය. 'විසංවාදේති' යනු මුළා කරයි. භේදකර වස්තූන් අතරින් එකක "තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද්ද දේශනා නොකරන ලදැයි ද, දේශනා නොකරන ලද්ද දේශනා කරන ලදැයි ද පෙන්වයි" යනුවෙන් සඳහන් වේ. මින් ඉදිරියට ද එසේම කියයුතුය... අන්‍යයන්ගේ විෂය නොවේ... 'නිදාන කෘත්‍යය' කියා දෙයක් නැතැයි යනුවෙන් අප්‍රකට වූ කාලය, දේශය හා පිරිස ප්‍රකට කිරීම පිණිස එම උපදෙස් සහිත නිදානයක් තිබිය යුතුය. අන්‍යයන්ට විෂය නොවන බැවින් දේශකයා ප්‍රකටය, පිළිසිඳගත් කාලය ආදිය ප්‍රකට බැවින් කාලය ද ප්‍රකටය, දෙව්ලොව දේශනා කළ බව ප්‍රකට බැවින් දේශය හා පිරිස ද ප්‍රකටය; එසේ නම් නිදාන කෘත්‍යය කුමක් විය හැකිද?

ယတ္ထ [Pg.24] ခန္ဓာဒယော နိပ္ပဒေသေန ဝိဘတ္တာ, သော အဘိဓမ္မော နာမ, တသ္မာ တဿ နိဒါနေန ခန္ဓာဒီနံ နိပ္ပဒေသတောပိ ပဋိဝိဒ္ဓဋ္ဌာနေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယေန ထေရော ‘‘မဟာဗောဓိနိဒါနော အဘိဓမ္မော’’တိ ဒဿေတိ. ‘‘သော ဧဝံ ပဇာနာမိ သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာပိ ဝေဒယိတ’’န္တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၅.၁၂) နယေန ပစ္စယာဒီဟိ ဝေဒနံ ဥပပရိက္ခန္တော ခန္ဓာဒိပဒေသာနံ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီနံ ဝသေန ဝိဟာသိ. ဓမ္မေတိ ကုသလာဒိအရဏန္တေ.

යම් තැනක ස්කන්ධ ආදිය නිශ්ශේෂයෙන් (සම්පූර්ණයෙන්) විභාජනය කර ඇත්ද, එය අභිධර්මය නම් වේ. එබැවින් එහි නිදානය මගින් ස්කන්ධ ආදිය නිශ්ශේෂයෙන්ම අවබෝධ කරගත් ස්ථානයක් තිබිය යුතුය යන අදහසින් ස්ථවිරයන් වහන්සේ "අභිධර්මය මහාබෝධි නිදානය කොට ඇත්තේය" යි පෙන්වා දෙති. "සම්මා දිට්ඨි පච්චයාපි වේදයිතං" (සම්මා දිට්ඨිය ප්‍රත්‍යයෙන් ද විඳීමක් ඇති වේ) යනාදි ක්‍රමයෙන් ප්‍රත්‍යයන් මගින් වේදනාව පිරික්සමින්, ස්කන්ධ ආදී කොටස් වේදනාස්කන්ධය ආදිය වශයෙන් විමසමින් වාසය කළ සේක. 'ධම්මේ' යනු කුසල් ආදී කෙලෙස් රහිත ධර්මයන්හි ය.

ဓမ္မံ ပရိဝတ္တေန္တောတိ သာဋ္ဌကထံ ပါဠိံ ပရိဝတ္တေန္တော ဧတံ ပရဝါဒီစောဒနံ ပတွာ ‘‘အယံ ပရဝါဒီ’’တိအာဒိမာဟ. အမှာဒိသေသု နိဒါနံ ဇာနန္တေသု ပဋိသရဏေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု အပ္ပဋိသရဏော အရညေ ကန္ဒန္တော ဝိယ နိဒါနသဗ္ဘာဝေ သက္ခိဘူတေသုပိ အမှေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု အသက္ခိကံ အဍ္ဍံ ကရောန္တော ဝိယ ဟောတိ, နိဒါနဿ အတ္ထိဘာဝမ္ပိ န ဇာနာတိ, နနု ဧတံ နိဒါနန္တိ ကထေန္တော ဧဝမာဟ. ဧကမေဝါတိ ဒေသနာနိဒါနမေဝ အဇ္ဈာသယာနုရူပေန ဒေသိတတ္တာ. ဒွေ နိဒါနာနီတိ အဓိဂန္တဗ္ဗဒေသေတဗ္ဗဓမ္မာနုရူပေန ဒေသိတတ္တာ. အဘိဓမ္မာဓိဂမဿ မူလံ အဓိဂမံ နိဒေတီတိ အဓိဂမနိဒါနံ. ဗောဓိအဘိနီဟာရသဒ္ဓါယာတိ ယာယ သဒ္ဓါယ ဒီပင်္ကရဒသဗလဿ သန္တိကေ ဗောဓိယာ စိတ္တံ အဘိနီဟရိ ပဏိဓာနံ အကာသိ.

'ධම්මං පරිවත්තෙන්තෝ' යනු අටුවා සහිත පාළිය හදාරන්නා වූ ඔහු, පරවාදීන්ගේ මේ චෝදනාව දැක "මොහු පරවාදියෙකි" යනාදිය පැවසීය. අප වැනි නිදානය දන්නා පිහිටක් (උපකාරයක්) ඇති අය සිටියදී, අසරණව වනාන්තරයක වැලපෙන්නෙකු මෙන් ද, නිදානය පිළිබඳව සාක්ෂිකරුවන් වූ අප සිටියදී සාක්ෂි නැති නඩුවක් කරන්නෙකු මෙන් ද ඔහු වේ. නිදානයක් පවතින බව පවා ඔහු නොදනී. "මෙය නිදානය නොවේද?" යැයි පවසමින් මෙසේ කීවේය. 'එකමේව' යනු අදහසට අනුකූලව දේශනා කළ බැවින් දේශනා නිදානය පමණකි. 'ද්වේ නිදානානි' යනු අවබෝධ කළ යුතු හා දේශනා කළ යුතු ධර්මයට අනුකූලව දේශනා කළ බැවින් නිදාන දෙකකි. අභිධර්මාවබෝධයේ මුල වූ අවබෝධය දක්වන බැවින් එය 'අධිගම නිදානය'යි. 'බෝධි අභිනීහාර සද්ධාය' යනු යම් ශ්‍රද්ධාවකින් දීපංකර දසබලයන් වහන්සේ ඉදිරියේ බෝධිය පිණිස සිත මෙහෙයවා ප්‍රාර්ථනා (පණිධාන) කළේද එම ශ්‍රද්ධාවයි.

သုမေဓကထာဝဏ္ဏနာ

සුමේධ කථා වර්ණනාව (සුමේධ කථාවේ විස්තරය)

စတုရော စ အသင်္ခိယေတိ (ဗု. ဝံ. အဋ္ဌ. ၂.၁-၂) ဥဒ္ဓံ အာရောဟနဝသေန အတိက္ကမိတွာ အမရံ နာမ နဂရံ အဟောသီတိ ဝစနသေသယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ဒသဟီတိ ဟတ္ထိအဿရထဘေရီသင်္ခမုဒိင်္ဂဝီဏာဂီတသမ္မတာဠေဟိ ‘‘အသ္နာထ ပိဝထ ခါဒထာ’’တိ ဒသမေန သဒ္ဒေန. တေ ပန ဧကဒေသေန ဒဿေတုံ ‘‘ဟတ္ထိသဒ္ဒ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဟတ္ထိသဒ္ဒန္တိ ကရဏတ္ထေ ဥပယောဂေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဘေရီသင်္ခရထာနဉ္စ သဒ္ဒေဟိ အဝိဝိတ္တန္တိ ဝါ ဃောသိတန္တိ ဝါ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဟတ္ထိသဒ္ဒန္တိ ဝါ ဟတ္ထိသဒ္ဒဝန္တံ နဂရံ. ခါဒထ ပိဝထ စေဝါတိ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဉာတတ္ထတ္တာ အပ္ပယုတ္တော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

'චතුරෝ ච අසංඛියේ' යනු (සාරාසංඛ්‍ය කල්ප) ඉහළට ගණනය කිරීමේ ක්‍රමයෙන් ඉක්මවා ගිය පසු අමරවතී නම් නගරයක් වූයේය යනුවෙන් වාක්‍යය සම්පූර්ණ කර ගත යුතුය. දස වැදෑරුම් ශබ්ද යනු ඇතන්, අසුන්, රිය, බෙර, සක්, මිහිඟු බෙර, වීණා, ගීත, තාලම්පට යන මේවායින් සහ දසවැනිව "අනුභව කරව්, පානය කරව්, කාපල්ලා" යන ශබ්දයන්ගෙනි. ඒවායේ එක් කොටසක් දැක්වීමට "ඇත් හඬ" යනාදිය පවසන ලදී. "හත්ථිසද්දං" යන්නෙහි 'කරණ' අර්ථයෙහි උපයෝග විභක්තිය දත යුතුය. බෙර, සක් හා රිය හඬින් තොර නොවූ (අවිවිත්ත) හෝ ගිගුම් දුන් (ඝෝසිත) යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. "හත්ථිසද්දං" යනු ඇතන්ගේ හඬ ඇති නගරයයි. "ඛාදථ පිවථ චේව" යන්නෙහි 'ඉති' ශබ්දය දැනගත් අර්ථය ඇති බැවින් යොදා නොමැති බව දත යුතුය.

သဗ္ဗင်္ဂသမ္ပန္နံ ဥယျာနပေါက္ခရဏီအာဒိသမ္ပန္နတ္တာ. လက္ခဏေတိ ဣတ္ထိလက္ခဏေ ပုရိသလက္ခဏေ စ. ဣတိဟာသေတိ ပေါရာဏေ. သဓမ္မေတိ အတ္တနော တေဝိဇ္ဇဓမ္မေ စ ယညဝိဓိအာဒိကေ စ. ပါရမိန္တိ ပါရဉာဏံ ပါရာဓိဂမံ ဂတော. စိန္တေသဟန္တိ စိန္တေသိံ အဟံ သုမေဓဘူတောတိ သတ္ထာ ဝဒတိ. အတ္ထိ [Pg.25] ဟေဟိတီတိ သော ဝိဇ္ဇမာနော ဘဝိဿတိ. န ဟေတုယေတိ အဘဝိတုံ. ဧဝမေဝါတိ ဧဝမေဝံ. န ဂဝေသတီတိ န ဂန္တုံ ဧသတိ န ဣစ္ဆတိ နာနုဂစ္ဆတိ ဝါ. ဓောဝေတိ ဓောဝန္တေ. သေရီတိ သာယတ္တိကော. သယံဝသီတိ သဝသော. မဟာစောရသမော ဝိယာတိ ကာယသာရာဂဝသေန ဒုစ္စရိတာနေသနေဟိ ကုသလဘဏ္ဍစ္ဆေဒနာ. နာထာတိ နာထဝန္တော. ပဉ္စဒေါသဝိဝဇ္ဇိတန္တိ ဧဝမာဒိကဿ အတ္ထော ကေသုစိ အဋ္ဌကထာပေါတ္ထကေသု လိခိတောတိ ကတွာ န ဝက္ခာမ.

'සබ්බංගසම්පන්නං' යනු උයන්, පොකුණු ආදියෙන් යුක්ත බැවින් සියලු අංගයන්ගෙන් සම්පූර්ණ වූ යන්නයි. 'ලක්ඛණේ' යනු ස්ත්‍රී ලක්ෂණ හා පුරුෂ ලක්ෂණ පිළිබඳවයි. 'ඉතිහාසේ' යනු පුරාණ ඉතිහාසය පිළිබඳවයි. 'සධම්මේ' යනු තමාගේ ත්‍රෛවේද ධර්මය හා යාග විධි ආදිය පිළිබඳවයි. 'පාරමින්ති' යනු පරතෙරට පත් වූ ඥානය හෙවත් අවබෝධයයි. "මම සුමේධව සිටියදී මෙසේ සිතුවෙමි" යැයි ශාස්තෘන් වහන්සේ වදාරති. 'අත්ථි හේහිතී' යනු එය පවතින බැවින් අනාගතයේදී වන්නේය යන්නයි. 'න හේතුයේ' යනු නොවී සිටීමට නොවේ. 'ඒවමේවං' යනු ඒ ආකාරයෙන්මය. 'න ගවේසති' යනු යාමට සොයන්නේ නැත, කැමති නැත හෝ අනුව යන්නේ නැත යන්නයි. 'ධෝවේ' යනු සෝදන්නා වූ තැනැත්තා කෙරෙහිය. 'සේරී' යනු ස්වාධීන වූ තැනැත්තායි. 'සයංවසී' යනු තමාගේ වසඟයෙහි පවත්නා තැනැත්තායි. 'මහාචෝරසමෝ විය' යනු ශරීරයට ඇති ඇල්ම නිසා දුශ්චරිතයන්ගෙන් යුත් වැරදි සෙවීම් මගින් කුසල නමැති භාණ්ඩයන් විනාශ කිරීමයි. 'නාථා' යනු පිහිටක් (නාථයෙක්) ඇති අයයි. 'පංචදෝසවිවජ්ජිතං' යනාදී පාඨයන්ගේ අර්ථය ඇතැම් අටුවා පොත්වල ලියා ඇති බැවින් මෙහි විස්තර නොකරමු.

သာသနေတိ ဧတ္ထ တာပသသာသနံ ဈာနာဘိညာ စ. ဝသီဘူတဿ သတော. မယိ ဧဝံဘူတေ ဒီပင်္ကရော ဇိနော ဥပ္ပဇ္ဇိ. သောဓေတိ ဇနော. အဉ္ဇသံ ဝဋုမာယနန္တိ ပရိယာယဝစနေဟိ မဂ္ဂမေဝ ဝဒတိ. မာ နံ အက္ကမိတ္ထာတိ ဧတ္ထ နန္တိ ပဒပူရဏမတ္တေ နိပါတော. ဃာတိယာမဟန္တိ ဧတ္ထ စ အ-ဣတိ စ ဟံ-ဣတိ စ နိပါတာ, အဟံ-ဣတိ ဝါ ဧကော နိပါတော သာနုနာသိကော ကတော. အာဟုတီနန္တိ ဒက္ခိဏာဟုတီနံ. မန္တိ မမ, မံ ဝါ အဗြွိ.

'සාසනේ' යනු මෙහි තාපස ශාසනය හා ධ්‍යාන අභිඥා පිළිබඳවයි. වසඟයට පත් වූ කල්හි. මා මෙසේ සිටියදී දීපංකර ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ උපන් සේක. ජනයා මඟ පවිත්‍ර කරති. 'අංජසං වටුමායනං' යනු පර්යාය වචනවලින් මාර්ගයම පවසයි. "මා නං අක්කමිත්ථ" යන්නෙහි 'නං' යනු පද පූරණය පිණිස යෙදුණු නිපාතයකි. "ඝාතියාමහං" යන්නෙහි 'අ' සහ 'හං' යනු නිපාතයන්ය, නැතහොත් 'අහං' යනු අනුනාසික සහිතව යෙදුණු එක් නිපාතයකි. 'ආහුතීනං' යනු දක්ෂිණා පූජාවන් පිළිබඳවයි. 'මං' යනු මට හෝ මා යනුවෙන් පැවසීය.

ကပ္ပေ အတိက္ကမိတွာ ဝုတ္တေပိ ဗောဓိမှိ မာတာဒိသံကိတ္တနေ သင်္ဂဏှိတုံ ‘‘ဗောဓိ တဿ ဘဂဝတော’’တိအာဒိမာဟ. သုခေနာတိ ဥတ္တမေန သုခေန. အသမောတိ တာပသေဟိ အသမော. အဘိညာသုခတောပိ ဝိသိဋ္ဌံ ဤဒိသံ ဗုဒ္ဓတ္တဗျာကရဏဇံ သုခံ အလဘိံ. ယာတိ ယာနိ နိမိတ္တာနိ. အာဘုဇတီတိ အာဝတ္တတိ. အဘိရဝန္တီတိ သဒ္ဒံ ကရောန္တိ. ဆုဒ္ဓါတိ နိက္ခန္တာ. နုဒ္ဓံသတီတိ န ဥဒ္ဓံ ဂစ္ဆတိ. ဥဘယန္တိ ဥဘယဝစနံ. ဓုဝသဿတန္တိ ဧကန္တသဿတံ, အဝိပရီတမေဝါတိ အတ္ထော. အာပန္နသတ္တာနန္တိ ဂဗ္ဘိနီနံ. ယာဝတာဒသ ဒိသာ, တတ္ထ. ဓမ္မဓာတုယာတိ ဓမ္မဓာတုယံ, သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု ဝိစိနာမီတိ အတ္ထော.

කල්ප ගණනාවක් ඉක්මවා බෝධිය පිළිබඳව පැවසුව ද, මව ආදීන් පිළිබඳව ද සඳහන් කිරීම පිණිස "ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ බෝධිය" යනාදිය වදාළ සේක. 'සුඛේන' යනු උතුම් සැපයෙනි. 'අසමෝ' යනු තාපසයන් හා අසමාන වූ යන්නයි. බුදුවන බවට විවරණ ලැබීමෙන් හටගත් මෙවැනි සැපය අභිඥා සැපයටත් වඩා සුවිශේෂී වූවකි. 'යා' යනු යම් නිමිති කෙනෙක් ද (ඒවාය). 'ආභුජති' යනු ආවර්ජනය කරයි. 'අභිරවන්ති' යනු ශබ්ද පවත්වති. 'ඡුද්ධා' යනු බැහැර වූහ. 'නුද්ධංසති' යනු උඩට නොයයි. 'උභයං' යනු දෙවදෑරුම් වචනයයි. 'ධුවසස්සතං' යනු ඒකාන්තයෙන් ම ශාස්වත වූ, අවිපරීත වූ ම යන අර්ථයයි. 'ආපන්නසත්තානං' යනු ගර්භණී මවුවරුන්ගේ ය. 'යා වතාදස දිසා' යනු එහි වූ දස දිශාවන් ය. 'ධම්මධාතුයා' යනු ධර්ම ධාතුවෙහි හෙවත් සියලු ධර්මයන් විමසමි යන අර්ථයයි.

ယဿ သမ္ပုဏ္ဏော, တံ ဝမတေဝ ဥဒကံ နိဿေသံ. ဧတေတိ ဧကိဿာပိ ဒါနပါရမိတာယ အနေကပ္ပကာရတာယ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော. ပဋိလဂ္ဂိတံ ရက္ခတီတိ ဝစနသေသော, ဘုမ္မတ္ထေ ဝါ ဥပယောဂေါ. စတူသု ဘူမီသူတိ ပါတိမောက္ခာဒီသု သံဝရဘူမီသု. အဒွေဇ္ဈမာနသောတိ ကဒါစိ ခမနံ ကဒါစိ အက္ခမနံ, ကဿစိ ခမနံ ကဿစိ အက္ခမနန္တိ ဧဝံ ဒွေဓာဘာဝံ အနာပန္နမာနသော ဟုတွာ. သစ္စဿ ဝီထိ နာမ ဒိဋ္ဌာဒိ စ အဒိဋ္ဌာဒိ စ ယထာဘူတံဝ ဝတ္ထု. အဓိဋ္ဌာနန္တိ ကုသလသမာဒါနာဓိဋ္ဌာနံ, သမာဒိန္နေသု ကုသလေသု အစလတာ အဓိဋ္ဌာနံ နာမ. ပထဝိယာ ဥပေက္ခနံ နာမ ဝိကာရာနာပတ္တိ. အညတြာတိ အညံ. သဘာဝရသလက္ခဏေတိ ဧတ္ထ ဘာဝေါတိ အဝိပရီတတာ ဝိဇ္ဇမာနတာ, သဟ ဘာဝေန သဘာဝေါ, အဝိပရီတော အတ္တနော ဗောဓိပရိပါစနကိစ္စသင်္ခါတော [Pg.26] ရသော, အနဝဇ္ဇဝတ္ထုပရိစ္စာဂါဒိသင်္ခါတံ လက္ခဏဉ္စ သဘာဝရသလက္ခဏံ, တတော သမ္မသတော. ဓမ္မတေဇေနာတိ ဉာဏတေဇေန. စလတာတိ စလတာယ ကမ္ပနတာယ. သေသီတိ သယိ. မာ ဘာထာတိ မာ ဘာယိတ္ထ. သဗ္ဗီတိယောတိ သဗ္ဗာ ဤတိယော ဥပဒ္ဒဝါ တံ ဝိဝဇ္ဇန္တု.

යමෙක් පිරී ඇද්ද, ඔහු ඒ ජලය ශේෂයක් නොමැතිව වමාරන්නාක් මෙනි. මෙහි 'ඒතේ' යනු එක් දාන පාරමිතාවක වුව ද අනේකප්‍රකාර ස්වභාවයන් ඇති බැවින් බහු වචනයෙන් කරන ලද නිර්දේශයකි. 'පටිලග්ගිතං රක්ඛති' යන්නෙහි වචන ශේෂයක් හෝ භුම්මර්ථයෙහි උපයෝග විභක්තියක් වේ. 'සතර භූමිවල' යනු පාතිමොක්ඛ සංවරය ආදී සංවර භූමි සතරෙහි ය. 'අද්වේජ්ඣමානසෝ' යනු ඇතැම් විට ඉවසීම හා ඇතැම් විට නොඉවසීම හෝ ඇතැම් අයෙකුට ඉවසීම හා ඇතැම් අයෙකුට නොඉවසීම යනුවෙන් ද්විධාවකට පත් නොවූ සිතැතිව යන්නයි. 'සච්චස්ස වීථි' නම් දුටු දෑ හා නොදුටු දෑ යනාදී වශයෙන් ඇති තතු ඇති සැටියෙන් ම වූ වස්තුවයි. 'අධිට්ඨානං' යනු කුසල් සමාදන් වීමේ අධිෂ්ඨානයයි, සමාදන් වූ කුසලයන්හි නොසැලෙන බව අධිෂ්ඨානය නම් වේ. පොළොවෙහි උපේක්ෂාව නම් විකාරයට පත් නොවීමයි. 'අඤ්ඤත්‍ර' යනු අන්‍ය වූ යන්නයි. 'සභාවරසලක්ඛණේ' යන්නෙහි 'භව' යනු අවිපරීත බව හෙවත් විද්‍යමාන බවයි, ස්වභාවය සමඟ පවතින බැවින් 'සභාව' නම් වේ. අවිපරීත වූ, තමන්ගේ බෝධිය මුහුකුරුවන කෘත්‍යය සංඛ්‍යාත වූ 'රසය' ද, අනවද්‍ය වස්තූන් පරිත්‍යාග කිරීම් ආදී ලක්ෂණයන් ද 'සභාවරසලක්ඛණ' නම් වේ, එය මෙනෙහි කරන්නාටයි. 'ධම්මතේජේන' යනු ඥාන තේජසින් ය. 'චලතා' යනු සැලෙන බව හෙවත් කම්පනය වන බවයි. 'සේසී' යනු සැතපුනේ ය. 'මා භාථ' යනු බිය නොවන්න. 'සබ්බීතියෝ' යනු සියලු ඊති උවදුරුවෝ දුරු වෙත්වා යන්නයි.

သုမေဓကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සුමේධ කථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

ပဝစ္ဆတီတိ ဒေတိ. ယောဂေနာတိ ဥပါယေန. သမိံသူတိ သန္နိပတိံသု. အပ္ပတ္တမာနသာတိ အပ္ပတ္တအရဟတ္တာ ဘိက္ခူ ဂရဟိတာ ဘဝန္တိ. ရိတ္တာတိ သုညာ အန္တရဟိတာ. သာလကလျာဏီ နာမ ဧကော ရုက္ခော. ဗုဒ္ဓစက္ကဝတ္တိကာလေယေဝ ကိရ ဧကာဟေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

'පවච්ඡති' යනු දෙයි යන්නයි. 'යෝගේන' යනු උපක්‍රමයෙන් ය. 'සමිංසු' යනු රැස් වූහ. 'අප්පත්තමානසා' යනු රහත් බවට පත් නොවූ භික්ෂූහු ගර්හිත වෙති. 'රිත්තා' යනු හිස් වූ, අතුරුදන් වූ යන්නයි. 'සාලකල්‍යාණී' යනු එක්තරා වෘක්ෂයකි. එය බුද්ධ චක්‍රවර්ති කාලයෙහි ම එක් දිනකින් හටගන්නේ යැයි කියනු ලැබේ.

လိင်္ဂသမ္ပတ္တီတိ ပုရိသလိင်္ဂတာ. ဟေတူတိ တိဟေတုကပဋိသန္ဓိတာ. ဂုဏသမ္ပတ္တီတိ အဘိညာသမာပတ္တိလာဘိတာ. အဓိကာရောတိ ဗုဒ္ဓါနံ သက္ကာရကရဏံ. ဆန္ဒတာတိ ဗုဒ္ဓတ္တပ္ပတ္တိယံ ဆန္ဒသမာယောဂေါ. သဗ္ဗင်္ဂသမ္ပန္နာတိ အဋ္ဌင်္ဂါနိ သမောဓာနေတွာ ကတပဏိဓာနာ. ပက္ခိကာတိ ပီဌသပ္ပိကာ. ပဏ္ဍကာတိ ဥဘယလိင်္ဂရဟိတာ. ဗောဓိသတ္တာ စ ဗြဟ္မလောကူပပတ္တိပဌမကပ္ပိကေသု ကာလေသု ဥဘယလိင်္ဂရဟိတာ ဟောန္တိ, န ပန ပဏ္ဍကပရိယာပန္နာတိ ဧတမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ပရိယာပန္နာ န ဘဝန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ, ယထာဝုတ္တေသု ဝါ ဒေါသေသု သဗ္ဗေသု ပရိယာပန္နာ န ဘဝန္တိ, ဗောဓိသတ္တေသု ဝါ ပရိယာပန္နာ တဒန္တောဂဓာ, ပရိစ္ဆိန္နသံသာရတ္တာ ဝါ ပရိယာပန္နာ ဗောဓိသတ္တာ ဥဘတောဗျဉ္ဇနပဏ္ဍကာ န ဘဝန္တီတိ အတ္ထော. သဗ္ဗတ္ထ သုဒ္ဓဂေါစရာ ယသ္မာ, တသ္မာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ န သေဝန္တိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိန္တိ နတ္ထိကာဟေတုကာကိရိယဒိဋ္ဌိံ. ဘဝါဘဝေတိ ခုဒ္ဒကေ စေဝ မဟန္တေ စ ဘဝေ. ဘောဇပုတ္တေတိ လုဒ္ဒကေ. လဂနန္တိ သင်္ဂေါ. အညထာတိ လီနတာ. ဂါမဏ္ဍလာတိ ဂါမဒါရကာ. ရူပန္တိ ဝိပ္ပကာရံ. အယံ တာဝ နိဒါနကထာ ယာယ အဘိဓမ္မဿ ဗုဒ္ဓဘာသိတတာသိဒ္ဓီတိ အတ္ထယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ.

'ලිංගසම්පත්ති' යනු පුරුෂ ලිංගික බවයි. 'හේතු' යනු තිහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ඇති බවයි. 'ගුණසම්පත්ති' යනු අභිඥා හා සමාපත්ති ලාභී බවයි. 'අධිකාරෝ' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේලාට සත්කාර කිරීමයි. 'ඡන්දතා' යනු බුදු බව ලැබීමෙහි ඇති බලවත් කැමැත්තයි. 'සබ්බංගසම්පන්නා' යනු අංග අටක් සම්පූර්ණ කර කරනු ලබන ප්‍රාර්ථනාවයි. 'පක්ඛිකා' යනු කොර වූවන් ය. 'පණ්ඩකා' යනු ස්ත්‍රී පුරුෂ ලිංග දෙකම රහිත වූවන් ය. බෝධිසත්වවරු බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපදින කල්හි සහ ප්‍රථම කල්පික කාලයන්හි ස්ත්‍රී පුරුෂ ලිංග දෙකම රහිත වෙති, එහෙත් 'පණ්ඩක' ගණයට අයත් නොවන බව දැක්වීම සඳහා "පරියාපන්නා න භවන්ති" යැයි වදාරන ලදී. එසේත් නැතහොත් ඉහත කී සියලු දෝෂයන්ට අයත් නොවන බව හෝ බෝධිසත්වයන් අතර එවැනි අය අන්තර්ගත නොවන බව හෝ සංසාරය පිරිසිඳ දැක ඇති බැවින් බෝධිසත්වවරු උභතෝබ්‍යඤ්ජන හෝ පණ්ඩකයන් නොවන බව අර්ථයයි. සියලු තන්හි පිරිසිදු ගෝචර ඇති බැවින් ඔවුහු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය සේවනය නොකරති. 'මිච්ඡාදිට්ඨිං' යනු නත්ථික දෘෂ්ටිය, අහේතුක දෘෂ්ටිය හා අකිරිය දෘෂ්ටියයි. 'භවාභවේ' යනු කුඩා හා මහත් භවයන්හි ය. 'භෝජපුත්තේ' යනු වැද්දන් කෙරෙහි ය. 'ලගන්ති' යනු ඇලීමයි. 'අඤ්ඤථා' යනු ලීන බවයි. 'ගාමණ්ඩලා' යනු ගම් දරුවන් ය. 'රූපං' යනු විපරීත ස්වභාවයයි. අභිධර්මය බුද්ධ දේශනාවක් බව තහවුරු කෙරෙන නිදාන කථාව මෙසේ අර්ථ ගැන්විය යුතු ය.

နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නිදාන කථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၁. စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍံ

1. චිත්තුප්පාද කාණ්ඩය

တိကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ

තික මාතිකා පද වර්ණනාව

ဣဒါနိ [Pg.27] ပဋိညာတကထံ ကာတုံ ‘‘ဣဒါနိ ဣတိ မေ…ပေ… ကထနောကာသော သမ္ပတ္တော’’တိအာဒိမာဟ. ဣတော ပဋ္ဌာယာတိ ကုသလဓမ္မပဒတော ပဋ္ဌာယ.

දැන් පොරොන්දු වූ පරිදි විස්තර කිරීම සඳහා "දැන් මෙසේ මට... කීමට අවස්ථාව පැමිණියේ ය" යනාදිය වදාරන ලදී. 'ඉතෝ පට්ඨායා' යනු කුසල ධර්ම පදයේ සිට යන්නයි.

၁. သဗ္ဗပဒေဟိ လဒ္ဓနာမောတိ တီသုပိ ပဒေသု ဝေဒနာသဒ္ဒဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ တေန လဒ္ဓနာမော သဗ္ဗပဒေဟိ လဒ္ဓနာမော ဟောတိ. နနု သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာတိ စတ္တာရိ ပဒါနိ, ဧဝံ သေသေသုပီတိ ဒွါဒသေတာနိ ပဒါနိ, န တီဏီတိ ဝေဒနာသဒ္ဒဿ ပဒတ္တယာဝယဝတ္တံ သန္ဓာယ ‘‘သဗ္ဗပဒေဟီ’’တိ ဝုစ္စေယျ, န ယုတ္တံ. ‘‘ဝေဒနာယာ’’တိ ဟိ ဝိသုံ ပဒံ န ကဿစိ ပဒဿ အဝယဝေါ ဟောတိ, နာပိ သုခါဒိပဒဘာဝံ ဘဇတီတိ တေန လဒ္ဓနာမော ကထံ သဗ္ဗပဒေဟိ လဒ္ဓနာမော သိယာတိ? အဓိပ္ပေတပ္ပကာရတ္ထဂမကဿ ပဒသမုဒါယဿ ပဒတ္တာ. ပဇ္ဇတိ အဝဗုဇ္ဈီယတိ ဧတေနာတိ ဟိ ပဒံ, ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ’’တိ ဧတေန စ ပဒသမုဒါယေန ယထာဓိပ္ပေတော အတ္ထော သမတ္တော ဝိညာယတိ, တသ္မာ သော ပဒသမုဒါယော ‘‘ပဒ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ဣတရေပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တသ္မာ တေသံ တိဏ္ဏံ သမုဒါယာနံ အဝယဝေန လဒ္ဓနာမော သဗ္ဗပဒေဟိ လဒ္ဓနာမောတိ ယုတ္တော.

1. 'සබ්බපදේහි ලද්ධනාමෝ' යනු පද තුනෙහි ම 'වේදනා' ශබ්දය පවතින බැවින් එමඟින් ලද නාමය ඇති බැවින් 'සියලු පදයන්ගෙන් ලද නාම ඇත්තා' වෙයි. "සුඛාය වේදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා" යනාදී වශයෙන් පද සතරක් ඇති අතර සෙසු ඒවාහි ද එසේ ම වේ, එවිට පද දොළසක් මිස තුනක් නොවේ ද? එබැවින් වේදනා ශබ්දය පද තුනක අවයවයක් ලෙස සලකා 'සබ්බපදේහි' යැයි කීම සුදුසු නැතැයි කෙනෙකුට කිව හැකි ය. "වේදනාය" යනු වෙන් වූ පදයක් මිස කිසිදු පදයක අවයවයක් නොවේ, එසේම එය 'සුඛා' ආදී පදයන්ගේ ස්වභාවය ද නොගනී. එසේ නම් එයින් ලැබුණු නාමය සියලු පදයන්ගෙන් ලැබුණු නාමයක් වන්නේ කෙසේ ද? අභිප්‍රේත වූ අර්ථය අවබෝධ කරවන පද සමූහය 'පදයක්' ලෙස සලකන බැවිනි. යමකින් අවබෝධ කරනු ලබයි ද එය 'පදය' නම් වේ. "සුඛාය වේදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා" යන මෙම පද සමූහයෙන් අභිප්‍රේත අර්ථය සම්පූර්ණයෙන් ම වැටහේ, එබැවින් එම පද සමූහය 'පදයක්' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. සෙසු ඒවා ද එසේ ම දත යුතු ය. එබැවින් ඒ පද සමූහයන් තුනෙහි අවයවයකින් ලද නාමය 'සබ්බපදේහි ලද්ධනාමෝ' ලෙස හැඳින්වීම යෝග්‍ය වේ.

ဂန္ထတော စ အတ္ထတော စာတိ ဧတ္ထ ဟေတုပဒသဟေတုကပဒါဒီဟိ သမ္ဗန္ဓတ္တာ ဂန္ထတော စ ဟေတုအတ္ထသဟေတုကတ္ထာဒီဟိ သမ္ဗန္ဓတ္တာ အတ္ထတော စ အညမညသမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. သဟေတုကဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကာ ဟိ ဟေတုဒုကေ ဟေတူဟိ သမ္ဗန္ဓတ္တာ ဟေတုဒုကသမ္ဗန္ဓာ, ဟေတုသဟေတုကဒုကော ဟေတုဒုကသဟေတုကဒုကသမ္ဗန္ဓော ဥဘယေကပဒဝသေန. တထာ ဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကော ဟေတုဒုကဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကသမ္ဗန္ဓော, နဟေတုသဟေတုကဒုကော ဧကဒွိပဒဝသေန ဟေတုဒုကသဟေတုကဒုကသမ္ဗန္ဓောတိ. ကဏ္ဏိကာ ဝိယာတိ ပုပ္ဖမယကဏ္ဏိကာ ဝိယ. ဃဋာ ဝိယာတိ ပုပ္ဖဟတ္ထကာဒီသု ပုပ္ဖာဒီနံ သမူဟော ဝိယ. ကဏ္ဏိကာဃဋာဒီသု ဟိ ပုပ္ဖာဒီနိ ဝဏ္ဋာဒီဟိ အညမညသမ္ဗန္ဓာနိ ဟောန္တီတိ တထာသမ္ဗန္ဓတာ ဧတေသံ ဒုကာနံ ဝုတ္တာ. ဒုကသာမညတောတိ အညေဟိ ဟေတုဒုကာဒီဟိ ဒုကဝသေန သမာနဘာဝါ. အညေဟီတိ သာရမ္မဏဒုကာဒီဟိ. အသင်္ဂဟိတော ပဒေသော ယေသံ အတ္ထိ, တေ သပ္ပဒေသာ. ယေသံ ပန နတ္ထိ, တေ နိပ္ပဒေသာ.

ග්‍රන්ථ වශයෙන් ද අර්ථ වශයෙන් ද යන මෙහි, හේතු පදය හා සහේතුක පදය ආදිය සමඟ සම්බන්ධ වන බැවින් ග්‍රන්ථ වශයෙන් ද, හේතු අර්ථය හා සහේතුක අර්ථය ආදිය සමඟ සම්බන්ධ වන බැවින් අර්ථ වශයෙන් ද අන්‍යෝන්‍ය සම්බන්ධය දත යුතු ය. සහේතුක හේතුසම්පයුත්ත දුකයන් හේතු දුකයෙහි හේතූන් හා සම්බන්ධ බැවින් හේතුදුක සම්බන්ධතා නම් වෙති. සහේතුක දුකය, උභය ඒක පද වශයෙන් හේතුදුක සහේතුක දුක සම්බන්ධයකි. එමෙන්ම හේතු හේතුසම්පයුත්ත දුකය, හේතුදුක හේතුසම්පයුත්ත දුක සම්බන්ධයකි. නහේතු සහේතුක දුකය, ඒකද්වි පද වශයෙන් හේතුදුක සහේතුක දුක සම්බන්ධයකි. 'කණ්ණිකා මෙන්' යනු මල්වලින් කළ මල් පොකුරක් මෙනි. 'ඝටා මෙන්' යනු මල් මිටි ආදියෙහි මල්වල සමූහය මෙනි. මල් පොකුරු හා මල් මිටි ආදියෙහි මල් ආදිය නැටි ආදියෙන් එකිනෙකා හා සම්බන්ධ වන්නා සේ, මේ දුකයන්ගේ ද එබඳු සම්බන්ධතාවක් පවසන ලදී. 'දුක සාමාන්‍යයෙන්' යනු අනෙක් හේතු දුක ආදිය හා දුක වශයෙන් පවතින සමාන බවයි. 'අනෙක්' යනු සාරම්මණ දුක ආදියයි. යම් ධර්ම කොට්ඨාසයක ඇතුළත් නොවූ පදයක් (ප්‍රදේශයක්) ඇත්නම් ඒවා සප්පදේස (අවශේෂ සහිත) වේ. යමක එබඳු කොටසක් නැත්නම් ඒවා නිප්පදේස (අවශේෂ රහිත) වේ.

‘‘ကစ္စိ [Pg.28] နု ဘောတော ကုသလ’’န္တိ ဧဝံ ပုစ္ဆိတမေဝတ္ထံ ပါကဋံ ကတွာ ပုစ္ဆိတုံ ‘‘ကစ္စိ ဘောတော အနာမယ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ ကုသလသဒ္ဒေါ အနာမယတ္ထော ဟောတိ. ဗာဟိတိကသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၃၆၁) ဘဂဝတော ကာယသမာစာရာဒယော ဝဏ္ဏေန္တေန ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကေန ‘‘ယော ခေါ, မဟာရာဇ, ကာယသမာစာရော အနဝဇ္ဇော’’တိ ကုသလော ကာယသမာစာရော ဝုတ္တော. န ဟိ ဘဂဝတော သုခဝိပါကံ ကမ္မံ အတ္ထီတိ သဗ္ဗသာဝဇ္ဇရဟိတာ ကာယသမာစာရာဒယော ကုသလာတိ ဝုတ္တာ. ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ စ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ ‘‘ကုသလာ’’တိ ဝုတ္တာ. တေ စ ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလသမ္ပယုတ္တာ န ဧကန္တေန သုခဝိပါကာယေဝါတိ အနဝဇ္ဇတ္ထော ကုသလသဒ္ဒေါ. အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနန္တိ ကုသလသဒ္ဒယောဂေန ဘုမ္မတ္ထေ သာမိဝစနံ, အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ ဝါ နာမကိရိယာပယောဇနာဒီသူတိ အတ္ထော. နစ္စဂီတဿာတိ စ သာမိဝစနံ ဘုမ္မတ္ထေ, နစ္စဂီတဿ ဝိသေသေသူတိ ဝါ ယောဇေတဗ္ဗံ. ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာဒါနဟေတု ဧဝမိဒံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီတိ ပုညဝိပါကနိဗ္ဗတ္တကကမ္မံ ‘‘ကုသလ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မာ ဟောန္တီတိ သုညဓမ္မတ္တာ သဘာဝမတ္တာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. ဧဝံ ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿီတိ ဧတ္ထာပိ သုညတတ္ထော ဓမ္မသဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

"භවත් තෙමේ සැපෙන් (කුසලෙන්) වසන්නේ ද?" යනුවෙන් මෙසේ අසන ලද අර්ථය ම පැහැදිලි කරනු පිණිස "භවත් තෙමේ නිරෝගීව (අනාමය) වසන්නේ ද?" යි පවසන ලදි. එබැවින් මෙහි 'කුසල' ශබ්දය 'අනාමය' (නිරෝගී බව) යන අර්ථයෙහි වැටේ. බාහිතිය සූත්‍රයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාය සමාචාර ආදිය වර්ණනා කරන ධර්ම භාණ්ඩාගාරික (ආනන්ද ස්වාමීන් වහන්සේ) විසින්, "මහරජ, යම් කාය සමාචාරයක් නිවැරදි (අනවජ්ජ) ද..." යනුවෙන් කුසල් සහගත කාය සමාචාරය පවසන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැප විපාක දෙන කර්ම (අමුතුවෙන්) නැති බැවින් සියලු වරදින් තොර වූ කාය සමාචාරාදිය 'කුසල' යයි කියන ලදී. 'කුසල් දහම්හි' යන තැන බෝධිපාක්ෂික ධර්මයෝ 'කුසල' යයි කියනු ලැබෙති. ඒවා විපස්සනා, මාර්ග හා ඵල සමඟ සම්පයුක්ත බැවින් ඒකාන්තයෙන් ම සැප විපාක දෙන ඒවාම නොවන හෙයින් 'කුසල' ශබ්දය මෙහි නිවැරදි (අනවජ්ජ) යන අර්ථය ගනියි. 'අංගපච්චංගානං' යනු කුසල ශබ්දය හා යෙදීමෙන් භුම්මත්ථයෙහි (ආධාර අර්ථයෙහි) ෂෂ්ඨී විභක්තියයි. අංගප්‍රත්‍යංගයන්ගේ නාම, ක්‍රියා, ප්‍රයෝජන ආදියෙහි යනු එහි අර්ථයයි. 'නච්චගීතස්ස' යන්නෙහි ද ෂෂ්ඨී විභක්තිය යෙදී ඇත්තේ භුම්මත්ථයෙහි ය. නර්තන හා ගීතයන්ගේ විශේෂයන්හි යැයි එය සම්බන්ධ කළ යුතුය. කුසල් දහම් සමාදන් වීම හේතුවෙන් මෙසේ මේ පින් වැඩේ යැයි පින් විපාක ලබා දෙන කර්මය 'කුසල' යයි පවසන ලදී. 'ධර්මයෝ වෙති' යනු ශූන්‍ය ධර්මයන් බැවින් හා ස්වභාව මාත්‍රයක්ම වන බැවින් 'ධර්මයෝ' වෙති යනු අර්ථයයි. "මෙසේ ධර්මයන් කෙරෙහි ධර්මානුපස්සීව" යන මෙහි ද 'ධර්ම' ශබ්දය ශූන්‍යතා අර්ථයෙන් දත යුතුය.

သလယန္တိ…ပေ… ဝိဒ္ဓံသေန္တီတိ ဧတ္ထ ပုရိမဿ ပုရိမဿ ပစ္ဆိမံ ပစ္ဆိမံ အတ္ထဝစနံ. အထ ဝါ သလနဿ အတ္ထဒီပနာနိ စလနာဒီနိ တီဏိ တဒင်္ဂပ္ပဟာနာဒီဟိ ယောဇေတဗ္ဗာနိ. အပ္ပဟီနဘာဝေန သန္တာနေ သယမာနာ အကုသလာ ဓမ္မာ ရာဂါဒိအသုစိသမ္ပယောဂတော နာနာဝိဓဒုက္ခဟေတုတော စ ကုစ္ဆိတေန အာကာရေန သယန္တိ. ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာနမ္ပိ ဉာဏံ ဥပနိဿယပစ္စယော ဟောတီတိ သဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမ္မာ ကုသေန ဉာဏေန ပဝတ္တေတဗ္ဗာတိ ကုသလာ. ဥပ္ပန္နံသာနုပ္ပန္နံသဘာဂေသု သင်္ဂဟိတတ္တာ ဥဘယဘာဂဂတံ သံကိလေသပက္ခံ ပဟာနာနုပ္ပာဒနေဟိ လုနန္တိ သမ္မပ္ပဓာနဒွယံ ဝိယ.

'සලයති... විද්ධංසෙති' යන මෙහි මුලින් ඇති පදයන්ට පසුව ඇති පදයන් අර්ථ විවරණයෝ වෙති. එසේ නැතහොත් 'සලන' (සැලීම) යන අර්ථය පැහැදිලි කරන 'චලන' ආදී පද තුන තදංග ප්‍රහාණාදිය හා සම්බන්ධ කළ යුතුය. ප්‍රහීණ නොවීම හේතුවෙන් සන්තානයෙහි පවතින (සයමාන) අකුසල් දහම්, රාගාදී අශුචි සම්ප්‍රයෝගයෙන් හා නානාවිධ දුක්වලට හේතු වන බැවින් පිළිකුල් සහගත ආකාරයෙන් පවතින (සයති) හෙයින් 'අකුසල' නම් වේ. ඥාන විප්‍රයුක්ත සිත්වලට ද ඥානය උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වන බැවින්, සියලු කුසල් දහම් 'කුස' නම් වූ ප්‍රඥාවෙන් පැවැත්විය යුතු බැවින් 'කුසල' නම් වේ. උපන් කොටස හා නූපන් කොටස යන දෙකොටසට ම අයත් කෙලෙස් පක්ෂය, ප්‍රහාණය කිරීමෙන් හා නූපදවා ගැනීමෙන් නසන (ලුණන්ති) බැවින්, එය සම්‍යග් ප්‍රධාන දෙකක් මෙනි.

သတ္တာဒိဂါဟကာနံ စိတ္တာနံ ဂေါစရာ သတ္တာဒယော ဝိယ ပညာယ ဥပပရိက္ခိယမာနာ န နိဿဘာဝါ, ကိန္တု အတ္တနော သဘာဝံ ဓာရေန္တီတိ ဓမ္မာ. န စ ဓာရိယမာနသဘာဝါ အညော ဓမ္မော နာမ အတ္ထိ. န ဟိ ရုပ္ပနာဒီဟိ အညေ ရူပါဒယော, ကက္ခဠာဒီဟိ စ အညေ ပထဝီအာဒယော ဓမ္မာ ဝိဇ္ဇန္တီတိ. အညထာ ပန အဝဗောဓေတုံ န သက္ကာတိ နာမဝသေန ဝိညာတာဝိညာတေ သဘာဝဓမ္မေ အညေ ဝိယ ကတွာ ‘‘အတ္တနော သဘာဝံ ဓာရေန္တီ’’တိ [Pg.29] ဝုတ္တံ. သပ္ပစ္စယဓမ္မေသု ဝိသေသံ ဒဿေန္တော ‘‘ဓာရီယန္တိ ဝါ ပစ္စယေဟီ’’တိ အာဟ. ဓာရီယန္တီတိ ဥပဓာရီယန္တိ, လက္ခီယန္တီတိ အတ္ထော.

සත්ත්වයාය යන ආදී වශයෙන් ගන්නා වූ සිත්වලට අරමුණු වන සත්ත්ව පුද්ගලයන් මෙන් නොව, ප්‍රඥාවෙන් පරීක්ෂා කරන කල ධර්මයෝ ස්වභාවයක් නැත්තෝ නොවෙති. තමන්ගේ ස්වභාවය දරන බැවින් ඔවුහු 'ධර්ම' නම් වෙති. දරනු ලබන ස්වභාවයට වඩා වෙනත් ධර්මයක් නම් නැත. වෙනස් වීමේ (රූපණ) ලක්ෂණයට වඩා වෙනත් රූප ආදියක් හෝ, තද බව (කක්ඛළ) ආදියට වඩා වෙනත් පඨවි ආදී ධර්මයන් හෝ විද්‍යාමාන නොවේ. වෙනත් ආකාරයකින් අවබෝධ කරවිය නොහැකි බැවින්, නාම වශයෙන් දන්නා වූ හා නොදන්නා වූ ස්වභාව ධර්මයන් අනෙකක් මෙන් සලකා "තමන්ගේ ස්වභාවය දරති" යි පවසන ලදී. ප්‍රත්‍ය සහිත (සප්පච්චය) ධර්මයන්හි විශේෂය දක්වමින් "ප්‍රත්‍යයන් විසින් දරනු ලැබේ" යැයි ද පවසන ලදී. 'දරනු ලැබේ' යනු මැනවින් දරනු ලැබේ, ලක්ෂණ කරනු ලැබේ යන අර්ථයයි.

အကုသလာတိ ကုသလပဋိသေဓနမတ္တံ ကုသလာဘာဝမတ္တဝစနံ တဒညမတ္တဝစနံ ဝါ ဧတံ န ဟောတိ, ကိန္တု တပ္ပဋိပက္ခဝစနန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘မိတ္တပဋိပက္ခာ အမိတ္တာ ဝိယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တပ္ပဋိပက္ခဝစနတာ စ အဗျာကတတတိယရာသိဝစနေန ဝိညာယတိ. ယဒိ ဟိ ကုသလာဘာဝမတ္တဝစနံ အကုသလသဒ္ဒေါ, တေန န ကောစိ ဓမ္မော ဝုတ္တောတိ အဗျာကတဝစနေနေဝ စ တတိယော ရာသိ ဝုတ္တော န သိယာ, ကုသလာ စေဝ ဓမ္မာ အဗျာကတာ စာတိ ဒုကောဝါယံ အာပဇ္ဇတိ, န တိကော, ဧဝဉ္စ သတိ အကုသလဝစနေန န ကောစိ အတ္ထော. အထ သိယာ, ‘‘အနဗျာကတာ’’တိ စ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ ကုသလာနံ ဝိယ အဗျာကတာနဉ္စ အဘာဝမတ္တသမ္ဘဝါ, တသ္မာ အဘာဝမတ္တဝစနေ အဗျာကတဘာဝမတ္တံ ဝိယ ကုသလာဘာဝမတ္တံ အကုသလံ န ကောစိ ရာသီတိ ‘‘အဗျာကတာ’’တိ တတိယော ရာသိ န သိယာ. တတိယရာသိဘာဝေန စ အဗျာကတာ ဝုတ္တာတိ အကုသလော စ ဧကော ရာသီတိ ဝိညာယတိ. တသ္မာ နာဘာဝဝစနတာ, သဘာဝဓာရဏာဒိအတ္ထေန ဓမ္မသဒ္ဒေန သမာနာဓိကရဏဘာဝတော စ အကုသလသဒ္ဒဿ ကုသလာဘာဝမတ္တဝစနတာ န ဟောတိ, နာပိ တဒညမတ္တဝစနတာ တတိယရာသိဝစနတော ဧဝ. ယဒိ ဟိ ကုသလေဟိ အညေ အကုသလာ စေတသိကေဟိ အညေ အစေတသိကာ ဝိယ, ကုသလာကုသလဝစနေဟိ သဗ္ဗေသံ ဓမ္မာနံ သင်္ဂဟိတတ္တာ အသင်္ဂဟိတဿ တတိယရာသိဿ အဘာဝါ စေတသိကဒုကော ဝိယ အယဉ္စ ဒုကော ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ အကုသလာ ဓမ္မာ’’တိ, န ‘‘အဗျာကတာ’’တိ တတိယော ရာသိ ဝတ္တဗ္ဗော, ဝုတ္တော စ သော, တသ္မာ န တဒညမတ္တဝစနံ အကုသလသဒ္ဒေါ, ပါရိသေသေန တပ္ပဋိပက္ခေသု အ-ကာရဿ ပယောဂဒဿနတော လောကေ ‘‘အမိတ္တာ’’တိ သာသနေ ‘‘အလောဘော’’တိ ဣဓာပိ တပ္ပဋိပက္ခဝစနတာ အကုသလသဒ္ဒဿ သိဒ္ဓါ, တတ္ထ နိရုဠှတ္တာ စ န ဣတရဝစနတာ, တပ္ပဋိပက္ခဘာဝေါ စ ဝိရုဒ္ဓသဘာဝတ္တာ တပ္ပဟေယျဘာဝတော စ ဝေဒိတဗ္ဗော, န ကုသလဝိနာသနတော. န ဟိ ကုသလာ အကုသလေဟိ ပဟာတဗ္ဗာ, မဟာဗလဝတာယ ပန ကုသလာယေဝ ပယောဂနိပ္ဖာဒိတာ သဒါနုသယိတေ အကုသလေ တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒဝသေန ပဇဟန္တီတိ.

‘අකුසල’ යනු හුදෙක් කුසලය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් හෝ කුසලයේ නොමැති බව පැවසීමක් හෝ කුසලයට වඩා වෙනස් දෙයක් බව පැවසීමක් පමණක්ම නොවේ. එය කුසලයට ප්‍රතිපක්ෂ (විරුද්ධ) අර්ථයක් බව පෙන්වීම සඳහා ‘මිත්‍රයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ අමිත්‍රයන් මෙන්’ යැයි පවසන ලදී. මෙම ප්‍රතිපක්ෂ අර්ථය අබ්‍යාකත නැමැති තුන්වන රාශිය වදාරා ඇති බැවින් පැහැදිලි වේ. ඉදින් ‘අකුසල’ ශබ්දය හුදෙක් කුසලයේ අභාවය පමණක් පැවසුවේ නම්, එයින් කිසිදු ධර්මයක් ප්‍රකාශ නොවන්නේය. එසේ වූ විට අබ්‍යාකත යන වචනයෙන් තුන්වන රාශියක් ප්‍රකාශ නොවේ. එවිට කුසල ධර්ම සහ අබ්‍යාකත ධර්ම යනුවෙන් දුකක් (කොටස් දෙකක්) පමණක් ඇතිවන අතර, තිකයක් (කොටස් තුනක්) නොවේ. එසේ වුවහොත් ‘අකුසල’ යන වචනයෙන් කිසිදු අර්ථයක් සිද්ධ නොවේ. යම් හෙයකින් කුසලයන් මෙන් අබ්‍යාකතයන්ගේ ද අභාවය සම්භව වන්නේ නම්, එවිට ‘අනාබ්‍යාකත’ යනුවෙන් ද කිව යුතුව තිබුණි. එබැවින් අභාව මාත්‍රයක් පැවසීමේදී අබ්‍යාකත භාවය මෙන්ම කුසල අභාවය වූ අකුසලය ද වෙනම රාශියක් නොවන බැවින්, ‘අබ්‍යාකත’ නමින් තුන්වන රාශියක් නොවිය යුතුය. එහෙත් අබ්‍යාකත ධර්මයන් තුන්වන රාශිය ලෙස වදාළ බැවින්, අකුසලය ද එක් රාශියක් බව වටහාගත යුතුය. එබැවින් අකුසල යන්න හුදෙක් අභාවය පැවසීමක් නොවේ. ස්වභාවය දැරීම ආදී අර්ථයෙන් යුත් ‘ධම්ම’ ශබ්දය හා සමාන අධිකරණ ඇති බැවින්, අකුසල ශබ්දයෙන් හුදෙක් කුසලයේ අභාවය හෝ එයට වඩා වෙනස් දෙයක් පමණක් ප්‍රකාශ නොවේ. එය එසේම බව තුන්වන රාශියක් වදාළ බැවින් ද තහවුරු වේ. ඉදින් කුසලයන්ට වඩා වෙනස් වූ අකුසලයන් යනු චෛතසිකයන්ට වඩා වෙනස් වූ අචේතසිකයන් වැනියැයි ගන්නේ නම්, කුසල හා අකුසල යන වචනවලින් සියලු ධර්මයන් සංග්‍රහ වන බැවින්, මෙහි ඇතුළත් නොවන තුන්වන රාශියක් (අබ්‍යාකත) නොමැති විය යුතුය. එවිට චෛතසික දුකය මෙන් මෙය ද ‘කුසල ධර්ම හා අකුසල ධර්ම’ යනුවෙන් දුකක් ලෙස ප්‍රකාශ කළ යුතුව තිබුණි. නමුත් ‘අබ්‍යාකත’ යනුවෙන් තුන්වන රාශියක් වදාරන ලදී. එබැවින් අකුසල ශබ්දය හුදෙක් ‘ඊට වඩා වෙනස් දෙයක්’ යන අර්ථය පමණක් නොදේ. ලෝක ව්‍යවහාරයේදී ‘අමිත්ත’ යන්න මිත්‍රයාගේ ප්‍රතිපක්ෂයට යොදන්නාක් මෙන් ද, ශාසනයෙහි ‘අලෝභ’ යන්න ලෝභයේ ප්‍රතිපක්ෂයට යොදන්නාක් මෙන් ද, මෙහිදී ද අකුසල යන්න කුසලයේ ප්‍රතිපක්ෂය යන අර්ථයෙහි යෙදෙන බව සිද්ධ වේ. එම අර්ථය මෙහි රූඪ වී ඇති බැවින් වෙනත් අර්ථ නොගැනේ. මෙම ප්‍රතිපක්ෂ භාවය විරුද්ධ ස්වභාවයෙන් යුක්ත වීම නිසා ද, ප්‍රහාණය කළ යුතු බැවින් ද වටහා ගත යුතුය. එය කුසලය විනාශ කිරීමෙන් සිදුවන්නක් නොවේ. කුසල ධර්මයන් අකුසලයන් විසින් ප්‍රහාණය කළ යුතු නොවේ. මහා බලවත් වූ කුසල ධර්මයෝම ප්‍රයෝගයක් මගින් උපදවා ගත් විට, සැමදා අනුශය වී පවතින අකුසලයන් තදංග, විෂ්කම්භන සහ සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහාණය කරති.

န [Pg.30] ဗျာကတာတိ အကထိတာ. ကထံ ပနေတေ အကထိတာ ဟောန္တိ, နနု ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ’’တိအာဒီဟိ တိကဒုကပဒေဟိ စက္ခုဝိညာဏာဒိဝစနေဟိ ဖဿာဒိဝစနေဟိ စ ကထိတာတိ? နော န ကထိတာ, တာနိ ပန ဝစနာနိ ဣဓ အနဓိပ္ပေတာနိ အဝုတ္တတ္တာ အနနုဝတ္တနတော. န ဟိ ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ‘‘အဗျာကတာ’’တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ န တာနိ ဣဓ အနုဝတ္တန္တီတိ တဗ္ဗစနီယဘာဝေန အကထိတတာ န ဟောတိ, ကုသလာကုသလဝစနာနိ ပန ဣဓ ဝုတ္တတ္တာ အနုဝတ္တန္တီတိ တဗ္ဗစနီယဘာဝေန အကထိတတာ ဉာယတီတိ ‘‘ကုသလာကုသလဘာဝေန အကထိတာတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ. န ဗျာကတာတိ ဝါ အဝိပါကာ, အဗျာကတဝစနေနေဝ စ အဝိပါကတ္ထာ ဉာယန္တိ. န ဟိ ဘဂဝတော ဝစနံ ဉာပကသာဓနီယံ, အာသယာနုသယစရိယာဒိကုသလေန ဘဂဝတာ ယေသံ အဝဗောဓနတ္ထံ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ တေသံ ဝစနာနန္တရံ တဒတ္ထပဋိဝေဓတော, ပစ္ဆိမေဟိ ပန ယထာ တေသံ အဝဗောဓနတ္ထံ ဘဂဝတာ တံ တံ ဝစနံ ဝုတ္တံ, ယထာ စ တေဟိ တဒတ္ထော ပဋိဝိဒ္ဓေါ, တံ သဗ္ဗံ အာစရိယေ ပယိရုပါသိတွာ သုတွာ ဝေဒိတဗ္ဗံ ဟောတိ, တသ္မာ ကာရဏံ အဝတွာ ‘‘ကုသလာကုသလဘာဝေန အကထိတာတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ. ယော စ ဝဒေယျ ‘‘အကုသလဝိပါကဘာဝေန အကထိတတ္တာ, ကုသလာ အဗျာကတာတိ အာပဇ္ဇန္တိ, ကုသလဝိပါကဘာဝေန အကထိတတ္တာ အကုသလာပီ’’တိ, သောပိ ‘‘အညာပကသာဓနီယဝစနော ဘဂဝါ’’တိ နိဝါရေတဗ္ဗော အနုဝတ္တမာနဝစနဝစနီယဘာဝေန အကထိတဿ စ အဗျာကတဘာဝတော. န ဟိ အဝိပါကဝစနံ ဝုတ္တံ ကုသလဝစနဉ္စ အဝုတ္တံ, ယတော အဝိပါကဝစနဿ အဓိကတဘာဝေါ ကုသလဿ စ တဗ္ဗစနီယဘာဝေန အကထိတဘာဝေါ သိယာ, တသ္မာ န ကုသလာနံ အဗျာကတတာ, ဧဝံ အကုသလာနဉ္စ အနဗျာကတဘာဝေ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ.

අබ්‍යාකත යනු (කුසල හෝ අකුසල වශයෙන්) ප්‍රකාශ නොකරන ලද්දේ යන අර්ථයයි. මොවුන් කෙසේ ප්‍රකාශ නොකරන ලද්දේ වන්නේද? ‘සුඛ වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ’ ආදී තික සහ දුක පදවලින් ද, චක්ඛු විඤ්ඤාණය ආදී වචනවලින් ද, ඵස්ස ආදී වචනවලින් ද මේවා පවසා තිබේ නොවේද? එසේය, ඒවා පවසා ඇත. නමුත් ඒ වචන මෙහිදී අභිප්‍රේත නොවේ; මක්නිසාද යත් ඒවා මෙහි වදාරා නොමැති බැවින් සහ ඒ අනුව නොයෙදෙන බැවිනි. ‘සුඛ වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්ම’ ආදිය වදාරා පසුව ‘අබ්‍යාකත’ යැයි පවසා නැත. එබැවින් එම අර්ථ මෙහි ගැලපෙන්නේ නැති නිසා, ඒ අර්ථයෙන් ‘අකථිත’ (නොපැවසූ) බවක් මෙහි නැත. නමුත් කුසල හා අකුසල යන වචන මෙහි වදාරා ඇති බැවින් ද, ඒවා ඒ අනුව යෙදෙන බැවින් ද, ඒ අර්ථයෙන් අකථිත බව වටහා ගත යුතුය. එබැවින් ‘කුසල හෝ අකුසල භාවයෙන් ප්‍රකාශ නොකරන ලද්දේ යන අර්ථයයි’ වදාරන ලදී. එසේත් නැතහොත් අබ්‍යාකත යනු විපාක නොවන (අවිපාක) දේය. අබ්‍යාකත යන වචනයෙන්ම අවිපාක අර්ථය ද තේරුම් ගත හැකිය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය තර්කානුකූලව සාධනය කර පෙන්විය යුතු දෙයක් නොවේ. ආශයානුශය චර්යා ආදියෙහි දක්ෂ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් පිරිසකට අවබෝධය පිණිස ධර්මය වදාළේ ද, ඔවුන්ට වචනය ඇසූ සැණින්ම එම අර්ථය අවබෝධ විය. පසුව උපන් අය විසින් ඒ ඒ වචන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ කෙසේද සහ ඒ අය එම අර්ථය අවබෝධ කරගත්තේ කෙසේද යන්න ගුරුවරුන් ඇසුරු කොට අසා දැනගත යුතුය. එබැවින් විශේෂ හේතු නොදක්වා ‘කුසල හෝ අකුසල භාවයෙන් ප්‍රකාශ නොකරන ලද්දේ යන අර්ථයයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘අකුසල විපාක නොවන බැවින් කුසල ධර්ම ද අබ්‍යාකත වේ යැයි ද, කුසල විපාක නොවන බැවින් අකුසල ධර්ම ද අබ්‍යාකත වේ යැයි ද’ යමෙකු පවසන්නේ නම්, ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය අන්‍යයන් විසින් සාධනය කළ යුතු වූවක් නොවේ’ යැයි පවසා ඔහුව වැළැක්විය යුතුය. කුසල හෝ අකුසල බව මෙහි ප්‍රකාශ කර ඇති අතර, ඒ බව ප්‍රකාශ නොකළ ධර්මයන්ම අබ්‍යාකත වේ. විපාක නොවන බව වදාරා කුසල බව වදාරා නොමැති තැනක නම් පමණක් එවැනි තර්කයක් යෙදිය හැකිය. එබැවින් කුසලයන්ට අබ්‍යාකත බවක් නැත, අකුසලයන්ට ද අනාබ්‍යාකත (බ්‍යාකත) භාවය එලෙසම යොදාගත යුතුය.

အထ ဝါ ဝိ-သဒ္ဒေါ ဝိရောဓဝစနော, အာ-သဒ္ဒေါ အဘိမုခဘာဝပ္ပကာသနော, တသ္မာ အတ္တနော ပစ္စယေဟိ အညမညဝိရောဓာဘိမုခါ ကတာ, လက္ခဏဝိရောဓတော ဝိနာသကဝိနာသိတဗ္ဗတော စာတိ ဗျာကတာ, ကုသလာကုသလာ. န ဗျာကတာတိ အဗျာကတာ. တေ ဟိ လက္ခဏတော ကုသလာကုသလာ ဝိယ ဝိရုဒ္ဓါ န ဟောန္တိ. န ဟိ အဝိပါကတာ ဒုက္ခဝိပါကတာ ဝိယ သုခဝိပါကတာယ သုခဝိပါကတာ ဝိယ စ ဒုက္ခဝိပါကတာယ သုခဒုက္ခဝိပါကတာဟိ ဝိရုဇ္ဈတီတိ နာပိ တေ ကိဉ္စိ ပဇဟန္တိ, န စ တေ ကေနစိ ပဟာတဗ္ဗာတိ အယမေတ္ထ အတ္တနောမတိ.

එසේත් නැතහොත්, මෙහි ‘වි’ යන උපසර්ගය විරෝධය දැක්වීම සඳහා ද, ‘ආ’ යන උපසර්ගය අභිමුඛ භාවය දැක්වීම සඳහා ද යෙදේ. එබැවින් තමන්ගේ ප්‍රත්‍යයන් මගින් එකිනෙකට විරුද්ධව අභිමුඛ කරන ලද බැවින් ද, ලක්ෂණ වශයෙන් විරුද්ධ වූ බැවින් ද, එකක් අනෙක විනාශ කරන හා විනාශ වන්නා වූ ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් ද කුසල හා අකුසල ධර්ම ‘බ්‍යාකත’ නම් වේ. අබ්‍යාකත යනු එසේ බ්‍යාකත නොවන ධර්මයන්ය. ඒවා ලක්ෂණ වශයෙන් කුසල හා අකුසල මෙන් විරුද්ධ නොවේ. දුක් විපාක දෙන ධර්මයක් සැප විපාක දෙන ධර්මයට විරුද්ධ වන්නා සේ හෝ සැප විපාක දෙන ධර්මයක් දුක් විපාක දෙන ධර්මයට විරුද්ධ වන්නා සේ අවිපාක ධර්මයෝ සැප හෝ දුක් විපාකයන් සමඟ විරුද්ධ නොවෙති. එමෙන්ම ඔවුහු කිසිවක් ප්‍රහාණය නොකරති, කිසිවෙකු විසින් ප්‍රහාණය කළ යුතු ද නොවේ. මෙය මෙහිලා දක්වන ලද ස්වමතයයි.

အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာတိ [Pg.31] ဧတ္ထ နတ္ထိ ဧတေသံ အဝဇ္ဇန္တိ အနဝဇ္ဇာ, ဂရဟိတဗ္ဗဘာဝရဟိတာ နိဒ္ဒေါသာတိ အတ္ထော. တေန နေသံ အဂရဟိတဗ္ဗဘာဝံ ဒဿေတိ, န ဂါရယှဝိရဟမတ္တံ. အညေပိ အတ္ထိ နိဒ္ဒေါသာ အဗျာကတာတိ အနဝဇ္ဇဝစနမတ္တေန တေသမ္ပိ ကုသလတာပတ္တိဒေါသံ ဒိသွာ တံ ပရိဟရိတုံ သုခဝိပါကဝစနံ အာဟ. အဝဇ္ဇပဋိပက္ခာ ဝါ ဣဓ အနဝဇ္ဇာတိ ဝုတ္တာ, န ဗာဟိတိကသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၃၆၁) ဝိယ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓါဝဇ္ဇာ ဝိရဟိတာဝဇ္ဇမတ္တာ ဝါ, တသ္မာ အနဝဇ္ဇဝစနေန အဝဇ္ဇဝိနာသနဘာဝေါ ဒဿိတော. အဗျာကတေဟိ ပန ဝိသိဋ္ဌံ ကုသလာကုသလာနံ သာဓာရဏံ သဝိပါကတာလက္ခဏန္တိ တသ္မိံ လက္ခဏေ ဝိသေသဒဿနတ္တံ သုခဝိပါကဝစနံ အဝေါစ. သိဒ္ဓေါ ဟိ ပုရိမေနေဝ အကုသလာဗျာကတေဟိ ကုသလာနံ ဝိသေသောတိ. သုခေါ ဝိပါကော ဧတေသန္တိ သုခဝိပါကာ. တေန ကုသလာကုသလာနံ သာမညေ ဝိပါကဓမ္မဘာဝေ သုခဝိပါကဝိပစ္စနသဘာဝံ ဒဿေတိ, န တေသံ သုခဝိပါကသဗ္ဘာဝမေဝ. အနဝဇ္ဇာ စ တေ သုခဝိပါကာ စာတိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ. ကုသလာ လက္ခီယန္တိ ဧတေနာတိ လက္ခဏံ, အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏံ ဧတေသန္တိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာ. နနု တေ ဧဝ ကုသလာ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ, ကထံ တေ သယမေဝ အတ္တနော လက္ခဏံ ဟောန္တီတိ? ဝိညာတာဝိညာတသဒ္ဒတ္ထဘာဝေန လက္ခဏလက္ခိတဗ္ဗဘာဝယုတ္တိတော. ကုသလသဒ္ဒတ္ထဝသေန ဟိ အဝိညာတာ ကုသလာ လက္ခိတဗ္ဗာ ဟောန္တိ, အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကသဒ္ဒတ္ထဘာဝေန ဝိညာတာ လက္ခဏန္တိ ယုတ္တမေတံ. အထ ဝါ လက္ခီယတီတိ လက္ခဏံ, သဘာဝေါ. အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ စ တေ လက္ခဏဉ္စာတိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာ, အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ ဟုတွာ လက္ခိယမာနာ သဘာဝါ ကုသလာ နာမာတိ အတ္ထော.

අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණා - මෙහි ඔවුන්ගේ කිසිදු වරදක් (අවජ්ජ) නැති බැවින් 'අනවජ්ජ' නම් වේ. නින්දා කටයුතු ස්වභාවයෙන් තොර වූ, නිදොස් වූ යන අර්ථයයි. එයින් මොවුන්ගේ නින්දා නොකටයුතු ස්වභාවය දක්වන අතර, හුදෙක් නින්දාවෙන් තොර වීම පමණක් අදහස් නොකරයි. නිදොස් වූ අව්‍යාකෘත ධර්මයන් ද පවතින බැවින්, 'අනවජ්ජ' යන වචනයෙන් පමණක් ඔවුන්ට ද කුසල් බවට පත්වීමේ දෝෂය දැක, එය මඟහරවා ගැනීම සඳහා 'සුඛවිපාක' යන වචනය එක් කළහ. නොහොත් මෙහි වරදට ප්‍රතිපක්ෂ වූයේ 'අනවජ්ජ' යයි කියනු ලැබේ. එය බාහිතක සූත්‍රයේ මෙන් සංසිඳුණු වරද ඇති හෝ වරදින් තොර වූ පමණක් නොවේ. එබැවින් 'අනවජ්ජ' යන වචනයෙන් වරද විනාශ කරන ස්වභාවය දක්වන ලදී. අව්‍යාකෘත ධර්මයන්ගෙන් වෙන් කොට කුසල් හා අකුසල්වලට පොදු වූ විපාක සහිත වීමේ ලක්ෂණයෙහි විශේෂත්වය දැක්වීම සඳහා 'සුඛවිපාක' යන වචනය පැවසූහ. මීට පෙරම අකුසල් හා අව්‍යාකෘතයන්ගෙන් කුසල්වල වෙනස සිද්ධ වී ඇත. මොවුන්ගේ විපාකය සැප සහිත බැවින් 'සුඛවිපාක' නම් වේ. එයින් කුසල් හා අකුසල්වල පොදු වූ විපාක දෙන ස්වභාවය තුළ සැප විපාක දෙන ස්වභාවය දක්වයි, හුදෙක් ඔවුන්ගේ සැප විපාක පැවතීම පමණක් නොවේ. නිදොස් වූ ද සැප විපාක දෙන්නා වූ ද බැවින් 'අනවජ්ජසුඛවිපාක' නම් වේ. කුසල් මෙයින් හඳුනා ගනු ලබන බැවින් 'ලක්ෂණය' නම් වේ. නිදොස් වූ ද සැප විපාක දෙන්නා වූ ද ලක්ෂණය මොවුන්ට ඇති බැවින් 'අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණා' නම් වේ. 'ඒ කුසල්ම නිදොස් වූ ද සැප විපාක දෙන්නා වූ ද ධර්මයන් වන කල්හි, ඔවුන්ම තමන්ගේ ලක්ෂණය වන්නේ කෙසේද?' යත්; ශබ්දයේ අර්ථය දන්නා සහ නොදන්නා බව අනුව ලක්ෂණ හා ලක්ෂ්‍ය (හඳුනාගත යුතු දේ) බවට පත්වීම සුදුසු බැවිනි. 'කුසල' යන ශබ්දයේ අර්ථය වශයෙන් නොදන්නා ලද කුසල් හඳුනාගත යුතු ධර්මයන් වන අතර, 'අනවජ්ජසුඛවිපාක' යන ශබ්දයේ අර්ථය වශයෙන් දන්නා ලද්ද ලක්ෂණය වීම සුදුසුය. එසේ නොමැති නම්, හඳුනාගනු ලබන බැවින් ලක්ෂණය යනු ස්වභාවයයි. නිදොස් වූ ද සැප විපාක දෙන්නා වූ ද ස්වභාවය ලක්ෂණය බැවින් 'අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණා' නම් වේ. නිදොස් වූ සැප විපාක ඇති ස්වභාවයන් ලෙස හඳුනාගනු ලබන ස්වභාවයෝ කුසල් නම් වන බව අර්ථයයි.

အထ ဝါ အနဝဇ္ဇဝစနေန အနဝဇ္ဇတ္တံ အာဟ, သုခဝိပါကဝစနေန သုခဝိပါကတ္တံ, တသ္မာ အနဝဇ္ဇဉ္စ သုခဝိပါကော စ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကံ, တံ လက္ခဏံ ဧတေသံ ကရဏတ္ထေ စ ကမ္မတ္ထေ စ လက္ခဏသဒ္ဒေ သဘာဝဘူတန္တိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာ, အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကသဘာဝေန လက္ခိယမာနာ တံသဘာဝဝန္တော စ ကုသလာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ အနဝဇ္ဇဝစနေန ပဝတ္တိသုခတံ ကုသလာနံ ဒဿေတိ, သုခဝိပါကဝစနေန ဝိပါကသုခတံ. ပုရိမဉှိ အတ္တနော ပဝတ္တိသဘာဝဝသေန လက္ခဏတာဝစနံ, ပစ္ဆိမံ ကာလန္တရေ ဝိပါကုပ္ပာဒနသမတ္ထတာယာတိ. တထာ ပုရိမေန ကုသလာနံ အတ္တသုဒ္ဓိံ ဒဿေတိ[Pg.32], ပစ္ဆိမေန ဝိသုဒ္ဓဝိပါကတံ. ပုရိမေန စ ကုသလံ အကုသလသဘာဝတော နိဝတ္တေတိ, ပစ္ဆိမေန အဗျာကတသဘာဝတော သဝိပါကတ္တဒီပကတ္တာ ပစ္ဆိမဿ. ပုရိမေန ဝါ ဝဇ္ဇပဋိပက္ခဘာဝဒဿနတော ကိစ္စဋ္ဌေန ရသေန အကုသလဝိဒ္ဓံသနရသတံ ဒီပေတိ, ပစ္ဆိမေန သမ္ပတ္တိအတ္ထေန ဣဋ္ဌဝိပါကရသတံ. ပုရိမေန စ ဥပဋ္ဌာနာကာရဋ္ဌေန ပစ္စုပဋ္ဌာနေန ဝေါဒါနပစ္စုပဋ္ဌာနတံ ဒဿေတိ, ပစ္ဆိမေန ဖလတ္ထေန သုခဝိပါကပစ္စုပဋ္ဌာနတံ. ပုရိမေန စ ယောနိသောမနသိကာရံ ကုသလာနံ ပဒဋ္ဌာနံ ဝိဘာဝေတိ. တတော ဟိ တေ အနဝဇ္ဇာ ဇာတာတိ. ပစ္ဆိမေန ကုသလာနံ အညေသံ ပဒဋ္ဌာနဘာဝံ ဒဿေတိ. တေ ဟိ သုခဝိပါကဿ ကာရဏံ ဟောန္တီတိ. ဧတ္ထ စ သုခဝိပါကသဒ္ဒေ သုခသဒ္ဒေါ ဣဋ္ဌပရိယာယဝစနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣဋ္ဌစတုက္ခန္ဓဝိပါကာ ဟိ ကုသလာ, န သုခဝေဒနာဝိပါကာဝ. သင်္ခါရဒုက္ခောပသမသုခဝိပါကတာယ စ သမ္ဘဝေါ ဧဝ နတ္ထိ. န ဟိ တံဝိပါကောတိ. ယဒိ ပန ဝိပါကသဒ္ဒေါ ဖလပရိယာယဝစနံ, နိဿန္ဒဝိပါကေန ဣဋ္ဌရူပေနာပိ သုခဝိပါကတာ ယောဇေတဗ္ဗာ.

නොහොත් 'අනවජ්ජ' යන වචනයෙන් නිදොස් බවත්, 'සුඛවිපාක' යන වචනයෙන් සැප විපාක දෙන බවත් කියන ලදී. එබැවින් නිදොස් බව ද සැප විපාකය ද 'අනවජ්ජසුඛවිපාක' නම් වේ. කරණ අර්ථයෙහි සහ කර්ම අර්ථයෙහි ලක්ෂණ ශබ්දය ස්වභාවයක් වන බැවින්, නිදොස් වූ ද සැප විපාක දෙන්නා වූ ද ස්වභාවයෙන් හඳුනාගනු ලබන, ඒ ස්වභාවය ඇත්තෝ කුසල් යයි කියන ලද්දේ වෙයි. එහි 'අනවජ්ජ' යන වචනයෙන් කුසල්වල පවත්නා සැප ස්වභාවය දක්වයි; 'සුඛවිපාක' යන වචනයෙන් විපාක සැප ස්වභාවය දක්වයි. පළමුවැන්න තමාගේ පැවැත්මේ ස්වභාවය අනුව ලක්ෂණයක් ලෙස පැවසීමකි. දෙවැන්න පසු කාලයක විපාක ඉපදවීමට ඇති සමර්ථ බව නිසාය. එසේම පළමුවැන්නෙන් කුසල්වල ආත්ම ශුද්ධිය දක්වයි; දෙවැන්නෙන් පිරිසිදු විපාක ඇති බව දක්වයි. පළමුවැන්නෙන් කුසල් ධර්මයන් අකුසල ස්වභාවයෙන් වෙන් කරයි; දෙවැන්නෙන් අව්‍යාකෘත ස්වභාවයෙන් වෙන් කරයි (මක්නිසාද දෙවැන්න විපාක සහිත බව පවසන බැවිනි). එසේත් නැතිනම් පළමුවැන්නෙන් වරදට ප්‍රතිපක්ෂ බව දැක්වීමෙන්, කෘත්‍ය අර්ථය වන රසයෙන් අකුසල් විනාශ කරන රසය (කාර්යය) පවසයි; දෙවැන්නෙන් සම්පත්ති අර්ථයෙන් ඉෂ්ට විපාක දෙන රසය පවසයි. පළමුවැන්නෙන් වැටහෙන ආකාරය වන ප්‍රත්‍යුපස්ථානයෙන් පිරිසිදු බව (වෝදාන) ප්‍රත්‍යුපස්ථානය දක්වයි; දෙවැන්නෙන් ඵල අර්ථයෙන් සැප විපාක ප්‍රත්‍යුපස්ථානය දක්වයි. පළමුවැන්නෙන් යෝනිසෝමනසිකාරය කුසල්වල පදට්ඨානය (සන්නිකර්ෂණ හේතුව) බව විස්තර කරයි; මන්ද එයින් ඒ ධර්මයෝ නිදොස්ව උපදනා බැවිනි. දෙවැන්නෙන් කුසල් අනෙක් ධර්මයන්ට පදට්ඨානයක් වන බව දක්වයි; මන්ද ඒවා සැප විපාකයට හේතු වන බැවිනි. මෙහි 'සුඛවිපාක' යන වචනයෙහි 'සුඛ' යන්න 'ඉෂ්ට' (කැමති විය යුතු) යන අර්ථයට පර්යාය වචනයක් ලෙස දත යුතුය. කුසල් යනු ඉෂ්ට වූ සතර නාමස්කන්ධ විපාක සහිත ධර්මයෝය, හුදෙක් සැප වේදනා විපාක පමණක් නොවේ. සංඛාර දුක්ඛය සංසිඳීම වන සැප විපාකයක් වීමට කිසිසේත් ඉඩක් නැත. මන්ද එය එසේ විපාක නොදෙන බැවිනි. ඉදින් විපාක ශබ්දය ඵල යන අර්ථයට පර්යාය වචනයක් නම්, නිස්සන්ද විපාක වූ ඉෂ්ට රූපයෙන් ද සුඛවිපාක බව ගැලපිය යුතුය.

သာဝဇ္ဇဒုက္ခဝိပါကလက္ခဏာတိ ဧတ္ထ စ ဝုတ္တဝိဓိအနုသာရေန အတ္ထော စ ယောဇနာ စ ယထာသမ္ဘဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိပါကာရဟတာ ကုသလာကုသလာနံ လက္ခဏဘာဝေန ဝုတ္တာ, တဗ္ဘာဝေန အကထိတာ အဗျာကတာ အဝိပါကာရဟသဘာဝါ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘အဝိပါကလက္ခဏာ အဗျာကတာ’’တိ. ယထေဝ ဟိ သုခဒုက္ခဝိပါကာရဟာ သုခဒုက္ခဝိပါကာတိ ဧဝံလက္ခဏတာ ကုသလာကုသလာနံ ဝုတ္တာ, ဧဝမိဓာပိ အဝိပါကာရဟာ အဝိပါကာတိ ဧဝံလက္ခဏတာ အဗျာကတာနံ ဝုတ္တာ. တသ္မာ ‘‘အဟောသိ ကမ္မံ နာဟောသိ ကမ္မဝိပါကော န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကော နတ္ထိ ကမ္မဝိပါကော, အတ္ထိ ကမ္မံ နတ္ထိ ကမ္မဝိပါကော န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကော, ဘဝိဿတိ ကမ္မံ န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၃၄) ဧဝံပကာရာနံ ကုသလာကုသလာနံ ကုသလာကုသလဘာဝါနာပတ္တိ အဗျာကတဘာဝါပတ္တိ ဝါ န ဟောတိ. န ဟိ တေ သုခဒုက္ခဝိပါကာရဟာ န ဟောန္တိ ဝိပါကဓမ္မတ္တာ, အဝိပါကာရဟာ ဝါ န ဟောန္တိ အဝိပါကဓမ္မတ္တာဘာဝါတိ.

සාවජ්ජදුක්ඛවිපාකලක්ඛණා - මෙහි ද පවසා ඇති ක්‍රමයට අනුව අර්ථය හා ගැලපීම හැකි පරිදි දත යුතුය. විපාකයට සුදුසු බව කුසල් හා අකුසල්වල ලක්ෂණයක් ලෙස පවසන ලදී. ඒ ස්වභාවයෙන් නොකියන ලද අව්‍යාකෘත ධර්මයෝ විපාක දීමට නුසුදුසු ස්වභාවය ඇත්තෝ වෙති යන අදහසින් 'අවිපාකලක්ඛණා අව්‍යාකතා' යි පවසන ලදී. සැප දුක් විපාක දීමට සුදුසු බව කුසල් අකුසල්වල ලක්ෂණය ලෙස පැවසුවා සේම, මෙහි ද විපාක දීමට නුසුදුසු බව අව්‍යාකෘතයන්ගේ ලක්ෂණය ලෙස පවසන ලදී. එබැවින් 'කර්මය විය, කර්ම විපාකය නොවීය, කර්ම විපාකය නොවන්නේය, කර්ම විපාකය නැත; කර්මය ඇත, කර්ම විපාකය නැත, කර්ම විපාකය නොවන්නේය; කර්මය වන්නේය, කර්ම විපාකය නොවන්නේය' යන මෙවැනි ආකාරයේ කුසල් අකුසල්වලට, කුසල් අකුසල් නොවන බවක් හෝ අව්‍යාකෘත බවක් සිදු නොවේ. මක්නිසාද යත්, ඔවුන් විපාක දෙන ස්වභාවය ඇති ධර්මයන් වන බැවින් සැප දුක් විපාක දීමට නුසුදුසු නොවන නිසාත්, විපාක දෙන ස්වභාවය නැති ධර්මයන් නොවන බැවින් විපාක දීමට නුසුදුසු බවක් ඔවුන් කෙරෙහි නැති නිසාත් ය.

ကုသလာတိ ဝါ ဓမ္မာတိ ဝါတိအာဒီနီတိ ကုသလဓမ္မပဒါနိ ဒွေ, အကုသလဓမ္မပဒါနိ ဒွေ, အဗျာကတဓမ္မပဒါနိ ဒွေတိ. ဧကတ္ထနာနတ္ထာနီတိ ဝိသုံ ဝိသုံ ဒွိန္နံ ဒွိန္နံ အညမညာပေက္ခံ ဧကတ္ထနာနတ္ထတံ စောဒေတိ, န ဆန္နံ. ဒေါသမေတ္ထ ဝတ္တုကာမော စောဒကော ပုစ္ဆတီတိ ဉတွာ အာစရိယော အာဟ ‘‘ကိဉ္စေတ္ထာ’’တိ. ဧတ္ထ [Pg.33] ဧကတ္ထနာနတ္ထတာယံ ကိဉ္စိ ဝတ္တဗ္ဗံ အသမတ္တာ တေ စောဒနာ, အဝသိဋ္ဌံ တာဝ ဗြူဟီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယဒိ ဧကတ္ထာနိ ဣန္ဒသက္ကသဒ္ဒါနံ ဝိယ သဒ္ဒမတ္တေ ဧဝ ဘေဒေါ, ဧဝံ ကုသလဓမ္မသဒ္ဒါနံ, န အတ္ထေတိ. ယထာ ‘‘ဣန္ဒော သက္ကော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဣန္ဒော ဣန္ဒော’’တိ ဝုတ္တသဒိသံ ဟောတိ, ဧဝံ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ ‘‘ကုသလာ ကုသလာ’’တိ ဝုတ္တသဒိသံ ဟောတိ. ဧဝံ ဣတရေသုပိ ‘‘အကုသလာ အကုသလာ’’တိ ဝုတ္တသဒိသတာ ‘‘အဗျာကတာ အဗျာကတာ’’တိ ဝုတ္တသဒိသတာ စ ယောဇေတဗ္ဗာ. အထ နာနတ္ထာနိ, ဣန္ဒကုဝေရသဒ္ဒါနံ ဝိယ သဒ္ဒတော အတ္ထတော စ ကုသလဓမ္မသဒ္ဒါနံ ဘေဒေါ, တထာ အကုသလဓမ္မသဒ္ဒါဒီနန္တိ ဆဟိ ပဒေဟိ စတူဟိ ပဒေဟိ စ ဆ စတ္တာရော စ အတ္ထာ ဘိန္နာ ဝုတ္တာတိ ကုသလတ္တိကာဒီနံ ကုသလဆက္ကာဒိဘာဝေါ, ဟေတုဒုကာဒီနဉ္စ ဟေတုစတုက္ကာဒိဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ.

‘කුසලාති වා ධම්මාති වා’ යනාදී වශයෙන් කුසලධර්ම පද දෙකක් ද, අකුසලධර්ම පද දෙකක් ද, අව්‍යාකෘතධර්ම පද දෙකක් ද වෙති. ‘ඒකත්ථනානත්ථානීති’ යනු ඒ පද දෙක බැගින් වූ යුගලයන් වෙන් වෙන් වශයෙන් ගත් කල, එකිනෙකට සාපේක්ෂව ඒකාර්ථ (එකම අරුත් ඇති) ද නැතහොත් නානාර්ථ (වෙනස් අරුත් ඇති) ද යන්න පිළිබඳව කෙරෙන චෝදනාවකි. එය පද හයටම පොදුවේ කළ චෝදනාවක් නොවේ. මෙහිදී චෝදනා කරන්නා දෝෂයක් දැක්වීමේ අදහසින් විමසන බව දැනගත් ආචාර්යවරයා, ‘මෙහි කුමක් දැයි’ (කිඤ්චෙත්ථ) විමසීය. එහි අදහස නම්, ‘මෙහි ඒකාර්ථ හෝ නානාර්ථ බව සම්බන්ධයෙන් කිව යුත්තක් තිබේ නම්, එය තවම අසම්පූර්ණ බැවින් ඉතිරි කොටස ද පවසන්න’ යන්නයි. ඉදින් ඉන්ද සහ සක්ක යන ශබ්දයන් මෙන් ශබ්ද මාත්‍රයෙහි පමණක් වෙනසක් ඇතිව ඒවා ඒකාර්ථ වන්නේ නම්, කුසල සහ ධර්ම යන ශබ්දයන් සම්බන්ධයෙන් ද එසේම විය යුතුය. නමුත් එහි එබඳු අර්ථයක් නැත. යම් සේ ‘ඉන්ද්‍රයා සක්‍රයා වේ’ යැයි කී කල ‘ඉන්ද්‍රයා ඉන්ද්‍රයා වේ’ යැයි කීවාක් වැනි වේ ද, එසේම ‘කුසලා ධම්මා’ යන වචනය ‘කුසලා කුසලා’ යැයි කීවාක් වැනි වේ. මේ අයුරින්ම අනෙක් පදයන්හි ද ‘අකුසලා අකුසලා’ සහ ‘අව්‍යාකෘතා අව්‍යාකෘතා’ යනුවෙන් කීවාක් වැනි බව යෙදිය යුතුය. ඉදින් ඒවා නානාර්ථ වන්නේ නම්, ඉන්ද සහ කුවේර යන ශබ්දයන් මෙන් ශබ්දයෙන් හා අර්ථයෙන් ද කුසල සහ ධර්ම යන ශබ්දයන්ගේ වෙනසක් තිබිය යුතුය. එවිට අකුසල ධර්ම පද ආදියෙහි ද පද හයකින් අර්ථ හයක් ද, පද හතරකින් අර්ථ හතරක් ද බැගින් වෙන් වෙන්ව කියවෙන බැවින්, කුසල තිකය ආදිය කුසල ෂට්කයක් (හයක්) බවටත්, හේතු දුකය ආදිය හේතු චතුෂ්කයක් (හතරක්) බවටත් පත්වීමේ ප්‍රසංගය පැමිණේ.

နနု တိဏ္ဏံ ဓမ္မသဒ္ဒါနံ တိဏ္ဏံ ဣန္ဒသဒ္ဒါနံ ဝိယ ရူပါဘေဒါ အတ္ထာဘေဒေါတိ ဆက္ကဘာဝေါ န ဘဝိဿတိ, တသ္မာ ဧဝမိဒံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ ‘‘တိကဒုကာနံ စတုက္ကတိကဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီ’’တိ, န ဝတ္တဗ္ဗံ, တိဏ္ဏံ ဓမ္မသဒ္ဒါနံ ဧကတ္ထာနံ တိဏ္ဏံ ဣန္ဒသဒ္ဒါနံ ဝိယ ဝစနေ ပယောဇနာဘာဝါ ဝုတ္တာနံ တေသံ မာသသဒ္ဒါနံ ဝိယ အဘိန္နရူပါနဉ္စ အတ္ထဘေဒေါ ဥပပဇ္ဇတီတိ, ဧဝမပိ ယထာ ဧကော မာသသဒ္ဒေါ အဘိန္နရူပေါ ကာလံ အပရဏ္ဏဝိသေသံ သုဝဏ္ဏမာသဉ္စ ဝဒတိ, ဧဝံ ဓမ္မသဒ္ဒေါပိ ဧကော ဘိန္နေ အတ္ထေ ဝတ္တုမရဟတီတိ ကာလာဒီနံ မာသပဒတ္ထတာယ ဝိယ တဗ္ဗစနီယဘိန္နတ္ထာနံ ဓမ္မပဒတ္ထတာယ အဘေဒေါတိ စတုက္ကတိကဘာဝေါ ဧဝ အာပဇ္ဇတီတိ, နာပဇ္ဇတိ ဧကဿ သဒ္ဒဿ ဇာတိဂုဏကိရိယာဘိန္နာနံ အနဘိဓာနတော. န ဟိ မာသ-သဒ္ဒေါ ဧကော ဇာတိဘိန္နာနံ ကာလာဒီနံ အန္တရေန သရူပေကသေသံ ဝါစကော ဟောတိ. ဣဓ စ ယဒိ သရူပေကသေသော ကတော သိယာ, ဒုတိယော တတိယော စ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ န ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ, ဝုတ္တော စ သော, တသ္မာ ကုသလာဒိ-သဒ္ဒါ ဝိယ အဘိန္နကုသလာဒိဇာတီသု ရူပသာမညေပိ မာသ-သဒ္ဒါ ဝိယ တယော ဝိနိဝတ္တအညဇာတီသု ဝတ္တမာနာ တယော ဒွေ စ ဓမ္မ-သဒ္ဒါ အာပန္နာတိ တိကဒုကာနံ ဆက္ကစတုက္ကဘာဝေါ ဧဝ အာပဇ္ဇတီတိ.

ඉන්ද්‍ර ශබ්ද තුනක් මෙන්, ධර්ම ශබ්ද තුනෙහි රූපය (හැඩය) සමාන බැවින් අර්ථය ද සමාන විය යුතුය. එවිට ෂට්ක භාවයක් (හයක් වීමක්) සිදු නොවේ. එබැවින් ‘තික සහ දුකයන් චතුෂ්ක සහ තික බවට පත්වේ’ යැයි පැවසිය යුතු නොවේ ද? නැත, එය එසේ නොපැවසිය යුතුය. එකම අර්ථය ඇති ඉන්ද්‍ර ශබ්ද තුනක් (එකම වාක්‍යයක) භාවිත කිරීමෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත. නමුත් ‘මාස’ ශබ්දයන් මෙන් රූපයෙන් සමාන වුව ද අර්ථයෙන් වෙනස් බවක් මෙහි තිබිය හැකිය. එසේ වුවත්, එකම ‘මාස’ ශබ්දය කාලය, ධාන්‍ය විශේෂයක් සහ රන් මිනුමක් (සුවණ්ණමාස) යන අර්ථයන්හි වර්තනය වන්නා සේ, එකම ‘ධර්ම’ ශබ්දය ද වෙනස් අර්ථයන්හි පැවතිය හැකිය. එවිට කාලය ආදියෙහි මාස පදයේ අර්ථය මෙන්, ධර්ම පදයේ ද අර්ථයේ වෙනසක් නැති බැවින් (එනම් පද එකක්ම බැවින්) චතුෂ්ක-තික බවම සිදුවේ. එහෙත් එය එසේ සිදු නොවේ; මන්ද යත්, එකම ශබ්දයකින් ජාති, ගුණ, ක්‍රියා යන වෙනස් අර්ථයන් ප්‍රකාශ නොවන බැවිනි. ‘මාස’ ශබ්දය යනු ජාතියෙන් වෙනස් වූ කාලය ආදිය සඳහා රූපයෙන් ඉතිරි වීමක් (සරුපේකශේෂයක්) නොමැතිව වචනයක් නොවේ. මෙහි ද ඉදින් සරුපේකශේෂයක් කරන ලද්දේ නම්, දෙවන හා තුන්වන ධර්ම ශබ්දයන් නොකියවිය යුතුය. එහෙත් ඒවා පවසා ඇත. එබැවින් කුසල ආදී ශබ්දයන් අභින්න කුසල ජාතීන්හි රූපයෙන් සමාන වුව ද, මාස ශබ්දයන් මෙන් වෙනස් ජාතීන්හි පවතින ධර්ම ශබ්ද තුනක් සහ දෙකක් ලැබී ඇත. ඒ නිසා තික සහ දුකයන් ෂට්ක සහ චතුෂ්ක බවටම පත්වන බව ස්ථිර වේ.

ပဒါနဉ္စ အသမ္ဗန္ဓောတိ ကုသလဓမ္မပဒါနံ အညမညံ တထာ အကုသလဓမ္မပဒါနံ အဗျာကတဓမ္မပဒါနဉ္စ အသမ္ဗန္ဓော အာပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဒွိန္နံ ဒွိန္နဉှိ ဣစ္ဆိတော သမ္ဗန္ဓော, န သဗ္ဗေသံ ဆန္နံ စတုန္နံ ဝါ အညမညန္တိ. ဣဒံ ပန ကသ္မာ စောဒေတိ, နနု နာနတ္ထတ္တေ သတိ အတ္ထန္တရဒဿနတ္ထံ ဝုစ္စမာနေသု ဓမ္မ-သဒ္ဒေသု ကုသလာကုသလာဗျာကတ-သဒ္ဒါနံ [Pg.34] ဝိယ အသမ္ဗန္ဓော ဝုတ္တော ယုတ္တော ဧဝါတိ? သစ္စမေတံ, အသမ္ဗန္ဓံ ပန သိဒ္ဓံ ကတွာ ပုရိမစောဒနာ ကတာ ‘‘တိကဒုကာနံ ဆက္ကစတုက္ကဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီ’’တိ, ဣဓ ပန တံ အသမ္ဗန္ဓံ သာဓေတုံ ဣဒံ စောဒိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အထ ဝါ ဧဝမေတ္ထ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ – ယဒိ ပန ဆက္ကစတုက္ကဘာဝံ န ဣစ္ဆသိ, ပဒါနံ သမ္ဗန္ဓေန ဘဝိတဗ္ဗံ ယထာဝုတ္တနယေန, သော စ သမာနဝိဘတ္တီနံ ဒွိန္နံ ဒွိန္နံ သမ္ဗန္ဓော ဧကတ္ထတ္တေ သတိ ယုဇ္ဇေယျ, တွံ ပန နာနတ္ထတံ ဝဒသီတိ ပဒါနဉ္စ တေ အသမ္ဗန္ဓော အာပဇ္ဇတိ, နေဝ နာပဇ္ဇတီတိ. နိယမနတ္ထော စ-သဒ္ဒေါ. ပုဗ္ဗာပရ…ပေ… နိပ္ပယောဇနာနိ နာမ ဟောန္တီတိ ဆက္ကစတုက္ကဘာဝံ အနိစ္ဆန္တဿ, နာနတ္ထတံ ပန ဣစ္ဆန္တဿာတိ အဓိပ္ပာယော. အဝဿဉ္စ သမ္ဗန္ဓော ဣစ္ဆိတဗ္ဗော ပုဗ္ဗာပရဝိရောဓာပတ္တိတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယာပိ စေသာ’’တိအာဒိမာဟ. ပုစ္ဆာ ဟိ ပဒဝိပလ္လာသကရဏေန ဓမ္မာ ဧဝ ကုသလာတိ ကုသလဓမ္မ-သဒ္ဒါနံ ဣဓ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနံ ဧကတ္ထတံ ဒီပေတိ, တဝ စ နာနတ္ထတံ ဝဒန္တဿ နေဝ ဟိ ဓမ္မာ ကုသလာတိ ကတွာ တာယပိ ပုစ္ဆာယ ဝိရောဓော အာပဇ္ဇတိ, ဝုစ္စတိ စ တထာ သာ ပုစ္ဆာတိ န နာနတ္ထတာ ယုဇ္ဇတိ.

‘පදානඤ්ච අසම්බන්ධෝ’ යනු කුසල පදයේ හා ධර්ම පදයේ ද, අකුසල පදයේ හා ධර්ම පදයේ ද, අව්‍යාකෘත පදයේ හා ධර්ම පදයේ ද එකිනෙක සම්බන්ධයක් නොමැති වීමේ දෝෂය පැමිණේ යන අරුතයි. ඔබ බලාපොරොත්තු වන්නේ පද දෙක දෙක බැගින් සම්බන්ධ වීමක් මිස, ඒ පද හයම හෝ හතරම එකිනෙක සම්බන්ධ වීමක් නොවේ. මෙය කුමක් සඳහා චෝදනා කරන්නේ ද? නානාර්ථ වූ විට, අර්ථය වෙනස් කොට දැක්වීම සඳහා කියවෙන ධර්ම ශබ්දයන්හි කුසල, අකුසල, අව්‍යාකෘත ශබ්දයන් මෙන් අසම්බන්ධයක් පැවසීම සුදුසු නොවේ ද? එය සත්‍යයකි. එහෙත් ඒ අසම්බන්ධය සිද්ධ කොට ගෙන ‘තික-දුකයන් ෂට්ක-චතුෂ්ක බවට පත්වේ’ යන මුල් චෝදනාව කරන ලදී. මෙහිදී ඒ අසම්බන්ධය තහවුරු කිරීම සඳහා මෙය චෝදනා කරන ලදැයි දත යුතුය. නැතහොත් මෙහි මෙසේ ගැලපීමක් කළ යුතුය: ඉදින් ඔබ ෂට්ක-චතුෂ්ක භාවය පිළිගන්නේ නැතිනම්, පෙර කී අයුරින් පදයන්ගේ සම්බන්ධයක් තිබිය යුතුය. සමාන විභක්ති ඇති පද දෙකක් සම්බන්ධ වන්නේ ඒවා ඒකාර්ථ වූ විට පමණි. ඔබ පවසන්නේ නානාර්ථ බවයි. එවිට පදයන්ගේ අසම්බන්ධයම සිදුවේ. මෙහි ‘ච’ ශබ්දය නියම අර්ථය දෙයි. ‘පූර්වාපර...පෙ... නිප්පයෝජනානි’ (පෙර පසු සම්බන්ධය නිශ්ඵල වේ) යනු ෂට්ක-චතුෂ්ක භාවය අකැමැති, එහෙත් නානාර්ථ බව කැමති පුද්ගලයා උදෙසා ය. පූර්වාපර විරෝධයක් (පෙර පසු ගැටීමක්) නොවීම සඳහා සම්බන්ධය අත්‍යවශ්‍යයෙන්ම පිළිගත යුතු බව පෙන්වීමට ‘යාපි චේසා’ යනාදිය පවසන ලදී. මන්ද යත්, ප්‍රශ්නය ඇසීමේදී පද මාරු කිරීමෙන් (පද විපල්ලාසයෙන්) ‘ධර්මයන්ම කුසල වේ’ යනුවෙන් මෙහි සඳහන් කුසල-ධර්ම පදයන්හි ඒකාර්ථ බව පෙන්වා දෙයි. ඔබ නානාර්ථ බව පවසන්නේ නම්, ‘ධර්මයන් කුසල වේ’ යන ප්‍රකාශය සමඟ ඒ ප්‍රශ්නය ද පරස්පර වේ. එබඳු ප්‍රශ්නයක් විද්‍යමාන බැවින් නානාර්ථ බව නොගැළපේ.

အပရော နယောတိ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီနံ ဒွိန္နံ ဒွိန္နံ ဧကတ္ထတ္တမေဝ တိဏ္ဏံ ဓမ္မသဒ္ဒါနံ ဧကတ္ထနာနတ္ထတ္တေဟိ စောဒေတိ. တိဏ္ဏံ ဓမ္မာနံ ဧကတ္တာတိအာဒိမှိ ယထာ တီဟိ ဣန္ဒ-သဒ္ဒေဟိ ဝုစ္စမာနာနံ ဣန္ဒတ္ထာနံ ဣန္ဒဘာဝေန ဧကတ္တာ တတော အနညေသံ သက္ကပုရိန္ဒဒသဟဿက္ခသဒ္ဒတ္ထာနံ ဧကတ္တံ, ဧဝံ တိဏ္ဏံ ဓမ္မ-သဒ္ဒတ္ထာနံ ဓမ္မဘာဝေန ဧကတ္တာ တတော အနညေသံ ကုသလာကုသလာဗျာကတ-သဒ္ဒတ္ထာနံ ဧကတ္တံ အာပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဓမ္မော နာမ ဘာဝေါတိ သဘာဝဓာရဏာဒိနာ အတ္ထေန ဓမ္မောတိ ဝုတ္တော, သော စ သဘာဝဿေဝ ဟောတိ, နာသဘာဝဿာတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ဝဒတိ. ဟောတု ဘာဝေါ, တတော ကိန္တိ? ယဒိ တိဏ္ဏံ ဓမ္မသဒ္ဒါနံ နာနတ္ထတာ, တီသု ဓမ္မေသု ယော ကောစိ ဧကော ဓမ္မော ဘာဝေါ, တတော အနညံ ကုသလံ အကုသလံ အဗျာကတံ ဝါ ဧကေကမေဝ ဘာဝေါ. ဘာဝဘူတာ ပန ဓမ္မာ အညေ ဒွေ အဘာဝါ ဟောန္တီတိ တေဟိ အနညေ ကုသလာဒီသု ဒွေ ယေ ကေစိ အဘာဝါ. ယောပိ စ သော ဧကော ဓမ္မော ဘာဝေါတိ ဂဟိတော, သောပိ သမာနရူပေသု တီသု ဓမ္မသဒ္ဒေသု အယမေဝ ဘာဝတ္ထော ဟောတီတိ နိယမဿ အဘာဝါ အညဿ ဘာဝတ္ထတ္တေ သတိ အဘာဝေါ ဟောတီတိ တတော အနညဿပိ အဘာဝတ္တံ အာပန္နန္တိ ကုသလာဒီနံ သဗ္ဗေသမ္ပိ အဘာဝတ္တာပတ္တိ ဟောတိ. န ဟိ ဣန္ဒဿ အမနုဿတ္တေ တတော အနညေသံ သက္ကာဒီနံ မနုဿတ္တံ အတ္ထီတိ.

අනෙක් ක්‍රමය නම්, ‘කුසලා ධම්මා’ යනාදී පද දෙක දෙක ඒකාර්ථ බවම ධර්ම ශබ්ද තුනෙහි ඒකාර්ථ-නානාර්ථ භාවය මඟින් චෝදනා කිරීමයි. ‘තිණ්ණං ධම්මානං ඒකත්තා’ යනාදියෙහි, ඉන්ද්‍ර ශබ්ද තුනකින් කියවෙන ඉන්ද්‍ර අර්ථයන් ‘ඉන්ද්‍ර’ යන ස්වභාවයෙන් එකක් වන්නා සේම, එයින් අන්‍ය නොවන සක්‍ර, පුරින්දද, සහස්සක්ඛ යන ශබ්දයන්ගේ අර්ථ ද එකක්ම වේ. එලෙසම ධර්ම ශබ්ද තුනෙහි අර්ථය ‘ධර්ම’ යන ස්වභාවයෙන් එකක් වන්නේ නම්, එයින් අන්‍ය නොවන කුසල, අකුසල, අව්‍යාකෘත යන ශබ්දයන්ගේ අර්ථ ද එකක්ම වීමේ ප්‍රසංගය පැමිණේ. ‘ධර්මය යනු භවයකි’ (ස්වභාවයකි) යන්නෙන්, ස්වභාවය දැරීම ආදී අර්ථයෙන් ධර්ම යැයි කියනු ලැබේ. එය ස්වභාවයකටම අයත් වන්නක් මිස අස්වභාවයකට (ස්වභාවයක් නොමැති දෙයකට) නොවේ යන අදහසින් පවසයි. එය ස්වභාවය (භවය) වේවා, එයින් කුමක් සිදුවේද? ඉදින් ධර්ම ශබ්ද තුන නානාර්ථ වන්නේ නම්, ධර්ම තුනෙන් යම් කිසි එක් ධර්මයක් ස්වභාවය (භවය) වන අතර, එයින් අන්‍ය වූ කුසල හෝ අකුසල හෝ අව්‍යාකෘත හෝ එකක් පමණක්ම ස්වභාවය වේ. එවිට ස්වභාවයක් වූ ධර්මයන්ට වඩා අන්‍ය වූ ඉතිරි දෙක අභාවයන් (නොමැති දේවල්) බවට පත්වේ. එවිට කුසල ආදියෙන් ද අන්‍ය වූ දෙකක් අභාවයන් වේ. යම් එක් ධර්මයක් ස්වභාවය ලෙස ගත්ත ද, සමාන රූප ඇති ධර්ම ශබ්ද තුනෙන් මෙයම ස්වභාව අර්ථය දිය යුතුය යන නියමයක් නැති බැවින්, වෙනෙකක් ස්වභාව වූ කල අනෙක අභාවයක් වේ. එවිට එයින් අන්‍ය වූවන්ට ද අභාව භාවය පැමිණෙන බැවින්, කුසල ආදී සියල්ල අභාවයට පත්වීමේ දෝෂය පැමිණේ. මන්ද යත්, ඉන්ද්‍රයා මනුෂ්‍යයෙකු නොවන කල්හි, ඔහුගෙන් අන්‍ය නොවන සක්‍ර ආදීන්ට මනුෂ්‍ය භාවයක් නොමැති බැවිනි.

နနု [Pg.35] ဧဝမပိ ဧကဿ ဘာဝတ္တံ ဝိနာ အညေသံ အဘာဝတ္တံ န သက္ကာ ဝတ္တုံ, တတ္ထ စ ဧကေနေဝ ဘာဝေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ နိယမာဘာဝတော တိဏ္ဏမ္ပိ ဘာဝတ္တေ သိဒ္ဓေ တေဟိ အနညေသံ ကုသလာဒီနမ္ပိ ဘာဝတ္တံ သိဒ္ဓံ ဟောတီတိ? န ဟောတိ တိဏ္ဏံ ဓမ္မ-သဒ္ဒါနံ နာနတ္ထဘာဝဿ အနုညာတတ္တာ. န ဟိ တိဏ္ဏံ ဘာဝတ္တေ နာနတ္ထတာ အတ္ထိ, အနုညာတာ စ သာ တယာတိ. နနု တိဏ္ဏံ ဓမ္မာနံ အဘာဝတ္တေပိ နာနတ္ထတာ န သိယာတိ? မာ ဟောတု နာနတ္ထတာ, တဝ ပန နာနတ္ထတံ ပဋိဇာနန္တဿ ‘‘ဧသော ဒေါသော’’တိ ဝဒါမိ, န ပန မယာ နာနတ္ထတာ ဧကတ္ထတာ ဝါ အနုညာတာတိ ကုတော မေ ဝိရောဓော သိယာတိ. အထ ဝါ အဘာဝတ္တံ အာပန္နေဟိ ဓမ္မေဟိ အနညေ ကုသလာဒယောပိ အဘာဝါ ဧဝ သိယုန္တိ ဣဒံ ဝစနံ အနိယမေန ယေ ကေစိ ဒွေ ဓမ္မာ အဘာဝတ္တံ အာပန္နာ, တေဟိ အနညေသံ ကုသလာဒီသု ယေသံ ကေသဉ္စိ ဒွိန္နံ ကုသလာဒီနံ အဘာဝတ္တာပတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ဧကဿ ဘာဝတ္တာ. ယမ္ပိ ဝုတ္တံ ‘‘တေဟိ စ အညော ကုသလပရောပိ အဘာဝေါ သိယာ’’တိ, တံ အနိယမဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ, န သဗ္ဗေသံ အဘာဝသာဓနတ္ထံ. အယဉှိ တတ္ထ အတ္ထော အကုသလပရဿ ဝါ အဗျာကတပရဿ ဝါ ဓမ္မဿ ဘာဝတ္တေ သတိ တေဟိ အညော ကုသလပရောပိ အဘာဝေါ သိယာတိ.

එසේ වුව ද එක් ධර්මයක පැවැත්ම (භවත්වය) හැර අනෙක්වායේ නොපැවැත්ම (අභාවත්වය) පැවසිය නොහැක. එහි දී එක් ධර්මයක පැවැත්ම තිබිය යුතුමය යන නියමයක් නොමැති බැවින්, තුනෙහි ම පැවැත්ම සිද්ධ වූ කල්හි, ඒ තුනට වඩා අන්‍ය නොවන කුසලාදීන්ගේ ද පැවැත්ම සිද්ධ වන්නේ නොවේ ද? එය එසේ නොවේ. 'ධර්ම' යන ශබ්ද තුනෙහි නානාර්ථ බව (වෙනස් අර්ථ ඇති බව) පිළිගෙන ඇති බැවිනි. තුනෙහි ම පැවැත්ම ඇති කල්හි නානාර්ථ බවක් නැතැයි යන්න ඔබ විසින් ද පිළිගන්නා ලද්දකි. යම් හෙයකින් ධර්මයන් තුනෙහි අභාවත්වයෙහි (නොපැවැත්මෙහි) පවා නානාර්ථ බවක් සිදු නොවේ ද? නානාර්ථ බව සිදු නොවේවා, නානාර්ථ බව පිළිගන්නා ඔබට 'මෙය දෝෂයකි' යි මම පවසමි. එහෙත් මා විසින් නානාර්ථ බව හෝ ඒකාර්ථ බව පිළිගෙන නොමැති බැවින් මට කුමන විරෝධයක් ද? එසේත් නැතහොත්, අභාවයට පත් වූ ධර්මයන්ගෙන් අන්‍ය නොවන කුසලාදීන් ද අභාවයන් ම විය යුතුය යන මෙම වචනය, නියමයකින් තොරව යම් කිසි ධර්ම දෙකක් අභාවයට පත් වූයේ ද, ඒවාට වඩා අන්‍ය නොවන කුසලාදීන් අතුරින් යම් කිසි කුසලාදීන් දෙදෙනෙකුගේ අභාවයට පත්වීම අරමුණු කරගෙන 'එකක පැවැත්ම නිසා' යැයි කියන ලදී. 'ඒවාට වඩා අන්‍ය වූ කුසලයට වඩා වැඩි දෙය ද අභාවයක් විය හැකිය' යන්න ද නියමයක් නොමැති බව දැක්වීම සඳහා පවසන ලද්දකි. එය සියල්ලන්ගේ ම අභාවය සාධනය කිරීම පිණිස පවසන ලද්දක් නොවේ. එහි අර්ථය නම්: අකුසලයට හෝ අව්‍යාකතයට වඩා වැඩි වූ ධර්මයක පැවැත්ම ඇති කල්හි, ඒවාට වඩා අන්‍ය වූ කුසලයට වඩා වැඩි වූ දේ ද අභාවයක් විය හැකිය යන්නයි.

သဗ္ဗမေတံ အကာရဏန္တိ ဧတ္ထ ကာရဏံ နာမ ယုတ္တိ. ကုသလကုသလသဒ္ဒါနံ ဝိယ ဧကန္တဧကတ္ထတံ, ကုသလရူပစက္ခုမ-သဒ္ဒါနံ ဝိယ ဧကန္တနာနတ္ထတဉ္စ ဝိကပ္ပေတွာ ယာယံ ပုနရုတ္တိ ဆက္ကစတုက္ကာပတ္တိ အသမ္ဗန္ဓဝိရောဓာဘာဝါပတ္တိ ဒေါသာရောပနယုတ္တိ ဝုတ္တာ, သဗ္ဗာ သာ အယုတ္တိ, တထာ ဧကတ္ထနာနတ္ထတာဘာဝတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယာ ယာ အနုမတိ ယထာနုမတိ အနုမတိယာ အနုမတိယာ ဝေါဟာရသိဒ္ဓိတော. အနုမတိယာ အနုရူပံ ဝါ ယထာနုမတိ, ယထာ အနုမတိ ပဝတ္တာ, တထာ တဒနုရူပံ ဝေါဟာရသိဒ္ဓိတောတိ အတ္ထော. အနုမတိ ဟိ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗာဘာဝတော အစ္စန္တမဘိန္နေသု ကတ္ထစိ ကိရိယာဂုဏာဒိပရိဂ္ဂဟဝိသေသေန အဝိဝဋသဒ္ဒတ္ထဝိဝရဏတ္ထံ ပဝတ္တာ ယထာ ‘‘သက္ကော ဣန္ဒော ပုရိန္ဒဒေါ’’တိ. ကတ္ထစိ အစ္စန္တံ ဘိန္နေသု ယထာ ‘‘ဓဝေါ ခဒိရော ပလာသော စ အာနီယန္တူ’’တိ. ကတ္ထစိ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝတော ဘေဒါဘေဒဝန္တေသု သေယျထာပိ ‘‘နီလုပ္ပလံ ပဏ္ဍိတပုရိသော’’တိ, တာယ တာယ အနုမတိယာ တဒနုရူပဉ္စ တေ တေ ဝေါဟာရာ သိဒ္ဓါ. တသ္မာ ဣဟာပိ ကုသလဓမ္မ-သဒ္ဒါနံ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝတော ဝိသေသတ္ထသာမညတ္ထပရိဂ္ဂဟေန သမာနေ အတ္ထေ ဘေဒါဘေဒယုတ္တေ ပဝတ္တိ အနုမတာတိ [Pg.36] တာယ တာယ အနုမတိယာ တဒနုရူပဉ္စ သိဒ္ဓေါ ဧသော ဝေါဟာရော. တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗမေတံ အကာရဏ’’န္တိ.

මේ සියල්ල අහේතුක යන්නෙහි 'හේතුව' යනු යුක්තියයි. කුසල සහ අකුසල යන ශබ්දයන් මෙන් ඒකාන්තයෙන් ම එකම අර්ථයක් ඇති බව ද, කුසල, රූප, චක්ෂු යන ශබ්දයන් මෙන් ඒකාන්තයෙන් ම නානාර්ථ බව ද විකල්ප කොට දක්වා, යම් පුනරුක්තියක් ද, හය සහ හතර බැගින් පැමිණීම ද, අසම්බන්ධතාවය සහ විරෝධය ඇතිවීම ද යන දෝෂාරෝපණ යුක්තිය පවසන ලද්දේ ද, ඒ සියල්ල අයුක්ති සහගත ය. එසේ ම ඒකාර්ථ-නානාර්ථ බවක් නොමැති හෙයින් ද පවසන ලදී. ඒ ඒ සම්මතය (අනුමතිය) අනුව ව්‍යවහාරය සිද්ධ වන බැවින් 'යථානුමති' යැයි කියනු ලැබේ. සම්මතයට අනුකූලව හෝ යම් පරිදි සම්මතය පවතී ද, ඒ ආකාරයෙන් ම එයට අනුරූපව ව්‍යවහාරය සිද්ධ වේ යන අර්ථයයි. සම්මතය (අනුමතිය) යනු විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයක් නොමැති බැවින් අතිශයින් අභින්න (නොවෙනස්) වූ තැන්හි යම් කිසි ක්‍රියා, ගුණ ආදිය පරිග්‍රහ කිරීමේ විශේෂයකින් අප්‍රකට ශබ්දාර්ථ විවරණය කිරීම පිණිස පවතී. නිදසුනක් ලෙස 'සක්ක, ඉන්ද්‍ර, පුරින්දද' (සක්‍ර දෙවියන් සඳහා පර්යාය පද) යන්නයි. සමහර තැන්හි අතිශයින් භින්න වූ (වෙනස් වූ) තැන්හි 'කරඳ, පලොල් සහ පලාස් ගස් ගෙන එනු' යන්නාක් මෙනි. සමහර තැන්හි විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය ඇති බැවින් භේද සහ අභේද දෙකම ඇති තැන්හි 'නිල් උපුල්, පණ්ඩිත පුරුෂයා' යන්නාක් මෙනි. ඒ ඒ සම්මතය (අනුමතිය) අනුව සහ එයට අනුරූපව ඒ ඒ ව්‍යවහාරයන් සිද්ධ වේ. එබැවින් මෙහි ද කුසල සහ ධර්ම යන ශබ්දයන්ගේ විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය ඇති බැවින්, විශේෂ අර්ථය සහ සාමාන්‍ය අර්ථය පරිග්‍රහ කිරීමෙන් සමාන අර්ථයෙහි භේද-අභේද යුක්තව පැවැත්ම සම්මත වේ. ඒ ඒ සම්මතය අනුව සහ එයට අනුරූපව මෙම ව්‍යවහාරය සිද්ධ වේ. එබැවින් 'මේ සියල්ල අහේතුක ය' (අයුක්ති සහගත ය) යැයි කියන ලදී.

အတ္တနော အတ္တနော အတ္ထဝိသေသံ တဿ ဒီပေန္တီတိ အတ္တနာ ပရိဂ္ဂဟိတံ အတ္တနာ ဝုစ္စမာနံ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာဒိကုသလာဒိဘာဝံ ဓမ္မ-သဒ္ဒဿ ဒီပေန္တိ တဒတ္ထဿ တဗ္ဘာဝဒီပနဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော. န ဟိ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ကုသလာဒိဘာဝေါ ဟောတီတိ. ဣမိနာဝါတိ ‘‘ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ပရိယတ္တိအာဒီသု ဒိဿတီ’’တိအာဒိနာ ‘‘အတ္တနော သဘာဝံ ဓာရေန္တီ’’တိအာဒိနာ စ နယေန. သော ဟိ သဗ္ဗတ္ထ သမာနော, န ကုသလ-သဒ္ဒေါ အာရောဂျာဒီသု ဒိဿတီတိ ‘‘ကုစ္ဆိတေ သလယန္တီ’’တိအာဒိကော, သော စ ဝိသေသနယော ‘‘ဣတော ပရံ ဝိသေသမတ္တမေဝ ဝက္ခာမာ’’တိ ဧတေန အပနီတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. န ဟိ ကုသလာဒိဝိသေသံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တာ သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာတိအာဒယော ဝိသေသာတိ.

තම තමන්ගේ අර්ථ විශේෂය එයට දක්වති යනු තමන් විසින් පිරිසිඳ ගන්නා ලද, තමන් විසින් කියනු ලබන නිවැරදි වූ සැප විපාක ඇති බව ආදී කුසලතා ස්වභාවය 'ධර්ම' යන ශබ්දයට දක්වති, එම අර්ථයේ ඒ ස්වභාවය දැක්වීම් වශයෙන් යනු අදහසයි. ධර්ම ශබ්දය කුසලාදී ස්වභාවයක් නොවේ. 'මේ ක්‍රමයෙන්' යනු 'ධර්ම ශබ්දය පර්යාප්ති ආදියෙහි පෙනේ' යනාදී ලෙස ද 'තම ස්වභාවය දරති' යනාදී ක්‍රමයෙන් ද යන්නයි. එය සියලු තැන්හි සමාන වේ. කුසල ශබ්දය නීරෝගී බව ආදියෙහි දක්නට නොලැබේ යන 'කුච්ඡිතේ සලයන්තී' (ලාමක දේ කම්පා කරයි) යනාදී වූ එම විශේෂ ක්‍රමය 'මෙතැන් සිට විශේෂය පමණක් පවසමු' යන්නෙන් ඉවත් කරන ලදැයි දත යුතුය. කුසලතාදී විශේෂය ගෙන පවත්නා වූ 'සුඛ වේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ' යනාදිය විශේෂයන් නොවන බැවිනි.

၂. သုခဿ စ ပဟာနာတိ ဧတ္ထ သုခိန္ဒြိယံ ‘‘သုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တဉ္စ သုခဝေဒနာဝ ဟောတီတိ ‘‘သုခဝေဒနာယံ ဒိဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ, န ပန ‘‘တိဿော ဣမာ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ သုခါ ဝေဒနာ’’တိဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၂၄၉ အာဒယော) သုခ-သဒ္ဒေါ ဝိယ သုခဝေဒနာသဒ္ဒေန သမာနတ္ထတ္တာ. အယဉှိ သုခိန္ဒြိယတ္ထော သုခ-သဒ္ဒေါ ကာယသုခနံ ကာယာနုဂ္ဂဟံ သာတဝိသေသံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တော, န ပန သုခါ ဝေဒနာ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒနံ ဝေဒေတိ သုခံ ဝါ (မ. နိ. ၁.၄၀၉), ယော သုခံ ဒုက္ခတော’’တိဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၂၅၃) သုခ-သဒ္ဒေါ ဝိယ သာတသာမညံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တောတိ. ယသ္မိံ သတိ သုခဟေတူနံ ပဝတ္တိ, တံ သုခမူလံ. ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေ စ ကာမသမတိက္ကမာဒိကေ ဝိရာဂေ စ သတိ သုခဟေတူနံ ပုညပဿဒ္ဓိအာဒီနံ ပဝတ္တိ ဟောတီတိ တံ ‘‘သုခမူလံ သုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သုခဿ စ အာရမ္မဏတ္တာ ‘‘ရူပံ သုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပုညာနီတိ ယဒိဒံ ဝစနံ, တံ သုခဿ စ အဓိဝစနံ ဣဋ္ဌဝိပါကဿ အဓိဝစနံ တဒတ္ထဿ ဣဋ္ဌဝိပါကဝိပစ္စနတောတိ အတ္ထော. သုခပစ္စယာနံ ရူပါဒီနံ ဣဋ္ဌာနံ ဌာနံ ဩကာသော သဂ္ဂါ နန္ဒနဉ္စာတိ ‘‘သုခါ သဂ္ဂါ သုခံ နန္ဒန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဒိဋ္ဌဓမ္မေတိ ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ. သုခဝိဟာရာတိ ပဌမဇ္ဈာနဝိဟာရာဒီ. နီဝရဏာဒိဗျာဗာဓရဟိတတ္တာ ‘‘အဗျာဗဇ္ဈာ’’တိ ဝုတ္တာ. သဗ္ဗသင်္ခါရဒုက္ခနိဗ္ဗာပနတော တံနိရောဓတ္တာ ဝါ ‘‘နိဗ္ဗာနံ သုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘အဒုက္ခမသုခံ သန္တံ, သုခမိစ္စေဝ ဘာသိတ’’န္တိ အဒုက္ခမသုခေ. ‘‘ဒွေပိ မယာ, အာနန္ဒ, [Pg.37] ဝေဒနာ ဝုတ္တာ ပရိယာယေန သုခါ ဝေဒနာ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၆၇) သုခေါပေက္ခာသု စ ဣဋ္ဌာသူတိ ဧဝမာဒီသု ပဝတ္တိ သင်္ဂဟိတာ.

2. 'සැපය ප්‍රහාණය කිරීමෙන්' යන්නෙහි මෙහි සුඛේන්ද්‍රිය 'සැපය' ලෙස දක්වා ඇත. එය සුඛ වේදනාව ම බැවින් 'සුඛ වේදනාවෙහි දක්න ලැබේ' යැයි කියන ලදී. එහෙත් 'මහණෙනි, මේ වේදනා තුනකි, එනම් සුඛ වේදනාවය' යනාදී තැන්වල පෙනෙන 'සුඛ' ශබ්දය මෙන් සුඛ වේදනා ශබ්දය හා සමාන අර්ථ ඇත්තේ නොවේ. මෙහි සුඛේන්ද්‍රිය අර්ථය ඇති 'සුඛ' ශබ්දය කායික සැපයෙහි කයට අනුග්‍රහ කරන විශේෂ ආශ්වාදයක් ගෙන පවතී. එහෙත් 'යම් කිසි වේදනාවක් විඳියි ද එය සැපයකි' හෝ 'යමෙක් සැපය දුකක් ලෙස දකී ද' යනාදී තැන්වල පවතින 'සුඛ' ශබ්දය මෙන් සාමාන්‍ය ආශ්වාදයක් ගෙන නොපවතී. යමක් ඇති කල්හි සැපයට හේතු වන කරුණු පවතී ද, එය 'සුඛමූල' (සැපයට මුල) වේ. බුද්ධෝත්පාදය ඇති කල්හි ද, කාමයන් ඉක්මවා යාම ආදී විරාගය ඇති කල්හි ද, පින් සහ පස්සද්ධිය (සන්සිඳීම) වැනි සැපයේ හේතූන් පවතින බැවින් එය 'සුඛමූලං සුඛං' (සැපයේ මුල සැපයකි) යැයි පවසන ලදී. සැපයට අරමුණක් වන බැවින් 'රූපය සැපයකි' යැයි කියන ලදී. 'පින්' යන යම් වචනයක් වේ ද, එය සැපය සඳහා ද, ඉෂ්ට විපාක සඳහා ද භාවිත වන නමකි. එහි අර්ථය නම් එහි අර්ථය ඉෂ්ට විපාක වශයෙන් විපාක දීම යන්නයි. සැපයට ප්‍රත්‍ය වන රූප ආදී ඉෂ්ට වස්තූන් පවතින ස්ථානය හෝ අවකාශය සගලොව සහ නන්දන වනය බැවින් 'සගලොව සැපයකි, නන්දන වනය සැපයකි' යැයි කියන ලදී. 'දිට්ඨධම්ම' යනු මේ ආත්ම භවයෙහි ය. 'සුඛවිහාර' යනු ප්‍රථමධ්‍යාන විහරණ ආදියයි. නීවරණාදී පීඩාවන්ගෙන් තොර බැවින් ඒවා 'අබ්‍යාබජ්ඣ' (නිර්ව්‍යාපාර/පීඩා රහිත) යැයි කියනු ලැබේ. සියලු සංස්කාර දුක් නිවා දමන බැවින් හෝ ඒවා නිරුද්ධ වන බැවින් 'නිවන සැපයකි' යැයි පවසන ලදී. 'ආදි' ශබ්දයෙන් 'නොදුක් නොවූ ශාන්ත සැපය ම පවසන ලදී' යනුවෙන් අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවෙහි ද, 'ආනන්දය, මා විසින් පර්යාය වශයෙන් සැප වේදනාව ද දුක් වේදනාව ද යන දෙක ම පවසන ලදී' යනුවෙන් සුඛ, උපේක්ෂා සහ ඉෂ්ට අරමුණුවල ද පවත්නා වූ ව්‍යවහාරයන් මෙහි සංග්‍රහ වේ.

ဒုက္ခဝတ္ထူတိ ဒုက္ခဿ ဩကာသော. အတ္တနော ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမ္ပိ ဟိ တံ ဒုက္ခံ ဇာတိအာဒီသု ဝိဇ္ဇမာနေသု တဗ္ဗတ္ထုကံ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဒုက္ခပစ္စယေတိ ဒုက္ခဟေတုမှိ, ဒုက္ခဿ ဇနကေတိ အတ္ထော. ဒုက္ခပစ္စယဋ္ဌာနေတိ ဒုက္ခဇနကကမ္မဿ သဟာယဘူတာနံ အနိဋ္ဌရူပါဒိပစ္စယာနံ ဌာနေ. ပစ္စယသဒ္ဒေါ ဟိ ဇနကေ ဇနကသဟာယေ စ ပဝတ္တတီတိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၃.၁၅, ၄၅-၄၆, ၇၆) သင်္ခါရဒုက္ခာဒီသု ပဝတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သမ္ပယုတ္တေ ဝတ္ထုဉ္စ ကရဇကာယံ သုခယတိ လဒ္ဓဿာဒေ အနုဂ္ဂဟိတေ ကရောတီတိ သုခါ. သုခါတိ ဝေဒနာသဒ္ဒမပေက္ခိတွာ သုခဘာဝမတ္တဿ အပ္ပကာသနေန နပုံသကလိင်္ဂတာ န ကတာ. သဘာဝတော သင်္ကပ္ပတော စ ယံ ဣဋ္ဌံ, တဒနုဘဝနံ ဣဋ္ဌာကာရာနုဘဝနံ ဝါ ဣဋ္ဌာနုဘဝနံ.

'දුක්ඛ වස්තු' යනු දුක ඇති වීමට ඉඩකඩයි. තමාගේ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් උපදින්නා වූ ඒ දුක ජාති ආදිය පවතින කල්හි එය වස්තු (පදනම) කොටගෙන උපදී. 'දුක්ඛ ප්‍රත්‍යයෙහි' යනු දුකට හේතුවෙහි, එනම් දුක උපදවන්නා වූ දෙයෙහි යන්න අර්ථයයි. 'දුක්ඛ ප්‍රත්‍යය ස්ථානයෙහි' යනු දුක උපදවන කර්මයට සහාය වන්නා වූ අනිෂ්ට රූප ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ ස්ථානයෙහි යන්නයි. 'ප්‍රත්‍ය' යන ශබ්දය උපදවන්නා වූ (ජනක) දෙයට මෙන්ම උපදවන්නාට සහාය වන දෙයට ද යෙදේ. 'යමක් අනිත්‍ය ද එය දුකකි' යනාදී දේශනා අනුව සංඛාර දුක්ඛ ආදියෙහි ද මෙසේ පැවැත්ම දත යුතුය. සම්ප්‍රයුක්ත වූ (සිත හා චෛතසික) වස්තුව ද කර්මජ කය ද සතුටු කරවන බැවින් ද, ලැබුණු ආශ්වාදය අනුග්‍රහ කරන බැවින් ද 'සුඛා' (සුඛ වේදනාව) නම් වේ. 'සුඛා' යනු වේදනා යන ශබ්දය අපේක්ෂාවෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් යොදා ඇති අතර, සුඛ ස්වභාවය පමණක් ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා නපුංසක ලිංගය යොදා නැත. ස්වභාවයෙන් මෙන්ම සංකල්පයෙන් ද යමක් ඉෂ්ට (කැමති දේ) වේ ද, එය අනුභව කිරීම හෝ ඉෂ්ට ආකාරයෙන් අනුභව කිරීම 'ඉෂ්ටානුභවය' (ඉෂ්ට වූ දේ විඳීම) යි.

သမန္တိ အဝိသမံ. သမာ ဧကီဘာဝူပဂတာ ဝိယ ယုတ္တာ, သမံ ဝါ သဟ ယုတ္တာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧကုပ္ပာဒါတိ ဧကော သမာနော ဥပ္ပာဒေါ ဧတေသန္တိ ဧကုပ္ပာဒါ, သမာနပစ္စယေဟိ သဟုပ္ပတ္တိကာတိ အတ္ထော. သဟုပ္ပတ္တိကာနံ ရူပါရူပါနဉ္စ အညမညသမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ‘‘ဧကနိရောဓာ’’တိ ဝုတ္တံ, ယေ သမာနုပ္ပာဒါ သမာနနိရောဓာ စ, တေ သမ္ပယုတ္တာတိ ရူပါရူပါနံ အညမညသမ္ပယောဂေါ နိဝါရိတော ဟောတိ. ဧဝမပိ အဝိနိဗ္ဘောဂရူပါနံ အညမညသမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ‘‘ဧကဝတ္ထုကာ’’တိ ဝုတ္တံ, ယေ ဧကုပ္ပာဒါ ဧကနိရောဓာ ဧကဝတ္ထုကာ စ, တေ သမ္ပယုတ္တာတိ. ဧဝမပိ အဝိနိဗ္ဘောဂရူပေသု ဧကံ မဟာဘူတံ သေသမဟာဘူတောပါဒါရူပါနံ နိဿယပစ္စယော ဟောတီတိ တေန တာနိ ဧကဝတ္ထုကာနီတိ, စက္ခာဒိနိဿယဘူတာနိ ဝါ ဘူတာနိ ဧကံ ဝတ္ထု ဧတေသု သန္နိဿိတန္တိ ဧကဝတ္ထုကာနီတိ ကပ္ပေန္တဿ တေသံ သမ္ပယုတ္တတာပတ္တိ သိယာတိ တန္နိဝါရဏတ္ထံ ‘‘ဧကာရမ္မဏာ’’တိ ဝုတ္တံ, ယေ ဧကုပ္ပာဒါ…ပေ… ဧကာရမ္မဏာ စ ဟောန္တိ, တေ သမ္ပယုတ္တာတိ. ပဋိလောမတော ဝါ ဧကာရမ္မဏာတိ ဝုတ္တေ ဧကဝီထိယဉ္စ ပဉ္စဝိညာဏသမ္ပဋိစ္ဆနာနံ နာနာဝီထိယံ ပရသန္တာနေ စ ဧကသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ ဘိန္နဝတ္ထုကာနံ သမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ‘‘ဧကဝတ္ထုကာ’’တိ ဝုတ္တံ, ယေ ဧကဝတ္ထုကာ ဟုတွာ ဧကာရမ္မဏာ, တေ သမ္ပယုတ္တာတိ. ဧဝမပိ သမ္ပဋိစ္ဆနသန္တီရဏာဒီနံ သမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ‘‘ဧကနိရောဓာ’’တိ ဝုတ္တံ, ယေ ဧကနိရောဓာ [Pg.38] ဟုတွာ ဧကဝတ္ထုကာ ဧကာရမ္မဏာ, တေ သမ္ပယုတ္တာတိ. ကိံ ပန နာနုပ္ပာဒါပိ ဧဝံ တိဝိဓလက္ခဏာ ဟောန္တိ, အထ ဧကုပ္ပာဒါ ဧဝါတိ ဝိစာရဏာယ ဧကုပ္ပာဒါ ဧဝ ဧဝံ တိဝိဓလက္ခဏာ ဟောန္တီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဧကုပ္ပာဒါ’’တိ ဝုတ္တံ.

'සම' යනු විෂම නොවන බවයි. එක්වූ බවට පත්වූවාක් මෙන් යෙදුණු දේ 'සම' වේ. එසේ නැතහොත් 'සම' (එක්ව) යෙදුණු බැවින් 'සම' නම් වේ. 'එකුප්පාද' යනු මොවුන්ගේ උත්පාදය (ඉපදීම) එකක් ම වූ බැවින් එකුප්පාද නම් වේ; එනම් සමාන ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් එක්ව ඉපදෙන ස්වභාවය ඇති බවයි. එක්ව උපදින රූප හා අරූප ධර්මයන් අතර ද අන්‍යෝන්‍ය සම්ප්‍රයුක්ත බවක් ඇති වේ යැයි සිතිය හැකි බැවින් 'ඒකනිරෝධ' (එකම නිරෝධය ඇති) යන්න වදාරන ලදී. එනම් යම් ධර්ම කෙනෙක් සමාන උත්පාදයක් හා සමාන නිරෝධයක් ඇත්තෝ ද, ඔවුහු සම්ප්‍රයුක්ත වෙති. එවිට රූප හා අරූප අතර අන්‍යෝන්‍ය සම්ප්‍රයුක්ත බව වැළකේ. මෙසේ වූ කල අවිනිර්භෝග රූපයන් (වෙන් කළ නොහැකි රූප) අතර ද අන්‍යෝන්‍ය සම්ප්‍රයුක්ත බවක් ඇති වේ යැයි සිතිය හැකි බැවින් 'ඒකවත්ථුක' (එකම වස්තුවක් ඇති) යන්න වදාරන ලදී. යම් ධර්ම කෙනෙක් එකම උත්පාදයක්, එකම නිරෝධයක් හා එකම වස්තුවක් ඇත්තෝ ද, ඔවුහු සම්ප්‍රයුක්ත වෙති. මෙසේ වූ කල ද අවිනිර්භෝග රූපයන්හි එක් මහා භූතයක් සෙසු මහා භූතයන්ට හා උපාදාය රූපයන්ට නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වන බැවින්, ඒවා ද ඒකවත්ථුක ලෙස හෝ චක්ඛු ආදී නිශ්‍රය වූ භූත රූප එක් වස්තුවක් ලෙස මොවුන් කෙරෙහි රඳා පවතින බව සලකා ඒවා අතර ද සම්ප්‍රයුක්ත බවක් ඇතැයි යමෙකු කල්පනා කළහොත්, එය වැළැක්වීම පිණිස 'ඒකාරම්මණ' (එකම අරමුණක් ඇති) යන්න වදාරන ලදී. යම් ධර්ම කෙනෙක් එකම උත්පාදය ඇති... පෙ... එකම අරමුණ ඇති වෙත් ද, ඔවුහු සම්ප්‍රයුක්ත වෙති. ප්‍රතිලෝම වශයෙන් ගතහොත්, 'ඒකාරම්මණ' යැයි පැවසූ විට එක් වීථියක පවතින පංචවිඤ්ඤාණ හා සම්පටිච්ඡන සිත ද, වෙනත් වීථිවල හෝ අන්‍ය සන්තානවල එකම අරමුණෙහි උපදින්නා වූ විවිධ වස්තු ඇති සිත් අතර ද සම්ප්‍රයුක්ත බවක් ඇති වේ යැයි සිතිය හැකි බැවින් 'ඒකවත්ථුක' යන්න වදාරන ලදී. එකම වස්තුවක උපදින අතරම එකම අරමුණක් ඇති ධර්ම සම්ප්‍රයුක්ත වෙති. එවිට ද සම්පටිච්ඡන, සන්තීරණ ආදී සිත් අතර සම්ප්‍රයුක්ත බවක් ඇතැයි සිතිය හැකි බැවින් 'ඒකනිරෝධ' යන්න වදාරන ලදී. එකම නිරෝධය ඇතිව එකම වස්තුවක එකම අරමුණක් ඇති ධර්ම සම්ප්‍රයුක්ත වෙති. ඉපදීමෙන් පසු වෙනස් වූවන් හට ද මෙසේ ත්‍රිවිධ ලක්ෂණයන් තිබේ ද, නැතහොත් එකම උත්පාදයක් ඇති අයට ම ද? යන විමසීමේදී එකම උත්පාදයක් ඇති අයට පමණක් මෙසේ ත්‍රිවිධ ලක්ෂණයන් ඇති වන බව පෙන්වීමට 'එකුප්පාද' යන්න වදාරන ලදී.

၃. ဝိပက္ကဘာဝမာပန္နာနံ အရူပဓမ္မာနန္တိ ယထာ သာလိဗီဇာဒီနံ ဖလာနိ တံသဒိသာနိ နိဗ္ဗတ္တာနိ ဝိပက္ကာနိ နာမ ဟောန္တိ, ဝိပါကနိရုတ္တိဉ္စ လဘန္တိ, န မူလင်္ကုရပတ္တခန္ဓနာဠာနိ, ဧဝံ ကုသလာကုသလာနံ ဖလာနိ အရူပဓမ္မဘာဝေန သာရမ္မဏဘာဝေန သုက္ကကဏှာဒိဘာဝေန စ တံသဒိသာနိ ဝိပက္ကဘာဝမာပန္နာနီတိ ဝိပါကနိရုတ္တိံ လဘန္တိ, န ရူပဓမ္မာ ကမ္မနိဗ္ဗတ္တာပိ ကမ္မာသဒိသာတိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ဇာတိဇရာသဘာဝါတိ ဇာယနဇီရဏသဘာဝါ. ဝိပါကပကတိကာတိ ဝိပစ္စနပကတိကာ. ဝိပစ္စနသဘာဝတာ စ အနုပစ္ဆိန္နာဝိဇ္ဇာတဏှာမာနသန္တာနေ သဗျာပါရတာ, တေန အဘိညာဒိကုသလာနံ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာဒိအကုသလာနဉ္စ ဝိပါကာနုပ္ပာဒနေပိ ဝိပါကဓမ္မတာ သိဒ္ဓါ ဟောတိ. ဝိပက္ကဘာဝန္တိ စေတ္ထ ဘာဝ-သဒ္ဒေန သဘာဝေါ ဧဝ ဝုတ္တော. တံ ယထာဝုတ္တံ ဝိပက္ကသဘာဝံ ဒုတိယဿ ဝုတ္တံ ဝိပစ္စနသဘာဝဉ္စ ဂဟေတွာ ‘‘ဥဘယသဘာဝပဋိက္ခေပဝသေနာ’’တိ အာဟ.

3. 'විපාක බවට පත් වූ අරූප ධර්මයන්ගේ' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේයි: ඇල් වී බීජ ආදියේ ඵලයන් එම බීජයන්ට සමාන ලෙස හටගත් විට ඒවා විපාක නම් වේ, 'විපාක' යන නාමය ද ලබයි; නමුත් මුල්, අංකුර, පත්‍ර, කඳ හෝ කරල් විපාක නම් නොවේ. එමෙන්ම කුසල් අකුසල්වල ඵලයන් ද අරූප ධර්ම ස්වභාවයෙන් ද, අරමුණු සහිත ස්වභාවයෙන් ද, ශුක්ල හා කෘෂ්ණ ආදී ස්වභාවයෙන් ද එම කර්මයන්ට ම සමාන ලෙස විපාක බවට පත්වන බැවින් 'විපාක' යන නාමය ලබයි. කර්මයෙන් හටගත් රූප ධර්මයන් ද කර්මයට අසමාන බැවින් විපාක නම් නොවන බව පෙන්වීමට මෙසේ වදාරන ලදී. 'ජාතිජරා ස්වභාව' යනු ඉපදෙන හා දිරා යන ස්වභාවයයි. 'විපාක ප්‍රකෘතිය' යනු විපාක දෙන ස්වභාවයයි. විපාක දෙන ස්වභාවය නම් නොසිඳුණු අවිද්‍යා, තණ්හා හා මාන ඇති සන්තානයක ක්‍රියාත්මක වීමයි. ඒ නිසා අභිඥා ආදී කුසලයන්ගේ සහ භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු අකුසලයන්ගේ ද විපාකයක් නූපදින අවස්ථාවක වුව ද, ඒවායෙහි විපාක දෙන ස්වභාවය (විපාක ධර්මතාවය) සිද්ධ වේ. මෙහි 'විපාක භාවය' යන්නෙහි භාව ශබ්දයෙන් ස්වභාවය ම කියැවේ. එසේ කියන ලද විපාක ස්වභාවය සහ දෙවනුව කියන ලද විපාක දෙන ස්වභාවය යන දෙකම ගෙන 'උභය ස්වභාවය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම් වශයෙන්' යැයි පවසන ලදී.

၄. ဥပေတေန အာဒိန္နာ ဥပါဒိန္နာ. ကိံ ပန တံ ဥပေတံ, ကေန စ ဥပေတံ, ကထဉ္စ ဥပေတံ, ကေ စ တေန အာဒိန္နာတိ? သတိ စ လောကုတ္တရာနံ ကေသဉ္စိ အာရမ္မဏဘာဝေ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ ဥပေတသဒ္ဒသမ္ဗန္ဓိနာ ဥပယ-သဒ္ဒေန ဝုစ္စမာနာဟိ စတုဗ္ဗိဓုပါဒါနဘူတာဟိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ဥပေတံ, တေဟိ စ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဥပေတံ, န သမန္နာဂမဝသေန. သတိ စ သဗ္ဗတေဘူမကဓမ္မာနံ ဥပါဒါနာရမ္မဏတ္တေ ယေဟိ ဝိပါကကဋတ္တာရူပါနိ အမှေဟိ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ အမှာကံ ဧတာနိ ဖလာနီတိ ဂဏှန္တေဟိ ဝိယ အာဒိန္နာနိ, တာနိ တေဘူမကကမ္မာနိ ကမ္မဘာဝေန ဧကတ္တံ ဥပနေတွာ ဥပေတန္တိ ဣဓ ဂဟိတာနိ. တေဟိ စ နိဗ္ဗတ္တာနိ ဝိပါကကဋတ္တာရူပါနိ ဥပါဒိန္နာ ဓမ္မာတိ သဗ္ဗမေတံ ဒဿေတုံ ‘‘အာရမ္မဏကရဏဝသေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အယဉ္စ အတ္ထနယော ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗော, န ဝစနာနုပုဗ္ဗေနာတိ. ဧတ္ထာဟ – ယဒိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ဥပေတေန အာဒိန္နာ ဥပါဒိန္နာ, သဗ္ဗတေဘူမကဓမ္မာ စ တဏှာဒီနံ အာရမ္မဏာ ဟောန္တိ, န စ ဥပေတသဒ္ဒေါ ကမ္မေ ဧဝ နိရုဠှော, တေန ကမ္မဿေဝ ဂဟဏေ ကာရဏံ နတ္ထိ, တသ္မာ သဗ္ဗတေဘူမကဓမ္မပစ္စယုပ္ပန္နာနံ [Pg.39] အဝိဇ္ဇာဒိဟေတူဟိ နိဗ္ဗတ္တာနံ သင်္ခါရာဒိဖလာနံ ဥပါဒိန္နတ္တံ အာပဇ္ဇတိ တေသမ္ပိ တေဟိဖလဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ. ဥပ-သဒ္ဒေန စ ဥပေတတာမတ္တံ ဇောတိတံ, န အာရမ္မဏကရဏံ သမန္နာဂမနိဝတ္တကံ, အာဒိန္န-သဒ္ဒေန စ ဂဟိတတာမတ္တံ ဝုတ္တံ, န ကမ္မသမုဋ္ဌာနတာဝိသေသော. တသ္မာ သဗ္ဗပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ဥပါဒိန္နတ္တံ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ ဗောဓနေယျဇ္ဈာသယဝသေန ဒေသနာပဝတ္တိတော. ယေသဉှိ ဗောဓနတ္ထံ ‘‘ဥပါဒိန္နာ’’တိ ဧတံ ဝုတ္တံ, တေ တေနေဝ ဝစနေန ယထာဝုတ္တပ္ပကာရေ ဓမ္မေ ဗုဇ္ဈိံသု, ဧတရဟိ ပန တာဝတာ ဗုဇ္ဈိတုံ အသက္ကောန္တေန သုတွာ တဒတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဧသာ အတ္ထဝိဘာဝနာ ကတာ ‘‘ကမ္မုနာ’’တိ.

4. 'උපාදානය හා සම්බන්ධ වී ගන්නා ලද්දේ උපාදින්න' නම් වේ. ඒ සම්බන්ධ වූයේ කුමක් ද? කුමක් හා සම්බන්ධ වූයේ ද? කෙසේ සම්බන්ධ වූයේ ද? ඒ මගින් ගන්නා ලද්දේ කවුරුන් ද? ඇතැම් ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ද අරමුණු වන බැවින්, ඒවා බැහැර කිරීම පිණිස 'උපේත' ශබ්දය හා බැඳුණු 'උපාය' යන වචනයෙන් පැවසෙන සිව්වැදෑරුම් උපාදාන වූ තණ්හා-දිට්ඨි මගින් සම්බන්ධ වූ බව කියැවේ. එය සම්බන්ධ වූයේ අරමුණු කිරීමේ වශයෙනි, සමන්වාගම වශයෙන් නොවේ. තෛභූමක සියලු ධර්මයන් උපාදානයන්ට අරමුණු වන බැවින්, ඒ අතරින් 'මෙය අප විසින් උපදවන ලද බැවින් අපගේ ඵලයන් වේ' යැයි ගන්නාක් මෙන්, තෛභූමක කර්මයන් හා සම්බන්ධ වී හටගත් යම් විපාක හා කටත්තා රූප වෙත් ද, ඒවා මෙහි 'උපේත' යනුවෙන් ගන්නා ලදී. ඒවායින් හටගත් විපාක හා කටත්තා රූප 'උපාදින්න ධර්ම' නම් වේ. මේ සියල්ල පෙන්වීමට 'අරමුණු කිරීමේ වශයෙන්' යනාදිය පවසන ලදී. මෙම අර්ථ ක්‍රමය අවස්ථාවට අනුව යොදාගත යුතු අතර, වචන පෙළගැස්ම අනුව ම නොගත යුතුය. මෙහිදී ප්‍රශ්නයක් නැගිය හැකිය: ඉදින් අරමුණු කිරීමේ වශයෙන් තණ්හා-දිට්ඨීන් හා සම්බන්ධ වී ගන්නා ලද්දේ උපාදින්න නම්, සියලු තෛභූමක ධර්මයන් ද තණ්හාදීන්ට අරමුණු වන බැවින් සහ 'උපේත' ශබ්දය කර්මය සඳහා ම පමණක් වෙන් වූවක් නොවන බැවින්, කර්මය ම ගැනීමට විශේෂ හේතුවක් නැත. එබැවින් අවිද්‍යාදී හේතුන්ගෙන් හටගත් සංඛාරාදී ඵලයන් ද ඵලයන් ලෙස ගන්නා බැවින් ඒවා ද උපාදින්න විය යුතු නොවේ ද? තවද 'උප' ශබ්දයෙන් සම්බන්ධ බව පමණක් හැඟවෙන අතර, අරමුණු කිරීම් වශයෙන් සම්බන්ධ වීම හෝ සමන්වාගමය වැළැක්වීමක් සිදු නොවේ. 'ආදින්න' ශබ්දයෙන් ද ගන්නා ලද බව පමණක් පැවසෙන අතර කර්මයෙන් උපන් බවට විශේෂයක් නොදැක්වේ. එසේ නම් සියලු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් ධර්මයන් උපාදින්න විය යුතු නොවේ ද? පිළිතුර නම්: එසේ නොවේ, මන්ද දේශනාව පවත්වනුයේ අවබෝධ කරගන්නා තැනැත්තාගේ අධ්‍යාශය අනුව බැවිනි. 'උපාදින්න' යන වචනය යමෙකුගේ අවබෝධය පිණිස වදාරන ලද්දේ ද, ඔවුහු ඒ වචනයෙන් ම කියන ලද අයුරින් ධර්මයන් අවබෝධ කරගත්හ. නමුත් දැන් එපමණකින් අවබෝධ කරගත නොහැකි අය විසින් ශ්‍රවණය කොට එහි අර්ථය දත යුතු බැවින් 'කර්මය මගින්' යැයි මෙම අර්ථ විවරණය කරන ලදී.

အယံ ပန အပရော အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – ဥပ-သဒ္ဒေါ ဥပေတံ ဒီပေတိ. အယဉှိ ဥပ-သဒ္ဒေါ သမာသေ ပယုဇ္ဇမာနော ‘‘အတိမာလာ’’တိအာဒီသု အတိ-သဒ္ဒေါ ဝိယ အတိက္ကမနံ သသာဓနံ ဥပဂမနံ သသာဓနံ ဝဒတိ, ဥပဂမနဉ္စ ဥပါဒါနဥပယော, တေန ဥပဂတံ ဥပေတံ. ကိံ ပန တန္တိ? ယံ အသတိ ဥပါဒါနေ န ဟောတိ, တံ ‘‘ဥပါဒါနပစ္စယာ ဘဝေါ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ တေဘူမကကမ္မံ ပစ္စယဘာဝေန ပုရိမဇာတုပ္ပန္နေန ဥပါဒါနေန ဥပဂတတ္တာ ‘‘ဥပေတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. န ဟိ ကောစိ အနုပဂ္ဂမ္မ အနိစ္ဆန္တော ကမ္မံ ကရောတီတိ. တေန ဥပေတေန ကမ္မုနာ ပုနဗ္ဘဝဿ အာဒါနံ ဟောတိ. ကမ္မုနာ ဟိ သာသဝေန သတ္တာ အာဒိယန္တိ ပုနဗ္ဘဝံ, တသ္မာ အာဒါတဗ္ဗဘာဝေန ပါကဋော ပုနဗ္ဘဝေါ. သော စ ဥပပတ္တိဘဝေါ တေဘူမကဝိပါကကဋတ္တာရူပသင်္ဂဟော ‘‘ဘဝပစ္စယာ ဇာတီ’’တိ ဧတ္ထ ဇာတိဝစနေ သမဝရုဒ္ဓေါတိ ဥပါဒိန္နဝစနေန ဥပပတ္တိဘဝေါ ဝုစ္စတိ, ဥပပတ္တိဘဝေါ စ တေဘူမကဝိပါကကဋတ္တာရူပါနီတိ ဓာတုကထာယံ ပကာသိတမေတံ. တသ္မာ ဥပေတေန အာဒိန္နာတိ တေ ဧဝ ဓမ္မာ ဝုစ္စန္တီတိ သိဒ္ဓေါ အယမတ္ထောတိ. ဥပါဒိန္န-သဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဝတွာ တံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဥပါဒါနိယ-သဒ္ဒဿ ဝိသုံ ဥပါဒိန္နသဒ္ဒါနပေက္ခံ အတ္ထံ ဝတ္တုံ ‘‘အာရမ္မဏဘာဝံ ဥပဂန္တွာ’’တိအာဒိမာဟ. တသ္မာ ဧဝ အဝိသေသေတွာ ‘‘ဥပါဒါနဿ အာရမ္မဏပစ္စယဘူတာနမေတံ အဓိဝစန’’န္တိ ဝုတ္တံ. တံ ပန ဥပါဒါနိယံ ဥပါဒိန္နံ အနုပါဒိန္နန္တိ ဒုဝိဓံ. တသ္မာ တံ ဝိသေသနေန ဒဿေန္တော ‘‘ဥပါဒိန္နာ စ တေ ဥပါဒါနိယာ စာ’’တိအာဒိမာဟ.

මෙහි තවත් අර්ථයක් දත යුතුය - 'උප' යන ශබ්දයෙන් 'උපේත' (පැමිණි/යුක්ත) යන්න පවසයි. සමාස පදයන්හි යෙදෙන මේ 'උප' ශබ්දය 'අතිමාලා' යනාදියෙහි 'අති' ශබ්දය මෙන් ඉක්මවා යාමක් හෝ පැමිණීමක් ප්‍රකාශ කරයි. පැමිණීම යනු උපාදානය කරා එළඹීමයි. එයින් උපගත වූයේ 'උපේත' යි. එය කුමක්ද? උපාදානය නොමැති කල්හි යමක් සිදු නොවේද, එය 'උපාදාන පච්චයා භවෝ' (උපාදානය හේතුවෙන් භවය වේ) යනුවෙන් වදාළ තේභූමික කර්මයයි. පෙර උපන් උපාදානය විසින් උපගත වූ (එළඹි) බැවින් එය 'උපේත' යයි කියනු ලැබේ. කිසිවෙක් (උපාදානයෙන්) තොරව, අකමැත්තෙන් කර්මයක් නොකරයි. එම උපේත වූ කර්මය මගින් පුනර්භවය ග්‍රහණය කර ගැනීම (ආදානය) සිදු වේ. සාශ්‍රව කර්මය මගින් සත්වයෝ පුනර්භවය ලබා ගනිති. එබැවින් උපාදානයට අරමුණු වන බැවින් පුනර්භවය ප්‍රකටය. එම උප්පත්ති භවය තේභූමික විපාක හා කටත්තා රූපයන්ගේ සංග්‍රහයකි. එය 'භව පච්චයා ජාති' යන මෙහි 'ජාති' යන වචනයෙන් ඇතුළත් වේ. එබැවින් 'උපාදින්න' යන වචනයෙන් උප්පත්ති භවය කියනු ලැබේ. උප්පත්ති භවය යනු තේභූමික විපාක හා කටත්තා රූප බව ධාතුකථාවෙහි ප්‍රකාශ කර ඇත. එබැවින් උපේත විසින් ලබා ගන්නා ලද (ආදින්න) එම ධර්මයන්ම කියනු ලැබේ යන අර්ථය සිද්ධ වේ. 'උපාදින්න' ශබ්දයේ අර්ථය කියා, එය අත්හැර 'උපාදානිය' ශබ්දයේ අර්ථය 'උපාදින්න' ශබ්දය මත රඳා නොපවතින ලෙස වෙනමම පැවසීමට 'ආරම්මණ භාවයට පැමිණ' යනාදිය වදාළහ. එබැවින් විශේෂයක් නොකොට 'මෙය උපාදානයට අරමුණු ප්‍රත්‍ය වූ ධර්මයන්ට නමකි' යනුවෙන් වදාළහ. එම උපාදානිය ධර්ම 'උපාදින්න' සහ 'අනුපාදින්න' වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එබැවින් එය විශේෂණ කොට පෙන්වීමට 'උපාදින්නා ච තේ උපාදානියා ච' යනාදිය වදාළහ.

၅. သံကိလေသောတိ ဒသ ကိလေသဝတ္ထူနိ ဝုစ္စန္တိ. သံကိလိဋ္ဌာတိ တေဟိ ဝိဗာဓိတာ ဥပတာပိတာ စ. တေ ပန ယသ္မာ သံကိလေသသမ္ပယုတ္တာ ဧကုပ္ပာဒါဒီဟိ နိန္နာနတ္တာ ဧကီဘာဝမိဝ ဂတာ ဝိသာဒီဟိ ဝိယ သပ္ပိအာဒယော ဝိဒူသိတာ [Pg.40] မလီနာ ဝိဗာဓိတာ ဥပတာပိတာ စ နာမ ဟောန္တိ, တသ္မာ အာဟ ‘‘သံကိလေသေန သမန္နာဂတာ သံကိလိဋ္ဌာ’’တိ. သံကိလေသံ အရဟန္တီတိ သံကိလေသဿ အာရမ္မဏဘာဝေန တံ လဒ္ဓုံ အရဟန္တီတိ အတ္ထော. အာရမ္မဏဘာဝါနတိက္ကမနတောတိ ဧတေန သံကိလေသာနတိက္ကမနမေဝ ဒဿေတိ, ဝတ္ထယုဂိကသုင်္ကသာလိကသဒ္ဒါနံ ဝိယ သံကိလေသိက-သဒ္ဒဿ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

5. සංකිලෙස (කෙලෙස්) යනු දස කෙලෙස් වස්තූන්ට කියනු ලැබේ. සංකිලිට්ඨ (කිලිටි වූ) යනු ඔවුන් විසින් පීඩිත වූ සහ තැවුණු දේවල්ය. එම ධර්මයන් කෙලෙස් සමග සම්ප්‍රයුක්ත බැවින් ද, එකම උත්පාදාදියෙන් යුක්තව වෙනසක් නොමැති බැවින් ද එක් බවට පත් වූවාක් මෙනි. විෂ ආදියෙන් ගිතෙල් ආදිය කිලිටි වන්නා සේ මේවාද මලින වූ, පීඩිත වූ සහ තැවුණු බැවින් 'සංකිලෙසයෙන් යුක්ත වූයේ සංකිලිට්ඨ' යයි වදාළහ. සංකිලෙසයට සුදුසු (සංකිලේසය ලැබීමට සුදුසු) යනු සංකිලෙසයට අරමුණු වීම මගින් එය ලැබීමට සුදුසු බවයි. 'ආරම්මණ භාවය ඉක්මවා නොයන බැවින්' යන මෙයින් සංකිලෙසයන් ඉක්මවා නොයන බවම දක්වයි. 'වත්ථයුගික', 'සුංකසාලික' යන වචන මෙන් 'සංකිලේසික' යන වචනයේ ප්‍රවෘත්තිය දත යුතුය.

၆. သဟ ဝိတက္ကေန ဟောန္တီတိ ဝစနသေသော ယောဇေတဗ္ဗော အဝုစ္စမာနဿပိ ဘဝတိ-အတ္ထဿ ဝိညာယမာနတ္တာ. မတ္တာတိ ပမာဏဝါစကံ ဧကံ ပဒန္တိ ဂဟေတွာ ‘‘ဝိစာရောဝ မတ္တာ ဧတေသ’’န္တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. အညတ္ထ အဝိပ္ပယောဂီသု ဝိတက္ကဝိစာရေသု ဝိစာရောဝ ဧတေသံ မတ္တာ, တတော ဥဒ္ဓံ ဝိတက္ကေန သမ္ပယောဂံ န ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. အယမပရော အတ္ထော – မတ္တ-သဒ္ဒေါ ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထော. သဝိတက္ကသဝိစာရာ ဓမ္မာ ဟိ ဝိတက္ကဝိသိဋ္ဌေန ဝိစာရေန သဝိစာရာ, ဧတေ ပန ဝိစာရမတ္တေန ဝိတက္ကသင်္ခါတဝိသေသရဟိတေန, တသ္မာ ‘‘ဝိစာရမတ္တာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, ဝိစာရမတ္တဝန္တောတိ အတ္ထော. ဝိစာရမတ္တဝစနေန အဝိတက္ကတ္တေ သိဒ္ဓေ အဝိတက္ကာနံ အညေသမ္ပိ အတ္ထိဘာဝဇောတနတ္ထံ အဝိတက္ကဝစနံ. အဝိတက္ကာ ဟိ ဝိစာရမတ္တာ စ သန္တိ အဝိစာရာ စာတိ နိဝတ္တေတဗ္ဗာ ဂဟေတဗ္ဗာ စ ဟောန္တိ, တေသု အဝုစ္စမာနေသု နိဝတ္တေတဗ္ဗဂဟေတဗ္ဗဿ အဒဿိတတ္တာ ဝိစာရမတ္တာဝအဝိတက္ကာတိ အာပဇ္ဇေယျာတိ. ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေါ ပန ယထာကာမံ ဟောတီတိ သာမညေန အဝိတက္ကဘာဝေန သဟ ဝိစာရမတ္တတာယ ဓမ္မဝိသေသနဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ’’တိ ပဒါနုက္ကမော ကတော.

6. 'විතර්කය සමග පවතියි' යනුවෙන් වාක්‍ය ශේෂය යෙදිය යුතුය. නොකීවත් 'පවතියි' යන අර්ථය වැටහෙන බැවිනි. 'මත්තා' යනු ප්‍රමාණ වාචක එක් පදයක් ලෙස ගෙන 'ඔවුන්ගේ ප්‍රමාණය විචාරයම වේ' යන අර්ථය කියන ලදී. වෙනත් තැනක (ධ්‍යානයක) වෙන් කළ නොහැකි ලෙස පවතින විතර්ක-විචාරයන් අතුරින් විචාරයම මෙහි ප්‍රමාණය වේ, ඉන් මතු විතර්කය සමග සම්ප්‍රයුක්ත නොවේ යනු අර්ථයයි. මෙය තවත් අර්ථයකි - 'මත්ත' ශබ්දය විශේෂණය ඉවත් කිරීමේ අර්ථය දෙයි. සවිතක්ක සවිචාර ධර්මයෝ විතර්කයෙන් විශිෂ්ට වූ විචාරය හේතුවෙන් සවිචාර නම් වෙති. මේවා වනාහි විතර්කය නම් වූ විශේෂණය රහිත විචාර මාත්‍රයක් පමණක් ඇති බැවින් 'විචාරමත්ත' යයි කියනු ලැබේ. විචාර මාත්‍රයක් ඇත්තේ යන අර්ථයයි. 'විචාරමත්ත' යන වචනයෙන් 'අවිතක්ක' (විතර්ක රහිත) බව සිද්ධ වුවද, විතර්ක රහිත අනෙකුත් ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පෙන්වීම සඳහා 'අවිතක්ක' යන වචනය යොදන ලදී. මක්නිසාද යත්, අවිතක්ක ධර්මයෝ 'විචාරමත්ත' සහ 'අවිචාර' වශයෙන් දෙවදෑරුම් වන බැවින්, බැහැර කළ යුතු දේ හා ගත යුතු දේ දැක්විය යුතුය. ඒවා නොකීවොත් බැහැර කළ යුතු හා ගත යුතු දේ නොපෙනෙන බැවින් 'විචාරමත්ත' යනු 'අවිතක්ක' පමණක්ම යයි වැරදි අර්ථයක් ඇති විය හැක. විශේෂණ හා විශේෂ්‍ය භාවය රුචිය පරිදි සිදු වන බැවින්, සාමාන්‍ය අවිතක්ක භාවය සමග විචාරමත්ත භාවයේ ධර්ම විශේෂණත්වය පෙන්වීමට 'අවිතක්කවිචාරමත්තා' යන පද අනුපිළිවෙල කරන ලදී.

အထ ဝါ သဝိစာရာ ဒုဝိဓာ သဝိတက္ကာ အဝိတက္ကာ စ, တေသု အဝိတက္ကေ နိဝတ္တေတုံ အာဒိပဒံ ဝုတ္တံ. အဝိစာရာ စ ဒုဝိဓာ သဝိတက္ကာ အဝိတက္ကာ စ, တေသု သဝိတက္ကေ နိဝတ္တေတုံ တတိယပဒံ ဝုတ္တံ. ယေ ပန ဒွီဟိပိ နိဝတ္တိတာ အဝိတက္ကာ သဝိတက္ကာ စ သဝိစာရာ အဝိစာရာ စ, တေသု အညတရဒဿနံ ဝါ ကတ္တဗ္ဗံ သိယာ ဥဘယဒဿနံ ဝါ. ဥဘယဒဿနေ ကရိယမာနေ ယဒိ ‘‘သဝိတက္ကသဝိစာရာ’’တိ ဝုစ္စေယျ, အာဒိပဒတ္ထတာဝ အာပဇ္ဇတိ. အထ ‘‘အဝိတက္ကအဝိစာရာ’’တိ ဝုစ္စေယျ, အန္တပဒတ္ထတာ. အထ ပန ‘‘အဝိတက္ကသဝိစာရာ သဝိတက္ကအဝိစာရာ’’တိ ဝုစ္စေယျ, အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါနံ ဝိယ အတ္ထန္တရာဘာဝေါ ဝါ သင်္ကရဒေါသော ဝါ ဧကဿေဝ သဝိတက္ကာဝိတက္ကတာသဝိစာရာဝိစာရတာဝိရောဓော ဝါ အာပဇ္ဇေယျ, တသ္မာ [Pg.41] အညတရဒဿနေန ဣတရမ္ပိ ပကာသေတုံ အဝိတက္ကဝစနေန ဒွိပ္ပကာရေသု ဝတ္တဗ္ဗေသု သဝိတက္ကအဝိစာရေ နိဝတ္တေတွာ အဝိတက္ကသဝိစာရေ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ’’တိ. အထ ဝါ ဝိတက္ကာဘာဝေန ဧတေ ဝိစာရမတ္တာ, န ဝိစာရတော အညဿ ကဿစိ ဓမ္မဿ အဘာဝါတိ ဒဿေတုံ အဝိတက္ကဝစနေန ဝိစာရမတ္တာ ဝိသေသိတာ.

එසේත් නැතිනම්, සවිචාර ධර්මයෝ සවිතක්ක සහ අවිතක්ක වශයෙන් දෙවදෑරුම්ය. ඔවුන්ගෙන් අවිතක්ක ධර්මයන් බැහැර කිරීමට පළමු පදය වදාරන ලදී. අවිචාර ධර්මයෝද සවිතක්ක සහ අවිතක්ක වශයෙන් දෙවදෑරුම්ය. ඔවුන්ගෙන් සවිතක්ක ධර්මයන් බැහැර කිරීමට තෙවන පදය වදාරන ලදී. ඒ දෙකෙන්ම බැහැර වූ යම් අවිතක්ක සවිතක්ක ධර්මයන් සහ සවිචාර අවිචාර ධර්මයන් වේද, ඔවුන්ගෙන් එක් වර්ගයක් හෝ වර්ග දෙකම දැක්විය යුතුය. වර්ග දෙකම දක්වන කල්හි, ඉදින් 'සවිතක්ක සවිචාර' යයි පැවසුවහොත් පළමු පදයේ අර්ථයම ලැබේ. ඉදින් 'අවිතක්ක අවිචාර' යයි පැවසුවහොත් අවසාන පදයේ අර්ථය ලැබේ. ඉදින් 'අවිතක්ක සවිචාර, සවිතක්ක අවිචාර' යයි පැවසුවහොත්, අධ්‍යාත්මික-බාහිර ධර්මයන් මෙන් අර්ථ අතර වෙනසක් නොමැති වීම හෝ අර්ථ මිශ්‍ර වීම (සංකර දෝෂය) හෝ එක් ධර්මයකම සවිතක්ක-අවිතක්ක බව සහ සවිචාර-අවිචාර බව අතර පරස්පරයක් ඇති වේ. එබැවින් එක් වර්ගයක් දැක්වීමෙන් අනෙක් වර්ගයද ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා, ආකාර දෙකකින් කිව යුතු වූ 'අවිතක්ක' වචනයෙන් සවිතක්ක-අවිචාර ධර්මයන් බැහැර කොට අවිතක්ක-සවිචාර ධර්මයන් පෙන්වමින් 'අවිතක්කවිචාරමත්තා' යනුවෙන් වදාළහ. එසේත් නැතිනම්, විතර්කය නොමැති බැවින් මේවා විචාර මාත්‍රයක් පමණි, විචාරයට වඩා අන් කිසිදු ධර්මයක අභාවයක් මෙහි නැතැයි පෙන්වීමට 'අවිතක්ක' යන වචනයෙන් 'විචාරමත්ත' යන්න විශේෂණය කරන ලදී.

၇. ဥပေက္ခတီတိ ဝေဒယမာနာပိ မဇ္ဈတ္တဝေဒနာ သုခါကာရေ ဒုက္ခာကာရေ စ ဥဒါသိနာ ဟောတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဥပေတာ ယုတ္တာ သုခဒုက္ခာနံ အဝိရုဒ္ဓါ ဣက္ခာ အနုဘဝနံ ဥပေက္ခာ. ဝိသေသဒဿနဝသေနာတိ နာနတ္တဒဿနဝသေန. ယဒိ ဟိ ပီတိသဟဂတာ ဧဝ သုခသဟဂတာ သိယုံ, ‘‘ပီတိသဟဂတာ’’တိ ဧတေနေဝ သိဒ္ဓတ္တာ ‘‘သုခသဟဂတာ’’တိ ဣဒံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ‘‘သုခသဟဂတာ’’တိ ဝါ ဝုစ္စမာနေ ‘‘ပီတိသဟဂတာ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ, တတော တိကံ ပူရေန္တေန ဒုက္ခသဟဂတပဒံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘ဝေဒနာတ္တိကော ဧဝါယ’’န္တိ ဝုတ္တဝစနံ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ‘‘ပီတိသဟဂတာ’’တိ ဝတွာ ‘‘သုခသဟဂတာ’’တိ ဝဒန္တော ပီတိဝိပ္ပယုတ္တမ္ပိ သုခံ အတ္ထီတိ တတိယဇ္ဈာနကာယဝိညာဏသမ္ပယုတ္တံ သုခံ သပ္ပီတိကသုခတော ဘိန္နံ ကတွာ ဒဿေတီတိ အဓိပ္ပာယော. အထ ဝါ ပီတိသုခါနံ ဒုဗ္ဗိညေယျနာနတ္တာနံ နာနတ္တဒဿနတ္ထံ အယံ တိကော ဝုတ္တော. ‘‘ပီတိသဟဂတာ’’တိ ဧတ္ထ ဟိ သုခေကဒေသော သင်္ဂဟိတော, န ပီတိ. ‘‘သုခသဟဂတာ’’တိ ဧတ္ထ ပီတိ သင်္ဂဟိတာ, န သုခံ. ပီတိဝိပ္ပယုတ္တသုခသဟဂတာ စ ပုရိမေန အသင်္ဂဟိတာ ပစ္ဆိမေန သင်္ဂဟိတာတိ သိဒ္ဓေါ ပီတိသုခါနံ ဝိသေသောတိ.

7. උපේක්ෂාව යනු විඳිනු ලබන්නා වූ ද මධ්‍යස්ථ වූ ද වේදනාවයි; එනම් සැප ස්වභාවයෙහි හා දුක් ස්වභාවයෙහි නොඇලී සිටින බවයි. එසේත් නැත්නම් සැප දුක් දෙකට අවිරුද්ධව පවත්නා වූ අනුභව කිරීම උපේක්ෂාවයි. 'විශේෂ දර්ශන වශයෙන්' යනු විවිධත්වය දැකීමෙනි. ඉදින් පීතිසහගත වූවාහුම සුඛසහගත වූවාහු නම්, 'පීතිසහගත' යන්නෙන්ම එය සිද්ධ වන බැවින් 'සුඛසහගත' යැයි නොකිය යුතු වන්නේය. 'සුඛසහගත' යැයි කියන කල්හි 'පීතිසහගත' යැයි නොකිය යුතුය. එවිට ත්‍රිකය සම්පූර්ණ කිරීම සඳහා 'දුක්ඛසහගත' පදය කිව යුතු වේ. එවැනි කල්හි 'මෙය වේදනා ත්‍රිකයකි' යන ප්‍රකාශය පැමිණේ. එබැවින් 'පීතිසහගත' යැයි කියා 'සුඛසහගත' යැයි කීමෙන් පීතියෙන් තොර වූ සැපයක් ද ඇති බවත්, තෘතීිය ධ්‍යානගත වූ හා කායවිඤ්ඤාණය හා සම්ප්‍රයුක්ත සැපය සපීතික සැපයෙන් වෙන්කොට පෙන්වීම මෙහි අදහසයි. නැතහොත් තේරුම් ගැනීමට අපහසු වූ පීතියේ හා සැපයේ වෙනස පෙන්වීම සඳහා මෙම ත්‍රිකය දේශනා කරන ලදී. 'පීතිසහගත' යන්නෙහි සැපයේ එක් කොටසක් ඇතුළත් වන අතර පීතිය ඇතුළත් නොවේ. 'සුඛසහගත' යන්නෙහි පීතිය ඇතුළත් වන අතර සැපය ඇතුළත් නොවේ. පීතියෙන් තොර වූ සුඛසහගත ධර්ම පළමු වැන්නට ඇතුළත් නොවන අතර දෙවැන්නට ඇතුළත් වන බැවින් පීති-සුඛයන්ගේ වෙනස තහවුරු වේ.

၈. နိဗ္ဗာနံ ဒဿနတောတိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတံ သန္ဓာယာဟ. အထ ဝါ ဓမ္မစက္ခု ပုနပ္ပုနံ နိဗ္ဗတ္တနေန ဘာဝနာဘာဝံ အပ္ပတ္တံ ဒဿနံ နာမ, ဓမ္မစက္ခု စ ပရိညာဒိကိစ္စကရဏေန စတုသစ္စဓမ္မဒဿနံ တဒတိသယော, တသ္မာ နတ္ထေတ္ထ ဂေါတြဘုဿ ဒဿနဘာဝါပတ္တီတိ. ဥဘယပဋိက္ခေပဝသေနာတိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ ဝုတ္တဓမ္မပဋိက္ခေပဝသေန, န ပဟာယကပဋိက္ခေပဝသေန. တထာ ဟိ သတိ ဒဿနဘာဝနာဟိ အညော သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဟာယကော အတ္ထိ, တေန ပဟာတဗ္ဗာ နေဝ ဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာတိ အယမတ္ထော အာပဇ္ဇတိ, န စ အညော ပဟာယကော အတ္ထိ အညေဟိ ဝိက္ခမ္ဘိတာနဉ္စ ပုနပ္ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝါ, နာပိ ပဟာတဗ္ဗာ တတိယပဒေန သင်္ဂယှန္တိ, ကိန္တု [Pg.42] အပ္ပဟာတဗ္ဗာ ဧဝါတိ. တသ္မာ ပဟာတဗ္ဗပဒံ ပစ္စေကံ ယောဇေတွာ နေဝ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာတိ ဒဿနေန ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗေဟိ အညေ ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

8. 'නිර්වාණය දැකීමෙන්' යනු නිවන අරමුණු කිරීම අදහස් කොට පැවසිණි. එසේත් නැත්නම් ධර්ම චක්ෂුස නැවත නැවත ඉපදීමෙන් භාවනා ස්වභාවයට පත් නොවූයේ 'දර්ශනය' නම් වේ. ධර්ම චක්ෂුස පිරිසිඳ දැකීම ආදී කෘත්‍යයන් කිරීමෙන් සිව්සච දහම් දැකීම එහි උසස්ම අවස්ථාවයි. එබැවින් මෙහි ගෝත්‍රභූ තැනැත්තාට දර්ශන භාවයට පත්වීමක් නැත. 'උභය ප්‍රතික්ෂේප වශයෙන්' යනු පද දෙකකින් කියන ලද ධර්මයන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ වශයෙනි; ප්‍රහාණය කරන්නා ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් නොවේ. එසේ වූ විට දර්ශන හා භාවනාවලින් තොරව සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහාණය කරන්නා වූ වෙනත් අයෙක් ඇත; ඔහු විසින් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන් දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු නොවේ යන අර්ථය ලැබේ. ප්‍රහාණය කරන වෙනත් අයෙක් ද නැත, අන්‍යයන් විසින් යටපත් කරන ලද ධර්මයන් නැවත උපදින බැවිනි. තවද ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්ම තෙවන පදයෙන් සංග්‍රහ නොවේ; ඒවා අප්‍රහාතව්‍ය (ප්‍රහීණ නොකළ යුතු) ම වේ. එබැවින් ප්‍රහාතව්‍ය පදය වෙන් වෙන්ව යොදා 'දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු නොවන, භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු නොවන' ලෙස දර්ශන-භාවනා දෙකෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්ගෙන් අන්‍ය වූ ධර්මයන් ගන්නා ලදැයි දත යුතුය.

၉. ဧဝမတ္ထံ အဂ္ဂဟေတွာတိ အတ္ထာယုတ္တိတော စ သဒ္ဒါယုတ္တိတော စ အဂ္ဂဟေတဗ္ဗတံ ဒဿေတိ. ဒဿနဘာဝနာဟိ အပ္ပဟာတဗ္ဗဟေတုမတ္တေသု ဟိ ဂယှမာနေသု အဟေတုကာ အသင်္ဂဟိတာတိ ယထာဓိပ္ပေတဿ အတ္ထဿ အပရိပုဏ္ဏတ္တာ အတ္ထာယုတ္တိ, ပဟာတဗ္ဗသဒ္ဒဿ နိစ္စသာပေက္ခတ္တေ စ သတိ န သမ္ဗန္ဓီသဒ္ဒတော ပဟာယကတော အညံ ပဋိသေဓံ အပေက္ခမာနဿ ဟေတုသဒ္ဒေန သမာသော ဥပပဇ္ဇတီတိ သဒ္ဒါယုတ္တိ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝမတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗောတိ ပဟာတဗ္ဗ-သဒ္ဒံ ပဋိသေဓေန အယောဇေတွာ ယေသံ အညပဒတ္ထေ သမာသော, တဗ္ဗိသေသနံ အတ္ထီတိ ဣဒံ ပဋိသေဓေန ယောဇေတွာ ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသံ နေဝတ္ထီတိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝဉ္စ သတိ ယထာဓိပ္ပေတတ္ထော သဗ္ဗော သင်္ဂဟိတောတိ. အတ္ထာယုတ္တိ မာ ဟောတု, သဒ္ဒေါ ပန ဣဓာပိ န ယုတ္တော. ဧကန္တယောဂီနံ အတ္ထိ-သဒ္ဒမေဝ ဟိ အပေက္ခမာနာနံ ဥဘိန္နံ ပဟာတဗ္ဗဟေတု-သဒ္ဒါနံ သမာသော ယုတ္တော, န ပဋိသေဓံ အပေက္ခမာနာနန္တိ, တသ္မာ ဂဟေတဗ္ဗတ္ထဒဿနမတ္တံ ဧတံ ကတံ, သဒ္ဒေါ ပန ယထာ ယုဇ္ဇတိ, တထာ ယောဇေတဗ္ဗော. ဧဝံ ပန ယုဇ္ဇတိ – ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသံ အတ္ထီတိ ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ. ကေန ပဟာတဗ္ဗောတိ? ဒဿနေန ဘာဝနာယ စ. တယိဒံ ပဟာတဗ္ဗဟေတုကပဒံ ဒဿနဘာဝနာပဒေဟိ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇေတွာ တေဟိ ယုတ္တေန ယေ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ နေဝ ဟောန္တိ, ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ စ န ဟောန္တီတိ ပဋိသေဓဉ္စ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇေတွာ တေ နေဝ ဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာတိ ဝုစ္စန္တိ. နေဝဝိပါကနဝိပါကဓမ္မဓမ္မဝစနံ ဝိယ ဟိ ပုရိမပဒဒွယသင်္ဂဟိတဓမ္မပဋိသေဓနေန တဒညဓမ္မနိဒဿနမေတံ ဟောတိ, န အဟေတုကပဒံ ဝိယ ဟေတုဝိရဟပ္ပကာသနေနာတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဒွေ ပဋိသေဓာ ယုတ္တာ ဟောန္တိ.

9. 'මෙසේ අර්ථය නොගෙන' යන්නෙන් අර්ථ යුක්තියෙන් හා ශබ්ද යුක්තියෙන් නොගත යුතු බව පෙන්වයි. දර්ශන හා භාවනාවලින් ප්‍රහීණ නොකළ යුතු හේතු පමණක් ගන්නා කල්හි අහේතුක ධර්මයන් සංග්‍රහ නොවන බැවින් අදහස් කළ අර්ථය අසම්පූර්ණ වීම 'අර්ථ අයුක්තිය' වේ. 'ප්‍රහාතව්‍ය' යන ශබ්දය නිරතුරුව සාපේක්ෂ වන බැවින්, සම්බන්ධ වන ශබ්දයෙන් හා ප්‍රහාණය කරන්නාගෙන් අන්‍ය වූ ප්‍රතික්ෂේපයක් අපේක්ෂා කරන්නාට 'හේතු' ශබ්දය සමග සමාසය සිදු නොවීම 'ශබ්ද අයුක්තිය' ලෙස දත යුතුය. 'මෙලෙස අර්ථය ගත යුතුය' යනු 'ප්‍රහාතව්‍ය' ශබ්දය ප්‍රතික්ෂේපය සමග නොයොදා, අන්‍යපද අර්ථයෙහි සමාසය ඇත්තාවූ ද, එහි විශේෂණය වන 'ඇත' යන පදය ප්‍රතික්ෂේපය සමග යොදා 'දර්ශනයෙන් හා භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු හේතුවක් මොවුන්ට නැත' යන අර්ථය ගත යුතු බවයි. එවිට අදහස් කළ සියලු අර්ථ සංග්‍රහ වේ. අර්ථ අයුක්තියක් නොවේවා, එහෙත් ශබ්දය මෙහි ද නොගැලපේ. 'ඇත' යන ශබ්දයම අපේක්ෂා කරන ඒකාන්තයෝගීන්ට ප්‍රහාතව්‍ය හේතු ශබ්ද දෙකෙහි සමාසය ගැලපෙන නමුත් ප්‍රතික්ෂේපය අපේක්ෂා කරන්නන්ට නොගැලපේ. එබැවින් මෙය ගත යුතු අර්ථය පෙන්වීමක් පමණි. ශබ්දය ගැලපෙන පරිදි යෙදිය යුතුය. එය මෙසේ ගැලපේ: 'ප්‍රහීණ කළ යුතු හේතුව මොවුන්ට ඇත' යනු ප්‍රහාතව්‍යහේතුකයි. කුමකින් ප්‍රහීණ කළ යුතු ද? දර්ශනයෙන් හා භාවනාවෙනි. ඒ මෙම ප්‍රහාතව්‍යහේතුක පදය දර්ශන හා භාවනා පද සමග වෙන් වෙන්ව යොදා, ඒ හා සම්බන්ධව 'යමෙක් දර්ශනයෙන් ප්‍රහාතව්‍යහේතුක නොවේද, භාවනාවෙන් ප්‍රහාතව්‍යහේතුක නොවේද' යන ප්‍රතික්ෂේපය ද වෙන් වෙන්ව යොදා, ඔවුන් 'දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු හේතු නැත්තෝ' යැයි කියනු ලැබේ. 'නේවවිපාකනවිපාකධම්ම' යන වචනය මෙන් පෙර පද දෙකෙන් සංග්‍රහ වූ ධර්මයන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් එයට අන්‍ය වූ ධර්මයන් දැක්වීමක් මිස අහේතුක පදය මෙන් හේතු රහිත බව ප්‍රකාශ කිරීමක් නොවේ. මෙසේ කිරීමෙන් ප්‍රතික්ෂේපයන් දෙකම නිවැරදි වේ.

ဟေတုယေဝ ဟိ တေသံ နတ္ထိ, ယော ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗော သိယာတိ ပုရိမသ္မိဉှိ အတ္ထေ ဟေတူနံ ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗတာ ပဋိက္ခိတ္တာ, ပဋိက္ခေပေါ စ ပဟာတဗ္ဗာသင်္ကာသဗ္ဘာဝေ ဟောတိ, ပဟာတဗ္ဗာသင်္ကာ စ ဟေတုမှိ သတိ သိယာ, တေသံ ပန အဟေတုကာနံ ဟေတုယေဝ နတ္ထိ, ယော ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗော သိယာ, တဒဘာဝါ ပဟာတဗ္ဗာသင်္ကာ [Pg.43] နတ္ထီတိ တံနိဝါရဏတ္ထော ပဋိက္ခေပေါ န သမ္ဘဝတိ, တသ္မာ ‘‘နေဝဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသ’’န္တိ ဧဝံ အဟေတုကာနံ ဂဟဏံ န ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဣတရထာ ဟိ အဟေတုကာနံ အဂ္ဂဟဏံ ဘဝေယျာတိ အတ္ထဿ ပါကဋတ္တာ န ကာရဏသာဓနီယော ဧသောတိ ဂဟေတဗ္ဗတ္ထဿေဝ ကာရဏံ ဝဒန္တော ‘‘ဟေတုယေဝ ဟိ တေသံ နတ္ထီ’’တိအာဒိမာဟ. တေသဉှိ နေဝဒဿနေန န ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဟေတုကပဒဝစနီယာနံ ယော ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗော သိယာ, သော ဧဝံပကာရော ဟေတု နတ္ထိ. တေ ဟိ အနေကပ္ပကာရာ သဟေတုကာ အဟေတုကာ စာတိ, တသ္မာ နေဝဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသံ အတ္ထီတိ အယမတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗောတိ အတ္ထော.

ඔවුන්ට දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු හේතුවක්ම නැත; මන්ද යත් පෙර කී අර්ථයෙහි හේතූන්ගේ දර්ශන-භාවනාවලින් ප්‍රහීණ කළ යුතු බව ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. ප්‍රතික්ෂේපය සිදුවන්නේ ප්‍රහීණ කළ යුතුය යන සැකය ඇති කල්හිය. ප්‍රහීණ කිරීමේ සැකය ඇති වන්නේ හේතුවක් ඇති කල්හිය. එහෙත් එම අහේතුක ධර්මයන්ට දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු හේතුවක්ම නැත. එය නොමැති කල්හි ප්‍රහීණ කළ යුතුය යන සැකය නැත. එය වැළැක්වීම සඳහා වූ ප්‍රතික්ෂේපය ද නොගැලපේ. එබැවින් 'දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු හේතුවක් මොවුන්ට නැත' යනුවෙන් අහේතුක ධර්මයන් ගැනීමක් සිදු නොවේ යන අදහසයි. නැතහොත්, අනෙක් ආකාරයෙන් අහේතුක ධර්මයන් නොගැනීම සිදුවිය හැකි බව පැහැදිලි බැවින්, මෙය හේතු සාධනය කරන්නක් නොවේ යැයි ගත යුතු අර්ථයටම හේතු දක්වමින් 'ඔවුන්ට හේතුවක්ම නැත' යනාදිය පවසන ලදී. 'දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු හේතු නැත්තෝ' යන පදයෙන් කියනු ලබන එම ධර්මයන්ට දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ හැකි එවැනි හේතුවක් නැත. මන්ද ඔවුන් සහේතුක හා අහේතුක වශයෙන් නානාවිධ වන බැවිනි. එබැවින් 'දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු හේතු මොවුන්ට නැත' යන අර්ථය ගත යුතුය.

၁၀. တံ အာရမ္မဏံ ကတွာတိ ဣဒံ စတုကိစ္စသာဓနဝသေန အာရမ္မဏကရဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အညထာ ဂေါတြဘုဖလပစ္စဝေက္ခဏာဒီနမ္ပိ အပစယဂါမိတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ. အထ ဝါ ဟေတုဘာဝေန အပစယံ နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆန္တီတိ အပစယဂါမိနော. နိဗ္ဗာနဿ ဟိ အနိဗ္ဗတ္တနိယတ္တေပိ သမုဒယပ္ပဟာနသမုဒယနိရောဓာနံ အဓိဂမအဓိဂန္တဗ္ဗဘာဝတော ဟေတုဟေတုဖလဘာဝေါ မဂ္ဂနိဗ္ဗာနာနံ ယုဇ္ဇတိ. ယထာဟ ‘‘ဒုက္ခနိရောဓေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ, ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ (ဝိဘ. ၇၁၉). အတ္ထောတိ ဟိ ဟေတုဖလံ. ဓမ္မောတိ ဟေတူတိ. ပုရိမပစ္ဆိမာနံ ပုရိမေ သသမ္ပယုတ္တာ ဝုတ္တာ, ပစ္ဆိမေ ကေဝလာ. ပုရိမေ ဝိယ ပန ပစ္ဆိမေ အတ္ထေပိ အရိယမဂ္ဂသီသေန သဗ္ဗလောကုတ္တရကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါ ဂဟေတဗ္ဗာ. ဒုတိယေ အတ္ထဝိကပ္ပေ ‘‘အာစယံ ဂါမိနော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ အနုနာသိကလောပေါ ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာစိနန္တီတိ ဝါ အာစယာ, အာစယာ ဟုတွာ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တီတိပိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

10. එම අරමුණ කිරීම යන මෙයින් සතර කෘත්‍යයන් සිද්ධ කිරීම් වශයෙන් අරමුණු කිරීම අදහස් කරන බව දත යුතුය. එසේ නොවේ නම් ගෝත්‍රභූ, ඵල, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ආදියට ද අපචයගාමී බව (නිර්වාණයට පැමිණවීම) සිදුවනු ඇත. එසේත් නැතිනම් හේතු භාවයෙන් අපචය වූ නිවනට යන්නාහු යන අර්ථයෙන් අපචයගාමී වෙති. නිවන නොවැනසෙන සුලු වුවත් සමුදය ප්‍රහාණය හා සමුදය නිරෝධය අධිගමනය කිරීම හා අධිගමනය කළ යුතු බව යන කරුණු නිසා මාර්ගය හා නිවන අතර හේතු-ඵල සම්බන්ධයක් යෙදේ. 'දුක්ඛ නිරෝධයෙහි ඥානය අර්ථ පටිසම්භිදාවයි, දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී ප්‍රතිපදාවෙහි ඥානය ධම්ම පටිසම්භිදාවයි' (විභංග 719) යනුවෙන් වදාළේ එබැවිනි. මෙහි අර්ථය යනු හේතුවෙහි ඵලයයි, ධර්මය යනු හේතුවයි. පෙර සහ පසු පද අතුරින් පෙර පදයෙහි (අපචයගාමී) සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සහිතව කියන ලදී, පසු පදයෙහි (නිර්වාණය) කේවලව කියන ලදී. පෙර පදයෙහි මෙන්ම පසු පදයෙහි ද ආර්ය මාර්ගය ප්‍රධාන කොට ඇති සියලු ලෝකෝත්තර කුසල් සිත් ඉපදීම් ගත යුතුය. දෙවන අර්ථ විකල්පයෙහි 'ආචයගාමී' යනුවෙන් කිය යුතු තන්හි අනුනාසික ලෝපය (අකුරක් හැලීම) කරන ලදැයි දත යුතුය. රැස් කරත් යන අර්ථයෙන් 'ආචය' නම් වේ, ආචය වී පවතිත් යන අර්ථය ද මෙහි දත යුතුය.

၁၁. သတ္တ ပန သေက္ခာ သိက္ခနသီလာတိ သေက္ခာ, တေသံ ဣမေတိ သေက္ခာ, အညာသာဓာရဏာ မဂ္ဂဖလတ္တယဓမ္မာ. သယမေဝ သိက္ခန္တီတိ သိက္ခနသီလာနမေတံ နိဒဿနံ. ယေ ဟိ ဓမ္မာ သိက္ခန္တိ, တေ သိက္ခနသီလာ ဟောန္တီတိ. အက္ခရတ္ထော ပန သိက္ခာ ဧတေသံ သီလန္တိ သေက္ခာတိ. န သေက္ခာတိ ယတ္ထ သေက္ခဘာဝါသင်္ကာ အတ္ထိ, တတ္ထာယံ ပဋိသေဓောတိ လောကိယနိဗ္ဗာနေသု [Pg.44] အသေက္ခဘာဝါနာပတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သီလသမာဓိပညာသင်္ခါတာ ဟိ သိက္ခာ အတ္တနော ပဋိပက္ခကိလေသေဟိ ဝိပ္ပမုတ္တာ ပရိသုဒ္ဓါ ဥပက္ကိလေသာနံ အာရမ္မဏဘာဝမ္ပိ အနုပဂမနတော ဧတာ သိက္ခာတိ ဝတ္တုံ ယုတ္တာ အဋ္ဌသု မဂ္ဂဖလေသု ဝိဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ စတုမဂ္ဂဟေဋ္ဌိမဖလတ္တယဓမ္မာ ဝိယ အရဟတ္တဖလဓမ္မာပိ တာသု သိက္ခာသု ဇာတာတိ စ, တံသိက္ခာသမင်္ဂိနော အရဟတော ဣတရေသံ ဝိယ သေက္ခတ္တေ သတိ သေက္ခဿ ဧတေတိ စ, သိက္ခာ သီလံ ဧတေသန္တိ စ သေက္ခာတိ အာသင်္ကိတဗ္ဗာ သိယုန္တိ တဒါသင်္ကာနိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘အသေက္ခာ’’တိ ယထာဝုတ္တသေက္ခဘာဝပဋိသေဓော ကတော. အရဟတ္တဖလေ ဟိ ပဝတ္တမာနာ သိက္ခာ ပရိနိဋ္ဌိတသိက္ခာကိစ္စတ္တာ န သိက္ခာကိစ္စံ ကရောန္တိ, ကေဝလံ သိက္ခာဖလဘာဝေနေဝ ပဝတ္တန္တိ, တသ္မာ တာ န သိက္ခာဝစနံ အရဟန္တိ, နာပိ တံသမင်္ဂိနော သေက္ခဝစနံ, န စ တံသမ္ပယုတ္တာ သိက္ခနသီလာတိ သိက္ခာသု ဇာတာတိအာဒိအတ္ထေဟိ အဂ္ဂဖလဓမ္မာ သေက္ခာ န ဟောန္တိ, ဟေဋ္ဌိမဖလေသု ပန သိက္ခာ သကဒါဂါမိမဂ္ဂဝိပဿနာဒီနံ ဥပနိဿယဘာဝတော သိက္ခာကိစ္စံ ကရောန္တီတိ သိက္ခာဝစနံ အရဟန္တိ, တံသမင်္ဂိနော စ သေက္ခဝစနံ, တံသမ္ပယုတ္တာ စ သိက္ခနသီလဝုတ္တီတိ တတ္ထ ဓမ္မာ ယထာဝုတ္တေဟိ အတ္ထေဟိ သေက္ခာ ဟောန္တိ ဧဝ.

11. සප්ත ශෛක්ෂ පුද්ගලයෝ හික්මෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් ශෛක්ෂ (සෙක්ඛා) නම් වෙති. ඔවුනට අයත් අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවූ මාර්ග තුනක හා ඵල තුනක ධර්මයෝ මේ ශෛක්ෂ ධර්මයෝ වෙති. තමන්ම හික්මෙන බැවින් 'හික්මෙන ස්වභාවය ඇතියවුන්' යනු මෙහි නිදසුනයි. යම් ධර්ම කෙනෙක් හික්මෙත් ද, ඔවුහු හික්මෙන ස්වභාවය ඇතියෝ වෙති. අක්ෂර අර්ථය නම්, හික්මීම මොවුන්ගේ ස්වභාවය බැවින් 'ශෛක්ෂ' නම් වන බවයි. 'ශෛක්ෂ නොවේ' යනුවෙන් යම් තැනක ශෛක්ෂ භාවය පිළිබඳ සැකයක් පවතී ද, එහිදී මෙම ප්‍රතික්ෂේපය (අශෛක්ෂ) ලෞකික ධර්මයන්ට හා නිවනට අශෛක්ෂ භාවයක් නොපැමිණීම පිණිස යෙදුණක් බව දත යුතුය. ශීල, සමාධි, ප්‍රඥා යනුවෙන් හැඳින්වෙන හික්මීම් (සिक्ඛා) තමන්ට ප්‍රතිපක්ෂ කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින් ද, පිරිසිදු බැවින් ද, උපක්ලේශයන්ට අරමුණු නොවන බැවින් ද මේවා 'සिक्ඛා' යැයි කීම සුදුසුය. මේවා අෂ්ට මාර්ග ඵලයන්හි පවතී. එබැවින් සතර මාර්ග හා පහළ ඵල තුනෙහි ධර්මයන් මෙන්ම අර්හත් ඵල ධර්මයෝ ද එම ශික්ෂාවන්හි උපන්හ යන කරුණ නිසාත්, එම ශික්ෂාවන්ගෙන් යුක්ත රහතන් වහන්සේට අනෙක් අය මෙන් ශෛක්ෂ බවක් ඇති වේ යැයි යන සැකය නිසාත්, 'අශෛක්ෂ' යනුවෙන් ඒ ශෛක්ෂ භාවය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. අර්හත් ඵලයෙහි පවතින ශික්ෂාවන් විසින් ශික්ෂා කෘත්‍යය නිම කර ඇති බැවින් ඒවා නැවත ශික්ෂා කෘත්‍යයන් සිදු නොකරයි. ඒවා පවතින්නේ ශික්ෂා ඵලයක් වශයෙනි. එබැවින් ඒවාට 'සिक्ඛා' යන වචනය හෝ ඒවායින් යුක්ත පුද්ගලයාට 'ශෛක්ෂ' යන වචනය හෝ නොගැලපේ. එහෙත් පහළ ඵලයන්හි පවතින ශික්ෂාවෝ සකෘදාගාමී මාර්ග විදර්ශනා ආදියට උපනිශ්‍රය වන බැවින් ශික්ෂා කෘත්‍යය සිදු කරති. එබැවින් ඒවාට 'සिक्ඛා' යන නාමයත්, එම පුද්ගලයන්ට 'ශෛක්ෂ' යන නාමයත් ලැබීම උචිතය.

သေက္ခာတိ ဝါ အပရိယောသိတသိက္ခာ ဒဿိတာ. အနန္တရမေဝ ‘‘အသေက္ခာ’’တိ ဝစနံ ပရိယောသိတသိက္ခာနံ ဒဿနန္တိ န လောကိယနိဗ္ဗာနာနံ အသေက္ခတာပတ္တိ. ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာ ဝါ သေက္ခာတိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ သေက္ခဓမ္မေသု ဧဝ ကေသဉ္စိ ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာနံ အသေက္ခတာ အာပဇ္ဇတိ, တေန အရဟတ္တမဂ္ဂဓမ္မာ ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာ စ ယထာဝုတ္တေဟိ စ အတ္ထေဟိ သေက္ခာတိ ကတွာ အသေက္ခာ အာပန္နာတိ? န, တံသဒိသေသု တဗ္ဗောဟာရာ. အရဟတ္တမဂ္ဂတော ဟိ နိန္နာနာကရဏံ အရဟတ္တဖလံ ဌပေတွာ ပရိညာဒိကိစ္စကရဏံ ဝိပါကဘာဝဉ္စ, တသ္မာ တေ ဧဝ သေက္ခာ ဓမ္မာ အရဟတ္တဖလဘာဝံ အာပန္နာတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ, ကုသလသုခတော စ ဝိပါကသုခံ သန္တတရတာယ ပဏီတတရန္တိ ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာ စ တေ ဓမ္မာ ဟောန္တီတိ အသေက္ခာတိ ဝုစ္စန္တီတိ.

නැතහොත් 'ශෛක්ෂ' යනුවෙන් නිම නොකළ හික්මීමක් ඇති අය දක්වන ලදහ. ඉන් පසුවම 'අශෛක්ෂ' යන වචනයෙන් හික්මීම නිම කළ අය දැක්වීමෙන් ලෞකික ධර්මයන්ට හෝ නිවනට අශෛක්ෂ බවක් සිදු නොවේ. වෘද්ධියට (දියුණුවට) පත් වූ ශෛක්ෂයන් යන අර්ථය ගතහොත්, ඇතැම් වෘද්ධියට පත් ශෛක්ෂ ධර්මයන්ට ම අශෛක්ෂ බව පැමිණේ. එසේ නම් අර්හත් මාර්ග ධර්මයන් වෘද්ධියට පත් වූ බැවින් හා කලින් කී අර්ථයන් අනුව ශෛක්ෂ වන බැවින් ඒවා අශෛක්ෂ බවට පැමිණේද? නැත, ඒවාට සමාන ධර්මයන්හි එම ව්‍යවහාරය පවතී. අර්හත් මාර්ගයට වඩා අර්හත් ඵලයට ඇත්තේ පිරිසිඳ දැකීම (පරිඥා) ආදී කෘත්‍යයන් සිදු කිරීම හා විපාක ස්වභාවය යන වෙනස පමණි. එබැවින් එම ශෛක්ෂ ධර්මයන්ම අර්හත් ඵල භාවයට පත් වූ බව කිව හැකිය. කුසල් සැපයට වඩා විපාක සැපය ඉතා ශාන්ත වූ බැවින් ද ප්‍රණීත වූ බැවින් ද එම ධර්මයන් වෘද්ධියට පත් වූවන් ලෙස සලකා 'අශෛක්ෂ' යැයි කියනු ලැබේ.

၁၂. ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနာသမတ္ထတာဒီဟိ ပရိတ္တာ. ‘‘ကိလေသ…ပေ… တာယာ’’တိ အတ္ထတ္တယမ္ပိ ကုသလေသု ယုဇ္ဇတိ, ဝိပါကကိရိယေသု ဒီဃသန္တာနတာဝ. ပမာဏကရေဟိ ဝါ ဩဠာရိကေဟိ ကာမတဏှာဒီဟိ ပရိစ္ဆိန္နာ ပရိတ္တာ. တေဟိ အပရိစ္ဆိန္နတ္တာ သုခုမေဟိ ရူပတဏှာဒီဟိ ပရိစ္ဆိန္နာ ပမာဏမဟတ္တံ ဂတာတိ မဟဂ္ဂတာ. အပရိစ္ဆိန္နာ အပ္ပမာဏာ.

12. කෙලෙස් යටපත් කිරීමට අසමත් වීම ආදී කරුණු නිසා පරීත්ත (කුඩා/අල්ප) නම් වෙති. 'කෙලෙස්... පෙ... බැවින්' යන අර්ථ තුනම කුසල් ධර්මයන්හි යෙදේ, විපාක හා ක්‍රියා සිතෙහි පවතින්නේ දීර්ඝ සන්තතියක් (පරම්පරාවක්) පමණි. එසේත් නැතිනම් ප්‍රමාණයක් කරන්නා වූ (සීමා පනවන) ඕලාරික වූ කාම තණ්හා ආදියෙන් පිරිසිඳුණු බැවින් 'පරීත්ත' නම් වෙති. ඒවායින් පිරිසිඳිනු නොලැබ, සියුම් වූ රූප තණ්හා ආදියෙන් පිරිසිඳුණු බැවින් ද ප්‍රමාණයෙන් මහත් බවට පත් වූ බැවින් ද 'මහග්ගත' නම් වෙති. කිසිදු ලෙසකින් පිරිසිඳිනු නොලැබූ (සීමා රහිත) ධර්මයෝ 'අප්පමාණ' නම් වෙති.

၁၄. အတပ္ပကဋ္ဌေနာတိ [Pg.45] ဒိဝသမ္ပိ ပစ္စဝေက္ခိယမာနာ လောကုတ္တရဓမ္မာ တိတ္တိံ န ဇနေန္တိ သမာပဇ္ဇိယမာနာပိ ဖလဓမ္မာတိ.

14. 'අතප්පක' (තෘප්තියක් ඇති නොකරන) යන අර්ථයෙන් නම්, දවස මුළුල්ලේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළත් ලෝකෝත්තර ධර්මයෝ තෘප්තියක් (ඇති වී එපා වීමක්) ඇති නොකරති, සමාපත්තියට සම වදින ඵල ධර්මයන් ද එසේමය.

