1

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

---

အဘိဓမ္မပိဋကေ

ក្នុងព្រះអភិធម្មបិដក

---

ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ

ធម្មសង្គណីមូលដីកា

---

ဝီသတိဂါထာဝဏ္ဏနာ

វីសតិគាថាវណ្ណនា

---

၁. ဓမ္မသံဝဏ္ဏနာယံ [Pg.1] သတ္ထရိ ပဏာမကရဏံ ဓမ္မဿ သွာက္ခာတဘာဝေန သတ္ထရိ ပသာဒဇနနတ္ထံ, သတ္ထု စ အဝိတထဒေသနဘာဝပ္ပကာသနေန ဓမ္မေ ပသာဒဇနနတ္ထံ. တဒုဘယပ္ပသာဒါ ဟိ ဓမ္မသမ္ပဋိပတ္တိ မဟတော စ အတ္ထဿ သိဒ္ဓိ ဟောတီတိ. အထ ဝါ ရတနတ္တယပဏာမဝစနံ အတ္တနော ရတနတ္တယပသာဒဿ ဝိညာပနတ္ထံ, တံ ပန ဝိညူနံ စိတ္တာရာဓနတ္ထံ, တံ အဋ္ဌကထာယ ဂါဟဏတ္ထံ, တံ သဗ္ဗသမ္ပတ္တိနိပ္ဖာဒနတ္ထန္တိ. ဣဒံ ပန အာစရိယေန အဓိပ္ပေတပ္ပယောဇနံ အန္တရာယဝိသောသနံ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘နိပစ္စကာရဿေတဿ…ပေ… အသေသတော’’တိ. ရတနတ္တယပဏာမကရဏဉှိ အန္တရာယကရာပုညဝိဃာတကရပုညဝိသေသဘာဝတော မင်္ဂလဘာဝတော ဘယာဒိဥပဒ္ဒဝနိဝါရဏတော စ အန္တရာယဝိသောသနေ သမတ္ထံ ဟောတိ. ကထံ ပနေတဿာပုညဝိဃာတကရာဒိဘာဝေါ ဝိဇာနိတဗ္ဗောတိ? ‘‘ယသ္မိံ မဟာနာမ သမယေ အရိယသာဝကော တထာဂတံ အနုဿရတိ, နေဝဿ တသ္မိံ သမယေ ရာဂပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတီ’’တိအာဒိဝစနတော (အ. နိ. ၆.၁၀; ၁၁.၁၁), ‘‘ပူဇာ စ ပူဇနေယျာနံ, ဧတံ မင်္ဂလမုတ္တမ’’န္တိ (ခု. ပါ. ၅.၃; သု. နိ. ၂၆၂) စ, ‘‘ဧဝံ ဗုဒ္ဓံ သရန္တာနံ, ဓမ္မံ သံဃဉ္စ ဘိက္ခဝေါ. ဘယံ ဝါ ဆမ္ဘိတတ္တံ ဝါ, လောမဟံသော န ဟေဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၂၄၉) စ ဝစနတောတိ.

១. ការធ្វើសេចក្តីនមស្ការចំពោះព្រះសាស្តា ក្នុងការពណ៌នាធម៌ គឺដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីជ្រះថ្លាឲ្យកើតឡើងក្នុងព្រះសាស្តា ដោយភាពជាធម៌ដែលព្រះអង្គត្រាស់សម្តែងទុកល្អហើយ និងដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីជ្រះថ្លាឲ្យកើតឡើងក្នុងធម៌ ដោយការប្រកាសនូវភាពជាទេសនាដ៏មិនខុសឆ្គងរបស់ព្រះសាស្តា។ ព្រោះថា ការប្រតិបត្តិធម៌ដ៏សមគួរ តែងសម្រេចបាននូវប្រយោជន៍ដ៏ធំធេង ព្រោះតែសេចក្តីជ្រះថ្លាទាំងពីរយ៉ាងនោះឯង។ មួយវិញទៀត ពាក្យនមស្ការព្រះរតនត្រ័យ គឺដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះរតនត្រ័យរបស់ខ្លួនឲ្យប្រាកដច្បាស់ សេចក្តីជ្រះថ្លានោះ គឺដើម្បីញ៉ាំងចិត្តរបស់វិញ្ញូជនទាំងឡាយឲ្យត្រេកអរ សេចក្តីត្រេកអរនោះ គឺដើម្បីឲ្យកាន់យកនូវអដ្ឋកថា សេចក្តីកាន់យកនោះ គឺដើម្បីសម្រេចនូវសម្បត្តិទាំងពួង។ ចំណែកឯប្រយោជន៍ដែលព្រះអាចារ្យប្រាថ្នានេះ គឺការកម្ចាត់បង់នូវអន្តរាយ។ ព្រោះថា ព្រះអាចារ្យនឹងពោលថា «nipaccakārassetassa...pe... asesato» (ចំពោះការធ្វើសេចក្តីបន្ទន់កាយនេះ... មិនមានសេសសល់ឡើយ)។ ព្រោះការធ្វើសេចក្តីនមស្ការចំពោះព្រះរតនត្រ័យ តែងមានសមត្ថភាពក្នុងការកម្ចាត់បង់នូវអន្តរាយបាន ព្រោះជាបុណ្យពិសេសដែលកម្ចាត់បង់នូវអកុសលដែលបង្កអន្តរាយ ព្រោះជាមង្គល និងព្រោះជាគ្រឿងការពារនូវឧបទ្រពមានភ័យជាដើម។ ចុះភាពជាគ្រឿងកម្ចាត់បង់នូវអកុសលជាដើមនៃសេចក្តីនមស្ការនេះ គប្បីដឹងបានដូចម្តេច? គប្បីដឹងបានដោយអំណាចនៃព្រះពុទ្ធវចនៈជាដើមថា «មហានាម! ក្នុងសម័យណា អរិយសាវក រលឹកនឹកដល់ព្រះតថាគត ក្នុងសម័យនោះ ចិត្តរបស់អរិយសាវកនោះ មិនត្រូវបានរាគៈគ្របសង្កត់ឡើយ...» (អ. និ. ៦.១០; ១១.១១) និងព្រះពុទ្ធវចនៈថា «ការបូជាចំពោះបុគ្គលដែលគួរជាទីបូជា នេះជាមង្គលដ៏ឧត្តម» (ខុ. បា. ៥.៣; សុ. និ. ២៦២) និងព្រះពុទ្ធវចនៈថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលបើពួកជនរលឹកនឹកដល់ព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃ យ៉ាងនេះហើយ ភ័យក្តី សេចក្តីតក់ស្លុតក្តី ការព្រឺរោមសក់ក្តី នឹងមិនមានឡើយ» (សំ. និ. ១.២៤៩)។

---

တတ္ထ ယဿ သတ္ထုနော ပဏာမံ ကတ္တုကာမော, တဿ ဂုဏဝိသေသဒဿနတ္ထံ ‘‘ကရုဏာ ဝိယာ’’တိအာဒိမာဟ. ဂုဏဝိသေသဝါ ဟိ ပဏာမာရဟော [Pg.2] ဟောတိ, ပဏာမာရဟေ စ ကတော ပဏာမော ဝုတ္တပ္ပယောဇနသိဒ္ဓိကရောဝ ဟောတီတိ. ဘဂဝတော စ ဒေသနာ ဝိနယပိဋကေ ကရုဏာပ္ပဓာနာ, သုတ္တန္တပိဋကေ ပညာကရုဏာပ္ပဓာနာ. တေနေဝ စ ကာရဏေန ဝိနယပိဋကဿ သံဝဏ္ဏနံ ကရောန္တေန ကရုဏာပ္ပဓာနာ ဘဂဝတော ထောမနာ ကတာ, အာဂမသံဝဏ္ဏနဉ္စ ကရောန္တေန ဥဘယပ္ပဓာနာ, အဘိဓမ္မဒေသနာ ပန ပညာပ္ပဓာနာတိ ကတွာ ပညာပ္ပဓာနမေဝ ထောမနံ ကရောန္တော ‘‘ကရုဏာ ဝိယ သတ္တေသူ’’တိ ကရုဏံ ဥပမာဘာဝေန ဂဟေတွာ ပညာယ ထောမေတိ.

ក្នុងគាថានោះ ព្រះអាចារ្យកាលប្រាថ្នានឹងធ្វើសេចក្តីនមស្ការចំពោះព្រះសាស្តាអង្គណា ដើម្បីបង្ហាញនូវគុណវិសេសរបស់ព្រះសាស្តាអង្គនោះ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា «karuṇā viya» (ប្រៀបដូចជាព្រះករុណា)។ ព្រោះថា ព្រះសាស្តាដែលប្រកបដោយគុណវិសេស ទើបជាបុគ្គលគួរដល់ការនមស្ការ ហើយការនមស្ការដែលបុគ្គលធ្វើហើយចំពោះបុគ្គលដែលគួរនមស្ការ តែងសម្រេចនូវប្រយោជន៍ដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះទេសនារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក្នុងព្រះវិន័យបិដក មានព្រះករុណាជាប្រធាន ក្នុងព្រះសុត្តន្តបិដក មានព្រះបញ្ញានិងព្រះករុណាជាប្រធាន។ ព្រោះហេតុនោះឯង កាលដែលព្រះអាចារ្យធ្វើការពណ៌នានូវព្រះវិន័យបិដក ទើបធ្វើការសរសើរព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយមានព្រះករុណាជាប្រធាន កាលធ្វើការពណ៌នានូវព្រះអាគម (ព្រះសូត្រ) ក៏ធ្វើការសរសើរដោយមានធម៌ទាំងពីរ (បញ្ញានិងករុណា) ជាប្រធាន ប៉ុន្តែ ព្រះអភិធម្មទេសនា មានព្រះបញ្ញាជាប្រធាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអាចារ្យកាលនឹងធ្វើការសរសើរដោយមានព្រះបញ្ញាជាប្រធានប៉ុណ្ណោះ ទើបកាន់យកព្រះករុណាដោយភាពជាឧបមាថា «karuṇā viya sattesū» (ប្រៀបដូចជាព្រះករុណាដែលមានក្នុងសត្វទាំងឡាយ) ហើយសរសើរនូវព្រះបញ្ញា។

---

တတ္ထ ကရုဏာ ဝိယာတိ နိဒဿနဝစနမေတံ, ယဿ ယထာ ကရုဏာ သဗ္ဗေသု သတ္တေသု ပဝတ္တိတ္ထ, ဧဝံ သဗ္ဗေသု ဉေယျဓမ္မေသု ပညာပိ ပဝတ္တိတ္ထာတိ အတ္ထော. သတ္တေသူတိ ဝိသယနိဒဿနမေတံ. ပညာတိ နိဒဿေတဗ္ဗဓမ္မနိဒဿနံ. ယဿာတိ တဒဓိဋ္ဌာနပုဂ္ဂလနိဒဿနံ. မဟေသိနောတိ တဗ္ဗိသေသနံ. ဉေယျဓမ္မေသူတိ ပညာဝိသယနိဒဿနံ. သဗ္ဗေသူတိ တဗ္ဗိသေသနံ. ပဝတ္တိတ္ထာတိ ကိရိယာနိဒဿနံ. ယထာရုစီတိ ဝသီဘာဝနိဒဿနံ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «karuṇā viya» នេះជាពាក្យសម្តែងនូវសេចក្តីឧបមា មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រះករុណារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គណា បានប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសត្វទាំងពួងយ៉ាងណា ព្រះបញ្ញាក៏បានប្រព្រឹត្តទៅក្នុងញេយ្យធម៌ទាំងពួងយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា «sattesū» នេះជាពាក្យសម្តែងនូវអារម្មណ៍ (វិស័យ)។ ពាក្យថា «paññā» នេះជាពាក្យសម្តែងនូវធម៌ដែលគប្បីបង្ហាញ។ ពាក្យថា «yassa» នេះជាពាក្យសម្តែងនូវបុគ្គលដែលជាទីតាំងនៃធម៌នោះ។ ពាក្យថា «mahesino» នេះជាពាក្យវិសេសនៈរបស់បុគ្គលនោះ។ ពាក្យថា «ñeyyadhammesū» នេះជាពាក្យសម្តែងនូវវិស័យនៃព្រះបញ្ញា។ ពាក្យថា «sabbesū» នេះជាពាក្យវិសេសនៈរបស់វិស័យនោះ។ ពាក្យថា «pavattitthā» នេះជាពាក្យសម្តែងនូវកិរិយា។ ពាក្យថា «yathārucī» នេះជាពាក្យសម្តែងនូវភាពជាអ្នកមានអំណាចផ្សាយទៅ (វសីភាព)។

---

တတ္ထ ကိရတီတိ ကရုဏာ, ပရဒုက္ခံ ဝိက္ခိပတိ အပနေတီတိ အတ္ထော. ရူပါဒီသု သတ္တာ ဝိသတ္တာတိ သတ္တာ. တဿာ ပန ပညတ္တိယာ ခန္ဓသန္တာနေ နိရုဠှဘာဝတော နိစ္ဆန္ဒရာဂါပိ ‘‘သတ္တာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ပဇာနာတီတိ ပညာ, ယထာသဘာဝံ ပကာရေဟိ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ အတ္ထော. ယဿာတိ အနိယမနံ. ‘‘တဿ ပါဒေ နမဿိတွာ’’တိ ဧတေန နိယမနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မဟေသီတိ မဟန္တေ သီလက္ခန္ဓာဒယော ဧသိ ဂဝေသီတိ မဟေသိ. ဉာတဗ္ဗာတိ ဉေယျာ, သဘာဝဓာရဏာဒိနာ အတ္ထေန ဓမ္မာ. တတ္ထ ‘‘ဉေယျာ’’တိ ဝစနေန ဓမ္မာနံ အဉေယျတ္တံ ပဋိက္ခိပတိ. ‘‘ဓမ္မာ’’တိ ဝစနေန ဉေယျာနံ သတ္တဇီဝါဒိဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ. ဉေယျာ စ တေ ဓမ္မာ စာတိ ဉေယျဓမ္မာ. သဗ္ဗေသူတိ အနဝသေသပရိယာဒါနံ. တေန အညာတာဘာဝံ ဒဿေတိ. ပဝတ္တိတ္ထာတိ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ. ယထာရုစီတိ ယာ ယာ ရုစိ ယထာရုစိ, ရုစီတိ စ ဣစ္ဆာ, ကတ္တုကာမတာ သာ. ယာ ယာ ပဝတ္တာ တပ္ပဘေဒါ, ယထာ ဝါ ရုစိ တထာ, ရုစိအနုရူပံ ပဝတ္တာ ‘‘ယထာရုစိ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယထာ ယထာ ဝါ ရုစိ ပဝတ္တာ, တထာ တထာ ပဝတ္တာ ပညာ ‘‘ယထာရုစိ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ ဝုစ္စတိ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ធម្មជាតិដែលរំសាយ (ទុក្ខរបស់អ្នកដទៃ) ឈ្មោះថា ករុណា មានសេចក្តីពន្យល់ថា តែងកម្ចាត់បង់ ឬញ៉ាំងទុក្ខរបស់អ្នកដទៃឲ្យវិនាសទៅ។ ពួកជនដែលជាប់ជំពាក់ ស្អិតរមួតក្នុងរូបជាដើម ឈ្មោះថា សត្វ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែបញ្ញត្តិ (ពាក្យហៅ) នោះ បានជ្រួតជ្រាបក្នុងខន្ធសន្តានហើយ សូម្បីតែព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយដែលមិនមានឆន្ទរាគៈ ក៏ត្រូវបានហៅថា «សត្វ» ដែរ។ ធម្មជាតិដែលដឹងច្បាស់ ឈ្មោះថា បញ្ញា មានសេចក្តីពន្យល់ថា តែងចាក់ធ្លុះនូវសភាវៈដោយប្រការផ្សេងៗ។ ពាក្យថា «yassa» នេះជាពាក្យមិនកំណត់ច្បាស់។ គប្បីដឹងនូវការកំណត់ច្បាស់ ដោយពាក្យថា «tassa pāde namassitvā» (ថ្វាយបង្គំព្រះបាទារបស់ព្រះអង្គនោះ)។ ពាក្យថា «mahesī» គឺព្រះអង្គណាស្វែងរក ស្វែងរកនូវគុណធម៌មានសីលក្ខន្ធដ៏ធំធេងជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា មហេសី។ ធម៌ទាំងឡាយដែលគប្បីដឹង ឈ្មោះថា ញេយ្យៈ, ធម្មជាតិទាំងឡាយដែលទ្រទ្រង់នូវសភាវៈរបស់ខ្លួនជាដើម ឈ្មោះថា ធម៌។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ដោយពាក្យថា «ñeyyā» ព្រះអាចារ្យតែងបដិសេធនូវភាពមិនគួរដឹងនៃធម៌ទាំងឡាយ។ ដោយពាក្យថា «dhammā» ព្រះអាចារ្យតែងបដិសេធនូវភាពជាសត្វ ឬជាជីវៈជាដើមនៃញេយ្យធម៌ទាំងឡាយ។ ធម៌ទាំងឡាយផង ជាធម៌គប្បីដឹងផង ឈ្មោះថា ញេយ្យធម៌។ ពាក្យថា «sabbesū» គឺការកាន់យកទាំងអស់មិនមានសេសសល់។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញនូវភាពមិនមានធម៌ដែលមិនដឹង។ ពាក្យថា «pavattitthā» គឺកើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា «yathārucī» គឺសេចក្តីពេញចិត្តណាៗ ឈ្មោះថា យថារុចិ, មួយវិញទៀត ពាក្យថា «ruci» គឺសេចក្តីប្រាថ្នា សេចក្តីប្រាថ្នានោះគឺកត្តុកាម្យតា (ការចង់ធ្វើ)។ ការប្រព្រឹត្តទៅណាៗ ដែលមានចំណែកផ្សេងៗនោះ ឬការប្រព្រឹត្តទៅតាមសេចក្តីពេញចិត្តយ៉ាងណា គឺប្រព្រឹត្តទៅសមគួរតាមសេចក្តីពេញចិត្ត ហៅថា «yathāruci pavattitthā» (បានប្រព្រឹត្តទៅតាមសេចក្តីពេញចិត្ត)។ មួយយ៉ាងទៀត ព្រះបញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងណាៗ តាមសេចក្តីពេញចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះៗ ហៅថា «yathāruci pavattitthā»។