၁၅. မာတုဃာတာဒီသု ပဝတ္တမာနာပိ ဟိတသုခံ ဣစ္ဆန္တာဝ ပဝတ္တန္တီတိ တေ ဓမ္မာ ဟိတသုခါဝဟာ မေ ဘဝိဿန္တီတိ အာသီသိတာ ဟောန္တိ, တထာ အသုဘာသုခါနိစ္စာနတ္တေသု သုဘာဒိဝိပရိယာသဒဠှတာယ အာနန္တရိယကမ္မနိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌီသု ပဝတ္တိ ဟောတီတိ တေ ဓမ္မာ အသုဘာဒီသု သုဘာဒိဝိပရီတပ္ပဝတ္တိကာ ဟောန္တိ. မိစ္ဆာသဘာဝါတိ မုသာသဘာဝါ. အနေကေသု အာနန္တရိယေသု ကတေသု ယံ တတ္ထ ဗလဝံ, တံ ဝိပစ္စတိ, န ဣတရာနီတိ ဧကန္တဝိပါကဇနကတာယ နိယတတာ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ‘‘ဝိပါကဒါနေ သတီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ခန္ဓဘေဒါနန္တရန္တိ စုတိအနန္တရံ. စုတိ ဟိ မရဏနိဒ္ဒေသေ (ဝိဘ. ၁၉၃) ‘‘ခန္ဓာနံ ဘေဒေါ’’တိ ဝုတ္တာတိ. ဧတေန ဝစနေန သတိ ဖလဒါနေ စုတိအနန္တရော ဧဝ, န အညော ဧတေသံ ဖလကာလောတိ ဖလကာလနိယမေနေဝ နိယတတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ, န ဖလဒါနနိယမေနာတိ နိယတဖလကာလာနံ အညေသမ္ပိ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယာနမ္ပိ နိယတတာ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာနံ ပစ္စယန္တရဝိကလတာဒီဟိ အဝိပစ္စမာနာနမ္ပိ အတ္တနော သဘာဝေန ဝိပါကဓမ္မတာ ဝိယ ဗလဝတာ အာနန္တရိယေန ဝိပါကေ ဒိန္နေ အဝိပစ္စမာနာနမ္ပိ အာနန္တရိယာနံ ဖလဒါနေ နိယတသဘာဝါ အာနန္တရိယသဘာဝါ စ ပဝတ္တီတိ အတ္တနော သဘာဝေန ဖလဒါနနိယမေနေဝ နိယတတာ အာနန္တရိယတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဝဿဉ္စ နိယတသဘာဝါ အာနန္တရိယသဘာဝါ စ တေသံ ပဝတ္တီတိ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗမေတံ အညဿ ဗလဝတော အာနန္တရိယဿ အဘာဝေ စုတိအနန္တရံ ဧကန္တေန ဖလဒါနတော.

15. මවුනැසීම ආදී (පාපකර්මයන්හි) නියැලෙන්නෝ ද තමන්ට හිතසුව කැමතිව ම එහි නියැලෙන බැවින්, 'මේ ධර්මයන් මට හිතසුව පිණිස පවතිනු ඇතැයි' බලාපොරොත්තු සහගත වෙති. එසේ ම අසුභ, දුක්ඛ, අනිච්ච සහ අනත්ත යන ධර්මයන් කෙරෙහි සුභ ආදී වශයෙන් වූ විපරීත සංඥාවන්ගේ දැඩි බව නිසා ආනන්තර්ය කර්මයන්හි හා නියත මිත්‍යා දෘෂ්ටිවල පැවැත්ම සිදුවේ. එබැවින් එම ධර්මයෝ අසුභ ආදියෙහි සුභ ආදී වශයෙන් විපරීත පැවැත්මක් ඇත්තාහු වෙති. 'මිච්ඡාසභාවා' යනු අසත්‍යය (මුසාව) ස්වභාව කොට ඇත්තාහු යන්නයි. ආනන්තර්ය කර්ම රාශියක් සිදු කළ කල්හි, එහි යම් කර්මයක් බලවත් වේ ද එය විපාක දෙයි; අනෙක් ඒවා එසේ නොවේ. එබැවින් ඒකාන්තයෙන් විපාක ජනනය කරන බැවින් වූ 'නියත' භාවය (සියලු ආනන්තර්ය කර්ම විෂයයෙහි) පැවසිය නොහැකි බැවින් 'විපාක දීම ඇති කල්හි' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'ඛන්ධභේදානන්තරං' යනු චුතියට අනතුරුව යන්නයි. මරණ නිර්දේශයෙහි චුතිය 'ස්කන්ධයන්ගේ බිඳී යාම' (ඛන්ධානං භේදෝ) ලෙස හඳුන්වා ඇති බැවිනි. මේ වචනයෙන් අදහස් වන්නේ, ඵල ලබා දීම ඇති කල්හි ඒ සඳහා කාලය චුතියට අනතුරුව ම මිස වෙනත් කාලයක් නොවන බවයි. මෙසේ ඵල දෙන කාලයේ නියමය මගින් ම 'නියත' බව ප්‍රකාශ කර ඇති අතර, විපාක දීමේ නියමය මගින් නොවේ. එසේ නොවුණහොත්, නියත ඵල කාලයක් ඇති උපපජ්ජවේදනීය සහ දිට්ඨධම්මවේදනීය වූ වෙනත් කර්මයන්ට ද නියත බව පැමිණේ. එබැවින් විපාක දීමේ ස්වභාවය ඇති ධර්මයන්ට ප්‍රත්‍යයන්ගේ අඩුවක් ආදිය නිසා විපාක නොදුන්න ද, තමන්ගේ ස්වභාවයෙන් ම විපාක දෙන ධර්මතාව පවතින්නා සේ ම, බලවත් ආනන්තර්ය කර්මයක් විසින් විපාක දුන් කල්හි විපාක නොදෙන අනෙක් ආනන්තර්ය කර්මයන්ට ද ඵල දීමෙහි නියත ස්වභාවය සහ ආනන්තර්ය ස්වභාවය පවතී. එබැවින් තමන්ගේ ස්වභාවයෙන් ම ඵල දීමේ නියමය මගින් ම 'නියත' භාවය සහ 'ආනන්තර්ය' භාවය දත යුතුය. වෙනත් බලවත් ආනන්තර්ය කර්මයක් නොමැති විට චුතියෙන් අනතුරුව ඒකාන්තයෙන් ඵල දෙන බැවින්, ඒවායේ පැවැත්ම ඒකාන්තයෙන් ම නියත ස්වභාවයක් සහ ආනන්තර්ය ස්වභාවයක් ගන්නා බව පිළිගත යුතුය.

နနု ဧဝံ အညေသမ္ပိ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယာနံ အညသ္မိံ ဝိပါကဒါယကေ အသတိ စုတိအနန္တရမေဝ ဧကန္တေန ဖလဒါနတော အာနန္တရိယသဘာဝါ နိယတသဘာဝါ စ ပဝတ္တိ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ အသမာနဇာတိကေန စေတောပဏိဓိဝသေန ဥပဃာတကေန စ နိဝတ္တေတဗ္ဗဝိပါကတ္တာ အနန္တရေကန္တဖလဒါယကတ္တာဘာဝါ, န ပန အာနန္တရိယကာနံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနံ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနိ ဝိယ အသမာနဇာတိကံ ဖလနိဝတ္တကံ အတ္ထိ သဗ္ဗာနန္တရိယကာနံ အဝီစိဖလတ္တာ, န စ ဟေဋ္ဌုပပတ္တိံ ဣစ္ဆတော သီလဝတော စေတောပဏိဓိ ဝိယ ဥပရူပပတ္တိဇနကကမ္မဖလံ အာနန္တရိယကဖလံ နိဝတ္တေတုံ သမတ္ထော [Pg.46] စေတောပဏိဓိ အတ္ထိ အနိစ္ဆန္တဿေဝ အဝီစိပါတနတော, န စ အာနန္တရိယကောပဃာတကံ ကိဉ္စိ ကမ္မံ အတ္ထိ, တသ္မာ တေသံယေဝ အနန္တရေကန္တဝိပါကဇနကသဘာဝါ ပဝတ္တီတိ.

වෙනත් විපාක දෙන කර්මයක් නොමැති විට අනෙක් උපපජ්ජවේදනීය කර්මයන් සම්බන්ධයෙන් ද චුතියට අනතුරුව ම ඒකාන්තයෙන් විපාක දෙන බැවින්, ඒවාට ද ආනන්තර්ය ස්වභාවය හා නියත ස්වභාවය පැමිණෙන්නේ නොවේ ද? නැත, එසේ නොවේ. මන්දයත්, ඒවා අසමාන ජාති ඇති චිත්ත ප්‍රණිධි (අධිෂ්ඨාන) මගින් සහ උපඝාතක කර්ම මගින් වැළැක්විය හැකි විපාක ඇති බැවින්, චුතියෙන් අනතුරුව ඒකාන්තයෙන් ම ඵල ලබා දෙන්නක් නොවන බැවිනි. නමුත් ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදියට ද්විතීය ධ්‍යානය ආදිය මෙන්, ආනන්තර්ය කර්මයන්ට අසමාන ජාති වූ ඵල වළක්වන කිසිවක් නැත. මන්දයත් සියලු ආනන්තර්ය කර්මයන්ගේ ඵලය අවීචි නිරය වන බැවිනි. තවද, පහත් උප්පත්තියක් කැමති වන සිල්වතාගේ චිත්ත ප්‍රණිධිය මෙන්, මතු උප්පත්තිය ජනනය කරන කර්ම ඵලය වැළැක්වීමට සමර්ථ වූ චිත්ත ප්‍රණිධියක් ආනන්තර්ය කර්ම ඵලය වැළැක්වීමට නැත. මන්දයත් අකැමැත්තෙන් වුව ද (එම කර්මය කළ තැනැත්තා) අවීචියට ඇද දමන බැවිනි. තවද ආනන්තර්ය කර්මය විනාශ කරන (උපඝාතක) කිසිදු කර්මයක් ද නැත. එබැවින් ඒවාට ම චුතියෙන් අනතුරුව ඒකාන්තයෙන් විපාක ජනනය කරන ස්වභාවයේ පැවැත්ම ඇති වේ.

အနေကာနိ စ အာနန္တရိယကာနိ ကတာနိ ဧကန္တေ ဝိပါကေ သန္နိယတတ္တာ ဥပရတာဝိပစ္စနသဘာဝါသင်္ကတ္တာ နိစ္ဆိတာနိ သဘာဝတော နိယတာနေဝ. စုတိအနန္တရံ ပန ဖလံ အနန္တရံ နာမ တသ္မိံ အနန္တရေ နိယုတ္တာနိ တန္နိဗ္ဗတ္တနေန အနန္တရကရဏသီလာနိ အနန္တရပ္ပယောဇနာနိ စာတိ သဘာဝတော အာနန္တရိယကာနေဝ စ ဟောန္တိ. တေသု ပန သမာနသဘာဝေသု ဧကေန ဝိပါကေ ဒိန္နေ ဣတရာနိ အတ္တနာ ကတ္တဗ္ဗဿ ကိစ္စဿ တေနေဝ ကတတ္တာ န ဒုတိယံ တတိယမ္ပိ စ ပဋိသန္ဓိံ ကရောန္တိ, န သမတ္ထတာဝိဃာတတ္တာတိ နတ္ထိ တေသံ နိယတာနန္တရိယတာနိဝတ္တီတိ. န ဟိ သမာနသဘာဝံ သမာနသဘာဝဿ သမတ္ထတံ ဝိဟနတီတိ. ဧကဿ ပန အညာနိပိ ဥပတ္ထမ္ဘကာနိ ဟောန္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနီတိ. သမ္မာ သဘာဝါတိ သစ္စသဘာဝါ.

ආනන්තර්ය කර්ම රාශියක් සිදු කළ විට, ඒකාන්තයෙන් විපාක දීමෙහි නියත වූ බැවින් ද, විපාක නොදී වැළකී සිටින ස්වභාවයෙන් තොර බැවින් ද, ඒවා ස්වභාවයෙන් ම නියත ම වේ. චුතියෙන් අනතුරුව ලැබෙන ඵලය 'අනන්තර' නම් වේ. එම අනන්තර කාලයෙහි (ප්‍රතිසන්ධිය) යෙදෙන බැවින් ද, එය උපදවන බැවින් 'අනන්තර' කිරීමේ ස්වභාවය ඇති හෙයින් ද, එය අනන්තර ප්‍රයෝජන කොට ඇති බැවින් ද, ස්වභාවයෙන් ම ඒවා 'ආනන්තර්යක' ම වෙයි. එම සමාන ස්වභාව ඇති කර්මයන්ගෙන් එකක් විපාක දුන් විට, අනෙක්වා තමන් විසින් කළ යුතු කාර්යය එමගින් ම සිදු කළ බැවින්, දෙවන හෝ තෙවන වරට ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති නොකරයි. එය කර්මයේ සමර්ථ බව විනාශ වීමක් නොවන බැවින්, ඒවායේ නියත ආනන්තර්ය බව ඉවත් වීමක් සිදු නොවේ. මන්දයත් සමාන ස්වභාවය ඇති දෙයක් තවත් සමාන ස්වභාවයක් ඇති දෙයක සමර්ථ බව විනාශ නොකරන බැවිනි. එහෙත් එක් කර්මයකට අනෙක් ඒවා ද උපස්ථම්භක (උපකාරක) වන බව දත යුතුය. 'සම්මා සභාවා' යනු සත්‍ය ස්වභාවයයි.

၁၆. ပရိပုဏ္ဏမဂ္ဂကိစ္စတ္တာ စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂါဝ ဣဓ ‘‘မဂ္ဂါ’’တိ ဝုတ္တာ. ပစ္စယဋ္ဌေနာတိ မဂ္ဂပစ္စယဋ္ဌေန. နိက္ခေပကဏ္ဍေပိ ဟိ ယေ မဂ္ဂပစ္စယံ လဘန္တိ, န ပန သယံ မဂ္ဂပစ္စယဘာဝံ ဂစ္ဆန္တိ, တေ မဂ္ဂဟေတုကာတိ ဒဿေတုံ ‘‘အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိဿ မဂ္ဂင်္ဂါနိ ဌပေတွာ’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁၀၃၉) ဝုတ္တံ. ယော ပန တတ္ထေဝ ‘‘အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိဿ အလောဘော အဒေါသော အမောဟော, ဣမေ ဓမ္မာ မဂ္ဂဟေတူ’’တိ အာဒိနယော ဝုတ္တော, တံ ဒဿေတုံ ‘‘မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိဿ သမ္မာဒိဋ္ဌိ မဂ္ဂေါ စေဝ ဟေတု စာ’’တိအာဒိနာ ပန ဝုတ္တနယံ ဒဿေတုံ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ သယ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပန အသင်္ဂဟိတသင်္ဂဏှနဝသေန ပဋိပါဋိယာ တယော နယာ ဝုတ္တာ, ဟေတုဗဟုတာဝသေန တတိယော နယော ဣဓ ဒုတိယော ဝုတ္တော.

16. මාර්ග කෘත්‍යය සම්පූර්ණ කරන බැවින් සතර ආර්ය මාර්ගයන් ම මෙහි 'මාර්ග' ලෙස හඳුන්වන ලදී. 'ප්‍රත්‍ය අර්ථයෙන්' යනු මාර්ග ප්‍රත්‍යයේ අර්ථයෙනි. නික්ඛේප කාණ්ඩයෙහි ද යම් ධර්ම කෙනෙක් මාර්ග ප්‍රත්‍යය ලබත් ද, නමුත් තමන් ම මාර්ග ප්‍රත්‍යයක් බවට පත් නොවෙත් ද, ඔවුන් මාර්ග හේතුක බව පෙන්වීමට 'ආර්ය මාර්ගය හා සමන්විත තැනැත්තාගේ මාර්ගාංගයන් හැර...' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ම 'ආර්ය මාර්ගය හා සමන්විත තැනැත්තාගේ අලෝභ, අදෝෂ, අමෝහ යන මේ ධර්මයන් මාර්ග හේතු වෙති' යනාදී වශයෙන් වදාළ ක්‍රමය පෙන්වීමට 'මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත වූ ද' යනාදිය පවසන ලදී. 'ආර්ය මාර්ගය හා සමන්විත තැනැත්තාගේ සම්මා දිට්ඨිය මාර්ගය ද වන්නේ ය, හේතුව ද වන්නේ ය' යනාදී ක්‍රමය පෙන්වීමට 'සම්මා දිට්ඨිය තමාම' යනාදිය පවසන ලදී. එහි අසංග්‍රහ කළ දේ සංග්‍රහ කිරීමේ අනුපිළිවෙළින් ක්‍රම තුනක් දක්වා ඇති අතර, හේතූන්ගේ බහුලත්වය අනුව තුන්වන ක්‍රමය මෙහි දෙවන ක්‍රමය ලෙස දක්වා ඇත.

အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တနဋ္ဌေနာတိ သဟဇာတာဓိပတိပိ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဝသေန ဇေဋ္ဌကဘာဝေ ပဝတ္တမာနော သဟဇာတေ အတ္တနော ဝသေ အနုဝတ္တယမာနော တေ အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တတိ, အာရမ္မဏာဓိပတိပိ တဒါရမ္မဏေ ဓမ္မေ တထေဝ အတ္တာနံ အနုဝတ္တယမာနော တေ ဓမ္မေ အဘိဘဝိတွာ အာရမ္မဏဘာဝေန ပဝတ္တတိ, န ပစ္စုပ္ပန္နဘာဝေန, တသ္မာ အဓိပတိဒွယမ္ပိ သင်္ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘မဂ္ဂေါ အဓိပတိ ဧတေသ’’န္တိ အယဉ္စ အတ္ထော နိက္ခေပကဏ္ဍေ ဥဒါဟရဏဝသေန [Pg.47] အာဂတံ အတ္ထနယံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တော. ယသ္မာ ပန ပဋ္ဌာနေ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၆.၁၁) ‘‘မဂ္ဂါဓိပတိံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ မဂ္ဂါဓိပတိ ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာဓိပတိပစ္စယာ, မဂ္ဂါဓိပတီ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ မဂ္ဂါဓိပတိ အဓိပတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ မဂ္ဂေါ အဓိပတိ မဂ္ဂါဓိပတီတိ အယမ္ပိ အတ္ထော ပါဠိယံ သရူပေကသေသဝသေန သမာနသဒ္ဒတ္ထဝသေန ဝါ သင်္ဂဟိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

අභිභවනය කර පැවැත්ම යන අර්ථයෙන්, සහජාත අධිපති ද පූර්ව අභිසංස්කාරයන්ගේ බලයෙන් ප්‍රධාන (ජේෂ්ඨ) බවෙහි පවතිමින්, සහජාත ධර්මයන් තමාගේ වසඟයෙහි පවත්වමින් ඔවුන් අභිභවනය කර පවතී. ආරම්මණාධිපති ද ඒ අරමුණු වූ ධර්මයන්හි එලෙස ම තමා අනුව පවත්වමින්, ඒ ධර්මයන් අභිභවනය කර අරමුණු බවින් පවතී මිස වර්තමාන බවින් නොවේ. එබැවින් අධිපති දෙවර්ගය ම මෙහි සංග්‍රහ කළ බව දත යුතුය. 'මාර්ගය මොවුන්ට අධිපති වේ' යන මේ අර්ථය නික්ඛේප කාණ්ඩයෙහි උදාහරණ වශයෙන් පැමිණි අර්ථ ක්‍රමය ගෙන පවසන ලදී. යම් හෙයකින් පට්ඨානයෙහි 'මාර්ගාධිපති ධර්මය ප්‍රත්‍ය කොට මාර්ගාධිපති ධර්මය උපදී, න-අධිපති ප්‍රත්‍යයෙනි; මාර්ගාධිපති ස්කන්ධයන් ප්‍රත්‍ය කොට මාර්ගාධිපති අධිපති (ප්‍රත්‍යය) වේ' යැයි වදාළ බැවින්, 'මාර්ගය අධිපති වේ, එබැවින් මාර්ගාධිපති වේ' යන මේ අර්ථය ද පාළියෙහි සරූපේකශේෂ වශයෙන් හෝ සමාන ශබ්දාර්ථ වශයෙන් හෝ සංග්‍රහ වී ඇති බව දත යුතුය.

၁၇. အနုပ္ပန္နာတိ ဧတေန သဗ္ဗော ဥပ္ပန္နဘာဝေါ ပဋိသိဒ္ဓေါ, န ဥပ္ပန္နဓမ္မဘာဝေါ ဧဝါတိ တေန ဥပ္ပန္နာ ဝိဂတာ အတီတာပိ န သင်္ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ယဒိ ဟိ သင်္ဂဟိတာ သိယုံ, ‘‘အနုပ္ပန္နော ဓမ္မော ဥပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိဧဝမာဒိ ဝုစ္စေယျ, န တု ဝုတ္တန္တိ. အနာဂတာနိ ဝိပါကကဋတ္တာရူပါနိ အတီတေ အနာဂတေ ဝါ ကမ္မေ ပုရိမနိပ္ဖန္နေ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇိဿန္တိ, နာနိပ္ဖန္နေတိ ပရိနိဋ္ဌိတကာရဏေကဒေသာနေဝ ဟောန္တိ, တသ္မာ တာနိ ‘‘အဝဿံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿန္တီတိ ဥပ္ပာဒိနော ဓမ္မာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ.

17. "නූපන්" යන්නෙන් සියලු උපන් බව (වර්තමාන බව) ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ. උපන් ධර්ම ස්වභාවය පමණක් නොවේ, එබැවින් උපන් සහ පහව ගිය අතීත ධර්මයන් ද මෙහි ඇතුළත් නොවන බව දත යුතුය. ඉදින් ඒවා ඇතුළත් වූයේ නම්, "නූපන් ධර්මය උපන් ධර්මයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ" යනාදී වශයෙන් පවසනු ඇත, නමුත් එසේ පවසා නැත. අනාගත වූ විපාක සහ කටත්තා රූපයන් අතීතයෙහි හෝ අනාගතයෙහි වූ කර්මය කලින් නිම වූ විටම උපදින්නේය, නිම නොවූ විට නොවේ. ඒවා නිම වූ හේතුවල කොටස් වන බැවින්, "ඒකාන්තයෙන්ම උපදින්නේ යැයි උප්පාදී ධර්මයෝ" යයි කියනු ලැබේ.

၁၈. အတ္တနော သဘာဝန္တိ ကက္ခဠဖုသနာဒိသဘာဝံ.

18. "තමන්ගේ ස්වභාවය" යනු තද බව, ස්පර්ශය ආදී ස්වභාවයයි.

၂၀. ဧဝံ ပဝတ္တမာနာတိ ဧဝံ စက္ခာဒိဘာဝေန ဖုသနာဒိဘာဝေန စ ဧကသန္တတိပရိယာပန္နတာဝသေန ပဝတ္တမာနာ. အတ္တာနံ အဓိ အဇ္ဈတ္တာတိ အဓိ-သဒ္ဒေါ သမာသဝိသယေ အဓိကာရတ္ထံ ပဝတ္တိအတ္ထဉ္စ ဂဟေတွာ ပဝတ္တတီတိ အတ္တာနံ အဓိကိစ္စ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တာ အဇ္ဈတ္တာ. တေနာတိ ယဿ ဈာနာ ဝုဋ္ဌဟိတွာ အဇ္ဈတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါ စ သုညတံ အာနေဉ္ဇဉ္စ မနသိကရောတော အဇ္ဈတ္တသုညတာဒီသု စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတိ န ပသီဒတိ န သန္တိဋ္ဌတိ နာဓိမုစ္စတိ, ယော စ ဣတိဟ တတ္ထ သမ္ပဇာနော, တေန ဘိက္ခုနာ. တသ္မိံယေဝ ပုရိမသ္မိံ သမာဓိနိမိတ္တေတိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိသမာဓိနိမိတ္တေ. အဇ္ဈတ္တမေဝါတိ ဈာနဂေါစရေ ကသိဏာဒိမှိ. စိတ္တံ သဏ္ဌပေတဗ္ဗန္တိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိစိတ္တံ သဏ္ဌပေတဗ္ဗံ. အဇ္ဈတ္တရတောတိ ဂေါစရဇ္ဈတ္တေ နိဗ္ဗာနေ ရတော, သမာဓိဂေါစရေ ကမ္မဋ္ဌာနေ ဝါ ရတော. ‘‘သမာဟိတော ဧကော သန္တုသိတော တမာဟု ဘိက္ခု’’န္တိ (ဓ. ပ. ၃၆၂) ဂါထာသေသော.

20. "මෙසේ පවත්නා වූ" යනු මෙසේ චක්ඛු ආදී වශයෙන් ද ස්පර්ශ ආදී වශයෙන් ද එක් සන්තතියකට අයත් බවින් පවත්නා වූ යන්නයි. තමා පිළිබඳ වූ බැවින් "අජ්ඣත්ත" නම් වේ. "අධි" ශබ්දය සමාස විෂයෙහි අධිකාර අර්ථය සහ පැවැත්ම යන අර්ථය ගෙන පවතින බැවින්, තමා අරමුණු කර පවත්නා බැවින් එය "අජ්ඣත්ත" (ආධ්‍යාත්මික) නම් වේ. යම් මහණෙකු ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට ආධ්‍යාත්මිකව, බාහිරව සහ ආධ්‍යාත්මික-බාහිරව ශුන්‍යතාව සහ ආනෙඤ්ජය (නොසැලෙන බව) මෙනෙහි කරන විට, ආධ්‍යාත්මික ශුන්‍යතා ආදියෙහි සිත නොවදියි නම්, ප්‍රසන්න නොවෙයි නම්, නොපවතියි නම්, ඒ කෙරෙහි සිත විමුක්ත නොවෙයි නම්, එහිදී ඔහු ඒ පිළිබඳ මනා සිහියෙන් යුක්ත විය යුතුය. එම කලින් පවතින සමාධි නිමිත්තෙහිම එනම් ප්‍රථම ධ්‍යාන ආදී සමාධි නිමිත්තෙහිම, "ආධ්‍යාත්මිකවම" යනු ධ්‍යාන ගෝචර වූ කසිණ ආදියෙහි ය. සිත පිහිටුවිය යුතුය යනු ප්‍රථම ධ්‍යාන ආදී සිත පිහිටුවිය යුතුය යන්නයි. "ආධ්‍යාත්මිකව ඇලුණේ" යනු ගෝචර වශයෙන් ආධ්‍යාත්මික වූ නිවනෙහි ඇලුණු හෝ සමාධි ගෝචර වූ කර්මස්ථානයෙහි ඇලුණු තැනැත්තා ය. "සමාහිත වූ, තනිව වසන, සතුටට පත් ඔහුට භික්ෂුව යයි කියති" යනු ගාථාවේ ඉතිරි කොටසයි.

အဇ္ဈတ္တံ သမ္ပသာဒနန္တိ ဧတ္ထ ဈာနံ သကသန္တတိပရိယာပန္နတ္တာ ‘‘အဇ္ဈတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ နိယကဇ္ဈတ္တတ္ထော အဇ္ဈတ္တ-သဒ္ဒေါ ဟောတိ. အဇ္ဈတ္တန္တိ သကသန္တတိနိယကံ. အဇ္ဈတ္တေ ဘဝါ အဇ္ဈတ္တိကာတိ နိယကဇ္ဈတ္တေသုပိ အဗ္ဘန္တရာ စက္ခာဒယော ဝုစ္စန္တိ. ဧတ္ထ ပန အဇ္ဈတ္တိက-သဒ္ဒေါ စက္ခာဒီသု ပဝတ္တမာနော ဒဿိတော[Pg.48], န အဇ္ဈတ္တသဒ္ဒေါ, အတ္ထိ စ အဇ္ဈတ္တအဇ္ဈတ္တိကသဒ္ဒါနံ ဗဟိဒ္ဓါဗာဟိရ-သဒ္ဒါနံ ဝိယ ဝိသေသော. အဇ္ဈတ္တိကသဒ္ဒေါ ဟိ သပရသန္တာနိကေသု သဗ္ဗေသု စက္ခာဒီသု ရူပါဒီသု ဗာဟိရ-သဒ္ဒေါ ဝိယ ပဝတ္တတိ, အဇ္ဈတ္တ-သဒ္ဒေါ ပန သကသန္တာနိကေသွေဝ စက္ခုရူပါဒီသု တတော အညေသွေဝ ဗဟိဒ္ဓါ-သဒ္ဒေါ ဝိယ ပဝတ္တတီတိ တသ္မာ သဒ္ဒတော အတ္ထတော စ အသမာနတ္တာ န ဣဒမေတ္ထ ဥဒါဟရဏံ ယုတ္တန္တိ. အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – အဇ္ဈတ္တေ ဘဝါ အဇ္ဈတ္တိကာတိ အယဉှိ ဝစနတ္ထော. ယဉ္စ အဇ္ဈတ္တေ ဘဝံ, တေန အဇ္ဈတ္တေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ, တေန တံဝါစကဿ အဇ္ဈတ္တ-သဒ္ဒဿ အဇ္ဈတ္တိက-သဒ္ဒဿ စ သမာနတ္ထတာ. ဥဘိန္နမ္ပိ သဒ္ဒါနံ သမာနတ္ထဘာဝတော အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တေ ပဝတ္တမာနေ အဇ္ဈတ္တိက-သဒ္ဒေ အဇ္ဈတ္တ-သဒ္ဒေါ တတ္ထ ပဝတ္တောတိ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ.

"අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං" යන්නෙහි තමාගේ සන්තතියට අයත් බැවින් ධ්‍යානය "අජ්ඣත්ත" යැයි කියනු ලැබේ. "අජ්ඣත්ත" යන ශබ්දය තමාට අයත් අභ්‍යන්තරය යන අර්ථය දෙයි. අජ්ඣත්ත යනු තමාගේ සන්තතියට නියම වූවකි. අජ්ඣත්තයෙහි උපන් දේ "අජ්ඣත්තික" නම් වේ. තමාගේ සන්තතියට අයත් වූවත් චක්ඛු ආදී අභ්‍යන්තර ආයතනයන් අජ්ඣත්තික ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. මෙහිදී "අජ්ඣත්තික" යන ශබ්දය ඇස ආදියෙහි පවතින බව පෙන්වා දී ඇති අතර, එය "අජ්ඣත්ත" යන ශබ්දය නොවේ. බහිද්ධ සහ බාහිර යන ශබ්දයන් අතර මෙන්ම අජ්ඣත්ත සහ අජ්ඣත්තික යන ශබ්දයන් අතර ද වෙනසක් පවතී. අජ්ඣත්තික ශබ්දය තමාගේ මෙන්ම අන් අයගේ සන්තතිවල පවතින සියලු චක්ඛු ආදියෙහි "බාහිර" යන ශබ්දය මෙන් පවතියි. නමුත් "අජ්ඣත්ත" යන ශබ්දය තමාගේ සන්තතියෙහි පවතින චක්ඛු, රූප ආදියෙහි පමණක් පවතින අතර, එයින් බාහිර වූ දේ කෙරෙහි "බහිද්ධ" යන ශබ්දය මෙන් පවතියි. එබැවින් ශබ්දයෙන් හා අර්ථයෙන් සමාන නොවන නිසා මෙහිදී මෙය උදාහරණයක් ලෙස දැක්වීම සුදුසු නොවේ. මෙහි අදහස මෙසේ දත යුතුය - අජ්ඣත්තයෙහි උපන් බැවින් අජ්ඣත්තික යනු එහි වචනාර්ථයයි. යමක් අජ්ඣත්තයෙහි උපන්නේ නම් එය අජ්ඣත්තමය විය යුතුය. එබැවින් එම අර්ථය කියන අජ්ඣත්ත ශබ්දය සහ අජ්ඣත්තික ශබ්දය සමානාර්ථ ඇති ඒවා වේ. ශබ්ද දෙකම සමානාර්ථ බැවින් අජ්ඣත්තය පවතින කල්හි අජ්ඣත්තික ශබ්දය තුළ ද අජ්ඣත්ත ශබ්දය පවතින බව කිව හැකිය.

အယံ ခေါ ပနာနန္ဒ, ဝိဟာရောတိ ဝိဟာရသုညတာသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၁၈၇) သင်္ဂဏိကာရာမတာယ ရူပါဒိရတိယာ စ အာဒီနဝံ ဝတွာ တပ္ပဋိပက္ခဝိဟာရဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. အဇ္ဈတ္တံ သုညတန္တိ ဝိသယဘူတံ ဣဿရိယဋ္ဌာနဘူတံ သုညတံ, သုညတာဖလသမာပတ္တိန္တိ အတ္ထော. စိတ္တိဿရာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော ဓမ္မံ ဒေသေန္တာပိ ယံ မုဟုတ္တံ တုဏှီ ဘဝိတဗ္ဗံ ဟောတိ, တံ မုဟုတ္တံ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇန္တိ, ပဂေဝ အညသ္မိံ ကာလေ, တသ္မာ သဗ္ဗတ္ထာပိ ဣဿရိယာနံ ဗဟုလံ ဖလသမာပတ္တိယံ ဣဿရိယဿ ပဝတ္တနတော ဖလသမာပတ္တိ ‘‘ဣဿရိယဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တာ. အရဟတ္တဖလာဓိဂမေန ဝါ တထာဂတာနံ ဣဿရိယံ နိဗ္ဗတ္တံ တံဇနကေနေဝ မဂ္ဂေနာတိ တံ တေသံ ဣဿရိယဋ္ဌာနံ. ဝိသယော စ အနညတ္ထဘာဝေါဝ ယထာ ‘‘အာကာသေ သကုဏာ ဥဒကေ မစ္ဆာ’’တိ, ဗုဒ္ဓါ စ အညတ္ထ ဒိဿမာနာပိ ဝိဝေကပဗ္ဘာရတာယ ဖလသမာပတ္တိနိန္နာဝ, တေန တဿာ တဿာ ကိရိယာယ အနန္တရံ ဖလသမာပတ္တိယံယေဝ ဘဝန္တီတိ သာ တေသံ ဝိသယော, တဗ္ဗိသယတာ စ သစ္စကသုတ္တေန (မ. နိ. ၁.၃၆၄ အာဒယော) ဒီပေတဗ္ဗာ.

"ආනන්දය, මේ විහාරය" යනු විහාරසුඤ්ඤත සූත්‍රයෙහි (මජ්ඣිම නිකාය 3.187) සමූහයා සමඟ ඇලී සිටීමේ සහ රූප ආදී රතීන්හි ඇති දෝෂ පවසා, ඊට ප්‍රතිපක්ෂ විහරණය පෙන්වා දීම පිණිස පවසන ලද්දකි. "අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතං" යනු විෂය වූ, අධිපති ස්ථානය වූ ශුන්‍යතාව හෙවත් ශුන්‍යතා ඵලසමාපත්තිය යන්නයි. සිතෙහි අධිපතිභාවය ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේලා ධර්මය දේශනා කරන අතරතුර පවා යම් මොහොතක නිශ්ශබ්දව සිටිය යුතු නම්, ඒ මොහොතෙහි ඵලසමාපත්තියට සමවදිති. අන් කාලයකදී ඒ ගැන කවර කථාද? එබැවින් සියලු තැන්හිදී අධිපතීන් (බුදුවරුන්) බහුල වශයෙන් ඵලසමාපත්තියෙහි අධිපතිභාවය පවත්වන බැවින්, ඵලසමාපත්තිය "අධිපති ස්ථානය" (ඉස්සරියට්ඨාන) ලෙස හඳුන්වන ලදී. එසේත් නැතිනම්, අරහත් ඵලය අවබෝධ කර ගැනීමෙන් තථාගතයන් වහන්සේලාට අධිපතිභාවය ඇති වූයේ එය උපදවන මාර්ගයෙන්මය, එබැවින් එය උන්වහන්සේලාගේ අධිපති ස්ථානයයි. "අහසෙහි පක්ෂීන් හා ජලයෙහි මසුන්" මෙන් වෙනත් තැනක නොපැවතීම මෙහි විෂය වේ. බුදුරජාණන් වහන්සේලා අන් තැනක පෙනී සිටියත්, විවේකයෙහි ඇලුණු බැවින් ඵලසමාපත්තියටම නැඹුරු වූහ. එබැවින් ඒ ඒ ක්‍රියාවන්ට අනතුරුව උන්වහන්සේලා පසුවන්නේ ඵලසමාපත්තියෙහිමය. එය උන්වහන්සේලාගේ විෂයයි. එම විෂයභාවය සච්චක සූත්‍රයෙන් (මජ්ඣිම නිකාය 1.364 ආදී) පැහැදිලි කළ යුතුය.

၂၂. ယေသံ ဒဋ္ဌဗ္ဗဘာဝေါ အတ္ထိ, တေ သနိဒဿနာ. စက္ခုဝိညာဏဂေါစရဘာဝေါဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗဘာဝေါ, တဿ ရူပါယတနာ အနညတ္တေပိ အညေဟိ ဓမ္မေဟိ ရူပါယတနံ ဝိသေသေတုံ အညံ ဝိယ ကတွာ ‘‘သဟ နိဒဿနေနာတိ သနိဒဿနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မသဘာဝသာမညေန ဟိ ဧကီဘူတေသု ဓမ္မေသု ယော နာနတ္တကရော သဘာဝေါ, သော အညော ဝိယ ကတွာ ဥပစရိတုံ ယုတ္တော[Pg.49]. ဧဝဉှိ အတ္ထဝိသေသာဝဗောဓော ဟောတီတိ. သယဉ္စ နိဿယဝသေန စ သမ္ပတ္တာနံ အသမ္ပတ္တာနဉ္စ ပဋိမုခဘာဝေါ အညမညပတနံ ပဋိဟနနဘာဝေါ, ယေန ဗျာပါရာဒိဝိကာရပစ္စယန္တရသဟိတေသု စက္ခာဒီနံ ဝိသယေသု ဝိကာရုပ္ပတ္တိ.

22. යම් ධර්මයන්ගේ දැකිය හැකි ස්වභාවයක් පවතීද, ඒවා සනිදස්සන (දර්ශනය සහිත) නම් වේ. චක්ඛු විඤ්ඤාණයට විෂය වීමම දැකිය හැකි ස්වභාවයයි. රූප ආයතනය අනෙකුත් ධර්මයන්ගෙන් වෙනස් වුවද, එය තවත් විශේෂ කර දැක්වීම පිණිස "දර්ශනය සමඟ පවතින බැවින් සනිදස්සන" යැයි පවසන ලදී. ධර්ම ස්වභාවයන්ගේ සාමාන්‍ය ලක්ෂණ අනුව ඒකීභූත වූ ධර්මයන් අතර, යම් නානත්වයක් ඇති කරන ස්වභාවයක් පවතී නම්, එය වෙනස් දෙයක් ලෙස ගෙන උපචාර ලෙස දැක්වීම සුදුසුය. එවිට අර්ථයේ විශේෂය අවබෝධ වේ. තමාගේත්, නිශ්‍රය (ඇස) වශයෙනුත් ලැබුණු, සම්ප්‍රාප්ත වූ හෝ අසම්ප්‍රාප්ත වූ රූපයන්ගේ මුහුණට මුහුණ ලා ඇති බව, එකිනෙක ගැටෙන සුළු බව (පටිඝ) නිසා ව්‍යාපාර ආදී විකාර ප්‍රත්‍යයන් සහිතව ඇස ආදී විෂයන්හි විපර්යාසයක් ඇති වේ.

တိကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තික මාතිකා පද වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

ဒုကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ

දුක මාතිකා පද වර්ණනාව.

၁-၆. မူလဋ္ဌေနာတိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနေန မူလဘာဝေန, န ပစ္စယမတ္တဋ္ဌေန ဟေတုဓမ္မာ ဟေတူ ဓမ္မာတိ သမာသာသမာသနိဒ္ဒေသဘာဝေါ ဒွိန္နံ ပါဌာနံ ဝိသေသော. တထေဝါတိ သမ္ပယောဂတောဝ. သဟေတုကာနံ ဟေတုသမ္ပယုတ္တဘာဝတော ‘‘သမ္ပယောဂတော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ, န သဟသဒ္ဒဿ သမ္ပယောဂတ္ထတ္တာ. သဟ-သဒ္ဒေါ ပန ဧကပုဉ္ဇေ ဥပ္ပာဒတော ယာဝ ဘင်္ဂါ သဟေတုကာနံ ဟေတူဟိ သမာနဒေသဂဟဏာနံ ဟေတုအာဒိသဗ္ဘာဝံ ဒီပေတိ, သမ္ပယုတ္တ-သဒ္ဒေါ ဧကုပ္ပာဒါဒိဝသေန သဟ ဟေတူဟိ ဧကီဘာဝုပဂမနံ, တတော ဧဝ စ ဒွိန္နံ ဒုကာနံ နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဓမ္မနာနတ္တာဘာဝေပိ ဟိ ပဒတ္ထနာနတ္တေန ဒုကန္တရံ ဝုစ္စတိ. န ဟိ ဟေတုဒုကသင်္ဂဟိတေဟိ ဓမ္မေဟိ အညေ သဟေတုကဒုကာဒီဟိ ဝုစ္စန္တိ, တေ ဧဝ ပန သဟေတုကာဟေတုကာဒိဘာဝတော သဟေတုကဒုကာဒီဟိ ဝုတ္တာ. ဧဝံ သဟေတုကဒုကသင်္ဂဟိတာ ဧဝ ဟေတုသမ္ပယုတ္တဝိပ္ပယုတ္တဘာဝတော ဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကေန ဝုတ္တာ. န ဟိ ဓမ္မာနံ အဝုတ္တတာပေက္ခံ ဒုကန္တရဝစနန္တိ နတ္ထိ ပုနရုတ္တိဒေါသော. ဒေသေတဗ္ဗပ္ပကာရဇာနနဉှိ ဒေသနာဝိလာသော တထာ ဒေသနာဉာဏဉ္စာတိ. တေန ဓမ္မာနံ တပ္ပကာရတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ. သကလေကဒေသဝသေန ပဌမဒုကံ ဒုတိယတတိယေဟိ သဒ္ဓိံ ယောဇေတွာ စတုတ္ထာဒယော တယော ဒုကာ ဝုတ္တာ. သကလဉှိ ပဌမဒုကံ ဒုတိယဒုကေကဒေသေန သဟေတုကပဒေန တတိယဒုကေကဒေသေန ဟေတုသမ္ပယုတ္တပဒေန စ ယောဇေတွာ ယထာက္ကမံ စတုတ္ထပဉ္စမဒုကာ ဝုတ္တာ, တထာ ပဌမဒုကေကဒေသံ နဟေတုပဒံ သကလေန ဒုတိယဒုကေန ယောဇေတွာ ဆဋ္ဌဒုကော ဝုတ္တော. ဣဒမ္ပိ သမ္ဘဝတီတိ ဧတေန အဝုတ္တမ္ပိ သမ္ဘဝဝသေန ဒီပိတန္တိ ဒဿေတိ. သမ္ဘဝေါ ဟိ ဂဟဏဿ ကာရဏန္တိ. ယထာ ဟေတုသဟေတုကာတိ ဣဒံ သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဂဟိတံ, ဧဝံ ဟေတုအဟေတုကာတိ ဣဒမ္ပိ သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဂဟေတဗ္ဗမေဝါတိ ဧဝံ အညတ္ထာပိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

1-6. "මූලට්ඨේන" යනු මනාව පිහිටි බව සාධනය කරන මූලභාවයෙනි, ප්‍රත්‍ය මාත්‍රයක් යන අර්ථයෙන් නොවේ. "හේතු ධර්මයෝ හේතූන් වෙති" යන සමාස සහ අසමාස නිර්දේශ දෙක මෙම පාඨයන්ගේ වෙනසයි. "එසේම" යනු සම්ප්‍රයෝගයෙනි. සහේතුක ධර්මයන් හේතූන් සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත බැවින් "සම්ප්‍රයෝගයෙන්" යැයි කියන ලද බව දත යුතුය, "සහ" ශබ්දය සම්ප්‍රයෝගාර්ථයෙහි යෙදෙන නිසා නොවේ. "සහ" ශබ්දය එකට ඉපදීමේ සිට බිඳී යාම දක්වා සහේතුක ධර්මයන් හේතූන් සමඟ සමාන දේශයක පැවතීම ආදී සියල්ල පවතින බව පෙන්වයි. "සම්පයුත්ත" ශබ්දය ඒකුප්පාද ආදී වශයෙන් හේතූන් සමඟ ඒකීභවනයට පත්වීම පෙන්වයි. එයින්ම දුක දෙකෙහි වෙනස දත යුතුය. ධර්මයන්ගේ වෙනසක් නොමැති වුවද පදාර්ථයන්ගේ වෙනස නිසා වෙනත් දුකයක් ලෙස කියනු ලැබේ. හේතු දුකෙහි ඇතුළත් ධර්මයන්ට වඩා වෙනස් වූ ධර්ම සහේතුක දුක ආදියෙහි නොකියැවේ. එම ධර්මයන්ම සහේතුක අහේතුක ආදී වශයෙන් සහේතුක දුකෙහි පවසන ලදී. එලෙසම සහේතුක දුකෙහි ඇතුළත් වූවන්ම හේතුසම්ප්‍රයුක්ත හෝ විප්පයුත්තභාවය අනුව හේතුසම්ප්‍රයුක්ත දුකයෙහි පවසන ලදී. ධර්මයන් ප්‍රකාශ නොකළේ යැයි සලකා වෙනත් දුකයක් ප්‍රකාශ කළා නොවන බැවින් මෙහි පුනරුක්ති දෝෂයක් නැත. දේශනා කළ යුතු ආකාරය දැන ගැනීම දේශනා විලාසයයි, එසේම එය දේශනා ඥානයයි. එයින් ධර්මයන්ගේ එම ප්‍රකාරභාවය පවසන ලදී. සකල සහ ඒකදේශ වශයෙන් පළමු දුකය දෙවන හා තෙවන දුකයන් සමඟ යොදා සිව්වන ආදී දුකයන් තුන පවසන ලදී. මුළු පළමු දුකය දෙවන දුකයෙහි එක් කොටසක් වූ සහේතුක පදය සමඟත්, තෙවන දුකයෙහි එක් කොටසක් වූ හේතුසම්ප්‍රයුක්ත පදය සමඟත් යොදා පිළිවෙළින් සිව්වන හා පස්වන දුකයන් පවසන ලදී. එසේම පළමු දුකයෙහි එක් කොටසක් වූ නහේතු පදය මුළු දෙවන දුකය සමඟ යොදා හයවන දුකය පවසන ලදී. මෙය ද සිදුවිය හැකි බැවින්, මෙහි ප්‍රකාශ නොකළත් සම්භවය අනුව පෙන්වන ලද බව පවසයි. යමක් ග්‍රහණය කර ගැනීමට හේතුව එහි සම්භවයයි. "හේතු සහේතුක" යන්න සිදුවිය හැක්කක් ලෙස ගත් සේම, "හේතු අහේතුක" යන්න ද සිදුවිය හැක්කක් ලෙස ගත යුතුය. අන් තැන්හි ද මෙසේම යෙදිය යුතුය.

ဧဝံ [Pg.50] ပဌမဒုကံ ဒုတိယတတိယဒုကေသု ဒုတိယပဒေဟိ ယောဇေတွာ ‘‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ အဟေတုကာ စ, အဟေတုကာ စေဝ ဓမ္မာ န စ ဟေတူ, ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာ စ, ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာ စေဝ ဓမ္မာ န စ ဟေတူ’’တိ ယေ ဒွေ ဒုကာ ကာတဗ္ဗာ, တေသံ သမ္ဘဝဝသေနေဝ သင်္ဂဟံ ဒဿေတွာ ခေါ ပန-ပဒေန အပရေသမ္ပိ ဒုကာနံ သင်္ဂဟံ ဒဿေတုံ ‘‘တတြ ယဒေတ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတြာတိ ပါဠိယံ. အယံ အတိရေကတ္ထောတိ ဣဒါနိ ယံ ဝက္ခတိ, တမတ္ထမာဟ. တတ္ထ ပန အညေပိ အညထာပီတိ ဧတေသံ ဝိသုံ ပဝတ္တိယာ ဒွေ ဒုကာ ဒဿိတာ, သဟ ပဝတ္တိယာ ပန အယမ္ပိ ဒုကော ဝေဒိတဗ္ဗော ‘‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ ဟေတုသမ္ပယုတ္တာပိ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာပီ’’တိ, ဧတေသု ပန ပဉ္စသု ဒုကေသု ဒုတိယဒုကေန တတိယဒုကော ဝိယ, စတုတ္ထဒုကေန ပဉ္စမဒုကော ဝိယ စ ဆဋ္ဌဒုကေန နိန္နာနတ္ထတ္တာ ‘‘န ဟေတု ခေါ ပန ဓမ္မာ ဟေတုသမ္ပယုတ္တာပိ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာပီ’’တိ အယံ ဒုကော န ဝုတ္တော. ဒဿိတနိန္နာနတ္ထနယော ဟိ သော ပုရိမဒုကေဟီတိ. ဣတရေသု စတူသု ဟေတူ စေဝ အဟေတုကဒုကေန သမာနတ္ထတ္တာ ဟေတူ စေဝ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တဒုကော, ဟေတုသဟေတုကဒုကေန သမာနတ္ထတ္တာ ဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကော စ နဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကော ဝိယ န ဝတ္တဗ္ဗော. တေသု ပန ဒွီသု ပစ္ဆိမဒုကေ ‘‘ဟေတူ ခေါ ပန ဓမ္မာ သဟေတုကာ’’တိ ပဒံ စတုတ္ထဒုကေ ပဌမပဒေန နိန္နာနာကရဏတ္တာ န ဝတ္တဗ္ဗံ, ‘‘ဟေတူ ခေါ ပန ဓမ္မာ အဟေတုကာ’’တိ ပဒံ ‘‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ အဟေတုကာ’’တိ ဧတေန နိန္နာနတ္တာ န ဝတ္တဗ္ဗံ. အဝသိဋ္ဌေ ပန ဧကသ္မိံ ဒုကေ ‘‘အဟေတုကာ စေဝ ဓမ္မာ န စ ဟေတူ’’တိ ပဒံ ဆဋ္ဌဒုကေ ဒုတိယပဒေန ဧကတ္ထတ္တာ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ဣဒါနိ ‘‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ အဟေတုကာ စာ’’တိ ဣဒမေဝေကံ ပဒံ အဝသိဋ္ဌံ, န စ ဧကေန ပဒေန ဒုကော ဟောတီတိ တဉ္စ န ဝုတ္တန္တိ. စတုတ္ထဒုကေ ဒုတိယပဒေန ပန သမာနတ္ထဿ ဆဋ္ဌဒုကေ ပဌမပဒဿ ဝစနံ ဒုကပူရဏတ္ထံ, ဧတေန ဝါ ဂတိဒဿနေန သဗ္ဗဿ သမ္ဘဝန္တဿ သင်္ဂဟော ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဟိ သဗ္ဗော သမ္ဘဝဒုကော ပဌမဒုကေ ဒုတိယတတိယဒုကပက္ခေပေန ဒဿိတော, တေသု စ ပဌမဒုကပက္ခေပေနာတိ.

මෙසේ ප්‍රථම දුකය, දෙවන හා තෙවන දුකයන්හි දෙවන පද සමඟ යොදා 'හේතූ චේව ධම්මා අහේතුකා ච, අහේතුකා චේව ධම්මා න ච හේතූ, හේතූ චේව ධම්මා හේතුවිප්පයුත්තා ච, හේතුවිප්පයුත්තා චේව ධම්මා න ච හේතූ' යනුවෙන් දුකයන් දෙකක් කළ යුතුය. ඒවායේ සම්භවය අනුව සංග්‍රහය දක්වා, 'ඛෝ පන' යන පදයෙන් අනෙක් දුකයන්ගේ ද සංග්‍රහය දැක්වීමට 'තත්‍ර යදේතං' යනාදිය පවසන ලදී. 'තත්‍ර' යනු පාලියෙහි යන්නයි. 'අයං අතිරේකත්ථෝ' යනු දැන් යමක් පවසන්නේ ද, ඒ අර්ථයයි. එහි තවත් ක්‍රමයකින් වෙන වෙනම පැවැත්ම අනුව දුකයන් දෙකක් දක්වන ලදී. එක්ව පැවැත්ම අනුව 'හේතූ චේව ධම්මා හේතුසම්පයුත්තාපි හේතුවිප්පයුත්තාපි' යනුවෙන් ද මෙම දුකය දත යුතුය. මෙම දුකයන් පස අතුරින් දෙවන දුකයෙන් තෙවන දුකය මෙන් ද, හතරවන දුකයෙන් පස්වන දුකය මෙන් ද, හයවන දුකයෙන් වෙනස් අර්ථයක් නොමැති බැවින් 'න හේතු ඛෝ පන ධම්මා හේතුසම්පයුත්තාපි හේතුවිප්පයුත්තාපි' යන මෙම දුකය පවසන ලද්දේ නැත. මක්නිසාද යත්, එහි දැක්විය යුතු වෙනස් වූ අර්ථ ක්‍රමය පෙර දුකයන් මඟින්ම ප්‍රකාශිත බැවිනි. ඉතිරි දුකයන් හතර අතුරින්, 'හේතූ චේව අහේතුක' දුකය හා සමාන අර්ථ ඇති බැවින් 'හේතූ චේව හේතුවිප්පයුත්ත' දුකය ද, 'හේතුසහේතුක' දුකය හා සමාන අර්ථ ඇති බැවින් 'හේතුහේතුසම්පයුත්ත' දුකය සහ 'නහේතුහේතුසම්පයුත්ත' දුකය ද නොකළ යුතුය. ඒ දුකයන් දෙක අතුරින් අවසාන දුකයේ 'හේතූ ඛෝ පන ධම්මා සහේතුකා' යන පදය, හතරවන දුකයේ පළමු පදයෙන් වෙනසක් නොමැති බැවින් නොකිය යුතුය. 'හේතූ ඛෝ පන ධම්මා අහේතුකා' යන පදය 'හේතූ චේව ධම්මා අහේතුකා' යන මෙයින් වෙනසක් නොමැති බැවින් නොකිය යුතුය. ඉතිරි වූ එක් දුකයක 'අහේතුකා චේව ධම්මා න ච හේතූ' යන පදය, හයවන දුකයේ දෙවන පදය හා සමාන අර්ථ ඇති බැවින් නොකිය යුතුය. දැන් 'හේතූ චේව ධම්මා අහේතුකා ච' යන මෙම එක් පදය පමණක් ඉතිරි වන අතර, එක් පදයකින් දුකයක් නොවන බැවින් එය පවසන ලද්දේ නැත. හතරවන දුකයේ දෙවන පදය හා සමාන අර්ථ ඇති හයවන දුකයේ පළමු පදය පැවසීම දුකය සම්පූර්ණ කිරීම සඳහා වේ. එසේත් නැතහොත් මේ ආකාරයෙන් පෙන්වා දීමෙන් සියලුම සම්භවය විය හැකි දුකයන්ගේ සංග්‍රහය කරන ලදැයි දත යුතුය. එනම් සියලු සම්භව දුකයන් ප්‍රථම දුකයෙහි, දෙවන හා තෙවන දුකයන් ඇතුළත් කිරීමෙන් දක්වන ලදී.

၇-၁၃. သမာနကာလေန အသမာနကာလေန ကာလဝိမုတ္တေန စ ပစ္စယေန နိပ္ဖန္နာနံ ပစ္စယာယတ္တာနံ ပစ္စယဘာဝမတ္တေန တေသံ ပစ္စယာနံ အတ္ထိတံ ဒီပေတုံ သပ္ပစ္စယဝစနံ, န သဟေတုကဝစနံ ဝိယ သမာနကာလာနမေဝ, နာပိ သနိဒဿနံ ဝိယ တံသဘာဝဿ အနတ္ထန္တရဘူတဿ. သင်္ခတ-သဒ္ဒေါ ပန သမေတေဟိ [Pg.51] နိပ္ဖာဒိတဘာဝံ ဒီပေတီတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော ဒုကန္တရဝစနေ ကာရဏံ. ဧတ္ထ စ အပ္ပစ္စယာ အသင်္ခတာတိ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော အဝိနိစ္ဆိတတ္ထပရိစ္ဆေဒဒဿနဝသေန မာတိကာဌပနတော ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥဒ္ဒေသေန ဟိ ကုသလာဒိသဘာဝါနံ ဓမ္မာနံ အတ္ထိတာမတ္တံ ဝုစ္စတိ, န ပရိစ္ဆေဒေါတိ အပရိစ္ဆေဒေန ဗဟုဝစနေန ဥဒ္ဒေသော ဝုတ္တောတိ. ရူပန္တိ ရူပါယတနံ ပထဝိယာဒိ ဝါ. ပုရိမသ္မိံ အတ္ထဝိကပ္ပေ ရူပါယတနဿ အသင်္ဂဟိတတာ အာပဇ္ဇတီတိ ရုပ္ပနလက္ခဏံ ဝါ ရူပန္တိ အယံ အတ္ထနယော ဝုတ္တော. တတ္ထ ရူပန္တိ ရုပ္ပနသဘာဝေါ. န လုဇ္ဇတိ န ပလုဇ္ဇတီတိ ယော ဂဟိတော တထာ န ဟောတိ, သော လောကောတိ တံဂဟဏရဟိတာနံ လောကုတ္တရာနံ နတ္ထိ လောကတာ. ဒုက္ခသစ္စံ ဝါ လောကော, တတ္ထ တေနေဝ လောကသဘာဝေန ဝိဒိတာတိ လောကိယာ.

7-13. සමාන කාලීන වූ ද, අසමාන කාලීන වූ ද, කාලයෙන් මිදුණා වූ ද ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත්, ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් වූ ධර්මයන්ගේ ප්‍රත්‍යභාවය පමණක් ප්‍රකාශ කිරීමට 'සප්පච්චය' යන වචනය යොදා ඇත. එය 'සහේතුක' යන වචනය මෙන් සමාන කාලීනයන් සඳහාම පමණක් නොවේ. එසේම 'සනිදස්සන' පදය මෙන් එහිම ස්වභාවය වූ අනෙක් දෙයක් සඳහා ද නොවේ. 'සංඛත' යන ශබ්දයෙන් ප්‍රත්‍යයන් එක්වී නිපදවන ලද බව ප්‍රකාශ කෙරේ. මෙය ඔවුන් අතර ඇති වෙනස වන අතර එය වෙනත් දුකයන් පැනවීමට හේතුවයි. මෙහි 'අප්පච්චයා අසංඛතා' යනුවෙන් බහුවචනයෙන් දැක්වීම විනිශ්චය කළ යුතු අර්ථයන්හි සීමාවන් දැක්වීම් වශයෙන් මාතෘකා තැබීමේදී කරන ලද්දක් බව දත යුතුය. උද්දේශ (කෙටි විස්තර) මඟින් කුසලාදී ස්වභාව ඇති ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පමණක් කියනු ලැබේ, සීමා නීර්ණය නොකෙරේ. එබැවින් අපරිච්ඡේද වූ බහුවචනයෙන් උද්දේශය පවසන ලදී. 'රූප' යනු රූප ආයතනය හෝ පඨවි ආදී ධාතූන්ය. පළමු අර්ථ විකල්පයෙහි රූප ආයතනය ඇතුළත් නොවන බැවින්, 'රුප්පන' (වෙනස් වීම) ලක්ෂණය රූපය ලෙස මෙහි අර්ථ දක්වන ලදී. එහි 'රූප' යනු රුප්පන ස්වභාවයයි. යමක් බිඳෙන්නේ හෝ විනාශ වන්නේ නැද්ද, එය එසේ නොවේ නම් එය ලෝකයයි. ලෝක සංකල්පයෙන් බැහැර වූ ලෝකෝත්තර ධර්මයන්හි ලෝක ස්වභාවයක් නැත. එසේත් නැතහොත් දුක්ඛ සත්‍යය යනු ලෝකයයි. එහි ඒ ලෝක ස්වභාවයෙන්ම දන්නා බැවින් ඒවා ලෝකීය නම් වේ.

ဧဝံ သန္တေ စက္ခုဝိညာဏေန ဝိဇာနိတဗ္ဗဿ ရူပါယတနဿ တေနေဝ နဝိဇာနိတဗ္ဗဿ သဒ္ဒါယတနာဒိကဿ စ နာနတ္တာ ဒွိန္နမ္ပိ ပဒါနံ အတ္ထနာနတ္တတော ဒုကော ဟောတိ. ဧဝံ ပန ဒုကေ ဝုစ္စမာနေ ဒုကဗဟုတာ အာပဇ္ဇတိ, ယတ္တကာနိ ဝိညာဏာနိ, တတ္တကာ ဒုကာ ဝုတ္တာ သမတ္တာ ဌပေတွာ သဗ္ဗဓမ္မာရမ္မဏာနိ ဝိညာဏာနိ. တေသု စ ဒုကဿ ပစ္ဆေဒေါ အာပဇ္ဇတိ, တထာ စ သတိ ‘‘ကေနစီ’’တိ ပဒံ သဗ္ဗဝိညာဏသင်္ဂါဟကံ န သိယာ, နိဒ္ဒေသေန စ ဝိရုဒ္ဓံ ဣဒံ ဝစနံ. ယော စ တတ္ထ ‘‘ယေ တေ ဓမ္မာ စက္ခုဝိညေယျာ, န တေ ဓမ္မာ သောတဝိညေယျာတိ အယံ ဒုကော န ဟောတီ’’တိ ပဋိသေဓော ကတော, သော စ ကထံ ယုဇ္ဇေယျ. န ဟိ သမတ္ထာ အဋ္ဌကထာ ပါဠိံ ပဋိသေဓေတုန္တိ, န စ ကေနစိ-သဒ္ဒဿ တေနေဝါတိ အယံ ပဒတ္ထော သမ္ဘဝတိ, ‘‘ကေနစီ’’တိ ဧတဿ အာဒိပဒဿ အနိယမိတံ ယံ ကိဉ္စိ ဧကံ ပဒတ္ထော, တံ ဝတွာ ဝုစ္စမာနဿ ‘‘ကေနစီ’’တိ ဒုတိယပဒဿ ယံ ကိဉ္စိ အပရံ အနိယမိတံ ပဒတ္ထောတိ လောကသိဒ္ဓမေတံ, တထေဝ စ နိဒ္ဒေသော ပဝတ္တော, န စေတ္ထ ဝိညာတဗ္ဗဓမ္မဘေဒေန ဒုကဘေဒေါ သမတ္တော အာပဇ္ဇတိ ယတ္တကာ ဝိညာတဗ္ဗာ, တတ္တကာ ဒုကာတိ, တသ္မာ နတ္ထိ ဒုကဗဟုတာ. န ဟိ ဧကံယေဝ ဝိညာတဗ္ဗံ ကေနစိ ဝိညေယျံ ကေနစိ န ဝိညေယျဉ္စ, ကိန္တု အပရမ္ပိ အပရမ္ပီတိ သဗ္ဗဝိညာတဗ္ဗသင်္ဂဟေ ဒုကော သမတ္တော ဟောတိ, ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘ကေနစီ’’တိ ပဒံ အနိယမေန သဗ္ဗဝိညာဏသင်္ဂါဟကန္တိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ, ဝိညာဏနာနတ္တေန စ ဝိညာတဗ္ဗံ ဘိန္ဒိတွာ အယံ ဒုကော ဝုတ္တော, န ဝိညာတဗ္ဗာနံ အတ္ထန္တရတာယာတိ. ဧတဿ ပန ဒုကဿ နိက္ခေပရာသိနိဒ္ဒေသော ဒုကသင်္ဂဟိတဓမ္မေကဒေသေသု [Pg.52] ဒုကပဒဒွယပ္ပဝတ္တိဒဿနဝသေန ပဝတ္တော. အတ္ထုဒ္ဓါရနိဒ္ဒေသော နိရဝသေသဒုကသင်္ဂဟိတဓမ္မဒဿနဝသေနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

එලෙස වූ විට චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දැනගත යුතු රූප ආයතනයත්, එම විඤ්ඤාණයෙන්ම දැනගත නොහැකි ශබ්ද ආයතනය ආදියත් අතර ඇති ප්‍රභේදය නිසා පද දෙකෙහි අර්ථය වෙනස් වීමෙන් මෙය ‘දුකක්’ (යුගලයක්) බවට පත් වේ. මෙලෙස දුකයන් ප්‍රකාශ කළහොත්, සියලු ධර්මයන් අරමුණු කරන විඤ්ඤාණයන් හැර, කොතෙක් විඤ්ඤාණ ප්‍රභේද ඇද්ද ඒ සෑම එකක් සඳහාම සම්පූර්ණ දුකයන් රැසක් ප්‍රකාශ කිරීමට සිදු වී දුකයන්ගේ බහුලතාවක් ඇති වේ. එවිට දුකයන් අතර වෙන් කිරීමක් ඇති වන අතර, ‘යම්කිසි’ (කෙනචි) යන පදය සියලු විඤ්ඤාණයන් සංග්‍රහ කරන්නක් නොවන බැවින් මෙම ප්‍රකාශය නිද්දේස පාලිය සමඟ ද විරුද්ධ වේ. ‘යම් ඒ ධර්ම කෙනෙක් චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දත යුතුද, ඒ ධර්ම සෝත විඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු නොවේ යන මෙම දුකය සිදු නොවේ’ යනුවෙන් එහි කළ ප්‍රතික්ෂේපය කෙසේ නම් ගැලපේද? අටුවාව පාලි පෙළ ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට සමර්ථ නොවන බැවින්, ‘කෙනචි’ (යම්කිසි) යන ශබ්දයට ‘එම විඤ්ඤාණයෙන්ම’ යන අර්ථය ලැබිය නොහැකිය. ‘කෙනචි’ යන පළමු පදයෙන් අර්ථවත් වන්නේ අවිනිශ්චිත වූ යම් කිසි එක් අර්ථයකි. ඉන් පසුව යෙදෙන ‘කෙනචි’ යන දෙවන පදයෙන් අර්ථවත් වන්නේ ඊට වෙනස් වූ වෙනත් යම් කිසි අවිනිශ්චිත අර්ථයක් බව ලෝක සම්මතයයි. නිද්දේසයෙහි ද එය එලෙසම දක්වා ඇත. මෙහි දැනගත යුතු ධර්මයන්ගේ ප්‍රභේදය අනුව දුකයන්ගේ ප්‍රභේදයක් සිදු නොවේ. එබැවින් දුකයන්ගේ බහුලතාවක් මෙහි නැත. එක් අරමුණක්ම යමකට විෂය වන අතර තවකෙකුට විෂය නොවන බවක් මෙහි අදහස් නොවේ. නමුත් සියලු විඤ්ඤාත ධර්මයන් සංග්‍රහ කිරීමේදී මෙම දුකය සම්පූර්ණ වේ. එවිට ‘කෙනචි’ යන පදය නියමයක් නොමැතිව සියලු විඤ්ඤාණයන් සංග්‍රහ කරන බව සිද්ධ වේ. විඤ්ඤාණයේ නානත්වය නිසා දැනගත යුතු ධර්මයන් බෙදා දක්වමින් මෙම දුකය පවසන ලද අතර, එය දැනගත යුතු ධර්මයන්ගේ අර්ථයෙහි ඇති වෙනස්කම නිසා නොවේ. මෙම දුකයේ නික්ඛේපරාශි නිද්දේසය පවත්වන ලද්දේ දුකයෙහි සංග්‍රහ වූ ධර්මයන්ගේ එක් කොටසක දුක පද දෙකක් පැවතීම පෙන්වීම සඳහාය. අත්ථුද්ධාර නිද්දේසය පවත්වන ලද්දේ නිරවශේෂයෙන්ම දුකයෙහි සංග්‍රහ වූ ධර්මයන් පෙන්වීම සඳහා බව දත යුතුය.

၁၄-၁၉. စက္ခုတောပိ…ပေ… မနတောပီတိ စက္ခုဝိညာဏာဒိဝီထီသု တဒနုဂတမနောဝိညာဏဝီထီသု စ ကိဉ္စာပိ ကုသလာဒီနမ္ပိ ပဝတ္တိ အတ္ထိ, ကာမာသဝါဒယော ဧဝ ပန ဝဏတော ယူသံ ဝိယ ပဂ္ဃရဏကအသုစိဘာဝေန သန္ဒန္တိ, တသ္မာ တေ ဧဝ ‘‘အာသဝါ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တတ္ထ ဟိ ပဂ္ဃရဏကအသုစိမှိ နိရုဠှော အာသဝသဒ္ဒေါတိ. ဓမ္မတော ယာဝ ဂေါတြဘုန္တိ တတော ပရံ မဂ္ဂဖလေသု အပ္ပဝတ္တိတော ဝုတ္တံ. ဧတေ ဟိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဓမ္မေ ဂစ္ဆန္တာ တတော ပရံ န ဂစ္ဆန္တီတိ. နနု တတော ပရံ ဘဝင်္ဂါဒီနိပိ ဂစ္ဆန္တီတိ စေ? န, တေသမ္ပိ ပုဗ္ဗေ အာလမ္ဗိတေသု လောကိယဓမ္မေသု သာသဝဘာဝေန အန္တောဂဓတ္တာ တတော ပရတာဘာဝတော. ဧတ္ထ စ ဂေါတြဘုဝစနေန ဂေါတြဘုဝေါဒါနဖလသမာပတ္တိပုရေစာရိကပရိကမ္မာနိ ဝုတ္တာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ, ပဌမမဂ္ဂပုရေစာရိကမေဝ ဝါ ဂေါတြဘု အဝဓိနိဒဿနဘာဝေန ဂဟိတံ, တတော ပရံ မဂ္ဂဖလသမာနတာယ ပန အညေသု မဂ္ဂေသု မဂ္ဂဝီထိယံ ဖလသမာပတ္တိဝီထိယံ နိရောဓာနန္တရဉ္စ ပဝတ္တမာနေသု ဖလေသု နိဗ္ဗာနေ စ ပဝတ္တိ နိဝါရိတာ အာသဝါနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဝန္တီတိ ဂစ္ဆန္တိ. ဒုဝိဓော ဟိ အဝဓိ အဘိဝိဓိဝိသယော အနဘိဝိဓိဝိသယော စ. အဘိဝိဓိဝိသယံ ကိရိယာ ဗျာပေတွာ ပဝတ္တတိ ‘‘အာဘဝဂ္ဂါ ဘဂဝတော ယသော ဂတော’’တိ, ဣတရံ ဗဟိ ကတွာ ‘‘အာပါဋလိပုတ္တာ ဝုဋ္ဌော ဒေဝေါ’’တိ. အယဉ္စ အာ-ကာရော အဘိဝိဓိအတ္ထော ဣဓ ဂဟိတောတိ ‘‘အန္တောကရဏတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ.

14-19. ‘ඇසෙන් පටන් ගෙන... සිත දක්වා වූ’ යනුවෙන් දැක්වූයේ චක්ඛු විඤ්ඤාණ ආදී වීථිවලත්, ඒවාට අනුව පවතින මනෝ විඤ්ඤාණ වීථිවලත් කුසල් ආදී ධර්මයන්ගේ පැවැත්මක් තිබුණද, තුවාලයකින් සැරව වැගිරෙන්නාක් මෙන් අශුද්ධ ස්වභාවයෙන් වැගිරෙන්නේ කාමාසව ආදිය පමණක් වන බැවිනි. එබැවින් ඒවා ‘ආශ්‍රව’ (ආසව) ලෙස හැඳින්වේ. වැගිරෙන අශුද්ධ දේ සඳහා ‘ආසව’ යන වචනය ප්‍රකටව යෙදේ. ‘ධර්මයන්ගේ සිට ගෝත්‍රභූ දක්වා’ යැයි පවසන ලද්දේ ඉන් පසුව මාර්ග සහ ඵලයන්හි මේවා නොපවතින බැවිනි. මක්නිසාද යත්, මෙම ධර්මයන් අරමුණු කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තව ගමන් කරන අතර, ඉන් එහාට ගමන් නොකරන බැවිනි. ‘ඉන් පසුව භවාංග ආදිය ද ගමන් කරන්නේ නොවේද?’ යැයි ඇසුවේ නම්, ‘නැත’ යන්න පිළිතුරයි. මක්නිසාද යත්, ඒවාද කලින් අරමුණු කරන ලද ලෞකික ධර්මයන් තුළ සාසව ස්වභාවයෙන් අන්තර්ගත වන බැවින් ඉන් ඔබ්බට නොයන බැවිනි. මෙහි ‘ගෝත්‍රභූ’ යන වචනයෙන් ගෝත්‍රභූ, වෝදාන, ඵලසමාපත්තිවලට පූර්වභාග වූ පරිකර්ම ධර්මයන් අදහස් කරන බව දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් ප්‍රථම මාර්ගයට පූර්වගාමී වූ ගෝත්‍රභූ සිතම සීමාව පෙන්වීම පිණිස ගන්නා ලදී. ඉන් පසුව මාර්ග සහ ඵලයන්ගේ සමානත්වය නිසා අනෙකුත් මාර්ගයන්හිද, මාර්ග වීථියෙහිද, ඵලසමාපත්ති වීථියෙහිද, නිරෝධ සමාපත්තියෙන් අනතුරුව පවතින ඵලයන්හිද සහ නිර්වාණයෙහිද ආශ්‍රවයන්ගේ පැවැත්ම වැළකී ඇති බව දත යුතුය. ‘සවන්ති’ යනු ගලා යති හෙවත් ගමන් කරති යන්නයි. සීමාව (අවධි) දෙවදෑරුම්ය: අභිවිධි (ඇතුළත් කරගන්නා) සහ අනභිවිධි (බැහැර කරන) වශයෙනි. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කීර්තිය භවග්‍රය දක්වා පැතිර ගියේය’ යන්නෙහි මෙන් ක්‍රියාව පැතිර පවතී නම් එය අභිවිධි විෂයයි. සීමාවෙන් බාහිරව පවතී නම් එය අනභිවිධි විෂයයි. මෙහි ‘ආ’ කාරය අභිවිධි අර්ථයෙන් ගන්නා ලද බැවින් ‘ඇතුළත් කිරීමේ අර්ථය ඇති බව’ පවසන ලදී.

စိရပါရိဝါသိယဋ္ဌော စိရပရိဝုတ္ထတာ ပုရာဏဘာဝေါ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ပုရိမာ, ဘိက္ခဝေ, ကောဋိ န ပညာယတိ ဘဝတဏှာယာ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၆၂) ဣဒံ သုတ္တံ သင်္ဂဟိတံ. အဝိဇ္ဇာသဝဘဝါသဝါနဉ္စ စိရပရိဝုတ္ထတာယ ဒဿိတာယ တဗ္ဘာဝဘာဝီနံ ကာမာသဝဒိဋ္ဌာသဝါနဉ္စ စိရပရိဝုတ္ထတာ ဒဿိတာ ဟောတိ. အညေသုပိ ယထာဝုတ္တေ ဓမ္မေ ဩကာသဉ္စ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တမာနေသု မာနာဒီသု ဝိဇ္ဇမာနေသု အတ္တတ္တနိယာဒိဂ္ဂါဟဝသေန အဘိဗျာပနံ မဒကရဏဝသေန အာသဝသဒိသတာ စ ဧတေသံယေဝ, နာညေသန္တိ ဧတေသွေဝ အာသဝသဒ္ဒေါ နိရုဠှော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာယတံ ဝါ သဝန္တိ ဖလန္တီတိ အာသဝါ[Pg.53]. န ဟိ ကိဉ္စိ သံသာရဒုက္ခံ အာသဝေဟိ ဝိနာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ အတ္ထီတိ. အာရမ္မဏဘာဝေန ယေ ဓမ္မာ ဝဏော ဝိယ အာသဝေ ပဂ္ဃရန္တိ, တေ အသမ္ပယောဂေ အတဗ္ဘာဝေပိ သဟ အာသဝေဟီတိ သာသဝါ, အာသဝဝန္တောတိ အတ္ထော.

‘චිරපාරිවාසික’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ බොහෝ කලක් පැවති පැරණි ස්වභාවයයි. ‘ආදි’ යන වචනයෙන් “මහණෙනි, භවතණ්හාවෙහි පූර්ව කෝටියක් (ආරම්භයක්) නොපෙනේ” යන සූත්‍රය සංග්‍රහ වේ. අවිජ්ජාසව හා භවාසවයන්ගේ දීර්ඝ කාලීන පැවැත්ම පෙන්වීමෙන්, ඒවා මත පදනම් වන කාමාසව හා දිට්ඨාසවයන්ගේ ද දීර්ඝ කාලීන පැවැත්ම පෙන්වා ඇත. ඉහත කී ධර්මයන්හි අවකාශය හා අරමුණ ඇති කරගනිමින් පවතින මානාදී අන්‍ය ධර්මයන් තිබුණද, තමාගේ හෝ තමාගේ දේ ලෙස දැඩිව ගැනීමෙන් පැතිරී යාම සහ මත් කරවන සුළු බව නිසා ආශ්‍රවයන්ට සමාන බව මෙම ධර්මයන්ටම මිස අන්‍යයන්ට නොවන බැවින්, ‘ආසව’ යන වචනය මේවා සඳහාම සම්මත වී ඇති බව දත යුතුය. දිගු කලක් ගලා යන බැවින් හෝ විපාක දෙන බැවින් ‘ආසව’ නම් වේ. ආශ්‍රවයන්ගෙන් තොරව හටගන්නා වූ කිසිදු සංසාර දුකක් නැත. යම් ධර්ම කෙනෙක් අරමුණු වශයෙන් තුවාලයක් මෙන් ආශ්‍රවයන් වැගිරවීමට හේතු වෙත්ද, ඒවා අසම්ප්‍රයුක්ත වූවද ආශ්‍රවයන් හා සහසම්බන්ධව පවතින බැවින් ‘සාසව’ (ආශ්‍රව සහිත) නම් වේ.

ဩသာနဒုကေ ‘‘နော အာသဝါ ခေါ ပနာ’’တိ အဝတွာ ‘‘အာသဝဝိပ္ပယုတ္တာ ခေါ ပနာ’’တိ ဝစနံ သာသဝါနံ သဟေတုကာနံ ဝိယ သမ္ပယုတ္တေဟိ တံသဟိတတာ န ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ. ဧဝံ သေသဂေါစ္ဆကေသုပိ ယထာသမ္ဘဝံ ဝိပ္ပယုတ္တဂ္ဂဟဏေ ပယောဇနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အပိစ ‘‘နော အာသဝါ ခေါ ပန ဓမ္မာ သာသဝါ’’တိ ဣဒံ ပဒံ စတုတ္ထဒုကေ ဒုတိယပဒေန နိန္နာနံ, န စ ဧကေန ဒုကော ဟောတိ, တသ္မာ အာသဝဝိပ္ပယုတ္တပဒမေဝ ဂဟေတွာ ဩသာနဒုကယောဇနာ ဉာယာဂတာတိ ကတာ. ဟေတုဂေါစ္ဆကေ ပန ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာနံ သဟေတုကတာ နတ္ထီတိ တေ ဂဟေတွာ ဒုကယောဇနာယ အသက္ကုဏေယျတ္တာ နဟေတုပဒံ ဂဟေတွာ ဩသာနဒုကယောဇနာ ကတာ. ယေ ဝါ ပန ပဌမေ ဒုကေ ဒုတိယဿ ပက္ခေပေ ဧကော, တတိယဿ ဒွေ, ပဌမဿ ဒုတိယေ ဧကော, တတိယေ ဒွေ, ဒုတိယဿ တတိယေ ဧကော, ဒုတိယေ စ တတိယဿ ဧကောတိ အဋ္ဌ ဒုကာ လဗ္ဘန္တိ, တေသု တီဟိ ဣတရေ စ နယတော ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧသ နယော သေသဂေါစ္ဆကေသုပိ.

අවසාන දුකෙහිදී ‘ආශ්‍රව නොවූ’ (නෝ ආසවා) යනුවෙන් නොපවසා ‘ආශ්‍රවයන්ගෙන් විප්‍රයුක්ත’ (ආසව විප්පයුත්තා) යනුවෙන් පැවසුවේ, සාසව වූ සහේතුක ධර්මයන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් හා එක්ව පවතින්නාක් මෙන් මේවා ආශ්‍රවයන් හා එක්ව නොපවතින බව පෙන්වීමටය. මෙලෙස සෙසු ගෝච්ඡකයන්හි (ධර්ම කාණ්ඩයන්හි) ද අවස්ථාවට අනුව ‘විප්‍රයුක්ත’ පදය යෙදීමේ ප්‍රයෝජනය වටහා ගත යුතුය. තවද ‘ආශ්‍රව නොවූ ධර්ම සාසව වේ’ යන මෙම පදය හතරවන දුකයේ දෙවන පදය හා වෙනසක් නොමැති අතර, එක් පදයකින් දුකයක් ඇති නොවේ. එබැවින් ආසව විප්‍රයුක්ත පදයම ගෙන අවසාන දුකය යෙදීම න්‍යායානුකූල වේ. හේතු ගෝච්ඡකයේදී නම් හේතු විප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සහේතුක නොවන බැවින් ඒවා දුකයන් ලෙස යෝජනා කළ නොහැකි නිසා ‘නහේතු’ පදය ගෙන අවසාන දුක යොදන ලදී. පළමු දුකයෙහි දෙවැන්න එකතු කිරීමෙන් එකක්ද, තෙවැන්නෙන් දෙකක්ද ආදී වශයෙන් දුකයන් අටක් ලැබෙන අතර, ඉන් තුනක් මඟින් ඉතිරි ඒවාද එම ක්‍රමයෙන්ම පෙන්වා ඇති බව දත යුතුය. ඉතිරි ගෝච්ඡකයන්හි ද ක්‍රමය මෙයමය.

၂၀-၂၅. ကိလေသကမ္မဝိပါကဝဋ္ဋာနံ ပစ္စယဘာဝေန တတ္ထ သံယောဇေန္တိ, သတိပိ အညေသံ တပ္ပစ္စယဘာဝေ န ဝိနာ သံယောဇနာနိ တေသံ တပ္ပစ္စယဘာဝေါ အတ္ထိ, ဩရမ္ဘာဂိယုဒ္ဓမ္ဘာဂိယသင်္ဂဟိတေဟိ စ တံတံဘဝနိဗ္ဗတ္တကကမ္မနိယမော ဘဝနိယမော စ ဟောတိ, န စ ဥပစ္ဆိန္နသံယောဇနဿ ကတာနိပိ ကမ္မာနိ ဘဝံ နိဗ္ဗတ္တေန္တီတိ. သံယောဇေတဗ္ဗာတိ ဝါ သံယောဇနိယာ, သံယောဇနေ နိယုတ္တာတိ ဝါ. ဒူရဂတဿပိ အာကဍ္ဎနတော နိဿရိတုံ အပ္ပဒါနဝသေန ဗန္ဓနံ သံယောဇနံ, ဂန္ထကရဏံ သင်္ခလိကစက္ကလကာနံ ဝိယ ပဋိဗဒ္ဓတာကရဏံ ဝါ ဂန္ထနံ ဂန္ထော, သံသိလိသကရဏံ ယောဇနံ ယောဂေါတိ အယမေတေသံ ဝိသေသောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဓမ္မာနံ သဘာဝကိစ္စဝိသေသညုနာ ပန ဘဂဝတာ သမ္ပယုတ္တေသု အာရမ္မဏေသု တပ္ပစ္စယေသု စ တေဟိ တေဟိ နိပ္ဖာဒိယမာနံ တံ တံ ကိစ္စဝိသေသံ ပဿန္တေန တေ တေ ဓမ္မာ တထာ တထာ အာသဝသံယောဇနဂန္ထာဒိဝသေန ဝုတ္တာတိ ‘‘ကိမတ္ထံ ဧတေယေဝ ဓမ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တာ, ကသ္မာ စ ဝုတ္တာ ဧဝ ပုန ဝုတ္တာ’’တိ န စောဒေတဗ္ဗမေတံ.

20-25. කෙලෙස්, කර්ම හා විපාක යන වෘත්තයන් කෙරෙහි ප්‍රත්‍ය භාවයෙන් සත්ත්වයන් එහි බැඳ තබන බැවින් ඒවා සංයෝජන නම් වේ. වෙනත් ප්‍රත්‍යයන් පැවතියද, සංයෝජන නොමැතිව එම ප්‍රත්‍යයන්ට සත්ත්වයා සංසාරයෙහි බැඳ තැබීමේ ශක්තියක් නැත. ඕරම්භාගිය හා උද්ධම්භාගිය සංයෝජනයන්ගෙන් සංගෘහිත වූ ඒ ඒ භවයන්හි උපත ලබා දෙන කර්ම නියමය හා භව නියමය ද සිදු වේ. සංයෝජන සිඳලූ තැනැත්තා කළ කර්මයන් නැවත භවයක් උපදවන්නේ නැත. ‘සංයෝජනය කළ යුතු’ බැවින් ‘සංයෝජනීය’ නම් වේ, නැතහොත් ‘සංයෝජනයෙහි යෙදුණු’ බැවින් ද එසේ හැඳින්වේ. බොහෝ ඈතට ගියද ඇදගන්නා බැවින් ද, ඉන් මිදීමට ඉඩ නොදී බැඳ තබන බැවින් ද සංයෝජන නම් වේ. දම්වැල් පුරුක් හෝ රෝදයක අර වැනි දෑ එකිනෙක ගැටගසන්නාක් මෙන් සම්බන්ධ කරන බැවින් ‘ගන්ථ’ නම් වේ. මනාව එක් කරන බැවින් ‘යෝග’ නම් වේ. මෙය මොවුන්ගේ විශේෂත්වය ලෙස දත යුතුය. ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය හා කෘත්‍යයන් පිළිබඳ විශේෂයෙන් දන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් කෙරෙහි ද, ආරම්මණ හා ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි ද ඒ ඒ ධර්මයන්ගෙන් සිදු කෙරෙන විශේෂ කෘත්‍යයන් දක්නා සේක. එබැවින් උන්වහන්සේ ඒ ඒ ධර්මයන් ආසව, සංයෝජන, ගන්ථ ආදී වශයෙන් වදාළහ. ‘කුමක් සඳහා මෙම ධර්මයන් මෙසේ වදාරන ලද්දේ ද, කුමන හේතුවක් නිසා නැවත නැවතත් වදාරන ලද්දේ ද’ යන්න මෙහිදී ප්‍රශ්න කළ යුතු නොවේ.

၂၆-၃၇. ဂန္ထနိယာတိ [Pg.54] ဧတ္ထ အယမညော အတ္ထော ‘‘ဂန္ထကရဏံ ဂန္ထနံ, ဂန္ထနေ နိယုတ္တာတိ ဂန္ထနိယာ, ဂန္ထယိတုံ သက္ကုဏေယျာ, ဂန္ထယိတုံ အရဟန္တီတိ ဝါ ဂန္ထနိယာ’’တိ. ဧဝံ ဩဃနိယာဒီသုပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာတိက္ကမတီတိ ဧတံ ဓာတွတ္ထံ ဂဟေတွာ ဩဃနိယာတိ ပဒသိဒ္ဓိ ကတာ.

26-37. ‘ගන්ථනීය’ යන්නෙහි මෙහි දක්වෙන අනෙක් අර්ථය නම්: ‘ගැටගැසීම ගන්ථනයයි, ගැටගැසීමෙහි යෙදුණු බැවින් ගන්ථනීය නම් වේ, ගැටගැසීමට හැකි බැවින් හෝ ගැටගැසීමට සුදුසු බැවින් ගන්ථනීය නම් වේ’ යන්නයි. ‘ඕඝනීය’ ආදී පදයන්හි ද මේ අයුරින්ම අර්ථ දත යුතුය. ‘එයින් ඉක්මවා යයි’ යන ධාතු අර්ථය ගෙන ‘ඕඝනීය’ යන පදය සිද්ධ වී ඇත.

၅၀-၅၄. ဓမ္မသဘာဝံ အဂ္ဂဟေတွာ ပရတော အာမသန္တီတိ ပရာမာသာ. ပရတောတိ နိစ္စာဒိတော. အာမသန္တီတိ သဘာဝပဋိသေဓေန ပရိမဇ္ဇန္တိ.

50-54. ධර්ම ස්වභාවය ග්‍රහණය කර නොගෙන, ඊට බාහිරව (වැරදි ලෙස) ස්පර්ශ කරන බැවින් ‘පරාමාස’ නම් වේ. ‘බාහිරව’ යනු නිත්‍ය ආදී වශයෙනි. ‘ස්පර්ශ කරති’ යනු (අනිත්‍ය ආදී) ස්වභාවය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් පිරිමදිනවා සේ ග්‍රහණය කිරීමයි.

၅၅-၆၈. သဘာဝတော ဝိဇ္ဇမာနံ အဝိဇ္ဇမာနံ ဝါ ဝိစိတ္တသညာယ သညိတံ အာရမ္မဏံ အဂ္ဂဟေတွာ အပ္ပဝတ္တိတော အာလမ္ဗမာနာ ဓမ္မာ သာရမ္မဏာ. စိန္တနံ ဂဟဏံ အာရမ္မဏူပလဒ္ဓိ. စေတသိ နိယုတ္တာ, စေတသာ သံသဋ္ဌာ ဝါ စေတသိကာ. ဒုဗ္ဗိညေယျနာနတ္တတာယ ဧကီဘာဝမိဝုပဂမနံ နိရန္တရဘာဝုပဂမနံ. ယေသံ ရူပါနံ စိတ္တံ သဟဇာတပစ္စယော ဟောတိ, တေသံ စိတ္တဿ စ သုဝိညေယျနာနတ္တန္တိ နိရန္တရဘာဝါနုပဂမနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧကတော ဝတ္တမာနာပီတိ အပိ-သဒ္ဒေါ ကော ပန ဝါဒေါ ဧကတော အဝတ္တမာနာတိ ဧတမတ္ထံ ဒီပေတိ. ဣဒမေတ္ထ ဝိစာရေတဗ္ဗံ – အဝိနိဗ္ဘောဂရူပါနံ ကိံ အညမညံ သံသဋ္ဌတာ, ဥဒါဟု ဝိသံသဋ္ဌတာတိ? ဝိသုံ အာရမ္မဏဘာဝေန သုဝိညေယျနာနတ္တတ္တာ န သံသဋ္ဌတာ, နာပိ ဝိသံသဋ္ဌတာ သံသဋ္ဌာတိ အနာသင်္ကနီယသဘာဝတ္တာ. စတုန္နဉှိ ခန္ဓာနံ အညမညံ သံသဋ္ဌသဘာဝတ္တာ ရူပနိဗ္ဗာနေဟိပိ သော သံသဋ္ဌဘာဝေါ အတ္ထိ နတ္ထီတိ သိယာ အာသင်္ကာ, တသ္မာ တေသံ ဣတရေဟိ, ဣတရေသဉ္စ တေဟိ ဝိသံသဋ္ဌသဘာဝတာ ဝုစ္စတိ, န ပန ရူပါနံ ရူပေဟိ ကတ္ထစိ သံသဋ္ဌတာ အတ္ထီတိ တဒါသင်္ကာဘာဝတော ဝိသံသဋ္ဌတာ စ ရူပါနံ ရူပေဟိ န ဝုစ္စတီတိ. ဧသ ဟိ တေသံ သဘာဝေါတိ. စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနာဒိပဒေသု သံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနာဒိသဒ္ဒါ စိတ္တသဒ္ဒါပေက္ခာတိ ပစ္စေကံ စိတ္တသဒ္ဒသမ္ဗန္ဓတ္တာ စိတ္တသံသဋ္ဌာ စ တေ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ စာတိ ပစ္စေကံ ယောဇေတွာ အတ္ထော ဝုတ္တော. ဥပါဒိယန္တေဝါတိ ဘူတာနိ ဂဏှန္တိ ဧဝ, နိဿယန္တိ ဧဝါတိ အတ္ထော. ယထာ ဘူတာနိ ဥပါဒိယန္တိ ဂယှန္တိ နိဿီယန္တိ, န တထာ ဧတာနိ ဂယှန္တိ နိဿီယန္တိ, တသ္မာ ဥပါဒါ. အထ ဝါ ဘူတာနိ အမုဉ္စိတွာ တေသံ ဝဏ္ဏနိဘာဒိဘာဝေန ဂဟေတဗ္ဗတော ဥပါဒါ.

55-68. ස්වභාවයෙන් පවතින හෝ නොපවතින, විවිධ සංඥාවන්ගෙන් හඳුනාගන්නා ලද ආරම්මණයන් ග්‍රහණය කර ගනිමින් පවත්නා ධර්මයන් ‘සාරම්මණ’ (ආරම්මණ සහිත) නම් වේ. චින්තනය, ග්‍රහණය කර ගැනීම හා අරමුණ ලබා ගැනීම මෙහි අර්ථයයි. සිතෙහි යෙදුණු හෝ සිත හා මිශ්‍ර වූ ධර්මයන් ‘චෛතසික’ නම් වේ. සිත හා චෛතසික අතර පවතින වෙනස හඳුනා ගැනීමට අපහසු වන තරමට ඒවායේ ඒකීභාවයට පත්වීම ‘නිරන්තරභාවෝපගමනය’ (නිරන්තරව පැවතීම) නම් වේ. යම් රූපයන්ට සිත සහජාත ප්‍රත්‍යයක් වේ ද, ඒවාත් සිතත් අතර පවතින වෙනස පැහැදිලිව හඳුනාගත හැකි බැවින් ඒවා නිරන්තරභාවයට පත් නොවන බව දත යුතුය. ‘එකට පවතින නමුදු’ යන්නෙහි ‘නමුදු’ (අපි) යන වචනයෙන්, එකට නොපවතින විට කුමන කතා ද යන අර්ථය දන්වයි. මෙහිදී විමසා බැලිය යුත්තක් ඇත: එනම් අවිනිබ්භෝග රූපයන් එකිනෙක මිශ්‍රව පවතින්නේ ද නැතහොත් වෙන් වෙන්ව පවතින්නේ ද? යන්නයි. අරමුණු වශයෙන් ඒවායේ වෙනස පැහැදිලිව හඳුනාගත හැකි බැවින් ඒවා මිශ්‍ර වී නැත. එහෙත් ඒවා වෙන් වෙන්ව පවතින්නේ යැයි ද කිව නොහැක. සතර නාම ස්කන්ධයන් එකිනෙක මිශ්‍රව පවතින ස්වභාවයක් ඇති බැවින්, රූප හා නිබ්බානයන් කෙරෙහි ද එවැනි මිශ්‍ර ස්වභාවයක් ඇද්දැයි සැකයක් ඇති විය හැකිය. එබැවින් ඒවා සෙසු ධර්මයන්ගෙන් වෙන්ව පවතින බව කියනු ලැබේ. රූපයන් රූපයන් සමඟ කිසිදු තැනක මිශ්‍ර වීමක් සිදු නොවන බැවින්, ඒ පිළිබඳව සැකයක් ද නැත. රූප රූප අතර විනිර්භෝග බවක් (මිශ්‍ර නොවන බවක්) ද පවසනු නොලැබේ. මන්ද යත් එය ඒවායේම ස්වභාවය වන බැවිනි. ‘චිත්තසංසට්ඨ සමුට්ඨාන’ ආදී පදයන්හි ‘සංසට්ඨ’ හා ‘සමුට්ඨාන’ යන වචන සිත (චිත්ත) යන වචනය අපේක්ෂා කරන බැවින්, සිත හා මිශ්‍ර වූ ද, සිතින් උපන් ද වශයෙන් වෙන් වෙන්ව සම්බන්ධ කර අර්ථ පැවසිය යුතුය. ‘උපාදියන්ති’ යනු මහා භූතයන් ග්‍රහණය කරයි, ඒවා ඇසුරු කරයි යන අර්ථයයි. මහා භූතයන් යම් සේ උපාදානය කරනු ලැබේද, ග්‍රහණය කරනු ලැබේද, එසේ මේවා ග්‍රහණය කරනු නොලැබේ. එබැවින් මේවා ‘උපාදා රූප’ නම් වේ. එසේත් නැත්නම් මහා භූතයන් අත් නොහැර, ඒවායේ වර්ණ ආදී ස්වභාවයන් ලෙස ග්‍රහණය කර ගත යුතු බැවින් මේවා ‘උපාදා’ නම් වේ.

၇၅-၈၂. သံကိလိဋ္ဌတ္တိကေ ဝုတ္တနယေနာတိ သံ-သဒ္ဒံ အပနေတွာ ကိလိသန္တီတိ ကိလေသာတိအာဒိနာ နယေန.

75-82. සංකිලිට්ඨ තිකයෙහි දැක්වූ ක්‍රමයටම, මෙහි ‘සං’ යන උපසර්ගය ඉවත් කර ‘කෙලෙස් උපදවති’ (කිලිසන්ති) යන අර්ථයෙන් ‘කෙලෙස්’ (කිලේසා) යනාදී වශයෙන් විස්තරය දත යුතුය.

၈၃-၁၀၀. ကာမာဝစရာဒီသု [Pg.55] အယမပရော အတ္ထော – ကာမတဏှာ ကာမော, ဧဝံ ရူပါရူပတဏှာ ရူပံ အရူပဉ္စ. အာရမ္မဏကရဏဝသေန တာနိ ယတ္ထ အဝစရန္တိ, တေ ကာမာဝစရာဒယောတိ. ဧဝဉှိ သတိ အညဘူမီသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ အကာမာဝစရာဒိတာ ကာမာဝစရာဒိတာ စ နာပဇ္ဇတီတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ. နိက္ခေပကဏ္ဍေပိ ‘‘ဧတ္ထာဝစရာ’’တိ ဝစနံ အဝီစိပရနိမ္မိတပရိစ္ဆိန္နောကာသာယ ကာမတဏှာယ အာရမ္မဏဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ, တဒေါကာသတာ စ တဏှာယ တန္နိန္နတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယဒိ ပရိယာပန္နသဒ္ဒဿ အန္တောဂဓာတိ အယမတ္ထော, မဂ္ဂါဒိဓမ္မာနဉ္စ လောကုတ္တရန္တောဂဓတ္တာ ပရိယာပန္နတာ အာပဇ္ဇတိ. န ဟိ ‘‘ပရိယာပန္နာ’’တိ ဧတ္ထ တေဘူမကဂဟဏံ အတ္ထီတိ? နာပဇ္ဇတိ သဗ္ဗဒါ ပဝတ္တမာနဿ ပစ္စက္ခဿ လောကဿ ဝသေန ပရိယာပန္နနိစ္ဆယတော. အထ ဝါ ပရိစ္ဆေဒကာရိကာယ တဏှာယ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ အာပန္နာ ပဋိပန္နာ ဂဟိတာတိ ပရိယာပန္နာ.

83-100. කාමාවචර ආදී පදයන්හි තවත් අර්ථයක් නම්: කාම තණ්හාව ‘කාමය’ වන අතර, රූප හා අරූප තණ්හාව ‘රූපය’ හා ‘අරූපය’ වේ. ආරම්මණ කිරීමේ වශයෙන් ඒවා යම් තැනක හැසිරෙත් ද, ඒවා කාමාවචර ආදිය වේ. මෙසේ වූ විට අනෙක් භූමිවල උපදින ධර්මයන්ට කාමාවචර ආදී බව ලැබෙන බව සිද්ධ වේ. නික්ඛේප කාණ්ඩයෙහි ‘මෙහි හැසිරෙත්’ යන වචනයෙන් අර්ථාන්විත වන්නේ අවීචියේ සිට පරනිම්මිත වසවර්තිය දක්වා පරාසයෙහි පවතින කාම තණ්හාවේ ආරම්මණ භාවයයි. තණ්හාව ඒ කෙරෙහි නැඹුරු වී පවතින බැවින් එය එහි අවකාශය ලෙස සැලකේ. ඉදින් ‘පරියාපන්න’ යන්නෙහි අර්ථය ‘ඇතුළත් වූ’ යන්න නම්, මාර්ග ඵල ධර්මයන් ද ලෝකෝත්තර දහමට ඇතුළත් බැවින් ඒවාට ද පරියාපන්න භාවය පැමිණේ. ‘පරියාපන්න’ යන්නෙන් මෙහි තෙභූමක (කාම, රූප, අරූප) ධර්මයන්ම පමණක් ගැනෙන්නේ නැතැයි කිව නොහැක. මන්ද යත් සැමදා පවතින ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෝකය අනුව ‘පරියාපන්න’ යන්න තීරණය වන බැවිනි. එසේත් නැත්නම්, සීමා පනවන තණ්හාව විසින් සීමා කර පනවන ලද බැවින් ද, ග්‍රහණය කරන ලද බැවින් ද ඒවා ‘පරියාපන්න’ නම් වේ.

အနီယ-သဒ္ဒေါ ဗဟုလာ ကတ္တုအဘိဓာယကောတိ ဝဋ္ဋစာရကတော နိယျန္တီတိ နိယျာနီယာ, နီ-ကာရဿ ရဿတ္တံ ယ-ကာရဿ စ က-ကာရတ္တံ ကတွာ ‘‘နိယျာနိကာ’’တိ ဝုတ္တံ, နိယျာနကရဏသီလာ ဝါ နိယျာနိကာ. ဥတ္တရိတဗ္ဗဿ အညဿ နိဒ္ဒိဋ္ဌဿ အဘာဝါ နိဒ္ဒိသိယမာနာ သဥတ္တရာ ဓမ္မာဝ ဥတ္တရိတဗ္ဗာတိ ‘‘အတ္တာန’’န္တိ အာဟ. ရာဂါဒီနန္တိ ရာဂါဒီနံ ဒသန္နံ ကိလေသာနံ သဗ္ဗနိယတာကုသလာနံ ဝါ. တေဟိ နာနပ္ပကာရဒုက္ခနိဗ္ဗတ္တကေဟိ အဘိဘူတာ သတ္တာ ကန္ဒန္တိ အကန္ဒန္တာပိ ကန္ဒနကာရဏဘာဝတော. ယသ္မာ ပန ပဟာနေကဋ္ဌတာဝသေန စ ‘‘သရဏာ’’တိ အာဟ, တသ္မာ ‘‘ရာဂါဒီန’’န္တိ ဝစနေန ရာဂဒေါသမောဟာဝ ဂဟိတာတိ ဉာယတိ. ရဏ-သဒ္ဒေါ ဝါ ရာဂါဒိရေဏူသု နိရုဠှော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ရဏံ ဝါ ယုဒ္ဓံ, ‘‘ကာမာ တေ ပဌမာ သေနာ’’တိ (သု. နိ. ၄၃၈; မဟာနိ. ၂၈, ၆၈, ၁၄၉; စူဠနိ. နန္ဒမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၄၇) ဧဝမာဒိကာ စ အကုသလာ သေနာ အရိယမဂ္ဂယုဒ္ဓေန ဇေတဗ္ဗတ္တာ သယုဒ္ဓတ္တာ ‘‘သရဏာ’’တိ ဝုစ္စန္တီတိ. အရဏဝိဘင်္ဂသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၃၂၃ အာဒယော) ပန သဒုက္ခာ သဥပဃာတာ သဥပါယာသာ သပရိဠာဟာ မိစ္ဆာပဋိပဒါဘူတာ ကာမသုခါနုယောဂါဒယော ‘‘သရဏာ’’တိ ဝုတ္တာတိ ဒုက္ခာဒီနံ ရဏဘာဝေါ တန္နိဗ္ဗတ္တကသဘာဝါနံ အကုသလာနံ သရဏတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

‘අනීය’ ශබ්දය බොහෝ විට කර්තෘ කාරකයෙහි වැටේ. සංසාර චක්‍රයෙන් නික්මෙන හෙයින් ‘නිය්‍යානීය’ නම් වේ. ‘නී’ කාරය කෙටි කොට ‘ය’ කාරය ‘ක’ කාරය බවට පත් කිරීමෙන් ‘නිය්‍යානික’ යයි කියන ලදී. එසේත් නැතිනම් නික්මවීම ස්වභාව කොට ඇත්තේ ‘නිය්‍යානික’ වේ. එතෙර විය යුතු වෙනත් දෙයක් දක්වා නොමැති බැවින් මෙහි දැක්වෙන සඋත්තර ධර්මයන්ම එතෙර විය යුතු බැවින් ‘තමා’ යයි කීහ. ‘රාගාදීනං’ යනු රාගය ආදී දස කෙලෙසුන්ගේ හෝ සියලු නියත අකුසලයන්ගේය. විවිධ දුක් උපදවන එම කෙලෙසුන්ගෙන් මඩන ලද සත්ත්වයෝ හඬති, හඬන ස්වභාවය ඇති බැවින් නොහඬන්නෝ පවා හඬන්නවුන් බඳු වෙති. ප්‍රහාණය කළ යුතු යන අර්ථයෙන් ‘සරණා’ (කෙලෙස් සහිත) යයි කී බැවින්, ‘රාගාදීනං’ යන වචනයෙන් රාග, දෝස, මෝහයන්ම ගන්නා ලදැයි දත යුතුය. ‘රණ’ ශබ්දය රාගාදී රජස් (දූවිලි) කෙරෙහි රූඪ වී ඇති බව දත යුතුය. රණ යනු යුද්ධයයි. ‘කාමයෝ තාරකයාගේ පළමු සේනාවයි’ යනාදී වශයෙන් එන අකුසල සේනාව ආර්ය මාර්ග නමැති යුද්ධයෙන් ජය ගත යුතු බැවින් සහ යුද්ධ සහිත බැවින් ‘සරණ’ යයි කියනු ලැබේ. අරණවිභංග සූත්‍රයෙහි දුක් සහිත, පීඩා සහිත, දැවිලි සහිත වූ කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය ආදී වූ මිථ්‍යා ප්‍රතිපදාවෝ ‘සරණ’ (කෙලෙස් සහිත) යයි කියන ලදහ. එබැවින් දුක් ආදියේ රණ (සටන්/කෙලෙස්) බවත්, ඒවා උපදවන ස්වභාවය ඇති අකුසලයන්ගේ සරණ බවත් දත යුතුය.

ပိဋ္ဌိဒုကာ သမတ္တာ.

පිට්ඨි දුකයන් (අවසාන ද්වයයන්) නිමවා වදාරන ලදී.

သုတ္တန္တိကဒုကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ

සුත්තන්තික දුක මාතිකා පද වර්ණනාවයි.

၁၀၁-၁၀၈. ဝိဇ္ဇာရာသန္တောဂဓဓမ္မာ [Pg.56] ဝိဇ္ဇာသဘာဂတာယ တဒေကဒေသေ ဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌာသေ ဝတ္တန္တီတိ ဝုတ္တာ. ဝဇိရဿ ယတ္ထ တံ ပတတိ, တတ္ထ အဘေဇ္ဇံ နာမ ကိဉ္စိ မဏိပါသာဏာဒိ နတ္ထိ, န စ တေန ဂမနမဂ္ဂေါ ဝိရုဟတိ, ဧဝမေဝ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ယတ္ထ သော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မိံ သန္တာနေ အဘေဇ္ဇော ကိလေသော နာမ နတ္ထိ, န စ ဘိန္နော ပုန ဝိရုဟတီတိ ဝဇိရုပမတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တဒုပစာရေန ဗာလာ ယထာ ‘‘မဉ္စာ ဃောသန္တီ’’တိ. ကဏှာဘိဇာတီတိ အပါယာ ဝုစ္စန္တိ မနုဿေသု စ ဒေါဘဂ္ဂိယံ. တပနဿ ဝါ ဒုက္ခဿ ဟိတာတိ တပနိယာ.

101-108. විද්‍යා සමූහයට ඇතුළත් ධර්මයෝ විද්‍යා සභාගී (සමාන) බැවින් එහි එක් කොටසක් වූ විද්‍යා කොටසෙහි පවතින බව කියන ලදී. වජ්‍රය යම් තැනක පතිත වේ ද, එහි නොබිඳිය හැකි මැණික් හෝ පාෂාණ ආදී කිසිවක් නැත, එය ගිය මඟ නැවත ලියලා නොඑයි. එමෙන්ම අර්හත් මාර්ගය යම් සන්තානයක උපදී ද, එම සන්තානයෙහි නොබිඳිය හැකි කිසිදු කෙලෙසක් නැත, බිඳුණු කෙලෙස් නැවත හට නොගනී. මෙසේ වජ්‍රෝපම බව දත යුතුය. ‘ඇඳන් ඝෝෂා කරයි’ (ඇඳන් මත සිටින්නවුන් ඝෝෂා කරයි) යන්න මෙන් එය උපචාර මාත්‍රයකි. ‘කණ්හාභිජාති’ යනු අපායයන්ට සහ මනුෂ්‍යයන් අතර ඇති අභාග්‍යයට කියනු ලැබේ. තැවීම හෙවත් දුක පිණිස පවතින බැවින් ‘තපනීය’ නම් වේ.

ဒါသာဒီသုပိ သိရိဝဍ္ဎကာဒိသဒ္ဒါ ဝိယ အတထတ္တာ ဝစနမတ္တမေဝ အဓိကာရံ ကတွာ ပဝတ္တာ အဓိဝစနာ. ယသ္မာ ပန အဓိဝစနနိရုတ္တိပညတ္တိပဒါနိ သမာနတ္ထာနိ, သဗ္ဗဉ္စ ဝစနံ အဓိဝစနာဒိဘာဝံ ဘဇတိ, တသ္မာ တေသုပိ ဝစနဝိသေသေသု ဝိသေသေန ပဝတ္တေဟိ အဓိဝစနာဒိသဒ္ဒေဟိ သဗ္ဗာနိ ဝစနာနိ အတ္ထပ္ပကာသနသာမညေန ဝုတ္တာနီတိ ဧတေနာဓိပ္ပာယေန အယံ အတ္ထယောဇနာ ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အထ ဝါ အဓိ-သဒ္ဒေါ ဥပရိဘာဂေ, ဥပရိ ဝစနံ အဓိဝစနံ. ကဿ ဥပရိ? ပကာသေတဗ္ဗဿ အတ္ထဿာတိ ဝိဒိတောဝါယမတ္ထော. အဓီနံ ဝါ ဝစနံ အဓိဝစနံ. ကေန အဓီနံ? အတ္ထေန. တထာ တံတံအတ္ထပ္ပကာသနေ နိစ္ဆိတံ, နိယတံ ဝါ ဝစနံ နိရုတ္တိ. ပထဝီဓာတုပုရိသာဒိတံတံပကာရေန ဉာပနတော ပညတ္တီတိ ဧဝံ အဓိဝစနာဒိပဒါနံ သဗ္ဗဝစနေသု ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အညထာ သိရိဝဍ္ဎကဓနဝဍ္ဎကပ္ပကာရာနမေဝ အဘိလာပါနံ အဓိဝစနတာ, အဘိသင်္ခရောန္တီတိ ဧဝံပကာရာနမေဝ နိဒ္ဓါရဏဝစနာနံ နိရုတ္တိတာ, တက္ကော ဝိတက္ကောတိ ဧဝံပကာရာနမေဝ ဧကမေဝတ္ထံ တေန တေန ပကာရေန ဉာပေန္တာနံ ပညတ္တိတာ စ အာပဇ္ဇေယျာတိ.

දාසයන් ආදීන් අතර පවතින ‘සිරිවඩ්ඪක’ (සිරි වඩන්නා) ආදී වචන මෙන් යථාර්ථයක් නොමැති වචන මාත්‍රයක්ම අධිකාර කොට පවත්නා දෑ අධිවචන වේ. අධිවචන, නිරුක්ති, පඤ්ඤත්ති යන පද සමාන අර්ථ ඇත්තේය, සියලු වචන අධිවචන ආදී බවට පත්වේ. එබැවින් ඒ වචන විශේෂයන් අතර විශේෂයෙන් පවත්නා අධිවචන ආදී ශබ්දයන්ගෙන්, අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමේ සමාන බව නිසා සියලු වචන කියන ලදැයි යන අදහසින් මෙම අර්ථ යෝජනාව කරන ලද බව දත යුතුය. නැතහොත් ‘අධි’ ශබ්දය මතුපිට යන අර්ථය දෙයි, මතුපිටින් පවතින වචනය අධිවචනයයි. කුමකට මතුපිටින්ද? ප්‍රකාශ කළ යුතු අර්ථයට මතුපිටින් යන්න පැහැදිලි අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම් අර්ථයට යටත් (අධීන) වූ වචනය අධිවචනයයි. කුමකට යටත්ද? අර්ථයටයි. එසේම ඒ ඒ අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමේදී ස්ථිර වූ හෝ නියත වූ වචනය නිරුක්තියයි. පඨවි ධාතුව, පුද්ගලයා ආදී වශයෙන් ඒ ඒ ආකාරයෙන් දැනුම් දෙන බැවින් ‘පඤ්ඤත්ති’ (පැනවීම) නම් වේ. මෙසේ අධිවචන ආදී පදයන්ගේ සියලු වචනයන්හි පැවැත්ම දත යුතුය. එසේ නොවන්නේ නම් ‘සිරිවඩ්ඪක’, ‘ධනවඩ්ඪක’ වැනි වචනවලට පමණක් අධිවචන බවත්, ‘අභිසංස්කරණය කරති’ වැනි නිශ්චිත වචනවලට පමණක් නිරුක්ති බවත්, ‘තර්කය’, ‘විතර්කය’ වැනි එකම අර්ථයක් විවිධ අයුරින් දැනුම් දෙන වචනවලට පමණක් පඤ්ඤත්ති බවත් සිදුවනු ඇත.

၁၀၉-၁၁၈. ဖဿော ဝေဒနာတိ သဗ္ဗဒါပိ အရူပဓမ္မာနံ ဖဿာဒိနာမကတ္တာ ပထဝိယာဒီနံ ကေသကုမ္ဘာဒိနာမန္တရာပတ္တိ ဝိယ နာမန္တရာနာပဇ္ဇနတော စ သဒါ အတ္တနာဝ ကတနာမတာယ စတုက္ခန္ဓနိဗ္ဗာနာနိ နာမကရဏဋ္ဌေန နာမံ. နမနံ အဝိနာဘာဝတော အာရမ္မဏာဘိမုခတာ, နမနဟေတုဘူတတာ နာမနံ. အထ ဝါ အဓိဝစနသမ္ဖဿော ဝိယ အဓိဝစနံ နာမမန္တရေန ယေ အနုပစိတဗောဓိသမ္ဘာရာနံ ဂဟဏံ န ဂစ္ဆန္တိ, တေ နာမာယတ္တဂ္ဂဟဏာ နာမံ. ရူပံ ပန ဝိနာပိ နာမသာဓနံ အတ္တနော ရုပ္ပနသဘာဝေန ဂဟဏံ ဥပယာတီတိ ရူပံ.

109-118. ස්පර්ශය, වේදනාව ආදී අරූප ධර්මයන් සැමවිටම ස්පර්ශ ආදී නාමයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ද, පඨවි ආදිය කේස (කෙස්), කුම්භ (කළය) ආදී වශයෙන් වෙනත් නාමයන්ට පත්වන්නාක් මෙන් වෙනත් නාමයන්ට පත් නොවන බැවින් ද, සැමවිටම තමන් විසින්ම කරන ලද නාම ඇති බැවින් සතර අරූපී ස්කන්ධ හා නිවන නම් තැබීමේ අර්ථයෙන් ‘නාම’ නම් වේ. අරමුණ කරා නැමීම (නමන) හෙවත් අරමුණට අභිමුඛ වීම සහ නැමීමට හේතු වන බැවින් ‘නාමන’ නම් වේ. එසේත් නැතිනම් අධිවචන සම්ඵස්සය මෙන් නාමයක් නොමැතිව, පින් නොකළවුන් විසින් වටහාගත නොහැකි, නාමය මත පදනම්ව වටහාගත යුතු දෑ ‘නාම’ වේ. රූපය වනාහි නාමයක උපකාරයක් නොමැතිව වුවද, තම රුප්පන (පීඩාවට පත්වන) ස්වභාවය නිසාම වටහාගත හැකි බැවින් ‘රූප’ නම් වේ.

၁၁၉-၁၂၃. ဣတော [Pg.57] ပုဗ္ဗေ ပရိကမ္မံ ပဝတ္တံ, ဣတော ပရံ ဘဝင်္ဂံ, မဇ္ဈေ သမာပတ္တီတိ ဧဝံ သမာပတ္တီနံ အပ္ပနာပရိစ္ဆေဒပညာ သမာပတ္တိကုသလတာ. ဝုဋ္ဌာနေ ကုသလဘာဝေါ ပုဗ္ဗေ ဝုဋ္ဌာနေ ပရိစ္ဆေဒကရဏဉာဏံ. လက္ခဏာဒိဝသေန အနိစ္စာဒိဝသေန စ မနသိ ကရဏံ မနသိကာရော.

119-123. මෙයට පෙර පරිකර්මය පැවතියේය, මෙයින් පසු භවාංගය වේ, මැද සමාපත්තිය පවතී යනුවෙන් සමාපත්තීන්ගේ අර්පණාවන් වෙන් කර හඳුනාගන්නා ප්‍රඥාව ‘සමාපත්ති කුසලතාව’යි. නැගී සිටීමෙහි (වුට්ඨාන) කුසල බව නම්, පෙරදීම නැගී සිටීම පිළිබඳව කාලය නියම කරගන්නා වූ ඥානයයි. ලක්ෂණ වශයෙන් හෝ අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් මෙනෙහි කිරීම ‘මනසිකාරය’යි.

၁၂၄-၁၃၄. သုစိသီလတာ သောရစ္စံ. သာ ဟိ သောဘနကမ္မရတတာတိ. သမ္မောဒကဿ, သမ္မောဒကော ဝါ မုဒုဘာဝေါ သမ္မောဒကမုဒုဘာဝေါ, သဏှဝါစတာ. ‘‘အဂုတ္တဒွါရတာ’’တိ ဝုတ္တေ ကေသု ဒွါရေသူတိ န ပညာယတီတိ ‘‘ဣန္ဒြိယေသူ’’တိ ဝုတ္တံ. သမ္ပဇာနာတီတိ သမ္ပဇာနော, တဿ ဘာဝေါ သမ္ပဇညံ. တဒပိ ဉာဏံ ယသ္မာ သမ္ပဇာနာတိ, တသ္မာ ‘‘သမ္ပဇာနာတီတိ သမ္ပဇည’’န္တိ အာဟ. အပ္ပဋိသင်္ခါနေ နိမိတ္တေ ဝိသယေ ဝါ. ဝီရိယသီသေနာတိ ဝီရိယပါမောက္ခေန. ဥပ္ပန္နံ ဗလန္တိ ဝီရိယောပတ္ထမ္ဘေန ဟိ ကုသလဘာဝနာ ဗလဝတီ ထိရာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ တထာ ဥပ္ပန္နာ ဗလဝတီ ကုသလဘာဝနာ ဗလဝန္တော သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိပိ ဝုစ္စန္တိ. ကသိဏနိမိတ္တံ ဝိယ သညာဏံ ဝိယ သဝိဂ္ဂဟံ ဝိယ စ သုဋ္ဌု ဥပလက္ခေတဗ္ဗာကာရံ ‘‘နိမိတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. သမထော စ ဧဝံ အာကာရောတိ ‘‘နိမိတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တော. တထာ ဟိ သော ပစ္စဝေက္ခန္တေန ပစ္စဝေက္ခဏတော ဂယှတီတိ. ဥဒ္ဓစ္စမိဝ စိတ္တံ န ဝိက္ခိပတီတိ, ဝိက္ခေပပဋိက္ခေပေါ ဝါ အဝိက္ခေပေါ.

124-134. පිරිසිදු සීලවන්ත බව ‘සෝරච්ච’ (මෘදු බව) නම් වේ. එය ශෝභන කර්මයන්හි ඇලුණු බවයි. සතුටු වන්නාගේ හෝ සතුටු වන සුළු වූ මෘදු බව ‘සම්මෝදක මුදුභාවය’යි, එනම් මෘදු වචන ඇති බවයි. ‘සංවර නොකළ දොරටු ඇති බව’ කී විට කුමන දොරටුදැයි පැහැදිලි නොවන බැවින් ‘ඉන්ද්‍රියයන්’ යයි කියන ලදී. මැනවින් දැනගන්නා බැවින් ‘සම්පජාන’ නම් වේ, ඔහුගේ ස්වභාවය ‘සම්පජඤ්ඤ’ (සම්ප්‍රජන්‍යය) යි. එම ප්‍රඥාව මැනවින් දැනගන්නා බැවින් ‘මැනවින් දැනගන්නා නිසා සම්ප්‍රජන්‍යය’ යයි කීහ. නුනුවණින් මෙනෙහි කිරීමේදී නිමිත්තෙහි හෝ විෂයෙහි (පවතී). ‘වීර්යය ප්‍රධාන කොට’ යනු වීර්යය මුල් කරගැනීමෙනි. ‘උපන් බලය’ යනු වීර්යයේ උපකාරයෙන් කුසල් වැඩීම බලවත් ව හා ස්ථිර ව උපදින බැවිනි. එසේ උපන් බලවත් කුසල භාවනාවෝ ‘බලවත් සප්ත බොජ්ඣංගයෝ’ යයි ද කියනු ලැබෙති. කසිණ නිමිත්ත මෙන්, සලකුණක් මෙන්, රූපයක් මෙන් මැනවින් වටහාගත යුතු ආකාරය ‘නිමිත්ත’ යයි කියනු ලැබේ. සමථය ද එවැනි ආකාරයක් ගන්නා බැවින් ‘නිමිත්ත’ යයි කියන ලදී. මන්දයත්, එය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නා විසින් ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය මගින් ග්‍රහණය කරගන්නා බැවිනි. උද්ධච්චය මෙන් සිත විසුරුවා නොහරින බැවින් හෝ වික්ෂේපය (විසිරීම) ප්‍රතික්ෂේප කරන බැවින් ‘අවික්ඛේප’ (නොවිසිරීම) නම් වේ.

၁၃၅-၁၄၂. သီလမေဝ ပုနပ္ပုနံ အာသေဝိယမာနံ လောကိယံ လောကုတ္တရမ္ပိ သီလံ ပရိပူရေတီတိ ‘‘သီလပရိပူရဏတော’’တိ ဝုတ္တံ. သီလဿ သမ္ပဒါတိ ကာရဏသီလမ္ပိ ဖလသီလမ္ပိ သမ္ပန္နသမုဒါယဿ ဧကဒေသဝသေန ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ‘‘ကတမေ စ ထပတိ အကုသလာ သီလာ? အကုသလံ ကာယကမ္မံ အကုသလံ ဝစီကမ္မံ ပါပကော အာဇီဝေါ’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၆၄) ဝုတ္တတ္တာ သဗ္ဗမ္ပိ ကုသလာကုသလံ ‘‘သီလ’’န္တိ ဂဟေတွာ တတ္ထ ကုသလသီလံ နိဒ္ဓါရေတွာ ‘‘သီလသမ္ပဒါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

135-142. නැවත නැවතත් පුරුදු පුහුණු කරනු ලබන සීලයම ලෞකික මෙන්ම ලෝකෝත්තර සීලය ද සම්පූර්ණ කරන හෙයින් 'සීලපාරිපූරණතෝ' (සීලය සම්පූර්ණ කිරීමෙන්) යැයි වදාරන ලදී. 'සීලසම්පදා' (සීල සම්පත්තිය) යනු සම්පූර්ණ කරන ලද සමුදායෙහි එක් කොටසක් වශයෙන් හේතු සීලය සහ ඵල සීලය යන දෙකටම වදාරන ලද නමකි. එසේත් නැතහොත්, 'වඩු කාර්මිකය, අකුසල සීලයන් කවරේද? අකුසල කායකර්මය, අකුසල වාක්කර්මය සහ පාපිෂ්ඨ ආජීවයයි' යනුවෙන් (මජ්ඣිම නිකාය 2.264) වදාරන ලද හෙයින්, සියලු කුසල හා අකුසල ධර්මයන් 'සීල' යනුවෙන් ගෙන, එහි කුසල සීලය වෙන්කර දැක්වීම සඳහා 'සීලසම්පදා' යැයි වදාරන ලදී. දිට්ඨිසම්පදාව පිළිබඳව ද මෙසේම දත යුතුය.

ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ခေါ ပန ယထာဒိဋ္ဌိဿ စ ပဓာနန္တိ ကမ္မဿကတဉာဏာဒိသင်္ခါတာ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ စေဝါတိ ပဋိပါဋိယာ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ခေါ ပနာတိ စ ပဒဒွယဿ သမာနတ္တာ ပညာ. ယထာဒိဋ္ဌိဿာတိ နိဗ္ဗတ္တိတပ္ပကာရဒိဋ္ဌိဿ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗပဓာနာနုရူပဒိဋ္ဌိဿ ဝါ ယထာဒိဋ္ဌိပဝတ္တကိရိယဿ ဝါ. သံဝေဂေါတိ သဟောတ္တပ္ပံ ဉာဏံ, ဩတ္တပ္ပမေဝ ဝါ. သမတ္တံ တုဿနံ တိတ္တိ [Pg.58] သန္တုဋ္ဌိ, နတ္ထိ ဧတဿ သန္တုဋ္ဌီတိ အသန္တုဋ္ဌိ, အသန္တုဋ္ဌိဿ ဘာဝေါ အသန္တုဋ္ဌိတာ. ဝီရိယပ္ပဝါဟေ ပဝတ္တမာနေ အန္တရာ ဧဝ ပဋိဂမနံ နိဝတ္တနံ ပဋိဝါနံ, တံ အဿ အတ္ထီတိ ပဋိဝါနီ, န ပဋိဝါနီ အပ္ပဋိဝါနီ, တဿ ဘာဝေါ အပ္ပဋိဝါနိတာ. ဝိမုစ္စနံ နာမ အာရမ္မဏေ အဓိမုတ္တတာ ကိလေသေဟိ သဗ္ဗသင်္ခါရေဟိ စ နိဿဋတာ စ. ပဋိသန္ဓိဝသေနာတိ ကိလေသာနံ တံတံမဂ္ဂဝဇ္ဈာနံ ဥပ္ပန္နမဂ္ဂေ ခန္ဓသန္တာနေ ပုန သံဒဟနဝသေန. အနုပ္ပာဒဘူတေတိ တံတံဖလေ. အနုပ္ပာဒပရိယောသာနေတိ အနုပ္ပာဒကရော မဂ္ဂေါ အနုပ္ပာဒေါ, တဿ ပရိယောသာနေ.

දිට්ඨිවිසුද්ධිය නම්, තමා දුටු ආකාරයටම ප්‍රධාන වූ කර්මස්සකතා ඥානය ආදී වූ දෘෂ්ටි විශුද්ධියමයි. මෙහි 'යථාදිට්ඨිස්ස' යනු උපන් දෘෂ්ටිය ඇති තැනැත්තාගේ හෝ උපදවා ගත යුතු ප්‍රධාන වීර්යයට අනුකූල වූ දෘෂ්ටිය ඇති තැනැත්තාගේ හෝ යථා දෘෂ්ටිය පවත්වන ක්‍රියාවයි. 'සංවේගය' යනු ඔත්තප්පය (පව් කිරීමට ඇති බිය) සමඟ පවතින ඥානයයි, නැතහොත් ඔත්තප්පයමයි. 'සමත්තං' යනු තෘප්තිමත් බව හා සතුටයි; එය නොමැති බව 'අසන්තුට්ඨි' නම් වේ, එහි ස්වභාවය 'අසන්තුට්ඨිතා' (අතෘප්තිමත් බව) වේ. වීර්යය පවත්වාගෙන යාමේදී අතරමග පසුබෑමක් හෝ නතර වීමක් නොමැති බව 'අප්පටිවානිතා' නම් වේ. 'විමුච්චනය' යනු අරමුණෙහි අධිමොක්ඛය (දැඩිව අල්ලා ගැනීම) සහ කෙලෙස්වලින් හා සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් නික්මීමයි. 'පටිසන්ධි වශයෙන්' යනු ඒ ඒ මාර්ගයන්ගෙන් නැසිය යුතු කෙලෙස්, උපන් මාර්ග චිත්ත සන්තානයෙහි නැවත සම්බන්ධ නොවන පරිදි නැසීමයි. 'අනුප්පාදභූතෙ' යනු ඒ ඒ ඵලයන්හිය. 'අනුප්පාදපරියෝසාන' යනු අනුප්පාදය (නූපදින ස්වභාවය) ඇති කරන මාර්ගය අවසානයෙහි යන්නයි.

သုတ္တန္တိကဒုကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සූත්‍රාන්තික දුක මාතිකා පද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

ဒုကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දුක මාතිකා පද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

ကာမာဝစရကုသလပဒဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ

කාමාවචර කුසල පද භාජනීය වර්ණනාව.

၁. ‘‘ယေ ဝါ ပန…ပေ… အရူပိနော ဓမ္မာ’’တိ ဣဒံ ‘‘ဖဿော ဟောတီ’’တိ ဧဝမာဒိကံ ဝိယ န ဝိသုံ ‘‘တေပိ ဟောန္တီ’’တိ ဟောတိ-သဒ္ဒေန သမ္ဗန္ဓံ ကတွာ ဝုတ္တံ, ဥဒ္ဒိဋ္ဌာဝသေသေ စ ပန ဂဟေတွာ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ’’တိ အပ္ပေတုံ ဝုတ္တန္တိ အပ္ပနာယ အဝရောဓိတံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ နိဒ္ဒေသေပိ ဧတဿ ပဒဘာဇနီယံ န ဝုတ္တန္တိ. သရူပေန ပန အဒဿိတတ္တာ ‘‘အတ္ထီ’’တိ ဝတွာ ဒုတိယေန ဟောတိ-သဒ္ဒေန သမ္ဗန္ဓော နိဒ္ဒေသော စ န ကတော, သင်္ခေပေန ပန ဥဒ္ဒိသိတွာ သင်္ခေပေနေဝ ယေ ဝါ ပန ဓမ္မာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာတိ ဧတဿ ဓမ္မဿ ဥဒ္ဒေသေ အဝရောဓော ယုတ္တော. ဓမ္မနိဒ္ဒေသေ စ နိဒ္ဒေသာဝသာနေ ဝုတ္တဿာတိ.

1. 'යේ වා පන...පෙ... අරූපිනෝ ධම්මා' යන මෙම පාඨය, 'ඵස්සෝ හෝති' යනාදිය මෙන් වෙන් වෙන්ව 'තේපි හොන්ති' (ඒවා ද වෙති) යනුවෙන් 'හෝති' ශබ්දය හා සම්බන්ධ කොට නොවදාරන ලදී. එහෙත් උද්දේසයෙහි සඳහන් කොට ඉතිරි වූ ධර්මයන් ද එක්කොට ගෙන 'ඉමේ ධම්මා කුසලා' (මේ ධර්ම කුසල වෙති) යනුවෙන් නිගමනය කරනු පිණිස වදාරන ලදී. එබැවින් මෙය නිගමනයෙහි (අප්පනාය) ඇතුළත් කරන ලද්දකි. මේ නිසාම නිද්දේසයේදී ද මෙහි පද භාජනීයයක් නොවදාරන ලදී. එහි ස්වභාවය ප්‍රකටව නොපෙන්වන බැවින් 'අත්ථි' (ඇත) යනුවෙන් පවසා දෙවන 'හෝති' ශබ්දයෙන් සම්බන්ධ කිරීමක් හෝ විස්තරාත්මක නිද්දේසයක් හෝ නොකරන ලදී. සංක්ෂේපයෙන් උද්දේස කොට එම සංක්ෂේපයෙන්ම 'යේ වා පන' ධර්මයන් දක්වන ලද බැවින්, මෙම ධර්මය උද්දේසයෙහි ඇතුළත් කිරීම සුදුසුය. ධර්ම නිද්දේසයෙහි ද මෙය නිද්දේසය අවසානයෙහි වදාරන ලදැයි දත යුතුය.

ပုစ္ဆာပရိစ္ဆေဒဝစနေနေဝ ပုစ္ဆာဘာဝေ ဝိညာတေ ပုစ္ဆာဝိသေသဉာပနတ္ထံ အာဟ ‘‘အယံ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ’’တိ. ပဉ္စဝိဓာ ဟီတိ မဟာနိဒ္ဒေသေ (မဟာနိ. ၁၅၀; စူဠနိ. ပုဏ္ဏကမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၁၂; မေတ္တဂူမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၁၈) အာဂတာ ပုစ္ဆာ ဒဿေတိ. လက္ခဏန္တိ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတော ယော ကောစိ သဘာဝေါ. အညာတန္တိ ယေန ကေနစိ ဉာဏေန အညာတဘာဝံ အာဟ. အဒိဋ္ဌန္တိ ဒဿနဘူတေန ဉာဏေန ပစ္စက္ခံ ဝိယ အဒိဋ္ဌတံ. အတုလိတန္တိ ‘‘ဧတ္တကံ ဣဒ’’န္တိ တုလာဘူတာယ ပညာယ အတုလိတတံ. အတီရိတန္တိ တီရဏဘူတာယ ပညာယ အကတဉာဏကိရိယာသမာပနတံ. အဝိဘူတန္တိ ဉာဏဿ အပါကဋဘာဝံ[Pg.59]. အဝိဘာဝိတန္တိ ဉာဏေန အပါကဋီကတဘာဝံ. အဒိဋ္ဌံ ဇောတီယတိ ဧတာယာတိ အဒိဋ္ဌဇောတနာ. အနုမတိယာ ပုစ္ဆာ အနုမတိပုစ္ဆာ. ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိပုစ္ဆာယ ဟိ ‘‘ကာ တုမှာကံ အနုမတီ’’တိ အနုမတိ ပုစ္ဆိတာ ဟောတိ. ကထေတုကမျတာတိ ကထေတုကမျတာယ.

ප්‍රශ්න පරිච්ඡේද වාක්‍යයෙන්ම ප්‍රශ්නයක් බව දැනගත හැකි වුවද, ප්‍රශ්න විශේෂය දන්වනු පිණිස 'අයං කථේතුකම්‍යතා පුච්ඡා' (මෙය දේශනා කිරීමේ කැමැත්තෙන් අසන ලද ප්‍රශ්නයකි) යනුවෙන් වදාරන ලදී. 'පඤ්චවිධා හි' යනාදියෙන් මහානිද්දේසයෙහි එන ප්‍රශ්න පස දක්වයි. 'ලක්ඛණං' යනු දැනගනු කැමති යම් ස්වභාවයකි. 'අඤ්ඤාතං' යන්නෙන් කිසිදු ඥානයකින් නොදන්නා බව පවසයි. 'අදිට්ඨං' යන්නෙන් දර්ශන ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස නොදුටු බව පවසයි. 'අතුලිතං' යනු 'මෙය මෙපමණක් වේ' යැයි තලාවක් වැනි ප්‍රඥාවෙන් මැන නොබැලූ බවයි. 'අතීරිතං' යනු තීරණය කරන ප්‍රඥාවෙන් ඥාන ක්‍රියාව අවසන් නොකළ බවයි. 'අවිභූතං' යනු ඥානයට ප්‍රකට නොවන බවයි. 'අවිභාවිතං' යනු ඥානයෙන් ප්‍රකට නොකරන ලද බවයි. මෙයින් නොදුටු ස්වභාවය ආලෝකවත් කරන (ප්‍රකට කරන) බැවින් 'අදිට්ඨජෝතනා' නම් වේ. අනුමැතිය සඳහා අසන ප්‍රශ්නය 'අනුමති පුච්ඡා' නම් වේ. 'මහණෙනි, ඒ පිළිබඳව ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද?' යනාදී ප්‍රශ්නවලින් 'ඔබේ අනුමැතිය කුමක්ද?' යැයි අනුමැතිය විමසනු ලැබේ. 'කථේතුකම්‍යතා' යනු දේශනා කිරීමේ කැමැත්ත ඇති බවයි.

ပဘေဒတော ဓမ္မာနံ ဒေသနန္တိ မာတိကာဒေသနံ အာဟ. တတ္ထ ဟိ ပုရတော ကုသလာဒိကေ ပဘေဒေ ဝတွာ ပစ္ဆတော ဓမ္မာ ဝုတ္တာတိ ‘‘ပဘေဒဝန္တဒဿနတ္ထ’’န္တိ နိဒ္ဒေသံ အာဟ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – မာတိကာယ သဝိသေသနာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ, တေ စ ဝိသေသိတဗ္ဗတ္တာ ပဓာနာ, ပဓာနဉ္စ ဣတိကတ္တဗ္ဗတာယ ယုဇ္ဇတီတိ ဓမ္မာနမေဝ ပဓာနာနံ ပုစ္ဆိတဗ္ဗတာ ဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗတာ စ ဟောတိ, တသ္မာ တေ ပုစ္ဆိတဗ္ဗေ ဒဿေတုံ ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တံ, တေ ပန ဝိသေသဝန္တော ပုစ္ဆိတာတိ ဒဿေတုံ ပုန ‘‘ကုသလာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဧဝံ ပဘေဒဝန္တဒဿနတ္ထံ အယံ ပဒါနုက္ကမော ကတောတိ. ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ’’တိ ဝိဿဇ္ဇနေပိ ဧဝမေဝ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ‘‘ပဘေဒတော ဓမ္မာနံ ဒေသနံ ဒီပေတွာ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဣမသ္မိဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. အနေကပ္ပဘေဒါ ဒေသေတဗ္ဗာတိ သမ္ဗန္ဓော. တသ္မာတိ အဝေါဟာရဒေသနတော ဓမ္မာနမေဝ ဒေသေတဗ္ဗတ္တာ တေသဉ္စ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏာဝဟနတော ပဘေဒဝန္တာနံ ဒေသေတဗ္ဗတ္တာ ‘‘ကုသလာ…ပေ… ဒီပေတွာ’’တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော. ဧဝမေဝ ဟိ ယထာဝုတ္တဒီပနဿ ဟေတုံ သကာရဏံ ပကာသေတုံ ပုန ‘‘ဓမ္မာယေဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ. ဓမ္မာတိ သာမညမတ္တဝစနေန သမူဟာဒိဃနဝသေန ဧကတ္တဂ္ဂဟဏံ ဟောတီတိ ဧကတ္တဝိနိဗ္ဘောဂကရဏံ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂဉာဏံ အာဝဟတိ ပဘေဒဒေသနာ, တထာ ကုသလာဒိဓမ္မာနံ အဗျာကတာဒိအတ္ထာနဉ္စ ဒီပနတော ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါဒိဉာဏဉ္စ အာဝဟတိ. ‘‘ပဘေဒဝန္တဒဿနတ္ထ’’န္တိ ဧတံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဣဒါနိ ယေ တေနာ’’တိအာဒိမာဟ. ပဘေဒ…ပေ… ယုဇ္ဇတိ ဣတိကတ္တဗ္ဗတာယုတ္တဿ ဝိသေသနတ္တာ. အထ ဝါ ဥဒ္ဒေသော ဓမ္မပ္ပဓာနော, ပုစ္ဆာ သံသယိတပ္ပဓာနာ, န စ ဓမ္မဘာဝေါ သံသယိတော, ကုသလာဒိဘေဒေါ ပန သံသယိတောတိ နိစ္ဆိတသံသယိတဝသေနာယံ ပဒါနုက္ကမော ကတော.

'පභේදතෝ ධම්මානං දේසනං' යන්නෙන් මාතිකා දේශනාව පවසයි. එහි පළමුව කුසල ආදී ප්‍රභේද පවසා පසුව 'ධර්ම' යනුවෙන් වදාරන ලද බැවින්, ප්‍රභේද සහිත බව පෙන්වීම පිණිස නිද්දේසය වදාරන ලදී. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි: මාතිකාවෙහි විශේෂණ සහිත ධර්මයන් වදාරන ලදී. ඒවා විශේෂණය කළ යුතු බැවින් ප්‍රධාන වේ. ප්‍රධාන වූ දෙයෙහි මෙලෙස විමසිය යුතුය යන පිළිවෙළ ගැලපේ. එබැවින් ප්‍රධාන වූ ධර්මයන්ම විමසිය යුතු හා විසඳිය යුතු වේ. එම නිසා එම විමසිය යුතු ධර්මයන් පෙන්වීම සඳහා 'කතමේ ධම්මා' (කවර ධර්ම කෙනෙක්ද) යැයි වදාරන ලදී. එම ධර්මයන් විශේෂණ සහිතව විමසන ලද බව පෙන්වීමට නැවත 'කුසලා' (කුසල වූ) යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙසේ ප්‍රභේද සහිත බව පෙන්වීම සඳහා මෙම පද අනුපිළිවෙළ කරන ලදී. 'ඉමේ ධම්මා කුසලා' (මේ ධර්ම කුසල වෙති) යන පිළිතුරෙහි ද මෙසේම අර්ථ යෝජනා කළ යුතුය. 'පභේදතෝ ධම්මානං දේසනං දීපෙත්වා' යන්නෙහි අර්ථය විවෘත කිරීමට 'ඉමස්මිං හි' යනාදිය පවසන ලදී. බොහෝ ප්‍රභේදයන් දේශනා කළ යුතුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. එම නිසා ව්‍යවහාර දේශනාවක් නොවන බැවින් පරමාර්ථ ධර්මයන්ම දේශනා කළ යුතු හෙයින් ද, එම ධර්මයන්ගේ ඝන බව බිඳීම සහ පටිසම්භිදා ඥානය ඇති කිරීමට හේතු වන බැවින් ප්‍රභේද සහිත ධර්මයන්ම දේශනා කළ යුතු හෙයින් 'කුසලා...පෙ... දීපෙත්වා' යන්න හා සම්බන්ධ වේ. මෙලෙසම ඉහත කී දේශනාවෙහි හේතුව ප්‍රකාශ කිරීමට නැවත 'ධම්මා ඒව' යනාදිය වදාරන ලදී. 'ධම්මා' යන සාමාන්‍ය වචනයෙන් සමූහ වශයෙන් ඝන ලෙස එකක් වශයෙන් ගැනීම සිදුවන බැවින්, ප්‍රභේද දේශනාව මගින් එම ඒකීය බව බිඳින ඝන විනිබ්භෝග ඥානය ඇති කරයි. එමෙන්ම කුසල ආදී ධර්මයන් සහ අබ්‍යාකත ආදී අර්ථයන් පෙන්වන බැවින් ධර්ම පටිසම්භිදා ආදී ඥානයන් ද ඇති කරයි. 'ප්‍රභේද සහිත බව පෙන්වීම සඳහා' යන්න විස්තර කිරීමට 'ඉදානි යේ තේන' යනාදිය වදාරන ලදී. ප්‍රභේදය පෙන්වීම විමසිය යුතු හා විසඳිය යුතු දෙයෙහි විශේෂණයක් වන බැවින් එය උචිත වේ. එසේත් නැතහොත්, උද්දේසය ධර්මයන් ප්‍රධාන කොට ඇත්තේය, ප්‍රශ්නය සැකය ප්‍රධාන කොට ඇත්තේය. ධර්ම භාවය පිළිබඳ සැකයක් නැත, නමුත් කුසල ආදී ප්‍රභේදයන් පිළිබඳ සැකයක් පවතී. මෙලෙස නිශ්චිත වූ ධර්මය සහ සැක සහිත වූ කුසලාදී බව පදනම් කරගෙන මෙම පද අනුපිළිවෙළ කරන ලදී.

ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ဝစနေ. ကိမတ္ထမာဟ ဘဂဝါတိ တံ ဒဿေတုံ အာဟ ‘‘သမယေ နိဒ္ဒိသိ စိတ္တ’’န္တိ. ပရိယောသာနေတိ သမယေ စိတ္တနိဒ္ဒေသဿ ‘‘ယသ္မိံ…ပေ… အာရဗ္ဘာ’’တိ ဧတဿ ပရိယောသာနေ. တသ္မိံ သမယေတိ တသ္မိံ စိတ္တုပ္ပာဒသမယေ[Pg.60]. စိတ္တေန သမယံ နိယမေတွာန အထ ပစ္ဆာ ဗောဓေတုန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဝိဇ္ဇမာနေပိ ဘောဇနဂမနာဒိသမယနာနတ္တေ သမဝါယာဒိနာနတ္တေ စ ယထာဝုတ္တစိတ္တနိယမိတာ ဝိသေသိတာ အညသ္မိံ သမယေ ယထာဓိပ္ပေတာနံ ဖဿာဒီနံ အဘာဝါ စိတ္တနိယမိတေ သမယေ ဖဿာဒယော ဗောဓေတုံ ဝိသေသနမေဝ တာဝ စိတ္တံ ဒဿေတုံ သမယေ စိတ္တံ နိဒ္ဒိသီတိ အတ္ထော. ဝိသေသိတဗ္ဗောပိ ဟိ သမယော အတ္တနော ဥပကာရတ္ထံ ဝိသေသနဘာဝံ အာပဇ္ဇတိ, ဝိသေသနဘူတဉ္စ စိတ္တံ တဒုပကာရတ္ထံ ဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝန္တိ. သန္တတိဃနာဒီနံ အယံ ဝိသေသော – ပုရိမပစ္ဆိမာနံ နိရန္တရတာယ ဧကီဘူတာနမိဝ ပဝတ္တိ သန္တတိဃနတာ, တထာ ဖဿာဒီနံ ဧကသမူဟဝသေန ဒုဗ္ဗိညေယျကိစ္စဘေဒဝသေန ဧကာရမ္မဏတာဝသေန စ ဧကီဘူတာနမိဝ ပဝတ္တိ သမူဟာဒိဃနတာတိ.

'එත්ත' යනු මෙම වචනයෙහි ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුමන ප්‍රයෝජනයක් සඳහා මෙය වදාළේ දැයි දැක්වීමට 'සමයෙහි සිත නිර්දේශ කළහ' යි වදාළහ. 'යස්මිං... පේ... ආරබ්භ' යන පාඨය අවසානයේ සිත නිර්දේශ කිරීම පිළිබඳව 'පරියෝසානෙ' යන්නෙන් අදහස් වේ. 'තස්මිං සමයෙ' යනු ඒ සිත් උපදනා සමයෙහි ය. සිතින් සමය (කාලය) නියම කොට, ඉන්පසු අවබෝධ කරවීම සඳහා යනු සම්බන්ධයයි. ආහාර ගැනීම, ගමනාගමනය ආදී විවිධ සමයයන් මෙන්ම සමවාය ආදී නානත්වය විද්‍යාමාන වුවද, ඉහත කී පරිදි සිතින් නියම කරන ලද විශිෂ්ට වූ සමය හැර වෙනත් සමයෙක අපේක්ෂිත ඵස්සාදී ධර්මයන් නොමැති බැවින්, සිතින් නියම කළ සමයෙහි ඵස්සාදී ධර්මයන් අවබෝධ කරවනු පිණිස පළමුව විශේෂණයක් වූ සිත දැක්වීමට 'සමයෙහි සිත නිර්දේශ කළහ' යනු අර්ථයයි. විශේෂ්‍ය වූ සමය ද තමාට උපකාර පිණිස විශේෂණ භාවයට පැමිණේ, විශේෂණ වූ සිත ද ඒ සමයට උපකාර පිණිස විශේෂ්‍ය භාවයට පැමිණේ. සන්තති ඝනාදියෙහි විශේෂත්වය මෙසේය - පූර්ව අපර සිත්වල නිරන්තර භාවය නිසා ඒකීභූත වූවක් මෙන් පැවතීම සන්තති ඝනත්වයයි. එසේම ඵස්සාදී ධර්මයන් එක් රැසක් වශයෙන් ද, දුෂ්කර වූ කෘත්‍ය ප්‍රභේදයන් වශයෙන් ද, එකම අරමුණක් ගන්නා ස්වභාවය නිසා ද ඒකීභූත වූවක් මෙන් පැවතීම සමූහ ඝනත්වය ආදියයි.

ကာလဉ္စ သမယဉ္စာတိ ယုတ္တကာလဉ္စ ပစ္စယသာမဂ္ဂိဉ္စ. ခဏောတိ ဩကာသော. တထာဂတုပ္ပာဒါဒိကော ဟိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ ဩကာသော တပ္ပစ္စယပဋိလာဘဟေတုတ္တာ. ခဏော ဧဝ စ သမယော. ယော ‘‘ခဏော’’တိ စ ‘‘သမယော’’တိ စ ဝုစ္စတိ, သော ဧကောဝါတိ အတ္ထော. မဟာသမယောတိ မဟာသမူဟော. သမယောပိ ခေါတိ သိက္ခာပရိပူရဏဿ ဟေတုပိ. သမယပ္ပဝါဒကေတိ ဒိဋ္ဌိပ္ပဝါဒကေ. တတ္ထ ဟိ နိသိန္နာ တိတ္ထိယာ အတ္တနော အတ္တနော သမယံ ပဝဒန္တီတိ. အတ္ထာဘိသမယာတိ ဟိတပဋိလာဘာ. အဘိသမေတဗ္ဗောတိ အဘိသမယော, အဘိသမယော အတ္ထော အဘိသမယဋ္ဌောတိ ပီဠနာဒီနိ အဘိသမိတဗ္ဗဘာဝေန ဧကီဘာဝံ ဥပနေတွာ ဝုတ္တာနိ, အဘိသမယဿ ဝါ ပဋိဝေဓဿ ဝိသယဘူတော အတ္ထော အဘိသမယဋ္ဌောတိ တာနေဝ တထာ ဧကတ္တေန ဝုတ္တာနိ. တတ္ထ ပီဠနံ ဒုက္ခသစ္စဿ တံသမင်္ဂိနော ဟိံ သနံ အဝိပ္ဖာရိကတာကရဏံ. သန္တာပေါ ဒုက္ခဒုက္ခတာဒိဘာဝေန သန္တာပနံ ပရိဒဟနံ.

'කාලය හා සමය' යනු සුදුසු කාලය හා ප්‍රත්‍ය සාමග්‍රියයි. 'ඛණ' යනු අවස්ථාවයි. තථාගතයන් වහන්සේගේ උත්පත්තිය ආදිය මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට අවස්ථාව වන්නේ ඒ සඳහා අවශ්‍ය ප්‍රත්‍යයන් ලැබීමට හේතු වන බැවිනි. 'ඛණ' (ක්ෂණය) යනු ද සමයම ය. 'ක්ෂණය' සහ 'සමය' යැයි කියනු ලබන්නේ එකම කරුණකට බව අර්ථයයි. 'මහාසමය' යනු මහා සමූහයයි. 'සමය' යනු ශික්ෂාවන් සම්පූර්ණ කිරීමට හේතුව ද වේ. 'සමයප්පවාදකෙ' යනු දෘෂ්ටි ප්‍රකාශ කරන තැන්වලදී ය. එහි රැස් වූ තීර්ථකයෝ තම තමන්ගේ දෘෂ්ටීන් (සමය) ප්‍රකාශ කරති. 'අත්ථාභිසමය' යනු යහපත (අර්ථය) ලැබීමයි. අවබෝධ කටයුතු බැවින් 'අභිසමය' නම් වේ, අවබෝධ කළ යුතු අර්ථය 'අභිසමයට්ඨ' නම් වේ. පීළන ආදිය අවබෝධ කටයුතු බව දක්වමින් ඒකීභාවයට පමුණුවා වදාරන ලදී. නැතහොත් අවබෝධය හෙවත් ප්‍රතිවේධය විෂය කරගත් අර්ථය 'අභිසමයට්ඨ' නම් වේ; ඒවා එසේම ඒකත්වයෙන් වදාරන ලදී. එහි 'පීළනය' යනු දුක්ඛ සත්‍යය විසින් ඒ හා යුක්ත පුද්ගලයාට කරන හිංසාව හා පැතිරීමට ඉඩ නොදීමයි. 'සන්තාපය' යනු දුක්ඛ දුක්ඛතාදී වශයෙන් තැවීම හා දැවීමයි.

‘‘ဣဓာ’’တိ ဝစနံ အကုသလေသု အဗျာကတေသု စ ကေသုစိ ခဏဿ အသမ္ဘဝတော. နနု ကုသလာနဉ္စ နဝမေန ခဏေန ဝိနာ ဥပ္ပတ္တိ ဟောတီတိ? နော န ဟောတိ, န ပန နဝမော ဧဝ ခဏော, စတုစက္ကာနိပိ ခဏောတိ ဝုတ္တာနိ. သဗ္ဗန္တိမေန ပရိစ္ဆေဒေန အတ္တသမ္မာပဏိဓိခဏမန္တရေန နတ္ထိ ကုသလဿ ဥပ္ပတ္တီတိ ခဏော ဣဓ ဂဟိတော. ဣန္ဒြိယဝိသယမနသိကာရာဓီနံ ဝိညာဏန္တိ ဧဝမာဒိ သာဓာရဏဖလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နဝမောတိ အဋ္ဌက္ခဏေ ဥပါဒါယ ဝုတ္တံ. စတုစက္ကံ ဝတ္တတီတိ ပုန ပတိရူပဒေသဝါသာဒိသမ္ပတ္တိ စတုစက္ကံ ဝိပရိဝတ္တတီတိ [Pg.61] အတ္ထော. ဩကာသဘူတာနီတိ အတ္တနော နိဗ္ဗတ္တိယာ ‘‘ဣဒါနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တု ကုသလာနီ’’တိ အနုမတိဒါနံ ဝိယ ဘူတာနိ.

අකුසලයන්හි හා සමහර අබ්‍යාකෘත ධර්මයන්හි 'ක්ෂණය' යන අර්ථය සම්භව නොවන බැවින් 'ඉධ' (මෙහි) යන වචනය වදාරන ලදී. නවවන ක්ෂණයෙන් තොරව කුසල් ඉපදීම සිදු නොවේ ද? නැත, සිදු වේ. එහෙත් නවවන ක්ෂණයම පමණක් නොව, සතර චක්‍රයන් ද 'ක්ෂණ' යැයි කියනු ලැබේ. සියලු අවසාන පරිච්ඡේදයෙන් යුත් අත්තසම්මාපණිධි ක්ෂණයෙන් තොරව කුසලයේ ඉපදීමක් නැති බැවින්, මෙහි 'ක්ෂණය' යන්න ගන්නා ලදී. ඉන්ද්‍රිය, විෂය හා මනසිකාරය ආදිය නිසා විඤ්ඤාණය ඇති වේ යන්න සාධාරණ ඵලයක් ලෙස දත යුතුය. 'නවවන' යැයි වදාළේ අටක් වූ අක්ෂණයන් ඇසුරින් ය. 'සතර චක්‍රයන් පවතී' යනු නැවත ප්‍රතිරූප දේශ වාසය ආදී සම්පත්ති චක්‍ර සතර පවතින බවයි. 'අවස්ථාව වූ' යනු තමන්ගේ ඉපදීම වෙනුවෙන් 'දැන් කුසල් උපදීවා' යි අනුමැතිය දීමක් වැනි වූ දේවල් ය.

စိတ္တကာလောတိ ဓမ္မေနေဝ သတာ ကာလော ဝိသေသိတော, န တဿ ပဝတ္တိတ္ထ ပဝတ္တိဿတိ ပဝတ္တတီတိ ဧတေန အဝတ္ထာဝိသေသေန, နာပိ တဿ ဝိဇာနနကိစ္စေန, တသ္မာ ဧဝံဝိဓေ ဓမ္မေ ဥပါဒါယ ပညတ္တောတိ ဝုတ္တော. ကမပ္ပဝတ္တာ ဝိသေသာ ဧဝ ပဋိပါဋီတိ ဗီဇဘာဝေါ စ ပဋိပါဋီတိ ဝတ္တုမရဟတီတိ ဣမိနာဓိပ္ပာယေန ‘‘ဗီဇကာလောတိ ဓမ္မပဋိပါဋိံ ဥပါဒါယ ပညတ္တော’’တိ အာဟ. ဓမ္မပဋိပါဋိံ ဝါတိ အဋ္ဌကလာပဓမ္မေ သန္ဓာယာဟ. သဉ္စိတာ ဝိယ ဂယှမာနကာလာ ဧဝ ကာလသဉ္စယော, ယထာ ဝါ တထာ ဝါ ကာလောတိ ဧကံ သဘာဝံ ဂဟေတွာ အဘိနိဝေသံ ကရောန္တဿ တဒဘိနိဝေသနိသေဓနတ္ထံ ‘‘သော ပနေသ သဘာဝတော အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ပညတ္တိမတ္တကော’’တိ အာဟ. ဉတွာ ဝိညေယျောတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣတရော ပန ဟေတူတိ ဧသ သမယော ပစ္စယောဝ ဝိညေယျော. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ အဓိကာရေ န ဟေတုဟေတု သာဓာရဏဟေတု စာတိ အတ္ထော. သမဝါယော ပစ္စယသာမဂ္ဂီ, ဟေတု ပန ဧကေကော ပစ္စယောတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ အနေကပစ္စယဒဿနေန တံတံဒွါရိကာနံ ကုသလာနဉ္စ တပ္ပစ္စယတံ ဒဿေတိ.

'චිත්ත කාලය' යනු පවත්නා වූ සිත නමැති ධර්මයෙන්ම කාලය විශේෂණය කිරීමයි. එය පැවතුණේය, පවතිනු ඇත, පවතී යන අවස්ථා විශේෂයකින් හෝ දැනගැනීමේ කෘත්‍යයෙන් හෝ විශේෂණය නොවූවකි. එබැවින් එවැනි ධර්මයන් ඇසුරින් පනවන ලද්දක් බව වදාරන ලදී. අනුපිළිවෙළින් පවතින විශේෂයන්ම පටිපාටියයි; බීජ ස්වභාවය ද පටිපාටිය යැයි කීමට සුදුසු බැවින් 'බීජ කාලය යනු ධර්ම පටිපාටිය ඇසුරින් පනවන ලද්දකි' යි වදාළහ. 'ධර්ම පටිපාටිය' යන්නෙන් අෂ්ට කලාප ධර්මයන් අදහස් කළහ. එක් රැස් කළාක් මෙන් ගන්නා වූ කාලයන්ම 'කාල සංචය' නම් වේ. යම් කිසි ආකාරයකින් 'කාලය' යනු එකම ස්වභාවයක් යැයි ගෙන දැඩිව අල්ලා ගන්නා තැනැත්තාගේ ඒ අභිනිවේශය වැළැක්වීම පිණිස 'එය ස්වභාවයෙන්ම විද්‍යාමාන නොවන බැවින් ප්‍රඥප්ති මාත්‍රයක් පමණි' යි වදාළහ. දැනගත යුතුය යනු සම්බන්ධයයි. අනෙක වූ 'හේතු' නමැති සමය ප්‍රත්‍යයක් ලෙසම දත යුතුය. 'එත්ත' යනු මෙම අධිකාරයෙහි හේතු-හේතුවක් හෝ සාධාරණ හේතුවක් නොවන බව අර්ථයයි. 'සමවාය' යනු ප්‍රත්‍ය සාමග්‍රියයි (ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවයි), 'හේතුව' යනු එක් එක් ප්‍රත්‍යයයි; මොවුන්ගේ මෙම වෙනස දත යුතුය. චක්ඛු විඤ්ඤාණාදියෙහි ප්‍රත්‍යයන් රාශියක් පෙන්වීමෙන් ඒ ඒ ද්වාරයන්හි උපදින කුසලයන්ගේ ද ප්‍රත්‍ය බහුල බව පෙන්වයි.

ပရိဂ္ဂဟော ကတော အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ. ဧကကာရဏဝါဒေါတိ ပကတိကာရဏဝါဒေါ, ဣဿရကာရဏဝါဒေါ ဝါ. အညမညာပေက္ခောတိ အဝယဝါနံ အညမညာပေက္ခတာယ သမုဒါယော ဝုတ္တော. အပေက္ခာ စ ယာဝ သဟာယကာရဏသမာဂမော န ဟောတိ, တာဝ ဖလဿ အနိပ္ဖာဒနံ သမာဂမေ နိပ္ဖာဒနသမတ္ထဿ နိပ္ဖာဒနဉ္စ. သမာဂမော စ ယေသု ယုဇ္ဇမာနေသု နိဗျာပါရေသုပိ ဖလဿ ပဝတ္တိ, တေသံ သဗ္ဘာဝေါတိ.

අට්ඨකථාචාර්යයන් වහන්සේලා විසින් පිරිසිඳ ගැනීම (නිශ්චය කිරීම) කරන ලදී. 'එකම හේතුවක් ඇතැයි කියන වාදය' යනු ප්‍රකෘති හේතු වාදය හෝ ඊශ්වර හේතු වාදයයි. 'අන්‍යෝන්‍ය අපේක්ෂාව' යනු කොටස්වල අන්‍යෝන්‍ය අපේක්ෂා ඇති බැවින් සමූහය (සමුදාය) ගැන කියන ලදී. 'අපේක්ෂාව' යනු යම් තාක් සහකාර හේතුන්ගේ එක්වීම සිදු නොවේද, ඒ තාක් ඵලය නිපදවිය නොහැකි වීමයි. ඒ සහකාර හේතු එක් වූ විට නිපදවීමට සමර්ථ වූ හේතු කොටස් මඟින් ඵලය නිපදවීමයි. 'සමාගමය' (එක්වීම) යනු යම් හේතු ධර්මයන් යෙදුණු කල්හි, කෘත්‍යයක් (ව්‍යාපාරයක්) නොමැති වුවද ඵලයේ පැවැත්ම සිදු වේ ද, ඒ හේතූන්ගේ විද්‍යාමාන භාවයයි.

အသာမဂ္ဂီ…ပေ… ပတ္တိတောတိ စက္ခုရူပါလောကမနသိကာရာနံ အသမဝေတာနံ စက္ခုဝိညာဏဿ အဟေတုဘာဝေ သတိ သမဝေတာနဉ္စ တံသဘာဝါဝိနိဝတ္တိတော ဟေတုဘာဝါနာပတ္တိတောတိ အတ္ထော. န ဟိ သဘာဝန္တရံ အညေန သဟိတံ သဘာဝန္တရံ ဟောတီတိ. ဧကသ္မိန္တိ အန္ဓသတေ ဧကေကသ္မိံ အန္ဓေတိ အဓိပ္ပာယော. အညထာ ယထာရုတဝသေန အတ္ထေ ဂယှမာနေ ဧကဿ အန္ဓဿ ဒဿနာသမတ္ထတာ သဗ္ဗေသမ္ပိ န ဟောတိ, နာပိ ဧကဿ အသမတ္ထတာယ သဗ္ဗေသမ္ပိ အသမတ္ထတာ ဝုတ္တာ, ကိန္တု သဗ္ဗေသံ ဝိသုံ အသမတ္ထတာယ ဧဝါတိ ဥပမာဝစနံ န ယုဇ္ဇေယျ, နာပိ ဥပမောပမိတဗ္ဗသမ္ဗန္ဓော. န [Pg.62] ဟိ ဥပမိတဗ္ဗေသု စက္ခာဒီသု ဧကဿ အသမတ္ထတာယ သဗ္ဗေသမ္ပိ အသမတ္ထတာ ဝုတ္တာ, ကိန္တု သဗ္ဗေသံ ဝိသုံ အသမတ္ထတာယ သဟိတာနံ အသမတ္ထတာတိ. အန္ဓသတံ ပဿတီတိ စ အန္ဓသတံ သဟိတံ ပဿတီတိ အဓိပ္ပာယော အညထာ ဝုတ္တနယေန ဥပမိတဗ္ဗာသမာနတာပတ္တိတော. သာဓာ…ပေ… ဌိတဘာဝေါတိ ယေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု ဖလပ္ပဝတ္တိ တေသံ သမောဓာနေ, ယထာ ပဝတ္တမာနေသု တေသု ဖလပ္ပဝတ္တိ, တထာ ပဝတ္တိမာဟ. န ယေသံ ကေသဉ္စိ အနေကေသံ သမောဓာနမတ္တံ သာမဂ္ဂီ. န ဟိ သဒ္ဒဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗသမောဓာနံ စက္ခုဝိညာဏဿ, ကဋ္ဌကပါလပါသာဏသမောဓာနံ ဝါ သောတဝိညာဏဿ ဟေတူတိ. တန္တိ တံ ဒဿနံ. အသာ…ပေ… သိဒ္ဓေါတိ နာယမတ္ထော သာဓေတဗ္ဗော ဝိသုံ အဟေတူနံ စက္ခာဒီနံ သဟိတာနံ ဟေတုဘာဝဿ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓတ္တာတိ အတ္ထော. န ဟိ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓေ ယုတ္တိမဂ္ဂနံ ယုတ္တန္တိ.

අසාමග්ගී යනු ඇස, රූපය, ආලෝකය සහ මනසිකාරය යන කරුණු එක්තැන් නොවීමයි. එවන් අවස්ථාවක චක්ඛු විඤ්ඤාණය හටගැනීමට හේතුවක් නැත. මෙම කරුණු එක්තැන් වූ විට එම හේතු ස්වභාවයෙන් බැහැර නොවන බැවින්, ඒවා හේතුභාවයට පත්වන බව මෙහි අර්ථයයි. සැබවින්ම එක් ස්වභාවයක් තවත් ස්වභාවයක් සමඟ එක් වූ පමණින් වෙනත් ස්වභාවයක් බවට පත් නොවේ. අන්ධයන් සියයක් පිළිබඳ උදාහරණයෙන් අදහස් වන්නේ, එක් එක් අන්ධයෙකුට පෙනීම නොමැති වූ පමණින් ඔවුන් සියල්ලන්ගේම පෙනීමේ අසමත්භාවය සිදු නොවන බවයි. එසේම එක් අන්ධයෙකුගේ අසමත්භාවය නිසා සියල්ලන්ම අසමත් යැයි නොකියැවේ. එහෙත් සියල්ලන්ම වෙන් වෙන් වශයෙන් අසමත් බැවින් උපමා වචනය සහ උපමා-උපමේය සම්බන්ධය ගැලපේ. ඇස ආදී හේතුන්ගේ වෙන් වෙන්ව පවතින අසමර්ථභාවය නොව, එක්තැන් වූ කල්හි පවතින අසමර්ථභාවය මෙහි අදහසයි. 'අන්ධයන් සියයක් දකිති' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ඔවුන් එක්ව වුවද නොදකින බවයි. එසේ නොවේ නම් උපමේයයෙහි අසමානතාවක් ඇති වේ. බොහෝ හේතුන්ගේ හුදු එකතුව පමණක් 'සාමග්ගී' නොවේ. ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශයන්ගේ එකතුව චක්ඛු විඤ්ඤාණයට හෝ ලී කැබලි, මැටි කැබලි, ගල් කැටවල එකතුව සෝත විඤ්ඤාණයට හේතු නොවේ. අසාමග්ගියෙන් සිද්ධ වන අර්ථය ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන්ම සිද්ධ වන්නක් බැවින් තර්කයෙන් සෙවිය යුතු නොවේ. ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ අර්ථයෙහි තර්ක සෙවීම නොසැලකිය යුත්තකි.

မနုဿတ္တာဒီနံ ခဏာဝယဝါနံ သာမဂ္ဂီ ခဏသာမဂ္ဂီ, တံ ဝိနာ သော နဝမစက္ကသမ္ပတ္တိသင်္ခါတော ခဏော နတ္ထိ. သာ ဧဝ ဟိ ခဏသာမဂ္ဂီ သော ခဏောတိ အတ္ထော. ခဏ…ပေ… ဒီပေတိ အတ္တနော ဒုလ္လဘတာယာတိ အတ္ထော. ခဏတ္ထော ဝါ သမယသဒ္ဒေါ ခဏသင်္ခါတော သမယောတိ ဝုတ္တော. သော ယသ္မိံ ဒုလ္လဘေ ခဏေ သတီတိ ဣမဿတ္ထဿ ဝိဘာဝနဝသေန တဒါယတ္တာယ ကုသလုပ္ပတ္တိယာ ဒုလ္လဘဘာဝံ ဒီပေတိ. ဧတေနုပါယေန သမဝါယ…ပေ… ဝုတ္တိံ ဒီပေတီတိ ဧတ္ထ ဣတော ပရေသု စ ယောဇနာ တဿ တဿ တံတံဒီပနေ ကာတဗ္ဗာ.

මනුෂ්‍යත්වය ආදී ක්ෂණික කොටස්වල එකතුව 'ඛණසාමග්ගී' (ක්ෂණ සාමග්‍රිය) නම් වේ. එය නොමැතිව නවවන ක්ෂණය හෙවත් චතුචක්ක සම්පත්ති ක්ෂණය ඇති නොවේ. එම ක්ෂණ සාමග්‍රියම ඒ ක්ෂණය යැයි අදහස් කෙරේ. ලැබීමට දුෂ්කර වූ ක්ෂණය හෙවත් 'සමය' යන වචනයෙන් කුසල් ඉපදීමේ දුර්ලභ බව ප්‍රකාශ වේ. මෙම අර්ථය පැහැදිලි කිරීමේ බලයෙන්, ක්ෂණය මත රඳා පවතින කුසල් උත්පත්තියෙහි දුර්ලභ බව දැක්වේ. මෙම ක්‍රමයෙන්ම ඉදිරියට එන කාල, සමූහ, හේතු යන අර්ථයන්හිදී ද ඒ ඒ සමයන්ගේ විශේෂ අර්ථය ප්‍රකාශ වන පරිදි යෝජනා කළ යුතුය.

တဿ ပုရိသဿာတိ ‘‘သေယျထာပိ ဘိက္ခဝေ စတ္တာရော ဒဠှဓမ္မာ ဓနုဂ္ဂဟာ သိက္ခိတာ ကတဟတ္ထာ ကတုပါသနာ စတုဒ္ဒိသာ ဌိတာ အဿု, အထ ပုရိသော အာဂစ္ဆေယျ ‘အဟံ ဣမေသံ…ပေ… ကတုပါသနာနံ ကဏ္ဍေ ခိတ္တေ ခိတ္တေ အပ္ပတိဋ္ဌိတေ ပထဝိယံ ဂဟေတွာ အာဟရိဿာမီ’’’တိ (သံ. နိ. ၂.၂၂၈) ဧဝံ ဝုတ္တဇဝနပုရိသဿ. တာဝ ပရိတ္တကောတိ ဂမနဿာဒါနံ ဒေဝပုတ္တာနံ ဟေဋ္ဌုပရိယာယေန ပဋိမုခံ ဓာဝန္တာနံ သိရသိ ပါဒေ စ ဗဒ္ဓခုရဓာရာသန္နိပါတတော စ ပရိတ္တတရော ကာလော. ကာလသင်္ခါတော သမယော စိတ္တပရိစ္ဆိန္နော ဝုစ္စမာနော တေနေဝ ပရိစ္ဆေဒကစိတ္တေန ‘‘ဧဝံ ပရိတ္တော အဟ’’န္တိ အတ္တနော ပရိတ္တတံ ဒီပေတိ. ယထာ စာဟံ, ဧဝံ သဗ္ဗော ကုသလစိတ္တပ္ပဝတ္တိကာလောတိ တဿ ပရိတ္တတံ ဒီပေတိ. သဒ္ဒဿ ဒီပနာ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

'ඒ පුරුෂයාගේ' යනු, භික්ෂූන් වහන්සේලාට වදාළ පරිදි දක්ෂ, පුහුණුව ලැබූ, විදහා පෑ හස්ත කර්මාන්ත ඇති, රාජ සභාවල දස්කම් පෑ දුනුවායන් සිව්දෙනෙකු සිව් දිශාවට විදින ඊතල පොළොවට වැටීමට පෙර අල්ලා ගන්නා ඉතා වේගවත් පුරුෂයාගේ උපමාවයි. චිත්තක්ෂණය යනු ඊටත් වඩා ඉතා කෙටි කාලයකි. වේගයෙන් දුවන දිව්‍ය පුත්‍රයන්ගේ හිසට හෝ පාදයට බැඳි දැළිපිහියක මුවහත වැදෙන කාලයටත් වඩා සිත පවතින කාලය කෙටි වේ. කාලය යනු සිතින් පිරිසිඳිනු ලබන දෙයකි. සිතේ අභාවය හා පැවැත්ම කෙතරම් කෙටිද යත්, කාලය වන මා ද එතරම්ම කෙටි යැයි තමාගේ අල්ප බව ප්‍රකාශ කරයි. සියලු කුසල් සිත් පවතින කාලය මෙතරම් කෙටි බව මෙයින් පැහැදිලි කෙරේ. කාල අර්ථය ඇති ශබ්දය ප්‍රකාශ වන ආකාරය මෙලෙස දත යුතුය.

ပကတိဝါဒီနံ [Pg.63] မဟတော ဝိယ အဏုဝါဒီနံ ဒွိအဏုကဿ ဝိယ စ ဧကဿေဝ. ဟေတု…ပေ… ဝုတ္တိတံ ဒီပေတီတိ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိဒီပနတော တပ္ပရဘာဝါ ဟေတုသင်္ခါတဿ ပရာယတ္တဝုတ္တိဒီပနတာ ဝုတ္တာ. သတိ ပန ပစ္စယာယတ္တဘာဝေ ပစ္စယသာမဂ္ဂီအာယတ္တတာ သမဝါယသင်္ခါတေန ဒီပိယတီတိ အတပ္ပရဘာဝတော တဿ တံဒီပနတာ န ဝုတ္တာ. အနေန သမယေန ကတ္တုဘူတေန, အနေန သမယေန ဝါ ကရဏဘူတေန ဘဂဝတာ ပဋိသေဓိတောတိ အတ္ထော. ဧသ နယော ပုရိမာသု ဒီပနာသု.

ප්‍රකෘතිවාදීන්ගේ (සංඛ්‍යවාදීන්ගේ) 'මහා බුද්ධිය' මෙන් හෝ අණුුවාදීන්ගේ අණු දෙකක එකතුවක් මෙන් නොව එය එකක්මය. ප්‍රත්‍යයන්ට අයත් පැවැත්ම දැක්වීමෙන් හේතු නමැති පරායත්ත පැවැත්ම ප්‍රකාශ වේ. ප්‍රත්‍යයන්ට අයත් බව පවතින කල්හි, ප්‍රත්‍ය සමගිය 'සමවාය' නමැති වචනයෙන් ප්‍රකාශ වන අතර, එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කතෘ කාරකයෙන් හෝ කරණ කාරකයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද්දකි. පෙර දැක්වූ විස්තරයන්හිද මෙම ක්‍රමයම යෙදිය යුතුය.

အဓိကရဏဝသေနာတိ အာဓာရဝသေန. ဧတ္ထာတိ ကာလသမူဟသင်္ခါတေ သမယေ ဂဟိတေတိ အတ္ထော. ကာလောပိ ဟိ စိတ္တပရိစ္ဆိန္နော သဘာဝတော အဝိဇ္ဇမာနောပိ အာဓာရဘာဝေနေဝ သညာတော ‘‘အဓိကရဏ’’န္တိ ဝုတ္တော တံခဏပ္ပဝတ္တာနံ တတော ပုဗ္ဗေ ပရတော စ အဘာဝါ. ဘာဝေါတိ ကိရိယာ. ကိရိယာယ ကိရိယန္တရလက္ခဏံ ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏံ. ယထာ ဂါဝီသု ဒုယှမာနာသု ဂတော, ဒုဒ္ဓါသု အာဂတောတိ ဒေါဟနကိရိယာ ဂမနကိရိယာယ လက္ခဏံ ဟောတိ, ဧဝမိဟာပိ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ တသ္မိံ သမယေ’’တိ စ ဝုတ္တေ သတီတိ အယမတ္ထော ဝိညာယမာနော ဧဝ ဟောတိ အညကိရိယာသမ္ဗန္ဓာဘာဝေန ပဒတ္ထဿ သတ္တာဝိရဟာဘာဝတောတိ သမယဿ သတ္တာကိရိယာယ စိတ္တုပ္ပာဒကိရိယာ ဖဿာဒိဘဝနကိရိယာ စ လက္ခီယတီတိ ဥဘယတ္ထ သမယသဒ္ဒေ ဘုမ္မနိဒ္ဒေသော ကတော လက္ခဏဘူတဘာဝယုတ္တောတိ.

'අධිකරණ වශයෙන්' යනු ආධාර වශයෙන් යන්නයි. කාලය හා සමූහය යන අර්ථයෙන් සමය යන වචනය ගත් විට, කාලය යනු සිතින් පිරිසිඳින ලද්දකි. එය පරමාර්ථ වශයෙන් නොපවතින නමුත්, සිත පවතින ආධාරය ලෙස සලකා 'අධිකරණය' යැයි කියනු ලැබේ. එයට පෙර හෝ පසුව එම සිත නොපවතින බැවිනි. 'භාවේන භාවලක්ඛණං' යනු එක් ක්‍රියාවකින් තවත් ක්‍රියාවක් හැඳින්වීමයි. එළදෙනුන් දොවන කල්හි ගියේය, කිරි දොවා අවසන් වූ කල්හි ආවේය යන උදාහරණයේ මෙන්, මෙහිදීද සමය නමැති ක්‍රියාවෙන් සිතේ ඉපදීම හෝ ස්පර්ශාදී ධර්මයන්ගේ ක්‍රියාව හඳුන්වනු ලැබේ. එබැවින් 'යස්මිං සමයේ', 'තස්මිං සමයේ' යන වචන දෙකෙහිම සප්තමී විභක්තිය යොදා ඇත්තේ ලක්ෂණයක් වශයෙන් පවතින ක්‍රියාවක් සමඟ සම්බන්ධ වන බැවිනි.

ဥဒ္ဒါနတောတိ ဥဒ္ဒေသတော သင်္ခေပတော. ကိလေသကာမော ဝတ္ထုကာမဘာဝံ ဘဇန္တော ကာမနီယဝသေန ဘဇတိ, န ကာမနဝသေနာတိ ကာမနဝသေန ကိလေသကာမော ဧဝ ဟောတိ, န ဝတ္ထုကာမော. ဒုဝိဓောပေသောတိ ဝစနေန ဒုဝိဓဿပိ သဟိတဿ အဝစရဏပ္ပဒေသံ သင်္ဂဏှာတိ. တေန ဝတ္ထုကာမဿေဝ ပဝတ္တိဒေသော ရူပါရူပဓာတုဒွယံ အပနီတံ ဟောတိ. နနု စ ဒုဝိဓောပိ သဟိတော ရူပါရူပဓာတူသု ပဝတ္တတိ ရူပါရူပါဝစရဓမ္မာနံ ဝတ္ထုကာမတ္တာ တဒါရမ္မဏာနံ ရူပါရူပရာဂါနဉ္စ ကိလေသကာမဘာဝသိဒ္ဓိတောတိ? တံ န, ဗဟလကိလေသဿ ကာမရာဂဿ ကိလေသကာမဘာဝေန ဣဓ သင်္ဂဟိတတ္တာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ရူပါရူပဓာတူသု ပဝတ္တမာနေသု ကာမာဝစရဓမ္မေသု နိကန္တိ ဣဓ န သင်္ဂဟိတာ သုခုမတ္တာ. ‘‘ဥဒ္ဒါနတော ဒွေ ကာမာ’’တိ သဗ္ဗကာမေ ဥဒ္ဒိသိတွာပိ ဟိ ‘‘ဒုဝိဓောပေသော’’တိ ဧတ္ထ တဒေကဒေသဘူတာ အညမညသဟိတတာပရိစ္ဆိန္နာ ကာမရာဂတဗ္ဗတ္ထုကဓမ္မာဝ သင်္ဂဟိတာတိ, နိရဝသေသော [Pg.64] ဝါ ကိလေသကာမော ကာမရာဂေါ ကာမတဏှာရူပတဏှာအရူပတဏှာနိရောဓတဏှာဘေဒေါ ဣဓ ပဝတ္တတီတိ အနဝသေသပ္ပဝတ္တိတံ သန္ဓာယ ‘‘ဒုဝိဓောပေသော’’တိ ဝုတ္တံ, ဝတ္ထုကာမောပိ စ အပ္ပကော ဣဓာပိ န ဝတ္တတိ ရူပါရူပါဝစရဝိပါကမတ္တော, တထာပိ ပရိပုဏ္ဏဝတ္ထုကာမတ္တာ ကာမာဝစရဓမ္မာဝ ဣဓ ဂဟိတာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ သသတ္ထာဝစရောပမာ ယုတ္တာ ဟောတိ. ‘‘ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိ (ဓ. သ. ၁၆၃; ဝိဘ. ၆၂၅) ဧတ္ထ ရူပဘဝေါ ဥတ္တရပဒလောပံ ကတွာ ‘‘ရူပ’’န္တိ ဝုတ္တော, ဧဝမိဓာပိ ဥတ္တရပဒလောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အညထာ ဟိ စိတ္တံ ကာမာဝစရာဝစရန္တိ ဝုစ္စေယျာတိ. အာရမ္မဏကရဏဝသေနာတိအာဒိကေ ‘‘ကာမော’’တိ သဗ္ဗံ တဏှမာဟ, တသ္မာ ‘‘ကာမဉ္စေသာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, ‘‘ကာမေ အဝစာရေတီတိ ကာမာဝစာရ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ စာ-သဒ္ဒဿ ရဿတ္တံ ကတံ.

උද්දාන වශයෙන් යනු උද්දේශ වශයෙන් හෙවත් සංක්ෂේපයෙනි. කෙලෙස් කාමය වස්තු කාම ස්වභාවයට පැමිණෙන්නේ ආශා කටයුතු (කාමනීය) ස්වභාවයෙනි, ආශාව (කාමන) ස්වභාවයෙන් නොවේ. එබැවින් ආශාව නිසා කෙලෙස් කාමයම සිදුවන අතර එය වස්තු කාමය නොවේ. 'මේ කාමය දෙවැදෑරුම් වේ' යන වචනයෙන් ඒ දෙවැදෑරුම් වූම කාමයට අයත් ඒ ඒ භූමි ප්‍රදේශයන් ද ඇතුළත් වේ. එබැවින් වස්තු කාමයේ පැවැත්ම ඇති රූප සහ අරූප ධාතුන් දෙක මෙහිදී බැහැර කරන ලද්දේ වෙයි. රූප සහ අරූපාවචර ධර්මයන් වස්තු කාමයන් වන බැවින් ද, ඒවා අරමුණු කරගන්නා රූප සහ අරූප රාගයන් කෙලෙස් කාමයන් වන බැවින් ද, එම කාම වර්ග දෙකම රූප සහ අරූප ධාතූන්හි ද පවතිනවා නොවේද? නැත, මෙහිදී 'දෙවැදෑරුම් කාම' යනුවෙන් අදහස් කළේ දැඩි කෙලෙස් සහිත වූ කාම රාගය පමණක් බැවිනි. එලෙස රූප සහ අරූප ධාතූන්හි පවතින කාමාවචර ධර්මයන් කෙරෙහි ඇති වන සියුම් ඇල්ම (නිකන්තිය) මෙහිදී ඇතුළත් කර නැත. 'උද්දාන වශයෙන් කාමයන් දෙවදෑරුම් වේ' යැයි සියලු කාමයන් දක්වා ඇතත්, 'මේ දෙවැදෑරුම් වේ' යන තැනදී අදහස් කළේ එකිනෙක හා බැඳී පවතින කාම රාගය සහ එහි වස්තු වන ධර්මයන් පමණි. එසේත් නැතිනම්, කාම රාගය, කාම තණ්හාව, රූප තණ්හාව, අරූප තණ්හාව සහ නිරෝධ තණ්හාව යන සියලු කෙලෙස් කාමයන් මෙහි පවතින බැවින්, කිසිවක් ඉතිරි නොකර සියල්ල පැවතීම යන අර්ථයෙන් 'දෙවැදෑරුම් වේ' යැයි කියන ලදී. වස්තු කාමය ද රූප-අරූපාවචර විපාක මාත්‍රයක් ලෙස අල්ප වශයෙන් මෙහි පවතී. එසේ වුවද, සම්පූර්ණ වස්තු කාමයන් වන බැවින් මෙහිදී කාමාවචර ධර්මයන්ම ගන්නා ලදී. එබැවින් 'සසත්ථාවචර' උපමාව මෙහිදී ගැලපේ. 'රූපූප්පත්තිය සඳහා මඟ වඩයි' යන තැනදී 'රූප භවය' යන්නෙහි අග පදය ලොප් කර 'රූප' යැයි පැවසුවාක් මෙන්, මෙහිදී ද 'කාමාවචර' යන පදයෙහි අග පදය ලොප් වූ බව දත යුතුය. එසේ නොවේ නම් සිත 'කාමාවචරාවචර' යැයි කියනු ඇත. අරමුණු කිරීමේ වසයෙන් යන තැනදී 'කාම' යන්නෙන් සියලු තණ්හාවන් අදහස් කළ බැවින් 'කාමඤ්චේසා' යනාදිය පවසන ලදී. 'කාමයන්හි හැසිරෙන බැවින් කාමාවචර' යැයි කිව යුතු තැන 'ච' ශබ්දය ලුහු (රස්ස) කර ඇත.

ရုဠှိသဒ္ဒေနာတိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တေသု ရုဠှေန သဒ္ဒေန, ဉာဏသမ္ပယုတ္တေသု ဝါ ပဝတ္တိတွာ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကတာယ တံသဒိသေသု ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တေသု ရုဠှေန သဒ္ဒေန. အထ ဝါ ကိဉ္စိ နိမိတ္တံ ဂဟေတွာ သတိပိ အညသ္မိံ တံနိမိတ္တယုတ္တေ ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ဝိသယေ သမ္မုတိယာ စိရကာလတာဝသေန နိမိတ္တဝိရဟေပိ ပဝတ္တိ ရုဠှိ နာမ ယထာ ‘‘မဟိယံ သေတီတိ မဟိံသော, ဂစ္ဆန္တီတိ ဂါဝေါ’’တိ, ဧဝံ ကုသလသဒ္ဒဿပိ ရုဠှိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပညာနိဒ္ဒေသေ ‘‘ကောသလ္လ’’န္တိ အဘိဓမ္မေ (ဓ. သ. ၁၆) ဝုတ္တံ, တဿ စ ဘာဝါ ကုသလသဒ္ဒပ္ပဝတ္တီတိ ကောသလ္လယောဂါ ကုသလန္တိ အယံ အဘိဓမ္မပရိယာယော ဟောတိ. ကုသလန္တိ ကုသလဘာဝံ အာဟ.

'රුළ්හී ශබ්දයෙන්' යනු ඥාණසම්පයුක්ත සිත් කෙරෙහි ප්‍රකට වූ වචනයෙනි. එසේත් නැතිනම් ඥාණසම්පයුක්ත සිත්හි පවත්නා නිර්දෝෂී බව හා සැප විපාක දෙන ස්වභාවය යන සමාන ලක්ෂණ නිසා ඒ හා සමාන වූ ඥාණවිප්පයුක්ත සිත් කෙරෙහි ද ආරෝපණය කරන ලද වචනයෙනි. නැතහොත් යම් නිමිත්තක් (හේතුවක්) ගෙන, වෙනත් දෙයක එම නිමිත්ත තිබුණද, සම්මුතියෙහි බොහෝ කල් පැවතීම නිසා මූලික නිමිත්ත නැති තැන පවා වචනය භාවිත වීම 'රුළ්හී' නම් වේ. උදාහරණයක් ලෙස 'පොළොවෙහි නිදන බැවින් මීහරකා (මහිංස)' යැයි ද, 'යන බැවින් ගවයෝ (ගාවෝ)' යැයි ද කියන්නාක් මෙනි. එලෙසම 'කුසල' යන ශබ්දයේ රුළ්හී ස්වභාවය දත යුතුය. ප්‍රඥා නිර්දේශයෙහි 'කෝසල්ල' (දක්ෂතාවය) යන්න අභිධර්මයෙහි දක්වා ඇත. එහි පවත්නා බැවින් කුසල ශබ්දය ඇති විය. එබැවින් 'කෝසල්ලය හා යෙදීම නිසා කුසල් වේ' යන්න අභිධර්ම ක්‍රමයයි. 'කුසල' යන පදයෙන් කුසල ස්වභාවය කියන ලදී.

ဝိပါကာဒီနံ အဝဇ္ဇပဋိပက္ခတာ နတ္ထီတိ ကုသလမေဝ အနဝဇ္ဇလက္ခဏံ ဝုတ္တံ. အနဝဇ္ဇလက္ခဏမေဝါတိ သုခဝိပါကသဘာဝဿ လက္ခဏဘာဝနိဝါရဏတ္ထံ အဝဓာရဏံ ကတံ, တံနိဝါရဏဉ္စ တဿ ပစ္စုပဋ္ဌာနတံ ဝတ္ထုကာမတာယ ကတံ. သမ္ပတ္တိအတ္ထေန ရသေန ဝေါဒါနဘာဝရသံ. ဖလဋ္ဌေန ပစ္စုပဋ္ဌာနေန ဣဋ္ဌဝိပါကပစ္စုပဋ္ဌာနံ. သဘာဝေါ ကက္ခဠာဒိဖုသနာဒိကော အသာဓာရဏော. သာမညံ သာဓာရဏော အနိစ္စာဒိသဘာဝေါ. ဣဓ စ ကုသလလက္ခဏံ သဗ္ဗကုသလသာဓာရဏသဘာဝတ္တာ သာမညံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, အကုသလာဒီဟိ အသာဓာရဏတာယ သဘာဝေါ ဝါ. ဥပဋ္ဌာနာကာရောတိ ဂဟေတဗ္ဗဘာဝေန ဉာဏဿ ဥပဋ္ဌဟနာကာရော. ဖလံ ပန အတ္တနော ကာရဏံ ပဋိစ္စ တပ္ပဋိဗိမ္ဗဘာဝေန, ပဋိမုခံ ဝါ ဥပဋ္ဌာတီတိ ပစ္စုပဋ္ဌာနံ.

විපාක ආදියෙහි නිර්දෝෂී බවට විරුද්ධ ස්වභාවයක් නොමැති බැවින්, කුසලයම 'අනවජ්ජ' (නිර්දෝෂී) ලක්ෂණයෙන් යුක්ත යැයි පවසන ලදී. 'අනවජ්ජ ලක්ඛණ මේව' යැයි අවධාරණය කළේ සැප විපාක දීමේ ස්වභාවය ලක්ෂණයක් ලෙස ගැනීම වැළැක්වීම සඳහාය. එය වැළැක්වීම කරන ලද්දේ එම සැප විපාකය කුසලයේ පච්චුපට්ඨානයක් (manifestation) ලෙස දැක්වීමට අවශ්‍ය බැවිනි. සම්ප්‍රප්ති (පැමිණීම) යන අර්ථයෙන් එහි රසය (කෘත්‍යය) නම් පිරිසිදු බව (වෝදාන) රසයයි. ඵල යන අර්ථයෙන් එහි පච්චුපට්ඨානය නම් ඉෂ්ට විපාක පච්චුපට්ඨානයයි. සභාව ලක්ෂණය නම් තද ගතිය ආදී ස්පර්ශ ලක්ෂණ සහිත වූ අසාධාරණ (විශේෂ) ලක්ෂණයයි. සාමාන්‍ය ලක්ෂණය නම් අනිත්‍ය ආදී පොදු ස්වභාවයයි. මෙහිදී කුසල ලක්ෂණය සියලු කුසලයන්ට පොදු බැවින් එය සාමාන්‍ය ලක්ෂණයක් ලෙස දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් අකුසල් ආදියෙන් වෙන් වන බැවින් එය සභාව ලක්ෂණයකි. 'උපට්ඨානාකාර' යනු නුවණින් දත යුතු ස්වභාවයක් ලෙස ඥානයට වැටහෙන ආකාරයයි. ඵලය වනාහි තමාගේ හේතුව නිසා එහි ප්‍රතිබිම්බයක් මෙන් හෝ හේතුවට අභිමුඛව පවතින බැවින් 'පච්චුපට්ඨාන' නම් වේ.

ဝိဇာနာတီတိ [Pg.65] သညာပညာကိစ္စဝိသိဋ္ဌံ ဝိသယဂ္ဂဟဏံ အာဟ. သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏတ္တာ ယတ္ထ ယတ္ထ ယထာ ယထာ အတ္ထော လဗ္ဘတိ, တတ္ထ တတ္ထ တထာ တထာ ဂဟေတဗ္ဗောတိ. ယံ အာသေဝနပစ္စယဘာဝေန စိနောတိ, ယဉ္စ ကမ္မုနာ အဘိသင်္ခတတ္တာ စိတံ, တံ တထာ ‘‘စိတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယံ ပန တထာ န ဟောတိ, တံ ပရိတ္တကိရိယဒွယံ အန္တိမဇဝနဉ္စ လဗ္ဘမာနစိန္တနဝိစိတ္တတာဒိဝသေန ‘‘စိတ္တ’’န္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဟသိတုပ္ပာဒေါ ပန အညဇဝနဂတိကောဝ. စိတ္တာနံ ပနာတိ ဝိစိတြာနန္တိ အတ္ထော. တဒန္တောဂဓတ္တာ ဟိ သမုဒါယဝေါဟာရေန အဝယဝေါပိ ‘‘စိတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ ယထာ ပဗ္ဗတနဒီသမုဒ္ဒါဒိဧကဒေသေသု ဒိဋ္ဌေသု ပဗ္ဗတာဒယော ဒိဋ္ဌာတိ ဝုစ္စန္တီတိ. စရဏံ နာမ ဂဟေတွာ စရိတဗ္ဗစိတ္တပဋော. ရူပါနီတိ ဗိမ္ဗာနိ.

'විජානාති' යන පදයෙන් සඤ්ඤාවේ හඳුනාගැනීමේ කෘත්‍යයට සහ ප්‍රඥාවේ වටහාගැනීමේ කෘත්‍යයට වඩා විශේෂ වූ අරමුණු ග්‍රහණය කරගැනීමේ කෘත්‍යය පවසයි. එය සියලු සිත්වලට පොදු බැවින් ඒ ඒ තැන ඒ ඒ අයුරින් අර්ථය ලැබෙන පරිදි ගත යුතුය. යමක් ආසේවන ප්‍රත්‍යය වසයෙන් රැස් කරයිද, යමක් කර්මය විසින් සකස් කරන ලද බැවින් රැස් කරන ලද්දක් වේද, එය ඒ අර්ථයෙන් 'චිත' (සිත) යැයි කියනු ලැබේ. යමක් එසේ නොවේද, එම පරිත්ත ක්‍රියා සිත් දෙක සහ අවසාන ජවනය, සිතීමේ විසිතුරු බව ආදිය නිසා 'සිත' යැයි දත යුතුය. හසිතොප්පාද සිත ද අනෙක් ජවන සිත්වල ස්වභාවයම ගනියි. 'සිත්වල' යනුවෙන් අදහස් කළේ විසිතුරු වූ යන්නයි. සමූහ ව්‍යවහාරයෙහිදී කොටසකට ද මුළු නමම භාවිත කරන බැවින්, පර්වත, නදී, සමුද්‍ර ආදියෙන් කොටසක් දුටු විට පර්වතය දුටුවෙමි යැයි පවසන්නාක් මෙන්, සිතේ කොටසකට ද 'සිත' යැයි කියනු ලැබේ. 'චරණ' නම් සිතුවම් ඇඳ රැගෙන යන රෙදි කඩකි. 'රූප' යනු එහි ඇති රූප (බිම්බ) වේ.

အဇ္ဈတ္တိကန္တိ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓံ ဝဒတိ. စိတ္တကတမေဝါတိ စိတ္တဿ မူလကာရဏတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကမ္မဿ ဟေတံ စိတ္တံ ကာရဏန္တိ. တံ ပန အတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ကာယကမ္မာဒိဘေဒ’’န္တိအာဒိမာဟ. လိင်္ဂနာနတ္တန္တိ သဏ္ဌာနနာနတ္တံ, ဘိန္နသဏ္ဌာနင်္ဂပစ္စင်္ဂဝတော သရီရဿ ဝါ နာနတ္တံ. ဝေါဟာရဝသေန ဣတ္ထိပုရိသာဒိဘာဝေန ဝေါဟရိတဗ္ဗေသု ပတ္ထနာဝိသေသာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တတော ကမ္မဝိသေသာ. ဧဝမိဒံ ကမ္မနာနတ္တံ ဝေါဟာရနာနတ္တတော ဟောတိ. အပါ…ပေ… ကာဒိတာတိ ဧဝမာဒီသု အာဒိ-သဒ္ဒေဟိ ဂတိယာ ဥပပတ္တိယာ အတ္တဘာဝေ လောကဓမ္မေသု စ နာနာကရဏာနိ သုတ္တာဂတာနိ သင်္ဂဏှာတိ.

'අජ්ඣත්තික' යන පදයෙන් ඉන්ද්‍රියයන් හා බැඳුණු ආත්මභාවය ගැන කියවේ. 'සිතින්ම කරන ලද්දකි' (චිත්තකතමේව) යැයි පවසන ලද්දේ සිතෙහි ඇති මූලික හේතු ස්වභාවය අරමුණු කරගෙනය. සැබවින්ම සිත කර්මයට හේතුවයි. ඒ අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට 'කායකර්ම ආදී භේදය' යනාදිය පවසන ලදී. 'ලිංග නානත්ත' යනු සන්ඨාන (හැඩරුව) වල විවිධත්වයයි, එනම් විවිධ හැඩරුව ඇති අතපය සහිත ශරීරයේ විවිධත්වයයි. ව්‍යවහාරය අනුව ස්ත්‍රී පුරුෂ ආදී වශයෙන් හඳුන්වනු ලබන වස්තූන් කෙරෙහි ප්‍රාර්ථනා විශේෂයන් ඇති වේ, එයින් කර්ම විශේෂයන් ඇති වේ. මෙසේ මෙම කර්ම විවිධත්වය ඇති වන්නේ ව්‍යවහාර විවිධත්වය නිසාය. 'අපා...පේ...කාදිතා' යනාදී තැන්වල 'ආදි' ශබ්දයෙන් ගතිය, උප්පත්තිය, ආත්මභාවය සහ ලෝක ධර්මයන්හි පවත්නා වූ සූත්‍රගත විවිධ වෙනස්කම් ඇතුළත් වේ.

ကမ္မနာနတ္တာဒိဝသေနာတိ ဧတ္ထ ကုသလာကုသလဝသေန ကမ္မနာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝိသဒိသသဘာဝတာ ဟိ နာနတ္တန္တိ. ကုသလကမ္မဿ ဒါနာဒိဝသေန ကာယသုစရိတာဒိဘာဝေန စ ပုထုတ္တံ, အကုသလကမ္မဿ စ မစ္ဆရိယာဒီဟိ ကာယဒုစ္စရိတာဒီဟိ စ ပုထုတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဗဟုပ္ပကာရတာ ဟိ ပုထုတ္တန္တိ. အန္နဒါနာဒိဝသေန ဒါနာဒီနံ ပါဏာတိပါတာဝိရတိအာဒိဝသေန ကာယသုစရိတာဒီနံ အာဝါသမစ္ဆရိယာဒိဝသေန မစ္ဆရိယာဒီနံ ပါဏာတိပါတာဒိဝသေန ကာယဒုစ္စရိတာဒီနဉ္စ ပဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧကေကဿ ဟိ ပကာရဿ ဘေဒေါ ပဘေဒေါတိ. နာနတ္တာဒီနံ ဝဝတ္ထာနံ တထာ တထာ ဝဝတ္ထိတတာ နိစ္ဆိတတာ. ဧတေနုပါယေန လိင်္ဂနာနတ္တာဒီနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ကမ္မနာနတ္တာဒီဟိ နိဗ္ဗတ္တာနိ ဟိ တာနီတိ.

"කර්ම නානත්තාදි වශයෙන්" යන මෙහි කුසල් හා අකුසල් වශයෙන් කර්මයන්ගේ විවිධත්වය (නානත්තභාවය) දත යුතුය. මන්ද යත්, අසමාන වූ ස්වභාවයම නානත්තභාවය (විවිධත්වය) වන බැවිනි. කුසල කර්මයන්ගේ දානාදිය වශයෙන් සහ කාය සුචරිතාදිය වශයෙන් පවතින නානාවිධ බව (ප්‍රථුක්තභාවය) ද, අකුසල කර්මයන්ගේ මසුරුකම ආදිය හා කාය දුශ්චරිතාදිය වශයෙන් පවතින නානාවිධ බව ද දත යුතුය. මන්ද, බොහෝ ප්‍රභේද (ආකාර) සහිත බව 'ප්‍රථුක්ත' භාවයයි. ආහාර දානාදිය වශයෙන් දානයන්ගේ ද, ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වැළකීම ආදී වශයෙන් කාය සුචරිතයන්ගේ ද, ආවාස මාත්සර්යය ආදියෙන් මාත්සර්යයන්ගේ ද, ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් කාය දුශ්චරිතයන්ගේ ද ප්‍රභේදයන් (වෙන් වෙන් කොට) දත යුතුය. මන්ද යත්, එකින් එක ආකාරයන්ගේ වෙන් වෙන් වීම ප්‍රභේදය ලෙස හැඳින්වෙන බැවිනි. නානත්තාදීන්ගේ ව්‍යවස්ථානය (තීරණය කිරීම) යනු ඒ ඒ ආකාරයෙන්ම නියමිත වූ (නිශ්චිත වූ) බවයි. මෙම ක්‍රමයෙන් ලිංග නානත්තාදිය (ස්ත්‍රී-පුරුෂ භාවයේ විවිධත්වය ආදිය) දත යුතුය. මන්ද යත්, ඒවා කර්ම නානත්තාදියෙන් හටගත් බැවිනි.

ပစ္စုပ္ပန္နဿ လိင်္ဂဿ ကမ္မတော ပဝတ္တိံ တဒနုက္ကမေန ပစ္စုပ္ပန္နကမ္မဿ နိပ္ဖတ္တိဉ္စ ဒဿေတွာ တတော အနာဂတလိင်္ဂနာနတ္တာဒိနိပ္ဖတ္တိဒဿနေန သံသာရံ ဃဋေန္တော ‘‘ကမ္မနာနာကရဏံ ပဋိစ္စာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပုရိမေန ကမ္မဝစနေန [Pg.66] အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာ, လိင်္ဂါဒိဝစနေန ဝိညာဏာဒီနိ ဘဝပရိယောသာနာနိ, ဂတိအာဒိဝစနေန ဇာတိဇရာမရဏာနိ ဂဟိတာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. တတ္ထ ဂတီတိ နိရယာဒယော ပဉ္စ ဂတိယော ဝုစ္စန္တိ, တာသံ နာနာကရဏံ အပဒါဒိဘာဝေါ. တာ ဟိ တထာ ဘိန္နာတိ. ဥပပတ္တီတိ ဂေါမဟိံသာဒိခတ္တိယာဒိစာတုမဟာရာဇိကာဒိဥပပတ္တိယော, တာသံ နာနာကရဏံ ဥစ္စာဒိတာ. ခတ္တိယော ဧဝ ဟိ ဧကစ္စော ကုလဘောဂဣဿရိယာဒီဟိ ဥစ္စော ဟောတိ, ဧကစ္စော နီစော. တေဟိ ဧဝ ဟီနတာယ ဟီနော, ပဓာနဘာဝံ နီတတာယ ပဏီတော, အဍ္ဎတာယ သုဂတော, ဒလိဒ္ဒတာယ ဒုဂ္ဂတော. ကုလဝသေန ဝါ ဥစ္စနီစတာ, ဣဿရိယဝသေန ဟီနပဏီတတာ, ဘောဂဝသေန သုဂတဒုဂ္ဂတတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏတာတိ ဩဒါတသာမာဒိဝဏ္ဏသုဒ္ဓိအသုဒ္ဓိဝသေန ဝုတ္တံ. သုဇာတဒုဇ္ဇာတတာတိ နိဂြောဓပရိမဏ္ဍလာဒိအာရောဟပရိဏာဟေဟိ လက္ခဏေဟိ ဝါ အတ္တဘာဝပရိပုဏ္ဏာပရိပုဏ္ဏဇာတတာဝသေန. သုသဏ္ဌိတဒုဿဏ္ဌိတတာတိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ သဏ္ဌာနဝသေန.

වර්තමාන ස්වරූපය (ලිංගය) කර්මය නිසා ඇතිවන ආකාරයත්, එම අනුපිළිවෙලින් වර්තමාන කර්මයේ සම්පූර්ණ වීමත් දක්වා, ඉන්පසු අනාගත ලිංග නානත්තාදියේ සිදුවීම දැක්වීමෙන් සංසාරය සම්බන්ධ කරමින් "කර්ම නානාකරණය නිසා" යනාදිය වදාළ සේක. එහි මුලින් සඳහන් 'කර්ම' යන වචනයෙන් අවිද්‍යා හා සංස්කාරයන් ද, 'ලිංග' ආදී වචනයෙන් විඤ්ඤාණයේ සිට භවය අවසාන කොට ඇති පටිච්චසමුප්පාද අංගයන් ද, 'ගති' ආදී වචනයෙන් ජාති, ජරා, මරණ ද ගන්නා ලදැයි දත යුතුය. එහි 'ගති' යනු නිරය ආදී පංච ගතීන් ය. ඒවායේ නානාකරණය (වෙනස) යනු පාද රහිත බව ආදියයි. මන්ද යත්, ඒවා එලෙසින් වෙනස් වී පවතින බැවිනි. 'උප්පත්ති' යනු ගව, මීහරක් ආදී තිරිසන් උප්පත්ති, ක්ෂත්‍රිය ආදී මනුෂ්‍ය උප්පත්ති, චාතුම්මහාරාජිකාදී දිව්‍ය උප්පත්ති යනාදියයි. ඒවායේ නානාකරණය යනු උසස් බව ආදියයි. මන්ද, ක්ෂත්‍රියයෙකු වුව ද ඇතැමෙක් කුලය, භෝගය, ඓශ්වර්යය ආදියෙන් උසස් වන අතර ඇතැමෙක් පහත් වෙයි. ඒ කරුණු නිසාම හීන භාවයෙන් හීන ද, ප්‍රධාන භාවයට පත් වීමෙන් ප්‍රණීත ද, ධනවත් භාවයෙන් සුගති (සැපවත්) ද, දිළිඳු භාවයෙන් දුග්ගති (දුක්ඛිත) ද වෙයි. එසේත් නැතහොත් කුලය අනුව උසස්-පහත් බව ද, ඓශ්වර්යය (බලතල) අනුව හීන-ප්‍රණීත බව ද, භෝග සම්පත් අනුව සුගති-දුග්ගති බව ද යෙදිය යුතුය. 'සුවණ්ණ-දුබ්බණ්ණ' (පැහැපත්-අපැහැපත්) බව යනු සුදු, රන්වන් ආදී වර්ණයන්ගේ පිරිසිදු හෝ අපිරිසිදු බව අනුව පවසා ඇත. 'සුජාත-දුජ්ජාත' බව යනු නුග රුකක් මෙන් පිරිපුන් වූ ශරීර ප්‍රමාණයන්ගෙන් හෝ ශරීර ලක්ෂණයන්ගෙන් ආත්මභාවයේ පරිපූර්ණ හෝ අපරිපූර්ණ උපත ලැබීම අනුව ය. 'සුසණ්ඨිත-දුස්සණ්ඨිත' බව යනු අඟපසඟයන්ගේ මනා පිහිටීම හෝ නොපිහිටීම අනුව ය.

အပရမ္ပိ ဝုတ္တံ အဇ္ဈတ္တိကစိတ္တဿ ယထာဝုတ္တဿ စိတ္တကတဘာဝသာဓကံ သုတ္တံ ‘‘ကမ္မတော’’တိအာဒိ. ကမ္မဉှိ စိတ္တတော နိဗ္ဗတ္တန္တိ တတော နိပ္ဖဇ္ဇမာနံ သဗ္ဗမ္ပိ စိတ္တံ စိတ္တကတမေဝါတိ သာဓေတိ. ကမ္မနိဗ္ဗတ္တတော လိင်္ဂတော ပဝတ္တမာနလိင်္ဂသညာ မူလကာရဏတော ကမ္မတော အာသန္နကာရဏတော လိင်္ဂတော စ ပဝတ္တာ ဟောတီတိ ‘‘ကမ္မတော…ပေ… ပဝတ္တရေ’’တိ အာဟ. အထ ဝါ လိင်္ဂဉ္စ သညာ စ လိင်္ဂသညာ, တာ ယထာသင်္ချံ ကမ္မတော လိင်္ဂတော စ ပဝတ္တရေတိ အတ္ထော. သညာတော ဘေဒံ ဂစ္ဆန္တီတိ တေ ဣတ္ထိပုရိသာဒိလိင်္ဂသညာတော ဣတ္ထိပုရိသာဒိဝေါဟာရဘေဒံ ဓမ္မာ ဂစ္ဆန္တိ, တထာ တထာ ဝေါဟရိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. ဣမာယ ဂါထာယ အတီတပစ္စုပ္ပန္နဒ္ဓပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝသေန စိတ္တကတံ စိတ္တံ ဒဿိတံ.

මීට අමතරව, පෙර කියන ලද ආධ්‍යාත්මික සිතෙහි විසිතුරු භාවය සාධනය කරන "කම්මතෝ" (කර්මයෙන්) යනාදී සූත්‍රය ද වදාරන ලදී. මන්ද යත්, කර්මය සිතින් හටගන්නා බැවින්, එම කර්මයෙන් නිපදවෙන සියලු විසිතුරු විපාකයන් 'සිතින් කරන ලද ඒවාමය' යන්න එයින් තහවුරු කරයි. කර්මයෙන් උපන් ලිංගය (ස්වරූපය) නිසා පවතින ලිංග සංඥාවන්, මූලික හේතුව වන කර්මය නිසාත්, ආසන්න හේතුව වන ලිංගය නිසාත් පවතින්නේ ය යන අදහසින් "කම්මතෝ... පවත්ත රේ" (කර්මයෙන්... පවතිති) යැයි වදාළ සේක. එසේත් නැතහොත්, ලිංගය ද සංඥාව ද 'ලිංගසංඥා' නම් වේ. ඒවා පිළිවෙළින් කර්මය නිසාත් ලිංගය නිසාත් පවතින්නේ ය යනු අර්ථයයි. "සංඥාවෙන් භේදයට පත් වෙති" යනු, එම ධර්මයන් ස්ත්‍රී-පුරුෂ ආදී ලිංග සංඥාවන් හේතුවෙන් ස්ත්‍රී-පුරුෂ ආදී ව්‍යවහාරයන්ගේ වෙනසට පත් වන බවයි; ඒ ඒ ආකාරයෙන් ව්‍යවහාර කළ යුතුය යන්න අර්ථයයි. මෙම ගාථාවෙන් අතීත හා වර්තමාන කාලයන්හි පටිච්චසමුප්පාද ක්‍රමය අනුව සිතින් නිර්මාණය වූ විසිතුරු විපාකයන් දක්වන ලදී.

လောကော ဧဝ ပဇာတတ္တာ ပဇာတိ ပုရိမပါဒဿ ဝိဝရဏံ ပစ္ဆိမပါဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယထာ ရထဿ အာဏိ နိဗန္ဓနာ, ဧဝံ သတ္တလောကရထဿ ကမ္မံ နိဗန္ဓနန္တိ ဥပမာသံသန္ဒနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမာယ စ ဂါထာယ အဒ္ဓဒွယဝသေန စိတ္တဿ ကမ္မဝိညာဏကတတာ ဒဿိတာ. ကိတ္တိန္တိ ပရမ္မုခါ ကိတ္တနံ ပတ္ထဋယသတံ. ပသံသန္တိ သမ္မုခါ ပသံသနံ ထုတိံ. ကမ္မနာနာကရဏန္တိ ကမ္မတော နိဗ္ဗတ္တနာနာကရဏံ ကမ္မဇေဟိ အနုမိယမာနံ ကမ္မဿေဝ ဝါ နာနာကရဏံ.

සත්ව ලෝකයම කර්මය නිසා උපදින බැවින් 'පජා' (ප්‍රජාව) නම් වේ. එබැවින් ගාථාවේ පළමු පාදයේ විවරණයක් ලෙස දෙවන පාදය දත යුතුය. රියෙහි අකු ඇණය රිය බැඳ තබා ගන්නාක් මෙන්, සත්ව ලෝකය නමැති රියෙහි බැඳීම (රඳවා ගැනීම) කර්මය යැයි උපමාව ගළපා දත යුතුය. තවද මෙම ගාථාවෙන් කාල දෙකක් (අතීත හා වර්තමාන) අනුව විපාක සිත් කර්ම විඤ්ඤාණයෙන් නිර්මාණය වූ බව දක්වන ලදී. 'කිත්තිං' (කීර්තිය) යනු නැති තැන කෙරෙන ගුණ කීම හෙවත් පැතිරුණු යසසයි. 'පසංසන්ති' (පසසති) යනු හමුවෙහි කෙරෙන ප්‍රශංසාව හෙවත් ස්තුතියි. 'කර්ම නානාකරණය' යනු කර්මයෙන් හටගත් විපාකයන්ගේ වෙනසයි, නැතහොත් කර්මජ ධර්මයන්ගෙන් අනුමාන කරනු ලබන කර්මයන්ගේම විවිධත්වයයි.

ကမ္မဿကာတိ [Pg.67] ကမ္မသယာ. ကမ္မဿ ဒါယံ တေန ဒါတဗ္ဗံ အာဒိယန္တီတိ ကမ္မဒါယာဒါ. အဏ္ဍဇာဒီနဉ္စ ယောနီနံ ကမ္မတော နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ကမ္မမေဝ ယောနိ အတ္တဘာဝပဋိလာဘနိမိတ္တံ ဧတေသန္တိ ကမ္မယောနီ. ဗန္ဓနဋ္ဌေန ကမ္မံ ဗန္ဓု ဧတေသန္တိ ကမ္မဗန္ဓူ.

'කම්මස්සකා' යනු කර්මයම තමා සතු කොට ඇත්තෝ ය. කර්මයේ දායාදය හෙවත් කර්මය විසින් දිය යුතු විපාකය ලබා ගන්නා බැවින් 'කම්මදායාදා' නම් වෙති. අණ්ඩජ ආදී යෝනීන් ද කර්මයෙන් හටගන්නා බැවින්, ඔවුනට ආත්මභාවය ලැබීමට හේතුව හෙවත් උපතට හේතුව (යෝනිය) කර්මයම වන බැවින් 'කම්මයෝනි' නම් වෙති. බැඳ තබන අර්ථයෙන් කර්මය මොවුන්ගේ නෑයා වන බැවින් 'කම්මබන්ධූ' නම් වෙති.

စိတ္တဿာတိ ကမ္မဝိညာဏဿ. တဿ ပန အလဒ္ဓေါကာသတာ အညေန ကမ္မေန ပဋိဗာဟိတတ္တာ တဒဝိပစ္စနောကာသေ ပုဂ္ဂလဿ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ အပရာပရိယဝေဒနီယကမ္မဝိညာဏံ ကာလဂတိပယောဂါဒိသဟကာရီပစ္စယဝိကလတာယ အဝသေသပစ္စယဝေကလ္လံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကစ္စစိတ္တန္တိ စိတ္တေန ကတ္တဗ္ဗစိတြေန ဧကစ္စဘူတံ တေန ကတ္တဗ္ဗစိတြမာဟ.

'චිත්තස්ස' යනු කර්ම විඤ්ඤාණයටයි. එහි විපාක දීමට අවකාශයක් නොලැබීම යනු වෙනත් කර්මයකින් වළක්වන ලද බැවින් හෝ, එම කර්මය විපාක දීමට අවකාශ නැති තැනක පුද්ගලයා උපන් බැවින් හෝ වන බව දත යුතුය. විද්‍යමාන වන්නා වූ ද 'අපරාපරිය වේදනීය' කර්ම විඤ්ඤාණය, කාලය, ගතිය, ප්‍රයෝගය ආදී සහකාරී ප්‍රත්‍යයන්ගේ ඌනතාවය ඇති විට 'අනෙකුත් ප්‍රත්‍යයන්ගේ විකල භාවය' ලෙස දත යුතුය. 'ඒකච්ච චිත්ත' යනු සිතින් කළ යුතු විසිතුරු විපාකයෙන් කොටසක් බවට පත් වූ අදහසයි; එම සිතින් කළ යුතු විසිතුරු බව එයින් අදහස් කෙරේ.

အနုဘဝိတွာ ဘဝိတွာ စ အပဂတံ ဘူတာပဂတံ. အနုဘူတဘူတတာ ဟိ ဘူတတာသာမညေန ဘူတသဒ္ဒေန ဝုတ္တာ. သာမညမေဝ ဟိ ဥပသဂ္ဂေန ဝိသေသီယတီတိ. အနုဘူတသဒ္ဒေါ စ ကမ္မဝစနိစ္ဆာဘာဝတော အနုဘဝကဝါစကော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝိကပ္ပဂါဟဝသေန ရာဂါဒီဟိ တဗ္ဗိပက္ခေဟိ စ အကုသလံ ကုသလဉ္စ အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝတိ, န ဝိပါကော ကမ္မဝေဂက္ခိတ္တတ္တာ, နာပိ ကိရိယာ အဟေတုကာနံ အတိဒုဗ္ဗလတာယ သဟေတုကာနဉ္စ ခီဏကိလေသဿ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဝတော ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ အတိသန္တဝုတ္တိတ္တာ. ဧတ္ထ စ ပုရိမနယေ ကုသလာကုသလမေဝ ဝတ္တုံ အဓိပ္ပာယဝသေန ‘‘ဘူတာပဂတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယံ ‘‘ဥပ္ပန္နာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနာယ ဥပ္ပန္နာနံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဌိတိယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၆၅၁-၆၆၂; ဝိဘ. ၃၉၀-၃၉၁) ဧတ္ထ ဥပ္ပန္နန္တိ ဂဟေတွာ တံသဒိသာနံ ပဟာနံ, ဝုဒ္ဓိ စ ဝုတ္တာ, ပစ္ဆိမနယေ ပန စ-သဒ္ဒေန ကုသလာကုသလဉ္စ အာကဍ္ဎိတွာ သဗ္ဗံ သင်္ခတံ ဝုတ္တံ ဘူတာပဂတဘာဝါဘိဓာနာဓိပ္ပာယေန.

අනුභව කොට හෝ හටගෙන පසුව පහව ගිය සංස්කාර ධර්මය 'භූතාපගත' නම් වේ. මන්ද යත්, අනුභව කරන ලද බව හා හටගත් බව යන දෙකම 'භූත' (වූ) යන සමාන ස්වභාවය නිසා 'භූත' යන ශබ්දයෙන්ම පවසන ලදී. මන්ද, පොදු අර්ථයම උපසර්ගයකින් විශේෂ කර දක්වන බැවිනි. තවද, 'අනුභූත' යන ශබ්දය මෙහි කර්මකාරක අර්ථයකින් නොව, 'විඳින්නා' යන කර්තෘකාරක අර්ථයෙන් දත යුතුය. අරමුණ විවිධ ලෙස ගැනීම් වශයෙන් රාගාදී අකුසල් හා ඒවාට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අලෝභාදී කුසල් විසින් අරමුණේ රසය විඳිනු ලබයි. විපාක සිත අරමුණේ රසය නොවිඳින්නේ කර්ම වේගයෙන් යොමු කරන ලද බැවිනි. ක්‍රියා සිත ද එසේ නොවිඳියි; අහේතුක ක්‍රියා සිත් අතිශයින් දුර්වල බැවින් ද, ක්ෂීණාශ්‍රවයන්ගේ ෂඩංගුපේක්ෂාවෙන් යුතුව උපදින සහේතුක ක්‍රියා සිත් අතිශයින් ශාන්ත පැවැත්මක් ඇති බැවින් ද එසේ රස නොවිඳියි. මෙහි පළමු ක්‍රමයට අනුව, කුසල් හා අකුසල් ගැනම පැවසීමේ අදහසින් "භූතාපගත" යැයි වදාරන ලදී. "හටගත් අකුසල් ධර්මයන් ප්‍රහීණ කිරීම පිණිසත්, හටගත් කුසල් ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පිණිසත්" යන මෙහි 'හටගත්' (උප්පන්න) යන්න ගෙන, ඒවාට සමාන ධර්මයන්ගේ ප්‍රහාණය හා වර්ධනය පවසන ලදී. නමුත් දෙවන ක්‍රමයට අනුව 'ච' ශබ්දයෙන් කුසල් හා අකුසල් ද ඇතුළත් කරගෙන, සියලු සංස්කාර ධර්මයන් භූතාපගත ස්වභාවයෙන් යුක්ත ය යන අදහසින් පවසන ලදී.

ဝိပစ္စိတုံ ဩကာသကရဏဝသေန ဥပ္ပတိတံ အတီတကမ္မဉ္စ တတော ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အာရဒ္ဓေါ အနာဂတော ဝိပါကော စ ‘‘ဩကာသကတုပ္ပန္န’’န္တိ ဝုတ္တော. ယံ ဥပ္ပန္နသဒ္ဒေန ဝိနာပိ ဝိညာယမာနံ ဥပ္ပန္နံ, တံ သန္ဓာယ ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဉ္စေတနိကာန’’န္တိအာဒိ (အ. နိ. ၁၀.၂၁၇, ၂၁၉) ဝုတ္တံ. တာသု တာသု ဘူမီသူတိ မနုဿဒေဝါဒိအတ္တဘာဝသင်္ခါတေသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု. တသ္မိံ တသ္မိံ သန္တာနေ အနုပ္ပတ္တိအနာပါဒိတတာယ အသမူဟတံ. ဧတ္ထ စ လဒ္ဓဘူမိကံ ‘‘ဘူမိလဒ္ဓ’’န္တိ ဝုတ္တံ အဂ္ဂိအာဟိတော ဝိယ. ဩကာသကတုပ္ပန္နသဒ္ဒေပိ စ ဩကာသော ကတော ဧတေနာတိ, ဩကာသော ကတော ဧတဿာတိ စ ဒုဝိဓတ္ထေပိ ဧဝမေဝ ကတသဒ္ဒဿ ပရနိပါတော ဝေဒိတဗ္ဗော.

විපාක දීම සඳහා අවස්ථාව සැලසීමෙන් මතු වී ආ අතීත කර්මය ද, එයින් හටගැනීමට පටන් ගත් අනාගත විපාකය ද 'ඕකාසකතුප්පන්න' (අවස්ථාව ලද බැවින් උපන්) යැයි කියනු ලැබේ. 'උප්පන්න' යන වචනය නොමැතිව වුවද, හටගත් බව දන්නා යම් කර්මයක් වේ ද, එය අරභයා "මහණෙනි, චේතනාන්විත වූ..." යනාදිය වදාරන ලදී. "ඒ ඒ භූමිවල" යනු මනුෂ්‍ය, දිව්‍ය ආදී ආත්මභාවයන් ලෙස හැඳින්වෙන උපාදානස්කන්ධයන්හි ය. ඒ ඒ සන්තානයන්හි නැවත නූපදනා ලෙස ඉවත් නොකළ බැවින් (මාර්ගඥානයෙන්) නසන ලද්දේ නොවේ. මෙහි ලද්දා වූ භූමි ඇති අකුසලය 'භූමිලද්ධ' යැයි කියනු ලැබේ. එය ගිනි දල්වන ලද (අග්ගිආහිත) යන්නාක් මෙනි. 'ඕකාසකතුප්පන්න' යන වචනයේ ද "මොහු විසින් අවස්ථාව කරන ලදී" යන අර්ථයෙන් හෝ "මොහු සඳහා අවස්ථාව කරන ලදී" යන අර්ථ දෙකේදීම 'කත' ශබ්දය පසුව යෙදෙන බව දත යුතුය.

သဗ္ဗဒါ [Pg.68] အဝတ္တမာနမ္ပိ ဂမိယစိတ္တံ ပဋိပက္ခပစ္စဝေက္ခဏာယ အဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာ ‘‘ဥပ္ပန္န’’န္တိ ဝုတ္တံ. အန္တရဓာပေတီတိ ဝိက္ခမ္ဘိကာ အာနာပါနဿတိ ဝိက္ခမ္ဘေတိ. အန္တရာယေဝါတိ ဘူမိလဒ္ဓေ သဘူမိယံ အဗ္ဗောစ္ဆိန္နေ ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာတိ အတ္ထော. အနတီတံ အနနာဂတဉ္စ ခဏတ္တယေကဒေသဂတမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ‘‘ခဏတ္တယဂတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဒေသနာယ ပဓာနေန ဂဟိတော အတ္ထော ‘‘သီသ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. လောကိယဓမ္မဉှိ ဒေသေတဗ္ဗံ ပတွာ ဒေသနာယ စိတ္တံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဟောတိ, ဓမ္မသဘာဝံ ဝါ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. အကုသလာတိ သဗ္ဗေပိ အကုသလာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ. စေတနာတိ ကေစိ. အကုသလဘာဂိယာတိ ရာဂါဒယော ဧကန္တအကုသလာ. အကုသလပက္ခိကာတိ ဖဿာဒယောပိ တပ္ပက္ခိကာ. မနော တေသံ ဓမ္မာနံ ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ သဟဇာတောပိ မနော သမ္ပယုတ္တေ သင်္ဂဏှိတွာ အဓိပတိဘာဝေန ပဝတ္တမာနော ပဌမံ ဥပ္ပန္နော ဝိယ ဟောတီတိ ဧဝံ ဝုတ္တော. သမ္ပယုတ္တာပိ တဒနုဝတ္တနတာယ အနွဒေဝ အကုသလာ ဓမ္မာတိ ဝုတ္တာ, အနန္တရပစ္စယမနံ ဝါ သန္ဓာယ မနောပုဗ္ဗင်္ဂမတာ ဝုတ္တာ. စိတ္တေန နီယတီတိ အဘိသင်္ခါရဝိညာဏံ သန္ဓာယာဟ, တဏှာသမ္ပယုတ္တံ ဝါ. ပဘဿရန္တိ သဘာဝပဏ္ဍရတံ သန္ဓာယာဟ. အရက္ခိတေတိ သတိယာ အနုနယပဋိဃာဒီဟိ အရက္ခိတေ, ရာဂါဒီဟိ ဗျာပန္နေ, တေဟိ ဧဝ အဝဿုတေ. စိတ္တဿ ပုဗ္ဗင်္ဂမဘာဝသာဓနေ အညမညံ ဗလဒါနဝသေန သုတ္တာနုရက္ခဏံ, ဣဓ ဝါ ဥပသံဟတာနံ အာဘိဓမ္မိကေဟိ ဝိညာတာနံ စိရကာလပ္ပဝတ္တိဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

සැමවිටම පවත්නේ නැතත්, ගමනට සූදානම් වූවකුගේ සිත ප්‍රතිපක්ෂ ධර්ම මෙනෙහි කිරීමෙන් යටපත් නොකළ බැවින් 'උප්පන්න' (හටගත්) යැයි කියන ලදී. 'අන්තරධාපේති' යනු විෂ්කම්භන වශයෙන් ප්‍රහීණ කරන ආනාපානසතිය විසින් යටපත් කරනු ලැබීමයි. 'අන්තරායේව' යනු භූමිලද්ධ ක්ලේශයන් තමන් උපදින උපාදානස්කන්ධයන්ගෙන් වෙන් නොවී පවත්නා අවස්ථාවේදී ම කපා දැමීමයි. අතීත හෝ අනාගත නොවන, ක්ෂණ තුනෙන් එක් කොටසකට පැමිණි, උපදින සුළු ධර්මය 'ක්ෂණත්‍රයගත' යැයි කියනු ලැබේ. දේශනාවෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් ගත් අර්ථය 'සීස' (හිස/ප්‍රධාන) යැයි කියනු ලැබේ. දේශනා කළ යුතු ලෞකික ධර්මයන්ට පැමිණි කල්හි, දේශනාවට සිත පෙරටු වේ. එසේත් නැතහොත් ධර්ම ස්වභාවය අරභයා මෙය පවසන ලදී. 'අකුසලා' යනු සියලු අකුසල ධර්මයන් ය. ඇතැම් පද කර්තෘවරුන් 'චේතනාව' යැයි පවසති. 'අකුසලභාගිය' යනු රාගාදී ඒකාන්ත අකුසල ධර්මයන් ය. 'අකුසලපක්ඛික' යනු ඵස්ස ආදී එම පක්ෂයට අයත් ධර්මයන් ය. "ඒ ධර්මයන්ට පෙර සිත උපදී" යන්නෙහි, සහජාත වුවද සිත සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අත්පත් කරගෙන අධිපති භාවයෙන් පවතින බැවින් පළමුව උපන්නාක් මෙන් වේ යැයි මෙසේ පවසන ලදී. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද එය අනුව පවතින බැවින් 'අන්වදේව අකුසලා ධම්මා' යැයි කියන ලදී. එසේත් නැතහොත් අනන්තර ප්‍රත්‍යය සිත අරභයා 'මනෝපුබ්බංගම' භාවය පවසන ලදී. 'සිතින් මෙහෙයවනු ලැබේ' යනු අභිසංස්කාර විඤ්ඤාණය හෝ තණ්හා සම්ප්‍රයුක්ත සිත අරභයා පවසන ලදී. 'පභස්සර' යනු ස්වභාවයෙන් පිරිසිදු බව අරභයා පවසන ලදී. 'අරක්ඛිත' යනු සතියෙන් යුතුව රාග-දෝෂ ආදියෙන් ආරක්ෂා නොකළ කල්හි, රාගාදියෙන් දූෂිත වූ විට සහ තෙත් වූ විටයි. සිතේ පුබ්බංගම භාවය සාධනය කිරීමේදී එකිනෙකාට බලය දීමෙන් සූත්‍ර ආරක්ෂා කිරීම හෝ අභිධර්මිකයන් විසින් දන්නා ලද සූත්‍රයන් චිරකාලීනව පැවතීම මෙහිලා දත යුතුය.

ကတရပညံ တွန္တိအာဒိ န ပါဠိအာရုဠှံ, ဧဝံ ဘဂဝါ ပုစ္ဆတီတိ အဋ္ဌကထာယမေဝ ဝုတ္တံ. ပညာ ပန ကိမတ္ထိယာတိ ဣဒမ္ပိ ဧကံ သုတ္တံ. ‘‘အဘိညတ္ထာ ပရိညတ္ထာ ပဟာနတ္ထာ’’တိ တဿ ဝိဿဇ္ဇနံ.

"නුඹ කිනම් ප්‍රඥාවක් ඇත්තෙක්ද?" යනාදිය පාලියට ඇතුළත් වූවක් නොවේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ අසන සේකැයි අටුවාවෙහිම පවසන ලදී. "ප්‍රඥාව කුමක් සඳහාද?" යන්න ද එක් සූත්‍රයකි. "විශේෂයෙන් දැනගැනීම පිණිස (අභිඤ්ඤත්ථා), පිරිසිඳ දැනගැනීම පිණිස (පරිඤ්ඤත්ථා), ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස (පහානත්ථා)" යනු එහි පිළිතුරයි.

သာတန္တိ သဘာဝဝသေန ဝုတ္တံ, မဓုရန္တိ မဓုရံ ဝိယာတိ ဥပမာဝသေန. ပေါနောဗ္ဘဝိကာတိ ပုနဗ္ဘဝကရဏသီလာ. တတြတတြာဘိနန္ဒနတော နန္ဒီ, နန္ဒိဘူတော ရာဂေါ နန္ဒိရာဂေါ, နန္ဒိရာဂဘာဝေန သဟဂတာတိ နန္ဒိရာဂသဟဂတာတိ န ဧတ္ထ သမ္ပယောဂဝသေန သဟဂတဘာဝေါ အတ္ထီတိ သဟဂတသဒ္ဒေါ တဏှာယ နန္ဒိရာဂဘာဝံ ဇောတေတိ. နန္ဒိရာဂဘူတာတိ စဿ အတ္ထော. နိဿယေတိ ပါဒကေ. ရူပါရူပါရမ္မဏာနန္တိ ပထဝီကသိဏာဒိအာကာသာဒိအာရမ္မဏာနံ. သံသဋ္ဌေတိ ခီရောဒကံ ဝိယ သမောဒိတေ ဧကီဘာဝမိဝ ဂတေ. သဟဇာတေတိ သမ္ပယုတ္တသဟဇာတေ, န သဟဇာတမတ္တေ. ဣဓာပီတိ ‘‘ဣမသ္မိမ္ပိ ပဒေ အယမေဝ အတ္ထော အဓိပ္ပေတော’’တိ ဣမိဿာ အဋ္ဌကထာယ ယထာဒဿိတသံသဋ္ဌသဒ္ဒေါ [Pg.69] သဟဇာတေ အဓိပ္ပေတောတိ. အရူပံ ရူပေနာတိ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဝတ္ထုနာ. ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသောတိ အနဝသေသသင်္ဂဟေန ကတော အတိသယနိဒ္ဒေသော.

'සාතං' යනු (සෝමනස්ස වේදනාවේ) ස්වභාවය අනුව පවසන ලදී. 'මධුරං' යනු මීපැණි මෙන් මිහිරි යන උපමාවෙනි. 'පෝනොබ්භවිකා' යනු නැවත භවයක් ඇති කරන ස්වභාවයයි. ඒ ඒ අරමුණෙහි හෝ භවයෙහි අභිනන්දනය කරන බැවින් 'නන්දි' නම් වේ. නන්දි වූ රාගය 'නන්දිරාග' නම් වේ. නන්දිරාගය හා එක්ව උපන් බැවින් 'නන්දිරාගසහගතා' යනුයි. මෙහි සම්ප්‍රයෝගය නිසා සහගත වූවා නොවේ. සහගත ශබ්දයෙන් තණ්හාවෙහි නන්දිරාග ස්වභාවය ප්‍රකට කරයි. නන්දිරාගයක් වූ යන්න එහි අර්ථයයි. 'නිස්සය' යනු පාදක (පදනම) යන අර්ථයයි. 'රූපාරූපාරම්මණානං' යනු පඨවි කසිණ ආදී සහ ආකාශ පඤ්ඤත්ති ආදී අරමුණුයි. 'සංසට්ඨ' යනු කිරි සහ ජලය මෙන් මිශ්‍ර වූ, ඒකීභාවයට පත් වූ අර්ථයයි. 'සහජාත' යනු සම්ප්‍රයුක්ත සහජාත ධර්මයන් මිස සහජාත පමණක් නොවේ. "මෙහි ද" යනු මේ අටුවාවෙහි පෙන්වා දුන් පරිදි සංසට්ඨ ශබ්දය සහජාත අර්ථයෙහි අදහස් කරන ලද්දකි. 'අරූපං රූපේන' යනු ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි හෘදය වස්තුව සමඟයි. 'උක්කට්ඨ නිද්දේස' යනු කිසිවක් ඉතිරි නොකර සියල්ල ඇතුළත් කොට කරන ලද විශිෂ්ට නිර්දේශයකි.

အနာဘဋ္ဌတာယေဝါတိ ‘‘ဒိဋ္ဌံ သုတ’’န္တိအာဒီသု ဒိဋ္ဌတာဒယော ဝိယ အဘာသိတဗ္ဗတာ အနာဘဋ္ဌတာ. သဗ္ဗာကာရေန သဒိသဿ ဒုတိယစိတ္တဿ သသင်္ခါရိကတာဝစနေန ဣမဿ အသင်္ခါရိကတာ ဝိညာယတိ, တသ္မာ အဘာသိတဗ္ဗတာယ န ဂဟိတောတိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. အဓိပ္ပာယော ပန ပါဠိယံ အဘာသိတတ္တာ ဧဝ တတ္ထ ဒေသေတဗ္ဗဘာဝေန န ဂဟိတော န သင်္ဂဟိတော န တဿတ္ထဿ အဘာဝါတိ. အထ ဝါ ပါဠိယံ အနာဘဋ္ဌတာယ ဧဝ အဋ္ဌကထာယံ န ဂဟိတော န တဿတ္ထော ဝုတ္တော. နိယမေတွာဝါတိ ပရတော ဧဝံဝိဓဿေဝ သသင်္ခါရိကဘာဝဝစနတော ဣဓ တဒဝစနေနေဝ အသင်္ခါရိကဘာဝံ နိယမေတွာ.

'අනාභට්ඨතා' යනු "දකින ලද, අසන ලද" යනාදියෙහි දෘශ්‍යමාන බව ආදිය මෙන් දේශනා නොකළ යුතු බවයි. සියලු ආකාරයෙන් සමාන වූ දෙවන (මහාකුසල්) සිත සසංඛාරික යැයි පැවසීමෙන්, මෙම (පළමු) සිත අසංඛාරික බව දත හැකිය. එබැවින් දේශනා නොකළ යුතු බැවින් (පාලියෙහි) නොගන්නා ලදැයි යන අර්ථය ගැලපේ. එහි අදහස නම්, පාලියෙහි වදාරා නොමැති බැවින් ම එහි දේශනා කළ යුතු පදයක් ලෙස නොගන්නා ලදී, එසේ මිස එහි අර්ථය නැති බැවින් නොවේ. එසේත් නැතහොත් පාලියෙහි සඳහන් නොවීම නිසාම අටුවාවෙහි ද නොගන්නා ලදී, එහි අර්ථය ද නොපවසන ලදී. 'නියමෙත්වා' යනු මතුපිටින් මෙබඳු වූම දෙවන සිත සසංඛාරික බව පැවසීමෙන්, මෙහිදී එය නොපැවසීමෙන්ම අසංඛාරික බව නියම කොට වදාළ බවයි.

မနောဝိညာဏန္တိ ဧတ္ထ ဒွါရံ ဝတ္ထူတိ ဝုတ္တံ, ဒွါရေန ဝါ တံသဟာယဘူတံ ဟဒယဝတ္ထု ဝုတ္တံ. သရသဘာဝေနာတိ သကိစ္စဘာဝေန. အဝိဇ္ဇာ ဟိ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယဘာဝကိစ္စာ, အညာသာဓာရဏော ဝါ ရသိတဗ္ဗော ဝိညာတဗ္ဗော ဘာဝေါ သရသဘာဝေါ, အဝိဇ္ဇာသဘာဝေါ သင်္ခါရသဘာဝေါတိ ဧဝမာဒိကော. ‘‘သရသသဘာဝေနာ’’တိပိ ပါဌော, သောယေဝ အတ္ထော. အဝိဇ္ဇာပစ္စယာတိ ဝါ သရသေန, သင်္ခါရာတိ သဘာဝေန.

'මනෝවිඤ්ඤාණ' යන්නෙහි ද්වාරය 'වස්තුව' යැයි කියන ලදී. එසේත් නැතහොත් ද්වාරය සමඟ පවත්නා හෘදය වස්තුව පවසන ලදී. 'සරසභාවේන' යනු ස්වකීය කෘත්‍යය (කාර්යය) පවත්නා ස්වභාවයෙනි. අවිද්‍යාවට සංස්කාරයන් කෙරෙහි ප්‍රත්‍යය වීමේ කෘත්‍යය ඇත. එසේත් නැතහොත් අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන දත යුතු වූ ස්වභාවය 'සරසභාව' නම් වේ. අවිද්‍යා ස්වභාවය, සංස්කාර ස්වභාවය යනාදිය මීට උදාහරණයි. 'සරසසභාවේන' යන පාඨය ද ඇත, එහි අර්ථය ද මෙයමයි. 'අවිජ්ජාපච්චයා' යනු ස්වකීය කෘත්‍යයෙන් වන අතර 'සංඛාරා' යනු ස්වභාවයෙනි.

ဧကသမုဋ္ဌာနာဒိတာ ရူပဓမ္မေသု ဧဝ ယောဇေတဗ္ဗာ တေသု တဗ္ဗောဟာရဗာဟုလ္လတော. အတီတာဒိဘာဝေါ ရူပါရူပဓမ္မေသု, စိတ္တစေတသိကနိဗ္ဗာနာနမ္ပိ ဝါ ယထာသဘာဝံ ဧကဒွိနကုတောစိသမုဋ္ဌာနတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. အနာပါထဂတာတိ စက္ခာဒီနံ အဂေါစရဂတာ သုခုမရဇာဒိရူပံ ဝိယ ဝတ္ထုပရိတ္တတာယ တတ္တာယောဂုဠေ ပတိတောဒကဗိန္ဒုရူပံ ဝိယ ခဏပရိတ္တတာယ အတိဒူရတာယ အစ္စာသန္နာဒိတာယ အတီတာနာဂတတာယ စ. ဝိသယော အနညတ္ထဘာဝေန, ဂေါစရော စ တတ္ထ စရဏေန ဝုတ္တော, တဗ္ဗိသယနိစ္ဆယေန မနော ပဋိသရဏံ. အယမတ္ထော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ အညထာ တေသံ ဓမ္မာရမ္မဏဘာဝေန ‘‘နေသံ ဂေါစရဝိသယံ ပစ္စနုဘောတီ’’တိ ဝစနဿ အနုပပတ္တိတော. ဒိဗ္ဗစက္ခုဒိဗ္ဗသောတဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏေဟိ ယထာဝုတ္တနယေန အနာပါထဂတာနိ ရူပါဒီနိ အာလမ္ဗိယမာနာနိ န ဓမ္မာရမ္မဏန္တိ ကတ္ထစိ ဝုစ္စမာနာနိ ဒိဋ္ဌာနိ, ဣတရထာ စ ဒိဋ္ဌာနိ ‘‘ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ရူပံ ပဿတီ’’တိအာဒီသူတိ.

ඒකසමුට්ඨාන ආදී භවය රූප ධර්මයන්හිම යෙදිය යුතුය, මන්ද යත් රූපයන්හි එම ව්‍යවහාරය බහුල බැවිනි. අතීත ආදී භවය රූප මෙන්ම අරූප ධර්මයන්හි ද, චිත්ත චෛතසික නිබ්බානයන්හි ද ස්වභාවය අනුව ඒක, ද්වි හෝ නකුතෝචි සමුට්ඨාන බව යෙදිය යුතුය. 'අනාපාථගත' යනු ඇස ආදියෙහි ගෝචරයට පත් නොවීමයි. එය ඉතා සියුම් රජස් ආදිය මෙන් වස්තුවේ කුඩා බව නිසා හෝ, රත් වූ යකඩ ගුලියක් මත වැටුණු දිය බින්දුවක් මෙන් ක්ෂණයක සුළු බව නිසා හෝ, ඉතා ඈත බව හෝ ඉතා ආසන්න බව නිසා හෝ, අතීත අනාගත බව නිසා හෝ සිදුවේ. අන්‍ය අරමුණක පවතින්නේ නැති බැවින් 'විෂය' යැයි ද, එහි හැසිරෙන බැවින් 'ගෝචර' යැයි ද කියන ලදී. එම අරමුණ නිශ්චය කරන බැවින් මනෝවිඤ්ඤාණය 'පටිසරණ' (පිහිට) වේ. මෙම අර්ථය සිද්ධ වේ, මන්ද යත් එසේ නොවන්නේ නම් ඒවා ධම්මාරම්මණ ලෙස ගෙන "ඔවුන්ගේ ගෝචර විෂය අනුභව කරයි" යන වචනය නොගැලපෙන බැවිනි. දිව්‍ය චක්ෂු, දිව්‍ය ශ්‍රෝත්‍ර සහ ඉද්ධිවිධ ඥානයන් මඟින් ඉහත කී ක්‍රමයට අනාපාථගත වූ රූප ආදිය අරමුණු කළ ද, ඒවා ධම්මාරම්මණ යැයි කිසිදු තැනක පවසා නැත. අනෙක් අතට "දිව්‍ය චක්ෂුසින් රූප දකියි" යනාදී තැන්වල ඒවා එසේ පවසා ඇත.

အာပါထမာဂစ္ဆတိ [Pg.70] မနသာ ပဉ္စဝိညာဏေဟိ စ ဂဟေတဗ္ဗဘာဝူပဂမနေန. ဃဋ္ဋေတွာတိ ပဋိမုခဘာဝါပါထံ ဂန္တွာ. သရဘာဏကဿ ဩသာရကဿ. ပကတိယာ ဒိဋ္ဌာဒိဝသေန အာပါထဂမနဉ္စ ဘောဇနပရိဏာမဥတုဘောဇနဝိသေသဥဿာဟာဒီဟိ ကလျံ, ရောဂိနော ဝါတာဒီဟိ စ ဥပဒ္ဒုတံ ဝါ ကာယံ အနုဝတ္တန္တဿ ဇာဂရဿ ဘဝင်္ဂဿ စလနပစ္စယာနံ ကာယိကသုခဒုက္ခဥတုဘောဇနာဒိဥပနိဿယာနံ စိတ္တပဏိဒဟနသဒိသာသဒိသသမ္ဗန္ဓဒဿနာဒိပစ္စယာနံ, သုတ္တဿ စ သုပိနဒဿနေ ဓာတုက္ခောဘာဒိပစ္စယာနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဒိဋ္ဌဿ အသုတဿ အနာဂတဗုဒ္ဓရူပါဒိနော ပသာဒဒါတုကာမတာဝတ္ထုဿ တံသဒိသတာသင်္ခါတေန ဒိဋ္ဌသုတသမ္ဗန္ဓေနေဝ. န ကေဝလံ တံသဒိသတာဝ ဥဘယသမ္ဗန္ဓော, ကိန္တု တဗ္ဗိပက္ခတာ တဒေကဒေသတာ တံသမ္ပယုတ္တတာဒိကော စ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကေနစိ ဝုတ္တေ ကိသ္မိဉ္စိ သုတေ အဝိစာရေတွာ သဒ္ဒဟနံ သဒ္ဓါ, သယမေဝ တံ ဝိစာရေတွာ ရောစနံ ရုစိ, ‘‘ဧဝံ ဝါ ဧဝံ ဝါ ဘဝိဿတီ’’တိ အာကာရဝိစာရဏံ အာကာရပရိဝိတက္ကော, ဝိစာရေန္တဿ ကတ္ထစိ ဒိဋ္ဌိယာ နိဇ္ဈာနက္ခမနံ ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိ.

මනසින් සහ පංච විඤ්ඤාණයන්ගෙන් ග්‍රහණය කරගත හැකි ස්වභාවයට පත්වීමෙන් අරමුණ ගෝචර වෙයි (ආපාතයට පැමිණෙයි). 'ඝට්ටෙත්වා' යනු අරමුණ ඉදිරියට පැමිණීමයි. ස්වරභාණක (බණ කියන) තැනැත්තෙකුගේ හෝ ධර්මය හදාරන තැනැත්තෙකුගේ ශබ්දය අසා, සාමාන්‍යයෙන් දක්නා ලද දෑ ආදියේ බලයෙන් අරමුණ හමුවට පැමිණීම ද; ආහාර පැසවීම, ඍතු විපර්යාස, විශේෂ භෝජන, උත්සාහය ආදියෙන් නිරෝගී පුද්ගලයාගේ ශරීරය හෝ වාතය ආදියෙන් පීඩිත රෝගියාගේ ශරීරය අනුව පවත්නා අවදිව සිටින තැනැත්තාගේ භවාංග චලනයට හේතුවන කායික සැප දුක්, ඍතු, භෝජන ආදි උපනිස්සය ධර්මයන්ගේ බලයෙන් ද; සිත යොමු කිරීම, සමාන හෝ අසමාන සබඳතා දැකීම ආදි ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ද; නිදා සිටින පුද්ගලයා සිහින දකින විට ධාතු ක්‍ෂෝභය (සතර මහා ධාතූන්ගේ නොසන්සුන් බව) ආදි ප්‍රත්‍යයන්ගේ බලයෙන් ද මෙය තේරුම් ගත යුතුය. නොදුටු, නොඇසූ, අනාගත බුදුරුව ආදි ප්‍රසාදය හෝ දීමෙහි කැමැත්ත ඇති කරන වස්තූන් කෙරෙහි, එම දුටු ඇසූ දේට සමාන බව යන සම්බන්ධය මගින් අරමුණ ඇති වෙයි. දුටු ඇසූ දේට ඇති සමානකම පමණක් නොව, එහි විරුද්ධ බව, එහි කොටසක් වීම හෝ ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වීම ආදිය ද උභය සම්බන්ධය ලෙස දත යුතුය. යමෙකු පැවසූ දෙයක් හෝ ඇසූ දෙයක් විමසීමකින් තොරව විශ්වාස කිරීම 'ශ්‍රද්ධාව' යි. තමාම එය විමසා බලා කැමති වීම 'රුචිය' යි. 'මෙසේ හෝ මෙසේ හෝ විය හැකිය' යනුවෙන් ආකාර විමසීම 'ආකාර පරිවිතක්කය' යි. විමසන්නා හට කිසියම් කරුණක් පිළිබඳව නුවණින් පිරික්සා බලා එකඟත්වයට පත්වීම 'දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තිය' යි.

ဂေရုကဟရိတာလဉ္ဇနာဒိဓာတူသု. သုဘနိမိတ္တံ သုဘဂ္ဂဟဏဿ နိမိတ္တံ. တံ သုဘနိမိတ္တတ္တာ ရဉ္ဇနီယတ္တာ စ လောဘဿ ဝတ္ထု. နိယမိတဿ စိတ္တဿ ဝသေန နိယမိတဝသေန. ဧဝမိတရေသု ဒွီသု. အာဘောဂေါ အာဘုဇိတံ. လူခပုဂ္ဂလာ ဒေါသဗဟုလာ. အဒေါသဗဟုလာ သိနိဒ္ဓပုဂ္ဂလာ. တဒဓိမုတ္တတာတိ ပီတိနိန္နစိတ္တတာ. ဣမေဟိ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗော ပီတိယာ သောမနဿဝိပ္ပယောဂါသမ္ဘဝတောတိ အဓိပ္ပာယော.

ගෙරික, හිරියල්, අඳුන් ආදි ධාතු වර්ණයන්හි 'සුභ නිමිත්ත' යනු සුභ වශයෙන් ගන්නා ලකුණයි. එය සුභ නිමිත්තක් වීම නිසාත්, ඇලිය යුතු බැවිනුත් ලෝභයට වස්තුවක් වෙයි. නියමිත සිත්වල බලයෙන් නියමිත ක්‍රමයට ද, සෙසු කරුණු දෙකෙහි ද මෙසේම වේ. 'ආභෝග' යනු මෙනෙහි කිරීමයි. ද්වේෂය බහුල තැනැත්තෝ රළු පුද්ගලයෝ වෙති. අද්වේෂය බහුල තැනැත්තෝ මෘදු පුද්ගලයෝ වෙති. 'තදධිමුත්තතා' යනු ප්‍රීතියට නැඹුරු වූ සිත් ඇති බවයි. ප්‍රීතිය ඇති කල්හි සෝමනස්සයෙන් වෙන්වීමක් සිදු නොවන බැවින්, මේ කරුණුවලින් ද මෙහි සෝමනස්ස සහගත බව දත යුතුය යනු අදහසයි.

ဇီဝိတဝုတ္တိယာ အာယတနဘာဝတော ဟတ္ထာရောဟာဒိသိပ္ပမေဝ သိပ္ပာယတနံ. ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒိကမ္မမေဝ ကမ္မာယတနံ. အာယုဝေဒါဒိဝိဇ္ဇာ ဧဝ ဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနံ. အဗျာပဇ္ဇေတိ ဒေါမနဿဗျာပါဒရဟိတေ ရူပဘဝေ. ဓမ္မပဒါတိ ဓမ္မကောဋ္ဌာသာ. ပိလဝန္တီတိ ဥပဋ္ဌဟန္တိ ပဒိဿန္တိ. ယောဂါတိ ဘာဝနာဘိယောဂါ သမာဓိတော. ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာတိ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာနံ ဝတ္ထူနံ နိမ္မလဘာဝကိရိယာ. သဒ္ဓါဒီနံ ဣန္ဒြိယာနံ အညမညာနတိဝတ္တနံ ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနတာ. ဂမ္ဘီရာနံ ဉာဏေန စရိတဗ္ဗာနံ, ဂမ္ဘီရဉာဏေန ဝါ စရိတဗ္ဗာနံ သုတ္တန္တာနံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယပစ္စဝေက္ခဏာ.

ජීවිකාව පවත්වා ගැනීමට හේතු වන බැවින් ඇත් අස් රිය පැදවීම ආදි ශිල්පයන්ම 'ශිල්පායතන' නම් වේ. ගොවිතැන, වෙළඳාම ආදි කර්මාන්තයන්ම 'කර්මාන්තායතන' නම් වේ. ආයුර්වේදය ආදි විද්‍යාවන්ම 'විද්‍යාස්ථාන' නම් වේ. 'අව්‍යාපජ්ජේති' යනු දෝමනස්ස සහ ව්‍යාපාද රහිත රූප භවයෙහි ය. 'ධම්මපදා' යනු ධර්ම කොටස් ය. 'පිලවන්ති' යනු නුවණට වැටහෙන, පෙනෙන ස්වභාවයයි. 'යෝග' යනු භාවනානුයෝගය හා සමාධියයි. 'වත්ථුවිසදකිරියා' යනු ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වස්තූන් පිරිසිදු කිරීමයි. ශ්‍රද්ධාදි ඉන්ද්‍රියයන් එකිනෙක ඉක්මවා නොයන පරිදි පැවැත්වීම 'ඉන්ද්‍රිය සමත්වයට පැමිණවීම' නම් වේ. ගැඹුරු බැවින් නුවණින් විමසිය යුතු වූ හෝ, ගැඹුරු නුවණින් හැසිරිය යුතු වූ සූත්‍රයන් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කිරීම 'ගැඹුරු ඥානචර්යා ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂණය' යි.

ဝံသောတိ အနုက္ကမော. တန္တီတိ သန္တတိ. ပဝေဏီတိ သမ္ဗန္ဓော. သဗ္ဗမေတံ စာရိတ္တကိရိယာပဗန္ဓဿ ဝစနံ. စာရိတ္တသီလတ္တာ သီလမယံ. ‘‘ဒဿာမီ’’တိ ဝစီဘေဒေန ဝတ္ထုဿ ပရိဏတတ္တာ တတော ပဋ္ဌာယ ဒါနံ အာရဒ္ဓံ နာမ ဟောတိ[Pg.71], ယတော တဿ အတ္တနော ပရိဏာမနာဒီသု အာပတ္တိ ဟောတိ. ဝိဇ္ဇမာနဝတ္ထုသ္မိံ စိန္တနကာလတော ပဋ္ဌာယ ဒါနံ အာရဒ္ဓန္တိ တတ္ထ ဒါနမယံ ကုသလံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. န ဟိ ဒါနဝတ္ထုံ အဝိဇ္ဇမာနကမ္ပိ သင်္ခရောန္တဿ ကုသလံ န ဟောတီတိ. တံ ပန ဒါနမယဿ ပုဗ္ဗဘာဂေါတိ တဒေဝ ဘဇေယျ, ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ. ကုလဝံသာဒိဝသေနာတိ ဥဒါဟရဏမတ္တမေဝေတံ. အတ္တနာ သမာဒိန္နဝတ္တဝသေန သပ္ပုရိသဝတ္တဂါမဇနပဒဝတ္တာဒိဝသေန စ စာရိတ္တသီလတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

'වංශ' යනු අනුපිළිවෙළයි. 'තන්ති' යනු සන්තතිය (පරම්පරාව) යි. 'පවේණි' යනු සම්බන්ධයයි. මේ සියල්ල චාරිත්‍ර ක්‍රියාවන්ගේ පරම්පරාව හැඳින්වීමට යෙදෙන වචන වේ. චාරිත්‍ර ශීලයක් වන බැවින් මෙය 'ශීලමය' වේ. 'දෙන්නෙමි' යන වචනය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් වස්තුව (සංඝයා ආදියට) පිරිනැමූ බැවින්, එතැන් සිට දානය ආරම්භ කළා නම් වෙයි; එබැවින් එම වස්තුව තමා සතු කර ගැනීම ආදියේදී ඇවතක් වෙයි. පවත්නා වස්තුවක් පිළිබඳව සිතන කාලයේ සිටම දානය ආරම්භ වන බැවින් එහිදී දානමය කුසලය ඇති වේ යනු අදහසයි. දාන වස්තුවක් නොමැති වුවද එය සූදානම් කරන තැනැත්තාට කුසලයක් සිදු නොවේ යැයි නොසිතිය යුතුය. එය දානමය කුසලයේ පූර්ව භාගය වන බැවින් එයටම ඇතුළත් වන බව අටුවාවෙහි පවසා ඇත. 'කුලවංශාදි වශයෙන්' යන්න උදාහරණයක් පමණි. තමා සමාදන් වූ වත් පිළිවෙත් සහ සත්පුරුෂ වත්, ගම් නියම්ගම් වැසියන්ගේ සිරිත් විරිත් ආදිය අනුව 'චාරිත්‍ර ශීලය' දත යුතුය.

သဝတ္ထုကန္တိ ဘေရိအာဒိဝတ္ထုသဟိတံ ကတွာ. ဝိဇ္ဇမာနကဝတ္ထုန္တိ ဘေရိအာဒိဝတ္ထုံ. ဓမ္မဿဝနဃောသနာဒီသု စ သဝတ္ထုကံ ကတွာ သဒ္ဒဿ ဒါနံ သဒ္ဒဝတ္ထူနံ ဌာနကရဏာနံ သသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိကရဏမေဝါတိ တဿ စိန္တနံ ဝိဇ္ဇမာနဝတ္ထုပရိစ္စာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဘာဇေတွာ ဒဿေသိ ဓမ္မရာဇာ ဣဓ စ ရူပါရမ္မဏာဒိဘာဝံ, အညတ္ထ စ ‘‘တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ပုညကိရိယဝတ္ထူနီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၀၅) ဒါနမယာဒိဘာဝံ, အပရတ္ထ စ ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာ? တီဏိ…ပေ… တံသမုဋ္ဌာနံ ကာယကမ္မ’’န္တိအာဒိနာ ကာယကမ္မာဒိဘာဝဉ္စ ဝဒန္တော. အပရိယာပန္နာ စာတိ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ အညာယတနတ္တာ စ အသင်္ဂဟိတာ.

'සවත්ථුක' යනු බෙර ආදි වස්තූන් සමඟ යන්නයි. 'විජ්ජමානක වත්ථු' යනු බෙර ආදි වස්තූන් ය. ධර්ම ශ්‍රවණය සඳහා පණිවිඩ දීම ආදියේදී වස්තුවත් සමඟ ශබ්දය දීම යනු ශබ්දයට උපදින ස්ථාන හා කරණවලින් ශබ්දය ඉපදවීමයි. එය කරන්නාගේ සිතෙහි පවත්නා වස්තුවක් පරිත්‍යාග කිරීමේ චේතනාව ඇති වන බව දත යුතුය. ධර්මරාජයන් වහන්සේ මෙහිදී රූපාරම්මණාදි බව ද, වෙනත් තැනක 'මහණෙනි, මේ පින්කිරියා වස්තු තුනකි' යනුවෙන් දානමයාදි බව ද, තවත් තැනක 'කුසල් දහම් කවරේද? තුනක් වූ... කායකර්මය' ආදී වශයෙන් කායකර්මාදි බව ද විභජනය කර පෙන්වා වදාළ සේක. 'අපරියාපන්න' යනු පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යාමාන නොවන බැවින් සහ වෙනත් ආයතන වන බැවින් (ධම්මායතනයට) ඇතුළත් නොවන දේ ය.

ပရိဘောဂရသော ပရိဘောဂပစ္စယံ ပီတိသောမနဿံ. အယံ ပန ရသသမာနတာဝသေန ဂဟဏံ ဥပါဒါယ ရသာရမ္မဏန္တိ ဝုတ္တော, န သဘာဝတော. သဘာဝေန ပန ဂဟဏံ ဥပါဒါယ ပီတိသောမနဿံ ဓမ္မာရမ္မဏမေဝ ဟောတီတိ ‘‘သုခါ ဝေဒနာ ဓမ္မာရမ္မဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အာရမ္မဏမေဝ နိဗဒ္ဓန္တိ ရူပါရမ္မဏံ…ပေ… ဓမ္မာရမ္မဏန္တိ ဧဝံ နိယမေတွာ ဝုတ္တံ. ကမ္မဿ အနိဗဒ္ဓတ္တာတိ ကမ္မဿ အနိယတတ္တာ. ယထာ ဟိ ရူပါဒီသု ဧကာရမ္မဏံ စိတ္တံ အနညာရမ္မဏံ ဟောတိ, န ဧဝံ ကာယဒွါရာဒီသု ဧကဒွါရိကကမ္မံ အညသ္မိံ ဒွါရေ နုပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ကမ္မဿ ဒွါရနိယမရဟိတတ္တာ ဒွါရမ္ပိ ကမ္မနိယမရဟိတန္တိ ဣဓ အာရမ္မဏံ ဝိယ နိယမေတွာ န ဝုတ္တံ. ဝိနာ အာရမ္မဏေန အနုပ္ပဇ္ဇနတောတိ ဧတဿပိ စတ္ထော ‘‘ယထာ ကာယကမ္မာဒီသု ဧကံ ကမ္မံ တေန ဒွါရေန ဝိနာ အညသ္မိံ ဒွါရေ စရတိ, န ဧဝံ ရူပါဒီသု ဧကာရမ္မဏံ စိတ္တံ တေနာရမ္မဏေန ဝိနာ အာရမ္မဏန္တရေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. န ဟိ ယထာ ဝစီဒွါရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမ္ပိ ‘‘ကာယကမ္မ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ သဒ္ဒါရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ‘‘ရူပါရမ္မဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ.

'පරිභෝග රස' යනු පරිභෝජනය නිසා ඇති වන ප්‍රීතිය හා සෝමනස්සයයි. මෙය රසයන්ට සමාන බව නිසා 'රසාරම්මණ' යැයි කියන ලද මුත්, සැබෑ ස්වභාවය අනුව නොවේ. ස්වභාවය අනුව සලකන විට ප්‍රීති සෝමනස්සයන් 'ධම්මාරම්මණ' වන බැවින් 'සුඛ වේදනාව ධම්මාරම්මණ වේ' යැයි පවසන ලදී. අරමුණ ම නියත වන බැවින් රූපාරම්මණ... ධම්මාරම්මණ ආදී වශයෙන් නියම කර පවසා ඇත. 'කර්මයාගේ අනිබද්ධ බව' යනු කර්මය නියමිත නොවන බවයි. රූප ආදියේදී එක් අරමුණක් ගන්නා සිතට වෙනත් අරමුණක් නැති වන්නා සේ, කායද්වාරාදියේදී එක් ද්වාරයක සිදුවන කර්මය වෙනත් ද්වාරයක සිදු නොවේ යැයි කිව නොහැකිය. එබැවින් කර්මය ද්වාරයන්ගෙන් නියම නොවන බැවින්, ද්වාරය ද කර්මයෙන් නියම නොවන බව සලකා මෙහිදී අරමුණ මෙන් නියම කර පවසා නැත. 'අරමුණක් නොමැතිව නූපදින බැවින්' යන මෙහි අර්ථය ද 'කායකර්මාදියේදී එක් කර්මයක් එම ද්වාරයෙන් බැහැරව වෙනත් ද්වාරයක හැසිරෙන්නා සේ, රූපාරම්මණාදියේදී එක් අරමුණක් ඇති සිත එම අරමුණෙන් තොරව වෙනත් අරමුණක නූපදී' යනුවෙන් දත යුතුය. වචීද්වාරයෙහි උපදින කර්මය වුවද 'කායකර්මය' යැයි කියනු ලැබුවත්, ශබ්දාරම්මණයෙහි උපදින සිතට 'රූපාරම්මණය' යැයි කිව නොහැකිය.

ကာမာဝစရကုသလံ

කාමාවචර කුසලය.

ကာယကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ

කායකර්ම ද්වාර කථාව වර්ණනා කිරීම.

ဣမဿ [Pg.72] ပနတ္ထဿာတိ ကမ္မဒွါရာနံ အညမညသ္မိံ အနိယတတာယ ‘‘ဒွါရေ စရန္တိ ကမ္မာနီ’’တိအာဒိနာ ပကာသနတ္ထံ. ပဉ္စ ဝိညာဏာနီတိ ဧတ္ထ ဆဋ္ဌဿ ဝိညာဏဿ တဿ စ ဒွါရဿ အနုဒ္ဒေသော ဒွါရဒွါရဝန္တာနံ သဟာဘာဝါ. နိယတရူပရူပဝသေန စတုသမုဋ္ဌာနိကကာယာ ဝုတ္တာတိ သဒ္ဒဿ ဝိကာရရူပါဒီနဉ္စ အသင်္ဂဟော.

'මේ අර්ථය සඳහා' යනු කර්ම ද්වාරයන් එකිනෙකට නියමිත නොවන බව 'ද්වාරයන්හි කර්මයන් හැසිරෙයි' ආදී වශයෙන් ප්‍රකාශ කිරීම පිණිසයි. 'පංච විඤ්ඤාණයෝ' යන මෙහි හයවන විඤ්ඤාණය වූ මනෝ විඤ්ඤාණය සහ එහි ද්වාරය සඳහන් නොකළේ, ද්වාරය සහ ද්වාරය ඇත්තා (මනෝ ද්වාරය හා මනෝ විඤ්ඤාණය) එක්ව නොපවතින බැවිනි. නියමිත රූප ස්වභාවයන් අනුව සතර සමුට්ඨානික රූප කායයන් පවසා ඇති බැවින්, ශබ්ද රූපය සහ විකාර රූප ආදිය මෙයට ඇතුළත් නොවේ.

ပဌမဇဝနသမုဋ္ဌိတာ ဝါယောဓာတု ယဒိပိ တသ္မိံ ခဏေ ရူပါနံ ဒေသန္တရုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝေန စာလေတုံ န သက္ကောတိ, တထာပိ ဝိညတ္တိဝိကာရသဟိတာဝ သာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဒသသု ဟိ ဒိသာသု ယံ ဒိသံ ဂန္တုကာမော အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနိ ဝါ ခိပိတုကာမော, တံဒိသာဘိမုခါနေဝ ရူပါနိ သာ သန္ထမ္ဘေတိ သန္ဓာရေတိ စာတိ တဒဘိမုခဘာဝဝိကာရဝတီ ဟောတိ, အဓိပ္ပာယသဟဘာဝီ စ ဝိကာရော ဝိညတ္တီတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ အာဝဇ္ဇနဿပိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကဘာဝေါ ယထာဓိပ္ပာယဝိကာရရူပုပ္ပာဒနေန ဥပပန္နော ဟောတိ, ယတော ဗာတ္တိံသ စိတ္တာနိ ရူပိရိယာပထဝိညတ္တိဇနကာနိ ဝုတ္တာနီတိ. ယောဇနံ ဂတော, ဒသယောဇနံ ဂတောတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇာပေတိ အနေကသဟဿဝါရံ ဥပ္ပန္နာ.

පළමු ජවන සිතින් හටගන්නා වූ වායෝ ධාතුව, එම ක්ෂණයෙහි රූපයන්ගේ දේශාන්තර උත්පත්තියට හේතු වන පරිදි චලනය කරවීමට (සෙලවීමට) අපොහොසත් වුවද, එය විඥප්ති විකාරයන් සහිතවම පවතින බව දත යුතුය. මන්ද යත්, දස දිශාවන් අතුරින් යම් දිශාවකට යාමට කැමති වූ විට හෝ අතපය ආදී අවයවයන් හැසිරවීමට කැමති වූ විට, එම වායෝ ධාතුව ඒ ඒ දිශාවන්ට අභිමුඛවම රූපයන් මැනවින් තද කරයි, දරා සිටියි. එබැවින් එය එම දිශාවට අභිමුඛ වීමේ විකාරය (වෙනස් වීම) සහිත වේ. අදහස (අභිප්‍රාය) සමඟ පවතින ඒ විකාර ස්වභාවය 'විඥප්තිය' නම් වේ. මෙසේ සලකා බැලූ කල, අදහස පරිදි විකාර රූප උපදවාලීමෙන් ආවජ්ජන සිතට ද විඥප්තිය හටගැන්වීමේ ස්වභාවය සුදුසු පරිදි ගැලපේ. එහෙයින් සිත් තිස් දෙකක් (32) රූප, ඉරියාපථ සහ විඥප්ති ජනනය කරන බව කියන ලදී. දහස් වාර ගණනක් උපන්නා වූ එම වායෝ ධාතුව, 'යොදුනක් ගියේය, යොදුන් දහයක් ගියේය' යන ව්‍යවහාරයට පැමිණවීමට සමත් වේ.

ဝါယောဓာတုယာ…ပေ… ပစ္စယော ဘဝိတုန္တိ ထမ္ဘနစလနေသု ဝါယောဓာတုယာ ပစ္စယော ဘဝိတုံ သမတ္ထော စိတ္တသမုဋ္ဌာနမဟာဘူတာနံ ဧကော အာကာရဝိသေသော အတ္ထိ, အယံ ဝိညတ္တိ နာမ. တေသဉှိ တဒါကာရတ္တာ ဝါယောဓာတု ထမ္ဘေတိ စာလေတိ စာတိ. န စိတ္တသမုဋ္ဌာနာတိ ဧတေန ပရမတ္ထတော အဘာဝံ ဒဿေတိ. န ဟိ ရူပံ အပ္ပစ္စယံ အတ္ထိ, န စ နိဗ္ဗာနဝဇ္ဇော အတ္ထော နိစ္စော အတ္ထီတိ. ဝိညတ္တိတာယာတိ ဝိညတ္တိဝိကာရတာယ. စိတ္တသမုဋ္ဌာနဘာဝေါ ဝိယ မဟာဘူတဝိကာရတာယ ဥပါဒါရူပဘာဝေါ စ အဓိပ္ပေတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

වායෝ ධාතුව පිළිබඳව... තද කිරීම හා චලනය කිරීමෙහිලා වායෝ ධාතුවට ප්‍රත්‍ය වීමට සමත් වූ, සිතින් උපන් මහාභූතයන්ගේ එක්තරා සුවිශේෂී ආකාරයක් පවතී. මෙය 'විඥප්තිය' නම් වේ. එම සිතින් උපන් මහාභූතයන්ට එම ආකාරය ඇති බැවින් වායෝ ධාතුව රූපයන් තද කරයි, චලනය කරයි. 'සිතින් හටගත්තේ නොවේ' යනුවෙන් මෙහිදී පරමාර්ථ වශයෙන් විඥප්තියක පැවැත්මක් නැති බව පෙන්වා දෙයි. මන්ද යත්, ප්‍රත්‍ය රහිත වූ කිසිදු රූපයක් නැත, නිවන හැර අන් කිසිදු පරමාර්ථ ධර්මයක් නිත්‍ය නොවේ. 'විඥප්තිතාව' යනු විඥප්ති විකාර ස්වභාවයයි. සිතින් හටගත් බව මෙන්ම, මහාභූතයන්ගේ විකාරයක් (වෙනස් වීමක්) වන බැවින් මෙය උපාදා රූපයක් ලෙස ද දත යුත්තේය.

ကာယိကကရဏန္တိ ကာယဒွါရပ္ပဝတ္တံ စိတ္တကိရိယံ, အဓိပ္ပာယန္တိ အတ္ထော. ကာရေတိ မညေတိ ဧတေန ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏာနုသာရေန ဂဟိတာယ ဝိညတ္တိယာ ယံ ကရဏံ ဝိညာတဗ္ဗံ, တဿ ဝိဇာနနေန ဝိညတ္တိယာ ဝိညာတတ္တံ ဒဿေတိ. န ဟိ ဝိညတ္တိရဟိတေသု ရုက္ခစလနာဒီသု ‘‘ဣဒမေသ ကာရေတီ’’တိ ဝိဇာနနံ ဟောတီတိ. စက္ခုဝိညာဏဿ ဟိ ရူပေ အဘိနိပါတမတ္တံ ကိစ္စံ, န အဓိပ္ပာယသဟဘုနော စလနဝိကာရဿ ဂဟဏံ. စိတ္တဿ ပန လဟုပရိဝတ္တိတာယ စက္ခုဝိညာဏဝီထိယာ [Pg.73] အနန္တရံ မနောဝိညာဏေန ဝိညာတမ္ပိ စလနံ စက္ခုနာ ဒိဋ္ဌံ ဝိယ မညန္တိ အဝိသေသဝိဒုနော, တသ္မာ ယထာ နီလာဘိနိပါတဝသပ္ပဝတ္တာယ စက္ခုဝိညာဏဝီထိယာ နီလန္တိ ပဝတ္တာယ မနောဝိညာဏဝီထိယာ စ အန္တရံ န ဝိညာယတိ, ဧဝံ အဝိညာယမာနန္တရေန မနောဒွါရဝိညာဏေန ဂဟိတေ တသ္မိံ စိတ္တေန သဟေဝ အနုပရိဝတ္တေ ကာယထမ္ဘနဝိကာရစောပနသင်္ခါတေ ‘‘ဣဒမေသ ကာရေတိ, အယမဿ အဓိပ္ပာယော’’တိ ဝိဇာနနံ ဟောတိ.

'කායික කරණය' යනු කාය ද්වාරයෙහි පවත්නා වූ සිතේ ක්‍රියාවයි, එහි අර්ථය 'අභිප්‍රාය' (අදහස) යන්නයි. 'කරවයි, සිතයි' යන මෙයින්, වර්ණය ග්‍රහණය කරගැනීමට අනුකූලව දැනගන්නා ලද විඥප්තිය මගින් යම් ක්‍රියාවක් (අභිප්‍රායක්) දැනගත යුතු ද, එය අවබෝධ කරගැනීමෙන් විඥප්තියේ 'විඥාත බව' (දැනගත හැකි බව) පෙන්වයි. මන්ද යත්, විඥප්තියෙන් තොර වූ ගස් සෙලවීම් ආදියේදී 'මොහු මෙය කරවයි' යන දැනගැනීමක් ඇති නොවේ. සැබවින්ම චක්ඛු විඤ්ඤාණයට ඇත්තේ රූපය කෙරෙහි යොමු වීම පමණි, අභිප්‍රාය සමඟ පවත්නා වූ චලන විකාරය ග්‍රහණය කරගැනීම එහි කෘත්‍යය නොවේ. එහෙත් සිතේ ඉතා වේගවත් වෙනස් වීම නිසා, චක්ඛු විඤ්ඤාණ වීථියට අනතුරුව මනෝ විඤ්ඤාණයෙන් දැනගන්නා වූ චලනය ද ඇසින් දුටුවාක් මෙන් විශේෂයක් නොදන්නා සාමාන්‍ය ජනයා සිතති. එබැවින්, නිල් වර්ණය කෙරෙහි යොමු වූ චක්ඛු විඤ්ඤාණ වීථියත්, 'නිල් පාටයි' කියා උපන් මනෝ විඤ්ඤාණ වීථියත් අතර වෙනසක් නොපෙනෙන්නා සේම, සිත සමඟම අනුකූලව පවතින, කාය ස්ථම්භන හා චලන විකාර ලෙස හැඳින්වෙන රූපකාය කෙරෙහි මනෝද්වාර විඤ්ඤාණයෙන් ග්‍රහණය කළ පසු 'මොහු මෙය කරයි, මෙය ඔහුගේ අභිප්‍රායයි' යන දැනගැනීම ඇති වේ.

တာလပဏ္ဏာဒိရူပါနိ ဒိသွာ တဒနန္တရပ္ပဝတ္တာယ မနောဒွါရဝီထိယာ အဝိညာယမာနန္တရာယ တာလပဏ္ဏာဒီနံ ဥဒကာဒိသဟစာရိပ္ပကာရတံ သညာဏာကာရံ ဂဟေတွာ ဥဒကာဒိဂ္ဂဟဏံ ဝိယ. ဧတ္ထ ဥဒကံ ဘဝိဿတီတိအာဒိနာ စ ဥဒကာဒိသမ္ဗန္ဓနာကာရေန ရူပဂ္ဂဟဏာနုသာရဝိညာဏေန ယံ ဥဒကာဒိ ဝိညာတဗ္ဗံ, တဿ ဝိဇာနနေန တဒါကာရဿ ဝိညာတတာ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဧတဿ ပန ကာယိကကရဏဂ္ဂဟဏဿ ဥဒကာဒိဂ္ဂဟဏဿ စ ပုရိမသိဒ္ဓသမ္ဗန္ဓဂ္ဂဟဏံ ဥပနိဿယော ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ပန နာလမ္ဗိတာပိ ဝိညတ္တိ ကာယိကကရဏဂ္ဂဟဏဿ စ ပစ္စယော ပုရိမသိဒ္ဓသမ္ဗန္ဓဂ္ဂဟဏောပနိဿယဝသေန သာဓိပ္ပာယဝိကာရဘူတဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏာနန္တရံ ပဝတ္တမာနဿ အဓိပ္ပာယဂ္ဂဟဏဿ အဓိပ္ပာယသဟဘူဝိကာရာဘာဝေ အဘာဝတော, ဧဝံ သတိ ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏာနန္တရေန ဥဒကာဒိဂ္ဂဟဏေနေဝ တာလပဏ္ဏာဒိသညာဏာကာရော ဝိယ ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏာနန္တရေန အဓိပ္ပာယဂ္ဂဟဏေနေဝ ဝိညတ္တိ ပါကဋာ ဟောတီတိ ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဧသ ကာရေတိ မညေ’’တိ အဓိပ္ပာယဝိဇာနနေနေဝ ဝိညတ္တိယာ ဝိညာတတာ ဝုတ္တာ.

තල් කොළ ආදියේ රූප දැක, එයට අනතුරුව පවත්නා වූ මනෝද්වාර වීථිය මගින් තල් කොළ ආදිය ජලය ආදිය සමඟ සම්බන්ධ වී ඇති ආකාරය (සංඥාව) ගෙන 'ජලය' ආදිය දැනගන්නාක් මෙනි. මෙහි 'ජලය විය යුතුය' යනාදී වශයෙන් ජලය සමඟ පවතින සම්බන්ධය නිසා රූපය ග්‍රහණය කිරීමට අනුකූලව ඇති වන විඤ්ඤාණයෙන් යම් ජලයක් ආදිය දැනගත යුතු ද, එය දැනගැනීමෙන් එම ආකාරයේ විඥාත බව (දැනගත හැකි බව) කියන ලදැයි දත යුතුය. මෙම කායික ක්‍රියාවන් දැනගැනීමටත් ජලය ආදිය දැනගැනීමටත් පෙර සිදුවූ සම්බන්ධය ග්‍රහණය කරගැනීම උපනිශ්‍රය වන බව දත යුතුය. තවද විඥප්තිය අරමුණු නොකළද, පෙර සිදු වූ සම්බන්ධය ග්‍රහණය කරගැනීමේ උපනිශ්‍රය බලයෙන්, අභිප්‍රාය සහිත විකාරයක් වූ වර්ණය ග්‍රහණය කළ සැනින් පවත්නා වූ අභිප්‍රාය දැනගැනීමේ වීථියට එය ප්‍රත්‍ය වේ. මෙසේ වූ කල, වර්ණය ග්‍රහණය කළ සැනින් තල් කොළ ආදියේ සලකුණු පෙනෙන්නා සේ, වර්ණය දැනගත් විගස ඇති වන අභිප්‍රාය දැනගැනීමෙන්ම විඥප්තිය ප්‍රකට වේ. 'මොහු මෙලෙස කරවයි' යන අභිප්‍රාය දැනගැනීමෙන්ම විඥප්තියේ දැනගත හැකි බව කියන ලදී.

အယံ နော ပဟရိတုကာမောတိ အဓိပ္ပာယဝိဇာနနေန ဝိညတ္တိယာ ပါကဋဘာဝံ ဒဿေတိ. န ဟိ တဒပါကဋဘာဝေ အဓိပ္ပာယဝိဇာနနံ ဟောတီတိ. သမ္မုခီ…ပေ… ယေဝ နာမ ဟောတီတိ အသမ္မုခီဘူတတာယ အနာပါထဂတာနံ ရူပါဒီနံ စက္ခုဝိညေယျာဒိဘာဝေါ ဝိယ သဘာဝဘူတံ တံ ဒွိဓာ ဝိညတ္တိဘာဝံ သာဓေတိ. ပရံ ဗောဓေတုကာမတာယ ဝိနာပိ အဘိက္ကမနာဒိပ္ပဝတ္တနေန သော စိတ္တသဟဘူဝိကာရော အဓိပ္ပာယံ ဝိညာပေတိ, သယဉ္စ ဝိညာယတီတိ ဒွိဓာပိ ဝိညတ္တိယေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

'මොහු අපට පහර දීමට කැමති සේක' යනුවෙන් අභිප්‍රාය දැනගැනීමෙන් විඥප්තියේ ප්‍රකට බව පෙන්වයි. මන්ද යත්, එම විඥප්තිය ප්‍රකට නොවන්නේ නම් අභිප්‍රාය දැනගත නොහැකි බැවිනි. අභිමුඛ නොවූ හෙවත් ඇසට හමු නොවූ රූප ආදියේ චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍ය (ඇසින් දත හැකි) බව මෙන්, ස්වභාවයක් වූ ඒ විඥප්ති භාවය දෙවැදෑරුම්ව සිද්ධ කරයි. අන්‍යයන්ට දැන්වීමේ අදහසක් නොමැතිව වුවද, ඉදිරියට යාම ආදිය පැවැත්වීමෙන් ඒ සිත සමඟ උපන් විකාරය අභිප්‍රාය හඟවයි, තමා ද දැනගනු ලැබෙයි. මෙසේ මේ ආකාර දෙකෙන්ම එය විඥප්තියම බව දත යුතුය.

တသ္မိံ ဒွါရေ သိဒ္ဓါတိ တေန ဒွါရေန ဝိညာတဗ္ဗဘာဝတော တေနေဝ ဒွါရေန နာမလာဘတော တသ္မိံ ဒွါရေ ပါကဋဘာဝဝသေန သိဒ္ဓါ. ကုသလံ ဝါ အကုသလံ ဝါတိ ဌပေတဗ္ဗံ. ကသ္မာ? ယသ္မာ ပရဝါဒိနော အဝိပါကဿ ကမ္မဘာဝေါ [Pg.74] န သိဒ္ဓေါ, ဣတရဿ ပန သိဒ္ဓေါတိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကာနံ ဧကာဒသန္နံ ကိရိယစိတ္တာနံ ဝသေန တိကံ ပူရေတွာ ဌပေတဗ္ဗံ.

'එම ද්වාරයෙහි සිද්ධ වූ' යනු එම (කාය) ද්වාරයෙන් දැනගත හැකි බැවින් ද, එම ද්වාරය නිසාම 'කාය කර්මය' යන නම ලැබෙන බැවින් ද එම ද්වාරයෙහි ප්‍රකට බව නිසා සිද්ධ වූවකි. 'කුසල් හෝ අකුසල්' ලෙස තැබිය යුතුය. ඒ මන්ද? මන්දයත්, පරවාදීන්ගේ මතය අනුව විපාක නොදෙන (ක්‍රියා) සිතේ කර්ම ස්වභාවය සිද්ධ නොවන බැවිනි. එහෙත් ස්වවාදීන්හට එය සිද්ධ වේ. එබැවින් විඥප්ති හටගන්වන ක්‍රියා සිත් එකොළස (11) ඇසුරින් ත්‍රිකය සම්පූර්ණ කොට තැබිය යුතුය.

ဒွါရေ စရန္တိ ကမ္မာနီတိ ဧတ္ထ အယမဓိပ္ပာယော – ယဒိ ဒွါရာ ဒွါရန္တရစာရိနော ဟောန္တိ, ဒွါရသမ္ဘေဒါ ကမ္မသမ္ဘေဒေါပီတိ ကာယကမ္မံ ကာယကမ္မဒွါရန္တိ အညမညဝဝတ္ထာနံ န သိယာ, ကမ္မာနမ္ပိ ကမ္မန္တရစရဏေ ဧသေဝ နယော. ယဒိ ပန ဒွါရာနမ္ပိ ဒွါရဘာဝေန ကမ္မန္တရစရဏံ ကမ္မာနဉ္စ ဒွါရန္တရစရဏံ န သိယာ, သုဋ္ဌုတရံ ကမ္မဒွါရဝဝတ္ထာနံ သိယာ. န ပန ကမ္မာနံ ဒွါရန္တရေ အစရဏံ အတ္ထိ, ကိန္တု ဒွါရေ အညသ္မိဉ္စ စရန္တိ ကမ္မာနိ အညာနိပိ. ယသ္မာ ပန ဒွါရေ ဒွါရာနိ န စရန္တိ, တသ္မာ အဒွါရစာရီဟိ ဒွါရေဟိ ကာရဏဘူတေဟိ ကမ္မာနိ ဒွါရန္တရေ စရန္တာနိပိ ဝဝတ္ထိတာနိ. န ကေဝလံ ကမ္မာနေဝ, တေဟိ ပန ဒွါရာနိပီတိ ဧဝံ ကမ္မဒွါရာနိ အညမညံ ဝဝတ္ထိတာနိ ‘‘ယေဘုယျေနဝုတ္တိတာယ တဗ္ဗဟုလဝုတ္တိတာယ စာ’’တိ ဝုစ္စမာနာယ ဝဝတ္ထာနယုတ္တိယာ. တတ္ထ ဒွါရာပေက္ခတ္တာ ကမ္မာနံ ကာယကမ္မာဒိဘာဝဿ အဒွါရစာရီဟိ ဒွါရေဟိ ဝဝတ္ထာနံ ဟောတိ, န ပန ဒွါရန္တရစာရီဟိ ကမ္မေဟိ ဒွါရာနံ အဝဝတ္ထာနံ ကမ္မာနပေက္ခကာယဒွါရာဒိဘာဝေဟိ ဒွါရေဟိ ဝဝတ္ထိတာနံ ကာယကမ္မာဒီနံ ကာယကမ္မဒွါရာဒိဝဝတ္ထာနကရတ္တာ. အထ ဝါ ဒွါရန္တရေ စရန္တာနိပိ ကာယာဒီဟိ ဥပလက္ခိတာနေဝ စရန္တိ ပါဏာတိပါတာဒီနံ ဧဝံသဘာဝတ္တာ အာဏတ္တိဟတ္ထဝိကာရာဒီဟိ ဝုစ္စမာနဿပိ ကာယာဒီဟိ သာဓေတဗ္ဗသဘာဝါဝဗောဓတော, တသ္မာ န ကမ္မန္တရဿ အတ္တနိ စရန္တဿပိ ဒွါရန္တရံ သနာမံ ဒေတိ, နာပိ ကမ္မံ ဒွါရဿ, တံတံဒွါရမေဝ ပန ကမ္မဿ ကမ္မဉ္စ ဒွါရန္တရေ စရန္တမ္ပိ အတ္တနောယေဝ ဒွါရဿ နာမံ ဒေတီတိ သိဒ္ဓံ အညမညဝဝတ္ထာနံ. ပုဗ္ဗေ ပန ဒွါရေသု အနိဗဒ္ဓတာ ကမ္မာနံ ဒွါရန္တရစရဏမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တာ, န ဧတံ ဝဝတ္ထာနန္တိ.

"ද්වාරයන්හි කර්මයන් පවතින්නේය" යන්නෙහි අදහස මෙයයි - ඉදින් ද්වාරයන් එක් ද්වාරයක සිට තවත් ද්වාරයකට මාරු වන්නේ නම් (මිශ්‍ර වන්නේ නම්), ද්වාරයන්ගේ මිශ්‍ර වීම නිසා කර්මයන්ගේද මිශ්‍ර වීමක් සිදු වේ. එවිට කායකර්මය, කායකර්ම ද්වාරය යනාදී වශයෙන් එකිනෙකට වෙනස් වූ වෙන්කර හඳුනා ගැනීමක් සිදු නොවේ. කර්මයන්ගේ ද්වාරයන් මාරු වීම පිළිබඳවද තර්කය මෙයයි. ඉදින් ද්වාරයන්ගේ ස්වභාවයෙන් ද්වාරයන් මාරු වීමක් හෝ කර්මයන්ගේ ද්වාරයන් මාරු වීමක් සිදු නොවන්නේ නම්, කර්ම සහ ද්වාරයන් වෙන්කර හඳුනා ගැනීම ඉතා මැනවින් සිදුවනු ඇත. එහෙත් කර්මයන් වෙනත් ද්වාරයකට මාරු වීමක් සැබවින්ම සිදු නොවේ. නමුත් එම ද්වාරයෙහි මෙන්ම වෙනත් ද්වාරයකද එම කර්මය හෝ වෙනත් කර්මයන් පවතින්නේය. ද්වාරයන් වෙනත් ද්වාරයකට මාරු නොවන බැවින්, එම ද්වාරයන් හේතුවෙන්, වෙනත් ද්වාරයන්හි හැසිරෙන කර්මයන් වුවද වෙන්කර හඳුනාගත හැකිය. කර්මයන් පමණක් නොව, එම කර්මයන් මගින් ද්වාරයන්ද වෙන්කර හඳුනාගත හැකිය. මෙසේ "බහුල වශයෙන් පැවතීම" යන යුක්තියට අනුව කර්ම සහ ද්වාරයන් එකිනෙකින් වෙන්කර දක්වා ඇත. එහිදී ද්වාරයන් අපේක්ෂා කරන බැවින්, කර්මයන් කායකර්ම ආදී වශයෙන් වෙන් කිරීම සිදු වේ. එහෙත් වෙනත් ද්වාරයක පවතින කර්මයන් මගින් ද්වාරයන් වෙන් කිරීම සිදු නොවේ. මන්දයත්, කර්මයන් අපේක්ෂා නොකරන කායද්වාර ආදී ද්වාරයන් විසින් වෙන් කරන ලද කායකර්ම ආදිය, කායකර්ම ද්වාරය ආදිය වෙන්කර හඳුනා ගැනීම සඳහා උපකාරී වන බැවිනි. එසේත් නැතහොත්, වෙනත් ද්වාරයක පැවතියද, ඒවා කායද්වාර ආදියෙන් වෙන්කර හඳුනාගත හැකිවම පවතී. ප්‍රාණාතිපාත ආදියේ ස්වභාවය එයම වන බැවිනි. අණ කිරීම්, අත්වල සංඥා ආදියෙන් කියවෙන දෙයෙහි පවා කය ආදියෙන් සිදු කළ යුතු ස්වභාවය අවබෝධ වන බැවින්, වෙනත් කර්මයක් තම ද්වාරයෙහි පැවතියද එයට තමන්ගේ නම ලබා නොදෙයි. එමෙන්ම කර්මය විසින්ද ද්වාරයට නම ලබා නොදෙයි. නමුත් ඒ ඒ ද්වාරය විසින්ම කර්මයට නම ලබා දෙන අතර, වෙනත් ද්වාරයක පවතින කර්මය වුවද තමන්ගේම ද්වාරයෙහි නම ලබා දෙයි. මෙසේ එකිනෙක වෙන්කර හඳුනා ගැනීම සිද්ධ වේ. පෙර ද්වාරයන්හි කර්මයන් ස්ථාවරව නොපවතින්නේ යැයි පැවසුවේ කර්මයන් වෙනත් ද්වාරයන්හිද හැසිරෙන බව අඟවනු පිණිස මිස, මෙය වෙන්කර හඳුනා ගැනීම ගැන පැවසූවක් නොවේ.

တတ္ထာတိ တေသု ဒွါရကမ္မေသု. ကာယကမ္မဿ ဥပ္ပဇ္ဇနဋ္ဌာနန္တိ တံသဟဇာတာ ဝိညတ္တိယေဝ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စာပိ ဟိ သာ တဿ ကေနစိ ပကာရေန ပစ္စယော န ဟောတိ, တထာပိ ကမ္မဿ ဝိသေသိကာ ဝိညတ္တိ တံသဟဇာတာ ဟောတီတိ တဿ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဘာဝေန ဝုတ္တာ ယထာဝုတ္တနိယမေန အညဝိသေသနဿ ကမ္မဿ ဝိသေသနန္တရေ ဥပ္ပတ္တိအဘာဝါ. ကာယေန ပန ကတတ္တာတိ ကာယဝိညတ္တိံ ဇနေတွာ တာယ ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒါဒိနိပ္ဖာဒနတော အတ္တနော နိပ္ဖတ္တိဝသေန ‘‘ကာယေန ကတံ ကမ္မ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကာရဏဘူတော ဟိ ပနေတ္ထ ကာယောတိ.

"එහි" යනු එම ද්වාර කර්මයන් අතර යන්නයි. "කායකර්මය උපදින ස්ථානය" යනු එම කර්මය හා සමඟ උපන් විඤ්ඤත්තියටම කියනු ලැබේ. එය එම කර්මයට කිසිදු ආකාරයකින් ප්‍රත්‍යයක් නොවන නමුත්, කර්මයේ විශේෂ ලක්ෂණය පෙන්වන විඤ්ඤත්තිය එය සමඟ උපදින බැවින්, එය (කර්මය) උපදින ස්ථානය ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. මන්දයත් ඉහත කී නියමයට අනුව වෙනත් විශේෂණයක් සහිත කර්මයකට වෙනත් විශේෂණයක් තුළ ඉපදීමක් නොමැති බැවිනි. "කයින් කරන ලද බැවින්" යනු කාය විඤ්ඤත්තිය උපදවා, එමගින් ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳලීම ආදී කටයුතු සිදු කරන බැවින්, තම කර්මය සම්පූර්ණ වන ආකාරයෙන් "කයින් කරන ලද කර්මය" යැයි කියනු ලැබේ. මෙහිදී කය යන්න හේතුවක් ලෙස පවතී.

အညမညံ [Pg.75] ဝဝတ္ထိတာတိ ဧတ္ထ ကမ္မုနာ ကာယော ကာယကမ္မဒွါရန္တိ ဧဝံ ဝဝတ္ထိတော, န ကာယော ဣစ္စေဝ. ယထာ သူစိကမ္မုနာ သူစိကမ္မကရဏန္တိ ဝဝတ္ထိတာ, န သူစိ ဣစ္စေဝ, တထာ ဣဒမ္ပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အညမညံ ဝဝတ္ထိတာတိ စ အညမညံ ဝိသေသိတာတိ အတ္ထော. ဧဝံ သန္တေတိ ယထာဝုတ္တံ ဝဝတ္ထာနနိယမံ အဂ္ဂဟေတွာ ‘‘ဒွါရေ စရန္တိ ကမ္မာနီ’’တိအာဒိဝစနမေဝ ဂဟေတွာ စောဒေတိ. တတ္ထ ဧဝံ သန္တေတိ ကမ္မာနံ ဒွါရစရဏေ အညမညေန စ ဝဝတ္ထာနေ နာမလာဘေ ဝိသေသနေ သတီတိ အတ္ထော.

"එකිනෙක වෙන්කර හඳුනා ගන්නා ලද" යන්නෙහිදී, කර්මය මගින් කය "කායකර්ම ද්වාරය" ලෙස වෙන්කර හඳුනා ගැනේ; හුදෙක් "කය" ලෙස පමණක් නොවේ. මහණකර්මය (මැහුම් කටයුත්ත) මගින් "මැහුම් උපකරණය" (කටුව) හඳුනා ගන්නා සේ මෙයද දත යුතුය. "එකිනෙක වෙන්කර හඳුනා ගන්නා ලද" යන්නෙන් එකිනෙකින් විශේෂිත වූ බව අදහස් වේ. මෙලෙස ඇති කල්හි, ඉහත කී වෙන් කිරීමේ නියමය නොගෙන "ද්වාරයන්හි කර්මයන් පවතී" යන වචනය පමණක් ගෙන විරුද්ධත්වයක් දක්වයි. එහි "මෙලෙස ඇති කල්හි" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කර්මයන් ද්වාරයන්හි පවතින විට සහ එකිනෙකින් වෙන්කර හඳුනා ගැනීමේදී නාමයන් සහ විශේෂණයන් පවතින බවයි.

ကာယကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කායකර්ම ද්වාර කථාවර්ණනාව නිමවා ලදි.

ဝစီကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ

වචීකර්ම ද්වාර කථාවර්ණනාව

စတူဟိ, ဘိက္ခဝေ, အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတာတိ ဧတ္ထ သုဘာသိတဘာသနသင်္ခါတာ အပိသုဏဝါစာ, ဓမ္မဘာသနသင်္ခါတော အသမ္ဖပ္ပလာပေါ, ပိယဘာသနသင်္ခါတာ အဖရုသဝါစာ, သစ္စဘာသနသင်္ခါတော အမုသာဝါဒေါ စာတိ ဧတာ ဝါစာ တထာပဝတ္တာ စေတနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သဟသဒ္ဒါ ပနာတိ တဿ ဝိကာရဿ သဒ္ဒေန သဟ သမ္ဘူတတ္တာ ဝုတ္တံ. စိတ္တာနုပရိဝတ္တိတာယ ပန သော န ယာဝ သဒ္ဒဘာဝီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ဝိတက္ကဝိပ္ဖာရသဒ္ဒေါ န သောတဝိညေယျောတိ ပဝတ္တေန မဟာအဋ္ဌကထာဝါဒေန စိတ္တသမုဋ္ဌာနသဒ္ဒေါ ဝိနာပိ ဝိညတ္တိဃဋ္ဋနေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အာပဇ္ဇတိ. ‘‘ယာ တာယ ဝါစာယ ဝိညတ္တီ’’တိ (ဓ. သ. ၆၃၆) ဟိ ဝစနတော အသောတဝိညေယျသဒ္ဒေန သဟ ဝိညတ္တိယာ ဥပ္ပတ္တိ နတ္ထီတိ ဝိညာယတီတိ.

"මහණෙනි, අංග සතරකින් යුක්ත වූ" යන්නෙහිදී, යහපත් ලෙස පැවසීම නම් වූ පිසුණු බසින් තොර වීම, ධර්මය පැවසීම නම් වූ හිස් වචනයෙන් තොර වීම, ප්‍රියමනාප ලෙස පැවසීම නම් වූ රළු බසින් තොර වීම සහ සත්‍යය පැවසීම නම් වූ මුසාවාදයෙන් තොර වීම යන මෙම වචනයන්ට අනුව පවත්නා චේතනාවන් දත යුතුය. "ශබ්දය සමඟ" යනු එම විඤ්ඤත්ති විකාර රූපය ශබ්ද රූපය සමඟ හටගන්නා බැවින් පවසන ලද්දකි. සිත අනුව පවතින බැවින් එම විඤ්ඤත්තිය ශබ්දය පවතින තාක් පවතින බව නොදත යුතුය. විතක්කය නිසා උපදින ශබ්දය කනට ඇසෙන්නේ නැතැයි මහා අටුවාවෙහි එන මතය අනුව, චිත්තජ ශබ්දය විඤ්ඤත්ති ඝට්ටනයකින් තොරව වුවද උපදින බව පැවසේ. "එම වචනය මගින් යම් විඤ්ඤත්තියක් වේද" යන වචනයට අනුව, කනට ඇසෙන්නේ නැති ශබ්දයක් සමඟ විඤ්ඤත්තියක් ඉපදීමක් නොමැති බව තේරුම් ගත යුතුය.

စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ သဒ္ဒါယတနန္တိ ဧတ္ထ စ န ကောစိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနော သဒ္ဒေါ အသင်္ဂဟိတော နာမ အတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယေန မဟာအဋ္ဌကထာဝါဒံ ပဋိသေဓေတိ. ဆဗ္ဗိဓေန ရူပသင်္ဂဟာဒီသု ဟိ ‘‘သောတဝိညေယျ’’န္တိ ‘‘ဒိဋ္ဌံ သုတ’’န္တိ ဧတ္ထ ‘‘သုတ’’န္တိ စ န ကောစိ သဒ္ဒေါ န သင်္ဂယှတီတိ. မဟာအဋ္ဌကထာယံ ပန ဝိညတ္တိသဟဇမေဝ ဇိဝှာတာလုစလနာဒိကရဝိတက္ကသမုဋ္ဌိတံ သုခုမသဒ္ဒံ ‘‘ဒိဗ္ဗသောတေန သုတွာ အာဒိသတီ’’တိ သုတ္တေ ပဋ္ဌာနေ စ ဩဠာရိကသဒ္ဒံ သန္ဓာယ ‘‘သောတဝိညာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန အသောတဝိညေယျတာ ဝုတ္တာ သိယာ. သဒ္ဒေါ [Pg.76] စ အသောတဝိညေယျော စာတိ ဝိရုဒ္ဓမေတန္တိ ပန ပဋိက္ခေပေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝိညတ္တိပစ္စယာ ဃဋ္ဋနာ ဝိညတ္တိဃဋ္ဋနာ. ဝိညတ္တိ ဧဝ ဝါ. ဃဋ္ဋနာကာရပ္ပဝတ္တဘူတဝိကာရော ဟိ ‘‘ဃဋ္ဋနာ’’တိ ဝုတ္တော. သံဃဋ္ဋနေန သဟေဝ သဒ္ဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န ပုဗ္ဗာပရဘာဝေန. ပထဝီဓာတုယာတိ ဣဒံ ဝါယောဓာတုယာ ဝိယ စာလနံ ပထဝီဓာတုယာ သံဃဋ္ဋနံ ကိစ္စံ အဓိကန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ, ဝိကာရဿ စ တပ္ပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. တဗ္ဗိကာရာနဉှိ ဘူတာနံ အညမညဿ ပစ္စယဘာဝေါတိ. အညမ္ပိ သဗ္ဗံ ဝိဓာနံ ကာယဝိညတ္တိယံ ဝိယ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

"සිතින් උපන් ශබ්දායතනය" යන මෙහිදී, සිතින් උපදින කිසිදු ශබ්දයක් ඇතුළත් නොවන බවක් නැත යන අදහසින් මහා අටුවා මතය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. රූප සංග්‍රහයන්හි "සෝතවිඤ්ඤෙය්‍ය" (කනට ඇසෙන) සහ "දිට්ඨ සුත" යන තන්හි "සුත" (ඇසුණු) යන වචනයෙන් ඇතුළත් නොවන කිසිදු ශබ්දයක් නැත. මහා අටුවාවෙහි වනාහි, විඤ්ඤත්තිය හා සමඟම උපන්, දිව සහ තල්ල සෙලවීම ආදිය සිදු කරන විතක්කයෙන් උපන් සියුම් ශබ්දය "දිව්‍ය කනින් අසා ප්‍රකාශ කරයි" යනුවෙන් සූත්‍රයෙහි සහ පට්ඨානයෙහිද ඕළාරික (ස්ථූල) ශබ්දය අරමුණු කරගෙන "සෝතවිඤ්ඤාණයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ" යනුවෙන් වදාල හෙයින්, එම අදහසින් ශ්‍රවණේන්ද්‍රියට විෂය නොවන බව පවසන්නට ඇත. එහෙත් "ශබ්දයක් වන අතරම එය කනට ඇසෙන්නේ නැත" යන්න පරස්පර විරෝධී බැවින් එය ප්‍රතික්ෂේප කරන බව දත යුතුය. විඤ්ඤත්ති ප්‍රත්‍යයෙන් සිදුවන ගැටීම "විඤ්ඤත්ති ඝට්ටනය" නමි. නැතහොත් විඤ්ඤත්තියම එයයි. ගැටෙන ස්වභාවයෙන් පවත්නා භූත රූපයන්ගේ වෙනස් වීම "ඝට්ටනය" යැයි කියනු ලැබේ. ගැටීමත් සමඟම ශබ්දය උපදී, මිසක් එකක් කලින් සහ අනෙක පසුව වශයෙන් නොවේ. "පඨවි ධාතුව නිසා" යන්න වායෝ ධාතුවෙහි සෙලවීම මෙන්, පඨවි ධාතුවෙහි ගැටීමේ කෘත්‍යය අධික බැවින් පවසන ලදී. විකාර රූපයන්ට එය ප්‍රත්‍ය වන ආකාරය පෙර කී නියමයෙන්ම දත යුතුය. එම විකාර රූපයන් සහිත මහා භූතයන් එකිනෙකාට ප්‍රත්‍ය වන බැවිනි. සෙසු සියලු විග්‍රහයන් කාය විඤ්ඤත්තියෙහි මෙන් දත යුතුය.

တိသမုဋ္ဌာနိကကာယံ…ပေ… န လဗ္ဘတိ. န ဟိ စာလနံ ဥပါဒိန္နဃဋ္ဋနန္တိ. စာလနဉှိ ဒေသန္တရုပ္ပာဒနပရမ္ပရတာ, ဃဋ္ဋနံ ပစ္စယဝိသေသေန ဘူတကလာပါနံ အာသန္နတရုပ္ပာဒေါတိ. ဥပတ္ထမ္ဘနကိစ္စမ္ပိ နတ္ထီတိ ဥပတ္ထမ္ဘနေန ဝိနာ ပဌမစိတ္တသမုဋ္ဌာနာပိ ဃဋ္ဋနာကာရေန ပဝတ္တတီတိ ဃဋ္ဋနတ္ထံ ဥပတ္ထမ္ဘနေန ပယောဇနံ နတ္ထိ, လဒ္ဓါသေဝနေန စိတ္တေနေဝ ဃဋ္ဋနဿ ဗလဝဘာဝတော စာတိ အဓိပ္ပာယော. ဥပတ္ထမ္ဘနံ နတ္ထိ အတ္ထီတိ ဝိစာရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ.

"තිසමුට්ඨානික කාය" (සමුට්ඨාන තුනකින් උපන් රූප කාය) සම්බන්ධයෙන් වූ ප්‍රකාශයෙහි "න ලබ්භති" (ලැබිය නොහැක) යනුවෙන් සඳහන් වේ. සෙලවීම (චාලන) යනු උපාදින්න රූපයන්ගේ ගැටීමක් නොවේ. සෙලවීම යනු වෙනත් ස්ථානයක (දේශාන්තර) රූප පරම්පරාවක් ඉපදවීමයි. ගැටීම (ඝට්ටන) යනු විශේෂ ප්‍රත්‍යයකින් මහා භූත රූප කලාපයන් ඉතා සමීපව ඉපදීමයි. ප්‍රථම චිත්ත සමුට්ඨාන රූපය, උපස්ථම්භනයක් (ආධාරයක්) නොමැති වුවද ගැටීමේ ආකාරයෙන් පවතින බැවින්, ගැටීම පිණිස උපස්ථම්භනයෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත. ආසේවන ලැබූ සිතින්ම ගැටීමේ ප්‍රබලත්වය ඇති වන නිසා එසේ පැවසේ. උපස්ථම්භනය ඇතිද නැතිද යන්න විමසා බලා තේරුම් ගත යුතුය.

ဝစီကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

වචීකම්මද්වාර කථා වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

မနောကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ

මනොකම්මද්වාර කථා වර්ණනාව

အယံ နာမ စေတနာ ကမ္မံ န ဟောတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗာတိ ဣဒံ ယဿ ဒွါရံ မနော, တံဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ကပ္ပေတီတိ ‘‘တွံ ဖုသနံ ကရောဟိ, တွံ ဝေဒယိတ’’န္တိ ဧဝံ ကပ္ပေန္တံ ဝိယ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော. ပကပ္ပနဉ္စ တဒေဝ. ကိံ ပိဏ္ဍံ ကရောတီတိ အာယူဟနတ္ထဝသေန ပုစ္ဆတိ. ဖဿာဒိဓမ္မေ ဟိ အဝိပ္ပကိဏ္ဏေ ကတွာ သကိစ္စေသု ပဝတ္တနံ အာယူဟနံ, တတ္ထေဝ ဗျာပါရဏံ စေတယနံ, တထာကရဏံ အဘိသင်္ခရဏန္တိ. တေဘူမကဿေဝ ဂဟဏံ လောကုတ္တရကမ္မဿ ကမ္မက္ခယကရတ္တာ.

"මෙම චේතනාව කර්මය නොවේයැයි නොපැවසිය යුතුය" යන්න මනස ද්වාරය කරගත් චේතනා ධර්මය දැක්වීම සඳහා පවසන ලදී. "කප්පේති" යනු ඔබ ස්පර්ශය කරන්න, ඔබ වේදනාව විඳින්න යනාදී වශයෙන් විධානය කරන්නාක් මෙන් පැවතීමයි. "පකප්පන" යනු ද එයමයි. "පිණ්ඩං කරෝති" (එකට එකතු කරයි) යන්නෙන් විමසනුයේ "ආයූහන" (රැස් කිරීමේ) අර්ථයෙනි. ඵස්ස ආදී ධර්මයන් විසිරී නොයන සේ එකතු කොට තම තමන්ගේ කෘත්‍යයන්හි යෙදවීම "ආයූහන" නම් වේ. එහිම වෙහෙස වීම "චේතයන" නම් වේ. එම ආකාරයෙන් කටයුතු කිරීම "අභිසංඛරණ" නම් වේ. මෙහිදී ලෝකෝත්තර කර්මය කර්මක්ෂය කරන බැවින්, කාම-රූප-අරූප යන භූමි තුනට අයත් කුසල් අකුසල් මනසම ගනු ලැබේ.

မနောကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මනොකම්මද්වාර කථා වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

ကမ္မကထာဝဏ္ဏနာ

කර්ම කථා වර්ණනාව

စေတယိတွာ [Pg.77] ကမ္မံ ကရောတီတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ ပုရိမစေတနာယ စေတယိတွာ သန္နိဋ္ဌာနကမ္မံ ကရောတိ, တသ္မာ စေတနာပုဗ္ဗကံ ကမ္မံ တံစေတနာသဘာဝမေဝါတိ စေတနံ အဟံ ကမ္မံ ဝဒါမီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ သမာနကာလတ္တေပိ ကာရဏကိရိယာ ပုဗ္ဗကာလာ ဝိယ ဝတ္တုံ ယုတ္တာ, ဖလကိရိယာ စ အပရကာလာ ဝိယ. ယသ္မာ စ စေတနာယ စေတယိတွာ ကာယဝါစာဟိ စောပနကိရိယံ မနသာ စ အဘိဇ္ဈာဒိကိရိယံ ကရောတိ, တသ္မာ တဿာ ကိရိယာယ ကာရိကံ စေတနံ အဟံ ကမ္မံ ဝဒါမီတိ အတ္ထော. ကာယေ ဝါတိ ကာယဝိညတ္တိသင်္ခါတေ ကာယေ ဝါ. သတီတိ ဓရမာနေ, အနိရောဓိတေ ဝါ. ကာယသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ ကာယသဉ္စေတနာ. ဧတ္ထ စ သုခဒုက္ခုပ္ပာဒကေန ကမ္မေန ဘဝိတဗ္ဗံ, စေတနာ စ သုခဒုက္ခုပ္ပာဒိကာ ဝုတ္တာတိ တဿာ ကမ္မဘာဝေါ သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. သဉ္စေတနိယန္တိ သဉ္စေတနသဘာဝဝန္တံ. သမိဒ္ဓိတ္ထေရေန ‘‘သဉ္စေတနိယံ, အာဝုသော…ပေ… မနသာ သုခံ သော ဝေဒယတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၀၀; ကထာ. ၅၃၉) အဝိဘဇိတွာ ဗျာကတော. သုခဝေဒနီယန္တိအာဒိနာ ပန ဝိဘဇိတွာ ဗျာကာတဗ္ဗော သော ပဉှော, တသ္မာ သမ္မာ ဗျာကတော နာမ န ဟောတိ. ဣတရဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ယထာ ပန သုတ္တာနိ ဌိတာနိ, တထာ စောပနကိရိယာနိဿယဘူတာ ကာယဝါစာ အဘိဇ္ဈာဒိကိရိယာနိဿယော စ မနောဒွါရာနိ, ယာယ ပန စေတနာယ တေဟိ ကာယာဒီဟိ ကရဏဘူတေဟိ စောပနာဘိဇ္ဈာဒိကိရိယံ ကရောန္တိ ဝါသိအာဒီဟိ ဝိယ ဆေဒနာဒိံ, သာ စေတနာ ကမ္မန္တိ ဒွါရပ္ပဝတ္တိယမ္ပိ ကမ္မဒွါရာဘေဒနဉ္စ ကမ္မဒွါရဝဝတ္ထာနဉ္စ ဒိဿတိ, ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘ကာယေန စေ ကတံ ကမ္မ’’န္တိအာဒိဂါထာယော (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁ ကာယကမ္မဒွါရ) အတိဝိယ ယုဇ္ဇန္တိ.

"චේතනා කර කර්මය කරයි" යන්නෙහි, යම් හෙයකින් පූර්ව චේතනාවෙන් සිතා තීරණාත්මක කර්මය කරයිද, එම නිසා චේතනාව පූර්වාංගම වූ එම කර්මය චේතනා ස්වභාවයම ගන්නා බැවින් "මහණෙනි, මම චේතනාව කර්මය යයි කියමි" යනු අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම්, හේතු ක්‍රියාව සහ ඵල ක්‍රියාව එකම කාලයක වුවද, හේතුව පෙර ක්‍රියාවක් ලෙසද ඵලය පසු ක්‍රියාවක් ලෙසද හැඳින්වීම සුදුසුය. යම් චේතනාවකින් සිතා කය හා වචනය මගින් සෙලවීමේ ක්‍රියාවද (චෝපන), මනසින් අභිජ්ඣාදී ක්‍රියාවන් ද කරයිද, එම නිසා එම ක්‍රියාවන් කරවන චේතනාව කර්මය යැයි කියනු ලැබේ. "කායේ වා" යනු කාය විඤ්ඤත්ති සංඛ්‍යාත කාය ද්වාරයෙහි වුවද යන්නයි. "සති" යනු පවතින කල්හි හෙවත් නොනැසුණු කල්හිය. කාය විඤ්ඤත්තිය උපදවන චේතනාව "කායසංචේතනා" නම් වේ. මෙහිදී සැප දුක් උපදවන සුළු කර්මයක් පැවතිය යුතු අතර, චේතනාව සැප දුක් උපදවන බව බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ බැවින් එහි කර්ම භාවය සිද්ධ වේ. සමිද්ධි තෙරුන් වහන්සේ "මනසින් සැපක් විඳියි" යනාදී වශයෙන් විභජනය නොකොට පිළිතුරු දුන්හ. එහෙත් එම ප්‍රශ්නය "සුඛවේදනීය" ආදී වශයෙන් බෙදා වෙන් කර පිළිතුරු දිය යුතුව තිබූ බැවින් එය මනා කොට දුන් පිළිතුරක් (සම්මා ව්‍යාකත) නොවේ. සෙසු අවස්ථා දෙකේදීම ක්‍රමය මෙයම වේ. සූත්‍රයන්හි පවතින පරිදි, චෝපන ක්‍රියාවට නිශ්‍රය වූ කාය-වචී සහ අභිජ්ඣාදී ක්‍රියාවට නිශ්‍රය වූ මනස "ද්වාර" නම් වේ. වෑ ආදියෙන් කැපීම කරන්නාක් මෙන්, යම් චේතනාවකින් එම කාය-වාචී ද්වාර මගින් ක්‍රියා සිදු කරයිද, එම චේතනාව කර්මය නම් වේ. මෙසේ ද්වාරයන්හි කර්ම පැවතීමේදී කර්ම හා ද්වාරයන්ගේ වෙනස පැහැදිලි වේ. මෙසේ ඇති කල්හි "කායෙන චේ කතං කම්මං" ආදී ගාථාවන් ඉතා මැනවින් ගැලපේ.

လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ဣဓ လောကိယကမ္မကထာယံ အနဓိပ္ပေတောပိ ဘဇာပိယမာနော တီဏိ ကမ္မာနိ ဘဇတိ. မနေန ဒုဿီလျန္တိ ကာယိကဝါစသိကဝီတိက္ကမဝဇ္ဇံ သဗ္ဗံ အကုသလံ သင်္ဂဏှာတိ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသင်္ကပ္ပဝါယာမသတိသမာဓိံ ဝါ. တမ္ပိ စေတံ ‘‘မနသာ သံဝရော သာဓူ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၁၆; ဓ. ပ. ၃၆၁) ဝုတ္တဿ သံဝရဿ ပဋိပက္ခဝသေန ဝုတ္တံ, န သီလဝိပတ္တိဝသေန. န ဟိ သာ မာနသိကာ အတ္ထီတိ မဂ္ဂဿေဝ ဘဇာပနံ မဟာဝိသယတ္တာ. ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဟိ မနောကမ္မမေဝ ဘဇေယျုံ, န စ န သက္ကာ မဂ္ဂဘဇာပနေနေဝ တေသံ ဘဇာပနံ ဝိညာတုန္တိ.

ලෝකෝත්තර මාර්ගය මෙම ලෞකික කර්ම කථාවට අදාළ නොවුණද, එයට ඇතුළත් කළහොත් කර්ම තුනටම අයත් වේ. "මනෙන දුස්සීල්‍යං" (මනසින් දුශ්ශීල වීම) යන්නෙන් කයින් හා වචනයෙන් සිදුවන වීතික්කමයන් හැර සෙසු සියලු අකුසල් හෝ මිච්ඡා දිට්ඨි, මිච්ඡා සංකප්ප, මිච්ඡා වායාම, මිච්ඡා සති, මිච්ඡා සමාධි යන ධර්මයන් ගනු ලැබේ. එය "මනසා සංවරෝ සාධු" යනුවෙන් වදාළ සංවරයට ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් වදාරන ලද්දකි මිස ශීල විපත්තියක් වශයෙන් නොවේ. මක්නිසාද යත්, මානසික ශීල විපත්තියක් නැති බැවිනි. මාර්ගය ඇතුළත් කිරීම මහා විෂයයක් (පුළුල් පරාසයක්) ඇති බැවින් සිදු වේ. මක්නිසාද යත්, බොජ්ඣංගයන් මනෝ කර්මයටම ඇතුළත් වන බැවිනි. තවද මාර්ගය ඇතුළත් කිරීමෙන්ම ඔවුන්ගේ ඇතුළත් වීම තේරුම් ගත නොහැක්කේ නොවේ.

ကမ္မပထံ [Pg.78] အပ္ပတ္တာနမ္ပိ တံတံဒွါရေ သံသန္ဒနံ အဝရောဓနံ ဒွါရန္တရေ ကမ္မန္တရုပ္ပတ္တိယမ္ပိ ကမ္မဒွါရာဘေဒနဉ္စ ဒွါရသံသန္ဒနံ နာမ. ‘‘တိဝိဓာ, ဘိက္ခဝေ, ကာယသဉ္စေတနာ အကုသလံ ကာယကမ္မ’’န္တိအာဒိနာ (ကထာ. ၅၃၉) ကမ္မပထပ္ပတ္တာဝ သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ ကမ္မန္တိ ဝုတ္တာတိ ပုရိမစေတနာ သဗ္ဗာ ကာယကမ္မံ န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ. အာဏာပေတွာ…ပေ… အလဘန္တဿာတိ အာဏတ္တေဟိ အမာရိတဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ဝစီဒုစ္စရိတံ နာမ ဟောတိ အကမ္မပထဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဣမေ သတ္တာ ဟညန္တူ’’တိ ပဝတ္တဗျာပါဒဝသေန စေတနာပက္ခိကာ ဝါ ဘဝန္တိ ကာယကမ္မဝေါဟာရလာဘာ. အဗ္ဗောဟာရိကာ ဝါ မနောကမ္မဝေါဟာရဝိရဟာ. သသမ္ဘာရပထဝီအာဒီသု အာပါဒယော ဧတ္ထ နိဒဿနံ.

කර්ම පථයට පත් නොවූ කර්මයන්ද ඒ ඒ ද්වාරයන්හි ඇතුළත් වීම සහ වෙනත් ද්වාරයක වෙනත් කර්මයක් උපදින කල්හි කර්ම-ද්වාරයන්ගේ වෙනස නොනැසී පැවතීම "ද්වාර සංසන්දනය" නම් වේ. "ත්‍රිවිධ වූ කායසංචේතනා අකුසල කායකර්ම වේ" යනාදී වශයෙන් කර්මපථයට පත් වූ සන්නිට්ඨාපක (තීරණාත්මක) චේතනාවම කර්මය ලෙස වදාරන ලද බැවින්, ඊට පෙර පවතින සියලු චේතනා කාය කර්ම නොවන බව වදාරන ලදී. "ආණාපෙත්වා" (අණ කොට) යනාදී වැකියෙන් අණ කළ අය විසින් ඝාතනය සිදු නොකළ අවස්ථාව අදහස් කෙරේ. කර්ම පථයට පත් නොවන බැවින් එය වචී දුශ්චරිතයක් පමණක් වන බව අටුවාචාරීන්ගේ අදහසයි. "මෙම සත්ත්වයෝ නසත්වා" යනාදී වශයෙන් පවතින ව්‍යාපාදය හේතුවෙන් එය චේතනා පක්ෂයට අයත් වන බැවින් කායකර්ම යන ව්‍යවහාරය ලබයි. මනෝ කර්ම යන ව්‍යවහාරය නැති බැවින් "අබ්බෝහාරික" (ව්‍යවහාර නොවන) ලෙසද හැඳින්වේ. සාම්භාර පඨවි ආදියේ ආපෝ ධාතුව ආදිය මීට නිදසුන් වේ.

ကုလုမ္ဗဿာတိ ဂဗ္ဘဿ, ကုလဿေဝ ဝါ. တိဿောပိ သင်္ဂီတိယော အာရုဠှတာယ အနနုဇာနနတော ‘‘တဝ သုတ္တဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒသဝိဓာ ဣဒ္ဓိ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ ဣဒ္ဓိကထာယ ဂဟေတဗ္ဗာ. ဘာဝနာမယန္တိ အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဃဋဘေဒေါ ဝိယ ပရူပဃာတော, ဥဒကဝိနာသော ဝိယ ဣဒ္ဓိဝိနာသော စ ဟောတီတိ ဥပမာ သံသန္ဒတိ. တဝ ပဉှောတိ ဘာဝနာမယာယ ပရူပဃာတော ဟောတီတိ ဝုတ္တော ဉာပေတုံ ဣစ္ဆိတော အတ္ထော. အာထဗ္ဗဏိဒ္ဓိ ဝိဇ္ဇာမယိဒ္ဓိ ဟောတိ. သတ္တမေ ပဒေတိ မဏ္ဍလာဒိတော သတ္တမေ ပဒေ.

"කුලුම්බස්ස" යනු ගර්භයට හෝ කුලයට (පරම්පරාවට) යන්නයි. සංගායනා තුනටම ඇතුළත් වූ බැවින් අනුමත නොකරන අර්ථයෙන් "තව සුත්තස්ස" (නුඹේ සූත්‍රයේ) යැයි පවසන ලදී. දස වැදෑරුම් සෘද්ධිය පටිසම්භිදා මග්ගයේ සෘද්ධි කථාවෙන් දත යුතුය. "භාවනාමය" යන්නෙන් අධිට්ඨාන සෘද්ධිය අදහස් කෙරේ. සැළියක් බිඳෙන්නාක් මෙන් පරූපඝාතය (අනුන් නැසීම) වන බවත්, ජලය විනාශ වන්නාක් මෙන් සෘද්ධිය විනාශ වන බවත් උපමා ගැලපේ. "තව පඤ්හෝ" (නුඹේ ප්‍රශ්නය) යනු භාවනාමය සෘද්ධියෙන් පරූපඝාතය කළ හැකි බව හැඟවීමට කළ ප්‍රකාශයයි. ආථබ්බණ සෘද්ධිය යනු විද්‍යාමය සෘද්ධියයි. "සත්තමේ පදේ" යනු මණ්ඩලයේ සිට හත්වන පියවරෙහිය.

ဝစနန္တရေန ဂမေတဗ္ဗတ္ထံ နေယျတ္ထံ, သယမေဝ ဂမိတဗ္ဗတ္ထံ နီတတ္ထံ. ကိရိယတော သမုဋ္ဌာတိ, ဥဒါဟု အကိရိယတောတိ တေနာဓိပ္ပေတံ သမ္ပဇာနမုသာဝါဒံ သန္ဓာယ ပုစ္ဆတိ, န ဥပေါသထက္ခန္ဓကေ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဝုတ္တမေဝ ဟိ သော အနရိယဝေါဟာရံ ဝုတ္တန္တိ ဂဟေတွာ ဝေါဟရတီတိ. ဝါစာဂိရန္တိ ဝါစာသင်္ခါတံ ဂိရံ, ဝါစာနုစ္စာရဏံ ဝါ.

වෙනත් වචනයකින් අර්ථය දත යුතු සූත්‍ර "නෙය්‍යත්ථ" (අර්ථය නියම කළ යුතු) වන අතර, ස්වයංවම අර්ථය දත හැකි සූත්‍ර "නීතත්ථ" (අර්ථය නියම කළ) වේ. "ක්‍රියාවෙන් උපදියිද, අක්‍රියාවෙන් උපදියිද" යන්නෙන් එම විතණ්ඩවාදියා අදහස් කළේ දැන දැන පවසන බොරුව (සම්පජාන මුසාවාදය) ගැන විමසීමටය. එය උපෝසථක්ඛන්ධකයේ වදාළ කරුණක් නොවේ. එහි වදාරා නැති අසත්‍ය කථාව වදාළ බව ගෙන ඔහු කථා කරයි. "වාචාගිරං" යනු වචනයෙන් කියන හඬයි, නැතහොත් වචනය උච්චාරණය කිරීමයි.

ခန္ဒသိဝါဒယော သေဋ္ဌာတိ ခန္ဒာတိ ကုမာရာ. သိဝါတိ မဟေဿရာ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ နိဒဿနတ္ထမိဒံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နတ္ထိကဒိဋ္ဌာဒယော ဧဝ ဟိ ကမ္မပထပ္ပတ္တာ ကမ္မန္တိ. စေတနာ ပနေတ္ထ အဗ္ဗောဟာရိကာတိ ကာယဒွါရေ ဝစီဒွါရေ စ သမုဋ္ဌိတာပိ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မန္တိ စ ဝေါဟာရံ န လဘတိ အဘိဇ္ဈာဒိပ္ပဓာနတ္တာ. ‘‘တိဝိဓာ, ဘိက္ခဝေ, မနောသဉ္စေတနာ အကုသလံ မနောကမ္မ’’န္တိ ပန ဝစနတော သဘာဝေနေဝ သာ မနောကမ္မံ, န အဘိဇ္ဈာဒိပက္ခိကတ္တာတိ ‘‘အဘိဇ္ဈာဒိပက္ခိကာဝါ’’တိ န ဝုတ္တံ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ ကာယင်္ဂဝါစင်္ဂါနိ အစောပေတွာ စိန္တနကာလေ စေတနာပိ စေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ မနောဒွါရေ [Pg.79] ဧဝ သမုဋ္ဌဟန္တိ, တသ္မာ စေတနာယ အဗ္ဗောဟာရိကဘာဝေါ ကထဉ္စိ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော.

'කන්ද සිව ආදීහු ශ්‍රේෂ්ඨය' යන්නෙහි 'කන්ද' යනු කුමාර දෙවිවරුන්ය. 'සිව' යනු මහේශ්වර දෙවිවරුන්ය. මෙය මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය නිදර්ශනය කර දැක්වීම පිණිස පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. නත්ථික දෘෂ්ටි ආදියම කර්ම පථයට පැමිණ 'කර්මය' ලෙස හැඳින්වේ. මෙහි චේතනාව 'අබෝහාරික' (ව්‍යවහාරයට නොපැමිණි) ලෙස හැඳින්වෙන්නේ, එය කාය ද්වාරයෙහි හා වචී ද්වාරයෙහි හටගත්තද, අභිජ්ඣා ආදී මනෝකර්මයන් ප්‍රධාන වන බැවින් කායකර්මය හෝ වචීකර්මය යන ව්‍යවහාරය නොලබන බැවිනි. 'මහණෙනි, ත්‍රිවිධ වූ මනෝසංචේතනාව අකුසල මනෝකර්මයයි' යන වචනයට අනුව එය ස්වභාවයෙන්ම මනෝකර්මය වේ. එය අභිජ්ඣා ආදී පක්ෂයට අයත් වන බැවින් 'අභිජ්ඣාදිපක්ඛිකා' යයි වෙන් කොට පවසා නැත. නමුත් මෙම ස්ථානයෙහි කාය අංග හා වාග් අංග සොලවන්නේ නැතිව සිතන කාලයෙහි චේතනාව ද චේතනා සම්පයුක්ත ධර්මයෝ ද මනෝ ද්වාරයෙහිම හටගනිති. එබැවින් චේතනාවෙහි 'අබෝහාරික' භාවය කිසිසේත් නැත යන්න මෙහි අදහසයි.

‘‘တိဝိဓာ, ဘိက္ခဝေ, ကာယသဉ္စေတနာ ကုသလံ ကာယကမ္မ’’န္တိအာဒိဝစနတော (ကထာ. ၅၃၉) ပါဏာတိပါတာဒိပဋိပက္ခဘူတာ တဗ္ဗိရတိဝိသိဋ္ဌာ စေတနာဝ ပါဏာတိပါတဝိရတိအာဒိကာ ဟောန္တီတိ ‘‘စေတနာပက္ခိကာ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ, န ‘‘ဝိရတိပက္ခိကာ’’တိ. ရက္ခတီတိ အဝိနာသေတွာ ကထေတိ. ဘိန္ဒတီတိ ဝိနာသေတွာ ကထေတိ.

'මහණෙනි, ත්‍රිවිධ වූ කායසංචේතනාව කුසල් කායකර්මයයි' ආදී වචනයන්ට අනුව, පාණාතිපාතාදියට ප්‍රතිපක්ෂ වූ ද, එම පාණාතිපාතාදියෙන් වැළකීමෙන් විශේෂ වූ ද චේතනාවන්ම පාණාතිපාත විරති ආදිය වන බැවින් 'චේතනාපක්ඛිකා' (චේතනා පාර්ශ්වීය) යයි පවසන ලදී. 'විරතිපක්ඛිකා' යයි පවසා නැත. 'රකී' (රක්ඛති) යනු විනාශ නොකර පවසයි. 'බිඳී' (භින්දති) යනු විනාශ කර පවසයි.

ကမ္မကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කර්ම කථාව පිළිබඳ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

စက္ခုဝိညာဏဒွါရန္တိ စက္ခုဝိညာဏဿ ဒွါရံ. စက္ခု စ တံ ဝိညာဏဒွါရဉ္စာတိ ဝါ စက္ခုဝိညာဏဒွါရံ. စက္ခု ဝိညာဏဒွါရန္တိ ဝါ အသမာသနိဒ္ဒေသော. တံ ပန စက္ခုမေဝ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ‘‘စက္ခုနာ သံဝရော သာဓူ’’တိအာဒိကာယ (ဓ. ပ. ၃၆၀) ဂါထာယ ပသာဒကာယစောပနကာယသံဝရေ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ကာယေန သံဝရော ဝုတ္တော, တံ ဣဓ ဘိန္ဒိတွာ အဋ္ဌ သံဝရာ, တပ္ပဋိပက္ခဘာဝေန အသံဝရာ အဋ္ဌ ကထိတာ. သီလသံဝရာဒယောပိ ပဉ္စေဝ သံဝရာ သဗ္ဗဒွါရေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနာပိ, တပ္ပဋိပက္ခဘာဝေန ဒုဿီလျာဒီနိ အသံဝရာတိ ဝုတ္တာနိ. တတ္ထ ဒုဿီလျံ ပါဏာတိပါတာဒိစေတနာ. မုဋ္ဌဿစ္စံ သတိပဋိပက္ခာ အကုသလာ ဓမ္မာ. ပမာဒန္တိ ကေစိ. သီတာဒီသု ပဋိဃော အက္ခန္တိ. ထိနမိဒ္ဓံ ကောသဇ္ဇံ.

'චක්ඛුවිඤ්ඤාණද්වාරය' යනු චක්ඛුවිඤ්ඤාණයේ ද්වාරයයි. එසේත් නැතහොත් එය ඇස ද වේ, විඤ්ඤාණ ද්වාරය ද වේ යන අර්ථයෙන් චක්ඛුවිඤ්ඤාණද්වාරය නම් වේ. නැතහොත් 'චක්ඛු විඤ්ඤාණද්වාරං' යනු සමාස නොකළ නිර්දේශයකි. එය ඇසම (චක්ඛුපසාදයම) වේ. අනෙකුත් ඉන්ද්‍රියයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'චක්ඛුනා සංවරෝ සාධු' ආදී ගාථාවෙහි ප්‍රසාද කාය සංවරය හා චලන කාය සංවරය යන දෙකම එක්කොට 'කාය සංවරය' භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. එය මෙහිදී වෙන් කොට සංවර අටක් ලෙසත්, ඒවාට ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් අසංවර අටක් ලෙසත් දක්වා ඇත. ශීල සංවරය ආදී පස් වැදෑරුම් සංවරයන් සියලු ද්වාරයන්හි උපදින නමුදු, ඒවාට ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් දුස්සීලභාවය ආදී පස 'අසංවර' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. එහි දුස්සීලභාවය යනු පාණාතිපාතාදී චේතනාවයි. මුට්ඨසච්චය (සිහිමුළාබව) යනු ස්මෘතියට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අකුසල ධර්මයෝය. ඇතැම්හු එය ප්‍රමාදය ලෙස හඳුන්වති. සීතල ආදියේදී ඇතිවන ගැටීම (පටිඝය) 'අක්ඛන්ති' (නොඉවසීම) නම් වේ. ථීනමිද්ධය 'කෝසජ්ජය' (කුසීතකම) නම් වේ.

ဝိနာ ဝစီဒွါရေန သုဒ္ဓံ ကာယဒွါရသင်္ခါတန္တိ ဣဒံ ဝစီဒွါရသလ္လက္ခိတဿ မုသာဝါဒါဒိနောပိ ကာယဒွါရေ ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝါ အသုဒ္ဓတာ အတ္ထီတိ တံနိဝါရဏတ္ထံ ဝုတ္တံ. န ဟိ တံ ကာယကမ္မံ ဟောတိ. သုဒ္ဓဝစီဒွါရောပလက္ခိတံ ပန ဝစီကမ္မမေဝ ဟောတီတိ. ဧတ္ထ အသံဝရောတိ ဧတေန သုဒ္ဓကာယဒွါရေန ဥပလက္ခိတော အသံဝရော ဒွါရန္တရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ ဝုတ္တော. ဒွါရန္တရာနုပလက္ခိတံ သဗ္ဗံ တံဒွါရိကာကုသလဉ္စေတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ကမ္မပထသံသန္ဒနေ ‘‘စောပနကာယအသံဝရဒွါရဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနော အသံဝရော အကုသလံ ကာယကမ္မမေဝ ဟောတီ’’တိအာဒိ ‘‘အကုသလံ ကာယကမ္မံ စောပနကာယအသံဝရဒွါရဝသေန ဝစီအသံဝရဝသေန စ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ သဟ အဝိရုဒ္ဓံ ဟောတိ. အသံဝရော ဟိ ဒွါရန္တရေ [Pg.80] ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ သဒွါရေ ဧဝါတိ ဝုစ္စတိ, သဒွါရဝသေန ဥပ္ပန္နောတိ စ, ကမ္မံ အညဒွါရေ အညဒွါရဝသေန စာတိ ဧဝံ အဝိရုဒ္ဓံ.

'වචී ද්වාරයෙන් තොරව වූ ශුද්ධ වූ කාය ද්වාරය' යනු මෙයයි. මුසාවාදාදිය වචී ද්වාරයෙන් හඳුනාගන්නා ලද්දක් වුවද, ඒවා කාය ද්වාරයෙහි ද පැවතීමේ සම්භාවිතාව ඇති බැවින් අශුද්ධ භාවයක් ඇති වේ. එය වැළැක්වීම පිණිස මෙය පවසන ලදී. සැබවින්ම එය කාය කර්මයක් නොවේ. පිරිසිදු වචී ද්වාරයෙන් හඳුනාගන්නා ලද වචී කර්මයක්ම වේ. මෙහි 'අසංවරය' යන මෙයින්, ශුද්ධ වූ කාය ද්වාරයෙන් හඳුනාගන්නා ලද අසංවරය වෙනත් ද්වාරයක උපන්න ද පවසන ලදී. වෙනත් ද්වාරයකින් හඳුනා නොගන්නා ලද සියලු එම ද්වාරික අකුසල් ද එසේම දත යුතුය. මෙසේ කිරීමෙන් කර්මපථ සැසඳීමේදී 'කාය අසංවර ද්වාරයෙහි වසයෙන් උපදින අසංවරය අකුසල කාය කර්මයක්ම වේ' යනාදිය, 'අකුසල කාය කර්මය කාය අසංවර ද්වාරය හා වචී අසංවර ද්වාරය යන දෙකෙන්ම උපදියි' යනාදිය සමඟ විරුද්ධ නොවේ. මන්දයත්, අසංවරය වෙනත් ද්වාරයක උපන්න ද 'තම ද්වාරයෙහි උපන්නේය' යැයි කියනු ලැබේ, තම ද්වාරයෙහි වසයෙන් උපන්නේය යැයි ද කියනු ලැබේ. කර්මය ද වෙනත් ද්වාරයකදී වෙනත් ද්වාරයෙහි වසයෙන් උපන්නේය යැයි මෙසේ කීමේදී විරුද්ධත්වයක් නැත.

အထ ဝါ ဧတ္ထာတိ သုဒ္ဓံ အသုဒ္ဓန္တိ ဧတံ အဝိစာရေတွာ ဧတသ္မိံ စောပနေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံ သတိ ဒွါရန္တရောပလက္ခိတံ ကမ္မပထဘာဝပ္ပတ္တတာယ ဝစီမနောကမ္မံ စောပနကာယအသံဝရဒွါရေ ဥပ္ပန္နံ, သေသံ သဗ္ဗံ တံဒွါရုပ္ပန္နာကုသလံ ဝိယ ‘‘စောပနကာယအသံဝရော’’တိ ဝုစ္စတိ. ကမ္မပထဘာဝပ္ပတ္တိယာ ဒွါရန္တရုပ္ပန္နံ ကာယကမ္မဉ္စ တထာ န ဝုစ္စတီတိ ကမ္မပထသံသန္ဒနဝိရောဓော သိယာ, တဒဝိရောဓံ တတ္ထေဝ ဝက္ခာမ. သီလသံဝရာဒယော ပဉ္စ နိက္ခေပကဏ္ဍေ အာဝိ ဘဝိဿန္တိ. တတ္ထ ဉာဏသံဝရေ ပစ္စယသန္နိဿိတသီလဿ, ဝီရိယသံဝရေ စ အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိယာ အန္တောဂဓတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

නැතහොත්, මෙහි පිරිසිදු හෝ අපිරිසිදු බව විමසීමක් නොකර 'මෙම චෝපනයෙහි (සෙලවීමෙහි)' යැයි පවසන ලදී. මෙසේ වූ කල, වෙනත් ද්වාරයකින් හඳුනාගන්නා ලද, කර්මපථ භාවයට පත් වචී හා මනෝ කර්මයන් කාය අසංවර ද්වාරයෙහි උපන් බවත්, ඉතිරි සියල්ල එම ද්වාරයෙහි උපන් අකුසල් මෙන් 'කාය අසංවරය' යැයි ද කියනු ලැබේ. කර්මපථ භාවයට පත්වීමෙන් වෙනත් ද්වාරයක උපන් කාය කර්මය ද එසේ නොකියවෙන බැවින්, කර්මපථ සැසඳීම හා විරුද්ධත්වයක් ඇතිවිය හැකිය. එම අවිරුද්ධ බව එතැනදීම (කර්මපථ සැසඳීමේදී) පවසන්නෙමු. සීල සංවරාදි පස නික්ඛේප කණ්ඩයේදී පැහැදිලි වනු ඇත. එහිදී ඥාණ සංවරයෙහි පච්චයසන්නිස්සිත සීලය ද, වීර්ය සංවරයෙහි ආජීව පාරිසුද්ධි සීලය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

အကုသလကမ္မပထကထာဝဏ္ဏနာ

අකුසල කර්මපථ කථා වර්ණනාව

သရသေနေဝ စ ပတနသဘာဝဿ ပါဏဿ အန္တရာ ဧဝ အတီဝ ပါတနံ အတိပါတော, သဏိကံ ပတိတုံ အဒတွာဝ သီဃံ ပါတနန္တိ အတ္ထော. အတိက္ကမ္မ ဝါ သတ္ထာဒီဟိ အဘိဘဝိတွာ ပါတနံ အတိပါတော. ပယောဂဝတ္ထုမဟန္တတာဒီဟိ မဟာသာဝဇ္ဇတာ တေဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ စေတနာယ ဗလဝဘာဝတော. ယထာဝုတ္တပစ္စယဝိပရိယာယေပိ တံတံပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ စေတနာယ ဗလဝါဗလဝဝသေနေဝ အပ္ပသာဝဇ္ဇမဟာသာဝဇ္ဇတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣဒ္ဓိမယော ကမ္မဝိပါကဇိဒ္ဓိမယော ဒါဌာကောဋိကာဒီနံ ဝိယ.

තම ස්වභාවයෙන්ම බිඳී වැටෙන සුළු වූ ප්‍රාණියාගේ ජීවිතය අවසාන වීමට පෙරම ඉතා වේගයෙන් නැසීම 'අතිපාත' නම් වේ. සෙමින් වැටීමට ඉඩ නොදී වහාම වැටෙන්නට සැලැස්වීම මෙහි අර්ථයයි. නැතහොත් ආයුධ ආදියෙන් යටපත් කොට නැසීම 'අතිපාත' නම් වේ. ප්‍රයෝගය සහ වස්තුවෙහි මහත් බව ආදිය නිසා මහා සාවද්‍ය (මහත් වරදක්) වේ. එය එම හේතූන් නිසා උපදින චේතනාවේ ප්‍රබලත්වය නිසාය. පවසන ලද හේතූන්ගේ වෙනස් වීමේදී වුවද, ඒ ඒ හේතූන් නිසා උපදින චේතනාවේ ප්‍රබල හෝ දුර්වල ස්වභාවය අනුවම අල්ප සාවද්‍ය හෝ මහා සාවද්‍ය බව දත යුතුය. 'ඉද්ධිමය' යනු දාඨාකෝටිකාදීන් මෙන් කර්ම විපාකයෙන් හටගත් ඍද්ධිමය ප්‍රයෝගයයි.

ဂေါတ္တရက္ခိတာ သဂေါတ္တေဟိ ရက္ခိတာ. ဓမ္မရက္ခိတာ သဟဓမ္မိကေဟိ ရက္ခိတာ. သသာမိကာ သာရက္ခာ. ယဿာ ဂမနေ ရညာ ဒဏ္ဍော ဌပိတော, သာ သပရိဒဏ္ဍာ. အတ္ထဘဉ္ဇကောတိ ကမ္မပထပ္ပတ္တံ ဝုတ္တံ. ကမ္မပထကထာ ဟေသာတိ. အတ္တနော သန္တကံ အဒါတုကာမတာယာတိအာဒိ မုသာဝါဒသာမညတော ဝုတ္တံ. ဟသာဓိပ္ပာယေန ဝိသံဝါဒနပုရေက္ခာရဿေဝ မုသာဝါဒေါ. သုညဘာဝန္တိ ပီတိဝိရဟိတတာယ ရိတ္တတံ. အတ္ထဝိပန္နတာယ န ဟဒယင်္ဂမာ. အဂ္ဂဏှန္တေတိ အသဒ္ဒဟန္တေ ကမ္မပထဘေဒေါ န ဟောတိ. ယော ကောစိ ပန သမ္ဖပ္ပလာပေါ ဒွီဟိ သမ္ဘာရေဟိ သိဇ္ဈတီတိ. အတ္တနော ပရိဏာမနံ စိတ္တေနေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မိစ္ဆာ ပဿတီတိ ဝိတထံ ပဿတိ.

'ගොත්ත රක්ඛිතා' යනු තමාගේම නෑයින් විසින් රකිනු ලබන තැනැත්තියයි. 'ධම්ම රක්ඛිතා' යනු තමා හා එකම ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නන් විසින් රකිනු ලබන තැනැත්තියයි. 'සසාමිකා' යනු ස්වාමියෙකු සහිත වූ රක්ෂිත තැනැත්තියයි. යම් තැනැත්තියකගේ ගමනාගමනයේදී රජු විසින් දඬුවම් නියම කර ඇත්ද, ඇය 'සපරිදණ්ඩා' නම් වේ. 'අත්ථභඤ්ජකෝ' යන්නෙන් කර්මපථයට පත් වූ මුසාවාදය පවසන ලදී. මෙය කර්මපථ කථාවකි. 'තම සන්තකය දීමට අකමැති බවින්' යනාදිය මුසාවාදයේ සාමාන්‍ය ස්වභාවය නිසා පවසන ලදී. සිනාසීමේ අදහසින් වුවද, රැවටීමේ අදහස පෙරදැරිව කරන්නාටම මුසාවාදය වේ. 'සුඤ්ඤභාවං' යනු ප්‍රීතියෙන් තොර බව නිසා ඇති වන හිස් බවයි. අර්ථය විකෘති වූ බැවින් හදවතට ප්‍රිය නොවේ. අසන්නා පිළිනොගන්නා විට කර්මපථය බිඳීමක් (සම්පූර්ණ වීමක්) සිදු නොවේ. නමුත් යම්කිසි සම්ඵප්පලාපයක් අංග දෙකකින් සම්පූර්ණ වන බව දත යුතුය. 'තමා වෙතට හරවා ගැනීම' සිතින්ම සිදුවන්නක් බව දත යුතුය. 'මිච්ඡා පස්සති' යනු අසත්‍යය දකියි යන්නයි.

ကောဋ္ဌာသတောတိ [Pg.81] ဖဿပဉ္စမကာဒီသု စိတ္တင်္ဂကောဋ္ဌာသေသု ယေ ကောဋ္ဌာသာ ဟောန္တိ, တတောတိ အတ္ထော. နနု စ စေတနာ ကမ္မပထေသု န ဝုတ္တာတိ ပဋိပါဋိယာ သတ္တန္နံ ကမ္မပထဘာဝေါ န ယုတ္တောတိ? န, အဝစနဿ အညဟေတုတ္တာ. န ဟိ စေတနာယ အကမ္မပထတ္တာ ကမ္မပထရာသိမှိ အဝစနံ, ကဒါစိ ပန ကမ္မပထော ဟောတိ, န သဗ္ဗဒါတိ ကမ္မပထဘာဝဿ အနိယတတ္တာ အဝစနံ. ယဒါ ပန ကမ္မပထော ဟောတိ, တဒါ ကမ္မပထရာသိသင်္ဂဟော န နိဝါရိတောတိ. ‘‘ပဉ္စ သိက္ခာပဒါ ပရိတ္တာရမ္မဏာ ဧဝါ’’တိ ဧတေန အဒိန္နာဒါနာဒီနံ သတ္တာရမ္မဏဘာဝဝိရောဓံ ‘‘သတ္တသင်္ခါတေ သင်္ခါရေ ဧဝ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိတော’’တိ သယမေဝ ပရိဟရိဿတိ. ‘‘နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာ’’တိ ပဝတ္တမာနာ ဒိဋ္ဌိ တေဘူမကဓမ္မဝိသယာဝါတိ သင်္ခါရာရမ္မဏတာ ဝုတ္တာ. ဝိပါကနိဿန္ဒဖလာနိ ယထာက္ကမံ နိရယာဒိဝိပါကဒုဂ္ဂတတာဒီနိ.

'කොට්ඨාසතෝ' යනු ඵස්සපඤ්චමක ආදී චිත්තාංග කොටස් අතුරින් යම් කොටස් කෙනෙක් වෙත්ද, ඒ කොටස් වශයෙන් යනු අර්ථයයි. 'කර්මපථයන්හි චේතනාවන් වදාරා නැත, එබැවින් පිළිවෙළින් එන සත් වැදෑරුම් (කාය, වචී) කර්මයන්ගේ කර්මපථ භාවය නුසුදුසු නොවේද?' යනුවෙන් විමසිය හැක. එය එසේ නොවේ; එය වදාරා නැත්තේ වෙනත් හේතුවක් නිසාය. චේතනාව කර්මපථයක් නොවන නිසා කර්මපථ රාශියෙහි සඳහන් නොකළා නොවේ. ඇතැම් විට එය කර්මපථයක් වන අතර, සෑම විටම එසේ නොවන බැවින්, එහි කර්මපථ භාවය අනිශ්චිත හෙයින් එසේ වදාරා නැත. යම් විටක එය කර්මපථයක් වේද, එකල්හි එය කර්මපථ රාශියට ඇතුළත් කිරීම වළක්වා නැත. 'පඤ්ච සික්ඛාපදා පරින්තා රම්මණා ඒව' (සිල්පද පහ කුඩා අරමුණු ඇත්තාහ) යන මෙම විභංග පාළි පාඨය මගින් අදත්තාදානාදී කර්මපථයන්ගේ සත්ව අරමුණු සහිත භාවයට ඇති විරෝධය, 'සත්වයන් යැයි කියනු ලබන සංස්කාරයන්ම අරභයා පවතියි' යනුවෙන් අටුවාචාරීන් වහන්සේ විසින්ම පසුව විසඳනු ඇත. 'ඖපපාතික සත්වයෝ නැතැයි' යනුවෙන් පවතින දෘෂ්ටිය තේභූමක ධර්මයන් විෂය කොට පවතින බැවින්, එය සංස්කාර අරමුණු කොට පවතින්නක් ලෙස වදාරන ලදී. විපාක හා නිස්සන්ද ඵලයන් නම් පිළිවෙළින් නරකාදී විපාකයන් සහ දුගතිගාමී බව ආදියයි.

အကုသလကမ္မပထကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අකුසල කර්මපථ කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ကုသလကမ္မပထကထာဝဏ္ဏနာ

කුසල කර්මපථ කථා වර්ණනාව

ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ပန ဝိရတိယောတိ ဧတံ ယာဟိ ဝိရတီဟိ သမ္ပယုတ္တာ စေတနာ ‘‘ကာယဝစီကမ္မာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, တာသဉ္စ ကမ္မပထဘာဝေါ ယုတ္တောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ပဋိပါဋိယာ သတ္တ စေတနာပိ ဝဋ္ဋန္တိ ဝိရတိယောပီ’’တိ. အလ္လသသမံသန္တိ ဇီဝမာနကသသမံသံ. ဝေါရောပေတာ ဟုတွာ နာဘိဇာနာမိ. ဒုဿီလျာဒါရမ္မဏာ တဒါရမ္မဏာ. ဇီဝိတိန္ဒြိယာဒိအာရမ္မဏာ ကထံ ဒုဿီလျာဒီနိ ပဇဟန္တီတိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အနဘိဇ္ဈာ…ပေ… ဝိရမန္တဿာတိ အဘိဇ္ဈံ ပဇဟန္တဿာတိ အတ္ထော. န ဟိ မနောဒုစ္စရိတာ ဝိရတိ အတ္ထိ အနဘိဇ္ဈာဒီဟေဝ တပ္ပဟာနတော.

'ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වැළකීම' යනු යම් විරතීන් (වැළකීම්) හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ චේතනාවෝ 'කාය හා වචී කර්ම' යැයි කියනු ලබද්ද, ඔවුන්ගේද කර්මපථ භාවය උචිත යැයි සලකා පවසන ලදී. එබැවින් 'පිළිවෙළින් සත් වැදෑරුම් චේතනාවෝ ද විරතීහු ද වටී (කර්මපථ වෙත්)' යැයි පසුව පවසනු ඇත. 'අල්ලසසමංසං' යනු ජීවත් වන හාවෙකුගේ අමු මස් යන්නයි. 'වොරෝපේතා හුත්වා නාභිජානාමි' යනු (ජීවිතයෙන්) තොර කළ බවක් මම නොදනිමි යන්නයි. දුශ්ශීලභාවය ආදියට අරමුණු වන දෑ ඒ සඳහා අරමුණු වේ. ජීවිතේන්ද්‍රිය ආදී අරමුණු ඇත්තෝ කෙසේ නම් දුශ්ශීලභාවය ආදිය ප්‍රහීණ කරත්ද යන්න පෙන්වීමට 'යථා පන' යනාදිය වදාරන ලදී. 'අනභිජ්ඣා...පේ... විරමන්තස්ස' යනු අභිධ්‍යාව දුරු කරන්නාට යන අර්ථයයි. මනෝ දුශ්චරිතයෙන් වෙන් වූ වෙනම විරතියක් නැත; මන්ද යත් අනභිධ්‍යාව ආදී ධර්මයන්ගෙන්ම එය ප්‍රහීණ වන බැවිනි.

ကမ္မပထသံသန္ဒနကထာဝဏ္ဏနာ

කර්මපථ සංසන්දන කථා වර්ණනාව

ကမ္မပထပ္ပတ္တာနံ ဒုဿီလျာဒီနံ အသံဝရာနံ တထာ ဒုစ္စရိတာနဉ္စ အကုသလကမ္မပထေဟိ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနမေဝ စ သုသီလျာဒီနံ သံဝရာနံ တထာ သုစရိတာနဉ္စ ကုသလကမ္မပထေဟိ အတ္ထတော နာနတ္တာဘာဝဒဿနံ. အထ ဝါ တေသံ ဖဿဒွါရာဒီဟိ အဝိရောဓဘာဝေန ဒီပနံ ကမ္မပထသံသန္ဒနန္တိ ကေစိ ဝဒန္တိ[Pg.82], တဒေတံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. န ဟိ ပဉ္စဖဿဒွါရပဉ္စအသံဝရဒွါရပဉ္စသံဝရဒွါရေသု ဥပ္ပန္နာနံ အသံဝရာနံ သံဝရာနဉ္စ ကမ္မပထတာ အတ္ထိ ပါဏာတိပါတာဒီနံ ပရသန္တကဝတ္ထုလောဘပရသတ္တာရမ္မဏဗျာပါဒအဟေတုကဒိဋ္ဌိအာဒီနဉ္စ တေသု ဒွါရေသု အနုပ္ပတ္တိတော. တိဝိဓကအာယဒုစ္စရိတာဒီနိ စ ကမ္မပထာတိ ပါကဋာ ဧဝါတိ ကိံ တေသံ ကမ္မပထေဟိ နာနတ္တာဘာဝဒဿနေန, န စ ဒုစ္စရိတာနံ သုစရိတာနဉ္စ ဖဿဒွါရာဒိဝသေန ဥပ္ပတ္တိ ဒီပိတာ, နာပိ အသံဝရာနံ သံဝရာနဉ္စ ယတော တေသံ ဖဿဒွါရာဒီဟိ အဝိရောဓဘာဝေန ဒီပနာ သိယာ, ကေဝလံ ပန ဖဿဒွါရာဒိဝသေန ဥပ္ပန္နာနံ အသံဝရာနံ သံဝရာနဉ္စ ကာယကမ္မာဒိတာ ဒီပိတာ. ယဒိ စ ဧတ္တကံ ကမ္မပထသံသန္ဒနံ, ‘‘အကုသလံ ကာယကမ္မံ ပဉ္စဖဿဒွါရဝသေန နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ ကမ္မပထသံသန္ဒနံ န သိယာ. ဧသာပိ ဆဖဿဒွါရာဒီဟိ အဝိရောဓဒီပနာတိ စေ, ဝုတ္တမေဝ ပကာရန္တရေန ဒဿေတုံ ‘‘အထ ဝါ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. သမုစ္စယတ္ထေ စ အထ ဝါ-သဒ္ဒေ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနေဝ ဒုဿီလျာဒီနိ ကာယကမ္မာဒိနာမေဟိ ဝဒန္တေဟိ မနောကမ္မဿ ဆဖဿဒွါရဝသေန ဥပ္ပတ္တိ န ဝတ္တဗ္ဗာ. န ဟိ တံ စက္ခုဒွါရာဒိဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. ယဒိ စ ကမ္မပထပ္ပတ္တာ ဧဝ အသံဝရာဒယော ဂဟိတာ, ဒုစ္စရိတေဟိ အညေသံ အသံဝရာနံ အဘာဝါ တေသဉ္စ တံတံကမ္မဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘စောပနကာယအသံဝရဒွါရဝသေန ဥပ္ပန္နော အသံဝရော အကုသလံ ကာယကမ္မမေဝ ဟောတီ’’တိအာဒိ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ဝုစ္စမာနေ ဟိ တသ္မိံ သင်္ကရော သိယာ, ဝစီမနောကမ္မာနိပိ ဟိ ကာယဒွါရေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တထာ သေသဒွါရေသုပိ ကမ္မန္တရာနီတိ.

කර්මපථයට පත් වූ දුශ්ශීල්‍යාදී අසංවරයන්ගේ සහ දුශ්චරිතයන්ගේ ද, අකුසල කර්මපථයන් හා පරමාර්ථ වශයෙන් වෙනසක් නොමැති බව පෙන්වා දීමත්; එසේම කර්මපථයට පත් වූ සුශීල්‍යාදී සංවරයන්ගේ සහ සුචරිතයන්ගේ ද, කුසල කර්මපථයන් හා අර්ථ වශයෙන් වෙනසක් නොමැති බව පෙන්වා දීමත් (මෙම සංසන්දනයෙන් අදහස් වේ). එසේ නැතහොත්, ඔවුන්ගේ ඵස්ස ද්වාරාදිය හා අවිරෝධීව පැවතීම පෙන්වා දීම කර්මපථ සංසන්දනය යැයි ඇතැම්හු පවසති. ඒ පිළිබඳව විමසා බැලිය යුතුය. පංච ඵස්ස ද්වාර, පංච අසංවර ද්වාර හා පංච සංවර ද්වාරයන්හි උපදින අසංවරයන්ගේ හෝ සංවරයන්ගේ කර්මපථ භාවයක් නැත; මන්ද යත් ප්‍රාණාතිපාතාදිය හෝ පරසන්තක වස්තු කෙරෙහි ලෝභය, පරසත්වයන් අරමුණු වූ ව්‍යාපාදය සහ අහේතුක දෘෂ්ටිය ආදිය එම ද්වාරයන්හි හමු නොවන බැවිනි. ත්‍රිවිධ කාය දුශ්චරිතාදිය කර්මපථයන් ලෙස ප්‍රකට බැවින්, ඔවුන්ගේ කර්මපථයන් හා ඇති අනන්‍යතාව පෙන්වීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? තවද දුශ්චරිතයන්ගේ හා සුචරිතයන්ගේ උප්පත්තිය ඵස්ස ද්වාරාදිය ඇසුරින් පෙන්වා නැත. අසංවරයන්ගේ හා සංවරයන්ගේ ද එසේමය. එසේ නම් ඔවුන්ගේ ඵස්ස ද්වාරාදිය හා අවිරෝධී බවක් කෙසේ පෙන්විය හැකිද? කේවල වශයෙන් ඵස්ස ද්වාරාදිය ඇසුරින් උපන් අසංවර සංවරයන්ගේ කායකර්ම බව ආදිය පමණක් පෙන්වා ඇත. ඉදින් සංසන්දනය එපමණක් නම්, 'අකුසල කායකර්මය පංච ඵස්ස ද්වාරයන්ගෙන් නූපදියි' යනාදී කර්මපථ සංසන්දනයක් නොවනු ඇත. මෙයද ද්වාර හය හා අවිරෝධය පෙන්වීමක් යැයි පවසන්නේ නම්, වදාරන ලද කරුණම වෙනත් ක්‍රමයකින් පෙන්වීමට 'අථ වා' (තවද) යනුවෙන් නොකිව යුතුය. තවද 'අථ වා' යන්න සමුච්චයාර්ථයේ ගන්නේ නම්, කර්මපථයට පත් වූ දුශ්ශීල්‍යාදියම කායකර්ම ආදී නම්වලින් හඳුන්වන්නන් විසින් මනෝකර්මයේ උප්පත්තිය ෂඩ් ඵස්ස ද්වාරයන්ගෙන් සිදුවන බව නොකිව යුතුය. මන්ද එය චක්ඛු ද්වාරාදියෙන් නූපදින බැවිනි. ඉදින් කර්මපථයට පත් වූ අසංවරයන්ම ගත්තේ නම්, දුශ්චරිතයන්ගෙන් තොර අසංවරයන් නොමැති බැවින් සහ ඔවුන්ගේ ඒ ඒ කර්මභාවය පවසා ඇති බැවින්, 'කය සොලවන අසංවර ද්වාරයෙන් උපන් අසංවරය අකුසල කායකර්මයක්ම වේ' යනාදිය නොකිව යුතුව තිබුණි. එසේ පවසන්නේ නම් එහි මිශ්‍ර වීමක් (සංකරයක්) සිදු වේ; මන්ද වචී කර්ම හා මනෝ කර්මයන්ද කාය ද්වාරයෙහි උපදින බැවිනි. එමෙන්ම සෙසු ද්වාරයන්හි ද අන්‍ය කර්මයන් උපදියි.

အထ ပန ဒွါရန္တရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ကမ္မန္တရမ္ပိ တံဒွါရိကကမ္မမေဝ သိယာ, ‘‘တိဝိဓံ ကာယဒုစ္စရိတံ အကုသလံ ကာယကမ္မမေဝါ’’တိအာဒိ, ‘‘အကုသလံ ကာယကမ္မံ စောပနကာယအသံဝရဒွါရဝသေန ဝါစာအသံဝရဒွါရဝသေန စ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ စ ဝိရုဇ္ဈေယျ. ဒုစ္စရိတာနဉှိ အညဒွါရစရဏံ အတ္ထိ, န စဿ ဒွါရန္တရုပ္ပန္နံ ကမ္မန္တရံ ဟောတီတိ. တသ္မာ ဟေဋ္ဌာ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနံ ဧဝ ကာယကမ္မာဒိဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ သေသာနဉ္စ တံတံဒွါရုပ္ပန္နာနံ ကုသလာကုသလာနံ ဒွါရသံသန္ဒနေ တံတံဒွါရပက္ခိကဘာဝဿ ကတတ္တာ ဣဓ ကမ္မပထံ အပ္ပတ္တာနဉ္စ စေတနာဘာဝတော အကမ္မာနဉ္စ အသံဝရာနံ သံဝရာနဉ္စ ဘဇာပိယမာနာနံ ကမ္မပထာနံ ဝိယ ကာယကမ္မာဒိတာဒီပနံ, ကမ္မပထပ္ပတ္တာနံ တိဝိဓကာယဒုစ္စရိတာဒီနံ တိဝိဓကာယသုစရိတာဒီနဉ္စ ဒွါရန္တရစရဏေပိ ကာယကမ္မာဒိဘာဝါဝိဇဟနဒီပနံ, ယထာပကာသိတာနဉ္စ ကမ္မပထဘာဝံ ပတ္တာနံ [Pg.83] အပတ္တာနဉ္စ အကုသလကာယကမ္မာဒီနဉ္စ ကုသလကာယကမ္မာဒီနဉ္စ ဖဿဒွါရာဒီဟိ ဥပ္ပတ္တိပကာသနဉ္စ ကမ္မပထသံသန္ဒနံ နာမ. ကသ္မာ? အကမ္မပထာနံ ကမ္မပထေသု ကမ္မပထာနဉ္စ အကမ္မပထေသု သမာနနာမတာဝသေန, ကမ္မပထာနံ ကမ္မပထေသု သာမညနာမာဝိဇဟနဝသေန, ဥဘယေသဉ္စ ဥပ္ပတ္တိဝသေန ဒွါရေသု ဧတ္ထ သံသန္ဒိတတ္တာ.

නැතහොත්, වෙනත් ද්වාරයක උපදින අන්‍ය කර්මයක් වුවද එම ද්වාරයට අයත් කර්මයක්ම වන්නේ නම්, 'ත්‍රිවිධ කාය දුශ්චරිතය අකුසල කායකර්මයක්ම වේ' යනාදියත්, 'අකුසල කායකර්මය කය සොලවන අසංවර ද්වාරයෙන් හෝ වචී අසංවර ද්වාරයෙන් උපදියි' යනාදියත් එකිනෙකට පරස්පර වනු ඇත. දුශ්චරිතයන්ගේ අන්‍ය ද්වාරයන්හි හැසිරීමක් පවතියි, එහෙත් වෙනත් ද්වාරයක උපන් පමණින් එය වෙනත් කර්මයක් නොවේ. එබැවින් ඉහතින් කර්මපථයට පත් වූවන්ගේම කායකර්ම ආදී භාවය පවසා ඇති බැවින් සහ සෙසු ද්වාරයන්හි උපන් කුසලාකුසලයන් ඒ ඒ ද්වාරයන්ට පක්ෂපාතී බව පෙන්වා ඇති බැවින්, මෙහිදී කර්මපථයට පත් නොවූ, චේතනා ස්වභාවයෙන් යුත්, එහෙත් කර්මපථ නොවන අසංවර සංවරයන් කායකර්ම ආදී ලෙස පෙන්වීමත්; කර්මපථයට පත් වූ ත්‍රිවිධ කාය දුශ්චරිතයන් හා ත්‍රිවිධ කාය සුචරිතයන් වෙනත් ද්වාරයක හැසිරුණ ද ඔවුන්ගේ කායකර්ම ආදී භාවය අත් නොහරින බව පෙන්වීමත්; ප්‍රකාශිත පරිදි කර්මපථ භාවයට පත් වූ හා පත් නොවූ අකුසල කායකර්මයන්ගේ හා කුසල කායකර්මයන්ගේ ඵස්ස ද්වාරාදියෙන් උප්පත්තිය පෙන්වීමත් 'කර්මපථ සංසන්දනය' නම් වේ. එයට හේතුව කුමක්ද? කර්මපථ නොවන දුශ්චරිතාදිය කර්මපථයන්හි ද, කර්මපථයන් අකර්මපථයන්හි ද සමාන නාමයන්ගෙන් හැඳින්වීමත්; කර්මපථයන් කර්මපථයන්හිම සාමාන්‍ය නාමයන් අත් නොහැර පෙන්වීමත්; මෙම දෙවර්ගයේම ද්වාරයන්හි උප්පත්තිය මෙහි සංසන්දනය කොට දක්වා ඇති බැවිනි.

တတ္ထ တိဝိဓကမ္မဒွါရဝသေန ဥပ္ပန္နာနံ ကမ္မာနံ ဉာတကမ္မဘာဝတာယ တံတံကမ္မဘာဝဿ အဝစနီယတ္တာ ကမ္မဒွါရေသု တေသံ ဥပ္ပတ္တိယာ စ ဝုတ္တတ္တာ ပဉ္စဝိညာဏဒွါရဝသေန အသံဝရာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိပရိယာယဝစနာဘာဝတော စ ကမ္မဒွါရဝိညာဏဒွါရာနိ ဝိရဇ္ဈိတွာ ‘‘ပဉ္စဖဿဒွါရဝသေန ဟိ ဥပ္ပန္နော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘ယမ္ပိဒံ စက္ခုသမ္ဖဿပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ ဝါ’’တိအာဒိနာ ‘‘စက္ခုသမ္ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာက္ခန္ဓော အတ္ထိ ကုသလော’’တိအာဒိနာ စ ပဉ္စဖဿဒွါရဝသေန အသံဝရာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိပရိယာယော ဝုတ္တော, န စ ‘‘ယမိဒံ စက္ခုဝိညာဏပစ္စယာ’’တိအာဒိဝစနံ အတ္ထီတိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘စက္ခုဝိညာဏသဟဇာတော ဟိ ဖဿော စက္ခုသမ္ဖဿော’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁ ကမ္မကထာ; မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၈၆). တေန ဟိ အသံဝရာနံ သံဝရာနဉ္စ စက္ခုသမ္ဖဿာဒီဟိ အသဟဇာတတ္တာ မနောသမ္ဖဿသဟဇာတာနဉ္စ စက္ခုသမ္ဖဿဒွါရာဒိဝသေန ဥပ္ပတ္တိ ဒီပိတာတိ. ‘‘သော ဟိ ကာယဒွါရေ စောပနံ ပတ္တော အကုသလံ ကာယကမ္မံ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ‘‘စောပနကာယအသံဝရဒွါရဝသေန ဥပ္ပန္နော အကုသလံ ကာယကမ္မမေဝ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ စ ဝစီကမ္မာဒီနဉ္စ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနံ အသံဝရဘူတာနံ ကာယကမ္မာဒိဘာဝေ အာပန္နေ ‘‘စတုဗ္ဗိဓံ ဝစီဒုစ္စရိတံ အကုသလံ ဝစီကမ္မမေဝ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ အပဝါဒေန နိဝတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ပုဗ္ဗေ ဒဿိတေသု အသံဝရဝိနိစ္ဆယေသု ဒုတိယဝိနိစ္ဆယေသု စ န ကောစိ ဝိရောဓော. န ဟိ ဝစီကမ္မာဒိဘူတော စောပနကာယအသံဝရော ကာယကမ္မာဒိ ဟောတီတိ.

එහි (කර්මපථ සංසන්දන කථාවෙහි), ත්‍රිවිධ කර්ම ද්වාරයන්ගේ වශයෙන් උපන්නා වූ කර්මයන්ගේ (ප්‍රකට) කර්ම භාවය දැනගත හැකි බැවින් ඒ ඒ කර්ම ස්වභාවයන් වෙන් වශයෙන් කිව යුතු නොවන නිසාත්, කර්ම ද්වාරයන්හි එම කර්මයන්ගේ උත්පත්තිය (කලින්ම) වදාරා ඇති බැවින් ද, පංච විඤ්ඤාණ ද්වාරයන්ගේ වශයෙන් අසංවරාදියෙහි උත්පත්ති ක්‍රමයක් (පර්යාය වචනයක්) නොමැති බැවින් ද, කර්ම ද්වාර හා විඤ්ඤාණ ද්වාරයන් මඟ හැර 'පංච ඵස්ස ද්වාරයන්ගේ වශයෙන් උපන්නේය' යනාදිය වදාරන ලදී. 'ඇසෙහි ස්පර්ශය ප්‍රත්‍ය කොට යම් සැප වේදනාවක් උපදී ද' යනාදියෙන් හා 'චක්ඛුසම්ඵස්ස ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් කුසල් වූ වේදනා ස්කන්ධයක් ඇත්තේය' යනාදියෙන් පංච ඵස්ස ද්වාරයන්ගේ වශයෙන් අසංවරාදියෙහි උත්පත්ති ක්‍රමය වදාරන ලද නමුත්, 'චක්ඛු විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍යයෙන්' යනුවෙන් වචනයක් (පැහැදිලිව) නොමැත. 'චක්ඛු විඤ්ඤාණය හා සමඟ උපන් ස්පර්ශය චක්ඛුසම්ඵස්සය වේ' යනාදිය ද එසේම වදාරන ලදී. එබැවින් අසංවර හා සංවරයන් චක්ඛුසම්ඵස්ස ආදිය සමඟ එක්ව නූපදින බැවින් ද, මනෝසම්ඵස්සය හා සමඟ උපන් (සංවර අසංවරයන්ගේ) චක්ඛුසම්ඵස්ස ද්වාරාදිය වශයෙන් උත්පත්තිය පෙන්වා දෙන ලදී. 'ඔහු කාය ද්වාරයෙහි චලනයට (සසල වීමට) පැමිණි කල්හි අකුසල කාය කර්මයක් වෙයි' යනාදියෙන් ද, 'චලනය වූ කාය අසංවර ද්වාරය වශයෙන් උපන් අකුසල කාය කර්මයම වෙයි' යනාදියෙන් ද, කර්මපථයට පැමිණි අසංවර ස්වභාව ඇති වාග් කර්මාදිය කාය කර්මාදී භාවයට පත් වූ කල්හි 'සිවු වැදෑරුම් වාග් දුශ්චරිතය අකුසල වාග් කර්මයම වෙයි' යනාදී වූ ව්‍යතිරේක වචනයෙන් එම කාය කර්මාදී නාමය වැළැක්වීම දත යුතුය. මෙසේ කිරීමෙන් පෙර දැක්වූ අසංවර විනිශ්චයන්හි හා දෙවන විනිශ්චයන්හි කිසිදු පරස්පරතාවයක් නොමැත. වාග් කර්මාදියෙන් හටගත් ශරීර චලනය (කාය අසංවරය) කාය කර්මාදිය නොවන බැවිනි.

အကုသလံ မနောကမ္မံ ပန ဆဖဿဒွါရဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ကာယဝစီဒွါရေသု စောပနံ ပတ္တံ အကုသလံ ကာယဝစီကမ္မံ ဟောတီတိ ဧတ္ထ ကိံ တံ အကုသလံ မနောကမ္မံ နာမ, ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတနယေန စ ကာယဝစီဒွါရေသု ဥပ္ပန္နံ တိဝိဓံ မနောဒုစ္စရိတံ စောပနံ အပ္ပတ္တံ သဗ္ဗာကုသလဉ္စ. ယဒိ ဧဝံ တဿ ကာယဝစီကမ္မဘာဝေါ နတ္ထီတိ ‘‘စောပနပ္ပတ္တံ ကာယဝစီကမ္မံ ဟောတီ’’တိ န ယုဇ္ဇတီတိ[Pg.84]? နော န ယုဇ္ဇတိ စောပနပ္ပတ္တံ ကာယေ ဝါစာယ စ အကုသလံ ကမ္မံ ဟောတီတိ အတ္ထသိဒ္ဓိတော. ကမ္မံ ပန ဟောန္တံ ကိံ ကမ္မံ ဟောတီတိ? မနောကမ္မမေဝ ဟောတီတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – စောပနပ္ပတ္တံ အကုသလံ ကာယဒွါရေ ဝစီဒွါရေ စ မနောကမ္မံ ဟောတီတိ. အထ ဝါ တံ-သဒ္ဒဿ မနောကမ္မေန သမ္ဗန္ဓံ အကတွာ ဆဖဿဒွါရဝသေန ယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တန္တိ ယထာဝုတ္တဥပ္ပာဒမတ္တပရိစ္ဆိန္နေန သမ္ဗန္ဓော ကာတဗ္ဗော. ကိံ ပန တန္တိ? ကမ္မကထာယ ပဝတ္တမာနတ္တာ ကမ္မန္တိ ဝိညာယတိ, တဉ္စ မနောသမ္ဖဿဒွါရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမ္ပိ တိဝိဓံ ကမ္မံ ဟောတီတိ. ယထာ တံ ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ကာယဝစီဒွါရေသု စောပနံ ပတ္တ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နိယမဿ အကတတ္တာ စောပနပ္ပတ္တိ ဥပလက္ခဏဘာဝေန ကာယဝစီကမ္မနာမသာဓိကာဝ, န ပန သဗ္ဗမ္ပိ စောပနပ္ပတ္တံ ကာယဝစီကမ္မမေဝ, နာပိ ကုသလပက္ခေ စောပနံ အပ္ပတ္တံ ကာယဝစီကမ္မံ န ဟောတီတိ အယမတ္ထော သိဒ္ဓေါဝ ဟောတီတိ.

අකුසල මනෝ කර්මය සය වැදෑරුම් ඵස්ස ද්වාරයන්ගේ වශයෙන් උපදී; එය කාය වාග් ද්වාරයන්හි චලනයට පැමිණි කල්හි අකුසල කාය වාග් කර්මයක් වෙයි. මෙහි අකුසල මනෝ කර්මය නම් කුමක්ද? යත්: යට දැක්වූ ක්‍රමයට කාය වාග් ද්වාරයන්හි උපන්නා වූ තෙවැදෑරුම් මනෝ දුශ්චරිතය ද, චලනයට පත් නොවූ සියලු අකුසලය ද වේ. ඉදින් එසේ නම්, එහි කාය වාග් කර්ම භාවයක් නොමැති බැවින් 'චලනයට පැමිණි කාය වාග් කර්මය වෙයි' යන්න නොගැලපෙන්නේ නොවේද? නැත, එය නොගැලපෙන්නේ නොවේ; චලනයට පත් වූ කල්හි කයෙහි හෝ වචනයෙහි අකුසල කර්මයක් වේය යන අර්ථය සිද්ධ වන බැවිනි. එසේ කර්මයක් වන්නේ නම්, එය කුමන කර්මයක් වේද? එය මනෝ කර්මයම වෙයි. මෙයින් අදහස් කළේ: කාය වාග් ද්වාරයන්හි චලනයට පත් වූ අකුසල මනෝ කර්මයක් වන බවයි. නැතහොත්, 'තං' යන වචනය මනෝ කර්මය හා සම්බන්ධ නොකොට, සය වැදෑරුම් ඵස්ස ද්වාරයන්ගේ වශයෙන් යමක් උපදී ද, එය වදාරන ලද උත්පත්ති මාත්‍රයෙන් පරිච්ඡේද කරන ලද (කර්මය) හා සම්බන්ධ කළ යුතුය. එසේ නම් 'තං' යනු කුමක්ද? කර්ම කථාව පවතින බැවින් එය 'කර්මය' යැයි දත යුතුය. එය මනෝ සම්ඵස්ස ද්වාරයෙහි උපදින කල්හි ද තෙවැදෑරුම් කර්මයක් වෙයි. එය යම් පරිද්දකින් වේ ද, එය පෙන්වීමට 'කාය වාග් ද්වාරයන්හි චලනයට පැමිණි' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි (ඒකාන්තයෙන්ම මෙසේමය කියා) නියමයක් නොකළ බැවින්, චලනයට පැමිණීම උපලක්ෂණයක් වශයෙන් කාය වාග් කර්ම යන නාමය සාදා දීමක් පමණක් වන අතර, චලනය වූ සියල්ලම කාය වාග් කර්මයම නොවන බවත්, කුසල පක්ෂයෙහි චලනය නොවූ දෑ කාය වාග් කර්ම නොවේය යන අර්ථය ද සිද්ධ වන බවත් දත යුතුය.

အထ ဝါ တန္တိ တံ ဆဖဿဒွါရဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ မနောကမ္မန္တိ သဗ္ဗံ မနသာပိ နိပ္ဖဇ္ဇမာနံ ကမ္မံ မနောကမ္မန္တိ စောဒကာဓိပ္ပာယေန ဂဟေတွာ ဝဒတိ, န ပုဗ္ဗေ ဒဿိတမနောကမ္မန္တိ. ယော ဟိ ပရဿ အဓိပ္ပာယော ‘‘မနသာ နိပ္ဖတ္တိတော သဗ္ဗေန မနောကမ္မေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ, န ကာယဝစီကမ္မေနာ’’တိ, တံ နိဝတ္တေတွာ ကမ္မတ္တယနိယမံ ဒဿေတုံ ဣဒမာရဒ္ဓံ ‘‘တံ ကာယဝစီဒွါရေသု စောပနံ ပတ္တ’’န္တိအာဒိ. ဧတ္ထ စ သင်္ကရာဘာဝေါ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. အထ ဝါ ကမ္မန္တိ အဝိသေသေန ကမ္မသဒ္ဒမတ္တေန သမ္ဗန္ဓံ ကတွာ ယထာဝုတ္တော ကမ္မပ္ပဘေဒေါ ယထာ ဟောတိ, တံ ပကာရံ ဒဿေတိ. အသင်္ကရော စ ဝုတ္တနယောဝ. ယံ ပန ဝဒန္တိ ‘‘ကာယဝစီကမ္မသဟဇာတာ အဘိဇ္ဈာဒယော ယဒါ စေတနာပက္ခိကာ ဟောန္တိ, တဒါ တာနိ မနောကမ္မာနိ ကာယဝစီကမ္မာနိ ဟောန္တီ’’တိ, တဉ္စ န, စေတနာပက္ခိကာနံ မနောကမ္မတ္တာဘာဝါ. အဗ္ဗောဟာရိကတ္တေ စ မနောကမ္မတာ သုဋ္ဌုတရံ နတ္ထိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘အဗ္ဗောဟာရိကာ ဝါ’’တိ. တသ္မာ မနောကမ္မဿ ကာယဝစီကမ္မတာ န ဝတ္တဗ္ဗာ. အဘိဇ္ဈာဒိကိရိယာကာရိကာယ ဧဝ စေတနာယ သမ္ပယုတ္တာ အဘိဇ္ဈာဒယော မနောကမ္မံ, န ပါဏာတိပါတာဒိကာယဝစီကိရိယာကာရိကာယာတိ ဘိယျောပိ တေသံ မနောကမ္မတာတိ န တေသံ မနောကမ္မာနံ သတံ ကာယဝစီကမ္မတာ ဝတ္တဗ္ဗာတိ. ဧဝံ ကမ္မာနံ ဒွါရေသု ဒွါရာနဉ္စ ကမ္မေသု အနိယတတ္တာ ဒွါရနိဗန္ဓနံ န ကတံ. ဣဒါနိ အကတေပိ စ ဒွါရနိဗန္ဓနေ ယေသံ ဒွါရာနံ ဝသေန ဣဒံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တေသံ တံတံဒွါရကမ္မပထာနဉ္စ ဝသေန ဥပ္ပတ္တိယာ ယထာဘဋ္ဌပါဠိယာ ဝုတ္တာယ [Pg.85] စ ဒီပနတ္ထံ ‘‘တတ္ထ ကာမာဝစရ’’န္တိအာဒိမာဟ. စိတ္တံ တိဝိဓကမ္မဒွါရဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဣဒံ မနောကမ္မဒွါရဘူတဿ တေန သဘာဝေန ဥပ္ပတ္တိံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. ယထာ ဝါ စိတ္တံ စိတ္တာဓိပတေယျန္တိ သမ္ပယုတ္တဝသေန ဝုစ္စတိ, ဧဝမိဓာပီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. စောပနဒွယရဟိတဿ မနောပဗန္ဓဿ မနောကမ္မဒွါရဘာဝေ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ.

නැතහොත් 'තං' යන්නෙන් එම සය වැදෑරුම් ඵස්ස ද්වාරයන්ගෙන් උපදින මනෝ කර්මය යන්න, සිතින් නිපදවෙන සියලු කර්ම මනෝ කර්ම යැයි චෝදකයාගේ අදහසින් පවසා ඇත; පෙර දැක්වූ මනෝ කර්මය නොවේ. 'සිතින් නිපදවන ලද සියල්ල මනෝ කර්මයෙන්ම විය යුතුය, කාය වාග් කර්මයෙන් නොවේ' යන පරමතය බැහැර කොට කර්ම තුනෙහි නියමය පෙන්වීමට 'එය කාය වාග් ද්වාරයන්හි චලනයට පැමිණි' යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. මෙහි ද (කර්මයන්) මිශ්‍ර නොවන බව පෙර ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. නැතහොත් 'කර්මය' යන සාමාන්‍ය වචනය හා සම්බන්ධ කොට වදාරන ලද කර්ම ප්‍රභේදයන් යම් පරිද්දකින් වේ ද, ඒ ආකාරය පෙන්වා දෙයි. එහි ද අසංකර භාවය පෙර පරිදිමය. යම්කිසිවෙක් පවසන්නේ නම් 'කාය වාග් කර්ම හා සහජාත වූ අභිජ්ඣා ආදිය යම් කලෙක චේතනා පක්ෂයෙහි වේ ද, එකල්හි එම මනෝ කර්ම කාය වාග් කර්ම වේ' යැයි පවසත් ද, එය නිවැරදි නොවේ; චේතනා පක්ෂයෙහි වූ අභිජ්ඣා ආදියෙහි මනෝ කර්ම භාවයක් නොමැති බැවිනි. ඒවා 'අව්‍යවහාරික' (අතිශයින් සියුම්/ගණනයට නොගත හැකි) බැවින් එහි මනෝ කර්ම භාවය වඩාත් නොමැත. 'අව්‍යවහාරික වේ' යැයි ආචාර්යවරුන් විසින් පවසා ඇත්තේ ද එබැවිනි. එබැවින් මනෝ කර්මය කාය වාග් කර්මයක් යැයි නොකිය යුතුය. අභිජ්ඣා ආදී ක්‍රියාවන් සිදු කරන චේතනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ අභිජ්ඣා ආදිය මනෝ කර්ම වන අතර, ප්‍රාණාතිපාතාදී කාය වාග් ක්‍රියා සිදු කරන චේතනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ අභිජ්ඣා ආදිය මනෝ කර්ම නොවේ යැයි පැවසීමෙන්, ඒවායේ මනෝ කර්ම භාවය වඩාත් තහවුරු වන බැවින්, මනෝ කර්ම වන ඒ අභිජ්ඣා ආදියට කාය වාග් කර්ම යැයි නොකිය යුතුය. මෙසේ කර්මයන් ද්වාරයන්හි ද ද්වාරයන් කර්මයන්හි ද ස්ථිර නොවන බැවින් ද්වාරයන්ටම බැඳීමක් (ද්වාර නිබන්ධනයක්) නොකරන ලදී. දැන්, ද්වාර නිබන්ධනයක් නොකළ ද, යම් ද්වාරයන්ගේ වශයෙන් මේ සිත උපදී ද, එම ද්වාරයන්ගේ හා ඒ ඒ ද්වාරයන්හි උපදින කර්මපථයන්ගේ වශයෙන් උත්පත්තිය පෙන්වීමට 'එහි කාමාවචර' යනාදිය වදාරන ලදී. 'සිත තෙවැදෑරුම් කර්ම ද්වාර වශයෙන් උපදී' යන්න මනෝ කර්ම ද්වාර වූ සිතේ ස්වභාවයෙන්ම උත්පත්තිය ගෙන වදාරන ලද්දකි. එසේම 'සිත සිතට අධිපති වේ' යැයි සම්ප්‍රයුක්ත වශයෙන් පවසන්නාක් මෙන් මෙහි ද දත යුතුය. චලන දෙකෙන් තොර වූ මනෝ ප්‍රබන්ධයේ මනෝ කර්ම ද්වාර භාවය ගැන කිව යුතුම දෙයක් නැත.

ကမ္မပထသံသန္ဒနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කර්මපථ සංසන්දන කථාවෙහි වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

ဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ද්වාර කථාවෙහි වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

အယံ ယောဇနာတိ ‘‘ရူပါရမ္မဏံ ဝါ…ပေ… ဓမ္မာရမ္မဏံ ဝါ’’တိ ဧတေန သဟ ‘‘ယံ ယံ ဝါ ပနာ’’တိ ဧတဿ အယံ သမ္ဗန္ဓောတိ အတ္ထော. ကော ပနာယံ သမ္ဗန္ဓောတိ? ယေန ဝစနာနိ အညမညံ သမ္ဗဇ္ဈန္တိ, တံ ပုဗ္ဗာပရဝစနေ ပယောဇနံ သမ္ဗန္ဓော. ဣဓ စ သဗ္ဗာရမ္မဏတာဒိဒဿနံ ‘‘ရူပါရမ္မဏံ ဝါ…ပေ… ဓမ္မာရမ္မဏံ ဝါ’’တိ ဧတဿ အနန္တရံ ‘‘ယံ ယံ ဝါ ပနာ’’တိ ဧတဿ ဝစနေ ပယောဇနံ ယောဇနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တတ္ထ ‘‘ရူပါရမ္မဏံ ဝါ…ပေ… ဓမ္မာရမ္မဏံ ဝါ အာရဗ္ဘာ’’တိ ဧတ္တကေန အာပန္နံ ဒေါသံ ဒဿေတွာ တန္နိဝတ္တနဝသေန ‘‘ယံ ယံ ဝါ ပနာ’’တိ ဧတဿ ပယောဇနံ ဒဿေတုံ ‘‘ဟေဋ္ဌာ’’တိအာဒိမာဟ. ဒုတိယေ အတ္ထဝိကပ္ပေ ‘‘ယံ ယံ ဝါပနာ’’တိ ဧတေန အပ္ပဓာနမ္ပိ ရူပါဒိံ အာကဍ္ဎတိ. န ဟိ ပဓာနဿ စိတ္တဿ အတ္တနောယေဝ အာရမ္မဏဘာဝေါ အတ္ထီတိ. ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနာတိ သဗ္ဗာရမ္မဏတာဒိနယေန. ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတမေဝ ဂဟိတန္တိ ဝတွာ တဿ ဝစနေ ပယောဇနံ ဒဿေတုံ ‘ရူပံ ဝါ…ပေ… ဣဒံ ဝါ ဣဒံ ဝါ အာရဗ္ဘာ’တိ ကထေတုံ ဣဒံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဣဒံ ဝါ ဣဒံ ဝါတိ ဧတံ သဗ္ဗာရမ္မဏတာဒိံ သန္ဓာယ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙය යෝජනාවයි: 'රූපාරම්මණං වා...ප... ධම්මාරම්මණං වා' යන මේ පාඨය සමඟ 'යං යං වා පනා' යන මේ පාඨයේ සම්බන්ධය මෙසේ බව අර්ථයයි. ඒ සම්බන්ධය කුමක්ද? යම් ප්‍රයෝජනයක් නිසා වචන එකිනෙකට සම්බන්ධ වේද, පූර්ව හා අපර වචන අතර පවතින ඒ ප්‍රයෝජනය සම්බන්ධයයි. මෙහිදී 'රූපාරම්මණං වා...ප... ධම්මාරම්මණං වා' යන මේ පාඨයට පසුව 'යං යං වා පනා' යන මේ පාඨය පැවසීමේ ප්‍රයෝජනය සියලු අරමුණු බව දැක්වීම ආදිය බවත්, එයම යෝජනාව බවත් දත යුතුය. එහි 'රූපාරම්මණං වා...ප... ධම්මාරම්මණං වා ආරබ්භ' යන මෙපමණ පාඨයකින් පැමිණි දෝෂය දක්වා, එය දුරු කිරීමේ වශයෙන් 'යං යං වා පනා' යන මෙහි ප්‍රයෝජනය දැක්වීමට 'හෙට්ඨා' යනාදිය වදාළහ. දෙවන අර්ථ විකල්පයේදී 'යං යං වා පනා' යන්නෙන් අප්‍රධාන වූ ද රූපාදිය ලබා ගනියි. ප්‍රධාන වූ සිතට තමාම අරමුණක් වීමක් නැති බැවිනි. 'පෙර කියන ලද ක්‍රමයෙන්' යනු සියලු අරමුණු බව ආදී ක්‍රමයෙනි. මහා අටුවාවෙහි මෙසේ සඳහන් වේ: 'යට පවසන ලද්දම පවසන ලදැයි කියා, එහි ප්‍රයෝජනය දැක්වීමට රූපං වා...ප... ඉදං වා ඉදං වා ආරබ්භ' යැයි කියන ලදී. එහි 'ඉදං වා ඉදං වා' යනු සියලු අරමුණු බව ආදිය අරභයා පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය.

ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရကထာ

ධම්මුද්දේසවාර කථාව.

ဖဿပဉ္စမကရာသိဝဏ္ဏနာ

ඵස්සපඤ්චමක රාශි වර්ණනාව.

အာစရိယာနန္တိ ရေဝတာစရိယဿ. န ပနေတံ သာရတော ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ ဖဿာဒီနံ ကာမာဝစရာဒိဘာဝဒဿနတ္ထံ ဣဒမာရဒ္ဓံ, ကိန္တု တသ္မိံ သမယေ ဖဿာဒိသဘာဝဒဿနတ္ထန္တိ.

'ආචරියානං' යනු රේවත ආචාර්යයන් වහන්සේ පිළිබඳවයි. එහෙත් මෙය සාරයක් ලෙස නොගත යුතුය. මක්නිසාද යත්, ඵස්ස ආදියේ කාමාවචර බව ආදිය දැක්වීමට මෙය ආරම්භ නොකළ අතර, ඒ අවස්ථාවේ පවතින ඵස්සාදීන්ගේ ස්වභාවය දැක්වීම සඳහාම මෙය ආරම්භ කරන ලද්දක් බැවිනි.

စိတ္တဿ ပဌမာဘိနိပါတတ္တာတိ သဗ္ဗေ စေတသိကာ စိတ္တာယတ္တာ စိတ္တကိရိယာဘာဝေန ဝုစ္စန္တီတိ ဖဿော ‘‘စိတ္တဿ ပဌမာဘိနိပါတော’’တိ ဝုတ္တော. ကာမံ [Pg.86] ဥပ္ပန္နဖဿော ပုဂ္ဂလော စိတ္တစေတသိကရာသိ ဝါ အာရမ္မဏေန ဖုဋ္ဌော ဖဿသဟဇာတာယ ဝေဒနာယ တံသမကာလမေဝ ဝေဒေတိ, ဖဿော ပန ဩဘာသဿ ပဒီပေါ ဝိယ ဝေဒနာဒီနံ ပစ္စယဝိသေသော ဟောတီတိ ပုရိမကာလော ဝိယ ဝုတ္တော. ဂေါပါနသီနံ ဥပရိ တိရိယံ ဌပိတကဋ္ဌံ ပက္ခပါသော. ကဋ္ဌဒွယာဒိ ဝိယ ဧကဒေသေန ဧကပဿေန အနလ္လီယမာနောပိ ရူပေန သဟ ဖဿဿ သာမညံ အနလ္လီယမာနံ သံဃဋ္ဋနမေဝ, န ဝိသယဘာဝေါ, သံဃဋ္ဋနဉ္စ ဖဿဿ စိတ္တာရမ္မဏာနံ သန္နိပတနဘာဝေါ ဧဝ. ဝတ္ထာရမ္မဏသန္နိပါတေန သမ္ပဇ္ဇတီတိ သံဃဋ္ဋနသမ္ပတ္တိကော ဖဿော. ပါဏိဒွယဿ သန္နိပါတော ဝိယ စိတ္တာရမ္မဏသန္နိပါတော ဖဿော စိတ္တဿ အာရမ္မဏေ သန္နိပတိတပ္ပဝတ္တိယာ ပစ္စယော ဟောတီတိ ကိစ္စဋ္ဌေနေဝ ရသေန သံဃဋ္ဋနရသော. တထာ ပစ္စယဘာဝေါ ဟိ တဿ ဖဿဿ သံဃဋ္ဋနကိစ္စန္တိ. ယထာ ဟိ ပါဏိယာ ပါဏိမှိ သံဃဋ္ဋနံ တဗ္ဗိသေသဘူတာ ရူပဓမ္မာ, ဧဝံ စိတ္တဿ အာရမ္မဏေ သံဃဋ္ဋနံ တဗ္ဗိသေသဘူတော ဧကော စေတသိကဓမ္မော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စိတ္တေယေဝါတိ ဧတေန စေတသိကသဘာဝတံ ဝတ္ထာရမ္မဏေဟိ အသံသဋ္ဌံ သံဃဋ္ဋနံ ဝေဒနာယ ဒဿေတိ, န ပန ဝတ္ထုနိဿယတံ ပဋိက္ခိပတိ. တဿ ဖဿဿ ကာရဏဘူတော တဒနုရူပေါ သမန္နာဟာရော တဇ္ဇာသမန္နာဟာရော. ဣန္ဒြိယဿ တဒဘိမုခဘာဝေါ အာဝဇ္ဇနာယ စ အာရမ္မဏကရဏံ ဝိသယဿ ပရိက္ခတတာ အဘိသင်္ခတတာ ဝိညာဏဿ ဝိသယဘာဝကရဏန္တိ အတ္ထော.

'සිතෙහි පළමු වැටීම බැවින්' යනු සියලු චෛතසිකයන් සිතට යටත් වූ, සිතේ ක්‍රියාකාරීත්වයන් ලෙස හඳුන්වනු ලබන බැවින්, ඵස්සය 'සිතෙහි පළමු වැටීම' යැයි කියනු ලැබේ. සැබවින්ම, ඵස්සය උපන් පුද්ගලයා හෝ සිත හා චෛතසික රැස අරමුණෙහි ස්පර්ශ වී, ඵස්සය සමඟ උපන් වේදනාවෙන් ඒ සමකාලයේම විඳියි. එහෙත් පහන ආලෝකයට මෙන් ඵස්සය වේදනාව ආදියට විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින්, එය කාල වශයෙන් පළමුවැන්නා සේ දක්වන ලදී. 'පක්ඛපාස' යනු පරාල මත හරහට තබන ලද ලීයයි. ලී දෙකක් ආදිය මෙන් එක් ප්‍රදේශයකින් හෝ එක් පැත්තකින් ඇලෙන්නේ නැතත්, රූපය සමඟ ඵස්සයෙහි ඇති සමානත්වය නම් නොඇලී හැපීම (සංඝට්ටනය) පමණි, එය අරමුණු වීමක් නොවේ. ඵස්සයෙහි හැපීම (සංඝට්ටනය) යනු සිත හා අරමුණ එක්වීමයි. 'වස්තුව හා අරමුණ එක්වීමෙන් උපදියි' යන අර්ථයෙන් ඵස්සය සංඝට්ටන සම්පත්ති ඇති ලක්ෂණ දරයි. දෑත් එකතු වීම මෙන් සිත හා අරමුණ එකතු වීම වූ ඵස්සය, සිත අරමුණෙහි යෙදී පැවතීමට ප්‍රත්‍යය වන බැවින්, කෘත්‍ය අර්ථයෙන් සංඝට්ටන රසය ඇත්තේ වේ. එසේ ප්‍රත්‍යය වීම ඵස්සයෙහි සංඝට්ටන කෘත්‍යයයි. අත අතේ වැදීම යනු එහි විශේෂ වූ රූප ධර්මයන් වන්නාක් මෙන්, සිත අරමුණෙහි හැපීම යනු එහි විශේෂ වූ එක් චෛතසික ධර්මයක් ලෙස දත යුතුය. 'සිතෙහිම' යන මෙයින් චෛතසික ස්වභාවය දක්වයි, එහෙත් වස්තුව නිශ්‍රය කර ගැනීම ප්‍රතික්ෂේප නොකරයි. එම ඵස්සයට හේතු වූ, ඊට අනුරූප වූ මෙනෙහි කිරීම 'තජ්ජසමන්නාහාර' නම් වේ. ඉන්ද්‍රියයන් අරමුණට යොමු වීම ද, ආවජ්ජනය විසින් අරමුණු කිරීම ද, අරමුණ සකස් කළ බව හා විඥානයට අරමුණු බවට පත් කිරීම එහි අර්ථයයි.

သုခဝေဒနာယမေဝ လဗ္ဘတိ အဿာဒဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိဿဝိတာယာတိ အရဟတာယ. အနေကတ္ထတ္တာ ဟိ ဓာတူနံ အရဟတ္ထော ဝိပုဗ္ဗော သုသဒ္ဒေါ. ဝိဿဝံ ဝါ သဇနံ ဝသိတာ ကာမကာရိတာ ဝိဿဝိတာ. အာရမ္မဏရသေကဒေသမေဝ အနုဘဝန္တီတိ ဣဒံ ဖုသနာဒိကိစ္စံ ဧကဒေသာနုဘဝနမိဝ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဝေဒယိတသဘာဝေါ ဧဝ ဟိ အနုဘဝနန္တိ. ဖုသနာဒိဘာဝေန ဝါ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏံ ဧကဒေသာနုဘဝနံ, ဝေဒယိတဘာဝေန ဂဟဏံ ယထာကာမံ သဗ္ဗာနုဘဝနံ. ဧဝံ သဘာဝါနေဝ တာနိ ဂဟဏာနီတိ န ဝေဒနာယ ဝိယ ဖဿာဒီနမ္ပိ ယထာသကကိစ္စကရဏေန သာမိဘာဝါနုဘဝနံ စောဒေတဗ္ဗံ. အယံ ဣဓာတိ ဧတေန ပဉ္စသု ဝေဒနာသု ဣမသ္မိံ စိတ္တေ အဓိပ္ပေတံ သောမနဿဝေဒနံ ဝဒတိ, တသ္မာ အသောမနဿဝေဒနံ အပနေတွာ ဂဟိတာယ သောမနဿဝေဒနာယ သမာနာ ဣဋ္ဌာကာရသမ္ဘောဂရသတာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ආස්වාද ස්වභාවය නිසා සුඛ වේදනාවෙහිම අනුභව රසය ලැබේ යනු අදහසයි. 'විස්සවිතා' යනු සුදුසු බවයි. ධාතූන් බොහෝ අර්ථ ඇති බැවින් 'වි' පූර්ව 'සු' ශබ්දය සුදුසු යන අර්ථය දෙයි. එසේත් නැත්නම් 'විස්සව' යනු ජනනය කිරීම හෝ වසඟ බවයි. අරමුණේ රසයෙන් කොටසක් පමණක් අනුභව කරයි යන මෙය, ස්පර්ශ කිරීම් ආදී කෘත්‍යයන් අරමුණේ කොටසක් අනුභව කිරීමක් වැනි බැවින් පවසන ලදී. අනුභව කිරීම යනු විඳීමේ ස්වභාවයයි. ස්පර්ශ කිරීම් ආදී වශයෙන් අරමුණ ගැනීම කොටසක් අනුභව කිරීමක් වන අතර, විඳීමේ ස්වභාවයෙන් ගැනීම කැමති පරිදි සියල්ල අනුභව කිරීමකි. මේ අරමුණු ගැනීම් එවැනි ස්වභාව ඇති බැවින්, වේදනාවට මෙන් ඵස්සාදීන්ට ද තම තමන්ගේ කෘත්‍යයන් කිරීමෙන් අනුභව කිරීම සම්බන්ධයෙන් චෝදනා නොකළ යුතුය. 'මෙය මෙහිදී' යන මෙයින් වේදනා පහ අතරින් මෙම සිතෙහි අදහස් කරන ලද සෝමනස්ස වේදනාව පවසයි. එබැවින් අසෝමනස්ස වේදනා ඉවත් කර ගත් සෝමනස්ස වේදනාවට සමාන වූ, ඉෂ්ට ආකාරයෙන් අනුභව කිරීමේ රසය පවසන ලදැයි දත යුතුය.

နိမိတ္တေန [Pg.87] ပုနသဉ္ဇာနနကိစ္စာ ပစ္စာဘိညာဏရသာ. ပုနသဉ္ဇာနနဿ ပစ္စယော ပုနသဉ္ဇာနနပစ္စယော, တဒေဝ နိမိတ္တံ ပုန…ပေ… နိမိတ္တံ, တဿ ကရဏံ ပုန…ပေ… ကရဏံ. ပုနသဉ္ဇာနနပစ္စယဘူတံ ဝါ နိမိတ္တကရဏံ ပုန…ပေ… ကရဏံ, တဒဿာ ကိစ္စန္တိ အတ္ထော. ပုနသဉ္ဇာနနပစ္စယနိမိတ္တကရဏံ နိမိတ္တကာရိကာယ နိမိတ္တေန သဉ္ဇာနန္တိယာ စ သဗ္ဗာယ သညာယ သမာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဉာဏမေဝ အနုဝတ္တတိ, တသ္မာ အဘိနိဝေသကာရိကာ ဝိပရီတဂ္ဂါဟိကာ စ န ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဧတေနုပါယေန သမာဓိသမ္ပယုတ္တာယ အစိရဋ္ဌာနတာ စ န ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

නිමිත්තෙන් නැවත හඳුනා ගැනීමේ කෘත්‍යය ඇති බැවින් ප්‍රත්‍යභිඥාන රසය ඇත්තේ වේ. නැවත හඳුනා ගැනීමට ප්‍රත්‍යය 'පුනසඤ්ජානනපච්චය' නම් වේ. එයම නිමිත්තයි, එයම කිරීමයි. එසේත් නැත්නම් නැවත හඳුනා ගැනීමට හේතු වූ නිමිති ඇති කිරීම සඤ්ඤාවගේ කෘත්‍යයයි. නැවත හඳුනා ගැනීමට හේතු වන නිමිති ඇති කිරීම යනු නිමිති ඇති කරන්නා වූ ද නිමිත්තෙන් හඳුනා ගන්නා වූ ද සියලු සඤ්ඤාවන්ට පොදු බව දත යුතුය. ඥානයම අනුව යයි, එබැවින් අභිනිවේශය හෝ විපරීතව ගැනීම සිදු නොවේ යනු අදහසයි. මේ ක්‍රමයෙන් සමාධියෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ සඤ්ඤාවෙහි වහා නැසෙන සුලු බවක් නොවන බව දත යුතුය.

အဘိသန္ဒဟတီတိ ပဗန္ဓတိ ပဝတ္တေတိ. စေတနာဘာဝေါ ဗျာပါရဘာဝေါ. ဒိဂုဏုဿာဟာတိ န ဒိဂုဏံ ဝီရိယယောဂံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, အတ္တနော ဧဝ ပန ဗျာပါရကိစ္စဿ မဟန္တဘာဝံ ဒီပေတိ. ဥဿာဟနဘာဝေနာတိ အာဒရဘာဝေန. သာ ဟိ သယံ အာဒရဘူတာ သမ္ပယုတ္တေ အာဒရယတီတိ.

'අභිසන්දහති' යනු අරමුණෙහි බැඳ තබයි, පවත්වයි යන්නයි. චේතනා ස්වභාවය යනු ව්‍යාපාර ස්වභාවයයි. 'දෙගුණ වූ උත්සාහය' යනු වීර්යය දෙගුණ කිරීම ගැන නොව, තමාගේම ව්‍යාපාර කෘත්‍යයෙහි මහත් බව දැක්වීමකි. 'උත්සාහ ස්වභාවයෙන්' යනු ඕනෑකමින් යුක්ත ස්වභාවයෙනි. මක්නිසාද යත්, ඇය තමාම ආදර ස්වභාවයට පත්ව සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද ඒ සඳහා යොමු කරන බැවිනි.

ဝိဇာနနံ အာရမ္မဏဿ ဥပလဒ္ဓိ. သန္ဒဟနံ စိတ္တန္တရဿ အနုပ္ပဗန္ဓနံ. စက္ခုနာ ဟိ ဒိဋ္ဌန္တိ စက္ခုနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယထာ ‘‘ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတ’’န္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာဒိ ဝုစ္စတိ, ဧဝမိဓာပိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. စက္ခုနာ ဟီတိအာဒီသု စက္ခုနာ…ပေ… မနသာ ဒွါရေနာတိ အတ္ထော. နဂရဂုတ္တိကဿ ဝိယ စိတ္တဿ အာရမ္မဏဝိဘာဝနမတ္တံ ဥပဓာရဏမတ္တံ ဥပလဒ္ဓိမတ္တံ ကိစ္စံ, အာရမ္မဏပဋိဝေဓနပစ္စာဘိညာဏာဒိ ပန ကိစ္စံ ပညာသညာဒီနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပုရိမနိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ သမယဝဝတ္ထာနေ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ. ဘာဝေန္တော ဝိယ န န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကိန္တု ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘စိတ္တံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဧတံ ဟောတိ-သဒ္ဒဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ-သဒ္ဒဿ စ သမာနတ္ထတ္တေ သတိ ယုဇ္ဇေယျ, တဒတ္ထတ္တေ စ တတ္ထ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီတိ န ဝုစ္စေယျ. န ဟိ ယုတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝတ္တုံ. စိတ္တဿ စ ဥပ္ပန္နတာ သမယဝဝတ္ထာနေ ဝုတ္တာ ဧဝါတိ ကိံ တဿ ပုန ဥပ္ပတ္တိဒဿနေန. ယေန စ သမယဝဝတ္ထာနံ ကတံ, တဿ နိဒ္ဒေသော န န သက္ကာ ကာတုန္တိ ကိံ တံ နိဒ္ဒေသတ္ထံ ဥဒ္ဒေသေန ဒုတိယေန, နိဒ္ဒေသေနေဝ စ ဖဿာဒီဟိ စ အညတ္တံ စိတ္တဿ သိဇ္ဈတီတိ ကိံ တဒတ္ထေန ပုန ဝစနေန, အညပ္ပယောဇနတ္တာ ပန ပုရိမဿ စိတ္တဝစနဿ ပစ္ဆိမံ ဝုတ္တံ. ပုရိမဉှိ သမယဝဝတ္ထာနတ္ထမေဝ ဝုတ္တံ, န ဝဝတ္ထိတသမယေ ဝိဇ္ဇမာနဓမ္မဒဿနတ္ထံ, ဣတရဉ္စ တသ္မိံ သမယေ ဝိဇ္ဇမာနဓမ္မဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ, န သမယဝဝတ္ထာနတ္ထံ, န စ အညဒတ္ထံ ဝစနံ အညဒတ္ထံ ဝဒတိ, န စ လေသေန ဝုတ္တောတိ ကတွာ မဟာကာရုဏိကော အတ္ထံ ပါကဋံ န ကရောတီတိ.

‘විජානන’ යනු අරමුණ ලබා ගැනීම (උපලබ්ධිය) යි. ‘සන්දහන’ යනු එක් සිතක් හා තවත් සිතක් අතර අඛණ්ඩව පවත්නා සම්බන්ධයයි. (එනම් අනන්තර ප්‍රත්‍ය ශක්තියෙන් පසුව උපදින සිත බැඳ තැබීමයි.) ‘චක්ඛුනා හි දිට්ඨං’ යනු ඇසින් දැකිය යුතු දෙයයි. ‘දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං’ යන තන්හි ‘දිට්ඨ’ යනාදී ත ප්‍රත්‍යයෙන් ‘දැකිය යුතු’ (දට්ඨබ්බ) ආදී අර්ථයන් කියැවෙන පරිද්දෙන් මෙහි ද ‘දිට්ඨ’ යන්නෙන් දැකිය යුතු අරමුණ යැයි දත යුතුය. ඇසින්, ...පෙ... මනසින් යන ද්වාරයන් මගින් යනු මෙහි අර්ථයයි. නගරාරක්ෂකයකු නගරයට එන ජනයා හඳුනා ගන්නාක් මෙන්, අරමුණ ප්‍රකට කිරීම, සලකුණු කිරීම හා අරමුණ ලබා ගැනීම පමණක් සිතේ කාර්යය වන අතර, අරමුණ විනිවිද දැකීම හා (පෙර හැඳිනීමෙන්) නැවත හඳුනා ගැනීම ප්‍රඥා සංඥාදීන්ගේ කාර්යය බව දත යුතුය. ‘පුරිමනිද්දිට්ඨං’ යනු සමය වවස්ථාන කාණ්ඩයෙහි දක්වන ලද සිතයි. භාවනා කරන්නා වැනි කර්තෘ පුද්ගලයෙකු සැබවින්ම උපදින්නේ නැතත්, සිත ස්වභාවධර්මයක් ලෙස උපදින බව දැක්වීමට ‘චිත්තං හෝති’ යැයි පවසන ලදී. ‘හෝති’ ශබ්දය හා ‘උප්පජ්ජති’ ශබ්දය සමානාර්ථ ඇති කල්හි මෙය ගැලපේ. එසේ වුවත් ‘හෝති’ සහ ‘උප්පජ්ජති’ එකම අර්ථවත් නම් එහි ‘උප්පන්නං හෝති’ යැයි නොකිය යුතුය. මන්ද යත්, උපන් දෙය උපදියි (උප්පන්නං උප්පජ්ජති) කීම නොගැලපෙන බැවිනි. සිතේ උපන් බව (උප්පන්නතා) සමය වවස්ථානයෙහි පවසා ඇති බැවින් නැවත එහි උත්පත්තිය දැක්වීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? තවද යම් සිතකින් සමය වවස්ථානය කරන ලද්දේ ද, ඒ සිත පිළිබඳව විස්තරාත්මකව (නිද්දේස වශයෙන්) දැක්විය නොහැකි නොවේ. එබැවින් දෙවන වරටත් උද්දේසයක් (චිත්තං හෝති යනුවෙන්) දැක්වීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? විස්තර කිරීමෙන්ම (නිද්දේසයෙන්ම) ඵස්ස ආදී ධර්මයන්ගෙන් සිතේ ඇති වෙනස සිද්ධ වන බැවින් නැවත එය පැවසීමෙන් ඵලක් නැත. එසේ වුවද පෙර කියන ලද සිතට වඩා වෙනත් ප්‍රයෝජනයක් ඇති බැවින් පසුව ‘චිත්තං හෝති’ යැයි පවසන ලදී. පෙර සඳහන් කරන ලද්දේ සමය වවස්ථානය කිරීමේ ප්‍රයෝජනය සඳහාමය, පවත්නා ධර්මයන් දැක්වීම සඳහා නොවේ. අනෙක් සිත පවත්නා ධර්මයන් දැක්වීම සඳහා මිස සමය වවස්ථානය සඳහා නොවේ. එක් ප්‍රයෝජනයක් සඳහා වූ වචනයක් තවත් ප්‍රයෝජනයක් සඳහා නොයෙදෙන බැවිනි. මහා කාරුණික වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ අර්ථය ඉතා ප්‍රකටව දේශනා කරන සේක.

ဖဿပဉ္စမကရာသိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඵස්ස පඤ්චමක රාශි වර්ණනාව නිම විය.

ဈာနင်္ဂရာသိဝဏ္ဏနာ

ධ්‍යානාංග රාශි වර්ණනාව

ဝိတက္ကေတီတိ [Pg.88] ဓမ္မတော အညဿ ကတ္တုနိဝတ္တနတ္ထံ ဓမ္မမေဝ ကတ္တာရံ နိဒ္ဒိသတိ. တဿ ပန ဝသဝတ္တိဘာဝနိဝါရဏတ္ထံ ‘‘ဝိတက္ကနံ ဝါ’’တိ ဘာဝနိဒ္ဒေသော. ရူပံ ရူပန္တိ ပထဝီ ပထဝီတိ ဝါ အာကောဋေန္တော ဝိယ ဟောတီတိ အာကောဋနလက္ခဏော. အာဒိတော, အဘိမုခံ ဝါ ဟနနံ အာဟနနံ, ပရိတော, ပရိဝတ္တေတွာ ဝါ အာဟနနံ ပရိယာဟနနံ. ဝိစာရတော ဩဠာရိကဋ္ဌေန ဝိစာရဿေဝ ပုဗ္ဗင်္ဂမဋ္ဌေန အနုရဝတော ဩဠာရိကော တဿ စ ပုဗ္ဗင်္ဂမော ဃဏ္ဋာဘိဃာတော ဝိယ ဟောတိ ဝိတက္ကော. သော ယထာ ဃဏ္ဋာဘိဃာတော ပဌမာဘိနိပါတော ဟောတိ, ဧဝံ အာရမ္မဏာဘိမုခနိရောပနဋ္ဌေန ပဌမာဘိနိပါတော ဟောတိ. ဝိပ္ဖာရဝါတိ ဝိစလနယုတ္တော. အနုပ္ပဗန္ဓေန ပဝတ္တိယန္တိ ဥပစာရေ ဝါ အပ္ပနာယံ ဝါ သန္တာနေန ပဝတ္တိယံ. တတ္ထ ဟိ ဝိတက္ကော နိစ္စလော ဟုတွာ အာရမ္မဏံ အနုပဝိသိတွာ ပဝတ္တတိ. မဏ္ဍလန္တိ ခလမဏ္ဍလံ.

‘විතක්කේති’ (කල්පනා කරයි) යනු ධර්මතාවයට පරිබාහිරව ‘ආත්මය’ වැනි වෙනත් කර්තෘවරයෙකු ඉවත් කිරීම පිණිස ධර්මයම කර්තෘ ලෙස දක්වයි. එහෙත් එම ධර්මය වසඟව පවත්නා (ආත්මීය) ස්වභාවයක් නොවන බව දැක්වීම පිණිස ‘විතක්කනං වා’ යනුවෙන් භාව නිද්දේසයක් කරන ලදී. ‘රූපය රූපය’ ලෙස හෝ ‘පඨවි පඨවි’ ලෙස හෝ අරමුණෙහි හැපෙන්නාක් මෙන් වන බැවින් අරමුණෙහි මුලින් හැපෙන (ආකොටන) ලක්ෂණය විතක්කයට ඇත. අරමුණට අභිමුඛව මුලින් හැපීම ‘ආහනන’ නම් වේ. අරමුණ වටා කැරකෙමින් හැපීම ‘පරියාහනන’ නම් වේ. විචාරයට වඩා රළු ස්වභාවයක් ඇති බැවින් ද, විචාරයට පෙරටුගාමී වන බැවින් ද, ඝණ්ඨාවකට පහර දෙන විට නැගෙන පළමු ශබ්දය මෙන් විතක්කය වේ. ඝණ්ඨා නාදය මුලින්ම හටගන්නාක් මෙන්, අරමුණට අභිමුඛව සිත පිහිටුවන බැවින් විතක්කය ප්‍රථමයෙන්ම අරමුණට වැටෙන ස්වභාවය ඇත්තේ වෙයි. ‘විප්ඵාරවා’ යනු සැලෙන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වීමයි. ‘අනුප්පබන්ධේන පවත්ති’ යනු උපචාර හෝ අප්පනා අවස්ථාවෙහි අඛණ්ඩ චිත්ත සන්තානයෙහි පැවැත්මයි. එහිදී විතක්කය නිසලව අරමුණට බැසගෙන පවතී. ‘මණ්ඩලං’ යනු කමතේ වටයයි.