---

တတ္ထ ဘဂဝတိ ပဝတ္တာဝ ကရုဏာ ဘဂဝတော ပညာယ နိဒဿနန္တိ ဂဟေတဗ္ဗာ. သာ ဟိ အသာဓာရဏာ မဟာကရုဏာ, န အညာ. ယဿာတိ စ ကရုဏာပညာနံ ဥဘိန္နမ္ပိ အာဓာရပုဂ္ဂလနိဒဿနံ. န ဟိ နိရာဓာရာ ကရုဏာ အတ္ထီတိ [Pg.3] ‘‘ကရုဏာ’’တိ ဝုတ္တေ တဒါဓာရဘူတော ပုဂ္ဂလော နိဒဿေတဗ္ဗော ဟောတိ, သော စ ဣဓ အညော ဝုတ္တော နတ္ထိ, န စ အာသန္နံ ဝဇ္ဇေတွာ ဒူရဿ ဂဟဏေ ပယောဇနံ အတ္ထီတိ ‘‘ယဿာ’’တိ နိဒဿိတပုဂ္ဂလောဝ ကရုဏာယ အာဓာရော. တေန ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘ယဿ အတ္တနော ကရုဏာ ဝိယ ပညာပိ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ. ကထံ ပန ကရုဏာ သတ္တေသု ပဝတ္တိတ္ထ ယထာ ပညာပိ ဓမ္မေသု ပဝတ္တိတ္ထာတိ? နိရဝသေသတော ယထာရုစိ စ. ဘဂဝတော ဟိ ကရုဏာ ကဉ္စိ သတ္တံ အဝဇ္ဇေတွာ သဗ္ဗေသု သတ္တေသု နိရဝသေသေသု ပဝတ္တတိ, ပဝတ္တမာနာ စ ရုစိဝသေန ဧကသ္မိံ အနေကေသု စ အညေဟိ အသာဓာရဏာ ပဝတ္တတိ. န ဟိ အညေသံ ‘‘မဟောဃပက္ခန္ဒာနံ သတ္တာနံ နတ္ထညော ကောစိ ဩဃာ ဥဒ္ဓတာ အညတြ မယာ’’တိ ပဿန္တာနံ ကရုဏောက္ကမနံ ဟောတိ ယထာ ဘဂဝတောတိ. ပညာပိ ဘဂဝတော သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု နိရဝသေသေသု ပဝတ္တတိ, ပဝတ္တမာနာ စ ဧကသ္မိံ အနေကေသု စ ဓမ္မေသု သဘာဝကိစ္စာဒိဇာနနေန အနာဝရဏာ အသာဓာရဏာ ပဝတ္တတိ ယထာရုစိ, ယထာ စ ပဿန္တဿ ဘဂဝတော ကရုဏာ ယထာရုစိ ပဝတ္တတိ. တံ သဗ္ဗံ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ မဟာကရုဏာဉာဏဝိဘင်္ဂဝသေန ဇာနိတဗ္ဗံ, ပညာယ စ ယထာရုစိ ပဝတ္တိ သေသာသာဓာရဏဉာဏဝိဘင်္ဂါဒိဝသေန. ပညာဂဟဏေန စ တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏံ စတုသစ္စဉာဏံ စတုပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏံ, ကရုဏာဂဟဏေန မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဉာဏဿ ဂဟိတတ္တာ တံ ဝဇ္ဇေတွာ အညာနိ အသာဓာရဏဉာဏာနိ စတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏံ ဒသဗလာနိ ဆ အဘိညာ စတုစတ္တာလီသ ဉာဏဝတ္ထူနိ သတ္တသတ္တတိ ဉာဏဝတ္ထူနီတိ ဧဝမာဒယော အနေကေ ပညာပ္ပဘေဒါ သင်္ဂယှန္တိ, တသ္မာ တဿာ တဿာ ပညာယ ပဝတ္တိဝသေန ယထာရုစိ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘ကရုဏာ ဝိယ…ပေ… ယထာရုစီ’’တိ.

ក្នុងសេចក្តីនោះ គប្បីកាន់យកថា ព្រះករុណាដែលប្រព្រឹត្តទៅហើយក្នុងព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះឯង ជាគ្រឿងបង្ហាញ (ឧបមា) ដល់ព្រះបញ្ញារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ព្រោះថា ព្រះករុណានោះ គឺមហាករុណាដ៏ជាអសាធារណៈ មិនមែនជាករុណាដទៃឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «yassa» នេះជាពាក្យបង្ហាញនូវបុគ្គលដែលជាទីតាំងនៃធម៌ទាំងពីរ គឺព្រះករុណានិងព្រះបញ្ញា។ ព្រោះថា ករុណាដែលមិនមានទីតាំង មិនមានឡើយ កាលបើពោលថា «ករុណា» បុគ្គលដែលជាទីតាំងនៃករុណានោះ គប្បីត្រូវបង្ហាញ ហើយបុគ្គលដទៃក្រៅពីនេះ មិនបានពោលទុកក្នុងទីនេះឡើយ ម្យ៉ាងទៀត ការលះបង់នូវបុគ្គលដែលនៅជិត ហើយទៅកាន់យកបុគ្គលដែលនៅឆ្ងាយ ក៏មិនមានប្រយោជន៍អ្វីដែរ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលដែលបង្ហាញដោយពាក្យថា «yassa» នោះឯង ជាទីតាំងនៃព្រះករុណា។ ដោយហេតុនោះ ពាក្យនេះគប្បីពោលថា «ព្រះបញ្ញាសូម្បីតែរបស់ព្រះអង្គណា ក៏បានប្រព្រឹត្តទៅ ដូចជាព្រះករុណារបស់ព្រះអង្គដែរ»។ ចុះព្រះករុណាបានប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសត្វទាំងឡាយយ៉ាងណា ហើយព្រះបញ្ញាក៏បានប្រព្រឹត្តទៅក្នុងធម៌ទាំងឡាយយ៉ាងនោះ ដូចម្តេច? គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនមានសេសសល់ និងតាមសេចក្តីពេញចិត្ត។ ព្រោះថា ព្រះករុណារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសត្វទាំងពួងមិនមានសេសសល់ ដោយមិនវៀរចៀសនូវសត្វណាមួយឡើយ ហើយកាលដែលប្រព្រឹត្តទៅ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅជាអសាធារណៈ (មិនទូទៅ) ដល់អ្នកដទៃ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីពេញចិត្ត ក្នុងសត្វមួយក្តី ក្នុងសត្វច្រើនក្តី។ ព្រោះថា ការចុះនៃព្រះករុណារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់ទតឃើញថា «សត្វទាំងឡាយដែលធ្លាក់ចុះទៅក្នុងអន្លង់ដ៏ធំ មិនមានអ្នកដទៃណាមួយអាចស្រង់ឡើងចាកអន្លង់បានឡើយ ក្រៅពីតថាគត» មិនមានដល់អ្នកដទៃឡើយ ដូចជាព្រះករុណារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់ទតឃើញ តែងប្រព្រឹត្តទៅតាមសេចក្តីពេញចិត្តយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រះបញ្ញាសូម្បីរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងធម៌ទាំងពួងមិនមានសេសសល់ដែរ ហើយកាលដែលប្រព្រឹត្តទៅ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនមានរនាំងរាំងរា ជាអសាធារណៈ តាមសេចក្តីពេញចិត្ត ដោយការដឹងនូវសភាវៈនិងកិច្ចជាដើម ក្នុងធម៌មួយក្តី ក្នុងធម៌ច្រើនក្តី។ សេចក្តីទាំងពួងនោះ គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃមហាករុណាញ្ញាណវិភង្គ ក្នុងគម្ពីរបដិសម្ភិទាមគ្គ និងការប្រព្រឹត្តទៅនៃព្រះបញ្ញាតាមសេចក្តីពេញចិត្ត គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃអសាធារណញ្ញាណវិភង្គដែលសេសសល់ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយការកាន់យកនូវព្រះបញ្ញា ព្រះអាចារ្យតែងសង្គ្រោះយកនូវញាណដែលមិនទើសទាក់ក្នុងកាលទាំងបី ញាណក្នុងសច្ចៈបួន និងបដិសម្ភិទាញាណបួន ព្រោះតែការកាន់យកនូវព្រះករុណា បានកាន់យកនូវមហាករុណាសមាបត្តិញ្ញាណរួចហើយ ព្រះអាចារ្យវៀរចៀសនូវញាណនោះ ហើយសង្គ្រោះយកនូវអសាធារណញ្ញាណដទៃទៀត គឺចតុវេសារជ្ជញ្ញាណ ទសពលញ្ញាណ អភិញ្ញាប្រាំមួយ ញាណវត្ថុ៤៤ ញាណវត្ថុ៧៧ ជាដើម ព្រមទាំងចំណែកនៃព្រះបញ្ញាដ៏ច្រើនផ្សេងៗទៀតយ៉ាងនេះ ហេតុនោះ គប្បីដឹងនូវការប្រព្រឹត្តទៅតាមសេចក្តីពេញចិត្ត ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃព្រះបញ្ញានោះៗ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអាចារ្យទើបពោលថា «karuṇā viya...pe... yathārucī»។

---

တတ္ထ ကရုဏာဂဟဏေန မဟာဗောဓိယာ မူလံ ဒဿေတိ. မဟာဒုက္ခသမ္ဗာဓပ္ပဋိပန္နဉှိ သတ္တနိကာယံ ဒိသွာ ‘‘တဿ နတ္ထညော ကောစိ သရဏံ, အဟမေတံ မုတ္တော မောစေဿာမီ’’တိ ကရုဏာယ သဉ္စောဒိတမာနသော အဘိနီဟာရံ ဒီပင်္ကရဿ ဘဂဝတော ပါဒမူလေ ကတွာ ဗောဓိသမ္ဘာရေ သမောဓာနေတွာ အနုပုဗ္ဗေန သမ္ဗောဓိံ ပတ္တောတိ ကရုဏာ မဟာဗောဓိယာ မူလန္တိ. သတ္တေသူတိ ဧတေန မဟာဗောဓိယာ ပယောဇနံ ဒဿေတိ. သတ္တာ ဟိ မဟာဗောဓိံ ပယောဇေန္တိ. သတ္တသန္တာရဏတ္ထဉှိ သဗ္ဗညုတာ အဘိပတ္ထိတာ. ယထာဟ –

ក្នុងសេចក្តីនោះ ដោយការកាន់យកនូវព្រះករុណា ព្រះអាចារ្យបង្ហាញនូវឫសគល់នៃមហាបោធិ។ ព្រោះថា ព្រះពោធិសត្វកាលបានឃើញពួកសត្វដែលធ្លាក់ចុះទៅក្នុងសេចក្តីទុក្ខដ៏ចង្អៀតណែនណាន់តាន់តាប់ហើយ មានចិត្តដែលព្រះករុណាដាស់តឿនហើយថា «សត្វទាំងឡាយនោះ មិនមានទីពឹងដទៃឡើយ តថាគតកាលបើរួចខ្លួនហើយ នឹងញ៉ាំងសត្វទាំងឡាយនោះឲ្យរួចខ្លួនដែរ» ទើបធ្វើនូវអភិនីហារ (ការប្រាថ្នាដ៏ធំ) ទៀបជើងនៃព្រះទីបង្ករដ៏មានព្រះភាគ ហើយប្រមូលរួមគ្នានូវពោធិសម្ភារទាំងឡាយ រហូតបានសម្រេចនូវព្រះសម្ពោធិញ្ញាណតាមលំដាប់ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះករុណាទើបឈ្មោះថាជាឫសគល់នៃមហាបោធិ។ ដោយពាក្យថា «sattesū» នេះ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញនូវប្រយោជន៍នៃមហាបោធិ។ ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយ តែងជាប្រយោជន៍ដល់មហាបោធិ។ ព្រោះថា ព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណដែលព្រះអង្គប្រាថ្នាហើយ គឺដើម្បីស្រង់សត្វទាំងឡាយ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

---

‘‘ကိံ [Pg.4] မေ ဧကေန တိဏ္ဏေန, ပုရိသေန ထာမဒဿိနာ;

သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏိတွာ, သန္တာရေဿံ သဒေဝက’’န္တိ. (ဗု. ဝံ. ၂. ၅၆);

«តើមានប្រយោជន៍អ្វីដល់តថាគត ដែលជាបុរសមានកម្លាំង ឆ្លងទៅតែម្នាក់ឯង? តថាគតនឹងសម្រេចនូវព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ហើយនឹងញ៉ាំងលោកព្រមទាំងទេវតាឲ្យឆ្លងផុតទៅដែរ។» (ពុ. វំ. ២. ៥៦)

---

ပညာဂဟဏေန မဟာဗောဓိံ ဒဿေတိ. သဗ္ဗညုတာယ ဟိ ပဒဋ္ဌာနဘူတံ မဂ္ဂဉာဏံ, မဂ္ဂဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္စ သဗ္ဗညုတညာဏံ ‘‘မဟာဗောဓီ’’တိ ဝုစ္စတီတိ. ဉေယျဓမ္မေသု သဗ္ဗေသူတိ ဧတေန သန္တာရေတဗ္ဗာနံ သတ္တာနံ အဘိညေယျပရိညေယျပဟာတဗ္ဗဘာဝေတဗ္ဗသစ္ဆိကာတဗ္ဗေ ခန္ဓာယတနဓာတုသစ္စိန္ဒြိယပဋိစ္စသမုပ္ပာဒသတိပဋ္ဌာနာဒိဘေဒေ ကုသလာဒိဘေဒေ စ သဗ္ဗဓမ္မေ ဒဿေတိ. ပဝတ္တိတ္ထ ယထာရုစီတိ ဧတေန ပဋိဝေဓပစ္စဝေက္ခဏပုဗ္ဗင်္ဂမဒေသနာဉာဏပ္ပဝတ္တိဒီပနေန ပယောဇနသမ္ပတ္တိံ ဒဿေတိ. သဗ္ဗဓမ္မာနဉှိ ပဋိဝေဓဉာဏံ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ အဟောသိ. မဂ္ဂဉာဏမေဝ ဟိ တန္တိ. ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဉ္စ ဝိသေသေန ရတနဃရသတ္တာဟေ အဟောသိ. ဧဝံ ပဋိဝိဒ္ဓပစ္စဝေက္ခိတာနံ ဓမ္မာနံ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနာဒီသု ဒေသနာဉာဏံ အဟောသိ, ဝိသေသေန စ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာယံ သတ္တပ္ပကရဏဒေသနာယန္တိ. ဒေသနာဉာဏေန စ ဒေသေန္တော ဘဂဝါ သတ္တေသု ဟိတပဋိပတ္တိံ ပဋိပဇ္ဇတီတိ. ဧတေန သဗ္ဗေန အတ္တဟိတပဋိပတ္တိံ ပရဟိတပဋိပတ္တိဉ္စ ဒဿေတိ. မဟာဗောဓိဒဿနေန ဟိ အတ္တဟိတပဋိပတ္တိ, ဣတရေဟိပိ ပရဟိတပဋိပတ္တိ ဒဿိတာတိ. တေန အတ္တဟိတပဋိပန္နာဒီသု စတူသု ပုဂ္ဂလေသု ဘဂဝတော စတုတ္ထပုဂ္ဂလဘာဝံ ဒဿေတိ, တေန စ အနုတ္တရဒက္ခိဏေယျဘာဝံ နိရတိသယပဏာမာရဟဘာဝဉ္စ အတ္တနော စ ကိရိယာယ ခေတ္တင်္ဂတဘာဝံ ဒဿေတိ.