ပိဏယတီတိ တပ္ပေတိ, ဝဍ္ဎေတိ ဝါ. ဖရဏရသာတိ ပဏီတရူပေဟိ ကာယဿ ဗျာပနရသာ. ဥဒဂ္ဂဘာဝေါ ဩဒဂျံ. ခုဒ္ဒိကာ လဟုံ လောမဟံသနမတ္တံ ကတွာ ဘိန္နာ န ပုန ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ခဏိကာ ဗဟုလံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဥဗ္ဗေဂတော ဖရဏာ နိစ္စလတ္တာ စိရဋ္ဌိတိကတ္တာ စ ပဏီတတရာ. ပဿဒ္ဓိယာ နိမိတ္တဘာဝေန ဂဗ္ဘံ ဂဏှန္တီ. အပ္ပနာသမ္ပယုတ္တာဝ ပီတိ အပ္ပနာသမာဓိပူရိကာတိ ကတွာ သာ ဌပိတာ. ဣတရာ ဒွေ ခဏိကောပစာရသမာဓိပူရိကာ ပီတီ.

‘පිණයති’ යනු සිත තෘප්තිමත් කරයි, වර්ධනය කරයි. ‘ඵරණරසා’ යනු ප්‍රණීත රූපයන්ගෙන් කය පැතිරවීමේ කාර්යයයි. සිතේ උදම් වූ ස්වභාවය ‘ඕදග්‍ය’ නම් වේ. ‘ඛුද්දිකා’ පීතිය යනු ලුහුඬින් ලොමුදහගැන්වීමක් පමණක් කර නැති වී යන, නැවත නූපදින පීතියයි. ‘ඛණිකා’ පීතිය නිතර නිතර උපදියි. ‘උබ්බේගා’ පීතියට වඩා ‘ඵරණා’ පීතිය නිසල බැවින් හා බොහෝ වේලාවක් පවතින බැවින් ඉතා ප්‍රණීතය. පස්සද්ධිය ලැබීමට හේතුවක් ලෙස එය වැඩෙයි. අප්පනා සමාධිය හා සම්පයුක්ත වූ පීතිය අප්පනා සමාධිය සම්පූර්ණ කරන බැවින් එය පසෙක තබන ලදී. සෙසු පීතීන් දෙක ඛණික හා උපචාර සමාධිය සම්පූර්ණ කරන පීතීන් වේ.

သမာဓိစိတ္တေနာတိ သမာဓိသဟိတစိတ္တေန. အဝိသာရော အတ္တနော ဧဝ အဝိသရဏသဘာဝေါ. အဝိက္ခေပေါ သမ္ပယုတ္တာနံ အဝိက္ခိတ္တတာ. ယေန သမ္ပယုတ္တာ အဝိက္ခိတ္တာ ဟောန္တိ, သော ဓမ္မော အဝိက္ခေပေါတိ. ဝိသေသတောတိ ယေဘုယျေန. သုခဝိရဟိတောပိ ဟိ အတ္ထိ သမာဓီတိ. ပဒီပနိဒဿနေန သန္တာနဋ္ဌိတိဘာဝံ သမာဓိဿ ဒဿေတိ.

‘සමාධි චිත්තේනා’ යනු සමාධිය සහිත සිතින් යන්නයි. ‘අවිසාර’ යනු තමාගේම විසිර නොයන ස්වභාවයයි. ‘අවික්ඛේප’ යනු සම්පයුක්ත ධර්මයන් විසිර නොයන බවයි. යම් ධර්මයක් නිසා සම්පයුක්ත ධර්මයන් අරමුණෙන් බැහැරට විසිර නොයන්නේ ද, ඒ ධර්මය අවික්ඛේපය (සමාධිය) නම් වේ. ‘විසේසතෝ’ යනු බොහෝ සෙයින් යන්නයි. මන්දයත්, සුඛයෙන් තොරව ද (චතුර්ථ ධ්‍යානයෙහි) සමාධිය පවතින බැවිනි. පහන් දැල්ලක උපමාවෙන් සමාධියෙහි පවත්නා චිත්ත සන්තානයේ ස්ථාවර භාවය දක්වයි.

ဈာနင်္ဂရာသိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ධ්‍යානාංග රාශි වර්ණනාව නිම විය.

ဣန္ဒြိယရာသိဝဏ္ဏနာ

ඉන්ද්‍රිය රාශි වර්ණනාව

သဒ္ဒဟန္တိ ဧတာယာတိ သဒ္ဒဟနကိရိယာယ ပဝတ္တမာနာနံ ဓမ္မာနံ တတ္ထ အာဓိပစ္စဘာဝေန သဒ္ဓါယ ပစ္စယတံ ဒဿေတိ. တဿာ ဟိ ဓမ္မာနံ တထာပစ္စယဘာဝေ [Pg.89] သတိ ‘‘ပုဂ္ဂလော သဒ္ဒဟတီ’’တိ ဝေါဟာရော ဟောတိ. ပသာဒနီယဋ္ဌာနေသု ပသာဒဿ ပဋိပက္ခဘူတံ အကုသလံ အဿဒ္ဓိယံ မိစ္ဆာဓိမောက္ခော စ. ပသာဒဘူတော နိစ္ဆယော ဝတ္ထုဂတော အဓိမောက္ခလက္ခဏံ, န ယေဝါပနကာဓိမောက္ခောတိ. ဣန္ဒဋ္ဌံ ကာရေတီတိ ‘‘မံ အန္တရေန တုမှာကံ အဓိမုစ္စနံ နတ္ထိ, မယာ သဒ္ဒဟထာ’’တိ ဝိယ အတ္တာနံ အနုဝတ္တေတိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ. ဧဝံ သေသေသုပိ. ပက္ခန္ဒနန္တိ သံသီဒနံ. ပင်္ကော ကဒ္ဒမတော ဃနီဘူတော ဟောတိ. ပဏကံ ပိစ္ဆိလံ ဥဒကမလံ. ပီတံ ဥဒကံ. ဩကပ္ပနလက္ခဏာတိ အနုပဝိသိတွာ ဧဝမေတန္တိ ကပ္ပနလက္ခဏာ. အကလုသဘာဝေါ အကာလုသိယံ, အနာဝိလဘာဝေါတိ အတ္ထော. ဗုဒ္ဓါဒိဝတ္ထူနိ သဒ္ဓေယျာနိ. သပ္ပုရိသူပသေဝနသဒ္ဓမ္မသဝနယောနိသောမနသိကာရဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိယော သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ. ကုသလဓမ္မာနံ အာဒါနေ ဟတ္ထော ဝိယ, သဗ္ဗသမ္ပတ္တိနိပ္ဖာဒနေ ဝိတ္တံ ဝိယ, အမတကသိဖလဖလနေ ဗီဇံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

‘සද්දහන්ති ඒතායාති’ යන්නෙන් විශ්වාස කිරීමේ ක්‍රියාවෙන් යුක්ත සම්පයුක්ත ධර්මයන් කෙරෙහි අධිපති භාවයෙන් යුතුව සද්ධාව ප්‍රත්‍ය වන බව දක්වයි. සද්ධාව එසේ ප්‍රත්‍ය වන කල්හි ‘පුද්ගලයා විශ්වාස කරයි’ යන ව්‍යවහාරය ඇති වේ. පැහැදිය යුතු අරමුණු කෙරෙහි පැහැදීමට පටහැනි වූ අකුසලය ‘අස්සද්ධිය’ නම් වේ, මිථ්‍යා අධිමොක්ඛය ද එබඳුමය. අරමුණ කෙරෙහි ඇති වන පැහැදීම් සහගත නිශ්චය කිරීම අධිමොක්ඛ ලක්ෂණයයි, එය යේවාපනක අධිමොක්ඛය නොවේ. ‘ඉන්දාට්ඨං කාරේති’ යනු ‘මා නොමැතිව තොපට අරමුණෙහි බැසගත නොහැක, මා සමග විශ්වාස කරව්’ යැයි පවසන්නාක් මෙන් සම්පයුක්ත ධර්මයන් තමා අනුව පවත්වා ගැනීමයි. සෙසු ඉන්ද්‍රියයන්හි ද මෙසේමය. ‘පක්ඛන්දන’ යනු හොඳින් බැසගැනීමයි. ‘පංක’ යනු සාමාන්‍ය මඩට වඩා ඝන වූ මඩයි. ‘පණක’ යනු ලිස්සන සුලු ජල මල (සෙවල) යි. ‘පීත උදක’ යනු බීමට සුදුසු දියයි. ‘ඕකප්පන ලක්ෂණ’ යනු අරමුණට පිවිස ‘මෙය මෙසේමය’ යැයි පිළිගැනීමේ ලක්ෂණයයි. ‘අකලුස භාවය’ යනු නොකැලඹුණු බවයි. බුද්ධාදී වස්තූන් සද්ධාව ඇති කරගත යුතු (සද්ධෙය්‍ය) දේවල් වේ. සත්පුරුෂ සේවනය, සද්ධර්ම ශ්‍රවණය, යෝනිසෝ මනසිකාරය හා ධම්මානුධම්ම ප්‍රතිපදාව සෝතාපත්ති අංග වේ. කුසල් දහම් ලබා ගැනීමේදී අතක් මෙනුත්, සියලු සම්පත් සාදා දීමේදී ධනයක් මෙනුත්, අමෘත ඵලය ලබා දීමේදී බීජයක් මෙනුත් සද්ධාව දත යුතුය.

ဝီရဘာဝေါတိ ယေန ဝီရော နာမ ဟောတိ, သော ဓမ္မောတိ အတ္ထော. အနုဗလပ္ပဒါနံ ပဂ္ဂဟော. မဂ္ဂေါ ဂန္တဗ္ဗော ဟောတိ, မဂ္ဂေါ ဂတော, ကမ္မံ ကတ္တဗ္ဗံ, ကမ္မံ ကတံ, အပ္ပမတ္တကော အာဗာဓော ဥပ္ပန္နော, ဂိလာနာ ဝုဋ္ဌိတော ဟောတိ အစိရဝုဋ္ဌိတော ဂေလညာ, ဂါမံ ဝါ နိဂမံ ဝါ ပိဏ္ဍာယ စရန္တော န လဘတိ လူခဿ ဝါ ပဏီတဿ ဝါ ဘောဇနဿ ယာဝဒတ္ထံ ပါရိပူရိံ, လဘတိ…ပေ… ပါရိပူရိန္တိ ဧတာနိ အနုရူပပစ္စဝေက္ခဏာသဟိတာနိ အဋ္ဌ ဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထူနိ တံမူလကာနိ ဝါ ပစ္စဝေက္ခဏာနိ.

‘වීරභාවෝ’ යනු යම් ස්වභාවයක් නිසා ‘වීරයා’ යැයි කියනු ලබන්නේ ද, ඒ ධර්මය වීර්යය යන්න අර්ථයයි. සම්පයුක්ත ධර්මයන්ට අනුබල දීම ‘පග්ගහ’ නම් වේ. යා යුතු මඟක් තිබීම හෝ ගමන් කළ මඟක් වීම, කළ යුතු වැඩක් හෝ නිම කළ වැඩක් වීම, සුළු අසනීපයක් වැළඳීම හෝ අසනීපයෙන් සුවය ලබා වැඩි කලක් ගත නොවීම, පිණ්ඩපාතයේ යන විට රළු හෝ ප්‍රණීත ආහාර ප්‍රමාණවත් ලෙස නොලැබීම හෝ ලැබීම යනාදී මේ අට වීර්යය ආරම්භ කිරීමට හේතු වන වීර්යාරම්භ වස්තු හෝ ඒවා මුල් කොට ගත් ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවන් වේ.

စိရကတာဒိအာရမ္မဏံ ဥပဂန္တွာ ဌာနံ, အနိဿဇ္ဇနံ ဝါ အာရမ္မဏဿ ဥပဋ္ဌာနံ. ဥဒကေ အလာဗု ဝိယ အာရမ္မဏံ ပိလဝိတွာ ဂန္တုံ အပ္ပဒါနံ ပါသာဏဿ ဝိယ နိစ္စလဿ အာရမ္မဏဿ ဌပနံ သာရဏံ အသမ္မုဋ္ဌတာကရဏံ အပိလာပနံ. အပိလာပေ ကရောတိ အပိလာပေတိ. ဂတိယောတိ နိပ္ဖတ္တိယော သမ္ဘဝတော ဖလတော စ. အပရော နယောတိ ရသာဒိဒဿနတ္ထံ အာရဒ္ဓံ. သမ္မောသပစ္စနီကံ ကိစ္စံ အသမ္မောသော, န သမ္မောသာဘာဝမတ္တံ. သတိယာ ဝတ္ထုဘူတာ ကာယာဒယော ကာယာဒိသတိပဋ္ဌာနာ, သတိယောယေဝ ဝါ ပုရိမာ ပစ္ဆိမာနံ ပဒဋ္ဌာနံ.

බොහෝ කලකට පෙර කළ දෑ ආදිය අරමුණු කරගෙන එළඹ සිටීම හෙවත් අරමුණ අත් නොහැර පවත්වා ගැනීම 'උපට්ඨාන' (එළඹ සිටීම) නම් වේ. ජලය මතුපිට දියලබු බඳුනක් පාවී යන්නාක් මෙන් අරමුණ මතුපිට පාවී නොගොස්, ගලක් මෙන් නොසැලී අරමුණෙහි ම ගිලී සිටීම, සිහිපත් කිරීම හා මුළා නොවන බව ඇති කිරීම 'අපිලාපන' (නොපාවීම) නම් වේ. නොපාවී සිටීමට සලස්වන බැවින් 'අපිලාපේති' (ගිලී සිටීමට සලස්වයි) යැයි කියනු ලැබේ. 'ගතියෝ' යනු හටගැනීම හා ප්‍රතිඵල වශයෙන් සිදුවන නිපදවීම් (සිද්ධි) ය. 'අපරෝ නයෝ' (තවත් ක්‍රමයක්) යන වචනය රසය ආදිය දැක්වීම සඳහා ආරම්භ කරන ලද්දකි. මුළා වීමට (අමතක වීමට) ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ කෘත්‍යය 'අසම්මෝස' නම් වේ; එය හුදු මුළාව නැති බව පමණක් ම නොවේ. සතියට අරමුණු වූ කාය ආදිය 'කායාදිසතිපට්ඨාන' නම් වේ. නැතහොත් පූර්වයෙහි උපන් සතිය ම පසුව උපදින සතියට ආසන්න හේතුව (පදට්ඨාන) වේ.

ဝိက္ခေပဿ ဥဒ္ဓစ္စဿ. ပညာပေတီတိ ပကာရေဟိ ဇာနာပေတိ. ဧကာလောကာ ဟောတီတိ ဝိပဿနုပက္ကိလေသောဘာသံ သန္ဓာယာဟ. မနတေ ဝိဇာနာတိ ဧတေနာတိ ဝါ မနော, ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘မနဉ္စ ပဋိစ္စ ဓမ္မေ စာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၀၄, ၄၀၀; ၃.၄၂၁, ၄၂၅) ကာရဏဘာဝေန [Pg.90] မနော ဝုတ္တော. သဗ္ဗော ဟိ မနော အတ္တနော အနန္တရဿ ဝိညာဏဿ ကာရဏန္တိ. ဝိဇာနာတီတိ ပရိစ္ဆိန္နောပလဒ္ဓိဝသေန ဇာနာတိ, န သညာပညာ ဝိယ သဉ္ဇာနနပဋိဝိဇ္ဈနဝသေန.

වික්ෂේපයට හා උද්ධච්චයට (සංසිඳීමක් ඇති කරයි). 'පඤ්ඤාපේති' යනු විවිධ ආකාරයෙන් දැනගන්නට සලස්වයි යන්නයි. 'එකාලෝකා හෝති' යනුවෙන් පවසන ලද්දේ විදර්ශනා උපක්ලේශයක් වන ආලෝකය (ඕභාසය) අරභයා ය. නැතහොත්, යමෙකු මෙයින් දැනගන්නේ ද එබැවින් 'මන' නම් වේ. මෙසේ සලකා 'මනසත් ධර්මයන්වත් නිසා' යන්නෙහි මනස හේතුවක් වශයෙන් දක්වා ඇත. සියලු මනස තමාට අනතුරුව උපදින විඤ්ඤාණයට හේතුව වන බව මෙයින් දත යුතුය. 'විජානාති' යනු වෙන් කොට හඳුනාගැනීමේ ලක්ෂණයෙන් දැනගැනීමයි. එය සංඥාව හෝ ප්‍රඥාව මෙන් හැඳින්වීම හෝ විනිවිද දැකීම යන ආකාරයෙන් දැනගැනීමක් නොවේ.

ပီတိသောမနဿသမ္ပယောဂတောတိ ဝုတ္တေ ယေန ယောဂါ သုမနော ဟောတိ, တံ သောမနဿန္တိ ဝုစ္စတီတိ ပီတိယာ စ သောမနဿဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ဝိနာပိ ကာယေန ဝတ္ထုနာ သာတဝေဒနာသမ္ပယောဂတောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧဝဉ္စ နိပ္ပီတိကံ သောမနဿဉ္စ သင်္ဂဟိတံ ဟောတိ, ပီတိဥပလက္ခိတံ ဝါ သောမနဿံ သပ္ပီတိကံ နိပ္ပီတိကဉ္စ သောမနဿန္တိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

'ප්‍රීතිය හා සෝමනස්සය සමඟ යෙදීමෙන්' යැයි කී විට, යමක් හා යෙදීමෙන් සිත සතුටු වේ ද එය 'සෝමනස්ස' නම් වේ. එබැවින් ප්‍රීතියෙහි සෝමනස්ස ස්වභාවය ද අන්තර්ගත වේ. එම නිසා කාය වස්තුවක් නොමැතිව වුව ද (අරූපාවචර වැනි තැන්වල) යහපත් වේදනාව සමඟ යෙදීමෙන් මෙය සිදුවන බව යෙදිය යුතුය. මෙසේ ප්‍රීතිය රහිත සෝමනස්සය ද මෙහි ඇතුළත් වේ. නැතහොත් පීතියෙන් ලක්ෂණ වූ සෝමනස්සය යනු පීතිය සහිත හෝ පීතිය රහිත සෝමනස්සය යන අර්ථය දත යුතුය.

ပဝတ္တသန္တတာဓိပတေယျန္တိ ပဝတ္တသင်္ခါတာယ သန္တတိယာ အဓိပတိဘူတံ. ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ ဟိ အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနက္ခဏေ အနုပါလေန္တဿ အနန္တရဉ္စ သာနုပါလနာနံ ဥပ္ပတ္တိယာ ဟေတုဘူတဿ ဝသေန ပဝတ္တံ စိရဋ္ဌိတိကံ ဟောတိ, တံတံကမ္မဝိသေသေန ဝိသေသယုတ္တံ ယာဝ စုတိ အဝိသေသေန ဝါ ယာဝ ပရိနိဗ္ဗာနံ အဝိစ္ဆိန္နံ ပဝတ္တတိ ဇီဝမာနတာဝိသေသယုတ္တဉ္စာတိ ရူပါရူပဇီဝိတိန္ဒြိယာနံ သမာနလက္ခဏာဒိံ ဝတ္တုံ ‘‘အတ္တနာ အဝိနိဘုတ္တဓမ္မာန’’န္တိ အာဟ. အနုပါလေတဗ္ဗာနံ အတ္ထိက္ခဏေယေဝ. အသတိ ဟိ အနုပါလေတဗ္ဗေ ဥပ္ပလာဒိမှိ ကိံ ဥဒကံ အနုပါလေယျာတိ. တဿ တဿာတိ အနုပါလနာဒိကဿ. သာဓနတောတိ သာဓနေန. တံသာဓနဉ္စ ဇီဝမာနဝိသေသပစ္စယဘာဝတော.

'පවත්තසන්තතාධිපතෙය්‍යං' යනු පවතින සන්තතියට අධිපති වූ බවයි. ජීවිතින්ද්‍රිය තමා පවතින ක්ෂණයෙහි (රූප-අරූප ධර්මයන්) රකිමින්, තමා හා සමඟ උපන් ධර්මයන්ගේ පැවැත්මට හේතු වෙමින් සන්තතිය පවත්වා ගනී. එම නිසා එය දීර්ඝ කාලයක් පවතින්නේ වෙයි. ඒ ඒ කර්ම විපාකයන්ගේ විශේෂත්වය අනුව චුතිය තෙක් ද, විශේෂයක් නොමැති විට පරිනිර්වාණය තෙක් ද අඛණ්ඩව පවතී. 'ජීවමාන' යන විශේෂ ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වන බැවින් රූප-අරූප ජීවිතින්ද්‍රියයන්ගේ සමාන ලක්ෂණ දැක්වීමට 'තමාගෙන් වෙන් කළ නොහැකි ධර්මයන්' යැයි පවසන ලදී. රැකගත යුතු ධර්මයන් පවතින ක්ෂණයෙහි ම මෙය සිදු වේ. රැකගත යුතු උපලයක් (නෙළුමක්) වැනි දෙයක් නොමැති විට ජලය කුමක් රකින්නද? එසේම රැකීම ආදී කෘත්‍යයන් සිදු කරන බැවින් එය සාධනය (ඉටු කිරීම) නම් වේ. එම සාධනය සිදුවන්නේ ජීවමාන බවට විශේෂ හේතුවක් වන බැවිනි.

ဣန္ဒြိယရာသိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඉන්ද්‍රිය රාශි වර්ණනාව නිම විය.

မဂ္ဂင်္ဂရာသိဝဏ္ဏနာ

මග්ගංග රාශි වර්ණනාව

သမ္မာတိ အဝိပရီတနိယျာနိကဘာဝေန. ပသတ္ထတာ စ ဧဝမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

'සම්මා' යනු විපරීත නොවන නිර්වාණගාමී ස්වභාවයෙනි. ප්‍රශස්ත බව ද එසේ ම දත යුතුය.

ဗလရာသိဝဏ္ဏနာ

බල රාශි වර්ණනාව

အဿဒ္ဓိယေတိ အဿဒ္ဓိယကာရဏာ. ဥဘယပဒဝသေနာတိ သဒ္ဓါပဒံ ဗလပဒန္တိ ဧဝမာဒိပဒဒွယဝသေန. နိယကဇ္ဈတ္တံ ဇာတိအာဒိသမုဋ္ဌာနံ ဧတိဿာတိ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာ. ဂရုနာ ကိသ္မိဉ္စိ ဝုတ္တေ ဂါရဝဝသေန ပတိဿဝနံ ပတိဿဝေါ, သဟ ပတိဿဝေန သပ္ပတိဿဝံ, ပတိဿဝဘူတံ တံသဘာဂဉ္စ ယံကိဉ္စိ [Pg.91] ဂါရဝန္တိ အတ္ထော. ဇာတိအာဒိမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ စ ဟိရီ တတ္ထ ဂါရဝဝသေန ပဝတ္တတီတိ ‘‘သပ္ပတိဿဝလက္ခဏာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဝဇ္ဇံ ဘာယတိ တဉ္စ ဘယတော ပဿတီတိ ဝဇ္ဇဘီရုကဘယဒဿာဝီ. ဧဝံသဘာဝံ ဩတ္တပ္ပံ. ဟိရီ ပါပဓမ္မေ ဂူထံ ဝိယ ပဿတိ, ဩတ္တပ္ပံ ဥဏှံ ဝိယ. ဒါယဇ္ဇံ နဝလောကုတ္တရဓမ္မာဒိ. အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာဒိတာ စ ဟိရီဩတ္တပ္ပာနံ တတ္ထ တတ္ထ ပါကဋဘာဝေန ဝုတ္တာ, န ပန တေသံ ကဒါစိ အညမညံ ဝိပ္ပယောဂါ. န ဟိ လဇ္ဇနံ နိဗ္ဘယံ ပါပဘယံ ဝါ အလဇ္ဇနံ ဟောတီတိ.

'අසද්ධියෙ' යනු අශ්‍රද්ධාවට හේතු වන කරුණු නිසා ය. 'උභයපදවසෙන' යනු ශ්‍රද්ධා පදය හා බල පදය යන පද දෙකේ ම අනුසාරයෙනි. තමා තුළ පවතින ජාති ආදිය නිමිති කරගෙන හටගන්නා බැවින් 'අජ්ඣත්තසමුට්ඨාන' (අභ්‍යන්තරයෙන් හටගත්) නම් වේ. ගුරුවරයෙකු යමක් පැවසූ විට ගෞරවය නිසා එයට අවනත වීම 'පටිස්සව' නම් වේ. එවැනි ගෞරවයක් සහිත වීම 'සප්පටිස්සව' නම් වේ; එය ගෞරවය හා සමාන ස්වභාවයක් ඇති ඕනෑම ගෞරවයක් යන අර්ථයයි. තමාගේ ජාතිය ආදියේ උතුම් බව සිහි කිරීමෙන් හටගන්නා හිරිය, එම ජාතිය ආදිය කෙරෙහි ගෞරවයෙන් පවතින බැවින් 'සප්පටිස්සව ලක්ඛණා' යැයි කියනු ලැබේ. වරදට බිය වන, එය බියක් ලෙස දකින තැනැත්තා 'වජ්ජභීරුකභයදස්සාවී' නම් වේ. ඔත්තප්පය එවැනි ස්වභාවයක් ඇති ධර්මයකි. හිරිය පාපී ධර්මයන් අසූචි මෙන් දකියි; ඔත්තප්පය එය රත් වූ යකඩයක් (ගින්නක්) මෙන් දකියි. 'දායජ්ජ' යනු නව ලෝකෝත්තර ධර්ම ආදී උරුමයන් ය. හිරි සහ ඔත්තප්පයන්හි අභ්‍යන්තරයෙන් හටගන්නා බව ආදිය ඒ ඒ තැන්වල පැහැදිලි වන බැවින් පවසන ලදී. එහෙත් ඒවා කිසි කලෙක එකිනෙකින් වෙන්ව පවතින්නේ නැත. ලැජ්ජාවක් ඇති තැන බියක් නැති බවක් හෝ, පාපයට බියක් ඇති තැන ලැජ්ජාවක් නැති බවක් හෝ ඇති නොවන බැවිනි.

မူလရာသိဝဏ္ဏနာ

මූල රාශි වර්ණනාව

အဂေဓော အနဘိဇ္ဈနံ အနဘိကင်္ခနံ. အနလ္လီနော ဘာဝေါ အဓိပ္ပာယော ဧတဿာတိ အနလ္လီနဘာဝေါ, ဧဝဉှိ ဥပမာယ သမေတိ. အနုကူလမိတ္တော အနုဝတ္တကော. ဝိနယရသောတိ ဝိနယနရသော. အဒေါသော ဒုဿီလျမလဿာတိ ဣဒံ ဒုဿီလျဿ ဒေါသသမုဋ္ဌာနတံ ဒေါသူပနိဿယတဉ္စ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အဘာဝနာယာတိ ‘‘တတ္ထ ဇာတာနံ ဓမ္မာနံ အနတိဝတ္တနဋ္ဌေန ဘာဝနာဣန္ဒြိယာနံ ဧကရသဋ္ဌေန ဘာဝနာ တဒုပဂဝီရိယဝါဟနဋ္ဌေန ဘာဝနာ အာသေဝနဋ္ဌေန ဘာဝနာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တာယ ပညာသာဓနာယ ဘာဝနာယ အပ္ပဝတ္တိ, တပ္ပဋိပက္ခဘူတာ ဝါ အကုသလာ အဘာဝနာ. နိဂ္ဂုဏေပိ ဂုဏဂ္ဂဟဏံ အဓိကဂ္ဂဟဏံ. ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဂုဏံ ဝိဒ္ဓံသေတွာ ဂဟဏံ ဦနဂ္ဂဟဏံ. စတုဝိပလ္လာသဂ္ဂဟဏံ ဝိပရီတဂ္ဂဟဏံ.

'අගේධෝ' යනු දැඩිව නොගැනීම හෙවත් ආශා නොකිරීමයි. නොඇලෙන ස්වභාවය මෙහි අදහසයි, එය උපමාව හා සැසඳෙයි. 'අනුකූලමිත්තෝ' යනු අනුකූලව පවතින මිතුරෙකි. 'විනයරසෝ' යනු බැහැර කිරීමේ (දුරු කිරීමේ) කෘත්‍යයයි. 'අදෝසෝ' ආදී වශයෙන් පැවසුවේ දුශ්ශීල භාවය ද්වේෂයෙන් හටගන්නා බවත්, ද්වේෂය එයට උපනිශ්‍රය වන බවත් අදහස් කරගෙන ය. 'අභාවනාය' යනු පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි දැක්වෙන පරිදි එකට උපන් ධර්මයන් ඉක්මවා නොයන අර්ථයෙන් භාවනාව, ඉන්ද්‍රියයන් එකම රසයක් ගන්නා අර්ථයෙන් භාවනාව, වීර්යය ගෙන යන අර්ථයෙන් භාවනාව සහ පුන පුනා සේවනය කරන අර්ථයෙන් භාවනාව යන ප්‍රඥාව සාධනය කරන භාවනාවන් සිදු නොවීමයි; නැතහොත් එයට ප්‍රතිපක්ෂ අකුසල ධර්මයන් 'අභාවනා' නම් වේ. ගුණ රහිත තැනැත්තා කෙරෙහි ගුණ සෙවීම 'අධිකග්ගහණ' නම් වේ. පවතින ගුණය ද විනාශ කර දැකීම 'ඌනග්ගහණ' නම් වේ. සතර විපල්ලාසයන් මගින් ගැනීම 'විපරීතග්ගහණ' (වැරදි ලෙස ගැනීම) නම් වේ.

ယာထာဝသဘာဝေတိ ‘‘ဧတ္တကော ဧတဿ ဂုဏော, ဧတ္တကော ဒေါသော’’တိ ဂုဏဒေါသာနံ သဘာဝေ ‘‘ဇရာဓမ္မော ဇီရတိ, တံ ကုတေတ္ထ လဗ္ဘာ မာ ဇီရီ’’တိ ဧဝမာဒိပစ္စဝေက္ခဏသမ္ဘဝတော. အလောဘေန စ ဂဟဋ္ဌာနံ ခေတ္တဝတ္ထာဒီသု ဝိဝါဒါဘာဝတော. အမောဟေန ပဗ္ဗဇိတာနံ ဒိဋ္ဌိဂတဝိဝါဒါဘာဝတော. ကာမရာဂါဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာ ဟိ ဂဟဋ္ဌာ ဂဟဋ္ဌေဟိ ဝိဝဒန္တိ, ဒိဋ္ဌိရာဂါဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာ သမဏာ သမဏေဟီတိ. ရာဂဝသေန မိတ္တသန္ထဝေါ ဒေါသဝသေန ဝိရောဓော စ တဗ္ဗိသေသေန ဥပဂမာပဂမာ, အာရမ္မဏေ ဝါ ရူပါဒိမှိ အနုရောဓဝိရောဓာ. အမဇ္ဈတ္တဘာဝဿ ပဋိဃာနုနယသင်္ခါတဿ မောဟေန ပဝတ္တိ. သုခဝိပရိဏာမေ ဒုက္ခသမာယောဂေ စ ပဋိဃပဝတ္တိယံ ဝေဒနာပရိဂ္ဂဟော န သိဇ္ဈတီတိ အဒေါသာနုဘာဝေန ဝေဒနာသတိပဋ္ဌာနံ သိဇ္ဈတိ. ဒိဗ္ဗဝိဟာရဿာတိ စတုန္နံ ဈာနာနံ. အရိယဝိဟာရော ဖလသမာပတ္တိ. မောဟေန အဝိစာရေန္တော ဥဒါသီနပက္ခေသုပိ သတ္တသင်္ခါရေသု သဗ္ဗေသု [Pg.92] အဘိသင်္ဂံ ကရောတီတိ အမူဠှဿ တဒဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒုက္ခဒဿနဿ အာသန္နပဋိပက္ခတ္တာ ဒေါသဿ တပ္ပဋိပက္ခေန အဒေါသေန ဒုက္ခဒဿနံ ဟောတိ.

'යාථාවසභාවෙ' යනු මේ තැනැත්තාගේ ගුණය මෙපමණකි, දෝෂය මෙපමණකි යන ස්වභාවයෙහි පවතින බවයි; එසේම 'ජරාවට පත්වන ධර්මය දිරා යයි, එය දිරා නොයාවා' යැයි පැවසිය හැක්කේ කොහේද යන ආදී වශයෙන් සිහි කිරීමේ හැකියාවයි. අලෝභය නිසා ගිහියන්ට කෙත් වතු ආදියේ විවාද ඇති නොවේ. අමෝහය නිසා පැවිද්දන්ට දෘෂ්ටි සම්බන්ධ විවාද ඇති නොවේ. කාමරාගයෙහි බැඳුණු ගිහියන් ගිහියන් සමඟ ද, දෘෂ්ටි රාගයෙහි බැඳුණු පැවිද්දන් පැවිද්දන් සමඟ ද විවාද කරති. රාගය නිසා මිත්‍ර සබඳතා ද, ද්වේෂය නිසා විරෝධය ද ඇති වේ; ඒවායේ විශේෂත්වයෙන් ළඟා වීම හෝ ඉවත් වීම සිදු වේ. නැතහොත් රූප ආදී අරමුණෙහි අනුකූල වීම හෝ පටහැනි වීම සිදු වේ. මෝහය නිසා මධ්‍යස්ථ නොවන ස්වභාවය (විරෝධය හා ඇල්ම) පවතී. සැප පෙරළෙන විට සහ දුක හා එක්වන විට, ද්වේෂය පවතින කල්හි වේදනාව වටහා ගැනීම සිදු නොවේ; එබැවින් අදෝස බලයෙන් වේදනාසතිපට්ඨානය සාර්ථක වේ. 'දිබ්බවිහාරස්ස' යනු සතර ධ්‍යානයන්ට ය. 'අරියවිහාර' යනු ඵල සමාපත්තියයි. මෝහයෙන් විමසා නොබලන්නා මධ්‍යස්ථව සිටිය යුතු සත්ත්ව සංඛාරයන් කෙරෙහි පවා දැඩිව ඇලෙයි; මෝහය නැත්තා තුළ එය නොමැති බව දත යුතුය. දුක දැකීමට ද්වේෂය ඉතා ආසන්න ප්‍රතිපක්ෂය බැවින්, ද්වේෂයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ අදෝසය මගින් දුක දැකීම (දුක්ඛානුපස්සනාව) ඇති වේ.

ကမ္မပထရာသိဝဏ္ဏနာ

කම්මපථ රාශි වර්ණනාව

သုခါဒီနိ အတ္တနော န ဗျာပါဒေတိ န ဝိနာသေတိ ပရဿ စာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကမ္မပထတာတံသဘာဂတာဟိ ကမ္မပထဝသေန.

තමාගේ හෝ අන් අයගේ සැපය විනාශ නොකළ යුතුය යනුවෙන් දත යුතුය. කර්මපථ බව හා ඒවාට සමාන බව නිසා 'කර්මපථ වශයෙන්' යැයි කියන ලදී.

ပဿဒ္ဓါဒိယုဂလဝဏ္ဏနာ

පස්සද්ධි ආදී යුගල වර්ණනාව

ဒရထော သာရမ္ဘော, ဒုက္ခဒေါမနဿပစ္စယာနံ ဥဒ္ဓစ္စာဒိကာနံ ကိလေသာနံ စတုန္နံ ဝါ ခန္ဓာနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. ဥဒ္ဓစ္စပ္ပဓာနာ ကိလေသာ ဥဒ္ဓစ္စာဒိကိလေသာ, ဥဒ္ဓစ္စံ ဝါ အာဒိံ ကတွာ သဗ္ဗကိလေသေ သင်္ဂဏှာတိ. သုဝဏ္ဏဝိသုဒ္ဓိ ဝိယာတိ ယထာ သုဝဏ္ဏဝိသုဒ္ဓိ အလင်္ကာရဝိကတိဝိနိယောဂက္ခမာ, ဧဝံ အယမ္ပိ ဟိတကိရိယာဝိနိယောဂက္ခမာ.

දරථ යනු සාරම්භය යි (සිතේ ඇති වන දැඩි පීඩාවයි). මෙය දුක් දොම්නස් ප්‍රත්‍ය කොට ඇති උද්ධච්චය ආදී වූ ක්ලේශයන්ට හෝ නාමස්කන්ධ සතරට හෝ නමකි. උද්ධච්චය ප්‍රධාන වූ ක්ලේශයෝ උද්ධච්චාදි ක්ලේශයෝ නම් වෙති. එසේ නැතහොත් උද්ධච්චය ආදි කොට ඇති සියලු ක්ලේශයන් මෙයින් අදහස් කෙරේ. 'පිරිසිදු රත්තරන් මෙන්' යනු පිරිසිදු රත්තරන් විවිධ ආභරණ නිපදවීම සඳහා යෝග්‍ය වන්නා සේ ම, මෙම කායකම්මඤ්ඤතාව හා චිත්තකම්මඤ්ඤතාව ද යහපත් වැඩ කටයුතු (හිත ක්‍රියා) සඳහා යෝග්‍ය බව යි.

သမံ, သမန္တတော ဝါ ပကာရေဟိ ဇာနနံ သမ္ပဇညံ. စေတိယဝန္ဒနာဒိအတ္ထံ အဘိက္ကမာဒီသု အတ္ထာနတ္ထပရိဂ္ဂဏှနံ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ. သတိ စ အတ္ထေ သပ္ပာယာသပ္ပာယရူပါဒိပရိဂ္ဂဏှနံ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ. ဂေါစရဂါမာဘိက္ကမနာဒီသု ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနံ ဂေါစရသမ္ပဇညံ. အဘိက္ကမနာဒီနံ ဓာတုအာဒိဝသေန ပဝိစယော အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ. သဗ္ဗကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာနုယုတ္တာနံ သဗ္ဗယောဂီနံ သဗ္ဗဒါ ဥပကာရကာ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ ပါရိပန္ထကဟရဏတော ဘာဝနာဝဍ္ဎနတော စ. ယထာဟ ‘‘ဒွေ ဓမ္မာ ဗဟုကာရာ သတိ စ သမ္ပဇညဉ္စာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၂). ယုဂေ နဒ္ဓါ ဝိယာတိ ယုဂနဒ္ဓါ, အညမညံ နိမိတ္တဘာဝေန သမံ ပဝတ္တာတိ အတ္ထော. ‘‘ပုန စပရံ, အာဝုသော, ဘိက္ခု သမထဝိပဿနံ ယုဂနဒ္ဓံ ဘာဝေတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၇၀; ပဋိ. မ. ၂.၁) ဟိ သုတ္တေ ဧတေသံ ယုဂနဒ္ဓတာ ဝုတ္တာ. သဗ္ဗကုသလဓမ္မေသု လီနုဒ္ဓစ္စာဘာဝေါ ဧတေဟိ ဒွီဟိ သမံ ယုတ္တေဟီတိ ‘‘ဝီရိယသမာဓိယောဇနတ္ထာယာ’’တိ အာဟ, ယောဂဝစနတ္ထာယာတိ အတ္ထော.

සමාන ලෙස හෝ හාත්පසින් හෝ විවිධ ක්‍රම මගින් දැනගැනීම 'සම්පජඤ්ඤය' යි. චෛත්‍ය වන්දනාදී යහපත් අරමුණු උදෙසා ගමන් කිරීමේ දී එහි ප්‍රයෝජනවත් බව හෝ නොවබව වටහා ගැනීම 'සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය' යි. අරමුණෙහි ප්‍රයෝජනය ඇති කල්හි ඒ සඳහා සුදුසු නුසුදුසු රූප ආදිය වටහා ගැනීම 'සප්පාය සම්පජඤ්ඤය' යි. පිණ්ඩපාතය සඳහා ගමනය කිරීමේ දී කර්මස්ථානය අත් නොහැරීම 'ගෝචර සම්පජඤ්ඤය' යි. ගමන් කිරීම් ආදියේ දී ධාතු ආදි වශයෙන් විමසා බැලීම 'අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය' යි. සියලු කර්මස්ථාන භාවනාවල නිරත සියලු යෝගාවචරයන්ට මෙම ධර්ම දෙක (සතිය හා සම්පජඤ්ඤය) නීවරණ ක්ලේශයන් දුරු කරන බැවින් හා භාවනාව වර්ධනය කරන බැවින් සැමදා මහත් උපකාරී වේ. 'මහණෙනි, මේ ධර්ම දෙක බොහෝ උපකාරී වේ, එනම් සතිය හා සම්පජඤ්ඤය යි' යැයි වදාළේ එබැවිනි. වියගහක බැඳි අශ්වයන් මෙන් එකට බැඳී පවතින බැවින් 'යුගනද්ධ' නම් වේ. එනම් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් හේතු වෙමින් සමානව පවතින ධර්මයන් යන්නයි. 'ඇවැත්නි, නැවත ද මහණ තෙමේ සමථ විපස්සනා දෙක යුගනද්ධව වඩයි' යන සූත්‍රයෙහි මේවායේ යුගනද්ධ භාවය දක්වා ඇත. සියලු කුසල් දහම්හි පසුබෑමක් හෝ විසිර යාමක් නොමැති වීම මේ වීර්යය හා සමාධිය යන ධර්ම දෙක සමානව යෙදීම නිසා සිදු වේ. එබැවින් වීර්යය හා සමාධිය යෙදීමේ අර්ථයෙන් 'යෝගවචනත්ථාය' යැයි කියන ලදී.

ယေဝါပနကဝဏ္ဏနာ

යෙවාපනක වර්ණනාව (යෙවාපනක ධර්ම විවරණය).

ရူပါဘာဝေနာတိ ရုပ္ပနာဘာဝေန. ဓမ္မာတိ ဧတဿ အတ္ထော သဘာဝတော ဥပလဗ္ဘမာနာတိ. မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂေါတိ အပ္ပနာပ္ပတ္တာယ မေတ္တာယ ပုဗ္ဗဘာဂေါ[Pg.93], ပရိကမ္မမေတ္တာ ဧတသ္မိံ စိတ္တေ အတ္ထီတိ အတ္ထော. ဝိရတိဝသေနာတိ ဝစီပဝတ္တိယာ န ပူရေတိ, ကိန္တု ဝိရတိယောဂေနာတိ အတ္ထော. အပဏ္ဏကင်္ဂါနီတိ အဝိရဒ္ဓင်္ဂါနိ. ယထာ တထာ ဝါ အာရမ္မဏေ ဝိနိစ္ဆယနံ အဓိမုစ္စနံ. န ဟိ အနဓိမုစ္စန္တော ပါဏာတိပါတာဒီသု ဒါနာဒီသု ဝါ ပဝတ္တတိ, သဒ္ဓါ ပန ပသာဒနီယေသု ပသာဒါဓိမောက္ခောတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. ဒါရကဿ ဝိယ ဣတော စိတော စ သံသပ္ပနဿ ကရိဿာမိ န ကရိဿာမီတိ အဝိနိစ္ဆယဿ ပဋိပက္ခကိရိယာ အသံသပ္ပနံ. ပုရိမမနတောတိ ဘဝင်္ဂတော. ဝိသဒိသံ ဝီထိဇဝနံ မနံ ကရောတီတိ မနသိကာရသာမညေန ဝီထိဇဝနပဋိပါဒကေ ဒဿေတိ. တေသု ဓမ္မေသူတိ စိတ္တစေတသိကဓမ္မေသု. အတဒါရမ္မဏတ္တေပိ ဟိ တေသု သမပ္ပဝတ္တေသု ဥဒါသီနဘာဝတော တတြမဇ္ဈတ္တတာတိ ဝုစ္စတိ. အလီနာနုဒ္ဓတပ္ပဝတ္တိပစ္စယတ္တာ ဦနာဓိကနိဝါရဏရသာ. ကာယဒုစ္စရိတာဒိဝတ္ထူနန္တိ ပါဏာဒီနံ. အမဒ္ဒနာ မဒ္ဒနပဋိပက္ခဘာဝေါဝ.

'රූපී නොවන බැවින්' යනු වෙනස් වීමට භාජනය නොවන බැවිනි. 'ධර්මයෝ' යන්නෙහි අර්ථය ස්වභාවයෙන් ම පවතින දේවල් යන්නයි. 'මෙත්තා පුබ්බභාගය' යනු අප්පනාවට පත් නොවූ, පරිකර්ම අවස්ථාවෙහි පවතින මෙත්තාව යි; මෙම ප්‍රථම මහා කුසල් සිතෙහි පරිකර්ම මෙත්තාව පවතින බව මෙයින් අදහස් වේ. 'විරති වශයෙන්' යනු වචනයෙන් පමණක් නොව විරතිය හා යෙදීමෙන් සම්පූර්ණ කිරීම යි. 'අපණ්ණකංග' යනු නොවෙනස් වන සිත්හි අංගයන් ය. යම් අරමුණක තීරණාත්මකව පිහිටීම 'අධිමොක්ඛය' යි. තීරණයක් ගත නොහැකි පුද්ගලයා ප්‍රාණාඝාතාදී අකුසල්හි හෝ දානාදී කුසල්හි හෝ නොයෙදේ. ශ්‍රද්ධාව යනු පැහැදිය යුතු වස්තූන් කෙරෙහි ඇති වන පැහැදීම හා ඒ මත ගන්නා තීරණය යි; මෙය අධිමොක්ඛය හා ශ්‍රද්ධාව අතර ඇති වෙනස යි. කුඩා දරුවෙකු මෙන් මෙහාට එහාට වැනෙන 'කරන්න ද නොකරන්න ද' යන අවිනිශ්චිත භාවයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ නොසැලෙන ක්‍රියාව 'අසංසප්පනය' යි. 'පූර්ව මනසින්' යනු භවාංග සිතින් පසුව ඇති වන වීථි ජවන් සිත යි. මෙය මනසිකාරයේ සාමාන්‍ය ස්වභාවය වන වීථි ජවන් ඇති කිරීමට හේතු වන මනසිකාරය දක්වයි. 'එම ධර්මයන්හි' යනු චිත්ත චෛතසික ධර්මයන්හි යි. එම චිත්ත චෛතසිකයන් කෙරෙහි අරමුණු නොවුණ ද, ඒවා සමානව පවතින කල්හි මධ්‍යස්ථව බැලීමේ ස්වභාවය නිසා 'තත්‍රමජ්ඣත්තතාව' යැයි කියනු ලැබේ. එය පසුබෑමක් හෝ විසිර යාමක් නොමැතිව පැවැත්මට හේතු වන බැවින්, ඌන වීම හෝ අධික වීම වැළැක්වීමේ කාර්යය (රසය) සිදු කරයි. 'කායදුශ්චරිතාදී වස්තූන්ගේ' යනු ප්‍රාණාඝාතාදී අකුසල් සිදු කරන වස්තූන්ගේ යි. 'අමද්දනා' යනු පීඩා කිරීමට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ ස්වභාවය ම ය.

တံတံရာသိကိစ္စဝသေန ဝိဘာဂရဟိတာ အဝိဘတ္တိကာ. ဧတ္ထာတိ ဧတေသု သဝိဘတ္တိကေသု ဒုတိယဋ္ဌာနာဒီသုပိ ဘာဇိယမာနေသု အပုဗ္ဗံ နတ္ထီတိ အတ္ထော. ပဒံ ပူရိတန္တိ ဈာနာဒိပဒံ ပဉ္စကာဒိဝသေန ပူရိတံ. ပဉ္စ ဟိ အင်္ဂါနိ ဈာနပဒဿ အတ္ထော, တေသု ဧကသ္မိဉ္စ ဦနေ ဈာနပဒံ ဦနံ ဟောတီတိ. ပဒသမူဟော ပဒကောဋ္ဌာသော ဝါ တံ တမေဝ ဝါ ပဒံ, အဝုတ္တံ ဟာပိတံ နာမ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပူရိတ’’န္တိ. ဝုတ္တသ္မိညေဝ ဝုစ္စမာနေ အနေကေသံ ပုရိသသဒ္ဒါနံ ဝိယ ကောစိ သမ္ဗန္ဓော နတ္ထီတိ မညမာနော အာဟ ‘‘အနနုသန္ဓိကာ ကထာ’’တိ. အန္တရန္တရာ ဝုတ္တသ္မိညေဝ ဝုစ္စမာနေ အနုက္ကမေန ဓမ္မာ ကထိတာ န ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ဥပ္ပဋိပါဋိယာ’’တိ. ဖဿပဉ္စမကရာသိ သဗ္ဗစိတ္တုပ္ပာဒသာဓာရဏဝသေန စတုက္ခန္ဓတပ္ပစ္စယသင်္ဂဟဝသေန စ ဝုတ္တော. ယထာဝုတ္တေသု ပန ရာသီသု ဧကရာသိကိစ္စဿပိ အဘာဝါ ဆန္ဒာဒယော ယေဝါပနကဝသေန ဝုတ္တာ. ဝုတ္တာနမ္ပိ စ ဓမ္မာနံ ယထာ ဝေဒနာဒီနံ ဈာနင်္ဂါဒိဘာဝေါ ဝုတ္တော, န ဧဝံ သောဝစဿတာကလျာဏမိတ္တတာဒိဝိသေသော ဝုတ္တောတိ တဿ သင်္ဂဏှနတ္ထံ ကေစိ ဓမ္မေ ဝိသုံ ဌပေတွာ တေ စ တဉ္စ ဝိသေသံ ‘‘ယေ ဝါ ပနာ’’တိ အာဟ. ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန ဝါ သာဝသေသေ ဓမ္မေ ဝတွာ ‘‘ယေ ဝါ ပနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

එම ඒ රාශීන්ගේ (ධර්ම සමූහයන්ගේ) කෘත්‍යයන් අනුව වෙන් කිරීමක් නොමැති ධර්මයෝ 'අවිභත්තික' නම් වෙති. මෙහි විභක්ති සහිත වූ ධර්මයන් දෙවන ස්ථානය ආදියේ දී බෙදා දැක්වුව ද අමුතු දෙයක් නැත යන්න අර්ථය යි. 'පදය පුරවන ලදී' යනු ධ්‍යාන ආදී පදයන් පංචක ආදී වශයෙන් සම්පූර්ණ කරන ලදී යන්නයි. ධ්‍යාන පදයෙහි අර්ථය අංග පහකි; ඉන් එකක් අඩු වුව ද ධ්‍යාන පදය අර්ථයෙන් අඩු වේ. පද සමූහය හෝ පද කොට්ඨාසය හෝ එම පදය ම වදාළේ නැති නම් එය අඩු වූවක් සේ සලකා 'පුරවන ලදී' යැයි කියන ලදී. වදාළ දෙයම නැවත වදාරන කල්හි, බොහෝ පුරුෂ ශබ්දයන් මෙන් කිසිදු සම්බන්ධයක් නැතැයි සිතන අය උදෙසා 'අනනුසන්ධික කථාව' යැයි වදාළහ. අතරින් පතර වදාළ දෙයම නැවත වදාරන කල්හි ධර්මයන් අනුපිළිවෙළින් දේශනා නොකළේ යැයි සිතා 'උප්පටිපාටියා' (පිළිවෙළක් නොමැතිව) යැයි වදාළහ. ඵස්ස පඤ්චමක රාශිය සියලු සිත්වලට පොදු බැවින් හා සිව්වැදෑරුම් නාමස්කන්ධයන්ගේ ප්‍රත්‍යය වශයෙන් මෙහි වදාරන ලදී. වදාරන ලද රාශීන්හි එක් රාශියක හෝ කෘත්‍යය නොමැති බැවින් ඡන්දය ආදී ධර්මයන් 'යෙවාපනක' වශයෙන් වදාරන ලදී. වේදනාව ආදී ධර්මයන්ගේ ධ්‍යානාංග භාවය වදාළා සේ, සෝවචස්සතාව හා කළ්‍යාණමිත්‍රතාව ආදී විශේෂ නාමයන් මෙහි වදාරා නැත. එබැවින් ඒවා ඇතුළත් කරගනු පිණිස ඇතැම් ධර්මයන් වෙන් කොට තබා ඒවාත්, එම විශේෂ නාමයන් ද 'යෙවාපනක' යන පදයෙන් වදාළහ. එසේත් නැතිනම් විනේය ජනයාගේ අදහස් අනුව ඉතිරි වූ ධර්මයන් දේශනා කර 'යෙවාපනක' යැයි වදාළ සේක.

ယေဝါပနကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

යෙවාපනක වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ධර්ම උද්දේසවාර කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ကာမာဝစရကုသလံ

කාමාවචර කුසලය.

နိဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ

නිද්දේසවාර කථා වර්ණනාව.

၂. ဖုသနကဝသေနာတိ [Pg.94] သန္တေ အသန္တေပိ ဝိသယေ အာပါထဂတေ စိတ္တဿ သန္နိပတနဝသေန ‘‘စိတ္တံ မနော’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၆, ၁၇) ဝိယ ကိစ္စဝိသေသံ, ‘‘မာနသ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၆, ၁၇) ဝိယ သမာနေ အတ္ထေ သဒ္ဒဝိသေသံ, ‘‘ပဏ္ဍရ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၆, ၁၇) ဝိယ ဂုဏဝိသေသံ, ‘‘စေတသိကံ သာတ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၂, ၁၈) ဝိယ နိဿယဝိသေသံ, ‘‘စိတ္တဿ ဌိတီ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၅, ၂၄) ဝိယ အညဿ အဝတ္ထာဘာဝဝိသေသံ, ‘‘အလုဗ္ဘနာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၃၂) ဝိယ အညဿ ကိရိယာဘာဝဝိသေသံ, ‘‘အလုဗ္ဘိတတ္တ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၃၂) ဝိယ အညဿ ကိရိယာဘာဝဘူတတာဝိသေသန္တိအာဒိကံ အနပေက္ခိတွာ ဓမ္မမတ္တဒီပနံ သဘာဝပဒံ. ဖုသန္တဿ ဟိ စိတ္တဿ ဖုသနကိရိယာ ဖုသနာကာရော. သမ္ဖုသနာတိ အာရမ္မဏသမာဂမဖုသနာ, န ပဋိလာဘသမ္ဖုသနာ. သမ္ဖုသိတဿ အာရမ္မဏေန သမာဂတဿ စိတ္တဿ ဘာဝေါ သမ္ဖုသိတတ္တံ. ယသ္မိံ သတိ စိတ္တံ သမ္ဖုသိတန္တိ ဝုစ္စတိ, သော တဿ ဘာဝေါ. ဧဝံ အညေသုပိ ဘာဝနိဒ္ဒေသေသု ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

2. 'ස්පර්ශ වන ස්වභාවයෙන්' යනු පරමාර්ථ වශයෙන් පවතින හෝ නොපවතින හෝ අරමුණක් හමුවේ සිත ඒ කෙරෙහි යොමු වීම යි. 'චිත්තය, මනස' ආදී පදවලින් කෘත්‍ය විශේෂයන් ද, 'මානස' ආදී පදවලින් එකම අර්ථයෙහි ශබ්ද විශේෂයන් ද, 'පණ්ඩර' ආදී පදවලින් සිතේ පිරිසිදු බව නමැති ගුණ විශේෂය ද, 'චෛතසික' ආදී පදවලින් සිත ඇසුරු කිරීම නමැති නිශ්‍රය විශේෂය ද, 'සිතේ පැවැත්ම' ආදී පදවලින් සිතේ අවස්ථානුරූපී විශේෂයන් ද, 'අලෝභය' ආදී පදවලින් ක්‍රියාකාරීත්වයේ විශේෂයන් ද සලකා ස්වභාව ධර්මය පමණක් දැක්වීමට 'සභා පදය' යොදනු ලැබේ. අරමුණ ස්පර්ශ කරන සිතේ ස්පර්ශ කිරීමේ ක්‍රියාව ස්පර්ශය යි. 'සම්ඵුසනා' යනු අරමුණ හා එක්ව ස්පර්ශ වීම මිස, ලැබීම යන අර්ථයෙන් වන ස්පර්ශයක් නොවේ. අරමුණ හා එක් වූ සිතේ ස්වභාවය 'සම්ඵුසිතත්ත' (ස්පර්ශ කළ බව) නම් වේ. යමක් ඇති කල්හි සිත ස්පර්ශ කරන ලද්දක් යැයි කියනු ලැබේ ද, එය එහි ස්වභාවය යි. මෙලෙසම අනෙකුත් භාව නිද්දේසයන්හි ද අර්ථ වටහා ගත යුතුය.

အပရဿ ဝေဝစနဿ, အပရေန ဝါ ပုရိမတ္ထဿ ဒီပနာ အပရဒီပနာ. ‘‘ပဏ္ဍိစ္စံ ကောသလ္လ’’န္တိ ဧဝမာဒယော ပညာဝိသေသာ နာနာကာလေ လဗ္ဘမာနာပိ ဧကသ္မိံ စိတ္တေ လဗ္ဘန္တိ. ဧကသ္မိဉ္စ ဝိသေသေ ဣတရေပိ အနုဂတာ ဟောန္တီတိ ဒဿေတုံ တထာ ဝိဘတ္တိ အတ္ထတော ဝိဘတ္တိ ဟောတိ အတ္ထနာနတ္တေန ကတတ္တာ. အထ ဝါ ယထာ ‘‘ကောဓော ကုဇ္ဈနာ ကုဇ္ဈိတတ္တ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၀၆၆) သဘာဝါကာရဘာဝနိဒ္ဒေသေဟိ ကောဓောတိ ဧဝမာကာရောဝ အတ္ထော ဝုတ္တော, န ဧဝမိဓ, ဣဓ ပန ပဏ္ဍိတာဒိဘာဝါကာရဘိန္နော အတ္ထော ဝုတ္တောတိ ဣဒံ ဝိဘတ္တိဂမနံ အတ္ထဝသေန ဟောတိ. သမ္ဖုသိတတ္တန္တိ ဧတ္ထာပိ န ‘‘ဖဿော’’တိ ဧဝမာကာရောဝ အတ္ထော ဝုတ္တော. သမ္ဖဿောတိ ဧဝမာကာရော ပန ဝုတ္တောတိ အတ္ထတော ဝိဘတ္တိဂမနန္တိ ဝုတ္တံ.

අන්‍ය වූ පර්යාය වචනයක් ප්‍රකාශ කිරීම හෝ පෙර කියන ලද අර්ථයම වෙනත් පර්යායයකින් පැහැදිලි කිරීම ‘අපරදීපනා’ නම් වේ. ‘පාණ්ඩීච්චං, කෝසල්ලං’ යනාදී ප්‍රඥා විශේෂයන් විවිධ අවස්ථාවලදී ලැබුණද, ඒවා එක් සිතකද ලැබිය හැකිය. එක් විශේෂිත ප්‍රඥා ලක්ෂණයක් ඇති කල්හි සෙසු ලක්ෂණද එයට අනුගතව පවතින බව පෙන්වීමට, අර්ථයන්ගේ නානාත්වය නිසා සිදු කරන ලද ඒ බෙදීම අර්ථ වශයෙන් වූ බෙදීමකි (අත්ථතෝ විභත්ති). එසේත් නැතහොත්, ‘කෝධෝ කුජ්ඣනා කුජ්ඣිතත්තං’ යන තන්හි ස්වභාව, ආකාර සහ භාව නිර්දේශයන් මගින් කෝපය නම් වූ ආකාරයම පමණක් දක්වන ලද්දේ වුවද, මෙහිදී එසේ නොවේ. මෙහිදී පණ්ඩිතාදී භාවයන්ගේ ආකාරයන්ගෙන් වෙනස් වූ අර්ථයන් දක්වන ලද බැවින්, මෙම විභජනය අර්ථය අනුව සිදු වූවකි. ‘සම්ඵුසිතත්තං’ යන තන්හිද හුදෙක් ‘ඵස්ස’ (ස්පර්ශය) යන ආකාරයම පමණක් නොව, ‘සම්ඵස්ස’ යන ආකාරයම දක්වන ලද බැවින් එය අර්ථ වශයෙන් වූ විභජනයක් යැයි කියනු ලැබේ.

ဒေါသော ဗျာပါဒေါတိ ဥဒ္ဒေသေပိ နာမနာနတ္တေန နာနာဘူတော ဥဒ္ဒိဋ္ဌော. နိဒ္ဒေသေပိ တေနေဝ နာနတ္တေန နိဒ္ဒိဋ္ဌော. ဧကောဝ ခန္ဓော ဟောတီတိ ဧကေန ခန္ဓသဒ္ဒေန ဝတ္တဗ္ဗတံ သန္ဓာယာဟ. စေတနာတိ သင်္ခါရက္ခန္ဓံ ဒဿေတိ တပ္ပမုခတ္တာ. အသဒ္ဓမ္မာတိ အသတံ, အသန္တော ဝါ ဓမ္မာ, န ဝါ သဒ္ဓမ္မာတိ အသဒ္ဓမ္မာတိ အသဒ္ဓမ္မဝစနီယဘာဝေန ဧကီဘူတောပိ အသဒ္ဓမ္မော ကောဓဂရုတာဒိဝိသိဋ္ဌေန သဒ္ဓမ္မဂရုတာပဋိက္ခေပနာနတ္တေန နာနတ္တံ ဂတောတိ ‘‘စတ္တာရော’’တိ [Pg.95] ဝုတ္တံ. န သဒ္ဓမ္မဂရုတာတိ ဝုစ္စမာနာ ဝါ အသဒ္ဓမ္မဂရုတာ အသဒ္ဓမ္မဂရုတာဘာဝေန ဧကီဘူတာပိ ကောဓာဒိဝိသိဋ္ဌပဋိက္ခေပနာနတ္တေန နာနတ္တံ ဂတာ. ပဋိပက္ခော ဝါ ပဋိက္ခိပီယတိ တေန, သယံ ဝါ ပဋိက္ခိပတီတိ ပဋိက္ခေပေါတိ ဝုစ္စတီတိ သဒ္ဓမ္မဂရုတာပဋိက္ခေပနာနတ္တေန အသဒ္ဓမ္မဂရုတာ အသဒ္ဓမ္မာ ဝါ နာနတ္တံ ဂတာ. အလောဘောတိအာဒီနံ ဖဿာဒီဟိ နာနတ္တံ လောဘာဒိဝိသိဋ္ဌေန ပဋိက္ခေပေန လောဘာဒိပဋိပက္ခေန ဝါ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အလောဘာဒေါသာမောဟာနံ အညမညနာနတ္တံ ယထာဝုတ္တေန ပဋိက္ခေပနာနတ္တေန ယောဇေတဗ္ဗံ. ပဒတ္ထဿ ပဒန္တရေန ဝိဘာဝနံ ပဒတ္ထုတိ. တေန ဟိ တံ ပဒံ မဟတ္ထန္တိ ဒီပိတံ ဟောတိ အလင်္ကတဉ္စာတိ. အတ္ထဝိသေသာဘာဝေပိ အာဘရဏဝသေန စ အာဒရဝသေန စ ပုန ဝစနံ ဒဠှီကမ္မံ.

‘දෝසෝ බ්‍යාපාදෝ’ යන උද්දේශයෙහිද නාමයන්ගේ වෙනස්කම නිසා විවිධ වූ අර්ථයන් දක්වන ලදී. නිද්දේසයෙහිද එම නාම නානත්වය නිසාම විස්තර කරන ලදී. ‘එකම ස්කන්ධයක් වේ’ යන්නෙන් අදහස් කළේ එක් ‘ස්කන්ධ’ ශබ්දයකින් එය හැඳින්විය හැකි බවයි. ‘චේතනා’ යන්නෙන් සංස්කාර ස්කන්ධය දක්වයි, මන්ද යත් එය එහි ප්‍රධාන වන බැවිනි. ‘අසද්ධම්මා’ යනු අසතුන්ගේ ධර්මයන්ය, නැතහොත් නින්දිත වූ ධර්මයන්ය, නැතහොත් සද්ධර්මය නොවන ධර්මයන්ය. ‘අසද්ධම්ම’ යන වචනයෙන් හැඳින්වෙන බැවින් එකක් වුවද, ක්‍රෝධය පෙරදැරි කරගැනීම ආදී විශේෂතා නිසාත්, සද්ධර්මයට ගරු කිරීම බැහැර කිරීමේ නානාත්වය නිසාත් එය ‘සතරක්’ ලෙස දක්වන ලදී. සද්ධර්ම ගරුක බව බැහැර කිරීමෙන් කියැවෙන අසද්ධර්ම ගරුක බව, අසද්ධර්ම ගරුක භාවයෙන් එකක් වුවද, ක්‍රෝධය ආදියෙන් විශේෂ වූ ප්‍රතික්ෂේප කිරීම් නිසා නානාත්වයට පත් වේ. ප්‍රතිපක්ෂය බැහැර කරනු ලබන බැවින් හෝ තමාම බැහැර කරන බැවින් ‘ප්‍රතික්ෂේපය’ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් සද්ධර්ම ගරුක බව බැහැර කිරීමේ නානාත්වය නිසා අසද්ධර්ම ගරුක බව හෝ අසද්ධර්මයන් නානාත්වයට පත් වේ. අලෝභාදීන්ගේ ඵස්සාදීන්ගෙන් ඇති වෙනස, ලෝභාදී විශේෂයන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් හෝ ලෝභාදීන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වීමෙන් දත යුතුය. අලෝභ, අදෝස, අමෝහයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය වෙනස ඉහත කී පරිදි බැහැර කිරීමේ නානාත්වය අනුව යෙදිය යුතුය. පදයක අර්ථය වෙනත් පදයකින් පැහැදිලි කිරීම ‘පදත්ථුති’ නම් වේ. එමගින් එම පදය මහත් අර්ථ ඇත්තක් බවත්, අලංකාරවත් වූවක් බවත් දැක්වේ. අර්ථයේ විශේෂයක් නැති වුවද, අලංකාරය පිණිසත්, ගෞරවය පිණිසත් නැවත පැවසීම (පුනර්වචනය) ස්ථිර කිරීමක් (දළ්හීකම්ම) වේ.

၃. တဇ္ဇန္တိ တဿ ဖလဿ အနုစ္ဆဝိကံ. န ကေဝလံ နိဒ္ဒိသိယမာနံ သာတမေဝ အဓိကတံ, အထ ခေါ ယထာနိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ အာရမ္မဏာနိပီတိ ‘‘တေဟိ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တဿ ဝါ ဇာတာ ကာရဏဘာဝေန ဖဿတ္ထံ ပဝတ္တာတိ တဇ္ဇာ. တံသမင်္ဂီပုဂ္ဂလံ, သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ဝါ အတ္တနိ သာဒယတီတိ သာတံ ဒ-ကာရဿ တ-ကာရံ ကတွာ. သုဋ္ဌု ခါဒတိ, ခဏတိ ဝါ ဒုက္ခန္တိ သုခံ.

3. ‘තජ්ජං’ යනු එම ඵලයට අනුරූප වූ (ගැලපෙන) යන්නයි. මෙහිදී නිර්දේශ කරනු ලබන ආශ්වාදය (සීත) පමණක් නොව, ඉහත දක්වන ලද අරමුණුද අදාළ වන බැවින් ‘තේහි වා’ යනාදිය පවසන ලදී. නැතහොත්, එම ආශ්වාදයට හේතු වශයෙන් හෝ ස්පර්ශය පිණිස පවත්නා බැවින් ‘තජ්ජා’ නම් වේ. එම සතුටින් යුත් පුද්ගලයා හෝ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් තමා තුළ සතුටු කරවන බැවින් ‘සාත’ නම් වේ (මෙහි ‘ද’ කාරය ‘ත’ කාරය බවට පත් වී ඇත). දුක මැනවින් වනසන බැවින් හෝ දුක කන (විඳින) බැවින් ‘සුඛ’ නම් වේ.

၅. ပါသောတိ ရာဂပါသော. သော ဟိ နိရာဝရဏတ္တာ အန္တလိက္ခစရော. အကုသလမ္ပိ ပဏ္ဍရန္တိ ဝုတ္တံ, ကော ပန ဝါဒေါ ကုသလန္တိ အဓိပ္ပာယော. တဉှိ ပဏ္ဍရတော နိက္ခန္တံ သယဉ္စ ပဏ္ဍရန္တိ. အထ ဝါ သဗ္ဗမ္ပိ စိတ္တံ သဘာဝတော ပဏ္ဍရမေဝ, အာဂန္တုကောပက္ကိလေသဝေါဒါနေဟိ ပန သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇာနံ ဥပက္ကိလိဋ္ဌဝိသုဒ္ဓတရတာ ဟောန္တီတိ. ဒါရုပ္ပမာဏေသု သိလာဒီသု ခန္ဓပညတ္တိယာ အဘာဝါ ကိဉ္စိ နိမိတ္တံ အနပေက္ခိတွာ ဒါရုမှိ ပဝတ္တာ ခန္ဓပညတ္တီတိ ‘‘ပဏ္ဏတ္တိမတ္တဋ္ဌေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တံ-သဒ္ဒေန မနောဝိညာဏဓာတုယေဝ ဝုစ္စေယျ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗတ္တာတိ န တဿာ တဇ္ဇတာ. တေဟိ အာရမ္မဏေဟိ ဇာတာ တဇ္ဇာတိ စ ဝုစ္စမာနေ သမ္ဖဿဇတာ န ဝတ္တဗ္ဗာ. န ဟိ သော အာရမ္မဏံ, နာပိ ဝိသေသပစ္စယော. ‘‘တိဏ္ဏံ သင်္ဂတိ ဖဿော’’တိ ဝိညာဏမေဝ ဖဿဿ ဝိသေသပစ္စယောတိ ဝုတ္တောတိ တသ္မာ န ဝိညာဏံ ဝိသေသပစ္စယဘူတံ သမ္ဖဿဇတာယ တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတုသမ္ဖဿဇာပညတ္တိံ လဘတိ, န စ တဒေဝ တဿ ကာရဏဘာဝေန ဖလဘာဝေန စ ဝုစ္စမာနံ သုဝိညေယျံ ဟောတီတိ. ကိံ ဝါ ဧတေန, ယထာ ဘဂဝတာ ဝုတ္တာ တံသဘာဝါယေဝ တေ ဓမ္မာတိ န ဧဝံဝိဓေသု ကာရဏံ မဂ္ဂိတဗ္ဗံ.

5. ‘පාසෝ’ යනු රාග නමැති මල පුඩුවයි. එය ආවරණ රහිත බැවින් අහසෙහි හැසිරෙන්නකි (අන්තලික්ඛචර). අකුසලය පවා ‘පණ්ඩර’ (දීප්තිමත්/පිරිසිදු) යැයි කියනු ලැබේ නම්, කුසලය ගැන කවර කතාද යන්න අටුවාචාරීන්ගේ අදහසයි. මන්ද යත්, එය පිරිසිදු භවංග සිතින් නික්මුණු බැවින් හා තමාම පිරිසිදු බැවිනි. නැතහොත් සියලු සිත් ස්වභාවයෙන්ම ප්‍රභාස්වරය, එහෙත් ආගන්තුක උපක්ලේශයන්ගෙන් හෝ පිරිසිදු කරන ධර්මයන්ගෙන් (වෝදාන) අකුසල් සිත් කිලිටු වීම හා කුසල්-අබ්‍යාකෘත සිත් අතිශයින් පිරිසිදු වීම සිදු වේ. ගල් ලී ආදියෙහි ‘ස්කන්ධ’ යන පညප්තියක් නැති බැවින්, කිසිදු නිමිත්තක් අපේක්ෂා නොකොට ලී ආදියෙහි පවත්නා ස්කන්ධ පညප්තිය ‘පඤ්ඤත්තිමත්තට්ඨේන’ යැයි කියන ලදී. ‘තං’ ශබ්දයෙන් මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුවම හැඳින්විය යුතුය, මන්ද යත් එය නිර්දේශ කළ යුතු බැවිනි. එහෙත් එයට ‘තජ්ජා’ යන නාමය නොගැලපේ. එම අරමුණු නිසා උපන් බැවින් ‘තජ්ජා’ යැයි කියන්නේ නම්, එය ‘සම්ඵස්සජා’ යැයි නොකිය යුතුය. මන්ද යත් ස්පර්ශය අරමුණක් හෝ සුවිශේෂී ප්‍රත්‍යයක් නොවන බැවිනි. ‘තිදෙනාගේ සංගමය ස්පර්ශයයි’ යන වචනයට අනුව විඤ්ඤාණයම ස්පර්ශයට විශේෂ ප්‍රත්‍යය වන බැවින්, විඤ්ඤාණය සුවිශේෂී ප්‍රත්‍යයක් ලෙස ‘සම්ඵස්සජ’ යන නාමය හෝ ‘තජ්ජා මනෝවිඤ්ඤාණධාතු සම්ඵස්සජා’ යන පညප්තිය නොලබයි. තවද එයම එහි හේතුව හා ඵලය ලෙස දැක්වීම පහසුවෙන් තේරුම් ගත නොහැක්කකි. එබැවින් මෙවැනි ධර්මයන්හි හේතු සෙවීම අවශ්‍ය නොවේ, මන්ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ පරිදිම එම ධර්මයන් එවැනි ස්වභාව ඇති බැවිනි.

၇. ဧဝံ [Pg.96] တက္ကနဝသေန လောကသိဒ္ဓေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝဉ္စေဝဉ္စ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဝိဝိဓံ တက္ကနံ ကူပေ ဝိယ ဥဒကဿ အာရမ္မဏဿ အာကဍ္ဎနံ ဝိတက္ကနံ.

7. මෙසේ තර්ක කිරීමේ ක්‍රමය අනුව ලෝක සම්මතයෙන් මෙසේ පැවසිය යුතු යැයි අටුවාචාරීන්ගේ අදහසයි. මෙසේ මෙසේ විය යුතු යැයි කරන විවිධ තර්ක කිරීම්, ළිඳකින් ජලය අදින්නාක් මෙන් අරමුණ තමා වෙතට ඇද ගැනීම ‘විතක්කනය’ (කල්පනාව) නම් වේ.

၈. သမန္တတော စရဏံ ဝိစရဏံ.

8. සර්වතෝභද්‍රව (අරමුණ වටා) හැසිරීම ‘විචරණය’ නම් වේ.

၉. အတ္တမနတာတိ ဧတ္ထ အတ္တ-သဒ္ဒေန န စိတ္တံ ဝုတ္တံ. န ဟိ စိတ္တဿ မနော အတ္ထီတိ. အတ္တမနဿ ပန ပုဂ္ဂလဿ ဘာဝေါ အတ္တမနတာတိ ဝတွာ ပုန ပုဂ္ဂလဒိဋ္ဌိနိသေဓနတ္ထံ ‘‘စိတ္တဿာ’’တိ ဝုတ္တံ.

9. ‘අත්තමනතා’ යන මෙහි ‘අත්ත’ ශබ්දයෙන් සිත අදහස් නොකෙරේ. මන්ද යත් සිතට වෙනත් සිතක් නැති බැවිනි. එහෙත් සතුටු වූ සිතක් ඇති පුද්ගලයාගේ ස්වභාවය ‘අත්තමනතා’ යැයි පවසා, නැවත පුද්ගල දෘෂ්ටිය බැහැර කරනු පිණිස ‘සිතේ ස්වභාවය’ (චිත්තස්ස) යැයි පවසන ලදී.

၁၁. န ဗလဝတီ, ကသ္မာ အဝဋ္ဌိတိ ဝုတ္တာတိ? ဧကဂ္ဂစိတ္တေန ပါဏဝဓာဒိကရဏေ တထာ အဝဋ္ဌာနမတ္တဘာဝတော. ဝိရူပံ, ဝိဝိဓံ ဝါ သံဟရဏံ ဝိကိရဏံ ဝိသာဟာရော, သံဟရဏံ ဝါ သမ္ပိဏ္ဍနံ, တဒဘာဝေါ ဝိသာဟာရော.

11. එය ප්‍රබල නොවේ නම්, ‘අවට්ඨිති’ (පිහිටීම) යැයි කීවේ මන්ද? ඒකාග්‍ර සිතින් ප්‍රාණඝාතාදිය කිරීමේදී එය සිදු කළ හැකි තරමට සිත එහි බැසගෙන පිහිටන බැවිනි. ‘විසාහාර’ යනු විකෘති වූ හෝ විවිධ වූ විසුරුවා හැරීමයි. නැතහොත් ‘සංහරණ’ යනු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් එක් රැස් කිරීමයි, එහි නොමැතිකම ‘විසාහාර’ නම් වේ.

၁၂. အညသ္မိံ ပရိယာယေတိ အညသ္မိံ ကာရဏေ. သမာနာဓိကရဏဘာဝေါ ဒွိန္နံ ဗဟူနံ ဝါ ပဒါနံ ဧကသ္မိံ အတ္ထေ ပဝတ္တိ.

12. ‘අඤ්ඤස්මිං පරියායේ’ යනු වෙනත් කරුණකදී යන්නයි. ‘සමානාධිකරණ භාවය’ යනු පද දෙකක් හෝ කිහිපයක් එක් අර්ථයක් ප්‍රකාශ කිරීමයි.

၁၃. အာရမ္ဘတိ စာတိ အာပဇ္ဇတိ စ. ဥဒ္ဓံ ယမနံ ဥယျာမော. ဓုရန္တိ နိပ္ဖာဒေတုံ အာရဒ္ဓံ ကုသလံ, ပဋိညံ ဝါ.

13. ‘ආරම්භති ච’ යනු (ඇවතට) පැමිණෙන්නේය යන්නයි. උසස් ලෙස උත්සාහ කිරීම ‘උය්‍යාමය’ නම් වේ. ‘ධුරය’ යනු නිම කරනු පිණිස ආරම්භ කරන ලද කුසලය හෝ පොරොන්දුවයි.

၁၄. တိဏ္ဏန္တိ ဗုဒ္ဓါဒီနံ. စိတ္တေ အာရမ္မဏဿ ဥပဋ္ဌာနံ ဇောတနဉ္စ သတိယေဝါတိ တဿာ ဧတံ လက္ခဏံ.

14. ‘තිණ්ණං’ යනු බුද්ධාදී රත්නත්‍රය පිළිබඳවයි. සිතෙහි අරමුණ එළඹ සිටීම හා එය බැබළීම සතිය (සිහිය) නිසාම වන බැවින්, එය සතියේ ලක්ෂණයයි.

၁၆. ပါသာဏသက္ခရဝါလိကာဒိရဟိတာ ဘူမိ သဏှာတိ ‘‘သဏှဋ္ဌေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

16. ගල්, බොරළු, වැලි ආදියෙන් තොර වූ භූමිය ‘සණ්හ’ (මුදු/සිනිඳු) බැවින්, ඒ අර්ථයෙන් ‘සණ්හට්ඨේන’ යැයි පවසන ලදී.

၁၉. အယန္တီတိ ဧကကမ္မနိဗ္ဗတ္တမနုဿာဒိသန္တတိအဝိစ္ဆေဒဝသေန ပဝတ္တန္တိ. ကုသလာကုသလေသုပိ ဟိ ဇီဝိတံ ဣန္ဒြိယပစ္စယဘာဝေန သမ္ပယုတ္တေ ပဝတ္တယမာနမေဝ တဒဝိစ္ဆေဒဿ ပစ္စယော ဟောတိ.

19. ‘අයන්ති’ යනු එක් කර්මයකින් හටගත් මිනිස් ආදී සන්තානයන්ගේ නොසිඳී පැවැත්මයි. කුසල අකුසල ධර්මයන්හිදීද ජීවිතේන්ද්‍රිය ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයක් ලෙස සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් පවත්වමින්ම ඒවායේ නොසිඳී පැවැත්මට ප්‍රත්‍යයක් වේ.

၃၀. ယံ ဟိရီယတီတိ ဟိရီယတိ-သဒ္ဒေန ဝုတ္တော ဘာဝေါ ယံ-သဒ္ဒေန ဝုစ္စတီတိ ယန္တိ ဘာဝနပုံသကံ ဝါ ဧတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဟိရိယိတဗ္ဗေနာတိ စ ဟေတုအတ္ထေ ကရဏဝစနံ ယုဇ္ဇတိ.

30. ‘යං හිරීයති’ යන මෙහි ‘හිරීයති’ ශබ්දයෙන් කියැවෙන පිළිකුල් කිරීමේ ස්වභාවය ‘යං’ ශබ්දයෙන් ප්‍රකාශ වේ. එබැවින් ‘යං’ යන්න මෙහි ක්‍රියා විශේෂණයක් (භාවනපුංසක) ලෙස දත යුතුය. ‘හිරීයිතබ්බේන’ යන්නෙහි කරණ විභක්තිය හේතු අර්ථයෙහි යෙදීම උචිතය.

၃၂. အလုဗ္ဘနကဝသေနာတိ [Pg.97] ဧတ္ထ အလုဗ္ဘနမေဝ အလုဗ္ဘနကန္တိ ဘာဝနိဒ္ဒေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

32. ‘අලුබ්භනක වසේන’ යන මෙහි නොලෝභී බවම ‘අලුබ්භනක’ නම් වේ. මෙය භාව නිර්දේශයක් ලෙස දත යුතුය.

၃၃. အဗျာပဇ္ဇောတိ ဗျာပါဒေန ဒုက္ခေန ဒေါမနဿသင်္ခါတေန ဒေါသေန ဝိယ န ဗျာပါဒေတဗ္ဗောတိပိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ.

33. ‘අබ්‍යාපජ්ජෝ’ යනු ක්‍රෝධය නමැති දෝමනස්ස සහගත දුක විසින් දෝෂයක් මෙන් සිත විනාශ නොකළ යුතුය යන අර්ථය ගැලපේ.

၄၂-၄၃. ထိနမိဒ္ဓါဒိပဋိပက္ခဘာဝေန ကုသလဓမ္မေ အနိစ္စာဒိမနသိကာရေ စ သီဃံ သီဃံ ပရိဝတ္တနသမတ္ထတာ လဟုပရိဏာမတာ, အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနဉှိ တဏှာသံယောဇနာနံ သတ္တာနံ အကုသလပ္ပဝတ္တိ ပကတိဘူတာတိ န တတ္ထ လဟုပရိဏာမတာယ အတ္ထော. တေသဉ္စ ဘာဝေါ ဂရုတာယေဝါတိ တဗ္ဗိဓုရသဘာဝါနံ လဟုတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သာ ဟိ ပဝတ္တမာနာ သီဃံ ဘဝင်္ဂဝုဋ္ဌာနဿ ပစ္စယော ဟောတိ.

42-43. ස්ථීනමිද්ධ ආදී ක්ලේශයන්ගේ ප්‍රතිපක්ෂ බව නිසා කුසල් දහම්හි ද අනිත්‍යාදී මනසිකාරයන්හි ද වේගයෙන් පවත්වන්නට (වෙනස් වන්නට) ඇති හැකියාව 'ලහුපරිණාමතා' (සැහැල්ලු ලෙස වෙනස් වන සුළු බව) නම් වේ. මන්ද යත්, අවිද්‍යා නීවරණ ඇති, තෘෂ්ණා සංයෝජන ඇති සත්ත්වයන්ගේ අකුසල් පැවැත්ම ස්වභාවිකව ම සිදුවන්නකි. එබැවින් එම අකුසල් පැවැත්මෙහි 'ලහුපරිණාමතාව' පිළිබඳ අර්ථයක් නැත. ඔවුන්ගේ එම (අකුසල) පැවැත්මෙහි ස්වභාවය බර බවක් (ගරුතා) ම ය. එබැවින් ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ ලහුතාව (සැහැල්ලු බව) දත යුතුය. එම ලහුතාවය පවතින කල්හි එය වේගයෙන් භවාංගයෙන් මිදීමට (භවාංගවිට්ඨානයට) හේතු වේ.

၄၄-၄၅. ယေ စ ဓမ္မာ မောဟသမ္ပယုတ္တာ ဝိယ အဝိပန္နလဟုတာ, တေသဉ္စ ကုသလကရဏေ အပ္ပဋိဃာတော မုဒုတာ. အပ္ပဋိဃာတေန မုဒုတာဒိရူပသဒိသတာယ အရူပဓမ္မာနမ္ပိ မုဒုတာ မဒ္ဒဝတာတိအာဒိ ဝုတ္တံ.

44-45. මෝහය හා සම්ප්‍රයුක්ත අකුසල ධර්මයන් මෙන් නොව, නොපිරිහුණු ලහුතාවයකින් යුක්ත වූ යම් ධර්ම කෙනෙක් වෙත් ද, එම ධර්මයන්ගේ කුසල් කිරීමෙහි ඇති අවිරුද්ධ බව (නොගැටෙන බව) 'මුදුතා' (මෘදු බව) නම් වේ. එම නොගැටෙන බව නිසා ද මුදුතා ආදී රූපයන්ට සමාන වන බැවින් ද අරූපී ධර්මයන්ට (නාම ධර්මයන්ට) පවා මුදුතා, මද්දවතා ආදී වශයෙන් (බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින්) වදාරන ලදී.

၄၆-၄၇. သိနေဟဝသေန ကိလိန္နံ အတိမုဒုကံ စိတ္တံ အကမ္မညံ ဟောတိ ဝိလီနံ ဝိယ သုဝဏ္ဏံ, မာနာဒိဝသေန အတိထဒ္ဓဉ္စ အတာပိတံ ဝိယ သုဝဏ္ဏံ, ယံ ပနာနုရူပမုဒုတာယုတ္တံ, တံ ကမ္မညံ ဟောတိ ယုတ္တမဒ္ဒဝံ ဝိယ သုဝဏ္ဏံ. တဿေဝ မုဒုကဿ ယော ကမ္မညာကာရော, သာ ကမ္မညတာတိ မုဒုတာဝိသိဋ္ဌာ ကမ္မညတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

46-47. තෘෂ්ණා නමැති තෙතමනය නිසා තෙත් වූ අධික මෘදු බවට පත් සිත, උණු වූ රත්තරන් මෙන් කර්මයට (කුසල් කටයුත්තට) සුදුසු නොවේ. මානය ආදිය නිසා අධික ලෙස තද වූ සිත, රත් නොකළ රත්තරන් මෙන් කර්මයට සුදුසු නොවේ. යම් සිතක් සුදුසු මෘදු බවකින් යුක්ත ද, එය නිසි මෘදු බවින් යුත් රත්තරන් මෙන් කුසල් කටයුත්තට සුදුසු (කම්මඤ්ඤ) වේ. ඒ මෘදු වූ සිතේ ම යම් කර්මයට සුදුසු ආකාරයක් වේ ද, එය 'කම්මඤ්ඤතා' නම් වේ. මෙසේ මුදුතාවයෙන් සුවිශේෂී වූ කම්මඤ්ඤතාව දත යුතුය.

၅၀-၅၁. ပစ္စောသက္ကနဘာဝေန ပဝတ္တံ အကုသလမေဝ ပစ္စောသက္ကနံ. ဧကဝီသတိ အနေသနာ နာမ ဝေဇ္ဇကမ္မံ ကရောတိ, ဒူတကမ္မံ ကရောတိ, ပဟိဏကမ္မံ ကရောတိ, ဂဏ္ဍံ ဖာလေတိ, အရုမက္ခနံ ဒေတိ, ဥဒ္ဓံဝိရေစနံ ဒေတိ, အဓောဝိရေစနံ ဒေတိ, နတ္ထုတေလံ ပစတိ, စက္ခုတေလံ ပစတိ, ဝေဠုဒါနံ ဒေတိ, ပဏ္ဏဒါနံ ဒေတိ, ပုပ္ဖဒါနံ ဒေတိ, ဖလဒါနံ ဒေတိ, သိနာနဒါနံ ဒေတိ, ဒန္တကဋ္ဌဒါနံ ဒေတိ, မုခေါဒကဒါနံ ဒေတိ, စုဏ္ဏဒါနံ ဒေတိ, မတ္တိကာဒါနံ ဒေတိ, စာဋုကကမ္မံ ကရောတိ, မုဂ္ဂသူပိယံ, ပါရိဘဋျံ, ဇင်္ဃပေသနိယံ ဒွါဝီသတိမံ ဒူတကမ္မေန သဒိသံ, တသ္မာ ဧကဝီသတိ. ဆ အဂေါစရာ ဝေသိယာဂေါစရော, ဝိဓဝါ, ထုလ္လကုမာရီ, ပဏ္ဍက, ပါနာဂါရ, ဘိက္ခုနီအဂေါစရောတိ. သင်္ခေပတောတိ သရူပေန အနုဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ‘‘တတ္ထ ကတမော ဆန္ဒော’’တိအာဒိ န [Pg.98] သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ‘‘ယော ဆန္ဒော ဆန္ဒိကတာ’’တိအာဒိနိဒ္ဒေသံ သင်္ခိပိတွာ ‘‘ယေ ဝါ ပနာ’’တိ နိဒ္ဒေသော ကတောတိ အတ္ထော.

50-51. පසුබසින ස්වභාවයෙන් පවත්නා අකුසලය ම 'පච්චෝසක්කනය' (පසුබෑම) නම් වේ. විසි එක් වැදෑරුම් අනේසනාවෝ (වැරදි ජීවිකාවෝ) නම්: වෙදකම් කිරීම, දූත මෙහෙවර කිරීම, පණිවිඩ ගෙන යාම, ගෙඩි (වණ) කැපීම, වණ බෙහෙත් ආලේප කිරීම, වමනය කරවන බෙහෙත් දීම, විරේක බෙහෙත් දීම, නස්න තෙල් පිසීම, ඇස් බෙහෙත් තෙල් පිසීම, උණ බම්බු දීම, කොළ දීම, මල් දීම, ගෙඩි (පලතුරු) දීම, ස්නානයට සබන්/කුඩු දීම, දැවටු දඬු දීම, මුහුණ සෝදන පැන් දීම, සුවඳ කුඩු දීම, මැටි දීම, චාටු බස් කීම, මුං ඇට හොද්දක් වැනි (ඇත්ත අල්ප වූ බොරුව බහුල) කතා කීම සහ දරුවන් නැළවීම ආදී සේවක කම් කිරීමයි. විසි දෙවැන්න වූ පාදයෙන් ඇවිද පණිවිඩ ගෙන යාම දූත මෙහෙවරට ම සමාන බැවින් (එයත් ඇතුළුව) විසි එකක් වේ. අගෝචර (නොගිය යුතු තැන්) හයකි: වෙසඟනන්, වැන්දඹුවන්, අවිවාහක වැඩිහිටි කාන්තාවන්, පණ්ඩකයන්, සුරාපානය කරන තැන් සහ මෙහෙණින් වෙසෙන තැන් ය. සංක්ෂේපයෙන් වූ කලී, ස්වරූප වශයෙන් දක්වා නොමැති බැවින්, 'එහි ඡන්දය යනු කවරේ ද' යනාදී වශයෙන් විස්තර පැවසිය නොහැක. එබැවින් 'යම් ඡන්දයක් ඇද්ද, ඡන්දිකතාවක් ඇද්ද' යන නිද්දේසය සංක්ෂේප කර 'යේ වා පන' (යම් ධර්ම කෙනෙක් ඇද්ද) යනුවෙන් නිද්දේසය කරන ලදී.

နိဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නිද්දේසවාර කතාවේ වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

ကောဋ္ဌာသဝါရဝဏ္ဏနာ

කොට්ඨාසවාර වර්ණනාව

၅၈-၁၂၀. နိဒ္ဒေသဝါရေ ပုစ္ဆာဒီနံ ပစ္စေကံ အနေကတ္တေပိ ပုစ္ဆာဒိဘာဝေန ဧကတ္တံ ဥပနေတွာ စတုပရိစ္ဆေဒတာ ဝုတ္တာ. စတ္တာရော ဒွေတိ ဧဝမာဒိကံ သင်္ခိပိတွာ သဟ ဝါ ဂဟဏံ သင်္ဂဟော. ဌပေတွာ ယေဝါပနကေတိ သင်္ဂဟေတဗ္ဗေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေ ဟိ ဝိသုံ ဝိသုံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ စ ဝိပ္ပကိဏ္ဏာတိ သင်္ဂဟေတဗ္ဗာ ဟောန္တိ, န ယေဝါပနကာ သင်္ဂဟဂမနေနေဝ တထာ အဝိပ္ပကိဏ္ဏတ္တာ. ယသ္မာ ပန သင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နာ ဟောန္တိ, တသ္မာ တံနိဒ္ဒေသေ အခန္ဓဘာဝနိဝါရဏတ္ထံ ယေဝါပနာတွေဝ ဝုတ္တာတိ န ယေဝါပနကာ ဌပေတဗ္ဗာတိ. ပစ္စယသင်္ခါတေနာတိ အာဟာရပစ္စယသင်္ခါတေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အထ ဝါ ‘‘ဟေတု ပစ္စယော’’တိ ဧတေသု ဒွီသု ဇနကော ဟေတု ဥပတ္ထမ္ဘကော ပစ္စယောတိ ဧဝံ ဝိသေသဝန္တေသု ပစ္စယသင်္ခါတေန. ယထာ ဟိ ကဗဠီကာရာဟာရော ဩဇဋ္ဌမကရူပါဟရဏေန ရူပကာယံ ဥပတ္ထမ္ဘေတိ, ဧဝမိမေပိ ဝေဒနာဒိအာဟရဏေန နာမကာယန္တိ. တထာ စ ဟောန္တီတိ သာဓာရဏေ သဟဇာတာဒိပစ္စယေ သန္ဓာယာဟ. အညထာ စာတိ အညေန စ ဧကေနာကာရေန ပစ္စယာ ဟောန္တိယေဝါတိ အာဟာရာတိ ဝုစ္စန္တီတိ အတ္ထော. တသ္မာ အာဟရဏကိစ္စရဟိတာနံ ဟေတုအဓိပတိအာဒီနံ နတ္ထိ အာဟာရဘာဝပ္ပသင်္ဂေါ. တိဿော စ ဝေဒနာ အာဟရတီတိအာဒိ ယထာသမ္ဘဝဝသေန ဝုတ္တံ, န ဣမသ္မိံယေဝ စိတ္တေ ဖဿာဒိဝသေန. တယော စ ဘဝေတိ ကာမာဒိဘဝဘူတံ ဝိညာဏံ ဝိသေသေန, အဝိသေသေန စ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ.

58-120. නිද්දේසවාරයෙහි ප‍්‍රශ්න ආදිය එකිනෙකට වෙනස්ව බොහෝ වුව ද, ප‍්‍රශ්නාදී වශයෙන් එකක් බවට පමුණුවා සිව්වැදෑරුම් පරිච්ඡේද බව පවසන ලදී. 'සතරකි, දෙකකි' ආදී වශයෙන් සංක්ෂේප කර හෝ එක්ව ගැනීම 'සංගහ' නම් වේ. 'යේවාපනක ධර්මයන් හැර' යන මෙයින් සංක්ෂේපයෙන් ගත යුතු ධර්මයන් අදහස් කරන ලදී. ඒ (ඵස්ස, වේදනා ආදී) ධර්මයන් වෙන් වෙන් වශයෙන් පෙන්වා ඇති බැවින් ද, විස්තර කර ඇති බැවින් ද ඒවා විසිරී පවතී, එබැවින් ඒවා එක් කළ යුතුය. 'යේවාපනක' ධර්මයන් 'යේවාපන' යනුවෙන් සංක්ෂේපයෙන් ගැනීම නිසා ම එසේ විසිරී නැත. එහෙත්, ඒවා සංඛාරක්ඛන්ධයට ඇතුළත් වන බැවින්, එම නිද්දේසයෙහි ඒවා ස්කන්ධ නොවන බව වැළැක්වීම පිණිස 'යේවාපන' යනුවෙන් ම වදාරන ලදී. එබැවින් යේවාපනක ධර්මයන් ඉතිරි නොකළ යුතුය. 'ප්‍රත්‍යය සංඛ්‍යාත' යන්නෙන් 'ආහාර ප්‍රත්‍යය සංඛ්‍යාත' යැයි කියන ලදී. නැතහොත්, හේතු සහ ප්‍රත්‍යය යන දෙකෙන්, උපදවන හේතුව 'හේතු' වන අතර උපස්ථම්භක (උදව් වන) හේතුව 'ප්‍රත්‍යය' වේ. මෙසේ සුවිශේෂී වූ හේතූන් අතර ප්‍රත්‍යය සංඛ්‍යාත බවින් යුක්ත වේ. කබලිංකාර ආහාරය ඕජාෂ්ටමක රූප ගෙන ඒමෙන් රූප කාය උපස්ථම්භනය කරන්නාක් මෙන්, මේ (නාම ආහාර) ද වේදනා ආදිය ගෙන ඒමෙන් නාම කාය උපස්ථම්භනය කරයි. 'එසේ ම වෙති' යන්නෙන් සාධාරණ වූ සහජාත ආදී ප්‍රත්‍යයන් අදහස් කරන ලදී. 'අන්‍යාකාරයකින් ද' යන්නෙන් තවත් එක් ආකාරයකින් ද ප්‍රත්‍යය වන බැවින් 'ආහාර' යැයි කියනු ලබන බව අර්ථයයි. එබැවින් ආහාර කෘත්‍යයෙන් තොර වූ හේතු, අධිපති ආදී ධර්මයන් ආහාර බවට පත් වීමේ අවස්ථාවක් නැත. 'තුන් වැදෑරුම් වේදනාවන් ගෙන එයි' යනාදිය අවස්ථාවට අනුව පවසන ලදී, මෙම සිතෙහි ම ඵස්සාදී වශයෙන් පමණක් නොවේ. 'භවයන් තුන' යනු කාම ආදී භවයන්හි උපදින ප්‍රතිසන්ධි විඥානය විශේෂයෙන් ද, පොදුවේ පංච උපාදානස්කන්ධයන් ද ගෙන එන බවයි.

အာရမ္မဏံ ဥပဂန္တွာ နိဇ္ဈာယနံ စိန္တနံ ဥပနိဇ္ဈာယနံ. ဟေတွဋ္ဌေနာတိ ဥပါယတ္ထေန, န မူလတ္ထေန. ပုဗ္ဗဘာဂေ ဂတော ပဋိပန္နော နာနာက္ခဏိကော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ လောကုတ္တရက္ခဏေဝ သဟ ပဝတ္တော ယထာဂတမဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တော. ဝိပဿနာက္ခဏတော ပုဗ္ဗေဝ ကာယကမ္မာဒီနံ သုပရိသုဒ္ဓတာယ အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂုပနိဿယဿ ‘‘အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတီ’’တိ [Pg.99] (မ. နိ. ၃.၄၃၁) ဧဝံ ဝုတ္တေန ပရိယာယေန ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂဿ အဋ္ဌင်္ဂိကတာ ယထာဂတဝစနေန ဒီပိတာ, န ဧကက္ခဏေ အဋ္ဌန္နံ အင်္ဂါနံ သဗ္ဘာဝါတိ ဧဝမဿပိ ပရိယာယဒေသနတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိဇာနနမေဝ စိတ္တဝိစိတ္တတာတိ ‘‘စိတ္တဝိစိတ္တဋ္ဌေန ဧကောဝ ဓမ္မော ဝိညာဏက္ခန္ဓော’’တိ အာဟ. စတ္တာရော ခန္ဓာ ဟောန္တီတိအာဒီသု ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီနံ သင်္ဂဟေ ကတေပိ ပုန ‘‘ဧကော ဝေဒနာက္ခန္ဓော ဟောတီ’’တိအာဒိဝစနံ န အနေကေ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒယော ဇာတိနိဒ္ဒေသေန ဣဓ ဝုတ္တာတိ ဒဿနတ္ထံ. ဣန္ဒြိယေသု စ ဧကဿ ဇာတိနိဒ္ဒေသဘာဝေ ပဋိက္ခိတ္တေ အညေသံ ဣန္ဒြိယာနံ အာဟာရာဒီနဉ္စ တပ္ပဋိက္ခေပေါ ကတော ဟောတီတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမဿ မနိန္ဒြိယဿေဝ ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

අරමුණට එළඹ සිතීම හෝ දැන ගැනීම 'උපනිජ්ඣායන' නම් වේ. 'හේතු අර්ථයෙන්' යනු උපක්‍රම අර්ථයෙනි, මූල අර්ථයෙන් නොවේ. පූර්වභාගයෙහි (ලෝකෝත්තර මාර්ගයට පෙර) පවතින, විවිධ අවස්ථාවන්හි උපදින අෂ්ටාංගික මාර්ගය, ලෝකෝත්තර ක්ෂණයෙහි දී ම එක්ව පවතින බැවින් 'යථාගත මාර්ගය' ලෙස හඳුන්වන ලදී. විපස්සනා ක්ෂණයට පෙර ම කාය කර්මාදීන්ගේ අතිශය පිරිසිදු බව නිසා අෂ්ටාංගික මාර්ගයට බලවත් නිශ්ශ්‍රය වූ, 'ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය භාවනා පාරිපූරියට පැමිණේ' යැයි මෙසේ වදාළ පරියාය ක්‍රමයෙන් පූර්වභාග මාර්ගයේ අෂ්ටාංගික බව 'යථාගත' වචනයෙන් දක්වන ලදී. එය එක් ක්ෂණයක දී අංග අට ම පැවතීමෙන් දැක්වූවක් නොවේ. මේ අනුව මෙහි ද පරියාය දේශනා බව දත යුතුය. දැන ගැනීම ම සිතේ විසිතුරු බව වන බැවින්, 'චිත්ත විචිත්‍ර අර්ථයෙන් එක් ම ධර්මයක් වූ විඥානස්කන්ධය' යැයි පවසන ලදී. 'සතර ස්කන්ධයෝ වෙති' යනාදී තන්හි වේදනාස්කන්ධ ආදිය ඇතුළත් කළ ද, නැවත 'එක් වේදනාස්කන්ධයක් වෙති' යනාදී වශයෙන් පැවසීම, මෙහි දී ජාති නිද්දේස වශයෙන් (එක් ජාතියක බොහෝ ධර්ම එකතු කර) බොහෝ වේදනාස්කන්ධයන් වදාළේ නොවන බව දැක්වීම පිණිස ය. ඉන්ද්‍රියයන් අතර එක් මනින්ද්‍රියක ජාති නිද්දේස බව ප්‍රතික්ෂේප කළ කල්හි, අනෙක් ඉන්ද්‍රියයන්ගේ හා ආහාරාදීන්ගේ ද එම ජාති නිද්දේස බව ප්‍රතික්ෂේප කළා වේ. එබැවින් ප්‍රධාන වූ මනින්ද්‍රියය උදෙසා ම එම ප්‍රතික්ෂේපය කළ බව දත යුතුය.

ကောဋ္ဌာသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කොට්ඨාසවාර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

သုညတဝါရဝဏ္ဏနာ

ශුන්‍යතවාර වර්ණනාව

၁၂၁-၁၄၅. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ယထာဝုတ္တေ သမယေ, ဧတေသု ဝါ ဓမ္မေသု. ဘာဝေါတိ သတ္တော, ယော ကောစိ ဝါ အတ္ထော.

121-145. 'එහි' යනු කලින් කියන ලද ඒ සමයෙහි හෝ ඒ ධර්මයන් කෙරෙහිය. 'භාවය' යනු සත්ත්වයෙකු හෝ කිසියම් වූ අර්ථයක් (ස්ථිර ද්‍රව්‍යයක්) එහි නොමැති බවයි.

ဒုတိယစိတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

දෙවන සිත පිළිබඳ වර්ණනාව

၁၄၆. သပ္ပယောဂေနာတိ လီနဿ စိတ္တဿ ဥဿာဟနပယောဂသဟိတေန. သဥပါယေနာတိ ကုသလဿ ကရဏာကရဏေသု အာဒီနဝါနိသံသပစ္စဝေက္ခဏံ ပရေဟိ ဥဿာဟနန္တိ ဧဝမာဒိဥပါယသဟိတေန.

146. 'සප්පයෝග' යනු පසුබසින (සකුසීත) සිත උනන්දු කරවන කාය පයෝග, වචී පයෝගයන් හා යුක්ත වීමයි. 'සඋපාය' යනු කුසල් කිරීමේ හෝ නොකිරීමේ ආදීනව හා ආනිසංස මෙනෙහි කිරීමෙන් හෝ අන්‍යන් විසින් උනන්දු කරවීමෙන් යුක්ත වීමයි.

၁၅၆-၁၅၉. မဟာအဋ္ဌကထာယံ အနုညာတာ နာတိသမာဟိတာယ ဘာဝနာယာတိ ယေဝါပနကေဟိပိ နိဗ္ဗိသေသတံ ဒဿေတိ.

156-159. මහා අටුවාවෙහි අධික ලෙස සමාධිගත නොවූ භාවනා අවස්ථාවෙහි (මේවා) අනුමත කරන ලදී. මෙසේ අනුමත කිරීමෙන් යේවාපනක ධර්මයන්ගෙන් ද විශේෂයක් නොමැති බව පෙන්වයි.

ပုညကိရိယဝတ္ထာဒိကထာဝဏ္ဏနာ

පුණ්‍යක්‍රියා වස්තු ආදී කතාවේ වර්ණනාවයි.

အပစိတိ ဧဝ အပစိတိသဟဂတံ ပုညကိရိယာဝတ္ထု ယထာ ‘‘နန္ဒိရာဂသဟဂတာ’’တိ. အပစိတိ ဝါ စေတနာသမ္ပယုတ္တကဓမ္မာ ကာယဝစီကိရိယာ ဝါ, တံသဟိတာ စေတနာ အပစိတိသဟဂတံ. ဟိတဖရဏေနာတိ ဒေသကေ မေတ္တာဖရဏေန, ‘‘ဧဝံ မေ ဟိတံ ဘဝိဿတီ’’တိ ပဝတ္တေန ဟိတစိတ္တေန ဝါ. ကမ္မဿကတာဉာဏံ [Pg.100] ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မံ. နိယမလက္ခဏန္တိ မဟပ္ဖလတာနိယမဿ လက္ခဏံ. သီလမယေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ စာရိတ္တဝသေန. အနဝဇ္ဇဝတ္ထုံ ပရိစ္စဇန္တော ဝိယ အဗ္ဘနုမောဒမာနောပိ ပရဿ သမ္ပတ္တိယာ မောဒတီတိ အဗ္ဘနုမောဒနာ ဒါနမယေ သင်္ဂဟိတာ. ဘာဝေန္တောပီတိ အသမတ္တဘာဝနံ သန္ဓာယာဟ. သမတ္တာ ဟိ အပ္ပနာ ဟောတီတိ. အဋ္ဌေဝ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာတိ ဧကဿ သတ္တဿ ဧကသ္မိံ ခဏေ ဥပ္ပန္နမေကံ ပဌမစိတ္တံ ဒဿေတွာ အညာနိ တာဒိသာနိ အဒဿေန္တေန သဗ္ဗာနိ တာနိ သရိက္ခဋ္ဌေန ဧကီကတာနိ ဟောန္တိ, တထာ သေသာနိပီတိ ဧဝံ အဋ္ဌ ကတွာ.

අපචායනය (ගරු කිරීම) ම අපචායනසහගත පින්කිරියවත වේ. එය 'නන්දිරාගසහගතා' යන තන්හි මෙනි. නැතහොත් ගරු කිරීමට හේතු වූ චේතනාසම්පයුක්ත ධර්ම හෝ කායවචී ක්‍රියාවන් අපචායනය නම් වේ. එම සම්පයුක්ත ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ හෝ එම කායවචී ක්‍රියාවන්ගෙන් යුක්ත වූ චේතනාව අපචායනසහගත නම් වේ. 'හිතඵරණ' යනු දේශකයා කෙරෙහි මෙත් පැතිරවීමෙන් හෝ 'මෙසේ මට වැඩක් වන්නේය' යි පවතින වැඩ කැමති සිතින් හෝ වේ. කර්මස්සකතා ඥානය දිට්ඨිජුකම්මය වේ. 'නියම ලක්ෂණය' යනු මහත්ඵල බව පිළිබඳ නියමයෙහි ලක්ෂණයයි. චාරිත්‍ර වසයෙන් මේවා සීලමය කුසලයෙහි සංග්‍රහ වේ. නිවැරදි වස්තුවක් පරිත්‍යාග කරන්නෙකු මෙන්, අනුන්ගේ සම්පත්තිය ගැන සතුටු වන බැවින් අබ්භානුමෝදනාව දානමය කුසලයෙහි සංග්‍රහ වේ. 'භාවනා කරන්නා ද' යන්නෙන් අසම්පූර්ණ භාවනාව අදහස් කෙරේ. සම්පූර්ණ වූ කල එය අප්පනාව වේ. එක් සත්වයෙකුගේ එක් වරක උපන් එක් ප්‍රථම චිත්තයක් දක්වා, අනෙක් එවැනි සිත් නොදක්වා, ඒ සියල්ල සමාන අර්ථයෙන් එකක් කොට මෙසේ අට කොටසක් කරන ලදී.

ကာမာဝစရကုသလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කාමාවචර කුසල වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ရူပါဝစရကုသလံ

රූපාවචර කුසලය

စတုက္ကနယော

චතුක්ක නය (සතර වැදෑරුම් ක්‍රමය)

ပဌမဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ

ප්‍රථම ධ්‍යාන කථා වර්ණනාව

၁၆၀. ဥတ္တရပဒလောပံ ကတွာ ရူပဘဝေါ ရူပန္တိ ဝုတ္တော. ဈာနဿ အမဂ္ဂဘာဝေပိ သတိ မဂ္ဂဝစနံ အညမဂ္ဂဘာဝနိဝါရဏတ္ထန္တိ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ မဂ္ဂဂ္ဂဟဏဿ ပယောဇနံ ဝုတ္တံ, န သဗ္ဗဿ ကုသလဇ္ဈာနဿ မဂ္ဂဘာဝေါတိ. တတ္ထ မဂ္ဂဿ ဘာဝနာယ သမယဝဝတ္ထာနဿ ကတတ္တာ အမဂ္ဂဘာဝနာသမယေ ပဝတ္တာနံ ဖဿာဒီနံ ကုသလဘာဝေါ န ဒဿိတော သိယာ, တသ္မာ သဗ္ဗဿ မဂ္ဂဘာဝေါ ဒဿေတဗ္ဗောတိ. ဣတော အညော မဂ္ဂေါ နတ္ထီတိ ဧဝံ အညဘူမိကဝိဓုရော သတိ ပစ္စယန္တရေ ရူပူပပတ္တိဇနကသဘာဝေါ ဝိပါကဓမ္မသဘာဝေါ ဝိယ ဝိပါကဓမ္မဝသေန သဗ္ဗသမာနော မဂ္ဂသဒ္ဒေန ဝုတ္တောတိ ဒဿေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကုသလံ ဒါနန္တိ အလောဘော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အထ ဝါ စေတနာ ဒါနံ, တံ ဝဇ္ဇေတွာ ဣတရေ ဒွေ စေတနာသမ္ပယုတ္တကာတိ ဝုတ္တာ. ဝဋ္ဋန္တီတိ မဂ္ဂဘာဝတော ဈာနဝစနေန သင်္ဂဟေတွာ မဂ္ဂေါတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋန္တီတိ အတ္ထော. ဩကပ္ပနာတိ သဒ္ဒဟနာ. အညတ္ထ ဒိဋ္ဌံ အတ္ထံ ပရိစ္စဇိတွာ ‘‘ဇနေတိ ဝဍ္ဎေတီ’’တိ အယမတ္ထော ကသ္မာ ဝုတ္တောတိ နိရုပသဂ္ဂဿ အညတ္ထ ဧဝမတ္ထဿေဝ ဒိဋ္ဌတ္တာတိ ဣမမတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ပုန စပရံ ဥဒါယီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၄၆ အာဒယော) သုတ္တမာဟဋံ. ကေသဉ္စိ အရိယာနံ အရိယမဂ္ဂေန သိဒ္ဓါနိ အညာနိ စ ဈာနာနိ ဘာဝနာသဘာဝါနေဝါတိ တေသုပိ ဘာဝေန္တေန သမယဝဝတ္ထာနံ ဣဇ္ဈတီတိ.

160. පසු පදය ලොප් කිරීමෙන් 'රූපභවය' යන්න 'රූප' යැයි කියන ලදී. ධ්‍යානය මාර්ගයක් නොවන කල්හි ද 'මාර්ග' යන වචනය යෙදීමෙන් අදහස් කරන්නේ අන්‍ය මාර්ග භාවනාවන් වැළැක්වීමයි. මෙහි මාර්ගය යන වචනය ගැනීමේ ප්‍රයෝජනය දක්වන ලද්දේ සියලු කුසල ධ්‍යානයන් මාර්ග වන බැවින් නොවේ. එහි මාර්ග භාවනාව මගින් කාලය නිර්ණය කිරීම කළ බැවින්, මාර්ග නොවන භාවනා අවස්ථාවල පවතින ස්පර්ශාදී ධර්මයන්ගේ කුසල බව නොදැක්වෙනු ඇත. එබැවින් සියල්ලෙහි මාර්ග භාවය දක්විය යුතුය. මෙයින් පරිබාහිර අන් මඟක් නැතැයි මෙසේ අන්‍ය භූමිවලට ප්‍රතිපක්ෂව, අවිද්‍යා තණ්හාදී ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හි රූප භවයෙහි උප්පත්තිය ලබා දෙන ස්වභාවය ඇති විපාක ධර්ම ස්වභාවය, විපාක ධර්ම වශයෙන් සියල්ලට සමාන වූ මාර්ග ශබ්දයෙන් දක්වන ලදැයි දත යුතුය. කුසල දානය යනු අලෝභය යැයි දත යුතුය. නැතහොත් චේතනාව දානයයි, එය හැර ඉතිරි දෙක චේතනා සම්පයුක්ත යැයි කියන ලදී. 'වට්ටන්ති' යනු මාර්ග භාවය නිසා ධ්‍යාන වචනයෙන් සංග්‍රහ කොට මාර්ග යැයි කීමට සුදුසුය යන අර්ථයයි. 'ඔකප්පනා' යනු ශ්‍රද්ධාවයි. වෙනත් සූත්‍රවල දක්නට ලැබෙන අර්ථය හැර 'උපදවයි, වඩවයි' යන අර්ථය මෙහි පවසන ලද්දේ උපසර්ග රහිත 'භාවේති' පදයට වෙනත් තැන්වල මෙබඳු අර්ථයක් ම පෙනෙන බැවිනි. එය පැහැදිලි කිරීමට 'පුන චපරං උදායී' යන සූත්‍රය ගෙන එන ලදී. ඇතැම් ආර්යයන්ගේ ආර්ය මාර්ගයෙන් සිද්ධ වූ සහ අනෙක් ධ්‍යානයන් භාවනා ස්වභාව ඇති බැවින් ඒවා භාවනා කරන්නාට ද කාල නිර්ණය සිද්ධ වේ.

နိဿရန္တိ [Pg.101] နိဂ္ဂစ္ဆန္တိ ဧတေန, ဧတ္ထ ဝါတိ နိဿရဏံ. ကေ နိဂ္ဂစ္ဆန္တိ? ကာမာ. တေသံ ကာမာနံ နိဿရဏံ ပဟာနန္တိ အတ္ထော. ဧဝဉှိ ‘‘ကာမာန’’န္တိ ကတ္တရိ သာမိဝစနံ ယုဇ္ဇတိ. ဝတ္ထုကာမေဟိပီတိ ဝတ္ထုကာမေဟိ ဝိဝိစ္စေဝါတိပိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတီတိ ဧဝံ ယုဇ္ဇမာနတ္ထန္တရသမုစ္စယတ္ထော ပိ-သဒ္ဒေါ, န ကိလေသကာမသမုစ္စယတ္ထော. ကသ္မာ? ဣမသ္မိံ အတ္ထေ ကိလေသကာမာနံ ဒုတိယပဒေန ဝိဝေကဿ ဝုတ္တတ္တာ. အကုသလသဒ္ဒေန ယဒိပိ ကိလေသကာမာ, အထာပိ သဗ္ဗာကုသလာ ဂဟိတာ, သဗ္ဗထာ ပန ကိလေသကာမေဟိ ဝိဝေကော ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဒုတိယေန ကိလေသကာမေဟိ ဝိဝေကဝစနတော’’တိ. ကာမဂုဏာဓိဂမဟေတုပိ ပါဏာတိပါတာဒိအသုဒ္ဓပ္ပယောဂေါ ဟောတီတိ တဗ္ဗိဝေကေန ပယောဂသုဒ္ဓိ ဝိဘာဝိတာ. တဏှာသံကိလေသသောဓနေန အာသယပေါသနံ.

මොහුගෙන් (ධ්‍යානයෙන්) නික්මෙති, එබැවින් හෝ මෙහි නික්මෙති එබැවින් 'නිස්සරණ' නම් වේ. කවුරුන් නික්මෙත් ද? කාමයෝ ය. ඒ කාමයන්ගෙන් නික්මීම හෙවත් ප්‍රහාණය කිරීම අර්ථයයි. එවිට 'කාමානං' යන්නෙහි කර්තෘ අර්ථයෙහි සාමි වචනය (ෂෂ්ඨී විභක්තිය) යෙදීම සුදුසු වේ. 'වස්තු කාමයන්ගෙන් ද' යන්නෙහි වස්තු කාමයන්ගෙන් වෙන්ව ම යන අර්ථය ද ගැලපේ. මෙහි 'පි' ශබ්දය ගැලපෙන වෙනත් අර්ථයක් එක් කිරීමේ අර්ථයෙහි යෙදේ මිසක්, ක්ලේශ කාමයන් එක් කිරීමේ අර්ථයෙන් නොවේ. මන්ද යත්, දෙවන පදයෙන් ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් වෙන්වීම පවසා ඇති බැවිනි. අකුසල ශබ්දයෙන් ක්ලේශ කාමයන් ගැනෙතත්, සියලු අකුසලයන් ගන්නා ලදී. එහෙත් සියලු ආකාරයෙන් ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් වෙන්වීම පැවසූ බැවින් 'දෙවන පදයෙන් ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් වෙන්වීම පැවසූ හෙයින්' යැයි කියන ලදී. කාමගුණයන් ලැබීමේ හේතුව නිසා ද ප්‍රාණාතිපාතාදී අශුද්ධ ප්‍රයෝගයන් සිදු විය හැක. එබැවින් එම කාමයන්ගෙන් වෙන්වීමෙන් ප්‍රයෝග ශුද්ධිය (ක්‍රියාවේ පිරිසිදු බව) පැහැදිලි කරන ලදී. තණ්හා සංක්ලේශය පිරිසිදු කිරීමෙන් ආශය පෝෂණය (අදහස් පිරිසිදු කිරීම) සිදු වේ.

အညေသမ္ပိ စာတိ ဒိဋ္ဌိမာနာဒီနံ ဖဿာဒီနဉ္စ. ဥပရိ ဝုစ္စမာနာနိ ဈာနင်္ဂါနိ ဥပရိဇ္ဈာနင်္ဂါနိ, တေသံ အတ္တနော ဝိပစ္စနီကာနံ ပဋိပက္ခဘာဝဒဿနတ္ထံ တပ္ပစ္စနီကနီဝရဏဝစနံ. ဗျာပါဒဝိဝေကဝစနေန ‘‘အနတ္ထံ မေ အစရီ’’တိအာဒိအာဃာတဝတ္ထုဘေဒဝိသယဿ ဒေါသဿ မောဟာဓိကာနံ ထိနမိဒ္ဓါဒီနံ ဝိဝေကဝစနေန ပဋိစ္ဆာဒနဝသေန ဒုက္ခာဒိပုဗ္ဗန္တာဒိဘေဒဝိသယဿ မောဟဿ ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကော ဝုတ္တော. ကာမရာဂဗျာပါဒတဒေကဋ္ဌထိနမိဒ္ဓါဒိဝိက္ခမ္ဘနကဉ္စေဒံ သဗ္ဗာကုသလပဋိပက္ခသဘာဝတ္တာ သဗ္ဗကုသလာနံ တေန သဘာဝေန သဗ္ဗာကုသလာနံ ပဟာနံ ဟောန္တမ္ပိ ကာမရာဂါဒိဝိက္ခမ္ဘနသဘာဝမေဝါတိ တံသဘာဝတ္တာ အဝိသေသေတွာ နီဝရဏာကုသလမူလာဒီနံ ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကော ဝုတ္တော ဟောတီတိ အာဟ.

'අන්‍යයන්ගේ ද' යනු දිට්ඨි මානාදීන්ගේ සහ ස්ඵර්ශාදීන්ගේ ද යන්නයි. මතුපිටින් කියවෙන ධ්‍යාන අංගයන් උපරි ධ්‍යාන අංග නම් වේ. ඒවා තමන්ට විරුද්ධ වූ නීවරණයන්ගේ ප්‍රතිපක්ෂ බව දැක්වීම සඳහා එම ප්‍රතිපක්ෂ නීවරණයන් ගැන කියන ලදී. ව්‍යාපාද විවේක වචනයෙන් 'මට අනර්ථයක් කළේය' ආදී ආඝාත වස්තු භේද අරමුණු කොට ඇති දෝෂය ද, මෝහය අධික වූ ථීනමිද්ධ ආදීන්ගේ විවේක වචනයෙන් (ප්‍රහාණයෙන්) ආවරණය වසයෙන් දුක්ඛාදී සත්‍යයන් සහ පූර්වාන්තාදී අරමුණු කෙරෙහි ඇති මෝහය යටපත් කිරීමේ (විෂ්කම්භන) විවේකය පවසන ලදී. කාමරාග, ව්‍යාපාද සහ ඒවා හා එක්ව පවතින ථීනමිද්ධ ආදිය යටපත් කරන්නා වූ මෙය, සියලු අකුසලයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ ස්වභාව ඇති බැවින් සියලු කුසලයන්ගෙන් ඒ ස්වභාවය මගින් සියලු අකුසලයන් ප්‍රහාණය කිරීම සිදු වුව ද, කාමරාගාදිය යටපත් කිරීමේ ස්වභාවය ම ඇති බැවින්, එම ස්වභාවය නිසා විශේෂ නොකොට නීවරණ අකුසල මූලාදීන් යටපත් කිරීමේ විවේකය පවසන ලද්දේ යැයි කියන ලදී.

ဝိတက္ကဿ ကိစ္စဝိသေသေန ထိရဘာဝပ္ပတ္တေ ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိမှိ ပစ္စနီကဒူရီဘာဝကတေန ထိရဘာဝေန တံသဒိသေသု ဝိတက္ကရဟိတေသု ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိသမာဓီသု စ အပ္ပနာတိ အဋ္ဌကထာဝေါဟာရောတိ ဝိတက္ကဿ အပ္ပနာယောဂေါ ဝုတ္တော, အညထာ ဝိတက္ကောဝ အပ္ပနာတိ တဿ တံသမ္ပယောဂေါ န သိယာတိ. အတ္ထော…ပေ… ဒဋ္ဌဗ္ဗော ဈာနသမင်္ဂိနော ဝိတက္ကဝိစာရသမင်္ဂိတာဒဿနေန ဈာနဿေဝ သဝိတက္ကသဝိစာရဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ.

විතර්කයේ කාර්ය විශේෂය නිසා ස්ථාවර භාවයට පත් වූ ප්‍රථම ධ්‍යාන සමාධියෙහි ද, ප්‍රතිපක්ෂයන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් ස්ථාවර භාවයට පත් වූ ඒ හා සමාන විතර්ක රහිත ද්විතීයික ධ්‍යානාදී සමාධීන්හි ද 'අප්පනා' යනු අටුවා ව්‍යවහාරයයි. එබැවින් විතර්කයේ අප්පනා යෝගය (එක්වීම) පවසන ලදී. එසේ නොවේ නම් විතර්කය ම අප්පනාව වන බැවින් එහි සම්ප්‍රයෝගයක් (එක්වීමක්) සිදු නොවේ. ධ්‍යානයෙන් සමන්විත පුද්ගලයා විතර්ක විචාරයන්ගෙන් යුක්ත බව පෙන්වීමෙන් ධ්‍යානය ම සවිතර්ක සවිචාර බව පවසන ලද බැවින් ඒ අර්ථය එසේම දත යුතුය.

ဝိဝေကဇံ ပီတိသုခန္တိ ဧတ္ထ ပုရိမသ္မိံ အတ္ထေ ဝိဝေကဇန္တိ ဈာနံ. ပီတိသုခသဒ္ဒတော စ အတ္ထိအတ္ထဝိသေသဝတော အဿ, အသ္မိံ ဝါတိ ဧတ္ထ အ-ကာရော ဝုတ္တော. ဒုတိယေ ပီတိသုခမေဝ ဝိဝေကဇံ. ဝိဝေကဇံပီတိသုခန္တိ စ အညပဒတ္ထေ သမာသော ပစ္စတ္တနိဒ္ဒေသဿ စ အလောပေါ ကတော, လောပေ ဝါ [Pg.102] သတိ ‘‘ဝိဝေကဇပီတိသုခ’’န္တိ ပါဌောတိ အယံ ဝိသေသော. ဂဏနာနုပုဗ္ဗတာတိ ဂဏနာနုပုဗ္ဗတာယ, ဂဏနာနုပုဗ္ဗတာမတ္တံ ဝါ ပဌမန္တိ ဝစနန္တိ အတ္ထော. နိစ္စာဒိဝိပလ္လာသပ္ပဟာနေန မဂ္ဂေါ အသမ္မောဟတော အနိစ္စာဒိလက္ခဏာနိ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနံ. အသမ္မောသဓမ္မံ နိဗ္ဗာနံ အဝိပရီတလက္ခဏတ္တာ အနညထာဘာဝတော တထလက္ခဏံ.

'විවේකජ පීතිසුඛං' යන්නෙහි පළමු අර්ථයෙන් 'විවේකජ' යනු ධ්‍යානයයි. පීති සුඛ ශබ්දයන්ට පසුව ඇති-අර්ථය ඇති පීති සුඛයන් ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් 'අ' ප්‍රත්‍යය මෙහි යෙදී ඇත. දෙවන අර්ථයෙන් පීති සුඛය ම විවේකජ නම් වේ. 'විවේකජපීතිසුඛං' යන්නෙහි අන්‍ය පද අර්ථයෙහි (බහුබ්බීහි) සමාසය සහ ප්‍රථමා විභක්ති නිර්දේශයේ ලොප් නොවීම සිදු විය. ලොප් වූ කල්හි 'විවේකජපීතිසුඛං' යන පාඨය වේ, මෙය එහි විශේෂයයි. ගණන් කිරීමේ අනුපිළිවෙළ යනු ගණන් කිරීමේ අනුපිළිවෙළට අනුව යන්නයි, නැතහොත් 'ප්‍රථම' යන වචනය ගණන් කිරීමේ අනුපිළිවෙළක් පමණක් බව අර්ථයයි. නිත්‍ය ආදී විපල්ලාසයන් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් මාර්ගය නොමුළා බවින් අනිත්‍ය ආදී ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධ කරන බැවින් එය 'ලක්ඛණූපනිජ්ඣාන' නම් වේ. නොමුළා වන ස්වභාවය ඇති නිවන අවිපරීත ලක්ෂණ ඇති බැවින් ද, අන්‍ය ආකාරයකට සිදු නොවන බැවින් ද 'තථ ලක්ෂණ' (සත්‍ය ලක්ෂණ) නම් වේ.

ဒုတိယဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ

ද්විතීයික ධ්‍යාන කථා වර්ණනාව

၁၆၁-၂. ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာတိ ဧတေန ယေဟိ ဝိတက္ကဝိစာရေဟိ ပဌမဇ္ဈာနဿ ဩဠာရိကတာ, တေသံ သမတိက္ကမာ ဒုတိယဇ္ဈာနဿ သမဓိဂမော, န သဘာဝတော အနောဠာရိကာနံ ဖဿာဒီနံ သမတိက္ကမာတိ အယမတ္ထော ဒီပိတော ဟောတိ. ဧဝံ ‘‘ပီတိယာ စ ဝိရာဂါ’’တိအာဒီသု နယော. တသ္မာ ဝိတက္ကဝိစာရပီတိသုခသမတိက္ကမဝစနာနိ ဩဠာရိကောဠာရိကင်္ဂသမတိက္ကမာ ဒုတိယာဒိအဓိဂမပရိဒီပကာနီတိ တေသံ ဧကဒေသဘူတံ ဝိတက္ကဝိစာရသမတိက္ကမဝစနံ တံဒီပကန္တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ဝိတက္ကဝိစာရဝူပသမဝစနေနေဝ တံသမတိက္ကမာ ဒုတိယာဓိဂမဒီပကေန ပီတိဝိရာဂါဒိဝစနာနံ ပီတိယာဒိသမတိက္ကမာ တတိယာဒိအဓိဂမဒီပကတာ ဟောတီတိ တဿ တံဒီပကတာ ဝုတ္တာ.

161-2. "විතක්කවිචාරානං වූපසමා" යන්නෙන්, යම් විතක්ක විචාරයන් නිසා ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි රූක්‍ෂ (ගොරෝසු) බවක් පවතී ද, ඒවා ඉක්මවා යෑමෙන් ද්විතීය ධ්‍යානය ලැබෙන බවත්, ස්වභාවයෙන්ම සියුම් වූ ඵස්ස ආදිය ඉක්මවා යෑමෙන් එය සිදු නොවන බවත් යන අර්ථය පැහැදිලි කෙරේ. "පීතියා ච විරාගා" (පීතියෙහි නොඇලීමෙන්) ආදී තැන්වල දී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. එබැවින් විතක්ක, විචාර, පීති, සුඛ යන ධ්‍යානාංග ඉක්මවා යෑම පිළිබඳ වචන මඟින් රූක්‍ෂ වූ ධ්‍යානාංගයන් අභිබවා ද්විතීය ආදී ධ්‍යානයන් ලැබීම පැහැදිලි කරයි. අටුවාවෙහි "තං දීපකං" (එය පෙන්වා දෙයි) යැයි පවසන ලද්දේ විතක්ක විචාර ඉක්මවා යෑම පිළිබඳ වචනය එම අර්ථය දක්වන බැවිනි. එසේත් නැතහොත්, ද්විතීය ධ්‍යාන ලාභය පෙන්වා දෙන "විතක්කවිචාරවූපසම" යන වචනයෙන්ම, පීති විරාග ආදී වචන මඟින් තෘතීය ආදී ධ්‍යාන ලැබීම ද පෙන්වා දෙන බව අටුවාවෙහි දක්වා ඇත.

နီလဝဏ္ဏယောဂတော နီလဝတ္ထံ ဝိယာတိ နီလယောဂတော ဝတ္ထံ နီလံ ဝိယာတိ အဓိပ္ပာယော. ယေန သမ္ပသာဒနေန ယောဂါ ဈာနံ သမ္ပသာဒနံ, တသ္မိံ ဒဿိတေ ‘‘သမ္ပသာဒနံ ဈာန’’န္တိ သမာနာဓိကရဏနိဒ္ဒေသေနေဝ တံယောဂါ ဈာနေ တံသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ ဒဿိတာတိ အဝိရောဓော ယုတ္တော. ဧကောဒိဘာဝေ ကထန္တိ ဧကောဒိမှိ ဒဿိတေ ‘‘ဧကောဒိဘာဝံ ဈာန’’န္တိ သမာနာဓိကရဏနိဒ္ဒေသေနေဝ ဈာနဿ ဧကောဒိဝဍ္ဎနတာ ဝုတ္တာ ဟောတီတိ. ဧကောဒိဘာဝန္တိ ပနိဒံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဧကောဒိဿ နိဒ္ဒေသော န ကတ္တဗ္ဗော သိယာတိ ဧကောဒိဘာဝသဒ္ဒေါ ဧဝ သမာဓိမှိ ပဝတ္တော သမ္ပသာဒနသဒ္ဒေါ ဝိယ ဈာနမှိ ပဝတ္တတီတိ ယုတ္တံ.

නිල් වර්ණය හා යෙදීමෙන් නිල් වස්ත්‍රයක් වන්නා සේ, නිල් පැහැය හා යෙදීමෙන් වස්ත්‍රය නිල් වන්නා සේ යන අදහසයි. යම් සම්පසාදන (අභ්‍යන්තර පැහැදීම) ගුණයකින් යුක්ත වීම නිසා ධ්‍යානය සම්පසාදන නම් වේ ද, විභංග පාළියෙහි එය පෙන්වා දෙන විට "සම්පසාදනං ඣානං" (ධ්‍යානය සම්පසාදනයකි) ලෙස සාමානාධිකරණ (සමාන පද) නිර්දේශයෙන්ම, ඒ හා යෙදීම නිසා ධ්‍යානය කෙරෙහි එම නාමය යෙදෙන බව පෙන්වා දී ඇත. එබැවින් අටුවාව හා පාළිය අතර විරෝධයක් නැත. "එකෝදිබ්භාවේ කථං" යන්නෙන් විමසන්නේ එකෝදිබ්භාවය සම්බන්ධවය. පාළියෙහි එකෝදිය පෙන්වා දෙන විට "එකෝදිබ්භාවං ඣානං" (ධ්‍යානය එකෝදිබ්භාවයකි) ලෙස සාමානාධිකරණ නිර්දේශයෙන්ම ධ්‍යානය මඟින් එකෝදිය (ඒකාග්‍රතාව) වර්ධනය කරන බව පවසා ඇත. "එකෝදිබ්භාවං" යන පදය වෙන් කොට ගෙන එකෝදිය පිළිබඳව වෙනම නිර්දේශයක් කිරීම උචිත නොවේ; මන්ද සමාධියෙහි පවත්නා එකෝදිබ්භාව ශබ්දයම සම්පසාදන ශබ්දය මෙන් ධ්‍යානයෙහි ද පවතින බැවිනි.

အပ္ပိတာတိ ဂမိတာ ဝိနာသံ. ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိအဓိဂမုပါယဒီပကေန အဇ္ဈတ္တသမ္ပသာဒနတာယ စေတသော ဧကောဒိဘာဝတာယ စ ဟေတုဒီပကေန အဝိတက္ကာဝိစာရဘာဝဟေတုဒီပကေန စ ဝိတက္ကဝိစာရဝူပသမဝစနေနေဝ ဝိတက္ကဝိစာရာဘာဝေါ ဒီပိတောတိ ကိံ ပုန အဝိတက္ကအဝိစာရဝစနေန ကတေနာတိ? န, အဒီပိတတ္တာ. န ဟိ ဝိတက္ကဝိစာရဝူပသမဝစနေန ဝိတက္ကဝိစာရာနံ အပ္ပဝတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ဝိတက္ကဝိစာရေသု ဟိ တဏှာပဟာနဉ္စ ဧတေသံ [Pg.103] ဝူပသမနံ. ယေ စ သင်္ခါရေသု တဏှာပဟာနံ ကရောန္တိ, တေသု မဂ္ဂေသု ပဟီနတဏှေသု ဖလေသု စ သင်္ခါရပ္ပဝတ္တိ ဟောတိ, ဧဝမိဓာပိ ဝိက္ခမ္ဘိတဝိတက္ကဝိစာရတဏှဿ ဒုတိယဇ္ဈာနဿ ဝိတက္ကဝိစာရသမ္ပယောဂေါ ပုရိမေန န နိဝါရိတော သိယာတိ တံနိဝါရဏတ္ထံ အာဝဇ္ဇိတုကာမတာဒိအတိက္ကမောဝ တေသံ ဝူပသမောတိ ဒဿနတ္ထဉ္စ ‘‘အဝိတက္ကံ အဝိစာရ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

"අප්පිතා" යනු විනාශයට පත් වූ (නැති වූ) යන්නයි. ද්විතීය ධ්‍යානය ආදී ලාභයේ උපක්‍රම දක්වන, අභ්‍යන්තර පැහැදීම හා සිතේ ඒකාග්‍රතාවට හේතුව පෙන්වන, විතක්ක විචාර රහිත භාවයට හේතුව පෙන්වන "විතක්කවිචාරවූපසම" යන වචනයෙන්ම විතක්ක විචාරයන්ගේ අවිද්‍යමාන බව (නැති බව) පැහැදිලි කළ හැකි බැවින්, නැවත "අවිතක්කං අවිචාරං" යැයි පැවසීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? එය එසේ නොවේ, මන්ද විතක්ක විචාර වූපසමනය යන වචනයෙන් ඒවායේ සම්පූර්ණ නොපැවැත්ම ප්‍රකාශ නොවන බැවිනි. විතක්ක විචාරයන් කෙරෙහි පවත්නා තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ කිරීම වූපසමනය නම් වේ. සංස්කාරයන්හි තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ කරන මාර්ගයන්හි හා තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ වූ ඵල අවස්ථාවන්හි ද සංස්කාරයන්ගේ පැවැත්ම පවතින්නා සේම, පූර්ව වාක්‍යයෙන් පමණක් දෙවන ධ්‍යානය විතක්ක විචාරයන්ගෙන් වෙන් කිරීම සම්පූර්ණ නොවනු ඇත. එබැවින් ඒවායේ යෙදීම වැළැක්වීම සඳහාත්, ආවර්ජනය කිරීමට ඇති කැමැත්ත ආදිය ඉක්මවා යෑමම ඒවායේ වූපසමනය බව පෙන්වීමටත් "අවිතක්කං අවිචාරං" යැයි වදාරන ලදී.

တတိယဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ

තෘතීය ධ්‍යාන කථා වර්ණනාවයි.

၁၆၃. ပရိသုဒ္ဓပကတိ ခီဏာသဝပကတိ နိက္ကိလေသတာ. ဥပေက္ခာနိမိတ္တန္တိ ဧတ္ထ လီနုဒ္ဓစ္စပက္ခပါတရဟိတံ မဇ္ဈတ္တံ ဝီရိယံ ‘‘ဥပေက္ခာ’’တိ ဝုတ္တံ, တဒေဝ တံ အာကာရံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တေတဗ္ဗဿ တာဒိသဿ ဝီရိယဿ နိမိတ္တဘာဝတော ဥပေက္ခာနိမိတ္တံ. ပဌမဇ္ဈာနပ္ပဋိလာဘတ္ထာယ နီဝရဏေ…ပေ… နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိပဋိလာဘတ္ထာယ အာကိဉ္စညာယတနသညံ ပဋိသင်္ခါသန္တိဋ္ဌနာပညာသင်္ခါရုပေက္ခာသု ဉာဏန္တိ ဣမာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂပဋိလာဘတ္ထာယ ဥပ္ပာဒံ ပဝတ္တံ နိမိတ္တံ အာယူဟနံ ပဋိသန္ဓိံ ဂတိံ နိဗ္ဗတ္တိံ ဥပပတ္တိံ ဇာတိံ ဇရာမရဏသောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿဥပါယာသေ. သောတာပတ္တိဖလသမာပတ္တတ္ထာယ ဥပ္ပာဒံ…ပေ… ဥပါယာသေ…ပေ… အရဟတ္တမဂ္ဂပဋိလာဘတ္ထာယ ဥပ္ပာဒံ…ပေ… ဥပါယာသေ. အရဟတ္တဖလသမာပတ္တတ္ထာယ…ပေ… သုညတဝိဟာရသမာပတ္တတ္ထာယ…ပေ… အနိမိတ္တဝိဟာရသမာပတ္တတ္ထာယ ဥပ္ပာဒံ ပဝတ္တံ အာယူဟနံ ပဋိသန္ဓိံ…ပေ… ပဋိသင်္ခါသန္တိဋ္ဌနာ ပညာ သင်္ခါရုပေက္ခာသု ဉာဏန္တိ ဣမာ ဒသ ဝိပဿနာဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ.

163. "පරිසුද්ධපකති" යනු රහතන් වහන්සේලාගේ කෙලෙස් රහිත ස්වභාවයයි. "උපෙක්ඛා නිමිත්තං" යන්නෙහි ලීන (හැකිළීම) සහ උද්ධච්ච (නොසන්සුන්කම) යන පැතිවලට වැටීමෙන් තොර මැදහත් වූ වීර්යය "උපේක්‍ෂාව" ලෙස හැඳින්වේ. එම වීර්යයම පදනම් කරගෙන එම ආකාරයෙන්ම පවත්වා ගත යුතු මතු වීර්යයට එය නිමිත්තක් (හේතුවක්) වන බැවින් එය උපේක්‍ෂා නිමිත්ත නම් වේ. ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබීම සඳහා නීවරණයන්හි දී ...පෙ... නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ලැබීම සඳහා ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සඤ්ඤාව කෙරෙහි ඇති වන, කරුණු පරීක්‍ෂා කරමින් මැනවින් පිහිටි ප්‍රඥාව නම් වූ සංඛාරුපේක්‍ෂාවන්හි පවතින ඥානයන් අට (8) සමාපත්ති වශයෙන් උපදී. සෝතාපත්ති මාර්ගය ලැබීම පිණිස පංචස්කන්ධයන්ගේ උප්පාදය, පැවැත්ම, නිමිත්ත, ආයූහනය, ප්‍රතිසන්ධිය, ගතිය, උපපත්තිය, ජාතිය, ජරා මරණ, සෝක පරිදේව දුක්ඛ දෝමනස්ස උපායාසයන් කෙරෙහි ...පෙ... රහත් මාර්ගය ලැබීම පිණිස ...පෙ... රහත් ඵල සමාපත්තිය පිණිස ...පෙ... සුඤ්ඤත විහාර සමාපත්තිය පිණිස ...පෙ... අනිමිත්ත විහාර සමාපත්තිය පිණිස ඇති වන උප්පාද, පවත්ත, ආයූහන, ප්‍රතිසන්ධි ...පෙ... යන මේවා පිළිබඳව කරුණු පරීක්‍ෂා කරමින් මැනවින් පිහිටි ප්‍රඥාව නම් වූ සංඛාරුපේක්‍ෂාවන්හි පවතින ඥානයන් දසය (10) විදර්ශනා වශයෙන් උපදී.

ယဒတ္ထိ ယံ ဘူတန္တိ ခန္ဓပဉ္စကံ, တံ မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏေန ပဇဟတိ. ဒိဋ္ဌသောဝတ္ထိကတ္တယဿ သပ္ပလက္ခဏဝိစိနနေ ဝိယ ဒိဋ္ဌလက္ခဏတ္တယဿ ဘူတဿ သင်္ခါရလက္ခဏဝိစိနနေ ဥပေက္ခံ ပဋိလဘတိ. အနာဘောဂရသာတိ ပဏီတသုခေပိ တသ္မိံ အဝနတိ ပဋိပက္ခကိစ္စာတိ အတ္ထော. နာမကာယေန စေတသိကသုခံ ကာယိကသုခဟေတု ရူပသမုဋ္ဌာပနေန ကာယိကသုခဉ္စ ဈာနသမင်္ဂီ ပဋိသံဝေဒေတီတိ ဝုစ္စတိ. ဖုဋတ္တာ ဗျာပိတတ္တာ. ယထာ ဟိ ဥဒကေန ဖုဋသရီရဿ တာဒိသေ နာတိပစ္စနီကေ ဝါတာဒိကေ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေ ဖုဋ္ဌေ သုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ ဧတေဟိ ဖုဋသရီရဿပိ.

"යදත්ථි යං භූතං" යනු පංචස්කන්ධයයි. එය මුංචිතුකම්‍යතා ඥානයෙන් (මිදීමට කැමති වන නුවණින්) අත්හරී. උගුල් තුනක් ඇති සර්පයෙකුගේ ලක්‍ෂණ පරීක්‍ෂා කරන්නාක් මෙන්, ලක්‍ෂණත්‍රය පෙනෙන්නා වූ පංචස්කන්ධයෙහි සංස්කාර ලක්‍ෂණ විමසීමේ දී උපේක්‍ෂාව (මැදහත් බව) ලබයි. "අනාභෝග රසා" යනු එම ප්‍රණීත සුඛයෙහි පවා ඇලීමක් නොමැති වීමයි. තෘතීය ධ්‍යාන ලාභියා නාමකයින් චෛතසික සුඛය ද, කායික සුඛයට හේතු වන ප්‍රණීත රූප ජනනය කිරීමෙන් කායික සුඛය ද විඳින බව කියැවේ. එය ශරීරය පුරා පැතිරී පවතින බැවිනි. ජලය ස්පර්ශ වූ ශරීරයකට මෘදු සුළඟක් වැනි රූපයක් වැදීමේ දී සැපයක් උපදින්නා සේ, මෙම ප්‍රණීත රූපයන්ගෙන් පැතිරී පවතින ශරීරයෙහි සුඛය උපදී.

စတုတ္ထဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ

චතුර්ථ ධ්‍යාන කථා වර්ණනාවයි.

၁၆၅. အဝိဘူတပစ္စုပဋ္ဌာနာတိ [Pg.104] သုခဒုက္ခာနိ ဝိယ အဝိဘူတာကာရာ ပိဋ္ဌိပါသာဏဂတမိဂမဂ္ဂေါ ဝိယ တဒနုမာတဗ္ဗာဝိဘူတာကာရောပဋ္ဌာနာ.

165. "අවිභූතපච්චුපට්ඨානා" යනු සැප දුක මෙන් පැහැදිලිව ප්‍රකට නොවන ආකාරයයි. ගල් තලාවක් මත ගිය මුවෙකුගේ පියවර නොපෙනුනත් අනුමානයෙන් දැනගන්නාක් මෙන්, එම සැප දුක තුළින් අනුමාන කළ යුතු අප්‍රකට ස්වභාවයක් යෝගීන්ට වැටහේ.

စတုက္ကနယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චතුක්ක නය වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ပဉ္စကနယဝဏ္ဏနာ

පංචක නය වර්ණනාවයි.

၁၆၇. ယဿာ ပန ဓမ္မဓာတုယာတိ သဗ္ဗညုတညာဏဿ. တေန ဟိ ဓမ္မာနံ အာကာရဘေဒံ ဉတွာ တဒနုရူပံ ဒေသနံ နိယာမေတီတိ. ဧတ္ထ စ ပဉ္စကနယေ ဒုတိယဇ္ဈာနံ စတုက္ကနယေ ဒုတိယဇ္ဈာနပက္ခိကံ ကတွာ ဝိဘတ္တံ ‘‘ယသ္မိံ…ပေ… မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ အဝိတက္ကံ ဝိစာရမတ္တံ သမာဓိဇံ ပီတိသုခံ ဒုတိယဇ္ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိ. ကသ္မာ? ဧကတ္တကာယနာနတ္တသညီသတ္တာဝါသဖလတာယ ဒုတိယဇ္ဈာနေန သမာနဖလတ္တာ ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိတော ဇာတတ္တာ စ. ပဌမဇ္ဈာနမေဝ ဟိ ကာမေဟိ အကုသလေဟိ စ ဝိဝိတ္တန္တိ တဒဘာဝါ န ဣဓ ‘‘ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ ဝိဝိစ္စ အကုသလေဟီ’’တိ သက္ကာ ဝတ္တုံ, နာပိ ‘‘ဝိဝေကဇ’’န္တိ. သုတ္တန္တဒေသနာသု စ ပဉ္စကနယေ ဒုတိယတတိယဇ္ဈာနာနိ ဒုတိယဇ္ဈာနမေဝ ဘဇန္တိ ဝိတက္ကဝူပသမာ ဝိစာရဝူပသမာ အဝိတက္ကတ္တာ အဝိစာရတ္တာ စာတိ.

167. "යස්සා පන ධම්මධාතුයා" යනු සර්වඥතා ඥානයයි. ඒ මඟින් ධර්මයන්ගේ ආකාර භේදයන් දැන ඊට අනුකූලව දේශනාව නියම කරයි. මෙහි පංචක නයෙහි එන ද්විතීය ධ්‍යානය, චතුක්ක නයෙහි එන ද්විතීය ධ්‍යාන පක්‍ෂයෙහි ලා බෙදා දක්වා ඇත. එයට හේතුව ඒකත්තකාය-නානත්තසඤ්ඤී සත්වයන්ගේ ඵලය ලැබීමත්, චතුක්ක නයෙහි ද්විතීය ධ්‍යානය හා සමාන ඵල ඇති බැවිනුත්, ප්‍රථම ධ්‍යාන සමාධියෙන් උපන් බැවිනුත්ය. ප්‍රථම ධ්‍යානයම කාමයන්ගෙන් හා අකුසලයන්ගෙන් වෙන් වූ බැවින්, මෙහි නැවත "විවිච්චේව කාමේහි" හෝ "විවේකජං" යැයි පැවසීමට නොහැකිය. සූත්‍රාන්ත දේශනාවන්හි පංචක නයෙහි එන ද්විතීය හා තෘතීය ධ්‍යාන දෙකම, විතක්ක හා විචාර වූපසමනය නිසා (චතුක්ක නයෙහි) ද්විතීය ධ්‍යානයටම ඇතුළත් වේ.

ပဋိပဒါစတုက္ကဝဏ္ဏနာ

පටිපදා චතුක්ක (පිළිවෙත් සතර පිළිබඳ) වර්ණනාවයි.

၁၇၆-၁၈၀. တဿ တဿ ဈာနဿ ဥပစာရန္တိ နီဝရဏဝိတက္ကဝိစာရနိကန္တိယာဒီနံ ဝူပသမာ ထိရဘူတော ကာမာဝစရသမာဓိ. တဒနုဓမ္မတာတိ တဒနုရူပတာဘူတာ, သာ ပန တဒဿာဒသင်္ခါတာ တဒဿာဒသမ္ပယုတ္တက္ခန္ဓသင်္ခါတာ ဝါ မိစ္ဆာသတီတိ ဝဒန္တိ. အဝိဂတနိကန္တိကာ တံတံပရိဟရဏသတီတိပိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘သတိယာ ဝါ နိကန္တိယာ ဝါ’’တိ ဝိကပ္ပော ကတော. အာဂမနဝသေနာပိ စ ပဋိပဒါ ဟောန္တိယေဝါတိ ဣဒံ ကဒါစိ ဒုတိယာဒီနံ ပဌမာဒိအာဂမနကတပဋိပဒတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အပိ-သဒ္ဒေါ ဟိ အနေကန္တိကတံ ဒီပေတိ, ဧတဿ အနေကန္တိကတ္တာ ဧဝ စ ပါဠိယံ ဧကေကသ္မိံ ဈာနေ စတဿော ပဋိပဒါ စတ္တာရိ အာရမ္မဏာနိ သောဠသက္ခတ္တုကဉ္စ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇိတံ. အညထာ ဧကေကသ္မိံ ပဋိပဒါဒိမှိ နဝ နဝ ဈာနာနိ ယောဇေတဗ္ဗာနိ သိယုန္တိ.

176-180. එම එක් එක් ධ්‍යානයන්ගේ උපචාරය නම් නීවරණ, විතර්ක, විචාර සහ නිකන්තිය (ඇල්ම) ආදිය සන්සිඳීමෙන් ස්ථාවර වූ කාමාවචර සමාධියයි. 'තදනුධම්මතා' යනු එයට අනුරූප බවයි. එය ඒ ධ්‍යානය රසවිඳීමක් ලෙස හඳුන්වන මිච්ඡා සතියක් හෝ එම රසවිඳීම හා යෙදුණු නාම ස්කන්ධයන් ලෙස හඳුන්වන මිච්ඡා සතියක් බව ආචාර්යවරු පවසති. නැතහොත් නිකන්තිය (ඇල්ම) පහ නොවූවත් එම ධ්‍යාන ධර්මයන් පවත්වා ගන්නා සම්මා සතියක් ලෙසද පැවසිය හැකිය. මේ නිසාම 'සතියෙන් හෝ නිකන්තියෙන්' යනුවෙන් විකල්පයක් දක්වා ඇත. දෙවන ආදී ධ්‍යානයන්ට පැමිණීමේදී (ආගමන) පළමු ආදී ධ්‍යානයන් පූර්ව අවධියක් ලෙස පැවතීම සම්බන්ධව 'ආගමන වශයෙන්ද ප්‍රතිපදාවෝ වෙති' යන්න පවසා ඇත. 'අපි' ශබ්දය මගින් මෙහි ඒකාන්ත නොවන බව (අනේකාන්තික බව) පෙන්වයි. ඒ නිසාම පාලියෙහි එක් එක් ධ්‍යානයක් සඳහා ප්‍රතිපදා හතරක්, අරමුණු හතරක් සහ ඒවායේ සංයෝගයෙන් දහසය ආකාරයකින් වෙන් වෙන්ව යොදා ඇත. එසේ නොමැති නම් එක් එක් ප්‍රතිපදාවන්හි ධ්‍යාන නවය බැගින් යෙදිය යුතුව තිබුණි.

အာရမ္မဏစတုက္ကဝဏ္ဏနာ

අරමුණු සතර පිළිබඳ විස්තරය (ආරම්මණ චතුක්ක වර්ණනාව).

၁၈၁. အပ္ပဂုဏန္တိ [Pg.105] ပဉ္စဟိ ဝသိတာဟိ အဝသီကတံ.

181. 'අප්පගුණ' යනු පංච වශීතාවන්ගෙන් වසඟයට පත් කර නොගත් බවයි.

အာရမ္မဏပဋိပဒါမိဿကဝဏ္ဏနာ

අරමුණු සහ ප්‍රතිපදා මිශ්‍ර කර දැක්වීමේ විස්තරය.

၁၈၆. ဟေဋ္ဌာတိ သောဠသက္ခတ္တုကတော ပုဗ္ဗေ. ယေ ကေစိ ဈာနံ ဥပ္ပာဒေန္တိ နာမာတိ ဝစနေန ယေ ကတာဓိကာရာ သေက္ခာ မဂ္ဂေနေဝ ဥပ္ပာဒိတဇ္ဈာနာ, တေသံ ဈာနာနိ မဂ္ဂပဋိဗဒ္ဓတာယ သုဒ္ဓိကနဝကသင်္ဂဟိတာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. န ဟိ တေ ဥပ္ပာဒေန္တိ နာမာတိ.

186. 'යට' යනු දහසය ආකාරයට පෙර පෙන්වූ තැනයි. 'යම් කිසිවෙක් ධ්‍යානය උපදවති' යන වචනයෙන් අදහස් කරන්නේ, පින් දහම් කළ මඟඵලලාභී (සේඛ) පුද්ගලයන් මාර්ගය සමඟම උපදවාගත් ධ්‍යානයන්ය. ඔවුන්ගේ ධ්‍යාන මාර්ගයට සම්බන්ධ බැවින් ඒවා ශුද්ධික නවක ක්‍රමයට ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. මන්ද යත්, ඔවුන් ධ්‍යානය උපදවන්නන් ලෙස (වෙනමම උත්සාහ කොට කරන්නන් ලෙස) නම් නොකරන බැවිනි.

ကသိဏကထာဝဏ္ဏနာ

කසිණ කථාව පිළිබඳ විස්තරය.

၂၀၃. နိရောဓပါဒကတာဝစနေန အာရုပ္ပပါဒကတာ စ ဒဿိတာ. ခိပ္ပဒဿနံ ခိပ္ပာဘိညတာ ခိပ္ပနိသန္တိဘာဝေါ.

203. නිරෝධ සමාපත්තියට පදනම් වන බව පැවසීමෙන් අරූපාවචර ධ්‍යානයන්ටද පදනම් වන බව පෙන්වා දෙන ලදී. 'ක්ෂිප්‍ර දර්ශනය' යනු වේගවත් අභිඥාව සහ වේගවත් අවබෝධයයි.

အဘိဘာယတနကထာဝဏ္ဏနာ

අභිභායතන කථාව පිළිබඳ විස්තරය.

၂၀၄. အညမ္ပီတိ ကေဝလံ ကသိဏာယတနသင်္ခါတမေဝ အဟုတွာ အဘိဘာယတနသင်္ခါတမ္ပိ ပဝတ္တတီတိ သတိပိ အဘိဘာယတနာနံ ကသိဏာယတနတ္တေ ကသိဏာယတနဘာဝတော အညော အဘိဘာယတနဘာဝေါ ကသိဏနိမိတ္တာဘိဘဝနကဘာဝနာနိမိတ္တနာနတ္တတောတိ ဒဿေတိ. တတ္ထ အဘိဘဝတီတိ အဘိဘု, ပရိကမ္မံ, ဉာဏံ ဝါ. အဘိဘု အာယတနံ ဧတဿာတိ အဘိဘာယတနံ, ဈာနံ. အဘိဘဝိတဗ္ဗံ ဝါ အာရမ္မဏသင်္ခါတံ အာယတနံ ဧတဿာတိ အဘိဘာယတနံ, ဈာနံ. အာရမ္မဏာဘိဘဝနတော အဘိဘု စ တံ အာယတနဉ္စ ယောဂိနော သုခဝိသေသာနံ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော မနာယတနဓမ္မာယတနဘာဝတော စာတိပိ သသမ္ပယုတ္တံ ဈာနံ အဘိဘာယတနံ. မဂ္ဂပ္ပဋိဗဒ္ဓတာယ တဒါ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတဿ အာဘောဂေါ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာဝသေန ဈာနက္ခဏေ ပဝတ္တံ အဘိဘဝနာကာရံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တော ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာဂမေသု ပန ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ ဧကော ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ ပရိတ္တာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ. အပ္ပမာဏာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ. အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီ ဧကော…ပေ… ပရိတ္တာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ. အပ္ပမာဏာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၇၃; မ. နိ. ၂.၂၄၉; အ. နိ. ၈.၆၅) ဣမေသံ စတုန္နံ အဘိဘာယတနာနံ အာဂတတ္တာ အာဂမဋ္ဌကထာသု [Pg.106] (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၁၇၃; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂. ၂၄၉-၂၅၀; အ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၈.၆၅) ‘‘ဝဏ္ဏဝသေန အာဘောဂေ ဝိဇ္ဇမာနေပိ ပရိတ္တအပ္ပမာဏဝသေနေဝ ဣမာနိ အဘိဘာယတနာနိ ဒေသိတာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. ပရိတ္တအပ္ပမာဏတာ ဟိ အဘိဘဝနဿ ကာရဏံ ဝဏ္ဏာဘောဂေ သတိပိ အသတိပိ. တတ္ထ စ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတာနိ သဟိတာနိ စ သဗ္ဗာနိ ပရိတ္တာနိ ‘‘သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ, တထာ အပ္ပမာဏာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. အတ္ထိ ဟိ ဧသော ပရိယာယော ပရိတ္တာနိ အဘိဘုယျ တာနိ စေ ကဒါစိ ဝဏ္ဏဝသေန အာဘုဇိတာနိ ဟောန္တိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ အဘိဘုယျာတိ. ဣဓ ပန နိပ္ပရိယာယဒေသနတ္တာ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတာနိ ဝိသုံ ဝုတ္တာနိ သဟိတာနိ စ. အတ္ထိ ဟိ ဥဘယတ္ထ အဘိဘဝနဝိသေသောတိ.

204. 'අන්‍ය වූද' යන්නෙන් පෙන්වා දෙන්නේ රූපාවචර කුසලය හුදෙක් කසිණායතන ලෙස පමණක් නොව අභිභායතන ලෙසද පවතින බවයි. කසිණායතන සහ අභිභායතන අතර වෙනස වන්නේ කසිණ නිමිත්ත මැඩපවත්වා භාවනා නිමිත්තෙහි පවතින විශේෂත්වයයි. එහි අරමුණ මැඩපවත්වන බැවින් 'අභිභූ' නම් වේ. එය පරිකර්ම භාවනාව හෝ ඥානයයි. මෙම ධ්‍යානයට අරමුණ මැඩපවත්වන පරිකර්මයක් හෝ ඥානයක් ඇති බැවින් එය 'අභිභායතන' ධ්‍යානයයි. නැතහොත් මැඩපැවැත්විය යුතු අරමුණ හේතුව කරගෙන පවතින බැවින් එය 'අභිභායතන' ධ්‍යානයයි. අරමුණ අභිභවනය කරන බැවින් අභිභූ ද වන අතර, යෝගියාගේ විශේෂ සැපයට පදනම වන බැවින් සහ මනායතන ධම්මායතන වශයෙන් පවතින බැවින් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සහිත ධ්‍යානය අභිභායතනයක් ලෙස හැඳින්වේ. මාර්ගයට සම්බන්ධ බැවින්, සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි යෝගියාගේ මෙනෙහි කිරීම හෝ පූර්ව භාග භාවනාව නිසා ධ්‍යාන අවස්ථාවේ පවතින අභිභවන ආකාරය මෙහි අදහස් කරන බව දත යුතුය. සූත්‍ර දේශනාවලදී 'තමා තුළ රූප සඤ්ඤාව ඇතිව පිටත ස්වල්ප වූ රූප දකියි...' ආදී වශයෙන් අභිභායතන සතරක් එන බැවින් අටුවා වල පවසා ඇත්තේ වර්ණ වශයෙන් මෙනෙහි කිරීම පැවතියද, පරිත්ත (ස්වල්ප) සහ අප්පමාණ (මහත්) වශයෙන්ම මෙම අභිභායතන දේශනා කර ඇති බවයි. වර්ණ මෙනෙහි කිරීම පැවතියත් නැතත් අභිභවනයට හේතුව වන්නේ අරමුණේ පරිත්ත හෝ අප්පමාණ බවයි. එහි වර්ණ මෙනෙහි කිරීම රහිත සහ සහිත සියලු පරිත්ත අරමුණු 'සුවණ්ණ දුබ්බණ්ණ' ලෙස දක්වා ඇත. එලෙසම අප්පමාණ අරමුණු ද දත යුතුය. පරිත්ත අරමුණු අභිභවනය කොට ඒවා යම් අවස්ථාවක වර්ණ වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නේ නම් 'සුවණ්ණ දුබ්බණ්ණ' අභිභවනය කිරීමේ ක්‍රමය එයයි. නමුත් මෙහිදී අභිධර්මයේදී නිප්පරියාය දේශනාවක් බැවින් වර්ණ මෙනෙහි කිරීම රහිත සහ සහිත අරමුණු වෙන් වෙන්ව පවසා ඇත. මන්දයත් දෙතැනදීම අභිභවනයේ විශේෂත්වයක් පවතින බැවිනි.

တတ္ထ စ ပရိယာယဒေသနတ္တာ ဝိမောက္ခာနမ္ပိ အဘိဘဝနပရိယာယော အတ္ထီတိ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ’’တိ အဘိဘာယတနဒွယံ ဝုတ္တံ, တတိယစတုတ္ထအဘိဘာယတနေသု ဒုတိယဝိမောက္ခော ဝဏ္ဏာဘိဘာယတနေသု တတိယဝိမောက္ခော စ အဘိဘဝနပ္ပဝတ္တိတော သင်္ဂဟိတော, ဣဓ ပန နိပ္ပရိယာယဒေသနတ္တာ ဝိမောက္ခာဘိဘာယတနာနိ အသင်္ကရတော ဒဿေတုံ ဝိမောက္ခေ ဝဇ္ဇေတွာ အဘိဘာယတနာနိ ကထိတာနိ. သဗ္ဗာနိ စ ဝိမောက္ခကိစ္စာနိ ဝိမောက္ခဒေသနာယ ဝုတ္တာနိ, တဒေတံ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ’’တိ အာဂတဿ အဘိဘာယတနဒွယဿ အဘိဘာယတနေသု အဝစနတော ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒီနဉ္စ သဗ္ဗဝိမောက္ခကိစ္စသာဓာရဏဝစနဘာဝတော ဝဝတ္ထာနံ ကတန္တိ ဝိညာယတိ.

එහි පරියාය දේශනාවක් බැවින් විමොක්ඛයන්ටද අභිභවන පරියාය පවතින බැවින් අභිභායතන යුගලයක් පවසා ඇත. තුන්වන සහ හතරවන අභිභායතනයන්හි දෙවන විමොක්ඛයද, වර්ණ අභිභායතනයන්හි තුන්වන විමොක්ඛයද අභිභවනය සිදුවන බැවින් ඇතුළත් වේ. නමුත් මෙහි අභිධර්මයෙහි නිප්පරියාය දේශනාවක් බැවින් විමොක්ඛ සහ අභිභායතන මිශ්‍ර නොවී පෙන්වීම සඳහා විමොක්ඛයන් බැහැර කර අභිභායතන පමණක් දේශනා කරන ලදී. සියලුම විමොක්ඛ කෘත්‍යයන් විමොක්ඛ දේශනාවල පවසා ඇත. සූත්‍ර දේශනාවේ ආ අභිභායතන යුගලය මෙහි අභිධර්මයේදී නොදැක්වීමෙන් සහ 'රූපී රූප දකියි' ආදිය සියලු විමොක්ඛයන්ට පොදු බැවින් මෙය ක්‍රමානුකූලව වෙන් කර පෙන්වීමක් ලෙස දත යුතුය.

အဇ္ဈတ္တရူပါနံ အနဘိဘဝနီယတောတိ ဣဒံ ကတ္ထစိပိ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိ အဝတွာ သဗ္ဗတ္ထ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိ, တဿ ကာရဏဝစနံ. တေန ယံ အညဟေတုကံ, တံ တေန ဟေတုနာ ဝုတ္တံ. ယံ ပန ဒေသနာဝိလာသဟေတုကံ အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညိတာယ ဧဝ ဣဓ ဝစနံ, န တဿ အညံ ကာရဏံ မဂ္ဂိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. အဇ္ဈတ္တရူပါနံ အနဘိဘဝနီယတာ စ ဗဟိဒ္ဓါရူပါနံ ဝိယ အဝိဘူတတ္တာ, ဒေသနာဝိလာသော စ ယထာဝုတ္တဝဝတ္ထာနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီတိ ဧတေနေဝ သိဒ္ဓတ္တာ နီလာဒိအဘိဘာယတနာနိ န ဝတ္တဗ္ဗာနီတိ စေ? န, နီလာဒီသု ကတာဓိကာရာနံ နီလာဒိဘာဝဿေဝ အဘိဘဝနကာရဏတ္တာ. န ဟိ တေသံ ပရိသုဒ္ဓါပရိသုဒ္ဓဝဏ္ဏပရိတ္တတာ တဒပ္ပမာဏတာ ဝါ အဘိဘဝနကာရဏံ, အထ ခေါ နီလာဒိဘာဝေါ ဧဝါတိ.

'තමා තුළ රූපයන් අභිභවනය කළ නොහැකි බැවින්' යන මෙම වචනය කිසිදු තැනක 'තමා තුළ රූප දකියි' යනුවෙන් පවසන්නේ නැතිව සෑම තැනකම 'පිටත රූප දකියි' යනුවෙන් පැවසීමට හේතුවයි. තමා තුළ අරූප සඤ්ඤාව ඇති බව මෙහි පැවසීමට දේශනා විලාසය හැර වෙනත් හේතුවක් සෙවිය යුතු නොවේ. තමා තුළ රූපයන් අභිභවනය කළ නොහැකි වන්නේ පිටත රූප මෙන් ඒවා පැහැදිලිව ප්‍රකට නොවන බැවිනි. දේශනා විලාසය ඉහත කී පරිදි ක්‍රමානුකූල බෙදා දැක්වීම් අනුව දත යුතුය. 'සුවණ්ණ දුබ්බණ්ණ' යන්නෙන්ම සියල්ල සිද්ධ වන බැවින් නීල ආදී අභිභායතන පැවසිය යුතු නොවේදැයි ඇසුවහොත්, එය එසේ නොවේ; මන්ද යත් නීල ආදිය පුරුදු කළ යෝගීන්ට අභිභවනයට හේතුව වන්නේ නීල ආදී ස්වභාවයම බැවිනි. ඔවුන්ට අභිභවනයට හේතුව වන්නේ වර්ණයේ පාරිශුද්ධ බව හෝ අපරිශුද්ධ බව හෝ ඒවායේ කුඩා මහත් බව නොවේ, නීල ආදී ස්වභාවයම පමණි.

အဘိဘာယတနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අභිභායතන කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ဝိမောက္ခကထာဝဏ္ဏနာ

විමොක්ඛ කථා වර්ණනාව (විස්තරය).

၂၄၈. ရူပီတိ [Pg.107] ယေနာယံ သသန္တတိပရိယာပန္နေန ရူပေန သမန္နာဂတော, တံ ယဿ ဈာနဿ ဟေတုဘာဝေန ဝိသိဋ္ဌံ ရူပံ ဟောတိ. ယေန ဝိသိဋ္ဌေန ရူပီတိ ဝုစ္စေယျ, တဒေဝ သသန္တတိပရိယာပန္နရူပနိမိတ္တံ ဈာနမိဝ ပရမတ္ထတော ရူပီဘာဝသာဓကန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကသိဏဒေသနာ ဈာနာနမေဝ ကသိဏဘာဝေန ပဝတ္တာ အဘိဓမ္မေ, သုတ္တေ ပန အာရမ္မဏာနန္တိ ‘‘အဘိဓမ္မဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

248. "රූපී" යනු මොහු තමාගේ සන්තතියට අයත් වූ (තමා තුළ වූ) යම් රූපයකින් යුක්ත ද, ඒ රූපය යම් ධ්‍යානයකට හේතු වීමෙන් විශේෂ රූපයක් වෙයි. ඒ විශේෂ රූපයෙන් "රූපී" යැයි කියනු ලැබේ නම්, තමාගේ සන්තතියට අයත් වූ ඒ රූප නිමිත්ත ම පරමාර්ථ වශයෙන් ධ්‍යානය මෙන් රූපී බව සාධනය කරන්නක් ලෙස දත යුතුය. අභිධර්මයෙහි කසිණ දේශනාව පවතින්නේ ධ්‍යානයන්ගේ ම කසිණ බව (කසිණ නාමය) මගිනි. සූත්‍රයන්හි දී අරමුණු සම්බන්ධයෙන් එසේ පැවසේ. එබැවින් "අභිධර්මයේ වසයෙන්" යැයි කියන ලදී.

ဝိမောက္ခကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

විමොක්ඛ කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ဗြဟ္မဝိဟာရကထာဝဏ္ဏနာ

බ්‍රහ්මවිහාර කථා වර්ණනාව

၂၅၁. သောမနဿဒေါမနဿရဟိတံ အညာဏမေဝ အညာဏုပေက္ခာ. ကိလေသောဓီနံ မဂ္ဂေါဓီဟိ အဇိတတ္တာ အနောဓိဇိနဿ. သတ္တမဘဝါဒိတော ဥဒ္ဓံ ပဝတ္တဝိပါကဿ အဇိတတ္တာ အဝိပါကဇိနဿ. နိဒ္ဒေါသဘာဝေနာတိ နိပ္ပဋိဃဘာဝေန. ဧကဿပိ သတ္တဿ အပ္ပဋိဘာဂနိမိတ္တတ္တာ ပရိစ္ဆေဒဂ္ဂဟဏံ နတ္ထိ, န စ သမ္မုတိသစ္စဝသေန ပဝတ္တံ သတ္တဂ္ဂဟဏံ ပရိစ္ဆိန္နရူပါဒိဂ္ဂဟဏံ ဟောတီတိ အပ္ပနာပ္ပတ္တိယာပိ အပရာမာသသတ္တဂ္ဂဟဏမုဒ္ဓဘူတာနံ မေတ္တာဒီနံ ဧကသတ္တာရမ္မဏာနမ္ပိ အပ္ပမာဏဂေါစရတာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

251. සොමනස්ස දොමනස්සයන්ගෙන් තොර වූ අඥානය ම (මෝහය ම) 'අඤ්ඤාණුපෙක්ඛා' නම් වේ. කෙලෙස් සීමාවන් මඟ සීමාවන්ගෙන් ජය නොගත් බැවින් 'අනෝධිජින' නම් වේ. හත්වැනි භවයේ සිට මතු පවතින විපාකයන් ජය නොගත් බැවින් 'අවිපාකජින' නම් වේ. 'නිද්දෝසභාවයෙන්' යනු ක්‍රෝධයක් නැති බැවිනි. එක් සත්වයෙකු කෙරෙහි වුව ද පටිභාග නිමිත්තක් නොමැති බැවින් සීමා සහිතව ගැනීමක් නැත. සම්මුති සත්‍යය වසයෙන් පවතින සත්ව ග්‍රහණය, වෙන් කරන ලද රූප ආදිය ගැනීමක් නොවේ. එබැවින් අප්පනාවට පැමිණීමෙන්, තණ්හා දිට්ඨි ආදියෙන් වැරදි ලෙස පරාමර්ශනය නොකරන ලද සත්ව ග්‍රහණයෙහි උතුම් වූ මෙත්තා ආදී බ්‍රහ්මවිහාරයන්ගේ එක් සත්වයෙකු අරමුණු වූවත් අප්පමාණ ගෝචර (අප්‍රමාණ අරමුණු ඇති) බව කියන ලදී.

ဗြဟ္မဝိဟာရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

බ්‍රහ්මවිහාර කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

အသုဘကထာဝဏ္ဏနာ

අසුභ කථා වර්ණනාව

၂၆၃. ဥဒ္ဓံ ဓုမာတတ္တာ ဥဒ္ဓုမာတံ. သေတရတ္တေဟိ ပရိဘိန္နံ ဝိမိဿိတံ နီလံ ဝိနီလံ, ပုရိမဝဏ္ဏဝိပရိဏာမဘူတံ ဝါ နီလံ ဝိနီလံ. သံဃာဋော အင်္ဂါနံ သုသမ္ဗဒ္ဓတာ. အာရမ္မဏဿ ဒုဗ္ဗလတာ ပဋိပက္ခဘာဝေန စိတ္တံ ဌပေတုံ အသမတ္ထတာ. အတ္တနိ အာနိသံသဒဿနနီဝရဏရောဂဝူပသမာနံ ယထာက္ကမံ ပုပ္ဖဆဍ္ဍကဝမနဝိရေစနဥပမာ ယောဇေတဗ္ဗာ. ပဋိကူလမနသိကာရသာမညေန အသုဘေဟိ ကေသာဒီဟိ ပဋိကူလဇ္ဈာနဿ ဂဟဏံ သိဝထိကာဝဏ္ဏဇ္ဈာနဿ စ. တမ္ပိ ဟိ ပဋိကူလမနသိကာရဝသေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ, သိဝထိကပ္ပကာရာနိ ဝါ သိဝထိကာဝဏ္ဏာနိ.

263. මරණයෙන් පසු ඉදිමී ගිය බැවින් 'උද්ධුමාත' නම් වේ. සුදු සහ රතු පැහැයන් මිශ්‍ර වූ නිල් පැහැති මෘත දේහය 'විනීල' නම් වේ, නොහොත් පෙර තිබූ වර්ණය විකෘති වී ඇති වූ නිල් පැහැයයි. 'සංඝාට' යනු ශරීර අවයවයන්ගේ මනා සබැඳියාවයි. අරමුණේ දුබල බව යනු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් ඉදිරියේ සිත රඳවා තැබීමට ඇති අසමත්කමයි. තමා තුළ ආනිසංස දැකීම සහ නීවරණ රෝගයන් සංසිඳීම සම්බන්ධයෙන් පිළිවෙළින් මල් කසළ දමන්නාගේ ද, වමනය සහ විරේක කිරීමේ ද උපමාවන් යෙදිය යුතුය. පිළිකුල් සහගත මනසිකාරයේ සමානකම නිසා අසුභ වූ කේසාදී අවයවයන් මගින් පිළිකුල් සහගත ධ්‍යානය ගැනීම සිදු වේ. සොහොනේ පවතින වර්ණය අරමුණු කරන ධ්‍යානය ද එසේමය. මන්ද යත්, එම සොහොන් වර්ණ ධ්‍යානය ද පිළිකුල් මනසිකාරය වසයෙන් ම උපදින බැවිනි. සොහොනෙහි පවතින නව වැදෑරුම් මළ සිරුරු 'සිවථිකාවණ්ණ' නම් වේ.

အသုဘကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අසුභ කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ရူပါဝစရကုသလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

රූපාවචර කුසල කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

အရူပါဝစရကုသလကထာဝဏ္ဏနာ

අරූපාවචර කුසල කථා වර්ණනාව

၂၆၅. သဗ္ဗာကာရေနာတိ [Pg.108] ဧဝံ ရူပနိမိတ္တံ ဒဏ္ဍာဒါနသမ္ဘဝဒဿနာဒိနာ သဗ္ဗေန ရူပရူပနိမိတ္တေသု တဒါရမ္မဏဇ္ဈာနေသု ဒေါသဒဿနာကာရေန, ရူပါဒီသု နိကန္တိပ္ပဟာနအနာဝဇ္ဇိတုကာမတာဒိနာ ဝါ. ဝိရာဂါတိ ဇိဂုစ္ဆနာ. အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရဝစနာဒီဟိ အာနေဉ္ဇတာ ‘‘သန္တာ ဣမေ စုန္ဒ အရိယဿ ဝိနယေ ဝိမောက္ခာ’’တိအာဒိနာ သန္တဝိမောက္ခတာ စ ဝုတ္တာ. ဒေါသဒဿနပဋိပက္ခဘာဝနာဝသေန ပဋိဃသညာနံ သုပ္ပဟီနတ္တာ မဟတာပိ သဒ္ဒေန အရူပသမာပတ္တိတော န ဝုဋ္ဌာတိ. တထာ ပန န သုပ္ပဟီနတ္တာ သဗ္ဗရူပသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာနံ သိယာ, ပဌမဇ္ဈာနံ ပန အပ္ပကမ္ပိ သဒ္ဒံ န သဟတီတိ တံ သမာပန္နဿ သဒ္ဒေါ ကဏ္ဋကောတိ ဝုတ္တံ.

265. 'සබ්බාකාරේන' යනු මෙලෙස රූප නිමිත්ත නිසා දඬු මුගුරු ගැනීම් ආදිය සිදුවන බව දැකීම ආදී සියලු ආකාරයෙන් රූපයෙහි සහ කසිණ රූප නිමිත්තෙහි ද, එම අරමුණු ඇති ධ්‍යානයන්හි ද දෝෂ දැකීම මගින් හෝ රූප ආදියෙහි ඇල්ම ප්‍රහාණය කිරීම සහ මෙනෙහි කිරීමට අකමැති බව ආදියෙනි. 'විරාග' යනු පිළිකුල් කිරීමයි. ආනෙඤ්ජාභිසංස්කාර යන වචනය ආදියෙන් ආනෙඤ්ජ බව ද, "චුන්දය, ආර්ය විනයෙහි මේවා ශාන්ත විමෝක්ෂයෝ වෙති" ආදී දේශනාවන්ගෙන් ශාන්ත විමෝක්ෂ බව ද කියන ලදී. දෝෂ දැකීමේ ප්‍රතිපක්ෂ භාවනාව නිසා පටිඝ සංඥාවන් මනාව ප්‍රහාණය කළ බැවින්, විශාල ශබ්දයකින් වුව ද අරූප සමාපත්තියෙන් නොනැගිටියි. එසේ මනාව ප්‍රහාණය නොකළ බැවින් සියලු රූප සමාපත්තීන්ගෙන් නැගිටීම සිදු විය හැකිය. එහෙත් ප්‍රථම ධ්‍යානය ස්වල්ප වූ ශබ්දයක් පවා ඉවසන්නේ නැත, එබැවින් එයට සමවැදුණු තැනැත්තාට ශබ්දය කටුක (සූලයක්) වැනි යැයි කියන ලදී.

အာရုပ္ပဘာဝနာယ အဘာဝေ စုတိတော ဥဒ္ဓံ ဥပ္ပတ္တိရဟာနံ ရူပသညာပဋိဃသညာနံ ယာဝ အတ္တနော ဝိပါကပ္ပဝတ္တိ, တာဝ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနေန သမတိက္ကမော အတ္ထင်္ဂမော စ ဝုတ္တော. နာနတ္တသညာသု ပန ယာ တသ္မိံ ဘဝေ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တာ အနောကာသတာယ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, န အာရုပ္ပဘာဝနာယ နိဝါရိတတ္တာ. အနိဝါရိတတ္တာ စ ကာစိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ တာသံ အမနသိကာရော အနာဝဇ္ဇနံ အပစ္စဝေက္ခဏံ, ဇဝနပဋိပါဒကေန ဝါ ဘဝင်္ဂမနဿ အန္တရေ အကရဏံ အပ္ပဝေသနံ ဝုတ္တံ, တေန စ နာနတ္တသညာမနသိကာရဟေတူနံ ရူပါနံ သမတိက္ကမာ သမာဓိဿ ထိရဘာဝံ ဒဿေတိ. ရူပသမတိက္ကမာဘာဝေနေဝ ဟိ ရူပသမာပတ္တီသု ‘‘နာနတ္တသညာနံ အမနသိကာရာ’’တိ ဧကဿ အဝစနန္တိ. ကော အာနိသံသော, န ဟိ သဗ္ဗဿာဒဝတ္ထုရဟိတေ အာကာသေ ပဝတ္တိတသညာယ အာနိသံသော ဒိဿတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ရူပသညာသမတိက္ကမနာဒိကံ ဝစနံ အာနိသံသဿ ပကာသနံ, န အတ္ထော.

අරූප භාවනාව නොමැති කල්හි, චුතියෙන් පසු උපතට සුදුසු වූ රූප සංඥා හා පටිඝ සංඥාවන්ගේ යම් තාක් තමාගේ විපාක පැවැත්ම වේ ද, ඒ තාක් නොඋපදින ස්වභාවයට පත් කිරීමෙන් ඉක්මවා යාම (සමතික්කම) සහ නැති වී යාම (අත්ථංගම) කියන ලදී. නානත්ත සංඥාවන් අතරින් යම් සංඥාවෝ ඒ අරූප භවයෙහි නූපදිත් ද, ඒ සංඥාවෝ ඉඩක් නොමැති බැවින් නූපදිති මිස අරූප භාවනාවෙන් වළක්වන ලද බැවින් නොවේ. වළක්වන නොලද බැවින් ඇතැම් නානත්ත සංඥාවෝ උපදිති. එබැවින් ඒවා මෙනෙහි නොකිරීම, ආවර්ජනා නොකිරීම, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකිරීම නොහොත් ජවන වීථිය ඇති කරන මනෝද්වාරාවර්ජනය භවාංගය අතරතුර ඇති නොකිරීම කියන ලදී. ඒ මගින් නානත්ත සංඥා මෙනෙහි කිරීමට හේතු වන රූපයන් ඉක්මවා යාමෙන් සමාධියේ ස්ථීර බව පෙන්වයි. රූපයන් ඉක්මවා යාමක් නොමැති බැවින් ම රූප සමාපත්තීන්හි දී "නානත්ත සංඥාවන් මෙනෙහි නොකිරීමෙන්" යන පදය වදාරා නැත. මෙහි ආනිසංසය කුමක්ද? කිසිදු රසයක් හෝ තෘප්තියක් නොමැති ආකාශයෙහි පවත්වන ලද සංඥාවෙහි ආනිසංසයක් නොපෙනේ යැයි කියන ලදී. රූප සංඥාවන් ඉක්මවා යාම ආදී වචනය ආනිසංසය ප්‍රකාශ කිරීමක් මිස අර්ථය නොවේ.

အညတ္ထာတိ သုတ္တေသု. တတ္ထ ဟိ ပရိတ္တကသိဏုဂ္ဃာဋနေပိ ရူပဝိဝေကမတ္တဂ္ဂဟဏေန ပရိစ္ဆေဒဿ အဂ္ဂဟဏတော အနန္တဖရဏတာ စ ဝုတ္တာ, ဣဓ ပန အနန္တဖရဏတာသဗ္ဘာဝေပိ ဥဂ္ဃာဋိတကသိဏဝသေန ပရိတ္တာနန္တတာ ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘အနန္တော အာကာသော’’တိ န ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. သမယဝဝတ္ထာပနဈာနဝိသေသနေနေဝေတ္ထ အတ္ထော, န ပဋိပတ္တိယာတိ တဒဝစနံ.

'අඤ්ඤත්ථ' යනු සූත්‍ර දේශනාවන්හි ය. එහි කුඩා වූ ද කසිණයක් ඉවත් කිරීමේදී රූපයෙන් වෙන් වූ බව පමණක් ගැනීමෙන් සීමාවන් ග්‍රහණය නොවන බැවින් අනන්ත ලෙස පැතිරීම කියන ලදී. මෙහි දී (අභිධර්මයේ දී) අනන්ත ලෙස පැතිරීම පැවතියත්, ඉවත් කරන ලද කසිණයේ වසයෙන් පරිත්ත හෝ අනන්ත බව ඇති වන බැවින් එය පෙන්වනු පිණිස "අනන්ත වූ ආකාශය" යැයි වදාරා නැති බව අටුවාචාරීන්ගේ අදහසයි. සමය නිර්ණය කිරීමෙන් හා ධ්‍යානය විශේෂ කිරීමෙන් ම මෙහි අර්ථය වේ, ප්‍රතිපත්තියෙන් නොවන බැවින් එය වදාරා නැත.

၂၆၆. ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏံ [Pg.109] အတ္တနော ဖရဏာကာရေနေဝ အနန္တန္တိ မနသိကာတဗ္ဗတ္တာ ‘‘အနန္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဥဂ္ဃာဋဘာဝေါ ဥဂ္ဃာဋိမံ.

266. ප්‍රථම අරූප විඤ්ඤාණය තමාගේ පැතිරෙන ආකාරයෙන් ම "අනන්ත" යැයි මෙනෙහි කළ යුතු බැවින් "අනන්ත" යැයි කියන ලදී. කසිණය ඉවත් කරන ලද බව 'උග්ඝාටිම' නම් වේ.

၂၆၇. အကိဉ္စနန္တိ ဝိညာဏဿ ကိဉ္စိ ပကာရံ အဂ္ဂဟေတွာ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဝိဘာဝနံ အာဟ.

267. 'අකිඤ්චන' යන්නෙන් විඤ්ඤාණයෙහි කිසිදු ආකාරයක් (උප්පාද භංග ආදිය) ග්‍රහණය නොකොට, සියලු ආකාරයෙන් ම කිසිවක් නොමැති බව වදාරන ලදී.

၂၆၈. ယာယာတိ သင်္ခါရာဝသေသသညာယ. တံ တာဝ ပဋိပတ္တိံ. အာဝဇ္ဇိဿာမီတိအာဒိနာ တန္နိန္နာဝဇ္ဇနာဒိပဝတ္တိယာ အဘာဝံ ဒဿေတိ, န တဒတိက္ကမနတ္ထာယ အာဝဇ္ဇနဘာဝနာပဝတ္တိယာ. နာသညာတိ သညာဘာဝေါ စ ဧတိဿာ အတ္ထီတိ အတ္ထော. သမူဟဂဟဏဝသေန ပဝတ္တံ ကလာပသမ္မသနံ. ဖဿာဒိဧကေကဓမ္မဂဟဏဝသေန ပဝတ္တာ အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာ.

268. 'යායා' යනු සංස්කාරයන්ගෙන් ඉතිරි වූ සංඥාවෙනි. එය ඒ තාක් ඇති පිළිවෙතයි. "ආවර්ජනා කරන්නෙමි" ආදී වශයෙන් ඒ දෙසට නැඹුරු වූ ආවර්ජනා ආදිය පැවතීමක් නොමැති බව පෙන්වයි මිස, එම සමාපත්තිය ඉක්මවා යාම සඳහා ආවර්ජනා භාවනාව පැවතීමක් නොවේ. 'නාසඤ්ඤා' යනු මේ සංඥාවෙහි සංඥා ස්වභාවය පවතින බව අර්ථයයි. සමූහයක් ලෙස ගැනීමෙන් පවතින විදර්ශනාව 'කලාපසම්මසන' නම් වේ. ඵස්ස ආදී වූ එක එක ධර්මයන් ගැනීමෙන් පවතින විදර්ශනාව 'අනුපදධම්ම විපස්සනා' නම් වේ.

အာကာသေ ပဝတ္တိတဝိညာဏာတိက္ကမတော တတိယာ. တဒတိက္ကမတော ဟိ တဿေဝ ဝိဘာဝနံ ဟောတိ. ဒုတိယာရုပ္ပဝိညာဏဝိဘာဝနေ ဟိ တဒေဝ အတိက္ကန္တံ သိယာ, န တဿ အာရမ္မဏံ, န စာရမ္မဏေ ဒေါသံ ဒိသွာ အနာရမ္မဏဿ ဝိဘာဝနာတိက္ကမော ယုဇ္ဇတိ. ပါဠိယဉ္စ ‘‘ဝိညာဏဉ္စာယတနသမာပတ္တိံ သတော သမာပဇ္ဇိတွာ တတော ဝုဋ္ဌဟိတွာ တညေဝ ဝိညာဏံ အဘာဝေတီ’’တိ (စူဠနိ. ဥပသီဝမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၃၉) တ္တံ, န ဝုတ္တံ ‘‘တညေဝ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ အဘာဝေတီ’’တိ, ‘‘တညေဝ အဘာဝေတီ’’တိ ဝါ. ‘‘အနန္တံ ဝိညာဏန္တိ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇာ’’တိ (ဝိဘ. ၅၀၈) ဧတ္ထ ပန ဒွယံ ဝုတ္တံ အာရမ္မဏဉ္စ ဝိညာဏံ ဝိညာဏဉ္စာယတနဉ္စ. တသ္မိံ ဒွယေ ယေန ကေနစိ ယတော ဝါ ဝုဋ္ဌိတော, တေနေဝ ပဋ္ဌာနနိဒ္ဒိဋ္ဌေန တံသဒ္ဒဿ သမ္ဗန္ဓေ အာပန္နေ ဝိညာဏဉ္စာယတနဿ နိဝတ္တနတ္ထံ ဝိညာဏဝစနံ, တသ္မာ ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏဿေဝ အဘာဝနာတိက္ကမော ဝုတ္တော. တန္နိဿိတန္တိ တေန နိဿိတံ. တံ မဏ္ဍပလဂ္ဂံ အနိဿာယ တေန ဝိနာဘူတေ ဝိဝိတ္တေ ဗဟိ ဩကာသေ ဌာနံ ဝိယ အာကာသလဂ္ဂဝိညာဏဿ ဝိဝေကေ တဒပဂမေ တတိယာရုပ္ပဿ ဌာနံ.

ආකාස (ආකාසානඤ්චායතන) පඤ්ඤත්තියෙහි පවත්වන ලද පළමු අරූප විඤ්ඤාණය ඉක්මවා යාම නිසා තෙවන අරූප සමාපත්තිය (ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය) ඇති වේ. මන්දයත්, එම විඤ්ඤාණය ඉක්මවා යාමෙන්ම එහි ඉවත් වීම (විභාවනය) සිදු වේ. දෙවන අරූප විඤ්ඤාණය ඉවත් කිරීමේදී (විභාවන) එම විඤ්ඤාණයම ඉක්මවා යා යුතුය. එහි අරමුණ නොවෙයි. අරමුණෙහි දොස් දැක, අරමුණක් නොමැති දෙයක ඉවත් වීම හෝ ඉක්මවා යාම යුක්ති සහගත නොවේ. චූළනිද්දේසයෙහිද ‘සතියෙන් යුතුව විඤ්ඤාණඤ්චායතන සමාපත්තියට සමවැදී, එයින් නැගී සිට, එම විඤ්ඤාණයම නැති කරයි (අභාවේති)’ යනුවෙන් දක්වා ඇත. එහි ‘එම විඤ්ඤාණඤ්චායතනයම නැති කරයි’ හෝ ‘එයම නැති කරයි’ යනුවෙන් සඳහන් කර නැත. විභංග ප්‍රකරණයෙහි ‘විඤ්ඤාණය අනන්තයැයි විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට පැමිණ’ යන තැනදී අරමුණ වූ විඤ්ඤාණය සහ (අරමුණ ගන්නා) විඤ්ඤාණඤ්චායතනය යන දෙකම දක්වා ඇත. එම දෙක අතුරින් යම් කිසිවකින් හෝ නැගී සිටි කල්හි, පට්ඨානයෙහි දක්වා ඇති පරිදි ‘තං’ (එය) යන ශබ්දය සම්බන්ධ වීමේදී විඤ්ඤාණඤ්චායතනය වැළැක්වීම පිණිස ‘විඤ්ඤාණ’ යන වචනය යොදා ඇත. එබැවින් පළමු අරූප විඤ්ඤාණයම නැති කිරීම හෝ ඉක්මවා යාම මෙහි අදහසයි. ‘තන්නිස්සිතං’ යනු එය ඇසුරු කළ බවයි. මණ්ඩපයක් ඇසුරු කළ අයෙකු එය අතැර ඉන් බැහැර විවේකී තැනක සිටින්නාක් මෙන්, ආකාසයෙහි ඇලුණු විඤ්ඤාණයෙන් වෙන්වී, එය බැහැර වූ තැන ඇති නත්ථිභාව පඤ්ඤත්තියෙහි තෙවන අරූප සමාපත්තිය පිහිටයි.

အရူပါဝစရကုသလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අරූපාවචර කුසල කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

တေဘူမကကုသလဝဏ္ဏနာ

තේභූමක කුසල වර්ණනාව (භූමි තුනට අයත් කුසල් පිළිබඳ විවරණය)

၂၆၉. ဣမေ [Pg.110] တာဝ ဆန္ဒာဓိပတေယျေ ပဉ္စ နယာတိ ဆန္ဒာဓိပတေယျနယေ အန္တေ ပုရိမနယာနံ တံနယာဘိမုခပ္ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, အယံ ပန ပကာရော န ပါဠိအနုဂတော. န ဟိ ပါဠိယံ သုဒ္ဓိကနယာဒယော ဝတွာ ဝီရိယာဓိပတေယျာဒိနယာ ဝုတ္တာတိ. မဟာပကရဏေ သတ္တဟိ မဟာဝါရေဟိ အနုလောမာဒိနယဝိစိတ္တေဟိ ဟီနတ္တိကော ဝိဘတ္တော. တတ္ထ စ မဇ္ဈိမဓမ္မေကဒေသဘူတာ ဣမေ ဝီသတိ လောကိယမဟာနယာတိ ကတွာ ‘‘တတ္ထ ဝိဘတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ, န ဧတေန ကမေန ဣမေသံ နယာနံ တတ္ထ အာဂတတ္တာ.

269. ‘ඉමේ තාව ඡන්දාධිපතෙය්‍යෙ පඤ්ච නයා’ යනුවෙන් ඡන්දාධිපතෙය්‍ය ක්‍රමයෙහි අවසානයට පැවසූ වචනය පෙර ක්‍රමයන්හි එම ක්‍රමයට අභිමුඛව පැවැත්ම අරභයා පවසන ලදී. එහෙත් මෙම ක්‍රමය පාලි පාඨයන්ට අනුගත නොවේ. මන්දයත්, පාලියෙහි ශුද්ධික ක්‍රම ආදිය පවසා වීර්යාධිපතෙය්‍ය ආදී ක්‍රමයන් පවසා නොමැති බැවිනි. මහාපට්ඨාන ප්‍රකරණයෙහි අනුලෝම ආදී විසිතුරු ක්‍රම සහිත මහා වාර සතකින් හීන තිකය බෙදා දක්වා ඇත. එහි මධ්‍යම ධර්මයන්ට අංශු මාත්‍ර වශයෙන් ඇතුළත් වන මෙම ලෞකික මහා නය විස්ස ‘එහි බෙදා දක්වන ලදී’ යනුවෙන් පවසන ලදී. එහෙත් මෙම අටුවාවෙහි දැක්වෙන අනුපිළිවෙළින් එම ක්‍රම එහි පැමිණ නැත.

ဧဝမေတေသံ ဝိဘတ္တဋ္ဌာနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဧတသ္မိံ တေဘူမကကုသလကထာဝသာနဋ္ဌာနေ အဋ္ဌာရသကမ္မဒွါရဒဿနတ္ထံ ‘‘ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ’’တိအာဒိမာဟ. အထ ဝါ ဟီနပဏီတေဟိ ဝိနိဝတ္တေတွာ မဇ္ဈိမရာသိအန္တောဂဓဘာဝံ ဒဿေန္တေန ဧတေသံ တေဘူမကကုသလနယာနံ ဟီနတ္တိကေ ဝိဘာဂေါ ကတော. ‘‘ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ’’တိအာဒိကဿ ယထာဝုတ္တောဝ သမ္ဗန္ဓော. ဟီနတ္တိကေ မဇ္ဈိမရာသိမှိ ယေ သဝိပါကာ ဝဋ္ဋနိဿိတေနေဝ ဒါနာဒိဝသေန ပဝတ္တိတာ, တေ ဟီနာတိ ကာတဗ္ဗာ. ယေ ဝိဝဋ္ဋနိဿိတေန ဒါနာဒိဝသေန ပဝတ္တိတာ, တေ ပဏီတာတိ ကာတဗ္ဗာ. အဝိပါကာ မဇ္ဈိမာတိ ကာတဗ္ဗာ. အဝိပါကတ္တာ စ တေသု မဇ္ဈိမရာသိံ ဌပေတွာ ဣတရေ ဒွေ ဧကန္တဝဋ္ဋနိဿိတာ နဝ, ဝိဝဋ္ဋုပနိဿယဘူတာ စ နဝါတိ အဋ္ဌာရသ ကမ္မဒွါရာနိ, ကမ္မာနိ စ တာနိ တဿ တဿ ဖလဿ ကာရဏဘာဝေန ဒွါရာနိ စာတိ ကမ္မဒွါရာနိ. တတ္ထ တတ္ထ ဝါ စိတ္တာနိ ကမ္မဒွါရာနီတိ အာဟ. တံတံဒွါရာနိ ဝါ ကာယာဒီနိ. အဋ္ဌာရသ ခတ္တိယာ စ အဘဗ္ဗာ ဟီနဟီနတ္တယာဒယော နဝ, ဘဗ္ဗာ စ ပဏီတပဏီတတ္တယာဒယော နဝါတိ ကမ္မာနုရူပေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ ဗြာဟ္မဏာဒယော ဒေဝါ စ ယောဇေတဗ္ဗာ. အဋ္ဌစတ္တာလီသ ဂေါတ္တစရဏာနိ တေသညေဝ ခတ္တိယာဒီနံ ဘေဒါ. ‘‘ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ…ပေ… စိတ္တာဓိပတေယျ’’န္တိ (ဓ. သ. ၂၆၉-၂၇၀) ဧဝံ ဝုတ္တော စိတ္တဿ စိတ္တာဓိပတေယျဘာဝေါ, စိတ္တစေတသိကသမုဒါယေ သမယဝဝတ္ထာပကော စိတ္တသဒ္ဒေါ ပဝတ္တောတိ ‘‘သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝသေန ဝုတ္တော’’တိ အာဟ.

මෙලෙස එම ක්‍රම බෙදා දක්වා ඇති ස්ථාන පෙන්වා, දැන් මෙම තේභූමක කුසල කථාව අවසානයෙහි දහඅටක් වූ කර්ම ද්වාරයන් පෙන්වීම පිණිස ‘ඉමස්මිං පන ඨානේ’ යනාදිය පවසන ලදී. එසේත් නැතහොත්, හීන හා ප්‍රණීත ධර්මයන්ගෙන් වෙන්කර මධ්‍යම රාශියට ඇතුළත් බව පෙන්වමින් එම තේභූමක කුසල ක්‍රමයන් හීන තිකයෙහි බෙදා දක්වන ලදී. ‘ඉමස්මිං පන ඨානේ’ යනාදියෙහි සම්බන්ධය පෙර කී පරිදිමය. හීන තිකයෙහි මධ්‍යම රාශියෙහි යම් විපාක සහිත වූ, වෘත්තය (සංසාරය) ඇසුරු කළා වූ දානාදී වශයෙන් පැවති ධර්ම සමූහයක් වේද, ඒවා ‘හීන’ ලෙස දත යුතුය. විවෘත්තය (නිර්වාණය) ඇසුරු කළා වූ දානාදී වශයෙන් පැවති ධර්ම ‘ප්‍රණීත’ ලෙස දත යුතුය. විපාක රහිත ධර්ම ‘මධ්‍යම’ ලෙස දත යුතුය. විපාක රහිත බැවින් ඒ අතරින් මධ්‍යම රාශිය පසෙක තබා, ඉතිරි ඒකාන්තයෙන් වෘත්තය ඇසුරු කළ නවය සහ විවෘත්තයට උපනිශ්‍රය වූ නවය යනුවෙන් කර්ම ද්වාර දහඅටක් වේ. එම කර්මයන් ඒ ඒ විපාකයන්ට හේතු වන බැවින් ‘කර්ම ද්වාර’ නම් වේ. ඒ ඒ තැන්හි ඇති සිත් කර්ම ද්වාර ලෙස අටුවාකරු හඳුන්වයි. එසේත් නැතහොත් කාය ආදී ද්වාරයන් එසේ හැඳින්වේ. දහඅටක් වූ ක්ෂත්‍රියයන් සහ අභව්‍ය වූ හීන-හීන තික තුන ආදී නවයත්, භව්‍ය වූ ප්‍රණීත-ප්‍රණීත තික තුන ආදී නවයත් කර්මානුරූපව දත යුතුය. බ්‍රාහ්මණ ආදීන් සහ දේවයන් කෙරෙහිද මෙලෙසම යෙදිය යුතුය. ගෝත්‍ර හා චරණ හතළිස් අටක් යනු එම ක්ෂත්‍රිය ආදීන්ගේම ප්‍රභේදයන්ය. ‘කාමාවචර කුසල් සිතක් උපදී... සිත අධිපති වේ’ යනුවෙන් පැවසූ සිතෙහි අධිපති බව, චිත්ත චෛතසික සමූහයෙහි කාලය (සමය) තීරණය කරන ‘සිත’ යන වචනය පැවති බැවින් ‘සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ වශයෙන් පවසන ලදී’ යයි කියන ලදී.

တေဘူမကကုသလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තේභූමක කුසල වර්ණනාව නිමවා ඇත.

လောကုတ္တရကုသလဝဏ္ဏနာ

ලෝකෝත්තර කුසල වර්ණනාව

၂၇၇. လောကံ [Pg.111] တရတီတိ ဧတေန လောကသမတိက္ကမပဋိပတ္တိမာဟ. ဥတ္တရတီတိ ဧတေန လောကဿန္တဂမနံ ဖလေ ပတိဋ္ဌာနံ ဖလံ. သမတိက္ကမ္မာတိအာဒိနာ နိဗ္ဗာနံ. သမတိက္ကမ္မာတိ ဟိ နိဿရိတွာ. အဘိဘုယျာတိ ဝိသံယုတ္တံ ဟုတွာတိ အတ္ထော. တိဝိဓောပိ စတ္ထော မဂ္ဂါဒီသု ဧကေကသ္မိံ ယောဇေတဗ္ဗော, မဂ္ဂေယေဝ ဝါ ဣဓ တဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ဧကစိတ္တက္ခဏိကန္တိ ဧကမဂ္ဂဿ ဒွေ ဝါရေ အနုပ္ပတ္တိံ သန္ဓာယာဟ. အညမညံ ဓမ္မာနံ အနတိဝတ္တနာဒိသာဓိကာယ ပညာယ ဝဍ္ဎေတိ. ‘‘နိယျာတီတိ နိယျာနီယ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဤ-ကာရဿ ရဿတ္တံ ယ-ကာရဿ စ က-ကာရံ ကတွာ ‘‘နိယျာနိက’’န္တိ ဝုတ္တံ. နိယျာတိ ဧတေနာတိ နိယျာနံ, နိယျာနမေဝ နိယျာနိကံ ဝေနယိကော ဝိယ. ဧတ္ထ ‘‘နေယျာနိက’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဣ-ကာရဿ ဧ-ကာရတ္တံ အကတွာ ဝုတ္တံ.

277. ‘ලෝකය තරණය කරයි’ යන මෙයින් ලෝකය ඉක්මවා යාමේ පිළිවෙත වූ මාර්ගය කියවේ. ‘උත්තරති’ (එතෙර වෙයි) යන්නෙන් ලෝකයාගේ කෙළවරට පැමිණීම වූ විපාකයෙහි (ඵලයෙහි) පිහිටීම පෙන්වයි. ‘සමතික්කම්ම’ යනාදියෙන් නිර්වාණය පෙන්වයි. මන්දයත්, ‘සමතික්කම්ම’ යනු (සංසාරයෙන්) නික්මීමයි. ‘අභිභුය්‍ය’ යනු (කෙලෙසුන්ගෙන්) වෙන්වීමයි. මෙම අර්ථ තුනම මාර්ග ආදී ඒ ඒ ධර්මයන්හි යෙදිය හැකිය, නැතහොත් මෙහි මාර්ගයම අදහස් කරන බැවින් මාර්ගයෙහිම යෙදිය යුතුය. ‘එක් චිත්ත ක්ෂණයක’ යනුවෙන් පැවසුවේ එක් මාර්ගයක් දෙවරක් ඇති නොවන බව අරභයාය. අන්‍යෝන්‍ය ධර්මයන් නොඉක්මවා යාම ආදිය සිදු කරන ප්‍රඥාවෙන් (සිත) වර්ධනය කරයි. ‘නිදර්යාති’ (නික්මෙයි) යන්නෙන් ‘නිය්‍යානීය’ (නිය්‍යාණික) යැයි කිව යුතු තැනදී, ‘ඊ’ අකුර ලුහු (රස්ව) කර ‘ය’ අකුරට ‘ක’ අකුර යොදා ‘නිය්‍යාණික’ යැයි පවසන ලදී. මෙයින් නික්මෙන බැවින් ‘නිය්‍යාණ’ වේ, ‘වේනයික’ ශබ්දය මෙන් ‘නිය්‍යාණ’ යනුම ‘නිය්‍යාණික’ වේ. මෙහි ‘නෙය්‍යාණික’ යැයි පැවසිය යුතු වුවත් ‘ඉ’ කාරය ‘ඒ’ කාරය බවට පත් නොකර පවසන ලදී.

ဖလန္တိ စိတ္တစေတသိကရာသိ ဝုစ္စတိ, တံ အညမညံ သမ္ပယုတ္တာနံ ဓမ္မာနံ အတ္တနော အဝယဝဘူတာနံ နိဿယော ဟောတိ. ဖလဉာဏံ ဝါ ဖလံ, သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒယော အင်္ဂါနိ ဝါ. လောကုတ္တရဘာဝေတိ လောကံ ဥတ္တိဏ္ဏဘာဝေ. တေန ဖလနိဗ္ဗာနာနိ သင်္ဂဏှာတိ. တေသု ယံ ဘဝတိ ဖလံ, တံ ‘‘ဘူမီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယထာ ဝါ ကမ္မနိဗ္ဗတ္တာ ကာမဘဝါဒယော တံသမင်္ဂိနော နိဿယဘာဝေန ‘‘ဘူမီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, ဧဝံ မဂ္ဂေန နိဗ္ဗတ္တံ ဖလံ အရိယသာဝကဿ ကာလေန ကာလံ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗတာယ နိဿယဘာဝတော ‘‘ဘူမီ’’တိ ဝုစ္စတိ, တတောယေဝ အရိယာ စိရတရံ တိဋ္ဌန္တိ. သမုစ္ဆေဒဝိဝေကဝသေနာတိ ဧတ္ထ အပါယဂမနီယာနံ အစ္စန္တသမုစ္ဆေဒေါ ဣတရေသဉ္စ ဝိဇ္ဇုတောဘာသေန ဝိယ တမဿ သမုစ္ဆေဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. လောကိယဇ္ဈာနမ္ပိ ပုထုဇ္ဇနဿ အရိယဿ စ အကတာဓိကာရဿ န ဝိနာ ပဋိပဒါယ ဣဇ္ဈတိ, ကတာဓိကာရဿ ပန အရိယဿ မဂ္ဂေနေဝ သမိဇ္ဈနတော ဝိပါကာနံ ဝိယ ကုသလေန တထာ သမိဒ္ဓဿ အရိယမဂ္ဂေန သဒိသတာယ အဘာဝတော အတဗ္ဗိပါကတ္တာ စ န မဂ္ဂပဋိပဒါ တဿ ဈာနဿ ပဋိပဒါတိ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ တတ္ထ တထာ ဂရုံ ကတွာ ပဋိပဒါဟိ ဧဝ ဒေသနာ န ကတာ, ယထာဝုတ္တဇ္ဈာနသင်္ဂဟတ္ထံ သုဒ္ဓိကဒေသနာပိ ကတာ.