ដោយការកាន់យកនូវព្រះបញ្ញា ព្រះអាចារ្យបង្ហាញនូវមហាបោធិ។ ព្រោះថា មគ្គញ្ញាណដែលជាហេតុជិតនៃព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ និងព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណដែលមានមគ្គញ្ញាណជាហេតុជិត ហៅថា «មហាបោធិ»។ ដោយពាក្យថា «ñeyyadhammesu sabbesū» នេះ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញនូវធម៌ទាំងពួង មានចំណែកជាកុសលជាដើម និងចំណែកមានខន្ធ អាយតនៈ ធាតុ សច្ចៈ ឥន្ទ្រិយ បដិច្ចសមុប្បាទ សតិបដ្ឋានជាដើម ដែលជាធម៌គប្បីដឹងច្បាស់ គប្បីកំណត់ដឹង គប្បីលះបង់ គប្បីចម្រើន និងគប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ របស់សត្វទាំងឡាយដែលគប្បីស្រង់ឡើង។ ដោយពាក្យថា «pavattittha yathārucī» នេះ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញនូវការសម្រេចប្រយោជន៍ ដោយការសម្តែងនូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃទេសនាញ្ញាណ ដែលមានការចាក់ធ្លុះនិងការពិចារណាជាប្រធាន។ ព្រោះថា ការចាក់ធ្លុះដឹងនូវធម៌ទាំងពួង បានមានហើយនៅលើបល្ល័ង្កក្រោមដើមពោធិព្រឹក្ស។ ព្រោះថា ការចាក់ធ្លុះដឹងនោះ គឺមគ្គញ្ញាណនោះឯង។ ចំណែកឯបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ បានមានជាពិសេសក្នុងសប្តាហ៍ទី៤ នាផ្ទះកែវ (រតនឃរៈ)។ ទេសនាញ្ញាណក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលព្រះអង្គបានចាក់ធ្លុះនិងពិចារណាយ៉ាងនេះ បានមានហើយក្នុងការសម្តែងធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រជាដើម និងជាពិសេសក្នុងការសម្តែងព្រះអភិធម្ម៧គម្ពីរ លើថ្មបណ្ឌុកម្ពលសិលា។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលដែលទ្រង់សម្តែងធម៌ដោយទេសនាញ្ញាណ ឈ្មោះថាទ្រង់ប្រតិបត្តិនូវការអនុគ្រោះជាប្រយោជន៍ដល់សត្វទាំងឡាយ។ ដោយពាក្យទាំងពួងនេះ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញនូវការប្រតិបត្តិដើម្បីប្រយោជន៍ខ្លួន និងការប្រតិបត្តិដើម្បីប្រយោជន៍អ្នកដទៃ។ ព្រោះថា ការប្រតិបត្តិដើម្បីប្រយោជន៍ខ្លួន ព្រះអាចារ្យបង្ហាញដោយការបង្ហាញនូវមហាបោធិ, ចំណែកឯការប្រតិបត្តិដើម្បីប្រយោជន៍អ្នកដទៃ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញដោយធម៌ដែលសេសសល់ដទៃទៀត។ ដោយហេតុនោះ ព្រះអាចារ្យបង្ហាញនូវភាពជាបុគ្គលទីបួនរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក្នុងចំណោមបុគ្គលទាំងបួននាក់ មានបុគ្គលដែលប្រតិបត្តិដើម្បីប្រយោជន៍ខ្លួនជាដើម និងបង្ហាញនូវភាពជាអនុត្តរទក្ខិណេយ្យបុគ្គល (បុគ្គលគួរទទួលទានដ៏ប្រសើរ) ភាពជាបុគ្គលគួរដល់ការនមស្ការដ៏ក្រៃលែង និងភាពជាស្រែបុណ្យសម្រាប់ការធ្វើសេចក្តីនមស្ការរបស់ខ្លួន។

---

ဧတ္ထ စ ကရုဏာဂဟဏေန လောကိယေသု မဟဂ္ဂတဘာဝပ္ပတ္တာသာဓာရဏဂုဏဒီပနတော သဗ္ဗလောကိယဂုဏသမ္ပတ္တိ ဘဂဝတော ဒဿိတာ ဟောတိ, ပညာဂဟဏေနပိ သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနမဂ္ဂဉာဏဒီပနတော သဗ္ဗလောကုတ္တရဂုဏသမ္ပတ္တိ. ကရုဏာဝစနေန စ ဥပဂမနံ နိရုပက္ကိလေသံ, ပညာဝစနေန အပဂမနံ ဒဿေတိ. ဥပဂမနံ ဒဿေန္တော စ လောကေ သဉ္ဇာတသံဝဍ္ဎဘာဝံ ဒဿေတိ, အပဂမနံ ဒဿေန္တော လောကေန အနုပလိတ္တတံ. ‘‘ကရုဏာ ဝိယ သတ္တေသူ’’တိ စ လောကသမညာနုရူပံ ဘဂဝတော ပဝတ္တိံ ဒဿေတိ, ‘‘ဉေယျဓမ္မေသု သဗ္ဗေသု ယထာရုစိ ပညာ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ ဧတေန သမညာယ အနတိဓာဝနံ. သဗ္ဗဓမ္မသဘာဝါနဝဗောဓေ ဟိ သတိ သမညံ အတိဓာဝိတွာ ‘‘သတ္တော ဇီဝေါ အတ္ထီ’’တိ ပရာမသနံ ဟောတီတိ. သဗ္ဗေသဉ္စ ဗုဒ္ဓဂုဏာနံ ကရုဏာ အာဒိ တန္နိဒါနဘာဝတော, ပညာ ပရိယောသာနံ တတော [Pg.5] ဥတ္တရိကရဏီယာဘာဝတော. အာဒိပရိယောသာနဒဿနေန စ သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဒဿိတာဝ ဟောန္တိ. ကရုဏာဂဟဏေန စ သီလက္ခန္ဓပုဗ္ဗင်္ဂမော သမာဓိက္ခန္ဓော ဒဿိတော ဟောတိ. ကရုဏာနိဒါနဉှိ သီလံ တတော ပါဏာတိပါတာဒိဝိရတိပ္ပဝတ္တိတော တဿာ စ ဈာနတ္တယသမ္ပယောဂတော. ပညာဝစနေန ပညာက္ခန္ဓော. သီလဉ္စ သဗ္ဗဗုဒ္ဓဂုဏာနံ အာဒိ, သမာဓိ မဇ္ဈံ, ပညာ ပရိယောသာနန္တိ ဧဝမ္ပိ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနကလျာဏာ သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဒဿိတာ ဟောန္တိ.

ក្នុងអធិប្បាយនេះ ការពោលដល់ករុណា ឈ្មោះថាបង្ហាញនូវលោកិយគុណសម្បត្តិទាំងអស់របស់ព្រះភគវន្ត ដោយការសម្តែងនូវគុណដ៏វិសេសមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ ដែលដល់នូវមហគ្គតភាវៈក្នុងលោកិយធម៌ទាំងឡាយ។ ការពោលដល់បញ្ញា ឈ្មោះថាបង្ហាញនូវលោកុត្តរគុណសម្បត្តិទាំងអស់ ដោយការសម្តែងនូវមគ្គញ្ញាណដែលជាបទដ្ឋាននៃព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ មួយវិញទៀត ដោយពាក្យថា ករុណា ទ្រង់បង្ហាញការចូលទៅជិតដោយមិនមានឧបក្កិលេស ដោយពាក្យថា បញ្ញា ទ្រង់បង្ហាញការថយចេញ។ កាលបង្ហាញការចូលទៅជិត ឈ្មោះថាបង្ហាញការកើតឡើង និងចម្រើនឡើងក្នុងលោក កាលបង្ហាញការថយចេញ ឈ្មោះថាបង្ហាញភាពមិនប្រឡាក់ដោយលោក។ ពាក្យថា «ករុណា (កើតឡើង) ក្នុងសត្វទាំងឡាយ» នេះ បង្ហាញនូវការប្រព្រឹត្តទៅរបស់ព្រះភគវន្តឲ្យសមគួរដល់សម្មតិលោក។ ចំណែកពាក្យថា «បញ្ញាប្រព្រឹត្តទៅក្នុងញេយ្យធម៌ទាំងពួងតាមព្រះហឫទ័យប្រាថ្នា» នេះ បង្ហាញការមិនកន្លងហួសនូវសម្មតិនោះ។ ព្រោះថា កាលបើមិនដឹងច្បាស់នូវសភាវៈនៃធម៌ទាំងពួងហើយ ការកន្លងហួសនូវសម្មតិ រួចប្រកាន់ខ្ជាប់ថា «សត្វមាន ជីវៈមាន» តែងមានឡើង។ ម្យ៉ាងទៀត ករុណាជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃពុទ្ធគុណទាំងពួង ព្រោះជាហេតុដើមនៃពុទ្ធគុណទាំងនោះ បញ្ញាជាទីបំផុត ព្រោះមិនមានកិច្ចដែលត្រូវធ្វើឲ្យក្រៃលែងជាងនោះទៅទៀត។ ដោយការបង្ហាញនូវចំណុចចាប់ផ្តើម និងទីបំផុតនេះ ឈ្មោះថាពុទ្ធគុណទាំងអស់ត្រូវបានបង្ហាញហើយ។ ដោយការយកករុណា ឈ្មោះថាទ្រង់បង្ហាញនូវសមាធិក្ខន្ធដែលមានសីលក្ខន្ធជាប្រធាន។ ព្រោះថាសីលមានករុណាជាហេតុដើម ដោយការប្រព្រឹត្តវៀរចាកបាណាតិបាតជាដើមអំពីករុណានោះ ហើយករុណានោះក៏ប្រកបដោយឈានទាំង ៣។ ដោយពាក្យថា បញ្ញា ទ្រង់បង្ហាញនូវបញ្ញាក្ខន្ធ។ ម្យ៉ាងទៀត សីលជាខាងដើម សមាធិជាកណ្តាល បញ្ញាជាទីបំផុតនៃពុទ្ធគុណទាំងពួង យ៉ាងនេះ សូម្បីពុទ្ធគុណទាំងអស់ដែលមានសេចក្តីល្អក្នុងខាងដើម កណ្តាល និងទីបំផុត ក៏ឈ្មោះថាទ្រង់បង្ហាញហើយដែរ។

---

၂. ဧဝံ သင်္ခေပေန သဗ္ဗဗုဒ္ဓဂုဏေဟိ ဘဂဝန္တံ ထောမေတွာ ယဿာ သံဝဏ္ဏနံ ကတ္တုကာမော, တာယ အဘိဓမ္မဒေသနာယ အညေဟိ အသာဓာရဏာယ ထောမေတုံ ‘‘ဒယာယ တာယာ’’တိအာဒိမာဟ. တဿာ ပန ဒေသနာယ နိဒါနဉ္စ သမုဋ္ဌာနဉ္စ ဒဿေတုံ ‘‘ဒယာယ တာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. နိဒါနဉ္စ ဒုဝိဓံ အဗ္ဘန္တရံ ဗာဟိရဉ္စာတိ. အဗ္ဘန္တရံ ကရုဏာ, ဗာဟိရံ ဒေသကာလာဒိ. သမုဋ္ဌာနံ ဒေသနာပညာ. တတ္ထ အဗ္ဘန္တရနိဒါနံ ဒဿေန္တော ‘‘ဒယာယ တာယ သတ္တေသု, သမုဿာဟိတမာနသော’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဒယာတိ ကရုဏာ အဓိပ္ပေတာ. တာယ ဟိ သမုဿာဟိတော အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂံ သမ္ပဝတ္တယီတိ. တာယာတိ အယံ တ-သဒ္ဒေါ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဿ ပဋိနိဒ္ဒေသော ဟောတိ.

២. ព្រះអាចារ្យកាលបានសរសើរព្រះភគវន្តដោយពុទ្ធគុណទាំងពួងដោយសង្ខេបយ៉ាងនេះហើយ កាលប្រាថ្នានឹងធ្វើការអធិប្បាយនូវព្រះអភិធម្មទេសនាណា ក៏បានពោលពាក្យមានដើមថា «dayāya tāyā» ដើម្បីសរសើរនូវព្រះអភិធម្មទេសនានោះ ដែលជាទេសនាមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យមានដើមថា «dayāya tāyā» នេះ ត្រូវបានពោលឡើង ដើម្បីបង្ហាញនូវនិទាន និងសមុដ្ឋាននៃព្រះទេសនានោះ។ ឯនិទាននោះមាន ២ យ៉ាងគឺ និទានខាងក្នុង និងនិទានខាងក្រៅ។ និទានខាងក្នុង គឺករុណា និទានខាងក្រៅ គឺទេសនា និងកាលជាដើម។ សមុដ្ឋាន គឺទេសនាបញ្ញា។ ក្នុងនិទានទាំងនោះ កាលទ្រង់បង្ហាញនូវនិទានខាងក្នុង ទើបពោលថា «dayāya tāya sattesu, samussāhitamānaso»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «dayā» សំដៅយកករុណា។ ព្រោះថា ព្រះអង្គដែលករុណានោះដាស់តឿនហើយ ទើបញ៉ាំងគន្លងនៃព្រះអភិធម្មកថាឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា «tāyā» នេះ សព្ទថា «ta» គឺជាសព្ទចង្អុលបង្ហាញឡើងវិញនូវធម៌ដែលបានពោលហើយក្នុងខាងដើម។

---

ပုရိမဂါထာယ စ ပဓာနဘာဝေန ပညာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ, တဗ္ဗိသေသနဘာဝေန ကရုဏာ. သာ ဟိ တဿာ နိဒဿနဘူတာ အပ္ပဓာနာ တံ ဝိသေသေတွာ ဝိနိဝတ္တာ, တသ္မာ ‘‘တာယာ’’တိ ပဋိနိဒ္ဒေသံ နာရဟတိ. ယာ စ ပဓာနဘူတာ ပညာ, သာ ဒေသနာယ သမုဋ္ဌာနံ, န သမုဿာဟိနီတိ တဿာ စ ပဋိနိဒ္ဒေသော န ယုတ္တောတိ? ပညာယ တာဝ ပဋိနိဒ္ဒေသော န ယုတ္တောတိ သုဝုတ္တမေတံ, ကရုဏာယ ပန ပဋိနိဒ္ဒေသော နော န ယုတ္တော ‘‘ဒယာယ တာယာ’’တိ ဒွိန္နံ ပဒါနံ သမာနာဓိကရဏဘာဝတော. သမာနာဓိကရဏာနဉှိ ဒွိန္နံ ပဒါနံ ရူပက္ခန္ဓာဒီနံ ဝိယ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေါ ဟောတိ. ရူပ-သဒ္ဒေါ ဟိ အညက္ခန္ဓနိဝတ္တနတ္ထံ ဝုစ္စမာနော ဝိသေသနံ ဟောတိ, ခန္ဓ-သဒ္ဒေါ စ နိဝတ္တေတဗ္ဗဂဟေတဗ္ဗသာဓာရဏဝစနဘာဝတော ဝိသေသိတဗ္ဗော, ဧဝမိဓာပိ ‘‘ဒယာယ တာယာ’’တိ ဒွိန္နံ ပဒါနံ ဧကဝိဘတ္တိယုတ္တာနံ သမာနာဓိကရဏဘာဝတော ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေါ ဟောတိ. တတ္ထ ဒယာ သမုဿာဟိနီတိ ပဓာနာ, နိဝတ္တေတဗ္ဗဂဟေတဗ္ဗသာဓာရဏဝစနဉ္စိဒံ. တသ္မာ ‘‘ဒယာယာ’’တိ ဝိသေသိတဗ္ဗဝစနမေတံ, တဿ စ ယထာ ဝိသေသနံ ဟောတိ ‘‘တာယာ’’တိ [Pg.6] ဣဒံ ဝစနံ, တထာ တဿ ပဋိနိဒ္ဒေသဘာဝေါ ယောဇေတဗ္ဗော. န ဟိ ပညာပဋိနိဒ္ဒေသဘာဝေ ဒယာဝိသေသနံ တ-သဒ္ဒေါ ဟောတိ, ကရုဏာပဋိနိဒ္ဒေသဘာဝေ စ ဟောတီတိ. ပဓာနဉ္စ ပညံ ဝဇ္ဇေတွာ ‘‘ဒယာယာ’’တိ ဧတေန သမ္ဗဇ္ဈမာနော ‘‘တာယာ’’တိ အယံ တ-သဒ္ဒေါ အပ္ပဓာနာယ ကရုဏာယ ပဋိနိဒ္ဒေသော ဘဝိတုမရဟတိ. အယမေတ္ထ အတ္ထော – ယာယ ဒယာယ သမုဿာဟိတော, န သာ ယာ ကာစိ, သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပန နိဒဿနဘူတာ မဟာကရုဏာ, တာယ သမုဿာဟိတောတိ.

ក្នុងគាថាខាងដើម បញ្ញាត្រូវបានសម្តែងដោយភាពជាធម៌ចម្បង ករុណាត្រូវបានសម្តែងដោយភាពជាធម៌សម្រាប់លម្អិតនៃបញ្ញានោះ។ ព្រោះថា ករុណានោះជាគ្រឿងបង្ហាញនៃបញ្ញានោះ ជាធម៌មិនចម្បង កាលធ្វើបញ្ញានោះឲ្យវិសេសហើយ ក៏ត្រឡប់ថយចេញទៅ ហេតុនោះ ករុណានោះមិនគួរដល់ការចង្អុលបង្ហាញឡើងវិញដោយពាក្យថា «tāyā» ឡើយ។ មួយវិញទៀត បញ្ញាណាដែលជាធម៌ចម្បង បញ្ញានោះជាសមុដ្ឋាននៃទេសនា មិនមែនជាធម៌ដាស់តឿនឡើយ ហេតុនោះ ការចង្អុលបង្ហាញឡើងវិញនូវបញ្ញានោះ ក៏មិនសមគួរដែរឬ? ការពោលថា ការចង្អុលបង្ហាញឡើងវិញនូវបញ្ញាមិនសមគួរនោះ គឺជាពាក្យដែលពោលល្អហើយ ប៉ុន្តែការចង្អុលបង្ហាញឡើងវិញនូវករុណានោះ មិនមែនថាមិនសមគួរនោះទេ ព្រោះបទទាំងពីរគឺ «dayāya» និង «tāyā» មានសមានាធិករណ៍។ ព្រោះថា បទទាំងពីរដែលមានសមានាធិករណ៍ តែងមានភាពជាវិសេសនៈ និងវិសេសិតព្វៈ ដូចជាពាក្យថា រូបក្ខន្ធ ជាដើម។ ព្រោះសព្ទថា «រូប» កាលពោលដើម្បីឃាត់ខន្ធដទៃ តែងជាវិសេសនៈ ចំណែកសព្ទថា «ខន្ធ» ជាវិសេសិតព្វៈ ព្រោះជាពាក្យទូទៅដល់ធម៌ដែលត្រូវឃាត់ និងធម៌ដែលត្រូវកាន់យក យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះសូម្បីបទទាំងពីរគឺ «dayāya» និង «tāyā» ដែលប្រកបដោយវិភត្តិដូចគ្នា ក៏មានភាពជាវិសេសនៈ និងវិសេសិតព្វៈ ព្រោះមានសមានាធិករណ៍ យ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា «dayā» ជាធម៌ដាស់តឿន ឈ្មោះថាជាធម៌ចម្បង ហើយពាក្យនេះជាពាក្យទូទៅដល់ធម៌ដែលត្រូវឃាត់ និងធម៌ដែលត្រូវកាន់យក។ ហេតុនោះ ពាក្យថា «dayāya» នេះ ជាពាក្យវិសេសិតព្វៈ ហើយពាក្យថា «tāyā» នេះ ជាវិសេសនៈនៃពាក្យនោះយ៉ាងណា ភាពជាបដិនិទ្ទេសនៃពាក្យនោះ ក៏ត្រូវផ្សារភ្ជាប់យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា សព្ទថា «ta» មិនមែនជាវិសេសនៈរបស់ករុណា ក្នុងភាពជាបដិនិទ្ទេសនៃបញ្ញាឡើយ ប៉ុន្តែជាវិសេសនៈក្នុងភាពជាបដិនិទ្ទេសនៃករុណា។ កាលវៀរចាកបញ្ញាដែលជាធម៌ចម្បងចេញ សព្ទថា «ta» ក្នុងពាក្យថា «tāyā» នេះ កាលភ្ជាប់ជាមួយពាក្យថា «dayāya» នេះ ទើបគួរជាបដិនិទ្ទេសនៃករុណាដែលមិនមែនជាធម៌ចម្បង។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងបទនេះមានដូចតទៅ៖ ព្រះអង្គដែលករុណាណាដាស់តឿនហើយ ករុណានោះមិនមែនជាករុណាធម្មតាណាមួយឡើយ ប៉ុន្តែជាមហាករុណាដែលជាគ្រឿងបង្ហាញនូវព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ព្រះអង្គជាបុគ្គលដែលមហាករុណានោះដាស់តឿនហើយ។

---

ကထံ ပန ကရုဏာ ‘‘ဒယာ’’တိ ဉာတဗ္ဗာ, နနု ဝုတ္တံ ‘‘ဒယာပန္နော’’တိ ဧတဿ အဋ္ဌကထာယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၈) ‘‘မေတ္တစိတ္တတံ အာပန္နော’’တိ, တသ္မာ ဒယာ မေတ္တာတိ ယုဇ္ဇေယျ, န ကရုဏာတိ? ယဒိ ဧဝံ ‘‘အဒယာပန္နော’’တိ ဧတဿ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘နိက္ကရုဏတံ အာပန္နော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒယာ မေတ္တာတိ စ န ယုဇ္ဇေယျ, တသ္မာ ဒယာ-သဒ္ဒေါ ယတ္ထ ယတ္ထ ပဝတ္တတိ, တတ္ထ တတ္ထ အဓိပ္ပာယဝသေန ယောဇေတဗ္ဗော. ဒယာ-သဒ္ဒေါ ဟိ အနုရက္ခဏတ္ထံ အန္တောနီတံ ကတွာ ပဝတ္တမာနော မေတ္တာယ စ ကရုဏာယ စ ပဝတ္တတီတိ နော န ယုဇ္ဇတိ. ဧဝဉှိ အဋ္ဌကထာနံ အဝိရောဓော ဟောတီတိ. ကရုဏာ စ ဒေသနာယ နိဒါနဘာဝေန ဝုတ္တာ, န မေတ္တာ ‘‘အစ္စန္တမေဝ ဟိ တံ သမယံ ဘဂဝါ ကရုဏာဝိဟာရေန ဝိဟာသီ’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁ မူလပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ; သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁; အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁) ဧဝမာဒီသု, တသ္မာ ဣဓ ကရုဏာဝ ဒယာဝစနေန ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သာ ဟိ သမုဿာဟိနီ, န မေတ္တာ, မေတ္တာ ပန ပညာဂတိကပဝတ္တိနီ ဟောတီတိ.

ចុះករុណាត្រូវដឹងថាជា «dayā» យ៉ាងដូចម្តេច? តើមិនមែនក្នុងអដ្ឋកថាត្រង់ពាក្យថា «dayāpanno» លោកពោលថា «mettacittataṃ āpanno» ទេឬ? ហេតុនោះ ពាក្យថា «dayā» គួរជាមេត្តា មិនមែនជាករុណាឡើយ? ប្រសិនបើដូច្នោះមែន ក្នុងអដ្ឋកថាត្រង់ពាក្យថា «adayāpanno» លោកពោលថា «nikkaruṇataṃ āpanno» ដូច្នេះ ការពោលថា «dayā» គឺមេត្តា ក៏មិនសមគួរដែរ ហេតុនោះ សព្ទថា «dayā» នេះ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីណាៗ ត្រូវផ្សារភ្ជាប់ទៅតាមអធិប្បាយក្នុងទីនោះៗ។ ព្រោះថា សព្ទថា «dayā» នេះ កាលប្រព្រឹត្តទៅដោយនាំចូលនូវសេចក្តីអនុគ្រោះទុកខាងក្នុង តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមេត្តាផង ក្នុងករុណាផង មិនមែនថាមិនសមគួរនោះទេ។ ព្រោះធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះ ទើបមិនមានការទាស់ទែងគ្នានៃអដ្ឋកថាទាំងឡាយ។ មួយវិញទៀត ករុណាត្រូវបានពោលដោយភាពជាហេតុដើមនៃទេសនា មិនមែនមេត្តាឡើយ ដូចជាក្នុងពាក្យជាដើមថា «accantameva hi taṃ samayaṃ bhagavā karuṇāvihārena vihāsī» ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ករុណាប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានកាន់យកដោយពាក្យថា «dayā»។ ព្រោះថាករុណានោះជាធម៌ដាស់តឿន មិនមែនមេត្តាឡើយ ចំណែកមេត្តាតែងមានការប្រព្រឹត្តទៅតាមគន្លងនៃបញ្ញា។

---

‘‘သတ္တေသူ’’တိ ကသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ, နနု ‘‘တာယာ’’တိ ဧတေန ဝစနေန သတ္တဝိသယာ ကရုဏာ ဂဟိတာတိ? နော န ဂဟိတာ, ပုရိမဂါထာယ ပန ‘‘သတ္တေသု ကရုဏာ ယထာရုစိ ပဝတ္တိတ္ထာ’’တိ သပ္ပဒေသသတ္တဝိသယာ နိပ္ပဒေသသတ္တဝိသယာ စ သဗ္ဗာ ဝုတ္တာ, ဣဓ ပန နိပ္ပဒေသသတ္တဝိသယတံ ဂဟေတုံ ‘‘သတ္တေသူ’’တိ နိပ္ပဒေသသတ္တဝိသယဘူတာ ဒဿိတာ. တေန သဗ္ဗသတ္တဝိသယာယ ကရုဏာယ သမုဿာဟိတော အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂံ ဒေဝါနံ သမ္ပဝတ္တယိ, န ဒေဝဝိသယာယ ဧဝ, တသ္မာ သဗ္ဗသတ္တဟိတတ္ထံ အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂံ ဒေဝါနံ သမ္ပဝတ္တယိ, န ဒေဝါနံယေဝ အတ္ထာယာတိ အယမတ္ထော ဒဿိတောဝ ဟောတိ. အထ ဝါ ‘‘သတ္တေသူ’’တိ ဣဒံ န ဒယာယ အာလမ္ဗနနိဒဿနံ, သမုဿာဟနဝိသယော ပန ဧတေန ဒဿိတော. အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂပ္ပဝတ္တနတ္ထဉှိ ဘဂဝါ ကရုဏာယ န ဒေဝေသုယေဝ သမုဿာဟိတော[Pg.7], သဗ္ဗဗောဓနေယျေသု ပန သတ္တေသု သမုဿာဟိတော သဗ္ဗေသံ အတ္ထာယ ပဝတ္တတ္တာ, တသ္မာ သတ္တေသု သမုဿာဟိတမာနသောတိ သတ္တေသု ဝိသယဘူတေသု နိမိတ္တဘူတေသု ဝါ သမုဿာဟိတမာနသော ဥယျောဇိတစိတ္တောတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ហេតុអ្វីបានជាពោលយ៉ាងនេះថា «sattesu»? តើមិនមែនករុណាដែលមានសត្វជាអារម្មណ៍ ត្រូវបានកាន់យកដោយពាក្យថា «tāyā» នេះហើយទេឬ? មិនមែនថាមិនបានកាន់យកនោះទេ ប៉ុន្តែក្នុងគាថាខាងដើម ករុណាទាំងអស់ដែលមានសត្វជាអារម្មណ៍ដោយចំណែកខ្លះ និងមានសត្វជាអារម្មណ៍ដោយមិនមានសេសសល់ ត្រូវបានពោលហើយដោយពាក្យថា «sattesu karuṇā yathāruci pavattitthā» ចំណែកក្នុងទីនេះ ដើម្បីកាន់យកភាពមានសត្វជាអារម្មណ៍ដោយមិនមានសេសសល់ ទើបពោលថា «sattesu» ដើម្បីបង្ហាញនូវករុណាដែលមានសត្វជាអារម្មណ៍ដោយមិនមានសេសសល់នោះ។ ដោយហេតុនោះ ព្រះអង្គដែលករុណាមានសត្វទាំងពួងជាអារម្មណ៍ដាស់តឿនហើយ ទើបញ៉ាំងគន្លងនៃព្រះអភិធម្មកថាឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដល់ទេវតាទាំងឡាយ មិនមែនមានទេវតាជាអារម្មណ៍តែម្យ៉ាងឡើយ ហេតុនោះ សេចក្តីនេះជាការបង្ហាញថា ព្រះអង្គញ៉ាំងគន្លងនៃព្រះអភិធម្មកថាឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដល់ទេវតាទាំងឡាយ ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់សត្វទាំងពួង មិនមែនដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ទេវតាទាំងឡាយតែម្យ៉ាងនោះឡើយ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «sattesu» នេះ មិនមែនជាការបង្ហាញនូវអារម្មណ៍នៃករុណាឡើយ ប៉ុន្តែជាការបង្ហាញនូវវិស័យនៃការដាស់តឿនដោយពាក្យនេះ។ ព្រោះថា ដើម្បីញ៉ាំងគន្លងនៃព្រះអភិធម្មកថាឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ព្រះភគវន្តមិនមែនត្រូវបានករុណាដាស់តឿនក្នុងទេវតាទាំងឡាយតែម្យ៉ាងឡើយ ប៉ុន្តែត្រូវបានដាស់តឿនក្នុងសត្វទាំងឡាយដែលជាវេនេយ្យសត្វទាំងអស់ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់សត្វទាំងអស់ ហេតុនោះ ពាក្យថា «sattesu samussāhitamānaso» គប្បីយល់ថាសេចក្តីគឺ ព្រះអង្គមានព្រះហឫទ័យដែលត្រូវបានដាស់តឿនហើយ គឺមានព្រះហឫទ័យដែលត្រូវបានជម្រុញហើយ ក្នុងសត្វទាំងឡាយដែលជាវិស័យ ឬជាហេតុ។

---

ဧဝံ အဗ္ဘန္တရနိဒါနံ ဒဿေတွာ ဗာဟိရနိဒါနံ ဒဿေန္တော ‘‘ပါဋိဟီရာဝသာနမှီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယသ္မိံ ကာလေ ဘဂဝတာ အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂေါ ပဝတ္တိတော, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပါဋိဟီရာဝသာနမှိ ဝသန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အဝသာနမှိ ဝသန္တော တိဒသာလယေ’’တိ ဝစနတော ယဿာဝသာနမှိ တိဒသာလယေ ဝသိ, တံ ကဏ္ဍမ္ဗမူလေ ကတံ ယမကပါဋိဟာရိယံ ဣဓ ‘‘ပါဋိဟီရ’’န္တိ ဝုတ္တံ, န ဗောဓိမူလာဒီသု ကတံ ပါဋိဟာရိယံ, နာပိ အာဒေသနာနုသာသနိယောတိ ဝိညာယတိ, ပါကဋတ္တာ စ အာသန္နတ္တာ စ တဒေဝ ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပါဋိဟာရိယပဒဿ ဝစနတ္ထံ (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၁; ဣတိဝု. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ) ‘‘ပဋိပက္ခဟရဏတော ရာဂါဒိကိလေသာပနယနတော ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝဒန္တိ, ဘဂဝတော ပန ပဋိပက္ခာ ရာဂါဒယော န သန္တိ ယေ ဟရိတဗ္ဗာ. ပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ ဟိ ဝိဂတုပက္ကိလေသေ အဋ္ဌင်္ဂဂုဏသမန္နာဂတေ စိတ္တေ ဟတပဋိပက္ခေ ဣဒ္ဓိဝိဓံ ပဝတ္တတိ, တသ္မာ တတ္ထ ပဝတ္တဝေါဟာရေန စ န သက္ကာ ဣဓ ‘‘ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝတ္တုံ. သစေ ပန မဟာကာရုဏိကဿ ဘဂဝတော ဝေနေယျဂတာ စ ကိလေသာ ပဋိပက္ခာ, တေသံ ဟရဏတော ‘‘ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ သတိ ယုတ္တမေတံ. အထ ဝါ ဘဂဝတော စ သာသနဿ စ ပဋိပက္ခာ တိတ္ထိယာ, တေသံ ဟရဏတော ပါဋိဟာရိယံ. တေ ဟိ ဒိဋ္ဌိဟရဏဝသေန ဒိဋ္ဌိပ္ပကာသနေ အသမတ္ထဘာဝေန စ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနီဟိ ဟရိတာ အပနီတာ ဟောန္တီတိ. အထ ဝါ ပဋီတိ အယံ သဒ္ဒေါ ‘‘ပစ္ဆာ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ဗောဓေတိ ‘‘တသ္မိံ ပဋိပဝိဋ္ဌမှိ, အညော အာဂဉ္ဆိ ဗြာဟ္မဏော’’တိအာဒီသု (သု. နိ. ၉၈၅; စူဠနိ. ပါရာယနဝဂ္ဂ, ဝတ္ထုဂါထာ ၄) ဝိယ, တသ္မာ သမာဟိတေ စိတ္တေ ဝိဂတုပက္ကိလေသေ စ ကတကိစ္စေန ပစ္ဆာ ဟရိတဗ္ဗံ ပဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ ပဋိဟာရိယံ, အတ္တနော ဝါ ဥပက္ကိလေသေသု စတုတ္ထဇ္ဈာနမဂ္ဂေဟိ ဟရိတေသု ပစ္ဆာ ဟရဏံ ပဋိဟာရိယံ, ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနိယော စ ဝိဂတုပက္ကိလေသေန ကတကိစ္စေန စ သတ္တဟိတတ္ထံ ပုန ပဝတ္တေတဗ္ဗာ, ဟရိတေသု စ အတ္တနော ဥပက္ကိလေသေသု ပရသတ္တာနံ ဥပက္ကိလေသဟရဏာနိ ဟောန္တီတိ ပဋိဟာရိယာနိ ဘဝန္တိ, ပဋိဟာရိယမေဝ ပါဋိဟာရိယံ. ပဋိဟာရိယေ ဝါ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနိသမုဒါယေ ဘဝံ ဧကေကံ ပါဋိဟာရိယန္တိ ဝုစ္စတိ. ပဋိဟာရိယံ [Pg.8] ဝါ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ မဂ္ဂေါ စ ပဋိပက္ခဟရဏတော, တတ္ထ ဇာတံ, တသ္မိံ ဝါ နိမိတ္တဘူတေ, တတော ဝါ အာဂတန္တိ ပါဋိဟာရိယံ. ပါဋိဟာရိယမေဝ ဣဓ ‘‘ပါဋိဟီရ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဝသာနမှိ ဝသန္တောတိ ဧတေဟိ ကာလံ နိဒဿေတိ. ပါဋိဟီရကရဏာဝသာနေန ဟိ တိဒသာလယဝါသေန စ ပရိစ္ဆိန္နော အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂပ္ပဝတ္တနဿ ကာလောတိ. တိဒသာလယေတိ ဒေသံ နိဒဿေတိ. သော ဟိ အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂပ္ပဝတ္တနဿ ဒေသော တတ္ထ ဝသန္တေန ပဝတ္တိတတ္တာတိ.