ඵලය යනු චිත්ත චෛතසික රාශියට කියනු ලැබේ. එය තමාගේම කොටස් වූ අන්‍යෝන්‍ය සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට නිශ්‍රය (ආධාරක) වේ. එසේත් නැතහොත් ඵල ඥානය හෝ සම්මා දිට්ඨි ආදී මාර්ග අංගයන් ඵලය ලෙස හැඳින්වේ. ‘ලෝකෝත්තර භාවයෙහි’ යනු ලෝකයෙන් එතෙර වූ ස්වභාවයයි. එයින් ඵලය සහ නිර්වාණය යන දෙකම ග්‍රහණය වේ. ඒ අතරින් යම් ඵලයක් වේද, එය ‘භූමි’ යැයි කියනු ලැබේ. කර්මයෙන් උපන් කාම භව ආදිය එම භවයන්හි සිටින අයට නිශ්‍රය වන බැවින් ‘භූමි’ ලෙස හඳුන්වන්නා සේම, මාර්ගයෙන් උපන් ඵලය ආර්ය ශ්‍රාවකයාට කලින් කලට සමවැදිය යුතු බැවින් නිශ්‍රය වන හෙයින් ‘භූමි’ යැයි කියනු ලැබේ. ඒ නිසාම ආර්යයෝ (ඵල සමාපත්තියෙන්) බොහෝ කල් වැඩසිටිති. ‘සමුච්ඡේද විවේක වශයෙන්’ යන්නෙහි අපායගාමී අකුසලයන් මුළුමනින්ම සිඳලීම සහ අනෙක් අකුසලයන් විදුලි එළියෙන් අඳුර නසන්නාක් මෙන් සිඳලීම දත යුතුය. ලෞකික ධ්‍යානය වුවද පෘථග්ජනයෙකුට හෝ පාරමිතා (අධිකාර) නොකළ ආර්යයෙකුට පිළිවෙතකින් තොරව සිද්ධ නොවේ. එහෙත් පාරමිතා කළ ආර්යයෙකුට මාර්ගය උපන් සැණින් විපාක ලැබෙන්නාක් මෙන් ධ්‍යානයද සිද්ධ වන බැවින්, එම ධ්‍යානය ආර්ය මාර්ගය හා සමාන නොවන නිසාත් එහි විපාකයක් නොවන නිසාත්, මාර්ග පිළිවෙත එම ධ්‍යානයට පිළිවෙතක් යැයි කිව නොහැක. එබැවින් එහි (ධ්‍යානයෙහි) එලෙස විශේෂ කොට සලකා පිළිවෙත් සහිත දේශනාව නොකරන ලදී. එහෙත් එම මාර්ගයෙන් සිද්ධ වන ධ්‍යානයන් ග්‍රහණය කරනු පිණිස ශුද්ධික දේශනාව කරන ලදී.

ဣဓ ပန ကဿစိ ဝိနာ ပဋိပဒါယ အသိဒ္ဓိတော ဂရုံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ဒုက္ခပဋိပဒ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယော ကောစိ ဝါရောတိ သကိံ ဒွိက္ခတ္တုံ တိက္ခတ္တုံ စတုက္ခတ္တုံ အနေကက္ခတ္တုန္တိ ဧဝမာဒီသု ဝိက္ခမ္ဘနဝါရေသု ယော ကောစိ. သကိံ ဒွိက္ခတ္တုဉ္စ ဝိက္ခမ္ဘနဝါရာ သုခါ ပဋိပဒါ ဧဝ, န စ တတော ဥဒ္ဓံ သုခါ ပဋိပဒါ [Pg.112] ဟောတီတိ တိက္ခတ္တုံ ဝိက္ခမ္ဘနဝါရံ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါတိ ရောစေသုံ အဋ္ဌကထာစရိယာ. တသ္မိံ တထာရောစိတေ တတော ပရေသု စတုက္ခတ္တုံ ဝိက္ခမ္ဘနဝါရာဒီသု ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ. ရူပါရူပါနံ လက္ခဏာဒီဟိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဟဏံ ရူပါရူပပရိဂ္ဂဟော, နာမရူပမတ္တမေတံ, န အညော ကောစိ သတ္တာဒိကောတိ ဝဝတ္ထာပနံ နာမရူပဝဝတ္ထာပနံ. ပရိဂ္ဂဟိတရူပါရူပဿ မဂ္ဂပါတုဘာဝဒန္ဓတာ စ နာမရူပဝဝတ္ထာပနာဒီနံ ကိစ္ဆသိဒ္ဓိတော သိယာတိ န ရူပါရူပပရိဂ္ဂဟကိစ္ဆတာယ ဧဝ ဒုက္ခပဋိပဒတာ ဝတ္တဗ္ဗာတိ စေ? တံ န, နာမရူပဝဝတ္ထာပနာဒီနံ ပစ္စနီကကိလေသမန္ဒတာယ သုခသိဒ္ဓိယမ္ပိ တထာသိဒ္ဓဝိပဿနာသဟဂတာနံ ဣန္ဒြိယာနံ မန္ဒတာယ မဂ္ဂပါတုဘာဝဒန္ဓဘာဝတော.

මෙහි පටිපදාවෙන් තොරව ලොකුත්තර ධ්‍යානයක් සිදු නොවන බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'දුක්ඛපටිපදා' ආදී වශයෙන් එය ගරු කොට දක්වන ලදී. 'යම් කිසි වාරයක්' යනු එක් වරක්, දෙවරක්, තුන් වරක්, හතර වරක් හෝ බොහෝ වාර ගණනක් ආදී වශයෙන් කෙලෙස් යටපත් කරන වාරයන්ගෙන් යම් කිසිවකි. එක් වරක් හෝ දෙවරක් කෙලෙස් යටපත් කිරීම සුඛ පටිපදාවම වෙයි. ඉන් ඔබ්බට සුඛ පටිපදාවක් නොවන බැවින්, තුන් වරක් කෙලෙස් යටපත් කිරීමේ වාරය 'දුක්ඛ පටිපදා' යැයි අටුවාචාරීන් වහන්සේලා රුචි කළහ. එසේ රුචි කළ කල්හි, ඉන් පසුව එන සිව් වරක් කෙලෙස් යටපත් කිරීම් ආදිය ගැන අමුතුවෙන් කිව යුතු දෙයක් නැත. ලක්ෂණ ආදියෙන් රූප සහ අරූප ධර්මයන් වෙන් වෙන් වශයෙන් දැනගැනීම 'රූපාරූපපරිග්ගහ' නම් වේ. 'මෙය නාමරූප මාත්‍රයක්ම වේ, මෙහි සත්ත්ව ආදී වෙනත් කිසිවක් නැතැ'යි තීරණය කිරීම 'නාමරූපවවත්ථාපන' නම් වේ. නාමරූප පරිග්ගහ කළ තැනැත්තාට මග පහළ වීම පමා වන්නේ නාමරූප වවත්ථාපන ආදී ඥානයන් අපහසුවෙන් සිද්ධ වන බැවිනි. එබැවින් රූපාරූප පරිග්ගහයෙහි ඇති අපහසුව නිසාම පමණක් 'දුක්ඛ පටිපදා' යැයි නොකිය යුතුය. මන්ද යත්, නාමරූප වවත්ථාපන ආදිය ප්‍රතිපක්ෂ කෙලෙස් මද බව නිසා පහසුවෙන් සිද්ධ වුවද, විපස්සනා සහගත ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මද බව නිසා මග පහළ වීම පමා විය හැකි බැවිනි.

ရူပါရူပံ ပရိဂ္ဂဟေတွာတိ အကိစ္ဆေနပိ ပရိဂ္ဂဟေတွာ. ကိစ္ဆေန ပရိဂ္ဂဟိတေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဧဝံ သေသေသုပိ. ဣမံ ဝါရံ ရောစေသုန္တိ ကလာပသမ္မသနာဝသာနေ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာယ ဝတ္တမာနာယ ဥပ္ပန္နဿ ဝိပဿနုပက္ကိလေသဿ တိက္ခတ္တုံ ဝိက္ခမ္ဘနေန ကိစ္ဆတာဝါရံ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါတိ ရောစေသုံ ဧတဒန္တတ္တာ ပဋိပဒါယ. ဧတဿ အကိစ္ဆတ္တေပိ ပုရိမာနံ ကိစ္ဆတ္တေ ဒုက္ခပဋိပဒတာ ဝုတ္တနယာဝါတိ န ပဋိသိဒ္ဓါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယထာဝုတ္တံ ဝါ သဗ္ဗံ ရူပါရူပပရိဂ္ဂဟာဒိကိစ္ဆတံ တိက္ခတ္တုံ ဝိက္ခမ္ဘနဝါရတာဝသေန ‘‘ဣမံ ဝါရ’’န္တိ အာဟ. ယဿ ပန သဗ္ဗတ္ထ အကိစ္ဆတာ, တဿ သုခါ ပဋိပဒါ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

'රූපාරූපං පරිග්ගහෙත්වා' යනු අපහසුවක් රහිතවද පරිග්ගහ කොට යන්නයි. අපහසුවෙන් පරිග්ගහ කරන කල්හි අමුතුවෙන් කිව යුතු දෙයක් නැත. සෙසු ඥානයන්හිද මෙසේමය. 'මෙම වාරය රුචි කළහ' යනු කලාපසම්මසන ඥානය කෙළවර උදයබ්බයානුපස්සනා ඥානය පවතින කල්හි ඇතිවන විපස්සනූපක්කිලේසයන් තුන් වරක් යටපත් කිරීමේ අපහසු වාරය 'දුක්ඛ පටිපදා' යැයි රුචි කිරීමයි. පටිපදාව එය කෙළවර කොට ඇති බැවිනි. එහි අපහසුවක් නැතත් පෙර නාමරූප පරිග්ගහ ආදියෙහි අපහසුව ඇති කල්හි දුක්ඛ පටිපදා බව ඉහත කී ක්‍රමයෙන්ම සිද්ධ වන බව දත යුතුය. එසේත් නැතහොත්, රූපාරූප පරිග්ගහ ආදී සියලු අපහසුතාවයන් තුන් වරක් කෙලෙස් යටපත් කිරීමේ වාරය වශයෙන් සලකා 'මෙම වාරය' යැයි පැවසුහ. යමෙකුට සෑම තැනකදීම අපහසුවක් නැතිද, ඔහුගේ පටිපදාව 'සුඛ පටිපදා' ලෙස දත යුතුය.

မုသာဝါဒါဒီနံ ဝိသံဝါဒနာဒိကိစ္စတာယ လူခါနံ အပရိဂ္ဂါဟကာနံ ပဋိပက္ခဘာဝတော ပရိဂ္ဂါဟကသဘာဝါ သမ္မာဝါစာ. သာ သိနိဒ္ဓဘာဝတော သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ပရိဂ္ဂဏှာတိ သမ္မာဝါစာပစ္စယသုဘာသိတသောတာရဉ္စ ဇနံ. ကာယိကကိရိယာကိစ္စံ ကတ္တဗ္ဗံ သမုဋ္ဌာပေတိ, သယဉ္စ သမုဋ္ဌဟနံ ဃဋနံ ဟောတီတိ သမ္မာကမ္မန္တသင်္ခါတာ ဝိရတိပိ သမုဋ္ဌာနသဘာဝါတိ ဝုတ္တာ. သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝါ ဥက္ခိပနံ သမုဋ္ဌဟနံ ကာယိကကိရိယာယ ဘာရုက္ခိပနံ ဝိယ, ဇီဝမာနဿ သတ္တဿ, သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝါ သုဒ္ဓိ ဝေါဒါနံ အာဇီဝဿေဝ ဝါ ဇီဝိတိန္ဒြိယဝုတ္တိယာ.

මුසාවාද ආදියේ ඇති අසත්‍ය බව ආදී දොස් නිසා එම රළු ස්වභාවයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ බැවින් සම්මා වාචාව වැළඳගන්නා ස්වභාවයෙන් යුක්තය. එය මෘදු බැවින් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ද, සම්මා වාචාව නිසා ඇති වූ සුභාෂිතයන් අසන ජනයාද වැළඳ ගනී. කළ යුතු කායික ක්‍රියා සමුට්ඨාපනය කරයි, එයම නැගී සිටීමක් හා උත්සාහයක් වන බැවින් සම්මා කම්මන්ත නම් වූ විරතියද සමුට්ඨාපන ස්වභාවය ඇත්තේ යැයි කියනු ලැබේ. එසේත් නැතහොත්, බරක් එසවීමක් මෙන් කායික ක්‍රියාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් එසවීම 'සමුට්ඨාපනය' නම් වේ. ජීවත් වන සත්ත්වයාගේ හෝ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ පිරිසිදු බව 'වෝදාන' නම් වේ. එය ජීවිතේන්ද්‍රිය පැවැත්ම සඳහා වූ ආජීවයේම පිරිසිදු බවයි.

၂၈၃. မဂ္ဂသန္နိဿိတန္တိ ပရမတ္ထမဂ္ဂသဘာဝတ္တာ မဂ္ဂါဝယဝဘာဝေန သမုဒါယသန္နိဿိတန္တိ အတ္ထော.

283. 'මග්ගසන්නිස්සිත' යනු පරමත්ථ මාර්ග ස්වභාවය ඇති බැවින්, මාර්ග අංගයක් ලෙස සමූහය ඇසුරු කළ යන්නයි.

၂၈၅. ပတိဋ္ဌာနံ ကိလေသဝသေန, အာယူဟနံ အဘိသင်္ခါရဝသေန. တဏှာဝသေန ဝါ ပတိဋ္ဌာနံ, ဒိဋ္ဌိဝသေန အာယူဟနံ. ဗောဓီတိ ယာ အယံ ဓမ္မသာမဂ္ဂီ ဝုစ္စတီတိ ယောဇေတဗ္ဗာ. သေနင်္ဂရထင်္ဂါဒယော ဝိယာတိ ဧတေန [Pg.113] ပုဂ္ဂလပညတ္တိယာ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝံ ဒဿေတိ. အင်္ဂ-သဒ္ဒေါ ကာရဏတ္ထောပိ ဟောတီတိ စတုသစ္စဗောဓာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ. ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဓိယော, ဗောဓိယော ဧဝ အင်္ဂါတိ ‘‘အနုဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိပဿနာဒီနံ ကာရဏာနံ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗာနဉ္စ သစ္စာနံ အနုရူပံ ပစ္စက္ခဘာဝေန ပဋိမုခံ အဝိပရီတတာယ သမ္မာ စ ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဧဝမတ္ထဝိသေသဒီပကေဟိ ဥပသဂ္ဂေဟိ ‘‘အနုဗုဇ္ဈန္တီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဗောဓိ-သဒ္ဒေါ ဟိ သဗ္ဗဝိသေသယုတ္တံ ဗုဇ္ဈနံ သာမညေန သင်္ဂဏှာတီတိ.

285. කෙලෙස් නිසා පිහිටීම ද, අභිසංඛාර නිසා රැස් කිරීම ද වේ. නැතහොත් තණ්හාව නිසා පිහිටීම හා දිට්ඨිය නිසා රැස් කිරීම වේ. 'බෝධි' යනු යම් ධර්ම සමග්‍රියක් දැයි මෙහි යෙදිය යුතුය. සේනාංග, රථාංග මෙන් මෙයින් පුද්ගල පඤ්ඤත්තියක් නොවන බව දක්වයි. 'අංග' ශබ්දය හේතු යන අර්ථයෙහිද වැටෙන බැවින්, සතර සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීමට පවතින හෙයින් 'බොජ්ඣංග' නම් වේ. අවබෝධ කරන බැවින් 'බෝධි' නම් වේ, බෝධිමය අංග බැවින් 'අනුබුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣංගා' යැයි වදාරන ලදී. විපස්සනා ආදී හේතූන් හා අවබෝධ කළ යුතු සත්‍ය ධර්මයන්ට අනුරූපව, ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස, විපරීත නොවී මනාව අවබෝධ කරන බැවින් 'අනු', 'පති', 'සං' ආදී උපසර්ග මගින් 'අනුබුජ්ඣන්ති' යනාදිය වදාරන ලදී. 'බෝධි' ශබ්දය සියලු විශේෂයන්ගෙන් යුත් අවබෝධය පොදුවේ අදහස් කරන බව දත යුතුය.

၂၉၉. တိဏ္ဏန္တိ ရာဂါဒီနံ. ကရောတိ နာမ ကိံ ဒုစ္စရိတာနိ အနုဝတ္တမာနာနိ.

299. 'තිණ්ණං' යනු රාගාදී තුනයි. එයින් කරන්නේ කුමක්ද? අනුව පවතින දුශ්චරිතයන් සිදු කිරීමයි.

၃၀၁. ပါဏာတိပါတာဒိနိပ္ဖာဒိတပစ္စယာနံ နိစ္စသေဝနံ ဓုဝပဋိသေဝနံ. သကိစ္စကောတိ ဝိသုံ အတ္တနော ကိစ္စဝါ. န ဟောတီတိ အတ္ထန္တရဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ. ပစ္စယပဋိသေဝနသာမန္တဇပ္ပနဣရိယာပထပ္ပဝတ္တနာနိ ပါပိစ္ဆတာနိဗ္ဗတ္တာနိ တီဏိ ကုဟနဝတ္ထူနီတိ.

301. ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් උපදවා ගත් ප්‍රත්‍යයන් නිතර පරිභෝජනය කිරීම 'ධුවපටිසෙවන' නම් වේ. 'සකිච්චකෝ' යනු තමාටම වෙන් වූ කෘත්‍යයක් ඇති බවයි. 'න හෝති' යන්නෙන් සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්තයන්ගෙන් බැහැර වූ වෙනම අර්ථයක් නැති බව ප්‍රතික්ෂේප කරයි. ලාභය තකා සිව්පසය වැළඳීම, මුසාවාදයට ආසන්න කතා පැවසීම, ඉරියව් පැවැත්වීම යන මේවා ලාමක ආශාවන් නිසා උපන් කුහන වස්තූන් තුනකි.

၃၄၃. ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ သင်္ခါရုပေက္ခာ သာနုလောမာ, သာ သုညတော ပဿန္တီ ‘‘သုညတာ’’တိ ဝုစ္စတိ, ဒုက္ခတော ပဿန္တီ တဏှာပဏိဓိသောသနတော ‘‘အပ္ပဏိဟိတ’’န္တိ. သာ အာဂမနီယဋ္ဌာနေ မဂ္ဂါဓိဂမတ္ထံ အာဂမနပဋိပဒါဌာနေ ဌတွာ သုညတာပ္ပဏိဟိတန္တိ နာမံ ဒေတိ. အာဂမနတော နာမေ လဒ္ဓေ သဂုဏတော အာရမ္မဏတော စ နာမံ သိဒ္ဓမေဝ ဟောတိ, န ပန သဂုဏာရမ္မဏေဟိ နာမလာဘေ သဗ္ဗတ္ထ အာဂမနတော နာမံ သိဒ္ဓံ ဟောတီတိ ပရိပုဏ္ဏနာမသိဒ္ဓိဟေတုတ္တာ သဂုဏာရမ္မဏေဟိ သဗ္ဗေသမ္ပိ နာမတ္တယယောဂေါ, န အာဂမနတောတိ ဝဝတ္ထာနကရတ္တာ စ နိပ္ပရိယာယဒေသနာယ အာဂမနတောဝ ဣဓ နာမံ လဘတိ, န ဣတရေဟီတိ ဝုတ္တံ.

343. වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව යනු අනුලෝම සහිත සංඛාරුපෙක්ඛා ඥානයයි. එය ශුන්‍ය වශයෙන් දක්නා බැවින් 'සුඤ්ඤත' යැයිද, දුක් වශයෙන් දක්නා බැවින් තණ්හාව නමැති ප්‍රාර්ථනාව වියළා දමන හෙයින් 'අප්පණිහිත' යැයිද කියනු ලැබේ. එය මග ලැබීම සඳහා වූ පටිපදා ස්ථානයෙහි සිට ලොකුත්තර ධ්‍යානයට 'සුඤ්ඤත' හෝ 'අප්පණිහිත' යන නම ලබා දෙයි. පැමිණීමේ ස්වභාවය අනුව නම ලැබුණු කල්හි, ස්වකීය ගුණයෙන් හා අරමුණෙන්ද එම නාමය සිද්ධ වූවක්ම වෙයි. එහෙත් ස්වකීය ගුණයෙන් හා අරමුණෙන් නම ලැබෙන සෑම තැනකදීම පැමිණීමේ ස්වභාවය අනුව නම සිද්ධ නොවන බැවින්, සම්පූර්ණ නාම සිද්ධිය සඳහා සහ සියලු මගඵලයන්ට නම් තුනම ලැබිය හැකි වුවත්, පැමිණීම අනුව එසේ නොවන බැවින් මෙම අභිධර්ම දේශනාවෙහි පැමිණීම අනුවම මෙහි නාමය ලබන බවත්, අනෙක් ක්‍රමවලින් නොවන බවත් පවසන ලදී.

၃၅၀. အနိမိတ္တဝိပဿနန္တိ အနိစ္စာနုပဿနံ. နိမိတ္တဓမ္မေသူတိ သမူဟာဒိဃနဝသေန စ သကိစ္စပရိစ္ဆေဒတာယ စ သပရိဂ္ဂဟေသု ခန္ဓေသု. အနိမိတ္တဝိမောက္ခောတိ အနိစ္စာနုပဿနမာဟ. ဧဝံသမ္ပဒမိဒန္တိ ကထမိဓ ဥပမာသံသန္ဒနံ ဟောတိ. န ဟိ ဆန္ဒစိတ္တာနံ မဂ္ဂသင်္ခါတအဓိပတိဘာဝါဘာဝေါ ဝိယ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဓိကဿ အနိမိတ္တဝိမောက္ခဿ အနိမိတ္တဘာဝါဘာဝေါ အတ္ထိ, န စ အမဂ္ဂါဓိပတီနံ မဂ္ဂါဓိပတိနာမဒါနာဘာဝေါ ဝိယ အနိမိတ္တဿ အနိမိတ္တနာမဒါနာဘာဝေါတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ အနိမိတ္တဝိမောက္ခဿ အနနိမိတ္တတာယ အဘာဝတော[Pg.114]. မဂ္ဂေါ အဓိပတိ ဧတေသန္တိ စ မဂ္ဂါဓိပတိနောတိ ယုတ္တော တတ္ထ ဆန္ဒစိတ္တေဟိ တံသမ္ပယုတ္တာနံ မဂ္ဂါဓိပတိဘာဝါဘာဝေါ. ဣဓ ပန မဂ္ဂေါ အနိမိတ္တံ ဧတဿာတိ မဂ္ဂါနိမိတ္တောတိ အယမတ္ထော န သမ္ဘဝတီတိ န တေန အမဂ္ဂေန မဂ္ဂဿ အနိမိတ္တဘာဝေါ န ယုဇ္ဇတိ, ကိံ ဝါ ဧတ္ထ သာမညံ အဓိပ္ပေတန္တိ. အမဂ္ဂင်္ဂမဂ္ဂနာမာဘာဝေါ. ယထာ သတိပိ အဓိပတိဘာဝေ ဆန္ဒစိတ္တာနံ န မဂ္ဂါဓိပတီတိ မဂ္ဂနာမံ, န စ တေဟိ မဂ္ဂဿ တေသံ အမဂ္ဂင်္ဂတ္တာ, တထာ သတိပိ သဒ္ဓါယ အာဂမနဘာဝေန တဿာ အနိမိတ္တန္တိ မဂ္ဂနာမံ, န စ တာယ မဂ္ဂဿ တဿာ အမဂ္ဂင်္ဂတ္တာ. ဧဝံ အနိမိတ္တဝိပဿနာယပိ အနိမိတ္တဘာဝေါ နိပ္ပရိယာယေန နတ္ထီတိ ဒီပိတော ဟောတိ.

350. අනිමිත්ත විපස්සනාව යනු අනිච්චානුපස්සනාවයි. පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි අනිච්චානුපස්සනාව අනිමිත්ත විමොක්ඛය ලෙස දක්වා ඇත. සමූහ ඝන වශයෙන් හෝ ස්වකීය කෘත්‍යය වශයෙන් වෙන්කොට හඳුනාගත හැකි ඛන්ධයන් කෙරෙහි පවතින බැවින් එය නිමිත්ත ධර්මයන් විෂයෙහි පවතියි. ඡන්දය හා චිත්තය මාර්ගයෙහි අධිපති බවට පත් නොවූවත්, මාර්ගයට අධිපති යන නාමය ලබා දිය නොහැකි සේම, අනිමිත්ත විමොක්ඛයෙහි අනිමිත්ත බවක් නොමැති බව පැවසිය නොහැක. එනම් අනිමිත්ත විමොක්ඛයට එම නාමය ලැබීම යුක්ති සහගතය. අභිධර්ම ක්‍රමයට අනුව මාර්ගයට අනිමිත්ත යන නාමය ලැබීම හෝ නොලැබීම පිළිබඳව මෙහි සරස හා පච්චනීක වශයෙන් ගැඹුරු විග්‍රහයක් ඉදිරිපත් කර ඇත. පරමාර්ථ වශයෙන් අනිච්චානුපස්සනාව පිරිසිදු විපස්සනාවක් ලෙස අනිමිත්ත නාමය ලබන ආකාරය අටුවාචාරීන් වහන්සේලා පැහැදිලි කර ඇත.

နနု စ ဣဓ ဈာနံ သုညတာဒိနာမေန ဝုတ္တံ, န မဂ္ဂေါတိ စေ? န, မဂ္ဂသမ္ပယောဂတော ဈာနဿ သုညတာဒိနာမကတ္တာ. သုတ္တန္တပရိယာယေန သဂုဏာရမ္မဏေဟိ ဣဓ အဘိဓမ္မေပိ နာမံ လဘတီတိ အာဟံသု. တသ္မာ ပဋိက္ခိတ္တာ ‘‘န ပန လဘန္တီ’’တိ. ကိံ ကာရဏာ? အဘိဓမ္မေ သရသံ အနာမသိတွာ ပစ္စနီကတောဝ နာမလာဘာတိ အဓိပ္ပာယော. ယော ဟိ သဂုဏာရမ္မဏေဟိ နာမလာဘော, သော သရသပ္ပဓာနော ဟောတိ. သရသေနေဝ စ နာမလာဘေ သဗ္ဗမဂ္ဂါနံ သုညတာဒိဘာဝေါတိ ဝဝတ္ထာနံ န သိယာ. တသ္မာ အဘိဓမ္မေ သတိပိ ဒွီဟိ နာမလာဘေ ပစ္စနီကတော နာမဝဝတ္ထာနကရံ ဂဟိတန္တိ သဂုဏာရမ္မဏေဟိ သုညတာပ္ပဏိဟိတမဂ္ဂါ နာမံ န လဘန္တီတိ အာဟ. အထ ဝါ န ပန လဘန္တီတိ အညနိရပေက္ခေဟိ သဂုဏာရမ္မဏေဟိ န လဘန္တိ. ကိံ ကာရဏာ? အဘိဓမ္မေ သရသပစ္စနီကေဟိ သဟိတေဟိ နာမလာဘာတိ အတ္ထော. ပစ္စနီကဉှိ ဝဝတ္ထာနကရံ အနပေက္ခိတွာ ကေဝလဿ သရသဿ နာမဟေတုဘာဝေါ အဘိဓမ္မေ နတ္ထိ အဝဝတ္ထာနာပတ္တိတော. တသ္မာ အတ္တာဘိနိဝေသပဏိဓိပဋိပက္ခဝိပဿနာနုလောမာ မဂ္ဂါ သတိပိ သရသန္တရေ ပစ္စနီကသဟိတေန သရသေန နာမံ လဘန္တိ. အနိမိတ္တမဂ္ဂဿ ပန ဝိပဿနာ နိမိတ္တပဋိပက္ခာ န ဟောတိ သယံ နိမိတ္တဂ္ဂဟဏတော နိမိတ္တဂ္ဂဟဏာနိဝါရဏာတိ တဒနုလောမမဂ္ဂေါပိ န နိမိတ္တဿ ပဋိပက္ခော. ယဒိ သိယာ, နိမိတ္တဂတဝိပဿနာယပိ ပဋိပက္ခော သိယာတိ. တသ္မာ ဝိဇ္ဇမာနောပိ သရသော ဝဝတ္ထာနကရပစ္စနီကာဘာဝါ အဘိဓမ္မေ အနိမိတ္တန္တိ နာမဒါယကော န ဂဟိတော. အနိစ္စာနုပဿနာနုလောမော ပန မဂ္ဂေါ သုဒ္ဓိကပဋိပဒါနယေယေဝ သင်္ဂဟိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တသ္မာ ဧဝ စ သော နယော ဝုတ္တောတိ. ဧဝန္တိ ယံ [Pg.115] ဝက္ခတိ ‘‘အနိစ္စတော ဝုဋ္ဌဟန္တဿ မဂ္ဂေါ အနိမိတ္တော ဟောတီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၃၅၀), ဧဝံ အာဟရိတွာ အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ သော အနိမိတ္တမဂ္ဂေါ ဒီပိတောတိ အတ္ထော.

ප්‍රශ්නය: ලෝකුත්තර ධ්‍යානයේදී මාර්ගය ශුන්‍යතා ආදී නාමයන්ගෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. එසේ නම් අභිධර්මයේදී එම නාමයන් ලැබෙන්නේ කෙසේද? පිළිතුර: මාර්ග සම්ප්‍රයෝගය නිසා හෝ ධ්‍යානයන්ගේ ශුන්‍යතාදී නාමය නිසා මාර්ගයට එම නාමය ලැබේ. අභිධර්ම ක්‍රමයට අනුව තමන්ගේ ස්වභාවය (සරස) සහ ප්‍රතිපක්ෂය (පච්චනීක) යන කරුණු දෙකම නාමකරණයට බලපායි. ශුන්‍යතා සහ අප්පණිහිත යන මාර්ග නාමයන් විශේෂයෙන් පච්චනීක හෙවත් ප්‍රතිපක්ෂය මත පදනම්ව නාමකරණය කර ඇත. එහෙත් අනිමිත්ත මාර්ගයේදී විපස්සනාව නිමිත්තට ප්‍රතිපක්ෂ නොවන බැවින් (මන්ද එය සංඛාර නිමිත්ත අරමුණු කරන බැවින්), එය අභිධර්ම ක්‍රමයේදී අනිමිත්ත යන නාමයෙන් වෙන්කොට නොදක්වා ශුද්ධික පටිපදා නයෙහිම ඇතුළත් කරන ලදී.

ဝုဋ္ဌာန…ပေ… ကိမာရမ္မဏာတိ အနိစ္စာဒိတော ဝုဋ္ဌဟန္တဿ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိယာ လက္ခဏာရမ္မဏတ္တေ သတိ သင်္ခါရေဟိ ဝုဋ္ဌာနံ န သိယာ, သင်္ခါရာရမ္မဏတ္တေ စ လက္ခဏပဋိဝေဓောတိ မညမာနော ပုစ္ဆတိ. ‘‘အနိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ သင်္ခါရေသု ပဝတ္တမာနေန ဉာဏေန လက္ခဏာနိပိ ပဋိဝိဒ္ဓါနိ ဟောန္တိ တဒါကာရသင်္ခါရဂဟဏတောတိ အာဟ ‘‘လက္ခဏာရမ္မဏာ’’တိ. သင်္ခါရာရမ္မဏာ ဧဝ ယထာဝုတ္တာဓိပ္ပာယေန ‘‘လက္ခဏာရမ္မဏာ’’တိ ဝုတ္တာတိ ဒဿေန္တော ‘‘လက္ခဏံ နာမာ’’တိအာဒိမာဟ. အနိစ္စတာ ဒုက္ခတာ အနတ္တတာတိ ဟိ ဝိသုံ ဂယှမာနံ လက္ခဏံ ပညတ္တိဂတိကံ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနံ, အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ဧဝ ပရိတ္တာဒိဝသေန နဝတ္တဗ္ဗဓမ္မဘူတံ. တသ္မာ ဝိသုံ ဂဟေတဗ္ဗဿ လက္ခဏဿ ပရမတ္ထတော အဘာဝါ ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာ’’တိ သင်္ခါရေ သဘာဝတော သလ္လက္ခေန္တောဝ လက္ခဏာနိ သလ္လက္ခေတိ နာမာတိ အာဟ ‘‘ယော ပန အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာတိ တီဏိ လက္ခဏာနိ သလ္လက္ခေတီ’’တိ. ယသ္မာ စ အနိစ္စန္တိအာဒိနာ သင်္ခါရာဝ ဒိဿမာနာ, တသ္မာ တေ ကဏ္ဌေ ဗဒ္ဓကုဏပံ ဝိယ ပဋိနိဿဇ္ဇနီယာ ဟောန္တိ.

සංඛාරයන්ගෙන් බැහැර වන වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව ගැන මෙහි විස්තර වේ. අනිච්ච ආදී ලක්ෂණ අරමුණු කිරීම යනු සංඛාරයන්ගේ ස්වභාවය විනිවිද දැකීමයි. ලක්ෂණ යනු පරමාර්ථ වශයෙන් සංඛාරයන්ගෙන් වෙන්ව පවතින පඤ්ඤත්තියක් බඳු දෙයක් නොවන බැවින්, සංඛාරයන් විෂයෙහි පවතින ඥානය ලක්ෂණ අරමුණු කරයි. අනිච්ච, දුක්ඛ, අනත්ත යන ආකාරයෙන් සංඛාරයන් පිරිසිඳ දැකීම මෙහි අදහසයි. එසේ බලන කල සංඛාරයන් යනු ගෙලෙහි බැඳි කුණු වූ මළ සිරුරක් (කුණුපයක්) මෙන් පිළිකුල් කර අත්හැරිය යුතු ධර්මයන් බව වටහා ගත යුතුය.

လောကုတ္တရကုသလံ

ලෝකුත්තර කුසල ප්‍රකීර්ණක කතාවේ අවසානයයි.

ပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ

ප්‍රකීර්ණක කථා වර්ණනාව

တတြာတိ လောကုတ္တရဇ္ဈာနေ. အဇ္ဈတ္တဉ္စာတိ ဥပဍ္ဎဂါထာယ အဘိနိဝိသိတဗ္ဗံ ဝုဋ္ဌာတဗ္ဗံ ဝိပဿနာဘူမိံ ပဉ္စဓာ ဥဒ္ဒိသတိ. သတ္တအဋ္ဌာဒီနိ အင်္ဂါနိ သတ္တဋ္ဌင်္ဂါနီတိ အာဒိသဒ္ဒဿ လောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. နိမိတ္တန္တိ ယတော ဝုဋ္ဌာနံ, တာနိ နိမိတ္တပဝတ္တာနိ နိမိတ္တဝစနေနေဝ ဥဒ္ဒိသတိ. သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏမေဝ အရိယမဂ္ဂဿ ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒိဝိသေသံ နိယမေတိ. ကသ္မာ? တတော တတော ဒုတိယာဒိပါဒကဇ္ဈာနတော ဥပ္ပန္နဿ သသင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏဿ ပါဒကဇ္ဈာနာတိက္ကန္တာနံ အင်္ဂါနံ အသမာပဇ္ဇိတုကာမတာဝိရာဂဘာဝနာဘာဝတော ဣတရဿ စ အတဗ္ဘာဝတော. တေသမ္ပိ ဝါဒေသု…ပေ… ဝိပဿနာဝ နိယမေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကသ္မာ? ဝိပဿနာနိယမေနေဝ ဟိ ပဌမတ္ထေရဝါဒေပိ အပါဒကပဌမဇ္ဈာနပါဒကမဂ္ဂါ ပဌမဇ္ဈာနိကာဝ ဟောန္တိ, ဣတရေ စ ပါဒကဇ္ဈာနဝိပဿနာနိယမေဟိ တံတံဈာနိကာ. ဧဝံ သေသဝါဒေသုပိ ဝိပဿနာနိယမော ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗော.

ලෝකුත්තර ධ්‍යානයේදී අජ්ඣත්ත, බහිද්ධ, රූප, අරූප සහ පඤ්චක්ඛන්ධ වශයෙන් අරමුණු පහක් ඔස්සේ මෙනෙහි කිරීම සිදු කරයි. සංඛාරුපේක්ඛා ඥානය විසින්ම අංග සතක් හෝ අටක් වශයෙන් බෝධ්‍යංග හා මාර්ග අංගයන්හි විශේෂත්වය තීරණය කරනු ලබයි. එයට හේතුව අදාළ පාදක ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටි තැනැත්තාගේ විරාග භාවනාවෙහි පවතින තීව්‍රතාවයි. විපස්සනාවේ පවතින නියමය (විපස්සනා නියම) අනුව මාර්ගයේ ධ්‍යාන ස්වභාවය තීරණය වන බව ප්‍රථම තෙරවරුන්ගේ වාදයන්හිද සඳහන් වේ. මේ ආකාරයෙන්ම අනෙක් වාදයන්හිද (සම්මසිත වාදය, පුග්ගලජ්ඣාසය වාදය) විපස්සනා නියමය යෙදිය යුතුය.

ပကိဏ္ဏကသင်္ခါရေတိ [Pg.116] ပါဒကဇ္ဈာနတော အညသင်္ခါရေ. တေန ပါဒကဇ္ဈာနသင်္ခါရေသု သမ္မသိတေသု ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ. တတြာပီတိ ဒုတိယတ္ထေရဝါဒေပိ. တံတံဈာနိကတာ တံတံသမ္မသိတသင်္ခါရဝိပဿနာနိယမေဟိ ဟောတိ. တတြာပိ ဟိ ဝိပဿနာ တံတံဝိရာဂါဝိရာဂဘာဝနာဘာဝေန သောမနဿသဟဂတာ ဥပေက္ခာသဟဂတာ စ ဟုတွာ ဈာနင်္ဂါဒိနိယမံ မဂ္ဂဿ ကရောတီတိ ဧဝံ ဝိပဿနာနိယမော ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘පකිණ්ණකසංඛාරේ’ යන්නෙන් පාදකධ්‍යානයෙන් බැහැර වූ අනෙකුත් සංඛාරයන් අදහස් වේ. එයින් පාදකධ්‍යාන සංඛාරයන් සම්මර්ශනය කළ කල්හි (මගධ්‍යානය ගැන) අමුතුවෙන් කිවයුත්තක් නැති බව පෙන්වා දෙයි. ‘තත්‍රාපි’ යන්නෙන් දෙවන ස්ථවිරවාදයෙහි ද යන්නයි. ඒ ඒ ධ්‍යානගත බව ඇති වන්නේ ඒ ඒ සම්මර්ශනය කරන ලද සංඛාරයන්ගේ හා විදර්ශනා නියමයන්ගේ බලයෙනි. එහිදී ද විදර්ශනාව ඒ ඒ ධ්‍යාන අංගයන් කෙරෙහි ඇල්ම ඇති කරන හෝ නැති කරන භාවනා ස්වභාවයෙන් යුක්තව, සෝමනස්ස සහගත හෝ උපෙක්ඛා සහගත වී මාර්ගයෙහි ධ්‍යාන අංග නියම කිරීම සිදු කරයි. මෙසේ විදර්ශනා නියමය ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

တန္တိ တံတံဈာနသဒိသဘဝနံ. သွာယမတ္ထော ပါဒကဇ္ဈာနသမ္မသိတဇ္ဈာနုပနိဿယေဟိ ဝိနာ အဇ္ဈာသယမတ္တေန အသိဇ္ဈနာ ဥပနိဿယေန ဝိနာ သင်္ကပ္ပမတ္တေန သကဒါဂါမိဖလာဒီနံ အသိဇ္ဈနဒီပကေန နန္ဒကောဝါဒေန (မ. နိ. ၃.၃၉၈ အာဒယော) ဒီပေတဗ္ဗော. တတ္ထ ဟိ သောတာပန္နာယပိ ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပဘာဝံ ဝဒန္တေန ဘဂဝတာ ယဿ ယဿ ဥပနိဿယော အတ္ထိ, တဿ တဿေဝ အဇ္ဈာသယော နိယာမကော, နာညဿာတိ တေန တေန ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပတာ ဟောတိ, န တတော ပရံ သင်္ကပ္ပသဗ္ဘာဝေပိ အသိဇ္ဈနတောတိ အယမတ္ထော ဒီပိတော ဟောတိ. ဧဝမိဓာပိ ယဿ ယဿ ဒုတိယာဒိဈာနိကဿ မဂ္ဂဿ ယထာဝုတ္တော ဥပနိဿယော အတ္ထိ, တဿ တဿေဝ အဇ္ဈာသယော နိယာမကော, နာညဿ သတိပိ တသ္မိံ အသိဇ္ဈနတော. ဣမသ္မိံ ပန ဝါဒေ ပါဒကသမ္မသိတဇ္ဈာနုပနိဿယသဗ္ဘာဝေ အဇ္ဈာသယော ဧကန္တေန ဟောတိ, တံတံဖလူပနိဿယသဗ္ဘာဝေ တံတံသင်္ကပ္ပော ဝိယာတိ တဒဘာဝါဘာဝတော အဇ္ဈာသယော နိယမေတီတိ ဝုတ္တံ.

‘තං’ යන්නෙන් ඒ ඒ ධ්‍යානයන්ට සමාන ස්වභාවයයි. මෙම අර්ථය පාදකධ්‍යාන හා සම්මර්ශිතධ්‍යාන නමැති උපනිශ්ශයයන්ගෙන් තොරව හුදු අජ්ඣාසය (අභිලාෂය) පමණකින් සිද්ධ නොවන බවත්, උපනිශ්ශය රහිතව හුදු සංකල්ප මාත්‍රයෙන් සකෘදාගාමී ඵලාදිය සිද්ධ නොවන බව දක්වන නන්දකෝවාද සූත්‍රය ඇසුරින් පැහැදිලි කළ යුතුය. එහිදී සෝවාන් වූවෙකුට පවා සම්පූර්ණ වූ සංකල්ප ඇති බව වදාරන බුදුරජාණන් වහන්සේ, යම් යම් මාර්ගයකට උපනිශ්ශය ඇත්නම් ඒ මාර්ගය සඳහාම අජ්ඣාසය නියම කරන්නක් වන බවත්, අන් මාර්ගයකට එසේ නොවන බවත්, එමගින් ඒ ඒ මාර්ගයෙන් සම්පූර්ණ සංකල්ප ඇති වන බවත්, සංකල්ප පැවතිය ද උපනිශ්ශය නැතිව (පමණකින්) එය සිද්ධ නොවන බවත් පෙන්වා දී ඇත. එසේම මෙහිදී ද යම් ද්විතීයාදී ධ්‍යානගත මාර්ගයකට ඉහත කී උපනිශ්ශය ඇත්නම්, ඒ සඳහාම අජ්ඣාසය නියම කරන්නක් වේ, අජ්ඣාසය තිබුණ ද උපනිශ්ශය රහිතව එය සිද්ධ නොවන බැවිනි. නමුත් මෙම වාදයෙහි පාදකධ්‍යාන හා සම්මර්ශිතධ්‍යාන උපනිශ්ශය පවතින කල්හි අජ්ඣාසය ඒකාන්තයෙන්ම පවතී; එය ඒ ඒ ඵල උපනිශ්ශය පවතින කල්හි ඒ ඒ සංකල්ප ඇති වන්නාක් මෙනි. එබැවින් එහි අභාවයෙන් මාර්ගයාගේ අභාවය වන බැවින් ‘අජ්ඣාසය නියම කරයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී.

ယသ္မိံ ပန ပါဒကဇ္ဈာနံ နတ္ထီတိ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကဝဇ္ဇာနံ ပါဒကာနိ လောကိယဇ္ဈာနာနိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အပ္ပနာပ္ပတ္တိ စ ဩဠာရိကင်္ဂါတိက္ကမနုပနိဿယာဘာဝေ ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ ဝိနာ န ဟောတီတိ ‘‘သောမနဿသဟဂတမဂ္ဂေါ ဟောတီ’’တိ အာဟ. ဥပေက္ခာသဟဂတမဂ္ဂေါတိ ဧတေန စတုတ္ထဇ္ဈာနိကတာပိ သမာနာ အနုသယသမုဂ္ဃာဋနသမတ္ထဿ န သင်္ခါရာဝသေသတာတိ ဒဿေတိ. တေ စ ဝါဒါ န ဝိရုဇ္ဈန္တိ အဇ္ဈာသယဝသေန ပဉ္စမဇ္ဈာနိကတာယ ပဌမာဒိဇ္ဈာနိကတာယ စ သမ္ဘဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. အဇ္ဈာသယော စ သာတ္ထကော ဟောတိ, အညထာ ပါဒကသမ္မသိတဇ္ဈာနေဟေဝ နိယမဿ သိဒ္ဓတ္တာ အဇ္ဈာသယော နိယာမကော ဝုစ္စမာနော နိရတ္ထကော သိယာတိ. ဣဓ ပန အဋ္ဌသာလိနိယာ နိယာမနေ ဧကန္တိကံ ဝိပဿနာသင်္ခါတံ အတ္ထမေဝ ဥဒ္ဓရိတွာ ‘‘တေသမ္ပိ ဝါဒေသု အယံ…ပေ… ဝိပဿနာဝ နိယမေတီ’’တိ ဝဒန္တေန [Pg.117] တယောပေတေ ဝါဒေ ဝိပဿနာဝ နိယမေတီတိ ဒဿိတံ. တံတံဝါဒါနဉှိ ဝိပဿနာသဟိတာနမေဝ သိဒ္ဓိ, နာညထာတိ ဒဿိတန္တိ.

යම් කලෙක පාදකධ්‍යානයක් නැති ද, එවිට චතුර්ථ ධ්‍යානගත මාර්ගයෙන් බැහැර වූ මාර්ගයන්ට පාදක වන ලෞකික ධ්‍යානයන් අරභයා ‘පාදකධ්‍යාන නැත’ යැයි පවසන ලදී. තවද ඖදාරික අංග ඉක්මවා යාම නමැති උපනිශ්ශය නැති කල්හි අංග පහෙන් තොරව අප්පනාවට පැමිණීම සිදු නොවන බැවින් ‘සෝමනස්ස සහගත මාර්ගය වේ’ යැයි (මෝරවාපිවාසී මහාදත්ත ස්ථවිරයන්) වදාළහ. ‘උපෙක්ඛා සහගත මාර්ගය’ යන්නෙන් අනුශයයන් සහමුලින්ම නැසීමට සමත් මාර්ගයෙහි චතුර්ථධ්‍යාන ස්වභාවය සමාන වුවද, සංඛාරාවශේෂ භාවය සමාන නොවන බව පෙන්වයි. අජ්ඣාසයෙහි බලයෙන් පංචමධ්‍යාන බව හෝ ප්‍රථමාදී ධ්‍යාන බව සිදුවිය හැකි බැවින් එම වාදයන් (පාදකජ්ඣාන, සම්මසිතජ්ඣාන වාදයන්) එකිනෙකට පටහැනි නොවන බව අටුවාචාරීන්ගේ අදහසයි. අජ්ඣාසය ද අර්ථවත් වේ; මන්ද යත් වෙනත් ආකාරයකින්, එනම් පාදක හා සම්මර්ශිත ධ්‍යානයන්ගෙන්ම නියමය සිද්ධ වන්නේ නම්, අජ්ඣාසය නියම කරන්නක් යැයි පැවසීම නිෂ්ඵල වන බැවිනි. නමුත් මෙහි අට්ඨසාලිනියෙහි නියම කිරීමේදී ඒකාන්ත වූ විදර්ශනා සංඛ්‍යාත අර්ථයම ගෙන, ඒ ස්ථවිරයන්ගේ වාදයන්හිදී ද ‘මෙම වුට්ඨානගාමිනී විදර්ශනාවම නියම කරයි’ යනුවෙන් පැවසීමෙන් විදර්ශනාවම නියම කරන බව පෙන්වන ලදී. ඒ ඒ වාදයන් විදර්ශනාව සහිත වූ විටම සිද්ධ වන බවත්, විදර්ශනාව රහිතව මාර්ග සිද්ධියක් නොවන බවත් මෙයින් දක්වා ඇත.

ပဝေဓတီတိ ဂေါတြဘုဿ ပစ္စယော ဘဝိတုံ န သက္ကောတီတိ အတ္ထော. ယဒိ ပဉ္စမစိတ္တက္ခဏေ ဇဝနံ ပတိတံ နာမ ဟောတိ, ကထံ တဒါ ဂေါတြဘု တဒနန္တရဉ္စ မဂ္ဂေါ ဇဝနဿ ပတိတက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? အပုဗ္ဗဿ ဇဝနန္တရဿ ပတိတတာဘာဝတော. တဒေဝ ဟိ ဇဝနံ အနေကက္ခတ္တုံ ပဝတ္တမာနံ ပတိတံ သိယာတိ, ဂေါတြဘု ပန အာရမ္မဏန္တရေ ဥပ္ပန္နံ အပုဗ္ဗံ ဇဝနံ, တထာ မဂ္ဂေါ ဘူမန္တရတော စာတိ. နနု စ သတ္တမဇဝနစေတနာယ ဗလဝတာယ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယဘာဝေါ ဟောတိ အာနန္တရိယတာပီတိ, တတ္ထာယံ အဓိပ္ပာယော သိယာ ‘‘ပဋိသန္ဓိယာ အနန္တရပစ္စယဘာဝိနော ဝိပါကသန္တာနဿ အနန္တရပစ္စယဘာဝေန အန္တိမဇဝနစေတနာယ သုသင်္ခတတ္တာ သာ သတ္တမဇဝနစေတနာ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယာ အာနန္တရိကာ စ ဟောတိ, န အပတိတဇဝနစေတနာ ဝိယ ဗလဝတာယာ’’တိ.

‘පවේධති’ යන්නෙන් ගෝත්‍රභූ සිතට ප්‍රත්‍ය වීමට නොහැකි බව අදහස් වේ. ඉදින් පස්වන චිත්තක්ෂණයෙහි ජවනය වැටෙන්නේ (නතර වන්නේ) නම්, එවිට ගෝත්‍රභූ සිතත් ඉන් අනතුරුව මාර්ග සිතත් ජවනය වැටෙන ක්ෂණයෙහි කෙසේ උපදියි ද? එයට පිළිතුර නම්, අලුත් ජවන් අතර වැටීමක් (නතර වීමක්) නොමැති බැවිනි. එම මුල් ජවනයම කිහිප වරක් පවතින්නේ නම් එය වැටීමක් විය හැකිය, නමුත් ගෝත්‍රභූ සිත යනු වෙනත් අරමුණක (නිවනෙහි) උපන් අලුත් ජවනයකි. එසේම මාර්ගය ද වෙනත් භූමියක (ලෝකෝත්තර) උපන්නකි. සත්වන ජවන් චේතනාව බලවත් බැවින් එයින් උපපජ්ජවේදනීය බව හා ආනන්තරිය බව ඇති වේ නේද? එහි අදහස මෙසේ විය යුතුය: ප්‍රතිසන්ධියට අනන්තර ප්‍රත්‍ය වන්නා වූ විපාක සන්තතියට අනන්තර ප්‍රත්‍ය වන බැවින්, අවසාන ජවන් චේතනාව මනාව සැකසුණු බැවින් එම සත්වන ජවන් චේතනාව උපපජ්ජවේදනීය හා ආනන්තරික වේ; එසේ වන්නේ ජවනය නොවැටුණු නිසා ලැබෙන බලවත්කමකින් නොවේ.

ပုန အနုလောမံ တံ အနုဗန္ဓေယျာတိ ဂေါတြဘုဿ ဟိ သင်္ခါရာရမ္မဏတ္တေ သတိ တဒပိ အနုလောမမေဝါတိ ပုရိမအနုလောမံ ဝိယ တံ တဒပိ အညံ အနုလောမံ အနုဗန္ဓေယျ, န မဂ္ဂေါတိ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနမေဝ စ န ဘဝေယျ အတ္တနော သဒိသာလမ္ဗနဿ အာဝဇ္ဇနဋ္ဌာနိယဿ ပစ္စယဿ အလာဘာ. အပ္ပဟီနဘာဝေန ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု အနုသယိတာ ကိလေသာ သာ ဘူမိ ဧတေဟိ လဒ္ဓါတိ ကတွာ ဘူမိလဒ္ဓါ. ဝဋ္ဋံ သိနောန္တိ ဗန္ဓန္တီတိ ကတွာ ဝဋ္ဋသေတူ စ, တေသံ သမုဂ္ဃာတကရဏန္တိပိ ဧတဒေဝဿ လောဘက္ခန္ဓာဒိပဒါလနံ ဝုစ္စတိ. တန္တိ ပဝတ္တံ. ဧကံ ဘဝန္တိ အနာဂါမိနော အနေကက္ခတ္တုဉ္စ တတ္ထေဝ ဥပပဇ္ဇန္တဿ ဟေဋ္ဌာ အနာဂမနဝသေန ဧကော ဘဝေါတိ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ.

නැවත අනුලෝමය එය අනුව යන්නේය යන්නෙහි අර්ථය: ගෝත්‍රභූ සිතට සංඛාර අරමුණු පවතී නම් එය ද අනුලෝමයක්ම බැවින් පෙර අනුලෝමය මෙන් එය ද තවත් අනුලෝමයක්ම අනුව යනු ඇත, එවිට මාර්ගය ඇති නොවේ. තමාට (මාර්ගයට) සමාන අරමුණු ඇති ආවර්ජන ස්ථානයෙහි පවතින ප්‍රත්‍යය නොලැබීමෙන් මාර්ග වුට්ඨානයම (මාර්ගය පහළ වීම) සිදු නොවේ. මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ නොවන බැවින් පංච උපාදානස්කන්ධයන්හි අනුශයව පවතින ක්ලේශයන් විසින් ඒ භූමිය ලබන ලද බැවින් ‘භූමිලද්ධ’ නම් වේ. සංසාර වෘත්තය බඳින බැවින් ‘වට්ටසේතු’ නම් වේ. එම ක්ලේශයන් සහමුලින්ම නැසීම යනු ලෝභස්කන්ධයාගේ පැලීම (බිඳීම) යැයි ද කියනු ලැබේ. ‘තං’ යනු පැවති ස්වභාවයයි. අනාගාමී පුද්ගලයා එම රූප අරූප භවයන්හිම කිහිප වරක් උපදින නමුදු පහළ කාම භවයට නොපැමිණීමේ අර්ථයෙන් ‘එක් භවයක්’ යැයි සලකා කියන ලදී.

ဣမဿ ပနတ္ထဿာတိ ယထာဝုတ္တဿ ဥပါဒိန္နကပဝတ္တတော ဝုဋ္ဌာနဿ. အပါယေသု သတ္တမဘဝတော ဥဒ္ဓံ သုဂတိယဉ္စ ဝိပါကဒါယကဿ အဘိသင်္ခါရဝိညာဏဿ ပစ္စယဃာတော သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏေန အဘိသင်္ခါရဝိညာဏဿ နိရောဓော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဒွီသု ဘဝေသူတိ အနာဂါမိမဂ္ဂေ အဘာဝိတေ သကဒါဂါမိဿ ကာမဓာတုယံ ယေ ဒွေ ဘဝါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, တေသူတိ အတ္ထော. စလတီတိ ဧတေန စလနသဘာဝမေဝ ဒဿေတိ, န အစလနာဘာဝံ, တသ္မာ အစလနံ ဒဿေတွာ ပုန စလနံ ဒဿေတုံ ‘‘တထာဂတဿ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ယေပိ ဝါ ကတ္ထစိ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂေ သမာနပဋိပဒေ ဒိသွာ သဘာဝတော အစလနမေဝ [Pg.118] ဂဏှေယျုံ, တေသံ တံဂဟဏနိဝါရဏတ္ထံ ‘‘စလတီ’’တိ ဝုတ္တံ, န စလနာဝဓာရဏတ္ထန္တိ ယုတ္တံ ဥဘယဒဿနံ. အထ ဝါ ယဒိပိ ကေသဉ္စိ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ သမာနပဋိပဒါ, တထာပိ ကိလေသိန္ဒြိယေဟိ သိဇ္ဈမာနာ ပဋိပဒါ တေသံ ဝသေန စလနပကတိကာ ဧဝါတိ ‘‘စလတိ’’စ္စေဝ ဝုတ္တံ, န ‘‘န စလတီ’’တိ.

‘මෙහි අර්ථය නම්’ යන්නෙන් ඉහත කී උපාදින්නක ප්‍රවෘත්තියෙන් මාර්ගය නැගී සිටීමයි. අපායන්හි ද සත්වන භවයෙන් මතු සුගතියෙහි ද විපාක දෙන අභිසංඛාර විඤ්ඤාණයට හේතු වන ක්ලේශයන් නැසීම නිසා, සෝවාන් මාර්ග ඥානයෙන් අභිසංඛාර විඤ්ඤාණයාගේ නිරෝධය සිදුවන බව දත යුතුය. ‘භවයන් දෙකක’ යන්නෙන් අනාගාමී මාර්ගය නොවඩන ලද්දේ නම් සකෘදාගාමී පුද්ගලයා හට කාම ධාතුවෙහි යම් භව දෙකක් (මනුෂ්‍ය, දිව්‍ය) උපදියි ද, ඒ භවයන්හි යන්නයි. ‘සලති’ (සෙලවේ) යන්නෙන් සෙලවෙන ස්වභාවයම පෙන්වන අතර නොසෙලවෙන බව පෙන්වීමක් නොවේ. එබැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ හා සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේගේ නොසෙලවෙන බව පෙන්වා, නැවත මුගලන් මහ රහතන් වහන්සේ වැනි පුද්ගලයන් උදෙසා සෙලවෙන ස්වභාවය පෙන්වීමට ‘තථාගතස්ස හි’ යනාදිය වදාළහ. නැතහොත් යම් පුද්ගලයෙකු මාර්ග හතරම සමාන ප්‍රතිපදාවෙන් දැක ස්වභාවයෙන්ම අචලනය (නොසෙලවීම) ලෙස ගන්නේ නම්, ඔවුන්ගේ එම වැරදි වැටහීම වැළැක්වීම පිණිස ‘සලති’ යැයි වදාරන ලදී. එය සෙලවීම පමණක් තීරණය කිරීමට නොව, අංශ දෙකම පෙන්වීම සුදුසු බැවිනි. එසේත් නැතහොත් ඇතැම් පුද්ගලයන්ගේ මාර්ග හතරම සමාන ප්‍රතිපදා වුවද, ක්ලේශ ඉන්ද්‍රියයන් නිසා සිද්ධ වන ප්‍රතිපදාවන් එම ඉන්ද්‍රියයන්ගේ බලයෙන් සෙලවෙන ස්වභාවය ඇත්තාහුම වෙති. එබැවින් ‘සලති’ (සෙලවේ) යනුවෙන්ම පවසන ලදී.

လောကုတ္တရကုသလပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ලෝකෝත්තර කුසල ප්‍රකීර්ණක කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ပဌမမဂ္ဂဝီသတိမဟာနယဝဏ္ဏနာ

ප්‍රථම මාර්ග විංශති මහානය වර්ණනාව.

၃၅၇. ယဿ ပုဗ္ဗဘာဂေ ‘‘မဂ္ဂံ ဘာဝေမီ’’တိ အဇ္ဈာသယော ပဝတ္တော, သော မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အဇ္ဈာသယဝိသေသေန တံတံဘာဝနာဝိသေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

357. පූර්ව භාගයෙහි ‘මාර්ගය වඩන්නෙමි’ යයි යම් යෝගී පුද්ගලයෙකුගේ අජ්ඣාසය (අභිලාෂය) පැවතියේ ද, හෙතෙම මාර්ගය වඩයි. මෙසේ සෑම තැනකදීම යෝගී පුද්ගලයාගේ අජ්ඣාස විශේෂයෙන් ඒ ඒ ධ්‍යාන මාර්ගාදී භාවනා විශේෂයන් දත යුතුය.

၃၅၈. ဆန္ဒာဓိပတေယျန္တိအာဒီသု ဧကစိတ္တက္ခဏေ ဝတ္တမာနေသု ဓမ္မေသု ကထံ ဆန္ဒဿ တံသဟဇာတဿ အဓိပတိဘာဝေါ ဝီရိယာဒီနဉ္စာတိ? ဥပနိဿယဝသေန. ယဿ ဟိ သစေ ဆန္ဒဝတော ကုသလံ နိပ္ဖဇ္ဇတိ, ‘‘အဟံ နိပ္ဖာဒေဿာမီ’’တိ ပဝတ္တမာနဿ ကုသလံ နိပ္ဖန္နံ, တဿ တံသဟဇာတော ဆန္ဒော တေန ပုရိမုပနိဿယေန ဝိသိဋ္ဌော သဟဇာတဓမ္မေ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေတိ. တသ္မိဉ္စ ပဝတ္တမာနေ တေ ပဝတ္တန္တိ, နိဝတ္တမာနေ နိဝတ္တန္တိ, တဒနုရူပဗလာ စ ဟောန္တိ ရာဇပုရိသာ ဝိယာတိ. ဧဝံ ဝီရိယာဒီသု. သေသဓမ္မာနံ ပန ကတ္ထစိ ဝုတ္တပ္ပကာရပ္ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝေပိ အတံသဘာဝတ္တာ အဓိပတိဘာဝေါ နတ္ထီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

358. ඡන්දාධිපති යනාදී පදයන්හි එකම චිත්තක්ෂණයක පවත්නා වූ ධර්මයන් අතරින් ඡන්දයට, ඒ හා සමඟ උපන් (සහජාත) සිත, චෛතසික හා චිත්තජ රූපයන් කෙරෙහි අධිපතිභාවය කෙසේ වන්නේද? වීර්යය ආදියට ද (ඒ හා සහජාත ධර්මයන් කෙරෙහි අධිපතිභාවය වන්නේ කෙසේද?) යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර - උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයගේ බලයෙනි යන්නයි. යම් ඡන්දය ඇති පුද්ගලයෙකුට ඉදින් කුසලයක් සිද්ධ වේ නම්, ‘මම මෙය සිදු කරමි’යි උත්සාහවත් වන්නා වූ ඒ පුද්ගලයාගේ කුසලය සිද්ධ වේ ද, ඒ පුද්ගලයාගේ ඒ කුසලය හා සමඟ උපන් ඡන්දය පෙර වූ ඒ උපනිශ්‍රය බලයෙන් සුවිශේෂී වූයේ සහජාත ධර්මයන් තමාගේ වසඟයෙහි පවත්වයි. ඒ ඡන්දය පවතින කල්හි ඒ සහජාත ධර්මයෝ පවතිති, එය නතර වූ විට ඔවුහු නතර වෙති; රජුගේ සේවකයන් මෙන් ඡන්දයට අනුරූප බලයක් ඇත්තෝ වෙති. වීර්යය ආදියෙහි ද මෙසේමය. සෙසු ධර්මයන් සම්බන්ධයෙන් ඇතැම් තැනක ඉහත කී පරිදි පැවැත්මක් තිබුණ ද, සහජාත ධර්මයන් තමාගේ වසඟයෙහි පැවැත්වීමේ ස්වභාවය නැති බැවින් ඔවුන්ට අධිපතිභාවයක් නැතැයි දත යුතුය.

ဒုတိယမဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

දෙවන මාර්ග වර්ණනාවයි.

၃၆၁. အာ-ကာရဿ ရဿတ္တံ ကတွာ အညိန္ဒြိယံ ဝုတ္တံ, အာ-ကာရော စ ဓမ္မမရိယာဒတ္ထော.

361. ‘ආ’ අකුර ලුහු (රස්ස) කිරීමෙන් ‘අඤ්ඤින්ද්‍රිය’ යන්න වදාරන ලදී. ‘ආ’ අකුර වනාහි චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයන් සීමා කිරීමේ (පරිච්ඡේද කිරීමේ) අර්ථය ඇත්තේය.

တတိယစတုတ္ထမဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

තෙවන හා සිවුවන මාර්ග වර්ණනාවයි.

၃၆၂. မဂ္ဂင်္ဂါနိ န ပူရေန္တိ အကိစ္စကတ္တာ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာတိ အဓိပ္ပာယော. မာရေန္တော ဂစ္ဆတီတိ ဟိ မဂ္ဂေါ, န စေတာယ မာရေတဗ္ဗံ အတ္ထီတိ. မာနဿ ဒိဋ္ဌိသဒိသာ [Pg.119] ပဝတ္တိ အဟမသ္မီတိ ပဝတ္တမာနဿ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနေ ဌာနံ. အာလောကဿေဝ ပဝတ္တိကာလော ဝိယာတိ စိရပ္ပဝတ္တိံ သန္ဓာယာဟ. ဧကဒေသသာမညေန ဟိ ယထာဓိပ္ပေတေန ဥပမာ ဟောတီတိ. ခါရေ ဝါတိ ကဋ္ဌာဒီနံ ခါရစ္ဆာရိကာယံ. သမ္မဒ္ဒိတွာတိ ကိလေဒေတွာ. ဆန္ဒောတိ တဏှာ. အနုသယောတိ တဏှာ မာနာနုသယော စ. ဧတသ္မိဉ္စ သုတ္တေ အသမူဟတဿ ဂန္ဓဿ သမုဂ္ဃာဋနံ ဝိယ အသမူဟတမာနာဒိသမုဂ္ဃာတံ ဒဿေန္တေန အညမညေ ကိလေသေ ပဇဟတီတိ ဒဿိတန္တိ အာနီတံ, န ယထာဝုတ္တနယေန ဥပမာယ ဝုတ္တတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နိရန္တရံ ပဝတ္တမာနေ စိတ္တေ တဿ သံကိလေသဝေါဒါနကရာ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇာ စေတသိကာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ တဿင်္ဂဘူတာ အဝယဝါ ဝိယ ဟောန္တီတိ ‘‘စိတ္တင်္ဂဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

362. සම්මා දිට්ඨියට (පහ කළ යුතු) කිසයක් නැති බැවින් මාර්ගාංගයෝ සම්පූර්ණ නොවේ යනු මෙහි අදහසයි. කෙලෙසුන් නසමින් යන බැවින් ‘මාර්ගය’ නම් වේ. මෙම සම්මා දිට්ඨියෙන් නැසිය යුතු යමක් නැතැයි දත යුතුය. මානයාගේ පැවැත්ම දෘෂ්ටියට සමානය. ‘මම වෙමි’යි පවත්නා මානයාගේ දෘෂ්ටිස්ථානයෙහි පිහිටීමයි. ‘ආලෝකය පවත්නා කාලය මෙන්’ යන්නෙන් දීර්ඝ කාලීන පැවැත්ම අදහස් කරන ලදී. කිසියම් අංශයක සමානත්වයක් ඇති තැන උචිත පරිදි උපමාව යෙදිය හැකිය. ‘ඛාරේ’ යනු දර ආදියේ ක්ෂාර අළුය. ‘සම්මද්දිත්වා’ යනු තෙත් කිරීමයි. ‘ඡන්දය’ යනු තණ්හාවයි. ‘අනුශය’ යනු තණ්හාව හා මාන අනුශයයි. මෙම සූත්‍රයෙහි ප්‍රහීණ නොකළ ගන්ධය මුලිනුපුටා දැමීමක් මෙන්, ප්‍රහීණ නොකළ මානය ආදිය මුලිනුපුටා දැමීම දක්වන ඛේමක තෙරුන් වහන්සේ විසින්, ප්‍රහීණ වූ පසු ඉතිරි වූ සෙසු කෙලෙසුන් පරියන්ත කොට ප්‍රහීණ කරතියි පෙන්වා දෙන ලදී. එබැවින් මෙය උදාහරණයක් ලෙස ගන්නා ලද මිස, අටුවාවෙහි කී පරිදි වස්ත්‍ර උපමාව නිසා ගන්නා ලද්දක් නොවේ. නිරන්තරයෙන් පවත්නා සිතෙහි, එහි කෙලෙස් ඇති කරන හෝ පිරිසිදු කරන, සාවද්‍ය වූ හෝ අනවද්‍ය වූ චෛතසිකයන් උපදින කල්හි සිතේම අංගයන් වී අවයවයන් මෙන් වන බැවින් ‘චිත්තාංග වශයෙන්’ යැයි වදාරන ලදී.

လောကုတ္တရကုသလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ලෝකෝත්තර කුසල වර්ණනාව නිමවා ලදී.

ကုသလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කුසල කථා වර්ණනාව නිමවා ලදී.

အကုသလပဒံ

අකුසල පදය.

ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရော

ධර්ම උද්දේස වාරය.

ပဌမစိတ္တကထာဝဏ္ဏနာ

ප්‍රථම චිත්ත කථා වර්ණනාවයි.

၃၆၅. ကုသလေ ဝုတ္တနယံ အနုဂန္တွာ ယထာနုရူပံ ဝေဒိတဗ္ဗတာယ ‘‘ဝုတ္တနယေနာ’’တိ အာဟ. ဂန္တဗ္ဗာဘာဝတောတိ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗာဘာဝတော. ဒိဋ္ဌိယာ ဂတမတ္တန္တိ ဒိဋ္ဌိယာ ဂတိမတ္တံ ဂဟဏမတ္တံ. အာသန္နကာရဏတ္တာ အယောနိသောမနသိကာရဿ ဝိသုံ ဂဟဏံ ဧကန္တကာရဏတ္တာ စ. သတိသံဝရောတိ ဣဓ သီတာဒီဟိ ဖုဋ္ဌဿ အပ္ပမဇ္ဇနံ ခမနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပဟာနသံဝရောတိ ဝီရိယသံဝရော.

365. කුසලයෙහි කී ක්‍රමයට අනුව යමින් යෝග්‍ය පරිදි දත යුතු බැවින් ‘කී ක්‍රමයෙන්’ යැයි වදාරන ලදී. ‘ගන්තබ්බාභාවතෝ’ යනු අවබෝධ කටයුතු අර්ථයක් නැති බැවිනි. ‘දිට්ඨියෙන් ගිය මත්තක්’ යනු දෘෂ්ටියක් ඇති වීම පමණකි, ග්‍රහණය කිරීම පමණකි. අයෝනිසෝ මනසිකාරය අකුසලයට ආසන්න හේතුවක් සහ ඒකාන්ත හේතුවක් වන බැවින් වෙන් කොට දක්වන ලදී. මෙහිදී සීතල ආදියෙන් පීඩා විඳින්නාගේ අප්‍රමාදීව ඉවසීම ‘සති සංවරය’ ලෙස දත යුතුය. ‘පහාන සංවරය’ යනු වීර්ය සංවරයයි.

အဿာဒဒဿနန္တိ အဿာဒဒိဋ္ဌိ. ဖလဋ္ဌေန ပစ္စုပဋ္ဌာနေန အသမ္မာပဋိပတ္တိပစ္စုပဋ္ဌာနောမောဟော, သမ္မာပဋိပတ္တိပဋိပက္ခဘာဝဂ္ဂဟဏာကာရော ဝါ. သဗ္ဗဿ လောဘဿ အဘိဇ္ဈာဘာဝေ သတိပိ ဝိသေသယုတ္တာယ အဘိဇ္ဈာယ ကမ္မပထပ္ပတ္တာယ ဣဓုပ္ပဇ္ဇမာနာယ လက္ခဏာဒိံ ဒဿေတုံ ‘‘သာ ပရသမ္ပတ္တီန’’န္တိအာဒိမာဟ. အတ္တနော ပရိဏာမနဿ ပုရေစာရိကာ တဏှာဘိရတိ အဘိရတိ.

‘අස්සාද දස්සන’ යනු ආශ්වාදය දකින දෘෂ්ටියයි. ඵල අර්ථයෙන් හෝ පච්චුපට්ඨාන වශයෙන් වැරදි ලෙස පිළිපැදීම මෝහයයි. නැතහොත් සම්මා පටිපත්තියට ප්‍රතිපක්ෂ ස්වභාවයයි. සියලු ලෝභයන්ට අභිජ්ඣා යන නම තිබුණ ද, සාමාන්‍ය ලෝභයට වඩා සුවිශේෂී වූ, කර්මපථයට පැමිණි අභිජ්ඣාවගේ ලක්ෂණ ආදිය දැක්වීමට ‘සා පරසම්පත්තීනං’ යනාදිය වදාරන ලදී. තමාට පමුණුවා ගැනීම පෙරටු කරගත් තණ්හා සහගත බලවත් ඇල්ම ‘අභිරති’ නම් වේ.

အနုပပရိက္ခာ [Pg.120] မောဟော. မောဟဝသေန ဟိ ဒိဋ္ဌိဝသေန ဝါ အဝတ္ထုသ္မိံ သာနုနယော အဓိမောက္ခော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. အသတိယစိတ္တေတိ အဟိရိကာဒီဟိ အာရက္ခရဟိတစိတ္တေ. သတိရဟိတတ္တာ သတိပဋိပက္ခတ္တာ စာတိ ဧတေန သတိရဟိတာ သတိပဋိပက္ခာ စ အကုသလာ ခန္ဓာ ဧဝ မိစ္ဆာသတီတိ ဒဿေတိ. တေ ပန ဥပနာဟာဒိပ္ပဝတ္တိယံ စိရကတာဒိသလ္လက္ခဏေ ပဋုသညာသမ္ပယုတ္တာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သဒရထာဒိဘာဝေါ အဝိသေသေန ကိလေသသမ္ပယောဂတော ဝုတ္တော လဟုတာဒိဧကန္တပဋိပက္ခာနံ ထိနမိဒ္ဓါဒီနံ ကေသဉ္စိ ဣဓ အဘာဝါ. အဝူပသမောတိ အသန္နိသိန္နသဗ္ဘာဝမာဟ. အနဝဋ္ဌာနရသန္တိ စလနကိစ္စံ. စေတသော အဝူပသမေတိ နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗေ ပယောဇနေ ဘုမ္မံ, အဝူပသမပစ္စယဘူတံ အာရမ္မဏံ ဝါ ‘‘အဝူပသမော’’တိ ဝုတ္တံ.

අනුපපරික්ඛා යනු මෝහයයි. මෝහය නිසා හෝ දෘෂ්ටිය නිසා විශ්වාස කටයුතු නොවන වස්තුවක් කෙරෙහි තණ්හාව හා එක් වූ අධිමෝක්ඛය උපදියි. ‘අසතිය චිත්ත’ යනු අහිරිකාදිය නිසා ආරක්ෂාව රහිත වූ සිතයි. ස්මෘතියෙන් තොර බැවින් හා ස්මෘතියට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින්, ස්මෘතිය රහිත වූ සහ ස්මෘතියට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අකුසල ස්කන්ධයන්ම මිච්ඡා සති (වැරදි සිහිය) බව පෙන්වයි. වෛර බැඳීම, දීර්ඝ කාලයකට පෙර කළ දේ සිහිපත් කිරීම ආදියේදී තියුණු සංඥාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ස්කන්ධයන් ලෙස මොවුන් දත යුතුය. කෙලෙසුන් හා යෙදෙන බැවින් පොදුවේ සදරථ (දාහය සහිත) බව පවසන ලදී. සැහැල්ලු බවට (ලහුතා) ඒකාන්තයෙන් ප්‍රතිපක්ෂ වූ ථිනමිද්ධ ආදී ඇතැම් අකුසලයන් මෙහි නැති බැවිනි. ‘අවූපසම’ යනු නොසන්සුන් බවයි. ‘අනවට්ඨාන රස’ යනු සැලෙන ස්වභාවයයි. සිතේ නොසන්සුන් බව යන්නෙහි විපාකය හෝ නොසන්සුන් බවට හේතු වන අරමුණ ‘අවූපසම’ ලෙස දක්වන ලදී.

ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ධර්ම උද්දේස වාර කථා වර්ණනාව නිමවා ලදී.

နိဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ

නිද්දේස වාර කථා වර්ණනාවයි.

၃၇၇. သဟဇာတဓမ္မေသု အကမ္ပနံ န ကောသဇ္ဇေသု အကမ္ပနံ ဝိယ တပ္ပဋိပက္ခဘာဝတော ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, တံတံပါပကိရိယာယ ဥဿဟနဝသေန ပန ထိရတာ တတ္ထ အကမ္ပနံ.

377. සහජාත ධර්මයන්හි නොසැලීම යනු කෝසජ්ජය නිසා ඇතිවන නොසැලීම මෙන් එයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් දත යුත්තක් නොවේ. ඒ ඒ පව්කම් කිරීමෙහි උත්සාහය නිසා ඇතිවන ස්ථිර බව මෙහි ‘නොසැලීම’ ලෙස දත යුතුය.

၃၈၁. ဒိဋ္ဌိယာ ဝိရူပံ ဖန္ဒိတန္တိ တထာ တထာ သဿတာဒိဝသေန ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ ဧဝ ဝုစ္စတိ. တရန္တီတိ တိတ္ထေ ဝိယ ပိလဝန္တိ. ဝိပရိယေသတောတိ ဝတ္ထုဿ ဝိပရီတတော.

381. දෘෂ්ටිය විසින් විරූපී ලෙස සැලීම යනු ශාස්වත ආදී වශයෙන් පවත්නා දෘෂ්ටියටම කියනු ලැබේ. ‘තරන්ති’ යනු තොටුපළක පාවෙන්නාක් මෙන් හෝ එතෙර වන්නාක් මෙනි. ‘විපරියේසතෝ’ යනු වස්තුවෙහි විපරීත භාවය නිසාය.

၃၉၀. သဘာဝပဋိစ္ဆာဒနဝသေန ပကတိအတ္တာဒိအသန္တဂဟဏဿ အနိစ္စာဒီနံ နိစ္စာဒိဝိသမဂဟဏဿ စ သညာဒိဝိပရိယေသဿ နိဿယတ္တာ ‘‘အသန္တံ အသမဉ္စ ဗုဇ္ဈတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

390. සැබෑ ස්වභාවය වැසීමේ බලයෙන් ප්‍රකෘතිය, ආත්මය ආදී නැති අර්ථයන් ගැනීම සහ අනිත්‍ය ආදිය නිත්‍ය ආදී වශයෙන් විකෘති කොට ගැනීම යන සංඥා විපල්ලාසාදියට නිශ්‍රය වන බැවින් ‘අසන්තං අසමඤ්ච බුජ්ඣති’ යැයි වදාරන ලදී.

ဒုတိယစိတ္တဝဏ္ဏနာ

දෙවන චිත්ත වර්ණනාවයි.

၃၉၉. ကိဉ္စာပိ…ပေ… ပရာမသန္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ပုရိမစိတ္တေန အဝိသေသံ ဒဿေတိ. အနုဿာဟနာဝသီဒနဘာဝေန သံဟတဘာဝေါ ထိနံ.

399. ‘කිංචාපි... උපජ්ජති’ යන වාක්‍යයෙන් පෙර සිතට වඩා වෙනසක් නැති බව පෙන්වයි. උත්සාහයක් නැතිව පසුබසින ස්වභාවයෙන් යුක්තව එක් වූ බව ‘ථින’ නම් වේ.

တတိယစိတ္တဝဏ္ဏနာ

තෙවන චිත්ත වර්ණනාවයි.

၄၀၀. ဣဓ မာနေန သဒ္ဓိံ ပဉ္စ အပဏ္ဏကင်္ဂါနီတိ အဝိရဇ္ဈနကင်္ဂါနိ ဥပ္ပတ္တိအရဟင်္ဂါနိ ဟောန္တီတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. မာနဿ အနိယတတ္တာ န နိယတယေဝါပနကာတိ[Pg.121]. ပဋ္ဌာနေ ဟိ ‘‘သံယောဇနံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ သံယောဇနော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဟေတုပစ္စယာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၃.၄.၁) ဧတ္ထ ‘‘စတုက္ခတ္တုံ ကာမရာဂေန တိက္ခတ္တုံ ပဋိဃေန စ မာနော ဝိစိကိစ္ဆာ ဘဝရာဂေါ တယောပေတေ သကဒါဂါမိနော သံယောဇနာနံ သံယောဇနေဟိ ဒသဝိဓာ ယောဇနာ’’တိ ဒဿိတာယ ဒသဝိဓာယ ယောဇနာယ ‘‘ကာမရာဂသံယောဇနံ ပဋိစ္စ မာနသံယောဇနံ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ ဝတွာ ‘‘ကာမရာဂသံယောဇနံ ပဋိစ္စ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ ‘‘မာနသံယောဇနံ ပဋိစ္စ ဘဝရာဂသံယောဇနံ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ စ ဝတွာ ‘‘ဘဝရာဂသံယောဇနံ ပဋိစ္စ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ ဝုတ္တာဟိ ယောဇနာဟိ မာနဿ အနိယတဘာဝေါ ပကာသိတော, တထာ ကိလေသဒုကေပိ. ဣဓ စ ဝက္ခတိ ‘‘ဒသဝိဓာ သံယောဇနာနံ ယောဇနာ, တထာ ဒသဝိဓာ ကိလေသာန’’န္တိ စ. ဥန္နမနဝသေနေဝ သမ္ပဂ္ဂဟရသော, န ဝီရိယံ ဝိယ တံတံကိစ္စသာဓနေ အဗ္ဘုဿာဟနဝသေန. ဩမာနဿပိ အတ္တာနံ အဝံကတွာ ဂဟဏံ သမ္ပဂ္ဂဟောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

400. මෙහි මානය සමඟ පවතින නොවරදිනසුලු වූ ද, ඉපදීමට සුදුසු වූ ද අංග පහක් ඇති බව අර්ථය දත යුතුය. මානය නියත වශයෙන්ම සෑම විටම නොයෙදෙන බැවින් එය ‘නියත යෙවපනක’ චෛතසිකයක් නොවේ. පට්ඨාන පාලියෙහි ‘සංයෝජන ධර්මයක් නිසා සංයෝජන ධර්මයක් හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් උපදී’ යන තැන, කාමරාගය සමඟ සතර වරක් ද, පටිඝය සමඟ තුන් වරක් ද, මානය, විචිකිච්ඡාව හා භවරාගය යන මේ ධර්ම තුන ද සකෘදාගාමී පුද්ගලයා කෙරෙහි එක් වරක් බැගින් ද පැමිණෙන බව දක්වා ඇත. මෙසේ සංයෝජනයන්ගේ දස වැදෑරුම් යෙදීමෙහි ‘කාමරාග සංයෝජනය නිසා මාන සංයෝජනය හා අවිද්‍යා සංයෝජනය උපදී’ යැයි පවසා, නැවත ‘කාමරාග සංයෝජනය නිසා අවිද්‍යා සංයෝජනය’ ද, ‘මාන සංයෝජනය නිසා භවරාග සංයෝජනය හා අවිද්‍යා සංයෝජනය’ ද, ‘භවරාග සංයෝජනය නිසා අවිද්‍යා සංයෝජනය’ ද උපදින බව පැවසීමෙන් මානයේ අනියත බව ප්‍රකාශ කරන ලදී. ක්ලේශ දුකයෙහි ද එසේමය. මෙහි ද ‘සංයෝජනයන්ගේ දස වැදෑරුම් යෙදීම මෙන්ම ක්ලේශයන්ගේ ද දස වැදෑරුම් යෙදීම’ ගැන ඉදිරියට පවසනු ඇත. මානය යනු උඩඟු වන ස්වභාවයෙන්ම සම්පග්ගහ (අල්ලා ගැනීම) රසය ඇත්තකි. එය වීර්යය මෙන් ඒ ඒ කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීමේදී දක්වන උත්සාහය යන අර්ථයෙන් නොවේ. තමා පහත් කොට සලකන ‘ඕමානයෙහි’ ද තමා කෙරෙහි පවතින අල්ලා ගැනීම සම්පග්ගහය යැයි දත යුතුය.

စတုတ္ထစိတ္တဝဏ္ဏနာ

සතරවන චිත්ත වර්ණනාව

၄၀၂. ပရိဟရဏတ္ထံ ဝိက္ခိတ္တာ ဟုတွာ ဥဿာဟံ ဇနေန္တာ ‘‘ပရိဟရဏတ္ထံ သဥဿာဟာ’’တိ ဝုတ္တာ, တေသံ.

402. වැළැක්වීම පිණිස විසිරුණු සිත් ඇත්තෝ වී උත්සාහය උපදවන්නන් ‘පරිහරණත්ථ සඋස්සාහ’ යැයි පවසන ලදී, ඔවුන්ගේ.

နဝမစိတ္တဝဏ္ဏနာ

නවවන චිත්ත වර්ණනාව

၄၁၃. ဝိသပ္ပနအနိဋ္ဌရူပသမုဋ္ဌာနဝသေန အတ္တနော ပဝတ္တိအာကာရဝသေန စ ဝိသပ္ပနရသော. ဒေါသော ဥပယောဂဖလေသု အနိဋ္ဌတ္တာ ဝိသသံသဋ္ဌပူတိမုတ္တံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အနဘိရတိရသာတိ ဧဝံပကာရေသု ပဋိက္ခေပေန ရသဝစနေသု တံတံပဋိပက္ခကိစ္စဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကဋုကာကာရဂတိ ကဋုကဉ္စုကတာ, အတ္တသမ္ပတ္တိ အာဝါသာဒိ, ပရာယတ္တတာယ ဒါသဗျံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယထာ ဟိ ဒါသဗျေ သတိ ဒါသော ပရာယတ္တော ဟောတိ, ဧဝံ ကုက္ကုစ္စေ သတိ တံသမင်္ဂီ. န ဟိ သော အတ္တနော ဓမ္မတာယ ပဝတ္တိတုံ သက္ကောတိ ကုသလေတိ. အထ ဝါ ကတာကတာကုသလကုသလာနုသောစနေ အာယတ္တတာယ တဒုဘယဝသေန ကုက္ကုစ္စေန တံသမင်္ဂီ ဟောတီတိ ဒါသဗျံ ဝိယ တံ ဟောတိ.

413. මුළු සිරුරේම පැතිරෙන අනිෂ්ට රූප ඉපදවීමේ ස්වභාවයෙන් ද, තම දෝස සිතේ පැවැත්මේ ස්වභාවයෙන් ද දෝසය ‘විසප්පන රසය’ (පැතිරෙන කෘත්‍යය) ඇත්තකි. දෝසය, විෂ මිශ්‍ර වූ කුණු මුත්‍රා මෙන් දත යුතුය. ‘අනභිරති රසය’ යනාදී වශයෙන් රසය හෙවත් කෘත්‍යය දක්වන වචනවලදී ඒ ඒ ප්‍රතිපක්ෂ කෘත්‍යය ගැනීම දත යුතුය. කටුක ස්වභාවයෙන් පැවතීම ‘කටුකඤ්චුකතාව’ නම් වේ. ආවාස ආදී සම්පත් කෙරෙහි අනුන් මත යැපෙන ස්වභාවය නිසා මෙය දාසභාවය මෙන් දත යුතුය. යම් සේ දාසභාවය ඇති කල්හි දාසයා අනුන්ට යටත් වූවෙක් වේ ද, එමෙන්ම කුක්කුච්චය ඇති කල්හි එයින් යුක්ත තැනැත්තා ද (යටත් වූවෙක් වේ). මන්දයත්, ඔහුට කුසල් දහම්හි තමාගේ ස්වභාවයෙන් පැවතිය නොහැකි බැවිනි. එසේත් නැතිනම්, කරන ලද අකුසල් හා නොකරන ලද කුසල් පිළිබඳ පසුතැවීමේ ස්වභාවය නිසා ඒ දෙපසින්ම කුක්කුච්චයෙන් යුක්ත තැනැත්තා දාසයෙකු මෙන් අසරණ වේ.

၄၁၈. ဝိရုဒ္ဓါကာရောတိ [Pg.122] ဝိရုဒ္ဓဿ ပုဂ္ဂလဿ, စိတ္တဿ ဝါ အာကာရော ဝိရုဒ္ဓဘာဝေါ. တေန ဝိရုဇ္ဈနံ ဝိရောဓောတိ ဒဿေတိ. ဝစနန္တိ ဧတံ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သဗ္ဗမေဝ ဟိ ကိစ္စံ ဧတေန ကရိယမာနံ သုရောပိတံ သုဇနိတံ န ဟောတီတိ. ရောပသဒ္ဒဝစနတ္ထမေဝ ကေစိ ဝဏ္ဏေန္တိ. တံ အပ္ပမာဏန္တိ ကောဓဿ တထာပဝတ္တနသဘာဝါဘာဝါ အညေန ကေနစိ ကာရဏေန ပရိပုဏ္ဏတာ သိယာတိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

418. ‘විරුද්ධාකාර’ යනු විරුද්ධ පුද්ගලයාගේ හෝ විරුද්ධ සිතේ පවතින විරුද්ධ ස්වභාවයයි. එයින් විරුද්ධ වීම හෙවත් විරෝධය පෙන්වයි. ‘වචනය’ යන්න නිදසුනක් ලෙස පමණක් දත යුතුය. මන්ද යත්, ක්‍රෝධය පවතින විට කරනු ලබන සියලුම කටයුතු මැනවින් සිදු කරන ලද හෝ මැනවින් උපදවන ලද දේ නොවන බැවිනි. ඇතැම්හු ‘රෝප’ ශබ්දය වචනය යන අර්ථයෙන්ම විස්තර කරති. එය ප්‍රමාණවත් නොවන බව පැවසුවේ, ක්‍රෝධය පවතින විට වචනය සම්පූර්ණ වීමේ ස්වභාවයක් නොමැති වුව ද, වෙනත් කිසියම් හේතුවක් නිසා වචනය සම්පූර්ණ විය හැකි බව අදහස් කරමිනි.

ဧကာဒသမစိတ္တဝဏ္ဏနာ

එකොළොස්වන චිත්ත වර්ණනාව

၄၂၂. ဝိဂတာ စိကိစ္ဆာတိ စိကိစ္ဆိတုံ ဒုက္ကရတာယ ဝုတ္တံ, န သဗ္ဗထာ စိကိစ္ဆာဘာဝါ ဝိစိကိစ္ဆာယာတိ တဒတ္ထံ ဒဿေတိ.

422. ‘විගතා චිකිච්ඡා’ (වෙදකම් කර සුව කළ නොහැකි) යන්නෙන් අදහස් කළේ පිළියම් කිරීමේ ඇති දුෂ්කර බවයි. විචිකිච්ඡාව කිසිසේත්ම සුව කළ නොහැකි ධර්මයක් නිසා මෙසේ පැවසුවේ නැත.

၄၂၄. နိစ္ဆယာဘာဝါ အသဏ္ဌဟနတော စေတသော ပဝတ္တိပစ္စယမတ္တတာယ ‘‘ပဝတ္တိဋ္ဌိတိမတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

424. නිශ්චයක් නොමැති වීමෙන් සිත මැනවින් නොපිහිටන බැවින්, සිතේ පැවැත්මට හේතු මාත්‍රයක් පමණක් වන බැවින් ‘පවත්තිට්ඨිතිමත්ත’ යැයි පවසන ලදී.

၄၂၅. ဧကံ အာကာရံ ဂန္တုံ အသမတ္ထတာယ အတ္တနော အာမုခံ သပ္ပနတော ဩသက္ကတိ.

425. එක් ආකාරයකට එකඟ වීමට අසමත් වීම නිසා අරමුණෙන් පසුබසී.

ဒွါဒသမစိတ္တဝဏ္ဏနာ

දොළොස්වන චිත්ත වර්ණනාව

၄၂၉. ဥဒ္ဓစ္စံ အတ္တနော ဂဟိတာကာရေ ဧဝ ဌတွာ ဘမတီတိ ဧကာရမ္မဏသ္မိံယေဝ ဝိပ္ဖန္ဒနံ ဟောတိ. ဝိစိကိစ္ဆာ ပန ယဒိပိ ရူပါဒီသု ဧကသ္မိညေဝါရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တထာပိ ‘‘ဧဝံ နု ခေါ, ဣဒံ နု ခေါ’’တိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ‘‘နနု ခေါ, အညံ နု ခေါ’’တိ အညံ ဂဟေတဗ္ဗာကာရံ အပေက္ခတီတိ နာနာရမ္မဏေ စလနံ ဟောတိ.

429. උද්ධච්චය තමා ගත් අරමුණෙහිම රැඳී කැරකෙන බැවින් එක් අරමුණකම සැලීම හෙවත් තැති ගැනීම සිදුවේ. නමුත් විචිකිච්ඡාව රූප ආදී එක් අරමුණක උපන්නේ වුවද, ‘මෙසේ දෝ, මෙය දෝ’ යැයි උපදින කල්හි ‘නොවේ දෝ, වෙනත් එකක් දෝ’ යනාදී වශයෙන් වෙනත් ගත යුතු ආකාරයක් අපේක්ෂා කරන බැවින් විවිධ අරමුණු කෙරෙහි සැලීමක් ඇති වේ.

‘‘ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ ဧတ္တာဝတာ ဣမသ္မိံ စိတ္တဒွယေ ဝုတ္တပကိဏ္ဏကံ ဒဿေတွာ ဒွါဒသသု ဒဿေတုံ ‘‘သဗ္ဗေသုပီ’’တိအာဒိမာဟ. ကုသလေသုပိ အာရမ္မဏာဓိပတိံ အနုဒ္ဓရိတွာ သဟဇာတာဓိပတိနော ဧဝ ဥဒ္ဓဋတ္တာ ဣဓာပိ သော ဧဝ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗော သိယာတိ ‘‘သဟဇာတာဓိပတိ လဗ္ဘမာနောပိ န ဥဒ္ဓဋော’’တိ ဝုတ္တံ နာရမ္မဏာဓိပတိနော အလဗ္ဘမာနတ္တာ. သောပိ ဟိ အဋ္ဌသု လောဘသဟဂတေသု လဗ္ဘတီတိ. သေသောပီတိ ဝီမံသတော အညောပိ သဟဇာတာဓိပတိ နတ္ထိ, ယော ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗော သိယာ. အာရမ္မဏာဓိပတိမှိ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ကဉ္စိ ဓမ္မန္တိ ဆန္ဒာဒီသု ဧကမ္ပိ သဟဇာတံ. ကုသလတ္တိကေ တာဝ ပဋိစ္စဝါရာဒီသု ‘‘န ဟေတုပစ္စယာ အဓိပတိပစ္စယာ’’တိ ဧကဿပိ ပဉှဿ [Pg.123] အနုဒ္ဓဋတ္တာ ပဋ္ဌာနေ ပဋိသိဒ္ဓတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အညထာ ဟိ ‘‘အကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ အကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ န ဟေတုပစ္စယာ အဓိပတိပစ္စယာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၈၆) ဧတဿ ဝသေန ‘‘ဧက’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ.

‘මෙසේ මෙය දත යුතුය’ යන මේ තාක් වචන මාලාවෙන් මේ මෝහමූල සිත් දෙකෙහි විවිධ කරුණු දක්වා, දොළොස් අකුසල් සිත්හිම දැක්වීමට ‘සබ්බේසුපි’ යනාදිය පවසන ලදී. කුසල් සිත්හි ද ආරම්මණාධිපති වෙන් කොට නොදැක්වූ අතර පාලියෙහි සහජාතාධිපතිම ගත් බැවින්, මෙහි ද සහජාතාධිපතිම ගත යුතුය. සහජාතාධිපති ලැබුණ ද එය වෙන් කොට නොදැක්වූයේ ආරම්මණාධිපති නොලැබෙන බැවිනි. මන්දයත්, ආරම්මණාධිපති ලැබෙන්නේ ලෝභ සහගත සිත් අටෙහි පමණක් බැවිනි. ‘ශේෂ වූ’ යන්නෙන් අදහස් කළේ විමංසාධිපති හැර අන් සහජාතාධිපති ධර්මයක් නොමැති බවයි. ආරම්මණාධිපති ගැන පැවසිය යුත්තක්ම නැත. ‘කිසිදු ධර්මයක්’ යනු ඡන්ද ආදී අධිපති ධර්මයන්ගෙන් එකකුදු සහජාතව නොලැබෙන බවයි. කුසල ත්‍රිකයේ පටිච්ච වාර ආදියේදී ‘හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් නොව අධිපති ප්‍රත්‍යයෙන් වේ’ යනුවෙන් එකඳු ප්‍රශ්නයක්වත් අකුසල පක්ෂයෙහි වෙන් කොට නොදැක්වූ බැවින් පට්ඨානයෙහි එය තහනම් කර ඇති බව දත යුතුය. නැතහොත් ‘අකුසල ධර්මයක් නිසා අකුසල ධර්මයක් හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් තොරව අධිපති ප්‍රත්‍යයෙන් උපදී’ යනුවෙන් එකක් පැවසිය යුතුව තිබුණි.

ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာဘာဝတောတိ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဿ အဘာဝတော, ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗေသု ဝါ အဘာဝတော. ဧတေန ပဋိသန္ဓိအနာကဍ္ဎနတော ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗေသု အနာဂမနန္တိ တတ္ထ အနာဂမနေန ပဋိသန္ဓိအနာကဍ္ဎနံ သာဓေတိ. အနာကဍ္ဎနတော အနာဂမနံ ပန သာဓေတုံ ‘‘တေသု ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထေဝ ပဋိသန္ဓိဒါနံ ဘဝေယျ. တထာ စ သတိ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗံ သိယာ အပါယဂမနီယဿ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဘာဝတော. န စေတံ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗံ သိယာ, တသ္မာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဝိဘင်္ဂေ နာဂတန္တိ အဓိပ္ပာယော.

‘දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ විය යුතු බවක් නොමැති බැවින්’ යනු සෝවාන් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ විය යුතු ධර්මයක් එහි නොමැති වීමයි, නැතහොත් දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්ම අතර එය නොමැති වීමයි. මෙයින් ප්‍රතිසන්ධිය ඇද නොගන්නා බැවින් මෙය දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්ම අතරට ඇතුළත් නොවේ. ප්‍රතිසන්ධිය ලබා නොදෙන බැවින් එහි ඇතුළත් නොවන බව ස්ථිර කරයි. ‘ඔවුන් කෙරෙහි’ යනාදිය පැවසුවේ ප්‍රතිසන්ධිය ඇද නොගන්නා බැවින් ඇතුළත් නොවන බව දැක්වීමටයි. මෙහිම ප්‍රතිසන්ධිය ලබා දෙන්නේ නම්, අපායගාමී සියලු අකුසල් දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු බැවින් මෙය ද දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුත්තක් වනු ඇත. නමුත් මෙය දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුත්තක් නොවන බැවින්, දර්ශන ප්‍රහාතබ්බ විභංගයෙහි මෙය ඇතුළත් නොවූ බව අටුවාචාරීන්ගේ අදහසයි.

ကထံ ပနေတံ ဉာယတိ ‘‘ပဋိသန္ဓိအနာကဍ္ဎနတော ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗေသု အနာဂမန’’န္တိ? ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာနညေဝ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ. ဒုဝိဓာ ဟိ အကုသလာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာတိ. တတ္ထ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗစေတနာနံ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝေါ န ဝုတ္တော, ဣတရာသညေဝ ဝုတ္တော. ‘‘ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော ဓမ္မော နေဝ ဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဿ ဓမ္မဿ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧတ္ထ ဟိ သဟဇာတမေဝ ဝိဘတ္တံ, န နာနာက္ခဏိကန္တိ. တထာ ပစ္စနီယေပိ ‘‘ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော ဓမ္မော နေဝ ဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော…ပေ… သဟဇာတပစ္စယေန…ပေ… ဥပနိဿယပစ္စယေန…ပေ…. ပစ္ဆာဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ, န ဝုတ္တံ ‘‘ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ. ဣတရတ္ထ စ ဝုတ္တံ. ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတာ စ စေတနာ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗေသု ဧဝ အာဂတာတိ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယော န သိယာတိ. ယဒိ သိယာ, ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗစေတနာယ စ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝေါ ဝုစ္စေယျ, န တု ဝုတ္တော. တသ္မာ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတာ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝေ သတိ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗေသု ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ, တဒဘာဝါ န ဝုတ္တာတိ. ပဋိသန္ဓိအနာကဍ္ဎနတော တတ္ထ အနာဂတာတိ အယမေတ္ထာဓိပ္ပာယော. နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယာဝစနေန ပန ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာနံ ပဝတ္တိဝိပါကတာ ပဋိက္ခိတ္တာ. ပဝတ္တိဝိပါကဿပိ ဟိ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယတာ န သက္ကာ နိဝါရေတုံ. ဝုတ္တဉ္စ [Pg.124] ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တော ဓမ္မော ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တဿ ဓမ္မဿ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော, နာနာက္ခဏိကာ’’တိအာဒိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၃.၅၆-၅၇). ယဒိ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာနံ ဝိပါကဒါနံ နတ္ထိ, ကထံ တေ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာ ဟောန္တီတိ? အဘိညာစိတ္တာဒီနံ ဝိယ ဝိပါကာရဟသဘာဝတ္တာ. ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ အကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ ဥပေက္ခာသဟဂတံ ဥဒ္ဓစ္စသမ္ပယုတ္တံ…ပေ… အဝိက္ခေပေါ ဟောတိ, ဣမေသု ဓမ္မေသု ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ, တေသံ ဝိပါကေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ (ဝိဘ. ၇၃၀-၇၃၁) ဣဒမ္ပိ တေသံ ဝိပါကာရဟတညေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ သိယာ. ဣဒံ ပန ဌာနံ သုဋ္ဌု ဝိစာရေတဗ္ဗံ. အတ္ထိ ဟိ ဧတ္ထ ဝစနောကာသော. န ဟိ ဝိပါကေတိ ဝစနံ ဝိပါကဓမ္မဝစနံ ဝိယ ဝိပါကာရဟတံ ဝဒတီတိ.

ප්‍රතිසන්ධි විපාක ඇද නොගන්නා බැවින් 'දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන් අතරට (උද්ධච්චය) ඇතුළත් නොවන බව' කෙසේ දන්නේද? දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්ටම පමණක් නානක්ඛණික කම්ම ප්‍රත්‍ය භාවය පවසා ඇති බැවිනි. අකුසල ධර්මයෝ දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්ම සහ භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්ම යැයි දෙවැදෑරුම් වෙති. එහිදී භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු චේතනාවන්ගේ නානක්ඛණික කම්ම ප්‍රත්‍ය භාවය පවසා නැත, අන්‍ය වූ දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්ගේම පමණක් පවසා ඇත. 'භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මය, දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු නොවන ධර්මයට කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යන මෙහිදී සහජාත කර්මයම බෙදා දක්වා ඇති අතර නානක්ඛණික කර්මය දක්වා නැත. එසේම පච්චනීක නයෙහිදී ද 'භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මය, දර්ශනයෙන් හෝ භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු නොවන ධර්මයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන්... සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන්... උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන්... පච්ඡාජාත ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යැයි මෙපමණක්ම පවසා ඇත, නමුත් 'කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යැයි පවසා නැත. අන් තැන්හි (දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්හි) එය පවසා ඇත. උද්ධච්ච සහගත චේතනාව භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්හිම ඇතුළත් වන බැවින්, එය නානක්ඛණික කම්ම ප්‍රත්‍යයක් නොවිය යුතුය. ඉදින් එය නානක්ඛණික කම්ම ප්‍රත්‍යයක් වන්නේ නම්, භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු චේතනාවෙහිද නානක්ඛණික කම්ම ප්‍රත්‍ය භාවය පවසනු ඇත, එහෙත් එසේ පවසා නැත. එබැවින් උද්ධච්ච සහගත චේතනාව නානක්ඛණික කම්ම ප්‍රත්‍යයක් වන්නේ නම්, එය දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්හි කියැවිය යුතුය, නමුත් එසේ නොවන බැවින් (නානක්ඛණික නොවූ බැවින්) පවසා නැත. ප්‍රතිසන්ධිය ඇද නොගන්නා බැවින් එහි ඇතුළත් නොවූ බව මෙහි අදහසයි. නානක්ඛණික කම්ම ප්‍රත්‍යයක් ලෙස නොදැක්වීමෙන් භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්ගේ ප්‍රවෘත්ති විපාක දායක බව ද ප්‍රතික්ෂේප වී ඇත. ප්‍රවෘත්ති කාලයේ විපාක ලබා දෙන උද්ධච්චයේ නානක්ඛණික කම්ම ප්‍රත්‍ය භාවය ද වැළැක්විය නොහැක. 'සුඛ වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මය, දුක්ඛ වේදනාවෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයට කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ, එය නානක්ඛණිකය' යනාදී වශයෙන් (පට්ඨාන පාලියෙහි) වදාරන ලදී. ඉදින් භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්ගේ විපාක දීමක් නැතිනම්, ඒවා විපාක ධර්ම ස්වභාවය ඇති ධර්මයන් වන්නේ කෙසේද? අභිඥා සිත් ආදිය මෙන් විපාක දීමට සුදුසු ස්වභාවයක් ඇති බැවිනි. 'යම් සමයක උපේක්ෂා සහගත උද්ධච්ච සම්ප්‍රයුක්ත අකුසල සිතක් උපදී ද... එහි විපාකයෙහි ඥානය අත්ථපටිසම්භිදාවයි' යනුවෙන් විභංග ප්‍රකරණයෙහි වදාළ දෙය ද, එම උද්ධච්ච සහගත සිත්වල විපාක දීමට ඇති සුදුසු බවම (ශක්‍යතාව) අරභයා වදාරන ලද්දක් විය යුතුය. එහෙත් මේ කරුණ මැනවින් විමසා බැලිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, මෙහිදී යමක් ප්‍රකාශ කිරීමට ඉඩක් ඇත. 'විපාකයෙහි' යන වචනය, 'විපාක ධර්ම' යන වචනය මෙන් විපාක දීමට සුදුසු බවක් පමණක් අදහස් නොකරන බැවිනි.

အကုသလပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අකුසල පද වර්ණනාව නිමවන ලදී.

အဗျာကတပဒံ

අබ්‍යාකත පදය.

အဟေတုကကုသလဝိပါကဝဏ္ဏနာ

අහේතුක කුසල විපාක වර්ණනාව.

၄၃၁. တေသု ဝိပါကာဗျာကတန္တိအာဒီနံ ‘‘ဘာဇေတွာ ဒဿေတုံ ကတမေ ဓမ္မာ အဗျာကတာတိအာဒိ အာရဒ္ဓ’’န္တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော. တဿာပီတိ ဧတဿ ‘‘ဥပ္ပတ္တိံ ဒီပေတုံ ကာမာ…ပေ… အာဒိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော. ဥပစိတတ္တာတိ ယထာ အညဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ အတ္တနော ဝိပါကာဘိမုခံ ဟောတိ တထာ ဝဍ္ဎိတတ္တာ. ရူပါဒီနံ ပစ္စယာနံ အညဝိညာဏသာဓာရဏတ္တာ အသာဓာရဏေန ဝတ္ထုနာ စက္ခုဝိညာဏံ သောတဝိညာဏန္တိ နာမံ ဥဒ္ဓဋံ. စက္ခာဒီနံ တိက္ခမန္ဒဘာဝေ ဝိညာဏာနံ တိက္ခမန္ဒဘာဝါ ဝိသေသပစ္စယတ္တာ စ.

431. එහි 'විපාකාබ්‍යාකත' යනාදී පදයන්ගේ සම්බන්ධය 'බෙදා දක්වනු පිණිස කවර ධර්මයෝ අබ්‍යාකත වෙත්ද' යනාදී ආරම්භය සමඟ වේ. 'තස්සාපි' යන්නෙහි සම්බන්ධය 'උප්පත්තිම් දීපේතුං කාමා' (උත්පත්තිය දැක්වීමට කැමති වූවාහු) යන්න සමඟ වේ. 'උපචිතත්තා' යනු යම් සේ අන්‍ය කර්මයක විපාකය වළක්වා තමාගේ විපාකයට අභිමුඛ වන්නේද, එසේ වැඩුණු (පෝෂණය වූ) බැවිනි. රූප ආදී ප්‍රත්‍යයන් අන්‍ය විඤ්ඤාණයන්ට ද පොදු බැවින්, අසාධාරණ වූ වස්තුව (ඉන්ද්‍රියය) අනුව චක්ඛු විඤ්ඤාණය, සෝත විඤ්ඤාණය ආදී වශයෙන් නාමයන් දක්වන ලදී. ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ තියුණු හෝ මන්ද ස්වභාවය අනුව විඤ්ඤාණයන්ගේ තියුණු හෝ මන්ද භාවය සිදුවන බැවින් ඒවා විශේෂ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති.

စက္ခုသန္နိဿိတဉ္စ တံ ရူပဝိဇာနနဉ္စာတိ စက္ခုသန္နိဿိတရူပဝိဇာနနံ. ဧဝံလက္ခဏံ စက္ခုဝိညာဏံ. တတ္ထ စက္ခုသန္နိဿိတဝစနေန ရူပါရမ္မဏံ အညဝိညာဏံ ပဋိက္ခိပတိ. ရူပဝိဇာနနဝစနေန စက္ခုနိဿယေ ဖဿာဒယော နိဝတ္တေတိ. စက္ခုရူပဝစနေဟိ စ နိဿယတော အာရမ္မဏတော စ ဝိဇာနနံ ဝိဘာဝေတိ. ရူပမတ္တဿ အာရမ္မဏဿ ဂဟဏံ ကိစ္စမေတဿာတိ ရူပမတ္တာရမ္မဏရသံ. ဈာနင်္ဂဝသေနာတိ ဣဒံ ဒွိပဉ္စဝိညာဏဝဇ္ဇေသု ဝိဇ္ဇမာနာနံ ဥပေက္ခာသုခဒုက္ခေကဂ္ဂတာနံ ဈာနင်္ဂိကတ္တာ ဣဓာပိ တံသဒိသာနံ တဒုပစာရံ [Pg.125] ကတွာ ဝုတ္တံ. န ဟိ ဈာနပစ္စယတ္တာဘာဝေ ဈာနင်္ဂတာ အတ္ထိ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘ဈာနင်္ဂါနိ ဈာနသမ္ပယုတ္တ…ပေ… ရူပါနံ ဈာနပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၃.၁၁၂). ဧတေသဉ္စ ဈာနပစ္စယဘာဝေါ ပဋိက္ခိတ္တော. ယထာဟ ‘‘အဗျာကတံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ အဗျာကတော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ န ဈာနပစ္စယာ. ပဉ္စဝိညာဏသဟဂတံ ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စ တယော ခန္ဓာ’’တိအာဒိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၉၈). ဈာနပစ္စယတ္တာဘာဝေပိ ဝေဒနာစိတ္တဋ္ဌိတီနံ ဥပေက္ခာဒိဘာဝတော တထာဘူတာနံ ဝစနေ အညဋ္ဌာနာဘာဝတော စ ဒုတိယရာသိနိဒ္ဒေသော.

චක්ඛු ප්‍රසාදය ඇසුරු කළා වූ ද, රූපය විශේෂයෙන් දැනගන්නා වූ ද යන අර්ථයෙන් 'චක්ඛු විඤ්ඤාණය' නම් වේ. චක්ඛු විඤ්ඤාණය එවැනි ලක්ෂණ ඇත්තකි. එහි 'චක්ඛුසන්නිස්සිත' යන වචනයෙන් රූපය අරමුණු කරන සම්පටිච්ඡන්න ආදී අන්‍ය විඤ්ඤාණ බැහැර කරයි. 'රූපවිජානන' යන වචනයෙන් චක්ඛු ප්‍රසාදය ඇසුරු කළ ඵස්ස ආදී සෙසු ධර්මයන් බැහැර කරයි. චක්ඛු සහ රූප යන වචන මගින් නිශ්‍රය (ඇස) සහ අරමුණ (රූපය) යන දෙක ඇසුරින් සිදුවන සුවිශේෂී දැනගැනීම ප්‍රකාශ කරයි. රූප මාත්‍රයක් වූ අරමුණ ගැනීම මෙහි කෘත්‍යය බැවින් 'රූපමත්තාරම්මණරස' නම් වේ. 'ධ්‍යාන අංග වශයෙන්' යන්න පංච විඤ්ඤාණ දසය හැර සෙසු සිත්හි පවතින උපේක්ෂා, සුඛ, දුක්ඛ, ඒකග්ගතා ධර්මයන් ධ්‍යාන අංග වන බැවින්, මෙහිදී ද (ද්විපංච විඤ්ඤාණයන්හි ද) එම ධර්මයන්ට සමාන වූ ධර්මයන් පවතින බැවින් උපචාර වශයෙන් වදාරන ලදී. මක්නිසාද යත්, ධ්‍යාන ප්‍රත්‍ය භාවයක් නැති තැන ධ්‍යාන අංග භාවයක් ද නැති බැවිනි. 'ධ්‍යාන අංග ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යැයි වදාරන ලදී. මෙම ද්විපංච විඤ්ඤාණවල ධ්‍යාන ප්‍රත්‍ය භාවය ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. 'අබ්‍යාකත ධර්මයක් නිසා අබ්‍යාකත ධර්මයක් උපදියි, එය ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යයෙන් නොවේ. පංච විඤ්ඤාණ සහගත එක් ස්කන්ධයක් නිසා ස්කන්ධ තුනක් උපදී' යනාදී වශයෙන් වදාළ බැවිනි. ධ්‍යාන ප්‍රත්‍ය භාවයක් නොමැති වුවද, වේදනාවන්ගේ සහ චිත්ත ස්ථිතීන්ගේ (ඒකග්ගතාවේ) උපේක්ෂා දී ස්වභාවය නිසාත්, එවැනි ස්වභාවයක් ඇති ධර්මයන් හැඳින්වීමට දෙවන රාශිය හැර වෙනත් තැනක් නොමැති නිසාත් මෙසේ දෙවන රාශියෙහි නිර්දේශ කරන ලදී.

၄၃၆. ဝတ္ထုပဏ္ဍရတ္တာတိ သယံ ကဏှဓမ္မာနံ အပ္ပဋိပက္ခတ္တာ သဘာဝပရိသုဒ္ဓါနံ ပသာဒဟဒယဝတ္ထုနိဿယာနံ ဝသေန ပဏ္ဍရသဘာဝံ ဇာတန္တိ အဓိပ္ပာယော. အယံ ပန နယော စတုဝေါကာရေ န လဗ္ဘတီတိ တတ္ထ ဘဝင်္ဂဿ တတော နိက္ခန္တာကုသလဿ စ ပဏ္ဍရတာ န သိယာ, တသ္မာ တတ္ထ ပဏ္ဍရတာယ ကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ. သဘာဝေါ ဝါယံ စိတ္တဿ ပဏ္ဍရတာတိ.

436. ‘වස්තු පණ්ඩරත්තා’ යනු තමාම (සිත) අකුසල ධර්මයන්ට (කණ්හ ධර්ම) ප්‍රතිපක්ෂ නොවන බැවින්, ස්වභාවයෙන්ම පිරිසිදු වූ ප්‍රසාද රූප සහ හෘදය වස්තුව නිශ්‍රය කර ගැනීම නිසා දීප්තිමත් (පණ්ඩර) ස්වභාවයට පත් වූ බව අදහසයි. එහෙත් මෙම ක්‍රමය චතුවෝකාර භවයන්හි (අරූප ලෝකවල) වස්තු රූප නැති බැවින් අදාළ නොවේ. එහිදී භවංගයට හෝ එයින් උපදින අකුසලයන්ට වස්තුව නිසා ලැබෙන දීප්තිමත් බවක් (පණ්ඩරතාවයක්) නොතිබිය යුතුය. එබැවින් එහිදී සිතේ පණ්ඩර භාවයට හේතුව පැවසිය යුතුය. එනම්, සිතේ මෙම පිරිසිදු බව (පණ්ඩරතාව) සිතේම ස්වභාවය වන බවයි.

၄၃၉. ဣဒမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေါ ဌိတိမတ္တသဟိတံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတံ အပေက္ခိတွာ ဝုတ္တော. ပကတိယာတိ အနတိက္ကမနေန. သောပိ ဝိသေသော. ကာယပ္ပသာဒံ ဃဋ္ဋေတွာ ပသာဒပစ္စယေသု မဟာဘူတေသု ပဋိဟညတီတိ အာပါထံ ဂန္တွာ ပဋိဟညတီတိ အတ္ထော. ယထာ စ ‘‘ရူပံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္န’’န္တိ ဝုတ္တေ န အာရမ္မဏုပ္ပာဒါနံ ပုဗ္ဗာပရကာလတာ ဟောတိ, ဧဝမိဓာပိ ဃဋ္ဋနပဋိဟနနေသု ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဥပမာပိ ဥဘယဃဋ္ဋနဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တာ, န နိဿိတနိဿယဃဋ္ဋနာနံ ပုဗ္ဗာပရတာဒဿနတ္ထံ. ဧတ္ထ စ ဗဟိဒ္ဓါတိ ဧတံ နိဒဿနမတ္တံ. အဇ္ဈတ္တမ္ပိ ဟိ အာရမ္မဏံ ဟောတီတိ. ဝိညာဏဓာတုနိဿယဘူတေဟိ ဝါ အညံ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ’’တိ ဝုတ္တံ. ပဋိဃဋ္ဋနာနိဃံသော ဗလဝါ ဟောတိ, တတော ဧဝ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဖောဋ္ဌဗ္ဗသမာယောဂေ သုခဒုက္ခပစ္စယာ ဓာတုအနုဂ္ဂဟဓာတုက္ခောဘာ စိရံ အနုဝတ္တန္တိ.

439. 'ඉදම්පි' යන්නෙහි 'පි' ශබ්දය, ස්ථිතිය පමණක් සහිතව පෙර කියන ලද විචිකිච්ඡාව සහගත සිත අපේක්ෂාවෙන් පවසන ලදී. 'පකතියා' යනු ඉක්මවා නොයෑමෙනි. එයද විශේෂයකි. කාය ප්‍රසාදය ගැටී, ප්‍රසාදයට හේතු වූ මහා භූතයන්හි හැපෙයි යනු අරමුණ හමුවට පැමිණ ගැටෙයි යන්නයි. 'රූපය අරමුණු කොට උපන්නේය' යැයි කී කල අරමුණ ගැනීම හා සිත ඉපදීම අතර පෙර පසු බවක් නොමැති සේම, මෙහිද ගැටීම හා හැපීම සම්බන්ධයෙන් එලෙසම දත යුතුය. උපමාව ද (මිටිය හා පුළුන් වැනි) දෙපසම ගැටීම දැක්වීම පිණිස පවසන ලදී, නිශ්‍රිත හා නිශ්‍රය ගැටීමේ පෙර පසු බව දැක්වීමට නොවේ. මෙහි 'බහිද්ධා' (බාහිර) යනු නිදර්ශනයක් පමණි. මන්ද අභ්‍යන්තරය ද අරමුණක් වන බැවිනි. නැතහොත් විඥාන ධාතුවට නිශ්‍රය වූ මහා භූතයන්ට වඩා අන්‍ය වූ දේ 'බාහිර' ලෙස පවසන ලදී. ගැටීමේ පීඩනය ප්‍රබල වේ. එබැවින්ම ඉෂ්ට හෝ අනිෂ්ට ස්පර්ශ සංයෝගයේදී සැප හෝ දුක් වේදනාවට හේතු වූ ධාතූන්ගේ අනුග්‍රහය හෝ කැළඹීම බොහෝ වේලාවක් පවතියි.

၄၅၅. အညေသံ စိတ္တာနံ သဘာဝသုညတသဗ္ဘာဝါ မနောဓာတုဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ စေ? န, ဝိသေသသဗ္ဘာဝါ. စက္ခုဝိညာဏာဒီနဉှိ စက္ခာဒိနိဿိတတာ စက္ခာဒီနံ သဝိသယေသု ဒဿနာဒိပ္ပဝတ္တိဘာဝတာ စ ဝိသေသော. မနောဝိညာဏဿ ပန အနညနိဿယမနောပုဗ္ဗင်္ဂမတာယ အညနိဿယဝိညာဏဿ အနန္တရပစ္စယတ္တာဘာဝေန မနောဒွါရနိဂ္ဂမနမုခဘာဝါဘာဝတော စ သာတိသယဝိဇာနနကိစ္စတာ ဝိသေသော. တဗ္ဗိသေသဝိရဟာ မနောမတ္တာ ဓာတု [Pg.126] မနောဓာတူတိ တိဝိဓာ မနောဓာတု ဧဝ ဝုစ္စတိ, န ဝိသေသမနော. တသ္မာ ဧတ္ထ မနော ဧဝ ဓာတု မနောဓာတူတိ ဧဝ-သဒ္ဒေါ မတ္တသဒ္ဒတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝိသေသနိဝတ္တနတ္ထော ဟိ သော ဝိညာဏဿာတိ. မနောဒွါရနိဂ္ဂမနပဝေသမုခဘာဝတော ပန မနောဓာတုယာ ဝိဇာနနဝိသေသဝိရဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, တတော ဧဝ မနောဝိညာဏန္တိပိ န ဝုစ္စတိ. န ဟိ တံ ဝိညာဏံ မနတော ပဝတ္တံ မနသော ပစ္စယော, နာပိ မနသော ပစ္စယဘူတံ မနတော ပဝတ္တံ, ဒဿနာဒီနံ ပန ပစ္စယော, တေဟိ စ ပဝတ္တံ တေသံ ပုရေစရံ အနုစရဉ္စာတိ. သမ္မာသင်္ကပ္ပောတိ အဝစနံ မဟာဝိပါကာနံ ဝိယ ဇနကသဒိသတ္တာဘာဝတော. တတ္ထ ဟိ တိဟေတုကတော ဒုဟေတုကမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ သမ္မာသင်္ကပ္ပတာဒီဟိ သဒိသံ သဟေတုကတာယာတိ. ပဉ္စဝိညာဏသောတေတိ ဧတ္ထ ယထာ ပဂုဏံ ဂန္ထံ သဇ္ဈာယန္တော သဇ္ဈာယသောတေ ပတိတံ ကဉ္စိ ကဉ္စိ ဝါစနာမဂ္ဂံ န သလ္လက္ခေတိ, ဧဝံ တထာဂတဿ အသလ္လက္ခဏာ နာမ နတ္ထိ, န စ ပဉ္စဝိညာဏသောတေ ဈာနင်္ဂါဘာဝေါ ဣဓ အဝစနဿ ကာရဏံ. ယဒိ တဒနန္တရံ နိဒ္ဒေသော တံသောတပတိတတာ, ဣတော ပရေသံ ဒွိန္နံ မနောဝိညာဏဓာတူနံ တံသောတပတိတတာ န သိယာ. တသ္မာ ပဉ္စဝိညာဏာနံ ဝိယ အဟေတုကတာယ မဂ္ဂပစ္စယဝိရဟာ စ ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ ဝိတက္ကဝိစာရေသု ဈာနင်္ဂဓမ္မာနံ ဒုဗ္ဗလတ္တာ ပဉ္စဝိညာဏေသု ဝိယ အဂဏနုပဂဘာဝါ စ ပဉ္စဝိညာဏသောတပတိတတာ. တတော ဧဝ ဟိ အဟေတုကကိရိယတ္တယေပိ ဈာနင်္ဂါနိ ဗလာနိ စ သင်္ဂဟဝါရေ န ဥဒ္ဓဋာနိ, ဈာနပစ္စယကိစ္စမတ္တတော ပန ပဋ္ဌာနေ ဒုဗ္ဗလာနံ ဧတ္ထ ဝိတက္ကာဒီနံ ဈာနပစ္စယတာ ဝုတ္တာ.

455. පංචද්වාරාවජ්ජනය හා සම්පටිච්ඡනය යන සිත් හැර සෙසු සිත්වල ද ස්වභාව ශුන්‍යතාවය විද්‍යමාන වන බැවින් ඒ සිත් ද මනෝධාතු බවට පත්විය යුතු නොවේ ද? නැත, විශේෂ වූ දැනීමේ කෘත්‍යයක් විද්‍යමාන වන බැවිනි. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීන්ගේ චක්ඛු ආදී වස්තූන් කෙරෙහි රඳා පවතින බව ද චක්ඛු ආදී වස්තූන්ගේ තමන්ගේ අරමුණු වූ රූපාදිය දැනගැනීම හෙවත් දර්ශනාදී කෘත්‍යයන්හි පැවැත්ම ද විශේෂත්වයකි. මනෝවිඤ්ඤාණයට වූ කලී වෙනත් ආශ්‍රයක් නොමැතිව මනසම පූර්වංගම කොට ඇති බැවින් ද, අන්‍ය ආශ්‍රය ඇති විඤ්ඤාණයට අනන්තර ප්‍රත්‍යය නොවන බැවින් ද, මනෝද්වාරයෙන් පිටතට නික්මෙන ප්‍රවේශයක් (මගක්) නොමැති බැවින් ද, එහි විශේෂ වූ දැනීමේ කෘත්‍යය මනෝධාතුවට වඩා ප්‍රබල වේ. එම විශේෂ දැනීමෙන් තොර වූ හුදු දැනීමක් පමණක් වන ධාතුව මනෝධාතුව යයි කියනු ලැබේ. එබැවින් පංචද්වාරාවජ්ජනය හා සම්පටිච්ඡනය යන ත්‍රිවිධ සිත මනෝධාතු ලෙසම හඳුන්වනු ලබන අතර, එය විශේෂ මනසක් ලෙස නොහැඳින්වේ. එබැවින් මෙහි 'මනෝ එව ධාතු' (මනසම ධාතුව) යන තැන 'එව' ශබ්දය 'මත්ත' (පමණක්) යන අර්ථයෙන් දත යුතුය. එය විඤ්ඤාණයෙහි වූ විශේෂත්වය බැහැර කිරීම පිණිස යෙදී ඇත. මනෝද්වාරයෙන් නික්මෙන හා පිවිසෙන මගක් වන බැවින් මනෝධාතුව කෙරෙහි විශේෂ දැනීමක් නොමැති බව දත යුතුය, එබැවින් එය මනෝවිඤ්ඤාණය යයි ද නොකියනු ලැබේ. එම විඤ්ඤාණය මනස නිසා හටගෙන මනසට ප්‍රත්‍යය නොවේ, මනසට ප්‍රත්‍යය වී මනසින් හටගත්තක් ද නොවේ. එහෙත් එය දර්ශනාදී කෘත්‍යයන්ට ප්‍රත්‍යය වේ, ඒවා මගින් හටගනී, ඒවාට පෙරටුගාමීව හා පසුව පවතී. 'සම්මාසංකප්ප' යයි වදාරා නොමැති වීම, මහා විපාකයන්ට මෙන් ජනක සිතට (කුසලයට) සමාන නොවන බැවිනි. එහි තිහේතුක සිතකින් ද්විහේතුක සිතක් උපන්න ද සහේතුක බැවින් සම්මාසංකප්ප ආදී ධර්මයන්ගෙන් සමාන වේ. පංචවිඤ්ඤාණ සෝතයෙහි වූ කලී පුරුදු කරන ලද ග්‍රන්ථයක් සජ්ඣායනා කරන්නෙකුට සජ්ඣායනා වේගයෙහි වැටුණු යම් යම් වචන මග හැරී ගිය ද, තථාගතයන් වහන්සේට එවැනි මග හැරීමක් නොමැත. පංචවිඤ්ඤාණ සෝතයෙහි ධ්‍යානාංග නොමැති වීම මෙහි සම්පටිච්ඡනය පිළිබඳව වදාරා නොමැති වීමට හේතුවක් නොවේ. පංචවිඤ්ඤාණයට අනතුරුව එහි නිර්දේශය කර ඇති බැවින් එය පංචවිඤ්ඤාණ සෝතයට ඇතුළත් වන්නේ නම්, ඉන් පසුව එන මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු දෙකට ද එම සෝතයට ඇතුළත් වීමට නොහැකි වනු ඇත. එබැවින් පංචවිඤ්ඤාණයන් මෙන් අහේතුක බැවින් ද, මග්ගප්‍රත්‍යය නොමැති බැවින් ද, විතක්ක විචාර පවතින මුත් ධ්‍යානාංග ධර්මයන් දුර්වල බැවින් ද, පංචවිඤ්ඤාණයන් මෙන් ගණනයට නොගැනෙන බැවින් ද මෙය පංචවිඤ්ඤාණ සෝතයට ඇතුළත් වේ. එබැවින් අහේතුක ක්‍රියා සිත් තුනෙහි ද ධ්‍යානාංග හා බලධර්මයන් සංගහ වාරයෙහි වදාරා නැත. එහෙත් පට්ඨානයෙහි ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය කෘත්‍යයක් පමණක් සලකා මෙහි දුර්වල වූ විතක්ක ආදීන්ට ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය බව වදාරන ලදී.

၄၆၉. သမာနဝတ္ထုကံ အနန္တရပစ္စယံ လဘိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ သန္တီရဏံ မနောဓာတုတော ဗလဝတရံ ဟောတီတိ တံ ယထာရမ္မဏံ အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝန္တံ ဣဋ္ဌေ သောမနဿသဟဂတံ ဟောတိ, ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေ ဥပေက္ခာသဟဂတံ သာတိသယာနုဘဝတ္တာ, တသ္မာ ‘‘အယဉှိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏသ္မိံ ယေဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ပန သတိပိ ဗလဝဘာဝေ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိံ နိဝတ္တေတွာ ဝိသဒိသံ မနံ ကရောန္တံ မနသိကာရကိစ္စန္တရယောဂတော ဝိပါကော ဝိယ အနုဘဝနမေဝ န ဟောတီတိ သဗ္ဗတ္ထ ဥပေက္ခာသဟဂတမေဝ ဟောတိ, တထာ ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇနံ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနဉ္စ ကိစ္စဝသေန အပုဗ္ဗတ္တာ.

469. සමාන වස්තුවක් (හෘදය වස්තුව) ඇසුරු කරමින් හා අනන්තර ප්‍රත්‍යය ලබා උපදින්නා වූ සන්තීරණ සිත මනෝධාතුවට වඩා ප්‍රබල වේ. එබැවින් එය අරමුණේ රසය අනුභව කරමින් ඉෂ්ටාරම්මණයේදී සෝමනස්ස සහගතව ද, ඉෂ්ට මධ්‍යස්ථ අරමුණේදී උපෙක්ඛා සහගතව ද උපදියි. එහි විශේෂ විඳීමක් පවතින බැවින් 'මෙය ඉෂ්ටාරම්මණයෙහිම වේ' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. වොට්ඨබ්බනය (මනෝද්වාරාවජ්ජනය) ප්‍රබල වුවද, විපාක ප්‍රවෘත්තිය නවත්වා වෙනත් ජවන සිතක් ඇති කිරීමට මනසිකාර කෘත්‍යයක යෙදෙන බැවින්, විපාකයක් මෙන් විඳීමක් පමණක් නොවී සෑම තැනදීම උපෙක්ඛා සහගතම වේ. එසේම පංචද්වාරාවජ්ජනය හා මනෝද්වාරාවජ්ජනය කෘත්‍ය වශයෙන් අමුතු දෙයක් බැවින් ද උපෙක්ඛා සහගත වේ.

အဟေတုကကုသလဝိပါကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අහේතුක කුසල විපාක වර්ණනාව නිමවා ලදි.

အဋ္ဌမဟာဝိပါကစိတ္တဝဏ္ဏနာ

අටමහාවිපාක චිත්ත වර්ණනාව

၄၉၈. အလောဘော [Pg.127] အဗျာကတမူလန္တိအာဒီသု ကုသလပက္ခေ တာဝ အလောဘာဒေါသာနံ နိဒ္ဒေသေသု ‘‘ယော တသ္မိံ သမယေ အလောဘော အလုဗ္ဘနာ…ပေ… အလောဘော ကုသလမူလ’’န္တိ (ဓ. သ. ၃၂), ‘‘ယော တသ္မိံ သမယေ အဒေါသော အဒုဿနာ…ပေ… အဒေါသော ကုသလမူလ’’န္တိ (ဓ. သ. ၃၃) စ ဝုတ္တတ္တာ ဣဓာပိ တံနိဒ္ဒေသေသု ‘‘အလောဘော အဗျာကတမူလ’’န္တိ ‘‘အဒေါသော အဗျာကတမူလ’’န္တိ ဝစနံ ယုဇ္ဇေယျ. ပညိန္ဒြိယာဒိနိဒ္ဒေသေသု ပန ‘‘ပညာရတနံ အမောဟော ဓမ္မဝိစယော သမ္မာဒိဋ္ဌီ’’တိ (ဓ. သ. ၃၄, ၃၇) ဧဝံ တတ္ထပိ ဝုတ္တံ, န ဝုတ္တံ ‘‘အမောဟော ကုသလမူလ’’န္တိ. တသ္မာ ဣဓာပိ ‘‘အမောဟော အဗျာကတမူလ’’န္တိ ပါဌေန န ဘဝိတဗ္ဗံ သိယာ. အလောဘာဒေါသာနံ ဝိယ အမောဟဿပိ အဗျာကတမူလဒဿနတ္ထံ ပနေတံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဝိညတ္တိဇနကတောတိ ကာယဝစီကမ္မဒွါရနိဝါရဏံ ကရောတိ. အဝိပါကဓမ္မတောတိ မနောကမ္မဒွါရနိဝါရဏဉ္စ. ဝိပါကဓမ္မာနဉှိ ကမ္မဒွါရံ ဝုတ္တန္တိ. တထာ အပ္ပဝတ္တိတောတိ ဒါနာဒိပုညကိရိယဘာဝေန အပ္ပဝတ္တိတော. ဧတေန ပုညကိရိယဝတ္ထုဘေဒမေဝ နိဝါရေတိ.

498. අලෝභය අබ්‍යාකෘත මූලයකි යනාදී තැන්හි, ප්‍රථමයෙන් කුසල පක්ෂයේ අලෝභ අදෝස නිර්දේශයන්හි 'එම සමයෙහි අලෝභය වේ ද... අලෝභය කුසල මූලයකි' යයි ද 'එම සමයෙහි අදෝසය වේ ද... අදෝසය කුසල මූලයකි' යයි ද වදාළ බැවින්, මෙහි ද එම නිර්දේශයන්හි 'අලෝභය අබ්‍යාකෘත මූලයකි', 'අදෝසය අබ්‍යාකෘත මූලයකි' යයි වදාළේ නම් සුදුසුය. පඤ්ඤින්ද්‍රිය ආදී නිර්දේශයන්හි 'ප්‍රඥා රත්නය, අමෝහය, ධර්මවිචය, සම්මාදිට්ඨිය' යයි වදාළ ද එහි 'අමෝහය කුසල මූලයකි' යයි වදාරා නැත. එබැවින් මෙහි ද 'අමෝහය අබ්‍යාකෘත මූලයකි' යන පාඨය නොතිබිය යුතුය. එහෙත් අලෝභ අදෝසයන් මෙන් අමෝහය ද අබ්‍යාකෘත මූලයක් බව දැක්වීම සඳහා මෙය වදාළ බව දත යුතුය. 'අවිඤ්ඤත්තිජනකතෝ' යන්නෙන් කායවචී කර්මද්වාරයන් වැළැක්වීම කරන බව ද, 'අවිපාකධම්මතෝ' යන්නෙන් මනෝකර්මද්වාරය වැළැක්වීම කරන බව ද කියවේ. විපාක ධර්මයන්ට කර්මද්වාරයන් ඇති බව වදාළ බැවිනි. එමෙන්ම 'තථා අප්පවත්තිතෝ' යන්නෙන් දානාදී පුණ්‍ය ක්‍රියා වශයෙන් නොපවතින බැවින්, මෙයින් පුණ්‍ය ක්‍රියා වස්තු භේදයම වළක්වයි.

ဗလဝပစ္စယေဟီတိ ပယောဂေန ဝိနာ နိပ္ဖန္နေဟိ အာရမ္မဏာဒိပစ္စယေဟိ. အသင်္ခါရိကာဒီသု ဟိ ယေန ကေနစိ စိတ္တေန ကမ္မေ အာယူဟိတေ အသင်္ခါရေန အပ္ပယောဂေန ကမ္မကမ္မနိမိတ္တဂတိနိမိတ္တပစ္စုပဋ္ဌာနေ ပဋိသန္ဓိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ အသင်္ခါရိကာ ဟောတိ, သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန ကမ္မာဒိပစ္စုပဋ္ဌာနေ သသင်္ခါရိကာ. ဘဝင်္ဂစုတိယော ပန ပဋိသန္ဓိသဒိသာဝ. တဒါရမ္မဏဉ္စ ကုသလာကုသလာနိ ဝိယ အသင်္ခါရိကံ သသင်္ခါရိကဉ္စ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ. ဧတေသု ဗလဝံ ဒုဗ္ဗလဉ္စ ဝိစာရေတုံ ‘‘တတ္ထ သဗ္ဗေပိ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တာ’’တိအာဒိမာဟ. ကာလဝသေန ပန ပရိဏမတီတိ အပ္ပာယုကသံဝတ္တနိကကမ္မဗဟုလေ ကာလေ တံကမ္မသဟိတသန္တာနဇနိတသုက္ကသောဏိတပစ္စယာနံ တံမူလကာနံ စန္ဒသူရိယဝိသမပရိဝတ္တာဒိဇနိတဥတာဟာရာဒိဝိသမပစ္စယာနဉ္စ ဝသေန ပရိဏမတိ.

බලවත් ප්‍රත්‍යයන් නිසා යනු (ප්‍රයෝග) උත්සාහයකින් තොරව සිදුවන්නා වූ අරමුණු ආදී ප්‍රත්‍යයන් මගිනි. අසංඛාරික ආදී සිත් පිළිබඳව යම් කිසි සිතකින් කර්ම රැස් කරන කල්හි, අසංඛාරිකව (ප්‍රයෝගයකින් තොරව) අරමුණු ආදී ප්‍රත්‍ය සමූහයාගේ හේතුවෙන් කර්මය, කර්ම නිමිත්ත හෝ ගති නිමිත්ත යන මේවා ඉදිරිපත් වන කල්හි හටගන්නා ප්‍රතිසන්ධිය අසංඛාරික වේ. සසංඛාරිකව (ප්‍රයෝග සහිතව) කර්මාදිය ඉදිරිපත් වන කල්හි ප්‍රතිසන්ධිය සසංඛාරික වේ. භවාංග සහ චුති සිත් ද ප්‍රතිසන්ධියට සමානමය. තදාරම්මණය ද කුසල් අකුසල් මෙන් අසංඛාරික සහ සසංඛාරික වශයෙන් දත යුතුය. මේ (මහා විපාක අට) අතුරින් බලවත් සහ දුබල සිත් විමසනු පිණිස 'එහි සියලුම සර්වඥ බෝධිසත්වවරු' යනාදිය වදාළහ. කාලයේ වසයෙන් වෙනස් වේ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, අල්පායුෂ්ක වීමට හේතු වන කර්ම බහුල කාලයක දී එම කර්මය හා බැඳුණු සන්තානයෙහි හටගත් ශුක්‍ර ශෝණිත ප්‍රත්‍යයන්ගේ ද, එම අල්පායුෂ්ක කර්මය මුල් කරගත් චන්ද්‍ර සූර්යයන්ගේ විෂම හැසිරීම් නිසා හටගන්නා උතු හා ආහාර ආදී විෂම ප්‍රත්‍යයන්ගේ ද බලපෑමෙන් (ශරීර ප්‍රකෘතිය) වෙනස් වන බවයි.

ဝိပါကုဒ္ဓါရကထာဝဏ္ဏနာ

විපාක උද්ධාර කථා වර්ණනාව (විපාක වෙන්කර දැක්වීමේ විග්‍රහය).

ယတော ယတ္တကော စ ဝိပါကော ဟောတိ, ယသ္မိဉ္စ ဌာနေ ဝိပစ္စတိ, တံ ဒဿေတုံ ဝိပါကုဒ္ဓါရကထာ အာရဒ္ဓါ. ဧတ္ထေဝါတိ ဧကာယ စေတနာယ ကမ္မေ အာယူဟိတေယေဝ. ဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိဝသေန ဒွါဒသကမဂ္ဂေါပိ ဟောတိ[Pg.128], ဒွါဒသကပ္ပကာရောပီတိ အတ္ထော. အဟေတုကပဋိသန္ဓိဝသေန အဟေတုကဋ္ဌကမ္ပိ. အသင်္ခါရိကသသင်္ခါရိကာနံ သသင်္ခါရိကအသင်္ခါရိကဝိပါကသင်္ကရံ အနိစ္ဆန္တော ဒုတိယတ္ထေရော ‘‘ဒွါဒသာ’’တိအာဒိမာဟ. ပုရိမဿ ဟိ ပစ္စယတောသသင်္ခါရိကအသင်္ခါရိကဘာဝေါ, ဣတရေသံ ကမ္မတော. တတိယော တိဟေတုကတော ဒုဟေတုကမ္ပိ အနိစ္ဆန္တော ‘‘ဒသာ’’တိအာဒိမာဟ.

කවර හේතුවකින් කොපමණ විපාකයක් කොතැනක දී සිදුවේදැයි දැක්වීම පිණිස විපාක උද්ධාර කථාව ආරම්භ කරන ලදී. 'මෙහිම' යනු එක් චේතනාවකින් කර්මය රැස් කරන කල්හිමය. ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් දොළොස් වැදෑරුම් විපාක ද, දොළොස් වැදෑරුම් ආකාර ද වේ යන අර්ථයයි. අහේතුක ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් අහේතුක විපාක අට ද වේ. අසංඛාරික සහ සසංඛාරික කුසල් කර්මයන්ගේ විපාක වශයෙන් සසංඛාරික සහ අසංඛාරික විපාක මිශ්‍ර වීම පිළි නොගන්නා දෙවන ස්ථවිරයන් වහන්සේ (මහාදත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ) 'දොළොසකි' යනාදිය වදාළහ. පළමු ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ අදහසට අනුව ප්‍රත්‍යයන්ගේ බලපෑමෙන් (පවති අවස්ථාවේ බලවත් හෝ දුබල ප්‍රත්‍ය නිසා) සසංඛාරික හෝ අසංඛාරික බව ඇති වේ. සෙසු ස්ථවිරයන්ගේ මතය අනුව එය කර්මය නිසාම වේ. තෙවන ස්ථවිරයන් වහන්සේ (මහාධම්මරක්ඛිත ස්ථවිරයන් වහන්සේ) තිහේතුක කර්මයෙන් ද්විහේතුක විපාක ලැබීම ද පිළි නොගනිමින් 'දහයකි' යනාදිය වදාළහ.

ဣမသ္မိံ ဝိပါကုဒ္ဓါရဋ္ဌာနေ ကမ္မပဋိသန္ဓိဝဝတ္ထာနတ္ထံ သာကေတပဉှံ ဂဏှိံသု. ကမ္မဝသေန ဝိပါကဿ တံတံဂုဏဒေါသုဿဒနိမိတ္တတံ ဒဿေတုံ ဥဿဒကိတ္တနံ ဂဏှိံသု. ဟေတုကိတ္တနံ ဣဓ ပဌမတ္ထေရဿ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ. ဒုတိယတ္ထေရဝါဒါဒီသု ဝိသေသံ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဝက္ခာမိ. ဉာဏဿ ဇစ္စန္ဓာဒိဝိပတ္တိနိမိတ္တပဋိပက္ခဘာဝတော တိဟေတုကံ အတိဒုဗ္ဗလမ္ပိ သမာနံ ပဋိသန္ဓိံ အာကဍ္ဎန္တံ ဒုဟေတုကံ အာကဍ္ဎေယျာတိ ‘‘အဟေတုကာ န ဟောတီ’’တိ အာဟ. ယံ ပန ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ သုဂတိယံ ဇစ္စန္ဓဗဓိရာဒိဝိပတ္တိယာ အဟေတုကဥပပတ္တိံ ဝဇ္ဇေတွာ ဂတိသမ္ပတ္တိယာ သဟေတုကောပပတ္တိံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ ကတမေသံ အဋ္ဌန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတိ’’စ္စေဝ (ပဋိ. မ. ၁.၂၃၂) ဝုတ္တံ. တေန ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တေန ကမ္မုနာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တပဋိသန္ဓိ န ဟောတီတိ ဒီပိတံ ဟောတိ. အညထာ ‘‘သတ္တန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတီ’’တိ ဣဒမ္ပိ ဝုစ္စေယျ. တထာ ဟိ ‘‘ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ ကတမေသံ အဋ္ဌန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတိ? ကုသလဿ ကမ္မဿ ဇဝနက္ခဏေ တယော ဟေတူ ကုသလာ တသ္မိံ ခဏေ ဇာတစေတနာယ သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ. တေန ဝုစ္စတိ ကုသလမူလပစ္စယာပိ သင်္ခါရာ. နိကန္တိက္ခဏေ ဒွေ ဟေတူ အကုသလာ တသ္မိံ ခဏေ ဇာတစေတနာယ သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ. တေန ဝုစ္စတိ အကုသလမူလပစ္စယာပိ သင်္ခါရာ. ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ တယော ဟေတူ အဗျာကတာ တသ္မိံ ခဏေ ဇာတစေတနာယ သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ. တေန ဝုစ္စတိ နာမရူပပစ္စယာပိ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏပစ္စယာပိ နာမရူပ’’န္တိ ဝိဿဇ္ဇိတံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တောပပတ္တိယံ.

මෙම විපාක උද්ධාර කථාවේ දී කර්මය හා ප්‍රතිසන්ධිය වෙන්කර දැක්වීම සඳහා (පැරණි අටුවාචාරීන් වහන්සේලා) සාකේත ප්‍රශ්නය ගෙනහැර දැක්වූහ. කර්මයේ බලපෑමෙන් විපාකයෙහි ඒ ඒ ගුණ (අලෝභාදිය) සහ දෝෂ (ලෝභාදිය) අධික වීමේ හේතුව දැක්වීම පිණිස 'උස්සද' (අධික බව) පිළිබඳ විස්තරය ගත්හ. මෙහි 'හේතු' දැක්වීම පළමු ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ (තිපිටක චූළනාග ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ) අදහස අනුව කරන ලද්දකි. දෙවන ස්ථවිරවාදය ආදියෙහි ඇති විශේෂ කරුණු ඒ ඒ තැන්වල දී කියන්නෙමි. ඥානය (ප්‍රඥාව) ජාත්‍යන්ධ බව ආදී විපත්තීන්ගේ හේතූන්ට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින්, තිහේතුක කර්මය ඉතා දුබල වුවද ප්‍රතිසන්ධියක් ඇද දෙන කල්හි ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධියක්ම ලබා දෙනු ඇතැයි සලකා 'අහේතුක නොවේ' යයි වදාළහ. පටිසම්භිදාමග්ග පාලියෙහි සුගති භවයෙහි ජාත්‍යන්ධ, ජාත්‍යබධිරාදී විපත්ති ගෙන දෙන අහේතුක උප්පත්තිය හැර, ගති සම්පත්තියෙහි සහේතුක උප්පත්තිය දක්වමින් 'ගති සම්පත්තිය ඇති කල්හි ඥානසම්ප්‍රයුක්ත සිත්වල කවර හේතු අටක ප්‍රත්‍යයෙන් උප්පත්තිය වේද' යන්න වදාරන ලදී. එයින් පැහැදිලි වන්නේ ඥානවිප්‍රයුක්ත කර්මයකින් ඥානසම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති නොවන බවයි. එසේ නොවේ නම් 'හේතු හතක ප්‍රත්‍යයෙන් උප්පත්තිය වේ' යන්න ද කිව යුතුව තිබුණි. එය මෙසේ විස්තර වේ: ඥානසම්ප්‍රයුක්ත උප්පත්තියක දී කුසල් කර්මයේ ජවන අවස්ථාවේ කුසල් හේතු තුනක් එම අවස්ථාවේ උපන් චේතනාවට සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. එබැවින් 'කුසලමූල ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයෝ වෙති' යයි කියනු ලැබේ. නිකන්ති (තෘෂ්ණාවෙන් ඇලෙන) අවස්ථාවේ අකුසල් හේතු දෙකක් එම චේතනාවට සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. එබැවින් 'අකුසලමූල ප්‍රත්‍යයෙන් සංස්කාරයෝ වෙති' යයි කියනු ලැබේ. ප්‍රතිසන්ධි අවස්ථාවේ අබ්‍යාකෘත හේතු තුනක් සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාරී වේ. එබැවින් 'නාමරූප ප්‍රත්‍යයෙන් විඤ්ඤාණය ද, විඤ්ඤාණ ප්‍රත්‍යයෙන් නාමරූපය ද වේ' යයි ඥානසම්ප්‍රයුක්ත උප්පත්තිය පිළිබඳව පිළිතුරු දෙන ලදී.

ဧဝံ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တတော ဉာဏသမ္ပယုတ္တုပပတ္တိယာ စ ဝိဇ္ဇမာနာယ ‘‘ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ ကတမေသံ သတ္တန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတိ? ကုသလဿ ကမ္မဿ ဇဝနက္ခဏေ ဒွေ ဟေတူ ကုသလာ’’တိ ဝတွာ အညတ္ထ စ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ သက္ကာ ဝိဿဇ္ဇနံ ကာတုန္တိ. ယထာ [Pg.129] ပန ‘‘ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ သတ္တန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ’’တိ အဝစနတော ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တတော ဉာဏသမ္ပယုတ္တာ ပဋိသန္ဓိ န ဟောတိ, ဧဝံ ‘‘ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တေ ဆန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတိ’’စ္စေဝ (ပဋိ. မ. ၁.၂၃၃) ဝတွာ ‘‘သတ္တန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ’’တိ အဝစနတော ဉာဏသမ္ပယုတ္တတော ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာပိ ပဋိသန္ဓိ န ဟောတီတိ အာပန္နံ. ဧတ္ထာပိ ဟိ န န သက္ကာ ကမ္မနိကန္တိက္ခဏေသု တယော စ ဒွေ စ ဟေတူ ယောဇေတွာ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဒွေ ယောဇေတုန္တိ. ဣမဿ ပန ထေရဿ အယမဓိပ္ပာယော သိယာ ‘‘ကမ္မသရိက္ခကဝိပါကဒဿနဝသေန ဣဓ ပါဌော သာဝသေသော ကထိတော’’တိ. ‘‘ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ အဋ္ဌန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ’’တိ ဧတ္ထာပိ ပါဌဿ သာဝသေသတာပတ္တီတိ စေ? န, ဒုဗ္ဗလဿ ဒုဟေတုကကမ္မဿ ဉာဏသမ္ပယုတ္တဝိပါကဒါနေ အသမတ္ထတ္တာ. တိဟေတုကဿ ပန အဟေတုကဝိပစ္စနေ ဝိယ ဒုဟေတုကဝိပစ္စနေပိ နတ္ထိ သမတ္ထတာဝိဃာတောတိ. အာရမ္မဏေန ဝေဒနာ ပရိဝတ္တေတဗ္ဗာတိ သန္တီရဏတဒါရမ္မဏေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဝိဘာဂဂ္ဂဟဏသမတ္ထတာဘာဝတော ဟိ စက္ခုဝိညာဏာဒီနိ ဣဋ္ဌဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေသု ဥပေက္ခာသဟဂတာနေဝ ဟောန္တိ, ကာယဝိညာဏဉ္စ သုခသဟဂတမေဝ ပဋိဃဋ္ဋနာဝိသေသေနာတိ.

මෙසේ ඥානවිප්‍රයුක්ත කර්මයෙන් ඥානසම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රතිසන්ධියක් ලැබෙන්නේ නම්, 'ගති සම්පත්තියේ දී ඥානසම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රතිසන්ධිය කවර හේතු හතක ප්‍රත්‍යයෙන් වේද, කුසල් කර්මයේ ජවන අවස්ථාවේ කුසල් හේතු දෙකකි' යනාදී වශයෙන් වදාරා සෙසු අවස්ථාවල ද පෙර පරිදිම පිළිතුරු දීමට හැකියාව තිබුණි. ඥානසම්ප්‍රයුක්ත අවස්ථාවේ හේතු හතක් ගැන සඳහන් නොකළ බැවින් ඥානවිප්‍රයුක්ත කර්මයෙන් ඥානසම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති නොවේ. එසේම 'ගති සම්පත්තියේ දී ඥානවිප්‍රයුක්ත සිත්හි හේතු හයක ප්‍රත්‍යයෙන් උප්පත්තිය වේ' යයි වදාරා ඇති බැවින්, හේතු හතක් ගැන නොකී නිසා ඥානසම්ප්‍රයුක්ත කර්මයෙන් ඥානවිප්‍රයුක්ත ප්‍රතිසන්ධියක් ද ඇති නොවන බවට කරුණු යෙදී ඇත. මෙහිදී ද කර්මය හා නිකන්ති අවස්ථාවල හේතු තුනක් හා දෙකක් යොදා ප්‍රතිසන්ධි අවස්ථාවේ හේතු දෙකක් යෙදීමට නොහැකි බවක් නැත (එය කළ හැකිය). එහෙත් මෙම ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ අදහස වන්නට ඇත්තේ කර්මයට සමාන විපාක දැක්වීම් වශයෙන් මෙහි අසම්පූර්ණ පාඨයක් දේශනා කරන ලද බවයි. 'ඥානසම්ප්‍රයුක්ත අවස්ථාවේ හේතු අටක ප්‍රත්‍යයෙන්' යන මෙහි ද පාඨය අසම්පූර්ණ වීමේ දෝෂයක් වන්නේදැයි ඇසුවහොත්, නැතැයි කියමු. මන්ද යත් දුබල ද්විහේතුක කර්මයකට ඥානසම්ප්‍රයුක්ත විපාකයක් දීමට ශක්තියක් නොමැති බැවිනි. එහෙත් තිහේතුක කර්මයකට අහේතුක විපාකයක් දිය හැකි සේම ද්විහේතුක විපාකයක් දීමේ ශක්තියට බාධාවක් නැත. 'අරමුණ අනුව වේදනාව වෙනස් කළ යුතුය' යන්න වදාරන ලද්දේ සන්තීරණ හා තදාරම්මණ සිත් පිළිබඳවය. මන්ද යත් වෙන්කර හඳුනාගැනීමේ ශක්තියක් නොමැති බැවින් චක්ඛු විඤ්ඤාණය ආදිය ඉෂ්ට, ඉෂ්ට-මධ්‍යස්ථ අරමුණුවල දී උපේක්ෂා සහගතම වේ. කාය විඤ්ඤාණය පමණක් ස්පර්ශයේ විශේෂත්වය නිසා සුඛ සහගතම වන බව දත යුතුය.

ဝိသေသဝတာ ကာလေန တဒါရမ္မဏပစ္စယသဗ္ဗဇဝနဝတာ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိံ ဒဿေတုံ ‘‘သံဝရာသံဝရေ…ပေ… ဥပဂတဿာ’’တိ ဝုတ္တံ အညကာလေ ပဉ္စဝိညာဏာဒိပရိပုဏ္ဏဝိပါကပ္ပဝတ္တိအဘာဝါ. ကက္ကဋက…ပေ… ဘဝင်္ဂေါတရဏန္တိ ဧတေန ဣဒံ ဒဿေတိ – ကေဒါရေ ပူရေတွာ နဒီပဝေသနမဂ္ဂဘူတံ မာတိကံ အပ္ပဝိသိတွာ ကက္ကဋကမဂ္ဂါဒိနာ အမဂ္ဂေန နဒီဩတရဏံ ဝိယ စိတ္တဿ ဇဝိတွာ ဘဝင်္ဂပ္ပဝေသနမဂ္ဂဘူတေ တဒါရမ္မဏေ အနုပ္ပန္နေ မဂ္ဂေန ဝိနာ ဘဝင်္ဂေါတရဏန္တိ.

විශේෂ වූ කාලයෙහි තදාරම්මණ ප්‍රත්‍ය සහිත සියලු ජවනයන්ගෙන් යුත් විපාකයන්ගේ පැවැත්ම දැක්වීමට 'සංවර අසංවර... උපගතස්ස' යනාදිය වදාරන ලදී. සෙසු කාලයන්හි පඤ්චවිඤ්ඤාණාදී සම්පූර්ණ විපාකයන්ගේ පැවැත්මක් නොමැති බැවිනි. 'කක්කටක (කකුළුවා)... භවංගෝතරණ' යන්නෙන් මෙය දක්වයි: කුඹුරක් පුරවා ගංගාවට පිවිසෙන මාවත වූ ඇළ මාර්ගයෙන් නොගොස් කකුළුවා යන මාවත වැනි අතුරු මාවතකින් ගඟට බසින්නාක් මෙන්, සිත ජවනය කොට භවාංගයට පිවිසෙන මාවත බඳු වූ තදාරම්මණය උපදින්නේ නැතිව මාවතෙන් තොරව භවාංගයට බැසීම භවංගෝතරණය නම් වේ.

ဧတေသု တီသု မောဃဝါရေသု ဒုတိယော ဥပပရိက္ခိတွာ ဂဟေတဗ္ဗော. ယဒိ ဟိ အနုလောမေ ဝေဒနာတ္တိကေ ပဋိစ္စဝါရာဒီသု ‘‘အာသေဝနပစ္စယာ န မဂ္ဂေ ဒွေ’’တိ ‘‘န မဂ္ဂပစ္စယာ အာသေဝနေ ဒွေ’’တိ စ ဝုတ္တံ သိယာ, သောပိ မောဃဝါရော လဗ္ဘေယျ. ယဒိ ပန ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနမ္ပိ အာသေဝနပစ္စယော သိယာ, ကုသလာကုသလာနမ္ပိ သိယာ. န ဟိ အာသေဝနပစ္စယံ လဒ္ဓုံ ယုတ္တဿ အာသေဝနပစ္စယဘာဝီ ဓမ္မော အာသေဝနပစ္စယောတိ အဝုတ္တော အတ္ထိ. ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဿ ပန ကုသလာကုသလာနံ အာသေဝနပစ္စယဘာဝေါ အဝုတ္တော. ‘‘ကုသလံ [Pg.130] ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာသေဝနပစ္စယာ. အကုသလံ ဓမ္မံ…ပေ… နာသေဝနပစ္စယာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၉၃) ဝစနတော ပဋိက္ခိတ္တောဝ. အထာပိ သိယာ ‘‘အသမာနဝေဒနာနံ ဝသေန ဧဝံ ဝုတ္တ’’န္တိ, ဧဝမပိ ယထာ ‘‘အာဝဇ္ဇနာ ကုသလာနံ ခန္ဓာနံ အကုသလာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၁၇) ဝုတ္တံ, ဧဝံ ‘‘အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယောတိ’’ပိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ဇာတိဘေဒါ န ဝုတ္တန္တိ စေ? ဘူမိဘိန္နဿ ကာမာဝစရဿ ရူပါဝစရာဒီနံ အာသေဝနပစ္စယဘာဝေါ ဝိယ ဇာတိဘိန္နဿပိ ဘဝေယျာတိ ဝတ္တဗ္ဗော ဧဝ သိယာ. အဘိန္နဇာတိကဿ စ ဝသေန ယထာ ‘‘အာဝဇ္ဇနာ သဟေတုကာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ ‘‘အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိပိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န တု ဝုတ္တံ. တသ္မာ ဝေဒနာတ္တိကေပိ သင်္ခိတ္တာယ ဂဏနာယ ‘‘အာသေဝနပစ္စယာ န မဂ္ဂေ ဧကံ, န မဂ္ဂပစ္စယာ အာသေဝနေ ဧက’’န္တိ ဧဝံ ဂဏနာယ နိဒ္ဓါရိယမာနာယ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဿ အာသေဝနပစ္စယတ္တဿ အဘာဝါ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရော ဒုတိယော မောဃဝါရော ဝီမံသိတဗ္ဗော.

මෙම හිස් වාර (මොඝවාර) තුන අතුරින් දෙවැන්න හොඳින් පරීක්ෂා කර බැලිය යුතුය. ඉදින් අනුලෝම වේදනා ත්‍රිකයේ පටිච්ච වාරාදියෙහි "ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් මාර්ගයෙහි දෙකක් නොවේ" යනුවෙන් හෝ "මාර්ග ප්‍රත්‍යයෙන් ආසේවනයෙහි දෙකක් නොවේ" යනුවෙන් හෝ පවසා තිබුණේ නම්, එම මොඝවාරය ද ලැබෙන්නේය. ඉදින් වොට්ඨබ්බන සිත ද ආසේවන ප්‍රත්‍යයක් වන්නේ නම්, එය කුසල් හා අකුසල් සඳහා ද විය යුතුය. මන්ද යත්, ආසේවන ප්‍රත්‍යය ලැබීමට සුදුසු වූ, ආසේවන ප්‍රත්‍යය බවට පත්වන කිසිදු ධර්මයක් ආසේවන ප්‍රත්‍යය නොවේ යැයි වදාරා නොමැති බැවිනි. නමුත් වොට්ඨබ්බනය කුසල් හා අකුසල් සඳහා ආසේවන ප්‍රත්‍යයක් ලෙස දක්වා නැත. "කුසල් ධර්මයක් නිසා ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් තොරව කුසල් ධර්මයක් උපදී, අකුසල් ධර්මයක්..." යන පට්ඨාන පාලි පාඨයට අනුව එය ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. එක්කෝ, "අසමාන වේදනාවන්ගේ වශයෙන් මෙසේ වදාරන ලද්දේය" යැයි සිතන්නේ නම්, එවිට ද "ආවජ්ජනය කුසල් ස්කන්ධයන්ට හා අකුසල් ස්කන්ධයන්ට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ" යනුවෙන් වදාළාක් මෙන්, "ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ" යනුවෙන් ද පැවසිය යුතුව තිබුණි. ජාති භේදය නිසා එසේ නොපවසන ලද්දේ යැයි පවසන්නේ නම්? භූමි වශයෙන් වෙනස් වූ කාමාවචර ධර්මයන් රූපාවචරාදියට ආසේවන ප්‍රත්‍යයක් වන්නා සේ ජාති වශයෙන් වෙනස් වුව ද ආසේවන ප්‍රත්‍යය විය යුතු යැයි පැවසිය යුතුම වේ. ජාති භේදයක් නොමැති විට ද, "ආවජ්ජනය සහේතුක ස්කන්ධයන්ට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ" යනුවෙන් වදාළාක් මෙන්, "ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ" යනුවෙන් ද පැවසිය යුතු වුවත් එසේ පවසා නැත. එබැවින් වේදනා ත්‍රිකයෙහි ද සංක්ෂිප්ත ගණනය කිරීමේදී "ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් මාර්ගයෙහි එකකි, මාර්ග ප්‍රත්‍යයෙන් ආසේවනයෙහි එකකි" යනුවෙන් ගණනය කර දක්වන කල්හි, වොට්ඨබ්බනය ආසේවන ප්‍රත්‍යයක් නොවන බැවින් ඉහත සඳහන් කළ දෙවන මොඝවාරය පිළිබඳව විමසා බැලිය යුතුය.

ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ပန ဝီထိဝိပါကသန္တတိယာ အာဝဋ္ဋနတော အာဝဇ္ဇနာ, တတော ဝိသဒိသဿ ဇဝနဿ ကရဏတော မနသိကာရော စ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ပဋ္ဌာနေ ‘‘ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ကုသလာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိ န ဝုတ္တံ, ‘‘အာဝဇ္ဇနာ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. တသ္မာ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနတော စတုန္နံ ဝါ ပဉ္စန္နံ ဝါ ဇဝနာနံ အာရမ္မဏပုရေဇာတံ ဘဝိတုံ အသက္ကောန္တံ ရူပါဒိအာဝဇ္ဇနာဒီနံ ပစ္စယော ဘဝိတုံ န သက္ကောတိ, အယမေတဿ သဘာဝေါတိ ဇဝနာပါရိပူရိယာ ဒုတိယော မောဃဝါရော ဒဿေတုံ ယုတ္တော သိယာ, အယမ္ပိ အဋ္ဌကထာယံ အနာဂတတ္တာ သုဋ္ဌု ဝိစာရေတဗ္ဗော. ဘဝင်္ဂဿ ဇဝနာနုဗန္ဓနဘူတတ္တာ ‘‘တဒါရမ္မဏံ ဘဝင်္ဂ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပဋ္ဌာနေ (ပဋ္ဌာ. ၃.၁.၁၀၂) စ ဝုတ္တံ ‘‘သဟေတုကံ ဘဝင်္ဂံ အဟေတုကဿ ဘဝင်္ဂဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ, ‘‘အဟေတုကံ ဘဝင်္ဂံ သဟေတုကဿ ဘဝင်္ဂဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ စ. ကုသလာကုသလာနံ သုခဒုက္ခဝိပါကမတ္တော ဝိပါကော န ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာနံ ဝိဘာဂံ ကရောတိ, ဇဝနံ ပန ရဇ္ဇနဝိရဇ္ဇနာဒိဝသေန ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိဘာဂံ ကရောတီတိ ‘‘အာရမ္မဏရသံ ဇဝနမေဝ အနုဘဝတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

වොට්ඨබ්බනය වනාහි වීථි විපාක පරම්පරාව ආවර්ජනය කරන (හරවන) බැවින් 'ආවජ්ජනා' නම් වේ. එයින් පසුව ඊට අසමාන වූ ජවනයක් ඇති කරන බැවින් 'මනසිකාරය' ලෙස ද හැඳින්වේ. මෙසේ සලකා පට්ඨානයෙහි "වොට්ඨබ්බනය කුසල ස්කන්ධයන්ට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ" යනාදී වශයෙන් වදාරා නැති අතර, "ආවජ්ජනා" යනුවෙන් ම වදාරා ඇත. එබැවින් වොට්ඨබ්බනයෙන් පසුව සතරක් හෝ පසක් වරක් උපදින ජවනයන්ට අරමුණු පුරේජාත වීමට නොහැකි වූ රූපාදී අරමුණ, ආවජ්ජනාදීන්ට ප්‍රත්‍යය වීමට සමර්ථ නොවේ. මෙය මෙහි ස්වභාවය බැවින් ජවනය සම්පූර්ණ නොවීම (ජවන හතක් නොවීම) නිසා දෙවන මොඝවාරය දැක්වීම උචිත වේ. මෙය ද අටුවාවෙහි සඳහන් වී නොමැති බැවින් මැනවින් විමසා බැලිය යුතුය. භවංගය ජවනය අනුගමනය කරන බැවින් "තදාරම්මණය භවංගය" යැයි පවසන ලදී. පට්ඨානයෙහි ද "සහේතුක භවංගය අහේතුක භවංගයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ" කියා ද "අහේතුක භවංගය සහේතුක භවංගයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ" කියා ද වදාරා ඇත. කුසල් හා අකුසල්වල සැප දුක් විපාක මාත්‍රයක් පමණක් වූ විපාකය ඉෂ්ට හෝ අනිෂ්ට වශයෙන් අරමුණු වෙන් කර හඳුනා ගැනීමක් නොකරයි. ජවනය වනාහි ඇලීම, නොඇලීම ආදී වශයෙන් ඉෂ්ට අනිෂ්ට විභාගය කරන බැවින් "ජවනය ම අරමුණෙහි රසය අනුභව කරයි" යනුවෙන් වදාරන ලදී.

အဝိဇ္ဇမာနေ ကာရကေ ကထံ အာဝဇ္ဇနာဒိဘာဝေန ပဝတ္တိ ဟောတီတိ တံ ဒဿေတုံ ပဉ္စဝိဓံ နိယာမံ နာမ ဂဏှိံသု. နိယာမော စ ဓမ္မာနံ သဘာဝကိစ္စပစ္စယဘာဝဝိသေသောဝ. တံတံသဒိသဖလဒါနန္တိ တဿ တဿ အတ္တနော အနုရူပဖလဿ [Pg.131] ဒါနံ. သဒိသဝိပါကဒါနန္တိ စ အနုရူပဝိပါကဒါနန္တိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝတ္ထုန္တိ ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော ဧကဂါထာဝတ္ထုဘာဝေန ကတော. ဇဂတိပ္ပဒေသောတိ ယထာဝုတ္တတော အညောပိ လောကပ္ပဒေသော. ကာလဂတိဥပဓိပယောဂပဋိဗာဠှဉှိ ပါပံ န ဝိပစ္စေယျ, န ပဒေသပဋိဗာဠှန္တိ. သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနပဋိသန္ဓိယာဒိဓမ္မာနံ နိယာမော ဒသသဟဿိကမ္ပနပစ္စယဘာဝေါ ဓမ္မနိယာမော. အယံ ဣဓ အဓိပ္ပေတောတိ ဧတေန နိယာမဝသေန အာဝဇ္ဇနာဒိဘာဝေါ, န ကာရကဝသေနာတိ ဧတမတ္ထံ ဒဿေတိ.

නිර්මාණකරුවෙකු (කර්තෘ කෙනෙකු) නොමැති කල්හි කෙසේ නම් ආවජ්ජනාදී වශයෙන් ධර්මයන්ගේ පැවැත්මක් සිදු වේ ද යන්න දැක්වීම සඳහා (පැරණි ආචාර්යවරු) පස්වැදෑරුම් නියාම ධර්මයන් පිළිගත්හ. නියාමය යනු ධර්මයන්ගේ ස්වභාව කෘත්‍යය හා ප්‍රත්‍යය භාවයේ ඇති සුවිශේෂී ශක්තියම වේ. ඒ ඒ ධර්මයන්ට සදෘශ ඵල ලබා දීම යනු තම තමාට අනුරූප ඵල ලබා දීමයි. 'සදෘශ විපාක දානය' යනු ද අනුරූප විපාක ලබා දීම යන අර්ථයයි. 'ඉදං වත්ථුං' (මෙම කරුණ) යැයි ඒක වචනයෙන් හැඳින්වීම කරන ලද්දේ එය එක් ගාථාවක කරුණක් වූ බැවිනි. 'ජගතිප්පදේසෝ' යනු ඉහත කී කරුණු තුනට අමතර වූ වෙනත් ලෝක ප්‍රදේශයයි. කාලය, ගතිය, උපධිය හා ප්‍රයෝගය විසින් වළක්වන ලද පාපය විපාක නොදෙන්නේ වුව ද, ස්ථානය (ප්‍රදේශය) විසින් පමණක් එය වළක්වනු නොලැබේ යන කරුණ මෙයින් අදහස් වේ. සර්වඥතා ඥානයට ආසන්න හේතු වූ ප්‍රතිසන්ධි ආදී ධර්මයන්ගේ නියාමය හා දසදහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා වීමේ ප්‍රත්‍යය භාවය 'ධර්ම නියාමය' නම් වේ. මෙහිදී අදහස් කරන ලද්දේ මෙයයි. මෙකී නියාම ධර්මයන්ගේ බලයෙන් ආවජ්ජනාදී භාවය සිදු වන අතර එය කිසියම් නිර්මාණකරුවෙකුගේ බලයෙන් සිදු වන්නක් නොවන බව මෙම අර්ථයෙන් පැහැදිලි කෙරේ.

ဣမသ္မိံ ဌာနေတိ သောဠသဝိပါကကထာဌာနေ. ဒွါဒသဟိ ဝါဟေတဗ္ဗာ နာဠိယန္တောပမာ န ဒွါဒသန္နံ စိတ္တာနံ ဧကသ္မိံ ဒွါရေ ဧကာရမ္မဏေ သဟ ကိစ္စကရဏဝသေန ဝုတ္တာ, အထ ခေါ ဒွါဒသန္နံ ဧကသ္မိံ ဒွါရေ သကိစ္စကရဏမတ္တဝသေန. အဟေတုကပဋိသန္ဓိဇနကသဒိသဇဝနာနန္တရံ အဟေတုကတဒါရမ္မဏံ ဒဿေန္တော ‘‘စတုန္နံ ပန ဒုဟေတုကကုသလစိတ္တာနံ အညတရဇဝနဿ…ပေ… ပတိဋ္ဌာတီ’’တိ အာဟ. အဟေတုကပဋိသန္ဓိကဿ ပန တိဟေတုကဇဝနေ ဇဝိတေ ပဋိသန္ဓိဒါယကေန ကမ္မေန အဟေတုကဿ တဒါရမ္မဏဿ နိဗ္ဗတ္တိ န ပဋိသေဓိတာ. ဧဝံ ဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိကဿပိ တိဟေတုကာနန္တရံ ဒုဟေတုကတဒါရမ္မဏံ အပ္ပဋိသိဒ္ဓံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပရိပုဏ္ဏဝိပါကဿ စ ပဋိသန္ဓိဇနကကမ္မဿ ဝသေနာယံ ဝိပါကဝိဘာဝနာ တဿာ မုခနိဒဿနမတ္တမေဝါတိ ပဝတ္တိဝိပါကဿ စ ဧကဿ တိဟေတုကာဒိကမ္မဿ သောဠသဝိပါကစိတ္တာဒီနိ ဝုတ္တနယေန ယောဇေတဗ္ဗာနိ. တသ္မာ ယေန ကေနစိ ကမ္မုနာ ဧကေန အနေကံ တဒါရမ္မဏံ ပဝတ္တမာနံ ကမ္မဝိသေသာဘာဝါ ယေသံ တံ အနုဗန္ဓဘူတံ, တေသံ ဇဝနသင်္ခါတာနံ ပစ္စယာနံ ဝိသေသေန ဝိသိဋ္ဌံ ဟောတီတိ ဇဝနေနာယံ တဒါရမ္မဏနိယာမော ဝုတ္တော, န နာနာကမ္မုနာ နိဗ္ဗတ္တမာနဿ ဝသေန. ဧဝဉ္စ ကတွာ ပဋ္ဌာနေ (ပဋ္ဌာ. ၃.၁.၉၈) ‘‘သဟေတုကေ ခန္ဓေ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဝိပဿတိ. ကုသလာကုသလေ နိရုဒ္ဓေ အဟေတုကော ဝိပါကော တဒါရမ္မဏတာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဉာဏာနန္တရံ အဟေတုကတဒါရမ္မဏံ, ‘‘ကုသလာကုသလေ နိရုဒ္ဓေ သဟေတုကော ဝိပါကော တဒါရမ္မဏတာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ အကုသလာနန္တရဉ္စ သဟေတုကတဒါရမ္မဏံ ဝုတ္တံ, န စ ‘‘တံ ဧတေန ထေရေန အဒဿိတ’’န္တိ ကတွာ တဿ ပဋိသေဓော ကတော ဟောတီတိ.

'ඉමස්මිං ඨානේ' යනු සොළස විපාක (විපාක සිත් 16) පිළිබඳ කථාව පවතින ස්ථානයෙහි ය. පුරුෂයන් දොළොස් දෙනෙකු විසින් ක්‍රියා කරවිය යුතු උක් යන්ත්‍රයේ උපමාව වදාරන ලද්දේ එක් ද්වාරයක එක් අරමුණක සිත් දොළොසක් එකවර කෘත්‍යය සිදු කරන අර්ථයෙන් නොව, එක් ද්වාරයක සිත් දොළොස තම තමාගේ කෘත්‍යය මාත්‍රය සිදු කිරීමේ අර්ථයෙනි. අහේතුක ප්‍රතිසන්ධිය ඇති කරන කර්මයට සමාන ජවනයකට පසුව අහේතුක තදාරම්මණය දක්වමින් "ද්විහේතුක කුසල් සිත් සතරින් යම් කිසි ජවනයක... පිහිටයි" යැයි සංග්‍රහකරු පැවසීය. කෙසේ වුව ද, අහේතුක ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති පුද්ගලයෙකුට තිහේතුක ජවනයක් ඇති වූ කල්හි, ප්‍රතිසන්ධි දායක කර්මය නිසා අහේතුක තදාරම්මණයක් ඉපදීම වළක්වා නැත. එමෙන්ම ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති පුද්ගලයෙකුට තිහේතුක ජවනයකට පසුව ද්විහේතුක තදාරම්මණයක් ඉපදීම ද තහනම් නොවන බව දත යුතුය. පරිපූර්ණ විපාක ඇති කරන ප්‍රතිසන්ධි ජනක කර්මයේ වශයෙන් කෙරෙන මෙම විපාක විභාගය, තදාරම්මණය ඉපදීමේ එක් ක්‍රමයක් පෙන්වා දීමක් පමණි. එබැවින් ප්‍රවෘත්ති විපාක දෙන එක් තිහේතුකාදී කර්මයක සොළස විපාක සිත් ආදිය ද වදාළ ක්‍රමයට යෙදිය යුතුය. එබැවින් යම් කිසි එක් කර්මයකින් නොයෙක් තදාරම්මණ උපදින කල්හි, කර්මයේ විශේෂයක් නොමැති බැවින්, ඒ තදාරම්මණය යම් ජවනයන් අනුගමනය කරන්නේ ද, ජවන නමින් හැඳින්වෙන එම ප්‍රත්‍යයන්ගේ විශේෂයෙන් ම එය සුවිශේෂී වේ. එබැවින් අටුවාවෙහි මෙම තදාරම්මණ නියාමය ජවනය මගින් පවසන ලද්දේ මිස, විවිධ කර්මයන්ගෙන් උපදින්නා වූ තදාරම්මණ වශයෙන් නොවේ. මෙසේ සලකා පට්ඨානයෙහි "සහේතුක ස්කන්ධයන් අනිත්‍ය වශයෙන්, දුක් වශයෙන්, අනාත්ම වශයෙන් විදර්ශනා කරයි. කුසල් අකුසල් නිරුද්ධ වූ කල්හි අහේතුක විපාකය තදාරම්මණ වශයෙන් උපදී" යනුවෙන් විදර්ශනා ඥානයට පසුව අහේතුක තදාරම්මණය ද, "කුසල් අකුසල් නිරුද්ධ වූ කල්හි සහේතුක විපාකය තදාරම්මණ වශයෙන් උපදී" යනුවෙන් අකුසලයට පසුව සහේතුක තදාරම්මණය ද වදාරන ලදී. මෙය චූළනාග ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් නොදක්වන ලද්දක් වුව ද, එය ප්‍රතික්ෂේප කළා නොවන බව මෙසේ තේරුම් ගත යුතුය.

ယံ [Pg.132] ပန ဇဝနေန…ပေ… တံ ကုသလံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဣဒံ ကုသလဿ ဝိယ အကုသလဿ သဒိသော ဝိပါကော နတ္ထီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. သသင်္ခါရိကာသင်္ခါရိကနိယမနံ ပန သန္ဓာယ တသ္မိံ ဝုတ္တေ အကုသလေပိ န တံ န ယုဇ္ဇတီတိ. အဋ္ဌာနမေတန္တိ ဣဒံ နိယမိတာဒိဝသေန ယောနိသော အယောနိသော ဝါ အာဝဋ္ဋိတေ အယောနိသော ယောနိသော ဝါ ဝဝတ္ထာပနဿ အဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

ජවනයෙන් යමක්... යනාදී වශයෙන් වදාළේ කුසල ජවනය අරභයා ය. එය වදාරන ලද්දේ කුසලයට මෙන් අකුසලයට සමාන විපාකයක් නැති බව සලකා ය. සසංඛාරික අසංඛාරික නියමය පිළිබඳව සැලකීමේදී අකුසලයෙහි ද එය ගැළපෙන්නේමය. 'මෙය කරුණක් නොවේ' යන්න වදාරන ලද්දේ, යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් හෝ අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් භවංගය වැලකුණු පසු, නියමිත පටිපාටියෙන් තොරව අයෝනිසෝ හෝ යෝනිසෝ වොට්ඨබ්බනයක් ඇති නොවන බව හඟවනු පිණිසය.

ပဋိသိဒ္ဓန္တိ အဝစနမေဝ ပဋိသေဓောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ကာမတဏှာနိဗ္ဗတ္တေန ကမ္မုနာ မဟဂ္ဂတလောကုတ္တရာနုဘဝနဝိပါကော န ဟောတီတိ တတ္ထ တဒါရမ္မဏာဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာပါထဂတေ ဝိသယေ တန္နိန္နံ ဘဝင်္ဂံ အာဝဇ္ဇနံ ဥပ္ပာဒေတီတိ အာဝဇ္ဇနံ ဝိသယေ နိန္နတ္တာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဘဝင်္ဂံ ပန သဗ္ဗဒါ သဝိသယေ နိန္နမေဝါတိ ဝိသယန္တရဝိညာဏဿ ပစ္စယော ဟုတွာပိ တဒဘာဝါ ဝိနာ အာဝဇ္ဇနေန သဝိသယေ နိန္နတ္တာဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. စိဏ္ဏတ္တာတိ အာဝဇ္ဇနေန ဝိနာ ဗဟုလံ ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗတ္တာ. သမုဒါစာရတ္တာတိ အာပါထဂတေ ဝိသယေ ပဋိသန္ဓိဝိသယေ စ ဗဟုလံ ဥပ္ပာဒိတပုဗ္ဗတ္တာ. စိဏ္ဏတ္တာတိ ဝါ ပုဂ္ဂလေန အာသေဝိတဘာဝေါ ဝုတ္တော. သမုဒါစာရတ္တာတိ သယံ ဗဟုလံ ပဝတ္တဘာဝေါ. နိရောဓဿ အနန္တရပစ္စယံ နေဝသညာနာသညာယတနန္တိ ဣဒံ တဒနန္တရမေဝ နိရောဓဖုသနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န အရူပက္ခန္ဓာနံ ဝိယ နိရောဓဿ အနန္တရပစ္စယဘာဝံ. နေဝသညာနာသညာယတနံ ပန ကိဉ္စိ ပရိကမ္မေန ဝိနာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ နတ္ထိ. ပရိကမ္မာဝဇ္ဇနမေဝ တဿ အာဝဇ္ဇနန္တိ အညဿ ဝိယ ဧတဿပိ သာဝဇ္ဇနတာယ ဘဝိတဗ္ဗံ.

ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදි යන්නෙන් වදාරා නොමැති වීමම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් ලෙස සලකා වදාරන ලදී. කාම තණ්හාවෙන් උපන් කර්මයෙන් මහග්ගත හෝ ලෝකෝත්තර අරමුණු අනුභව කරන විපාකයක් ඇති නොවන බැවින්, එහි තදාරම්මණයක් නොවන බව දත යුතුය. අරමුණකට යොමු වූ විට ඒ දෙසට නැඹුරු වූ භවංගය ආවජ්ජනය උපදවයි. එබැවින් ආවජ්ජනය අරමුණෙහි නැඹුරු වූ ස්වභාවයෙන් උපදියි. භවංගය වූ කලී සෑම විටම තමාගේ අරමුණෙහි නැඹුරු වූයේම වේ. එබැවින් අන්‍ය අරමුණක් ඇති විඤ්ඤාණයකට ප්‍රත්‍යය වුවද, ආවජ්ජනයක් නැති විට භවංගය තමාගේම අරමුණෙහි නැඹුරු වූ ස්වභාවයෙන් උපදියි. 'චිණ්ණත්තා' යනු ආවජ්ජනයෙන් තොරව බොහෝ වර උපන් බැවිනි. 'සමුදාචාරත්තා' යනු හමුවට පැමිණි අරමුණෙහි හෝ ප්‍රතිසන්ධි අරමුණෙහි බොහෝ වර උපදවන ලද බැවිනි. නැතහොත් 'චිණ්ණත්තා' යන්නෙන් පුද්ගලයා විසින් සේවනය කරන ලද බව ද, 'සමුදාචාරත්තා' යන්නෙන් තමාම බොහෝ සේ පැවති බව ද කියවේ. 'නිරෝධයට අනන්තර ප්‍රත්‍යය නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයයි' යන්න වදාළේ නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගිටි සැනින් එය ස්පර්ශ කිරීම අරභයා ය. එය අරූපී ස්කන්ධයන්ට මෙන් නිරෝධයට අනන්තර ප්‍රත්‍යය බවක් හඟවනු පිණිස නොවේ. යම් පරිකර්ම ජවනයක් නැතිව නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සිතක් උපදින්නේ නැත. පරිකර්මයේ ආවජ්ජනයම එහි ද ආවජ්ජනය වේ. එබැවින් අන්‍ය ධ්‍යානයන්ට මෙන් මෙයට ද ආවජ්ජනයක් තිබිය යුතුමය.

အယံ ပနေတ္ထာဓိပ္ပာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – နေဝသညာနာသညာယတနဿ န နိရောဓဿ အနန္တရပစ္စယဘာဝေ နိန္နာဒိတာ အညတ္ထ ဒိဋ္ဌာ အတဒတ္ထပရိကမ္မဘာဝေ စ ဥပ္ပတ္တိယာ, အထ စ တံ တဿ အနန္တရပစ္စယော ဟောတိ, တထာ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ယထာဝုတ္တာ မနောဝိညာဏဓာတု အသတိပိ နိရာဝဇ္ဇနုပ္ပတ္တိယံ နိန္နာဒိဘာဝေ နိရာဝဇ္ဇနာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘အရိယမဂ္ဂစိတ္တံ မဂ္ဂါနန္တရာနိ ဖလစိတ္တာနီ’’တိ ဣဒံ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဟိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာဝဇ္ဇနာဘာဝံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ သိယာ, ဂေါတြဘုဝေါဒါနာနိ နိဒဿနာနိ သိယုံ တေဟေဝ ဧတေသံ နိရာဝဇ္ဇနတာသိဒ္ဓိတော. ဖလသမာပတ္တိကာလေ စ ‘‘ပရိတ္တာရမ္မဏံ မဟဂ္ဂတာရမ္မဏံ အနုလောမံ ဖလသမာပတ္တိယာ [Pg.133] အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝစနတော သမာနာရမ္မဏာဝဇ္ဇနရဟိတတ္တာ ‘‘မဂ္ဂါနန္တရာနိ ဖလစိတ္တာနီ’’တိ ဧဝံ ဖလသမာပတ္တိစိတ္တာနိ န ဝဇ္ဇေတဗ္ဗာနိ သိယုံ, ဂေါတြဘုဝေါဒါနာနိ ပန ယဒိပိ နိဗ္ဗာနေ စိဏ္ဏာနိ သမုဒါစာရာနိ စ န ဟောန္တိ, အာရမ္မဏန္တရေ စိဏ္ဏသမုဒါစာရာနေဝ. ဖလသမာပတ္တိစိတ္တာနိ စ မဂ္ဂဝီထိတော ဥဒ္ဓံ တဒတ္ထပရိကမ္မသဗ္ဘာဝါတိ တေသံ ဂဟဏံ န ကတံ, အနုလောမာနန္တရဉ္စ ဖလသမာပတ္တိစိတ္တံ စိဏ္ဏံ သမုဒါစာရံ, န နေဝသညာနာသညာယတနာနန္တရံ မဂ္ဂါနန္တရဿ ဝိယ တဒတ္ထပရိကမ္မာဘာဝါတိ ‘‘နိရောဓာ ဝုဋ္ဌဟန္တဿာ’’တိ တဉ္စ နိဒဿနံ. အာရမ္မဏေန ပန ဝိနာ နုပ္ပဇ္ဇတီတိ ဣဒံ ဧတဿ မဟဂ္ဂတာရမ္မဏတ္တာဘာဝါ ပုစ္ဆံ ကာရေတွာ အာရမ္မဏနိဒ္ဓါရဏတ္ထံ ဝုတ္တံ.

මෙහිලා මේ අදහස දත යුතුය - නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට පසුව ඇති වන නිරෝධ සමාපත්තියෙහි අනන්තර ප්‍රත්‍ය භාවයේදී දක්නට ලැබෙන එම ආවර්ජනා රහිත බව (නින්නාදිතාව), නිරෝධයට පූර්වභාග වූ පරිකර්ම අවස්ථාවේ හැර වෙනත් තැනක දක්නට නොලැබේ. එසේ වුවද එය (නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය) නිරෝධයට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වෙයි, එසේම එය උපදී. එලෙසින්ම ඉහත දැක්වූ මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුව ද ආවර්ජනා රහිතව ඉපදීමෙහිදී ආවර්ජනා රහිතවම උපදී. මෙය සලකා 'අරියමග්ග චිත්තය මග්ගානන්තර ඵල චිත්තයන්ට අනන්තර ප්‍රත්‍ය වේ' යැයි වදාරන ලදී. ඉදින් නිර්වාණය අරමුණු කරන ආවර්ජනාවක නොමැති බව සලකා මෙය පවසන ලද්දේ නම්, ගෝත්‍රභූ සහ වෝදාන සිත ද මේ සඳහා නිදසුන් විය යුතුය. මන්ද යත් ඒ මගින්ම මේවායේ ආවර්ජනා රහිත බව සිද්ධ වන බැවිනි. ඵලසමාපත්ති කාලයෙහි ද 'පරිත්තාරම්මණ වූ හෝ මහග්ගතාරම්මණ වූ අනුලෝම සිත ඵලසමාපත්තියට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යන වචනයට අනුව, සමාන අරමුණු ඇති ආවර්ජනාවන්ගෙන් රහිත බැවින් 'මග්ගානන්තර ඵල චිත්තයන්' ලෙස ඵලසමාපත්ති චිත්තයන් බැහැර නොකළ යුතුය. ගෝත්‍රභූ සහ වෝදාන සිත් නිර්වාණයෙහි පුරුදු පුහුණු වූ ඒවා නොවන අතර ඒවායේ අරමුණ අන්‍ය දෙයකි. ඵලසමාපත්ති සිත් වූ කලී මාර්ග වීථියට පසුව ඒ සඳහා වූ පරිකර්මයන් පවතින බැවින් ඒවා මෙහිලා ගනු නොලැබීය. අනුලෝමයට අනන්තරව ඇති වන ඵලසමාපත්ති සිත පුරුදු පුහුණු වූවකි, නමුත් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට පසුව ඇති වන ඵල සිත මාර්ගයට අනන්තරව ඇති වන්නාක් මෙන් ඒ සඳහා වූ පරිකර්ම රහිත බැවින් 'නිරෝධයෙන් නැගී සිටින්නාහට' යන නිදසුන දක්වන ලදී. අරමුණක් නොමැතිව සිත නූපදින බැවින්, මෙයට මහග්ගත අරමුණක් නොමැති නිසා ප්‍රශ්න කරවා අරමුණ තීරණය කිරීම පිණිස මෙය වදාරන ලදී.

တတ္ထာတိ ဝိပါကကထာယံ. ဇစ္စန္ဓပီဌသပ္ပိဥပမာနိဒဿနံ ဝိပါကဿ နိဿယေန ဝိနာ အပ္ပဝတ္တိဒဿနတ္ထံ. ဝိသယဂ္ဂါဟောတိ ဣဒံ စက္ခာဒီနံ သဝိသယဂ္ဂဟဏေန စက္ခုဝိညာဏာဒိဝိပါကဿ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဥပနိဿယတော စက္ခာဒီနံ ဒဿနာဒိအတ္ထတော စ တဿေဝ ဝိပါကဿ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဥပနိဿယမတ္ထသော’’တိ ဝုတ္တံ. ဟဒယဝတ္ထုမေဝါတိ ယထာ ပုရိမစိတ္တာနိ ဟဒယဝတ္ထုနိဿိတာနိ စ ပသာဒဝတ္ထုအနုဂတာနိ စ အညာရမ္မဏာနိ ဟောန္တိ, န ဧဝံ ဘဝင်္ဂံ, တံ ပနေတံ ဝတ္ထာရမ္မဏန္တရရဟိတံ ကေဝလံ ဟဒယဝတ္ထုမေဝ နိဿာယ ပဝတ္တတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဟဒယရူပဝတ္ထုကန္တိ ဣဓာပိ အညဝတ္ထာနုဂတန္တိ အဓိပ္ပာယော ဝေဒိတဗ္ဗော. မက္ကဋကဿ ဟိ သုတ္တာရောဟဏံ ဝိယ ပသာဒဝတ္ထုကံ စိတ္တံ, သုတ္တေန ဂမနာဒီနိ ဝိယ တဒနုဂတာနိ သေသစိတ္တာနီတိ. သုတ္တဃဋ္ဋနမက္ကဋကစလနာနိ ဝိယ ပသာဒဃဋ္ဋနဘဝင်္ဂစလနာနိ သဟ ဟောန္တီတိ ဒီပနတော ‘‘ဧကေကံ…ပေ… အာဂစ္ဆတီ’’တိပိ ဒီပေတိ.

එහි 'තත්ථ' යනු විපාක කථාවෙහි ය. උපන් අන්ධයා සහ පිළු වූ තැනැත්තාගේ උපමාව දැක්වූයේ විපාකය ආශ්‍රයක් (නිශ්‍රයක්) නොමැතිව නොපවතින බව පෙන්වීමටය. 'විසයග්ගාහෝ' යනු චක්ඛු ආදී වස්තූන් ස්වකීය අරමුණු ගැනීමෙන් චක්ඛු විඤ්ඤාණාදී විපාකයන් පෙන්වීම සඳහා වදාරන ලදී. 'උපනිස්සයතෝ' යනු ද චක්ඛු ආදියේ දැකීම ආදී ප්‍රයෝජන නිසා එම විපාකයන් පෙන්වීම සඳහා 'උපනිස්සය මත්තසෝ' යනුවෙන් වදාරන ලදී. 'හදයවත්ථුමේවාති' යනු පෙර සිත් හෘදය වස්තුව නිශ්‍රය කරගෙන ද ප්‍රසාද රූපයන් අනුව යමින් ද අන්‍ය අරමුණු ගත්ත ද, භවංගය එසේ නොවේ; එය වස්තු හෝ අරමුණු අතර වෙනසක් නොමැතිව හෘදය වස්තුවම ඇසුරු කර පවතින බව පවසන ලදී. 'හදයරූපවත්ථුකන්ති' යන මෙහි ද අන්‍ය වස්තූන් අනුව යන බව අදහස් කරන බව දත යුතුය. මකුළුවෙකු නූල දිගේ ඉහළට යන්නාක් මෙන් ප්‍රසාද රූප වස්තු කොට ඇති සිත පවතින අතර, නූලෙන් ගමන් කරන්නාක් මෙන් සෙසු සිත් ඒ අනුව යයි. නූල සැළීමත් මකුළුවාගේ චලනයත් මෙන් ප්‍රසාද රූපයේ ගැටීමත් භවංග චලනයත් එක්වරම සිදු වන බව පෙන්වීමට 'එකෙකං...පේ... ආගච්ඡතීති' යන්නෙන් පෙන්වා දෙයි.

ဘဝင်္ဂဿ အာဝဋ္ဋိတကာလောတိ ဣဒံ ဒေါဝါရိကသဒိသာနံ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ပါဒပရိမဇ္ဇကသဒိသဿ အာဝဇ္ဇနဿ သညာဒါနသဒိသော အနန္တရပစ္စယဘာဝေါ ဧဝ ဘဝင်္ဂါဝဋ္ဋနန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဝိပါကမနောဓာတုအာဒီနံ အဒိသွာဝ သမ္ပဋိစ္ဆနာဒိကရဏံ ဂါဠှဂ္ဂဟဏမတ္တပုထုလစတုရဿဘာဝဝိဇာနနမတ္တကဟာပဏဘာဝဝိဇာနနမတ္တကမ္မောပနယနမတ္တသာမညဝသေန ဝုတ္တံ, န ဂါဠှဂ္ဂါဟကာဒီနံ ကဟာပဏဒဿနဿ အဘာဝေါ တံသမာနဘာဝေါ စ သမ္ပဋိစ္ဆနာဒီနံ အဓိပ္ပေတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

භවංගය ආවර්ජනය වූ කාලය යනු දොරටුපාලකයෙකු වැනි වූ චක්ඛු විඤ්ඤාණාදීන්ට පාද සම්බාහනය කරන්නෙකු වැනි වූ ආවර්ජනාව විසින් සන්ඥා ලබා දීමක් වැනි වූ අනන්තර ප්‍රත්‍ය භාවය ම බව සලකා පවසන ලදී. විපාක මනෝ ධාතු ආදිය අරමුණ නොදැකම සම්පටිච්ඡන ආදිය සිදු කරන්නේ, යම් දරුවෙකු කාසියක ඇති හතරැස් බව හෝ ප්‍රමාණය හෝ වටිනාකම පමණක් හඳුනාගෙන එය තම මවට භාර දෙන්නාක් මෙන් වූ පොදු ස්වභාවයකින් යුක්තව මිස, එම දරුවාට කාසිය පිළිබඳ සම්පූර්ණ දැක්මක් ඇති නිසා නොවන බවත්, සම්පටිච්ඡන ආදියේ ස්වභාවය ද එබඳුම බවත් දත යුතුය.

ပဏ္ဍရံ [Pg.134] ဧတန္တိ ပဏ္ဍရရူပဒဿနသာမညတော စက္ခုဝိညာဏမေဝ ဒဿနကိစ္စံ သာဓေတီတိ ဒီပနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝံ သောတဒွါရာဒီသုပိ ယောဇေတဗ္ဗံ သဝနာဒိဝသေန. သန္တာပနဝသေန ဂုဠသီလော ဂုဠပ္ပယောဇနော ဝါ ဂေါဠိယကော. ဥပနိဿယတောတိ န ဥပနိဿယပစ္စယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယသ္မိံ ပန အသတိ ယော န ဟောတိ, သော ဣဓ ‘‘ဥပနိဿယော’’တိ အဓိပ္ပေတော. အာလောကသန္နိဿိတန္တိ ဣဒမ္ပိ အာလောကေ သတိ သဗ္ဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န ဥပနိဿယပစ္စယတံ. မန္ဒထာမဂတံ နာမ ကိရိယစိတ္တဿ ပစ္စယဘာဝံ အနုပဂန္တွာ သယမေဝ ပဝတ္တမာနံ.

'පාණ්ඩරං ඒතං' යන මෙයින් අදහස් කරන්නේ සුදු රූපය දැකීමෙහි ඇති පොදු බව නිසා චක්ඛු විඤ්ඤාණයම දැකීමේ කාර්යය සිදු කරන බව පෙන්වීමයි. එලෙසම සෝතද්වාරාදියෙහි ද ශ්‍රවණය ආදී වශයෙන් යොදාගත යුතුය. තැවීම් වශයෙන් පවතින බැවින් හකුරු සාදන්නා හෝ හකුරු ප්‍රයෝජනය කරන්නා 'ගෝළියක' නම් වේ. 'උපනිස්සයතෝ' යනුවෙන් මෙහි පැවසුවද එය උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයම අදහස් කර නොවේ. යමක් නොමැති විට යමක් සිදු නොවේ නම් එය මෙහිලා 'උපනිස්සය' ලෙස අදහස් කෙරේ. 'ආලෝකසන්නිස්සිතන්ති' යන්න ද ආලෝකය ඇති විට ඇති වන බව මිස උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයම නොවේ. 'මන්දතාමගත' යනු ක්‍රියා සිතේ ප්‍රත්‍ය භාවයට පත් නොවී තමාම පවත්නා භවංගයයි.

အသင်္ခါရိကသသင်္ခါရိကေသု ဒေါသံ ဒိသွာတိ န ကမ္မဿ ဝိရုဒ္ဓသဘာဝေန ဝိပါကေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အသင်္ခါရိကကမ္မဿ သသင်္ခါရိကဝိပါကေသု, သသင်္ခါရိကကမ္မဿ စ အသင်္ခါရိကဝိပါကေသု ဒေါသံ ဒိသွာ. အဟေတုကာနံ ပန ရူပါဒီသု အဘိနိပါတမတ္တာဒိကိစ္စာနံ န သသင်္ခါရိကဝိရုဒ္ဓေါ သဘာဝေါတိ အသင်္ခါရိကတာ နတ္ထိ, အသင်္ခါရိကဝိရုဒ္ဓသဘာဝါဘာဝါ နာပိ သသင်္ခါရိကတာတိ ဥဘယာဝိရောဓာ ဥဘယေနပိ တေသံ နိဗ္ဗတ္တိံ အနုဇာနာတိ. စိတ္တနိယာမန္တိ တဒါရမ္မဏနိယာမံ. ကိရိယတော ပဉ္စာတိ ဣမေသံ…ပေ… ပတိဋ္ဌာတီတိ ကိရိယဇဝနာနန္တရဉ္စ တဒါရမ္မဏံ ဝုတ္တံ. ပဋ္ဌာနေ (ပဋ္ဌာ. ၁.၃.၉၄) ပန ‘‘ကုသလာကုသလေ နိရုဒ္ဓေ ဝိပါကော တဒါရမ္မဏတာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာနမေဝ အနန္တရာ တဒါရမ္မဏံ ဝုတ္တံ. ကုသလတ္တိကေ စ ‘‘သေက္ခာ ဝါ ပုထုဇ္ဇနာ ဝါ ကုသလံ အနိစ္စတော’’တိအာဒိနာ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၀၆) ကုသလာကုသလဇဝနမေဝ ဝတွာ တဒနန္တရံ တဒါရမ္မဏံ ဝုတ္တံ, န အဗျာကတာနန္တရံ, န စ ကတ္ထစိ ကိရိယာနန္တရံ တဒါရမ္မဏဿ ဝုတ္တဋ္ဌာနံ ဒိဿတိ. ဝိဇ္ဇမာနေ စ တသ္မိံ အဝစနေ ကာရဏံ နတ္ထိ, တသ္မာ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗော ဧသော ထေရဝါဒေါ. ဝိပ္ဖာရိကဉှိ ဇဝနံ နာဝံ ဝိယ နဒီသောတော ဘဝင်္ဂံ အနုဗန္ဓတီတိ ယုတ္တံ, န ပန ဆဠင်္ဂုပေက္ခဝတော သန္တဝုတ္တိံ ကိရိယဇဝနံ ပဏ္ဏပုဋံ ဝိယ နဒီသောတောတိ.

අසංඛාරික හා සසංඛාරික ධර්මයන්හි දොස් දැක යනු - කර්මයට විරුද්ධ ස්වභාවයක් ඇති විපාකයක් නොවිය යුතුය යන අදහසින් අසංඛාරික කර්මයේ සසංඛාරික විපාකයන්හි ද, සසංඛාරික කර්මයේ අසංඛාරික විපාකයන්හි ද දොස් දැකීමයි. නමුත් අහේතුක වූ රූපාරම්මණාදියේ ගැටීම පමණක් වූ සම්පටිච්ඡනාදී කෘත්‍යයන්හි සසංඛාරිකත්වයට විරුද්ධ ස්වභාවයක් නැති බැවින් ඒවාට අසංඛාරික බවක් නැත; අසංඛාරිකත්වයට විරුද්ධ ස්වභාවයක් නැති බැවින් සසංඛාරික බවක් ද නැත. මේ නිසා දෙපසටම විරෝධයක් නැති බැවින් කර්ම දෙවර්ගයෙන්ම ඒවායේ ඉපදීම අනුදැන වදාරන ලදී. චිත්ත නියාමය යනු තදාරම්මණ නියාමයයි. ක්‍රියා ජවනයට පසුව ද තදාරම්මණ පවතින බව පවසන ලදී. පට්ඨානයෙහි පවසන්නේ 'කුසල අකුසලයන් නිරුද්ධ වූ පසු විපාක වූ තදාරම්මණ උපදී' යනුවෙන් විපාක ධර්මයන්ට අනන්තරව පමණක් තදාරම්මණ උපදින බවයි. කුසල තිකයෙහි ද 'සෙක්ඛ හෝ පෘථග්ජනයෝ කුසලය අනිත්‍ය වශයෙන් බලන' ආදී ලෙස කුසල අකුසල ජවනයන්ම වදාරා, එයට අනන්තරව තදාරම්මණ උපදින බව වදාරන ලදී. අබ්‍යාකතයට අනන්තරව හෝ ක්‍රියාවට අනන්තරව තදාරම්මණ උපදින බවක් කිසිදු තැනක නොපෙනේ. එසේ තිබියදී ඒ පිළිබඳව සඳහන් නොකිරීමට හේතුවක් ද නැති බැවින්, මහාදත්ත තෙරුන්ගේ මේ වාදය විමසා බැලිය යුතුය. ප්‍රබල වූ ජවනය නැවක් පස්සේ එන ගංගා ජල දහරක් මෙන් භවංගය අනුව යෑම සුදුසුය. නමුත් ෂඩංග උපේක්ෂාවෙන් යුත් රහතන් වහන්සේගේ ශාන්ත වූ ක්‍රියා ජවනය, කොළ පතක් පස්සේ එන ජල දහරක් මෙන් නොවන බව දත යුතුය.

ပိဏ္ဍဇဝနံ ဇဝတီတိ ကုသလာကုသလကိရိယဇဝနာနိ ပိဏ္ဍေတွာ ကထိတာနီတိ တထာ ကထိတာနိ ဇဝနာနိ ပိဏ္ဍိတာနိ ဝိယ ဝုတ္တာနိ, ဧကသ္မိံ ဝါ တဒါရမ္မဏေ ပိဏ္ဍေတွာ ဒဿိတာနိ ဟုတွာ ဇဝိတာနေဝ ဝုတ္တာနိ. ဣမဉ္စ ပန ပိဏ္ဍဇဝနံ ဝဒန္တေန အကုသလတော စတ္တာရိယေဝ ဥပေက္ခာသဟဂတာနိ ဂဟေတွာ ဒွါဒသုပေက္ခာသဟဂတဇဝနာနိ ပိဏ္ဍိတာနိ ဝိယ ဝုတ္တာနိ. ပဋ္ဌာနေ ပန ‘‘ကုသလံ အဿာဒေတိ အဘိနန္ဒတိ, တံ အာရဗ္ဘ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဒိဋ္ဌိ, ဝိစိကိစ္ဆာ[Pg.135], ဥဒ္ဓစ္စံ, ဒေါမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အကုသလေ နိရုဒ္ဓေ ဝိပါကော တဒါရမ္မဏတာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဣတရာနိ ဒွေ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ ပဝတ္တဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသဟဂတာနိပိ ကုသလဝိပါကေ တဒါရမ္မဏေ ပိဏ္ဍေတဗ္ဗာနိ သိယုံ. တေသံ ပန အနန္တရံ အဟေတုကဝိပါကေနေဝ တဒါရမ္မဏေန ဘဝိတဗ္ဗံ, သော စ သန္တီရဏဘာဝေနေဝ ဂဟိတောတိ အပုဗ္ဗံ ဂဟေတဗ္ဗံ နတ္ထိ. အဟေတုကေ စ ပိဏ္ဍေတဗ္ဗံ နာရဟန္တီတိ အဓိပ္ပာယေန န ပိဏ္ဍေတီတိ.

‘පිණ්ඩජවනය ජවනය කරයි’ යනු කුසල්, අකුසල් හා ක්‍රියා ජවනයන් එක්කොට (පිණ්ඩනය කොට) පවසන ලද්දේය යන අදහසින් එසේ පවසන ලද ජවනයන් පිණ්ඩනය කරන ලද්දාක් මෙන් වදාරන ලදී. එසේත් නැතහොත් එක් තදාලම්බනයකදී ඒකරාශී කොට දක්වන ලද්දක් වී ජවනය වූවාක් මෙන් පවසන ලදී. තවද මෙම පිණ්ඩජවනය පවසන්නා වූ (මහාදත්ත තෙරුන් වහන්සේ) අකුසල පක්ෂයෙන් උපෙක්ඛා සහගත සිත් හතරක් පමණක් ගෙන, උපෙක්ඛා සහගත ජවන දොළොසක් එක් කළාක් මෙන් වදාරන ලදී. පට්ඨාන ප්‍රකරණයෙහි වූ කලී, ‘කුසලය ආස්වාදනය කරයි, අභිනන්දනය කරයි, එය අරමුණු කොට රාගය උපදියි. දිට්ඨිය, විචිකිච්ඡාව, උද්ධච්චය, දෝමනස්සය උපදියි. අකුසලය නිරුද්ධ වූ කල්හි තදාලම්බන වශයෙන් විපාකය උපදියි’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද බැවින්, ඉතිරි වූ ඉෂ්ඨ අරමුණෙහි පවත්නා විචිකිච්ඡා සහගත හා උද්ධච්ච සහගත සිත් දෙක ද කුසල විපාක තදාලම්බනයෙහි ඇතුළත් විය යුතුය. නමුත් ඒවාට අනතුරුව අහේතුක විපාක තදාලම්බනයක්ම ඇති විය යුතු අතර, එය ද සන්තීරණ ස්වභාවයෙන්ම ගන්නා ලද බැවින් අමුතුවෙන් ගත යුත්තක් නැත. එබැවින් අහේතුක සිත්හි (මොහය) පිණ්ඩනය කිරීමට සුදුසු නොවන බැවින්, එසේ පිණ්ඩනය නොකරන ලද්දේය යන අදහසින් මෙසේ දත යුතුය.