កាល​សម្ដែង​អព្ភន្តរនិទាន (និទាន​ខាង​ក្នុង) យ៉ាង​នេះ​ហើយ កាល​នឹង​សម្ដែង​ពាហិរនិទាន (និទាន​ខាង​ក្រៅ) ទើប​ត្រាស់​ពាក្យ​ផ្ដើម​ថា “pāṭihīrāvasānamhី” (ក្នុង​កាល​ជា​ទី​បំផុត​នៃ​បាដិហារិយ៍) ជាដើម។ ក្នុង​បទ​នោះ ពាក្យ​ថា “pāṭihīrāvasānamhi vasanto” (កាល​គង់​នៅ​ក្នុង​កាល​ជា​ទី​បំផុត​នៃ​បាដិហារិយ៍) ត្រាស់​ទុក​ដើម្បី​បង្ហាញ​កាល​ដែល​ព្រះ​ដ៏​មាន​ព្រះ​ភាគ​ទ្រង់​ញ៉ាំង​គន្លង​នៃ​ព្រះ​អភិធម្មកថា​ឲ្យ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ។ ដោយ​ព្រះ​តម្រាស់​ថា “avasānamhi vasanto tidasālaye” (កាល​គង់​នៅ​ក្នុង​ភព​ត្រៃត្រឹង្ស ក្នុង​កាល​ជា​ទី​បំផុត) ដូច្នេះ បាដិហារិយ៍​ណា​ដែល​ព្រះ​អង្គ​ធ្វើ​ហើយ​ទៀប​គល់​ដើម​កន្ទម្ព (កណ្ឌម្ពព្រឹក្ស) ដែល​ហៅ​ថា យមកបាដិហារិយ៍ ក្នុង​ទី​បំផុត​នៃ​បាដិហារិយ៍​នោះ ព្រះ​អង្គ​បាន​គង់​នៅ​ក្នុង​ភព​ត្រៃត្រឹង្ស បាដិហារិយ៍​នោះ លោក​ហៅ​ក្នុង​ទី​នេះ​ថា “pāṭihīra” (បាដិហារិយ៍) មិន​មែន​សំដៅ​យក​បាដិហារិយ៍​ដែល​ធ្វើ​ទៀប​គល់​មហាពោធិ​ជាដើម​ឡើយ ហើយ​ក៏​មិន​មែន​សំដៅ​យក​អាទេសនាបាដិហារិយ៍ និង​អនុសាសនីបាដិហារិយ៍​ដែរ គប្បី​ជ្រាប​ថា លោក​កាន់​យក​បាដិហារិយ៍​នោះ​ឯង ព្រោះ​ជា​របស់​ប្រាកដ​ផង ព្រោះ​នៅ​ជិត​ផង។ ចំពោះ​វិគ្គហៈ​នៃ​បទ​ថា បាដិហារិយ៍ (Pāṭihāriya) ពួក​អាចារ្យ​ពោល​ថា “ឈ្មោះ​ថា បាដិហារិយ៍ ព្រោះ​នាំ​ចេញ​នូវ​សភាវៈ​ជា​បដិបក្ខ គឺ​កម្ចាត់​បង់​នូវ​កិលេស​មាន​រាគៈ​ជាដើម” ប៉ុន្តែ ចំពោះ​ព្រះ​ដ៏​មាន​ព្រះ​ភាគ កិលេស​មាន​រាគៈ​ជាដើម​ដែល​ជា​បដិបក្ខ​ដែល​ត្រូវ​នាំ​ចេញ​នោះ មិន​មាន​ឡើយ។ សូម្បី​ចំពោះ​បុថុជ្ជន​ទាំង​ឡាយ កាល​បើ​ចិត្ត​ប្រាស​ចាក​ឧបកិលេស ប្រកប​ដោយ​អង្គ ៨ មាន​បដិបក្ខ​ត្រូវ​កម្ចាត់​ហើយ ឥទ្ធិវិធៈ (ការ​សម្ដែង​ឫទ្ធិ) ក៏​រមែង​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ ហេតុ​នោះ តាម​វោហារ​ដែល​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ក្នុង​បុថុជ្ជន​នោះ ក៏​មិន​អាច​ហៅ​ក្នុង​ទី​នេះ​ថា “បាដិហារិយ៍” បាន​ដែរ។ ប៉ុន្តែ បើ​កិលេស​ទាំង​ឡាយ​ដែល​មាន​ក្នុង​សន្តាន​នៃ​វេនេយ្យសត្វ ជា​បដិបក្ខ​របស់​ព្រះ​ដ៏​មាន​ព្រះ​ភាគ​អ្នក​មាន​មហាករុណា ឈ្មោះ​ថា បាដិហារិយ៍ ព្រោះ​នាំ​ចេញ (កម្ចាត់) នូវ​កិលេស​ទាំង​នោះ យ៉ាង​នេះ​ទើប​គួរ។ ម្យ៉ាង​ទៀត ពួក​តិរ្ថិយ​ជា​បដិបក្ខ​ចំពោះ​ព្រះ​ដ៏​មាន​ព្រះ​ភាគ​ផង ចំពោះ​ព្រះ​សាសនា​ផង ឈ្មោះ​ថា បាដិហារិយ៍ ព្រោះ​កម្ចាត់​បង់​នូវ​ពួក​តិរ្ថិយ​នោះ។ ពិត​ណាស់ ពួក​តិរ្ថិយ​ទាំង​នោះ ឈ្មោះ​ថា ត្រូវ​ព្រះ​អង្គ​កម្ចាត់​បង់ ឬ​នាំ​ចេញ​ហើយ ដោយ​អំណាច​នៃ​ការ​កម្ចាត់​ទិដ្ឋិ និង​ដោយ​ភាព​ជា​អ្នក​មិន​សមរម្យ​ក្នុង​ការ​សម្ដែង​ទិដ្ឋិ ដោយ​ឥទ្ធិបាដិហារិយ៍ អាទេសនាបាដិហារិយ៍ និង​អនុសាសនីបាដិហារិយ៍។ ម្យ៉ាង​ទៀត សព្ទ​ថា “បដិ” (Paṭi) នេះ បញ្ជាក់​សេចក្ដី​ថា “ខាង​ក្រោយ” (Pacchā) ដូច​ក្នុង​ប្រយោគ​ជាដើម​ថា “tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brាhmaṇo” (កាល​ព្រាហ្មណ៍​នោះ​ចូល​ទៅ​ខាង​ក្រោយ​ហើយ ព្រាហ្មណ៍​ម្នាក់​ទៀត​ក៏​មក​ដល់) ហេតុ​នោះ បាដិហារិយ៍ (Paṭihāriya) គឺ​សភាវៈ​ដែល​បុគ្គល​មាន​ចិត្ត​តាំង​មាំ ប្រាស​ចាក​ឧបកិលេស សម្រេច​កិច្ច​ហើយ គប្បី​នាំ​មក (ប្រព្រឹត្ត​ទៅ) ក្នុង​ខាង​ក្រោយ ឬ​មួយ​ថា កាល​ឧបកិលេស​របស់​ខ្លួន ត្រូវ​មគ្គ​ក្នុង​ចតុត្ថជ្ឈាន​កម្ចាត់​បង់​ហើយ ការ​នាំ​ចេញ (ការ​សម្ដែង) ក្នុង​ខាង​ក្រោយ ឈ្មោះ​ថា បាដិហារិយ៍ ហើយ​ឥទ្ធិបាដិហារិយ៍ អាទេសនាបាដិហារិយ៍ និង​អនុសាសនីបាដិហារិយ៍ ដែល​បុគ្គល​មាន​ចិត្ត​ប្រាស​ចាក​ឧបកិលេស សម្រេច​កិច្ច​ហើយ គប្បី​ឲ្យ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ម្ដង​ទៀត ដើម្បី​ប្រយោជន៍​ដល់​សត្វ​លោក កាល​បើ​ឧបកិលេស​របស់​ខ្លួន​ត្រូវ​កម្ចាត់​ហើយ ក៏​ក្លាយ​ជា​គ្រឿង​កម្ចាត់​ឧបកិលេស​របស់​សត្វ​ដទៃ ហេតុ​នោះ ទើប​ឈ្មោះ​ថា បាដិហារិយ៍ (Paṭihāriya) បដិហារិយៈ​នោះ​ឯង ហៅ​ថា បាដិហារិយៈ (Pāṭihāriya)។ ឬ​មួយ បាដិហារិយ៍​នីមួយៗ ក្នុង​សំណុំ​នៃ​ឥទ្ធិបាដិហារិយ៍ អាទេសនាបាដិហារិយ៍ និង​អនុសាសនីបាដិហារិយ៍ លោក​ហៅ​ថា បាដិហារិយ៍។ ឬ​មួយ ចតុត្ថជ្ឈាន និង​មគ្គ ឈ្មោះ​ថា បដិហារិយៈ ព្រោះ​កម្ចាត់​បង់​នូវ​សភាវៈ​ជា​បដិបក្ខ អ្វី​ដែល​កើត​ក្នុង​ចតុត្ថជ្ឈាន​និង​មគ្គ​នោះ ឬ​មាន​ចតុត្ថជ្ឈាន​និង​មគ្គ​នោះ​ជា​និមិត្ត ឬ​មក​ពី​ចតុត្ថជ្ឈាន​និង​មគ្គ​នោះ ឈ្មោះ​ថា បាដិហារិយ៍។ ក្នុង​ទី​នេះ លោក​ហៅ​បាដិហារិយ៍​នោះ​ឯង​ថា “pāṭihīra” (បាដិហីរៈ)។ ពាក្យ​ថា “avasānamhi vasanto” (កាល​គង់​នៅ​ក្នុង​កាល​ជា​ទី​បំផុត) នេះ លោក​បង្ហាញ​នូវ​កាល។ ពិត​ណាស់ កាល​ជា​ទី​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​នៃ​គន្លង​ព្រះ​អភិធម្មកថា លោក​កំណត់​ដោយ​ការ​បញ្ចប់​នៃ​ការ​ធ្វើ​បាដិហារិយ៍ និង​ការ​គង់​នៅ​ក្នុង​ភព​ត្រៃត្រឹង្ស។ ពាក្យ​ថា “tidasālaye” (ក្នុង​ភព​ត្រៃត្រឹង្ស) លោក​បង្ហាញ​នូវ​ទីកន្លែង។ ពិត​ណាស់ ទី​នោះ​ជា​កន្លែង​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​នៃ​គន្លង​ព្រះ​អភិធម្មកថា ព្រោះ​ព្រះ​អង្គ​កាល​គង់​នៅ​ក្នុង​ទី​នោះ បាន​ញ៉ាំង​ព្រះ​អភិធម្មកថា​ឲ្យ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ។

---

၃. တတ္ထာပိ ဒေသဝိသေသဒဿနတ္ထံ ‘‘ပါရိစ္ဆတ္တကမူလမှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယုဂန္ဓရေတိ သီတပဗ္ဗတေသွေကော ဒွေစတ္တာလီသယောဇနသဟဿုဗ္ဗေဓော, အာဒိစ္စော စ တဒုဗ္ဗေဓမဂ္ဂစာရီ, သော သတိ သမ္ဘဝေ ယထာ ယုဂန္ဓရေ သောဘေယျ, ဧဝံ သောဘမာနော နိသိန္နောတိ အတ္ထော.

៣. ក្នុង​ទី​នោះ​ដែរ ដើម្បី​បង្ហាញ​ទីកន្លែង​ដ៏​វិសេស ទើប​ត្រាស់​ពាក្យ​ថា “pāricchattakamūlamhi” (ទៀប​គល់​ដើម​បារិច្ឆត្តកៈ) ជាដើម។ ពាក្យ​ថា “yugandhare” (លើ​ភ្នំ​យុគន្ធរ) សេចក្ដី​ថា ភ្នំ​យុគន្ធរ​ជា​ភ្នំ​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​ភ្នំ​ត្រជាក់ (សីតបព្វត) ទាំង​ឡាយ មាន​កម្ពស់ ៤២,០០០ យោជន៍ ហើយ​ព្រះ​អាទិត្យ​រមែង​គោចរ​ទៅ​តាម​គន្លង​ដែល​មាន​កម្ពស់​ប៉ុណ្ណោះ ព្រះ​ដ៏​មាន​ព្រះ​ភាគ​កាល​គង់​នៅ ហាក់​ដូច​ជា​ធ្វើ​ភ្នំ​យុគន្ធរ​ឲ្យ​រុងរឿង​ដូច្នោះ មាន​ន័យ​ថា ទ្រង់​គង់​រុងរឿង​យ៉ាង​នេះ។

---

၄-၅. ဣဒါနိ ပုဂ္ဂလေ ဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကေ အပဒိသန္တော ‘‘စက္ကဝါဠသဟဿေဟီ’’တိအာဒိမာဟ. သဗ္ဗသောတိ သမန္တတော အာဂမ္မ သဗ္ဗေဟိ ဒိသာဘာဂေဟိ, သန္နိဝေသဝသေန ဝါ သမန္တတော သန္နိဝိဋ္ဌေဟိ ဒသဟိ စက္ကဝါဠသဟဿေဟီတိ အဓိပ္ပာယော, န သဗ္ဗသော စက္ကဝါဠသဟဿေဟိ ဒသဟိ ဒသဟီတိ. ဧဝံ သတိ စတ္တာလီသစက္ကဝါဠသဟဿေဟိ အဓိကေဟိ ဝါ အာဂမနံ ဝုတ္တံ သိယာ, န စေတံ အဓိပ္ပေတန္တိ. သမန္တတော သန္နိသိန္နေနာတိ ဝါ ယောဇေတဗ္ဗံ. သမံ, သမ္မာ ဝါ နိသိန္နေန သန္နိသိန္နေန, အညမညံ အဗျာဗာဓေတွာ ဘဂဝတိ ဂါရဝံ ကတွာ သောတံ ဩဒဟိတွာ နိသဇ္ဇဒေါသေ ဝဇ္ဇိတဗ္ဗေ ဝဇ္ဇေတွာ နိသိန္နေနာတိ အတ္ထော. မာတရံ ပမုခံ ကတွာ သန္နိသိန္နေန ဒေဝါနံ ဂဏေန ပရိဝါရိတောတိ ဝါ, မာတရံ ပမုခံ ကတွာ အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂံ သမ္ပဝတ္တယီတိ ဝါ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ.

៤-៥. ឥឡូវ​នេះ កាល​នឹង​បញ្ជាក់​ដល់​បុគ្គល​អ្នក​ទទួល​ព្រះ​ធម៌ ទើប​ត្រាស់​ពាក្យ​ថា “cakkavāḷasahassehi” (ពី​ចក្រវាឡ​រាប់​ពាន់) ជាដើម។ ពាក្យ​ថា “sabbaso” (ដោយ​ប្រការ​ទាំង​ពួង) គឺ​មក​ពី​ជុំវិញ ពី​គ្រប់​ទិស​ទី ឬ​មាន​អធិប្បាយ​ថា ពី​ចក្រវាឡ​ទាំង ១០,០០០ ដែល​តាំង​នៅ​ជុំវិញ មិន​មែន​មាន​ន័យ​ថា ពី​ចក្រវាឡ ១០,០០០ ក្នុង​ទិស​នីមួយៗ ឡើយ។ បើ​ដូច្នោះ​មែន នឹង​ក្លាយ​ជា​ការ​មក​ពី​ចក្រវាឡ ៤០,០០០ ឬ​លើស​ពី​នេះ ដែល​មិន​មែន​ជា​បំណង​ក្នុង​ទី​នេះ​ទេ។ ឬ​គប្បី​ភ្ជាប់​សេចក្ដី​ថា “samantato sannisinnena” (អង្គុយ​ជុំវិញ​ហើយ)។ ពាក្យ​ថា “sannisinnena” គឺ​អង្គុយ​ស្មើ​គ្នា ឬ​អង្គុយ​ដោយ​ប្រពៃ មាន​ន័យ​ថា អង្គុយ​មិន​បៀតបៀន​គ្នា​និង​គ្នា ធ្វើ​សេចក្ដី​គោរព​ក្នុង​ព្រះ​ដ៏​មាន​ព្រះ​ភាគ ផ្ទៀង​ត្រចៀក​ស្ដាប់ វៀរ​ចាក​ទោស​នៃ​ការ​អង្គុយ​ដែល​គួរ​វៀរ។ ម្យ៉ាង​ទៀត គប្បី​ភ្ជាប់​សេចក្ដី​ថា “parivāritoti” (ចោមរោម​ហើយ) ដោយ​ពួក​ទេវតា​ដែល​អង្គុយ​ជុំវិញ ធ្វើ​ព្រះ​មាតា​ឲ្យ​ជា​ប្រធាន ឬ​ភ្ជាប់​ថា “sampavattayīti” (បាន​ញ៉ាំង... ឲ្យ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ) គឺ​ទ្រង់​ញ៉ាំង​គន្លង​នៃ​ព្រះ​អភិធម្មកថា​ឲ្យ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ ដោយ​ធ្វើ​ព្រះ​មាតា​ឲ្យ​ជា​ប្រធាន។

---

ဣဒါနိ ဒေသနာယ သမုဋ္ဌာနံ ဒဿေန္တော ‘‘တဿာ ပညာယ တေဇသာ’’တိ အာဟ. ယာ သာ အာဒိမှိ ကရုဏာယ ဥပမိတာ သဗ္ဗဉေယျဓမ္မာနံ ယထာသဘာဝဇာနနသမတ္ထာ, တေသံ ဒေသေတဗ္ဗပ္ပကာရဇာနနသမတ္ထာ, ဗောဓေတဗ္ဗပုဂ္ဂလာနံ အာသယာဓိမုတ္တိယာဒိဝိဘာဝနသမတ္ထာ စ ပညာ, တဿာ စ ယထာဝုတ္တဗလယောဂတောတိ အတ္ထော. တေန သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ အဘိဓမ္မကထာယ သမုဋ္ဌာနဘာဝေ သမတ္ထံ, နာညန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေန္တော အဘိဓမ္မကထာယ အသာဓာရဏဘာဝံ ဒဿေတိ. မဂ္ဂေါတိ ဥပါယော. ခန္ဓာယတနာဒီနံ ကုသလာဒီနဉ္စ ဓမ္မာနံ အဝဗောဓဿ, သစ္စပ္ပဋိဝေဓဿေဝ ဝါ ဥပါယဘာဝတော ‘‘အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တော. ပဗန္ဓော [Pg.9] ဝါ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. သော ဟိ ဒီဃတ္တာ မဂ္ဂေါ ဝိယာတိ မဂ္ဂေါ, တသ္မာ အဘိဓမ္မကထာပဗန္ဓော ‘‘အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တော. ဒေဝါနံ ဂဏေန ပရိဝါရိတောတိ ဝတွာ ပုန ဒေဝါနန္တိ ဝစနံ တေသံ ဂဟဏသမတ္ထတံ ဒီပေတိ. န ဟိ အသမတ္ထာနံ ဘဂဝါ ဒေသေတီတိ.

ឥឡូវ​នេះ កាល​នឹង​បង្ហាញ​នូវ​សមុដ្ឋាន (ហេតុ​កើត) នៃ​ទេសនា ទើប​ត្រាស់​ថា “tassā paññāya tejasā” (ដោយ​តេជះ​នៃ​ព្រះ​បញ្ញា​នោះ)។ ព្រះ​បញ្ញា​ណា​ដែល​លោក​ប្រៀប​ប្រដូច​នឹង​មហាករុណា​ក្នុង​ខាង​ដើម ជា​បញ្ញា​អាច​ដឹង​តាម​សភាវៈ​នូវ​ញេយ្យធម៌​ទាំង​ពួង អាច​ដឹង​នូវ​ប្រការ​ដែល​គួរ​សម្ដែង​នូវ​ញេយ្យធម៌​ទាំង​នោះ និង​អាច​ញ៉ាំង​អធ្យាស្រ័យ និង​អធិមុត្តិ​ជាដើម​នៃ​បុគ្គល​ដែល​គួរ​ត្រាស់​ដឹង​ឲ្យ​ប្រាកដ សេចក្ដី​ថា ដោយ​ការ​ប្រកប​នូវ​កម្លាំង​តាម​ដែល​ពោល​មក​នោះ។ ដោយ​ពាក្យ​នោះ លោក​បង្ហាញ​ថា មាន​តែ​សព្វញ្ញុតញ្ញាណ​ប៉ុណ្ណោះ ដែល​អាច​ជា​សមុដ្ឋាន​នៃ​ព្រះ​អភិធម្មកថា​បាន មិន​មែន​អ្វី​ផ្សេង​ឡើយ នេះ​ជា​ការ​បង្ហាញ​នូវ​ភាព​មិន​សាធារណៈ (ភាព​ពិសេស) នៃ​ព្រះ​អភិធម្មកថា។ ពាក្យ​ថា “maggo” (គន្លង/ផ្លូវ) គឺ​ឧបាយ។ លោក​ហៅ​ថា “abhidhammakathāmaggo” (គន្លង​នៃ​ព្រះ​អភិធម្មកថា) ព្រោះ​ជា​ឧបាយ​នៃ​ការ​ត្រាស់​ដឹង​នូវ​ធម៌​ទាំង​ឡាយ មាន​ខន្ធ និង​អាយតនៈ​ជាដើម និង​ធម៌​មាន​កុសល​ជាដើម ឬ​ជា​ឧបាយ​នៃ​ការ​ចាក់​ធ្លុះ​នូវ​សច្ចធម៌​ហ្នឹង​ឯង។ ម្យ៉ាង​ទៀត ការ​ត​ភ្ជាប់​គ្នា (សន្តតិ) លោក​ហៅ​ថា “maggo”។ ការ​ត​ភ្ជាប់​នោះ ឈ្មោះ​ថា ផ្លូវ ព្រោះ​មាន​សភាព​វែង​ដូច​ជា​ផ្លូវ ហេតុ​នោះ ការ​ត​ភ្ជាប់​នៃ​ព្រះ​អភិធម្មកថា ទើប​លោក​ហៅ​ថា “abhidhammakathāmaggo”។ ការ​ដែល​លោក​ពោល​ថា “devānaṃ” (នៃ​ទេវតា​ទាំង​ឡាយ) ម្ដង​ទៀត បន្ទាប់​ពី​ពោល​ថា “devānaṃ gaṇena parivārito” (ចោមរោម​ដោយ​ពួក​ទេវតា) ហើយ​នោះ គឺ​ដើម្បី​បញ្ជាក់​នូវ​ភាព​ជា​អ្នក​អាច​កាន់​យក (យល់) នូវ​ធម៌​បាន​របស់​ទេវតា​ទាំង​នោះ។ ពិត​ណាស់ ព្រះ​ដ៏​មាន​ព្រះ​ភាគ​មិន​សម្ដែង​ធម៌​ដល់​អ្នក​ដែល​មិន​អាច​យល់​បាន​ឡើយ។

---

၆. ဧဝံ ကရုဏာပညာမုခေဟိ ဂုဏေဟိ ဘဂဝတော အဘိဓမ္မကထာမဂ္ဂပ္ပဝတ္တနေန စ ဟိတပ္ပဋိပတ္တိယာ ပရမပဏာမာရဟတံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အဓိပ္ပေတံ ပဏာမံ ကရောန္တော အာဟ ‘‘တဿ ပါဒေ နမဿိတွာ’’တိ. ဘဂဝတော ထောမနေနေဝ စ ဓမ္မဿ သွာက္ခာတတာ သံဃဿ စ သုပ္ပဋိပန္နတာ ဒဿိတာ ဟောတိ တပ္ပဘဝဿ အနညထာဘာဝတော, တသ္မာ ပဏာမာရဟံ တဉ္စ ရတနဒွယံ ပဏမန္တော ‘‘သဒ္ဓမ္မဉ္စဿ…ပေ… စဉ္ဇလိ’’န္တိ အာဟ. တတ္ထ ယသ္မာ ဗုဒ္ဓေါ ‘‘သဒေဝကေ လောကေ တထာဂတော ဝန္ဒနီယော’’တိ, သံဃော စ ‘‘သုပ္ပဋိပန္နော…ပေ… အဉ္ဇလိကရဏီယော’’တိ (အ. နိ. ၆.၁၀) ဝုတ္တော, တသ္မာ ‘‘တဿ ပါဒေ နမဿိတွာ, ကတွာ သံဃဿ စဉ္ဇလိ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မော ပန သွာက္ခာတတာဒိဂုဏယုတ္တော တထာနုဿရဏေန ပူဇေတဗ္ဗော ဟောတိ ‘‘တမေဝ ဓမ္မံ သက္ကတွာ ဂရုံကတွာ ဥပနိဿာယ ဝိဟရေယျ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၁၇၃; အ. နိ. ၄.၂၁) ဝစနတော, ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ သဗ္ဗထာ ပူဇေတဗ္ဗော, တသ္မာ ‘‘သဒ္ဓမ္မဉ္စဿ ပူဇေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. သိရီမတောတိ ဧတ္ထ သိရီတိ ပညာပုညာနံ အဓိဝစနန္တိ ဝဒန္တိ. အထ ဝါ ပုညနိဗ္ဗတ္တာ သရီရသောဘဂ္ဂါဒိသမ္ပတ္တိ ကတပုညေ နိဿယတိ, ကတပုညေဟိ ဝါ နိဿီယတီတိ ‘‘သိရီ’’တိ ဝုစ္စတိ, သာ စ အတိသယဝတီ ဘဂဝတော အတ္ထီတိ သိရီမာ, ဘဂဝါ, တဿ သိရီမတော.

៦. ដោយការបង្ហាញនូវការប្រតិបត្តិជាប្រយោជន៍ តាមរយៈគុណទាំងឡាយមានមេត្តានិងបញ្ញាជាប្រមុខ និងការសម្តែងនូវមាគ៌ានៃអភិធម្មកថា របស់ព្រះភគវន្ត ដែលជាបុគ្គលគួរដល់ការថ្វាយបង្គំយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ឥឡូវនេះ ដើម្បីធ្វើនូវការថ្វាយបង្គំតាមដែលប្រាថ្នាទុក លោក (ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា “tassa pāde namassitvā” (ថ្វាយបង្គំនូវព្រះបាទទាំងគូនៃព្រះអង្គនោះ)។ ម្យ៉ាងទៀត ការសរសើរចំពោះព្រះភគវន្ត ក៏ឈ្មោះថាបានបង្ហាញនូវភាពជាធម៌ដែលព្រះអង្គត្រាស់សម្តែងទុកល្អហើយ (ស្វាក្ខាតធម៌) និងភាពជាព្រះសង្ឃដែលប្រតិបត្តិល្អហើយ (សុប្បដិបន្នសង្ឃ) ព្រោះធម៌និងសង្ឃនោះមានព្រះភគវន្តជាប្រភព មិនប្រែប្រួលជាយ៉ាងដទៃឡើយ ហេតុនោះ កាលលោកនឹងថ្វាយបង្គំនូវព្រះរតនត្រ័យទាំងពីរដែលគួរដល់ការថ្វាយបង្គំនោះដែរ ទើបពោលថា “saddhammañcassa…pe… cañjali” (បូជានូវព្រះសទ្ធម៌របស់ព្រះអង្គនោះ... និងធ្វើនូវអញ្ជលី)។ ក្នុងបទទាំងនោះ ព្រោះព្រះពុទ្ធអង្គដែលលោកពោលថា “ព្រះតថាគត ជាបុគ្គលដែលលោកព្រមទាំងទេវតាគួរថ្វាយបង្គំ” និងព្រះសង្ឃដែលលោកពោលថា “ជាអ្នកប្រតិបត្តិល្អហើយ... ជាបុគ្គលដែលគួរដល់ការធ្វើអញ្ជលី” (អ. និ. ៦.១០) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “tassa pāde namassitvā, katvā saṅghassa cañjali” (ថ្វាយបង្គំនូវព្រះបាទទាំងគូនៃព្រះអង្គនោះ និងធ្វើនូវអញ្ជលីដល់ព្រះសង្ឃ)។ ចំណែកឯព្រះធម៌ដែលប្រកបដោយគុណមានភាពជាស្វាក្ខាតធម៌ជាដើម គឺជាធម៌ដែលបុគ្គលគប្បីបូជាដោយការរលឹកតាមនូវគុណនោះ ដូចពាក្យថា “បុគ្គលគប្បីធ្វើសក្ការៈ ធ្វើសេចក្តីគោរព ហើយអាស្រ័យនូវធម៌នោះឯងនៅ” (សំ. និ. ១.១៧៣; អ. និ. ៤.២១) ដូច្នេះ ព្រះធម៌គប្បីបូជាដោយសព្វគ្រប់ទាំងកាយ វាចា និងចិត្ត ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “saddhammañcassa pūjetvā” (បូជានូវព្រះសទ្ធម៌របស់ព្រះអង្គនោះ)។ ក្នុងពាក្យថា Sirīmato នេះ លោកពោលថា ពាក្យថា Sirī គឺជាឈ្មោះនៃបញ្ញានិងបុណ្យ។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីសម្រេចមានភាពល្អនៃរាងកាយជាដើមដែលកើតអំពីបុណ្យ តែងអាស្រ័យនូវបុណ្យដែលបានធ្វើទុក ឬបុណ្យដែលបានធ្វើទុកតែងអាស្រ័យនូវសេចក្តីសម្រេចនោះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា “Sirī” (សិរី) ហើយសិរីដ៏លើសលប់នោះមានដល់ព្រះភគវន្ត ហេតុនោះ ព្រះអង្គឈ្មោះថា Sirīmā (ព្រះអង្គមានសិរី) ពាក្យថា Sirīmato គឺនៃព្រះអង្គដែលមានសិរីនោះ។

---

၇. နိပစ္စကာရဿာတိ ပဏာမကိရိယာယ. အာနုဘာဝေနာတိ ဗလေန. သောသေတွာတိ သုက္ခာပေတွာ အန္တရဓာပေတွာ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ သမ္ဗန္ဓော. အန္တရာယေတိ အတ္ထပ္ပကာသနဿ ဥပဃာတကေ. အသေသတောတိ နိဿေသေ သကလေ.

៧. ពាក្យថា Nipaccakārassā បានដល់ កិរិយានៃការថ្វាយបង្គំ។ ពាក្យថា Ānubhāvena បានដល់ ដោយកម្លាំង។ ពាក្យថា Sosetvā បានដល់ ធ្វើឱ្យរីងស្ងួត គឺធ្វើឱ្យបាត់បង់ទៅ។ ពាក្យថា នឹងប្រកាសនូវសេចក្តី (atthaṃ pakāsayissāmī) គឺជាពាក្យតភ្ជាប់។ ពាក្យថា Antarāye បានដល់ ធម៌ដែលរារាំងដល់ការប្រកាសនូវសេចក្តី។ ពាក្យថា Asesato បានដល់ ទាំងអស់ មិនមានសេសសល់។

---

၈. ဣဒါနိ အဘိဓမ္မဿ ဂမ္ဘီရတ္ထတ္တာ အတ္ထပ္ပကာသနဿ ဒုက္ကရဘာဝံ ဒီပေတုံ ‘‘ဝိသုဒ္ဓါစာရသီလေနာ’’တိအာဒိနာ အဘိယာစနံ ဒဿေတိ. ထုလ္လစ္စယာဒိဝိသုဒ္ဓိယာ ဝိသုဒ္ဓါစာရော, ပါရာဇိကသံဃာဒိသေသဝိသုဒ္ဓိယာ ဝိသုဒ္ဓသီလော. စာရိတ္တဝါရိတ္တဝိသုဒ္ဓိယာ [Pg.10] ဝါ ဝိသုဒ္ဓါစာရသီလော, တေန. သက္ကစ္စန္တိ စိတ္တိံ ကတွာ. အဘိယာစိတောတိ အဘိမုခံ ယာစိတော. တေန အနာဒရိယံ အတ္ထပ္ပကာသနေ ကာတုံ အသက္ကုဏေယျံ ဒဿေတိ.

៨. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពលំបាកក្នុងការប្រកាសសេចក្តី ព្រោះភាពជ្រាលជ្រៅនៃព្រះអភិធម្ម លោកទើបបង្ហាញនូវការអារាធនា ដោយពាក្យថា “visuddhācārasīlenā” ជាដើម។ ឈ្មោះថា វិសុទ្ធាចារៈ (មានអាចារៈដ៏បរិសុទ្ធ) ព្រោះភាពបរិសុទ្ធអំពីអាបត្តិថុល្លច្ច័យជាដើម ឈ្មោះថា វិសុទ្ធសីលៈ (មានសីលដ៏បរិសុទ្ធ) ព្រោះភាពបរិសុទ្ធអំពីអាបត្តិបរាជិកនិងសង្ឃាទិសេសជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា វិសុទ្ធាចារសីលៈ ព្រោះភាពបរិសុទ្ធនៃចារិត្តសីលនិងវារិត្តសីល ដោយហេតុនោះ។ ពាក្យថា Sakkaccaṃ បានដល់ ធ្វើនូវសេចក្តីគោរព។ ពាក្យថា Abhiyācito បានដល់ ត្រូវបានអារាធនាចំពោះមុខ។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញថា មិនអាចនឹងធ្វើនូវការមិនអើពើក្នុងការប្រកាសសេចក្តីបានឡើយ។

---

၉. ဣဒါနိ ယဿ အတ္ထံ ပကာသေတုကာမော, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယံ ဒေဝဒေဝေါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယန္တိ အဘိဓမ္မံ. ဒေဝဒေဝေါတိ ဝိသုဒ္ဓိသမ္မုတိဥပပတ္တိဒေဝါနံ ဒေဝေါ. လောကေ ဟိ ယေ ‘‘သရဏံ ပရာယဏ’’န္တိ ဂန္တဗ္ဗာ ဂတိဘူတာ, တေ ‘‘ဒေဝါ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, ဘဂဝါ စ သဗ္ဗဒေဝါနံ ဂတိဘူတောတိ. နယတောတိ သင်္ခေပတော. သမာစိက္ခီတိ သမ္မာ အာစိက္ခိ ယထာ ထေရော ဗုဇ္ဈတိ. ဝေနေယျသတ္တေ ဝိနေတီတိ ဝိနာယကော, နာယကဝိရဟိတော ဝါ, သယမ္ဘူတိ အတ္ထော.

៩. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវធម៌ដែលលោកប្រាថ្នានឹងប្រកាសសេចក្តី លោកទើបពោលពាក្យថា “yaṃ devadevo” ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា yaṃ សំដៅយក ព្រះអភិធម្ម។ ពាក្យថា Devadevo បានដល់ ទេវៈលើសជាងទេវៈទាំងឡាយ គឺវិសុទ្ធិទេព សម្មតិទេព និងឧបបត្តិទេព។ ព្រោះថាក្នុងលោក ពួកជនណាដែលបុគ្គលគប្បីទៅរកក្នុងនាមជា “ទីពឹង ទីរលឹក” ពួកជននោះលោកហៅថា “ទេវៈ” ហើយព្រះភគវន្តជាទីរលឹកនៃទេវៈទាំងពួង។ ពាក្យថា Nayato បានដល់ ដោយសង្ខេប។ ពាក្យថា Samācikkhi បានដល់ បានសម្តែងទុកល្អហើយ តាមដែលព្រះថេរៈ (ព្រះសារីបុត្ត) យល់ដឹង។ ឈ្មោះថា វិនាយកៈ (Vināyaka) ព្រោះព្រះអង្គទូន្មាននូវវេនេយ្យសត្វ ឬព្រះអង្គមិនមានអ្នកដឹកនាំ (ព្រោះព្រះអង្គជាស្យម្ភូ) នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

---

၁၀-၁၂. ယဉ္စာတိ ယဉ္စ အဘိဓမ္မံ ဘိက္ခူနံ ပယိရုဒါဟာသီတိ သမ္ဗန္ဓော. ပယိရုဒါဟာသီတိ ကထေသိ. ဣတီတိ ဣမိနာ အနုက္ကမေန. ‘‘ယော ဓာရိတော’’တိ ယန္တိ ဥပယောဂဝသေန ဝုတ္တော ယံ-သဒ္ဒေါ ဓာရိတောတိ ပစ္စတ္တေန သမ္ဗဇ္ဈမာနော ပစ္စတ္တဝသေန ပရိဏမတိ, တသ္မာ ယော ဓာရိတော, ယော စ သင်္ဂီတော, တဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ဝေဒေန ပညာယ ဤဟတိ ပဝတ္တတီတိ ဝေဒေဟော, တေန မုနိနာ. အဘိဏှသောတိ ဗဟုသော. အဘိဓမ္မဿာတိ ဧတံ ‘‘အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ဧတေန ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣဒါနိ ယော အတ္ထပ္ပကာသနဿ နိဿယော, တံ ဒဿေတုံ ‘‘အာဒိတော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာဒိတောတိ အာဒိမှိ ပဌမသင်္ဂီတိယံ.

១០-១២. ពាក្យថា Yañca មានសេចក្តីតភ្ជាប់ថា ព្រះអភិធម្មណាដែលព្រះអង្គបានត្រាស់សម្តែងហើយដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Payirudāhāsī បានដល់ បានសម្តែងហើយ។ ពាក្យថា Iti គឺតាមលំដាប់នេះ។ ពាក្យថា “Yo dhārito” (ធម៌ណាដែលទ្រទ្រង់ទុកហើយ) គឺពាក្យថា yaṃ ដែលលោកពោលក្នុងអំណាចនៃឧបយោគវិភត្តិ កាលបើភ្ជាប់ជាមួយពាក្យថា dhārito ដែលជាបច្ចត្តវិភត្តិ ក៏រមែងប្រែប្រួលទៅតាមអំណាចនៃបច្ចត្តវិភត្តិ ហេតុនោះ គប្បីធ្វើការភ្ជាប់សេចក្តីថា ធម៌ណាដែលទ្រទ្រង់ទុកហើយ និងធម៌ណាដែលសង្គាយនាទុកហើយ ខ្ញុំនឹងប្រកាសនូវសេចក្តីនៃធម៌នោះ។ ឈ្មោះថា វេទេហៈ (Vedeha) ព្រោះព្រះអង្គស្វែងរក (ព្យាយាម) ដោយវេទៈ គឺបញ្ញា ពាក្យថា វេទេហមុនិ គឺដោយព្រះមុនីអង្គនោះ។ ពាក្យថា Abhiṇhaso បានដល់ រឿយៗ ឬច្រើនដង។ ពាក្យថា Abhidhammassa គប្បីភ្ជាប់ជាមួយនឹងពាក្យថា “atthaṃ pakāsayissāmī” (នឹងប្រកាសនូវសេចក្តីនៃព្រះអភិធម្ម) នេះ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវទីអាស្រ័យនៃការប្រកាសសេចក្តី លោកទើបពោលពាក្យថា “ādito” ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា Ādito បានដល់ ក្នុងកាលដំបូង គឺក្នុងបឋមសង្គាយនា។

---

၁၃. ယာ အဋ္ဌကထာ သင်္ဂီတာ, ကဿ ပန သာ အဋ္ဌကထာတိ? အညဿ ဝုတ္တဿ အဘာဝါ ‘‘ယဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ဝုတ္တံ, အဓိကာရဝသေန ‘‘တဿ အဘိဓမ္မဿာ’’တိ ဝိညာယတိ. သင်္ဂီတာတိ အတ္ထံ ပကာသေတုံ ယုတ္တဋ္ဌာနေ ‘‘အယံ ဧတဿ အတ္ထော, အယံ ဧတဿ အတ္ထော’’တိ သင်္ဂဟေတွာ ဝုတ္တာ, ပစ္ဆာပိ စ ဒုတိယတတိယသင်္ဂီတီသု အနုသင်္ဂီတာ.