တိဟေတုကဇဝနာဝသာနေ ပနေတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ဒုတိယဝါဒေ တိဟေတုကဇဝနာဝသာနေ တိဟေတုကတဒါရမ္မဏံ ယုတ္တန္တိ ဒဿေတုံ ယုတ္တံ ဝဒတိ ဇဝနသမာနတ္တာ, နာလဗ္ဘမာနတ္တာ အညဿ. ပဌမတ္ထေရေန အကုသလာနန္တရံ ဝုတ္တဿ အဟေတုကတဒါရမ္မဏဿ, ကုသလာနန္တရံ ဝုတ္တဿ စ သဟေတုကတဒါရမ္မဏဿ အကုသလာနန္တရံ ဥပ္ပတ္တိံ ဝဒန္တဿ ဟိ ပဋိသန္ဓိဇနကံ တိဟေတုကကမ္မံ ဒုဟေတုကာဟေတုကံ ဝိပါကံ ဇနယန္တမ္ပိ တိဟေတုကဇဝနာနန္တရံ န ဇနေတီတိ န ဧတ္ထ ကာရဏံ ဒိဿတီတိ ဧဝံ ယုတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗံ အဝုတ္တမ္ပီတိ အဓိပ္ပာယော. အထ ဝါ တသ္မိံ တသ္မိံ ထေရဝါဒေ ယေန အဓိပ္ပာယေန သသင်္ခါရာသင်္ခါရဝိဓာနာဒိ ဝုတ္တံ, တံ တေနေဝ အဓိပ္ပာယေန ယုတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗံ, န အဓိပ္ပာယန္တရံ အဓိပ္ပာယန္တရေန အာလောဠေတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ဟေတုသဒိသမေဝါတိ ဇနကကမ္မဟေတုသဒိသမေဝ. မဟာပကရဏေ အာဝိ ဘဝိဿတီတိ မဟာပကရဏေ အာဂတပါဠိယာ ပါကဋံ ဥပ္ပတ္တိဝိဓာနံ အာဝိ ဘဝိဿတီတိ အဓိပ္ပာယေန ဝဒတိ.

‘තිහේතුක ජවනය අවසානයෙහි මෙහි’ යනු, මෙම දෙවන වාදයෙහි තිහේතුක ජවන අවසානයෙහි තිහේතුක තදාලම්බනයක් ඇති වීම සුදුසු බව දැක්වීම පිණිස ‘සුදුසු’ යැයි පවසයි. ඒ ජවනයට සමාන වන බැවිනි, වෙනත් (තදාලම්බනයක්) නොලැබෙන බැවිනි. පළමු තෙරුන් වහන්සේ (චූළනාග තෙරුන්) විසින් අකුසලයට අනතුරුව පවසන ලද අහේතුක තදාලම්බනය ද, කුසලයට අනතුරුව පවසන ලද සහේතුක තදාලම්බනය ද අකුසලයට අනතුරුව උපදින බව පවසන්නා වූ (මහාදත්ත තෙරුන්ගේ) වාදයෙහි, ප්‍රතිසන්ධි ජනක වූ තිහේතුක කර්මය ද්විහේතුක හෝ අහේතුක විපාකයක් උපදවන්නේ වුව ද තිහේතුක ජවනයට අනතුරුව (එවැනි විපාකයක්) නූපදවන්නේය යන්නට මෙහි හේතුවක් නොපෙනේ. එබැවින් මෙසේ සුදුසු වූවක් නොපැවසුව ද එය ගත යුතුය යනු අදහසයි. එසේත් නැතහොත් ඒ ඒ තෙරවරුන්ගේ වාදයන්හි යම් අදහසකින් සසංඛාරික අසංඛාරික විධි ආදිය පවසන ලද ද, එය එම අදහසින්ම සුදුසු පරිදි ගත යුතුය. එක් අදහසක් තවත් අදහසක් හා මිශ්‍ර නොකළ යුතුය යනු අර්ථයයි. ‘හේතුවට සමාන වූ’ යනු ජනක කර්මයේ හේතුවට සමාන වූ යන්නයි. ‘මහා ප්‍රකරණයෙහි ප්‍රකට වනු ඇත’ යනු පට්ඨාන මහා ප්‍රකරණයෙහි එන පාළියට අනුව ප්‍රකට වූ උත්පත්ති ක්‍රමය පැහැදිලි වනු ඇත යන අදහසින් පවසයි.

ကာမာဝစရကုသလဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කාමාවචර කුසල විපාක කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ရူပါဝစရာရူပါဝစရဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ

රූපාවචර සහ අරූපාවචර විපාක කථා වර්ණනාව

၄၉၉. အနန္တရာယေနာတိ ပရိဟာနိပစ္စယဝိရဟေန. ပဋိပဒါဒိဘေဒေါတိ ပဋိပဒါရမ္မဏဘေဒေါ. တထာ ဟိ ဒုက္ခပဋိပဒံ ဒန္ဓာဘိညံ ဈာနံ ဥပ္ပာဒေတွာ ပုနပ္ပုနံ သမာပဇ္ဇန္တဿ တံ ဈာနံ တံပဋိပဒမေဝ ဟောတိ. ဧတသ္မိံ အပရိဟီနေ တဿ ဝိပါကော နိဗ္ဗတ္တမာနော တပ္ပဋိပဒေါဝ ဘဝိတုံ အရဟတီတိ. ဆန္ဒာဓိပတေယျာဒိဘာဝေါ ပန တသ္မိံ ခဏေ ဝိဇ္ဇမာနာနံ ဆန္ဒာဒီနံ အဓိပတိပစ္စယဘာဝေန ဟောတိ, န အာဂမနဝသေန. တထာ ဟိ ဧကမေဝ [Pg.136] ဈာနံ နာနာက္ခဏေသု နာနာဓိပတေယျံ ဟောတိ. စတုတ္ထဇ္ဈာနဿေဝ ဟိ စတုရိဒ္ဓိပါဒဘာဝေန ဘာဝနာ ဟောတိ, တသ္မာ ဝိပါကဿ အာဂမနဝသေန ဆန္ဒာဓိပတေယျာဒိတာ န ဝုတ္တာ.

499. ‘අන්තරායකින් තොරව’ යනු පිරිහීමට හේතු වන නීවරණ ධර්මයන්ගෙන් වෙන් වීමෙනි. ‘ප්‍රතිපදාදි භේදය’ යනු ප්‍රතිපදාවන්ගේ සහ අරමුණුවල ප්‍රභේදයයි. එසේම දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා (දුෂ්කර වූ පිළිවෙත් ඇති, මන්දගාමී ප්‍රඥා ඇති) ධ්‍යානයක් උපදවා නැවත නැවතත් එයට සමවදින්නාට ඒ ධ්‍යානය එම ප්‍රතිපදාවෙන්ම යුක්ත වේ. මෙය පිරිහීමක් නොවී පවතින විට, එහි විපාකය උපදින කල්හි ද එම ප්‍රතිපදාවෙන්ම යුක්ත විපාකයක්ම විය යුතු බව දත යුතුය. ජවන් ක්ෂණයෙහි පවත්නා ඡන්දය ආදීන්ගේ අධිපති ප්‍රත්‍ය භාවය නිසා ‘ඡන්දාධිපති’ ආදී භාවය ඇති වේ මිස, ධ්‍යානයට පැමිණෙන ප්‍රතිපදාව නිසාම නොවේ. එසේම එකම ධ්‍යානය වුව ද විවිධ අවස්ථාවන්හි විවිධ අධිපති ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත විය හැකිය. සතරවන ධ්‍යානය වුව ද සතර ඉද්ධිපාද වශයෙන් භාවනා කළ හැකිය. එබැවින් විපාකය ලැබෙන ධ්‍යානයේ ස්වභාවය අනුව ඡන්දාධිපති ආදී බව මෙහි වදාරා නැත.

ရူပါဝစရာရူပါဝစရဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

රූපාවචර සහ අරූපාවචර විපාක කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

လောကုတ္တရဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ

ලෝකුත්තර විපාක කථා වර්ණනාව

၅၀၅. ယထာ ဝဋ္ဋံ အာစိနတိ, တထာ တဏှာဒီဟိ အဘိသင်္ခတံ လောကိယကမ္မံ ဥပစိတန္တိ ဝုစ္စတိ. လောကုတ္တရံ ပန ဧဝံ န ဟောတီတိ တထာ န ဝုတ္တံ. သုဒ္ဓါဂမနဝသေနာတိ အနိမိတ္တာပ္ပဏိဟိတနာမဒါယကေဟိ သဂုဏာရမ္မဏေဟိ ဝိဇ္ဇမာနေဟိပိ ဖလဿ သုညတနာမဒါနဒီပနေ အဂ္ဂဟိတဘာဝေနေဝ အဝေါမိဿေနာတိ အတ္ထော. အာဂမနတော သုညတာပ္ပဏိဟိတနာမဝတော မဂ္ဂဿ အာဂမနီယဋ္ဌာနေ ဌတွာ အတ္တနော ဖလဿ နာမတ္တယဒါနံ ယောဇိတံ, ဣတရဿပိ ပန တထေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. နယမတ္တဒဿနဉှေတံ. သဂုဏာရမ္မဏေဟိ ပန နာမတ္တယဝတော အနိစ္စာနုပဿနာနန္တရဿပိ မဂ္ဂဿ အာဂမနီယဋ္ဌာနေ ဌတွာ အတ္တနော ဖလဿ နာမတ္တယဒါနံ န နိဝါရိတန္တိ. ဝဠဉ္ဇနကဖလသမာပတ္တိယာ စ ဝိပဿနာဂမနဝသေန နာမလာဘေ မဂ္ဂဿ ဝိယ အနိမိတ္တနာမလာဘော န သိယာ. ယထာ ပန မဂ္ဂါနန္တရဿ ဝိယ ဝဠဉ္ဇနကဖလသမာပတ္တိယာပိ ဈာနပဋိပဒါဘေဒေါ ဟောတိ, ဧဝံ သုညတာဒိနာမလာဘေ သတိ အနိမိတ္တနာမဉ္စ လဘတီတိ. အဝူပသန္တာယာတိ ဣဒံ ကေနစိ အညေန အနန္တရိတတ္တာ တာဒိသာယ ဧဝ သဒ္ဓါယ…ပေ… ပညာယ စ အနန္တရပစ္စယဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေန ဆန္ဒာဒယောပိ အတ္တနော အနန္တရသဒိသာနံ ဆန္ဒာဒီနံ ဥပ္ပာဒကာ အဓိပတိဘူတာ အဓိပတိဘူတေ ဧဝ ဥပ္ပာဒေန္တီတိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေတိ.

505. සංසාර චක්‍රය රැස් කරන්නාක් මෙන්, තණ්හාව ආදී ධර්මයන් විසින් සකස් කරන ලද ලෞකික කර්මය 'උපචිත' (රැස් කරන ලද) යැයි කියනු ලැබේ. නමුත් ලෝකෝත්තර විපාකය එසේ නොවන බැවින් එය එසේ හඳුන්වා නැත. 'ශුද්ධාගමන වශයෙන්' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ අනිමිත්ත සහ අප්පණිහිත යන නම් ලබා දෙන, පවත්නා වූ සගුණ ආරම්මණයන් විසින් ඵලයට ශූන්‍යත යන නාමය ලබා දීම ප්‍රකාශ කිරීමේදී, (වෙනත් ආරම්මණයන් සමඟ) මිශ්‍ර නොවී ඒ ආරම්මණය ම ගැනීමෙනි. මාර්ගයේ පැමිණීම අනුව ශූන්‍යත හෝ අප්පණිහිත යන නාමයන් ඇති මාර්ගය, ඵලය ඇති වීමේ ස්ථානයේ සිට තම ඵලයට නම් තුනම ලබා දීම අටුවාවෙහි දක්වා ඇත. අනෙක් (අනිමිත්ත) මාර්ගය සම්බන්ධයෙන් ද එසේම යෙදිය යුතුය. මෙය එක් ක්‍රමයක් පෙන්වා දීමක් පමණි. අනිච්චානුපස්සනාවට අනතුරුව ඇති වන අනිමිත්ත මාර්ගය ද සගුණ ආරම්මණයන් නිසා තම ඵලයට නම් තුනම ලබා දීම වළක්වා නැත. පරිභෝජනය කරනු ලබන ඵලසමාපත්තියේදී ද විපස්සනාවගේ පැමිණීම අනුව නාමයන් ලැබීමේදී, මාර්ගයට මෙන් අනිමිත්ත යන නාමය නොලැබේ. නමුත් මාර්ගයට අනතුරුව ලැබෙන ඵලයට මෙන්, ඵලසමාපත්තියට ද ධ්‍යාන හා ප්‍රතිපදා ප්‍රභේදයන් ඇති බැවින්, ශූන්‍යත ආදී නාමයන් ලබන කල්හි අනිමිත්ත යන නාමය ද ලබන බව දත යුතුය. 'අවූපසන්තාය' (නොසන්සිඳුණු බැවින්) යන්නෙන් අදහස් කළේ වෙනත් කිසිවකින් අතරක් නොවූ බැවින්, එවැනි වූම ශ්‍රද්ධාව හෝ ප්‍රඥාව අනන්තර ප්‍රත්‍ය භාවයෙන් උපකාර වන බවයි. එයින් ඡන්දය ආදී අධිපති ධර්මයන් ද තමන්ට අනන්තරව සමාන වූ ඡන්දය ආදී අධිපති ධර්මයන් ම උපදවන බව යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි.

၅၅၅. ကိလေသသမုစ္ဆေဒကဿ မဂ္ဂဿ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒိကဿ နိယျာနိကသဘာဝဿ ဖလေနပိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓကိလေသေန နိယျာနသဘာဝေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ, တသ္မာ ဖလေပိ ‘‘မဂ္ဂင်္ဂံ မဂ္ဂပရိယာပန္န’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ မဂ္ဂဝိဘင်္ဂေ ဖလေသု စ အဋ္ဌင်္ဂိကော ပဉ္စင်္ဂိကော စ မဂ္ဂေါ ဥဒ္ဓဋော, ဧဝံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါပီတိ. မဂ္ဂံ ဥပါဒါယာတိ မဂ္ဂသဒိသတာယ မဂ္ဂေါတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယာဟ.

555. කෙලෙසුන් මුළුමනින්ම සිඳලන, සම්මා දිට්ඨිය ආදී වූ නෛර්යාණික (සංසාරයෙන් එතෙර කරවන) ස්වභාවය ඇති මාර්ගයේ ඵලය ද, ප්‍රතිප්‍රශ්‍රම්භිත (සන්සිඳුණු) කෙලෙස් ඇති බැවින් නෛර්යාණික ස්වභාවයෙන්ම යුක්ත විය යුතුය. එබැවින් ඵලයෙහි ද 'මාර්ගාංග' හා 'මාර්ගපරියාපන්න' (මාර්ගයට අයත්) යැයි වදාරන ලදී. මෙසේ සලකා මාර්ග විභංගයේදී ඵලයන්හි ද අෂ්ටාංගික සහ පංචාංගික මාර්ගය දක්වන ලදී. බොජ්ඣංගයන් ගැන ද එසේමය. 'මාර්ගය නිසා' (මග්ගං උපාදාය) යන්නෙන් මාර්ගයට සමාන බැවින් 'මාර්ගය' යන අර්ථය අදහස් කරන ලදී.

လောကုတ္တရဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ලෝකෝත්තර විපාක කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

အကုသလဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ

අකුසල විපාක කථා වර්ණනාව

၅၅၆. ဣဋ္ဌဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေသု [Pg.137] ဝိယ န အနိဋ္ဌအနိဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေသု သန္တီရဏဝိသေသော အတ္ထိ, အနိဋ္ဌာရမ္မဏမေဝ ပန အဓိမတ္တံ မန္ဒဉ္စ ဧဝံ ဒွိဓာ ဝုတ္တံ.

556. ඉෂ්ට සහ ඉෂ්ට-මධ්‍යස්ථ අරමුණුවලදී මෙන් අනිෂ්ට සහ අනිෂ්ට-මධ්‍යස්ථ අරමුණුවලදී සන්තීර්ණයේ විශේෂයක් නැත. (එහි ඇත්තේ උපෙක්ඛා සන්තීර්ණය පමණි). එහෙත් අනිෂ්ට අරමුණම අධිමාත්‍ර (තද බල) සහ මන්ද (දුර්වල) වශයෙන් දෙයාකාරයකින් දක්වා ඇත.

အကုသလဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අකුසල විපාක කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ကိရိယာဗျာကတံ

ක්‍රියා අව්‍යාකෘත ධර්ම

မနောဓာတုစိတ္တဝဏ္ဏနာ

මනෝධාතු චිත්ත වර්ණනාව

၅၆၆. ဝါတပုပ္ဖန္တိ မောဃပုပ္ဖံ. တံ အစ္ဆိန္နေပိ ရုက္ခေ န ဖလတိ, ဆိန္နရုက္ခပုပ္ဖံ ပန အစ္ဆိန္နေ ဖလေယျ. ဧဝံ အစ္ဆိန္နဘဝမူလဿပိ ပဝတ္တမာနံ ယံ န ဖလတိ, တံ ဝါတပုပ္ဖသဒိသံ. ဣတရဿေဝ ပန ပဝတ္တမာနံ ဆိန္နရုက္ခပုပ္ဖသဒိသံ. တဉှိ အစ္ဆိန္နေ ဘဝမူလေ ဖလေယျာတိ.

566. 'වාතපුප්ඵ' යනු නිෂ්ඵල වූ මල් (මොඝ පුප්ඵ) වැනිය. ඒ මල ගස නොසිඳුවත් ගෙඩි හට නොගනී. නමුත් සිඳින ලද ගසක මලක් ගස නොසිඳුවේ නම් ගෙඩි හටගන්නට තිබුණි. එලෙසම, භව මූලය (අවිද්‍යාව හා තණ්හාව) නොසිඳුණු පෘථග්ජන හෝ ශෛක්ෂ පුද්ගලයන්ගේ සන්තානයෙහි ඇති වන ආවර්ජන ද්වය (මනෝධාතු) විපාකයක් ලබා නොදෙන බැවින් එය වාතපුප්ඵ (සුළඟේ විසිරෙන මල්) වැනිය. නමුත් රහතන් වහන්සේලාගේ සන්තානයෙහි ඇති වන ක්‍රියා ජවනය සිඳින ලද ගසක මල් වැනිය. මන්ද යත්, එම ක්‍රියා ජවනය භව මූලය නොසිඳුණේ නම් විපාක ලබා දෙන බැවිනි.

ကိရိယမနောဝိညာဏဓာတုစိတ္တဝဏ္ဏနာ

ක්‍රියා මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු චිත්ත වර්ණනාව

၅၆၈. လောလုပ္ပတဏှာ ပဟီနာတိ ဣမဿ စိတ္တဿ ပစ္စယဘူတာ ပုရိမာ ပဝတ္တိ ဒဿိတာ. ဣဒံ ပန စိတ္တံ ဝိစာရဏပညာရဟိတန္တိ ကေဝလံ သောမနဿမတ္တံ ဥပ္ပာဒေန္တဿ ဟောတီတိ. ဧဝံ စေတိယပူဇာဒီသုပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝတ္တံ ကရောန္တောတိ ဣဒံ ဝတ္တံ ကရောန္တဿ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏေ ကာယဒွါရစိတ္တပ္ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ပဉ္စဒွါရာနုဂတံ ဟုတွာ လဗ္ဘမာနံ သန္ဓာယ ပဉ္စဒွါရေ ဧဝ ဝါ လောလုပ္ပတဏှာပဟာနာဒိပစ္စဝေက္ခဏဟေတုဘူတံ ဣဒမေဝ ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ တတ္ထ တတ္ထ ‘‘ဣမိနာ စိတ္တေန သောမနဿိတော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ‘‘ဧဝံ တာဝ ပဉ္စဒွါရေ လဗ္ဘတီ’’တိ အာဟ. အတီတံသာဒီသု အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ ဝတွာ ‘‘ဣမေဟိ တီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တီ’’တိအာဒိဝစနတော (မဟာနိ. ၁၅၆ အတ္ထတော သမာနံ) ‘‘ဘဂဝတော ဣဒံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တဝစနံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. အဟေတုကဿ မူလာဘာဝေန သုပ္ပတိဋ္ဌိတတာ နတ္ထီတိ ဗလဘာဝေါ အပရိပုဏ္ဏော, တသ္မာ ဥဒ္ဒေသဝါရေ ‘‘သမာဓိဗလံ ဟောတိ, ဝီရိယဗလံ ဟောတီ’’တိ န ဝုတ္တံ. တတော ဧဝ ဟိ အဟေတုကာနံ သင်္ဂဟဝါရေ ဈာနင်္ဂါနိ စ န ဥဒ္ဓဋာနိ. တေနေဝ ဣမသ္မိမ္ပိ အဟေတုကဒွယေ ဗလာနိ အနုဒ္ဒေသာသင်္ဂဟိတာနိ. ယသ္မာ ပန ဝီရိယဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ သေသာဟေတုကေဟိ [Pg.138] ဗလဝံ, ယသ္မာ စ ဧတ္ထ ဝိတက္ကာဒီနံ ဈာနပစ္စယမတ္တတာ ဝိယ သမာဓိဝီရိယာနံ ဗလမတ္တတာ အတ္ထိ, တသ္မာ နိဒ္ဒေသဝါရေ ‘‘သမာဓိဗလံ ဝီရိယဗလ’’န္တိ ဝတွာ ဌပိတံ. ယသ္မာ ပန နေဝ ကုသလံ နာကုသလံ, တသ္မာ သမ္မာသမာဓိ မိစ္ဆာသမာဓီတိ, သမ္မာဝါယာမော မိစ္ဆာဝါယာမောတိ စ န ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝံ သတိ မဟာကိရိယစိတ္တေသု စ ဧတံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ဝုတ္တဉ္စ, တသ္မာ သမ္မာ, မိစ္ဆာ ဝါ နိယျာနိကသဘာဝါဘာဝတော မဂ္ဂပစ္စယဘာဝံ အပ္ပတ္တာ သမာဓိဝါယာမာ ဣဓ တထာ န ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

568. 'ලොලුප්ප තණ්හාව ප්‍රහීණ කරන ලදී' යන පාඨයෙන් පෙන්වා දෙන්නේ මෙම හසිතොප්පාද සිතට ප්‍රත්‍ය වූ පූර්ව ක්‍රියා ජවන සිත්වල පැවැත්මයි. මෙම සිත විමසන සුළු ප්‍රඥාවෙන් තොර බැවින්, රහතන් වහන්සේගේ සන්තානයෙහි හුදෙක් සෝමනස්ස මාත්‍රයක් පමණක් උපදවන කල්හි හටගන්නා බව දත යුතුය. චෛත්‍ය පූජා ආදියේදී ද මෙසේම දත යුතුය. 'වතක් කරන කල්හි' යනු වතක් කරන තැනැත්තාගේ ඵොට්ඨබ්බ ආරම්මණයෙහි කායද්වාරික සිත්වල පැවැත්ම අදහස් කරමින් පවසන ලද්දකි. පංචද්වාරයට අනුගතව ලැබෙන හසිතොප්පාද සිත අදහස් කරමින් හෝ, පංචද්වාරයෙහිම ලොලුප්ප තණ්හාව ප්‍රහීණ කිරීම ආදිය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමට හේතු වූ මෙම හසිතොප්පාද සිත්වල පැවැත්ම අදහස් කරමින් ඒ ඒ ද්වාරයන්හි 'මේ සිතින් සෝමනස්සයට පත් වෙයි' යනුවෙන් දක්වන ලදී. 'අතීතයෙහි නොවැළැක්වුණු ඥානය' යන්න පවසා, 'මෙම ධර්ම තුනෙන් සමන්නාගත වූ බුදු රජාණන් වහන්සේගේ සියලු කාය කර්මය ඥානය අනුව පවතියි' යන වචනයට අනුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සන්තානයෙහි මෙය උපදින බව පැවසූ වචනය විමසා බැලිය යුතුය. අහේතුක සිතට මූලයක් (හේතුවක්) නොමැති බැවින් මනා පිහිටීමක් නැත, එබැවින් 'බල' ස්වභාවය සම්පූර්ණ නොවේ. ඒ නිසා උද්දේස වාරයේදී 'සමාධි බලය වෙයි, වීර්ය බලය වෙයි' යනුවෙන් වදාරා නැත. එබැවින්ම අහේතුක සිත්වල සංගහ වාරයේදී ධ්‍යානාංගයන් දක්වා නැත. එම නිසාම මෙම අහේතුක ද්වයෙහි බල ධර්මයන් උද්දේසයේදී හෝ සංගහයේදී ඇතුළත් නොකළහ. එහෙත් වීර්යය පවතින බැවින් අනෙකුත් අහේතුක සිත්වලට වඩා බලවත් වන නිසාත්, මෙහි විතර්ක ආදියේ ධ්‍යාන ප්‍රත්‍ය මාත්‍රයක් මෙන් සමාධි හා වීර්යයන්ගේ බල මාත්‍රයක් පවතින නිසාත්, නිර්දේශ වාරයේදී 'සමාධි බලය, වීර්ය බලය' යනුවෙන් දක්වා ඇත. එය කුසලයක් හෝ අකුසලයක් නොවන බැවින් 'සම්මා සමාධි - මිච්ඡා සමාධි' හෝ 'සම්මා වායාම - මිච්ඡා වායාම' යනුවෙන් වදාරා නැතැයි යනු අදහසයි. එසේ වුවහොත් මහා ක්‍රියා සිත්වලදී ද මෙය නොපැවසිය යුතු වුවත්, එහි පවසා ඇත. එබැවින් සම්මා හෝ මිච්ඡා වේවා, නෛර්යාණික ස්වභාවය නොමැති බැවින් මාර්ග ප්‍රත්‍ය භාවයට පත් නොවන සමාධි හා වායාමයන් මෙහිදී (හසිතොප්පාදයේදී) එසේ දක්වා නැති බව දත යුතුය.

၅၇၄. ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တအာသယာနုသယသဗ္ဗညုတာနာဝရဏဉာဏာနိ ဣမဿာနန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနိ ယမကပါဋိဟာရိယမဟာကရုဏာသမာပတ္တိဉာဏာနိ စ ဣမဿ အနန္တရံ ဥပ္ပန္နပရိကမ္မာနန္တရာနိ ဣမိနာ အာဝဇ္ဇိတာရမ္မဏေယေဝ ပဝတ္တန္တီတိ အာဟ ‘‘ဆ…ပေ… ဂဏှန္တီ’’တိ. မဟာဝိသယတ္တာ မဟာဂဇော ဝိယ မဟန္တန္တိ မဟာဂဇံ.

574. ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානය, ආසයානුසය ඥානය, සර්වඥතා ඥානය සහ අනාවරණ ඥානය යන මේවා මනෝද්වාරාවර්ජනයට අනතුරුව උපදී. යමක ප්‍රාතිහාර්ය ඥානය සහ මහා කරුණා සමාපත්ති ඥානය ද පරිකර්මයට අනතුරුව උපදී. මේවා මෙම ආවර්ජනය විසින් ආවර්ජනය කරන ලද අරමුණෙහිම පවතින බැවින් 'හය... ගනියි' යනුවෙන් පවසන ලදී. මහා විශය ඇති බැවින් මහා හස්තියෙකු මෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ වන නිසා 'මහා ගජ' (මහා හස්තියා) යැයි කියනු ලැබේ.

ရူပါဝစရာရူပါဝစရကိရိယစိတ္တဝဏ္ဏနာ

රූපාවචර සහ අරූපාවචර ක්‍රියා චිත්ත වර්ණනාව

၅၇၇. ဣဒါနိ ယာနိ ကိရိယာနိ ဇာတာနိ, တာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ ဧဝံ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. အတ္တဘာဝေါတိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဝုစ္စန္တိ.

577. දැන් යම් ක්‍රියා සිත් උපන්නාහුද, ඒවා දත යුතුය යන්න මෙහි යෙදීමයි. 'අත්තභාව' යන්නෙන් පංචස්කන්ධය කියනු ලැබේ.

စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චිත්තොප්පාද කාණ්ඩයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၂. ရူပကဏ္ဍံ

2. රූප කාණ්ඩය

ဥဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

උද්දේස වර්ණනාව

ဣဒါနိ [Pg.139] ရူပမဗျာကတံ ဘာဇေတဗ္ဗံ, တဉ္စ ကေနစိ သမယဝဝတ္ထာနံ ကတွာ န သက္ကာ ဘာဇေတုံ. န ဟိ ရူပဿ စိတ္တုပ္ပာဒေန သမယဝဝတ္ထာနံ သက္ကာ ကာတုံ အစိတ္တသမုဋ္ဌာနသဗ္ဘာဝတော, စိတ္တသမုဋ္ဌာနဿ စ အနေကစိတ္တသမုဋ္ဌာနတာယ ရူပသမုဋ္ဌာပကစိတ္တာနဉ္စ ကေသဉ္စိ ကတ္ထစိ အသမုဋ္ဌာပနတာယ ဝဝတ္ထာနာဘာဝတော, ဝိညတ္တိဒွယဝဇ္ဇိတဿ ရူပဿ အစိတ္တသဟဘုဘာဝတော စ, န စ ရူပါနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရဏေန သမယဝဝတ္ထာနံ ယုဇ္ဇတိ မဟဂ္ဂတပ္ပမာဏာနံ ဈာနာနံ ဝိယ ရူပါနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာတဗ္ဗတာဘာဝါ, ဥပါဒါရူပေဟိ စ န ယုဇ္ဇတိ တေသံ သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝေန အပ္ပဝတ္တနတော, နာပိ မဟာဘူတေဟိ ယုဇ္ဇတိ ကေသဉ္စိ မဟာဘူတာနံ ကေဟိစိ ဥပါဒါရူပေဟိ ဝိနာ ပဝတ္တိတော အသမာနကာလာနဉ္စ သဗ္ဘာဝတော. န ဟိ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ ပထဝီဓာတု ဥပ္ပန္နာ ဟောတိ, တသ္မိံ သမယေ စက္ခာယတနံ ဟောတီ’’တိ သက္ကာ ဝတ္တုံ သောတာဒိနိဿယဘူတာယ ပထဝိယာ စိတ္တာဒိသမုဋ္ဌာနာယ စ သဟ စက္ခာယတနဿ အဘာဝါ. ဧဝံ သောတာယတနာဒီသုပိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

දැන් රූප අබ්‍යාලකෘත ධර්මයන් විස්තර කළ යුතුය. ඒ රූප අබ්‍යාලකෘත ධර්මයන් කිසියම් ධර්මයක් මගින් සමය (කාලය) වෙන් කොට දක්වා (සමය විභාගයක් කොට) විග්‍රහ කිරීමට නොහැකිය. මන්ද යත්, සිත උපදින අවස්ථාවන් අනුව රූපයේ සමය නිර්ණය කළ නොහැකි බැවිනි. සිතින් හට නොගත් (උතු, ආහාර, කර්ම යන සමුට්ඨානයන්ගෙන් හටගත්) රූප ද පවතින බැවිනි. සිතින් හටගන්නා රූප පවා බොහෝ සිත් නිසා හටගන්නා බැවිනි. රූප සමුට්ඨාපක සිත් අතර ඇතැම් සිත් ඇතැම් භූමිවලදී හෝ අවස්ථාවලදී රූප ඉපදවීමට අසමත් වන බැවිනි. විඤ්ඤත්ති රූප දෙක හැර සෙසු රූප සිත සමග එකට හටගන්නා ධර්ම නොවන බැවිනි. මහග්ගත හා අප්‍රමාණ වූ ධ්‍යානයන්ට සමවැදී වෙසෙන්නාක් මෙන් රූපයන්හි සමවැදී වාසය කිරීමක් නොමැති බැවින් රූපයන්හි සමය නිර්ණය කිරීම නොගැලපේ. උපාදා රූප මගින් ද එය කළ නොහැක්කේ ඒවා සහජාත ආදී ප්‍රත්‍යයන් ලෙස නොපවතින බැවිනි. මහා භූත රූප මගින් ද එය කළ නොහැක්කේ ඇතැම් මහා භූතයන් ඇතැම් උපාදා රූපවලින් තොරව පවතින බැවින් හා අසමාන කාල පරාසයන් පවතින බැවිනි. "යම් අවස්ථාවක පඨවී ධාතුව උපදී ද, එම අවස්ථාවේම චක්ඛායතනය උපදී" යැයි පැවසීමට නොහැකිය. මක්නිසාද යත් චක්ඛායතනයට නිශ්‍රය වන පඨවී ධාතුව සහ චිත්තාදි සමුට්ඨානයන්ගෙන් හටගත් පඨවී ධාතුව චක්ඛායතනය සමග සැමවිටම නොපවතින බැවිනි. සෝතායතනාදිය සම්බන්ධයෙන් ද මෙසේම දත යුතුය.

မဟာဘူတေဟိ အသမာနကာလာနိ ဝိညတ္တိဥပစယာဒီနိပိ တသ္မိံ သမယေ ဟောန္တီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ. ဧကသ္မိဉ္စ ကာလေ အနေကာနိ ကလာပသဟဿာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ပဝတ္တန္တိ စ, န အရူပဓမ္မာနံ ဝိယ ရူပါနံ ကလာပဒွယသဟာဘာဝေါ အတ္ထိ. ဧကသ္မိဉ္စ ကလာပေ ဝတ္တမာနေ ဧဝ အညဿ နိရောဓော, အညဿ စုပ္ပတ္တိ ဟောတီတိ သဗ္ဗထာ ရူပါဗျာကတံ သမယဝဝတ္ထာနံ ကတွာ န သက္ကာ ဝိဘဇိတုံ. ဧကကာဒီဟိ ပန နယေဟိ န ဟေတုအာဒိနာ သဘာဝေန ဝိဘဇိတုံ သက္ကာတိ တထာ ဝိဘဇနတ္ထံ စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍေ တာဝ အဝိဘတ္တံ အဗျာကတံ အတ္ထီတိ ဒဿေတုံ သမယဝဝတ္ထာနေန ဝိနာ အဗျာကတဿ သဘာဝတောယေဝ နိဒ္ဒေသေ ဧကဒေသံ နိဒ္ဒိသိတွာ နိဂမနကရဏဿ အနုပပတ္တိတော စ ဝိဘတ္တဉ္စ အဝိဘတ္တဉ္စ သဗ္ဗံ သင်္ဂဏှန္တော အာဟ ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ အဗျာကတာ? ကုသလာ…ပေ… အသင်္ခတာ စ ဓာတု. ဣမေ ဓမ္မာ အဗျာကတာ’’တိ. အဝိဘတ္တေ ဟိ ဝိဘဇိတဗ္ဗေ ဒဿိတေ ဝိဘဇနံ ယုတ္တံ ဉာတုံ ဣစ္ဆာယ ဥပ္ပာဒိတာယာတိ. ဧတ္ထ ပန ဝိပါကကိရိယာဗျာကတံ ဝိဘတ္တတ္တာ [Pg.140] န ဝိဘဇိတဗ္ဗံ, အသင်္ခတာ စ ဓာတု ဘေဒါဘာဝတော. ယံ ပနေတ္ထ ဘေဒယုတ္တတ္တာ အဝိဘတ္တတ္တာ စ ဝိဘဇိတဗ္ဗံ, တံ ဝိဘဇန္တော အာဟ ‘‘တတ္ထ ကတမံ သဗ္ဗံ ရူပ’’န္တိအာဒိ. အယမေတ္ထ ပါဠိယောဇနာ.

මහා භූතයන් හා අසමාන කාල ඇති විඤ්ඤත්ති, උපචය ආදිය "ඒ කාලයෙහි වේ" යැයි කිව නොහැකිය. එක් කාලයකදී රූප කලාප දහස් ගණනක් උපදී, පවතී. අරූප (නාම) ධර්මයන් මෙන් නොව, රූප කලාප දෙකක් එකට පැවතීමක් (සහභාවයක්) ඇත. එක් කලාපයක් පවතිද්දීම තවත් කලාපයක නිරෝධය (බිඳීම) හෝ තවත් එකක උප්පාදය සිදු වේ. එබැවින් රූප අබ්‍යාලකෘතයන් කිසිසේත්ම සමය නිර්ණය කිරීමෙන් බෙදා දැක්විය නොහැකිය. එහෙත් ඒකක ආදී ක්‍රම මගින් ද, න-හේතු ආදී ස්වභාවයන්ගෙන් ද බෙදා දැක්විය හැකි බැවින්, එසේ බෙදා දැක්වීම සඳහා චිත්තොප්පාද කණ්ඩයේදී විස්තර නොකරන ලද අබ්‍යාලකෘත ධර්මයන් ඇති බව පෙන්වීමටත්, සමය නිර්ණයෙන් තොරව අබ්‍යාලකෘත ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය විස්තර කිරීමේදී එක් කොටසක් පමණක් දක්වා නිගමනය කිරීම අසම්පූර්ණ වන බැවිනුත්, විස්තර කළ හා විස්තර නොකළ සියලු අබ්‍යාලකෘතයන් ඇතුළත් කරමින් "අබ්‍යාලකෘත ධර්ම කවරේද? කුසල... අසංඛත ධාතුව ද යන මේ ධර්ම අබ්‍යාලකෘතයි" යනුවෙන් වදාළහ. විස්තර නොකළ ධර්මයන් පෙන්වා දුන් විට ඒවා දැනගැනීමේ කැමැත්ත ඇති වන බැවින් විස්තර කිරීම සුදුසු වේ. මෙහි විපාක හා ක්‍රියා අබ්‍යාලකෘතයන් දැනටමත් විස්තර කර ඇති බැවින් නැවත විස්තර නොකළ යුතුය. අසංඛත ධාතුව ද ප්‍රභේද නොමැති බැවින් විස්තර නොකළ යුතුය. මෙහි ප්‍රභේද පවතින සහ මෙතෙක් විස්තර නොකළ යම් රූප අබ්‍යාලකෘතයක් වේ ද, එය විස්තර කරමින් "එහි සියලු රූප කවරේද?" යනාදිය වදාළහ. මෙය මෙහි පාළි යෝජනාවයි.

နယံ ဒဿေတွာတိ ဧတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဂဟဏမေဝ နယဒဿနံ. တံ ဝိပါကေသု ကတွာ ဝိညာတတ္တာ ကိရိယာဗျာကတေသု နိဿဋ္ဌံ. ကာမာဝစရာဒိဘာဝေန ဝတ္တဗ္ဗဿ ကိရိယာဗျာကတဿ ဝါ ဒဿနံ, တံ ကတွာ ကာမာဝစရာတိအာဒိကံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တတ္တာ နိဿဋ္ဌံ. ပဉ္စဝီသတိ ရူပါနီတိ ပါဠိယံ ဝုတ္တာနိ ဒသာယတနာနိ ပဉ္စဒသ စ သုခုမရူပါနိ, ဥပစယသန္တတိယော ဝါ ဧကန္တိ ကတွာ ဟဒယဝတ္ထုဉ္စ. ဆန္နဝုတီတိ စက္ခာဒိဒသကာ သတ္တ ဥတုသမုဋ္ဌာနာဒယော တယော အဋ္ဌကာ ဥတုစိတ္တဇာ ဒွေ သဒ္ဒါ စ. ကလာပဘာဝေန ပဝတ္တရူပရူပါနိ ‘‘ရူပကောဋ္ဌာသာ’’တိ ဝုတ္တာနိ ရူပကလာပကောဋ္ဌာသဘာဝတော. ကောဋ္ဌာသာတိ စ အံသာ, အဝယဝါတိ အတ္ထော. ကောဋ္ဌန္တိ ဝါ သရီရံ, တဿ အံသာ ကေသာဒယော ကောဋ္ဌာသာတိ အညေပိ အဝယဝါ ကောဋ္ဌာသာ ဝိယ ကောဋ္ဌာသာ. နိဗ္ဗာနံ နိပ္ပဒေသတော ဂဟိတန္တိ သောပါဒိသေသနိရုပါဒိသေသရာဂက္ခယာဒိအသင်္ခတာဒိဝစနီယဘာဝေန ဘိန္နံ နိပ္ပဒေသတော ဂဟိတံ. အတ္ထတော ဟိ ဧကာဝ အသင်္ခတာ ဓာတူတိ.

"නයං දස්සෙත්වා" (ක්‍රමය පෙන්වා) යන්නෙහි පහත විපාකයන්හි සඳහන් වූ ක්‍රමයම පෙන්වීම අදහස් වේ. විපාක විග්‍රහයේදී එය කරන ලද බැවින්, ක්‍රියා අබ්‍යාලකෘතයන්හිදී එය අත්හරින ලදී. නැතහොත් කාමාවචර ආදී ප්‍රභේදවලින් දැක්විය යුතු ක්‍රියා අබ්‍යාලකෘතයන් දැක්වීම "ක්‍රමය පෙන්වීම" නම් වේ. එය කාමාවචර ආදී වශයෙන් වදාළ බැවින් අත්හරින ලදී. "පඤ්චවීසති රූපානි" යනු පාළියෙහි වදාළ ආයතන දසය සහ සුඛුම රූප පහළොවයි. එසේත් නැත්නම් උපචය හා සන්තති යන දෙක එකක් ලෙස ගෙන හෘදය වස්තුව ද ඇතුළත් කිරීමෙනි. "ඡන්නවුති" (අනුදූව) යනු චක්ඛු ආදී දසක හතක් ද, උතු සමුට්ඨාන ආදී අට්ඨක තුනක් ද, උතුජ හා චිත්තජ ශබ්ද රූප දෙකක් ද යන සියල්ලයි. කලාප වශයෙන් පවතින රූප "රූප කොට්ඨාස" ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. කොට්ඨාස යනු කොටස් හෙවත් අවයවයි. ශරීරයට "කොට්ඨ" යැයි කියනු ලැබේ, එහි කොටස් වූ කේසාදිය "කොට්ඨාස" නම් වේ. නිවන සම්පූර්ණයෙන්ම (නිප්පදේසතෝ) ගන්නා ලදී. සඋපාදිසේස, නිරුපාදිසේස, රාගක්ඛය, අසංඛත ආදී වචනවලින් ප්‍රභේද වූවත්, අර්ථ වශයෙන් අසංඛත ධාතුව එකකි.

၅၈၄. သဗ္ဗန္တိ သကလံ စက္ကဝါဠံ. ပရိမဏ္ဍလံ ပရိမဏ္ဍလသဏ္ဌာနံ, ပရိက္ခေပတော ဆတ္တိံသ သတသဟဿာနိ ဒသ စေဝ သဟဿာနိ အဍ္ဎစတုတ္ထာနိ စ ယောဇနသတာနိ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ဝဋ္ဋံ ‘‘ပရိမဏ္ဍလ’’န္တိ ဝုတ္တံ. စတ္တာရိ နဟုတာနီတိ စတ္တာလီသ သဟဿာနိ. နဂဝှယာတိ နဂါတိ အဝှာတဗ္ဗာ နဂသဒ္ဒနာမာတိ အတ္ထော.

584. "සබ්බං" යනු මුළු සක්වළමයි. "පරිමණ්ඩලං" යනු වටකුරු හැඩයයි. වටප්‍රමාණයෙන් යොදුන් තිස් හය ලක්ෂ දස දහස් තුන්සිය පනහක් (3,610,350) වන බව අර්ථයි. මෙහි වටකුරු බව "පරිමණ්ඩල" යනුවෙන් පවසන ලදී. "චත්තාරි නහුතානි" යනු හතළිස් දහසකි. "නාගව්හයා" යනු 'නාග' යන නම ඇත්තා වූ (ගස් හෝ පර්වත) යන අර්ථයයි.

ဒေဝဒါနဝါဒီနံ တိဂါဝုတာဒိသရီရဝသေန မဟန္တာနိ ပါတုဘူတာနိ. တတ္ထာယံ ဝစနတ္ထော – ဘူတာနိ ဇာတာနိ နိဗ္ဗတ္တာနိ မဟန္တာနိ မဟာဘူတာနီတိ. အနေကစ္ဆရိယဒဿနေန အနေကာဘူတဝိသေသဒဿနဝသေန စ မာယာကာရော မဟန္တော ဘူတောတိ မဟာဘူတော. ယက္ခာဒယော ဇာတိဝသေနေဝ မဟန္တာ ဘူတာတိ မဟာဘူတာ. နိရုဠှော ဝါ အယံ မဟာဘူတသဒ္ဒေါ တေသု ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပထဝိယာဒယော ပန မဟာဘူတာ ဝိယ မဟာဘူတာ. ဘူတသဒ္ဒဿ ဥဘယလိင်္ဂတ္တာ နပုံသကတာ ကတာ. မဟာပရိဟာရတောတိ ဧတ္ထ ဝစနတ္ထံ ဝဒန္တော အာဟ ‘‘မဟန္တေဟိ ဘူတာနိ, မဟာပရိဟာရာနိ [Pg.141] ဝါ ဘူတာနီ’’တိ. တတ္ထ ပစ္ဆိမတ္ထေ ပုရိမပဒေ ဥတ္တရပဒဿ ပရိဟာရသဒ္ဒဿ လောပံ ကတွာ ‘‘မဟာဘူတာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ.

දේව, අසුර ආදීන්ගේ ගාවුත් තුනක් පමණ වූ ශරීර ප්‍රමාණයන්ගෙන් විශාලව පෙනී සිටින බැවින් මහාභූත නම් වේ. එහි අර්ථය නම් - හටගත්තා වූ විශාල රූප මහාභූත රූප වේ යන්නයි. නොයෙක් පුදුම සහගත දෑ පෙන්වීමෙන් හා අසත්‍ය දෑ පෙන්වීමේ අනුභාවයෙන් මායාකරුවා "මහාභූත" (විශාල සත්වයෙක්) ලෙස හැඳින්වේ. යක්ෂාදීහු උපතින්ම විශාල සත්වයෝ වන බැවින් මහාභූත නම් වෙති. මහාභූත යන ශබ්දය ඔවුන් කෙරෙහි ප්‍රකටව පවතී. පඨවී ආදිය ද ඒ මහාභූතයන් වැනි බැවින් මහාභූත නම් වේ. භූත ශබ්දය ලිංග දෙකටම අයත් බැවින් මෙහි නපුංසක ලිංගයෙන් යොදා ඇත. "මහාපරිහාරතෝ" යන්නෙහි අර්ථය දක්වමින්, විශාල වූ භූතයන් නිසා හෝ මහා පරිහාරයෙන් යුක්ත බැවින් "මහාභූත" යැයි කියනු ලැබේ. එහි දෙවන අර්ථයේදී පෙර පදයේ ඇති 'පරිහාර' ශබ්දය ලොප් වී "මහාභූත" යැයි කියනු ලැබේ.

အစ္စိမတောတိ အဂ္ဂိဿ. ကောဋိသတသဟဿံ ဧကံ ကောဋိသတသဟဿေကံ. စက္ကဝါဠန္တိ တံ သဗ္ဗံ အာဏာက္ခေတ္တဝသေန ဧကံ ကတွာ ဝေါဟရန္တိ. ဝိလီယတိ ခါရောဒကေန. ဝိကီရတီတိ ဝိဒ္ဓံသတိ. ဥပါဒိန္နကေသု ဝိကာရံ ဒဿေန္တော ‘‘ပတ္ထဒ္ဓေါ’’တိအာဒိမာဟ. ကဋ္ဌမုခေန ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေါ ဥပမတ္ထော. ယထာ ကဋ္ဌမုခသပ္ပေန ဒဋ္ဌော ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတိ, ဧဝံ ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေန သော ကာယော ကဋ္ဌမုခေဝ ဟောတိ, ကဋ္ဌမုခမုခဂတော ဝိယ ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဝါ-သဒ္ဒေါ ဧဝသဒ္ဒဿတ္ထေ. ‘‘ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေနာ’’တိ ဧတဿ စ ပရတော အာဟရိတွာ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတြာယမတ္ထော – ‘‘ကဋ္ဌမုခေန ဒဋ္ဌောပိ ကာယော ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေနေဝ ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတိ, တသ္မာ ပထဝီဓာတုယာ အဝိယုတ္တော သော ကာယော သဗ္ဗဒါ ကဋ္ဌမုခမုခဂတော ဝိယ ဟောတီ’’တိ. အထ ဝါ အနိယမတ္ထော ဝါ-သဒ္ဒေါ. တတြာယမတ္ထော – ‘‘ကဋ္ဌမုခေန ဒဋ္ဌော ကာယော ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတိ ဝါ န ဝါ ဟောတိ မန္တာဂဒဝသေန, ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေန ပန မန္တာဂဒရဟိတော သော ကာယော ကဋ္ဌမုခမုခဂတော ဝိယ ဟောတိ ဧကန္တပတ္ထဒ္ဓေါ’’တိ. ပူတိယောတိ ကုထိတော. မဟာဝိကာရာနိ ဘူတာနီတိ မဟာဝိကာရာနိ ဇာတာနိ, ဝိဇ္ဇမာနာနီတိ ဝါ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ပုရိမပဒေ ဥတ္တရပဒဿ ဝိကာရသဒ္ဒဿ လောပံ ကတွာ ‘‘မဟာဘူတာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ.

'අච්චිමතො' යනු ගින්නට නමකි. 'කෝටිසතසහස්සං ඒකං' යන පද දෙක සන්ධි වීමෙන් (සන්ධි වසයෙන්) 'කෝටිසතසහස්සේකං' ලෙස වේ. ඒ සියලු කෝටි ලක්ෂයක් සක්වළ අණාක්ෂේත්‍ර වසයෙන් එකක් කොට 'සක්වළ' යැයි ව්‍යවහාර කරති. ලුණු දියෙන් (ක්ෂාරෝදකයෙන්) දියවී යයි. 'විසිරෙයි' යනු විනාශ වීමයි. උපාදින්නක මහාභූතයන්ගේ වෙනස් වීම (විිකාරය) පෙන්වමින් 'පත්‍ථද්ධො' (තද වූ) යනාදිය වදාළහ. 'කට්ඨමුඛේන වා' යන්නෙහි 'වා' ශබ්දය උපමා අර්ථයෙහි වැටේ. යම් සේ කට්ඨමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළ ශරීරය බෙහෙවින් තද වේ ද, එසේම පඨවි ධාතුව කිපීමෙන් ඒ ශරීරය කට්ඨමුඛ සර්පයෙකුගේ කටට හසු වූවාක් මෙන් තද වේ යන අර්ථයයි. එසේත් නැත්නම් 'වා' ශබ්දය 'ඒව' (ම) යන අර්ථයෙහි වැටේ. එය 'පඨවීධාතුප්පකෝපේන' යන්නට පසුව යොදා ගත යුතුය. එහි අර්ථය මෙසේය: 'කට්ඨමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළ ද ශරීරය පඨවි ධාතුව කිපීමෙන්ම තද වෙයි, එබැවින් පඨවි ධාතුවෙන් වෙන් නොවන ඒ ශරීරය සැමවිටම කට්ඨමුඛ සර්පයෙකුගේ කටට හසු වූවාක් වැනිය'. එසේත් නැත්නම් 'වා' ශබ්දය අනිශ්චිත (අනියම) අර්ථයෙහි වැටේ. එහි අර්ථය මෙසේය: 'කට්ඨමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළ ශරීරය මන්ත්‍ර හෝ ඖෂධ බලයෙන් තද වන්නට හෝ නොවන්නට පුළුවන. පඨවි ධාතුව කිපීමෙන් නම් මන්ත්‍ර ඖෂධ රහිත ඒ ශරීරය කට්ඨමුඛ සර්පයෙකුගේ කටට හසු වූවාක් මෙන් ඒකාන්තයෙන්ම තද වේ'. 'පූතියො' යනු කුණු වූ ගඳ ඇති බවයි. 'මහාවිකාරානි භූතානි' යනු මහත් විකාර (වෙනස් වීම්) ඇති වූ රූපයෝ යන්නයි, නැතහොත් පවතින රූපයෝ යනු අර්ථයයි. මෙහි මුල් පදයේ ඇති 'විකාර' යන අග පදය ලොප් කොට (කපා හැර) 'මහාභූතානි' යැයි වදාරන ලදී.

ပထဝီတိအာဒိနာ သဗ္ဗလောကဿ ပါကဋာနိပိ ဝိပလ္လာသံ မုဉ္စိတွာ ယထာသဘာဝတော ပရိဂ္ဂယှမာနာနိ မဟန္တေန ဝါယာမေန ဝိနာ န ပရိဂ္ဂယှန္တီတိ ပါကဋာနိပိ ဒုဝိညေယျသဘာဝတ္တာ ‘‘မဟန္တာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တာနိ ဟိ သုဝိညေယျာနိ အမဟန္တာနီတိ ဂဟေတွာ ဌိတော တေသံ ဒုပ္ပရိဂ္ဂဟိတတံ ဒိသွာ ‘‘အဟော မဟန္တာနိ ဧတာနီ’’တိ ပဇာနာတိ. ဥပါဒါယာတိ ဧတေန ဝိညာယမာနာ ပစ္ဆိမကာလကိရိယာ ပဝတ္တီတိ ကတွာ ‘‘ပဝတ္တရူပ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉှိ ‘‘ဥပါဒါယာ’’တိ ဧတေန ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နတာ ဝုတ္တာ ဟောတီတိ. အထ ဝါ ဥပါဒါယတိ နိဿယတီတိ ဥပါဒါယံ, ဥပါဒါယမေဝ ရူပံ ဥပါဒါယရူပံ, အညနိဿယဿ ဧကန္တနိဿိတဿ ရူပဿေတံ အဓိဝစနံ. တံ ပန န သတ္တဿ, နာပိ ဝေဒနာဒိနော တဒဘာဝေပိ ဘာဝတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘စတုန္နံ မဟာဘူတာန’’န္တိအာဒိမာဟ. ဘဝတိ ဟိ နိဿယရူပါနံ သာမိဘာဝေါတိ.

පඨවි ආදී වශයෙන් මුළු ලෝකයාටම ප්‍රකට වුවද, විපල්ලාසය (වැරදි වැටහීම) අත්හැර ස්වභාවය අනුව ඥානයෙන් පිරිසිඳ ගන්නා කල්හි, මහත් වූ වීර්යයකින් තොරව පිරිසිඳ ගත නොහැකි බැවින්, ප්‍රකට වුවද අවබෝධ කර ගැනීමට අපහසු ස්වභාවය ඇති නිසා ඒවා 'මහන්ත' (මහාභූත) යැයි කියනු ලැබේ. මන්දයත්, ඒවා පහසුවෙන් අවබෝධ කර ගත හැකි යැයි හෝ මහා පදාර්ථ නොවේ යැයි සලකා සිටින යෝගී පුද්ගලයා, ඒවා පිරිසිඳ ගැනීමේ අපහසුව දැක 'අහෝ, මේවා මහත් (ගැඹුරු) පදාර්ථයන් නොවේදැයි' වටහා ගනී. 'උපාදාය' යන පදයෙන් දැනගත යුතු පසු කාලීන ක්‍රියාව ප්‍රවෘත්තිය යැයි සලකා 'පවත්ත රූප' (පවත්නා රූප) යැයි කියන ලදී. මෙසේ 'උපාදාය' යන්නෙන් රූපයන්ගේ ප්‍රතීත්‍යසමුප්පන්න බව (හේතූන් මත හටගන්නා බව) වදාරන ලදී. එසේත් නැත්නම් 'උපාදායති නිස්සයති' (ඇසුරු කරයි) යන අර්ථයෙන් 'උපාදාය' නම් වේ. ඇසුරු කර පවතින රූපයම 'උපාදාය රූප' වේ. මෙය අන්‍යයන් (මහාභූතයන්) ඇසුරු කොට පවතින, ඒකාන්තයෙන්ම නිශ්‍රිත වූ රූපයට නමකි. ඒ උපාදාය රූපය සත්ත්වයාගේවත්, වේදනාදී නාමස්කන්ධයන්ගේවත් උපාදාය රූපයක් නොවන බව පෙන්වීමට 'සතර මහාභූතයන් ඇසුරු කොට' යනාදිය වදාළහ. මන්දයත්, නාමස්කන්ධයන් නොමැති අවස්ථාවල පවා (අසංඥ තල මෙන්) උපාදාය රූප පවතින බැවිනි. ඇසුරු කරනු ලබන රූපයන්ගේ (මහාභූතයන්ගේ) ස්වාමිත්වය පවතින බව මෙයින් දත යුතුය.

တိဝိဓရူပသင်္ဂဟဝဏ္ဏနာ

ත්‍රිවිධ රූප සංග්‍රහ වර්ණනාව

၅၈၅. ပကိဏ္ဏကဒုကေသု [Pg.142] အဇ္ဈတ္တိကဒုကံ မုဉ္စိတွာ အညော သဗ္ဗဒုကေဟိ တိကဝသေန ယောဇနံ ဂစ္ဆန္တော နတ္ထိ, ဝိညတ္တိဒုကော စ ယောဇနံ န ဂစ္ဆတီတိ သဗ္ဗဒုကယောဂီသု အာဒိဘူတံ အဇ္ဈတ္တိကဒုကမေဝ ဂဟေတွာ သေသေဟိ သဗ္ဗဒုကေဟိ ယောဇေတွာ တိကာ ဝုတ္တာ. သက္ကာ ဟိ ဧတေန နယေန အညေသမ္ပိ ဒုကာနံ ဒုကန္တရေဟိ လဗ္ဘမာနာ တိကယောဇနာ ဝိညာတုန္တိ.

585. ප්‍රකීර්ණක දුකයන් අතරින් අජ්ඣත්තික දුකය හැර අන් කිසිදු දුකයක් සියලු දුකයන් සමඟ තික (තුන බැගින් වූ කාණ්ඩ) වසයෙන් යෙදීමට නොහැකිය. විඤ්ඤත්ති දුකය ද එසේ නොයෙදේ. එබැවින් සියලු දුකයන් හා යෙදිය හැකි දුකයන් අතරින් මුල් වූ අජ්ඣත්තික දුකයම ගෙන ඉතිරි සියලු දුකයන් හා යොදා තිකයන් වදාරන ලදී. මෙම ක්‍රමය මඟින් අන්‍ය වූ ඕළාරිකාදී දුකයන්ගේ ද අන්‍ය දුකයන් හා යෙදීමෙන් ලැබෙන තික යෝජනා වටහා ගත හැකිය.

စတုဗ္ဗိဓာဒိရူပသင်္ဂဟဝဏ္ဏနာ

චතුර්විධ රූප සංග්‍රහ වර්ණනාව

၅၈၆. စတုက္ကေသု ဧကန္တစိတ္တသမုဋ္ဌာနဿ ဝိညတ္တိဒွယဘာဝတော ဝိညတ္တိဒုကာဒီဟိ သမာနဂတိကော စိတ္တသမုဋ္ဌာနဒုကောတိ တေန သဟ ဥပါဒါဒုကဿ ယောဇနာယ လဗ္ဘမာနောပိ စတုက္ကော န ဝုတ္တော, တထာ သနိဒဿနဒုကာဒီနံ တေန တဿ စ ဩဠာရိကဒူရဒုကေဟိ ယောဇနာယ လဗ္ဘမာနာ န ဝုတ္တာ, ဓမ္မာနံ ဝါ သဘာဝကိစ္စာနိ ဗောဓေတဗ္ဗာကာရဉ္စ ယာထာဝတော ဇာနန္တေန ဘဂဝတာ တေန အညေသံ တဿ စ အညေဟိ ယောဇနာ န ကတာတိ ကိံ ဧတ္ထ ကာရဏပရိယေသနာယ, အဒ္ဓါ သာ ယောဇနာ န ကာတဗ္ဗာ, ယတော ဘဂဝတာ န ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အညေ ပန ပကိဏ္ဏကဒုကာ အညေဟိ ပကိဏ္ဏကဒုကေဟိ ယောဇေတုံ ယုတ္တာ, တေဟိ ယောဇိတာ ဧဝ. ဝတ္ထုဒုကာဒီသု ပန သောတသမ္ဖဿာရမ္မဏဒုကာဒယော ဝဇ္ဇေတွာ အညေဟိ အာရမ္မဏဗာဟိရာယတနာဒိလဗ္ဘမာနဒုကေဟိ ဥပါဒိန္နကဒုကဿ ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယဒုကဿ စ ယောဇနာယ စတုက္ကာ လဗ္ဘန္တိ, စိတ္တသမုဋ္ဌာနဒုကဿ စ သဗ္ဗာရမ္မဏဗာဟိရာယတနာဒိလဗ္ဘမာနဒုကေဟိ. အဝသေသေဟိ ပန တေသံ အညေသဉ္စ သဗ္ဗဝတ္ထုဒုကာဒီဟိ ယောဇနာယ န လဗ္ဘန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

586. චතුක්කයන්හි (හතර බැගින් වූ කාණ්ඩයන්හි) ඒකාන්තයෙන්ම චිත්ත සමුට්ඨාන වූ රූපය විඤ්ඤත්ති දෙකක් (කාය-වචී) වන බැවින්, චිත්ත සමුට්ඨාන දුකය විඤ්ඤත්ති දුකාදිය හා සමාන ලක්ෂණ ඇත්තකි. එබැවින් ඒ සමඟ උපාදා දුකය යෙදීමෙන් චතුක්කයක් ලැබිය හැකි වුවද එය වදාරා නැත. එසේම සනිදස්සන දුකාදිය සමඟ ද, ඒවායේ ඕළාරික-දූර දුකයන් සමඟ ද යෙදීමෙන් ලැබිය හැකි චතුක්කයන් වදාරා නැත. පරමාර්ථ ධර්මයන්ගේ ස්වභාවික කෘත්‍යයන් හා අවබෝධ කරවිය යුතු ආකාරය නිවැරදිව දන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනක යෝජනාවක් (සම්බන්ධයක්) නොකළේ ද, එහි හේතු සෙවීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? ඒකාන්තයෙන්ම ඒ යෝජනාව නොකටයුතු බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය නොකළ බව දත යුතුය. එහෙත් අන්‍ය වූ ප්‍රකීර්ණක දුකයන් අන්‍ය ප්‍රකීර්ණක දුකයන් හා යෙදීම සුදුසු බැවින් ඒවා එසේම යොදන ලදී. වස්තු දුකාදියේ සෝතසම්ඵස්සාරම්මණ දුකාදිය හැර අන්‍ය වූ ආරම්මණ බාහිරායතනාදී ලබ්ධ දුකයන් සමඟ උපාදින්නක දුකය සහ උපාදින්නුපාදානීය දුකය යෙදීමෙන් චතුක්කයන් ලැබෙන බවත්, චිත්ත සමුට්ඨාන දුකය ද ආරම්මණ බාහිරායතනාදී දුකයන් හා යෙදීමෙන් ලැබෙන බවත් දත යුතුය. ඉතිරි දුකයන් සම්බන්ධයෙන් සබ්බවත්ථු දුකාදිය හා යෙදීමෙන් චතුක්කයන් නොලැබෙන බව දත යුතුය.

ဥဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

උද්දේස වර්ණනාව නිම විය.

ရူပဝိဘတ္တိ

රූප විභක්තිය

ဧကကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

ඒකක නිද්දේස වර්ණනාව

၅၉၄. အဝိဇ္ဇမာနဝိဘာဂဿ ဝိဘာဂါဘာဝဒဿနမေဝ နိဒ္ဒေသော နိစ္ဆယကရဏတော, တသ္မာ ‘‘သဗ္ဗံ ရူပံ န ဟေတုမေဝါ’’တိအာဒိနာ ဝိဘာဂါဘာဝါဝဓာရဏေန [Pg.143] ဧဝ-သဒ္ဒေန နိဒ္ဒေသံ ကရောတိ. ဟေတုဟေတူတိ မူလဟေတု, ဟေတုပစ္စယဟေတူတိ ဝါ အယမတ္ထော. မဟာဘူတာ ဟေတူတိ အယမေဝတ္ထော မဟာဘူတာ ပစ္စယောတိ ဧတေနပိ ဝုတ္တောတိ. ဟေတုပစ္စယသဒ္ဒါနံ သမာနတ္ထတ္တာ ပစ္စယော ဧဝ ဟေတု ပစ္စယဟေတု. ယော စ ရူပက္ခန္ဓဿ ဟေတု, သော ဧဝ တဿ ပညာပနာယ ဟေတူတိ ဝုတ္တော တဒဘာဝေ အဘာဝတော. အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ကမ္မသမာဒါနာနံ ဌာနသော ဟေတုသော ဝိပါကန္တိ ဧတ္ထ ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ အညေသု ပစ္စယေသု ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိပါကနိယာမကတ္တာ ဥတ္တမံ ပဓာနံ ကုသလာကုသလံ ဂတိဥပဓိကအာလပယောဂသမ္ပတ္တိဝိပတ္တိဋ္ဌာနနိပ္ဖာဒိတံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏဉ္စ ကမ္မမိဝ ပဓာနတ္တာ ‘‘ဟေတူ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ကမ္မာရမ္မဏာနိ ‘‘ဥတ္တမဟေတူ’’တိ ဝုတ္တာနိ. ဝက္ခတိ စ ‘‘ဂတိဥပဓိကာလပယောဂါ ဝိပါကဿ ဌာနံ, ကမ္မံ ဟေတူ’’တိ. ဣဓ ပန ကမ္မမိဝ ဥတ္တမတ္တာ အာရမ္မဏမ္ပိ ဟေတုဝစနံ အရဟတီတိ ‘‘ဥတ္တမဟေတူ’’တိ ဝုတ္တံ. သင်္ခါရာနန္တိ ပုညာဘိသင်္ခါရာဒီနံ အဝိဇ္ဇာ သာဓာရဏပစ္စယတ္တာ ‘‘ဟေတူ’’တိ ဝုတ္တာ. ဖရတီတိ ဂစ္ဆတိ ပါပုဏာတိ. ပဋိက္ခေပနိဒ္ဒေသောတိ ဣဒံ မာတိကာယ အာဂတပဋိက္ခေပဝသေန ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန မာတိကာယ န ဟေတုပဒါဒိသင်္ဂဟိတတာ စ ရူပဿ ဝုတ္တာ တံတံသဘာဝတ္တာ, အဝဓာရိတတာ စ အနညသဘာဝတော.

594. වෙනයම් ප්‍රභේදයක් නැති රූපයෙහි, එසේ ප්‍රභේදයක් නොමැති බව පෙන්වීමම එහි නිද්දේසය (පැහැදිලි කිරීම) වේ. මන්දයත් එයින් නිශ්චය කිරීම සිදු වන බැවිනි. එබැවින් 'සියලු රූප හේතු නොවේමයි' යනාදී වශයෙන් විභාගයක් නොමැති බව තහවුරු කරන 'ඒව' (ම) ශබ්දය යොදා නිද්දේසය කරති. 'හේතු හේතු' යනු මූල හේතුවයි, නැතහොත් හේතු ප්‍රත්‍ය හේතුවයි. 'මහාභූතයන් හේතු වේ' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ද මහාභූතයන් ප්‍රත්‍ය වේ යන්නයි. හේතු හා ප්‍රත්‍ය යන වචන සමාන අර්ථ ඇති බැවින් ප්‍රත්‍යයම හේතුව වේ. රූපස්කන්ධය හටගැනීමට යම් හේතුවක් වේද, එයම එය ප්‍රඥප්ති කිරීමට ද හේතුව වේ. මක්නිසාද යත්, හේතුව නැති විට රූපය ද නොපවතින බැවිනි. අතීත අනාගත වර්තමාන කර්මයන්ගේ විපාක ගැන සඳහන් වන තැන්හි, අන්‍ය ප්‍රත්‍යයන් (අවිද්‍යා තෘෂ්ණා ආදිය) තිබුණ ද, ඉෂ්ට අනිෂ්ට විපාකය නියම කරන බැවින් ප්‍රධාන වූ කුසල් අකුසල් කර්මය 'හේතු' යැයි කියන ලදී. එසේම ගති, උපධි, කාල, ප්‍රයෝග ආදියේ සම්පත්ති හා විපත්ති නිසා සිදුවන ඉෂ්ට අනිෂ්ට අරමුණු ද කර්මය මෙන් ප්‍රධාන වන බැවින් 'හේතු' යැයි කියන ලදී. මෙම අදහසින් කර්මය හා අරමුණ 'උත්තම හේතු' යැයි වදාරන ලදී. ඥාණවිභංගයේදී ද 'ගති, උපධි, කාල, ප්‍රයෝග විපාකයට ස්ථානයක් වන අතර, කර්මය හේතුව වේ' යැයි වදාරනු ඇත. මෙහිදී ද කර්මය මෙන් ප්‍රධාන වන බැවින් අරමුණ ද හේතු යන වචනයට සුදුසු බැවින් 'උත්තම හේතු' යැයි කියන ලදී. සංස්කාරයන්ට (පින් පව් ආදියට) අවිද්‍යාව පොදු ප්‍රත්‍යයක් බැවින් එය 'හේතු' යැයි කියන ලදී. 'ඵරති' යනු පැතිරෙයි, පැමිණෙයි යන්නයි. 'පටික්ඛේප නිද්දේස' යන්න මාතෘකාවෙහි සඳහන් වන ප්‍රතික්ෂේපයන් (හේතු නොවන බව ආදිය) අනුව වදාරන ලදී. මෙහි රූපයෙහි හේතු නොවන බව ආදිය වදාළේ ඒ ඒ ස්වභාවය නිසාය. 'ඒව' ශබ්දයෙන් අවධාරණය කළේ (නියම කළේ) රූපයට හේතු වන ස්වභාවයක් නොමැති බැවිනි.

ရူပီဒုကေ ရူပီပဒမေဝ ဣဓ ‘‘ရူပ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေန ရူပီရူပပဒါနံ ဧကတ္ထတာ သိဒ္ဓါ ဟောတိ ရုပ္ပနလက္ခဏယုတ္တဿေဝ ရူပီရူပဘာဝတော. ဥပ္ပန္နံ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျန္တိ အရူပတော ဝိဓုရံ ရူပဿ သဘာဝံ ဒဿေတိ. န ဟိ အရူပံ ဥပ္ပန္နံ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျံ ယထာ ရူပံ, တေန ရူပံ ဥပ္ပန္နံ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျံ, န အရူပန္တိ အရူပတော နိဝတ္တေတွာ ရူပေ ဧဝ ဧတံ သဘာဝံ နိယမေတိ, န ရူပံ ဧတသ္မိံ သဘာဝေ. အတ္ထိ ဟိ ရူပံ အတီတာနာဂတံ ယံ ဥပ္ပန္နံ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျသဘာဝံ န ဟောတီတိ. ဧတမေဝ စ နိယမံ ပုန ဧဝသဒ္ဒေန နိယမေတိ ‘‘ယထာဝုတ္တော နိယမော ရူပေ အတ္ထိ ဧဝ, အရူပေ ဝိယ န နတ္ထီ’’တိ. အထ ဝါ သဗ္ဗံ ရူပန္တိ ဘူတုပါဒါယရူပံ ကာလဘေဒံ အနာမသိတွာ ‘‘သဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ သဗ္ဗံ အရူပေဟိ သမာနဝိညေယျသဘာဝံ အတီတာနာဂတံ နိဝတ္တေတုံ ဥပ္ပန္နန္တိ ဧတေန ဝိသေသေတိ, တံ ဥပ္ပန္နံ သဗ္ဗံ ရူပံ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျမေဝါတိ အတ္ထော.

රූපී දුකයෙහි 'රූපී' යන පදයම මෙහි 'රූප' යැයි වදාරන ලදි. එබැවින් රූපී සහ රූප යන පද දෙකෙහි එකම අර්ථයක් ඇති බව සිද්ධ වේ. මන්දයත්, විපරිත වීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූවක්ම රූපී හෙවත් රූප වන බැවිනි. 'උපන්නා වූ, සවැදෑරුම් විඥානයන්ගෙන් දත යුතු වූ' යන පාඨයෙන් අරූපයට (නාමයට) වඩා වෙනස් වූ රූපයේ ස්වභාවය දක්වයි. රූපය මෙන්, උපන්නා වූ අරූපය (නාමය) සවැදෑරුම් විඥානයන්ගෙන් දත යුත්තක් නොවේ. එමගින් අරූපයෙන් වෙන් කොට රූපයෙහිම මෙම සවැදෑරුම් විඥාන විඥෙය්‍ය ස්වභාවය නියම කරයි. අතීත හා අනාගත වූ ද රූප පවතින නමුත්, සවැදෑරුම් විඥානයන්ගෙන් දත යුතු ස්වභාවය ඇත්තේ උපන්නා වූ (ප්‍රත්‍යුත්පන්න) රූපයටම පමණක් බව පෙන්වයි. මෙම නියමයම නැවතත් 'ඒව' ශබ්දය යොදා 'ඉහත කී නියමය රූපයෙහිම පවතී, අරූපයෙහි මෙන් නැත්තේ නොවේ' යැයි තහවුරු කරයි. එසේත් නැතහොත්, 'සබ්බං රූපං' (සියලු රූප) යැයි කාල භේදයකින් තොරව භූත හා උපාදාය රූපයන් වදාරා, එම සියල්ල අරූපයට සමාන විඥෙය්‍ය ස්වභාවයක් ඇති අතීත හා අනාගත රූපයන්ගෙන් වෙන් කර දැක්වීමට 'උප්පන්නං' (උපන්නා වූ) යනුවෙන් විශේෂ කළ සේක. එබැවින් උපන්නා වූ ඒ සියලු රූපයන් සවැදෑරුම් විඥානයන්ගෙන් දත යුත්තක්ම වේ යනු අර්ථයයි.

နနု ဧဝံ ရူပါယတနဿပိ သောတဝိညာဏာဒီဟိ ဝိညေယျတာ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ ရူပံ သဗ္ဗံ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ဧကန္တလက္ခဏဒဿနဝသေန ဧကီဘာဝေန [Pg.144] ဂဟေတွာ အရူပတော ဝိဓုရဿ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျသဘာဝဿ ဒဿနတော. ပစ္စုပ္ပန္နရူပမေဝ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျန္တိ ဧတသ္မိံ ပန နိယမေ ‘‘သဗ္ဗံ ရူပ’’န္တိ ဧတ္ထာယံ ဝိညေယျဘာဝနိယမော န ဝုတ္တော, အထ ခေါ ပစ္စုပ္ပန္နန္တိ သဗ္ဗရူပဿ ဧကန္တလက္ခဏနိယမော ဒဿိတော န သိယာ. ပါဠိယဉ္စ ဝိညေယျမေဝါတိ ဧဝ-ကာရော ဝုတ္တော, န ဥပ္ပန္နမေဝါတိ. တသ္မာ ဥပ္ပန္နဿေဝ မနောဝိညေယျနိယမာပတ္တိ နတ္ထီတိ ကိံ သောတပတိတတ္တေန, တသ္မာ ဝုတ္တနယေနတ္ထော ယောဇေတဗ္ဗော.

එසේ නම් රූප ආයතනය ද සෝත විඤ්ඤාණය ආදියෙන් දත යුතුය යන නිගමනයට පැමිණෙන්නේ නොවේද? නැත, එසේ නොවන්නේය. සියලු රූපයන් රැස් කොට ඒකාන්ත ලක්ෂණය දැක්වීමේ වසයෙන්, අරූපයෙන් වෙනස් වූ සවැදෑරුම් විඥානයන්ගෙන් දත යුතු ස්වභාවය පෙන්වා දීම මෙහි අරමුණයි. ප්‍රත්‍යුත්පන්න රූපයම සවැදෑරුම් විඥානයන්ගෙන් දත යුතු යැයි පවසන විට, 'සබ්බං රූපං' යන තැන මෙම විඥෙය්‍ය ස්වභාවය පිළිබඳ නියමය වදාරා නැත. එසේ නොවී නම් සියලු රූපයන්ගේ ඒකාන්ත ලක්ෂණ නියමය නොදැක්වෙන්නේය. පාලියෙහි ද 'විඤ්ඤෙය්‍ය මේව' (දත යුත්තක්මය) යනුවෙන් 'ඒව' කාරය වදාරන ලද අතර, 'උප්පන්න මේව' (උපන්නක්මය) යනුවෙන් වදාරා නැත. එබැවින් උපන්නා වූ රූපයටම මනෝ විඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු නියමයක් නැත. එසේ නම් සෝත විඤ්ඤාණාදියට හසුවීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කිම? එබැවින් ඉහත කී ක්‍රමයෙන්ම අර්ථය යෙදිය යුතුය.

ကထံဝိဓန္တိ ဂုဏေဟိ ကထံ သဏ္ဌိတံ. ဉာဏမေဝ ဉာဏဝတ္ထု. သမာနဇာတိကာနံ သင်္ဂဟော, သမာနဇာတိယာ ဝါ သင်္ဂဟော သဇာတိသင်္ဂဟော. သဉ္ဇာယန္တိ ဧတ္ထာတိ သဉ္ဇာတိ, သဉ္ဇာတိယာ သင်္ဂဟော သဉ္ဇာတိသင်္ဂဟော, သဉ္ဇာတိဒေသေန သင်္ဂဟောတိ အတ္ထော. အညမညောပကာရဝသေန အဝိပ္ပယောဂေန စ သမာဓိဒေသေ ဇာတာ သမ္မာသတိအာဒယော သမာဓိက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟိတာ. ယတ္ထ စ သတိအာဒိသဟာယဝတော သမာဓိဿ အတ္တနော ကိစ္စကရဏံ, သော စိတ္တုပ္ပာဒေါ သမာဓိဒေသော. သမ္မာသင်္ကပ္ပဿ စ အပ္ပနာဘာဝတော ပဋိဝေဓသဒိသံ ကိစ္စန္တိ သမာနေန ပဋိဝေဓကိစ္စေန ဒိဋ္ဌိသင်္ကပ္ပာ ပညက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟိတာ.

'කතංවිධං' යනු ගුණයන්ගෙන් කෙසේ පිහිටියේද යන්නයි. ඥානයම ඥාන වස්තුවයි. සමාන ජාති (සමාන ස්වභාවයන්) ඇති ධර්මයන් එක් රැස් කිරීම හෙවත් සමාන ජාති වශයෙන් සංග්‍රහ කිරීම 'සජාති සංග්‍රහය' නමි. යම් චිත්තොත්පාදයක සම්මා සති ආදී ධර්මයන් උපදී ද, එය සම්මා සති ආදීන්ගේ උත්පත්ති ස්ථානය වන බැවින් 'සඤ්ජාති' නම් වේ. එම උත්පත්ති ස්ථානය (චිත්තොත්පාදය) මගින් සංග්‍රහ කිරීම 'සඤ්ජාති සංග්‍රහය' නමි. අන්‍යෝන්‍ය උපකාර වසයෙන් ද, වෙන් නොවීමෙන් ද සමාධි දේශයෙහි (සමාධි සහගත සිතෙහි) උපන්නා වූ සම්මා සති ආදිය සමාධි ස්කන්ධයෙහි සංග්‍රහ කරන ලදී. යම් චිත්තොත්පාදයක සති ආදී සහායකයන් ඇති සමාධිය තම කෘත්‍යය සිදු කරයි ද, එම චිත්තොත්පාදය සමාධි දේශයයි. සම්මා සංකප්පය ද අර්පනා ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් පටිවේධ ඥානයට සමාන කෘත්‍යයක් කරයි; එබැවින් සමාන වූ පටිවේධ කෘත්‍යය හේතුවෙන් සම්මා දිට්ඨිය හා සම්මා සංකප්පය ප්‍රඥා ස්කන්ධයෙහි සංග්‍රහ කරන ලදී.

ရူပဝိဘတ္တိဧကကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

රූප විභක්තියෙහි ඒකක නිර්දේශ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

ဒုကနိဒ္ဒေသော

දුක නිර්දේශය

ဥပါဒါဘာဇနီယကထာဝဏ္ဏနာ

උපාදා භාජනීය කථා වර්ණනාව

၅၉၆. အပ္ပရဇက္ခာဒိသတ္တသမူဟဒဿနံ ဗုဒ္ဓစက္ခု, ဆသု အသာဓာရဏဉာဏေသု ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သဗ္ဗသင်္ခတာသင်္ခတဒဿနံ သမန္တစက္ခု. ‘‘ဒုက္ခံ ပရိညေယျံ ပရိညာတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၅) ဧဝမာဒိနာ အာကာရေန ပဝတ္တံ ဉာဏဒဿနံ ဉာဏစက္ခု, တမ္ပိ ပုရိမဒွယမိဝ ကာမာဝစရံ. စတုသစ္စဓမ္မဒဿနံ ဓမ္မစက္ခု. ဥပတ္ထမ္ဘဘူတာ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပသန္တတိယော သမ္ဘာရာ. သဟ သမ္ဘာရေဟိ သသမ္ဘာရံ, သမ္ဘာရဝန္တံ. သမ္ဘဝေါတိ အာပေါဓာတုမေဝ သမ္ဘဝသမ္ဘူတမာဟ. သဏ္ဌာနန္တိ ဝဏ္ဏာယတနမေဝ ပရိမဏ္ဍလာဒိသဏ္ဌာနဘူတံ. တေသံ ပန ဝိသုံ ဝစနံ တထာဘူတာနံ အတထာဘူတာနဉ္စ အာပေါဓာတုဝဏ္ဏာယတနာနံ [Pg.145] ယထာဝုတ္တေ မံသပိဏ္ဍေ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ. စုဒ္ဒသသမ္ဘာရော ဟိ မံသပိဏ္ဍော. သမ္ဘဝဿ စတုဓာတုနိဿိတေဟိ သဟ ဝုတ္တဿ ဓာတုတ္တယနိဿိတတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. အာပေါဓာတုဝဏ္ဏာယတနာနမေဝ ဝါ သမ္ဘဝသဏ္ဌာနာဘာဝါ ဝိသုံ ဝုတ္တာတိ စတုဓာတုနိဿိတတာ စ န ဝိရုဇ္ဈတိ. ယံ မံသပိဏ္ဍံ သေတာဒိနာ သဉ္ဇာနန္တော န ပသာဒစက္ခုံ သဉ္ဇာနာတိ, ပတ္ထိဏ္ဏတာဒိဝိသေသံ ဝတ္တုကာမော ‘‘ပထဝီပိ အတ္ထီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တမ္ပိ ဝဒတိ.

596. කෙලෙස් අඩු සත්ව සමූහයා දැකීම 'බුද්ධ චක්ඛු' (බුදු ඇස) නම් වේ. එය බුදුවරුන්ට පමණක් ආවේණික වූ අසාධාරණ ඥාන හය අතර 'ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානය' ලෙස දත යුතුය. සියලු සංඛත හා අසංඛත ධර්මයන් දැකීම 'සමන්ත චක්ඛු' (සමන්ත ඇස) නමි. "දුක පිරිසිඳ දත යුතුය, පිරිසිඳ දන්නා ලදී" යනාදී වශයෙන් පවතින ඥාන දර්ශනය 'ඥාන චක්ඛු' (ඥාන ඇස) නම් වන අතර, එය ද පෙර කී ඇස් දෙක මෙන්ම කාමාවචර වේ. සතර සත්‍ය ධර්මයන් දැකීම 'ධම්ම චක්ඛු' (දම් ඇස) නමි. ප්‍රසාද චක්ඛුවට උපකාරක වන්නා වූ චතුසමුට්ඨානික රූප සන්තතීන් 'සම්භාර' නමි. සම්භාරයන් සමඟ පවතින බැවින් 'සසම්භාර' නම් වේ. 'සම්භව' යනුවෙන් උපතින්ම හටගන්නා වූ ආපෝ ධාතුවම වදාරන ලදී. 'සණ්ඨාන' යනුවෙන් වටකුරු බව ආදී හැඩතල සහිත වර්ණ ආයතනයම අදහස් වේ. මංශ පිණ්ඩයෙහි (මස් වැදැල්ලෙහි) පවතින බැවින් ආපෝ ධාතුව සහ වර්ණ ආයතනය වෙන් වෙන්ව වදාරන ලදී. මස් වැදැල්ල රූප දහහතරක සම්භාරයකි. සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කොට වදාරන ලද සම්භව රූපය (ආපෝ ධාතුව) ඉතිරි භූත ධාතු තුන ඇසුරු කරන බව යෙදිය යුතුය. එසේත් නැතහොත් ආපෝ ධාතුව සහ වර්ණ ආයතනය පමණක් සම්භව හෝ සණ්ඨාන නොවන බැවින් ඒවා වෙන් වෙන්ව වදාරන ලද අතර, සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කිරීම ද පටහැනි නොවේ. යම් මස් වැදැල්ලක් සුදු පාට ආදී වශයෙන් හඳුනා ගන්නා ලෝකයා ප්‍රසාද චක්ඛුව හඳුනා නොගන්නා බැවින්, එහි පෘථිවි ධාතුව ද පවතින බව පවසන ලදී.

သရီရသဏ္ဌာနုပ္ပတ္တိဒေသဘူတေတိ ဧတေန အဝသေသံ ကဏှမဏ္ဍလံ ပဋိက္ခိပတိ. သ္နေဟမိဝ သတ္တက္ခိပဋလာနိ ဗျာပေတွာ ဌိတာဟေဝ အတ္တနော နိဿယဘူတာဟိ စတူဟိ ဓာတူဟိ ကတူပကာရံ တံနိဿိတေဟိ ဧဝ အာယုဝဏ္ဏာဒီဟိ အနုပါလိတပရိဝါရိတံ တိသန္တတိရူပသမုဋ္ဌာပကေဟိ ဥတုစိတ္တာဟာရေဟိ ဥပတ္ထမ္ဘိယမာနံ တိဋ္ဌတိ. သတ္တက္ခိပဋလာနံ ဗျာပနဝစနေန စ အနေကကလာပဂတဘာဝံ စက္ခုဿ ဒဿေတိ. ပမာဏတော ဦကာသိရမတ္တန္တိ ဦကာသိရမတ္တေ ပဒေသေ ပဝတ္တနတော ဝုတ္တံ. ရူပါနိ မနုပဿတီတိ မ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော. အထ ဝါ မနူတိ မစ္စော. ဥပကာရဘူတေဟိ သင်္ဂဟိတော. ပရိယာယေနာတိ စတုန္နံ ပသာဒေါ တေသု ဧကဿ ဒွိန္နဉ္စာတိပိ ဝတ္တုံ ယုတ္တော သမာနဓနာနံ ဓနံ ဝိယာတိ ဧတေန ပရိယာယေန. သရီရံ ရူပက္ခန္ဓော ဧဝ. ပဋိဃဋ္ဋနမေဝ နိဃံသော ပဋိဃဋ္ဋနာနိဃံသော. ရူပါဘိမုခဘာဝေန စက္ခုဝိညာဏဿ နိဿယဘာဝါပတ္တိသင်္ခါတော ပဋိဃဋ္ဋနတော ဇာတော ဝါ နိဃံသော ပဋိဃဋ္ဋနာနိဃံသော.

ශරීර සණ්ඨානයෙහි උත්පත්ති ස්ථානය වූ කළු මණ්ඩලයෙහි ප්‍රසාද චක්ඛුව පිහිටන බව පැවසීමෙන්, ඉතිරි ඇස් පටල බැහැර කරයි. තෙල් ස්නේහයක් මෙන් ඇස් පටල සත පුරා පැතිර පවතින, තමාව ඇසුරු කළ සතර මහා භූතයන්ගේ උපකාර ලබන, තමා ඇසුරු කළ ජීවිතින්ද්‍රිය හා වර්ණ ආදී රූපයන්ගෙන් ආරක්ෂිත වූ, ඍතු-චිත්ත-ආහාර යන තිවිධ සන්තති රූපයන්ගෙන් පෝෂණය වන චක්ඛු ප්‍රසාදය පවතී. ඇස් පටල පුරා පැතිර පවතින බව පැවසීමෙන් චක්ඛු ප්‍රසාදය බොහෝ කලාපයන්හි පිහිටන බව දක්වයි. ප්‍රමාණයෙන් උකුණෙකුගේ හිසක් පමණ වන ප්‍රදේශයක පවතින බැවින් එසේ පවසන ලදී. 'රූප බලයි' යන අර්ථයේ 'මනුපස්සති' යන්නෙහි 'ම' යන්න පද සන්ධියක් පිණිස යෙදුණකි. එසේත් නැතහොත් 'මනු' යනු සත්වයාය. උපකාරක ධර්මයන්ගෙන් සංග්‍රහ කරන ලද්දේය. පරියාය වසයෙන් සතර මහා භූතයන්ගේ ප්‍රසාදය යැයි ද, ඒවා අතරින් එක් භූතයක හෝ දෙකක ප්‍රසාදය යැයි ද පැවසීම සුදුසුය. එය සමාන ධනය ඇති සිව් දෙනෙකුගේ එක් පොදු ධනයක් වැනිය. ශරීරය යනු රූපස්කන්ධයම වේ. ගැටීමම පිරිමැදීමයි. රූපයට අභිමුඛ වීමෙන් චක්ඛු විඤ්ඤාණයට නිශ්‍රය (ඇසුර) වීම සංඛ්‍යාත වූ ගැටීමෙන් හටගත් පිරිමැදීම 'පටිඝට්ටන නිඝංස' නම් වේ.

ပရိကပ္ပဝစနံ ‘‘သစေ အာပါထံ အာဂစ္ဆေယျာ’’တိ ဟေတုကိရိယံ, ‘‘ပဿေယျာ’’တိ ဖလကိရိယဉ္စ ပရိကပ္ပေတွာ တေန ပရိကပ္ပေန ဝစနံ. ဧတ္ထ စ ဟေတုကိရိယာ အနေကတ္တာ အဝုတ္တာပိ ဝိညာယတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ‘‘ပဿေ ဝါ’’တိ ဣမိနာ ဝစနေန တီသုပိ ကာလေသု စက္ခုဝိညာဏဿ နိဿယဘာဝံ အနုပဂစ္ဆန္တံ စက္ခုံ သင်္ဂဏှာတိ. ဒဿနေ ပရိဏာယကဘာဝေါ ဒဿနပရိဏာယကဋ္ဌော. ယထာ ဟိ ဣဿရော ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ကရောထာ’’တိ ဝဒန္တော တသ္မိံ တသ္မိံ ကိစ္စေ သပုရိသေ ပရိဏာယတိ ပဝတ္တယတိ, ဧဝမိဒမ္ပိ စက္ခုသမ္ဖဿာဒီနံ နိဿယဘာဝေန တေ ဓမ္မေ ဒဿနကိစ္စေ အာဏာပေန္တံ ဝိယ ပရိဏာယတီတိ စက္ခူတိ ဝုစ္စတိ. စက္ခတီတိ ဟိ စက္ခု, ယထာဝုတ္တေန နယေန အာစိက္ခတိ ပရိဏာယတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ သမဝိသမာနိ ရူပါနိ စက္ခတိ အာစိက္ခတိ, ပကာသေတီတိ ဝါ စက္ခု. သဉ္ဇာယန္တိ ဧတ္ထာတိ သဉ္ဇာတိ. ကေ သဉ္ဇာယန္တိ? ဖဿာဒီနိ[Pg.146]. တထာ သမောသရဏံ. စက္ခုသမ္ဖဿာဒီနံ အတ္တနော တိက္ခမန္ဒဘာဝါနုပဝတ္တနေန ဣန္ဒဋ္ဌံ ကာရေတီတိ. နိစ္စံ ဓုဝံ အတ္တာတိ ဂဟိတဿပိ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန. ဝဠဉ္ဇန္တိ ပဝိသန္တိ ဧတေနာတိ ဝဠဉ္ဇနံ, တံဒွါရိကာနံ ဖဿာဒီနံ ဝဠဉ္ဇနဋ္ဌေန.

පරිකප්ප වචනය යනු 'ඉදින් ආපාථයට පැමිණෙන්නේ නම්' යන හේතු ක්‍රියාවත්, 'දක්නේය' යන ඵල ක්‍රියාවත් කල්පනා කොට (පරිකල්පනය කොට) කරනු ලබන ප්‍රකාශයයි. මෙහි හේතු ක්‍රියාවන් බොහෝ බැවින් ඒවා වචනයෙන් ප්‍රකාශ නොවුවද අර්ථයෙන් වටහා ගත යුතු බව දත යුතුය. 'දක්නේය' (පස්සේ වා) යන වචනයෙන් කාලත්‍රයටම අයත් වූ, චක්ඛු විඤ්ඤාණයට නිශ්‍රය භාවයට පත් නොවූ චක්ඛු ප්‍රසාදය ද ග්‍රහණය කෙරෙයි. දැකීමෙහි පෙරමුණ ගන්නා බැවින් (පරිනායක බැවින්) 'දස්සන පරිනායක' යන අර්ථය වෙයි. යම්සේ ලෝකයෙහි ස්වාමියෙකු 'මෙය හා මෙය කරව්' යැයි පවසමින් ඒ ඒ කටයුතුවලදී තමාගේ මිනිසුන් මෙහෙයවයිද (පවත්වයිද), එසේම මෙම චක්ඛු ප්‍රසාදය ද චක්ඛු සම්ඵස්සාදී ධර්මයන්ට නිශ්‍රය භාවයෙන් පිහිට වෙමින්, එම ධර්මයන් දැකීමේ කෘත්‍යයෙහි මෙහෙයවන්නාක් (අණ කරන්නාක්) බඳු බැවින් 'චක්ඛු' යැයි කියනු ලැබේ. 'චක්ඛති' (දක්වයි/මෙහෙයවයි) යන බැවින් චක්ඛු නම් වේ. ඉහත කී ක්‍රමයට චක්ඛු සම්ඵස්සාදීන්ට අනුශාසනා කරයි, මෙහෙයවයි යන අර්ථයයි. නැතහොත් සම-විසම රූපයන් පවසන (ප්‍රකාශ කරන) බැවින් හෝ පැහැදිලි කරන බැවින් චක්ඛු නම් වේ. මෙහි (චක්ඛු ප්‍රසාදයෙහි) ස්පර්ශාදී ධර්මයන් හටගන්නා බැවින් 'සඤ්ජාති' නම් වේ. කවරහු හටගනිත්ද? ස්පර්ශාදීහුයි. එසේම එක්වන ස්ථානය බැවින් 'සමෝසරණ' නම් වේ. චක්ඛු සම්ඵස්සාදීන්ට තම තීක්ෂ්ණ හෝ මන්ද භාවයට අනුගතව පැවතීමට ඉඩ සලසමින් ආධිපත්‍ය අර්ථය (ඉන්ද්‍ර අර්ථය) සිදු කරයි. නිත්‍ය වූ, ස්ථිර වූ, ආත්මය වූයේ යැයි වරදවා ගනු ලැබුවද, බිඳී යන අර්ථයෙන් (ලුජ්ජන පලුජ්ජන) මෙය ලෝකය නම් වේ. ස්පර්ශාදී ධර්මයන් මෙයට ඇතුළු වන බැවින් හෝ මෙයින් පරිභෝජනය කරන බැවින් 'වළඤ්ජන' නම් වේ. එම ද්වාරයෙහි උපදින ස්පර්ශාදීන්ගේ පරිභෝජන ස්ථානයක් යන අර්ථයෙනි.

၅၉၇. ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တော ပရိကပ္ပော ဧဝ ဝိကပ္ပနတ္ထော. ဃဋ္ဋယမာနမေဝါတိ ပသာဒဿ အဘိမုခဘာဝဝိသေသံ ဂစ္ဆန္တမေဝ.

597. පෙර කියන ලද පරිකල්පනයම මෙහි 'විවෘත කිරීමේ' (විකප්පන) අර්ථය ගෙන දෙයි. 'ඝට්ටයමානමේව' යනු ප්‍රසාදයෙහි අභිමුඛ භාවය නමැති විශේෂ අවස්ථාවකට පැමිණෙන කල්හිම යන්නයි.

၅၉၉. ရူပံ အာရဗ္ဘ စက္ခုသမ္ဖဿာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိဝစနေနေဝ တေသံ တံဒွါရိကာနံ အညေသဉ္စ ရူပံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ယထာ စ တေသံ ရူပံ ပစ္စယော ဟောတိ, တေန ပစ္စယေန ဥပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဣမိနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ စက္ခုပသာဒဝတ္ထုကာနံ ဖဿာဒီနန္တိ ဣမိနာ ဝစနေန တဒါလမ္ဗနရူပါရမ္မဏတာယ တံသဒိသာနံ မနောဓာတုအာဒီနဉ္စ ပုရေဇာတပစ္စယေန ဥပ္ပတ္တိ ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ယတ္ထ ပန ဝိသေသော အတ္ထိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘စက္ခုဒွါရဇဝနဝီထိပရိယာပန္နာန’’န္တိအာဒိမာဟ. တာနိ ဟိ ရူပံ ဂရုံ ကတွာ ပဝတ္တမာနဿာဒနာဘိနန္ဒနဘူတာနိ တံသမ္ပယုတ္တာနိ စ အာရမ္မဏာဓိပတိအာရမ္မဏူပနိဿယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, အညာနိ အာရမ္မဏပုရေဇာတေနေဝါတိ ဧဝံ ‘‘အာရဗ္ဘာ’’တိ ဝစနံ အာရမ္မဏပစ္စယတော အညပစ္စယဘာဝဿပိ ဒီပကံ, အာရမ္မဏဝစနံ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝဿေဝါတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော.

599. රූපය අරමුණු කොට චක්ඛු සම්ඵස්සාදීන්ගේ උපත පැවසීමෙන්ම, එම ද්වාරයෙහි උපදින අනෙකුත් ධර්මයන්ගේද රූපය අරමුණු කොට උපත සිදුවන බව පවසන ලදී. එම ධර්මයන්ට රූපය කවර ප්‍රත්‍යයකින් උපකාරී වේද, ඒ ප්‍රත්‍යය බලයෙන් උපත සිදුවන බව පැවසීමේ අදහසින් 'ඉමිනා' (මීට අනුව) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'චක්ඛුපසාදවත්ථුකානං ඵස්සාදීනං' යන වචනයෙන් එම ස්පර්ශාදීන්ට රූපයම අරමුණු වන බැවින්, ඒවාට සමාන වූ මනෝධාතු ආදියේ ද (සන්තීරණ, වොට්ඨබ්බ, තදාරම්මණ ආදියේ ද) පුරේජාත ප්‍රත්‍යයෙන් සිදුවන උපත දක්වන ලදැයි දත යුතුය. යම් තැනක විශේෂත්වයක් පවතීද එය දැක්වීමට 'චක්ඛුද්වාරජවනවීථිපරියාපන්නානං' යනාදිය වදාරන ලදී. රූපය ගරු කොට පවතින ආස්වාද හා අභිනන්දන ස්වභාවයෙන් යුත් එම ධර්මයන් සහ ඒවා හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ආරම්මණාධිපති හා ආරම්මණූපනිස්සය යන ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් උපදී. අනෙකුත් ධර්මයෝ ආරම්මණ පුරේජාත ප්‍රත්‍යයෙන්ම උපදිති. මෙසේ 'ආරබ්භ' (අරමුණු කොට) යන වචනය ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයට අමතරව වෙනත් ප්‍රත්‍ය ස්වභාවයන්ද දක්වයි. 'ආරම්මණ' යන වචනය ආරම්මණ ප්‍රත්‍ය භාවයම පවසයි. මෙය මේවායේ ඇති විශේෂයයි.

၆၀၀. သုဏာတီတိ သောတဝိညာဏဿ နိဿယဘာဝေန သုဏာတိ. ဇိဝှာသဒ္ဒေန ဝိညာယမာနာ ကိရိယာ သာယနန္တိ ကတွာ ‘‘သာယနဋ္ဌေနာ’’တိ အာဟ. ကုစ္ဆိတာနံ ဒုက္ခသမ္ပယုတ္တဖဿာဒီနံ အာယောတိ ကာယော, ဒုက္ခဒုက္ခဝိပရိဏာမဒုက္ခာနံ ဝါ. ကာယာယတနဿ ဗျာပိတာယ စက္ခုပသာဒေ ကာယပသာဒဘာဝေါပိ အတ္ထိ, တေန စက္ခုပသာဒဿ အနုဝိဒ္ဓတ္တာ နော ဗျာပိတာ စ န သိယာ, ဝုတ္တာ စ သာ. တသ္မာ စက္ခုပသာဒဿ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာဝဘာသနံ ကာယပသာဒဿ စ ရူပါဝဘာသနံ အာပန္နန္တိ လက္ခဏသမ္မိဿတံ စောဒေတိ. စက္ခုကာယာနံ အညနိဿယတ္တာ ကလာပန္တရဂတတာယ ‘‘အညဿ အညတ္ထ အဘာဝတော’’တိ အာဟ. ရူပရသာဒိနိဒဿနံ သမာနနိဿယာနဉ္စ အညမညသဘာဝါနုပဂမေန အညမညသ္မိံ အဘာဝေါ, ကော ပန ဝါဒေါ အသမာနနိဿယာနန္တိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ.

600. සුණාති (අසයි) යනු සෝත විඤ්ඤාණයට නිශ්‍රය භාවයෙන් අසයි යන අර්ථයයි. ජිව්හා යන ශබ්දයෙන් අදහස් කරනු ලබන රස විඳීමේ ක්‍රියාව 'සායන' (රස විඳීම) ලෙස සලකා 'සායනට්ඨේන' (රස විඳින අර්ථයෙන්) යැයි වදාරන ලදී. පිළිකුල් සහගත වූ දුක්ඛ සම්ප්‍රයුක්ත ස්පර්ශාදීන්ගේ හටගන්නා ස්ථානය බැවින් 'කාය' නම් වේ. නැතහොත් දුක්ඛ-දුක්ඛ හා විපරිණාම-දුක්ඛයන්ගේ හටගන්නා ස්ථානයයි. කායායතනය මුළු ශරීරය පුරා පැතිර පවතින බැවින්, චක්ඛු ප්‍රසාදය පවතින තැනද කාය ප්‍රසාදයේ පැවැත්මක් ඇත. මන්දයත් කාය ප්‍රසාදය චක්ඛු ප්‍රසාදය හා මිශ්‍රව (අනුවිද්‍ධව) පවතින බැවිනි. ඉදින් එසේ පැතිර නොපවතී නම් එය එසේ නොවිය යුතුය; එහෙත් එය එසේ පවතින බව අටුවාවෙහි පවසා ඇත. එබැවින් චක්ඛු ප්‍රසාදයෙහි ඵොට්ඨබ්බ (ස්පර්ශ) ඡායාව වැටීමත්, කාය ප්‍රසාදයෙහි රූප ඡායාව වැටීමත් සිදුවන බැවින් ලක්ෂණ මිශ්‍ර වීමේ දෝෂයක් මතු වේ. චක්ඛු හා කාය ප්‍රසාදයන්ට වෙන වෙනම නිශ්‍රය මහාභූත පවතින බැවින් සහ ඒවා වෙනස් කලාපයන්ට අයත් බැවින් 'එකක් පවතින තැන අනෙකක පැවැත්මක් නැත' යැයි වදාරන ලදී. රූප-රස ආදිය දැක්වීමෙන් අදහස් කළේ, සමාන නිශ්‍රය මහාභූත පවතින රූප, රස ආදිය පවා එකිනෙකෙහි ස්වභාවයට පත් නොවන බැවින් එකිනෙක තුළ නොපවතින බවයි. එසේ නම් අසමාන නිශ්‍රය මහාභූත පවතින චක්ඛු හා කාය ප්‍රසාදයන් එකිනෙකෙහි නොපවතින බව පැවසීම ගැන කවර කථාදැයි දැක්වීමට මෙය වදාරන ලදී.

ရူပါဘိဃာတာရဟော [Pg.147] စ သော ဘူတပ္ပသာဒေါ စာတိ ရူပါဘိဃာတာရဟဘူတပ္ပသာဒေါ. ဧဝံလက္ခဏံ စက္ခု. ရူပါဘိဃာတောတိ စ ရူပေ, ရူပဿ ဝါ အဘိဃာတောတိ အတ္ထော. ပရိပုဏ္ဏာပရိပုဏ္ဏာယတနတ္တဘာဝနိဗ္ဗတ္တကဿ ကမ္မဿ နိဒါနဘူတာ ကာမတဏှာ ရူပတဏှာ စ တဒါယတနိကဘဝပတ္ထနာဘာဝတော ဒဋ္ဌုကာမတာဒိဝေါဟာရံ အရဟတီတိ ဒုတိယော နယော သဗ္ဗတ္ထ ဝုတ္တော. တတ္ထ ဒဋ္ဌုကာမတာနိဒါနံ ကမ္မံ သမုဋ္ဌာနမေတေသန္တိ ဒဋ္ဌုကာမတာနိဒါနကမ္မသမုဋ္ဌာနာနိ, ဧဝံဝိဓာနံ ဘူတာနံ ပသာဒလက္ခဏံ စက္ခု, ဧဝံဝိဓော ဝါ ဘူတပ္ပသာဒေါ ဒဋ္ဌုကာမတာနိ…ပေ… ပသာဒေါ. ဧဝံလက္ခဏံ စက္ခု. ရူပေသု ပုဂ္ဂလဿ ဝါ ဝိညာဏဿ ဝါ အာဝိဉ္ဆနရသံ.

රූපයේ ගැටීමට සුදුසු වූත්, භූත රූපයන් ප්‍රසාදයට පත් කරන්නා වූත් බැවින් 'රූපාවිඝාතාරහ භූතප්පසාද' නම් වේ. චක්ඛුව එවැනි ලක්ෂණ ඇත්තකි. 'රූපාවිඝාත' යනු රූපයෙහි ගැටීම හෝ රූපයේ ගැටීම යන අර්ථයයි. පරිපූර්ණ වූ හෝ අපරිපූර්ණ වූ ආයතන සහිත අත්බව නිපදවන්නා වූ කර්මයට හේතු වූ කාම තණ්හාව සහ රූප තණ්හාව, එම ආයතන සහිත භවය ප්‍රාර්ථනා කරන බැවින් 'දැකීමේ කැමැත්ත' (දට්ඨුකාමතා) යනාදී ව්‍යවහාරයට සුදුසු වේ යන්න දෙවන ක්‍රමයයි. එහි දැකීමේ කැමැත්ත නිදාන වූ කර්මයෙන් උපන් (සමුට්ඨාන) මහාභූතයන්ගේ ප්‍රසාද ලක්ෂණය චක්ඛුවයි. නැතහොත් එවැනි වූ භූත ප්‍රසාදය 'දට්ඨුකාමතා... ප්‍රසාද' නම් වේ. චක්ඛුව එවැනි ලක්ෂණ ඇත්තකි. රූපයන් කෙරෙහි පුද්ගලයා හෝ විඤ්ඤාණය ඇදගැනීමේ කෘත්‍යය (ආවිඤ්ඡන රස) මෙහි පවතී.

ကာယော သဗ္ဗေသန္တိ ကော ဧတ္ထ ဝိသေသော, နနု တေဇာဒိအဓိကာနဉ္စ ဘူတာနံ ပသာဒါ သဗ္ဗေသံယေဝါတိ? သစ္စမေတံ, ဣဒံ ပန ‘‘သဗ္ဗေသ’’န္တိ ဝစနံ ‘‘သမာနာန’’န္တိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေတိ အနုဝတ္တမာနဿ ဧကဒေသာဓိကဘာဝဿ နိဝါရဏဝသေန ဝုတ္တတ္တာ. တေဇာဒီနန္တိ ပဒီပသင်္ခါတဿ တေဇဿ ဩဘာသေန ဝါယုဿ သဒ္ဒေန ပထဝိယာ ဂန္ဓေန ခေဠသင်္ခါတဿ ဥဒကဿ ရသေနာတိ ပုရိမဝါဒေ ပစ္ဆိမဝါဒေ စ ယထာယောဂံ တံတံဘူတဂုဏေဟိ အနုဂ္ဂယှဘာဝတော ရူပါဒိဂ္ဂဟဏေ ဥပကရိတဗ္ဗတောတိ အတ္ထော. ရူပါဒီနံ အဓိကဘာဝဒဿနတောတိ အဂ္ဂိမှိ ရူပဿ ပဘဿရဿ ဝါယုမှိ သဒ္ဒဿ သဘာဝေန သုယျမာနဿ ပထဝိယာ သုရဘိအာဒိနော ဂန္ဓဿ အာပေ စ ရသဿ မဓုရဿ ဝိသေသယုတ္တာနံ ဒဿနတော ‘‘ရူပါဒယော တေသံ ဂုဏာ’’တိ ပဌမဝါဒီ အာဟ. တဿေဝ စ ‘‘ဣစ္ဆေယျာမာ’’တိအာဒိနာ ဥတ္တရမာဟ. ဣမိနာဝုပါယေန ဒုတိယဝါဒိဿပိ နိဂ္ဂဟော ဟောတီတိ.

කාය ප්‍රසාදය සැමටම (සබ්බේසං) පොදුයි යන මෙහි ඇති විශේෂය කුමක්ද? තේජෝ ආදිය අධික මහාභූතයන්ගේ ප්‍රසාදයන්ද සියලු මහාභූතයන්ගේම ප්‍රසාදයන් නොවේද? මෙය සත්‍යයකි. එහෙත් 'සබ්බේසං' යන වචනය 'සමානානං' (සමාන වූවන්ගේ) යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි. එයින් අදහස් කරන්නේ එක් කොටසක් පමණක් අධික වීමේ ස්වභාවය වැළැක්වීමයි. 'තේජාදීනං' යනු පහනක් බඳු වූ තේජෝ ධාතුවේ ආලෝකය රූපය ග්‍රහණය කිරීමටත්, වායෝ ධාතුවේ ශබ්දයත්, පඨවි ධාතුවේ ගන්ධයත්, කෙළ බඳු වූ ආපෝ ධාතුවේ රසයත් ග්‍රහණය කිරීමට උපකාරී වන බවයි. පූර්ව වාදයෙහි සහ පශ්චිම වාදයෙහි යථායෝග්‍ය පරිදි ඒ ඒ භූත ගුණයන්ගේ උපකාරයෙන් රූප ආදිය ග්‍රහණය කිරීමට උපකාරී වන බව අර්ථයයි. රූප ආදියේ අධික බව දැක්වීමෙන් - ගින්නෙහි රූපය ප්‍රභාස්වර බවත්, වායුවෙහි ශබ්දය ස්වභාවයෙන්ම ඇසෙන බවත්, පඨවියෙහි සුගන්ධය ආදී ගන්ධයත්, ආපෝ ධාතුවෙහි මධුර රසයත් යන විශේෂ ගුණයන් පෙනෙන බැවින් 'රූප ආදිය ඒවායේ ගුණයන්ය' යැයි ප්‍රථම වාදියා පැවසීය. ඔහුටම 'ඉච්ඡෙය්‍යාම' යනාදී වශයෙන් පිළිතුරු දෙන ලදී. මෙම ක්‍රමයෙන්ම දෙවන වාදියාද නිග්‍රහයට පත් වේ (ඔහුගේ මතය බැහැර කෙරේ).

အထ ဝါ ရူပါဒိဝိသေသဂုဏေဟိ တေဇအာကာသပထဝီအာပဝါယူဟိ စက္ခာဒီနိ ကတာနီတိ ဝဒန္တဿ ကဏာဒဿ ဝါဒံ တတိယံ ဥဒ္ဓရိတွာ တံ နိဂ္ဂဟေတုံ ‘‘အထာပိ ဝဒေယျု’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အာသဝေ ဥပလဗ္ဘမာနောပိ ဂန္ဓော ပထဝိယာ အာပေါသံယုတ္တာယ ကပ္ပာသတော ဝိသဒိသာယာတိ န ကပ္ပာသဂန္ဓဿ အဓိကဘာဝါပတ္တီတိ စေ? န, အနဘိဘူတတ္တာ. အာသဝေဟိ ဥဒကသံယုတ္တာ ပထဝီ ဥဒကေန အဘိဘူတာ, န ကပ္ပာသပထဝီတိ တဿာယေဝ အဓိကေန ဂန္ဓေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ. ဥဏှောဒကသညုတ္တော စ အဂ္ဂိ ဥပလဗ္ဘနီယော မဟန္တောတိ ကတွာ တဿ ဖဿော ဝိယ ဝဏ္ဏောပိ ပဘဿရော ဥပလဗ္ဘိတဗ္ဗောတိ ဥဏှောဒကဝဏ္ဏတော အဂ္ဂိနာ အနဘိသမ္ဗန္ဓဿ သီတုဒကဿ ဝဏ္ဏော ပရိဟာယေထ. တသ္မာတိ ဧတဿုဘယဿ အဘာဝါ. တဒဘာဝေန ဟိ [Pg.148] ရူပါဒီနံ တေဇာဒိဝိသေသဂုဏတာ နိဝတ္တိတာ, တံနိဝတ္တနေန ‘‘တေဇာဒီနံ ဂုဏေဟိ ရူပါဒီဟိ အနုဂ္ဂယှဘာဝတော’’တိ ဣဒံ ကာရဏံ နိဝတ္တိတန္တိ. ဧဝံ ပရမ္ပရာယ ဥဘယာဘာဝေါ ဝိသေသကပ္ပနပ္ပဟာနဿ ကာရဏံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘တသ္မာ ပဟာယေထေတ’’န္တိအာဒိ. ဧကကလာပေပိ ရူပရသာဒယော ဝိသဒိသာ, ကော ပန ဝါဒေါ နာနာကလာပေ စက္ခာဒယော ဘူတဝိသေသာဘာဝေပီတိ ဒဿေတုံ ရူပရသာဒိနိဒဿနံ ဝုတ္တံ.

නැතහොත්, රූප ආදී සුවිශේෂී ගුණයන්ගෙන් යුත් තේජෝ, ආකාශ, පඨවි, ආපෝ සහ වායෝ යන මහා භූතයන්ගෙන් චක්ඛු ආදී ඉන්ද්‍රියයන් නිර්මාණය වී ඇති බව පවසන කණාද නමැති ආචාර්යවරයාගේ මතය තුන්වන වරටත් ඉදිරිපත් කොට එය නිෂේධනය කිරීම සඳහා "athāpi vadeyyu" (එසේ වුවද ඔවුන් පැවසිය හැකිය) යනාදිය ප්‍රකාශ කර ඇති බව දත යුතුය. මද්‍යසාරයෙහි (ආසවයෙහි) පවතින සුවඳ පඨවි ධාතුවට අයත් වූවද එය ආපෝ ධාතුව හා සම්බන්ධ වී පවතින බැවින්, කපු පුළුන්වල පවතින සුවඳට වඩා වෙනස් වුවද, එමගින් කපු පුළුන් සුවඳට වඩා වැඩි බවක් (අධික භාවයක්) ඇති නොවේ යැයි යමෙකු පවසන්නේ නම්? එය එසේ නොවේ; මන්ද යත් එය ජලය විසින් යටපත් නොකළ බැවිනි. මද්‍යසාරයෙහි ජලය හා මිශ්‍ර පඨවි ධාතුව ජලය විසින් යටපත් කරනු ලැබුවද, කපු පුළුන්වල පවතින පඨවි ධාතුව ජලයෙන් යටපත් නොවේ. එබැවින් එහි වැඩි සුවඳක් තිබිය යුතුමය. තවද, උණු දිය හා සම්බන්ධ වූ ගින්න විශාල වශයෙන් දක්නට ලැබෙන බැවින්, එහි ස්පර්ශය මෙන්ම වර්ණය ද දීප්තිමත් ලෙස ලැබිය යුතුය. එසේ වී නම්, උණු දියෙහි වර්ණයට සාපේක්ෂව ගින්න හා සම්බන්ධ නොවූ සිසිල් ජලයේ වර්ණය හීන විය යුතුය. එහෙත් මෙවැනි තත්ත්වයන් දෙකම සිදු නොවන බැවින්, ඒ හරහා රූප ආදිය තේජෝ ආදී මහා භූතයන්ගේ සුවිශේෂී ගුණයන්ය යන මතය ප්‍රතික්ෂේප වේ. එම මතය ප්‍රතික්ෂේප වීමෙන් "තේජෝ ආදී ධාතූන්ගේ ගුණයන්ගෙන් රූප ආදිය ග්‍රහණය කරගත නොහැක" යන කරුණ තහවුරු වේ. මෙසේ පරම්පරාගතව මේ කරුණු දෙකම නොමැති වීම මහා භූතයන්ගේ විශේෂත්වයක් ඇතැයි යන කල්පනාව බැහැර කිරීමට හේතුවන බැවින් "tasmā pahāyethetaṃ" (එබැවින් මෙය අත්හළ යුතුය) යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. එක් කලාපයක් තුළ පවා රූප, රස ආදිය එකිනෙකට වෙනස් වේ නම්, මහා භූතයන්ගේ විශේෂත්වයක් නොමැති විට විවිධ කලාපයන්හි පවතින චක්ඛු ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ වෙනස්කම ගැන කවර කතාදැයි පෙන්වීමට රූප, රස ආදිය නිදසුන් කොට දක්වන ලදී.

ယဒိ ဘူတဝိသေသော နတ္ထိ, ကိံ ပန စက္ခာဒိဝိသေသဿ ကာရဏန္တိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယံ အညမညဿာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧကမ္ပိ ကမ္မံ ပဉ္စာယတနိကတ္တဘာဝပတ္ထနာနိပ္ဖန္နံ စက္ခာဒီနံ ဝိသေသဟေတုတ္တာ ‘‘အညမညဿ အသာဓာရဏ’’န္တိ စ ‘‘ကမ္မဝိသေသော’’တိ စ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ တံ ယေန ဝိသေသေန စက္ခုဿ ပစ္စယော, တေနေဝ သောတဿ ဟောတိ ဣန္ဒြိယန္တရာဘာဝပ္ပတ္တိတော. ‘‘ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ မဟဂ္ဂတာ ဧကာ စေတနာ ကဋတ္တာရူပါနံ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၂.၇၈) ဝစနေန ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဝိဇ္ဇမာနာနံ သဗ္ဗေသံ ကဋတ္တာရူပါနံ ဧကာ စေတနာ ကမ္မပစ္စယော ဟောတီတိ ဝိညာယတိ. နာနာစေတနာယ ဟိ တဒါ ဣန္ဒြိယုပ္ပတ္တိယံ သတိ ပရိတ္တေန စ မဟဂ္ဂတေန စ ကမ္မုနာ နိဗ္ဗတ္တိတံ ကဋတ္တာရူပံ အာပဇ္ဇေယျာတိ န စေကာ ပဋိသန္ဓိ အနေကကမ္မနိဗ္ဗတ္တာ ဟောတီတိ သိဒ္ဓမေကေန ကမ္မေန အနေကိန္ဒြိယုပ္ပတ္တိ ဟောတီတိ. အနလ္လီနော နိဿယော ဧတဿာတိ အနလ္လီနနိဿယော, ရူပသဒ္ဒသင်္ခါတော ဝိသယော. ဂန္ဓရသာနံ နိဿယာ ဃာနဇိဝှာနိဿယေ အလ္လီယန္တီတိ တေ နိဿယဝသေန အလ္လီနာ, ဖောဋ္ဌဗ္ဗံ သယံ ကာယနိဿယအလ္လီနံ ဘူတတ္တယတ္တာ. ဒူရေ…ပေ… သမ္ပတ္တော ဧဝ နာမ ပဋိဃဋ္ဋနနိဃံသဇနကတောတိ အဓိပ္ပာယော. သဒ္ဒေါ ပန ဓာတုပရမ္ပရာယ ဝါယု ဝိယ အာဂန္တွာ နိဿယဝသေန သောတနိဿယေ အလ္လီယိတွာ သောတံ ဃဋ္ဋေတွာ ဝဝတ္ထာနံ ဂစ္ဆန္တော သဏိကံ ဝဝတ္ထာနံ ဂစ္ဆတီတိ ဝုတ္တော. ဧဝံ ပန သတိစိတ္တသမုဋ္ဌာနံ သဒ္ဒါယတနံ သောတဝိညာဏဿ ကဒါစိပိ အာရမ္မဏပစ္စယော န သိယာ. န ဟိ ဗဟိဒ္ဓါ စိတ္တသမုဋ္ဌာနုပ္ပတ္တိ ဥပပဇ္ဇတီတိ.

මහා භූතයන්ගේ විශේෂත්වයක් නොමැති නම්, චක්ඛු ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ වෙනස් වීමට හේතුව කුමක්දැයි පෙන්වා දීම පිණිස "yaṃ aññamaññassa" (යමක් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන්) යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. පංච ආයතනයන්ගෙන් යුත් ආත්මභාවයක් ප්‍රාර්ථනා කිරීම නිසා හටගන්නා වූ එක් කර්මයක් වුවද, චක්ඛු ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ වෛවිධ්‍යයට හේතු වන බැවින් එය "අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් අසාධාරණ වූ" සහ "කර්ම විශේෂය" යනුවෙන් දක්වා ඇති බව දත යුතුය. මන්ද යත්, යම් සුවිශේෂී ශක්තියකින් කර්මය චක්ඛු ප්‍රසාදයට ප්‍රත්‍ය වේද, එයම සෝත ප්‍රසාදයට ප්‍රත්‍ය නොවේ; එසේ වූයේ නම් ඉන්ද්‍රියයන් අතර වෙනසක් නැති වී යනු ඇත. "ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි මහග්ගත වූ එක් චේතනාවක් කටත්තා රූපයන්ට කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ" යන වචනයට අනුව, ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේ පවතින සියලු කටත්තා රූපයන්ට එක් චේතනාවක් කර්ම ප්‍රත්‍යය වන බව වටහාගත හැකිය. ප්‍රතිසන්ධි අවස්ථාවේදී විවිධ චේතනාවන් මගින් ඉන්ද්‍රියයන් හටගන්නේ නම්, කාමාවචර වූ ද මහග්ගත වූ ද කර්මයන්ගෙන් හටගත් කටත්තා රූපයන් ඇති විය හැකි අතර, එක් ප්‍රතිසන්ධියක් කර්ම රාශියකින් හට නොගන්නා බැවින් එක් කර්මයකින් ඉන්ද්‍රියයන් කිහිපයක් හටගන්නා බව සිද්ධ වේ. රූප සහ ශබ්ද යන ආරම්මණයන් තමන් උපන් මහා භූතයන් හා ඇලී නොපවතින බැවින් ඒවා "අනල්ලීන නිස්සය" නම් වේ. ගන්ධ හා රසයන්ගේ නිස්සය මහා භූතයන් ඝාන සහ ජිව්හා ප්‍රසාදයන්ගේ නිස්සය භූතයන් හා ඇලෙන බැවින් ඒවා නිස්සය වශයෙන් ඇලුණු ස්වභාවයෙන් යුක්තය. ඵොට්ඨබ්බය වනාහි පඨවි, තේජෝ, වායෝ යන භූතත්‍රයෙහි ස්වභාවය වන බැවින් එය නිතැතින්ම කාය ප්‍රසාදයට සම්බන්ධ වේ. දුර පවතින ශබ්දය පවා ගැටීමෙන් හා පිරිමැදීමෙන් හටගන්නා බැවින් එය ඉන්ද්‍රියට සම්පත්ත වූවක්ම බව අටුවාචාරීන්ගේ අදහසයි. ශබ්දය වනාහි මහා භූත පරම්පරාව ඔස්සේ සුළඟ මෙන් පැමිණ, නිස්සය වශයෙන් සෝත ප්‍රසාදය ඇසුරු කළ මහා භූතයන්හි ඇලී, කනෙහි ගැටී, ක්‍රමයෙන් අවබෝධයට පත්වන බව කියනු ලැබේ. එසේ වුවහොත් සිතින් උපන් ශබ්ද අරමුණ කිසිසේත් සෝත විඤ්ඤාණයට අරමුණක් නොවිය යුතුය. මන්ද යත් ශරීරයෙන් බැහැරව සිතින් උපන් ශබ්දයක් හට නොගන්නා බැවිනි.

စိရေန သုယျေယျာတိ ကသ္မာ ဧတံ ဝုတ္တံ, နနု ဒူရေ ဌိတေဟိ ရဇကာဒိသဒ္ဒါ စိရေန သုယျန္တီတိ? န, ဒူရာသန္နာနံ ယထာပါကဋေ သဒ္ဒေ ဂဟဏဝိသေသတော. ယထာ ဟိ ဒူရာသန္နာနံ ဝစနသဒ္ဒေ ယထာ ပါကဋီဘူတေ ဂဟဏဝိသေသတော အာကာရဝိသေသာနံ အဂ္ဂဟဏံ ဂဟဏဉ္စ ဟောတိ, ဧဝံ ရဇကာဒိသဒ္ဒေပိ အာသန္နဿ အာဒိတော ပဘုတိ ယာဝါဝသာနာ ကမေန ပါကဋီဘူတေ [Pg.149] ဒူရဿ စာဝသာနေ မဇ္ဈေ ဝါ ပိဏ္ဍဝသေန ပဝတ္တိပါကဋီဘူတေ နိစ္ဆယဂဟဏာနံ သောတဝိညာဏဝီထိယာ ပရတော ပဝတ္တာနံ ဝိသေသတော လဟုကံ သုတော စိရေန သုတောတိ အဘိမာနော ဟောတိ. သော ပန သဒ္ဒေါ ယတ္ထ ဥပ္ပန္နော, တံ နိဿိတောဝ အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနက္ခဏေ သောတဿ အာပါထမာဂစ္ဆတိ. ဒူရေ ဌိတော ပန သဒ္ဒေါ အညတ္ထ ပဋိဃောသုပ္ပတ္တိယာ ဘာဇနာဒိစလနဿ စ အယောကန္တော ဝိယ အယောစလနဿ ပစ္စယော ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယထာ ဝါ ဃဏ္ဋာဘိဃာတာနုဇာနိ ဘူတာနိ အနုရဝဿ နိဿယဘူတာနိ ဃဋ္ဋနသဘာဝါနိ, ဧဝံ ဃဋ္ဋနာနုဇာနိ ယာဝ သောတပ္ပသာဒါ ဥပ္ပတ္တိဝသေန အာဂတာနိ ဘူတာနိ ဃဋ္ဋနသဘာဝါနေဝါတိ တံနိဿိတော သဒ္ဒေါ နိဿယဝသေန ဓာတုပရမ္ပရာယ ဃဋ္ဋေတွာ သဏိကံ ဝဝတ္ထာနံ ဂစ္ဆတီတိ ဝုတ္တော. အသုကဒိသာယ နာမာတိ န ပညာယေယျ. ကသ္မာ? သောတပ္ပဒေသဿေဝ သဒ္ဒဿ ဂဟဏတော.

"ප්‍රමාද වී ඇසෙයි" යනුවෙන් පවසන ලද්දේ මන්ද? දුර සිටින රෙදි අපුල්ලන්නන් ආදීන්ගේ ශබ්ද ප්‍රමාද වී ඇසෙනවා නොවේද? නැත, එය දුර සහ ළඟ සිටින අයට ශබ්දය ප්‍රකට වන ආකාරය අනුව ග්‍රහණය කරගන්නා වීථි චිත්තයන්ගේ පවතින වෙනසකි. දුර සහ ළඟ සිටින අයට කතා කරන ශබ්දය ප්‍රකට වන විට, එය ග්‍රහණය කරගන්නා ආකාරය අනුව අකුරු වෙන් වෙන්ව හඳුනාගැනීමට හෝ නොගැනීමට හැකි වන්නා සේම, රෙදි අපුල්ලන්නන්ගේ ශබ්දයේදී ද ළඟ සිටින අයට එය ආරම්භයේ සිට පිළිවෙළින් ප්‍රකට වේ. එහෙත් දුර සිටින අයට එය අවසානයේදී හෝ මැදදී සමූහයක් ලෙස ප්‍රකට වේ. සෝත විඤ්ඤාණ වීථියට පසුව හටගන්නා නිශ්චය කරන්නා වූ වීථි චිත්තයන්ගේ වෙනස නිසා, කෙනෙකුට එය ඉක්මනින් ඇසුණු බවත් තවකෙකුට එය ප්‍රමාද වී ඇසුණු බවත් යන වැරදි වැටහීම ඇති වේ. ශබ්දය යම් තැනක උපදීද, එම ස්ථානයම ඇසුරු කොට තමන් පවතින ක්ෂණය තුළදීම එය සෝත ප්‍රසාදය කරා පැමිණෙයි. දුර පවතින ශබ්දය වනාහි කාන්දමක් මගින් යකඩ චලනය කරවන්නා සේ, වෙනත් තැනක ප්‍රතිරාවයක් ඇති කිරීමට හෝ භාජන ආදිය චලනය කිරීමට ප්‍රත්‍ය වන බව දත යුතුය. එසේත් නැතහොත් ඝණ්ඨාවක ගැටීමෙන් පසු හටගන්නා වූ මහා භූතයන් අනුරාවයට නිස්සය වී ගැටෙන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වන්නා සේම, ශබ්දය හටගත් තැන් සිට සෝත ප්‍රසාදය දක්වා මහා භූත පරම්පරාව ඔස්සේ පැමිණෙන භූතයන් ද ගැටෙන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වේ. එම මහා භූතයන් ඇසුරු කළ ශබ්දය ක්‍රමයෙන් කනෙහි ගැටී අවබෝධයට පත් වේ. එවිට "අසවල් දිශාවෙන් ශබ්දය පැමිණියේය" යන්න ප්‍රකට නොවිය යුතුය. ඒ මන්ද? සෝත ප්‍රසාදය පවතින ස්ථානයේම ඇති ශබ්දය පමණක් ග්‍රහණය කරගන්නා බැවිනි.

ဝိသမေ အဇ္ဈာသယော ဧတဿာတိ ဝိသမဇ္ဈာသယော, အဇ္ဈာသယရဟိတမ္ပိ စက္ခု ဝိသမနိန္နတ္တာ ဝိသမဇ္ဈာသယံ ဝိယ ဟောတီတိ ‘‘ဝိသမဇ္ဈာသယ’’န္တိ ဝုတ္တံ. စက္ခုမတော ဝါ ပုဂ္ဂလဿ အဇ္ဈာသယဝသေန စက္ခု ‘‘ဝိသမဇ္ဈာသယ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

විෂම වූ අරමුණු කෙරෙහි කැමැත්ත (අජ්ඣාසය) ඇති බැවින් "විසමජ්ඣාසය" නම් වේ. චක්ඛු ප්‍රසාදය අජ්ඣාසය රහිත වූවක් වුවද, විෂම අරමුණු කරා නැඹුරු වන බැවින් එය කැමැත්තක් ඇත්තාක් මෙන් හැඟෙන නිසා "විසමජ්ඣාසය" යයි කියන ලදී. නැතහොත් ඇස් ඇති පුද්ගලයාගේ අභිප්‍රාය (අජ්ඣාසය) අනුව ඇස "විසමජ්ඣාසය" යයි හඳුන්වනු ලැබේ.

ကဏ္ဏကူပဆိဒ္ဒေယေဝ ပဝတ္တနတော အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏဟေတုတော စ တတ္ထေဝ ‘‘အဇ္ဈာသယံ ကရောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တဿ သောတဿ သောတဝိညာဏနိဿယဘာဝေန သဒ္ဒသဝနေ. အဇဋာကာသောပိ ဝဋ္ဋတီတိ ဧတဿ အဋ္ဌကထာဓိပ္ပာယေန အတ္ထံ ဝဒန္တော ‘‘အန္တောလေဏသ္မိ’’န္တိအာဒိမာဟ. အတ္တနော အဓိပ္ပာယေန ဝဒန္တော ‘‘ကိံ ဧတာယ ဓမ္မတာယာ’’တိအာဒိမဝေါစ.

කන් සිදුර නමැති කුහරය තුළම පවතින බැවින් සහ අරමුණු ග්‍රහණය කරගැනීමට හේතු වන බැවින්, එහිම "අජ්ඣාසය කරයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. සෝත විඤ්ඤාණයට නිස්සය වීමෙන් ශබ්දය ඇසීමට එය උපකාරී වේ. "අජටාකාශය ද සුදුසු වේ" යන්නෙහි අදහස මහා අටුවා මතයට අනුව දක්වමින් "ගුහාවක් ඇතුළත" යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. තමන්ගේ අදහස දක්වමින් "මේ ධර්මතාවයෙන් ඇති පලය කුමක්ද" යනාදිය පවසන ලදී.

ဝါတူပနိဿယော ဂန္ဓော ဂေါစရော ဧတဿာတိ ဝါတူပနိဿယဂန္ဓဂေါစရံ. ဧတ္ထ စ ဂန္ဓဂ္ဂဟဏဿ ဝါတော ဥပနိဿယော, တဗ္ဗောဟာရေန ပန ဂန္ဓော ‘‘ဝါတူပနိဿယော’’တိ ဝုတ္တော. အထ ဝါ ဝါတော ဧဝ ဥပနိဿယော ဝါတူပနိဿယော. ကဿာတိ? ဃာနဝိညာဏဿ. သော သဟကာရီပစ္စယန္တရဘူတော ဧတဿ အတ္ထီတိ ဝါတူပနိဿယော, ဂန္ဓော ပစ္စယော.

වාතය ප්‍රධාන නිස්සය කොට ඇති ගන්ධය අරමුණු (ගෝචර) වන බැවින් "වාතූපනිස්සය ගන්ධගෝචර" නම් වේ. මෙහිදී ගන්ධය ග්‍රහණය කරගැනීමට වාතය ප්‍රබල උපකාරකයක් (උපනිස්සය) වේ. එම උපකාරකයාගේ නමින්ම ගන්ධය ද "වාතූපනිස්සය" යනුවෙන් හඳුන්වා ඇත. නැතහොත් වාතයම උපනිස්සය වන බැවින් "වාතූපනිස්සය" නම් වේ. ඒ කා හටද? ඝාන විඤ්ඤාණයටයි. ගන්ධය හටගැනීමට සහකාර ප්‍රත්‍යයක් වන එම වාතය මෙහි පවතින බැවින් "වාතූපනිස්සය" යයි කියනු ලැබේ. එහිදී ගන්ධය ප්‍රත්‍යය වේ.

အာပေါ စ သဟကာရီပစ္စယန္တရဘူတော ခေဠာဒိကော. တထာ ပထဝီ. ဂဟေတဗ္ဗဿ ဟိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဿ ဥပ္ပီဠိယမာနဿ အာဓာရဘူတာ ပထဝီ ကာယဿ စ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေန ဥပ္ပီဠိယမာနဿ နိဿယဘူတာနံ အာဓာရဘူတာ သဗ္ဗဒါ [Pg.150] ဖောဋ္ဌဗ္ဗဂဟဏဿ ဥပနိဿယောတိ. ဥပ္ပီဠနေန ပန ဝိနာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဂဟဏေ ကာယာယတနဿ နိဿယဘူတာ ပထဝီ ဥပနိဿယောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သဗ္ဗဒါပိ စ တဿာ ဥပနိဿယဘာဝေါ ယုတ္တော ဧဝ.

ආපෝ ධාතුව යනු ඛෙළ (කෙළ) ආදී සහකාරී ප්‍රත්‍යයන්ට ඇතුළත් වූ ද්‍රවයයි. පඨවි ධාතුව ද එසේමය. මන්ද යත්, ස්පර්ශ කළ යුතු වූ, තෙරපීමකට ලක්වන්නා වූ ස්පර්ශයට (ඵොට්ඨබ්බයට) පඨවි ධාතුව ආධාරයක් වන බැවිනි. ස්පර්ශය මගින් තෙරපීමට ලක්වන කාය ප්‍රසාදයෙහි නිඃශ්‍රය වූ මහා භූතයන්ට ද පඨවිය ආධාරයක් වේ. එබැවින් පඨවිය සෑම කල්හිම ස්පර්ශය ග්‍රහණය කර ගැනීමට උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයක් ලෙස දත යුතුය. එහෙත් තෙරපීමකින් තොරව ස්පර්ශය ග්‍රහණය කිරීමේදී, කායායතනයට නිඃශ්‍රය වූ පඨවි ධාතුව උපනිශ්‍රය වන බව දත යුතුය. සෑම කල්හිම එම පඨවියෙහි උපනිශ්‍රය භාවය සුදුසුමය.

ပဉ္စဝဏ္ဏာနန္တိ ဝစနံ တဒါဓာရာနံ သုတ္တာနံ နာနတ္တဒဿနတ္ထံ. ပဉ္စပ္ပကာရာ ပဉ္စဝဏ္ဏာ. ဧကန္တတောတိ ဣဒံ သဗ္ဗဒါ ဥပ္ပီဠနေန ဝိနိဗ္ဘုဇ္ဇိတုံ အသက္ကုဏေယျာနံ ကလာပန္တရရူပါနံ သဗ္ဘာဝါ တေသံ နိဝတ္တနတ္ထံ ဝုတ္တံ. န ဟိ တာနိ ဧကန္တေန အဝိနိဘုတ္တာနိ ကလာပန္တရဂတတ္တာတိ.

'පංචවණ්ණානං' (පස් පැහැයක් ඇති) යන වචනය යෙදුවේ එම වර්ණයන්ට ආධාර වූ නූල්වල විවිධත්වය (නානත්ත්වය) දැක්වීම පිණිසය. පස් ආකාර වූ නූල් පස් පැහැයක් ගනී. 'ඒකාන්තයෙන්' යන මෙය, සෑම කල්හිම තෙරපීම මගින් වෙන් කරගත නොහැකි වූ අනෙක් කලාපයන්හි රූපයන් බැහැර කිරීම පිණිස පවසන ලද්දකි. මන්ද යත්, එම රූප ඒකාන්තයෙන්ම වෙන් කළ නොහැකි ඒවා නොවන බැවිනි; ඒවා වෙනත් කලාපයන්ට ඇතුළත් වන බැවිනි.

၆၁၆. ဝဏ္ဏနိဘာတိ ရူပါယတနမေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ တဒေဝ အပေက္ခိတွာ ‘‘သနိဒဿန’’န္တိ နပုံသကနိဒ္ဒေသော ကတော. တသ္မာတိ နိပ္ပရိယာယရူပါနံ နီလာဒီနံ ဖုသိတွာ အဇာနိတဗ္ဗတော ဒီဃာဒီနဉ္စ ဖုသိတွာ ဇာနိတဗ္ဗတော န နိပ္ပရိယာယေန ဒီဃံ ရူပါယတနံ. တံ တံ နိဿာယာတိ ဒီဃာဒိသန္နိဝေသံ ဘူတသမုဒါယံ နိဿာယ. တထာ တထာ ဌိတန္တိ ဒီဃာဒိသန္နိဝေသေန ဌိတံ ဝဏ္ဏသမုဒါယဘူတံ ရူပါယတနမေဝ ဒီဃာဒိဝေါဟာရေန ဘာသိတံ. အညမညပရိစ္ဆိန္နံ ဧကသ္မိံ ဣတရဿ အဘာဝါ. ဝိသယဂေါစရာနံ ဝိသေသော အနညတ္ထဘာဝေါ တဗ္ဗဟုလစာရိတာ စ စက္ခုဝိညာဏဿ.

616. 'වණ්ණනිභ' යන්නෙන් රූපායතනයම දක්වන ලදී. එබැවින් එයම අපේක්ෂා කොට 'සනිදස්සනං' යනුවෙන් නපුංසක ලිංගයෙන් නිර්දේශ කරන ලදී. එබැවින් මූලික රූප වූ නිල් ආදිය ස්පර්ශ කොට දැනගත නොහැකි බැවින් ද, දිගු ආදිය ස්පර්ශ කොට දැනගත හැකි බැවින් ද, පරමාර්ථ වශයෙන් 'දිග' යනු රූපායතනයක් නොවේ. ඒ ඒ රූපයන් නිඃශ්‍රය කරගෙන, එනම් දිගු ආදී සන්නිවේෂයක් (හැඩයක්) ඇති මහා භූත සමූහය නිඃශ්‍රය කරගෙන 'දිග' යන්න පවතී. 'එසේ එසේ පිහිටි' යන්නෙන් අදහස් කළේ දිගු ආදී සන්නිවේෂයෙන් පිහිටි, වර්ණ සමූහයක් වූ රූපායතනයම දිගු ආදී ව්‍යවහාරයෙන් හඳුන්වන බවයි. එකක අනෙකක් නොමැති බැවින් ඒවා අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් වෙන් වී පවතී. රූපායතනය හැර අන් තැනක නොපැවතීම සහ එම රූපයෙහිම බහුලව හැසිරීම චක්ඛු විඤ්ඤාණයට අයත් විෂය හා ගෝචරයන්ගේ විශේෂයයි.

၆၂၀. ဘေရိသဒ္ဒါဒီနဉ္စ ဝါဒိတသဒ္ဒတ္တာ ‘‘ဝုတ္တာဝသေသာန’’န္တိ အာဟ. အမနုဿဝစနေန န မနုဿေဟိ အညေ ပါဏိနော ဧဝ ဂဟိတာ, အထ ခေါ ကဋ္ဌာဒယောပီတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘သေသော သဗ္ဗောပီ’’တိ အာဟ. ဧဝံ သန္တေပိ ဝတ္ထုဝိသေသကိတ္တနဝသေန ပါဠိယံ အနာဂတော တထာ ကိတ္တေတဗ္ဗော ယေ ဝါ ပနာတိ ဝုတ္တောတိ အဓိပ္ပာယော.

620. බේරි හඬ ආදිය ද වැයෙන භාණ්ඩයන්ගේ ශබ්ද වන බැවින් 'වත්තාවසේසානං' (පැවසූ ඉතිරි ඒවා) යැයි පවසන ලදී. 'අමනුස්ස වචන' යන්නෙන් මිනිසුන් හැර අනෙක් ප්‍රාණීන් පමණක් ගනු නොලැබේ. 'ඉතිරි සියල්ල' යන්නෙන් ලී දඬු ආදිය ද අදහස් වේ. මෙසේ වුවද, ශබ්දයට පාදක වන වස්තුවේ විශේෂත්වය ප්‍රකාශ කිරීමේ අනුසාරයෙන්, පෙළ දහමෙහි සඳහන් නොවූ, එහෙත් එලෙස ප්‍රකාශ කළ යුතු වූ යම් ශබ්ද ඇද්ද, ඒවා 'යේ වා පන' යනුවෙන් දක්වා ඇති බව අභිධර්ම සංග්‍රහ අටුවාචාරීන්ගේ අදහසයි.

၆၂၄. ဝိဿဂန္ဓောတိ ဝိရူပေါ မံသာဒိဂန္ဓော. လမ္ဗိလန္တိ မဓုရမ္ဗိလံ.

624. 'විස්සගන්ධ' යනු මස් ආදියෙහි පවතින පිළී ගඳයි. 'ලම්බිල' යනු මිහිරි ඇඹුල් රසයයි.

၆၃၂. သဉ္ဇာနန္တိ ဧတေနာတိ သဉ္ဇာနနံ, ဥပလက္ခဏံ. သကေန သကေန ကမ္မစိတ္တာဒိနာ ပစ္စယေန သမုဋ္ဌိတာနိပိ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒီနိ ဣန္ဒြိယသဟိတေ သရီရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနိ တံတဒါကာရာနိ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ‘‘ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ပဋိစ္စ သမုဋ္ဌဟန္တီ’’တိ ဝုတ္တာနိ. ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒီသု ဧဝ စ အဓိပတိဘာဝါ ဧတဿ ဣန္ဒြိယတာ ဝုတ္တာ, ဣန္ဒြိယသဟိတေ သန္တာနေ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒိအာကာရရူပပစ္စယာနံ အညထာ အနုပ္ပာဒနတော ဣတ္ထိဂ္ဂဟဏဿ စ တေသံ ရူပါနံ ပစ္စယဘာဝတော. ယသ္မာ ပန ဘာဝဒသကေပိ ရူပါနံ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ န ဇနကံ, နာပိ အနုပါလကံ ဥပတ္ထမ္ဘကံ ဝါ, န စ အညကလာပရူပါနံ, တသ္မာ တံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ဝိယ သကလာပရူပါနံ အာဟာရော [Pg.151] ဝိယ ဝါ ကလာပန္တရရူပါနဉ္စ ဣန္ဒြိယအတ္ထိအဝိဂတပစ္စယောတိ န ဝုတ္တံ. ဧသ နယော ပုရိသိန္ဒြိယေပိ. လိင်္ဂါဒိအာကာရေသု ရူပေသု ရူပါယတနဿ စက္ခုဝိညေယျတ္တာ လိင်္ဂါဒီနံ စက္ခုဝိညေယျတာ ဝုတ္တာ.

632. මීට අදාළව හඳුනා ගන්නා බැවින් 'සඤ්ඤානන' (හඳුනා ගැනීම) නම් වේ, එය ලක්ෂණයක් තබා ගැනීමකි. තමන්ගේ කර්ම, චිත්ත ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත්තා වූ ස්ත්‍රී ලිංගාදී රූප, ඉන්ද්‍රිය සහිත ශරීරයෙහි උපදින කල්හි ඒ ඒ ආකාරයෙන් උපදින බැවින් 'ස්ත්‍රීන්ද්‍රිය නිසා හටගනී' යැයි පවසන ලදී. ස්ත්‍රී ලිංගාදියෙහිම අධිපති බවක් ඇති බැවින් මෙයට ඉන්ද්‍රිය බව පවසන ලදී. ඉන්ද්‍රිය සහිත සන්තතියෙහි ස්ත්‍රී ලිංගාදී ආකාර ඇති රූප ප්‍රත්‍යයන් අන්‍ය ආකාරයකින් නූපදවන බැවින් ද, ස්ත්‍රී යනුවෙන් ගන්නා වූ සිතට එම රූප ප්‍රත්‍ය වන බැවින් ද මෙය ඉන්ද්‍රියයක් වේ. එහෙත් භාව දශකයෙහි පවා ස්ත්‍රීන්ද්‍රිය යනු එම රූපයන්ගේ ජනක (උපදවන), අනුපාලක (රකින) හෝ උපස්ථම්භක (උපකාරී වන) ධර්මයක් නොවන බැවින් ද, වෙනත් කලාප රූපයන්ට ද එසේ නොවන බැවින් ද, එය ජීවිතේන්ද්‍රිය මෙන් සියලු කලාප රූපයන්ට හෝ ආහාරය මෙන් අන්‍ය කලාප රූපයන්ට ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍ය, අත්ථි ප්‍රත්‍ය, අවිගත ප්‍රත්‍ය වන බවක් වදාරා නැත. පුරුෂේන්ද්‍රිය කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. ලිංගාදී ආකාර ඇති රූපයන්හි රූපායතනය චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දත හැකි බැවින්, ලිංගාදිය චක්ඛු විඤ්ඤේය බව පවසන ලදී.

၆၃၃. ဥဘယမ္ပိ…ပေ… ကုသလေန ပတိဋ္ဌာတီတိ သုဂတိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒုဂ္ဂတိယဉှိ ပဋိသန္ဓိ အကုသလေနေဝါတိ တဒါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဘာဝေါပိ အကုသလေနေဝ ဘဝေယျ, ပဋိသန္ဓိယံ ဝိယ ပဝတ္တေပီတိ. တယိဒံ ဒွယံ ယသ္မာ သန္တာနေ သဟ န ပဝတ္တတိ ‘‘ယဿ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ပုရိသိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? နော’’တိအာဒိဝစနတော (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၁၈၈), တသ္မာ ဥဘတောဗျဉ္ဇနကဿပိ ဧကမေဝိန္ဒြိယံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ.

633. 'උභයම්පි...පෙ... කුසලේන පතිට්ඨාති' යන්න සුගතිය පිළිබඳව පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. මන්ද යත්, දුගතියෙහි ප්‍රතිසන්ධිය අකුසලයෙන්ම වන බැවින්, එවිට උපදින භාව රූපය ද ප්‍රතිසන්ධියේදී මෙන් ප්‍රවෘත්ති කාලයේදී ද අකුසලයෙන්ම විය යුතු බැවිනි. 'යම් කෙනෙකුට ස්ත්‍රීන්ද්‍රිය උපදී ද, ඔහුට පුරුෂේන්ද්‍රිය උපදී ද? නැත' යන වචනයට අනුව, මෙම දෙවර්ගයම එකම සන්තතියක එකවර පවතින්නේ නැත. එබැවින් උභතෝබ්‍යඤ්ජනයෙකුට වුවද පවතින්නේ එක් ඉන්ද්‍රියයක් පමණක් බව පවසන ලදී.

၆၃၅. ဧကန္တံ ကာယဝိညတ္တိယံ ကာယဝေါဟာရဿ ပဝတ္တိဒဿနတ္ထံ ‘‘ကာယေန သံဝရော သာဓူ’’တိ (ဓ. ပ. ၃၆၁; သံ. နိ. ၁.၁၁၆) သာဓကသုတ္တံ အာဟဋံ. ဘာဝဿ ဂမနံ ပကာသနံ စောပနံ. ထမ္ဘနာတိ ဝါယောဓာတုအဓိကာနံ ဘူတာနံ ထမ္ဘနာကာရော ဝိညတ္တီတိ အတ္ထော. ဥဒ္ဓင်္ဂမဝါတာဒယော ဝိယ ဟိ ယော ဝါတာဓိကော ကလာပေါ, တတ္ထ ဘူတာနံ ဝိညတ္တိအာကာရတာ ဟောတီတိ. တေနေဝ ‘‘ကာယံ ထမ္ဘေတွာ ထဒ္ဓံ ကရောတီတိ ထမ္ဘနာ’’တိ ဝါယောဓာတုကိစ္စဝသေန ဝိညတ္တိ ဝုတ္တာ. တတော ဧဝ စ ‘‘ဝါယောဓာတုယာ အာကာရော ကာယဝိညတ္တီ’’တိ စ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ, တထာ ‘‘ပထဝီဓာတုယာ ဝစီဝိညတ္တီ’’တိ ပထဝီဓာတုအဓိကဘူတဝိကာရတော.

635. කාය විඤ්ඤප්තියෙහි 'කාය' යන ව්‍යවහාරය පැවැත්වෙන ආකාරය පෙන්වීම පිණිස 'කායේන සංවරො සාධු' යන සාධක සූත්‍රය ගෙන එන ලදී. අභිප්‍රාය දැනගැනීමට සැලැස්වීම, ප්‍රකාශ කිරීම යනු සෙලවීමයි. තම්භනා යනු වායෝ ධාතුව අධික වූ මහා භූතයන්ගේ තද බව හෙවත් දැඩි බව ඇති කරන ආකාරයයි, එය විඤ්ඤප්තියේ අර්ථයයි. උඩ බලා යන වාතය ආදිය මෙන් යම් කලාපයක වායෝ ධාතුව අධික වේ ද, එහි මහා භූතයන්ගේ විඤ්ඤප්ති ආකාරය පවතී. එබැවින් 'කය දැඩි කොට තද කර පවත්වයි' යනුවෙන් වායෝ ධාතුවේ කෘත්‍යය අනුව විඤ්ඤප්තිය පවසන ලදී. එහෙයින්ම වායෝ ධාතුවෙහි සුවිශේෂී ආකාරය 'කාය විඤ්ඤප්තිය' ලෙස හැඳින්වීම සුදුසුය. පඨවි ධාතුව අධික වූ මහා භූතයන්ගේ විකෘති භාවයෙන් 'වචී විඤ්ඤප්තිය' ඇති වන බැවින්, පඨවි ධාතුවෙහි ආකාරය එලෙස හැඳින්වීම ද සුදුසුය.

၆၃၆. ပဘေဒဂတာ ဝါစာ ဧဝါတိ တိဿ ဖုဿာတိ ပဘေဒဂတာ. အထ ဝါ ဝစီသင်္ခါရေဟိ ဝိတက္ကဝိစာရေဟိ ပရိဂ္ဂဟိတာ သဝနဝိသယဘာဝံ အနုပနီတတာယ အဘိန္နာ တဗ္ဘာဝံ နီယမာနာ ဝါစာ ‘‘ဝစီဘေဒေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဣရိယာပထမ္ပိ ဥပတ္ထမ္ဘေန္တီတိ ယထာပဝတ္တံ ဣရိယာပထံ ဥပတ္ထမ္ဘေန္တိ. ယထာ ဟိ အဗ္ဗောကိဏ္ဏေ ဘဝင်္ဂေ ဝတ္တမာနေ အင်္ဂါနိ ဩသီဒန္တိ ပဝိဋ္ဌာနိ ဝိယ ဟောန္တိ, န ဧဝံ ‘‘ဒွတ္တိံသ ဆဗ္ဗီသာ’’တိ ဝုတ္တေသု ဇာဂရဏစိတ္တေသု ဝတ္တမာနေသု. တေသု ပန ဝတ္တမာနေသု အင်္ဂါနိ ဥပတ္ထဒ္ဓါနိ ယထာပဝတ္တိရိယာပထဘာဝေနေဝ ပဝတ္တန္တီတိ. ခီဏာသဝါနံ စုတိစိတ္တန္တိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ, ‘‘ကာမာဝစရာနံ ပစ္ဆိမစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ယဿ စိတ္တဿ အနန္တရာ ကာမာဝစရာနံ ပစ္ဆိမစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, ရူပါဝစရေ အရူပါဝစရေ ပစ္ဆိမဘဝိကာနံ, ယေ စ ရူပါဝစရံ အရူပါဝစရံ ဥပပဇ္ဇိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿန္တိ, တေသံ စဝန္တာနံ [Pg.152] တေသံ ဝစီသင်္ခါရော နိရုဇ္ဈိဿတိ, နော စ တေသံ ကာယသင်္ခါရော နိရုဇ္ဈိဿတီ’’တိ (ယမ. ၂.သင်္ခါရယမက.၈၈) ပန ဝစနတော အညေသမ္ပိ စုတိစိတ္တံ ရူပံ န သမုဋ္ဌာပေတီတိ ဝိညာယတိ. န ဟိ ရူပသမုဋ္ဌာပကစိတ္တဿ ဂဗ္ဘဂမနာဒိဝိနိဗဒ္ဓါဘာဝေန ကာယသင်္ခါရာသမုဋ္ဌာပနံ အတ္ထိ, န စ ယုတ္တံ ‘‘စုတော စ စိတ္တသမုဋ္ဌာနဉ္စဿ ပဝတ္တတီ’’တိ, နာပိ ‘‘စုတိစိတ္တံ ရူပံ သမုဋ္ဌာပေတီ’’တိ ပါဠိ အတ္ထီတိ.

636. 'පභේදගත වාචා' යනු 'තිස්ස', 'ඵුස්ස' යනාදී වශයෙන් වෙන් වූ වචනයයි. එසේත් නැතහොත්, වාක් සංස්කාරයන් වූ විතර්ක විචාරයන් විසින් අල්ලා ගන්නා ලද, ශ්‍රවණයට ලක් නොවන බැවින් වෙන් නොවූ, එහෙත් ඇසීමට ලක්වන තත්ත්වයට පමුණුවන ලද වචනය 'වචීභේද' නම් වේ. 'ඉරියාපථම්පි උපත්ථම්භෙන්ති' යන්නෙන් පවතින ඉරියව්වලට උපස්ථම්භක වන බව කියැවේ. මන්ද යත්, වීථි සිත් සමග මිශ්‍ර නොවූ භවංගය පවතින කල්හි, ඇතුළට ගිලුනාක් මෙන් ශරීර අවයව ඇද වැටේ. 'තිස් දෙකක්' සහ 'විසි හයක්' යනුවෙන් අටුවාවේ දැක්වෙන පිබිදීමේ සිත් පවතින කල්හි එසේ නොවේ. එම සිත් පවතින කල්හි අවයවයන් මනාකොට දරා සිටින අතර, පවතින ඉරියව්වට අනුකූලව ක්‍රියා කරයි. 'රහතන් වහන්සේලාගේ චුති සිත' යනුවෙන් විශේෂ කොට පවසන ලද්දේ වුවද, අභිධර්ම දේශනයන්ට අනුව අන් අයගේ ද චුති සිත රූප හට නොගන්වන බව දත යුතුය. මන්ද යත්, රූප උපදවන සිත මව් කුස පිළිසිඳ ගැනීම ආදියට සම්බන්ධ නොවීම නිසා ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස සංඛ්‍යාත කාය සංස්කාරයන් උපදවීමක් සිදු නොවන බැවිනි. එසේම 'චුත වූවහුට සිතින් හටගත් රූප පවතී' යන්න හෝ 'චුති සිත රූප හටගන්වයි' යනුවෙන් පාලි දේශනාවක් නොමැති බැවින් එය සුදුසු නොවේ.

၆၃၇. န ကဿတီတိ န ဝိလေခိယတိ. ဂတန္တိ ဝိညာတံ. အသမ္ဖုဋ္ဌံ စတူဟိ မဟာဘူတေဟီတိ ယသ္မိံ ကလာပေ ဘူတာနံ ပရိစ္ဆေဒေါ, တေဟေဝ အသမ္ဖုဋ္ဌံ. ဝိဇ္ဇမာနေပိ ဟိ ကလာပန္တရဘူတာနံ ကလာပန္တရဘူတသမ္ဖုဋ္ဌဘာဝေ တံတံဘူတဝိဝိတ္တတာ ရူပပရိယန္တော အာကာသောတိ ယေသံ ယော ပရိစ္ဆေဒေါ, တေဟိ သော အသမ္ဖုဋ္ဌောဝ, အညထာ ပရိစ္ဆိန္နဘာဝေါ န သိယာ တေသံ ဘူတာနံ ဗျာပိတဘာဝါပတ္တိတော. အဗျာပိတာ ဟိ အသမ္ဖုဋ္ဌတာတိ.

637. ‘Na kassatīti’ යන්නෙහි අර්ථය නොසීරිය යුතුය, නොලිවිය යුතුය යන්නයි. ‘Gatanti’ යනු දන්නා ලද්දේය යන්නයි. ‘Asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehīti’ යනු යම් රූප කලාපයක මහා භූතයන්ගේ සීමාව (පරිච්ඡේදය) වේද, එය ඒ මහා භූතයන් විසින්ම ස්පර්ශ නොකරන ලද්දකි. මන්ද යත්, වෙනත් කලාපවල පවතින මහා භූතයන් අතර ස්පර්ශයක් පැවතිය ද, ඒ ඒ මහා භූතයන්ගෙන් වෙන්ව පවතින රූප සීමාව වූ ආකාශය, යම් මහා භූතයන්ගේ සීමාවක් වේ ද ඔවුන් විසින් එය ස්පර්ශ නොකරන ලද්දක්ම වේ. එසේ නොවුණහොත්, ඒ මහා භූතයන් එකිනෙක පැතිරී යන බැවින් (මිශ්‍ර වන බැවින්) රූපයන්ගේ වෙන් වූ ස්වභාවය (පරිච්ඡින්න භාවය) නැති වී යනු ඇත. මන්ද යත්, පැතිරී නොපැවතීම යනු ස්පර්ශ නොවීම බැවිනි.

၆၃၈. လဟုတာဒီနံ အညမညာဝိဇဟနေန ဒုဗ္ဗိညေယျနာနတ္တတာ ဝုတ္တာတိ တံတံဝိကာရာဓိကရူပေဟိ တံတံနာနတ္တပ္ပကာသနတ္ထံ ‘‘ဧဝံ သန္တေပီ’’တိအာဒိမာဟ. ယထာဝုတ္တာ စ ပစ္စယာ တံတံဝိကာရဿ ဝိသေသပစ္စယဘာဝတော ဝုတ္တာ, အဝိသေသေန ပန သဗ္ဗေ သဗ္ဗေသံ ပစ္စယာတိ.

638. ලහුතාදී රූපයන් එකිනෙක අත්නොහරින බැවින් (සෑම විටම සහජාතව පවතින බැවින්) ඒවායේ එකිනෙකට වෙනස් වූ ස්වභාවය දැනගැනීම දුෂ්කර බව පවසන ලදී. එබැවින් ඒ ඒ විකාර රූපයන්ගේ අධික බව නිසා ඒ ඒ වෙනස්කම් ප්‍රකාශ කරනු පිණිස ‘evaṃ santepī’ යනාදිය වදාරන ලදී. තවද ඒ ඒ විකාර රූපයන්ට විශේෂ වූ ප්‍රත්‍යයන් පවතින බැවින් ඉහත සඳහන් කළ ප්‍රත්‍යයන් පවසන ලදී. එහෙත් පොදුවේ ගත් කල සියලු ප්‍රත්‍යයන් සියලු රූපයන්ට ප්‍රත්‍ය වන බව දත යුතුය.

၆၄၁. အာဒိတော စယော အာစယော, ပဌမုပ္ပတ္တိ. ဥပရိ စယော ဥပစယော. ပဗန္ဓော သန္တတိ. တတ္ထ ဥဒ္ဒေသေ အဝုတ္တောပိ အာစယော ဥပစယသဒ္ဒေနေဝ ဝိညာယတီတိ ‘‘ယော အာယတနာနံ အာစယော ပုနပ္ပုနံ နိဗ္ဗတ္တမာနာနံ, သောဝ ရူပဿ ဥပစယော’’တိ အာဟ. ပါဠိယံ ပန ဥပ-သဒ္ဒေါ ပဌမတ္ထော ဥပရိအတ္ထော စ ဟောတီတိ ‘‘အာဒိစယော ဥပစယော, ဥပရိစယော သန္တတီ’’တိ အယမတ္ထော ဝိညာယတီတိ. အညထာ ဟိ အာစယသင်္ခါတဿ ပဌမုပ္ပာဒဿ အဝုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျ.

641. ආරම්භයේදී සිදුවන රැස්වීම (හටගැනීම) ‘ආචය’ නම් වේ, එනම් ප්‍රථම උප්පත්තියයි. පසුව සිදුවන වර්ධනය ‘උපචය’ නම් වේ. අඛණ්ඩව ගලා යාම (පරම්පරාව) ‘සන්තති’ නම් වේ. එහිදී උද්දේසයේ (සංක්ෂිප්ත විස්තරයේ) ‘ආචය’ යන්න ප්‍රකාශ නොවුණ ද, ‘උපචය’ යන ශබ්දයෙන්ම එය දන්නා ලද්දේ යැයි සලකා ‘යම් ආයතනයන්ගේ නැවත නැවත හටගන්නා වූ රැස්වීමක් වේ ද, එය රූපයාගේ උපචය නම් වේ’ යැයි පවසන ලදී. නමුත් පාලියෙහි ‘උප’ යන උපසර්ගය ප්‍රථම යන අර්ථයෙහි මෙන්ම පසුව (මතු) යන අර්ථයෙහි ද යෙදෙන බැවින්, ‘ප්‍රථම උප්පත්තිය උපචය වේ, මතු වර්ධනය සන්තති වේ’ යන අර්ථය ද ගත හැකිය. එසේ නොවුණහොත් ආචය නම් වූ ප්‍රථම උප්පත්තිය ප්‍රකාශ නොවුණු බවට දෝෂයක් පැමිණිය හැකිය.

ဧဝန္တိ ‘‘ယော အာယတနာနံ အာစယော’’တိအာဒိနိဒ္ဒေသေန ကိံ ကထိတံ ဟောတိ? အာယတနေန အာစယော ကထိတော. အာစယူပစယသန္တတိယော ဟိ နိဗ္ဗတ္တိဘာဝေန အာစယော ဧဝါတိ အာယတနေဟိ အာစယာဒီနံ ပကာသိတတ္တာ တေဟိ အာစယော ကထိတော. အာယတနာနံ အာစယာဒိဝစနေနေဝ အာစယသဘာဝါနိ ဥပ္ပာဒဓမ္မာနိ အာယတနာနီတိ အာစယေန တံပကတိကာနိ [Pg.153] အာယတနာနိ ကထိတာနိ. လက္ခဏဉှိ ဥပ္ပာဒေါ, န ရူပရူပန္တိ. တေနေဝါဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘အာယတနမေဝ ကထိတ’’န္တိ. အာစယဉှိ လက္ခဏံ ကထယန္တေန တံလက္ခဏာနိ အာယတနာနေဝ ကထိတာနိ ဟောန္တီတိ. ဧဝမ္ပိ ကိံ ကထိတံ ဟောတီတိ အာယတနာစယေဟိ အာစယာယတနေဟိ အာစယမေဝ အာယတနမေဝ ကထေန္တေန ဥဒ္ဒေသေ နိဒ္ဒေသေ စ အာစယောတိ ဣဒမေဝ အဝတွာ ဥပစယသန္တတိယော ဥဒ္ဒိသိတွာ တေသံ ဝိဘဇနဝသေန အာယတနေန အာစယကထနာဒိနာ ကိံ ကထိတံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. အာစယောတိ ဥပစယမာဟ, ဥပစယောတိ စ သန္တတိံ. တဒေဝုဘယံ ယထာက္ကမံ ဝိဝရန္တော ‘‘နိဗ္ဗတ္တိ ဝဍ္ဎိ ကထိတာ’’တိ အာဟ. ဥပစယသန္တတိယော ဟိ အတ္ထတော ဧကတ္တာ အာစယောဝါတိ တဒုဒ္ဒေသဝိဘဇနဝသေန အာယတနေန အာစယကထနာဒိနာ နိဗ္ဗတ္တိဝဍ္ဎိအာကာရနာနတ္တံ အာစယဿ ကထိတန္တိ အတ္ထော. ဣမမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘အတ္ထတော ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ယသ္မာ စ ဥဘယမ္ပိ ဧတံ ဇာတိရူပဿေဝါဓိဝစနံ, တသ္မာ ဇာတိရူပဿ လက္ခဏာဒိဝိသေသေသု အာစယာဒီသု ပဝတ္တိအာဒီသု စ အာစယာဒိလက္ခဏာဒိကော ဥပစယော, ပဝတ္တိအာဒိလက္ခဏာဒိကာ သန္တတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော.

‘Evanti’ යනු ‘yo āyatanānaṃ ācayo’ යනාදී නිද්දේසයෙන් (විස්තරයෙන්) කුමක් පවසන ලද්දේ ද? ආයතනය මඟින් ආචය පවසන ලදී. ආචය, උපචය හා සන්තති යන තුනම හටගැනීමේ ස්වභාවය අනුව ‘ආචය’ නම් වන බැවින්, ආයතනයන් මඟින් ආචය ආදිය ප්‍රකාශ කළ බැවින්, ඒ මඟින් ආචය පවසන ලදී. ආයතනයන්ගේ ආචය ආදී වශයෙන් පැවසීමෙන්, ආචය ස්වභාවය කොට ඇති උප්පාද ධර්මයන්ම ආයතන වන බැවින්, ආචය මඟින් ඒ ස්වභාවය ඇති ආයතන පවසන ලදී. මන්ද යත්, උප්පාදය (හටගැනීම) ලක්ෂණයක් මිස රූප රූපය (සැබෑ රූපය) නොවන බැවිනි. එම අදහසින්ම ‘ආයතනයම පවසන ලදී’ යැයි කීවේය. ආචය නම් ලක්ෂණය පවසන්නා විසින් ඒ ලක්ෂණය ඇති ආයතනම පවසන ලද්දේ වේ. මෙසේ ආයතන-ආචය මඟින් ද, ආචය-ආයතන මඟින් ද ආචය පමණක් හෝ ආයතනය පමණක් පවසන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, උද්දේසයේ හා නිද්දේසයේ ‘ආචය’ යන පදය පමණක් නොකියා, උපචය හා සන්තති යන දෙක දක්වා ඒවා බෙදා දැක්වීමේ අනුසාරයෙන් ආයතනය මඟින් ආචය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් කුමක් පවසන ලද්දේ ද යන්න අටුවාචාරීන්ගේ අදහසයි. ආචය යන පදයෙන් උපචය ද, උපචය යන පදයෙන් සන්තතිය ද පවසන ලදී. ඒ දෙකම අනුපිළිවෙළින් විවෘත කරමින් ‘හටගැනීම හා වර්ධනය පවසන ලදී’ යැයි කීය. උපචය හා සන්තතිය අර්ථ වශයෙන් එකක්ම වන ‘ආචය’ බැවින්, එය උද්දේස නිද්දේස වශයෙන් බෙදීමේදී ආචයෙහි හටගැනීම හා වර්ධනය යන ආකාරයන්ගේ වෙනස පවසන ලද බව අර්ථයයි. මෙම අර්ථයම පැහැදිලි කිරීමට ‘atthatohī’ යනාදිය පවසන ලදී. මේ දෙකම ‘ජාති රූපය’ සඳහා වූ පර්යාය වචන වන බැවින්, ජාති රූපයේ ලක්ෂණාදී විශේෂයන්හි ආචය ආදියේදී හා පැවැත්ම ආදියේදී, ආචය ආදී ලක්ෂණ සහිත රූපය උපචය බවත්, පැවැත්ම ආදී ලක්ෂණ සහිත රූපය සන්තතිය බවත් දත යුතුය.

၆၄၃. ပကတိနိဒ္ဒေသာတိ ဖလဝိပစ္စနပကတိယာ နိဒ္ဒေသာ, ဇရာယ ပါပုဏိတဗ္ဗံ ဖလမေဝ ဝါ ပကတိ. န စ ခဏ္ဍိစ္စာဒီနေဝ ဇရာတိ ကလလကာလတော ပဘုတိ ပုရိမရူပါနံ ဇရာပတ္တက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနိ ပစ္ဆိမရူပါနိ ပရိပက္ကရူပါနုရူပါနိ ပရိဏတပရိဏတာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အနုက္ကမေန သုပရိဏတရူပပရိပါကကာလေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနိ ခဏ္ဍိစ္စာဒိသဘာဝါနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တာနိ ဥဒကာဒိမဂ္ဂေသု တိဏရုက္ခသံဘဂ္ဂတာဒယော ဝိယ ပရိပါကဂတမဂ္ဂသင်္ခါတေသု ပရိပက္ကရူပေသု ဥပ္ပန္နာနိ ဇရာယ ဂတမဂ္ဂေါဣစ္စေဝ ဝုတ္တာနိ, န ဇရာတိ. အဝိညာယမာနန္တရဇရာ အဝီစိဇရာ. မရဏေ ဥပနယနရသာ.

643. ‘Pakatiniddesāti’ යනු ඵල විපාක දීමේ ස්වභාවය අනුව කරන ලද දැක්වීමයි. එසේත් නැතිනම් ජරාව නිසා පැමිණිය යුතු ඵලයම ප්‍රකෘතිය (පකති) නම් වේ. දත් කැඩීම ආදියම ජරාව නොවේ. කලල අවස්ථාවේ සිටම පෙර රූපයන්ගේ ජරාවට (මෝරා යාමට) පැමිණෙන මොහොතේ හටගන්නා පසු රූපයන්, එම මෝරා ගිය රූපයන්ට අනුකූලව වඩ වඩාත් මෝරා ගිය ස්වභාවයෙන් හටගනී. මෙසේ අනුපිළිවෙළින් රූපයන් මෝරා යන අවස්ථාවේදී දත් කැඩීම ආදී ස්වභාවයන් සහිතව රූපයන් හටගනී. ජල පහරවල් ගලා යන මාවත්වල තණකොළ, ගස් ආදිය කැඩී බිඳී යාම මෙන්, මෝරා ගිය ජරාව ගමන් කරන මාවත් බඳු වූ මෝරා ගිය රූපයන්හි හටගත් රූපයන් ‘ජරාව ගිය මාවත’ ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ මිස, ඒවා සැබෑ ජරාව නොවන බව දත යුතුය. නොදැනෙන අඛණ්ඩ ජරාව ‘අවීචි ජරාව’ නම් වේ. ජරාව මරණය කරා මෙහෙයවීමේ (උපනයන) රසය (කෘත්‍යය) ඇත්තේය.

၆၄၄. တံ ပတွာတိ တံ အတ္တနော ဧဝ ခယဝယသင်္ခါတံ သဘာဝံ ပတွာ ရူပံ ခီယတိ ဝေတိ ဘိဇ္ဇတိ. ပေါထေတွာ ပါတိတဿ ဒုဗ္ဗလတာ ပရာဓီနတာ သယနပရာယဏတာ စ ဟောတိ, တထာ ဇရာဘိဘူတဿာတိ ပေါထကသဒိသီ ဇရာ.

644. ‘Taṃ patvāti’ යනු තමාගේම වූ ක්ෂය වීම හා වැය වීම නම් වූ ඒ ස්වභාවයට පැමිණ රූපය ක්ෂය වේ, විනාශ වේ, බිඳී යයි. පහර දී බිම හෙලන ලද අයෙකුගේ දුර්වල බව, පරාධීන බව සහ යහනෙහි වැතිර සිටින බව ඇති වන්නා සේම, ජරාවෙන් මඬින ලද තැනැත්තාට ද එසේම වේ. එබැවින් ජරාව පහර දෙන්නෙකු හා සමාන වේ.

၆၄၅. ကတ္တဗ္ဗတောတိ ကတ္တဗ္ဗသဘာဝတော. ဝိသာဏာဒီနံ တရစ္ဆခေဠတေမိတာနံ ပါသာဏာနံ ဝိယ ထဒ္ဓဘာဝါဘာဝတော အဟိဝိစ္ဆိကာနံ ဝိယ [Pg.154] သဝိသတ္တာဘာဝတော စ သုခုမတာ ဝုတ္တာ. ဩဇာလက္ခဏောတိ ဧတ္ထ အင်္ဂမင်္ဂါနုသာရိနော ရသဿ သာရော ဥပတ္ထမ္ဘဗလကာရော ဘူတနိဿိတော ဧကော ဝိသေသော ဩဇာတိ.

645. ‘Kattabbatoti’ යනු කළ යුතු ස්වභාවයෙනි. තලගොයන්ගේ ඛේටයෙන් තෙත් වූ අං ආදියේ හා ගල්වල පවතින දැඩි බවක් නැති බැවින් ද, සර්පයන් හා ගෝනුස්සන් මෙන් විෂ සහිත බවක් නැති බැවින් ද මෙහි සූක්ෂ්ම බව පවසන ලදී. ‘Ojālakkhaṇoti’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, අංගප්‍රත්‍යංගයන්හි පැතිර පවත්නා වූ රසයෙහි සාරය වූ, ශක්තිය හා උපස්ථම්භය ලබා දෙන්නා වූ, මහා භූතයන් ඇසුරු කළා වූ එක්තරා රූප විශේෂයක් වූ ඕජාවයි.

ဥပါဒါဘာဇနီယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

උපාදාභාජනීය කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

နောဥပါဒါဘာဇနီယကထာဝဏ္ဏနာ

උපාදාභාජනීය කථා වර්ණනාව.

၆၄၆. န ဥပါဒိယတေဝါတိ န နိဿယတိ ဧဝ, ကိန္တု နိဿယတိ စ နိဿီယတိ စာတိ အတ္ထော.

646. ‘Na upādiyatevāti’ යනු නිශ්‍රය කරන්නේ (ඇසුරු කරන්නේ) පමණක් නොවේ, සැබවින්ම නිශ්‍රය කරයි ද, නිශ්‍රය කරනු ලැබේ ද යන අර්ථයයි.

၆၄၇. ပုရိမာ ပနာတိ ပဉ္စဝိဓသင်္ဂဟေ ပထဝီဓာတုအာပေါဓာတုတေဇောဓာတုဝါယောဓာတူနံ ပုရိမုဒ္ဒေသဝသေန ဝုတ္တံ. ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနနိဒ္ဒေသေ ဝါ ဝုတ္တာနံ ပထဝီဓာတုအာဒီနံ ပုရိမာ ဥဒ္ဒေသေ ဝုတ္တာ အာပေါဓာတူတိ အဓိပ္ပာယော, ဝုတ္တဿ ဝါ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနဿ အတီတတာယ ပစ္ဆိမတာ, အနာဂတတာယ စ အာပေါဓာတုယာ ပုရိမတာ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အာယူတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ. ကမ္မဇတေဇံ ဥသ္မာ. ယံ ကိဉ္စိ ဓာတုံ…ပေ… ဧကပ္ပဟာရေန နုပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧကသ္မိံ ခဏေ အနေကာသု ပထဝီသု အာပါထဂတာသု တာသု တာသု သဟ နုပ္ပဇ္ဇတိ, တထာ တေဇဝါယူသု စာတိ အတ္ထော. အနေကေသု အာရမ္မဏေသု သန္နိပတိတေသု အာဘုဇိတဝသေန အာရမ္မဏပသာဒါဓိမတ္တတာဝသေန စ ပဌမံ ကတ္ထစိ ဥပ္ပတ္တိ ဒဿိတာ, အညတ္ထ စ ပန ဥပ္ပတ္တိ အတ္ထိ ဧဝ. သာယံ အာရမ္မဏတော အာရမ္မဏန္တရသင်္ကန္တိ ယေန ဥပါယေန ဟောတိ, တဿ ဝိဇာနနတ္ထံ ပုစ္ဆတိ ‘‘ကထံ ပန စိတ္တဿ အာရမ္မဏတော သင်္ကန္တိ ဟောတီ’’တိ.

647. ‘Purimā panāti’ යන වචනය පංචවිධ සංග්‍රහයෙහි පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ යන ධාතූන් අතර මුලින් දැක්වීමේ අනුසාරයෙන් පවසන ලදී. එසේත් නැතිනම් ඵොට්ඨබ්බායතන නිද්දේසයේ පවසන ලද පඨවි ධාතු ආදියේ මුලින් දැක්වූයේ ආපෝ ධාතුව බව අදහසයි. නැතහොත් පවසන ලද ඵොට්ඨබ්බායතනය අතීත වූ බැවින් එය පසු බවත්, ආපෝ ධාතුව අනාගත වූ බැවින් එය පෙර බවත් දත යුතුය. ‘Āyūti’ යනු රූප හා නාම යන දෙකටම අයත් ජීවිතේන්ද්‍රියයි. කර්මජ තේජෝ ධාතුව ‘උෂ්මා’ නම් වේ. ‘Yaṃ kiñci... nuppajjatīti’ යනු එක් ක්ෂණයකදී ඉදිරියට පැමිණි (ආපාථගත) බොහෝ වූ පඨවි ධාතූන් කෙරෙහි එකවර (කාය විඤ්ඤාණය) හට නොගනී. තේජෝ හා වායෝ ධාතූන් කෙරෙහි ද එසේමය. බොහෝ අරමුණු එක්වර පැමිණි කල්හි, මනසිකාරය (ආභුජිත) අනුව හෝ අරමුණෙහි හා ප්‍රසාදයෙහි අධික බව (අධිමත්තතා) අනුව ප්‍රථමයෙන් යම් අරමුණක හටගැනීම (අටුවාවෙහි) දක්වන ලදී. එසේ වුවද වෙනත් අරමුණුවල ද හටගැනීම පවතී. එම අරමුණෙන් තවත් අරමුණකට මාරු වීම යම් ක්‍රමයකින් සිදු වේ ද, එය දැනගැනීම පිණිස ‘සිත අරමුණෙන් අරමුණට මාරු වන්නේ කෙසේද?’ යැයි විමසයි.

၆၅၁. အယပိဏ္ဍိအာဒီသု ပထဝီဓာတု တာဒိသာယ အာပေါဓာတုယာ အနာဗဒ္ဓါ သန္တီ ဝိသရေယျ, တသ္မာ ‘‘တာနိ အာပေါဓာတု အာဗန္ဓိတွာ ဗဒ္ဓါနိ ကရောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယထာ ဟိ ယုတ္တပ္ပမာဏံ ဥဒကံ ပံသုစုဏ္ဏာနိ အာဗန္ဓိတွာ မတ္တိကာပိဏ္ဍံ ကတွာ ဌပေတိ, ဧဝံ အယောပိဏ္ဍိအာဒီသုပိ တဒနုရူပပစ္စယေဟိ တတ္ထေဝ ဥပ္ပန္နာ အာပေါဓာတု တထာ အာဗန္ဓိတွာ ဌပေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

651. යකඩ පිණ්ඩ ආදියේ පඨවි ධාතුව ඒ හා සමාන වූ ආපෝ ධාතුව විසින් බැඳ තබනු නොලැබුවහොත් විසිර යන්නේය. එබැවින් ‘ඒවා ආපෝ ධාතුව විසින් බැඳ එක් කරයි’ යැයි පවසන ලදී. සුදුසු ප්‍රමාණයේ ජලය වැලි මිටි බැඳ මැටි පිණ්ඩයක් සාදා තබන්නාක් මෙන්, යකඩ පිණ්ඩ ආදියේ ද ඊට අනුකූල ප්‍රත්‍යයන් නිසා එහිම හටගත් ආපෝ ධාතුව එසේ බැඳ තබන බව දත යුතුය.

အဖုသိတွာ ပတိဋ္ဌာ ဟောတီတိ အာပေါဓာတုယာ အဖောဋ္ဌဗ္ဗဘာဝတော ဝုတ္တံ, တထာ ‘‘အဖုသိတွာဝ အာဗန္ဓတီ’’တိ. န ဟိ ယထာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဓာတူနံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဘာဝေန [Pg.155] အညမညနိဿယတာ, ဧဝံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာဖောဋ္ဌဗ္ဗဓာတူနံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော ဝေဒိတဗ္ဗော. အဝိနိဗ္ဘောဂဝုတ္တီသု ဟိ ဘူတေသု အညမညနိဿယတာ အညမညပစ္စယဘူတေသု န သက္ကာ နိဝါရေတုံ, နာပိ သဟဇာတေသု အဝိနိဗ္ဘောဂတာယ ဧကီဘူတေသု ဖုသနာဖုသနာနိ ဝိစာရေတုံ ယုတ္တာနီတိ. န ဥဏှာ ဟုတွာ ဈာယတီတိ တေဇောသဘာဝတံယေဝ ပဋိက္ခိပတိ, န သီတတ္တံ အနုဇာနာတိ, တေဇောသဘာဝပဋိက္ခေပေနေဝ စ သီတတ္တဉ္စ ပဋိက္ခိတ္တံ ဟောတိ. တေဇော ဧဝ ဟိ သီတံ ဟိမပါတသမယာဒီသု သီတဿ ပရိပါစကတာဒဿနတော, သီတုဏှာနဉ္စ အညမညပဋိပက္ခဘာဝတော ဥဏှေန သဟ န သီတံ ဘူတန္တရံ ပဝတ္တတီတိ ယုဇ္ဇတိ. ဥဏှကလာပေ ပန သီတဿ အပ္ပဝတ္တိ သီတကလာပေ စ ဥဏှဿ ဒွိန္နံ အညမညပဋိပက္ခတ္တာ တေဇောဝိသေသဘာဝေ ယုဇ္ဇတီတိ. ဘာဝညထတ္တန္တိ ခရာနံ ဂုဠာဒီနံ ဒဝတာ မုဒုတာ ရသာဒီနဉ္စ ဒဝါနံ ခရတာ ပစ္စယဝိသေသေဟိ ဩမတ္တာဓိမတ္တပထဝီဓာတုအာဒိကာနံ ဥပ္ပတ္တိ. လက္ခဏညထတ္တံ ကက္ခဠာဒိလက္ခဏဝိဇဟနံ, တံ ဧတေသံ န ဟောတိ, ဩမတ္တာဓိမတ္တတာသင်္ခါတံ ဘာဝညထတ္တံယေဝ ဟောတီတိ အတ္ထော.

"අඵුසිත්වා" (නොපැමිණ) යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ ආපෝ ධාතුව ඵොට්ඨබ්බ (ස්පර්ශ කළ හැකි) ධාතුවක් නොවන බැවිනි. "නොගැටී ම බඳියි" යන වචනයෙන් ද අදහස් වන්නේ එයයි. මන්ද යත්, ඵොට්ඨබ්බ ධාතුන් අතර අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ස්පර්ශ වන ස්වභාවයෙන් නිශ්‍රය භාවය පැවතිය ද, ඵොට්ඨබ්බ සහ අඵොට්ඨබ්බ ධාතූන් අතර එවැනි අන්‍යෝන්‍ය නිශ්‍රය භාවයක් නොමැති බැවිනි. එසේ වුව ද, අවිනිබ්භෝග රූපයන්හි අන්‍යෝන්‍ය ප්‍රත්‍ය වශයෙන් පවතින මහා භූතයන්ගේ නිශ්‍රය භාවය වැළැක්විය නොහැක. සහජාත රූපයන්හි ස්පර්ශ වීම හෝ නොවීම පිළිබඳව විමසීම උචිත නොවේ. "න ඣායති" යන පාඨයෙන් තේජෝ ස්වභාවයම බැහැර කරන අතර සීතල ස්වභාවය අනුමත නොකරයි. "උණුසුම් වී නොදවයි" යන වචනයෙන්ම සීතල බව ද බැහැර කරන ලද්දේ වෙයි. මන්දයත් සීතල යනු ද තේජෝ ධාතුවක්ම වන බැවිනි. හිම පතනය වන කාලයන්හිදී සීත තේජෝවෙහි ද පරිපාක (පැසවීමේ) ශක්තිය දක්නට ලැබෙන බව එයට හේතුවයි. උෂ්ණ හා සීත යන දෙක අන්‍යෝන්‍ය ප්‍රතිපක්ෂ බැවින්, උෂ්ණත්වය සමඟ සීතල නමැති වෙනත් මහා භූතයක් පැවතිය නොහැක. එබැවින් සීතල යනු ද තේජෝ ධාතුවක විශේෂ අවස්ථාවක් ලෙස සැලකීම යුක්ත වේ. භාවඤ්ඤථත්ත යනු පදාර්ථවල අවස්ථා වෙනස් වීමයි. පෘථිවි ධාතුව ආදියේ අල්ප හෝ අධික බව නිසා හටගන්නා වෙනස් වීම් මෙයට අයත් වේ. ලක්ඛණඤ්ඤථත්ත (ලක්ෂණය වෙනස් වීම) මහා භූතයන්ට සිදු නොවේ. මහා භූතයන්ගේ භාවඤ්ඤථත්තය පමණක් සිදුවේ යන්න මෙහි අදහසයි.

၆၅၂. အနုပါဒိန္နာဒီနံယေဝါတိ ဧကန္တအနုပါဒိန္နဧကန္တနစိတ္တသမုဋ္ဌာနာဒီနံ နိဒ္ဒေသေသု ဂဟဏေသု ဂဟိတာတိ အတ္ထော. ယံ ဝါ ပနညမ္ပီတိ ပန ဝစနေန ပုရိမာနမ္ပိ နကမ္မဿကတတ္တာဘာဝါဒိကံ ဒီပေတိ. တာ ဟိ အနုပါဒိန္နာဒိနကမ္မဿကတတ္တာဒိဝစနာနံ သမာနတ္ထတ္တာ ဧကေန အဝတ္တဗ္ဗတ္တေ ဣတရေနပိ အဝတ္တဗ္ဗာ သိယုံ, ဝတ္တဗ္ဗတ္တေ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗာ. တသ္မာ ဧကန္တာကမ္မဇာဒီသွေဝ ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ တာ အနေကန္တေသု န ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

652. ඒකාන්තයෙන් අනුපාදින්න සහ ඒකාන්තයෙන් චිත්තසමුට්ඨාන පදයන්ගේ විස්තරයන්හි ජරතාව හා අනිත්‍යතාව ඇතුළත් කර ඇති බව අදහසයි. එසේ වුව ද, "යං වා පනඤ්ඤම්පි" යන වචනයෙන් සද්දායතනයේ සිට අනිත්‍යතාව දක්වා වූ රූපයන්ගේ ද අකර්මජ බව ආදිය පෙන්වා දෙයි. අනුපාදින්න ආදී ශබ්ද හා නකම්මස්සකතත්තා ආදී ශබ්ද සමාන අර්ථ ඇති බැවින්, එක් පදයකින් නොකියැවෙන දේ අනික් පදයෙන් පැවසිය යුතුය. එබැවින් ඒකාන්ත අකර්මජ රූපයන්හිම ගත යුතු බැවින්, අනේකාන්ත කර්මජ රූපයන්හි එම ජරතා හා අනිච්චතා ගනු නොලැබේ.

၆၆၆. ဧကန္တ …ပေ… ပညာယတိ တေသံ ဝိကာရတ္တာ, အနိပ္ဖန္နတ္တာ ပန တဿ ဥပ္ပာဒေါ န ကေနစိ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ အဓိပ္ပာယော.

666. ඒකාන්ත චිත්තසමුට්ඨාන මහා භූතයන් ඇසුරු කොට විඤ්ඤත්ති රූප ප්‍රකාශ වේ. එයට හේතුව එම මහා භූතයන්ගේ විකාරයක් (වෙනසක්) ලෙස මේවා පවතින බැවිනි. තවද විඤ්ඤත්ති රූපය අනිප්ඵන්න රූපයක් වන බැවින්, එහි උත්පාදය මෙබඳු යැයි කිසිදු අයුරකින් නිශ්චිතව කිව නොහැකි බව අටුවාචාරීන්ගේ අදහසයි.

ဒုကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දුක නිද්දේස වණ්ණනාව නිම විය.

စတုက္ကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

චතුක්ක නිද්දේස වණ්ණනාව

၉၆၆. ပစ္ဆိမပဒဿာတိ ဝိညာတပဒဿ. သဗ္ဗမေဝ ဟိ ရူပံ ဝိညာတန္တိ တဿ အဘိန္ဒိတဗ္ဗတ္တာ ဝိညာတတော အညံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတဉ္စ န ဟောတီတိ ပုစ္ဆံ အကတွာဝ ဝိဿဇ္ဇိတံ. န ဟိ သက္ကာ ဝိညာတတော အညံ ‘‘ကတမံ ရူပံ ဒိဋ္ဌ’’န္တိ [Pg.156] ပုစ္ဆိတုန္တိ အဓိပ္ပာယော. ယထာ ဟိ ဒွီသု ဥဒ္ဒိဋ္ဌေသု နောပါဒတော အညတ္တံ သန္ဓာယ ‘‘ကတမံ တံ ရူပံ ဥပါဒါ’’တိ ပုစ္ဆိတံ, ဧဝံ ဒိဋ္ဌာဒီသု စတူသု ဥဒ္ဒိဋ္ဌေသု သုတာဒီဟိ တီဟိပိ အညတ္တံ သန္ဓာယ ‘‘ကတမံ တံ ရူပံ ဒိဋ္ဌ’’န္တိ ပုစ္ဆိတဗ္ဗံ သိယာ, တဒဘာဝေါ န ပုစ္ဆိတံ, ဧဝံ သုတာဒီသုပီတိ. ဒဿနာဒိဂ္ဂဟဏဝိသေသတော ပန ဒိဋ္ဌာဒီဟိ အညဿ ဝိညာတဿ သဗ္ဘာဝတော စ စတုက္ကော ဝုတ္တော.

966. 'විඤ්ඤාත' පදය සියලු රූපයන් විෂයෙහි යෙදෙන බැවින් සහ එය බෙදා දැක්විය නොහැකි බැවින්, විඤ්ඤාත රූපයෙන් බැහැර වූ දිට්ඨ, සුත හෝ මුත රූපයන් නැත. එබැවින් ඒ පිළිබඳ ප්‍රශ්න නොනඟාම පිළිතුරු දක්වන ලදී. විඤ්ඤාත රූපයෙන් බැහැර වූ වෙනත් රූපයක් "දිට්ඨ රූපය කවරේද?" යනාදී වශයෙන් විමසීමට නොහැකි වීම මෙහි අදහසයි. සංක්ෂිප්තව දක්වන ලද පද දෙකකදී උපාදා රූපයෙන් බැහැර වූවක් අදහස් කොට ප්‍රශ්න නඟන්නාක් මෙන්, දිට්ඨ ආදී පද හතරේදී ද එසේ විය හැකිය. එහෙත් දිට්ඨ, සුත, මුත යන පදවලට වඩා විඤ්ඤාත රූපය සර්වසාධාරණ බැවින් චතුක්ක විභාගය දක්වන ලදී.

ပဉ္စကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

පඤ්චක නිද්දේස වණ්ණනාව

၉၆၉. တေဇောဘာဝံ ဂတန္တိ သဘာဝေနေဝ တေဇောဘာဝံ ပတ္တန္တိ အတ္ထော. ဝုတ္တဿပိ အညေန ပကာရေန သင်္ဂဟာရဟဿ သင်္ဂဏှနံ နယကရဏံ ဣဓ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, တယိဒံ ‘‘ဝိညာတ’’န္တိ စတုက္ကပဒေပိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဖောဋ္ဌဗ္ဗဿ ဘေဒသဗ္ဘာဝေါ အဋ္ဌကေ နယော.

969. 'තේජෝභාවං ගතං' යනු ස්වභාවයෙන්ම තේජෝ ස්වභාවයට පත් වූ රූපයයි. දැනටමත් ප්‍රකාශ කර ඇති රූපයක් වුව ද වෙනත් ක්‍රමයකින් සංග්‍රහ කිරීමට සුදුසු නම්, එය මෙහි රූප කණ්ඩයෙහි ඇතුළත් කිරීම ක්‍රමවේදයක් ලෙස සැලකිය යුතුය. මෙය විඤ්ඤාත පදයට ද යෙදිය හැකිය. ඵොට්ඨබ්බ රූපයේ ප්‍රභේදයන් අට්ඨක සංග්‍රහයෙහි දක්වේ.

ပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ

පකිණ්ණක කථා වණ්ණනාව

၉၇၅. နတ္ထိ နီဝရဏာတိ ဝစနေန မိဒ္ဓဿပိ နီဝရဏဿ ပဟာနံ ဝုတ္တံ, န စ ရူပံ ပဟာတဗ္ဗံ, န စ ရူပကာယဂေလညံ မုနိနော နတ္ထီတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ ‘‘ပိဋ္ဌိ မေ အာဂိလာယတိ, တမဟံ အာယမိဿာမီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၂) ဝစနတော. သဝိညာဏကသဒ္ဒေါတိ ဝိညာဏေန ပဝတ္တိတော ဝစီဃောသာဒိသဒ္ဒေါ. န ဟိ ဧတာနိ ဇာယန္တီတိ ပရိပစ္စမာနဿ ရူပဿ ပရိပစ္စနံ ဇရာ, ခီယမာနဿ ခယော အနိစ္စတာတိ ရူပဘာဝမတ္တာနိ ဧတာနိ, န သယံ သဘာဝဝန္တာနီတိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တထာ ဇာယမာနဿ ဇနနံ ဇာတိ, သာ စ ရူပဘာဝေါဝ, န သယံ သဘာဝဝတီတိ ‘‘န ပန ပရမတ္ထတော ဇာတိ ဇာယတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

975. "නීවරණ නැත" යන වචනයෙන් මිද්ධ නීවරණය ප්‍රහීණ කිරීම පවසන ලදී. රූපය ප්‍රහීණ කළ යුත්තක් නොවන අතර, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ රූපකායට රෝගී බවක් නැතැයි කිව නොහැක්කේ "මගේ පිට රිදෙයි, මම වැතිරෙන්නෙමි" යනාදී දේශනා පවතින බැවිනි. ජරාව සහ අනිත්‍යතාව යනු රූපයන්ගේ ස්වභාවයන් මිස ස්වාධීන පරමාර්ථ ධර්මයන් නොවේ. එසේම රූපයේ හටගැනීම ජාතිය වන අතර එය ද රූප ස්වභාවයක් මිස පරමාර්ථ රූපයක් නොවේ.

တေသံ ပစ္စယော ဧတိဿာတိ တပ္ပစ္စယာ, တပ္ပစ္စယာယ ဘာဝေါ တပ္ပစ္စယဘာဝေါ, တပ္ပစ္စယဘာဝေန ပဝတ္တော ဝေါဟာရော တပ္ပစ္စယဘာဝဝေါဟာရော, တံ လဘတိ. အဘိနိဗ္ဗတ္တိတဓမ္မက္ခဏသ္မိန္တိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိယမာနဓမ္မက္ခဏသ္မိန္တိ အဓိပ္ပာယော. န ဟိ တဒါ တေ ဓမ္မာ န ဇာယန္တီတိ ဇာယမာနဘာဝေါဝ ဇာတီတိ ယုတ္တာ တဿာ ကမ္မာဒိသမုဋ္ဌာနတာ တံနိဗ္ဗတ္တတာ စ, န ပန တဒါ တေ ဓမ္မာ ဇီယန္တိ ခီယန္တိ စ, တသ္မာ န တေသံ တေ ဇီရဏဘိဇ္ဇနဘာဝါ စိတ္တာဒိသမုဋ္ဌာနာ တံနိဗ္ဗတ္တာ စာတိ ဝစနံ အရဟန္တိ. ဧဝမပိ ဥပါဒိန္န-သဒ္ဒေါ ဥပေတေန ကမ္မုနာ အာဒိန္နတံ ဝဒတိ, န နိဗ္ဗတ္တိန္တိ ဥပါဒိန္နပါကဘေဒါနံ ဥပါဒိန္နတာ တေသံ ဝတ္တဗ္ဗာတိ စေ? န, အာဒိန္န-သဒ္ဒဿ နိဗ္ဗတ္တိဝါစကတ္တာ. ဥပေတေန [Pg.157] နိဗ္ဗတ္တဉှိ ဥပါဒိန္နန္တိ ပစ္စယာနုဘာဝက္ခဏဉ္စ နိဗ္ဗတ္တိဉ္စ ဂဟေတွာဝ ပဝတ္တော အယံ ဝေါဟာရော တဒါ အဘာဝါ ဇရာမရဏေ န ပဝတ္တတီတိ. ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာနံ ဓမ္မာနံ ဇရာမရဏတ္တာ တေသံ ဥပ္ပာဒေ သတိ ဇရာမရဏံ ဟောတိ, အသတိ န ဟောတိ. န ဟိ အဇာတံ ပရိပစ္စတိ ဘိဇ္ဇတိ ဝါ, တသ္မာ ဇာတိပစ္စယတံ သန္ဓာယ ‘‘ဇရာမရဏံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္န’’န္တိ ဝုတ္တံ.

ජාතියට ප්‍රත්‍යයන් පවතින බැවින් එය 'තප්පච්චයා' නම් වේ. රූප ධර්මයන්ගේ උත්පාද ක්ෂණයේදී ජාතිය පවතින බැවින්, එහි කර්මාදි සමුට්ඨාන බව යුක්තය. එහෙත් එම ක්ෂණයේදී ජරාව හෝ මරණය සිදු නොවන බැවින්, ඒවා චිත්ත සමුට්ඨාන ආදිය ලෙස හැඳින්විය නොහැක. 'උපාදින්න' ශබ්දයෙන් අදහස් වන්නේ තණ්හා දිට්ඨි සහගත කර්මයෙන් ග්‍රහණය කර ගැනීමයි. එය හුදෙක් හටගැනීම පමණක් නොවේ. උපාදින්න ව්‍යවහාරය ඨිති හා භංග ක්ෂණවලදී නොමැති බැවින් ජරා මරණ සම්බන්ධයෙන් නොයෙදේ. ප්‍රතීත්‍යසමුප්පන්න ධර්මයන්ගේ ජරා මරණ පවතින්නේ ජාතිය නිසාමය. එබැවින් ජාති ප්‍රත්‍යයෙන් ජරා මරණ සිදුවන බව දේශනා කරන ලදී.

နိဿယပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတောတိ ဇာယမာနပရိပစ္စမာနဘိဇ္ဇမာနာနံ ဇာယမာနာဒိဘာဝမတ္တတ္တာ ဇာယမာနာဒိနိဿယပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိကာ ဇာတိအာဒယောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယဒိ ဧဝံ ဥပါဒါယရူပါနဉ္စ စက္ခာယတနာဒီနံ ဥပ္ပာဒါဒိသဘာဝဘူတာ ဇာတိအာဒယော တံနိဿိတာ ဟောန္တီတိ ဘူတနိဿိတာနံ တေသံ လက္ခဏာနံ ဥပါဒါယဘာဝေါ ဝိယ ဥပါဒါယရူပနိဿိတာနံ ဥပါဒါယုပါဒါယဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ စေ? န, ဘူတပဋိဗဒ္ဓဥပါဒါယရူပလက္ခဏာနဉ္စ ဘူတပဋိဗဒ္ဓဘာဝဿ အဝိနိဝတ္တနတော. အပိစ ဧကကလာပပရိယာပန္နာနံ ရူပါနံ သဟေဝ ဥပ္ပာဒါဒိပ္ပဝတ္တိတော ဧကဿ ကလာပဿ ဥပ္ပာဒါဒယော ဧကေကာဝ ဟောန္တီတိ ယထာ ဧကေကဿ ကလာပဿ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ကလာပါနုပါလကံ ‘‘ဥပါဒါယရူပ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ကလာပုပ္ပာဒါဒိသဘာဝါ ဇာတိအာဒယော ‘‘ဥပါဒါယရူပါနိ’’စ္စေဝ ဝုစ္စန္တိ. ဧဝံ ဝိကာရပရိစ္ဆေဒရူပါနိ စ ယောဇေတဗ္ဗာနိ.

“නිශ්‍රයප්‍රතිබද්ධවෘත්ති” යනු (මෙහිදී) උපදින, මෝරන සහ බිඳෙන රූපයන්ගේ හුදෙක් උපදින බව ආදී ස්වභාවයන් පමණක් වන බැවින්, ජාති ආදීහු එම උපදින රූප ආදී නිශ්‍රයයන් (ඇසුරු කරන්නන්) හා බැඳුණු පැවැත්මක් ඇත්තෝ වෙති යන්නයි. ඉදින් එසේ නම්, උපාදාය රූපයන් වූ චක්ඛායතන ආදියේ උප්පාද ආදී ස්වභාවයන් වූ ජාති ආදිය ද එම උපාදාය රූපයන්ම නිශ්‍රය කොට පවත්නා බැවින්, මහාභූතයන් ඇසුරු කළ එම ලක්ෂණ රූපයන් ‘උපාදාය රූප’ වන්නා සේම, උපාදාය රූපයන් ඇසුරු කළ ලක්ෂණ රූපයන් ද ‘උපාදාය-උපාදාය’ (ද්විතීයික උපාදාය) රූපයන් බවට පත්වන්නේ නොවේදැයි චෝදනාවක් නැඟිය හැකිය. නැත, එය එසේ නොවේ; මහාභූතයන් හා බැඳුණු උපාදාය රූපයන්ගේ ලක්ෂණයන්ට ද මහාභූතයන් හා බැඳී පවතින ස්වභාවය ඉවත් නොවන බැවිනි. තවද, එක් කලාපයකට අයත් රූපයන්ගේ උප්පාද ආදිය එකවරම සිදුවන බැවින්, එක් කලාපයක උප්පාද ආදිය ද එකිනෙකම වේ. යම් සේ එක් එක් කලාපයක ජීවිතින්ද්‍රිය එම කලාපය රක්ෂණය කරන බැවින් ‘උපාදාය රූප’ යැයි කියනු ලැබේ ද, එමෙන්ම කලාපයේ උප්පාද ආදී ස්වභාවයන් වන ජාති ආදිය ද ‘උපාදාය රූප’ යනුවෙන්ම කියනු ලැබේ. විකාර රූප සහ පරිච්ඡේද රූප සම්බන්ධයෙන් ද මෙලෙසම යොදාගත යුතුය.

ကမ္မသမုဋ္ဌာနသမ္ဗန္ဓံ ဥတုသမုဋ္ဌာနံ ကမ္မဝိသေသေန သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏသုသဏ္ဌိတဒုဿဏ္ဌိတာဒိဝိသေသံ ဟောတီတိ ‘‘ကမ္မပစ္စယ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကမ္မဝိပါကာနုဘဝနဿ ကာရဏဘူတံ ဗာဟိရဥတုသမုဋ္ဌာနံ ကမ္မပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနံ. ကမ္မသဟာယော ပစ္စယော, ကမ္မဿ ဝါ သဟာယဘူတော ပစ္စယော ကမ္မပစ္စယော, သောဝ ဥတု ကမ္မပစ္စယဥတု, သော သမုဋ္ဌာနံ ဧတဿာတိ ကမ္မပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနန္တိ ဝစနတ္ထော. သီတေ ဥဏှေ ဝါ ကိသ္မိဉ္စိ ဥတုမှိ သမာဂတေ တတော သုဒ္ဓဋ္ဌကံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ သော ဥတု သမုဋ္ဌာနံ. ဒုတိယဿ သုဒ္ဓဋ္ဌကဿ ဥတုသမုဋ္ဌာနိကပဋိဗန္ဓကဿ သော ဧဝ ပုရိမော ဥတု ပစ္စယော. တတိယံ ပန သုဒ္ဓဋ္ဌကံ ပုရိမဥတုသဟာယေန ဥတုနာ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ‘‘ဥတုပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝမယံ ပုရိမော ဥတု တိဿော သန္တတိယော ဃဋ္ဋေတိ, တတော ပရံ အညဥတုသမာဂမေ အညသန္တတိတ္တယံ, တတော စ အညေန အညန္တိ ဧဝံ ပဝတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တဒေတံ သီတုဏှာနံ အပ္ပဗဟုဘာဝေ တံသမ္ဖဿဿ အစိရပ္ပဝတ္တိယာ စိရပ္ပဝတ္တိယာ [Pg.158] စ ဝေဒိတဗ္ဗံ, အနုပါဒိန္နေန ဒီပနာ န သန္တတိတ္တယဝသေန, အထ ခေါ မေဃသမုဋ္ဌာပကမူလဥတုဝသေန ပကာရန္တရေန ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဥတုသမုဋ္ဌာနော နာမ ဝလာဟကော’’တိအာဒိမာဟ. ရူပရူပါနံ ဝိကာရာဒိမတ္တဘာဝတော အပရိနိပ္ဖန္နတာ ဝုတ္တာ. တေသဉှိ ရူပဝိကာရာဒိဘာဝတော ရူပတာတိ အဓိပ္ပာယော. ရူပဝိကာရာဒိဘာဝတော ဧဝ ပန ရူပေ သတိ သန္တိ, အသတိ န သန္တီတိ အသင်္ခတဘာဝနိဝါရဏတ္ထံ ပရိနိပ္ဖန္နတာ ဝုတ္တာတိ.

කර්ම සමුට්ඨානය හා සම්බන්ධ වූ සෘතු සමුට්ඨාන රූපය, කර්මයේ විශේෂත්වය අනුව සුන්දර වර්ණ, අසුන්දර වර්ණ, මනා හැඩය හෝ නොමනා හැඩය ආදී වශයෙන් විශේෂ වන බැවින් එයට “කර්ම ප්‍රත්‍යය” යැයි කියන ලදී. කර්ම විපාක අනුභව කිරීමට හේතු වන බාහිර සෘතු සමුට්ඨාන රූපය ‘කර්මප්‍රත්‍යය-සෘතුසමුට්ඨාන’ නම් වේ. කර්මය සහාය කොට ඇති ප්‍රත්‍යය හෝ කර්මයට සහාය වන ප්‍රත්‍යය ‘කර්ම ප්‍රත්‍යය’ වේ. එයම සෘතුව බැවින් ‘කර්මප්‍රත්‍යය සෘතුව’ නම් වේ. එය මෙහි සමුට්ඨානය (හේතුව) වන බැවින් ‘කර්මප්‍රත්‍යය සෘතු සමුට්ඨාන’ යනු එහි පද අර්ථයයි. ශීත හෝ උෂ්ණ වූ යම් සෘතුවක් (අජ්ඣත්තික සෘතුව හා) එක් වූ කල්හි, එයින් ශුද්ධාෂ්ටක කලාපයක් උපදී; එම ප්‍රථම සෘතුව එහි සමුට්ඨානයයි. සෘතුවෙන් හටගත් රූප පරම්පරාව සම්බන්ධ කරන්නා වූ දෙවන ශුද්ධාෂ්ටක කලාපයට ද එම ප්‍රථම සෘතුවම ප්‍රත්‍ය වේ. තෙවන ශුද්ධාෂ්ටක කලාපය වනාහි පෙර වූ ප්‍රථම සෘතුව සහාය කරගත් දෙවන සෘතුව නිසා උපන් බැවින්, පෙර කී ක්‍රමයටම “සෘතුප්‍රත්‍ය සෘතුසමුට්ඨාන” යැයි කියන ලදී. මෙලෙසින් මෙම ප්‍රථම සෘතුව පරම්පරා තුනක් පවත්වයි. එයින් පසුව වෙනත් සෘතුවක් හා එක් වූ විට වෙනත් පරම්පරා තුනක් ද, ඉන්පසු තවත් එකක් නිසා තවත් එකක් ද වශයෙන් රූප පරම්පරා පැවැත්ම තේරුම් ගත යුතුය. එය ශීත උෂ්ණත්වයේ අඩු වැඩි බව අනුව එම ස්පර්ශයේ ස්වල්ප වේලාවක් හෝ වැඩි වේලාවක් පැවැත්ම අනුව තේරුම් ගත යුතුය. අනුපාදින්න රූප සම්බන්ධයෙන් මෙම පැහැදිලි කිරීම පරම්පරා තුනක් වශයෙන් නොව, වලාකුළු හටගැනීමට හේතු වන මූල සෘතුව අනුව වෙනත් ආකාරයකින් තේරුම් ගත යුතුය; එය දැක්වීමට “සෘතුසමුට්ඨානය නම් වලාහකයායි” යනාදිය පැවසීය. රූප රූපයන්ගේ (නිෂ්ඵන්න රූපයන්ගේ) විකාර ආදී මාත්‍රයක් පමණක් වන ස්වභාවය නිසා ඒවා ‘අපරිනිෂ්ඵන්න රූප’ ලෙස හඳුන්වන ලදී. එම රූපයන්ගේ විකාර ආදී ස්වභාවය නිසා ඒවාට ‘රූප’ යන නම ලැබෙන බව අදහසයි. රූප විකාරාදිය පවතිනුයේ නිෂ්ඵන්න රූප පවතින කල්හිම පමණක් වන බැවින් ද, නිෂ්ඵන්න රූප නොමැති කල්හි ඒවා නොමැති බැවින් ද, ඒවා අසංඛත නොවන බව දැක්වීම සඳහා ‘පරිනිෂ්ඵන්න’ බව පවසන ලදී.

ရူပကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

රූප කාණ්ඩ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၃. နိက္ခေပကဏ္ဍံ

3. නිකේඛප කාණ්ඩය

တိကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ

තික නිකේඛප කථා වර්ණනාව

၉၈၅. သဗ္ဗေသန္တိ [Pg.159] စိတ္တုပ္ပာဒဝသေန ရူပါသင်္ခတဝသေန စ ဘိန္နာနံ သဗ္ဗေသံ ဖဿာဒိစက္ခာဒိပဒဘာဇနနယေန ဝိတ္ထာရိတော. တတ္ထ ပန အသင်္ခတဿ ဘေဒါဘာဝတော အသင်္ခတာ ဓာတူတွေဝ ပဒဘာဇနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယေဝါပနကာနံ ပန သုခုမုပါဒါယရူပဿ စ ဣန္ဒြိယဝိကာရပရိစ္ဆေဒလက္ခဏရူပုပတ္ထမ္ဘကဘာဝရဟိတဿ ဟဒယဝတ္ထုဿ ပဒုဒ္ဓါရေန ဣဓ နိဒ္ဒေသာနရဟတ္တာ နိဒ္ဒေသော န ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. န ဟိ တထာဂတဿ ဓမ္မေသု အာစရိယမုဋ္ဌိ အတ္ထီတိ. နိက္ခိပိတွာတိ ဝိတ္ထာရဒေသနံ ဌပေတွာ, အပနေတွာတိ အတ္ထော, ဝိတ္ထာရဒေသနံ အန္တောဂဓံ ကတွာတိ ဝါ. ဂါထာတ္ထော နိဒါနေ ဝုတ္တော ဧဝ.

985. “සබ්බේසං” (සියල්ලන්ගේ) යනු චිත්ත උප්පාද වශයෙන් ද, රූප සහ අසංඛත වශයෙන් ද ප්‍රභේද වූ සියලු ධර්මයන් ඵස්ස ආදී පද සහ චක්ඛු ආදී පද විභාජන ක්‍රමයෙන් විස්තර කරන ලදී යන්නයි. එහිදී අසංඛත ධර්මයේ (නිවනේ) ප්‍රභේද නොමැති බැවින් ‘අසංඛතා ධාතු’ යනුවෙන් පමණක් පද විභාජනය තේරුම් ගත යුතුය. ‘යේවාපනක’ ධර්මයන්ගේ ද, ඉන්ද්‍රිය, විකාර, පරිච්ඡේද, ලක්ෂණ සහ උපත්ථම්භක ස්වභාවයෙන් තොර වූ සූක්ෂ්ම උපාදාය රූපයක් වූ හෘදය වස්තුවේ ද පදයන් මෙහිදී වෙන් කොට නොදැක්වූයේ, අභිධර්මයේ මෙම කොටසෙහි ඒවා විස්තර කිරීමට නුසුදුසු බැවිනි. තථාගතයන් වහන්සේට ධර්මය සම්බන්ධයෙන් ‘ආචාර්ය මුෂ්ඨියක්’ (ගුරු මුෂ්ඨියක්) නැත. “නික්ඛිපිත්වා” යනු විස්තර දේශනාව පසෙක තබා හෝ ඉවත් කර යන අර්ථයයි; නැතහොත් විස්තර දේශනාව මෙහි ඇතුළත් කොට යන අර්ථයයි. ගාථාවේ අර්ථය නිදාන කථාවේ පවසන ලදී.

မူလဝသေန ပစ္စယဘာဝေါ ဟေတုပစ္စယတ္ထော. ပဘဝတိ ဧတသ္မာတိ ပဘဝေါ, သော ဧဝ ‘‘ဇနကော’’တိ ဝိသေသိတော. သမုဋ္ဌာတိ ဧတေနာတိ သမုဋ္ဌာနံ, တဿ ဝိသေသနံ နိဗ္ဗတ္တကန္တိ. သဗ္ဗာနိ ဝါ ဧတာနိ ပရိယာယဝစနာနိ. အတ္ထဝသေနာတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ကုသလမူလာနံ ဟေတုဘာဝတော ဓမ္မဝသေနာတိ ယုတ္တန္တိ? သစ္စမေတံ, အလောဘာဒီနံ ပန တိဏ္ဏံ သမာနဿ မူလဋ္ဌဿ ဝသေန ဒဿိတတံ သန္ဓာယ ‘‘အတ္ထဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣမိနာ ဓမ္မောတိ ဘာဝေါ, အတ္ထောတိ ဓမ္မကိစ္စံ အဓိပ္ပေတန္တိ ဝိညာယတိ. ‘‘အလောဘော နိဒါနံ ကမ္မာနံ သမုဒယာယာ’’တိအာဒိဝစနတော (အ. နိ. ၃.၃၄) တာနိ ကုသလမူလာနိ သမုဋ္ဌာနံ ဧတဿာတိပိ တံသမုဋ္ဌာနံ. တံ ပန တေဟိ သမုဋ္ဌိတံ ဟောတီတိ ‘‘အလောဘာဒီဟိ သမုဋ္ဌိတ’’န္တိ အာဟ. တေ ကုသလမူလတံသမ္ပယုတ္တာ သမုဋ္ဌာနံ ဧတဿာတိပိ အတ္ထော သမ္ဘဝတိ. ဧတ္ထ ပန စေတနံ ဌပေတွာ အညေ ‘‘တံသမ္ပယုတ္တာ’’တိ သမုဋ္ဌာနဘာဝေ ဝတ္တဗ္ဗာ. တတ္ထ မူလေဟိ အတ္တနော ပစ္စယတော ကုသလေ ပရိယာဒိယတိ, ခန္ဓေဟိ သဘာဝတော, ကမ္မေဟိ အညဿ နိဗ္ဗတ္တနကိစ္စတော. မူလေဟိ စ ကုသလာနံ အနဝဇ္ဇတာယ ဟေတုံ ဒဿေတိ, ခန္ဓေဟိ တံသမ္ပယောဂကတံ အနဝဇ္ဇသဘာဝံ, ကမ္မေဟိ သုခဝိပါကတံ. မူလေဟိ ဝါ နိဒါနသမ္ပတ္တိယာ အာဒိကလျာဏတံ, ခန္ဓေဟိ သဘာဝသမ္ပတ္တိယာ မဇ္ဈေကလျာဏတံ, ကမ္မေဟိ နိဗ္ဗတ္တိသမ္ပတ္တိယာ ပရိယောသာနကလျာဏတံ.

මූලයක් (මුලක්) මෙන් උපකාරී වන ස්වභාවය හේතුප්‍රත්‍ය අර්ථයයි. මින් හටගන්නා බැවින් ‘පභව’ (ප්‍රභවය) නම් වේ; එයම ‘ජනක’ යැයි විශේෂ කරන ලදී. මින් නැඟී සිටින බැවින් හෝ හටගන්නා බැවින් ‘සමුට්ඨාන’ නම් වේ; එහි විශේෂණය ‘නිබ්බත්තක’ යන්නයි. එසේත් නැතහොත් මේ සියල්ල පර්යාය වචන වේ. කුසල් මුල්වල හේතු ස්වභාවය පවතින බැවින් ‘ධම්ම වසේන’ (ධර්ම වශයෙන්) යැයි පැවසීම සුදුසු වුවත්, ඇයි ‘අත්ථ වසේන’ (අර්ථ වශයෙන්) යැයි පැවසුවේ? එය සත්‍යයකි, එසේ වුවත් අලෝභ ආදී ධර්මයන් තිදෙනාගේම පොදු වූ ‘මූල’ යන අර්ථය සැලකිල්ලට ගෙන ‘අත්ථ වසේන’ යැයි පවසන ලදී. මින් ‘ධම්ම’ යන්නෙන් ස්වභාවය ද, ‘අත්ථ’ යන්නෙන් එම ධර්මයන්ගේ කෘත්‍යය (මූලයක් වීම ආදිය) ද අදහස් වන බව දැනගත යුතුය. “අලෝභය කර්මයන්ගේ හටගැනීමට හේතුවකි” යනාදී වචනයන් නිසා, එම කුසල් මුල් මෙම කර්මයට සමුට්ඨානය (හේතුව) වන බැවින් ද එය ‘තංසමුට්ඨාන’ නම් වේ. එම කර්මය එම මුල් මඟින් හටගන්වන බැවින් “අලෝභාදියෙන් හටගත්” (අලෝභාදීහි සමුට්ඨිතං) යැයි පැවසීය. එම කුසල් මුල් ද ඒවා හා සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධයන් ද මෙහි සමුට්ඨානය යන අර්ථය ද ගැලපේ. මෙහිදී චේතනාව හැර සෙසු ධර්මයන් ‘තංසම්පයුත්ත’ ලෙස සමුට්ඨාන ස්වභාවයෙහිලා දැක්විය යුතුය. එහිදී මූලයන් මඟින් ස්වකීය ප්‍රත්‍යය හේතුවෙන් කුසලයන් පිරිසිඳ ගනියි; ස්කන්ධයන් මඟින් ස්වභාවය අනුව ද, කර්මයන් මඟින් වෙනත් විපාකයක් ලබාදීමේ කෘත්‍යය අනුව ද එසේ කරයි. මූලයන් මඟින් කුසලයන්ගේ නිවැරදි (අනවජ්ජ) බවට හේතුව දක්වයි; ස්කන්ධයන් මඟින් එම කුසල් මුල් හා යෙදීමෙන් ඇති වූ නිවැරදි ස්වභාවය දක්වයි; කර්මයන් මඟින් සැප විපාක ඇති බව දක්වයි. එසේත් නැතහොත්, මූලයන් මඟින් නිධාන (හේතු) සම්පත්තිය නිසා මුල යහපත් බව ද, ස්කන්ධයන් මඟින් ස්වභාව සම්පත්තිය නිසා මැද යහපත් බව ද, කර්මයන් මඟින් නිෂ්පත්තිය (විපාකය) සම්පූර්ණ වීම නිසා අවසානය යහපත් බව ද දක්වයි.

၉၈၆. တံ [Pg.160]…ပေ… ဥဒ္ဓံ အကုသလံ နာမ နတ္ထီတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသဟဂတမောဟော အတ္ထီတိ? သစ္စမေတံ, တေန ပန ဝိနာ တံသမ္ပယုတ္တတာ နတ္ထီတိ တံသမ္ပယုတ္တေသု ဂဟိတေသု မောဟော ဂဟိတော ဧဝါတိ ကတွာ ‘‘တတော ဥဒ္ဓံ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ အညတ္ထ အဘာဝါ. ဧကသ္မိံ ဌိတံ ဧကဋ္ဌံ, သဟဇဘာဝေန ဧကဋ္ဌံ သဟဇေကဋ္ဌံ. ပဟာတဗ္ဗန္တိ ပဟာနံ, ပဟာနဘာဝေန ဧကဋ္ဌံ ပဟာနေကဋ္ဌံ. ယေန ဟိ ယံ သဟ ပဟာတဗ္ဗံ, တေန တံ ဧကသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ဌိတံ ဟောတိ, ဧကသ္မိံ သမုစ္ဆိန္နေ အသမုစ္ဆိန္နေ စ ဣတရဿ သမုစ္ဆိန္နတာယ အသမုစ္ဆိန္နတာယ စ ဝသေန အညမညာဝိရဟိတတော.

986. “එයින් ඔබ්බට අකුසල් නම් නැත” යැයි පැවසුවේ ඇයි? විචිකිච්ඡා සහ උද්ධච්ච සහගත මෝහය පවතිනවා නොවේද? එය සත්‍යයකි, නමුත් එම මෝහය නොමැතිව ඒවා හා සම්ප්‍රයුක්ත බවක් නැත; එබැවින් එම සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ගත් කල්හි මෝහය ද ගත් බව සලකා, විචිකිච්ඡා සහ උද්ධච්ච සහගත සිතෙන් බැහැරව වෙනත් තැනක එවැනි මෝහයක් නොමැති බැවින් “එයින් ඔබ්බට නැත” යැයි පවසන ලදී. එක් තැනක පවත්නා බැවින් ‘එකට්ඨ’ නම් වේ; සහජාත ස්වභාවයෙන් එකට පවතින බැවින් ‘සහජේකට්ඨ’ නම් වේ. ප්‍රහාණය කළ යුතු බැවින් ‘පහාන’ නම් වේ; ප්‍රහාණය කළ යුතු ස්වභාවයෙන් එකම පුද්ගලයෙකු තුළ පවතින බැවින් ‘පහානේකට්ඨ’ නම් වේ. යම් අකුසලයක් සමඟ යමක් ප්‍රහාණය කළ යුතු ද, එය එම පුද්ගලයා තුළ එක්ව පවතී; මක්නිසාද යත් එක් අකුසලයක් සහමුලින්ම සිඳී ගියත් හෝ නොගියත්, අනෙක සිඳී යාම හෝ නොයාම අනුව ඒවා එකිනෙකින් වෙන් කළ නොහැකි බැවිනි.

၉၈၇. တီဏိ လက္ခဏာနီတိ အနိစ္စဒုက္ခအနတ္တတာ. နာမကသိဏသတ္တပညတ္တိယော တိဿော ပညတ္တိယော. ပရမတ္ထေ အမုဉ္စိတွာ ဝေါဟရိယမာနာ ဝိဟာရမဉ္စာဒိကာ ဥပါဒါပညတ္တိ သတ္တပညတ္တိဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဧတာနိ စ လက္ခဏာဒီနိ ဟေဋ္ဌာ ဒွီသု ကဏ္ဍေသု ဝိညတ္တိအာဒီနိ ဝိယ န ဝုတ္တာနိ, န စ သဘာဝဓမ္မာတိ ကတွာ န လဗ္ဘန္တီတိ ဝုတ္တာနိ. န ဟိ ကောစိ သဘာဝေါ ကုသလတ္တိကာသင်္ဂဟိတောတိ ဝတ္တုံ ယုတ္တန္တိ.

987. ලක්ෂණ තුනක් යනු අනිත්‍ය, දුක්ඛ සහ අනත්ත යන ලක්ෂණයන්ය. නාම පඤ්ඤත්තිය, කසිණ පඤ්ඤත්තිය සහ සත්ත පඤ්ඤත්තිය යනු පඤ්ඤත්ති (පැනවීම්) තුනකි. පරමාර්ථ ධර්මයන් අත් නොහැර ව්‍යවහාර කරනු ලබන විහාර, ඇඳන් ආදිය වූ උපදා පඤ්ඤත්තිය 'සත්ත පඤ්ඤත්ති' යන ග්‍රහණය යටතේම ගන්නා ලදැයි දත යුතුය. මෙම ලක්ෂණ ආදිය පරමාර්ථ ස්වභාව ධර්මයන් නොවන බැවින්, පහත දැක්වෙන පරිච්ඡේද දෙකෙහි විඤ්ඤත්ති ආදිය මෙන් වදාරා නැත. කුසල ත්‍රිකයෙහි ඇතුළත් නොවන කිසිදු සභව ධර්මයක් පරමාර්ථ වශයෙන් නොමැති බව මෙහිලා පැවසීම යුක්ති සහගතය.

၉၈၈. သုခဘူမီတိ ကာမာဝစရာဒယောပိ ယုဇ္ဇန္တိ. သုခသဟဂတာ ဟိ ကာမာဝစရာဒိဘူမိ သုခဘူမိ. ကာမာဝစရာဒိဘူမီတိ စ ကာမာဝစရာဒိတာယ ဓမ္မာ ဧဝ ဝုစ္စန္တီတိ ကာမာဝစရာဒိစိတ္တုပ္ပာဒေသူတိ အတ္ထတော ဝိညာယတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘သုခဘူမိယ’’န္တိ ဝတွာ တဿာ ဧဝ ဝိဘာဂဒဿနတ္ထံ ‘‘ကာမာဝစရေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဘူမိ-သဒ္ဒေါ စ အဘိဓမ္မေ ကာမာဝစရာဒီသု နိရုဠှောတိ ‘‘စတူသု ဘူမီသု ကုသလ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၃၈၄) အညဘူမိဂ္ဂဟဏံ န ဟောတီတိ. ပါဠိတော စာတိ ‘‘ဝိသိဋ္ဌာနံ ပါကာတိ ဝိပါကာ’’တိအာဒိဝစနတ္ထဝိဘာဝနေန ပါဠိတော. ‘‘ဝိပက္ကဘာဝမာပန္နာနံ အရူပဓမ္မာနမေတံ အဓိဝစန’’န္တိအာဒိနာ ဘာသိတတ္ထဝိဘာဝနေန အတ္ထတော စ. နာမပရိစ္ဆေဒါဒီဟိ တိကဒုကာနံ ဝဝတ္ထာနဒဿနေန ဝါ ပါဠိတော, တဒတ္ထဝိညာပနေန အတ္ထတော.

988. 'සුඛභූමි' යන්නෙහි කාමාවචර සිත් ආදිය ද යෙදීම උචිතය. මක්නිසාද යත්, සුඛ සහගත වූ කාමාවචර ආදී සිත් ඉපදීම සුඛභූමි නම් වන බැවිනි. කාමාවචර ආදී භූමිය යැයි පැවසීමේදී කාමාවචර ආදී ස්වභාවය නිසා සිත් ඇතිවීම් (චිත්තෝත්පාද) පමණක් අදහස් කරන බව අර්ථ වශයෙන් දත යුතුය. මෙසේ සලකා 'සුඛභූමියෙහි' යැයි වදාරා, එහිම බෙදීම් දැක්වීම සඳහා 'කාමාවචර' යනාදිය වදාරන ලදී. අභිධර්මයෙහි 'භූමි' යන ශබ්දය කාමාවචර ආදී සිත් ඉපදීම් කෙරෙහි ප්‍රකටව පවතී. එබැවින් 'භූමි සතරක කුසල්' යනාදී තැන්වලදී චිත්තෝත්පාදයන්ගෙන් පරිබාහිර වෙනත් භූමියක් ගැනීම සිදු නොවේ. 'පාළියට අනුව' යනු 'විශේෂයෙන් පැසුණු බැවින් විපාක නම් වේ' ආදී වචනාර්ථ විවරණයන් මගිනි. 'විපාක භාවයට පත් වූ අරූප ධර්මයන්ට මෙය නමකි' යනාදී අර්ථ විවරණයන් මගින් අර්ථ වශයෙන් දත යුතුය. නැතහොත් නාම පිරිච්ඡේද ආදියෙන් ත්‍රික හා දුකයන්ගේ වෙන් කිරීම් දැක්වීමෙන් පෙළ (පාළි) අනුව ද, එම අර්ථයන් අවබෝධ කරවීමෙන් අර්ථ වශයෙන් ද දත යුතුය.

၉၉၁. သာလိဖလန္တိ သာလိပါကမာဟ.

991. 'සාලිඵල' (සාලි ඵලය) යනු සාලි පාකය (හැල් බත් පිසීම) ගැන කියන ලද්දකි.

၉၉၄. အမှာကံ မာတုလတ္ထေရောတိ ပုဂ္ဂလာရမ္မဏဿပိ ဥပါဒါနဿ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဧဝ ပစ္စယော, န လောကုတ္တရာ, ကော ပန ဝါဒေါ ခန္ဓာရမ္မဏဿ. တေနာဟ ‘‘အဂ္ဂဟိတာနီ’’တိ.

994. 'අපගේ මාතුල තෙරුන් වහන්සේ' යන තැන පුද්ගල පඤ්ඤත්තිය අරමුණු කොට උපදින උපාදානයට පවා ප්‍රත්‍ය වන්නේ උපාදානස්කන්ධයන්ම මිස ලෝකෝත්තර ධර්මයන් නොවේ. එසේ නම් ස්කන්ධයන්ම අරමුණු කරන උපාදානය ගැන කියනුම කවරේද? එබැවින් 'ග්‍රහණය නොකරන ලද්දේය' (අග්ගහිතානි) යැයි අටුවාචාරීන් වහන්සේ වදාළහ.

၉၉၈. ယထာ [Pg.161] ဥပါဒါနေဟိ အဂ္ဂဟေတဗ္ဗာ အနုပါဒါနိယာ, ဧဝံ သံကိလေသေဟိ အဂ္ဂဟေတဗ္ဗာ အသံကိလေသိကာတိ ကတွာ ‘‘အသံ…ပေ… ဧသေဝ နယော’’တိ အာဟ.

998. උපාදානයන් විසින් ග්‍රහණය නොකටයුතු බැවින් 'අනුපාදානිය' වන්නා සේම, කෙලෙසුන් විසින් ග්‍රහණය නොකටයුතු බැවින් 'අසංකිලේසික' වේ යැයි සලකා 'අසං... පෙ... මේ ක්‍රමයම වේ' යැයි අටුවාචාරීන් වහන්සේ වදාළහ.

၁၀၀၆. ဒိဋ္ဌိယာ ဂဟိတော အတ္တာ န ဝိဇ္ဇတိ. ယေသု ပန ဝိပလ္လတ္ထဂါဟော, တေ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာဝ ဝိဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ ယသ္မိံ အဝိဇ္ဇမာနနိစ္စာဒိဝိပရိယာသာကာရဂဟဏံ အတ္ထိ, သောဝ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကသင်္ခါတော ကာယော. တတ္ထ နိစ္စာဒိအာကာရဿ အဝိဇ္ဇမာနတာဒဿနတ္ထံ ရုပ္ပနာဒိသဘာဝဿေဝ စ ဝိဇ္ဇမာနတာဒဿနတ္ထံ ဝိဇ္ဇမာနော ကာယောတိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တော, လောကုတ္တရာ ပန န ကဒါစိ အဝိဇ္ဇမာနာကာရေန ဂယှန္တီတိ န ဣဒံ ဝိသေသနံ အရဟန္တိ. သက္ကာယေ ဒိဋ္ဌိ, သတီ ဝါ ကာယေ ဒိဋ္ဌိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ. အတ္တနာ ဂဟိတာကာရဿ အဝိဇ္ဇမာနတာယ သယမေဝ သတီ, န တာယ ဂဟိတော အတ္တာ အတ္တနိယံ ဝါတိ အတ္ထော. အယံ ပနတ္ထော သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဝုတ္တော, ပုရိမော ဧဝ ပန ပဓာနော. ဒုတိယေ ဟိ ဒိဋ္ဌိယာ ဝတ္ထု အဝိသေသိတံ ဟောတိ. ကာယောတိ ဟိ ခန္ဓပဉ္စကေ ဝုစ္စမာနေ လောကုတ္တရာပနယနံ နတ္ထိ. န ဟိ လောကုတ္တရေသု ကာယ-သဒ္ဒေါ န ဝတ္တတိ. ကာယပဿဒ္ဓိအာဒီသု ဟိ လောကုတ္တရေသု ကာယ-သဒ္ဒေါပိ လောကုတ္တရက္ခန္ဓဝါစကောတိ. သီလေနာတိ သုဒ္ဓိယာ အဟေတုဘူတေန သီလေန. ဂဟိတသမာဒါနန္တိ ဥပ္ပာဒိတပရာမာသောဝ. သော ဟိ သမာဒိယန္တိ ဧတေန ကုက္ကုရသီလဝတာဒီနီတိ ‘‘သမာဒါန’’န္တိ ဝုတ္တော. တတ္ထ အဝီတိက္ကမနီယတာယ သီလံ, ဘတ္တိဝသေန သတတံ စရိတဗ္ဗတာယ ဝတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

1006. මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් ගන්නා ලද 'ආත්මය' විද්‍යමාන නොවේ. යම් ස්කන්ධයන් කෙරෙහි විපරීත ග්‍රහණයක් පවතීද, එම උපාදානස්කන්ධයන්ම පවතී. එබැවින් යම් තැනක විද්‍යමාන නොවන නිත්‍යභාවය ආදී විපරීත ආකාරයෙන් ගැනීම පවතීද, ඒ පඤ්ච උපාදානස්කන්ධ සමූහයම 'කාය' නම් වේ. එහි නිත්‍යභාවය ආදිය විද්‍යමාන නොවන බව දැක්වීමටත්, වෙනස් වීම් ආදී සභවයන්ම විද්‍යමාන වන බව දැක්වීමටත් 'විද්‍යමාන කාය' (විජ්ජමානෝ කායෝ) යැයි විශේෂ කොට වදාරන ලදී. ලෝකෝත්තර ධර්මයන් කිසිවිටකත් විපරීත ආකාරයකින් ගනු නොලබන බැවින්, ඒවාට මෙම විශේෂණය අදාළ නොවේ. විද්‍යමාන වූ පංචස්කන්ධය කෙරෙහි පවතින දෘෂ්ටිය 'සක්කාය දිට්ඨිය' වේ. තමා විසින් ගනු ලැබූ (ආත්ම) ආකාරය විද්‍යමාන නොවන බැවින්, දෘෂ්ටිය පමණක්ම පවතින බැවින් ද එය සක්කාය දිට්ඨිය නම් වේ. මෙහිදී පළමු අර්ථයම ප්‍රධාන වේ. දෙවන අර්ථයේදී දෘෂ්ටියට වස්තුව වූ ස්කන්ධයන් විශේෂ කොට දක්වා නැත. ස්කන්ධ පංචකය ගැන පවසන විට 'කාය' ශබ්දය ලෝකෝත්තර ස්කන්ධයන් සඳහා ද භාවිතා වන බැවින් ලෝකෝත්තර ධර්ම බැහැර කිරීමක් සිදු නොවේ. 'ශීලයෙන්' යනු ශුද්ධියට හේතු නොවන (බල්ලන්ගේ වෘත වැනි) ශීලයයි. ඇති කරගත් පරාමාසයම 'ගහිතසමාදාන' නම් වේ. නොඉක්මවිය යුතු බැවින් 'ශීල' නම් වන අතර, නිරන්තරයෙන් හැසිරිය යුතු බැවින් 'වත' (ව්‍රත) නම් වේ.

၁၀၀၇. ဣဓေဝ တိဋ္ဌမာနဿာတိ ဣမိဿာယေဝ ဣန္ဒသာလဂုဟာယံ တိဋ္ဌမာနဿ. ဝါစုဂ္ဂတကရဏံ ဥဂ္ဂဟော. အတ္ထပရိပုစ္ဆနံ ပရိပုစ္ဆာ. ကုသလေဟိ သဟ စောဒနာပရိဟရဏဝသေန ဝိနိစ္ဆယကရဏံ ဝိနိစ္ဆယော. ဗဟူနံ နာနပ္ပကာရာနံ သက္ကာယဒိဋ္ဌီနံ အဝိဟတတ္တာ တာ ဇနေန္တိ, တာဟိ ဇနိတာတိ ဝါ ပုထုဇ္ဇနာ. အဝိဃာတမေဝ ဝါ ဇန-သဒ္ဒေါ ဝဒတိ. ပုထု သတ္ထာရာနံ မုခုလ္လောကိကာတိ ဧတ္ထ ပုထူ ဇနာ ဧတေသန္တိ ပုထုဇ္ဇနာတိ ဝစနတ္ထော. ပုထု…ပေ… အဝုဋ္ဌိတာတိ ဧတ္ထ ဇနေတဗ္ဗာ, ဇာယန္တိ ဝါ ဧတ္ထာတိ ဇနာ, ဂတိယော. ပုထူ ဇနာ ဧတေသန္တိ ပုထုဇ္ဇနာ. ဣတော ပရေ ဇာယန္တိ ဧတေဟီတိ ဇနာ, အဘိသင်္ခါရာဒယော. တေ ဧတေသံ ပုထူ ဝိဇ္ဇန္တီတိ ပုထုဇ္ဇနာ. အဘိသင်္ခရဏာဒိအတ္ထော ဧဝ ဝါ ဇန-သဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ရာဂဂ္ဂိအာဒယော သန္တာပါ. တေ ဧဝ သဗ္ဗေပိ ဝါ ကိလေသာ ပရိဠာဟာ. ပုထု ပဉ္စသု [Pg.162] ကာမဂုဏေသူတိ ဧတ္ထ ဇာယတီတိ ဇနော, ‘‘ရာဂေါ ဂေဓော’’တိ ဧဝမာဒိကော. ပုထု ဇနော ဧတေသန္တိ ပုထုဇ္ဇနာ. ပုထူသု ဝါ ဇနာ ဇာတာ ရတ္တာတိ ဧဝံ ရာဂါဒိအတ္ထော ဧဝ ဇန-သဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပလိဗုဒ္ဓါတိ သမ္ဗဒ္ဓါ ဥပဒ္ဒုတာ ဝါ. အဿုတဝါတိ ဧတေန အန္ဓတာ ဝုတ္တာတိ ‘‘အန္ဓပုထုဇ္ဇနော ဝုတ္တော’’တိ အာဟ.

1007. 'මෙහිම සිටින' යනු මෙම ඉන්දසාල ලෙනෙහිම සිටින බවයි. මුඛපාඨ කිරීම 'උග්ගහ' (ඉගෙනීම) නම් වේ. අර්ථය විමසීම 'පරිපුච්ඡා' නම් වේ. ප්‍රවීණයන් සමඟ සාකච්ඡා කොට තීරණය කිරීම 'විනිච්ඡය' නම් වේ. බොහෝ වූ විවිධ සක්කාය දිට්ඨීන් ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් එම දිට්ඨීන් ඇති කරන බැවින් හෝ ඒ දිට්ඨීන් විසින් උපදවනු ලබන බැවින් 'පෘථග්ජන' (පුථුජ්ජන) නම් වේ. 'ජන' ශබ්දයෙන් අවිඝාතය (ප්‍රහීණ නොකළ බව) ද කියවේ. බොහෝ ශාස්තෘවරුන් ඇසුරු කරන බැවින් හෝ බොහෝ ගතිවල උපදින බැවින් ද පෘථග්ජන නම් වේ. අභිසංස්කාර ආදිය බොහෝ සෙයින් පවතින බැවින් ද එසේ කියනු ලැබේ. රාගාදී ගින්නෙන් හටගන්නා දැවීම් (සන්තාප) පෘථග්ජනයන් කෙරෙහි පවතී. පංච කාම ගුණයන් කෙරෙහි උපදින රාගාදී කෙලෙස් බොහෝ සෙයින් පවතින බැවින් පෘථග්ජන නම් වේ. 'පලිබුද්ධ' යනු බැඳුණු හෝ පෙළෙන ලද බවයි. 'අස්සුතවා' යන්නෙන් අන්ධභාවය කියැවෙන බැවින් 'අන්ධ පෘථග්ජන' යැයි වදාළහ.

အနယေတိ အဝဍ္ဎိယံ. သဗ္ဗတ္ထ နိရုတ္တိလက္ခဏေန ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အနေကေသု စ ကပ္ပသတသဟဿေသု ကတံ ဇာနန္တိ, ပါကဋဉ္စ ကရောန္တိ ဥပကာရံ သတိဇနနအာမိသပဋိဂ္ဂဟဏာဒိနာ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓါ, တထေဝ ဒုက္ခိတဿ သက္ကစ္စံ ကာတဗ္ဗံ ကရောန္တိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ပန အသင်္ချေယျအပ္ပမေယျေသုပိ ကတံ ဥပကာရံ မဂ္ဂဖလာနံ ဥပနိဿယဉ္စ ဇာနာတိ, ပါကဋဉ္စ ကရောတိ, သီဟော ဝိယ စ ဇဝံ သဗ္ဗတ္ထ သက္ကစ္စမေဝ ဓမ္မဒေသနံ ကရောတိ. အရိယဘာဝေါတိ ယေဟိ ယောဂတော အရိယာ ဝုစ္စန္တိ, တေ မဂ္ဂဖလဓမ္မာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အရိယကရဓမ္မာ အနိစ္စဒဿနာဒယော, ဝိပဿိယမာနာ ဝါ အနိစ္စာဒယော.

'අනය' යනු අභිවෘද්ධියක් නොමැතිකමයි. සෑම තැනකම නිරුක්ති ලක්ෂණ අනුව පද සිද්ධිය දත යුතුය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා කල්ප ලක්ෂ ගණනාවක් පුරා කළ පින්කම් දනිති, ඒවා ප්‍රකට කරති, දුකට පත් වූවන්ට කළ යුතු දේ ගෞරවයෙන් කරති. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ අසංඛ්‍ය අප්‍රමාණ කාලයක් පුරා කළ උපකාරයන් ද, මඟඵල සඳහා වූ උපනිශ්‍රය ධර්මයන් ද දනිති, ඒවා ප්‍රකට කරති. සිංහයෙකු මෙන් ඉතා ඕනෑකමින් සෑම තැනකදීම ධර්ම දේශනා කරති. 'ආර්යභාවය' යනු යම් මඟඵල ධර්මයන් සමඟ යෙදීමෙන් ආර්ය යැයි කියනු ලබයිද, එම මඟඵල ධර්මයන්ය. ආර්යභාවය ඇති කරන ධර්මයන් නම් අනිත්‍ය දර්ශනය ආදී විදර්ශනා ඥානයන්ය, නැතහොත් විදර්ශනා කරනු ලබන අනිත්‍ය ආදී ධර්මයන්ය.

သောတာနီတိ တဏှာဒိဋ္ဌိကိလေသဒုစ္စရိတအဝိဇ္ဇာသောတာနိ. ‘‘သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ပညာယေတေ ပိဓီယရေ’’တိ ဝစနေန သောတာနံ သံဝရော ပိဒဟနံ သမုစ္ဆေဒဉာဏန္တိ ဝိညာယတိ. ခန္တီတိ အဓိဝါသနာ, သာ စ တထာပဝတ္တာ ခန္ဓာ. ပညာတိ ဧကေ, အဒေါသော ဧဝ ဝါ. ကာယဒုစ္စရိတာဒီနန္တိ ဒုဿီလျသင်္ခါတာနံ ကာယဝစီဒုစ္စရိတာနံ မုဋ္ဌဿစ္စသင်္ခါတဿ ပမာဒဿ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿာနံ ပါပကာနံ အက္ခန္တိအညာဏကောသဇ္ဇာနဉ္စ. အနုပေက္ခာ သင်္ခါရေဟိ အဝိဝဋ္ဋနံ, သာလယတာတိ အတ္ထော. ဓမ္မဋ္ဌိတိယံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေ ပဋိလောမဘာဝေါ သဿတုစ္ဆေဒဂါဟော, တပ္ပဋိစ္ဆာဒကမောဟော ဝါ. နိဗ္ဗာနေ ပဋိလောမဘာဝေါ သင်္ခါရေသု ရတိ, နိဗ္ဗာနပဋိစ္ဆာဒကော မောဟော ဝါ. သင်္ခါရနိမိတ္တဂ္ဂါဟောတိ ယာဒိသဿ ကိလေသဿ အပ္ပဟီနတ္တာ ဝိပဿနာ သင်္ခါရနိမိတ္တံ န မုဉ္စတိ, သော ကိလေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သင်္ခါရနိမိတ္တဂ္ဂဟဏဿ အတိက္ကမနံ ဝါ ပဟာနံ.

"සෝත" (සැඩපහරවල්) යනු තණ්හාව, දෘෂ්ටිය, කෙලෙස්, දුශ්චරිතය සහ අවිද්‍යාව යන සැඩපහරවල්ය. "සැඩපහරවල්හි සංවරය මම කියමි" යි වදාරා, "ප්‍රඥාවෙන් ඒවා වැසෙන්නේය" යන වචනය නිසා සැඩපහරවල් වැසීම හෙවත් සංවරය යනු සමුච්ඡේද ප්‍රඥාව (නැවත නූපදනා ලෙස සිඳලන ප්‍රඥාව) බව දත යුතුය. "ඛන්ති" යනු අධිවාසනය හෙවත් ඉවසීමයි; එය එසේ පවත්නා වූ නාමස්කන්ධයෝය. සමහරක් ගුරුවරුන් එය ප්‍රඥාව යැයිද, තවත් සමහරු එය අද්වේෂය (තරහ නොගැනීම) යැයිද පවසති. "කායදුශ්චරිතාදීන්" යනු දුශ්ශීලභාවය නම් වූ කාය හා වාග් දුශ්චරිතයන්ටත්, මුට්ඨසච්චය (සිහිය මුළාවීම) නම් වූ ප්‍රමාදයටත්, අභිජ්ඣා (විෂම ලෝභය), දෝමනස්ස (කණගාටුව) යන පාපී ධර්මයන්ටත්, අඛන්ති (නොඉවසීම), අඥාන සහ කෝසජ්ජ (අලසකම) යන ධර්මයන්ටත් නමකි. "අනුපෙක්ඛා" යනු සංස්කාරයන් කෙරෙන් ආපසු නොහැරීමයි, එහි අර්ථය සංස්කාරයන් කෙරෙහි ඇලී සිටීමයි. ධර්ම ස්ථිතිය වූ ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාදයෙහි "ප්‍රතිලෝම ස්වභාවය" යනු ශාස්වත හෝ උච්ඡේද දෘෂ්ටියයි, නැතහොත් එම ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාදය වසාලන මෝහයයි. නිවනෙහි "ප්‍රතිලෝම ස්වභාවය" යනු සංස්කාරයන්හි ඇලීමයි, නැතහොත් නිවන වසාලන මෝහයයි. යම් කෙලෙස් වර්ගයක් ප්‍රහීණ නොවීම නිසා විදර්ශනාව සංස්කාර නිමිත්ත අත්නොහරින්නේද, එම කෙලෙස් වර්ගය "සංස්කාර නිමිත්ත ග්‍රහණය කිරීම" ලෙස දත යුතුය. නැතහොත් සංස්කාර නිමිත්ත ග්‍රහණය කිරීම ඉක්මවා යාම ප්‍රහාණයයි.

စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂါနံ ဘာဝိတတ္တာ အစ္စန္တံ အပ္ပဝတ္တိဘာဝေန ယံ ပဟာနန္တိ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကေန ပန ပဟာနန္တိ? အရိယမဂ္ဂေဟေဝါတိ ဝိညာယမာနော အယမတ္ထော တေသံ ဘာဝိတတ္တာ အပ္ပဝတ္တိဝစနေန. သမုဒယပက္ခိကဿာတိ ဧတ္ထ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ စတုသစ္စာဘိသမယာတိ ကတွာ တေဟိ ပဟာတဗ္ဗေန [Pg.163] တေန တေန သမုဒယေန သဟ ပဟာတဗ္ဗတ္တာ သမုဒယသဘာဂတ္တာ စ သစ္စဝိဘင်္ဂေ စ သဗ္ဗကိလေသာနံ သမုဒယဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘သမုဒယပက္ခိကာ’’တိ ဒိဋ္ဌိအာဒယော ဝုစ္စန္တိ. ကာယဝါစာစိတ္တာနံ ဝိရူပပ္ပဝတ္တိယာ နယနံ အပယာပနံ, ကာယဒုစ္စရိတာဒီနံ ဝိနာသနယနံ ဝါ ဝိနယော, တေသံ ဝါ ဇိမှပ္ပဝတ္တိံ ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဥဇုကနယနံ ဝိနယနံ. ဧသေသေတိ ဧသော သော ဧဝ, အတ္ထတော အနညောတိ အတ္ထော. တဇ္ဇာတေတိ အတ္ထတော တံသဘာဝေါဝ. သပ္ပုရိသော အရိယသဘာဝေါ, အရိယော စ သပ္ပုရိသဘာဝေါတိ အတ္ထော.

සතර ආර්ය මාර්ගයන් වැඩීම නිසා සදාකාලිකවම නැවත හට නොගන්නා ස්වභාවයෙන් යුත් යම් ප්‍රහාණයක් වේද, එසේ මෙහි පද සම්බන්ධය දත යුතුය. "කවරකින් ප්‍රහාණය වේද?" යන්නට පිළිතුරු වශයෙන් "ආර්ය මාර්ගයන්ගෙන්ම" යන අර්ථය එම මාර්ගයන් වැඩීම නිසා නැවත හට නොගැනීම යන වචනයෙන් පැහැදිලි වේ. "සමුදය පක්ඛිකස්ස" යන්නෙහිදී, සතර මාර්ගයන්ම චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරන බැවින්, ඒ ඒ මාර්ගයන්ගෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ඒ ඒ සමුදය (තණ්හාව) සමඟ ප්‍රහීණ කළ යුතු බැවින්ද, සමුදය හා සමාන ස්වභාවයක් ඇති බැවින්ද, සච්ච විභංගයෙහි සියලු කෙලෙසුන් සමුදය ස්වභාවයෙන් යුක්ත බව වදාරා ඇති බැවින්ද, දෘෂ්ටිය ආදී කෙලෙස් "සමුදය පක්ෂයට අයත්" යැයි කියනු ලැබේ. කය, වචනය හා සිතේ විකෘති පැවැත්ම බැහැර කිරීම හෝ විනාශ කිරීම "විනය" නම් වේ; නැතහොත් ඒවායේ ඇද පැවැත්ම කපා හැර ඍජු මාවතට යොමු කිරීම "විනය" නම් වේ. "එසේ එසේ" යනු මේ ආර්ය විනයම ඒ සප්පුරිස විනය බවයි; අර්ථය අතින් මෙහි වෙනසක් නැත. "තජ්ජාත" යනු අර්ථය අතින් එම ස්වභාවයම ඇත්තා වූ යන්නයි. සප්පුරිසයා යනු ආර්ය ස්වභාවය ඇත්තාය, ආර්යයා යනු සප්පුරිස ස්වභාවය ඇත්තාය යනු මෙහි අර්ථයයි.

အဒွယန္တိ ဒွယတာရဟိတံ, ဝဏ္ဏမေဝ ‘‘အစ္စီ’’တိ ဂဟေတွာ အစ္စိံ ဝါ ‘‘ဝဏ္ဏော ဧဝါ’’တိ တေသံ ဧကတ္တံ ပဿန္တော ဝိယ ယထာတက္ကိတံ အတ္တာနံ ‘‘ရူပ’’န္တိ, ယထာဒိဋ္ဌံ ဝါ ရူပံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ တေသံ ဧကတ္တံ ပဿန္တော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ ‘‘ရူပံ အတ္တာ’’တိ ဣမိဿာ ပဝတ္တိယာ အဘာဝေပိ ရူပေ အတ္တဂ္ဂဟဏံ ပဝတ္တမာနံ အစ္စိယံ ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏံ ဝိယ. ဥပမာယော စ အနညတ္တာဒိဂ္ဂဟဏနိဒဿနဝသေနေဝ ဝုတ္တာ, န ဝဏ္ဏာဒီနံ ဝိယ အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနတ္တဿ, အတ္တနော ဝိယ ဝါ ဝဏ္ဏာဒီနံ အဝိဇ္ဇမာနတ္တဿ ဒဿနတ္ထံ.

‘අද්වය’ යනු දෙබස් ස්වභාවයෙන් තොර වූවකි. යම් සේ වර්ණයම ගින්න (ගිනි දැල්ල) යැයි හෝ, ගිනි දැල්ල යනු වර්ණයම යැයි හෝ ගෙන ඒවායේ ඒකීයත්වය (එකක් බව) දකින්නෙකු මෙන්, තර්ක කරන ලද පරිදි ආත්මය ‘රූපය’ කියා හෝ, දුටු පරිදි රූපය ‘ආත්මය’ කියා හෝ ගෙන ඒවායේ ඒකීයත්වය දකින්නෙකු ලෙස දත යුතුය. මෙහිදී ‘රූපය ආත්මයයි’ යන පැවැත්මක් සැබැවින්ම නැති වුව ද, රූපයෙහි ආත්මයක් ඇතැයි යන ගැනීම ගිනි දැල්ලෙහි වර්ණයක් ඇතැයි ගන්නාක් මෙන් පවතී. මෙම උපමාවන් දක්වන ලද්දේ අන්‍ය නොවන බව (එකක්ම බව) ආදිය හැඟවීම සඳහා මිස, වර්ණය ආදිය සැබවින්ම පවතින්නාක් මෙන් ආත්මය සැබවින්ම පවතින බව දැක්වීමට හෝ, ආත්මය නැත්තාක් මෙන් වර්ණය ආදිය ද නොපවතින බව දැක්වීමට නොවේ.

၁၀၀၈. သရီရနိပ္ဖတ္တိယာတိ သရီရပါရိပူရိယာ. နိစ္ဆေတုံ အသက္ကောန္တော ဝိစိနန္တော ကိစ္ဆတီတိ ဝိစိကိစ္ဆာ. ဣဒပ္ပစ္စယာနံ ဘာဝေါတိ ဇာတိအာဒိသဘာဝမေဝ အာဟ, ဇာတိအာဒီနံ ဝါ ဇရာမရဏာဒိဥပ္ပာဒနသမတ္ထတံ. သာ ပန ဇာတိအာဒိဝိနိမုတ္တာ နတ္ထီတိ တေသံယေဝါဓိဝစနံ ဟောတိ ‘‘ဣဒပ္ပစ္စယတာ’’တိ.

1008. ‘ශරීර නිප්ඵත්තිය’ යනු ශරීරයේ පරිපූර්ණ භාවයයි. තීරණයකට එළඹීමට නොහැකිව විමසමින් වෙහෙසට පත්වීම ‘විචිකිච්ඡාව’ නමි. ‘ඉදප්පච්චයතාවයේ ස්වභාවය’ යනු ජාති ආදීන්ගේ සැබෑ ස්වභාවයම පවසයි. එසේත් නැතහොත් ජාති ආදීන්ගේ ජරා මරණ ආදිය ඉපදවීමට ඇති සමත් බවයි. එම ජරා මරණ ආදිය ඉපදවීමේ හැකියාව ජාති ආදියෙන් වෙන්ව නැති බැවින්, එම ජාති ආදියටම ‘ඉදප්පච්චයතා’ යන නම යෙදේ.

၁၀၀၉. ဣဓ အနာဂတကိလေသာ ‘‘တဒေကဋ္ဌာ ကိလေသာ’’တိ ဝုစ္စန္တီတိ တေ ဒဿေတုံ ‘‘ဣမိဿာ စ ပါဠိယာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. သဟဇေကဋ္ဌဝသေနာတိ တတ္ထ ဥပ္ပန္နဒိဋ္ဌိယာ သဟဇေကဋ္ဌဝသေနာတိ အတ္ထတော ဝိညာယတိ. တံသမ္ပယုတ္တောတိ တေဟိ သံယောဇနကိလေသေဟိ သမ္ပယုတ္တောတိပိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. တထာ တေ သံယောဇနကိလေသာ သမုဋ္ဌာနံ ဧတဿာတိ တံသမုဋ္ဌာနန္တိ ဝါ. သံယောဇနရဟိတေဟိ စ ပန ကိလေသေဟိ သမ္ပယုတ္တာနံ သမုဋ္ဌိတာနဉ္စ သဗ္ဘာဝတော ကိလေသေဟေဝ ယောဇနာ ကတာ.

මෙහිදී අනාගතයෙහි උපදනා කෙලෙස් "තදේකට්ඨ කෙලෙස්" (එකම තැනක සිටින කෙලෙස්) ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. ඒවා පෙන්වා දීම සඳහා "ඉමිස්සා ච පාළියා" යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. "සහජේකට්ඨ වසේන" යනු එහි උපන් දෘෂ්ටිය සමඟ සහජාතව එකම සිතක පිහිටන ස්වභාවයෙන් යන අර්ථයයි. "තං සම්පයුත්තෝ" යනු එම සංයෝජන කෙලෙසුන් සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වූ යන අර්ථයද ගැලපේ. එමෙන්ම, එම සංයෝජන කෙලෙස් මේ සඳහා හේතු (සමුට්ඨාන) වන බැවින් ද "තංසමුට්ඨාන" යැයි කියනු ලැබේ. සංයෝජන නොවන කෙලෙස් සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වූ ස්කන්ධයන්ගේද, ඒවායින් හටගත් කර්මයන්ගේද පැවැත්ම ඇති බැවින් කෙලෙසුන් සමඟම පද සම්බන්ධය දක්වා ඇත.

၁၀၁၁. သံယောဇနာဒီနံ ဝိယာတိ သံယောဇနတဒေကဋ္ဌကိလေသာဒီနံ ယထာဝုတ္တာနံ ဝိယ. တေဟီတိ ဒဿနဘာဝနာမဂ္ဂေဟိ. အဘိသင်္ခါရဝိညာဏံ ကုသလာကုသလံ, [Pg.164] နာမရူပဉ္စ ဝိပါကန္တိ ကတွာ ‘‘ကုသလာဒီနမ္ပိ ပဟာနံ အနုညာတ’’န္တိ အာဟ.

1011. ‘සංයෝජනාදීන් මෙන්’ යනු පෙර වදාරන ලද සංයෝජන හා ඒ හා සමාන ක්ලේශයන් මෙන් යන්නයි. ‘ඔවුන් විසින්’ යනු දර්ශන හා භාවනා මාර්ගයන් විසිනි. අභිසංඛාර විඤ්ඤාණය යනු කුසල් අකුසල් වේ, නාමරූප යනු විපාක වේ යැයි සලකා ‘කුසලාදීන්ගේ ද ප්‍රහාණය අනුදන්නා ලදී’ යැයි පවසයි.

၁၀၁၃. ဟေတူ စေဝါတိ ‘‘ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ’’တိ ဧတသ္မိံ သမာသပဒေ ဧကဒေသေန သမာသပဒတ္ထံ ဝဒတိ. ဧတ္ထ စ ပုရိမနယေန ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ’’တိ ဣမေယေဝ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ, န ဣတော အညေတိ အယံ နိယမော ပညာယတိ, န ဣမေ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကာယေဝါတိ. တသ္မာ ဣမေသံ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကဘာဝေါ အနိယတော ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတမောဟဿ အဟေတုကတ္တာတိ ပုရိမနယော ဝိဝရဏီယတ္ထဝါ ဟောတိ. တသ္မာ ပုရိမနယေန ဓမ္မတော ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကေ နိက္ခိပိတွာ အတ္ထတော နိက္ခိပိတုံ ဒုတိယနယော ဝုတ္တော.

1013. ‘හේතූන් ද’ යනු ‘ප්‍රහාතබ්බ හේතුක’ යන මෙම සමාස පදයෙහි එක් කොටසකින් සමාස පදයේ අර්ථය පවසයි. මෙහිදී පළමු ක්‍රමයට අනුව ‘මෙම ධර්මයෝ දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු හේතු සහිත වෙති’ යන්නෙන්, මොවුන්ම දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු හේතු සහිත වන බවත් මොවුන්ගෙන් බාහිර වූවන් එසේ නොවන බවත් යන නියමය පෙනේ. මොවුන් දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු හේතු සහිත වූවන්ම පමණක් යැයි (නියමයක්) නොපෙනේ. එබැවින් මොවුන්ගේ දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු හේතු සහිත භාවය අනියත වේ. මක්නිසාද යත් විචිකිච්ඡා සහගත මෝහය අහේතුක (සම්පයුක්ත හේතු රහිත) බැවිනි. එබැවින් පළමු ක්‍රමය විස්තර කළ යුතු අර්ථ සහිත වේ. ඒ නිසා පළමු ක්‍රමයෙන් ධර්ම වශයෙන් දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු හේතු සහිත ධර්මයන් පසෙක තබා, අර්ථ වශයෙන් තැබීම පිණිස දෙවන ක්‍රමය වදාරන ලදී.

၁၀၂၉. မဟဂ္ဂတာ ဝါ ဣဒ္ဓိဝိဓာဒယော. အပ္ပမာဏာရမ္မဏာ မဟဂ္ဂတာ စေတောပရိယပုဗ္ဗေနိဝါသာနာဂတံသဉာဏသမ္ပယုတ္တာ.

1029. ඉද්ධිවිධ ආදී වූ මහග්ගත ධර්මයන් ද (මහග්ගත වේ). අප්පමාණායතන (අප්‍රමාණ අරමුණු) ඇති මහග්ගත ධර්මයන් නම් චේතෝපරිය ඥානය, පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය සහ අනාගතංස ඥානය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ධර්මයෝය.

၁၀၃၅. အနန္တရေ နိယုတ္တာနိ, အနန္တရဖလပ္ပယောဇနာနိ, အနန္တရဖလကရဏသီလာနိ ဝါ အာနန္တရိကာနိ. တာနိ ပန ပဋိပက္ခေန အနိဝါရဏီယဖလတ္တာ အန္တရာယရဟိတာနီတိ ‘‘အနန္တရာယေန ဖလဒါယကာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. အနန္တရာယာနိ ဝါ အာနန္တရိကာနီတိ နိရုတ္တိဝသေန ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧကသ္မိမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန အနေကသ္မိမ္ပိ အာယူဟိတေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝနတ္ထီတိ ဒဿေတိ. န စ တေသံ အညမညပဋိဗာဟကတ္တံ အတ္ထိ အပ္ပဋိပက္ခတ္တာ, အပ္ပဋိပက္ခတာ စ သမာနဖလတ္တာ အနုဗလပ္ပဒါနတော စ. ‘‘နတ္ထိ ဟေတု နတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၈) ဧဝမာဒိကော အဟေတုကဝါဒေါ. ‘‘ကရောတော ခေါ ကာရယတော ဆိန္ဒတော ဆေဒါပယတော…ပေ… ကရောတော န ကရီယတိ ပါပ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၆) ဧဝမာဒိကော အကိရိယဝါဒေါ. ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၇၁; မ. နိ. ၂.၉၄; ၃.၉၁) ဧဝမာဒိကော နတ္ထိကဝါဒေါ. ဧတေသု ပုရိမဝါဒေါ ဗန္ဓမောက္ခာနံ ဟေတုံ ပဋိသေဓေတိ, ဒုတိယော ကမ္မံ, တတိယော ဝိပါကန္တိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. တဉှီတိ အဟေတုကာဒိနိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ, န ပန နိယတဘာဝံ အပ္ပတ္တံ.

1008. චුති සිතට අනතුරුව විපාක දෙන කර්ම හෝ අනතුරු විපාකයක් ලබාදීම ස්වභාවය කොට ඇති කර්ම "ආනන්තර්ය" නම් වේ. එම කර්ම ප්‍රතිපක්ෂ කර්මයකින් විපාකය වැළැක්විය නොහැකි බැවින් අන්තරාය රහිතය, එබැවින් "අන්තරායකින් තොරව විපාක දෙන්නා වූ" යැයි පවසන ලදී. නැතහොත් අන්තරාය රහිත බැවින් "ආනන්තර්ය" යැයි පද සිද්ධිය දත යුතුය. "එකක වුවද" යන තැන "පිය" ශබ්දයෙන් බොහෝ කර්ම රැස් කළද ආනන්තර්ය කර්මයක් ගැන අමුතුවෙන් කිව යුතු නැති බව පෙන්වයි. එම ආනන්තර්ය කර්මයන් අතර එකිනෙකා වැළැක්වීමේ ස්වභාවයක් නැත, මන්ද ඒවා එකිනෙකාට විරුද්ධ නොවන බැවින්ද, සමාන විපාක (අවීචිය) දෙන බැවින්ද, එකිනෙකාට බලය ලබා දෙන බැවින්ද වේ. "සත්වයන්ගේ කෙලෙස් සඳහා හේතුවක් නැත, ප්‍රත්‍යයක් නැත" යන ආදී වාදය අහේතුක වාදයයි. "කරන්නාට හෝ කරවන්නාට, කපන්නාට හෝ කප්පවන්නාට... පාපයක් සිදු නොවේ" යන ආදී වාදය අකිරිය වාදයයි. "දන් දීමෙහි විපාකයක් නැත" යන ආදී වාදය නත්ථික වාදයයි. මෙයින් පළමු වාදය බන්ධනයට හා මෝක්ෂයට හේතුව ප්‍රතික්ෂේප කරයි; දෙවැන්න කර්මය ප්‍රතික්ෂේප කරයි; තෙවැන්න විපාකය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. මෙය මොවුන්ගේ වෙනසයි. "තං" යනු අහේතුක ආදී නියත මිත්‍යා දෘෂ්ටියයි, නමුත් නියත බවට පත් නොවූ මිත්‍යා දෘෂ්ටිය නොවේ.

၁၀၃၉. ပစ္စယဋ္ဌေနာတိ မဂ္ဂပစ္စယသင်္ခါတေန သမ္ပယောဂဝိသိဋ္ဌေန ပစ္စယဘာဝေနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ မဂ္ဂင်္ဂါနံ ဌပနံ မဂ္ဂပစ္စယဘာဝရဟိတေ မဂ္ဂဟေတုကေ [Pg.165] ဒဿေတုံ, တေန မဂ္ဂဟေတုကေ အသင်္ကရတော ဝဝတ္ထပေတိ. သစေ ပန ကောစိ ဝဒေယျ ‘‘ဧကေကံ အင်္ဂံ ဌပေတွာ တံတံသမ္ပယုတ္တာနံ မဂ္ဂဟေတုကဘာဝေပိ ‘မဂ္ဂင်္ဂါနိ ဌပေတွာ’တိ ဣဒံ ဝစနံ ယုဇ္ဇတီ’’တိ. ဧဝဉှိ သတိ တတိယနယေ ဝိယ ဣဓာပိ ‘‘ဌပေတွာ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ဝုတ္တဉ္စေတံ, တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. မဂ္ဂင်္ဂါမဂ္ဂင်္ဂါနဉှိ သမ္ပယုတ္တာနံ ဝိသေသဒဿနတ္ထော အယံ နယောတိ. သေသမဂ္ဂင်္ဂါနံ ပုဗ္ဗေ ဌပိတာနန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဖဿာဒီနဉှိ ပုရိမနယေပိ မဂ္ဂဟေတုကတာ သိဒ္ဓါတိ.

1039. ‘ප්‍රත්‍යාර්ථයෙන්’ යනු මග්ගප්‍රත්‍යය ලෙස හැඳින්වෙන, සම්ප්‍රයෝගය මගින් විශේෂ කරන ලද ප්‍රත්‍යභාවය බව දත යුතුය. මෙහිදී මාර්ගාංගයන් බැහැර කොට (ඉතිරි කොට) දැක්වීම, මාර්ගප්‍රත්‍යභාවයෙන් තොර වූ මාර්ගහේතුක ධර්මයන් පෙන්වීම සඳහා වන අතර, ඒ මගින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාර්ගහේතුක ධර්මයන් මාර්ගාංග අට සමඟ මිශ්‍ර නොවන පරිදි වෙන් කොට දක්වන සේක. ඉදින් යමෙක්, “එක් එක් මාර්ගාංගය බැහැර කොට ඒ ඒ මාර්ගාංගයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ මාර්ගහේතුකභාවය පවතින බැවින් ‘මාර්ගාංගයන් බැහැර කොට’ යන මේ වචනය සුදුසු වේ” යැයි පවසන්නේ නම්, එසේ වූ විට තුන්වන ක්‍රමයේදී මෙන් මෙහිදී ද ‘බැහැර කොට’ යන්න වදාළ යුතු නොවන්නේය. එහෙත් එය එසේ වදාරන ලදී. එබැවින් අටුවාවෙහි සඳහන් වන පරිදිම මෙහි අර්ථය දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, මෙම ක්‍රමය මාර්ගාංග සහ මාර්ගාංග නොවන සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ විශේෂය පෙන්වීම පිණිස වන බැවිනි. කලින් බැහැර කරන ලද ඉතිරි මාර්ගාංගයන්ගේ මාර්ගහේතුකභාවය පෙන්වීම මෙහි අදහසයි. පස්ස ආදී ධර්මයන්ගේ මාර්ගහේතුකභාවය පළමු ක්‍රමයේදීම සිද්ධ වන බැවින් ඒ ගැන විශේෂයෙන් කිව යුතු නැත.

သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဒုတိယနယေပိ ဌပိတာယ တတိယနယေ သဟေတုကဘာဝေါ ဒဿိတော. ကထံ ဒဿိတော, နနု အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိဿ ‘‘အလောဘော အဒေါသော ဣမေ ဓမ္မာ မဂ္ဂဟေတူ’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၃၉) အဝတွာ ‘‘အလောဘော အဒေါသော အမောဟော ဣမေ ဓမ္မာ မဂ္ဂဟေတူ’’တိ ဝိသုံ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒိကေ မဂ္ဂဟေတူ ဒဿေတွာ ‘‘တံသမ္ပယုတ္တော…ပေ… ဝိညာဏက္ခန္ဓော’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၃၉) ဝိသုံ မဂ္ဂဟေတုကာနံ ဒဿိတတ္တာ ‘‘မဂ္ဂဟေတူသု အမောဟော’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၃၉) ဝုတ္တာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ မဂ္ဂဟေတုကတာ န ဒဿိတာ သိယာ? နော န ဒဿိတာ. ယထာ ဟိ တီဏိ သံယောဇနာနိ ဒဿေတွာ ‘‘တဒေကဋ္ဌော လောဘော ဒေါသော မောဟော, ဣမေ ဓမ္မာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဟေတူ’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၁၇) ဝိသုံ ပဟာတဗ္ဗဟေတူ နိယမေတွာ ‘‘တဒေကဋ္ဌာ စ ကိလေသာ’’တိအာဒိဝစနေန (ဓ. သ. ၁၀၁၇) လောဘဒေါသမောဟာ စ အညမညသဟဇေကဋ္ဌာ အညမညသမ္ပယုတ္တာ သင်္ခါရက္ခန္ဓဘူတာ စ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကာတိ ဒဿိတာ ဟောန္တိ, ဧဝမိဓာပိ ‘‘အလောဘာဒယော ဣမေ ဓမ္မာ မဂ္ဂဟေတူ’’တိ နိဂမိတာပိ အညမညသမ္ပယုတ္တသင်္ခါရက္ခန္ဓဘာဝတော တံသမ္ပယုတ္တသင်္ခါရက္ခန္ဓဝစနေန ‘‘မဂ္ဂဟေတုကာ’’တိ ဒဿိတာ ဧဝါတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ, သမ္မာဒိဋ္ဌိယာပိ အမောဟောတိ ဝုတ္တာယ မဂ္ဂဟေတုကဘာဝဒဿနံ. သစေ ပန ယော ဒုတိယနယေ မဂ္ဂေါ စေဝ ဟေတု စာတိ ဝုတ္တော, တတော အညဿေဝ အညေန အသာဓာရဏေန ပရိယာယေန မဂ္ဂဟေတုဘာဝံ ဒဿေတွာ တံသမ္ပယောဂတော သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ မဂ္ဂဟေတုကဘာဝဒဿနတ္ထော တတိယနယော သိယာ. ‘‘အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိဿ အလောဘော အဒေါသော ဣမေ ဓမ္မာ မဂ္ဂဟေတူ’’တိအာဒိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ယသ္မာ ပန ‘‘မဂ္ဂဟေတူ’’တိ ဣမိနာ အညေန သာဓာရဏေန ပရိယာယေန ယေသံ မဂ္ဂဟေတုဘာဝေါ သမ္ဘဝတိ, တေ သဗ္ဗေ ‘‘မဂ္ဂဟေတူ’’တိ ဒဿေတွာ တံသမ္ပယုတ္တာနံ [Pg.166] တေသံ အညေသဉ္စ မဂ္ဂဟေတုကဘာဝဒဿနတ္ထော တတိယနယော, တသ္မာ တတ္ထ ‘‘အမောဟော’’တိပိ ဝုတ္တံ. န ဟိ သော မဂ္ဂဟေတု န ဟောတီတိ. ဣမေ ပန တယောပိ နယာ အတ္ထဝိသေသဝသေန နိက္ခိတ္တတ္တာ အတ္ထတော နိက္ခေပါ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အထ ဝါ သရူပေန ဝစနံ ဓမ္မတော နိက္ခေပေါ, အတ္ထေန အတ္ထတောတိ ဧဝမ္ပိ ယောဇနာ သမ္ဘဝတိ. တတ္ထ ဒုတိယတတိယနယာ သရူပတော ဟေတုဟေတုမန္တုဒဿနဝသေန ဓမ္မတော နိက္ခေပေါ. ပဌမနယော တထာအဒဿနတော အတ္ထေန စ မဂ္ဂင်္ဂတံသမ္ပယုတ္တာနံ ဟေတုဟေတုမန္တုဘာဝါဝဂမနတော အတ္ထတော နိက္ခေပေါတိ.

දෙවන ක්‍රමයේදී බැහැර කරන ලද සම්මා දිට්ඨියෙහි සහේතුකභාවය තුන්වන ක්‍රමයේදී දක්වන ලදී. එය දක්වන ලද්දේ කෙසේද? ආර්ය මාර්ගය හා සම්ප්‍රයුක්ත තැනැත්තා හට ‘අලෝභ, අදෝස යන මේ ධර්මයන් මාර්ගහේතූන්ය’ යි වෙන් කොට නොකියා, ‘අලෝභ, අදෝස, අමෝහ යන මේ ධර්මයන් මාර්ගහේතූන්ය’ යි සම්මා දිට්ඨිය ආදී වූ මාර්ගහේතූන් වෙන් කොට පෙන්වා, එම මාර්ගහේතුක ධර්මයන්ගේ (විඤ්ඤාණක්ඛන්ධය ආදිය) වෙන් වෙන් වශයෙන් දැක්වූ බැවින්, ‘මාර්ගහේතූන් අතර අමෝහය වේ’ යැයි වදාළ සම්මා දිට්ඨියෙහි මාර්ගහේතුකභාවය නොදක්වන ලද්දේ වන්නේ නොවේද? නැත, එය නොදක්වන ලද්දේ නොවේ. නිදසුනක් ලෙස, සංයෝජන තුනක් පෙන්වා, ‘එයට ඇතුළත් ලෝභ, දෝස, මෝහ යන මේ ධර්මයන් දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු හේතූන්ය’ යි වෙන් කොට නියම කර, ‘එහිම පවත්නා ක්ලේශයන්ය’ ආදී වචනයෙන් ලෝභ, දෝස, මෝහයන් ද, එකිනෙකට සහජාත වූත් සම්ප්‍රයුක්ත වූත් සංඛාරක්ඛන්ධයන් ද දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු හේතු ඇති ධර්මයන් ලෙස දක්වනු ලැබේ. එලෙසම මෙහි ද ‘අලෝභ ආදී මේ ධර්මයන් මාර්ගහේතූන්ය’ යි නිගමනය කළ ද, එකිනෙකට සම්ප්‍රයුක්ත සංඛාරක්ඛන්ධයන්ගේ ස්වභාවය අනුව, එම සම්ප්‍රයුක්ත සංඛාරක්ඛන්ධයන් හඳුන්වන වචනයෙන් ඒවා ‘මාර්ගහේතුක ධර්මයන්’ ලෙස දක්වන ලද බව සිද්ධ වේ. එබැවින් ‘අමෝහ’ ලෙස දැක්වූ සම්මා දිට්ඨියෙහි මාර්ගහේතුකභාවය පෙන්වීම ද එලෙසම සිද්ධ වේ. ඉදින්, දෙවන ක්‍රමයේදී යම් ධර්මයක් මාර්ගයක් මෙන්ම හේතුවක් ද වේ යැයි වදාරන ලද්දේ ද, එයට වඩා වෙනස් වූ අසාධාරණ පර්යායකින් මාර්ගහේතුභාවය දක්වා, එම සම්ප්‍රයෝගය නිසා සම්මා දිට්ඨියෙහි මාර්ගහේතුකභාවය පෙන්වීම තුන්වන ක්‍රමයේ අරමුණ වන්නේ නම්, එවිට ‘ආර්ය මාර්ගය හා සම්ප්‍රයුක්ත තැනැත්තා හට අලෝභය, අදෝසය යන මේ ධර්මයන් මාර්ගහේතූන්ය’ යනාදී වශයෙන් වදාළ යුතු වන්නේය. එහෙත් ‘මාර්ගහේතූන්’ යන පොදු පර්යායෙන් යම් හේතු තුනක මාර්ගහේතුභාවය පවතී ද, ඒ සියල්ල ‘මාර්ගහේතූන්’ ලෙස දක්වා, ඒවා හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ අනෙක් පස්ස ආදී ධර්මයන්ගේ ද මාර්ගහේතුකභාවය පෙන්වීම තුන්වන ක්‍රමයේ අභිප්‍රායයි. එබැවින් එහි ‘අමෝහය’ යන්න ද වදාරන ලදී. සැබවින්ම එය මාර්ගහේතුවක් නොවන්නේ නොවේ. මෙම ක්‍රම තුනම අර්ථයේ විශේෂත්වය අනුව පිහිටුවා ඇති බැවින් ඒවා ‘අර්ථ නික්ඛේප’ (අර්ථය අනුව වර්ගීකරණය) ලෙස දත යුතුය. එසේත් නැතිනම්, ස්වරූපයෙන් දැක්වීම ‘ධර්ම නික්ඛේප’ වන අතර, අර්ථයෙන් දැක්වීම ‘අර්ථ නික්ඛේප’ වේ යැයි ද යෙදිය හැකිය. එහි දෙවන හා තුන්වන ක්‍රම ස්වරූපයෙන් හේතු සහ හේතුමත් ධර්මයන් පෙන්වීම නිසා ‘ධර්ම නික්ඛේප’ වේ. පළමු ක්‍රමය එසේ ස්වරූපයෙන් නොදක්වා, අර්ථයෙන් මාර්ගාංග සහ ඒවා හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ හේතු-හේතුමත් භාවය අවබෝධ කරවන බැවින් ‘අර්ථ නික්ඛේප’ වේ.

၁၀၄၀. ယသ္မိံ သဘာဝဓမ္မေ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရဘာဝေန စိတ္တံ ပဝတ္တတိ, သော တဿ အာရမ္မဏာဓိပတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. စေတောပရိယဉာဏေန ဇာနိတွာ ပစ္စဝေက္ခမာနော တေန ပစ္စဝေက္ခမာနောတိ ဝုတ္တော. ဧတ္ထာပီတိ ဧတသ္မိမ္ပိ အဋ္ဌကထာဝစနေ, ဧတ္ထ ဝါ ပဋ္ဌာနေ မဂ္ဂါဒီနိ ဌပေတွာ အညေသံ အဓိပတိပစ္စယဘာဝဿ အဝစနေနေဝ ပဋိက္ခေပပါဠိယံ. အယမေဝတ္ထောတိ အတ္တနော မဂ္ဂဖလံ ဌပေတွာတိ အတ္ထော. ဝီမံသာဓိပတေယျန္တိ ပဓာနေန အဓိပတိနာ သဟဇာတာဓိပတိ နိဒဿိတော, တယိဒံ နယဒဿနမတ္တမေဝ ဟောတီတိ အညောပိ ဧဝံပကာရော သဟဇာတော မဂ္ဂါဓိပတိ နိဒဿိတော ဟောတိ, တသ္မာ ဝီရိယာဓိပတေယျန္တိ စ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣဒမ္ပိ ဟိ အတ္ထတော ဝုတ္တမေဝါတိ.

1040. යම් ස්වභාව ධර්මයක් දෙසට නැඹුරු වූ, නැමුණු, බෑවුම් වූ ස්වභාවයෙන් සිත පවතී ද, එය එම සිතේ ‘ආරම්මණාධිපති’ ප්‍රත්‍යය ලෙස දත යුතුය. චේතෝපරිය ඥානයෙන් දැන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නා ‘ඒ මගින් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නා’ යැයි පවසන ලදී. ‘මෙහි ද’ යනු මෙම අටුවා පාඨයෙහි ද යන්නයි. නැතහොත් පට්ඨානයෙහි මාර්ගාංග ආදිය බැහැර කොට සෙසු ධර්මයන්ගේ අධිපතිප්‍රත්‍යභාවය වදාරා නොමැති බැවින්, ප්‍රතික්ෂේප පාළියෙහි ‘මෙයම අර්ථය වේ’ යැයි වදාරන ලද්දේ තම මාර්ගඵලයන් බැහැර කොට යන අර්ථයයි. ‘වීමංසාධිපතෙය්‍යං’ යන වචනයෙන් ප්‍රධාන අධිපතිභාවය මගින් සහජාතාධිපතිභාවය පෙන්වන ලදී. මෙය එක් ක්‍රමයක් පෙන්වීමක් පමණක් වන බැවින්, මෙවැනිම වූ අනෙක් සහජාත මාර්ගාධිපති වීර්යය ආදිය ද පෙන්වන ලද බව දත යුතුය. එබැවින් පාළියෙහි ‘වීරියාධිපතෙය්‍යං’ යන්න ද යෙදිය යුතුය. මෙය ද අර්ථ වශයෙන් වදාරන ලද බැවිනි.

၁၀၄၁. အတ္တနော သဘာဝေါ အတ္တဘာဝေါ. လဒ္ဓေါကာသဿ ကမ္မဿ ဝိပါကော ကပ္ပသဟဿာတိက္ကမေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အနေကကပ္ပသဟဿာယုကာနံ သတ္တာနံ, ကပ္ပသဟဿာတိက္ကမေပိ ဝါ လဒ္ဓေါကာသံ ယံ ဘဝိဿတိ, တဒပိ လဒ္ဓေါကာသမေဝါတိ အတ္တနော ဝိပါကံ သန္ဓာယ ဝုစ္စတိ. နတ္ထိ နာမ န ဟောတီတိ အနုပ္ပန္နော နာမ န ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဥပ္ပာဒီသု အန္တောဂဓတ္တာ ‘‘ဥပ္ပာဒိနော ဓမ္မာ’’တိ ဧတေန ဝစနေန ဝုစ္စတီတိ ကတွာ အာဟ ‘‘ဥပ္ပာဒိနော ဓမ္မာ နာမ ဇာတော’’တိ. အရူပသင်္ခါတော အတ္တာတိ အရူပဘဝင်္ဂံ အာဟ. တတ္ထ အာကာသာနဉ္စာယတနသညာဒိမယော အတ္တာတိ ဟိ အတ္ထတော ဝေါဟာရော ပဝတ္တောတိ.

1041. තමාගේ ස්වභාවය ‘අත්තභාවය’ නම් වේ. විපාක දීමට අවස්ථාව ලැබුණු කර්මයක විපාකය, කල්ප දහස් ගණනක් ආයුෂ ඇති සත්ත්වයන්ට කල්ප දහසක් ඉක්ම ගිය පසු උපදී. නැතහොත් කල්ප දහසකට පසු යම් විපාකයක් ලැබීමට ඇත්ද, එයද අවස්ථාව ලත් කර්මයක්ම වේ. මෙසේ වදාරනු ලබන්නේ කර්මයේ විපාකය අරභයාය. ‘නැතැයි යන්නක් නැත’ යනු නූපන් දෙයක් ලෙස නොසැලකේ යන්න අටුවාචාර්යයන්ගේ අදහසයි. උත්පාද ආදී අවස්ථාවන්ට ඇතුළත් වන බැවින් ‘උප්පාදිනෝ ධම්මා’ යන වචනයෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. එබැවින් ‘උප්පාදිනෝ ධම්මා යනු උපන් ධර්මයන්ය’ යි පවසන ලදී. ‘අරූප සංඛ්‍යාත ආත්මය’ යන්නෙන් අරූප භවාංගය අදහස් කෙරේ. එහිදී ආකාසානඤ්චායතන සංඥා ආදියෙන් යුක්ත වූවක් ‘ආත්මය’ ලෙස අර්ථ වශයෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලබන බව දත යුතුය.

ယဒိ ပန အာယူ…ပေ… သဗ္ဗံ ဝိပါကံ ဒဒေယျ, အလဒ္ဓေါကာသဉ္စ ဝိပါကံ ဒေတီတိ ကတွာ ဝိပက္ကဝိပါကဉ္စ ဒဒေယျ, တတော ဧကဿေဝ ကမ္မဿ သဗ္ဗဝိပါကေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အညဿ ကမ္မဿ ဩကာသော န ဘဝေယျ နိရတ္ထကတ္တာ[Pg.167], ဥပ္ပတ္တိယာယေဝ ဩကာသော န ဘဝေယျ, ဥပ္ပန္နဿ ဝါ ဖလဒါနေ. အထ ဝါ အလဒ္ဓေါကာသဿ ဝိပါကဒါနေ ပစ္စယန္တရရဟိတဿပိ ဝိပါကဒါနံ အာပန္နန္တိ အဝိဇ္ဇာတဏှာဒိပစ္စယန္တရခေပကဿ အညဿ အပစယဂါမိကမ္မဿ ကမ္မက္ခယကရဿ ဩကာသော န ဘဝေယျ. ဘာဝိတေပိ မဂ္ဂေ အဝိဇ္ဇာဒိပစ္စယန္တရရဟိတဿ စ ကမ္မဿ ဝိပစ္စနတော သမတ္ထတာ န သိယာတိ အတ္ထော. သဗ္ဗဒါ ဝါ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိယာ ဧဝ ဘဝိတဗ္ဗတ္တာ ဝိပါကတော အညဿ ပဝတ္တိဩကာသော န ဘဝေယျ. တံ ပနာတိ အာယူဟိတံ ကမ္မံ. ဣဒံ ပန ဓုဝဝိပါကဿ ဝိပါကေန အဓုဝဝိပါကဿပိ လဒ္ဓေါကာသဿ ဝိပါကံ ဥပ္ပာဒီတိ ဒဿေတုံ အာရဒ္ဓန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော စ ဗလဝဝိရဟေ အဂ္ဂမဂ္ဂဘာဝနာဝိရဟေ စ အပ္ပဟီနသဘာဝတော ဓုဝံ ဝိပစ္စန္တီတိ ဓုဝဝိပါကာတိ ဝုတ္တာ. အာယူဟိတကမ္မေ ဝုစ္စမာနေ အနုပ္ပန္နံ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ? ယံ အာယူဟိတံ ဘဝိဿတိ, တတ္ထာပိ အာယူဟိတ-သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝါ.

ඉදින් රැස් කරන ලද (ආයූහිත) සියලු කුසලාකුසල කර්මයන් විපාක දෙන්නේ නම්, අවස්ථාවක් නොලැබූ කර්මයද විපාක දෙයි යන කරුණ නිසා, විපාක දී අවසන් වූ කර්මයද නැවත විපාක දිය යුතුය. එවිට එක් කර්මයකින්ම සියලු විපාක ලැබිය යුතු බැවින් වෙනත් කර්මයකට විපාක දීමට අවස්ථාවක් නැති වන්නේය. මන්දයත් එය නිෂ්ඵල වන බැවිනි. උපතක් ලැබීමේද අවස්ථාවක් නැති වන්නේය. නැතහොත් විපාක දුන් කර්මයට නැවත ඵල ලබා දීමෙහිලා (අවස්ථාවක් නැත). තවද අවස්ථාවක් නොලැබූ කර්මයකට විපාක දීමේදී, අවිද්‍යා තණ්හාදී වෙනත් ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොර වූ කර්මයටද විපාක දීමේ ප්‍රසංගය පැමිණෙයි. එසේ වුවහොත් අවිද්‍යා තණ්හාදී ප්‍රත්‍යයන් ක්ෂය කරන, කර්ම ක්ෂය කරන, අපචයගාමී වූ අන්‍ය මාර්ග කර්මයට අවස්ථාවක් නැති වන්නේය. මාර්ගය වැඩූවත්, අවිද්‍යාදී ප්‍රත්‍යයන් රහිත කර්මය විපාක දෙන බැවින් මාර්ගයේ කර්ම ක්ෂය කිරීමේ සමර්ථභාවය නැති වන්නේය යනු අර්ථයයි. එසේම සැමවිටම විපාක පැවැත්මම සිදුවිය යුතු බැවින් විපාකයට වඩා අන්‍ය වූ කුසල, අකුසල, ක්‍රියා සිත්වල පැවැත්මට අවස්ථාවක් නොලැබෙන්නේය. ‘තං පන’ යනු රැස් කරන ලද (ආයූහිත) කර්මයයි. මෙය නියත විපාක ඇති කර්මයේ විපාකයෙන් අනිියත විපාක ඇති, අවස්ථාව ලත් කර්මයේ විපාකය උපදවයි යන බව දැක්වීමට ආරම්භ කරන ලද්දක් ලෙස දත යුතුය. අෂ්ට සමාපත්තීන් වනාහි බලවත් කර්මයක් නොමැති විට හෝ අර්හත් මාර්ග භාවනාවක් නොමැති විට ප්‍රහීණ නොවන ස්වභාවය නිසා ඒකාන්තයෙන් විපාක දෙන බැවින් ‘ධුවවිපාක’ (නියත විපාක) යයි කියනු ලැබේ. ආයූහිත කර්මය ගැන පවසන විට ‘අනුප්පන්න’ (නුපන්) කර්මය පවසන්නේ ඇයිද යත්? යම් කර්මයක් රැස් කරනු ලබන්නේද, එහිදීද ‘ආයූහිත’ යන වචනය යෙදීම උචිත වන බැවිනි.

၁၀၅၀. ဥပါဒိန္နာတိ ဧတ္ထ န ဥပေတေန အာဒိန္နာတိ အယမတ္ထော, ဥပသဒ္ဒေါ ပန ဥပသဂ္ဂမတ္တမေဝ, တသ္မာ ဥပါဒါနာရမ္မဏာ ဥပါဒါနေဟိ, အညေ စ အနဘိနိဝေသေန ‘‘အဟံ မဂ္ဂံ ဘာဝယိံ, မမ မဂ္ဂေါ ဥပ္ပန္နော’’တိအာဒိကေန ဂဟဏေန အာဒိန္နာ ဣစ္စေဝ ဥပါဒိန္နာ. ဥပါဒိန္န-သဒ္ဒေန ဝါ အမဂ္ဂဖလဓမ္မာယေဝ ဝုတ္တာ, ဣတရေဟိ မဂ္ဂဖလဓမ္မာ စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

1050. ‘උපාදින්න’ යන මෙහි කෙලෙස් සහිතව ගන්නා ලද යන අර්ථය නොවේ. ‘උප’ යන්න උපසර්ගයක් පමණි. එබැවින් උපාදානයන්ට අරමුණු වූ ලෞකික ධර්මයන් උපාදානයන් විසින් ගන්නා ලද්දේය යන අර්ථයෙන්ද, අන්‍ය වූ මාර්ග ඵල ධර්මයන් අභිනිවේශයකින් තොරව ‘මම මාර්ගය වැඩුවෙමි, මාගේ මාර්ගය උපන්නේය’ යනාදී ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙන් ගන්නා ලද බැවින් ‘උපාදින්න’ නම් වේ. නැතහොත් ‘උපාදින්න’ ශබ්දයෙන් මාර්ග ඵල නොවන ධර්මයන්ම කියන ලද බවත්, සෙසු ශබ්දයන්ගෙන් මාර්ග ඵල ධර්මයන්ද කියන ලද බවත් දත යුතුය.

တိကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තික නික්ඛේප කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ဒုကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ

දුක නික්ඛේප කථා වර්ණනාව.

၁၀၆၂. မေတ္တာယနဝသေနာတိ မေတ္တာဖရဏဝသေန. ‘‘မေတ္တယနဝသေနာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဒီဃံ ကတွာ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. မေတ္တာ, မေဒနံ ဝါ မေတ္တာယနံ, တဉ္စ သိနေဟဝသေန. အနုဒယတီတိ အနုဒါတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘အနုဒ္ဒါ’’တိ ဒ-ကာရာဂမနံ ကတွာ ဝုတ္တံ. အနုဒ္ဒါယနာကာရောတိ အနုရက္ခဏာကာရော. ရက္ခဏဉှိ ဒါယနာ. အနုဒ္ဒါယိတဿာတိ အနုဒ္ဒါယ အယိတဿ. ‘‘ဇာတိပိ ဒုက္ခာ’’တိအာဒိံ သုဏန္တဿ သဝနေ, အနိစ္စာဒိတော သမ္မသန္တဿ သမ္မသနေ, မဂ္ဂေနေတ္ထ သမ္မောဟံ ဝိဒ္ဓံသေန္တဿ ပဋိဝေဓေ, ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ပစ္စဝေက္ခဏေတိ စတူသု ကာလေသု ဒုက္ခေ ဉာဏံ ဝတ္တတိ.

1062. ‘මෙත්තායනවසෙන’ යනු මෛත්‍රිය පැතිරවීමේ වසයෙනි. ‘මෙත්තයනවසෙන’ යයි කිය යුතු තැන දීර්ඝ කොට ‘මෙත්තායන’ යයි කියන ලද බව දත යුතුය. මෛත්‍රියෙහි ඇති ස්නේහය ‘මෙත්තායන’ නම් වේ. එය ස්නේහය පදනම් කරගත් පැවැත්මකි. ‘අනුදයති’ (අනුකම්පා කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘අනුදා’ යයි කිය යුතු තැන ‘ද’ කාරය ආගමනය වී ‘අනුද්දා’ යයි කියන ලදී. ‘අනුද්දායනාකාර’ යනු ආරක්ෂා කිරීමේ ස්වභාවයයි. මන්දයත් ආරක්ෂා කිරීමම ‘දයනා’ වන බැවිනි. ‘අනුද්දායිතස්ස’ යනු අනුකම්පාවෙන් යුත් සිත ඇති තැනැත්තාගේ යන්නයි. ‘ජාතියත් දුකකි’ යනාදිය අසන තැනැත්තාගේ ශ්‍රවණයෙහිදී හෝ අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නාගේ විදර්ශනා මෙනෙහි කිරීමේදී හෝ මාර්ගයෙන් මෙහි දුක්ඛ සත්‍යයෙහි මෝහය නසන්නාගේ අවබෝධයෙහිදී හෝ අවබෝධ කොට ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂණයෙහිදී හෝ යන මේ සතර අවස්ථාවන්හි දුක්ඛ සත්‍යය පිළිබඳ ඥානය පවතියි.

၁၀၆၅. စိတ္တဿ [Pg.168] သံရဉ္ဇနံ စိတ္တဿ သာရာဂေါ. ဂိဇ္ဈန္တီတိ အဘိကင်္ခန္တိ. သဉ္ဇံန္တီတိ ဗန္ဓန္တိ. လဂ္ဂနဋ္ဌေနာတိ သံဝရဏဋ္ဌေန, ဩလမ္ဗနဋ္ဌေန ဝါ. တဿ တဿေဝ ဘဝဿာတိ ကာမဘဝါဒိသင်္ခါတဿ ဝိပါကကဋတ္တာရူပဿ အဘိနိဗ္ဗတ္တိအတ္ထံ ပဋိသန္ဓိယာ ပစ္စယဘာဝဝသေန ပရိကဍ္ဎတိ. စိတ္တမဿ ဘဝန္တရေ ဝိဓာဝတိ နိဗ္ဗတ္တတိ. တဏှာဝိပ္ဖန္ဒိတနိဝေသော အဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတာဒိဘာဝေန တဏှာပဝတ္တိယေဝ.

1065. සිතෙහි දැඩි ඇලීම සිතෙහි සරාගයයි. ‘ගිජ්ඣන්ති’ යනු දැඩි ලෙස කැමති වෙති. ‘සඤ්ජන්ති’ යනු බැඳෙති. ‘ලග්ගනට්ඨේන’ යනු ඇලෙන අර්ථයෙන් හෝ එල්ලෙන අර්ථයෙනි. ‘තස්ස තස්සේව භවස්ස’ යනු කාම භව ආදී වශයෙන් කියන ලද විපාක නාමස්කන්ධ හා කටත්තා රූපයන්ගේ ඉපදීම පිණිස ප්‍රතිසන්ධියට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් ඇද ගනියි. ඔහුගේ සිත අන්‍ය භවයෙහි දිව යයි, උපදියි. ‘තණ්හාවිප්ඵන්දිතනිවේස’ යනු එකසිය අටක් වූ තණ්හා විචරිත ආදී වශයෙන් පවතින තණ්හාවේම පැවැත්මයි.

သရိတာနီတိ ရာဂဝသေန အလ္လာနိ. တံသမ္ပယုတ္တပီတိဝသေန သိနိဒ္ဓါနိ သိနေဟိတာနိ. ဝိသတာတိ ဝိတ္ထတာ. ရူပါဒီသု တေဘူမကဓမ္မေသု ဗျာပနဝသေန ဝိသဋာ. ပုရိမဝစနမေဝ တ-ကာရဿ ဋ-ကာရံ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဝိသာလာတိ ဝိပုလာ. ဝိသက္ကတီတိ ပရိသပ္ပတိ, သဟတိ ဝါ. ရတ္တော ဟိ ရာဂဝတ္ထုနာ ပါဒေန တာလိယမာနောပိ သဟတီတိ. ဩသက္ကနံ, ဝိပ္ဖန္ဒနံ ဝါ ဝိသက္ကနန္တိ ဝဒန္တိ. အနိစ္စာဒိံ နိစ္စာဒိတော ဂဏှန္တီ ဝိသံဝါဒိကာ ဟောတိ. ဝိသံဟရတီတိ တထာ တထာ ကာမေသု အာနိသံသံ ပဿန္တီ ဝိဝိဓေဟာကာရေဟိ နေက္ခမ္မာဘိမုခပ္ပဝတ္တိတော စိတ္တံ သံဟရတိ သင်္ခိပတိ. ဝိသံ ဝါ ဒုက္ခံ, တံ ဟရတိ ဝဟတီတိ အတ္ထော. ဒုက္ခနိဗ္ဗတ္တကဿ ကမ္မဿ ဟေတုဘာဝတော ဝိသမူလာ, ဝိသံ ဝါ ဒုက္ခဝေဒနာမူလံ ဧတိဿာတိ ဝိသမူလာ. ဒုက္ခသမုဒယတ္တာ ဝိသံ ဖလံ ဧတိဿာတိ ဝိသဖလာ. တဏှာယ ရူပါဒိကဿ ဒုက္ခဿေဝ ပရိဘောဂေါ ဟောတိ, န အမတဿာတိ သာ ‘‘ဝိသပရိဘောဂါ’’တိ ဝုတ္တာ. သဗ္ဗတ္ထ နိရုတ္တိဝသေန ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယော ပနေတ္ထ ပဓာနော အတ္ထော, တံ ဒဿေတုံ ပုန ‘‘ဝိသတာ ဝါ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝန္တိ မနုဿဘာဝဒေဝါဒိဘာဝဘူတံ.

‘සරිතානි’ යනු රාගය නිසා තෙත් වූවක් යන්නයි. ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රීතිය නිසා ස්නිග්ධ වූ, ඇලෙන සුලු වූ සෝමනස්සයන්ට මෙය යෙදේ. ‘විසතා’ යනු පැතිරුණු යන්නයි. රූප ආදී තේභූමක ධර්මයන් කෙරෙහි පැතිරෙන ස්වභාවයෙන් යුක්තය. පෙර කී ‘විසතා’ යන්නෙහිම ‘ත’ කාරයට ‘ට’ කාරය යොදා ‘විසටා’ යයිද කියන ලදී. ‘විසාලා’ යනු මහත් වූ යන්නයි. ‘විසක්කති’ යනු අරමුණු කරා හැසිරෙයි, නැතහොත් ඉවසයි. රාගයෙන් ඇලුනු තැනැත්තා රාග වස්තුව විසින් පයින් ගැසුවද එය ඉවසයි. පසුබෑම හෝ සැලීම ‘විසක්කන’ යයිද පවසති. අනිත්‍ය ආදිය නිත්‍ය ආදී වශයෙන් ගන්නා බැවින් එය මුලා කරවන්නකි (විසංවාදිකා). ‘විසංහරති’ යනු ඒ ඒ අයුරින් කාමයන්හි ආනිසංස දකිමින් නෙක්ඛම්මයට අභිමුඛව පවතින සිත නෙක්ඛම්මයෙන් ඉවතට හරවයි. නැතහොත් ‘විස’ යනු දුකයි, ඒ දුක දරන බැවින් ‘විසංහරති’ නම් වේ. දුක උපදවන කර්මයට හේතු වන බැවින් ‘විසමූලා’ නම් වේ. නැතහොත් මේ තණ්හාවට දුක් වේදනාව නමැති මුලක් ඇති බැවින් ‘විසමූලා’ නම් වේ. දුකට හේතු වන බැවින් මීට දුක නමැති ඵලයක් ඇත, එබැවින් ‘විසප්ඵලා’ නම් වේ. තණ්හාව නිසා රූප ආදී වූ දුකම අනුභව කරයි, අමෘත නිබ්බානය අනුභව නොකරයි, එබැවින් එය ‘විසපරිභෝගා’ යයි කියනු ලැබේ. සෑම තැනකදීම නිරුක්ති ක්‍රමයට පද සිද්ධිය දත යුතුය. මෙහිලා යම් අර්ථයක් ප්‍රධාන වේද, එය දැක්වීමට නැවත ‘විසතා වා පනා’ යනාදිය කියන ලදී. ‘ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං’ යනු මනුෂ්‍ය භවය, දේව භවය ආදී වූ තත්ත්වයයි.

ပဏိဓာနကဝသေနာတိ စိတ္တဿ ရူပါဒီသု ဌပနကဝသေန. အညောပိ ဗန္ဓု တဏှာယ ဧဝ ဟောတိ, သော ပန အဗန္ဓုပိ ဟောတိ. တဏှာ ပန နိစ္စသန္နိဿိတာတိ ‘‘ပါဋိယေက္ကော ဗန္ဓူ’’တိ ဝုတ္တာ. အသနတောတိ ဗျာပနတော ဘုဉ္ဇနတော စ. တဒုဘယံ ဒဿေတိ ‘‘အဇ္ဈောတ္ထရဏတော’’တိအာဒိနာ. အာသီသနဝသေနာတိ ဣစ္ဆနဝသေန. အညေနာကာရေနာတိ ဇပ္ပနာဇပ္ပိတတ္တာနံ ဇပ္ပာယ အနညတ္တဒဿနာကာရေန. စိတ္တံ ပရိယုဋ္ဌာတီတိ စိတ္တံ မူသတိ. မာရပါသောတိ မာရေန ဂဟိတတာယ ရာဂေါ မာရပါသော.

‘පණිධානකවසෙන’ යනු සිත රූප ආදියෙහි පිහිටුවීමේ වසයෙනි. තණ්හාව නිසා අන්‍ය වූ ඥාතිහුද වෙති, එහෙත් ඔවුහු අඥාතිහුද විය හැක්කෝය. තණ්හාව වනාහි සැමවිටම ඇසුරු කළ ඥාතියෙකු බැවින් ‘ප්‍රතිශක්ත ඥාතියා’ යයි කියන ලදී. ‘අසනතෝ’ යනු පැතිරීම හා අනුභව කිරීම යන අර්ථයෙනි. ‘අජ්ඣොත්ථරණතෝ’ යනාදියෙන් ඒ අර්ථ දෙකම දක්වයි. ‘ආසීසනවසෙන’ යනු කැමැත්තෙහි වසයෙනි. අන්‍ය ආකාරයකින් යනු ජප්පනා ස්වභාවයෙන් තොරව වෙනස් නොවන ස්වභාවය දැක්වීමේ ආකාරයෙනි. ‘චිත්තං පරියුට්ඨාති’ යනු සිත කොල්ලකයි. ‘මාරපාසෝ’ යනු මාරයා විසින් ගන්නා ලද බැවින් රාගය මාර පාශය නම් වේ.

၁၀၆၆. သင်္ခါရေသု ဥပ္ပန္နော ကမ္မပထဘေဒံ န ကရောတီတိ ဧတေန သတ္တေသု ဥပ္ပန္နော အဋ္ဌာနကောပေါ ကရောတီတိ ဝိညာယတိ. ‘‘အတ္ထံ မေ နာစရိ[Pg.169], န စရတိ, န စရိဿတိ, ပိယဿ မေ မနာပဿ အတ္ထံ နာစရိ, န စရတိ, န စရိဿတိ, အပ္ပိယဿ မေ အမနာပဿ အနတ္ထံ နာစရိ, န စရတိ, န စရိဿတီ’’တိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ ဟိ ကောပေါ အဝတ္ထုသ္မိံ ဥပ္ပန္နတ္တာ အဋ္ဌာနကောပေါ ဧဝ ဘဝိတုံ ယုတ္တော. အာဃာတေန္တောတိ ဟနန္တော. ပုနရုတ္တိဒေါသော ပဋိသေဓိတောတိ ဒေါသ-ပဒဿ ပဋိဝိရောဓ-ပဒဿ စ ဒွိက္ခတ္တုံ အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ. ပဋိဃဿ ဝါ ဝိသေသနတ္ထံ ပုဗ္ဗေ ‘‘ပဋိဝိရောဓော’’တိ, ပဒေါသာဒိဝိသေသနတ္ထံ ‘‘ဒေါသော’’တိ စ ဝုတ္တံ, ဒုဿနာဒိဝိသေသနတ္ထံ ပစ္ဆာ ‘‘ဒေါသော’’တိ, ဝိရောဓဝိသေသနတ္ထဉ္စ ‘‘ပဋိဝိရောဓော’’တိ ဝုတ္တန္တိ နတ္ထိ ပုနရုတ္တိဒေါသော.

1066. සංස්කාරයන් කෙරෙහි උපන් කෝපය කර්මපථ භේදයක් නොකරයි යන මෙයින්, සත්ත්වයන් කෙරෙහි උපන් අස්ථාන කෝපය කර්මපථ භේදය කරයි යන බව හැඟවේ. ‘මොහු මට අතීතයේදී යහපතක් නොකළේය, දැනුදු නොකරයි, මතුද නොකරයි. මාගේ ප්‍රියමනාප තැනැත්තාට අයහපතක් කළේය...’ යනාදී වශයෙන් උපදින කෝපය, කෝපයට කරුණු නොවන තැනක උපන් බැවින් එය ‘අස්ථාන කෝපය’ ලෙස හැඳින්වීම උචිතය. ‘ආඝාතෙන්තෝ’ යනු හිංසා කරමින් යන්නයි. ‘දෝස’ පදය හා ‘පටිවිරෝධ’ පදය දෙවරක් පැමිණි බැවින් පුනරුක්ති දෝෂය වළක්වනු පිණිස මෙසේ පවසන ලදී. නැතහොත් පටිඝය විශේෂ කිරීම සඳහා මුලින් ‘පටිවිරෝධෝ’ යයිද, ප්‍රදෝෂාදීන් විශේෂ කිරීම සඳහා ‘දෝසෝ’ යයිද කියන ලදී. පසුව දුෂණය වීම් ආදිය විශේෂ කිරීම සඳහා ‘දෝසෝ’ යයිද, විරෝධය විශේෂ කිරීම සඳහා ‘පටිවිරෝධෝ’ යයිද කියන ලද බැවින් මෙහි පුනරුක්ති දෝෂයක් නැත.

၁၀၉၁. အနိဒ္ဓါရိတပရိစ္ဆေဒေ ဓမ္မာနံ အတ္ထိတာမတ္တဒီပကေ မာတိကုဒ္ဒေသေ အပရိစ္ဆေဒေန ဗဟုဝစနေန ဥဒ္ဒေသော ကတောတိ ဗဟုဝစနေနေဝ ပုစ္ဆတိ – ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ အပ္ပစ္စယာ’’တိ. သဘာဝသင်္ခါပရိစ္ဆေဒါဒိဝသေန ဟိ ဓမ္မေ အဇာနန္တဿ ဝသေန ဥဒ္ဒေသော ပုစ္ဆာ စ ကရီယတီတိ. တသ္မာ ပရိစ္ဆေဒံ အကတွာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ ပုစ္ဆိတာ စ. ဣမေတိ အသင်္ခတဓာတုတော ဥဒ္ဓံ နတ္ထီတိ ဒီပနတ္ထံ ဧကမ္ပိ တံ နိဒ္ဒိသိတွာ ဗဟုဝစနေနေဝ နိဂမနံ ကတံ နိဒ္ဒေသတော ပုဗ္ဗေ ဗောဓနေယျဿ အဇာနနကာလံ ဥပါဒါယ.

1091. නිශ්චිත සීමාවක් වෙන්කර නොදක්වා, පරමාර්ථ ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පමණක් දක්වන මාතිකා උද්දේශයෙහි, සීමාවන් පැනවීමකින් තොරව බහු වචනයෙන් උද්දේශය (හැඳින්වීම) කරන ලද බැවින් “කතමේ ධම්මා අප්පච්චයා” (ප්‍රත්‍ය රහිත ධර්ම කවරේද) යනුවෙන් බහු වචනයෙන්ම විමසනු ලැබේ. සැබවින්ම, ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය හෝ ප්‍රමාණය පිළිබඳ සීමා නොදන්නා ශ්‍රවණය කරන්නාගේ අභිප්‍රාය පරිදි උද්දේශය හා පුච්ඡාව කරනු ලැබේ. එබැවින් සීමා පැනවීමක් නොකර පෙන්වා දෙන ලදී, විමසන ලදී. අසංඛත ධාතුවට වඩා ඉහළ ධර්මයක් නැති බව දැක්වීම සඳහා, නිරෝධය වන ඒ අසංඛත ධර්මය එක් දෙයක් වුවද එය පෙන්වා දී, පසුව “ඉමේ ධම්මා” යනාදී බහු වචනයෙන්ම නිගමනය කරන ලද්දේය. මෙය නිද්දේසයට (විස්තරයට) පෙර, ධර්මය අවබෝධ කළ යුතු තැනැත්තා තවමත් කරුණු නොදන්නා කාලය සලකා කරන ලද්දකි.

၁၁၀၁. ကိံ ပန နတ္ထိ, ကိံ တေန န ဝုတ္တာတိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ဣဒမေဝ မနောဝိညေယျန္တိ နိယမာဘာဝေါ ဝဝတ္ထာနာဘာဝေါ. စက္ခုဝိညာဏာဒိဝိညေယျမေဝ စက္ခာဒိဝိညေယျန္တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တန္တိ မနောဝိညာဏဝိညေယျေနပိ မနောဝိညေယျေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ကတွာ အဋ္ဌကထာယ ‘‘ကိံ ပန မနောဝိညာဏေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကေဟိစိ ဝိညေယျာ ကေဟိစိ အဝိညေယျာတိ ဣဒံ ကာမာဝစရံ မနောဝိညာဏံ အာရမ္မဏာဒိဝသေန ဘိန္ဒိတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ရူပါဝစရာဒိအာရမ္မဏေန ဟိ ကာမာဝစရမနောဝိညာဏေန ရူပရာဂါဒိသမ္ပယုတ္တေန စ ကာမာဝစရဓမ္မာ န ဝိညေယျာ, ဣတရေန စ ဝိညေယျာ. ဧဝံ ကာမာဝစရာနမေဝ အာရမ္မဏာနံ ကေသဉ္စိ သဒ္ဒါဒီနံ ရူပါရမ္မဏာဒီဟိ အဝိညေယျတာ ဝိညေယျတာ စ ယောဇေတဗ္ဗာ, တထာ ဒွါရဘေဒဝသေန. အထ ဝါ သောမနဿသဟဂတသန္တီရဏံ ဣဋ္ဌာရမ္မဏမေဝါတိ ဣတရံ တေန န ဝိညေယျံ. ဧဝံ ဥပေက္ခာသဟဂတေ ကုသလဝိပါကေ အကုသလဝိပါကေ စာတိ သဗ္ဗတ္ထ ယထာယောဂံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ရူပါဝစရာဒယော ကာမာဝစရဝိပါကာဒီဟိ အဝိညေယျာ, ကေစိဒေဝ ဝိညေယျာ [Pg.170] အရူပါဝစရေဟီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ အနုဝတ္တမာနတ္တာ. နိဗ္ဗာနေန အဝိညေယျတ္တာတိ ‘‘ကေဟိစိ အဝိညေယျာ’’တိ ဣမဿ ပဒဿ အတ္ထသမ္ဘဝမတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န နိဗ္ဗာနဿ အနုဝတ္တမာနမနောဝိညာဏဘာဝတော.

1101. “ඇයි නැත්තේ? ඒ හේතුවෙන් නොවදාළේ ද?” යනුවෙන් මෙහි පද සම්බන්ධය දත යුතුය. “මෙයම මනෝවිඤ්ඤාණයෙන් දත යුතුය” යනුවෙන් නියමයක් හෝ ව්‍යවස්ථාපනයක් නැත. චක්ඛු විඤ්ඤාණාදියෙන් දත යුතු රූපාදිය පමණක් “චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍ය” (ඇසෙන් දත යුතු) ආදී වශයෙන් පාලියෙහි වදාළ බැවින්, මනෝ විඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු ධර්මය ද “මනොවිඤ්ඤෙය්‍ය” විය යුතු යැයි සලකා අටුවාවෙහි “මනෝ විඤ්ඤාණයෙන් කිමෙක් ද” යනාදිය වදාරන ලදී. සමහරක් මනෝවිඤ්ඤාණයන්ට විෂය වන අතර සමහරකට විෂය නොවේ යන මෙකී කරුණ, කාමාවචර මනෝවිඤ්ඤාණය අරමුණු ආදී වශයෙන් බෙදා දක්වා යොදාගත යුතුය. රූපාවචර ආදී අරමුණු සහිත වූ ද, රූප රාගාදියෙන් යුක්ත වූ ද කාමාවචර මනෝවිඤ්ඤාණයට කාමාවචර ධර්මයන් අරමුණු නොවේ; එයින් අන්‍ය වූ මනෝවිඤ්ඤාණයන්ට අරමුණු වේ. එමෙන්ම කාමාවචර අරමුණු අතරින් ඇතැම් ශබ්දාදිය රූපාරම්මණාදිය ගන්නා මනෝවිඤ්ඤාණයට විෂය නොවන බවත්, ඇතැම් විට විෂය වන බවත් ද්වාර භේදය අනුව යොදාගත යුතුය. එසේම සෝමනස්ස සහගත සන්තීරණය ඉෂ්ට අරමුණුම ගන්නා බැවින්, එයට අනෙක් (අනිෂ්ට හෝ මධ්‍යස්ථ) අරමුණු විෂය නොවේ. උපේක්ෂා සහගත කුසල විපාක හා අකුසල විපාක සන්තීරණයන්හි ද එසේමය. රූපාවචර ආදී ධර්මයන් කාමාවචර විපාක සිත්වලට අරමුණු නොවන අතර, අරූපාවචර ධර්මයන් සමහර අරූපාවචර සිත්වලටම විෂය වන බව අනුගමනය කළ යුතුය. නිර්වාණය මනෝවිඤ්ඤාණයට විෂය නොවේ යැයි පැවසීම “ඇතැම් සිත්වලට විෂය නොවේ” යන පදයේ අර්ථය දැක්වීම සඳහා කරන ලද්දකි; එය නිර්වාණය අරමුණු කරගන්නා මනෝවිඤ්ඤාණයක් නොමැති බැවින් කරන ලද්දක් නොවේ.

၁၁၀၂. ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂေါတိ ဥက္ကဋ္ဌဝသေန ဝုတ္တံ. ဘဝါသဝံ ဌပေတွာ သဗ္ဗော လောဘော ကာမာသဝေါတိ ယုတ္တံ သိယာ. သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ ဘဝဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တတ္တာ ‘‘ဘဝါသဝေါ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တော. ဘဝါသဝေါ ပန ‘‘ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ္တေသု ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တော. သောပိ ရာဂေါ ကာမာသဝေါ ဘဝိတုံ ယုတ္တော. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကဒုက္ခာနံ ကာရဏဘူတာ ကာမာသဝါဒယောပိ ဒွိဓာ ဝုတ္တာ.

1102. “පංචකාමගුණික රාගය” යැයි වදාළේ උත්කෘෂ්ට ක්‍රමයෙනි. භවාසවය හැර අන් සියලු ලෝභය කාමාසවය යැයි පැවසීම සුදුසුය. ශශ්වත දෘෂ්ටිය හා එක්වූ රාගය භව දෘෂ්ටිය හා සම්ප්‍රයුක්ත බැවින් එය “භවාසවය” යැයි අටුවාවෙහි දක්වන ලදී. එහෙත් භවාසවය දෘෂ්ටිගත විප්‍රයුක්ත සිත්හිම උපදින බව නිද්දේස පාලියෙහි වදාළ බැවින්, ඒ ශශ්වත දෘෂ්ටිය හා එක්වූ රාගය ද කාමාසවයට ඇතුළත් විය හැකිය. මෙලොව හා පරලොව දුකට හේතු වන කාමාසව ආදී ධර්මයන් ද දෙවැදෑරුම් ලෙස වදාරන ලදී.

၁၁၀၃. ကာမာသဝနိဒ္ဒေသေ စ ကာမေသူတိ ကာမရာဂဒိဋ္ဌိရာဂါဒိအာရမ္မဏဘူတေသု တေဘူမကေသု ဝတ္ထုကာမေသူတိ အတ္ထော သမ္ဘဝတိ. တတ္ထ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ သာ တဏှာ သဗ္ဗာပိ န ကာမစ္ဆန္ဒာဒိနာမံ န လဘတီတိ. ကတ္တုကမျတာဆန္ဒော အကုသလေပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န ပန ဓမ္မစ္ဆန္ဒော.

1103. කාමාසව නිද්දේසයෙහි “කාමේසු” යන්නෙන් කාමරාග, දෘෂ්ටිරාග ආදියට අරමුණු වන තෛභූමක (කාම, රූප, අරූප යන භූමි තුනටම අයත්) වස්තු කාමයන් කෙරෙහි යන්න අර්ථවත් වේ. එහි උපදින ඒ සියලු තණ්හාවන් කාමච්ඡන්දය යනාදී නම් නොලබන්නේ නොවේ. යමක් කිරීමේ කැමැත්ත වන කර්තෘකම්‍යතා ඡන්දය අකුසලයෙහි ද උපදී; නමුත් ධර්මච්ඡන්දය (කුසල ඡන්දය) අකුසල සිත්හි නූපදී.

၁၁၀၅. အညံ ဇီဝန္တိ ဂဟဏံ ယဒိပိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသွေဝ ပဝတ္တတိ, ရူပေ…ပေ… ဝိညာဏေ ဝါ ပန န ပတိဋ္ဌာတိ. တတော အညံ ကတွာ ဇီဝံ ဂဏှာတီတိ သဿတဒိဋ္ဌိ ဟောတီတိ. ဗြဟ္မာဒိံ ဧကစ္စံ အတ္တာနံ ‘‘ဟောတီ’’တိ နိစ္စတော အညဉ္စ ‘‘န ဟောတီ’’တိ အနိစ္စတော ဂဏှန္တဿ ‘‘ဟောတိ စ န စ ဟောတီ’’တိ ဧကစ္စသဿတဒိဋ္ဌိ. ‘‘ဟောတီ’’တိ စ ပုဋ္ဌေ ‘‘နေဝါ’’တိ, ‘‘န ဟောတီ’’တိ စ ပုဋ္ဌေ ‘‘န’’ဣတိ သဗ္ဗတ္ထ ပဋိက္ခိပန္တဿ အမရာဝိက္ခေပဒိဋ္ဌိ, အမရာ အနုပစ္ဆေဒါ, အမရမစ္ဆသဒိသီ ဝါ ဝိက္ခေပဒိဋ္ဌီတိ အတ္ထော.

1105. “ජීවය ශරීරයෙන් අන්‍යය” යන ගැනීම උපාදානස්කන්ධයන් කෙරෙහිම පැවතියත්, එය රූපයෙහි හෝ වේදනාදී විඤ්ඤාණයන්හි පිහිටා නැත. උපාදානස්කන්ධයන්ගෙන් පරිබාහිරව වෙනම ජීවයක් (ආත්මයක්) ඇතැයි ගැනීම නිසා ශශ්වත දෘෂ්ටිය ඇති වේ. බ්‍රහ්මාදී යම් ආත්මයක් මරණින් පසු පවතින බව නිත්‍ය වශයෙන් ද, තවත් ආත්මයක් මරණින් පසු නොපවතින බව අනිත්‍ය වශයෙන් ද ගන්නා තැනැත්තාට “පවතියි, නොපවතියි” යන ඒකච්චසස්සත දෘෂ්ටිය (අර්ධ ශශ්වත දෘෂ්ටිය) ඇති වේ. “පවතියි ද?” කියා විමසූ විට “එසේ නොවේ” කියා ද, “නොපවතියි ද?” කියා විමසූ විට “නැත” කියා ද සෑම ප්‍රශ්නයකදීම නිශ්චිත පිළිතුරක් නොදී මගහරින්නාට අමරාවික්ඛේප දෘෂ්ටිය ඇති වේ. අමරා යනු නොසිඳුණු හෝ ආඳා වැනි මත්ස්‍යයෙකු හා සමාන වූ, එහා මෙහා ලිස්සා යන දෘෂ්ටිය යන්න අර්ථයයි.

ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ ကာမာသဝေါတိ ဝုတ္တောတိ ကတွာ ဗြဟ္မာနံ ဝိမာနာဒီသု ရာဂဿ ဒိဋ္ဌိရာဂဿ စ ကာမာသဝဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ. ယဒိ ပန လောဘော ကာမာသဝဘဝါသဝဝိနိမုတ္တော အတ္ထိ, သော ယဒါ ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ္တေသု ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဒါ တေန သမ္ပယုတ္တော အဝိဇ္ဇာသဝေါ အာသဝဝိပ္ပယုတ္တောတိ ဒေါမနဿဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသမ္ပယုတ္တဿ ဝိယ တဿပိ အာသဝဝိပ္ပယုတ္တတာ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ ‘‘စတူသု ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ္တေသု လောဘသဟဂတေသု စိတ္တုပ္ပာဒေသု ဥပ္ပန္နော မောဟော သိယာ အာသဝသမ္ပယုတ္တော သိယာ အာသဝဝိပ္ပယုတ္တော’’တိ. ‘‘ကာမာသဝေါ အဋ္ဌသု လောဘသဟဂတေသု စိတ္တုပ္ပာဒေသု ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ, ‘‘ကာမာသဝံ ပဋိစ္စ ဒိဋ္ဌာသဝေါ အဝိဇ္ဇာသဝေါ’’တိ [Pg.171] (ပဋ္ဌာ. ၃.၃.၁) စ ဝစနတော ဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ ကာမာသဝေါ န ဟောတီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. ကိလေသပဋိပါဋိယာပိ အာဟရိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ အာသဝါနံ ဝစနံ ပဟာတဗ္ဗဒဿနတ္ထန္တိ ကတွာ တေ ပဟာနေ အာဟရိယမာနာ ပဟာတဗ္ဗာနမ္ပိ တေသံ ကိလေသာနံ ဥဒ္ဒေသက္ကမေန အာဟရိတုံ ဝဋ္ဋန္တိ ပဇဟနကာနံ မဂ္ဂါနမ္ပီတိ အတ္ထော.

“පංචකාමගුණික රාගය කාමාසවය” යැයි වදාළ බැවින් බ්‍රහ්මයන්ගේ විමානාදියෙහි ඇති රාගයේ සහ දෘෂ්ටිරාගයේ කාමාසව ස්වභාවය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. ඉදින් කාමාසව හා භවාසවයන්ගෙන් වෙන්වූ ලෝභයක් පවතී නම්, එය දෘෂ්ටිගත විප්‍රයුක්ත සිත්හි උපදින විට, ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත අවිජ්ජාසවය “ආසව විප්‍රයුක්ත” යැයි කිව යුතුය. එය දෝමනස්ස, විචිකිච්ඡා හා උද්ධච්ච සහගත සිත්වල ඇති මෝහය ආසව විප්‍රයුක්ත යැයි වදාළාක් මෙනි. “දෘෂ්ටිගත විප්‍රයුක්ත ලෝභ සහගත සිත් සතරෙහි උපදින මෝහය ඇතැම් විට ආසව සම්ප්‍රයුක්ත වන අතර ඇතැම් විට ආසව විප්‍රයුක්ත වේ” යැයි ද, “කාමාසවය ලෝභ සහගත සිත් අටෙහිම උපදී” යැයි ද, “කාමාසවය ප්‍රත්‍ය කරගෙන දිට්ඨාසවය හා අවිජ්ජාසවය උපදී” යැයි ද පට්ඨාන පාලියෙහි වදාළ බැවින්, දෘෂ්ටිය හා එක්වූ රාගය කාමාසවය නොවේ යැයි කිව නොහැකිය. කෙලෙස් අනුපිළිවෙළින් දැක්විය යුතු බැවින්, ආසවයන් වදාළේ ප්‍රහීණය කළ යුතු කෙලෙස් පෙන්වීම පිණිසය. එබැවින් ඒ කෙලෙස් ප්‍රහීණ කිරීමේදී, ප්‍රහීණය කළ යුතු ඒ කෙලෙස් උද්දේශ අනුපිළිවෙළින් දැක්වීමත්, ඒවා ප්‍රහීණය කරන මාර්ගයන් දැක්වීමත් සුදුසු වන්නේය.

၁၁၂၁. ပဌမကမာနဘာဇနီယေတိ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိ မာနဿ နိဒ္ဒေသေ. တတ္ထ ဟိ ‘‘ဧကစ္စော ဇာတိယာ ဝါ ဂေါတ္တေန ဝါ ကောလပုတ္တိယေန ဝါ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယ ဝါ ဓနေန ဝါ အဇ္ဈေနေန ဝါ ကမ္မာယတနေန ဝါ သိပ္ပာယတနေန ဝါ ဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနေန ဝါ သုတေန ဝါ ပဋိဘာနေန ဝါ အညတရညတရေန ဝါ ဝတ္ထုနာ မာနံ ဇပ္ပေတိ, ယော ဧဝရူပေါ မာနော မညနာ…ပေ… ကေတုကမျတာ စိတ္တဿာ’’တိ (ဝိဘ. ၈၆၆) သေယျဿ သဒိသဿ ဟီနဿ စ ပဝတ္တမာနော ပုဂ္ဂလဝိသေသံ အနာမသိတွာ သေယျမာနော ဝိဘတ္တောတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ဧကော မာနော တိဏ္ဏံ ဇနာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ကထိတော’’တိ အာဟ. န ကေဝလဉ္စာယံ ပဌမကမာနဘာဇနီယေ ဧဝ ဧဝံ ကထိတော, ဒုတိယကတတိယကမာနဘာဇနီယေပိ ကထိတော ဧဝါတိ နိဒဿနမတ္ထံ ဧတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ ပုဂ္ဂလေ အနိဿာယ ဝုတ္တာနံ တိဏ္ဏမ္ပိ မာနာနံ ဘာဇနီယံ ‘‘ပဌမကမာနဘာဇနီယေ’’တိ အာဟ. သေယျဿ ‘‘သေယျောဟမသ္မီတိ မာနော’’တိအာဒီနဉှိ ပုဂ္ဂလံ အာမသိတွာ ဝုတ္တာနံ နဝန္နံ မာနာနံ ဘာဇနီယံ ဒုတိယကမာနဘာဇနီယံ ဟောတိ, တဿ မာနရာသိဿ ပုဂ္ဂလံ အနာမသိတွာ ဝုတ္တမာနရာသိတော ဒုတိယတတိယကတ္တာတိ, အထာပိ စ ယထာဝုတ္တေ ဒုတိယကမာနဘာဇနီယေ ‘‘ဧကေကဿ တယော တယော မာနာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ကထိတ’’န္တိ ဣဓ ဝုတ္တာယ အတ္ထဝဏ္ဏနာယ သမာနဒဿနတ္ထံ ‘‘ပဌမကမာနဘာဇနီယေ’’တိ ဝုတ္တံ. သော ဧဝ မာနော ဣဓာဂတောတိ တတ္ထ ကထိတော ဧဝ အတ္ထော ယုဇ္ဇတီတိ အဓိပ္ပာယော. မာနကရဏဝသေနာတိ ‘‘သေယျော’’တိအာဒိကိစ္စကရဏဝသေန. အပရာပရေ ဥပါဒါယာတိ ဣဒံ ပုရိမပုရိမာ မာနာ အပရာပရေ ဥပနိဿယဘာဝေန တေ ဥပ္ပာဒေန္တာ အစ္စုဂ္ဂစ္ဆန္တီတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကေတုကမျတာစိတ္တံ အစ္စုဂ္ဂတဘာဝံ ဂစ္ဆတီတိ ကတွာ စိတ္တေနေဝ ဝိသေသိတံ.

1121. ප්‍රථම මාන භාජනීය විග්‍රහයෙහි ‘මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි’ (සෙය්‍යෝහමස්මි) යන මානය පිළිබඳව විස්තර කර ඇත. එහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ජාතිය නිසා හෝ, ගෝත්‍රය නිසා හෝ, කුලවත් බව නිසා හෝ, රූප සම්පත්තිය නිසා හෝ, ධනය නිසා හෝ, උගත් වේද ශාස්ත්‍රය නිසා හෝ, කෘෂිකර්ම වෙළඳාම් ආදී කර්මාන්ත නිසා හෝ, හස්ති ශිල්ප ආදී ශිල්ප ශාස්ත්‍ර නිසා හෝ, ක්ෂේත්‍ර විද්‍යා ආදී විද්‍යා ස්ථාන නිසා හෝ, අසා දැනගත් දේ නිසා හෝ, වැටහෙන නුවණ (ප්‍රතිභානය) නිසා හෝ, වෙනත් යම් කරුණක් නිසා හෝ මානය ඇති කරගනී. මෙබඳු වූ යම් මානයක්, හැඟීමක්, සිතේ ධජයක් මෙන් ඉහළට එසවීමට ඇති කැමැත්තක් ඇද්ද, එය ශ්‍රේෂ්ඨ, සමාන හෝ හීන පුද්ගලයන් පිළිබඳව විශේෂයෙන් සඳහන් නොකර, ‘මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි’ යන මානය ලෙස මෙහි බෙදා දක්වා ඇත. මෙම අදහස ගෙන ‘එක් මානයක් පුද්ගලයන් තිදෙනෙකුට ඇතිවන බව කියන ලදී’ යනුවෙන් සඳහන් විය. මෙම විග්‍රහය පළමු මාන භාජනීයෙහි පමණක් නොව, දෙවන හා තුන්වන මාන භාජනීයයන්හිද දක්වා ඇති බැවින් මෙය නිදසුනක් ලෙස දත යුතුය. එසේත් නැතහොත්, පුද්ගලයන් ඇසුරු නොකර වදාල මාන තුනේ බෙදීම ‘ප්‍රථම මාන භාජනීය’ ලෙස කියන ලදී. ශ්‍රේෂ්ඨයාට ඇතිවන ‘මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි’ යනාදී වශයෙන් පුද්ගලයන් ඇසුරු කොට වදාල මාන නවයේ බෙදීම දෙවන මාන භාජනීය වේ. එය පුද්ගලයන් ඇසුරු නොකර වදාල මාන රාශියට වඩා දෙවැන්න හෝ තෙවැන්න වන බැවිනි. එසේම දෙවන මාන භාජනීයෙහි ‘එක් එක් පුද්ගලයාට මාන තුන බැගින් ඇතිවේ’ යැයි අට්ඨකථාවෙහි දක්වා ඇති අර්ථ විවරණයට සමාන බව පෙන්වීමට ‘ප්‍රථම මාන භාජනීය’ යැයි පවසන ලදී. එම මානයම මෙහි පැමිණි බැවින් එහි කියන ලද අර්ථයම යෙදීම සුදුසු යන්න අදහසයි. මානය ඇතිවීම යනු ‘මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි’ යනාදී වශයෙන් කටයුතු කිරීමයි. ‘පූර්ව පූර්ව මානයන් ඇසුරු කොට’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කලින් කලින් ඇති වූ මානයන් පසු පසු ඇතිවන මානයන්ට උපනිශ්‍රය වෙමින් ඒවා වඩාත් ඉස්මතු කරවන බවයි. සිතේ ධජයක් මෙන් උසස් වීමට ඇති කැමැත්ත නිසා සිත අතිශයින් උඩඟු බවට පත්වන බැවින් එය සිතෙන්ම විශේෂණය කරන ලදී.

၁၁၂၆. အက္ခမနဘာဝပ္ပကာသနံ ခိယျနံ. မနေန ပိယကရဏန္တိ ဧဝံပကာရံ ပူဇနံ မာနနန္တိ ဝုစ္စတီတိ အတ္ထော. ဣဿာကရဏဝသေနာတိ လာဘာဒိအက္ခမနကိစ္စဝသေန.

1126. නොඉවසන බව ප්‍රකාශ කිරීම ‘ඛිය්‍යන’ (ගරහා කිරීම) නම් වේ. සිතින් ප්‍රිය මනාප ලෙස සැලකීම ‘මානන’ (පිදීම) යැයි කියනු ලැබේ. ‘ඉස්සාකරණ’ (ඊර්ෂ්‍යාව) යනු අනුන්ගේ ලාභාදිය කෙරෙහි නොඉවසන ස්වභාවයයි.

၁၁၂၇. အရိယသာဝကာတိ [Pg.172] ဝစနံ ‘‘အရိယသာဝကာနံယေဝ ပဋိဝေဓော အတ္ထိ, တေ စ တံ န မစ္ဆရာယန္တီ’’တိ ပဋိဝေဓဓမ္မေ မစ္ဆရိယာဘာဝဒဿနတ္ထံ. ဂန္ထောတိ ပါဠိ. ကထာမဂ္ဂေါတိ အဋ္ဌကထာပဗန္ဓော. ဓမ္မန္တရန္တိ ကုသလာဒိဓမ္မံ ဘိန္ဒိတွာ အကုသလာဒိံ အတ္တနော လောလတာယ တထာဂတဘာသိတံ တိတ္ထိယဘာသိတံ ဝါ ကရောန္တော အာလောလေဿတိ. အတ္တာနံ အာဝိကတွာတိ အတ္တာနံ အညထာ သန္တံ အညထာ ပဝေဒယိတွာ. ယော ပနာတိ တိတ္ထိယော ဂဟဋ္ဌော ဝါ အတ္တနော သမယဿ သဒေါသဘာဝံ ဒဋ္ဌုံ အနိစ္ဆန္တော အညာဏေန အဘိနိဝေသေန ဝါ.

1127. ‘ආර්ය ශ්‍රාවකයන්’ යන වචනය යෙදුවේ ආර්ය ශ්‍රාවකයන්ටම මාර්ගඵල අවබෝධය (පටිවේධය) ඇති බවත්, ඔවුන් එම ධර්මය කෙරෙහි මසුරුකම් නොදක්වන බවත් පෙන්වීමටය. ‘ගන්ථ’ යනු පාලි පාඨයයි. ‘කථාමග්ග’ යනු අට්ඨකථා ප්‍රබන්ධයයි. ‘ධම්මන්තර’ යනු කුසල් දහම් බිඳ දමා තමාගේ ලොල් බව නිසා තථාගත දේශනාව තිර්ථක දේශනාවක් බවට පත් කරමින් ධර්මය අවුල් කිරීමයි. ‘තමා හෙළි කිරීම’ (අත්තානං ආවිකත්වා) යනු තමා සතු නොවන ගුණ ඇති ලෙස හෝ එක් ආකාරයකින් පවතින තමා වෙනත් ආකාරයකින් පෙන්වීමයි. ‘යමෙක්’ යනු තිර්ථකයෙකු හෝ ගිහියෙකු හෝ වේවා, තමාගේ දෘෂ්ටියෙහි වරද දැකීමට අකමැතිව නොදැනුවත්කම නිසා හෝ දැඩිව ග්‍රහණය කර ගැනීම නිසා හෝ කටයුතු කිරීමයි.

ဗျာပိတုမနိစ္ဆောတိ ဝိဝိစ္ဆော, တဿ ဘာဝေါ ဝေဝိစ္ဆံ. အနာဒရောတိ မစ္ဆရိယေန ဒါနေ အာဒရရဟိတော. ကဋစ္ဆုနာ ဂါဟော ဘတ္တဿ ကဋစ္ဆုဂ္ဂါဟော, ကဋစ္ဆုဂ္ဂါဟော ဝိယ ကဋစ္ဆုဂ္ဂါဟော. ယထာ ဟိ ကဋစ္ဆုဂ္ဂါဟော ယထာဝုတ္တေ ဘတ္တေ န သံပသာရယတိ, ဧဝံ မစ္ဆရိယမ္ပိ အာဝါသာဒီသူတိ. ဂယှတိ ဧတေနာတိ ဝါ ဂါဟော, ကဋစ္ဆု ဧဝ ဂါဟော ကဋစ္ဆုဂ္ဂါဟော. သော ယထာ သင်္ကုဋိတဂ္ဂေါ န သံပသာရယတိ, ဧဝံ မစ္ဆရိယမ္ပီတိ. အာဝရိတွာ ဂဟိတံ အဂ္ဂဟိတံ, တဿ ဘာဝေါ အဂ္ဂဟိတတ္တံ, မစ္ဆရိယံ. ‘‘အာဝါသာဒိ ပရေဟိ သာဓာရဏမသာဓာရဏံ ဝါ မယှေဝ ဟောတူ’’တိ ပဝတ္တိဝသေန အတ္တသမ္ပတ္တိဂ္ဂဟဏလက္ခဏတာ, ‘‘မာ အညဿာ’’တိ ပဝတ္တိဝသေန အတ္တသမ္ပတ္တိနိဂူဟဏလက္ခဏတာ စ ယောဇေတဗ္ဗာ. ယံ ပန ‘‘ပရသန္တကံ ဂဏှိတုကာမော’’တိ ဝုတ္တံ, တံ မစ္ဆရိယဿ ပရသန္တကလောဘဿ ဥပနိဿယဘာဝံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယဒိ ဟိ တံ မစ္ဆရိယပ္ပဝတ္တိဒဿနံ, ပရသမ္ပတ္တိဂ္ဂဟဏလက္ခဏတာ စ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာတိ.

බෙදා දීමට අකමැති තැනැත්තා ‘විවිච්ඡ’ නම් වේ, ඔහුගේ ස්වභාවය ‘වේවිච්ඡ’ (මසුරුකම) යි. ‘අනාදර’ යනු මසුරුකම නිසා දානයෙහි ගෞරවයක් නැති බවයි. හැන්දෙන් බත් බෙදන විට හැන්දේ බත් රැඳෙන්නා සේ තදින් අල්ලා ගැනීම ‘කටච්ඡුග්ගාහ’ නම් වේ. කටච්ඡුග්ගාහය බතෙහි විසිරී නොයන්නා සේ, මසුරුකමද ආවාස ආදියේදී විසිරී නොයයි (බෙදා නොදෙයි). එසේත් නැතහොත් යමකින් බත් ගනු ලබයිද එය ‘ගාහ’ නම් වේ, හැන්දම ‘ගාහ’ යි. හැන්දේ අග කොටස හැකිළී ඇති බැවින් එය බතෙහි විසිරී නොයන්නා සේ, මසුරුකමද එසේමය. සිත වසාගෙන අල්ලා ගැනීම ‘අග්ගහිත’ නම් වේ, එහි ස්වභාවය ‘අග්ගහිතත්ත’ හෙවත් මසුරුකමයි. ‘ආවාස ආදිය අනුන් හා සාධාරණ වුවත් නැතත් මටම වේවා’ යන පවැත්මෙන් තමාගේ සම්පත්තිය අල්ලා ගැනීමේ ලක්ෂණයද, ‘අනුන්ට නොවේවා’ යන පවැත්මෙන් තමාගේ සම්පත්තිය සැඟවීමේ ලක්ෂණයද මෙහි යෙදිය යුතුය. ‘අනුන් සතු දේ ගැනීමට කැමති වීම’ යැයි යමක් කියන ලද්දේද, එය මසුරුකමට හේතුවන පරසන්තක ලෝභයේ උපනිශ්‍රය බව පෙන්වීමට වදාළ බව දත යුතුය. ඉදින් එය මසුරුකමේ පවැත්ම පෙන්වීමක් නම්, අනුන්ගේ සම්පත්තිය ගැනීමට කැමති වීමේ ලක්ෂණයද පැවසිය යුතුව තිබුණි.

၁၁၄၀. အဘိဇ္ဈာကာမရာဂါနံ ဝိသေသော အာသဝဒွယဧကာသဝဘာဝေါ သိယာ, နအဘိဇ္ဈာယ နောအာသဝဘာဝေါ စာတိ နောအာသဝလောဘဿ သဗ္ဘာဝေါ ဝိစာရေတဗ္ဗော. န ဟိ အတ္ထိ ‘‘အာသဝေါ စ နောအာသဝေါ စ ဓမ္မာ အာသဝဿ ဓမ္မဿ အာသဝဿ စ နောအာသဝဿ စ ဓမ္မဿ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ သတ္တမော စ နဝမော စ ပဉှော. ဂဏနာယ စ ‘‘ဟေတုယာ သတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ, န ‘‘နဝါ’’တိ. ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တေ ပန လောဘေ နောအာသဝေ ဝိဇ္ဇမာနေ သတ္တမနဝမာပိ ပဉှဝိဿဇ္ဇနံ လဘေယျုံ, ဂဏနာ စ ‘‘ဟေတုယာ နဝါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ. ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တေ စ လောဘေ နောအာသဝေ ဝိဇ္ဇမာနေ ပုဗ္ဗေ ဒဿိတော ဒေါသောတိ.

1140. අභිජ්ඣාව හා කාමරාගය අතර වෙනස වන්නේ ආසව දෙකක් හෝ එක් ආසවයක් වීමයි. අභිජ්ඣාව ‘නෝආසව’ (ආසව නොවන) බවක් නැත, එබැවින් ආසව නොවන ලෝභයේ පැවැත්ම විමසිය යුතුය. ‘ආසව වූද ආසව නොවූද ධර්මයෝ ආසව ධර්මයටත් ආසව හා ආසව නොවූ ධර්මයටත් හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’ යන හත්වන හා නවවන ප්‍රශ්න නොමැත. ගණනාවේදීද ‘හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් හතකි’ යැයි වදාලා මිස ‘නවයකි’ යැයි වදාලේ නැත. දෘෂ්ටිගත සම්ප්‍රයුක්ත ලෝභයෙහි ආසව නොවන ලෝභයක් පවතී නම්, හත්වන හා නවවන ප්‍රශ්න වලටද පිළිතුරු ලැබිය යුතුය, ගණනාවද ‘නවයකි’ යැයි කිව යුතුය. දෘෂ්ටි විප්‍රයුක්ත ලෝභයෙහි ආසව නොවන ලෝභයක් පවතින කල්හි කලින් දැක්වූ දොසම පැමිණේ.

၁၁၅၉. ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏနိဒ္ဒေသေ [Pg.173] ကာမေသူတိ တေဘူမကေသု သာသဝေသု သဗ္ဗေသု ဝတ္ထုကာမေသု. သဗ္ဗော ဟိ လောဘော ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ. တေနေဝ တဿ အာရုပ္ပေ ဥပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ‘‘နီဝရဏံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ နီဝရဏော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ န ပုရေဇာတပစ္စယာ. အာရုပ္ပေ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ ပဋိစ္စ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏံ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏံ. အာရုပ္ပေ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ ပဋိစ္စ ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏံ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏံ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏ’’န္တိ (ပဋ္ဌာ. ၃.၈.၁).

1159. කාමච්ඡන්ද නීවරණ විග්‍රහයෙහි ‘කාමයන්හි’ යනු තේභූමක වූ ආසව සහිත වූ සියලු වත්ථු කාමයන්හි යන්නයි. සියලුම ලෝභය කාමච්ඡන්ද නීවරණයයි. එබැවින් එහි උත්පත්තිය අරූප ලෝකයෙහිද සිදුවන බව පට්ඨානයෙහි වදාලා ඇත: ‘නීවරණ ධර්මයක් නිසා නීවරණ ධර්මයක් උපදියි... අරූප ලෝකයෙහි කාමච්ඡන්ද නීවරණය නිසා උද්ධච්ච නීවරණය හා අවිජ්ජා නීවරණය උපදියි... කාමච්ඡන්ද නීවරණය නිසා ථීනමිද්ධ නීවරණය, උද්ධච්ච නීවරණය හා අවිජ්ජා නීවරණය උපදියි’ යනුවෙනි.

၁၁၆၂. ဣရိယာပထိကစိတ္တန္တိ ဣရိယာပထူပတ္ထမ္ဘကံ အဋ္ဌပညာသဝိဓံ စိတ္တံ. တတ္ထ ပန ဗလဝထိနမိဒ္ဓသဟဂတံ စိတ္တံ ‘‘ဣရိယာပထံ သန္ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဩလီယတီတိ ဩလမ္ဗတိ.

1162. ඉරියාපථික සිත යනු සතර ඉරියව්වට උපකාරී වන පනස් අට වැදෑරුම් සිතයි. එහිදී බලවත් ථීනමිද්ධය සහිත සිත ඉරියව් පවත්වා ගැනීමට නොහැකි බව කියන ලදී. ‘ඕලීයති’ යනු එල්ලී වැටෙන ස්වභාවයයි (සිත පසුබසින ස්වභාවයයි).

၁၁၆၃. ဩနယှတီတိ ဆာဒေတိ, အဝတ္ထရတိ ဝါ. နာနာရမ္မဏေသု ပဝတ္တိနိဝါရဏေန, ဝိပ္ဖာရိကတာနိဝါရဏေနေဝ ဝါ အန္တောသမောရောဓော. ဧကစ္စာနန္တိ သိရီသာဒိရုက္ခာနံ. ရူပကာယေနေဝ သိယုံ, တေန သုခပ္ပဋိသံဝေဒနနိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာနံ ရူပတာပတ္တိ သိယာတိ အဓိပ္ပာယော. တသ္မာတိ ‘‘ကာယဿာ’’တိ ဝစနဿ ရူပတ္တာသာဓကတ္တာ. န ဟိ နာမကာယော သုပတီတိ ဣဒံ ထိနမိဒ္ဓသမုဋ္ဌိတရူပေဟိ ရူပကာယဿ ဂရုဘာဝပ္ပတ္တံ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါဒီနံ သံသီဒနံ သောပ္ပန္တိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န ဇာဂရဏစိတ္တရဟိတံ ဘဝင်္ဂသန္တတိန္တိ. တဿ ဖလတ္တာတိ ဖလူပစာရေန ဣန္ဒြိယံ ဝိယ မိဒ္ဓံ ဒဿေတုံ မိဒ္ဓဿ ဖလတ္တာ ဣန္ဒြိယနိဒ္ဒေသေ ဝိယ လိင်္ဂါဒီနိ မိဒ္ဓနိဒ္ဒေသေပိ သောပ္ပာဒီနိ ဝုတ္တာနီတိ အတ္ထော.

1163. ‘ඕනය්හති’ යනු වසාලයි, නැතහොත් යටපත් කරයි යන්නයි. විවිධ අරමුණු කෙරෙහි පැවැත්ම වැළැක්වීමෙන් හෝ ව්‍යාප්ත වීමේ ස්වභාවය වැළැක්වීමෙන් ම ඇතුළත හිරවීම (අන්තෝසමෝරෝධෝ) සිදු වේ. ‘එකච්චානං’ යනු සිරීස ආදී වෘක්ෂයන්ගේ ය. රූප කායයෙන් ම (සැප විඳීම ආදිය) වන්නේ නම්, එවිට සැප විඳීම සහ නිර්වාණය සාක්ෂාත් කිරීම ද රූපී ස්වභාවයට පත් වන්නේ යැයි යනු අදහසයි. එබැවින් ‘කායස්සා’ යන වචනය රූපී බව සාධනය කරන්නක් නොවන බැවින්, ‘නාම කාය නිදා ගනියි’ යන්න සත්‍ය නොවේ. මෙහිදී ථීනමිද්ධයෙන් හටගත් රූපයන් නිසා රූප කාය බර බවට පත්වීමෙන් අංගපච්චංගයන්ගේ හැකිළීම නින්ද (සොප්පං) ලෙස අදහස් කරන ලදී. එය පිබිදුණු සිතින් තොර වූ භවාංග සන්තතිය ගැන නොවේ යැයි දත යුතුය. එහි ඵලයක් වන බැවින්, ඵලෝපචාරයෙන් ඉන්ද්‍රියයන් මෙන් මිද්ධය දැක්වීම පිණිස, මිද්ධයේ ඵලයක් ලෙස ඉන්ද්‍රිය නිර්දේශයේදී ලිංග ආදිය පැවසූවාක් මෙන් මිද්ධ නිර්දේශයේදී ද සොප්ප (නිදිබර ගතිය) ආදිය පවසන ලද බව අර්ථයයි.

ရူပကာယဿ အန္တောသမောရောဓော နတ္ထီတိ သော နာမကာယေ ဝုတ္တောတိ ဝိညာယတိ. တေန သဟ ဝုတ္တာ ဩနာဟပရိယောနာဟာ စ. ရူပကာယဿ ဝါ ဝိပ္ဖာရိကာဝိပ္ဖာရိကဘာဝေါ နာမ အတ္တနော သဘာဝေန နတ္ထိ, နာမကာယဿ နာမကာယေ ဝိပ္ဖာရိကေ လဟုကော, အဝိပ္ဖာရိကေ ဂရုကောတိ အဝိပ္ဖာရိကဘာဝေန ဩနာဟနာဒိ နာမကာယဿေဝ ဟောတီတိ ဩနာဟနာဒယောပိ နာမကာယေ ဝိညာယန္တိ. တေနာဟ ‘‘န ဟိ ရူပံ နာမကာယဿ ဩနာဟော…ပေ… ဟောတီ’’တိ. အာဝရဏဘာဝေါ ဝိယ ဟိ ဩနာဟနာဒိဘာဝေါပိ နာမကာယဿေဝ ဟောတီတိ. ဣတရော အဓိပ္ပာယံ အဇာနန္တော မေဃာဒီဟိ ရူပေဟိ ရူပါနံ ဩနာဟနာဒိံ ပဿန္တော ‘‘နနု စာ’’တိအာဒိမာဟ. ယဒိ ဧဝန္တိ ယဒိ ရူပဿ ဩနာဟနာဒိတာ သိဒ္ဓါ, အရူပဿ န သိယာ[Pg.174], သေတုဗန္ဓာဒီသု ရူပဿ အာဝရဏံ ဒိဋ္ဌန္တိ အာဝရဏမ္ပိ အရူပဿ န ဘဝေယျာတိ အတ္ထော.

රූප කායයෙහි ඇතුළත හිරවීමක් (අන්තෝසමෝරෝධෝ) නොමැති බැවින් එය නාම කායයෙහි පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. ඒ සමඟ ම පවසන ලද ඕනාහ හා පරියෝනාහ ද (නාම කායෙහි ම වේ). නැතහොත් රූප කායයේ පැතිරෙන හෝ නොපැතිරෙන ස්වභාවය නමින් ස්වභාවයක් තමා තුළ ම නැත. නාම කාය පැතිරෙන කල්හි රූප කාය සැහැල්ලු වේ, නාම කාය නොපැතිරෙන කල්හි රූප කාය බර වේ. එබැවින් නොපැතිරෙන ස්වභාවයෙන් යුත් ඕනාහන ආදිය නාම කායට ම අයත් වේ. එබැවින් “රූපය නාම කායට ඕනාහයක් (වැස්මක්) නොවේ...” යනාදී වශයෙන් පවසන ලදී. ආවරණ ස්වභාවය මෙන් ඕනාහන ආදී ස්වභාවය ද නාම කායට ම සිදු වන බව දත යුතුය. අටුවාචාරීන් වහන්සේගේ අදහස නොදන්නා වූ අනෙක් තැනැත්තා (චෝදකයා), මේඝ ආදී රූපයන්ගෙන් රූපයන් වැසීයාම (ඕනාහන) දැක “නනු ච” යනාදිය පැවසීය. ඉදින් රූපයාගේ ඕනාහන ස්වභාවය සිද්ධ වේ නම්, අරූපයට (නාමයට) එය සිදු නොවිය යුතුය. සේතුබන්ධ ආදියේදී රූපයාගේ ආවරණය පෙනෙන බැවින්, ආවරණය ද අරූපයට සිදු නොවිය යුතුය යන්න අර්ථයයි.

သုရာမေရယပါနံ အကုသလန္တိ ကတွာ ယုတ္တော တဿ ဥပက္ကိလေသဘာဝေါ, သုရာ…ပေ… ပမာဒဋ္ဌာနာနုယောဂဿ စ အကုသလတ္တာ ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏဘာဝေါ ယုတ္တော, တထာပိ ပရဿ အဓိပ္ပာယံ အနုဇာနိတွာ သုရာမေရယဿ ဥပက္ကိလေသတာ ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏတာ စ ဥပက္ကိလေသာနံ ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာနဉ္စ ပစ္စယတ္တာ ဖလဝေါဟာရေန ဝုတ္တာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘န, ပစ္စယနိဒ္ဒေသတော’’တိ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ယထာ ဇာတရူပဿ အယော လောဟံ တိပု သီသံ သဇ္ဇန္တိ ပဉ္စုပက္ကိလေသေဟိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌံ ဇာတရူပံ န စေဝ မုဒု ဟောတိ, န စ ကမ္မနိယံ, န စ ပဘဿရံ ပဘင်္ဂု စ, န စ သမ္မာ ဥပေတိ ကမ္မာယ, ဧဝမေဝ. ပစ္စယနိဒ္ဒေသတောတိ ဥပက္ကိလေသပညာဒုဗ္ဗလီကရဏာနံ ပစ္စယဘာဝနိဒ္ဒေသတော, ပစ္စယေ ဖလနိဒ္ဒေသတောတိ အတ္ထော. သယမေဝ ကိလေသော ဥပက္ကိလေသနိဒ္ဒေသေသု နိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ အဓိပ္ပာယော.

සුරාමේරය පානය අකුසලයක් බැවින් එය උපක්කිලේශයක් වීම යෝග්‍ය වේ. සුරාමේරය මජ්ජපමාදට්ඨානයෙහි නිරත වීම අකුසලයක් බැවින් ප්‍රඥාව දුබල කරන සුලු බව ද යෝග්‍ය වේ. එසේ වුවද පරවාදියාගේ අදහස පිළිගෙන, සුරාමේරයෙහි උපක්කිලේශ බව සහ ප්‍රඥාව දුබල කරන බව උපක්කිලේශයන්ගේ හා ප්‍රඥාව දුබල කරන්නන්ගේ ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින්, ඵලවෝහාරයෙන් (ඵලෝපචාරයෙන්) පවසන ලදැයි දක්වමින් “න, පච්චයනිද්දේසතෝ” යනාදිය පැවසීය. රත්තරන් වල යකඩ, ලෝහ, බෙලෙක්, ඊයම්, රිදී යන පස් වැදෑරුම් උපක්කිලේශයන්ගෙන් කිලිටි වූ රත්තරන් මෘදු නොවනවා සේ ම, කර්මාන්තයට සුදුසු නොවනවා සේ ම, ප්‍රභාස්වර නොවනවා සේ ම, බිඳෙන සුලු වනවා සේ ම, කර්මාන්තය පිණිස මැනවින් නොපැමිණෙන්නා සේ ම; එලෙස ම ප්‍රත්‍ය නිර්දේශයෙන් උපක්කිලේශයන්ගේ හා ප්‍රඥාව දුබල කිරීමේ ප්‍රත්‍ය ස්වභාවය නිර්දේශ කිරීමෙන්, ප්‍රත්‍යය වූ සුරාවෙහි ඵල නිර්දේශයක් කරන ලද බව අර්ථයයි. මිද්ධය නම් වූ තමා ම කෙලෙසක් වී උපක්කිලේශ නිර්දේශයන්හි දක්වන ලද්දේ යැයි යනු අදහසයි.

နီဝရဏံ ဟုတွာဝ နီဝရဏသမ္ပယုတ္တေ ဒဿိယမာနေ န နီဝရဏတာဒဿနတ္ထော အာရမ္ဘော, အထ ခေါ သိဒ္ဓနီဝရဏဘာဝဿ နီဝရဏသမ္ပယုတ္တတာဒဿနတ္ထောတိ ယထာလာဘဝသေန စ အသမ္ပယုတ္တဿ ဝစနံ န ယုဇ္ဇတိ. ယထာ ဟိ တိဋ္ဌန္တမ္ပိ စရန္တမ္ပီတိ သိပ္ပိသမ္ဗုကာဒီသု ယထာလာဘသမ္ဘဝံ တံ ဒွယံ ဝုတ္တံ, န ဧဝံ ‘‘ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏံ သမ္ပယုတ္တမ္ပိ အသမ္ပယုတ္တမ္ပီ’’တိ ဝစနံ အတ္ထိ, ယံ ယထာလာဘံ သမ္ဘဝေယျာတိ. စိတ္တဇဿာသမ္ဘဝဝစနတောတိ ‘‘စတ္တတ္တာ’’တိအာဒိဝစနဿ ဈာနက္ခဏေ စိတ္တဇဿ ထိနမိဒ္ဓဿ အသမ္ဘဝဝစနဘာဝတောတိ အတ္ထော, ‘‘စတ္တတ္တာ’’တိအာဒိဝစနေန ဝါ အသမ္ဘဝဿ ဝစနတော ပကာသနတောတိ အတ္ထော.

නීවරණයක් වී නීවරණ සම්ප්‍රයුක්ත බව දක්වන කල්හි, එම ආරම්භය නීවරණ බව දැක්වීම පිණිස ම නොවේ. එසේ වුවත් නීවරණ බවට පත් වූ ථීනමිද්ධයාගේ නීවරණ සම්ප්‍රයුක්ත බව දැක්වීම පිණිස ය. එබැවින් යථාලාභ වශයෙන් අසම්ප්‍රයුක්ත බව පැවසීම නොගැලපේ. යම් සේ බෙල්ලන්, හක් බෙල්ලන් ආදියේ යථාලාභීව සිදු වන සිටීම හා හැසිරීම යන දෙක පවසන ලද්දේ ද, එලෙස “ථීනමිද්ධ නීවරණය සම්ප්‍රයුක්ත ද වේ අසම්ප්‍රයුක්ත ද වේ” යන වචනයක් යථාලාභීව පැවතිය හැක්කක් ලෙස නැත. “චත්තත්තා” යනාදී වචනයෙන් ධ්‍යාන ක්ෂණයේදී සිතින් උපදනා ථීනමිද්ධයාගේ නොහටගැනීම පැවසූ බැවින් මිද්ධය අරූපයක් නොවේ යන්න අර්ථයයි. නැතහොත් “චත්තත්තා” යනාදී වචනයෙන් (ධ්‍යාන ක්ෂණයේදී) නොපැවතීම ප්‍රකාශ කළ බැවින් මිද්ධය අරූපයක් නොවේ යනු අර්ථයයි.

ကာမေသု ခေါ ပန…ပေ… သုဒိဋ္ဌောတိ ဣမိနာ ကာမာဒီနဝေ အညာဏဿ ပဟာနမာဟ. တံ တတ္ထ ပဟာနန္တိ တံ တတ္ထ ရူပေ ပဟာနန္တိ ပဟာနံ အပေက္ခိတွာ ‘‘တ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ ဝိနယနန္တိ ဝါ အတ္ထော. တေန ရူပဿ အပ္ပဟာတဗ္ဗတ္တမေဝ ဒဿေတိ, န ပန ‘‘ဆ ဓမ္မေ ပဟာယာ’’တိအာဒီသု မိဒ္ဓဿ အပ္ပဟာတဗ္ဗတာဒဿနတော အညော ပကာရော ဝုတ္တော. န ယထာ…ပေ… ဝုတ္တန္တိ ဆ ဓမ္မာ ပဉ္စ နီဝရဏာနိ စ ယထာ ပဟာတဗ္ဗာနေဝ ဟောန္တာနိ [Pg.175] ‘‘ပဟာတဗ္ဗာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ, န ဧဝံ ရူပံ ပဟာတဗ္ဗမေဝ ဟောန္တံ ‘‘ပဟာတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော.

“කාමේසු ඛෝ පන... සුදිට්ඨෝ” යන මෙයින් කාමයන්ගේ ආදීනවයන්හි නොදැනීම නම් වූ මෝහය ප්‍රහාණය කිරීම පැවසීය. “තං තත්ථ පහානං” යනු එම රූපයෙහි (ඡන්දරාගය) ප්‍රහාණය කිරීමයි. ‘පහාන’ පදය අපේක්ෂා කොට “තං” (එය) යයි පවසන ලදී. නැතහොත් එය විනයනය (දුරු කිරීම) කිරීම අර්ථයයි. එයින් රූපය ප්‍රහාණය නොකළ යුත්තක් බව ම දක්වයි. “ඡ ධම්මේ පහාය” යනාදී තැන්වල මිද්ධය ප්‍රහාණය නොකළ යුතු බව දැක්වෙන වෙනත් ක්‍රමයක් පවසා නැත. “න යථා... වුත්තං” යනු ධර්මයන් හයක් සහ නීවරණ පහක් ප්‍රහාණය කළ යුතු ම වන බැවින් “පහාතබ්බානි” යයි කියන ලද්දාක් මෙන්, රූපය ප්‍රහාණය කළ යුත්තක් ම වෙමින් “පහාතබ්බං” යයි පවසන ලද්දක් නොවේ යනු අර්ථයයි.

အညေဟိ စ သုတ္တေဟီတိ ဝုတ္တသုတ္တာနံ ဒဿနတ္ထံ ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ကုသလပ္ပဝတ္တိံ အာဝရန္တီတိ အာဝရဏာ. နီဝါရေန္တီတိ နီဝရဏာ. စိတ္တံ အဘိဘဝန္တာ အာရောဟန္တီတိ စေတသော အဇ္ဈာရုဟာ. အာဝရဏာဒိကိစ္စဉ္စ အရူပဿေဝ ယုဇ္ဇတိ, တထာ အန္ဓကရဏာဒိကိစ္စံ. တတ္ထ စတူသု ပဒေသု ပုရိမပုရိမဿ ပစ္ဆိမပစ္ဆိမော အတ္ထော. သံသာရဒုက္ခံ ဝိဃာတော, တံဇနကတာယ ဝိဃာတပက္ခိကံ. စေတသော ပရိယုဋ္ဌာနံ အယောနိသောမနသိကာရတော ဥပ္ပတ္တိ အကုသလရာသိဘာဝေါ စ အရူပဿေဝ ဟောတီတိ အရူပမေဝ မိဒ္ဓံ.

“අඤ්ඤේහි ච සුත්තේහි” යනු පවසන ලද සූත්‍රයන් දැක්වීම පිණිස “තථා හි” යනාදිය පැවසීය. කුසලයන්ගේ පැවැත්ම වළක්වන බැවින් “ආවරණ” නම් වේ. වළක්වන බැවින් “නීවරණ” නම් වේ. සිත මැඩපවත්වා සිතට නගින බැවින් “චේතසෝ අජ්ඣාරුහා” නම් වේ. ආවරණය කිරීම් ආදී කෘත්‍යයෝ අරූපයට ම (නාමයට ම) ගැලපේ. එලෙස ම අන්ධකාර කිරීම් ආදී කෘත්‍යයෝ ද ගැලපේ. එහි පද සතරක් අතරින් පෙර පෙර පදයට පසු පසු පදය අර්ථය වේ. සංසාර දුක ‘විඝාත’ නම් වේ. එය උපදවන බැවින් ‘විඝාතපක්ඛික’ නම් වේ. සිතේ පරියුට්ඨානය (කැළඹීම), අයෝනිසෝ මනසිකාරය නිසා හටගැනීම සහ අකුසල රාශියක් වීම යන මේවා අරූපයට ම සිදු වන බැවින් මිද්ධය අරූපයක් ම වේ.

၁၁၆၆. ဂဏဘောဇနာဒိအကပ္ပိယဘောဇနံ ကပ္ပိယသညီ ဘုဉ္ဇိတွာ ပုန ဇာနိတွာ ကောစိ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတိ, အနဝဇ္ဇဉ္စ ဘိက္ခုဒဿနစေတိယဝန္ဒနာဒိံ ဝဇ္ဇသညီ အကတွာ ကတွာ စ ကောစိ အဿဒ္ဓေါ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတိ. ဝတ္ထုန္တိ မူလံ. ဧဝရူပန္တိ မူလဝသေန ဧဝံပကာရန္တိ အတ္ထော. ကုက္ကုစ္စပဒံ ယေဝါပနကေသု ‘‘ကုစ္ဆိတံ ကတံ ကုကတံ, တဿ ဘာဝေါ’’တိ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. ကုက္ကုစ္စာယနာကာရောတိ ကုက္ကုစ္စဘာဝနာကာရော ကုက္ကုစ္စကရဏာကာရော ကုက္ကုစ္စဂမနာကာရော ဝါ. ဧတေန ကုက္ကုစ္စံ ကိရိယဘာဝေန ဒဿေတိ. ‘‘ကပ္ပတိ န ကပ္ပတီ’’တိ ပဝတ္တစိတ္တုပ္ပာဒေါဝ ဝိနယကုက္ကုစ္စံ.

1166. ගණභෝජන ආදී අකැප භෝජනයක් කැප ය යන සංඥාවෙන් යුතුව අනුභව කොට පසුව එය දැන යමෙක් පසුතැවිලි (විප්පටිසාරී) වෙයි. පින්වත් මහණුන් දැකීම, චෛත්‍ය වැඳීම ආදී නිවැරදි දෙයක් වරදක් යන සංඥාවෙන් යුතුව නොකර සිටීමෙන් හෝ කර පසුව ශ්‍රද්ධාව නැති තැනැත්තෙකු පසුතැවිලි වෙයි. ‘වත්ථුං’ යනු කුක්කුච්චයේ මූලයයි. ‘ඒවරූපං’ යනු මූල වශයෙන් මෙබඳු ආකාර වූ යනු අර්ථයයි. කුක්කුච්ච පදය යේවාපනක ධර්මයන්හි “නින්දිත ලෙස කරන ලද දෙය (කුකත), එහි ස්වභාවය” යනුවෙන් පවසන ලද අර්ථය ම ඇත්තේ ය. ‘කුක්කුච්චායනාකාරෝ’ යනු කුක්කුච්චය ඇතිවීමේ ස්වභාවය හෝ කුක්කුච්චය කිරීමේ ආකාරය හෝ කුක්කුච්චයේ පැවැත්මේ ආකාරයයි. මෙයින් කුක්කුච්චය ක්‍රියාවක ස්වභාවයෙන් දක්වයි. “කැප ද? නොකැප ද?” යනුවෙන් පවතින චිත්තෝත්පාදය ම විනයෙහි එන කුක්කුච්චයයි.

၁၁၇၆. စိတ္တဝိက္ခိပနကိစ္စသာမညေန ဥဒ္ဓစ္စံ ကုက္ကုစ္စဉ္စ သဟ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကာမစ္ဆန္ဒဿ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဟာနံ ဥက္ကဋ္ဌနီဝရဏဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယဒိ ဟိ လောဘော နောနီဝရဏော သိယာ, ‘‘နောနီဝရဏော ဓမ္မော နီဝရဏဿ ဓမ္မဿ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န စေတံ ဝုတ္တံ. ဂဏနာယ စ ‘‘ဟေတုယာ စတ္တာရီ’’တိ ဝုတ္တံ, န ‘‘နဝါ’’တိ. တသ္မာ သဗ္ဗော လောဘော ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏန္တိ အရဟတ္တမဂ္ဂေနဿ ပဟာနဝစနံ ယုတ္တံ.

1176. සිත විසිරී යාමේ කෘත්‍යයෙහි සමානත්වය නිසා උද්ධච්චය සහ කුක්කුච්චය එක්ව වදාරන ලද බව දත යුතුය. කාමච්ඡන්දය අනාගාමි මාර්ගයෙන් ප්‍රහාණය කිරීම උත්කෘෂ්ට නීවරණ වශයෙන් වදාරන ලද බව දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, ඉදින් නීවරණ නොවන ලෝභයක් තිබේ නම්, "නීවරණ නොවන ධර්මය නීවරණ ධර්මයට හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ" යනාදිය කිව යුතුව තිබුණි, නමුත් එසේ වදාරා නැත. ගණනාවාරයෙහි ද "හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් සතරකි"යි වදාරන ලදී, "නවයකි"යි වදාරා නැත. එබැවින් සියලු ලෝභයම කාමච්ඡන්ද නීවරණය වන බැවින්, රහත් මාර්ගයෙන් එහි ප්‍රහාණය පැවසීම යුක්ති සහගතය.

၁၂၁၉. ကာမော စာတိ ကိလေသကာမော စ. ပုရိမဒိဋ္ဌိံ ဥတ္တရဒိဋ္ဌိ ဥပါဒိယတီတိ ပုရိမဒိဋ္ဌိံ ‘‘သဿတော’’တိ ဂဏှန္တီ ဥပါဒိယတိ, ပုရိမဒိဋ္ဌိအာကာရေနေဝ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဥတ္တရဒိဋ္ဌိ တေနေဝ ပုရိမဒိဋ္ဌိံ ဒဠှံ ကရောန္တီ တံ ဥပါဒိယတီတိ ဝုတ္တံ. ဂေါသီလဂေါဝတာဒီနီတိ တထာဘူတံ ဒိဋ္ဌိမာဟ. အဘိနိဝေသတောတိ [Pg.176] အဘိနိဝေသဘာဝတော, အဘိနိဝိသနတော ဝါ. အတ္တဝါဒမတ္တမေဝါတိ အတ္တဿ အဘာဝါ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဣဒံ ဝစနမတ္တမေဝ. ဥပါဒိယန္တိ ဒဠှံ ဂဏှန္တိ. ကထံ? အတ္တာတိ. အတ္တာတိ ဟိ အဘိနိဝိသန္တာ ဝစနမေဝ ဒဠှံ ကတွာ ဂဏှန္တီတိ အတ္ထော. ဧဝံ အတ္တဝါဒမတ္တမေဝ ဥပါဒိယန္တီတိ ဝုတ္တံ. ‘‘အတ္တဝါဒမတ္တ’’န္တိ ဝါ ဝါစာဝတ္ထုမတ္တမာဟ. ဝါစာဝတ္ထုမတ္တမေဝ ဟိ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဥပါဒိယန္တိ အတ္ထဿ အဘာဝါတိ.

1219. ‘කාම’ යනු ක්ලේශ කාමයයි. ‘පූර්ව දිට්ඨිය අපර දිට්ඨිය විසින් උපාදානය කරනු ලැබේ’ යනු, පෙර පැවති මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ‘ශාස්වත’ යයි ගනිමින් උපාදානය කිරීමයි. නැතහොත් පෙර පැවති මිථ්‍යා දෘෂ්ටියේ ආකාරයෙන්ම උපදින පසු දෘෂ්ටිය, එම ආකාරයෙන්ම පෙර දෘෂ්ටිය දැඩි කරමින් එය උපාදානය කරන බව වදාරන ලදී. ‘ගෝසීල ගෝවත’ යනාදියෙන් එවැනි වූ දෘෂ්ටිය කියන ලදී. ‘අභිනිවේසතෝ’ යනු අභිනිවේස ස්වභාවයෙන් හෝ අභිනිවේසය නිසාය. ‘අත්තවාදමත්තමේව’ යනු ආත්මයක් නොමැති බැවින් ‘ආත්මය’ යන වචන මාත්‍රයම පමණි. ‘උපාදානය කරති’ යනු තදින් ගනිති. කෙසේද? ‘ආත්මය’ යනුවෙනි. ‘ආත්මය’ යයි අභිනිවේස කරන්නෝ වචනයම දැඩි කොට ගනිති යන අර්ථයයි. මෙසේ ‘ආත්මවාද මාත්‍රයම උපාදානය කරති’යි වදාරන ලදී. ‘අත්තවාදමත්ත’ යන්නෙන් වචනයට වස්තු වූ මාත්‍රය (ආත්මය) පැවසූහ. ආත්මයක් නොමැති බැවින් වචනයට වස්තු වූ මාත්‍රයම ‘ආත්මය’ යයි උපාදානය කරති.

၁၂၂၁. ဒိန္နန္တိ ဒါနမာဟ, တံ အဖလတ္တာ ရူပံ ဝိယ ဒါနံ နာမ န ဟောတီတိ ပဋိက္ခိပတိ. မဟာဝိဇိတယညသဒိသော ယညော မဟာယာဂေါ. အာမန္တေတွာ ဟဝနံ ဒါနံ အာဟုနံ, ပါဟုနာနံ အတိထီနံ အတိထိကိရိယာ ပါဟုနံ, အာဝါဟာဒီသု မင်္ဂလတ္ထံ ဒါနံ မင်္ဂလကိရိယာ. ပရလောကေ ဌိတော ဣမံ လောကံ ‘‘နတ္ထီ’’တိ ဂဏှာတီတိ ဣမံ လောကံ အဝေက္ခိတွာ ပရလောကော, ပရဉ္စ အဝေက္ခိတွာ အယံ လောကော ဟောတိ ဂန္တဗ္ဗတော အာဂန္တဗ္ဗတော စာတိ ပရလောကတော ဣဓာဂမနဿ အဘာဝါ တတ္ထေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇနတော စိတ္တေန ပရလောကေ ဌိတော ဣမံ လောကံ ‘‘နတ္ထီ’’တိ ဂဏှာတီတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. န ဟိ အယံ ဒိဋ္ဌိ ပရလောကေ နိဗ္ဗတ္တဿေဝ ဟောတီတိ. ဣဓလောကေ ဌိတောတိ ဧတ္ထာပိ အယမေဝ နယော. အယံ ဝါ ဧတ္ထ အတ္ထော ‘‘သံသရဏပ္ပဒေသော ဣဓလောကော စ ပရလောကော စ နာမ ကောစိ နတ္ထိ သံသရဏဿ အဘာဝါ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇနတော’’တိ. ပုရိမဘဝတော ပစ္ဆိမဘဝေ ဥပပတနံ ဥပပါတော, သော ယေသံ သီလံ, တေ ဩပပါတိကာ. တေ ပန စဝနကာ ဥပပဇ္ဇနကာ ဟောန္တီတိ ကတွာ အာဟ ‘‘စဝနကဥပပဇ္ဇနကသတ္တာ နတ္ထီတိ ဂဏှာတီ’’တိ. အနုလောမပ္ပဋိပဒန္တိ နိဗ္ဗာနာနုကူလံ သီလာဒိပ္ပဋိပဒံ.

1221. ‘දින්න’ යන්නෙන් දාන චේතනාව කියන ලදී. එය අඵල බැවින් රූපය මෙන් දානයක් නොවේ යයි ප්‍රතික්ෂේප කරයි. මහා විජිත රජුගේ යාගය වැනි යාගය ‘මහා යාග’ නමි. ආරාධනා කොට පූජා කිරීම වන දානය ‘ආහුන’ නමි. පැමිණි අමුත්තන් උදෙසා කෙරෙන අමුත්තන් පිළිගැනීමේ කටයුත්ත ‘පාහුන’ නමි. ආවාහ විවාහාදියෙහි මංගල්‍යය පිණිස දෙන දානය ‘මංගල කිරිය’ නමි. පරලොව සිටිමින් මෙම ලෝකය ‘නැත’ යයි ගනී යනු, මෙම ලෝකය අපේක්ෂා කොට පරලොව ද, පරලොව අපේක්ෂා කොට මෙම ලෝකය ද පවතී. යා යුතු බැවින් සහ ආ යුතු බැවින් පරලොව සිට මෙහි පැමිණීමක් නොමැති බැවින් ද, එහිම සිඳී යන බැවින් ද, සිතින් පරලොවෙහි සිටින පුද්ගලයා මෙම ලෝකය ‘නැත’ යයි ගනී යන අර්ථය දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, මෙම දෘෂ්ටිය පරලොව උපන් අයටම පමණක් ඇති වන්නක් නොවන බැවිනි. ‘මෙම ලෝකයෙහි සිටියේ’ යන්නෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. නැතහොත් මෙහි අර්ථය නම්, "සංසරණය වන ප්‍රදේශයක් වූ මෙලොව හෝ පරලොව යනුවෙන් කිසිවක් නැත, මක්නිසාද යත් සංසරණයක් නොමැති බැවින් සහ ඒ ඒ භවයෙහිම සිඳී යන බැවිනි" යන්නයි. පෙර භවයෙන් පසු භවයට පතිත වීම ‘උපපාත’ නමි, එය යමෙකුගේ ස්වභාවය ද ඔවුහු ‘ඕපපාතික’ නමි. ඔවුන් චුත වන්නෝ සහ උපදින්නෝ ද වෙති යයි සලකා "චුත වන උපදින සත්වයෝ නැතැයි ගනී" යයි වදාරන ලදී. ‘අනුලෝම ප්‍රතිපදාව’ යනු නිවනට අනුකූල වූ සීලාදී ප්‍රතිපදාවයි.

၁၂၃၆. နိပ္ပဒေသတောဝ ဂဟိတောတိ ဣမိနာ ယံ အာသဝဂေါစ္ဆကေ ဗြဟ္မာနံ ကပ္ပရုက္ခာဒီသု ရာဂဿ စ ဒိဋ္ဌိရာဂဿ စ အသင်္ဂဟဏေန နီဝရဏဂေါစ္ဆကေ စ ကာမစ္ဆန္ဒဿ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဟာတဗ္ဗတာဒဿနေန သပ္ပဒေသတ္တံ ဝုတ္တံ, တံ နိဝါရိတံ ဟောတိ. အရဟတ္တမဂ္ဂေနာတိ ဝစနေန စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ ပဟာတဗ္ဗတာ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ ပုရိမေဟိ အတနုကတာ မောဟာဒယော အရဟတ္တမဂ္ဂေန ပဟီယန္တီတိ.

1236. ‘නිප්පදේසතෝ’ (සර්ව සම්පූර්ණ වශයෙන්) ගත් බැවින්, ආසව ගෝච්ඡකයෙහි බ්‍රහ්මයන්ගේ කප්පරුක්ඛාදියෙහි රාගය සහ දෘෂ්ටි රාගය ඇතුළත් නොකිරීමෙන් ද, නීවරණ ගෝච්ඡකයෙහි කාමච්ඡන්දය අනාගාමි මාර්ගයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු බව දැක්වීමෙන් ද යම් ‘සප්පදේස’ භාවයක් (අසම්පූර්ණ බවක්) වදාරන ලද්දේ ද, එය වළක්වන ලදී. ‘අරහත්ත මග්ගේන’ යන වචනයෙන් මාර්ග සතරින්ම ප්‍රහාණය කළ යුතු බව වදාරන ලදැයි දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, පූර්ව මාර්ගයන්ගෙන් තුනී නොකරන ලද මෝහ ආදිය රහත් මාර්ගයෙන් ප්‍රහාණය නොවන බැවිනි.

၁၂၈၇. နိရတိအတ္ထေနာတိ ပီတိဝိရဟေန, ဗလဝနိကန္တိဝိရဟေန ဝါ. န ဟိ ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ ရဇ္ဇန္တီတိ. အဝ-သဒ္ဒေန အဝဂါဟတ္ထော အဓောအတ္ထော စာတိ ဒွိဓာ အဝ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝုတ္တော.

1287. ‘නිරති’ යන අර්ථයෙන් යනු ප්‍රීතියෙන් තොර වීමෙන් හෝ බලවත් නිකන්තියෙන් තොර වීමෙනි. මක්නිසාද යත්, දුක්ඛ වේදනාවෙහි නොඇලෙන බැවිනි. ‘අව’ ශබ්දයෙන් අවගාහ අර්ථය සහ ‘අධෝ’ අර්ථය යන දෙයාකාරයකින් ‘අව’ ශබ්දයේ අර්ථය වදාරන ලදී.

၁၃၀၁. ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတော [Pg.177] မောဟရဏော ပဟာနေကဋ္ဌေန ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တေန ရာဂရဏေန သရဏော, ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတော ရူပရာဂအရူပရာဂသင်္ခါတေန. အရဏဝိဘင်္ဂသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၃၃၃) ပန ‘‘ယော ကာမပဋိသန္ဓိသုခိနော သောမနဿာနုယောဂေါ ဟီနော ဂမ္မော ပေါထုဇ္ဇနိကော အနရိယော အနတ္ထသံဟိတော, သဒုက္ခော ဧသော ဓမ္မော သဥပဃာတော သဥပါယာသော သပရိဠာဟော မိစ္ဆာပဋိပဒါ. တသ္မာ ဧသော ဓမ္မော သရဏော’’တိအာဒိဝစနတော ဖလဘူတဒုက္ခဥပဃာတဥပါယာသပရိဠာဟသဘာဝဘူတော မိစ္ဆာပဋိပဒါဘာဝေါဝ ‘‘သရဏော’’တိ ဝိညာယတီတိ တေဟိ သဗ္ဗာကုသလာနံ သရဏတာ သိဒ္ဓါ ဟောတီတိ.

1301. විචිකිච්ඡා සහගත මෝහ රජස, ප්‍රහාණය කළ යුතු බව යන එකම අර්ථයෙන් දිට්ඨි සම්ප්‍රයුක්ත රාග රජස සමඟ පවතී. උද්ධච්ච සහගත මෝහ රජස, රූප රාග සහ අරූප රාග සංඛ්‍යාත රාග රජස සමඟ පවතී. අරණවිභංග සූත්‍රයෙහි වනාහි "යම් කාම සුඛල්ලිකානුයෝගයක් වේද, එය හීන වූ, ග්‍රාම්‍ය වූ, පෘථග්ජනයන්ගේ වූ, ආර්ය නොවන, අනර්ථය පිණිස පවතින, දුක් සහිත, පීඩා සහිත, දැඩි වෙහෙස සහිත, දැවෙන සුළු වූ මිථ්‍යා ප්‍රතිපදාවකි. එබැවින් එම ධර්මය ස-රජස වේ" යනාදී වචනයෙන් ඵලයක් ලෙස උපදින දුක්, උපඝාත, උපායාස, පරිළාහ ස්වභාවය වූ මිථ්‍යා ප්‍රතිපදා භාවයම ‘ස-රජස’ යයි දත යුතුය. එයින් සියලු අකුසලයන්ගේ සරජස භාවය සිද්ධ වේ.

သုတ္တန္တိကဒုကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ

සූත්තන්තික දුක නික්ඛේප කථා වර්ණනාව.

၁၃၀၃. ဝိဝေစိတတ္တာတိ ဝိသုံ ကတတ္တာ ပကာသိတတ္တာ. အသေသေတွာ ခေပေတီတိ ဝဇိရံ အတ္တနာ ပတိတဋ္ဌာနံ အသေသေတွာ ခေပေတိ ပုန အပါကတိကတာအာပါဒနေန.

1303. ‘විවේචිතත්තා’ යනු වෙන් වශයෙන් කළ බැවින් සහ ප්‍රකාශ කළ බැවිනි. ‘ඉතිරි නොකොට ක්ෂය කරයි’ යනු වජ්‍රායුධය තමා පතිත වූ ස්ථානය කිසිවක් ඉතිරි නොකොට, නැවත ප්‍රකෘති තත්ත්වයට පත් නොවන ලෙස ක්ෂය කරයි.

၁၃၁၁. တပ္ပတီတိ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတိ, အနုသောစတိ ဝါ.

1311. ‘තප්පති’ යනු පසුතැවිලි වේ හෝ ශෝක කරයි.

၁၃၁၃. အဟန္တိ ဣတိ-သဒ္ဒပရေန အဟံ-သဒ္ဒေန ဟေတုဘူတေန ယော အတ္ထော ဝိညာယတိ, သော သံကထီယတိ, ဥဒီရီယတီတိ အတ္ထော. အညထာ ဟိ ဝုစ္စမာနဿ ဝစနေန ပကာသိယမာနဿ ပဒတ္ထဿ သင်္ခါဒိဘာဝေ သဗ္ဗေသံ ကုသလာဒိဓမ္မာနံ အဓိဝစနာဒိတာ သိယာတိ. ဘာဝေါတိ သတ္တဝေဝစနန္တိ ဘဏန္တိ, ဓာတုယာ ဝါ ဧတံ အဓိဝစနံ. ဒတ္တောတိ ဧတ္တာဝတာ သတ္တပညတ္တိံ ဒဿေတွာ အညမ္ပိ ဥပါဒါပညတ္တိံ ဒဿေတုံ ‘‘မဉ္စော’’တိအာဒိမာဟ. အဟန္တိ စ ပဝတ္တံ အဓိဝစနံ ဝဒန္တေန သုဏန္တေန စ ပုဗ္ဗေ ဂဟိတသညေန အတ္ထပ္ပကာသနဘာဝေန ဝိညာယတိ. န ဟိ တသ္မိံ အဝိညာတေ တဒတ္ထဝိဇာနနံ အတ္ထီတိ ဝိသေသေန အဓိဝစနံ ‘‘ဉာယတီတိ သမညာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတဿတ္ထဿ အဟန္တိ ဣဒံ အဓိဝစနန္တိ ဧဝံ ဝါ သညာဂဟဏဝသေန ဉာယတိ သမညာယတိ ပါကဋာ ဟောတီတိ သမညာ. ပညာပီယတီတိ အဟန္တိ ဣဒံ ဧတဿ အဓိဝစနန္တိ ဧဝံ ဌပီယတီတိ အတ္ထော. ဝေါဟရီယတီတိ ဝုစ္စတိ. ဥဒ္ဓေယျန္တိ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗံ. အပိ နာမသဟဿတောတိ အနေကေဟိပိ နာမသဟဿေဟီတိ အတ္ထော. သယမေဝ ဥပပတနသီလံ နာမံ ‘‘ဩပပါတိကနာမ’’န္တိ ဝုစ္စတိ.

1313. ‘අහං’ යනු ‘ඉති’ ශබ්දය පසුව ඇති හේතු භූත වූ ‘අහං’ ශබ්දයෙන් යම් අර්ථයක් දත හැකි ද, එය මැනවින් කියනු ලැබේ, ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ යන අර්ථයයි. මක්නිසාද යත්, අන්‍ය ආකාරයකින් අර්ථය ගන්නා කල්හි, කියනු ලබන වචනයෙන් ප්‍රකාශ වන පද අර්ථයෙහි සංඛ්‍යා ආදී භාවයක් ඇති කල්හි, සියලු කුසලාදී ධර්මයන්ගේ අධිවචන ආදී බවක් සිදුවිය හැකි බැවිනි. ‘භාවෝ’ යනු සත්වයාට පර්යාය වචනයකැයි කියති, නැතහොත් එය ධාතු ස්වභාවයට අධිවචනයකි. ‘දත්ත’ යන මෙපමණ වචනයෙන් සත්ව පඤ්ඤත්තිය දක්වා, අනෙක් උපාදා පඤ්ඤත්තිය දැක්වීම පිණිස ‘මඤ්ච’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘අහං’ යනුවෙන් පවතින අධිවචනය පවසන්නා සහ අසන්නා විසින් ද පෙර ගන්නා ලද සංඥාවෙන් යුක්තව අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමේ ස්වභාවයෙන් දත හැකිය. මක්නිසාද යත්, එය නොදත් කල්හි එහි අර්ථය දැනගත නොහැකි බැවිනි. එබැවින් විශේෂයෙන් අධිවචනය ‘දැනගත හැකි බැවින් සමඤ්ඤා’ යයි වදාරන ලදී. ‘මේ අර්ථයට අහං යනු අධිවචනයයි’ මෙසේ සංඥාව ග්‍රහණය කිරීමේ වසයෙන් දනියි, මැනවින් දනියි, ප්‍රකට වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘සමඤ්ඤා’ නමි. ‘පඤ්ඤාපීයති’ යනු ‘අහං යනු මෙයට අධිවචනයයි’ මෙසේ පනවන ලදී යන අර්ථයයි. ‘වොහරීයති’ යනු ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. ‘උද්ධෙය්‍ය’ යනු උපුටා ගත යුතුය. ‘නාම සහස්සතෝ’ යනු බොහෝ වූ නාම දහස් ගණනින් යන අර්ථයයි. තමාම පතිත වන ස්වභාවය ඇති නාමය ‘ඕපපාතික නාම’ යයි කියනු ලැබේ.

ကရီယတီတိ [Pg.178] ကမ္မံ, နာမမေဝ ကမ္မံ နာမကမ္မံ. တထာ နာမဓေယျံ. ကရဏဌပနသဒ္ဒါပိ ဟိ ကမ္မတ္ထာ ဟောန္တီတိ. အထ ကရဏတ္ထာ, ကရီယတိ စ ဌပီယတိ စ ဧတေန အတ္ထော ဧဝံနာမောတိ ပညာပီယတီတိ ကရဏံ ဌပနဉ္စ နာမ ဟောတိ. အထ ဘာဝတ္ထာ, ဉာပနမတ္တမေဝ ကရဏံ ဌပနန္တိ စ ဝုတ္တံ. နာမနိရုတ္တိ နာမဗျဉ္ဇနန္တိ နာမမိစ္စေဝ ဝုတ္တံ ဟောတိ. န ဟိ ပထဝီသင်္ခါတံ အတ္ထပ္ပကာရမတ္တံ နိဝဒတိ ဗျဉ္ဇယတိ ဝါ ပထဝီတိ နာမံ နိဝဒတိ ဗျဉ္ဇယတိ ဝါ, တသ္မာ အနာမဿ နိရုတ္တိဗျဉ္ဇနဘာဝနိဝါရဏတ္ထံ ‘‘နာမနိရုတ္တိ နာမဗျဉ္ဇန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ နာမာဘိလာပေါတိ ဧတ္ထာပိ နယော. ဧတ္ထ ပန သင်္ခါ သမညာ ပညတ္တိ ဝေါဟာရောတိ စတူဟိ ပဒေဟိ ပညာပိတဗ္ဗတော ပညတ္တိ ဝုတ္တာ, ဣတရေဟိ ပညာပနတော.

කළ යුතු දෙය 'කර්මය' නම් වේ. නාමයම කර්මය (කිරීම) වන බැවින් එය 'නාම කර්මය' වේ. 'නාමධෙය්‍ය' (නම) යන්නද එසේමය. මක්නිසාද යත්, කරණ (කිරීම) සහ ඨපන (පිහිටුවීම) යන ශබ්දයන් ද කර්මාර්ථයෙහි (කර්මය යන අර්ථයෙහි) යෙදෙන බැවිනි. ඉදින් කරණාර්ථයෙන් (කිරීම යන අර්ථයෙන්) ගන්නේ නම්, මෙයින් අර්ථය 'මේ නම් වේ' යැයි පනවන බැවින් ද, තබන (පිහිටුවන) බැවින් ද එය කරණය සහ ඨපනය නම් වේ. ඉදින් භාවාර්ථයෙන් ගන්නේ නම්, හුදෙක් දැනුම් දීමම (හඳුන්වා දීමම) කරණය සහ ඨපනය යැයි කියනු ලැබේ. 'නාම නිරුක්ති', 'නාම ව්‍යඤ්ජන' යනු ද නාමයම බව කියන ලද්දකි. පඨවි යැයි කියනු ලබන හුදෙක් අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමම 'පඨවි' යන නාමය ප්‍රකාශ කරන්නේ හෝ විස්තර කරන්නේ නැත. එබැවින් නාම නොවන දෙයක නිරුක්ති බව හෝ ව්‍යඤ්ජන බව වළක්වනු පිණිස 'නාම නිරුක්ති නාම ව්‍යඤ්ජන' යැයි කියන ලදී. 'නාම අභිලාප' යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙහිදී සංඛ්‍යා, සමඤ්ඤා, ප්‍රඥප්ති සහ වෝහාර යන පද සතරෙන් පැනවිය යුතු බැවින් 'ප්‍රඥප්තිය' යැයි කියන ලදී. සෙසු පද තුනෙන් දැනුම් දීම (පැනවීම) සිදු කෙරේ.

တတ္ထ စ ‘‘ပုရိမာ ဥပါဒါပညတ္တိ ဥပ္ပာဒဝယကိစ္စရဟိတာ လောကသင်္ကေတသိဒ္ဓါ, ပစ္ဆိမာ နာမပညတ္တိ, ယာယ ပုရိမာ ပညတ္တိ ရူပါဒယော စ သောတဒွါရဝိညာဏသန္တာနာနန္တရမုပ္ပန္နေန ဂဟိတပုဗ္ဗသင်္ကေတေန မနောဒွါရဝိညာဏသန္တာနေန ဂဟိတာယ ပညာပီယန္တီ’’တိ အာစရိယာ ဝဒန္တိ. ဧတသ္မိံ ပန ဣမိဿာ ပါဠိယာ အဋ္ဌကထာယ စ အတ္ထေ သတိ ယံ ဝုတ္တံ မာတိကာယံ ‘‘ဝစနမတ္တမေဝ အဓိကာရံ ကတွာ ပဝတ္တာ အဓိဝစနာ နာမ, သဟေတုကံ ကတွာ ဝုစ္စမာနာ အဘိလာပါ နိရုတ္တိ နာမ, ပကာရေန ဉာပနတော ပညတ္တိ နာမာ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၀၁-၁၀၈), တေန ဝိရောဓော သိယာ. န ဟိ ဥပ္ပာဒဝယကိစ္စရဟိတဿ ဝစနမတ္တံ အဓိကာရံ ကတွာ ပဝတ္တိ အတ္ထိ ဥပ္ပာဒါဒိသဟိတဿေဝ ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝတော, န စ ဝစနဝစနတ္ထဝိမုတ္တဿ နာမဿ နိဒ္ဓါရေတွာ သဟေတုကံ ကတွာ ဝုစ္စမာနတာ အတ္ထိ, နာပိ အနိဒ္ဓါရိတသဘာဝဿ ပဒတ္ထဿ တေန တေန ပကာရေန ဉာပနံ အတ္ထီတိ.

මෙහිදී ආචාර්යවරයෝ මෙසේ පවසති: 'පළමු ප්‍රඥප්තිය (උපාදා ප්‍රඥප්තිය) උප්පාද-වය (ඉපදීම හා නැසීම) යන කෘත්‍යයන්ගෙන් තොර වූ, ලෝක සම්මුතියෙන් සිද්ධ වූවකි. දෙවැන්න නාම ප්‍රඥප්තියයි. එම නාම ප්‍රඥප්තිය මඟින් පළමු ප්‍රඥප්තිය මෙන්ම රූප ආදිය ද පනවනු ලැබේ. එය සිදුවන්නේ සෝතද්වාර විඤ්ඤාණ සන්තතියට අනතුරුව උපන්, පෙර ගත් සංකේත ඇති මනෝද්වාර විඤ්ඤාණ සන්තතිය මඟින් ගනු ලැබූ ප්‍රඥප්තිය මඟිනි.' ඉදින් මෙම අර්ථය මෙම පාලියට සහ අටුවාවට එකඟ වන්නේ නම්, මාතිකා අටුවාවෙහි සඳහන් වන 'හුදෙක් වචන මාත්‍රයම ප්‍රධාන කොට පවත්නා දෙය අධිවචන නම් වේ, හේතු සහිතව කියනු ලබන දෙය අභිලාප සහ නිරුක්ති නම් වේ, ඒ ඒ ආකාරයෙන් දැනුම් දෙන බැවින් ප්‍රඥප්ති නම් වේ' යන ප්‍රකාශය සමඟ විරෝධයක් ඇති වේ. මක්නිසාද යත්, උප්පාද-වය කෘත්‍යයන්ගෙන් තොර වූ දෙයකට වචන මාත්‍රයක් ප්‍රධාන කොට පැවැත්මක් නැත. පැවැත්ම ඇත්තේ උප්පාදාදිය සහිත පරමාර්ථ ධර්මයන්ටම පමණි. තවද, වචනයෙන් හා වචනාර්ථයෙන් මිදුණු නාමයක නිශ්චිතව දක්වා හේතු සහිතව ප්‍රකාශ කිරීමක් නැත. එමෙන්ම නිශ්චිත ස්වභාවයක් නොදැක්වූ පදාර්ථයක් ඒ ඒ ආකාරයෙන් දැනුම් දීමක් ද නැත.

ဒုဝိဓာ စာယံ ပညတ္တိ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရာတိ အဋ္ဌကထာဝစနဉ္စ န ဒိဿတိ, အဋ္ဌကထာယံ ပန ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိအာဒယော ဆ ပညတ္တိယောဝ ဝုတ္တာ. တတ္ထ ‘‘ရူပံ ဝေဒနာ’’တိအာဒိကာ ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ‘‘ဣတ္ထီ ပုရိသော’’တိအာဒိကာ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ‘‘တေဝိဇ္ဇော ဆဠဘိညော’’တိအာဒိကာ ဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ‘‘ဣတ္ထိသဒ္ဒေါ ပုရိသသဒ္ဒေါ’’တိအာဒိကာ အဝိဇ္ဇမာနေန ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ‘‘စက္ခုဝိညာဏံ သောတဝိညာဏ’’န္တိအာဒိကာ ဝိဇ္ဇမာနေန ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ‘‘ခတ္တိယကုမာရော ဗြာဟ္မဏကုမာရော’’တိအာဒိကာ အဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. န စေတ္ထ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရာ ဒုဝိဓာ ပညတ္တိ ဝုတ္တာတိ [Pg.179] သက္ကာ ဝိညာတုံ. ဝိဇ္ဇမာနဿ ဟိ သင်္ခါ…ပေ… အဘိလာပေါ ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. အဝိဇ္ဇမာနဿ စ သင်္ခါဒိကာ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. တေသံယေဝ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေန ပဝတ္တာ သင်္ခါဒယော ဣတရာတိ.

ඉහත කී ආකාරයට ප්‍රඥප්තිය දෙවැදෑරුම් වේ යන්න අටුවා පාඨයන්හි දක්නට නැත. එහෙත් අටුවාවෙහි විද්‍යමාන ප්‍රඥප්ති ආදී වශයෙන් ප්‍රඥප්ති හයක්ම දක්වා ඇත. එහි 'රූප, වේදනා' ආදිය විද්‍යමාන ප්‍රඥප්තියි. 'ස්ත්‍රී, පුරුෂ' ආදිය අවිද්‍යමාන ප්‍රඥප්තියි. 'තෙවිජ්ජ (ත්‍රිවිද්‍යාලාභී), ඡළභිඤ්ඤ (ෂඩභිඥාලාභී)' ආදිය විද්‍යමානයෙන් අවිද්‍යමාන ප්‍රඥප්තියි. 'ස්ත්‍රී ශබ්දය, පුරුෂ ශබ්දය' ආදිය අවිද්‍යමානයෙන් විද්‍යමාන ප්‍රඥප්තියි. 'චක්ඛු විඤ්ඤාණය, සෝත විඤ්ඤාණය' ආදිය විද්‍යමානයෙන් විද්‍යමාන ප්‍රඥප්තියි. 'ක්ෂත්‍රිය කුමාරයා, බ්‍රාහ්මණ කුමාරයා' ආදිය අවිද්‍යමානයෙන් අවිද්‍යමාන ප්‍රඥප්තියි. මෙහි ඉහත කී පරිදි ප්‍රඥප්තිය දෙවැදෑරුම් යැයි වටහා ගත නොහැක. මක්නිසාද යත්, විද්‍යමාන අර්ථයට යෙදෙන සංඛ්‍යා...පෙ... අභිලාපය විද්‍යමාන ප්‍රඥප්තිය වන අතර, අවිද්‍යමාන අර්ථයට යෙදෙන සංඛ්‍යා ආදිය අවිද්‍යමාන ප්‍රඥප්තිය වේ. එම විද්‍යමාන හා අවිද්‍යමාන දෙකෙහිම විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවයෙන් පවත්නා සංඛ්‍යා ආදිය සෙසු ප්‍රඥප්ති හතර වන බැවිනි.

အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဝစနေန ပညာပိတဗ္ဗာ ဥပါဒါပညတ္တိ, တဿာ ပညာပနဘူတာ နာမပညတ္တိ စ ဝုတ္တာ, ဣတရေဟိ နာမပညတ္တိယေဝ ယထာဝုတ္တာတိ စေ? န, အသိဒ္ဓတ္တာ. သတိ ဟိ ဥဇုကေ ပုရိမေ ပါဠိအနုဂတေ အတ္ထေ အယမတ္ထော ဣမာယ အဋ္ဌကထာယ ဝုတ္တောတိ အသိဒ္ဓမေတံ. ယဒိ စ သတ္တရထဃဋာဒိဒိသာကာလကသိဏအဇဋာကာသကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသအာကိဉ္စညာယတနဝိသယနိရောဓသမာပတ္တိအာဒိပ္ပကာရာ ဥပါဒါပညတ္တိ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ, ဧတေနေဝ ဝစနေန တဿာ အဝိဇ္ဇမာနတာ ဝုတ္တာတိ န သာ အတ္ထီတိ ဝတ္တဗ္ဗာ. ယထာ စ ပညာပိတဗ္ဗတော အဝိဇ္ဇမာနာနံ သတ္တာဒီနံ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝေါ, ဧဝံ ရူပါဒီနံ ဝိဇ္ဇမာနာနံ ပညပေတဗ္ဗတော ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ. တတော ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ ပညတ္တီ’’တိ ပညတ္တိပထေဟိ အဝိသိဋ္ဌော ပညတ္တိဓမ္မနိဒ္ဒေသော ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ. အထာပိ ပညာပိတဗ္ဗပညာပနဝိသေသဒဿနတ္ထော သင်္ခါဒိနိဒ္ဒေသော, တထာပိ ‘‘ဧကဓမ္မော သဗ္ဗဓမ္မေသု နိပတတိ, သဗ္ဗဓမ္မာ ဧကဓမ္မသ္မိံ နိပတန္တီ’’တိအာဒိနာ ပညာပိတဗ္ဗာနံ ပညတ္တိပထဘာဝဿ ဒဿိတတ္တာ ပညာပိတဗ္ဗာနံ ပညတ္တိဘာဝေ ပညတ္တိပထာ ပညတ္တိသဒ္ဒေနေဝ ဝုတ္တာတိ ပညတ္တိပထပဒံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, နာပိ သက္ကာ ပညာပိတဗ္ဗပညာပနဝိသေသဒဿနတ္ထော သင်္ခါဒိနိဒ္ဒေသောတိ ဝတ္တုံ သင်္ခါဒိသဒ္ဒါနံ သမာနတ္ထတ္တာ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘မရဏေနပိ တံ ပဟီယတိ, ယံ ပုရိသော မမိဒန္တိ မညတီ’’တိ (မဟာနိ. ၄၁) ဧတ္ထ ‘‘ပုရိသောတိ သင်္ခါ သမညာ…ပေ… အဘိလာပေါ’’တိ (မဟာနိ. ၄၁). တထာ ‘‘မာဂဏ္ဍိယောတိ တဿ ဗြာဟ္မဏဿ နာမံ သင်္ခါ သမညာ’’တိအာဒိ (မဟာနိ. ၇၃). န စ ‘‘အယံ ဣတ္ထန္နာမော’’တိ သင်္ကေတဂ္ဂဟဏံ ‘‘ရူပံ တိဿော’’တိအာဒိဝစနဂ္ဂဟဏဉ္စ မုဉ္စိတွာ အညဿ အသိဒ္ဓသဘာဝဿ အတ္ထပညာပနေ သမတ္ထတာ သမ္ဘဝတိ, တေသဉ္စ အသမတ္ထတာ. ယဒိ ဟိ တေသံ ဝိနာ ပညတ္တိယာ အတ္ထပညာပနေ အသမတ္ထတာ သိယာ, ပညတ္တိပညာပနေ စ အသမတ္ထတာတိ တဿာ အညာ ပညတ္တိ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ, တဿာ တဿာတိ အနဝတ္ထာနံ, တတော အတ္ထဝိဇာနနမေဝ န သိယာ, နာပိ သင်္ကေတဂ္ဂဟဏံ သင်္ကေတဿ ပညတ္တိဘာဝေ ‘‘အယံ ဣမဿ ဘာသိတဿ အတ္ထော’’တိ ဝါ, ‘‘ဣမဿတ္ထဿ ဣဒံ ဝစနံ ဇောတက’’န္တိ ဝါ. သညုပ္ပာဒမတ္တေ ပန သင်္ကေတဂ္ဂဟဏေ ဝစနဿ ဝစနတ္ထဝိနိမုတ္တဿ [Pg.180] ကပ္ပနေ ပယောဇနံ နတ္ထိ. ‘‘ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဝေါဟာရော လောကိယေ သောတေ ပဋိဟညတိ’’ (ကထာ. ၃၄၇), ‘‘အဘိဇာနာသိ နော တွံ အာနန္ဒ ဣတော ပုဗ္ဗေ ဧဝရူပံ နာမဓေယျံ သုတံ ယဒိဒံ ဇနဝသဘော’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၈၀), ‘‘နာမဉ္စ သာဝေတိ ကောဏ္ဍညော အဟံ ဘဂဝါ’’တိအာဒီဟိ (သံ. နိ. ၁.၂၁၇) စ ပညတ္တိယာ ဝစနဘာဝေါ သိဒ္ဓေါ. တသ္မာ ပါဠိယာ အဋ္ဌကထာယ စ အဝိရုဒ္ဓေါ အတ္ထော ဝိစာရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗော.

ඉදින්, අවිද්‍යමාන ප්‍රඥප්ති යන වචනයෙන් පැනවිය යුතු උපාදා ප්‍රඥප්තිය ද, එය පැනවීමක් වූ නාම ප්‍රඥප්තිය ද කියන ලදැයි ද, සෙසු වචනවලින් කියන ලද්දේ නාම ප්‍රඥප්තියම යැයි ද පවසන්නේ නම්; එය නිවැරදි නැත, මක්නිසාද යත් එය තවමත් ඔප්පු වී නැති බැවිනි. සෘජු වූ ද, පූර්ව වූ ද, පාලියට අනුකූල වූ ද අර්ථයක් තිබියදී, මෙම අර්ථය මෙම අටුවාවෙහි කියන ලද්දකැයි පිළිගැනීම අසීරුය. ඉදින් සත්ත්ව, රථ, කළය ආදී වශයෙන් ද, දිශා, කාල, කසිණ, අජටාකාශ, කසිණුග්ඝාටිමාකාශ, ආකිඤ්චඤ්ඤායතන විෂය සහ නිරෝධ සමාපත්ති ආදී ප්‍රභේද සහිත උපාදා ප්‍රඥප්තිය 'අවිද්‍යමාන ප්‍රඥප්තියක්' නම්, එම වචනයෙන්ම එහි අවිද්‍යමාන බව කියැවෙන බැවින් එය පවතින්නක් යැයි නොකිය යුතුය. පැනවිය යුතු බැවින් අවිද්‍යමාන සත්ත්ව ආදීන්ට අවිද්‍යමාන ප්‍රඥප්ති බව ඇති වන්නා සේම, පැනවිය යුතු බැවින් විද්‍යමාන රූප ආදීන්ට ද විද්‍යමාන ප්‍රඥප්ති බව ඇති වේ. එවිට 'සියලු ධර්මයෝ ප්‍රඥප්තියෝය' යනුවෙන් ප්‍රඥප්ති පථයන්ගෙන් විශේෂයක් නැති ප්‍රඥප්ති ධර්ම නිර්දේශයක් කළ යුතු වන්නේය. තවද, පැනවිය යුතු දෙය සහ පැනවීම අතර වෙනස දැක්වීම පිණිස සංඛ්‍යා නිර්දේශය කළේ නම්, 'එක් ධර්මයක් සියලු ධර්මයන්හි වැටේ, සියලු ධර්මයෝ එක් ධර්මයක වැටෙති' ආදී වශයෙන් පැනවිය යුතු ධර්මයන්ගේ ප්‍රඥප්ති පථ බව දක්වා ඇති බැවින්, ප්‍රඥප්ති පථ යන්න ප්‍රඥප්ති ශබ්දයෙන්ම කියන ලද බැවින් 'ප්‍රඥප්ති පථ' යන පදය නොකිය යුතු වන්නේය. සංඛ්‍යා ආදී ශබ්ද සමානාර්ථ බැවින් පැනවිය යුතු හා පැනවීම අතර වෙනස දැක්වීම පිණිස සංඛ්‍යා නිර්දේශය කළේ යැයි ද කිව නොහැක. මක්නිසාද යත්: 'මිනිසා යම් දෙයක් මගේ යැයි සිතයි ද, එය මරණයෙන් ඔහුට අහිමි වේ' යන තැන 'මිනිසා යනු සංඛ්‍යාවකි, සමඤ්ඤාවකි...පෙ... අභිලාපයකි' යනුවෙන් ද, එසේම 'මාගන්දිය යනු ඒ බ්‍රාහ්මණයාගේ නාමයකි, සංඛ්‍යාවකි, සමඤ්ඤාවකි' ආදී වශයෙන් ද දක්වා ඇති බැවිනි. තවද, 'මේ නම් ඇත්තෙකි' යන සංකේත ග්‍රහණය සහ වචන ග්‍රහණය හැර, අන්‍ය වූ අසිද්ධ ස්වභාවයක් ඇති ප්‍රඥප්තියකට අර්ථය පැනවීමේ සමර්ථකමක් නැත. ඉදින් ප්‍රඥප්තියෙන් තොරව අර්ථය පැනවීමට ඒවාට නොහැකි නම්, ප්‍රඥප්තිය පැනවීමට ද නොහැකි වනු ඇත. එවිට ඒ සඳහා වෙනත් ප්‍රඥප්තියක් ද වශයෙන් අනවස්ථා ප්‍රසංගයක් ඇති වේ. එවිට අර්ථය වටහා ගැනීමක් සිදු නොවේ. 'මේ මෙම ප්‍රකාශයේ අර්ථයයි' හෝ 'මෙම අර්ථය ප්‍රකාශ කරන වචනය මෙයයි' යනුවෙන් සංකේත ග්‍රහණයක් ද සිදු නොවේ. හුදෙක් සංඥාව ඉපදීම පමණක් වන සංකේත ග්‍රහණයේදී, වචනාර්ථයෙන් මිදුණු වචනයක් කල්පනා කිරීමෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත. 'බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වෝහාරය ලෝකීය ශ්‍රවණයෙහි ස්පර්ශ වේ', 'ආනන්දය, මීට පෙර ජනවසභ යන මෙවන් නාමයක් ඇසූ බව තොපට මතකද?', 'කොණ්ඩඤ්ඤ වූ මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නාමය ඇස්වූයෙමි' ආදී පාඨයන්ගෙන් ප්‍රඥප්තියේ වචන ස්වභාවය සිද්ධ වේ. එබැවින් පාලියට සහ අටුවාවට විරුද්ධ නොවන අර්ථය විමසා බලා ගත යුතුය.