១៣. អដ្ឋកថាណាដែលលោកបានសង្គាយនាទុកមក តើអដ្ឋកថានោះជារបស់អ្វី? ព្រោះមិនមានពាក្យដទៃពោលទុក លោកទើបពោលថា “នឹងប្រកាសសេចក្តីនៃធម៌ណា” (yassa atthaṃ pakāsayissāmī) ដែលគេដឹងបានតាមអំណាចនៃប្រធានបទថា “នៃព្រះអភិធម្មនោះ” (tassa abhidhammassā)។ ពាក្យថា Saṅgītā បានដល់ ដែលលោកពោលសង្គ្រោះទុកក្នុងទីដែលគួរប្រកាសសេចក្តីថា “នេះជាសេចក្តីនៃពាក្យនេះ នេះជាសេចក្តីនៃពាក្យនេះ” ហើយសូម្បីក្នុងកាលខាងក្រោយ ក៏លោកបានសង្គាយនាតាមក្នុងទុតិយសង្គាយនានិងតតិយសង្គាយនាផងដែរ។

---

၁၄-၁၆. အဘိသင်္ခတာတိ ရစိတာ. တတောတိ အဋ္ဌကထာတော. တန္တိနယာနုဂန္တိ တန္တိဂတိံ အနုဂတံ. ဘာသန္တိ မာဂဓဘာသံ. နိကာယန္တရလဒ္ဓီဟီတိ အန္တရန္တရာ အနုပ္ပဝေသိတာဟိ. အသမ္မိဿန္တိ အဝေါကိဏ္ဏံ. အနာကုလန္တိ သနိကာယေပိ အနာဝိလံ ပရိစ္ဆိန္နံ. အသမ္မိဿော အနာကုလော စ ယော မဟာဝိဟာရဝါသီနံ အတ္ထဝိနိစ္ဆယော, တံ ဒီပယန္တော အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ[Pg.11]. ဧတေန တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရာဒီဟိ ဝုတ္တော ထေရဝါဒေါပိ သင်္ဂဟိတော ဟောတိ. အထ ဝါ တမ္ဗပဏ္ဏိဘာသံ အပနေတွာ မာဂဓဘာသဉ္စ အာရောပေတွာ ပကာသိယမာနော ယော အဘိဓမ္မဿ အတ္ထော အသမ္မိဿော အနာကုလောယေဝ စ ဟောတိ မဟာဝိဟာရဝါသီနဉ္စ ဝိနိစ္ဆယဘူတော, တံ အတ္ထံ ‘‘ဧသော မဟာဝိဟာရဝါသီနံ ဝိနိစ္ဆယော’’တိ ဒီပယန္တော ပကာသယိဿာမိ. တပ္ပကာသနေနေဝ ဟိ သော တထာ ဒီပိတော ဟောတီတိ.

១៤-១៦. ពាក្យថា Abhisaṅkhatā (ដែលតាក់តែងឡើង) បានដល់ ដែលរៀបចំឡើង។ ពាក្យថា Tato (ពីនោះ) បានដល់ ពីអដ្ឋកថា។ ពាក្យថា Tantinayānugaṃ (ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមគន្លងនៃព្រះបាលី) បានដល់ ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមលំដាប់នៃព្រះបាលី។ ពាក្យថា Bhāsaṃ (ភាសា) បានដល់ ភាសាមគធៈ។ ពាក្យថា Nikāyantaraladdhīhi (ដោយលទ្ធិនៃនិកាយដទៃ) បានដល់ ដោយលទ្ធិទាំងឡាយដែលជ្រៀតជ្រែកចូលមកក្នុងចន្លោះៗ។ ពាក្យថា Asammissaṃ (មិនច្របូកច្របល់) បានដល់ មិនលាយឡំ។ ពាក្យថា Anākulaṃ (មិនវឹកវរ) បានដល់ មិនល្អក់កករ គឺត្រូវបានកំណត់យ៉ាងច្បាស់លាស់ សូម្បីតែនៅក្នុងនិកាយរបស់ខ្លួន។ សេចក្តីសម្រេចអត្ថន័យរបស់ពួកអ្នកស្នាក់នៅក្នុងមហាវីហារណា ដែលមិនច្របូកច្របល់ និងមិនវឹកវរ ខ្ញុំនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីសម្រេចអត្ថន័យនោះ ដើម្បីប្រកាសនូវអត្ថន័យ។ ដោយពាក្យនេះ សូម្បីតែថេរវាទដែលសម្តែងដោយព្រះភិក្ខុទាំងឡាយ មានព្រះតិបិដកចូឡនាគត្ថេរជាដើម ក៏ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលដែរ។ មួយវិញទៀត ខ្ញុំនឹងប្រកាសបង្ហាញនូវអត្ថន័យនោះ ដោយបញ្ជាក់ថា «នេះជាសេចក្តីសម្រេចរបស់ពួកអ្នកស្នាក់នៅក្នុងមហាវីហារ» ដែលជាអត្ថន័យនៃព្រះអភិធម្ម មិនច្របូកច្របល់ មិនវឹកវរឡើយ ហើយជាសេចក្តីសម្រេចរបស់ពួកអ្នកស្នាក់នៅក្នុងមហាវីហារ ដែលកំពុងត្រូវបានប្រកាស ដោយដកចេញនូវភាសាតម្ពបណ្ណិ (ភាសាសីហឡៈ) ហើយលើកឡើងនូវភាសាមគធៈវិញ។ ព្រោះថា កាលបើប្រកាសនូវអត្ថន័យនោះ ឈ្មោះថាបានបង្ហាញសេចក្តីសម្រេចនោះយ៉ាងនោះឯង។

---

၁၇. တောသယန္တော ဝိစက္ခဏေတိ ဝိစက္ခဏေ တောသယန္တော ဂဟေတဗ္ဗံ ဂဟေတွာနာတိ ဧဝံ ယောဇေတွာ ‘‘ဂဟေတဗ္ဗဋ္ဌာနေယေဝ ဂဟိတံ သုဋ္ဌု ကတ’’န္တိ ဧဝံ တောသယန္တောတိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. ဧဝံ သတိ ဂဟေတဗ္ဗဂ္ဂဟဏေနေဝ တောသနံ ကတံ, န အညေန အတ္ထပ္ပကာသနေနာတိ ဧတံ အာပဇ္ဇေယျ. တောသယန္တော အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ ဧဝံ ပန ယောဇနာယ သတိ ဂဟေတဗ္ဗဂ္ဂဟဏံ အညဉ္စ သဗ္ဗံ အတ္ထပ္ပကာသနံ ဟောတီတိ သဗ္ဗေန တေန တောသနံ ကတံ ဟောတိ, တသ္မာ တောသယန္တော အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီတိ ယုတ္တရူပါ.

១៧. ពាក្យថា Tosayanto vicakkhaṇe (ធ្វើឱ្យអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយត្រេកអរ) គឺធ្វើឱ្យអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយត្រេកអរ ដោយការកាន់យកសេចក្តីដែលគួរកាន់យក។ ពួកអាចារ្យពោលអត្ថន័យដោយផ្សារភ្ជាប់យ៉ាងនេះថា «ការកាន់យកក្នុងទីដែលគួរកាន់យកនោះឯង ឈ្មោះថាធ្វើបានល្អហើយ» ឈ្មោះថាធ្វើឱ្យត្រេកអរយ៉ាងនេះ។ កាលបើដូច្នោះ សេចក្តីត្រេកអរនោះ ឈ្មោះថាធ្វើឡើងដោយការកាន់យកសេចក្តីដែលគួរកាន់យកប៉ុណ្ណោះ មិនមែនធ្វើឡើងដោយការប្រកាសអត្ថន័យដទៃឡើយ សេចក្តីនេះរមែងធ្លាក់ចុះមក (មិនសមហេតុផល)។ ប៉ុន្តែ កាលបើមានការផ្សារភ្ជាប់យ៉ាងនេះថា «ខ្ញុំនឹងប្រកាសនូវអត្ថន័យ ធ្វើឱ្យត្រេកអរ» ការកាន់យកសេចក្តីដែលគួរកាន់យកផង និងការប្រកាសអត្ថន័យដទៃទៀតទាំងអស់ផង រមែងមាន ហេតុនោះ សេចក្តីត្រេកអរ ឈ្មោះថាធ្វើឡើងដោយការប្រកាសអត្ថន័យទាំងអស់នោះ ព្រោះហេតុនោះ ការផ្សារភ្ជាប់ថា «ខ្ញុំនឹងប្រកាសនូវអត្ថន័យ ធ្វើឱ្យត្រេកអរ» ទើបជាការសមគួរជាង។

---

၁၈-၂၀. ဣဒါနိ ယံ အတ္ထပ္ပကာသနံ ကတ္တုကာမော, တဿ မဟတ္တံ ပရိဟရိတုံ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနာနီ’’တိအာဒိမာဟ. အတ္ထဝဏ္ဏနန္တိ ဧတ္ထ ဝဏ္ဏနာ နာမ ဝိဝရိတွာ ဝိတ္ထာရေတွာ ဝစနံ. ဣတီတိ ‘‘အပနေတွာ တတော ဘာသ’’န္တိ ဧဝမာဒိနာ ယထာဒဿိတပ္ပကာရေန. ဣတိ သောတူနံ ဥဿာဟုပ္ပာဒနဿ ဟေတုံ ဒဿေတိ. အဘိဓမ္မကထန္တိ အဘိဓမ္မဋ္ဌကထံ. နိသာမေထာတိ သုဏာထ. ဣဒါနိ အဝဿံ အယံ သောတဗ္ဗာယေဝါတိ ဒဠှံ ဥဿာဟေန္တော အာဟ ‘‘ဒုလ္လဘာ ဟိ အယံ ကထာ’’တိ.

១៨-២០. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពអស្ចារ្យនៃសេចក្តីប្រកាសអត្ថន័យដែលខ្លួនចង់ធ្វើ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា Kammaṭṭhānāni (កម្មដ្ឋានទាំងឡាយ)។ ពាក្យថា Atthavaṇṇanaṃ (ការពណ៌នានូវអត្ថន័យ) ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា ពណ៌នា បានដល់ ពាក្យដែលបើកកកាយ និងពន្យល់ឱ្យពិស្តារ។ ពាក្យថា Iti (ដោយប្រការដូច្នេះ) គឺដោយប្រការដែលបានបង្ហាញហើយ មានជាដើមថា «ដកចេញនូវភាសាពីអដ្ឋកថានោះ»។ ពាក្យថា Iti នេះ បង្ហាញអំពីហេតុនៃការបង្កើតសេចក្តីព្យាយាមដល់អ្នកស្តាប់ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Abhidhammakathaṃ (នូវធម៌កថាដែលប្រកបដោយអភិធម្ម) បានដល់ អភិធម្មអដ្ឋកថា។ ពាក្យថា Nisāmetha (ចូរស្ដាប់ចុះ) បានដល់ ចូរស្ដាប់ដោយគោរព។ ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងជម្រុញចិត្តយ៉ាងខ្លាំងក្លាថា «ធម៌កថានេះ ជាធម៌កថាដែលគួរស្ដាប់ដោយពិតប្រាកដ» ទើបពោលថា Dullabhā hi ayaṃ kathā (ព្រោះថា ធម៌កថានេះ រកបានដោយកម្រ)។

---

ဝီသတိဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាគាថា ២០ បញ្ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នានិទានកថា

---

အဋ္ဌသာလိနိံ တာဝ ဝဏ္ဏေန္တေဟိ အာစရိယေဟိ တဿာ သန္နိဝေသော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော. တသ္မာ ဣဒံ ဝုစ္စတိ –

ជាដំបូង ពួកព្រះអាចារ្យកាលនឹងពណ៌នាគម្ពីរអដ្ឋសាលិនី គប្បីបញ្ជាក់ឱ្យច្បាស់នូវការរៀបចំនៃគម្ពីរនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះបុរាណាចារ្យទើបពោលពាក្យនេះថា៖

---

‘‘ဝစနတ္ထော ပရိစ္ဆေဒေါ, သန္နိဝေသော စ ပါဠိယာ;

သာဂရေဟိ တထာ စိန္တာ, ဒေသနာဟိ ဂမ္ဘီရတာ.

«សេចក្តីនៃពាក្យ (វចនត្ថៈ) ការកំណត់ (បរិច្ឆេទ) និងការរៀបចំនៃព្រះបាលី ការគិតប្រៀបធៀបទៅនឹងមហាសមុទ្រទាំងឡាយ និងភាពជ្រាលជ្រៅដោយការសម្តែង (ទេសនាគម្ភីរភាព)

---

‘‘ဒေသနာယ [Pg.12] သရီရဿ, ပဝတ္တိဂ္ဂဟဏံ တထာ;

ထေရဿ ဝါစနာမဂ္ဂ-တပ္ပဘာဝိတတာပိ စ.

ការកាន់យកនូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃតួខ្លួននៃការសម្តែង (ទេសនាសរីរៈ) ព្រមទាំងផ្លូវនៃការបង្រៀនរបស់ព្រះថេរៈ និងភាពដែលផ្លូវនៃការបង្រៀននោះត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយទៅ

---

‘‘ပဋိဝေဓာ တထာ ဗုဒ္ဓ-ဝစနာဒီဟိ အာဒိတော;

အာဘိဓမ္မိကဘာဝဿ, သာဓနံ သဗ္ဗဒဿိနော.

ការត្រាស់ដឹង (បដិវេធៈ) ព្រមទាំងការសម្រេចនូវភាពជាព្រះអភិធម្មតាំងពីដើមមក ដោយព្រះពុទ្ធវចនៈជាដើម របស់ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធ

---

‘‘ဝိနယေနာထ ဂေါသိင်္ဂ-သုတ္တေန စ မဟေသိနာ;

ဘာသိတတ္တဿ သံသိဒ္ဓိ, နိဒါနေန စ ဒီပိတာ.

ការសម្រេចនូវភាពជាធម៌ដែលព្រះមហេសី (ព្រះពុទ្ធ) ទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយព្រះវិន័យផង ដោយគោសិង្គសូត្រផង និងការបង្ហាញដោយនិទានកថាផង

---

‘‘ပကာသေတွာ ဣမံ သဗ္ဗံ, ပဋိညာတကထာ ကတာ;

အဋ္ဌသာလိနိယာ ဧတံ, သန္နိဝေသံ ဝိဘာဝယေ’’တိ.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានធ្វើការប្តេជ្ញាពោលធម៌កថា ក្រោយពីបានប្រកាសនូវសេចក្តីទាំងអស់នេះហើយ គប្បីបញ្ជាក់ឱ្យច្បាស់នូវការរៀបចំនៃគម្ពីរអដ្ឋសាលិនីនេះ ដោយប្រការដូច្នេះ»។

---

ဝစနတ္ထဝိဇာနနေန ဝိဒိတာဘိဓမ္မသာမညတ္ထဿ အဘိဓမ္မကထာ ဝုစ္စမာနာ သောဘေယျာတိ အဘိဓမ္မပရိဇာနနမေဝ အာဒိမှိ ယုတ္တရူပန္တိ တဒတ္ထံ ပုစ္ဆတိ ‘‘တတ္ထ ကေနဋ္ဌေန အဘိဓမ္မော’’တိ. တတ္ထ တတ္ထာတိ ‘‘အဘိဓမ္မဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ယဒိဒံ ဝုတ္တံ, တသ္မိံ. ‘‘ယဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ ပဋိညာတံ, သော အဘိဓမ္မော ကေနဋ္ဌေန အဘိဓမ္မောတိ အတ္ထော. တတ္ထာတိ ဝါ ‘‘အဘိဓမ္မကထ’’န္တိ ဧတသ္မိံ ဝစနေ ယော အဘိဓမ္မော ဝုတ္တော, သော ကေနဋ္ဌေန အဘိဓမ္မောတိ အတ္ထော. ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌေနာတိ ဧတ္ထ ဓမ္မော အတိရေကော ဓမ္မာတိရေကော, သုတ္တန္တာဓိကာ ပါဠီတိ အတ္ထော. ဓမ္မော ဝိသေသော ဓမ္မဝိသေသော ဓမ္မာတိသယော, ဝိစိတ္တာ ပါဠီတိ အတ္ထော, ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသာ ဧဝ အတ္ထော ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌော. ဒွိန္နမ္ပိ အတ္ထာနံ အဘိဓမ္မသဒ္ဒဿ အတ္ထဘာဝေန သာမညတော ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ‘‘အဘိက္ကမန္တိ, အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ’’တိအာဒီသု ဝိယ အတိရေကဝိသေသဋ္ဌဒီပကော အဘိသဒ္ဒေါ, တသ္မာ အယမ္ပိ ဓမ္မော ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌေန ‘‘အဘိဓမ္မော’’တိ ဝုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