ယဒိ သတ္တာဒယော အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ န ဟောန္တိ, ကာ ပန အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ နာမာတိ? ပကာသိတော အယမတ္ထော ‘‘အဝိဇ္ဇမာနာနံ သတ္တာဒီနံ သင်္ခါ…ပေ… အဘိလာပေါ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီ’’တိ. သတ္တာဒီနဉ္စ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ အတ္ထိတာ နေဝ ဝတ္တဗ္ဗာ, ယေ စ ဝဒေယျုံ ‘‘ရူပါဒီနိ ဝိယ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ အဝိဇ္ဇမာနတာ ဝုတ္တာ, န နတ္ထိဘာဝတော’’တိ, အယဉ္စ ဝါဒေါ ဟေဝတ္ထိကထာယ ပဋိသိဒ္ဓေါ, န စ ရူပံ ဝေဒနာ န ဟောတီတိ အဝိဇ္ဇမာနံ နာမ ဟောတိ. ဧဝံ သတ္တာဒယောပိ ယဒိ အတ္ထိ, ရူပါဒယော န ဟောန္တီတိ အဝိဇ္ဇမာနာတိ န ဝတ္တဗ္ဗာ. ယသ္မာ ပန ယေသု ရူပါဒီသု စက္ခာဒီသု စ တထာ တထာ ပဝတ္တမာနေသု ‘‘သတ္တော ဣတ္ထီ ရထော ဃဋော’’တိအာဒိကာ ဝိစိတ္တသညာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သညာနုလောမာနိ စ အဓိဝစနာနိ, တေဟိ ရူပစက္ခာဒီဟိ အညော သတ္တရထာဒိသညာဝလမ္ဗိတော ဝစနတ္ထော ဝိဇ္ဇမာနော န ဟောတိ, တသ္မာ သတ္တရထာဒိအဘိလာပါ ‘‘အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, န စ တေ ‘‘မုသာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ လောကသမညာဝသေန ပဝတ္တတ္တာ. တတော ဧဝ တေ အဘိလာပါ ‘‘သမ္မုတိသစ္စ’’န္တိ ဝုစ္စန္တိ. သော စ ဝစနတ္ထော သယံ အဝိဇ္ဇမာနောပိ ဝိဇ္ဇမာနဿ ဝစနဿေဝ ဝသေန ပညတ္တိဝေါဟာရံ လဘတိ, ‘‘သမ္မုတိသစ္စ’’န္တိ စ ဝုစ္စတိ ယထာဂဟိတသညာဝသေန ပဝတ္တဝစနတ္ထဘာဝတော. ‘‘သမ္မုတိဉာဏံ သစ္စာရမ္မဏမေဝ, နာညာရမ္မဏ’’န္တိ (ကထာ. ၄၃၄) ကထာယ စ ‘‘ပထဝီကသိဏာဒိ စီဝရာဒိ စ သမ္မုတိသစ္စမှီ’’တိ ဣမိနာဝ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တန္တိ ဝိညာယတိ. ယသ္မာ ရူပါဒီသု သန္တာနေန ပဝတ္တမာနေသု ဧကတ္တဂ္ဂဟဏဝသေန တေ အမုဉ္စိတွာ ပဝတ္တံ သတ္တာဒိဂ္ဂဟဏံ စက္ခုဝိညာဏာဒီနိ ဝိယ ရူပါဒီသု တေသု ခန္ဓေသု စက္ခာဒီသု စ အသန္တံ အဝိဇ္ဇမာနံ သတ္တရထာဒိံ ဂဏှာတိ, တသ္မာ တံ ပရိတ္တာရမ္မဏာဒိဘာဝေန န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ. တထာ ယံ ခန္ဓသမူဟသန္တာနံ ဧကတ္တေန ဂဟိတံ ဥပါဒါယ ‘‘ကလျာဏမိတ္တော ပါပမိတ္တော [Pg.181] ပုဂ္ဂလော’’တိ ဂဟဏံ ပညတ္တိ စ ပဝတ္တတိ, တံ တဒုပါဒါနဘူတံ ပုဂ္ဂလသညာယ သေဝမာနဿ ကုသလာကုသလာနံ ဥပ္ပတ္တိ ဟောတီတိ ‘‘ပုဂ္ဂလောပိ ဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၉) ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန ပုဂ္ဂလော နာမ ကောစိ ဘာဝေါ နတ္ထိ, တသ္မာ ယထာ အာပေါဓာတုအာဒီနိ စိတ္တေန ဝိဝေစေတွာ ပထဝီဓာတု ဥပလဗ္ဘတိ, န ဧဝံ ရူပါဒယော ခန္ဓေ ဝိဝေစေတွာ ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတိ. ပဋိသေဓိတာ စ ပုဂ္ဂလကထာယ ပုဂ္ဂလဒိဋ္ဌိ. ဝဇိရာယ စ ဘိက္ခုနိယာ ဝုတ္တံ –

සත්ත්වයා ආදීහු ‘අවිද්‍යමාන පඤ්ඤත්ති’ (පරමාර්ථ වශයෙන් නොපවතින පැනවීම්) නොවෙත් නම්, ‘අවිද්‍යමාන පඤ්ඤත්ති’ යනු කවරේ ද? ‘පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යමාන නොවන සත්ත්වයා ආදීන්ගේ හැඳින්වීම හෙවත් නාමය අවිද්‍යමාන පඤ්ඤත්තියි’ යන මෙම අර්ථය මා විසින් ප්‍රකාශ කරන ලදී. සත්ත්වයා ආදීන් (පරමාර්ථ වශයෙන්) විද්‍යමාන නොවන බැවින් ඔවුන්ගේ පැවැත්මක් ඇතැයි නොකිය යුතුමය. 'රූප ආදිය මෙන් සත්ත්වයා ආදීන් ද පවතින නමුත්, ඔවුන් විද්‍යමාන නොවන බව කියනු ලබන්නේ සපුරාම නොමැති නිසා නොවේ' යැයි යම් පරවාදියෙක් පවසන්නේ නම්, එම වාදය හෙවත් මතය හේවත්ථිකථාවෙහි (කථාවත්ථු අටුවාවෙහි) ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. රූපය වේදනාව නොවේ යන අර්ථයෙන් එය ‘අවිද්‍යමාන’ (නොපවතින දෙයක්) නොවේ. එසේම, සත්ත්වයා ආදීන් ඇත්ත වශයෙන් ම පවතින්නේ නම්, රූපය සත්ත්වයා නොවේ යන අර්ථයෙන් ඔවුන් ‘අවිද්‍යමාන’ යැයි නොකිය යුතුය. යම් හෙයකින් රූප ආදිය හා චක්ඛු ආදිය එසේ පවතින කල්හි ‘සත්ත්වයා, ස්ත්‍රිය, රථය, කළය’ ආදී වශයෙන් විවිධ වූ සංඥාවන් උපදී ද, ඒ සංඥාවන්ට අනුකූලව නම් ද (අධිවචන) යෙදේ ද, ඒ රූප හා චක්ඛු ආදියෙන් පරිබාහිරව ‘සත්ත්ව’ හෝ ‘රථ’ ආදී සංඥාවන්ට අරමුණු වන විද්‍යමාන වස්තුවක් (අර්ථයක්) නැත. එබැවින් සත්ත්ව, රථ ආදී නම් ‘අවිද්‍යමාන පඤ්ඤත්ති’ යැයි කියනු ලැබේ. එහෙත් ඒවා ලෝක සම්මුතියේ (ව්‍යවහාරයේ) හැසිරෙන බැවින් ‘මුසාවන්’ යැයි නොකියනු ලැබේ. එම නිසාම එම නම් කිරීම් ‘සම්මුති සත්‍යය’ ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. එම වචනාර්ථය තමා විසින් ම විද්‍යමාන නොවුණ ද, විද්‍යමාන වන වචනයක ආනුභාවයෙන් ‘පඤ්ඤත්ති ව්‍යවහාරය’ ලබයි. ග්‍රහණය කරගත් සංඥාවට අනුව පවතින වචනාර්ථයක් බැවින් එය ‘සම්මුති සත්‍යය’ ලෙස ද කියනු ලැබේ. ‘සම්මුති ඥානය සත්‍යය ම අරමුණු කරයි, අන්‍ය දෙයක් අරමුණු නොකරයි’ යන කථාවෙහි පඨවී කසිණය සහ සිවුරු ආදිය ‘සම්මුති සත්‍යය’ යැයි වදාළේ ද මෙම අදහසින්ම බව දත යුතුය. රූප ආදී ධර්මයන් සන්තානයක් ලෙස පවතින කල්හි, ඒවා ඒකත්වයක් (එකක්) ලෙස ගෙන, ඒවා අතනොහැර සත්ත්ව සංඥාව උපදී. එය චක්ඛු විඤ්ඤාණය රූපය අරමුණු කරන්නාක් මෙන්, රූප ආදී පංචස්කන්ධයන් කෙරෙහි විද්‍යමාන නොවන සත්ත්ව, රථ ආදිය අරමුණු කරයි. එබැවින් එය ‘පරිත්තාරම්මණ’ (කුඩා අරමුණු ඇති) බව ආදියෙන් නොකිය යුතු යැයි වදාරන ලදී. එසේම, ස්කන්ධ සමූහයක පැවැත්ම එකක් ලෙස ගෙන ‘කල්‍යාණ මිත්‍ර, පාප මිත්‍ර පුද්ගලයා’ යනාදී වශයෙන් යම් සංඥාවක් හෝ පඤ්ඤත්තියක් පවතී ද, එම පුද්ගල සංඥාවෙන් යුතුව ඇසුරු කරන්නාට කුසල් අකුසල් උපදින බැවින් ‘පුද්ගලයා ද උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ’ යැයි වදාරන ලදී. එහෙත් පුද්ගලයා නමින් යම් පරමාර්ථ ස්වභාවයක් නැති බැවින්, ආපෝ ධාතුව ආදිය සිතින් වෙන් කර බැලූ කල පඨවී ධාතුව හමු වන්නාක් මෙන්, ස්කන්ධයන් වෙන් කර බැලූ කල පුද්ගලයෙකු හමු නොවේ. පුද්ගලකථාවෙහි පුද්ගල දෘෂ්ටිය ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. වජිරා මෙහෙණින් වහන්සේ විසින් ද මෙසේ වදාරන ලදී.

‘‘ကံ နု သတ္တောတိ ပစ္စေသိ, မာရ ဒိဋ္ဌိဂတံ နု တေ;

သုဒ္ဓသင်္ခါရပုဉ္ဇောယံ, နယိဓ သတ္တုပလဗ္ဘတီ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၇၁;

မဟာနိ. ၁၈၆;

ကထာ. ၂၃၃);

“මාරය, නුඹ කවරක් ‘සත්ත්වයා’ යැයි අදහන්නෙහි (සලකන්නෙහි) ද? මෙය නුඹේ වැරදි දෘෂ්ටියකි. මෙය පිරිසිදු සංඛාරයන්ගේ සමූහයක් පමණි. මෙහි (පරමාර්ථ වශයෙන්) සත්ත්වයෙකු සොයාගත නොහැක.”

သတ္တောတိ ပန ဝစနဿ ပညတ္တိယာ ပဝတ္တိံ ဒဿေတုံ သာ ဧဝမာဟ –

‘සත්ත්වයා’ යන වචනය පඤ්ඤත්තියක් ලෙස පවතින ආකාරය දැක්වීම සඳහා ඇය (වජිරා රහත් මෙහෙණින් වහන්සේ) මෙසේ වදාළාය:

‘‘ယထာပိ အင်္ဂသမ္ဘာရာ, ဟောတိ သဒ္ဒေါ ရထော ဣတိ;

ဧဝံ ခန္ဓေသု သန္တေသု, ဟောတိ သတ္တောတိ သမ္မုတီ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၇၁;

မဟာနိ. ၁၈၆;

ကထာ. ၂၃၃);

“යම් සේ අංගයන්ගේ (රෝද, වියගහ ආදියෙහි) එකතුව නිසා ‘රථය’ යන නාමය ඇති වේ ද, එමෙන්ම ස්කන්ධයන් පවතින කල්හි ‘සත්ත්වයා’ යන සම්මුතිය ඇති වේ.”

ယဒိ ပုဂ္ဂလော န ဝိဇ္ဇတိ, ကထံ ပုဂ္ဂလဂ္ဂဟဏဿ သာရမ္မဏတာ သိယာတိ? အဝိဇ္ဇမာနဿပိ အာရမ္မဏဿ ဂဟဏတော. အဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဟိ ပရိကပ္ပိတံ လောကသညာတံ ဝါ ဝိဇ္ဇမာနံ ဝါ သဘာဝဘူတံ အာရမ္မဏံ ဂဟေတွာဝ ဥပ္ပဇ္ဇနတော သာရမ္မဏတာ ဝုတ္တာ. သာရမ္မဏာတိ ဟိ ဝစနံ စိတ္တစေတသိကာနံ အာရမ္မဏေန ဝိနာ အပ္ပဝတ္တိညေဝ ဒီပေတိ, န တေဟိ ဂဟိတဿ အာရမ္မဏဿ ဝိဇ္ဇမာနတံ အဝိဇ္ဇမာနတံ ဝါတိ. အယံ သင်္ခတာသင်္ခတဝိနိမုတ္တဿ အတ္ထိတာပဋိသေဓံ သဗ္ဗထာ အနုဝတ္တန္တာနံ ဝိနိစ္ဆယော.

පුද්ගලයෙකු (පරමාර්ථ වශයෙන්) විද්‍යමාන නොවේ නම්, ‘පුද්ගලයා’ ලෙස ගන්නා සිතට අරමුණක් සහිත බව (සාරම්මණතාව) ලැබෙන්නේ කෙසේ ද? විද්‍යමාන නොවන අරමුණක් වුව ද ග්‍රහණය කළ හැකි බැවිනි. සිත උපදින්නේ පරිකල්පිත වූ හෝ ලෝක සම්මුතියෙහි ප්‍රකට වූ හෝ විද්‍යමාන ස්වභාව ධර්මයක් හෝ අරමුණු කරගෙනය. එබැවින් සිත අරමුණක් සහිත (සාරම්මණ) යැයි කියනු ලැබේ. ‘සාරම්මණ’ යන වචනයෙන් අදහස් කරන්නේ සිත හා චෛතසිකයන් අරමුණක් රහිතව හට නොගන්නා බව මිස, එම අරමුණ ඇත්තටම පවතින්නක් ද නැද්ද යන්න නොවේ. මෙය සංඛත හා අසංඛත ධර්මයන්ගෙන් බැහැරව (පඤ්ඤත්ති මාත්‍රයක් ලෙස) පවතින අර්ථයන්හි විද්‍යමාන බව සර්වාකාරයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කරන ආචාර්යවරුන්ගේ නිශ්චයයි.

၁၃၁၆. နာမကရဏဋ္ဌေနာတိ အညံ အနပေက္ခိတွာ သယမေဝ အတ္တနော နာမကရဏသဘာဝတောတိ အတ္ထော. ယဉှိ ပရဿ နာမံ ကရောတိ, တဿ စ တဒပေက္ခတ္တာ အညာပေက္ခံ နာမကရဏန္တိ နာမကရဏသဘာဝတာ န ဟောတိ. တသ္မာ မဟာဇနဿ ဉာတီနံ ဂုဏာနဉ္စ သာမညနာမာဒိကာရကာနံ နာမဘာဝေါ နာပဇ္ဇတိ. ယဿ စ အညေဟိ နာမံ ကရီယတိ, တဿ စ နာမကရဏသဘာဝတာ နတ္ထီတိ နတ္ထိယေဝ နာမဘာဝေါ, ဝေဒနာဒီနံ ပန သဘာဝသိဒ္ဓတ္တာ ဝေဒနာဒိနာမဿ နာမကရဏသဘာဝတော နာမတာ ဝုတ္တာ. ပထဝီအာဒိနိဒဿနေန နာမဿ သဘာဝသိဒ္ဓတံယေဝ နိဒဿေတိ, န နာမဘာဝသာမညံ, နိရုဠှတ္တာ ပန နာမသဒ္ဒေါ အရူပဓမ္မေသု ဧဝ ဝုတ္တော, န ပထဝီအာဒီသူတိ န တေသံ နာမဘာဝေါ. မာတိကာယ စ ပထဝီအာဒီနံ နာမတာနာပတ္တိ [Pg.182] ဝုတ္တာဝ. န ဟိ ပထဝီအာဒိနာမံ ဝိဇဟိတွာ ကေသာဒိနာမေဟိ ရူပဓမ္မာနံ ဝိယ ဝေဒနာဒိနာမံ ဝိဇဟိတွာ အညေန နာမေန အရူပဓမ္မာနံ ဝေါဟရိတဗ္ဗေန ပိဏ္ဍာကာရေန ပဝတ္တိ အတ္ထီတိ.

1316. ‘නාමකරණට්ඨේන’ යනු අන්‍ය දෙයක් අපේක්ෂා නොකර තමා විසින් ම තම නාමය ඇති කරගන්නා ස්වභාවයයි. යම් දෙයක් අන්‍යයෙකුට නාමයක් තබයි ද, එය අන්‍යයා මත යැපෙන බැවින් එහි සැබෑ ‘නාමකරණ ස්වභාවය’ නැත. එබැවින් මහා ජනයා හෝ ඥාතීන් හෝ ගුණයන් විසින් පනවනු ලබන සාමාන්‍ය නාමයන් ‘නාම’ (පරමාර්ථ නාම) බවට පත් නොවේ. අන්‍යයන් විසින් යමෙකුට නමක් තබයි නම්, එහි නාමකරණ ස්වභාවයක් නැත. එහෙත් වේදනා ආදී ධර්මයන් ස්වභාවයෙන් ම සිද්ධ වන බැවින් ඒවා ‘නාම’ ලෙස හඳුන්වන ලදී. පඨවී ආදිය නිදසුනට ගනිමින් නාමයෙහි ස්වභාව-සිද්ධ බව දක්වන ලදී. නාම යන වචනය අරූප ධර්මයන් කෙරෙහි ප්‍රකට බැවින් එය අරූප ධර්මයන් සඳහා ම වදාරන ලදී. පඨවී ආදී රූප ධර්මයන් සඳහා එය ව්‍යවහාර නොවේ. මාතිකාවෙහි පඨවී ආදිය නාමයන් නොවන බව වදාරා ඇත. පඨවී ආදී නාමය අත්හැර කෙස් ආදී නාමයන්ගෙන් රූප ධර්මයන් හැඳින්විය හැකි වුව ද, වේදනා ආදී නාමය අත්හැර අරූප ධර්මයන් හැඳින්විය හැකි වෙනත් ව්‍යවහාරික පිණ්ඩයක් (සමූහයක්) නැත.

အထ ဝါ ရူပဓမ္မာ စက္ခာဒယော ရူပါဒယော စ တေသံ ပကာသကပကာသိတဗ္ဗဘာဝတော ဝိနာ နာမေန ပါကဋာ ဟောန္တိ, န ဧဝံ အရူပဓမ္မာတိ အဓိဝစနသမ္ဖဿော ဝိယ နာမာယတ္တဂဟဏီယဘာဝေန ‘‘နာမ’’န္တိ ဝုတ္တာ, ပဋိဃသမ္ဖဿောပိ န စက္ခာဒီနိ ဝိယ နာမေန ဝိနာ ပါကဋောတိ ‘‘နာမ’’န္တိ ဝုတ္တော. အရူပတာယ ဝါ အညနာမသဘာဂတ္တာ သင်္ဂဟိတောယံ, အညဖဿသဘာဂတ္တာ ဝါ. ဝစနတ္ထောပိ ဟိ ‘‘ရူပယတီတိ ရူပံ, နာမယတီတိ နာမ’’န္တိ ဣဓ ပစ္ဆိမပုရိမာနံ သမ္ဘဝတိ. ရူပယတီတိ ဝိနာပိ နာမေန အတ္တာနံ ပကာသယတီတိ အတ္ထော, နာမယတီတိ နာမေန ဝိနာ အပါကဋဘာဝတော အတ္တနော ပကာသကံ နာမံ ကရောတီတိ အတ္ထော. အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယတာယာတိ သတိပိ ရူပဿ အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယဘာဝေ န ပရမဿာသဘူတံ နိဗ္ဗာနံ ဝိယ သာတိသယံ တံနာမနသဘာဝေန ပစ္စယောတိ နိဗ္ဗာနမေဝ ‘‘နာမ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

නැතහොත්, චක්ඛු ආදී සහ රූප ආදී රූප ධර්මයන්, ප්‍රකාශ කරන සහ ප්‍රකාශ වන ස්වභාවය නිසා නාමයක් (වචනයක්) නොමැතිව වුව ද ප්‍රකට වේ. එහෙත් අරූප ධර්මයන් එසේ නොවේ. එබැවින් අධිවචන සම්ඵස්සය මෙන් නාමයට අනුව ග්‍රහණය කරගත යුතු බැවින් ඒවාට ‘නාම’ යැයි කියනු ලැබේ. පටිඝ සම්ඵස්සය ද චක්ඛු ආදිය මෙන් නාමයක් රහිතව ප්‍රකට නොවන බැවින් එය ද ‘නාම’ ලෙස හඳුන්වන ලදී. අරූපී ස්වභාවය නිසා හෝ අන්‍ය නාම ධර්මයන්ට සමාන බැවින් හෝ මෙය නාමයන්ට ඇතුළත් කරන ලදී. ‘රූපයති’ (පෙන්නුම් කරයි) යනුවෙන් රූපය ද, ‘නාමයති’ (නමයි/නම් කරයි) යනුවෙන් නාමය ද මෙහි අර්ථ දැක්විය හැකිය. ‘රූපයති’ යනු නාමයක් නොමැතිව වුව ද තමා ප්‍රකාශ කරයි යන්නයි. ‘නාමයති’ යනු නාමය නොමැතිව ප්‍රකට නොවන බැවින් තමා ප්‍රකාශ කරන නාමය ඇති කරයි යන්නයි. රූපයට ‘ආරම්මණාධිපති’ ප්‍රත්‍යය විය හැකි වුව ද, එය පරම සැනසීම වූ නිවන මෙන් බලවත් ලෙස සිත නමන ස්වභාවයෙන් යුක්ත නොවන බැවින්, නිවනම ‘නාම’ ලෙස වදාරන ලදී.

၁၃၁၈. ဝဋ္ဋမူလသမုဒါစာရဒဿနတ္ထန္တိ သတ္တာနံ ဝဋ္ဋမူလသမုဒါစာရော နာမ အဝိဇ္ဇာ စ ဘဝတဏှာ စ, တံဒဿနတ္ထန္တိ အတ္ထော. တတ္ထ သမုဒါစရတီတိ သမုဒါစာရော, ဝဋ္ဋမူလမေဝ သမုဒါစာရော ဝဋ္ဋမူလသမုဒါစာရော, ဝဋ္ဋမူလဒဿနေန ဝဋ္ဋမူလာနံ ပဝတ္တိ ဒဿိတာ ဟောတီတိ ဝဋ္ဋမူလာနံ သမုဒါစာရဿ ဒဿနတ္ထန္တိပိ အတ္ထော.

1318. ‘වට්ටමූලසමුදාචාරදස්සනත්ථං’ යනු සත්වයන්ගේ සංසාර චක්‍රයේ (වට්ටයේ) මුල් වන, නැවත නැවතත් ඉහළට මතු වී පවත්නා වූ අවිද්‍යාව හා භවතණ්හාව දැක්වීමේ අර්ථයයි. එහි ‘සමුදාචරති’ යනු නැවත නැවතත් ඉහළට මතු වී ඇතිවීමයි; සංසාරයේ මුලම නැවත නැවතත් උපදින බැවින් ‘වට්ටමූලසමුදාචාර’ නම් වේ. සංසාර මූලයන් පෙන්වීමෙන් සංසාරයේ පැවැත්ම දක්වන ලද බැවින්, සංසාර මූලයන්ගේ පැවැත්ම දැක්වීම පිණිස යන අර්ථය ද මෙහි තිබේ.

၁၃၂၀. ဧကေကသ္မိဉ္စ အတ္တာတိ စ လောကောတိ စ ဂဟဏဝိသေသံ ဥပါဒါယ ‘‘အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧကံ ဝါ ခန္ဓံ အတ္တတော ဂဟေတွာ အညံ အတ္တနော ဥပဘောဂဘူတော လောကောတိ ဂဏှန္တဿ အတ္တနော အတ္တာနံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ ပရဿ အတ္တာနံ ‘‘လောကော’’တိ ဂဏှန္တဿ ဝါ ဝသေန ‘‘အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ ဝုတ္တံ. တံ ဘဝိဿတီတိ တံ ဒွိဓာပိ ဂဟိတံ ခန္ဓပဉ္စကံ ဘဝိဿတီတိ နိဝိဋ္ဌာ ပရာမသန္တီတိ အတ္ထော.

1320. පංචස්කන්ධයේ එක් එක් ස්කන්ධයක් පාසා ‘ආත්මය’ කියා හෝ ‘ලෝකය’ කියා හෝ ගන්නා වූ සුවිශේෂී ග්‍රහණයන් නිසා ‘ආත්මය හා ලෝකය’ යැයි කියන ලදී. නැතහොත් එක් ස්කන්ධයක් ආත්මය ලෙස ගෙන, අනෙක් ස්කන්ධයන් තමාගේ පරිභෝජනයට ඇති ලෝකය ලෙස ගන්නා තැනැත්තාගේ හෝ, තම ආත්මය ‘ආත්මය’ ලෙසත් අනුන්ගේ ආත්මය ‘ලෝකය’ ලෙසත් ගන්නා තැනැත්තාගේ හෝ අදහස අනුව ‘ආත්මය හා ලෝකය’ යැයි පවසන ලදී. ‘එය වන්නේය’ (තං භවිස්සති) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, ඉහත කී දෙආකාරයෙන් ගන්නා ලද පංචස්කන්ධය මතු කාලයෙහි වන්නේය (පවතින්නේය) යනුවෙන් දැඩිව ගෙන වරදවා වටහා ගන්නා දෘෂ්ටියයි.

၁၃၃၂. သဟ သိက္ခိတဗ္ဗော ဓမ္မော သဟဓမ္မော, တတ္ထ ဘဝံ သဟဓမ္မိကံ. ကမ္မတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ဒေါဝစဿသဒ္ဒတော အာယ-သဒ္ဒံ အနညတ္ထံ ကတွာ ‘‘ဒေါဝစဿာယ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဒုဗ္ဗစဿ ကမ္မ’’န္တိ အာဟ. ဒေါဝစဿဿ ဝါ အယနံ ပဝတ္တိ ဒေါဝစဿာယံ. ဝစနဿ ပဋိဝိရုဒ္ဓဝစနံ ပဋာဏိကဂဟဏံ[Pg.183]. ဂုဏေဟိ ဂရူသု ဂါရဝေန ဝသနံ ဂရုဝါသော. ဇာတိအာဒီဟိ ဇေဋ္ဌကေသု ပဋိဿုဏိတဗ္ဗေသု ဝသနံ သဇေဋ္ဌကဝါသော. ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗာ ဝါ ဂရုနော. ဟိရိယိတဗ္ဗာ ဇေဋ္ဌကာ. ယာယ စေတနာယ ဒုဗ္ဗစော ဟောတိ, သာ ဒေါဝစဿတာ ဘဝိတုံ အရဟတီတိ ‘‘သင်္ခါရက္ခန္ဓောယေဝါ’’တိ အာဟ.

1332. එක්ව හික්මිය යුතු වූ අධිසීල ආදී ධර්මයන් ‘සහධර්ම’ නම් වේ; එහි ඇති ශික්ෂා පද ආදිය ‘සහධම්මික’ නම් වේ. ‘දෝවචස්ස’ (දුර්වච බව) යන ශබ්දයෙන් පසුව ‘ආය’ ශබ්දය යොදා ඇත්තේ වෙනත් අර්ථයක් සඳහා නොව කර්ම අර්ථය දැක්වීමට බැවින්, ‘දුර්වච තැනැත්තාගේ ක්‍රියාව’ යන අදහසින් ‘දෝවචස්සාය’ යැයි වදාරන ලදී. එසේත් නැතහොත් දුර්වච තැනැත්තාගේ ක්‍රියාවන්ගේ පැවැත්ම ‘දෝවචස්සාය’ නම් වේ. අනුන් කියන වචනයට විරුද්ධව කථා කිරීම ‘පටාණිකග්ගහණ’ (විරුද්ධව ගැනීම) නම් වේ. සීලාදී ගුණයෙන් වැඩිහිටියන් කෙරෙහි ගෞරවයෙන් විසීම ‘ගරුවාස’ නම් වේ. ජාති ආදියෙන් වැඩිමහලු වූ, වචනයට සවන් දිය යුතු පුද්ගලයන් කෙරෙහි විසීම ‘සජෙට්ඨකවාස’ නම් වේ. එසේම බිය විය යුතු පුද්ගලයන් ‘ගරු’ නම් වන අතර, ලැජ්ජා විය යුතු පුද්ගලයන් ‘ජෙට්ඨක’ නම් වේ. යම් චේතනාවක් නිසා කෙනෙකු දුර්වච වේ ද (අවවාද පිළිනොගනී ද), ඒ චේතනාව දුර්වච බව (දෝවචස්සතා) වීමට සුදුසු බැවින් එය ‘සංඛාරක්ඛන්ධයම’ යැයි පවසන ලදී.

၁၃၃၃. ဒု-သဒ္ဒေန ယုတ္တံ နာမံ ဒုန္နာမံ. အနုပသင်္ကမန္တဿပိ အနုသိက္ခနံ သေဝနာတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဘဇနာတိ ဥပသင်္ကမနာ’’တိ အာဟ. သဗ္ဗတောဘာဂေနာတိ ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ အာဝိ စေဝ ရဟော စ.

1333. ‘දු’ (නරක) ශබ්දය සමඟ යෙදුණු නාමය ‘දුන්නාම’ නම් වේ. ඇසුරු කළ යුතු තැනැත්තා සමීපයට නොගොස් වුව ද (ඈත සිට වුව ද) ඔහු අනුගමනය කිරීම ‘සේවනය’ යන අදහසින් ‘භජනය හා උපසංක්‍රමණය’ (ඇසුරු කිරීම හා එළඹීම) යැයි වදාළහ. ‘සබ්බතෝ භාගේන’ යනු කය, වචනය හා සිත යන තිදොරින් ම ප්‍රසිද්ධියේ මෙන් ම රහසේ ද ඇසුරු කිරීමයි.

၁၃၃၆. ဝိနယောတိ ဝိဘင်္ဂခန္ဓကာ ဝုတ္တာ. ဝတ္ထုဝီတိက္ကမတော ပုဗ္ဗေ ပရတော စ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇန္တော နာမ န ဟောတီတိ သဟ ဝတ္ထုနာ အာပတ္တိံ ပရိစ္ဆိန္ဒတိ. တေနာဟ ‘‘သဟ ဝတ္ထုနာ…ပေ… အာပတ္တိကုသလတာ နာမာ’’တိ. သဟ ကမ္မဝါစာယာတိ အဗ္ဘာနတိဏဝတ္ထာရကကမ္မဝါစာယ ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, ဣတ္ထန္နာမံ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇိ’’န္တိအာဒိကာယ စ. သဟေဝ ဟိ ကမ္မဝါစာယ အာပတ္တိဝုဋ္ဌာနဉ္စ ပရိစ္ဆိန္ဒတီတိ. အာပတ္တိယာ ဝါ ကာရဏံ ဝတ္ထု, ဝုဋ္ဌာနဿ ကာရဏံ ကမ္မဝါစာတိ ကာရဏေန သဟ ဖလဿ ဇာနနဝသေန ‘‘သဟ ဝတ္ထုနာ သဟ ကမ္မဝါစာယာ’’တိ ဝုတ္တံ.

1336. ‘විනය’ යනු විභංග හා කන්ධක යන ග්‍රන්ථයන් ය. වස්තුව (සිද්ධිය) ඉක්මවා යාමට පෙර හෝ පසුව ඇවැතකට පත් වූවෙකු ලෙස හැඳින්විය නොහැකි බැවින්, වස්තුව සමඟ ම ඇවැත වෙන් කර දක්වයි. එබැවින් ‘වස්තුව සමඟ... ඇවැත් පිළිබඳ දක්ෂ බව’ යැයි පවසන ලදී. ‘සහ කම්මවාචාය’ යනු අබ්භානය වැනි විනය කර්ම වාක්‍යයන් මගින් හා ‘ස්වාමීනි, මම අසවල් ඇවැතට පත් වීමි’ ආදී ප්‍රකාශයන් මගින් ඇවැතෙන් නැගී සිටීම ද ඒ සමඟ ම තීරණය කරන නිසා ය. මන්ද, කර්මවාක්‍යය හා සමඟ ම ඇවැතෙන් නැගී සිටීම ද නියම කෙරෙන බැවිනි. නැතහොත් ඇවැතට හේතුව වස්තුව වන අතර ඇවැතෙන් නැගී සිටීමට හේතුව කර්මවාක්‍යය යි. මෙසේ හේතුව සමඟ ඵලය දැනගැනීමේ අර්ථයෙන් ‘වස්තුව සමඟ’ සහ ‘කර්මවාක්‍යය සමඟ’ යැයි පවසන ලදී.

၁၃၃၈. အယမေဝတ္ထော သဟ ပရိကမ္မေနာတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တော. ဝုဋ္ဌာနကပညာယာတိ ဝုဋ္ဌာနဿ ကာရဏဘူတာယ ပရိကမ္မပညာယ.

1338. මේ අර්ථයම ‘පරිකර්මය සමඟ’ යන මෙහි ද පවසන ලදී. ‘වුට්ඨානක පඤ්ඤා’ (නැගී සිටීමේ ප්‍රඥාව) යනු සමාපත්තියෙන් නැගී සිටීමට හේතු වූ පරිකර්ම ප්‍රඥාවයි.

၁၃၄၀. ဓာတုဝိသယာ သဗ္ဗာပိ ပညာ ဓာတုကုသလတာ, တဒေကဒေသာ မနသိကာရကုသလတာတိ အဓိပ္ပာယေန ပုရိမပဒေပိ ဥဂ္ဂဟမနသိကာရဇာနနပညာ ဝုတ္တာ. ပုရိမပဒေ ဝါ ဝါစုဂ္ဂတာယ ဓာတုပါဠိယာ မနသိကရဏံ ‘‘မနသိကာရော’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဥဂ္ဂဏှန္တီ မနသိကရောန္တီ ဓာတုပါဠိယာ အတ္ထံ သုဏန္တီ ဂန္ထတော စ အတ္ထတော စ ဓာရေန္တီ ‘‘အယံ စက္ခုဓာတု နာမာ’’တိအာဒိနာ သဘာဝတော အဋ္ဌာရသေဝါတိ ဂဏနတော စ ပရိစ္ဆေဒံ ဇာနန္တီ စ ပညာ ဥဂ္ဂဟပညာဒိကာ ဝုတ္တာ. ပစ္ဆိမပဒေ ပဉ္စဝိဓာပိ သာ ပညာ ဥဂ္ဂဟောတိ တတော စ ပဝတ္တော အနိစ္စာဒိမနသိကာရော ‘‘ဥဂ္ဂဟမနသိကာရော’’တိ ဝုတ္တော, တဿ ဇာနနံ ပဝတ္တနမေဝ, ယထာ ပဝတ္တံ ဝါ ဥဂ္ဂဟံ, ဧဝမေဝ ပဝတ္တော ဥဂ္ဂဟောတိ ဇာနနံ ဥဂ္ဂဟဇာနနံ. မနသိကာရောပိ ‘‘ဧဝံ ပဝတ္တေတဗ္ဗော ဧဝဉ္စ ပဝတ္တော’’တိ ဇာနနံ မနသိကာရဇာနနံ. တဒုဘယမ္ပိ မနသိကာရကောသလ္လန္တိ [Pg.184] ဝုတ္တံ. ဥဂ္ဂဟောပိ ဟိ မနသိကာရသမ္ပယောဂတော မနသိကာရနိရုတ္တိံ လဒ္ဓုံ ယုတ္တောတိ ယော စ မနသိ ကာတဗ္ဗော, ယော စ မနသိကရဏုပါယော, သဗ္ဗော သော မနသိကာရောတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ. တတ္ထ စ ကောသလ္လံ မနသိကာရကုသလတာတိ.

1340. ධාතූන් විෂය කරගත් සියලු ප්‍රඥාව ‘ධාතු කුසලතාව’ නම් වේ; ඉන් කොටසක් වූ උග්ගහ මනසිකාරය පිළිබඳ ඥානය ‘මනසිකාර කුසලතාව’ යැයි යන අදහසින් පූර්ව පදයේ දී උග්ගහ මනසිකාරය දැනගන්නා ප්‍රඥාව ගැන ද පවසන ලදී. නැතහොත් පූර්ව පදයෙහි වචනයෙන් ප්‍රගුණ කළ ධාතු පාලිය මෙනෙහි කිරීම ‘මනසිකාරය’ යැයි කියන ලදී. එහි ඉගෙන ගන්නා වූ ද, මෙනෙහි කරන්නා වූ ද, ධාතු පාලියේ අර්ථය අසන්නා වූ ද, ග්‍රන්ථ හා අර්ථ වශයෙන් දරන්නා වූ ද, ‘මෙය චක්ඛු ධාතුවයි’ ආදී වශයෙන් ස්වභාවය අනුව හා දහඅටක් පමණක් වූ ගණන අනුව සීමාවන් දැනගන්නා වූ ද ප්‍රඥාව ‘උග්ගහ පඤ්ඤා’ (උගත් ප්‍රඥාව) ආදී වශයෙන් දක්වන ලදී. පශ්චිම පදයෙහි ඒ පස්වැදෑරුම් ප්‍රඥාව ‘උග්ගහ’ (උගෙනීම) ලෙසත්, ඉන් පසු ඇතිවන අනිත්‍ය ආදී මනසිකාරය ‘උග්ගහ මනසිකාරය’ ලෙසත් කියන ලදී. එය දැනගැනීම යනු ඇති කරගැනීමම ය. නැතහොත් පවතින පරිදි ම ඉගෙනීම ‘උග්ගහ ජානන’ (ඉගෙනීම දැනීම) වන අතර, මනසිකාරය ද ‘මෙසේ ඇති කළ යුතුය, මෙසේ ඇති විය’ යැයි දැනගැනීම ‘මනසිකාර ජානන’ නම් වේ. මේ දෙකම ‘මනසිකාර කෝසල්ල’ (මනසිකාරයෙහි දක්ෂතාව) යැයි පවසන ලදී. මනසිකාරය හා සම්බන්ධ වීම නිසා උගෙනීම ද මනසිකාරය යන නාමය ලැබීමට සුදුසු බැවින් ද, මෙනෙහි කළ යුතු දේ සහ මෙනෙහි කරන ක්‍රමය යන සියල්ල ‘මනසිකාරය’ යැයි කීම සුදුසු බැවින් ද එසේ කියන ලදී. එහි ඇති දක්ෂතාව ‘මනසිකාර කුසලතාව’ නම් වේ.

၁၃၄၂. တီသုပိ ဝါ…ပေ… ဝဋ္ဋတီတိ တဿာ စ ဥဂ္ဂဟာဒိဘာဝေါ ဝုတ္တော. သမ္မသနံ ပညာ, သာ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ အနိစ္စာဒိသမ္မသနကိစ္စံ သာဓေတိ နိစ္စသညာဒိပဇဟနတော. မနသိကာရော သမ္မသနသမ္ပယုတ္တော တထေဝ အနိစ္စာဒိမနသိကာရကိစ္စံ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တော သာဓေတိ. တေနာဟ ‘‘သမ္မသနမနသိကာရာ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ’’တိ. ဣမိနာ ပန ပစ္စယေန ဣဒံ ဟောတီတိ ဧဝံ အဝိဇ္ဇာဒီနံ သင်္ခါရာဒိပစ္စယုပ္ပန္နဿ ပစ္စယဘာဝဇာနနံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကုသလတာတိ ဒဿေတိ.

1342. එම කුසලතාවෙහි උග්ගහ ආදී ස්වභාවය ද පවසන ලදී. ‘සම්මසනය’ යනු ප්‍රඥාවයි; එය මාර්ගය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ විට නිත්‍ය සංඥා ආදිය ප්‍රහාණය කරන බැවින් අනිත්‍ය ආදිය මෙනෙහි කිරීමේ කෘත්‍යය සිදු කරයි. සම්මසන ඥානය සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත මනසිකාරය ද එලෙසම අනිත්‍ය ආදී මනසිකාර කෘත්‍යය සිදු කරයි. එබැවින් ‘සම්මසන මනසිකාරය ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිතය’ යැයි පවසන ලදී. මෙසේ මේ ප්‍රත්‍යය නිසා මේ ඵලය ඇති වේ යැයි අවිද්‍යාව ආදී හේතූන්ගෙන් සංඛාර ආදී ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න ධර්මයන්ගේ හේතු-ඵල ස්වභාවය දැනගැනීම ‘පටිච්චසමුප්පාද කුසලතාව’ බව මින් දක්වයි.

၁၃၄၄. အမ္ဗဗီဇာဒီနိ အနုပါဒိန္နကဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တာနိ. သောတဝိညာဏာဒီနံ ဝိသဘာဂါ အနနုရူပါ အနုပ္ပာဒကာယေဝ စက္ခာဒယော ‘‘ဝိသဘာဂပစ္စယာ’’တိ ဝုတ္တာ, တေဟိ အနုပ္ပဇ္ဇမာနာနေဝ စ သောတဝိညာဏာဒီနိ ‘‘ဝိသဘာဂပစ္စယသမုပ္ပန္နဓမ္မာ’’တိ. သောတဝိညာဏေန ဝါ ဝိသဘာဂဿ စက္ခုဝိညာဏဿ ပစ္စယောတိ ဝိသဘာဂပစ္စယော, စက္ခာယတနဿ ဝိသဘာဂေန သောတာယတနေန ပစ္စယေန သမုပ္ပန္နော ဝိသဘာဂပစ္စယသမုပ္ပန္နော.

1344. අඹ ඇට ආදිය වදාළේ උපාදින්නක නොවන (අජීවී) වස්තූන් පෙන්වීම පිණිස ය. සෝත විඤ්ඤාණ ආදියට අනුරූප නොවන, ඒවා ඇති නොකරන්නා වූ චක්ඛු ආයතන ආදිය ‘විසභාග ප්‍රත්‍ය’ (අසමාන හේතු) ලෙස හඳුන්වන අතර, ඒ මගින් හට නොගන්නා වූ සෝත විඤ්ඤාණ ආදිය ‘විසභාග ප්‍රත්‍ය සමුප්පන්න ධර්ම’ ලෙස හැඳින්වේ. නැතහොත් සෝත විඤ්ඤාණයට අසමාන වූ චක්ඛු විඤ්ඤාණයට හේතු වන බැවින් ‘විසභාග ප්‍රත්‍ය’ නම් වේ; චක්ඛායතනයට අසමාන වූ සෝතායතන සංඛ්‍යාත ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත් බැවින් ‘විසභාග ප්‍රත්‍ය සමුප්පන්න’ නම් වේ.

၁၃၄၆. အဇ္ဇဝနိဒ္ဒေသေ အဇ္ဇဝေါ အဇ္ဇဝတာတိ ဥဇုတာ ဥဇုကတာ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ အဇ္ဇဝမဒ္ဒဝနိဒ္ဒေသေသု ဥဇုကတာမုဒုတာနိဒ္ဒေသေဟိ ဝိသေသံ မဒ္ဒဝနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တံ ‘‘နီစစိတ္တတာ’’တိပဒမာဟ. တတ္ထ ‘‘နီစစိတ္တတာ မုဒုတာ’’တိ ပုန မုဒုတာဝစနံ နီစစိတ္တတာယ ဝိသေသနတ္ထံ. ဩမာနောပိ ဟိ နီစစိတ္တတာ ဟောတိ, န ပန မုဒုတာတိ.

1346. අජ්ජව නිද්දේසයෙහි ‘අජ්ජවෝ අජ්ජවතා’ යන්නෙන් ඍජු බව ම (උජුකතාව) කියන ලදී. අජ්ජව හා මද්දව නිද්දේසයන් හි උජුකතා හා මුදුතා නිද්දේසයන්ට වඩා විශේෂයක් දැක්වීම පිණිස මද්දව නිද්දේසයෙහි ඇති ‘නීචචිත්තතා’ (යටහත් පහත් සිත ඇති බව) යන පදය වදාළහ. එහි ‘නීචචිත්තතා මුදුතා’ යැයි නැවත මුදුතා ශබ්දය යෙදුවේ නීචචිත්තතාව විශේෂ කර දැක්වීම පිණිස ය. මන්ද, හීන මානය ද නීචචිත්තතාවක් වුවත් එය මුදු බව (මෘදු බව) නොවන බැවිනි.

၁၃၄၈. ပရေသံ ဒုက္ကဋံ ဒုရုတ္တဉ္စ ပဋိဝိရောဓာကရဏေန အတ္တနော ဥပရိ အာရောပေတွာ ဝါသေန္တိ. စိတ္တဿ သကမနတာတိ စိတ္တဿ အဗျာပန္နော သကော မနောဘာဝေါတိ အတ္ထော. စိတ္တန္တိ ဝါ စိတ္တပ္ပဗန္ဓံ ဧကတ္တေန ဂဟေတွာ တဿ အန္တရာ ဥပ္ပန္နေန ပီတိသဟဂတမနေန သကမနတ္တံ အာဟ. အတ္တမနော ဝါ ပုဂ္ဂလော, တဿ ဘာဝေါ အတ္တမနတာ. သာ န သတ္တဿာတိ ပုဂ္ဂလဒိဋ္ဌိနိဝါရဏတ္တံ ‘‘စိတ္တဿာ’’တိ ဝုတ္တံ.

1348. අන්‍යයන්ගේ වැරදි ක්‍රියා හා වැරදි වචන කෙරෙහි විරුද්ධත්වයක් නොදක්වා, ඒවා තමා කෙරෙහි පවරා ගෙන (ඉවසා) වාසය කරති. ‘චිත්තස්ස සකමනතා’ යනු සිතේ විකෘති නොවූ, ස්වකීය වූ මනෝභාවයයි. එසේත් නැතහොත් ‘සිත’ යන්නෙන් චිත්ත පරම්පරාව එකක් ලෙස ගෙන, ඒ අතරතුර උපන් ප්‍රීතියෙන් යුත් සිතින් යුක්ත බව (ප්‍රසන්න බව) පවසන ලදී. නැතහොත් යමෙක් තමාගේ ම සිතින් යුක්ත ද, ඒ පුද්ගලයාගේ ස්වභාවය ‘අත්තමනතා’ (සතුටු සිත ඇති බව) යි. එය කිසියම් සත්වයෙකුගේ ස්වභාවයක් නොවන බව පෙන්වා පුද්ගල දෘෂ්ටිය වැළැක්වීම පිණිස ‘සිතේ’ (චිත්තස්ස) යැයි වදාරන ලදී.

၁၃၄၉. ကာယဝါစာဟိ [Pg.185] ကတ္တဗ္ဗဿ အကရဏေန အသာဒိယိတဗ္ဗဿ သာဒိယနေန စ မနသာပိ အာစရတိ ဧဝ, ဣန္ဒြိယသံဝရာဒိဘေဒနဝသေန ဝါ ဧတံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

1349. කය හා වචනයෙන් කටයුතු කළ යුතු දේ නොකිරීමෙන් ද, සතුටු නොවිය යුතු දේ (රන් රිදී ආදිය) කෙරෙහි සතුටු වීමෙන් ද, සිතින් පවා එම දේ සිදු කරන්නේමය. එසේම ඉන්ද්‍රිය සංවරය ආදිය බිඳී යාමෙහි බලයෙන් මෙය පවසන ලදැයි දත යුතුය.

၁၃၅၀. သဒေါသဝဏေ ရုက္ခေ နိယျာသပိဏ္ဍိယော, အဟိစ္ဆတ္တကာနိ ဝါ ဥဋ္ဌိတာနိ ‘‘အဏ္ဍကာနီ’’တိ ဝဒန္တိ. ဖေဂ္ဂုရုက္ခဿ ပန ကုထိတဿ အဏ္ဍာနိ ဝိယ ဥဋ္ဌိတာ စုဏ္ဏပိဏ္ဍိယော ဂဏ္ဌိယော ဝါ ‘‘အဏ္ဍကာနီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပဒုမနာဠံ ဝိယ သောတံ ဃံသယမာနာ ဝိယ ပဝိသန္တီ ကက္ကသာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ကောဓေန နိဗ္ဗတ္တာ တဿ ပရိဝါရဘူတာ ကောဓသာမန္တာ. ပုရေ သံဝဍ္ဎနာရီ ပေါရီ, သာ ဝိယ သုကုမာရာ မုဒုကာ ဝါစာ ပေါရီ ဝိယာတိ ပေါရီ. တတ္ထာတိ ‘‘ဘာသိတာ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တာယ ကိရိယာယာတိပိ ယောဇနာ သမ္ဘဝတိ, တတ္ထ ဝါစာယာတိ ဝါ. သဏှဝါစတာတိအာဒိနာ တံ ဝါစံ ပဝတ္တယမာနံ စေတနံ ဒဿေတိ.

1350. දොස් සහිත වූ වණ ඇති ගසක වැගිරෙන කිරි කැටි හෝ හටගත් බිම්මල්වලට 'අණ්ඩක' යැයි පවසති. එසේ වුවද, දිරාපත් වූ අරටුවක් නැති ගසක ඇති පිටි කැටිති හෝ ගැටවලට ද 'අණ්ඩක' යැයි කිය යුතු බව දත යුතුය. නෙළුම් දණ්ඩක් කනෙහි ඇතිල්ලෙන්නාක් මෙන් කනට ඇතුළු වන රළු වචන 'කක්කස' (පරුෂ) ලෙස දත යුතුය. ක්‍රෝධයෙන් උපන්, එම ක්‍රෝධයේම පිරිවර වූ වචන 'ක්‍රෝධ සාමන්ත' නම් වේ. නගරයෙහි හැදුණු වැඩුණු තරුණියක මෙන් (පෝරී) ඉතා සියුම් වූ මෘදු වචන 'පෝරී' නම් වේ. 'පැවසූයේ වෙයි' යන ක්‍රියාව හා සම්බන්ධ කර ගැනීමෙන් ද අර්ථය ගැළපිය හැකිය. සිනිඳු වචන ඇති බව ආදියෙන් එම වචනය පවත්වන චේතනාව දක්වයි.

၁၃၅၁. အာမိသာလာဘေန ယံ ဆိဒ္ဒံ ဟောတိ, တံ အာမိသာလာဘေန ‘‘ဆိဒ္ဒ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဒွေယေဝ ဟီတိ ယထာဝုတ္တာနိ အာမိသဓမ္မာလာဘေဟိ ပဝတ္တမာနာနိ ဆိဒ္ဒါနိ အာဟ. ဂမနသဘာဂေနာတိ ဂမနမဂ္ဂဿ အနုစ္ဆဝိကဒိသာဘာဂေန. သင်္ဂဟပက္ခေ ဌတွာတိ သင်္ဂဟံ ကရောမိစ္စေဝ ကထေတဗ္ဗံ, န လာဘသက္ကာရကာမတာဒီဟီတိ အတ္ထော. အဝဿံ ကာတဗ္ဗံ ကိစ္စံ, ဣတရံ ကရဏီယံ. အဗ္ဘာနတော အညံ အာပတ္တိဝုဋ္ဌာနံ ‘‘ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ.

1351. ආමිසය (සිව්පසය) නොලැබීම නිසා යම් සිදුරක් වේ ද, එය ආමිස අලාභයෙන් සිදු වූ 'සිදුරක්' යැයි කියනු ලැබේ. ඉහත කී පරිදි ආමිස හා ධර්ම අලාභයන් නිසා ඇති වන සිදුරු දෙකක් ගැන කියැවේ. 'ගමන සභාගයෙන්' යනු ගමන් මාර්ගයට සුදුසු වූ දිශා කොටසිනි. 'සංග්‍රහ පක්ෂයේ සිට' යනු සංග්‍රහ කරමි යන අදහසින්ම ධර්මය දේශනා කළ යුතු බවත්, ලාභ සත්කාර අපේක්ෂාවෙන් නොවිය යුතු බවත් අර්ථයයි. අනිවාර්යයෙන් කළ යුතු දෙය 'කිච්ච' (කෘත්‍ය) නම් වන අතර අනෙක් දේ 'කරණීය' නම් වේ. අබ්භාන කර්මයෙන් පරිබාහිරව වෙනත් ඇවතින් නැගී සිටීම 'වුට්ඨාන' (වුට්ඨානය) ලෙස කියන ලදී.

၁၃၅၂. သသမ္ဘာရကထာတိ ဒဿနဿ ကာရဏသဟိတာတိ အတ္ထော, သသမ္ဘာရဿ ဝါ ဒဿနဿ ကထာ သသမ္ဘာရကထာ. ယဿ စက္ခုန္ဒြိယာသံဝရဿ ဟေတူတိ ဝတွာ ပုန ‘‘တဿ စက္ခုန္ဒြိယဿ သတိကဝါဋေန ပိဒဟနတ္ထာယာ’’တိ ဝုတ္တံ, န အသံဝရဿာတိ. တဒိဒံ ယံ စက္ခုန္ဒြိယာသံဝရဿ ဟေတု အဘိဇ္ဈာဒိအနွာဿဝနံ ဒဿိတံ, တံ အသံဝုတစက္ခုန္ဒြိယဿေဝ ဟေတုပဝတ္တံ ဒဿိတန္တိ ကတွာ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ, ယတွာဓိကရဏန္တိ ဟိ ယဿ စက္ခုန္ဒြိယဿ ကာရဏာတိ အတ္ထော. ကဿ စ ကာရဏာတိ? အသံဝုတဿ. ကိဉ္စ အသံဝုတံ? ယဿ စက္ခုန္ဒြိယာသံဝရဿ ဟေတု အနွာဿဝန္တိ တဒုပလက္ခိတံ, တဿ သံဝရာယာတိ အယမတ္ထယောဇနာ.

1352. 'සසම්භාර කථා' යනු දැකීමේ හේතු (චක්ඛු පසාදය ආදිය) සමඟ වන කතාවයි. එනම් දැකීමේ හේතු ප්‍රත්‍යයන් සහිත කතාව 'සසම්භාර කථා' නම් වේ. 'යම් චක්ඛුන්ද්‍රිය අසංවරයක් නිසා' යැයි පවසා නැවත 'එම චක්ඛුන්ද්‍රිය සංවරය නමැති දොර අගුලෙන් වැසීම පිණිස' යැයි කියන ලදී. 'අසංවරය පිණිස' යැයි නොකීවේය. චක්ඛුන්ද්‍රිය අසංවරය හේතුවෙන් අභිධ්‍යා ආදිය ගලා ඒම දක්වන ලද්දේ, එය සංවර නොකළ චක්ඛුන්ද්‍රිය නිසාම සිදු වන බැවින් යැයි දත යුතුය. 'යත්වධිකරණං' යනු යම් චක්ඛුන්ද්‍රියක් හේතුවෙන් යන්නයි. 'කවරෙකු හේතුවෙන් ද?' යත්, අසංවර වූ ඉන්ද්‍රිය හේතුවෙනි. 'අසංවර වූයේ කුමක් ද?' යත්, යම් චක්ඛුන්ද්‍රිය අසංවරයක් නිසා (අකුසල්) ගලා එන්නේ ද, එයින් හඳුනා ගනු ලබන ඉන්ද්‍රියයි. එහි සංවරය පිණිස යනු මෙහි අර්ථ යෝජනාවයි.

ဇဝနက္ခဏေ ပန ဒုဿီလျံ ဝါတိအာဒိ ပုန အဝစနတ္ထံ ဣဓေဝ သဗ္ဗံ ဝုတ္တန္တိ ဆသု ဒွါရေသု ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗံ. န ဟိ ပဉ္စဒွါရေ ကာယဝစီဒုစ္စရိတသင်္ခါတံ ဒုဿီလျံ အတ္ထီတိ. ယထာ ကိန္တိအာဒိနာ နဂရဒွါရေ အသံဝရေ သတိ [Pg.186] တံသမ္ဗန္ဓာနံ ဃရာဒီနံ အသံဝုတတာ ဝိယ ဇဝနေ အသံဝရေ သတိ တံသမ္ဗန္ဓာနံ ဒွါရာဒီနံ အသံဝုတတာတိ ဧဝံ အညေသံ သံဝရေ, အညေသံ သံဝုတတာသာမညမေဝ နိဒဿေတိ, န ပုဗ္ဗာပရသာမညံ အန္တော ဗဟိ သာမညံ ဝါ. သတိ ဝါ ဒွါရဘဝင်္ဂါဒိကေ ပုန ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဇဝနံ ဗာဟိရံ ဝိယ ကတွာ နဂရဒွါရသမာနံ ဝုတ္တံ, ဣတရဉ္စ အန္တောနဂရဒွါရသမာနံ. ဇဝနေ ဝါ အသံဝရေ ဥပ္ပန္နေ တတော ပရံ ဒွါရဘဝင်္ဂါဒီနံ အသံဝရဟေတုဘာဝါပတ္တိတော နဂရဒွါရသဒိသေန ဇဝနေန ပဝိသိတွာ ဒုဿီလျာဒိစောရာနံ ဒွါရဘဝင်္ဂါဒိမူသနံ ကုသလဘဏ္ဍဝိနာသနံ ကထိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ජවන ක්ෂණයෙහි දුස්සීල බව ආදිය නැවත නොකීම සඳහා මෙහිම සියල්ල පවසන ලදී. එබැවින් දොරටු හයෙහිම මෙය යථා පරිදි යෙදිය යුතුය. පංච ද්වාරයෙහි කාය-වචී දුසිරිත යැයි කියන දුස්සීල බවක් නැති බැවිනි. නගර ද්වාරයෙහි අසංවරයක් ඇති වූ විට ඒ හා සම්බන්ධ නිවාස ආදියෙහි ද අසංවර බවක් ඇති වන්නාක් මෙන්, ජවනයෙහි අසංවරයක් වූ විට ඒ හා සම්බන්ධ ඉන්ද්‍රිය දොරටු ආදියෙහි ද අසංවර බව ඇති වේ. මේ අයුරින් අන් දොරටු සංවර වූ විට අනෙක් දේ ද සංවර වන සමාන බව දක්වයි. මෙය පෙර පසු සමාන බවක් හෝ ඇතුළත පිටත සමාන බවක් නොවේ. ද්වාර, භවංග ආදිය ඇති කල්හි නැවත උපදින ජවනය පිටත නගර ද්වාරය මෙන් ද, අනෙක් ද්වාර භවංග ආදිය නගරය ඇතුළත දොරටු මෙන් ද පවසන ලදී. නැතහොත් ජවනයෙහි අසංවරය උපන් කල්හි ඉන් පසුව ද්වාර භවංග ආදිය ද අසංවර වීමට හේතු වන බැවින්, නගර දොරටුවක් බඳු වූ ජවනයෙන් ඇතුළු වී දුස්සීල බව නමැති සොරෙක් ද්වාර භවංග ආදිය කොල්ලකෑම හා කුසල් නමැති බඩු බාහිරාදිය විනාශ කිරීම ලෙස දත යුතුය.

၁၃၅၃. ဣမိနာ အာဟာရေန နိတ္ထရဏတ္ထေန အတ္ထိကဘာဝေါ ဣဒမတ္ထိကတာ. အာဟာရပရိဘောဂေ အသန္တုဿနာတိ အာဟာရပရိဘောဂက္ခဏေ ပဝတ္တာ အသန္တုဿနာ, ဒဝတ္ထာဒိအဘိလာသောတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ အသန္တုဋ္ဌိတာ လောဘော, အမတ္တညုတာ အပ္ပဋိသင်္ခါ စ မောဟောတိ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ ‘‘ဘောဇနေ အမတ္တညုတာ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

1353. මෙම ආහාරයෙන් සංසාරයෙන් එතෙර වීම යන අර්ථයෙන් ප්‍රයෝජනයක් ඇති බව 'ඉදමත්ථිකතා' නම් වේ. ආහාර පරිභෝජනය කිරීමේදී ඇති වන අසන්තෘප්තිමත් බව නම් ආහාර වළඳන අවස්ථාවෙහි උපදින සෑහීමකට පත් නොවන බවයි. එනම් රසවත් දෑ ආදිය කෙරෙහි ඇති තෘෂ්ණාවයි. මෙහිදී 'අසන්තෘප්තිමත් බව' යනු ලෝභයයි. 'අමත්තඤ්ඤුතා' (පමණ නොදන්නා බව) සහ 'අපටිසංඛා' (නොවිමසීම) යනු මෝහයයි. මෙම ලෝභ හා මෝහ යන ධර්ම දෙකම 'භෝජනයෙහි පමණ නොදන්නා බව' (භෝජනේ අමත්තඤ්ඤුතා) ලෙස දත යුතුය.

၁၃၅၅. ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တမာနောဝ မာနမဒေါ. အသဒ္ဓမ္မသေဝနာသမတ္ထတံ နိဿာယ ပဝတ္တော မာနော, ရာဂေါ ဧဝ ဝါ ပုရိသမဒေါ. သက္ကရသပ္ပိခီရာဒီနိ ယောဇေတွာ ဗဟလပက္ကံ ဘောဇနံ ပိဏ္ဍရသဘောဇနံ, ဗဟလပက္ကံ ဝါ မံသရသာဒိဘောဇနံ. မန္ဒန္တိ အပ္ပံ. ဌိတိယာတိ ဌိတတ္ထံ. တဒတ္ထဉ္စ ဘုဉ္ဇန္တော ယသ္မာ ‘‘ကာယံ ဌပေဿာမီ’’တိ ဘုဉ္ဇတိ, တသ္မာ ‘‘ဌပနတ္ထာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. အဘုတ္တပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကာတိ ဣဒံ ခုဒါယ ဝိသေသနံ ယဿာ အပ္ပဝတ္တိ ဘောဇနေန ကာတဗ္ဗာ, တဿာ ဒဿနတ္ထံ. သကလံ သာသနန္တိ ပါဠိဓမ္မမ္ပိ သဗ္ဗကုသလေပိ သင်္ဂဏှာတိ. အဘုတ္တပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကဝေဒနာ, ဘုတ္တပစ္စယာ န ဥပ္ပဇ္ဇနကဝေဒနာတိ ဧတာသံ ကော ဝိသေသော? ပုရိမာ ယထာပဝတ္တာ ဇိဃစ္ဆာနိမိတ္တာ ဝေဒနာ. သာ ဟိ အဘုဉ္ဇန္တဿ ဘိယျော ပဝတ္တနဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. ပစ္ဆိမာပိ ခုဒါနိမိတ္တာဝ အင်္ဂဒါဟသူလာဒိဝေဒနာ အပ္ပဝတ္တာ. သာ ဟိ ဘုတ္တပစ္စယာ ပုဗ္ဗေ အနုပ္ပန္နာဝ န ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ. ဝိဟိံသာနိမိတ္တတာ စေတာသံ ဝိဟိံသာယ ဝိသေသော.

1355. 'මම උතුම් වෙමි' ආදී වශයෙන් ඇති වන මානයම 'මාන මදය' නම් වේ. අසද්ධර්ම සේවනයට (මෛථුනයට) ඇති හැකියාව නිසා උපදින මානය හෝ රාගයම 'පුරිස මදය' නම් වේ. සක්කර, ගිතෙල්, කිරි ආදිය යොදා හොඳින් පිසූ ආහාර 'පිණ්ඩරස භෝජන' නම් වේ. නැතහොත් මස් රස ආදිය මිශ්‍ර කර ඝනව පිසූ ආහාරයි. 'මන්ද' යනු ස්වල්පයකි. 'ට්ඨිතියා' යනු පැවැත්ම සඳහාය. සිරුර පවත්වා ගැනීම සඳහා වළඳන්නා 'මම ශරීරය පවත්වන්නෙමි' යන අදහසින් වළඳන බැවින් 'පැවැත්ම පිණිස' (ට්ඨපනත්ථාය) යැයි කියන ලදී. 'ආහාර නොලැබීමෙන් උපදින' යන්න බඩගින්නට (ඛුදාවට) විශේෂණයකි. භෝජනයෙන් සංසිඳවිය හැක්කේ කුමන බඩගින්නක් ද යන්න දැක්වීම සඳහා එය යොදා ඇත. 'සකල ශාසනය' යන වචනයෙන් පාලි ධර්මය මෙන්ම සියලු කුසල ධර්මයන් ද ඇතුළත් වේ. ආහාර නොලැබීමෙන් උපදින වේදනාව හා ආහාර ලැබීමෙන් උපදින වේදනාව යන මෙහි වෙනස කුමක්ද? පළමු වැන්න නම් සාමාන්‍යයෙන් ඇති වන බඩගින්න නිසා ඇති වන වේදනාවයි. එය ආහාර නොගන්නා තැනැත්තාට තවදුරටත් වැඩෙමින් උපදී. දෙවැන්න නම් බඩගින්න හේතුවෙන් ඇති වන, ශරීරය දැවිල්ල හා බඩේ රුජාව ආදී මෙතෙක් නූපන් වේදනායි. එය ආහාර ලැබීම නිසා පෙර නූපන් පරිද්දෙන්ම නැවත නූපදී. වේදනාවන් දෙකෙහි වෙනස නම් පෙළීම හේතු කොටගෙන ඇති වීමයි.

ယာတြာတိ ယာပနာ ဝုတ္တာ, ပုဗ္ဗေပိ ‘‘ယာပနာယာ’’တိ ဝုတ္တံ, ကော ဧတ္ထ ဝိသေသော? ပုဗ္ဗေ ‘‘ယာပနာယာတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယယာပနတ္ထာယာ’’တိ ဝုတ္တံ, ဣဓ ပန စတုန္နံ ဣရိယာပထာနံ အဝိစ္ဆေဒသင်္ခါတာ ယာပနာ ယာတြာတိ အယမေတ္ထ ဝိသေသော[Pg.187]. ဒါယကဒေယျဓမ္မာနံ အတ္တနော စ ပမာဏံ အဇာနိတွာ ပဋိဂ္ဂဟဏံ, သဒ္ဓါဒေယျဝိနိပါတနတ္ထံ ဝါ ပဋိဂ္ဂဟဏံ အဓမ္မိကပဋိဂ္ဂဟဏံ, ယေန ဝါ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇေယျ. အပစ္စဝေက္ခိတပရိဘောဂေါ အဓမ္မေန ပရိဘောဂေါ. အနဝဇ္ဇေ အနိန္ဒိတဗ္ဗေ ပစ္စယေ သာဝဇ္ဇံ သနိန္ဒံ ပရိဘောဂေန အတ္တာနံ ကရောတိ. အနဝဇ္ဇတာ စ ဘဝိဿတီတိ အတ္တနော ပကတိအဂ္ဂိဗလာဒိံ ဇာနိတွာ ‘‘ဧဝံ မေ အဂရဟိတဗ္ဗတာ စ ဘဝိဿတီ’’တိ ပမာဏယုတ္တံ အာဟာရေတီတိ အတ္ထော.

'යාත්‍රා' යනු පැවැත්ම (යාපනා) යන්නයි. පෙර ද 'යාපනාය' යැයි කියන ලදී. මෙහි වෙනස කුමක් ද? පෙර 'පැවැත්ම සඳහා' යැයි කීවේ ජීවිතේන්ද්‍රිය පැවැත්ම සඳහාය. මෙහිදී සතර ඉරියව් අඛණ්ඩව පවත්වා ගැනීම 'යාත්‍රා' නම් වේ. මෙය මෙහි ඇති වෙනසයි. දායකයාගේ ශ්‍රද්ධාව, පූජා භාණ්ඩ සහ තමාගේ පමණ නොදැන පිළිගැනීම හෝ ශ්‍රද්ධාවෙන් දෙන දානය අපතේ යන පරිදි පිළිගැනීම 'අධර්මික පිළිගැනීම' නම් වේ. යම් පිළිගැනීමක් නිසා ඇවතක් වේ ද එය ද එසේමය. ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකර වැළඳීම අධර්මික පරිභෝජනයයි. නිවැරදි නිදොස් වූ පසය, වැරදි පරිභෝජනයෙන් තමාම සදොස් හා නින්දා සහිත කරයි. 'නිදොස් බව ඇති වේ' යනු තමාගේ සාමාන්‍ය ශක්තිය හා ආහාර දිරවීමේ ශක්තිය හඳුනාගෙන 'මෙසේ මට නින්දා රහිත බව ඇති වේ' යැයි සිතා පමණ දැන ආහාර වැළඳීමයි.

သုခေါ ဣရိယာပထဝိဟာရော ဖာသုဝိဟာရော. ဧတ္တကဉှိ ဘုဉ္ဇိတွာ…ပေ… ပဝတ္တန္တီတိ ဣရိယာပထာနံ သုခပ္ပဝတ္တိယာ ကာရဏဘူတံ ဘုဉ္ဇနံ ပိဝနဉ္စ ဣရိယာပထေဟိ ကာရဏဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ တေဟိ သာဓိတံ ဝိယ ဝုတ္တံ. ‘‘အဘုတွာ ဥဒကံ ပိဝေ’’တိ လိခန္တိ, ‘‘ဘုတွာနာ’’တိ ပန ပါဌော. ပုနပိ ဟိ အပ္ပဿေဝ အနုဇာနနဝသေန –

සුවසේ ඉරියව් පැවැත්වීම 'ඵාසුවිහාර' නම් වේ. 'මෙපමණක් අනුභව කොට... පවතිති' යන මේ වචනයෙන් ඉරියව් සුවසේ පැවැත්වීමට හේතු වන වැළඳීම හා පැන් බීම, ඉරියව් පැවැත්වීමේ හේතූන් ලෙස ගත් බැවින්, ඒවා එම ඉරියව් මගින්ම සිදු කරන්නාක් මෙන් කියන ලදී. 'ආහාර නොගෙන පැන් බොන්නේය' යැයි සමහරු ලියති. නමුත් 'අනුභව කොට' (භුත්වාන) යනු නිවැරදි පාලි පාඨයයි. නැවතත් ඉතා ස්වල්පයක් අනුභව කිරීමට අවසර දීමක් ලෙස එය දත යුතුය.

‘‘ကပ္ပိယံ တံ စေ ဆာဒေတိ, စီဝရံ ဣဒမတ္ထိကံ;

အလံ ဖာသုဝိဟာရာယ.

''එය (ඒ සිවුර) කැප වූවක් නම්, එයින් වසාදෙයි නම්, මේ සඳහාම වූ සිවුර පහසු විහරණය පිණිස ප්‍රමාණවත් වේ.

‘‘ပလ္လင်္ကေန နိသိန္နဿ, ဇဏ္ဏုကေ နာဘိဝဿတိ;

အလံ ဖာသုဝိဟာရာယာ’’တိ. (ထေရဂါ. ၉၈၄-၉၈၅) –

පළඟක් බැඳ හුන් කල දණහිස් මත (වැසි) නොවසින්නේ නම්, එය පහසු විහරණය පිණිස ප්‍රමාණවත් වේ'' යැයි (ධර්මසේනාපති වහන්සේ) වදාළ සේක.

အာဟ.

වදාළ සේක.

ဘောဇနာနိသံသောတိ ယထာဝုတ္တေဟိ အဋ္ဌဟင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတဿ ဘောဇနဿ အဂရဟိတဗ္ဗတာ သုခဝိဟာရော စ အာနိသံသောတိ အတ္ထော. ယုတ္တဿ နိဒ္ဒေါသဿ ဘောဇနဿ ပရိမာဏဿ စ ဝသေန ဇာနနံ ယုတ္တပမာဏဇာနနံ နာမ.

'භෝජනානිසංස' යනු ඉහත කී අෂ්ට අංගයන්ගෙන් යුක්ත වූ භෝජනයෙහි ගර්හා නොකටයුතු බව සහ සැපසේ වාසය කිරීම යන ආනිසංසයයි. සුදුසු වූත් නිර්දෝෂී වූත් භෝජනයෙහි ප්‍රමාණය දැනගැනීම 'යුක්තපමාණජානන' නම් වේ.

၁၃၅၆. ဝိနာသံ ပတ္တိယာ နဋ္ဌာ, ပဋိပက္ခေဟိ အဘိဘူတတ္တာ မုဋ္ဌာ စ သတိ ယဿ, သော နဋ္ဌမုဋ္ဌဿတိ, တဿ ဘာဝေါ နဋ္ဌမုဋ္ဌဿတိတာ.

1356. විනාශයට පත්වීමෙන් සිහිය නැති වූ, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් විසින් මැඩපවත්වන ලද බැවින් සිහිය මුළා වූ යමෙකු වේ ද, ඔහු 'නට්ඨමුට්ඨස්සති' (සිහිය මුළා වූ තැනැත්තා) නම් වේ. ඔහුගේ ඒ ස්වභාවය 'නට්ඨමුට්ඨස්සතිතා' නම් වේ.

၁၃၆၈. ဝိသုဒ္ဓိပ္ပတ္တန္တိ မဂ္ဂဖလသီလံ ဝုစ္စတိ. လောကုတ္တရဓမ္မာဝါတိ လောကုတ္တရသတိအာဒိဓမ္မာဝ. သီလသမ္ပဒါ ပန ရူပါရူပါဝစရာ နတ္ထီတိ သမ္ဘဝတော ယောဇေတဗ္ဗာ.

1368. 'විසුද්ධිප්පත්ත' යනු මාර්ග ඵල ශීලයයි. 'ලෝකුත්තරධම්මාවා' යනු ලෝකෝත්තර සිහිය ආදී ධර්මයන්ම වේ. රූපාවචර හා අරූපාවචර භූමිවල ශීල සම්පදාවක් නොමැති බැවින් එය (කාමාවචර හා ලෝකෝත්තර වශයෙන්) සම්භවය වන පරිදි යෙදිය යුතුය.

၁၃၇၃. ဘောဂူပကရဏေဟိ [Pg.188] သဘောဂေါ. စတုန္နံ သစ္စာနံ အနုလောမန္တိ စတုသစ္စပ္ပဋိဝေဓဿ အနုလောမန္တိ အတ္ထော. ‘‘သစ္စာန’’န္တိ ဟိ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗေဟိ ပဋိဝေဓော ဝုတ္တော, စတုသစ္စပ္ပဋိဝေဓဿ ဝါ ဥပနိဿယဘူတံ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗာနံ စတုန္နံ သစ္စာနံ အနုလောမန္တိ ဝုတ္တံ.

1373. භෝග උපකරණයන්ගෙන් යුක්ත වූයේ 'සභෝග' නම් වේ. 'චතුන්නං සච්චානං අනුලෝමං' යනු සතර සත්‍ය අවබෝධයට අනුලෝම වූ (අනුකූල වූ) යන්නයි. 'සච්චානං' යන පදයෙන් අවබෝධ කළ යුතු සත්‍යයන්ගේ අවබෝධය (මාර්ග ඤාණය) කියැවේ. නැතහොත් සිවුසස් අවබෝධයට උපනිශ්‍රය වූ, අවබෝධ කළ යුතු සතර සත්‍යයන්ට අනුකූල වූ විපස්සනා ඤාණය 'චතුන්නං සච්චානං අනුලෝමං' යැයි කියනු ලැබේ.

၁၃၇၈. ‘‘မမ ဃရံ ဓုရံ ကတွာ ဘိက္ခံ ပဝိသထာ’’တိ ဒိယျမာနံ ဓုရဘတ္တန္တိ ဝဒန္တိ. နိစ္စဘတ္တာဒိ ဝါ အညေပိ အာဏာပေတွာ သယံ ဓုရံ ဟုတွာ ဒိန္နံ ဓုရဘတ္တံ.

1378. 'මාගේ නිවස ප්‍රධාන කොට පිඬු පිණිස වඩිනු මැනවි' යැයි පවසා පූජා කරනු ලබන දානය 'ධුරභක්ත' යැයි පවසති. නැතහොත් නිත්‍ය භක්තාදියෙහි අන් අය ලවා කරවමින් තමා ප්‍රධාන වී දෙනු ලබන දානය 'ධුරභක්ත' නම් වේ.

၁၃၇၉. ပဋိဝါသေတိ နာမာတိ နိဝတ္တေတိ နာမ ဩသက္ကေတိ နာမ.

1379. 'පටිවාසේති' යනු වළක්වයි, පසුබස්වයි, පස්සට යවයි යන අරුතයි.

၁၃၈၀. ပုဗ္ဗေ နိဝုတ္ထက္ခန္ဓာတိ ပုရိမဇာတီသု သန္တတိပရိယာပန္နေ ခန္ဓေ အာဟ. ခန္ဓပဋိဗဒ္ဓန္တိ ဝတ္ထာဘရဏယာနဂါမဇနပဒါဒိ. ခယသမယေတိ မဂ္ဂက္ခဏံ အာဟ.

1380. 'පුබ්බේ නිවුත්ථක්ඛන්ධා' යන පදයෙන් පෙර ජාතිවල සන්තතියට ඇතුළත් වූ ස්කන්ධයන් ගැන කියැවේ. 'ඛන්ධපටිබද්ධ' යනු වස්ත්‍ර, ආභරණ, යාන, ගම් දනව් ආදියයි. 'ඛයසමය' යනු මාර්ග ක්ෂණය ගැන කියැවෙයි.

၁၃၈၁. အဓိမုစ္စနဋ္ဌေနာတိ အနိဂ္ဂဟိတပက္ခန္ဒနသင်္ခါတေန ယထာသုခံ ပဝတ္တနဋ္ဌေန.

1381. 'අධිමුච්චනට්ඨේන' යනු නිග්‍රහ නොකරන ලද බැසගැනීම (ඉදිරියට පැනීම) නම් වූ, තමාට රිසි පරිදි පැවැත්ම යන අර්ථයෙනි.

၁၃၈၂. ခီဏာနံ အန္တော အဝသာနံ နိဋ္ဌိတဘာဝေါ ခီဏန္တော, ခီဏာနံ ဝါ အာဒိကာလော, တသ္မိံ ခီဏန္တေ. ဧသ နယော နိရုဒ္ဓန္တေတိအာဒီသု.

1382. ක්ෂය වූ ක්ලේශයන්ගේ කෙළවර හෙවත් නිම වූ ස්වභාවය 'ඛීණන්ත' නම් වේ. නැතහොත් ක්ෂය වූවන්ගේ ආරම්භක කාලය 'ඛීණන්ත' නම් වේ. 'නිරුද්ධන්ත' යනාදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

ဒုကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දුක නික්ඛේප කථා වර්ණනාව නිම විය.

နိက္ခေပကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නික්ඛේප කාණ්ඩ වර්ණනාව නිම විය.

၄. အဋ္ဌကထာကဏ္ဍံ

4. අට්ඨකථා කාණ්ඩය

တိကအတ္ထုဒ္ဓါရဝဏ္ဏနာ

තික අත්ථුද්ධාර වර්ණනාව

၁၃၈၄. နယမဂ္ဂန္တိ [Pg.189] သုတ္တန္တဘာဇနီယာဒိနယဂမနံ အနုလောမာဒိနယဂမနဉ္စ. တမ္ပိ ဟိ ဧတ္ထ အတ္ထေသု နိစ္ဆိတေသု သုခံ သမာနေန္တိ. ပဉှုဒ္ဓါရန္တိ ဧကူနပညာသာယ ဧကူနပညာသာယ နဝသု နဝသု စ ပဉှေသု လဗ္ဘမာနဿ ဥဒ္ဓရဏံ, တေသုယေဝ လဗ္ဘမာနာနံ ဂဏနာနံ ဌပနံ ဂဏနာစာရော. အတ္ထုဒ္ဓါရန္တိ ‘‘ဣမေ နာမ စိတ္တုပ္ပာဒါဒယော အတ္ထာ ကုသလာဒိကာ’’တိ ဥဒ္ဓရဏံ. ကဏ္ဏိကံ ကဏ္ဏိကန္တိ စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍရူပကဏ္ဍေသု ဝိဘတ္တေ ပသဋေ ဓမ္မေ ‘‘စတူသု ဘူမီသု ကုသလံ ဒွါဒသာကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါ’’တိအာဒိနာ ရာသိရာသိဝသေန သဟ ဂန္ထေတွာတိ အတ္ထော. ဃဋဂေါစ္ဆကာ ကဏ္ဏိကဝေဝစနာနေဝ. ဧတ္ထ ပန စတူသု ဘူမီသု ကုသလန္တိ ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော စတုဘူမကာနံ ကုသလဖဿာဒီနံ ကုသလဘာဝေ ဧကတ္တူပဂမနတော. စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍရူပကဏ္ဍေသု စတုဘူမိစိတ္တုပ္ပာဒါဒိဝသေန ဝိညာတဓမ္မဿ ဝသေနာယံ အတ္ထုဒ္ဓါရဒေသနာ အာရဒ္ဓါတိ တတ္ထ ယံ စတူသု ဘူမီသု ကုသလံ ဝိဘတ္တံ ယာဝ ဝိညာတံ, ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာတိ အတ္ထော.

1384. 'නයමග්ග' යනු සුත්තන්ත භාජනීය ආදී ක්‍රමයන්ගේ ගමන සහ අනුලෝම ආදී ක්‍රමයන්ගේ ගමනයි. අර්ථයන් නිශ්චය වූ කල්හි එම ක්‍රමයන් පහසුවෙන් ගළපාගත හැකිය. 'පඤ්හුද්ධාර' යනු එකුන්පනස් එකුන්පනස් බැගින් වූ නව ප්‍රශ්නයන්හි ලැබෙන පිළිතුරු උද්ධාරයයි (ඉදිරිපත් කිරීමයි). එහිම ලැබෙන සංඛ්‍යාවන් තැබීම හෙවත් ගණනය කිරීම 'ගණනාචාර' නම් වේ. 'අත්ථුද්ධාර' යනු 'මේ මේ චිත්තොප්පාදාදී අර්ථයෝ කුසලාදීහු වෙති' යැයි උද්ධාරය කිරීමයි. 'කණ්ණිකං කණ්ණිකං' යනු චිත්තොප්පාද කාණ්ඩයෙහි හා රූප කාණ්ඩයෙහි විභජනය කරන ලද ප්‍රකට ධර්මයන් 'සතර භූමියෙහි කුසල්, දොළොස් අකුසල් චිත්තොප්පාද' ආදී වශයෙන් රාශි වශයෙන් එක්තැන් කොට දැක්වීමයි. 'ඝට' සහ 'ගොච්ඡක' යන වචන 'කණ්ණිකා' යන්නට සමාන වචන වේ. මෙහි 'සතර භූමියෙහි කුසල්' (චතූසු භූමීසු කුසලං) යනුවෙන් ඒක වචනයෙන් දැක්වූයේ සතර භූමියට අයත් කුසල් ඵස්සාදී ධර්මයන්ගේ කුසල් බවෙහි ඒකීය ස්වභාවය නිසාය. චිත්තොප්පාද කාණ්ඩයෙහි හා රූප කාණ්ඩයෙහි සතර භූමිවල චිත්තොප්පාදාදිය පිළිබඳ දත් පුද්ගලයා උදෙසා මෙම අත්ථුද්ධාර දේශනාව ආරම්භ කරන ලදී. එබැවින් එහි සතර භූමියෙහි යම් කුසලයක් විභජනය කරමින් දන්නා ලද්දේ ද, 'මේ ධර්මයෝ කුසල් වෙති' යනු මෙහි අර්ථයයි.

ယဒိပိ ကုသလတ္တိကဝိတ္ထာရော ပုဗ္ဗေ ဝိညာတော, တထာပိ တတ္ထ ဓမ္မာ သမယဝသေန ဖဿာဒိသဘာဝဝသေန စ ဝိဘတ္တာ ဘိန္နာ ဝိညာတာ, န ပန ဧကသ္မိံ လက္ခဏေ သမာနေတွာ, တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တံ သမယာဒိဘေဒံ ဝဇ္ဇေတွာ သဗ္ဗဘေဒဘိန္နာနံ ဧကသ္မိံ ကုသလာဒိလက္ခဏေ သမာနေတွာ ဗောဓနတ္ထံ ဣဓ ကုသလတ္တိကနိဒ္ဒေသော ပုန ဝိဘတ္တော. ဧတ္ထ စ ဧကဝစနေန ကုသလနိဒ္ဒေသံ ကတွာ ဗဟုဝစနေန နိဂမနဿ ကာရဏံ ဝုတ္တမေဝ. ယဒိ ဓမ္မာနံ ကုသလတ္တေ ဧကတ္တူပဂမနံ, ကသ္မာ ဧကဝစနေန ပုစ္ဆာပိ န ကတာ? ဥဒ္ဒေသေ ကုသလ-သဒ္ဒဿ ဓမ္မဝိသေသနဘာဝတော တဗ္ဗိသေသနာနံ ဓမ္မာနံ ပုစ္ဆိတတ္တာ တေသဉ္စ အနိဒ္ဓါရိတသင်္ခါဝိသေသတ္တာ, နိဒ္ဒေသေ ပန စတူဟိ ဘူမီဟိ ဝိတ္ထာရတော ဝိညာတာဟိ ကုသလေ ဝိသေသေတွာ ဒဿေတီတိ ယုတ္တံ ‘‘စတူသု ဘူမီသု ကုသလ’’န္တိ ဧကတ္တံ နေတွာ ဝစနံ. ကုသလပဒဉှိ ဧတ္ထ ပဓာနံ, တဉ္စ ဝိသေသိတဗ္ဗာနပေက္ခံ ကုသလာကာရမေဝ အတ္တနော သဘာဝေ ဌိတံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တမာနံ ဧကတ္တမေဝ ဥပါဒါယ ပဝတ္တတိ, န ဘေဒန္တိ.

කුසල තිකයේ විස්තරය මීට පෙර දන්නා ලද්දේ වුවද, එහිදී ධර්මයන් විභජනය කරන ලද්දේ සමය වශයෙන් හා ඵස්සාදී ස්වභාවයන් වශයෙන් වෙන් වෙන් වශයෙනි. එහෙත් එකම ලක්ෂණයක පිහිටා ඒවා එක්තැන් කොට නොදන්වන ලදී. එබැවින් එහි වදාළ සමය ආදී භේදයන් බැහැර කොට, සියලු ආකාරයෙන් වෙන්ව පවතින කුසල් ධර්මයන් එකම කුසලාදී ලක්ෂණයක පිහිටුවා අවබෝධ කරවීම පිණිස මෙහි කුසල තික නිද්දේශය නැවත විභජනය කරන ලදී. මෙහි ඒක වචනයෙන් කුසල නිද්දේශය කොට, බහු වචනයෙන් නිගමනය කිරීමට හේතුව කලින් පවසන ලදී. ඉදින් ධර්මයන්ගේ කුසල් බවෙහි ඒකීය ස්වභාවයක් පවතී නම්, ප්‍රශ්නය ඒක වචනයෙන් නොවූයේ මන්ද? උද්දේශයෙහි 'කුසල' ශබ්දය ධර්ම විශේෂණයක් වන බැවින් සහ එම විශේෂණය සහිත ධර්මයන් ගැන විමසන ලද බැවින් ද, ඒවායේ සංඛ්‍යා විශේෂය තවමත් තීරණය කර නොමැති බැවින් ද (ප්‍රශ්නය ඒක වචනයෙන් නොකරන ලදී). නිද්දේශයෙහි දී සතර භූමියෙන් විස්තරාත්මකව දන්නා ලද්දා වූ කුසල් ධර්මයන් විශේෂ කොට දක්වන බැවින් 'සතර භූමියෙහි කුසලය' (චතූසු භූමීසු කුසලං) යැයි ඒක වචනයෙන් දැක්වීම සුදුසුය. මෙහි 'කුසල' පදය ප්‍රධාන වන අතර, එය විශේෂණය කළ යුතු ධර්මයන් කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් රහිතව, තමාගේ ස්වභාවයෙහි (අනවජ්ජ ලක්ෂණයෙහි) පිහිටා පවතින බැවින් ඒකීයත්වයම ගෙන පවතී, භේදයන් ගෙන නොපවතී.

၁၃၈၅. ဒွါဒသ [Pg.190] အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါတိ ဧတ္ထာပိ ပဌမာကုသလစိတ္တုပ္ပာဒေါ သမယဖဿာဒိဝသေန ဘေဒံ အနာမသိတွာ သောမနဿသဟဂတဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ္တစိတ္တုပ္ပာဒဘာဝေ ဧကတ္တံ နေတွာ ဝုတ္တော, ဧဝံ ယာဝ ဒွါဒသမောတိ ‘‘ဒွါဒသ အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ စတူသု ဘူမီသု ဝိပါကောတိအာဒီသုပိ ယထာယောဂံ ယောဇေတဗ္ဗံ. စိတ္တုပ္ပာဒါတိ ဧတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧတ္ထာတိ ဥပ္ပာဒေါ, ကိံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ? စိတ္တံ, စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒေါ စိတ္တုပ္ပာဒေါတိ ဧဝံ အဝယဝေန သမုဒါယောပလက္ခဏဝသေန အတ္ထော သမ္ဘဝတိ. ဧဝဉှိ သတိ စိတ္တစေတသိကရာသိ စိတ္တုပ္ပာဒေါတိ သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘စိတ္တမေဝ ဥပ္ပာဒေါ စိတ္တုပ္ပာဒေါ’’တိ အညဿုပ္ပဇ္ဇနကဿ နိဝတ္တနတ္ထံ စိတ္တဂ္ဂဟဏံ ကတံ, စိတ္တဿ အနုပ္ပဇ္ဇနကဘာဝနိဝတ္တနတ္ထံ ဥပ္ပာဒဂ္ဂဟဏံ, စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍေ ဝါ ‘‘စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီ’’တိ စိတ္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇနကဘာဝေါ ပါကဋောတိ ကတွာ ‘‘စိတ္တမေဝ ဥပ္ပာဒေါ’’တိ ဝုတ္တံ, စိတ္တဿ အနုပ္ပဇ္ဇနကဿ နိဝတ္တေတဗ္ဗဿ သဗ္ဘာဝါ ဥပ္ပာဒဂ္ဂဟဏံ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယဉ္စတ္ထော ‘‘ဒွေပဉ္စဝိညာဏာနီ’’တိအာဒီသု ဝိယ စိတ္တပ္ပဓာနော နိဒ္ဒေသောတိ ကတွာ ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

1385. 'දොළොස් අකුසල් චිත්තොප්පාද' යන මෙහිදී ද පළමු අකුසල් සිත සමය, ඵස්ස ආදී වශයෙන් වන භේදයන් නොසලකා, 'සෝමනස්ස සහගත දිට්ඨිගත සම්පයුත්ත චිත්තොප්පාද' යන ස්වභාවයෙහි ඒකීයත්වයට පමුණුවා වදාරන ලදී. මෙසේ දොළොස්වැන්න දක්වාම 'දොළොස් අකුසල් චිත්තොප්පාද' යැයි වදාරන ලදී. මෙසේ 'සතර භූමියෙහි විපාක' ආදී තැන්වලදී ද යෝග්‍ය පරිදි යෙදිය යුතුය. 'චිත්තොප්පාද' යන මෙහි 'යමක උපදී ද එය උප්පාදයයි' (උප්පජ්ජති එත්ථාති උප්පාදො). කුමක් උපදී ද? සිතයි. සිතේ ඉපදීම චිත්තොප්පාදයයි. මෙසේ අවයවයන් (චෛතසිකයන්) මගින් සමූහය (සිත හා චෛතසික) හඳුනාගැනීමේ ක්‍රමයෙන් අර්ථය සම්භවය වේ. මෙසේ වූ කල 'සිත හා චෛතසික සමූහය චිත්තොප්පාදය' යන අර්ථය සිද්ධ වේ. අටුවාවෙහි 'සිතම උප්පාදයයි චිත්තොප්පාදය' යනුවෙන් දක්වා ඇත්තේ සිත හැර උපදින වෙනත් රූපයන් බැහැර කිරීම පිණිස 'චිත්ත' යන පදය යෙදූ බවත්, සිතේ නූපදින ස්වභාවය බැහැර කිරීම පිණිස 'උප්පාද' යන පදය යෙදූ බවත්ය. නැතහොත් චිත්තොප්පාද කාණ්ඩයෙහි 'සිත උපන්නේ වෙයි' යනුවෙන් සිතේ ඉපදෙන ස්වභාවය ප්‍රකට බැවින් 'සිතම උප්පාදය' යැයි පවසන ලදී. සිතේ නූපදින ස්වභාවය බැහැර කළ යුතු බැවින් 'උප්පාද' ශබ්දය යෙදූ බව දත යුතුය. මෙම අර්ථය 'ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි' ආදියෙහි මෙන් සිත ප්‍රධාන කොට ගත් නිද්දේශයක් ලෙස වදාරන ලද්දක් බව දත යුතුය.

၁၄၂၀. ဆသု ဒွါရေသူတိ ဧတ္ထ ပဉ္စဒွါရေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ, မနောဒွါရေပိ ပရိတ္တာရမ္မဏမေဝ ဇဝနံ တဒါရမ္မဏသင်္ခါတံ ဘဝင်္ဂံ အနုဗန္ဓတိ. တဉှိ ပရိတ္တဿ ကမ္မဿ ဝိပါကော, ဝိပါကော စ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏာနုဘဝနံ, ကမ္မာနုရူပေါ စ ဝိပါကော ဟောတီတိ ပရိတ္တကမ္မဝိပါကော ပရိတ္တာရမ္မဏဿေဝ အနုဘဝနံ ဟောတိ. တသ္မာ သဗ္ဗံ တဒါရမ္မဏံ ‘‘ပရိတ္တာရမ္မဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဧဝံ မဟဂ္ဂတဝိပါကောပိ မဟဂ္ဂတာနုဘဝနမေဝ အာပဇ္ဇတီတိ စေ? န, သမာဓိပ္ပဓာနဿ ကမ္မဿ အပ္ပနာပ္ပတ္တဿ သညာဝသာရမ္မဏဿ တာဒိသေနေဝ ဝိပါကေန ဘဝိတဗ္ဗတ္တာ. တသ္မာ သမာဓိ သုခါနုဘဝနဘူတော, သောပိ ကမ္မာနုရူပတောယေဝ ကမ္မာရမ္မဏော ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကမ္မာနုရူပတော ဧဝ စ တဒါရမ္မဏံ ပရိတ္တာရမ္မဏမ္ပိ မဟဂ္ဂတဇဝနံ နာနုဗန္ဓတိ. တတော ဧဝ ပဋိသန္ဓိအာဒိဘူတော ကာမာဝစရဝိပါကော ကမ္မနိမိတ္တမ္ပိ ပရိတ္တမေဝ အာရမ္မဏံ ကရောတိ, န မဟဂ္ဂတံ အပ္ပမာဏံ ဝါ. ယသ္မာ ပန ဝုတ္တံ ‘‘မဟဂ္ဂတာရမ္မဏော ဓမ္မော ပရိတ္တာရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော, အပ္ပမာဏာရမ္မဏော ဓမ္မော ပရိတ္တာရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ, န စ မဟဂ္ဂတပ္ပမာဏဝိပါကော ပရိတ္တာရမ္မဏော အတ္ထိ, ဣဓ စ သဗ္ဗကာမာဝစရဝိပါကာနံ ပရိတ္တာရမ္မဏတာဝ ဝုတ္တာ, တသ္မာ ကမ္မာနုရူပတော မဟဂ္ဂတပ္ပမာဏာရမ္မဏမ္ပိ [Pg.191] ပရိတ္တကမ္မံ ယဒိ ပဋိသန္ဓိံ ဒေတိ, ကမ္မဂတိနိမိတ္တာရမ္မဏမေဝ ဒေတိ. ပဝတ္တိဝိပါကမ္ပိ ရူပါဒိပရိတ္တာရမ္မဏမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ခီဏာသဝါနံ ဝါသနာဝသေန သတိဝိပ္ပယုတ္တဟသနံ ပဝတ္တမာနံ ပရိတ္တေသွေဝ ပဝတ္တတိ, န ဣတရေသု ကိလေသဝိရဟေ တာဒိသဟသနပစ္စယဘာဝါဘာဝတော. တသ္မာ တဿ ပရိတ္တာရမ္မဏတာ ဝုတ္တာ. ခီဏာသဝါနံ အသက္ကစ္စဒါနာဒီနိ အာဒရာကရဏဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ, န ကောသဇ္ဇာဒိအကုသလဝသေန. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓသဗ္ဗုဿုက္ကာ ဟိ တေ ဥတ္တမပုရိသာတိ. တေသံ အာဒရာကရဏဉ္စ နိရုဿုက္ကတာ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

1420. දොරටු සය පිළිබඳ මෙහි පඤ්චද්වාරයෙහි (විශේෂයෙන්) කිව යුත්තක් නැත. මනෝද්වාරයෙහි ද පරීත්තාරම්මණ (කාම අරමුණු) ඇති ජවනයට පසුව තදාරම්මණ යැයි කියනු ලබන භවංගය අනුව පවතියි. එය පරීත්ත (කාම) කර්මයේ විපාකයකි. විපාකය යනු ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණු අනුභව කිරීමේ ස්වභාවයයි. විපාකය කර්මයට අනුරූපව සිදුවන බැවින් පරීත්ත කර්ම විපාකය පරීත්ත අරමුණක්ම අනුභව කරයි. එබැවින් සියලු තදාරම්මණ 'පරීත්තාරම්මණ' යැයි කියන ලදී. එසේ නම් මහග්ගත විපාකය ද මහග්ගත අරමුණම අනුභව කිරීමට පැමිණෙන්නේ දැයි විමසන්නේ නම්, එය එසේ නොවේ. සමාධිය ප්‍රධාන කොට ඇති, අර්පණාවට පැමිණි, සංඥා වසයෙන් අරමුණු ගන්නා වූ (මහග්ගත) කර්මයේ විපාකය ද එවැනිම (මහග්ගත) අරමුණක් විය යුතු බැවිනි. එබැවින් සමාධි සුඛය අනුභව කරන්නා වූ එය ද කර්මානුරූපව කර්මාරම්මණ (කර්මය ගත් අරමුණම ඇති) වන්නේ යැයි දත යුතුය. කර්මානුරූපවම තදාරම්මණය පරීත්ත අරමුණක් වුව ද මහග්ගත ජවනය අනුව නොපවතියි. එහෙයින්ම ප්‍රතිසන්ධි ආදී වූ කාමාවචර විපාකය කර්ම නිමිත්ත ද පරීත්ත (කාම) අරමුණක්ම කරයි, මහග්ගත හෝ අප්පමාණ (ලෝකෝත්තර) අරමුණක් නොකරයි. යම් හෙයකින් 'මහග්ගත අරමුණු ඇති ධර්මය පරීත්ත අරමුණු ඇති ධර්මයට කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ, අප්පමාණ අරමුණු ඇති ධර්මය පරීත්ත අරමුණු ඇති ධර්මයට කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යැයි වදාළ බැවින් ද, පරීත්ත අරමුණු ඇති මහග්ගත හෝ අප්පමාණ විපාකයක් නොමැති බැවින් ද, මෙහි සියලු කාමාවචර විපාකයන්ගේ පරීත්තාරම්මණ බවම වදාළ බැවින් ද, කර්මානුරූපව මහග්ගත හෝ අප්පමාණ අරමුණු ඇති පරීත්ත කර්මයක් ප්‍රතිසන්ධිය ලබා දෙන්නේ නම් එය කර්ම හා ගති නිමිති අරමුණුම ලබා දෙයි. ප්‍රවෘත්ති විපාකය ද රූප ආදී පරීත්ත අරමුණුම ලබා දෙන්නේ යැයි දත යුතුය. රහතන් වහන්සේලාගේ වාසනා ගුණය නිසා සිදුවන ස්මෘති විප්‍රයුක්ත සිනහව පරීත්ත (කාම) අරමුණුවලදීම පවතියි, අනෙක් (මහග්ගත ආදී) අරමුණුවලදී නොවෙයි. කෙලෙස් පහව ගිය බැවින් එවැනි සිනහවකට හේතු නොමැති බැවිනි. එබැවින් ඒ හසිතොප්පාද සිත පරීත්තාරම්මණ බව කියන ලදී. රහතන් වහන්සේලාගේ නොසැලකිලිමත් දානමානාදිය ද ආදරයක් (විශේෂ උත්සාහයක්) නොමැති වීම නිසාම සිදුවන බව දත යුතුය. කම්මැලිකම ආදී අකුසලයන් නිසා නොවේ. සියලු උත්සාහයන් සංසිඳුවා ගත් ඒ උත්තම පුරුෂයන්ගේ ආදරය (විශේෂ උනන්දුව) නොමැතිකම නිරුත්සුක බවම යැයි දත යුතුය.

၁၄၂၁. အတိပဂုဏာနန္တိ ဝစနံ နိရာဒရဿ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တပစ္စဝေက္ခဏဿ ဝိသယဒဿနံ, န တဿေဝါတိ ဝိသယနိယမနံ. ဉာဏသမ္ပယုတ္တဿပိ ဟိ အတိပဂုဏာနံ ဝိသယတာ သုဋ္ဌုတရံ ဟောတိ ဧဝ. ယထာ ပဂုဏံ ဂန္ထံ သဇ္ဈာယန္တော ဒွေ တယော ဝါစနာမဂ္ဂေ ဂတေပိ န သလ္လက္ခေတိ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တသတိမန္တေန သဇ္ဈာယိတတ္တာ, ဧဝံ ပဂုဏဇ္ဈာနေသုပိ ပဝတ္တိ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အတိပဂုဏာန’’န္တိအာဒိ. ကသိဏနိမိတ္တာဒိပညတ္တီတိ ပုဗ္ဗေ ဒဿိတံ သဗ္ဗံ ဥပါဒါပညတ္တိမာဟ. တံ ပန ရူပါဒယော ဝိယ အဝိဇ္ဇမာနော ဝိဇ္ဇမာနော စ အတ္ထောတိ အာစရိယာ ဝဒန္တိ. သမ္မုတိသစ္စေ ပန ဝုစ္စမာနာနံ ကသိဏနိမိတ္တာဒိ ဝါစာဝတ္ထုမတ္တတော ဝစနဝေါဟာရေနေဝ ပညတ္တီတိ ဝုစ္စတိ. တဿ ဟိ ပညာပနံ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီတိ တဿ အဝိဇ္ဇမာနတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တန္တိ. အဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ပန တံ ဝိဇ္ဇမာနမိဝ ဂဟေတွာ ပဝတ္တမာနာယ သညာယ ပရိတ္တာဒီသု ‘‘အယံ နာမ ဓမ္မော အာရမ္မဏ’’န္တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ တေ ဧဝ ဓမ္မေ ဥပါဒါယ ပဝတ္တမာနာယပိ ဓမ္မေသွေဝ အဋ္ဌာနတော. တသ္မာ သာ သသမ္ပယုတ္တာ ပရိတ္တာဒိအာရမ္မဏာတိ န ဝတ္တဗ္ဗာတိ ဝုတ္တာ. နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏာတိ ဣဒံ ပန ဝစနံ ယထာဂဟိတာကာရဿ သညာဝိသယဿ နဝတ္တဗ္ဗတံ သန္ဓာယ နဝတ္တဗ္ဗံ အာရမ္မဏံ ဧတေသန္တိ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏာ, စိတ္တုပ္ပာဒါတိ အညပဒတ္ထသမာသံ ကတွာ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ.

1421. 'අතිපගුණානං' (මැනවින් පුරුදු කරන ලද) යන වචනය, විශේෂ උනන්දුවක් නැතිව කෙරෙන ඥානවිප්‍රයුක්ත ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවක විෂය දක්වනු පිණිස මිස, එයටම පමණක් අදාළ වන සීමාවක් දැක්වීමට නොවේ. ඥානසම්ප්‍රයුක්ත සිතට ද මැනවින් පුරුදු කළ විෂයන් අරමුණු වීම වඩාත් මැනවින් සිදුවන බැවිනි. යම්සේ මැනවින් පුරුදු කළ ග්‍රන්ථයක් සජ්ඣායනා කරන්නෙකු, ඥානවිප්‍රයුක්ත ස්මෘතියෙන් සජ්ඣායනා කරන බැවින් වාර දෙකක් හෝ තුනක් පසු වී ගියත් එය නොදැනෙන්නේ ද, එසේම මැනවින් පුරුදු කළ ධ්‍යානවලදී ද ඥානවිප්‍රයුක්ත ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව පැවතීම සිදුවන බව 'අතිපගුණානං' ආදියෙන් කියන ලදී. 'කසිණනිමිත්තාදි පඤ්ඤත්ති' යන්නෙන් පෙර දක්වන ලද සියලු උපාදා පඤ්ඤත්තීන් කියයි. එය රූපාදිය මෙන් විද්‍යමාන හෝ අවිද්‍යමාන අර්ථයක් සහිත බව ආචාර්යවරු පවසති. සම්මුති සච්චයෙහි කසිණ නිමිත්ත ආදිය වචන ව්‍යවහාර මාත්‍රයක් වන බැවින් එය 'පඤ්ඤත්ති' යැයි කියනු ලැබේ. එහි විස්තර කිරීම 'අවිද්‍යමාන ප්‍රඥප්ති' වන අතර එහි අවිද්‍යමාන බව අට්ඨකථාවෙහි දක්වා ඇත. එය අවිද්‍යමාන වුව ද විද්‍යමාන ලෙස ගෙන පවතින සංඥාව පරීත්තාදීන් අතරින් 'මෙය නම් අරමුණයි' කියා කිව නොහැකිය. ඒ පරීත්තාදී ධර්මයන්ම ඇසුරු කොට පැවතුණ ද ඒ ධර්මයන් කෙරෙහිම නොපිහිටන බැවිනි. එබැවින් ඒ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සහිත සංඥාව පරීත්තාරම්මණ ආදී වශයෙන් නොකිය යුතු යැයි දක්වන ලදී. 'නවත්‍තබ්බාරම්මණ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, සංඥාව ගත් ආකාරය අනුව අරමුණ පරීත්තාරම්මණ ආදී වශයෙන් පැවසිය නොහැකි බැවින්, 'නොපැවසිය යුතු අරමුණු ඇත්තා වූ සිතුවිලි' (චිත්තොප්පාද) යන අර්ථය සහිත අන්‍යපදත්ථ (බහුබ්බීහි) සමාසයක් කොට අට්ඨකථාවෙහි දක්වා ඇති බවයි.

စတုပညာသစိတ္တုပ္ပာဒါနံ ရူပဿ စ ဝသေန ပဉ္စပဏ္ဏာသာယ. ကေဝလန္တိ ဝိနာ ပရာမသနေန. အနိဋ္ဌင်္ဂတဝသေနာတိ အနိစ္ဆယဂမနဝသေန, အနိစ္ဆယံ ဝါ ဒွေဠှံ ဂတော စိတ္တုပ္ပာဒေါ အနိဋ္ဌင်္ဂတော, တေနာကာရေန ပဝတ္တိ ‘‘အနိဋ္ဌင်္ဂတဝသေန ပဝတ္တီ’’တိ ဝုတ္တာ. နာနာရမ္မဏေသု စိတ္တဿ ဝိက္ခိပနံ ဝိက္ခေပေါ. အနဝဋ္ဌာနံ အဝူပသမော. ဂေါတြဘုဝေါဒါနေ ဂေါတြဘူတိ ဂဟေတွာ ‘‘ဂေါတြဘုကာလေ’’တိ အာဟ.

චිත්තොප්පාද පනස් හතරක් හා රූපය සමඟ පනස් පහක් වේ. 'කේවලං' යනු පරාමර්ශනයෙන් (තදින් අල්ලා ගැනීමෙන්) තොරව ය. 'අනිට්ඨංගතවසෙන' යනු නිශ්චයකට නොපැමිණීමේ වසයෙනි. නිශ්චය නොවූ හෝ දෙගිඩියාවට පත් වූ චිත්තොප්පාදය 'අනිට්ඨංගත' නම් වේ. ඒ ආකාරයෙන් පැවතීම 'අනිට්ඨංගත වශයෙන් පැවතීම' යැයි කියන ලදී. විවිධ අරමුණු කෙරෙහි සිත විසිරී යාම 'වික්ඛේප' නම් වේ. සිත නොපිහිටීම 'අවූපසම' නම් වේ. ගෝත්‍රභූ සහ වෝදාන යන අවස්ථා දෙකම 'ගෝත්‍රභූ' ලෙස සලකා 'ගෝත්‍රභූ කාලයෙහි' යැයි කියන ලදී.

သဗ္ဗတ္ထပါဒကစတုတ္ထန္တိ [Pg.192] ဣဓ သဗ္ဗတ္ထ-သဒ္ဒေါ သာမိအတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, သဗ္ဗေသု ဝါ ဝိပဿနာဒီသု ပါဒကံ ကာရဏံ သဗ္ဗတ္ထပါဒကန္တိ ဖလဿ ဝိသယဘာဝေန နိဒ္ဒေသော. အာကာသကသိဏစတုတ္ထန္တိ ပရိစ္ဆေဒါကာသကသိဏစတုတ္ထမာဟ. တဉှိ ရူပါဝစရံ, န ဣတရန္တိ. ကုသလတောပိ ဒွါဒသဝိဓံ ကိရိယတောပီတိ စတုဝီသတိဝိဓတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ဝဋ္ဋဿပိ ပါဒကံ ဟောတိယေဝါတိ ကုသလံ ကိရိယဉ္စ ဧကတော ကတွာ သဗ္ဗတ္ထပါဒကံ ဝုတ္တန္တိ ကိရိယဇ္ဈာနဿ အဝဋ္ဋပါဒကတ္တာ သာသင်္ကံ ဝဒတိ. မဟဂ္ဂတစိတ္တေ သမောဒဟတီတိ ဣဒံ ‘‘သော ဧဝံ သမာဟိတေ စိတ္တေ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တံ ပါကဋံ ပါဒကဇ္ဈာနစိတ္တံ ပရိကမ္မေဟိ ဂဟေတွာ စိတ္တေ ရူပကာယံ အဓိဋ္ဌာနစိတ္တေန သမောဒဟတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ပါဒကဇ္ဈာနစိတ္တံ ရူပကာယေ သမောဒဟတီတိ ဣဒမ္ပိ ယထာဝုတ္တံ ပါဒကဇ္ဈာနစိတ္တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ စိတ္တသန္တာနံ ရူပကာယေ သမောဒဟိတံ တဒနုဂတိကံ ကတွာ အဓိဋ္ဌာတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ, ဣဒံ ပန အဓိဋ္ဌာနဒွယံ အဒိဿမာနကာယတံ ဒိဿမာနကာယတဉ္စ အာပါဒေတိ. ဂန္တုကာမတာပရိကမ္မဝသေန တံသမ္ပယုတ္တာယ သညာယ သုခသညာလဟုသညာဘာဝတော ဂမနမ္ပိ နိပ္ဖာဒေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

'සබ්බත්ථපාදක චතුත්ථ' යන මෙහි 'සබ්බත්ථ' ශබ්දය සාමි අර්ථයෙහි ලා දත යුතුය. නැතහොත් විපස්සනා ආදී සියල්ල නිපදවීමට හේතු වන පාදක ධ්‍යානය 'සබ්බත්ථපාදක' වන අතර එය ඵලයෙහි විෂය භාවය මගින් දක්වා ඇත. 'ආකාසකසිණ චතුත්ථ' යන්නෙන් පිරිච්ඡේද ආකාශ කසිණයෙහි සතරවන ධ්‍යානය අදහස් වේ. එය රූපාවචර වන අතර අනෙකක් නොවන බව දත යුතුය. කුසල් වසයෙන් දොළොස් ආකාරයක් ද ක්‍රියා වසයෙන් දොළොස් ආකාරයක් ද වශයෙන් විසි හතර ආකාර බව පවසන ලදී. සංසාරයට (වට්ටයට) ද පාදක වන බව පවසමින් කුසල් හා ක්‍රියා දෙකම එක්කොට 'සබ්බත්ථපාදක' යැයි කියන ලදී. ක්‍රියා ධ්‍යානය සංසාරයට පාදක නොවන බැවින් එහි සැකයක් ඇති විය හැකි බැවින් එසේ පවසයි. 'මහග්ගත සිතෙහි (රූප කය) තැන්පත් කරයි' යන්න 'ඔහු මෙසේ සිත සමාහිත වූ කල්හි' ආදී ක්‍රමයෙන් වදාල ප්‍රකට වූ පාදක ධ්‍යාන සිත පරිකර්මයන්ගෙන් ගෙන, සිතෙහි රූප කය අධිෂ්ඨාන සිතින් තැන්පත් කරයි යන අර්ථයෙන් පවසන ලදී. 'පාදක ධ්‍යාන සිත රූප කයෙහි තැන්පත් කරයි' යන්න ද කියන ලද පාදක ධ්‍යාන සිත අරමුණු කොට සිතෙහි සන්තතිය රූප කයෙහි තැන්පත් කොට එය අනුගමනය කරමින් අධිෂ්ඨාන කරයි යන අර්ථයෙන් පවසන ලදී. මේ අධිෂ්ඨාන ද්විත්වය නොපෙනෙන කයක් හෝ පෙනෙන කයක් ඇති කිරීමට සමත් වේ. වේගයෙන් යාමේ කැමැත්ත නැමති පරිකර්මයේ බලයෙන් ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත සංඥාවෙහි සැහැල්ලු බව (ලහුසංඥා) ඇති වන බැවින් ගමන ද සම්පූර්ණ කරයි යැයි දත යුතුය.

သောတာပန္နဿ စိတ္တန္တိ သောတာပန္နဿ ပါဋိပုဂ္ဂလိကံ မဂ္ဂဖလစိတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မာရာဒီနဉှိ ဘဂဝတော စိတ္တဇာနနံ ဝုတ္တန္တိ စေတောပရိယဉာဏလာဘီ ကသ္မာ သာသဝစိတ္တံ န ဇာနိဿတီတိ. ဆိန္နဝဋုမကာ ဆိန္နသံသာရဝဋ္ဋာ ဗုဒ္ဓါ. မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏတောပီတိ ဧတ္ထ မဂ္ဂဖလပစ္စဝေက္ခဏာနိ တာဝ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏေန မဂ္ဂဖလေသု ဉာတေသု ပဝတ္တန္တိ, နိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏဉ္စ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေသု အပ္ပမာဏဓမ္မေသု ဉာတေသူတိ မဂ္ဂါဒိပစ္စဝေက္ခဏာနိ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ အပ္ပမာဏာရမ္မဏတံ သာဓေန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ‘‘အပ္ပမာဏာ ခန္ဓာ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’ဣစ္စေဝ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၂.၅၈) ဟိ ဝုတ္တံ, န နိဗ္ဗာနန္တိ. တသ္မာ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏေန ဧဝ မဂ္ဂဖလပစ္စဝေက္ခဏကိစ္စေ ဝုစ္စမာနေပိ နိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏတာ န သက္ကာ ဝတ္တုံ, အဋ္ဌကထာယံ ပန တဿပိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတာ အနုညာတာတိ ဒိဿတိ. ကာမာဝစရေနိဗ္ဗတ္တိဿတီတိ နိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓဇာနနမာဟ. နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿတီတိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေဟိ မဂ္ဂဖလေဟိ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနဘူတေဟိ ပရိနိဗ္ဗာယိဿတီတိ အတ္ထော သမ္ဘဝတိ.

"සෝතාපන්නයාගේ සිත" යනු සෝතාපන්න පුද්ගලයාටම විශේෂ වූ මාර්ග සහ ඵල සිත බව දත යුතුය. මාරාදීන් පවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිත දන්නා බව වදාරා ඇති හෙයින්, චේතෝපරියඤාණය ලාභියෙකු කෙලෙස් සහිත (සාසව) සිතක් නොදන්නේ මන්දැයි දත යුතුය. "ඡින්නවටුමක" යනු සංසාර වෘත්තය සිඳ දැමූ බුදුවරුන්ය. මාර්ග, ඵල සහ නිබ්බාන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම යන මෙහිදී, පළමුව පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඤාණයෙන් මාර්ග සහ ඵලයන් දැනගත් කල්හි මාර්ග ඵල ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඤාණයන් පවතී. නිවන අරමුණු කොටගත් අප්‍රමාණ ධර්මයන් (ලෝකෝත්තර ධර්ම) දැනගත් කල්හි නිබ්බාන ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව පවතී. එබැවින් මාර්ගාදී ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඤාණයන් පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඤාණයට අප්‍රමාණ අරමුණු ඇති බව තහවුරු කරයි. "අප්‍රමාණ වූ ස්කන්ධයෝ පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඤාණයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙති" යි පට්ඨානයෙහි වදාරා ඇති මුත්, නිවන ගැන එසේ වදාරා නැත. එබැවින් පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඤාණයෙන් මාර්ග ඵල ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කෘත්‍යය සිදු කරන බව පැවසුවද, නිබ්බාන ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව ගැන එසේ කිව නොහැක. එසේ වුවද අටුවාවෙහි එම ඤාණයට ද නිවන අරමුණු වන බව අනුදැන ඇත. "කාමාවචරයෙහි උපදින්නේය" යන්නෙන් උපදින්නා වූ ස්කන්ධයන් දැන ගැනීම පවසයි. "නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පාන්නේය" යන්නෙන් නිවන අරමුණු වූ, කෙලෙස් පිරිනිවන් පෑමට හේතු වූ මාර්ග ඵලයන්ගෙන් පිරිනිවන් පාන්නේය යන අර්ථය ලැබේ.

၁၄၂၉. အသဟဇာတတ္တာတိ [Pg.193] အသမ္ပယုတ္တတ္တာတိ အတ္ထော. န ဟိ အရူပဓမ္မာနံ အရူပဓမ္မေဟိ သဟဇာတတာ သမ္ပယောဂတော အညာ အတ္ထီတိ. ‘‘အညဓမ္မာရမ္မဏကာလေ’’တိ ဝုတ္တံ, မဂ္ဂါရမ္မဏကာလေပိ ပန ဂရုံ အကရဏေ မဂ္ဂါဓိပတိဘာဝေန နဝတ္တဗ္ဗတာ ယောဇေတဗ္ဗာ.

1429. "සහජාත නොවන බැවින්" යන්නෙහි අර්ථය "සම්ප්‍රයුක්ත නොවන බැවින්" යන්නයි. අරූපී ධර්මයන්ට (නාම ධර්මයන්ට) අරූපී ධර්මයන් හා සමඟ සම්ප්‍රයෝගයෙන් තොර වූ සහජාත භාවයක් නැත. "අන්‍ය ධර්මයන් අරමුණු කරන කාලයෙහි" යැයි පැවසුවද, මාර්ගය අරමුණු කරන කාලයෙහි ද එය ගරු කොට (අධිපති වශයෙන්) නොගන්නේ නම්, මාර්ගාධිපති බවක් නොකියවෙන බව යොදාගත යුතුය.

၁၄၃၃. နိယောဂါတိ နိယောဂတောတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘နိယမေနာ’’တိ အာဟ, နိယောဂဝန္တော ဝါ နိယောဂါ, နိယတာတိ အတ္ထော. စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍေ ဟိ ဗောဓိတေသု စိတ္တုပ္ပာဒေသု ဧကန္တေန အနာဂတာရမ္မဏော ကောစိ နတ္ထီတိ.

1433. "නියෝග" යනු නියත වශයෙන්ම එක්වීම යන අර්ථය ගෙන "නියමය පරිදි" යැයි පවසන ලදී. එසේත් නැතිනම් නියත වශයෙන්ම පවත්නා ධර්මයෝ "නියෝග" හෙවත් නියත වූවෝ වෙති. චිත්තොප්පාද කාණ්ඩයෙහි වදාරන ලද සිත් අතරින් ඒකාන්තයෙන්ම අනාගත අරමුණු ඇත්තා වූ කිසිදු සිතක් නැත.

၁၄၃၄. ကမ္မံ ဝါ ကမ္မနိမိတ္တံ ဝါ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိယံ အတီတာရမ္မဏာဝါတိ ဝုတ္တံ, ကမ္မနိမိတ္တံ ပန အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိယံ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဘာဝဉ္စ ပဋိသန္ဓိယာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာယံ ဝက္ခတိ. တသ္မာ ဣဒံ မနောဒွါရစုတိယံ အတီတကမ္မနိမိတ္တံ မနောဒွါရေ အာပါထဂတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သတဒါရမ္မဏာယ စုတိယာ ပဉ္စစိတ္တက္ခဏာဝသိဋ္ဌာယုကေ ဂတိနိမိတ္တေ ပဋိသန္ဓိယာ ပဝတ္တာယ စတ္တာရိ ဘဝင်္ဂါနိ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာနိ, ဣတရတ္ထ စ ဆ သန္ဓာယာဟ ‘‘တတော ပရံ ဘဝင်္ဂကာလေ စာ’’တိ. ယဒါ ဟိ ဂတိနိမိတ္တာရမ္မဏေ ဇဝနေ ပဝတ္တေ အနုပ္ပန္နေ ဧဝ တဒါရမ္မဏေ စုတိ ဟောတိ ရူပါဝစရာရူပါဝစရသတ္တဿ ဝိယ ကာမဓာတုံ ဥပပဇ္ဇန္တဿ, တဒါ ပဋိသန္ဓိတော ပရာနိ ဆ ဘဝင်္ဂါနိ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာနိ ဟောန္တီတိ. ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တေဟိ အဿာဒနာဒီနိ သပရာမာသာနေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. ပဏ္ဏတ္တိနိဗ္ဗာနာရမ္မဏာနဉ္စ ဇဝနာနံ ပုရေစာရိကကာလေတိ ယေသံ ပုရေစာရိကကာလေ ဧကန္တေန အာဝဇ္ဇနာယ အတီတာဒိအာရမ္မဏဘာဝေန နဝတ္တဗ္ဗတာ, တေသံ ဝသေန နယံ ဒဿေတိ. နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာနမ္ပိ ဇဝနာနံ ပုရေစာရိကကာလေ သာ တထာ န ဝတ္တဗ္ဗာ, န ပန ဧကန္တေန မဂ္ဂဖလဝီထီသု တဿာ အနိဗ္ဗာနာရမ္မဏတ္တာ.

1434. කර්මය හෝ කර්ම නිමිත්ත අරමුණු කොට පැවැත්මේදී "අතීත අරමුණු ඇත්තේය" යැයි පවසන ලදී. එහෙත් කර්ම නිමිත්ත අරමුණු කොට පැවැත්මේදී ප්‍රතිසන්ධියෙහි පවත්නා වර්තමාන අරමුණු භාවය ගැන පටිච්චසමුප්පාද විභංග වර්ණනාවෙහි ඉදිරියේදී පවසනු ඇත. එබැවින්, මෙය මනෝද්වාරික චුතියෙහි මනෝද්වාරයට හමු වූ අතීත කර්ම නිමිත්තක් අරමුණු කොට පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. තදාරම්මණ සහිත චුතියෙන් පසු චිත්තක්ෂණ පහක් ඉතිරිව තිබියදී ගති නිමිත්ත අරමුණු කොට ප්‍රතිසන්ධිය ඇති වූ විට, භවංග හතරක් වර්තමාන අරමුණු සහිත වේ. අනෙක් තැන්වලදී (තදාරම්මණ රහිත චුතියේදී) භවංග හයක් පවතින බව අදහස් කරමින් "ඉන් පසුව භවංග කාලයෙහි ද" යැයි පවසන ලදී. රූපාවචර හෝ අරූපාවචර සත්වයෙකු කාම ධාතුවෙහි උපදින විට, ගති නිමිත්ත අරමුණු කොට ජවන් පැවති කල්හි තදාරම්මණයක් නූපදීම චුතිය සිදු වේ නම්, එවිට ප්‍රතිසන්ධියෙන් පසුව පවතින භවංග හය වර්තමාන අරමුණු සහිත වේ. දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්ත සිත්වලින් ඇති වන ආශ්වාද ආදිය පරාමාසය (වැරදි ලෙස දැඩිව ගැනීම) සහිතවම දත යුතුය. ප්‍රඥප්ති සහ නිවන අරමුණු කරන ජවන් සිත්වලට පෙර පවතින කාලය සම්බන්ධයෙන්, යම් ජවන් සිත්වලට පෙර ඒකාන්තයෙන්ම පවත්නා ආවර්ජනාවට අතීත ආදී අරමුණු ඇති බවක් කිව නොහැකි වේද, එම ජවන් සිත් අනුව ක්‍රමය දක්වයි. නිවන අරමුණු කරන ජවන් සිත්වලට පෙර පවතින ආවර්ජනාව ද එසේ (අතීත අරමුණු සහිත යැයි) නොකිය යුතු වුවද, මාර්ග ඵල වීථිවල පවත්නා එම ආවර්ජනාවට නිවන අරමුණු නොවන බැවින් එය ඒකාන්තයෙන්ම එසේ නොවේ.

ဣမေ ဂန္ဓာတိ နနု ပစ္စုပ္ပန္နာ ဂန္ဓာ ဂဟိတာ, ကထံ ဧတ္ထ အနာဂတာရမ္မဏတာ ဟောတီတိ? ‘‘အဋ္ဌာရသဝဿာဓိကာနိ ဒွေ ဝဿသတာနိ မာ သုဿိံသူ’’တိ ပဝတ္တိတော, အနာဂတေ မာ သုဿိံ သူတိ ဟိ အနာဂတံ ဂန္ဓံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တတီတိ အဓိပ္ပာယော. စိတ္တဝသေန ကာယံ ပရိဏာမေန္တော အဘိမုခီဘူတံ တဒါ ဝိဇ္ဇမာနမေဝ ကာယံ အာရမ္မဏံ ကရောတီတိ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏံ အဓိဋ္ဌာနစိတ္တံ ဟောတိ. တထာ အတ္တနော ကာယဿ ဒီဃရဿာဏုထူလနီလာဒိဘာဝါပါဒနဝသေန အညဿ စ ပါဋိဟာရိယဿ ကရဏေ ယောဇေတဗ္ဗံ[Pg.194]. ဧတ္ထန္တရေ ဧကဒွေသန္တတိဝါရာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဧတ္ထန္တရေ ပဝတ္တာ ရူပသန္တတိအရူပသန္တတိဝါရာ ဧကဒွေသန္တတိဝါရာ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. အတိပရိတ္တသဘာဝဥတုအာဒိသမုဋ္ဌာနာ ဝါ ‘‘ဧကဒွေသန္တတိဝါရာ’’တိ ဝုတ္တာ. ဥဘယမေတံ ပစ္စုပ္ပန္နန္တိ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နံ ဟောန္တံ ဧတံ ဥဘယံ ဟောတီတိ အတ္ထော. သံဟီရတီတိ တဏှာဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာဟိ အာကဍ္ဎီယတိ.

"මෙම සුවඳ" යනුවෙන් වර්තමාන සුවඳ ගන්නා ලද්දේ නම්, මෙහි අනාගත අරමුණු ඇති බව කෙසේ වන්නේද? "අවුරුදු දෙසිය දහඅටක් යනතුරු නොවේලී පවතීවා" යැයි පැවැත්ම නිසා, අනාගතයෙහි "නොවේලේවා" යි අනාගත සුවඳ අරමුණු කොට පවතින බව අදහස් වේ. සිතේ බලයෙන් කය මෙහෙයවන තැනැත්තා ඉදිරිපත් වී ඇති, එවිට විද්‍යමාන වන්නා වූ කයම අරමුණු කරන බැවින් එය වර්තමාන අරමුණු සහිත අධිෂ්ඨාන සිතක් වේ. එලෙසම ස්වකීය කයෙහි දිග, කොට, සියුම්, මහත, නිල් ආදී භාවයන් ඇති කිරීමේදී ද අන්‍ය ප්‍රාතිහාර්යයන් කිරීමේදී ද මෙය යොදාගත යුතුය. "මෙහිදී එක දෙකක් වූ සන්තති වාරයන් දත යුතුය" යනු මෙහි පවත්නා රූප සන්තති සහ අරූප සන්තති වාරයන් එකක් හෝ දෙකක් වූ සන්තති වාරයන් ලෙස දත යුතුය යන්න අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම් ඉතා කෙටි ස්වභාව ඇති උතු (ඍතු) ආදියෙන් හටගත් සන්තතීන් "එක දෙකක් වූ සන්තති වාර" යැයි කියන ලදී. "මේ දෙකම වර්තමාන වේ" යන්නෙන් අද්ධා (කාල) වර්තමාන වන්නා වූ මේ දෙකම වේ යන අර්ථයයි. "සංහීරති" යන්නෙන් තණ්හා දිට්ඨි නැමති අභිනන්දනයන්ගෙන් ඇදගනු ලබන බව අදහස් වේ.

ကေစီတိ အဘယဂိရိဝါသိနောတိ ဝဒန္တိ, တေ ပန စိတ္တဿ ဌိတိက္ခဏံ န ဣစ္ဆန္တီတိ ‘‘ဌိတိက္ခဏေ ဝါ ပဋိဝိဇ္ဈတီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. တထာ ယေ ‘‘ဣဒ္ဓိမဿ စ ပရဿ စ ဧကက္ခဏေ ဝတ္တမာနံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တေသံ ‘‘ဌိတိက္ခဏေ ဝါ ဘင်္ဂက္ခဏေ ဝါ ပဋိဝိဇ္ဈတီ’’တိ ဝစနံ န သမေတိ. န ဟိ တသ္မိံ ခဏဒွယေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ပရစိတ္တေန သဟ ဧကက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမာတိ. ဌိတိဘင်္ဂက္ခဏေသု စ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဧကဒေသံ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏံ, ဧကဒေသံ အတီတာရမ္မဏံ အာပဇ္ဇတိ. ယဉ္စ ဝုတ္တံ ‘‘ပရဿ စိတ္တံ ဇာနိဿာမီတိ ရာသိဝသေန မဟာဇနဿ စိတ္တေ အာဝဇ္ဇိတေ’’တိ, ဧတ္ထ စ မဟာဇနော အတ္တနာ ပရေ အနေကေ ပုဂ္ဂလာတိ ပရေသံ စိတ္တံ ဇာနိဿာမီတိ အာဝဇ္ဇနပ္ပဝတ္တိ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ. အထာပိ ပရဿာတိ မဟာဇနဿာတိ အတ္ထော သမ္ဘဝေယျ, တထာပိ တဿ ပုဂ္ဂလဿေဝ ဝါ စိတ္တရာသိံ အာဝဇ္ဇိတွာ ဧကဿ ပဋိဝိဇ္ဈနံ အယုတ္တံ. န ဟိ ရာသိအာဝဇ္ဇနံ ဧကဒေသာဝဇ္ဇနံ ဟောတီတိ. တသ္မာ တေဟိ ‘‘မဟာဇနဿ စိတ္တေ အာဝဇ္ဇိတေ’’တိအာဒိ န ဝတ္တဗ္ဗံ.

"සමහරු" යනු අභයගිරිවාසීන් යැයි පවසති. එහෙත් ඔවුන් සිතක ස්ථිති ක්ෂණයක් (පැවැත්මක්) පිළි නොගන්නා හෙයින් "ස්ථිති ක්ෂණයෙහි අවබෝධ කරයි" යන්න නොකිය යුතුය. එලෙසම, යම් කෙනෙක් "තම සෘද්ධි සිත සහ අන්‍යයාගේ සිත එකම ක්ෂණයක පවතී" යැයි පවසන්නේ නම්, ඔවුන්ගේ "ස්ථිති ක්ෂණයෙහි හෝ භංග ක්ෂණයෙහි අවබෝධ කරයි" යන ප්‍රකාශය නොගැලපේ. මන්දයත්, එම ක්ෂණ දෙකෙහි උපදින සිත අන්‍ය සිතක් හා සමඟ එකම ක්ෂණයක උපදින්නේ නැති බැවිනි. තවද ස්ථිති සහ භංග ක්ෂණවල උපදින සිත එක් කොටසකින් වර්තමාන අරමුණු සහිත වන අතර, තවත් කොටසකින් අතීත අරමුණු සහිත බවට පත් වේ. "අන්‍යයාගේ සිත දැනගන්නෙමි යි සමූහ වශයෙන් බොහෝ ජනයාගේ සිත් ආවර්ජනය කළ කල්හි" යැයි යමක් පවසන ලද්දේ ද, මෙහි "මහාජන" යනු තමාගෙන් පරිබාහිර වූ බොහෝ පුද්ගලයන් බැවින්, අන්‍යයන්ගේ සිත් දැනගන්නෙමි යි ආවර්ජනය පැවතිය යුතු වේ. එසේත් නැතිනම් "අන්‍යයාගේ" යන්නෙන් "මහාජනයාගේ" යන අර්ථය සිදුවිය හැකි වුවද, එම පුද්ගලයාගේ හෝ සිත් රාශියක් ආවර්ජනය කොට ඉන් එකක් පමණක් අවබෝධ කර ගැනීම අයෝග්‍ය වේ. මන්දයත් රාශියක් (සමූහයක්) ආවර්ජනය කිරීම යනු ඉන් එක් කොටසක් පමණක් ආවර්ජනය කිරීම නොවන බැවිනි. එබැවින් ඔවුන් විසින් "මහාජනයාගේ සිත ආවර්ජනය කළ කල්හි" යනාදී වශයෙන් නොපැවසිය යුතුය.

ယံ ပန တေ ဝဒန္တိ ‘‘ယသ္မာ ဣဒ္ဓိမဿ စ ပရဿ စ ဧကက္ခဏေ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ, တတ္ထာယံ အဓိပ္ပာယော သိယာ – စေတောပရိယဉာဏလာဘီ ပရဿ စိတ္တံ ဉာတုကာမော ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ အတီတာဒိဝိဘာဂံ အကတွာ စိတ္တသာမညေန ‘‘ဣမဿ စိတ္တံ ဇာနာမီ’’တိ ပရိကမ္မံ ကတွာ ပုန ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ သာမညေနေဝ စိတ္တံ အာဝဇ္ဇိတွာ တိဏ္ဏံ စတုန္နံ ဝါ ပရိကမ္မာနံ အနန္တရာ စေတောပရိယဉာဏေန ပရစိတ္တံ ပဋိဝိဇ္ဈတိ ဝိဘာဝေတိ ရူပံ ဝိယ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ. တတော ပရံ ပန ကာမာဝစရစိတ္တေဟိ သရာဂါဒိဝဝတ္ထာနံ ဟောတိ နီလာဒိဝဝတ္ထာနံ ဝိယ. တတ္ထ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဒိဋ္ဌဟဒယဝတ္ထုရူပဿ သတ္တဿ အဘိမုခီဘူတဿ စိတ္တသာမညေန စိတ္တံ အာဝဇ္ဇယမာနံ အာဝဇ္ဇနံ အဘိမုခီဘူတံ ဝိဇ္ဇမာနံ စိတ္တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ စိတ္တံ အာဝဇ္ဇေတိ. ပရိကမ္မာနိ စ တံ တံ ဝိဇ္ဇမာနံ စိတ္တံ စိတ္တသာမညေနေဝ အာရမ္မဏံ [Pg.195] ကတွာ စိတ္တဇာနနပရိကမ္မာနိ ဟုတွာ ပဝတ္တန္တိ. စေတောပရိယဉာဏံ ပန ဝိဇ္ဇမာနံ စိတ္တံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တံ ဝိဘာဝေန္တံ တေန သဟ ဧကက္ခဏေ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တတ္ထ ယသ္မာ သန္တာနဿ သန္တာနဂ္ဂဟဏတော ဧကတ္တဝသေန အာဝဇ္ဇနာဒီနိ စိတ္တန္တွေဝ ပဝတ္တာနိ, တဉ္စ စိတ္တမေဝ, ယံ စေတောပရိယဉာဏေန ဝိဘာဝိတံ, တသ္မာ သမာနာကာရပ္ပဝတ္တိတော န အနိဋ္ဌေ မဂ္ဂဖလဝီထိတော အညသ္မိံ ဌာနေ နာနာရမ္မဏတာ အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ ဟောတိ. ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဉ္စ ပရိကမ္မံ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဿ စေတောပရိယဉာဏဿ အာသေဝနပစ္စယောတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ. အတီတတ္တိကော စ ဧဝံ အဘိန္နော ဟောတိ. အညထာ သန္တတိပစ္စုပ္ပန္နေ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နေ စ ပစ္စုပ္ပန္နန္တိ ဣဓ ဝုစ္စမာနေ အတီတာနာဂတာနဉ္စ ပစ္စုပ္ပန္နတာ အာပဇ္ဇေယျ, တထာ စ သတိ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န စ တံ ဝုတ္တံ. ‘‘အတီတော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော, ပုရိမာ ပုရိမာ အတီတာ ခန္ဓာ ပစ္ဆိမာနံ ပစ္ဆိမာနံ ပစ္စုပ္ပန္နာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရ…ပေ… အနုလောမံ ဂေါတြဘုဿာ’’တိအာဒိဝစနတော (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၈.၅) ပန အဒ္ဓါသန္တတိပစ္စုပ္ပန္နေသွေဝ အနန္တရာတီတာ စတ္တာရော ခန္ဓာ အတီတာတိ ဝိညာယန္တိ, န စ အဘိဓမ္မမာတိကာယ အာဂတဿ ပစ္စုပ္ပန္နပဒဿ အဒ္ဓါသန္တတိပစ္စုပ္ပန္နပဒတ္ထတာ ကတ္ထစိ ပါဠိယံ ဝုတ္တာ. တသ္မာ တေဟိ ဣဒ္ဓိမဿ စ ပရဿ စ ဧကက္ခဏေ စိတ္တုပ္ပတ္တိယာ စေတောပရိယဉာဏဿ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတာ ဝုတ္တာ. ယဒါ ပန ‘‘ယံ ဣမဿ စိတ္တံ ပဝတ္တံ, တံ ဇာနာမိ. ယံ ဘဝိဿတိ, တံ ဇာနိဿာမီ’’တိ ဝါ အာဘောဂံ ကတွာ ပါဒကဇ္ဈာနသမာပဇ္ဇနာဒီနိ ကရောတိ, တဒါ အာဝဇ္ဇနပရိကမ္မာနိ စေတောပရိယဉာဏဉ္စ အတီတာနာဂတာရမ္မဏာနေဝ ဟောန္တိ အာဝဇ္ဇနေနေဝ ဝိဘာဂဿ ကတတ္တာ.

යම් හෙයකින් එම (කේචි) ආචාර්යවරු “සෘද්ධිමතාගේ සහ අන්‍යයාගේ සිත එකම ක්ෂණයක උපදී” යැයි පවසත්ද, එහි අදහස මෙසේ විය හැකිය. චේතෝපරියඤාණය ලාභී තැනැත්තා අන්‍යයාගේ සිත දැනගනු කැමැතිව, පාදක ධ්‍යානයට සමවැදී එයින් නැගී සිට, අතීත ආදී වශයෙන් වෙන් කිරීමක් නොකොට, සිතේ සාමාන්‍ය ස්වභාවයෙන් “මොහුගේ සිත දැනගනිමි” යි පරිකර්ම කොට, නැවත පාදක ධ්‍යානයට සමවැදී එයින් නැගී සිට, සාමාන්‍ය ස්වභාවයෙන්ම සිත ආවර්ජනය කොට, පරිකර්ම ජවන් තුනක් හෝ හතරක් අවසානයේ චේතෝපරියඤාණයෙන් අනුන්ගේ සිත පිරිසිඳ දකියි; දිව්‍ය චක්ෂුසින් රූපයක් ප්‍රකට කරන්නාක් මෙන් (අනුන්ගේ සිත) ප්‍රකට කරයි. ඉන් පසුව කාමාවචර සිත්වලින්, නිල් ආදී වර්ණ වෙන් කොට හඳුනාගන්නාක් මෙන්, සරාගී ආදී වශයෙන් සිත් වෙන් කිරීම සිදු වේ. එහිදී දිව්‍ය චක්ෂුසින් දක්නා ලද හදවත් වස්තු රූප ඇති, ඉදිරියෙහි සිටින සත්ත්වයාගේ සිත සාමාන්ී සාමාන්‍ය වශයෙන් ආවර්ජනය කරන්නා වූ ආවර්ජන සිත, පවතින සිත අරමුණු කොට ආවර්ජනය කරයි. පරිකර්ම සිත් ද පවතින ඒ ඒ සිත සාමාන්‍ය ස්වභාවයෙන්ම අරමුණු කොට සිත දැනගැනීමේ පරිකර්ම ලෙස පවතී. චේතෝපරියඤාණය වනාහි පවතින සිත පිරිසිඳ දකිමින් ප්‍රකට කරමින් ඒ අරමුණු සිත සමඟ එකම ක්ෂණයක උපදී. එහිදී සන්තතිය ග්‍රහණය කිරීම නිසා ඒකීය භාවයෙන් ආවර්ජනාදිය “සිත” යනුවෙන්ම පවතින බැවින් ද, චේතෝපරියඤාණයෙන් ප්‍රකට කරන ලද්දේ ද ඒ සිතම වන බැවින් ද, සමාන ආකාරයකින් පැවැත්ම නිසා අනිෂ්ට වූ මග්ගඵල වීථියෙන් අන්‍ය ස්ථානයක ආවර්ජන හා ජවනයන්ගේ නානාරම්මණ භාවයක් සිදු නොවේ. මෙසේ වත්මන් අරමුණු ඇති පරිකර්මය වත්මන් අරමුණු ඇති චේතෝපරියඤාණයට ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර වන බව සිද්ධ වේ. එවිට අතීත තිකය ද අවිරුද්ධ වේ. එසේ නොවී මෙහිදී සන්තති පච්චුප්පන්නය හෝ අද්ධා පච්චුප්පන්නය “පච්චුප්පන්න” (වර්තමාන) යැයි කියනු ලැබුවහොත්, අතීත හා අනාගත ධර්මයන්ට ද වර්තමාන බව ලැබෙනු ඇත. එසේ වූ විට “වර්තමාන ධර්මය වර්තමාන ධර්මයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ” යනාදී වශයෙන් වදාළ යුතුව තිබුණ ද එසේ වදාරා නැත. “අතීත ධර්මය වර්තමාන ධර්මයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ... පෙර පෙර අතීත ස්කන්ධයෝ පසුව පසුව උපදින වර්තමාන ස්කන්ධයන්ට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන්...” යනාදී පට්ඨාන පාඨයන්ට අනුව අද්ධා හා සන්තති පච්චුප්පන්නයන්හිම අනන්තරව අතීත වූ ස්කන්ධ සතර අතීත යැයි දත යුතුය. අභිධර්ම මාතෘකාවෙහි එන “පච්චුප්පන්න” පදයට අද්ධා හෝ සන්තති පච්චුප්පන්න අර්ථය ඇති බව කිසිදු පාලියක වදාරා නැත. එබැවින් ඒ ආචාර්යවරුන් විසින් සෘද්ධිමතාගේ සහ අන්‍යයාගේ සිත එකම ක්ෂණයක ඉපදීම නිසා චේතෝපරියඤාණයට වර්තමාන අරමුණු බව වදාරන ලදී. යම් කලෙක “මොහුගේ යම් සිතක් පවතී ද එය දැනගනිමි; යම් සිතක් වන්නේ ද එය දැනගනිමි” යි ආභෝග කොට පාදක ධ්‍යාන සමවැදීම් ආදිය කෙරේ ද, එවිට ආවර්ජන පරිකර්ම සහ චේතෝපරියඤාණය අතීත අනාගත අරමුණු ඇත්තාහුම වෙති; එය ආවර්ජනයෙන්ම වෙන් කරනු ලැබූ බැවිනි.

ယေ ပန ‘‘ဣဒ္ဓိမာ ပရဿ စိတ္တံ ဇာနိတုကာမော အာဝဇ္ဇေတိ, အာဝဇ္ဇနံ ခဏပစ္စုပ္ပန္နံ အာရမ္မဏံ ကတွာ တေနေဝ သဟ နိရုဇ္ဈတိ, တတော စတ္တာရိ ပဉ္စ ဝါ ဇဝနာနိ. ယေသံ ပစ္ဆိမံ ဣဒ္ဓိစိတ္တံ, သေသာနိ ကာမာဝစရာနိ, တေသံ သဗ္ဗေသမ္ပိ တဒေဝ နိရုဒ္ဓံ စိတ္တမာရမ္မဏံ ဟောတိ, န စ တာနိ နာနာရမ္မဏာနိ ဟောန္တိ, အဒ္ဓါဝသေန ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတ္တာ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ နိဿာယ ‘‘အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ ပစ္စုပ္ပန္နာတီတာရမ္မဏဘာဝေပိ နာနာရမ္မဏတ္တာဘာဝေါ ဝိယ ဧကဒွိတိစတုပဉ္စစိတ္တက္ခဏာနာဂတေသုပိ စိတ္တေသု အာဝဇ္ဇိတေသု အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ ယထာသမ္ဘဝံ အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာတီတာရမ္မဏဘာဝေပိ နာနာရမ္မဏတာ န [Pg.196] သိယာ, တေန စတုပဉ္စစိတ္တက္ခဏာနာဂတေ အာဝဇ္ဇိတေ အနာဂတာရမ္မဏပရိကမ္မာနန္တရံ ခဏပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏံ စေတောပရိယဉာဏံ သိဒ္ဓ’’န္တိ ဝဒန္တိ, တေသံ ဝါဒေါ ‘‘အနာဂတာရမ္မဏော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော, ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏော ဓမ္မော အတီတာရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဣမေသံ ပဉှာနံ အနုဒ္ဓဋတ္တာ ဂဏနာယ စ ‘‘အာသေဝနေ တီဏီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ န သိဇ္ဈတိ. န ဟိ ကုသလကိရိယမဟဂ္ဂတံ အနာသေဝနံ အတ္ထီတိ.

යම් ආචාර්යවරු කෙනෙක් “සෘද්ධිමතා අනුන්ගේ සිත දැනගනු කැමැතිව ආවර්ජනය කරයි, ආවර්ජනය ක්ෂණ පච්චුප්පන්නය අරමුණු කොට එය සමඟම නිරුද්ධ වේ, ඉන් පසු ජවන් හතරක් හෝ පහක් උපදී, එයින් අවසාන සිත සෘද්ධි සිතයි, ඉතිරි ඒවා කාමාවචරය, ඒ සියල්ලටම නිරුද්ධ වූ ඒ සිතම අරමුණු වේ, අද්ධා වශයෙන් වර්තමාන අරමුණු ඇති බැවින් ඒවා නානාරම්මණ නොවේ” යන මෙම වචනය ඇසුරු කොට, “ආවර්ජන හා ජවනයන්ට වර්තමාන හා අතීත අරමුණු ඇති කල්හි ද නානාරම්මණ භාවයක් නැත්තාක් මෙන්, එක දෙක තුන හතර පහ සිතැසි අනාගත වූ සිත් අරමුණු කළ කල්හි ද ආවර්ජන හා ජවනයන්ට ඒ ඒ අයුරින් අනාගත වර්තමාන අතීත අරමුණු තිබුණ ද නානාරම්මණ භාවයක් සිදු නොවිය යුතුය, එබැවින් සතර පහ චිත්තක්ෂණ අනාගත සිතක් ආවර්ජනය කළ කල්හි අනාගත අරමුණු ඇති පරිකර්මයන්ට අනතුරුව ක්ෂණ පච්චුප්පන්න අරමුණු ඇති චේතෝපරියඤාණය සිද්ධ වේ” යැයි පවසත් ද, ඔවුන්ගේ ඒ වාදය “අනාගත අරමුණු ඇති ධර්මය වර්තමාන අරමුණු ඇති ධර්මයට ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ ද, වර්තමාන අරමුණු ඇති ධර්මය අතීත අරමුණු ඇති ධර්මයට ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ ද” යන මෙම ප්‍රශ්නයන් නොවිසඳූ බැවින් ද, ප්‍රත්‍ය ගණනාවෙහි “ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙහි තුනකි” යි වදාළ බැවින් ද සිදු නොවේ. කුසල්, ක්‍රියා හා මහග්ගත ධර්මයන්හි ආසේවන ප්‍රත්‍යය නොවන ධර්මයක් නොමැති බැවිනි.

ဧတဿ စ ဝါဒဿ နိဿယဘာဝေါ အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ ခဏပစ္စုပ္ပန္နနိရုဒ္ဓါရမ္မဏတာဝစနဿ န သိဇ္ဈတိ, ယံ ပဝတ္တံ ယံ ပဝတ္တိဿတီတိ ဝါ ဝိသေသံ အကတွာ ဂဟဏေ အာဝဇ္ဇနဿ အနာဂတဂ္ဂဟဏဘာဝံ, တဒဘာဝါ ဇဝနာနမ္ပိ ဝတ္တမာနဂ္ဂဟဏာဘာဝဉ္စ သန္ဓာယေဝ တဿ ဝုတ္တတ္တာ. တဒါ ဟိ ဘဝင်္ဂစလနာနန္တရံ အဘိမုခီဘူတမေဝ စိတ္တံ အာရဗ္ဘ အာဝဇ္ဇနာ ပဝတ္တတီတိ. ဇာနနစိတ္တဿပိ ဝတ္တမာနာရမ္မဏဘာဝေ အာဝဇ္ဇနဇာနနစိတ္တာနံ သဟဋ္ဌာနဒေါသာပတ္တိယာ ရာသိဧကဒေသာဝဇ္ဇနပဋိဝေဓေ သမ္ပတ္တသမ္ပတ္တာဝဇ္ဇနဇာနနေ စ အနိဋ္ဌေ ဌာနေ အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ နာနာရမ္မဏဘာဝဒေါသာပတ္တိယာ စ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘ခဏပစ္စုပ္ပန္နံ စိတ္တံ စေတောပရိယဉာဏဿ အာရမ္မဏံ ဟောတီ’’တိ, တံ အယုတ္တန္တိ ပဋိက္ခိပိတွာ ယထာဝုတ္တဒေါသာနာပတ္တိကာလဝသေနေဝ အဒ္ဓါသန္တတိပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတ္တာ နာနာရမ္မဏတာဘာဝံ ဒိသွာ အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ ဝတ္တမာနတံ နိရုဒ္ဓါရမ္မဏဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ, တမ္ပိ ဝစနံ ပုရိမဝါဒိနော နာနုဇာနေယျုံ. တသ္မိဉှိ သတိ အာဝဇ္ဇနာ ကုသလာနန္တိအာဒီသု ဝိယ အညပဒသင်္ဂဟိတဿ အနန္တရပစ္စယဝိဓာနတော ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာ အာဝဇ္ဇနာ အတီတာရမ္မဏာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န စ ဝုတ္တန္တိ.

ආවර්ජන හා ජවනයන්ට ක්ෂණ පච්චුප්පන්න වූ ද නිරුද්ධ වූ ද අරමුණු ඇති බව පවසන වචනය මෙම වාදයට පදනමක් ලෙස පවතින්නේ නැත. “යමක් පවතී ද, යමක් පවතින්නේ ද” යැයි විශේෂයක් නොකොට ග්‍රහණය කිරීමේදී ආවර්ජනයට අනාගතය ග්‍රහණය කිරීමක් නොමැති බවත්, එය නොමැති බැවින් ජවනයන්ට ද වර්තමානය ග්‍රහණය කිරීමක් නොමැති බවත් අදහස් කොට එය වදාළ බැවිනි. එවිට භවංග චලනයට අනතුරුව ඉදිරිපත් වූ (වර්තමාන) සිතම අරමුණු කොට ආවර්ජනය පවතී. දැනගන්නා සිතට ද වර්තමාන අරමුණු ඇති කල්හි, ආවර්ජනය හා දැනගන්නා සිත එකම තැනක පිහිටීමේ දෝෂයට පැමිණීම නිසා ද, රාශියකින් කොටසක් ආවර්ජනය කිරීමේ හා පිරිසිඳ දැකීමේදී ද, පැමිණි පැමිණි අරමුණු ආවර්ජනය කිරීමේ හා දැනගැනීමේදී ද අනිෂ්ට ස්ථානයන්හි ආවර්ජන හා ජවනයන්ට නානාරම්මණ භාවයේ දෝෂය සිදුවන බැවින්, “ක්ෂණ පච්චුප්පන්න සිත චේතෝපරියඤාණයට අරමුණු වේ” යැයි යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය අයෝග්‍ය යැයි ප්‍රතික්ෂේප කොට, වදාළ දෝෂයන්ට පත් නොවන කාලය අනුවම අද්ධා හා සන්තති පච්චුප්පන්න අරමුණු බව නිසා නානාරම්මණ භාවයක් නොමැති බව දැක, ආවර්ජන ජවනයන්ට වර්තමාන වූ නිරුද්ධ අරමුණු බව වදාරන ලදී. එම වචනය ද පූර්ව වාදීහු පිළිනොගනිති. එසේ වූ විට “කුසල් වූ ආවර්ජනාවන්ට...” යනාදී තැන්හි මෙන් අන්‍ය පදයකින් සංග්‍රහ වූවකට අනන්තර ප්‍රත්‍යය පැනවීමේදී “වර්තමාන අරමුණු ඇති ආවර්ජනය අතීත අරමුණු ඇති ස්කන්ධයන්ට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ” යැයි පැවසිය යුතු වුව ද, එසේ වදාරා නැති බැවිනි.

ကသ္မာ ပနေဝံ စေတောပရိယဉာဏဿ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတာ ဝိစာရိတာ, နနု ‘‘အတီတော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ, အနာဂတော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧတေသံ ဝိဘင်္ဂေသု ‘‘အတီတာ ခန္ဓာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿစေတောပရိယဉာဏဿ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ ယထာကမ္မူပဂဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၈.၂), ‘‘အနာဂတာ ခန္ဓာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿ စေတောပရိယဉာဏဿ အနာဂတံသဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၇.၃-၄), ဥပ္ပန္နတ္တိကေ စ ‘‘အနုပ္ပန္နာခန္ဓာ, ဥပ္ပာဒိနော [Pg.197] ခန္ဓာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿ စေတောပရိယဉာဏဿ အနာဂတံသဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ စေတောပရိယဉာဏဂ္ဂဟဏံ ကတွာ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿာ’’တိ ဧတဿ ဝိဘင်္ဂေ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နာ ခန္ဓာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၈.၃), ဥပ္ပန္နတ္တိကေ စ ‘‘ဥပ္ပန္နာ ခန္ဓာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၇.၂) ဧတ္တကဿေဝ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နစိတ္တေ စေတောပရိယဉာဏံ နပ္ပဝတ္တတီ’’တိ ဝိညာယတိ. ယဒိ ဟိ ပဝတ္တေယျ, ပုရိမေသု ဝိယ ဣတရေသု စ စေတောပရိယဉာဏဂ္ဂဟဏံ ကတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ? သစ္စံ ကတ္တဗ္ဗံ, နယဒဿနဝသေန ပနေတံ သံခိတ္တန္တိ အညာယ ပါဠိယာ ဝိညာယတိ. ‘‘အတီတာရမ္မဏော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၉.၂၀), အနာဂတာရမ္မဏော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဿ. ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဿာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၉.၂၂) ဧတေသဉှိ ဝိဘင်္ဂေသု ‘‘စေတောပရိယဉာဏေန အတီတာရမ္မဏပစ္စုပ္ပန္နစိတ္တသမင်္ဂိဿ စိတ္တံ ဇာနာတိ. အတီတာရမ္မဏာ ပစ္စုပ္ပန္နာ ခန္ဓာ စေတောပရိယဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၉.၂၂), ‘‘စေတောပရိယဉာဏေန အနာဂတာရမ္မဏပစ္စုပ္ပန္နစိတ္တသမင်္ဂိဿ စိတ္တံ…ပေ… စေတောပရိယဉာဏေန ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏပစ္စုပ္ပန္နစိတ္တသမင်္ဂိဿ စိတ္တံ ဇာနာတိ. ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာ ပစ္စုပ္ပန္နာ ခန္ဓာ စေတောပရိယဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၉.၂၁) စေတောပရိယဉာဏဿ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏေ ပဝတ္တိ ဝုတ္တာတိ. တေနေဝါယံ ဝိစာရဏာ ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

එසේ නම්, චේතෝපරියඤාණයෙහි පච්චුප්පන්නාරම්මණභාවය (වර්තමාන අරමුණු ඇති බව) මෙතරම් දුරට විමසන ලද්දේ කුමක් නිසාද? 'අතීත ධර්මය වර්තමාන ධර්මයට ද, අනාගත ධර්මය වර්තමාන ධර්මයට ද අරමුණු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යැයි කී එම විභංගයන්හි, 'අතීත ස්කන්ධයන් ඉද්ධිවිධඤාණය, චේතෝපරියඤාණය, පුබ්බේනිවාසානුස්සතිඤාණය සහ යථාකම්මූපගඤාණය පිණිස අරමුණු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යනුවෙන් ද, 'අනාගත ස්කන්ධයන් ඉද්ධිවිධඤාණය, චේතෝපරියඤාණය සහ අනාගතංසඤාණය පිණිස අරමුණු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යනුවෙන් ද, උප්පන්න තිකයෙහි 'නූපන් ස්කන්ධයන්... චේතෝපරියඤාණය... පිණිස අරමුණු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යනුවෙන් චේතෝපරියඤාණය ග්‍රහණය කොට, 'වර්තමාන ධර්මය වර්තමාන ධර්මයට (ප්‍රත්‍ය වේ)' යන එම විභංගයෙහි 'වර්තමාන ස්කන්ධයන් ඉද්ධිවිධඤාණය පිණිස අරමුණු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යනුවෙන් ද, උප්පන්න තිකයෙහි 'උපන් ස්කන්ධයන් ඉද්ධිවිධඤාණය පිණිස අරමුණු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යනුවෙන් ද මෙපමණක්ම පවසා ඇති බැවින්, වර්තමාන සිතෙහි චේතෝපරියඤාණය නොපවතින්නේ යැයි වටහා ගත හැකි නොවේද? එසේ පවතින්නේ නම්, පෙර (පදයන්හි) මෙන්ම සෙසු තැන්වල ද චේතෝපරියඤාණය ග්‍රහණය කළ යුතු නොවේද? සත්‍යයකි, එය කළ යුතුව තිබුණි. එහෙත් ක්‍රමයක් පෙන්වීමේ අදහසින් එය මෙසේ සංක්ෂිප්තව දක්වන ලද බව වෙනත් පාළි පාඨයකින් අවබෝධ වේ. 'අතීතාරම්මණ ධර්මය පච්චුප්පන්නාරම්මණ ධර්මයට අරමුණු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ, අනාගතාරම්මණ ධර්මය පච්චුප්පන්නාරම්මණ ධර්මයට..., පච්චුප්පන්නාරම්මණ ධර්මය පච්චුප්පන්නාරම්මණ ධර්මයට...' යන මෙම විභංගයන්හි, 'චේතෝපරියඤාණයෙන් අතීතාරම්මණ වූ වර්තමාන සිතක් ඇති තැනැත්තාගේ සිත දැන ගනියි... චේතෝපරියඤාණයෙන් අනාගතාරම්මණ වූ වර්තමාන සිතක් ඇති තැනැත්තාගේ සිත... චේතෝපරියඤාණයෙන් පච්චුප්පන්නාරම්මණ වූ වර්තමාන සිතක් ඇති තැනැත්තාගේ සිත දැන ගනියි. පච්චුප්පන්නාරම්මණ වූ වර්තමාන ස්කන්ධයන් චේතෝපරියඤාණයේ ආවජ්ජනය පිණිස අරමුණු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යනුවෙන් චේතෝපරියඤාණය වර්තමාන අරමුණෙහි පැවැත්ම පවසා ඇත. එබැවින්ම මෙම විමර්ශනය කරන ලද බව දත යුතුය.

တေသန္တိ တေသု ဒွီသု ဉာဏေသူတိ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနံ. ကုသလာ ခန္ဓာတိ ဣဒ္ဓိဝိဓပုဗ္ဗေနိဝါသာနာဂတံသဉာဏာပေက္ခော ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော, န စေတောပရိယဉာဏယထာကမ္မူပဂဉာဏာပေက္ခောတိ. တေသံ စတုက္ခန္ဓာရမ္မဏဘာဝဿ အသာဓကောတိ စေ? န, အညတ္ထ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ ခန္ဓာ စ ဝိစာရော စ စေတောပရိယဉာဏဿ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ အနာဂတံသဉာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၆.၇၂) ‘‘သဝိတက္ကသဝိစာရာ ခန္ဓာ စ ဝိတက္ကော စ စေတောပရိယဉာဏဿ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ အနာဂတံသဉာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၆.၆၉) စ ဝုတ္တတ္တာ စေတောပရိယဉာဏာပေက္ခောပိ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသောတိ ဣမဿတ္ထဿ သိဒ္ဓိတော. ဧဝမပိ [Pg.198] ယထာကမ္မူပဂဉာဏဿ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ ခန္ဓာ စ ဝိစာရော စာ’’တိအာဒီသု အဝုတ္တတ္တာ စတုက္ခန္ဓာရမ္မဏတာ န သိဇ္ဈတီတိ? န, တတ္ထ အဝစနဿ အညကာရဏတ္တာ. ယထာကမ္မူပဂဉာဏေန ဟိ ကမ္မသံသဋ္ဌာ စတ္တာရော ခန္ဓာ ကမ္မပ္ပမုခေန ဂယှန္တိ. တဉှိ ယထာ စေတောပရိယဉာဏံ ပုရိမပရိကမ္မဝသေန သဝိတက္ကာဒိဝိဘာဂံ သရာဂါဒိဝိဘာဂဉ္စ စိတ္တံ ဝိဘာဝေတိ, န ဧဝံ သဝိဘာဂံ ဝိဘာဝေတိ, ကမ္မဝသေနေဝ ပန သမုဒါယံ ဝိဘာဝေတီတိ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ ခန္ဓာ စ ဝိစာရော စာ’’တိအာဒိကေ ဝိဘာဂကရဏေ တံ န ဝုတ္တံ, န စတုက္ခန္ဓာနာရမ္မဏတောတိ. ဣဒံ ပန အဝစနဿ ကာရဏန္တိ. ကေစိ တတ္ထာပိ ‘‘ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ ယထာကမ္မူပဂဉာဏဿ အနာဂတံသဉာဏဿာ’’တိ ပဌန္တိ ဧဝ. န ဟိ တံ ကုသလာကုသလဝိဘာဂံ ဝိယ သဝိတက္ကာဒိဝိဘာဂံ ကမ္မံ ဝိဘာဝေတုံ အသမတ္ထံ. ဒုစ္စရိတသုစရိတဘာဝဝိဘာဝနမ္ပိ ဟိ လောဘာဒိအလောဘာဒိသမ္ပယောဂဝိသေသဝိဘာဝနံ ဟောတီတိ.

'තේසං' යනු ඒ ඤාණයන් දෙක අතුරින් යන වෙන් කිරීමෙහි සාමී විභක්තියයි. 'කුසලා ඛන්ධා' යනු ඉද්ධිවිධ, පුබ්බේනිවාසානුස්සති සහ අනාගතංස යන ඤාණයන් අපේක්ෂා කළ බහුවචන නිර්දේශයකි. එය චේතෝපරියඤාණය සහ යථාකම්මූපගඤාණය අපේක්ෂා කළ එකක් නොවේ. එසේ නම්, ඔවුන්ගේ (එම ඤාණයන්ගේ) සතර ස්කන්ධයන් අරමුණු කරගැනීමේ ස්වභාවය සාධනය නොවේද? නැත, වෙනත් තැනක 'අවිතක්ක විචාරමත්ත ස්කන්ධයන් සහ විචාරය, චේතෝපරියඤාණය, පුබ්බේනිවාසානුස්සතිඤාණය සහ අනාගතංසඤාණය පිණිස අරමුණු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යනුවෙන් ද, 'සවිතක්ක සවිචාර ස්කන්ධයන් සහ විතර්කය, චේතෝපරියඤාණය... පිණිස අරමුණු ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යනුවෙන් ද පවසා ඇති බැවින්, චේතෝපරියඤාණය අපේක්ෂා කොට ද බහුවචන නිර්දේශය පවතින බව සනාථ වේ. එසේ වුවත්, යථාකම්මූපගඤාණය 'අවිතක්ක විචාරමත්ත ස්කන්ධයන්' ආදී තැන්වල සඳහන් නොවන බැවින් එහි සතර ස්කන්ධයන් අරමුණු කරගැනීමේ බව සාධනය නොවේද? නැත, එහි සඳහන් නොවීම වෙනත් කරුණක් නිසාය. මක්නිසාද යත්, යථාකම්මූපගඤාණයෙන් කර්මය හා බැඳුණු සතර ස්කන්ධයන් ගනු ලබන්නේ කර්මය ප්‍රධාන කොටගෙනයි. චේතෝපරියඤාණය පෙර පරිකර්මය අනුව සවිතක්ක ආදී බෙදීම් සහ සරාගී ආදී බෙදීම් සහිත සිත විස්තර කරන නමුදු, යථාකම්මූපගඤාණය එලෙස බෙදා විස්තර නොකරයි; එය කර්මය අනුව සමූහය (ස්කන්ධ පඤ්චකය) විස්තර කරයි. එබැවින් 'අවිතක්ක විචාරමත්ත ස්කන්ධයන්' ආදී බෙදීම් දක්වන තැන එය සඳහන් නොකළා මිස සතර ස්කන්ධයන් අරමුණු නොවන නිසා නොවේ. මෙය එහි සඳහන් නොවීමට හේතුවයි. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් එහිද 'පුබ්බේනිවාසානුස්සතිඤාණය, යථාකම්මූපගඤාණය සහ අනාගතංසඤාණය' යනුවෙන් කියවති. කුසල අකුසල බෙදීම මෙන් සවිතක්ක ආදී කර්ම විභාගය විස්තර කිරීමට එය අසමත් නොවේ. දුශ්චරිත-සුචරිත බව විස්තර කිරීම මෙන්ම ලෝභාදී සහ අලෝභාදී සම්ප්‍රයුක්ත බවේ විශේෂයන් විස්තර කිරීම ද එහි සිදුවන බැවිනි.

၁၄၃၅. နိယကဇ္ဈတ္တပရိယာယဿ အဘာဝေနာတိ သဘာဝဓမ္မတ္တာ ကေနစိ ပရိယာယေန နိယကဇ္ဈတ္တံ အဟောန္တံ သဗ္ဗထာ ဗဟိဒ္ဓါဘာဝေနေဝ ‘‘ဧကန္တဗဟိဒ္ဓါ’’တိ ဝုတ္တံ, န အသဘာဝဓမ္မတ္တာ ဗဟိဒ္ဓါပိ အဟောန္တံ ကသိဏာဒိ ဝိယ နိယကဇ္ဈတ္တမတ္တဿ အသမ္ဘဝတော. အသဘာဝဓမ္မတ္တာ ဧဝ ဟိ ကသိဏာဒိအဇ္ဈတ္တဓမ္မဘူတော စ ကောစိ ဘာဝေါ န ဟောတီတိ အဇ္ဈတ္တတ္တိကေ န ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. တံ သဗ္ဗံ အာကိဉ္စညာယတနာဒိ အတီတာရမ္မဏတ္တိကေ ‘‘နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတ္ထ စ ဝုတ္တန္တိ အနုညာတတ္တာ ဝစနတောတိ ဧတေဟိ ကာရဏေဟိ ပကာသိတန္တိ အတ္ထော.

1435. 'නියකජ්ඣත්ත පරියායෙහි (තමාට අයත් අධ්‍යාත්මික ක්‍රමයෙහි) අභාවයෙන්' යන්නෙහි අර්ථය නම්: ස්වභාව ධර්මයක් වන බැවින් කිසිදු ක්‍රමයකින් තමාට අයත් අධ්‍යාත්මික බවක් නොවන, හැම අයුරින්ම බාහිර වූ දෙයක්ම 'ඒකාන්ත බාහිර' (ඒකන්තබහිද්ධ) යැයි පවසන ලදී. ස්වභාව ධර්මයක් නොවන බැවින් බාහිර ද නොවන කසිණ (ප්‍රඥප්ති) ආදිය මෙන් තමාට අයත් අධ්‍යාත්මික බව පමණක් ද ඇති විය නොහැකිය. ස්වභාව ධර්මයක් නොවන බැවින්ම කසිණ ආදී අධ්‍යාත්මික ධර්මයක් වූ කිසිදු පරමාර්ථ ස්වභාවයක් නොමැති හෙයින් අජ්ඣත්ත තිකයෙහි (අධ්‍යාත්මික තිකයෙහි) සඳහන් නොකළ බව අදහසයි. ඒ සියලු ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ආදිය අතීතාරම්මණ තිකයෙහි 'වචනයෙන් නොකළ යුතු අරමුණු' (නවත්තබ්බාරම්මණ) යැයි පවසන ලදී. මෙහි 'පවසන ලදී' යනුවෙන් අනුමත කරන ලද හෙයින්, 'වචනතෝ' (වචනයෙන්) යනාදී මෙම කරුණු මගින් ප්‍රකාශ කරන ලද බව අර්ථයයි.

ဣဒါနိ တန္တိ ‘‘ဧတဉှိ အာကိဉ္စညာယတန’’န္တိ ဝုတ္တံ အာကိဉ္စညာယတနံ တံ-သဒ္ဒေန အာကဍ္ဎိတွာ ဝဒတိ. ယော ပနာယမေတ္ထ အတ္ထော ဝုတ္တော ‘‘အာကိဉ္စညာယတနံ ဧကမ္ပိ ဣဓ ဝုစ္စမာနံ အတီတာရမ္မဏတ္တိကေ တေန သဟေကာရမ္မဏတမ္ပိ သန္ဓာယ ကာမာဝစရကုသလာဒီနံ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏတာယ ဝုတ္တတ္တာ ဣဓာပိ တေသံ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏဘာဝံ ဒီပေတီတိ ကတွာ တသ္မိံ ဝုတ္တေ တာနိပိ ဝုတ္တာနေဝ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဝိသုံ န ဝုတ္တာနီ’’တိ, တမညေ နာနုဇာနန္တိ. န ဟိ ဤဒိသံ လေသဝစနံ အဋ္ဌကထာကဏ္ဍေ အတ္ထိ. ယဒိ သိယာ, ပရိတ္တာရမ္မဏတ္တိကေ ယေသံ သမာနာရမ္မဏာနံ ပရိတ္တာဒိအာရမ္မဏတာ နဝတ္တဗ္ဗတာ စ ဝုတ္တာ. ပုန အတီတာရမ္မဏတ္တိကေ တေသု ဧကမေဝ ဝတွာ အညံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. တထာ ဝေဒနာတ္တိကေ သမာနဝေဒနာနံ ယေသံ သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တတာ [Pg.199] ဝုတ္တာ, တေသု ဧကမေဝ ပီတိတ္တိကေ သုခသဟဂတနိဒ္ဒေသေ ဝတွာ အညံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ဧဝံ ဥပေက္ခာသဟဂတနိဒ္ဒေသာဒီသု ယောဇေတဗ္ဗံ. လေသေန ပန ဝိနာ အဋ္ဌကထာကဏ္ဍေ အတ္ထုဒ္ဓါရဿ ကတတ္တာ အာကိဉ္စညာယတနဿ ဝိယ ကာမာဝစရကုသလာဒီနမ္ပိ အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏတ္တိကေ နဝတ္တဗ္ဗတာယ သတိ တာနိပိ နဝတ္တဗ္ဗာနီတိ ဝတ္တဗ္ဗာနိ, န ပန ဝုတ္တာနိ. တသ္မာ အဘာဝနာသာမညေပိ ယာယ အဘာဝနာနိဋ္ဌပ္ပဝတ္တိယာ အာကိဉ္စညာယတနံ ပဝတ္တမာနံ နဝတ္တဗ္ဗံ ဇာတံ, တဿာ ပဝတ္တိယာ အဘာဝေန တာနိ နဝတ္တဗ္ဗာနီတိ န ဝုတ္တာနိ. ဂဟဏဝိသေသနိမ္မိတာနေဝ ဟိ ကသိဏာဒီနိ သဘာဝတော အဝိဇ္ဇမာနာနီတိ တဒါရမ္မဏာနံ ဗဟိဒ္ဓါဂဟဏဝသေန ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏတာ ဝုတ္တာ. အာကိဉ္စညာယတနံ ပန န ဗဟိဒ္ဓါဂဟဏဘာဝေန ပဝတ္တတိ, နာပိ အဇ္ဈတ္တဂ္ဂဟဏဘာဝေန ပဝတ္တတီတိ နဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ. ယေန ပန ဂဟဏာကာရေန အာကိဉ္စညာယတနံ ပဝတ္တတိ, န တေန သဗ္ဗညုတညာဏမ္ပိ ပဝတ္တတိ. ယဒိ ပဝတ္တေယျ, တမ္ပိ အာကိဉ္စညာယတနမေဝ ဘဝေယျ. ယထာ ဟိ ကိလေသာနံ ဂေါစရံ ပဝတ္တိဝိသေသဉ္စ သဗ္ဗံ ဇာနန္တံ သဗ္ဗညုတညာဏံ န ယထာ တေ ဂဏှန္တိ, တထာ ဂဏှာတိ တဿပိ ကိလေသဘာဝါပတ္တိတော, ဧဝံ အာကိဉ္စညာယတနဿ စ ပဝတ္တနာကာရံ ယထာသဘာဝတော ဇာနန္တံ တံ အာကိဉ္စညာယတနမိဝ န ဂဏှာတိ, ကိမင်္ဂံ ပန အညန္တိ. တေန ကာမာဝစရကုသလာနံ နဝတ္တဗ္ဗတာ န ဝုတ္တာတိ. အယံ ‘‘အာကိဉ္စညာယတနဿ ဝိသယဘူတော အပဂမော နာမ ဧကော အတ္ထော အတ္ထီ’’တိ အနိစ္ဆန္တာနံ အာစရိယာနံ ဝိနိစ္ဆယော.

දැන් ‘ඒ මේ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයයි’ යනුවෙන් වදාරන ලද ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ‘තං’ යන ශබ්දයෙන් ඇද දක්වා පවසයි. මෙහි යම් අර්ථයක් පවසන ලද්දේ ද, එනම්: ‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය එකක් වුවද මෙහි පවසන කල්හි, අතීතාරම්මණත්තිකයේ දී එය හා සමාන අරමුණු ඇති බව සලකා කාමාවචර කුසලාදීන් ද නවත්තබ්බාරම්මණ (පැවසිය නොහැකි අරමුණු ඇති) බව වදාරන ලද බැවින්, මෙහි ද ඔවුන්ගේ නවත්තබ්බාරම්මණ භාවය දක්වයි යනුවෙන් සලකා, එය වදාරන කල්හි ඒවා ද වදාරන ලද්දේ ම වෙයි, එබැවින් වෙන් වෙන්ව වදාරන ලද්දේ නැත’ යන්නයි. සෙසු ආචාර්යවරු මෙය පිළි නොගනිති. මන්ද යත්, මෙබඳු වූ ව්‍යංග ප්‍රකාශයක් (ලේෂ වචනයක්) අට්ඨකථා කාණ්ඩයෙහි නොමැති බැවිනි. ඉදින් එසේ වූයේ නම්, පරිත්තාරම්මණත්තිකයේ දී යම් සමාන අරමුණු ඇති ධර්මයන්ගේ පරිත්තාදි අරමුණු බව හා නවත්තබ්බ බව වදාරන ලද්දේ ද, නැවත අතීතාරම්මණත්තිකයේ දී ඔවුන් අතරින් එකක් පමණක් පවසා අනෙක නොපැවසිය යුතු වන්නේ ය. එලෙසම වේදනාත්තිකයේ දී සමාන වේදනා ඇති යම් ධර්මයන්ගේ සුඛ වේදනා සම්පයුත්ත බව වදාරන ලද්දේ ද, ඔවුන් අතරින් එකක් පමණක් පීතිත්තිකයේ සුඛසහගත නිද්දේසයෙහි පවසා අනෙක නොපැවසිය යුතු වන්නේ ය. උපෙක්ඛාසහගත නිද්දේසාදියෙහි ද මෙසේ ම යෙදිය යුතු ය. ලේෂයකින් තොරව අට්ඨකථා කාණ්ඩයෙහි අර්ථ උද්ධාරය කර ඇති බැවින්, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට මෙන් කාමාවචර කුසලාදීන්ට ද අජ්ඣත්තාරම්මණත්තිකයේ දී නවත්තබ්බ බව තිබිය දී ඒවා ද නවත්තබ්බ යැයි පැවසිය යුතු ය, නමුත් එසේ වදාරා නැත. එබැවින් අභාවන (නැති බව) සමාන වුවද, යම් අභාවනා නිෂ්පත්ති ප්‍රවෘත්තියකින් (නැති බව සිද්ධ වීමෙන්) ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය පවත්නා කල්හි නවත්තබ්බ බවට පත් වූයේ ද, එම ප්‍රවෘත්තිය නැති බැවින් ඒවා නවත්තබ්බ යැයි වදාරා නැත. ග්‍රහණ විශේෂයෙන් මවා ගන්නා ලද කසිණාදිය ස්වභාවයෙන් ම විද්‍යාමාන නොවන බැවින්, ඒවා අරමුණු කරන සිතට බාහිර වශයෙන් ගන්නා බැවින් බහිද්ධාරම්මණ බව වදාරන ලදි. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය වනාහි බාහිරව ගන්නා ස්වභාවයෙන් නොපවතියි, අභ්‍යන්තරව ගන්නා ස්වභාවයෙන් ද නොපවතියි, එබැවින් නවත්තබ්බ යැයි වදාරන ලදි. යම් ග්‍රහණ ආකාරයකින් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය පවතියි ද, සර්වඥතා ඤාණය ද එම ආකාරයෙන් ම නොපවතියි. ඉදින් පවතින්නේ නම් එය ද ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයක් ම වන්නේ ය. යම් සේ කෙලෙසුන්ගේ ගෝචරය හා ප්‍රවෘත්ති විශේෂය සියල්ල දන්නා වූ සර්වඥතා ඤාණය, එම කෙලෙසුන් අරමුණු ගන්නා සේ අරමුණු නොගනියි ද (මන්ද යත් එවිට එය ද කෙලෙස් බවට පත්වන බැවිනි), එලෙසම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයේ ප්‍රවෘත්ති ආකාරය යථා ස්වභාවයෙන් දන්නා වූ ඒ සර්වඥතා ඤාණය ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය මෙන් අරමුණු නොගනියි, සෙසු ධර්මයන් ගැන කවර කතා ද? එබැවින් කාමාවචර කුසලයන්ගේ නවත්තබ්බ බව වදාරා නැත. මෙය ‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට විෂය වූ අපගම (නැති වීම) නම් වූ එක් අර්ථයක් ඇත’ යන්න පිළිනොගන්නා වූ ආචාර්යවරුන්ගේ විනිශ්චයයි.

ဝိပါကံ ပန န ကဿစိ အာရမ္မဏံ ဟောတီတိ ဝိပါကံ အာကာသာနဉ္စာယတနံ ဝိပါကာဒီသု ဝိညာဏဉ္စာယတနေသု န ကဿစိ အာရမ္မဏံ ဟောတီတိ အတ္ထော, တထာ အာကိဉ္စညာယတနဉ္စ နေဝသညာနာသညာယတနဿ. ယထာ ဟိ ဝိပါကတ္တိကေ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မနေဝဝိပါကနဝိပါကဓမ္မဓမ္မမူလကေသု ပဉှေသု ‘‘အာကာသာနဉ္စာယတနကုသလံ ဝိညာဏဉ္စာယတနကုသလဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော, အာကိဉ္စညာယတနကုသလံ နေဝသညာနာသညာယတနကုသလဿ, တထာ ဝိပါကဿ ကိရိယဿ. အာကာသာနဉ္စာယတနကိရိယံ ဝိညာဏဉ္စာယတနကိရိယဿ. အာကိဉ္စညာယတနကိရိယံ နေဝသညာနာသညာယတနကိရိယဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၀၆, ၄၁၀) ဝုတ္တံ, န [Pg.200] တထာ ဝိပါကဓမ္မမူလကေသု ‘‘အာကာသာနဉ္စာယတနအာကိဉ္စညာယတနဝိပါကာ ဝိညာဏဉ္စာယတနနေဝသညာနာသညာယတနဝိပါကကုသလကိရိယာနံ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တာ. ဝိပါကတော ဝုဋ္ဌဟိတွာ စိတ္တဿ အဘိနီဟာရာသမ္ဘဝတောတိ ဝိပါကံ အာရမ္မဏံ ကတွာ အဘိနီဟာရာသမ္ဘဝတောတိ အတ္ထော. ဝိပါကဿ ဟိ အာရမ္မဏံ ကတွာ နတ္ထိ အဘိနီဟာရောတိ.

විපාකය කිසිවකුට අරමුණු නොවේ යන්නෙන්, විපාක වූ ආකාසානඤ්චායතනය විපාක වූ විඤ්ඤාණඤ්චායතන ආදියේ කිසිවකුට අරමුණු නොවේ යන අර්ථයයි. එලෙසම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ද නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට අරමුණු නොවේ. යම් සේ විපාකත්තිකයේ විපාකධම්ම-ධම්ම, නේවවිපාකනවිපාකධම්ම-ධම්ම මූලක ප්‍රශ්නවල ‘ආකාසානඤ්චායතන කුසලය විඤ්ඤාණඤ්චායතන කුසලයට ආරම්මණ පච්චයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ, ආකිඤ්චඤ්ඤායතන කුසලය නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන කුසලයට, එලෙසම විපාකයට හා ක්‍රියාවට. ආකාසානඤ්චායතන ක්‍රියාව විඤ්ඤාණඤ්චායතන ක්‍රියාවට, ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ක්‍රියාව නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන ක්‍රියාවට ආරම්මණ පච්චයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’ යනුවෙන් වදාරන ලද්දේ ද, විපාකධම්ම මූලකයන්හි එලෙස ‘ආකාසානඤ්චායතන ආකිඤ්චඤ්ඤායතන විපාකයන් විඤ්ඤාණඤ්චායතන නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන විපාක කුසල් ක්‍රියාවලට ආරම්මණ පච්චයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’ යැයි වදාරා නැත. විපාකයෙන් නැගී සිටි සිතෙහි අභිනිහාරයක් (යොමු වීමක්) සිද්ධ නොවන බැවින් විපාකය අරමුණු කොට අභිනිහාරයක් ඇති නොවේ යන අර්ථයයි. විපාකය අරමුණු කොට අභිනිහාරයක් නොමැති බැවිනි.

အတ္တနော ခန္ဓာဒီနီတိ အရူပက္ခန္ဓေ ‘‘ခန္ဓာ’’တိ ဂဟေတွာ အာဒိ-သဒ္ဒေန ရူပံ ဂဏှာတိ. အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဂယှမာနံ အဟန္တိ ပညတ္တိံ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဂဏှာတိ. ဧသ နယော ပရေသံ ခန္ဓာဒိဂ္ဂဟဏေ စ. ပုန ပညတ္တိဂ္ဂဟဏေန ကသိဏဝိဟာရာဒိအနိန္ဒြိယဗဒ္ဓုပါဒါယပညတ္တိမာဟ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝါ အဟံ ပရံ ပဏ္ဏတ္တိဂ္ဂဟဏေ သဗ္ဗံ ဥပါဒါယပညတ္တိံ. ကမ္မာဒီသု ကမ္မံ အဇ္ဈတ္တံ, ကမ္မနိမိတ္တံ ဥဘယံ, ဂတိနိမိတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အတ္တနော သရီရေ ဧဝ ကိမိ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တမာနဿ ဂတိနိမိတ္တမ္ပိ အဇ္ဈတ္တံ သိယာ. မလ္လိကာယ ကုမ္မာသံ ဒဒမာနာယ ရညော အဂ္ဂမဟေသိဋ္ဌာနလာဘံ, သန္တတိမဟာမတ္တဿ ဟတ္ထိက္ခန္ဓဂတဿ အရဟတ္တပ္ပတ္တိံ, သုမနမာလာကာရဿ စ ပုပ္ဖမုဋ္ဌိနာ ပူဇေန္တဿ ပစ္စေကဗောဓိသစ္ဆိကိရိယံ နိဿာယ ဘဂဝါ သိတံ ပါတွာကာသိ.

‘අත්තනෝ ඛන්ධාදීනි’ යන්නෙහි අරූප ස්කන්ධයන් ‘ඛන්ධා’ යනුවෙන් ගෙන ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් රූපය ගනියි. නැතහොත් අභ්‍යන්තරයෙහි ගනු ලබන ‘මම’ යන පඤ්ඤත්තිය ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ගනියි. පර සන්තානගත ස්කන්ධ ආදිය ගැනීමේ දී ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. නැවත ‘පඤ්ඤත්ති’ ග්‍රහණයෙන් කසිණ, විහාර ආදී වූ අනින්ද්‍රියබද්ධ උපාදාය පඤ්ඤත්තිය පවසයි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් මම, පර යන පඤ්ඤත්ති ගැනීමේ දී සියලු උපාදාය පඤ්ඤත්තීන් ගනියි. කර්මාදියෙහි කර්මය අභ්‍යන්තරය (අජ්ඣත්ත), කර්ම නිමිත්ත උභය (අභ්‍යන්තර හා බාහිර) දෙකම වේ, ගති නිමිත්ත බාහිර (බහිද්ධා) වේ යැයි දත යුතු ය. තම ශරීරයෙහි ම පණුවෙකු වී උපදින්නහුගේ ගති නිමිත්ත ද අභ්‍යන්තර විය හැකි ය. මල්ලිකාව (යව පිටි) දන් දී රජුගේ අග්‍ර මහේශිකා තනතුර ලැබීම ද, සන්තති මහාමාත්‍යයා ඇතා පිට හිඳ සිටිය දී අර්හත්වය ලැබීම ද, සුමන මල්කරු මල් මිටකින් පූජා කර පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කිරීම ද නිමිති කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිනහව (සිත) පහළ කළ සේක.

ဣမသ္မိံ တိကေ ဩကာသံ လဘန္တီတိ ပရိတ္တာရမ္မဏာတီတာရမ္မဏတ္တိကေသု အလဒ္ဓေါကာသာနိ နဝတ္တဗ္ဗာနီတိ ဝုတ္တာနိ, ဣဓ ပန နဝတ္တဗ္ဗာနိ န ဟောန္တိ, အဇ္ဈတ္တာဒီသု ဧကာရမ္မဏတံ လဘန္တီတိ အတ္ထော. ဧတာနိ ဟိ ပဉ္စ သဗ္ဗတ္ထပါဒကာကာသာလောကကသိဏစတုတ္ထာနံ ကသိဏာရမ္မဏတ္တာ, ဗြဟ္မဝိဟာရစတုတ္ထဿ ပညတ္တိအာရမ္မဏတ္တာ, အာနာပါနစတုတ္ထဿ နိမိတ္တာရမ္မဏတ္တာ ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏာနီတိ. သကာယစိတ္တာနန္တိ သကကာယစိတ္တာနံ, တေန ပယောဇနံ နတ္ထိ, တသ္မာ န တံ အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏန္တိ အတ္ထော. အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓဿ ဝါ ရူပဿာတိ ဧတ္ထ ‘‘တိဿန္နံ ဝါ ပညတ္တီန’’န္တိ ဣဒမ္ပိ ဝါ-သဒ္ဒေန အာဟရိတဗ္ဗံ, နယဒဿနံ ဝါ ဧတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဤဒိသေ ဟိ ကာလေ ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏန္တိ.

මේ තිකයෙහි අවකාශ ලබති යනු, පරිත්තාරම්මණ හා අතීතාරම්මණ තිකයන්හි අවකාශයක් නොලැබූ නවත්තබ්බ (පැවසිය නොහැකි) ධර්ම මෙහි දී නවත්තබ්බ නොවේ, අජ්ඣත්තාදියෙහි එක් අරමුණක් ඇති බව ලබති යන අර්ථයයි. මන්ද යත්, මේ පංච ධර්මයන් සබ්බත්ථපාදක, ආකාශකසිණ, ආලෝකකසිණ යන චතුර්ථ ධ්‍යානයන්ගේ කසිණ අරමුණු ඇති බැවින් ද, බ්‍රහ්මවිහාර චතුර්ථයේ පඤ්ඤත්ති අරමුණු ඇති බැවින් ද, ආනාපාන චතුර්ථයේ නිමිත්ත අරමුණු ඇති බැවින් ද බහිද්ධාරම්මණ (බාහිර අරමුණු ඇති) වේ. ‘සකායකින්තානං’ යනු තම ශරීරයට හා සිතට අයත් දේය, එයින් ප්‍රයෝජනයක් නැත, එබැවින් එය අජ්ඣත්තාරම්මණ නොවේ යන අර්ථයයි. ‘අනින්ද්‍රියබද්ධ වූ රූපයට’ යන මෙහි ‘තිස්සන්නං වා පඤ්ඤත්තීනං’ යන්න ද ‘වා’ ශබ්දයෙන් ගෙන ආ යුතු ය, නැතහොත් එය ක්‍රමයක් දැක්වීමක් (නය දර්ශනයක්) ලෙස දත යුතු ය. මෙබඳු කාලයක දී බහිද්ධාරම්මණ (බාහිර අරමුණක්) වන බැවිනි.

တိကအတ္ထုဒ္ဓါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තික අර්ථ උද්ධාර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ဒုကအတ္ထုဒ္ဓါရဝဏ္ဏနာ

දුක අර්ථ උද්ධාර වර්ණනාව

၁၄၇၃. မာနော [Pg.201] …ပေ… ဧကဓာဝါတိ ဣဒံ အဝုတ္တပ္ပကာရဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ, အညထာ မာနော ကာမရာဂါဝိဇ္ဇာသညောဇနေဟိ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဒွိဓာတိ ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ. ဧသ နယော ဘဝရာဂါဒီသု. တထာ ဝိစိကိစ္ဆာတိ ဧတ္ထ တထာတိ ဧတဿ ဧကဓာဝါတိ အတ္ထော.

1473. "මානය... එක් ආකාරයකින්" යන්න මෙතෙක් ප්‍රකාශ නොකළ විශේෂ ආකාරයක් දැක්වීම පිණිස වදාරන ලද්දකි. එසේ නොවේ නම්, මානය කාමරාග සහ අවිද්‍යා සංයෝජනයන් සමඟ එක්ව උපදින බැවින් "දෙවැදෑරුම්ය" කියා පැවසිය යුතුව තිබිණි. භවරාගාදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම අදාළ වේ. "එසේම විචිකිච්ඡාව" යන මෙහි "එසේම" යන්නෙහි අර්ථය "එක් ආකාරයකින්" යන්නයි.

၁၅၁၁. သသင်္ခါရိကေသူတိ ဣဒံ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏဿ တီဟိ နီဝရဏေဟိ သဒ္ဓိံ ဥပ္ပဇ္ဇနဋ္ဌာနဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, န နိယမတော တတ္ထ တဿ တေဟိ ဥပ္ပတ္တိဒဿနတ္ထံ ထိနမိဒ္ဓဿ အနိယတတ္တာ. ဟေဋ္ဌိမပရိစ္ဆေဒေနာတိ ဥဒ္ဓစ္စဿ သဗ္ဗာကုသလေ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတေ ဒွေ, အညေသု ထိနမိဒ္ဓကုက္ကုစ္စဝိရဟေ တီဏိ ဟေဋ္ဌိမန္တတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ကတွာ ‘‘ဒွေ တီဏီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော. ယတ္တကာနံ ပန ဧကတော ဥပ္ပတ္တိယံ နီဝရဏာ စေဝ နီဝရဏသမ္ပယုတ္တာ စာတိ အယမတ္ထော သမ္ဘဝတိ, ဟေဋ္ဌိမန္တေန တေသံ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဒွေ’’တိ ဝုတ္တံ. တတော ဥဒ္ဓမ္ပိ ပဝတ္တိယံ အယမတ္ထော သမ္ဘဝတိ ဧဝါတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘တီဏီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒွေ တီဏီတိ စ ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါတိ အနိယမနိဒ္ဒေသောတိ စတ္တာရိ ဝါ ပဉ္စ ဝါတိပိ ဝိညာယတိ. ယတ္ထ သဟုပ္ပတ္တိ, တတ္ထ နီဝရဏာ စေဝ နီဝရဏသမ္ပယုတ္တာ စ ဟောန္တီတိ ဧတဿ ဝါ လက္ခဏဿ ဒဿနမေတန္တိ. ယတ္ထ စတ္တာရိ ပဉ္စ စ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တတ္ထ စာယမတ္ထော သာဓိတော ဟောတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ကိလေသဂေါစ္ဆကေ စ ‘‘ဒွေ တယော’’တိ ဝုတ္တံ. လက္ခဏဒဿနဝသေန ဟိ ကိလေသာ စေဝ ကိလေသသမ္ပယုတ္တာ စ ဝုတ္တာ, န သဗ္ဗေသံ သမ္ဘဝန္တာနံ သရူပေန ဒဿနဝသေနာတိ.

1511. "සසංඛාරික සිත්හි" යන්නෙන් කාමච්ඡන්ද නීවරණය අනෙක් නීවරණ තුනක් (ථීනමිද්ධ, උද්ධච්ඡ, අවිජ්ජා) සමඟ උපදින ස්ථානය දැක්වීම පමණක් අදහස් කරන බව දත යුතුය. ථීනමිද්ධය අනිශ්චිත චෛතසිකයක් බැවින් එහි එම නීවරණ සමඟ ඉපදීම නියත වශයෙන් නොදත යුතුය. අවම සීමාව දැක්වීමේදී, උද්ධච්ඡය සියලු අකුසල්හි උපදින බැවින් උද්ධච්ඡ සහගත සිත්හි නීවරණ දෙකක් ද, ථීනමිද්ධ හා කුක්කුච්ඡ රහිත අනෙකුත් අකුසල් සිත්හි නීවරණ තුනක් ද අවම වශයෙන් උපදින බැවින් "දෙකක් හෝ තුනක්" යයි වදාරන ලදී. යම් ප්‍රමාණයක නීවරණයෝ සහ නීවරණ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ එක්ව උපදින්නේ ද, එම අර්ථය සිදුවන බැවින් අවම සීමාව අනුව ඒවා දැක්වීම පිණිස "දෙකක්" යයි කියන ලදී. ඉන් පසුවද එම අර්ථයම සිද්ධ වන බැවින් "තුනක්" යයි කියන ලදී. "දෙකක් හෝ තුනක්" යනු නියත නොවන නිර්දේශයකි; එබැවින් හතරක් හෝ පහක් ලෙස ද දත හැකිය. කොතැනක එක්ව ඉපදීමක් වේද, එහි නීවරණයෝ මෙන්ම නීවරණ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ ද වෙති යන මෙම ලක්ෂණය දැක්වීම මෙහි අදහසයි. හතරක් හෝ පහක් උපදින තැනද මෙම අර්ථයම තහවුරු වේ. මෙසේ සලකා කෙලෙස ගොච්ඡකයෙහි ද "දෙකක් හෝ තුනක්" යයි වදාරන ලදී. ලක්ෂණ දැක්වීමේ මට්ටමින් කෙලෙසයන් සහ කෙලෙස සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් පවසන ලද අතර, උපදින සියලු කෙලෙස් ඒවායේ ස්වරූපයෙන්ම දැක්වීම පිණිස නොවන බව දත යුතුය.

ယဒိ ဥဒ္ဓစ္စံ သဗ္ဗာကုသလေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏံ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတေ စိတ္တုပ္ပာဒေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ? သုတ္တန္တေ ဝုတ္တေသု ပဉ္စသု နီဝရဏေသု အညနီဝရဏရဟိတဿ ဥဒ္ဓစ္စဿ ဝိသယဝိသေသဒဿနတ္ထံ. ဆဋ္ဌံ ပန နီဝရဏံ အဘိဓမ္မေ ဣတရေဟိ သဟဂတန္တိ တဿ အညနီဝရဏရဟိတဿ န ကောစိ ဝိသယဝိသေသော အတ္ထိ, အတ္တနာ သဟဂတေဟိ ဝိနာ ဥပ္ပဇ္ဇနဋ္ဌာနာဘာဝါ တဒုပလက္ခိတဿ စိတ္တုပ္ပာဒဿ အဘာဝါ စ နတ္ထေဝ ဝိသယဝိသေသော, တသ္မာ ‘‘တံ သဗ္ဗာကုသလေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတော ပန ဝုတ္တစိတ္တုပ္ပာဒေါ သေသဓမ္မာနံ ဥဒ္ဓစ္စာနုဝတ္တနဘာဝေန တဒုပလက္ခိတော ဥဒ္ဓစ္စဿ ဝိသယဝိသေသော, တသ္မာ သဗ္ဗာကုသလေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဥဒ္ဓစ္စံ သာမညေန ‘‘ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏ’’န္တိ [Pg.202] ဂဟေတွာပိ တံ အတ္တနော ဝိသယဝိသေသေန ပကာသေတုံ ‘‘ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတေ စိတ္တုပ္ပာဒေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ အာဟ. ဧဝဉ္စ ပကာသနံ ဝိသယဝိသေသေသု လောဘဒေါမနဿသဟဂတသသင်္ခါရိကဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသဟဂတေသု ပဉ္စ နီဝရဏာနိ ဝဝတ္ထပေတွာ တေသံ ဗျာပကဘာဝေန ဆဋ္ဌံ ပကာသေတုံ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ඉදින් උද්ධච්ඡය සියලු අකුසල් සිත්හි උපදී නම්, "උද්ධච්ඡ නීවරණය උද්ධච්ඡ සහගත චිත්තෝත්පාදයන්හි උපදී" යයි වදාරන්නේ කුමන හේතුවක් නිසාද? සූත්‍රාන්ත දේශනාවන්හි දක්වා ඇති පංච නීවරණයන් අතුරින්, අනෙකුත් නීවරණයන්ගෙන් තොර වූ උද්ධච්ඡයේ විශේෂ විෂය පථය දැක්වීම සඳහා එසේ වදාරන ලදී. හයවන නීවරණය වන අවිජ්ජා නීවරණය අභිධර්මයෙහි අනෙකුත් නීවරණයන් සමඟ සහගතව පවතින බැවින්, අනෙක් නීවරණයන්ගෙන් තොර වූ විශේෂ විෂයයක් ඊට නැත. තමා සමඟ සහගතව පවතින නීවරණයන්ගෙන් තොරව උපදින ස්ථානයක් නොමැති බැවින් ද, එයින් හඳුනාගත හැකි චිත්තෝත්පාදයක් නොමැති බැවින් ද අවිජ්ජාවට විශේෂ විෂයයක් නැත. එබැවින් "එය සියලු අකුසල්හි උපදී" යයි වදාරන ලදී. උද්ධච්ඡ සහගත වූ කලී, කියන ලද චිත්තෝත්පාදය සෙසු ධර්මයන් උද්ධච්ඡය අනුව පවතින ස්වභාවයෙන් එම උද්ධච්ඡය මගින් හඳුනාගත හැකි උද්ධච්ඡයේම විශේෂ විෂයයකි. එබැවින් සියලු අකුසල්හි උපදින උද්ධච්ඡය පොදු වශයෙන් "උද්ධච්ඡ නීවරණය" යයි ගෙන ද, එය තම විශේෂ විෂයය මගින් ප්‍රකාශ කිරීමට "උද්ධච්ඡ සහගත චිත්තෝත්පාදයෙහි උපදී" යයි වදාළ සේක. මෙසේ ප්‍රකාශ කිරීම, විශේෂ විෂයයන් සහිත ලෝභ, දෝමනස්ස සහගත, සසංඛාරික, විචිකිච්ඡා සහ උද්ධච්ඡ සහගත සිත්හි පංච නීවරණයන් වෙන් කොට දක්වා, ඒවායෙහි ව්‍යාප්ත වන ස්වභාවයෙන් යුත් හයවන අවිජ්ජා නීවරණය ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා කළ බව දත යුතුය.

ကေစိ ပန ‘‘ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတေတိ သာမညေန သဗ္ဗံ ဥဒ္ဓစ္စံ ‘ဥဒ္ဓစ္စ’န္တိ ဂဟေတွာ တေန သဟဂတေ စိတ္တုပ္ပာဒေ’’တိ ဝဒန္တိ, အယံ ပနတ္ထော န ဗဟုမတော ဒွါဒသမစိတ္တုပ္ပာဒဿ ဝိယ သဗ္ဗာကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါနံ ဥဒ္ဓစ္စေန အနုပလက္ခိတတ္တာ, သတိ စ ဥပလက္ခိတတ္တေ ‘‘အဋ္ဌသု လောဘသဟဂတေသူ’’တိအာဒီသု ဝိယ အညေသံ စိတ္တုပ္ပာဒါနံ နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘ဒွါဒသသု ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတေသူ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတ္တာ. ဥဒ္ဓစ္စာနုပလက္ခိတတ္တာ ပန သဗ္ဗာကုသလာနံ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏံ ဝိယ ဣဒမ္ပိ ‘‘သဗ္ဗာကုသလေသု ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န ပန ဝုတ္တံ, တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယသ္မာ စ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏံ ဝိယ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏဉ္စ သဗ္ဗာကုသလေသု ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ နိက္ခေပကဏ္ဍေ ‘‘ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏေန နီဝရဏဉ္စေဝ နီဝရဏသမ္ပယုတ္တဉ္စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေန ဧကသ္မိံယေဝ စိတ္တုပ္ပာဒေ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အဂ္ဂဟေတွာ အဓိပ္ပာယော မဂ္ဂိတဗ္ဗောတိ.

සමහර ආචාර්යවරුන් "උද්ධච්ඡ සහගත යනු පොදුවේ සියලු උද්ධච්ඡයන් ගෙන ඒ හා සහගත චිත්තෝත්පාදයන්හි උපදී" යයි පවසති. එහෙත් එම අර්ථය බොහෝ දෙනා පිළිනොගනිති. මන්දයත්, දොළොස්වන චිත්තෝත්පාදය මෙන් සියලු අකුසල් චිත්තෝත්පාදයන් උද්ධච්ඡයෙන් පමණක් විශේෂ කොට හඳුනාගත නොහැකි බැවිනි. එසේ විශේෂ කොට හඳුනාගත හැක්කේ නම්, "අටක් ලෝභ සහගත සිත්හි" යනාදියෙහි මෙන් අනෙක් චිත්තෝත්පාදයන් වෙන් කිරීම සඳහා "දොළොස් උද්ධච්ඡ සහගත සිත්හි" යයි පැවසිය යුතුව තිබිණි. උද්ධච්ඡයෙන් විශේෂ කොට හඳුනා නොගන්නා බැවින්, සියලු අකුසල් සිත් කෙරෙහි අවිජ්ජා නීවරණය මෙන් මෙය ද "සියලු අකුසල්හි උපදී" යයි පැවසිය යුතු වුවත්, එසේ වදාරා නැත. එබැවින් ඉහත සඳහන් කළ ක්‍රමයෙන්ම අර්ථය වටහාගත යුතුය. අවිජ්ජා නීවරණය මෙන් උද්ධච්ඡ නීවරණය ද සියලු අකුසල්හි උපදින බැවින්, නික්ඛේප කණ්ඩයෙහි "කාමච්ඡන්ද නීවරණය, උද්ධච්ඡ නීවරණය සමඟ නීවරණය ද නීවරණ සම්ප්‍රයුක්තය ද වේ" යනාදිය වදාරන ලදී. එබැවින් එක් චිත්තෝත්පාදයකම උද්ධච්ඡ නීවරණය උපදී යයි පටු ලෙස නොගෙන නියම අදහස සෙවිය යුතුය.

ကိလေသဂေါစ္ဆကေ လောဘာဒီနိ ဒသ ကိလေသဝတ္ထူနိ ဣမိနာ အနုက္ကမေန ဣဓေဝ အဘိဓမ္မေ အာဂတာနိ. တသ္မာ ဣဓေဝ ဝုတ္တဿ ဥဒ္ဓစ္စကိလေသဿ အတ္တနာ သဟ ဝုတ္တေဟိ ကိလေသေဟိ ရဟိတဿ ဝိသယဝိသေသော နတ္ထီတိ ဝိသယဝိသေသေန ပကာသနံ အကတွာ ‘‘ဥဒ္ဓစ္စဉ္စ အဟိရိကဉ္စ အနောတ္တပ္ပဉ္စ သဗ္ဗာကုသလေသု ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ကိလေသာ စေဝ သံကိလိဋ္ဌပဒနိဒ္ဒေသေ ယသ္မာ သံကိလိဋ္ဌပဒံ ကိလေသသမ္ပယုတ္တပဒေန အသမာနတ္ထံ ကေဝလံ မလေန ဥပတာပိတတံ ဝိဗာဓိတတဉ္စ ဒီပေတိ, တသ္မာ ကိလေသာ စေဝ ကိလေသသမ္ပယုတ္တပဒနိဒ္ဒေသေန သမာနံ နိဒ္ဒေသံ အကတွာ ‘‘တေဝ ကိလေသာ ကိလေသာ စေဝ သံကိလိဋ္ဌာ စာ’’တိ ဝုတ္တံ.

කෙලෙස ගොච්ඡකයෙහි ලෝභාදී දස කෙලෙස් වස්තූන් මෙම අනුපිළිවෙළින්ම මෙම අභිධර්මයෙහිම සඳහන් වේ. එබැවින් මෙහි සඳහන් කෙලෙස් සමඟ සහගත වීමෙන් තොර වූ උද්ධච්ඡ කෙලෙසයට විශේෂ විෂයයක් නොමැති බැවින්, විශේෂ විෂයයකින් තොරව "උද්ධච්ඡය, අහිරිකය සහ අනොත්තප්පය සියලු අකුසල්හි උපදී" යයි වදාරන ලදී. "කෙලෙස් මෙන්ම සංකිලිට්ඨ" යන පද නිර්දේශයෙහි "සංකිලිට්ඨ" යන පදය "කෙලෙස සම්ප්‍රයුක්ත" පදයට වඩා වෙනස් අර්ථයක් ගනී. එයින් හුදෙක් කෙලෙස් නමැති මලකඩ නිසා තැවීම සහ පීඩාවට පත්වීම යන අර්ථය දක්වයි. එබැවින් "කෙලෙස් මෙන්ම කෙලෙස සම්ප්‍රයුක්ත" යන නිර්දේශයට සමාන නොකොට "ඒවාම කෙලෙස් ද වේ, සංකිලිට්ඨ ද වේ" යයි වදාරන ලදී.

၁၅၇၇. ဒွေ တယော ကိလေသာတိ ဧတ္ထ ‘‘ဒွေ တယောတိ ဟေတုဂေါစ္ဆကာဒီသု ဝုတ္တာဓိကာရဝသေန ရုဠှိယာ ဝုတ္တ’’န္တိ ကေစိ ဝဒန္တိ. ယဒိ အတ္ထံ အနပေက္ခိတွာ ရုဠှိယာ ဝုစ္စေယျ, ဂန္ထဂေါစ္ဆကေ စ ‘‘ယတ္ထ ဒွေ တယော ဂန္ထာ [Pg.203] ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ယဉ္စ ဝဒန္တိ ‘‘ယတ္ထ ဒွေ တယော အညေဟိ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဣမဿတ္ထဿ သမ္ဘဝတော ဧကတော-သဒ္ဒေါ ကိလေသဂေါစ္ဆကေ သာတ္ထကော, န ဟေတုဂေါစ္ဆကာဒီသု တေန ဝိနာပိ အဓိပ္ပာယဝိဇာနနတော’’တိ, တမ္ပိ န, ဟေတုဂေါစ္ဆကာဒီသုပိ နာနာဥပ္ပတ္တိယံ ဟေတူ စေဝ ဟေတုသမ္ပယုတ္တာဒိဂ္ဂဟဏနိဝါရဏတ္ထတ္တာ ဧကတော-သဒ္ဒဿ, တသ္မာ ရုဠှီအနွတ္ထကထာရောပနဉ္စ ဝဇ္ဇေတွာ ယထာဝုတ္တေနေဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ. လောဘော ဆဓာတိအာဒိနာ လောဘပဋိဃမောဟာနံ အညေဟိ ဧကတော ဥပ္ပတ္တိဒဿနေနေဝ တေသမ္ပိ လောဘာဒီဟိ ဧကတော ဥပ္ပတ္တိ ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

1577. "කෙලෙස් දෙකක් හෝ තුනක්" යන මෙහි "දෙකක් හෝ තුනක් යන්න හේතු ගොච්ඡකාදියෙහි වදාළ අධිකාර බලයෙන් රූළ්හි (සම්මත) වශයෙන් කියන ලදී" යයි සමහරු පවසති. ඉදින් අර්ථය නොසලකා රූළ්හි වශයෙන් පවසන්නේ නම්, ගන්ථ ගොච්ඡකයෙහි ද "යම් තැනක ගන්ථ දෙකක් හෝ තුනක් එක්ව උපදී ද" යයි පැවසිය යුතු වන්නේය. "යම් තැනක අනෙක් කෙලෙස් සමඟ දෙකක් තුනක් එක්ව උපදී ද" යන අර්ථය සිදුවන බැවින් "එක්ව" (ඒකතෝ) යන ශබ්දය කෙලෙස ගොච්ඡකයෙහි අර්ථවත් වේ. හේතු ගොච්ඡකාදියෙහි එම ශබ්දය නොමැතිව වුවද අදහස වටහාගත හැකි බැවින් එය අර්ථවත් නොවේ යයි පවසන යමක් වේ ද, එය ද නිවැරදි නොවේ. මන්දයත් හේතු ගොච්ඡකාදියෙහි ද විවිධාකාරයෙන් උපදින විට හේතුන් සහ හේතු සම්ප්‍රයුක්තාදිය ගැනීම වැළැක්වීමේ අර්ථය "එක්ව" යන ශබ්දයෙහි පවතින බැවිනි. එබැවින් රූළ්හි කථා හෝ අන්වත්ථ කථා ආරෝපණයන්ගෙන් තොරව, කලින් සඳහන් කළ ක්‍රමයටම අර්ථය දත යුතුය. "ලෝභය සවැදෑරුම්ය" යනාදියෙන් ලෝභ, පටිඝ සහ මෝහයන් අනෙකුත් කෙලෙස් සමඟ එක්ව ඉපදීම දැක්වීමෙන්ම, එම සෙසු කෙලෙසුන් ද ලෝභාදිය සමඟ එක්ව ඉපදීම දක්වන ලදැයි දත යුතුය. ඉතිරි කොටස අර්ථයෙන් පැහැදිලිය.

အဋ္ဌကထာကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අටුවා කණ්ඩ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

စတ္တာရိ စ သဟဿာနိ, ပုန တီဏိ သတာနိ စ;

အဋ္ဌသာလိနိယာ ဧတေ, ပဒါ လီနတ္ထဇောတကာ.

සාරදහසක් සහ නැවත තුන්සියයක් වූ අට්ඨසාලිනී අටුවාවෙහි පවතින මෙම පදයන්, සැඟවුණු අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන පද (ලීනත්ථ ජෝතක) වෙති.

ဓမ္မမိတ္တောတိ နာမေန, သက္ကစ္စံ အဘိယာစိတော;

အာနန္ဒောဣတိ နာမေန, ကတာ ဂန္ထာ သုဗုဒ္ဓိနာတိ.

ධම්මමිත්ත යන නාමයෙන් ප්‍රකට ස්වාමීන් වහන්සේ විසින් ගෞරවපූර්වකව කරන ලද ආරාධනයෙන්, මනා ප්‍රඥාවෙන් යුත් ආනන්ද නම් වූ තෙරණුවන් විසින් මෙම ග්‍රන්ථය සම්පාදනය කරන ලදී.

ဣတိ အဋ္ဌသာလိနိယာ လီနတ္ထပဒဝဏ္ဏနာ

මෙසේ අට්ඨසාලිනී අටුවාවෙහි ගුප්ත අර්ථ සහිත පදයන් විවරණය කරන්නා වූ,

ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ သမတ္တာ.

ධම්මසංගණී මූලටීකාව නිමාවට පත් විය.