ធម៌កថាដែលប្រកបដោយអភិធម្ម កាលបើពោលឡើងចំពោះបុគ្គលដែលបានដឹងនូវអត្ថន័យទូទៅនៃព្រះអភិធម្ម ដោយការយល់ដឹងនូវវចនត្ថៈ (សេចក្តីនៃពាក្យ) រមែងរុងរឿង ព្រោះហេតុនោះ ការដឹងច្បាស់នូវព្រះអភិធម្មតាំងពីដំបូង ទើបជាការសមគួរ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបសួរដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សេចក្តីនោះថា Tattha kenaṭṭhena abhidhammo (ក្នុងពាក្យនោះ ព្រះអភិធម្ម ឈ្មោះថាអភិធម្ម តើដោយអត្ថថាដូចម្តេច?)។ ពាក្យថា Tattha (ក្នុងពាក្យនោះ) គឺក្នុងពាក្យដែលពោលទុកថា «ខ្ញុំនឹងប្រកាសនូវអត្ថន័យនៃព្រះអភិធម្ម» នោះ។ សេចក្តីថា ព្រះអភិធម្មណាដែលខ្ញុំបានប្តេជ្ញាថា «ខ្ញុំនឹងប្រកាសនូវអត្ថន័យរបស់ព្រះអភិធម្មនោះ» ព្រះអភិធម្មនោះ ឈ្មោះថាអភិធម្ម តើដោយអត្ថថាដូចម្តេច? មួយវិញទៀត ពាក្យថា Tattha គឺព្រះអភិធម្មណាដែលពោលទុកក្នុងពាក្យថា «ធម៌កថាដែលប្រកបដោយអភិធម្ម» នេះ ព្រះអភិធម្មនោះ ឈ្មោះថាអភិធម្ម តើដោយអត្ថថាដូចម្តេច? ពាក្យថា Dhammātirekadhammavisesaṭṭhena (ដោយអត្ថថាជាធម៌ដ៏ក្រៃលែង និងជាធម៌ដ៏វិសេស) ក្នុងពាក្យនោះ ធម៌ដ៏ក្រៃលែង ឈ្មោះថា ធម្មាតិរេកៈ សេចក្តីថា ព្រះបាលីដែលក្រៃលែងជាងព្រះសូត្រ។ ធម៌ដ៏វិសេស ឈ្មោះថា ធម្មវិសេសៈ គឺធម៌ដ៏វិសេសវិសាល សេចក្តីថា ព្រះបាលីដ៏វិចិត្រ។ អត្ថន័យនៃធម៌ដ៏ក្រៃលែង និងធម៌ដ៏វិសេសនោះឯង ឈ្មោះថា ធម្មាតិរេកធម្មវិសេសត្ថៈ។ ការសម្តែងជាឯកវចនៈ ត្រូវបានធ្វើឡើងដោយរួមគ្នា ដោយភាពជាអត្ថន័យនៃពាក្យថា អភិធម្ម សូម្បីតែអត្ថន័យទាំងពីរយ៉ាង។ ពាក្យថា Tasmā (ព្រោះហេតុនោះ) មានសេចក្តីតភ្ជាប់ថា ព្រោះហេតុតែអភិសព្ទ ជាសព្ទបង្ហាញនូវអត្ថដ៏ក្រៃលែង និងវិសេស ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា Abhikkamanti (រមែងឈានទៅមុខ) និង Abhikkantavaṇṇā (មានពណ៌សម្បុរដ៏ល្អក្រៃលែង) ហេតុនោះ សូម្បីតែធម៌នេះ ក៏ឈ្មោះថា Abhidhammo (ព្រះអភិធម្ម) ដោយអត្ថថាជាធម៌ដ៏ក្រៃលែង និងជាធម៌ដ៏វិសេស។

---

တတ္ထ သိယာ – ‘‘အဘိက္ကမန္တိ, အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ’’တိ ဧတ္ထ ဓာတုသဒ္ဒဿ ပုရတော ပယုဇ္ဇမာနော အဘိသဒ္ဒေါ ကိရိယာယ အတိရေကဝိသေသဘာဝဒီပကော ဟောတီတိ ယုတ္တံ ဥပသဂ္ဂဘာဝတော, ဓမ္မသဒ္ဒေါ ပန န ဓာတုသဒ္ဒေါတိ ဧတသ္မာ ပုရတော အဘိသဒ္ဒေါ ပယောဂမေဝ နာရဟတိ. အထာပိ ပယုဇ္ဇေယျ, ကိရိယာဝိသေသကာ ဥပသဂ္ဂါ, န စ ဓမ္မော ကိရိယာတိ ဓမ္မဿ အတိရေကဝိသေသဘာဝဒီပနံ န ယုတ္တန္တိ? နော န ယုတ္တံ. အညဿပိ ဟိ ဥပသဂ္ဂဿ အဓာတုသဒ္ဒါ [Pg.13] ပုရတော ပယုဇ္ဇမာနဿ အကိရိယာယပိ အတိရေကဝိသေသဘာဝဒီပကဿ ဒဿနတောတိ ဧတမတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ အတိဆတ္တာဒိဥဒါဟရဏံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ. ဧဝမေဝါတိ ယထာ ဆတ္တာတိရေကဆတ္တဝိသေသာဒိအတ္ထေန အတိဆတ္တာဒယော ဟောန္တိ အတိသဒ္ဒဿ ဥပသဂ္ဂဿ အဓာတုသဒ္ဒဿပိ ပုရတော ပယုဇ္ဇမာနဿ အကိရိယာယ စ တဗ္ဘာဝဒီပကတ္တာ, ဧဝမယမ္ပိ ဓမ္မော ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌေန ‘‘အဘိဓမ္မော’’တိ ဝုစ္စတိ အဘိ-သဒ္ဒဿ ဥပသဂ္ဂဿ အဓာတုသဒ္ဒဿပိ ပုရတော ပယုဇ္ဇမာနဿ အကိရိယာယ စ တဗ္ဘာဝဒီပကတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော.

ក្នុងសេចក្តីនោះ គប្បីមានចម្ងល់ថា ក្នុងពាក្យថា Abhikkamanti និង Abhikkantavaṇṇā នេះ អភិសព្ទដែលប្រើប្រាស់នៅខាងមុខធាតុសព្ទ រមែងជាសព្ទបង្ហាញនូវភាពក្រៃលែង និងវិសេសនៃកិរិយា នេះជាការសមគួរ ព្រោះភាពជាឧបសគ្គ ប៉ុន្តែ ធម្មសព្ទ មិនមែនជាធាតុសព្ទឡើយ ហេតុនោះ អភិសព្ទមិនគួរដល់ការប្រើប្រាស់នៅខាងមុខធម្មសព្ទនោះឡើយ។ មួយវិញទៀត ទោះបីជាប្រើប្រាស់ក៏ដោយ ឧបសគ្គទាំងឡាយរមែងជាគ្រឿងធ្វើឱ្យកិរិយាវិសេសឡើង ហើយធម៌ក៏មិនមែនជាកិរិយាដែរ ហេតុនោះ ការបង្ហាញនូវភាពក្រៃលែង និងវិសេសនៃធម៌ ទើបមិនសមគួរឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនមិនសមគួរឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីតែឧបសគ្គដទៃ ដែលប្រើប្រាស់នៅខាងមុខសព្ទដែលមិនមែនជាធាតុ ក៏រមែងឃើញថាជាគ្រឿងបង្ហាញនូវភាពក្រៃលែង និងវិសេស សូម្បីតែក្នុងសព្ទដែលមិនមែនជាកិរិយាដែរ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបញ្ជាក់ច្បាស់នូវអត្ថន័យនេះ ទើបបង្ហាញឧទាហរណ៍មានអតិឆត្ត (ឆត្រដ៏ក្រៃលែង) ជាដើម ដោយពោលពាក្យថា Yathā (ដូចជា) ជាដើម។ ពាក្យថា Evameva (យ៉ាងនោះឯង) មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ដូចជាពាក្យទាំងឡាយមាន អតិឆត្ត ជាដើម រមែងមានដោយអត្ថថាជាឆត្រដ៏ក្រៃលែង និងជាឆត្រដ៏វិសេស ព្រោះអតិសព្ទដែលជាឧបសគ្គ សូម្បីតែប្រើប្រាស់នៅខាងមុខសព្ទដែលមិនមែនជាធាតុ ក៏ជាគ្រឿងបង្ហាញនូវភាពក្រៃលែង និងវិសេសនៃសព្ទដែលមិនមែនជាកិរិយាដែរ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីតែធម៌នេះ ក៏ឈ្មោះថា Abhidhammo (ព្រះអភិធម្ម) ដោយអត្ថថាជាធម៌ដ៏ក្រៃលែង និងជាធម៌ដ៏វិសេស ព្រោះអភិសព្ទដែលជាឧបសគ្គ សូម្បីតែប្រើប្រាស់នៅខាងមុខសព្ទដែលមិនមែនជាធាតុ ក៏ជាគ្រឿងបង្ហាញនូវភាពក្រៃលែង និងវិសេសនៃសព្ទដែលមិនមែនជាកិរិយាដែរ យ៉ាងនោះឯង។

---

ဧကဒေသေနေဝ ဝိဘတ္တာတိ ‘‘ကတမေ စ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စက္ခန္ဓာ? ရူပက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏက္ခန္ဓော. ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, ရူပက္ခန္ဓော? ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာ…ပေ… သန္တိကေ ဝါ, အယံ ဝုစ္စတိ ရူပက္ခန္ဓော’’တိဧဝမာဒိနာ (သံ. နိ. ၃.၄၈; ဝိဘ. ၂) ဥဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသမတ္တေနေဝ ဝိဘတ္တာ, ‘‘တတ္ထ ကတမံ ရူပံ အတီတ’’န္တိဧဝမာဒိနာ (ဝိဘ. ၃) ပဋိနိဒ္ဒေသဿ အဘိဓမ္မဘာဇနီယဿ ပဉှပုစ္ဆကဿ စ အဘာဝါ န နိပ္ပဒေသေန. အဘိဓမ္မံ ပတွာ ပန…ပေ… နိပ္ပဒေသတောဝ ဝိဘတ္တာ, တသ္မာ အယမ္ပိ ဓမ္မော ဓမ္မာတိရေကဓမ္မဝိသေသဋ္ဌေန ‘‘အဘိဓမ္မော’’တိ ဝုစ္စတိ နိပ္ပဒေသာနံ တိဏ္ဏမ္ပိ နယာနံ အတိရေကပါဠိဘာဝတော ဝိသေသပါဠိဘာဝတော စာတိ အဓိပ္ပာယော. သုတ္တန္တေ ဗာဝီသတိယာ ဣန္ဒြိယာနံ ဧကတော အနာဂတတ္တာ ဣန္ဒြိယဝိဘင်္ဂေ သုတ္တန္တဘာဇနီယံ နတ္ထိ. ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ သမ္ဘဝန္တီ’’တိအာဒိနာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေ တဿ တဿ ပစ္စယဓမ္မဿ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာနံ ပစ္စယဘာဝေါ ဥဒ္ဒိဋ္ဌော, ဥဒ္ဒိဋ္ဌဓမ္မာနဉ္စ ကုသလာဒိဘာဝေါ ပုစ္ဆိတွာ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗော, န စေတ္ထ ‘‘အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တော ဥဒ္ဒေသော အတ္ထီတိ ပဉှပုစ္ဆကံ နတ္ထိ. သုတ္တန္တေ ပဉ္စ သိက္ခာပဒါနိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနိ ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏီတိအာဒီနိ. သာ ပန ဝေရမဏီ ယဒိ သဘာဝကိစ္စာဒိဝသေန ဝိဘဇီယေယျ, ‘‘အာရတိ ဝိရတီ’’တိအာဒိနာ အဘိဓမ္မဘာဇနီယမေဝ ဟောတိ. အထာပိ စိတ္တုပ္ပာဒဝသေန ဝိဘဇီယေယျ, တထာပိ အဘိဓမ္မဘာဇနီယမေဝ ဟောတိ. အညော ပန ဝေရမဏီနံ ဝိဘဇိတဗ္ဗပ္ပကာရော နတ္ထိ, ယေန ပကာရေန သုတ္တန္တဘာဇနီယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. တသ္မာ သိက္ခာပဒဝိဘင်္ဂေ သုတ္တန္တဘာဇနီယံ နတ္ထိ.

ពាក្យថា Ekadeseneva vibhattā (ចែកដោយចំណែកមួយប៉ុណ្ណោះ) គឺចែកត្រឹមតែឧទ្ទេស និងនិទ្ទេសប៉ុណ្ណោះ មានជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្វីខ្លះជាបញ្ចក្ខន្ធ? គឺរូបក្ខន្ធ...បេ... វិញ្ញាណក្ខន្ធ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះរូបក្ខន្ធ តើដូចម្តេច? រូបណាមួយជាអតីត...បេ... ឬនៅក្នុងទីជិត នេះហៅថារូបក្ខន្ធ» មិនមែនចែកដោយមិនមានសេសសល់ឡើយ ព្រោះមិនមានបដិនិទ្ទេសដែលជាអភិធម្មភាជនីយៈ និងបញ្ហាបុច្ឆកៈ មានជាដើមថា «ក្នុងរូបក្ខន្ធនោះ តើរូបជាអតីត តើដូចម្តេច?»។ ប៉ុន្តែ លុះដល់ព្រះអភិធម្មហើយ...បេ... រមែងចែកដោយមិនមានសេសសល់ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែធម៌នេះ ក៏ឈ្មោះថា Abhidhammo (ព្រះអភិធម្ម) ដោយអត្ថថាជាធម៌ដ៏ក្រៃលែង និងជាធម៌ដ៏វិសេស មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះភាពជាព្រះបាលីដ៏ក្រៃលែង និងព្រះបាលីដ៏វិសេសនៃន័យទាំង ៣ យ៉ាងដែលមិនមានសេសសល់។ ក្នុងព្រះសូត្រ ព្រោះឥន្ទ្រិយ ២២ មិនបានមកព្រមគ្នាក្នុងកន្លែងតែមួយ ហេតុនោះ ក្នុងឥន្ទ្រិយវិភង្គ ទើបមិនមានសុត្តន្តភាជនីយៈឡើយ។ ក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទ មានជាដើមថា «ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ សង្ខារទាំងឡាយទើបកើតឡើង» ភាពជាបច្ច័យនៃបច្ច័យធម៌ និងបច្ចយុប្បន្នធម៌នោះៗ ត្រូវបានសម្តែងទុកហើយ ហើយភាពជាកុសលជាដើមនៃធម៌ដែលសម្តែងទុកហើយនោះ គប្បីសួរហើយដោះស្រាយ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ មិនមានឧទ្ទេសដែលពោលយ៉ាងនេះថា «អវិជ្ជា និងសង្ខារ» ឡើយ ហេតុនោះ បញ្ហាបុច្ឆកៈទើបមិនមាន។ ក្នុងព្រះសូត្រ សិក្ខាបទ ៥ មានការវៀរចាកការសម្លាប់សត្វជាដើម ត្រូវបានសម្តែងទុកហើយ។ ចំណែកឯការវៀរ (វេរមណី) នោះ ប្រសិនបើចែកដោយអំណាចនៃសភាវៈ និងកិច្ចជាដើម រមែងជាអភិធម្មភាជនីយៈពិតប្រាកដ មានជាដើមថា «ការវៀរចាក ការវៀរស្រឡះ»។ ទោះបីជាចែកដោយអំណាចនៃចិត្តុប្បាទក៏ដោយ ក៏នៅតែជាអភិធម្មភាជនីយៈពិតប្រាកដដដែល។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រការដែលត្រូវចែកនូវវេរមណីទាំងឡាយដទៃទៀត មិនមានឡើយ ដែលជាប្រការដែលគប្បីពោលជាសុត្តន្តភាជនីយៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងសិក្ខាបទវិភង្គ ទើបមិនមានសុត្តន្តភាជនីយៈឡើយ។

---

ဝစနတ္ထတော အဘိဓမ္မေ ဉာတေ ပရိစ္ဆေဒတော ဉာပေတုံ အာဟ ‘‘ပကရဏပရိစ္ဆေဒတော’’တိအာဒိ. ကတိပယာဝ ပဉှဝါရာ အဝသေသာတိ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂေ အနာဂတာ ဟုတွာ မဟာဓမ္မဟဒယေ အာဂတာ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂဝစနဝသေန [Pg.14] အဝသေသာ ကတိပယာဝ ပဉှဝါရာတိ အတ္ထော. ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟိတာတိ ‘‘အပုဗ္ဗံ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ. အပ္ပမတ္တိကာဝ တန္တိ အဝသေသာတိ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂေ အနာဂန္တွာ မဟာဓမ္မဟဒယေ အာဂတတန္တိတော ယဒိ ပထဝီအာဒီနံ ဝိတ္ထာရကထာ မဟာဓာတုကထာ ရူပကဏ္ဍဓာတုဝိဘင်္ဂါဒီသု, အထ ဓာတုကထာယ ဝိတ္ထာရကထာ ဓာတုကထာယ အနာဂန္တွာ မဟာဓာတုကထာယ အာဂတတန္တိ အပ္ပမတ္တိကာဝါတိ အဓိပ္ပာယော.

កាលបើបានដឹងព្រះអភិធម្មដោយវចនត្ថៈហើយ ដើម្បីឱ្យដឹងដោយការកំណត់ (បរិច្ឆេទ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា Pakaraṇaparicchedato (ដោយការកំណត់គម្ពីរ)។ ពាក្យថា Katipayāva pañhavārā avasesā (វារៈនៃសំណួរដែលនៅសល់មានត្រឹមតែបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ) សេចក្តីថា វារៈនៃសំណួរដែលនៅសល់ដោយអំណាចនៃពាក្យក្នុងធម្មហទយវិភង្គ ដែលមិនបានមកក្នុងធម្មហទយវិភង្គ ប៉ុន្តែបានមកក្នុងមហាធម្មហទយវិភង្គ មានត្រឹមតែបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Ettheva saṅgahitā (សង្គ្រោះចូលក្នុងទីនេះឯង) គឺពោលថា «អ្វីដែលប្លែកថ្មី មិនមានឡើយ»។ ពាក្យថា Appamattikāva tanti avasesā (ព្រះបាលីដែលនៅសល់មានត្រឹមតែបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ) មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ប្រសិនបើការសម្តែងពិស្តារអំពីបឋវីធាតុជាដើម ជាមហាធាតុគថា ក្នុងរូបកណ្ឌ និងធាតុវិភង្គជាដើម ដោយព្រះបាលីដែលមិនបានមកក្នុងធម្មហទយវិភង្គ ប៉ុន្តែបានមកក្នុងមហាធម្មហទយវិភង្គ ឬមួយថា ការសម្តែងពិស្តារអំពីធាតុគថា ដោយព្រះបាលីដែលមិនបានមកក្នុងធាតុគថា ប៉ុន្តែបានមកក្នុងមហាត្ថគថា ព្រះបាលីដែលនៅសល់នោះ មានត្រឹមតែបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។

---

ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘သာဝကဘာသိတတ္တာ ဆဍ္ဍေထ န’’န္တိ, တံ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝဒဿနေန ပဋိသေဓေတုံ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. စတူသု ပဉှေသူတိ ‘‘ဥပလဗ္ဘတိ နုပလဗ္ဘတီ’’တိ ပဋိညာယ ဂဟိတာယ ပဋိက္ခေပဂဟဏတ္ထံ ‘‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော’’တိ ဝုတ္တံ သစ္စိကဋ္ဌံ နိဿယံ ကတွာ ဥပါဒါယ ပဝတ္တာ ဒွေပိ ပဉ္စကာ ဧကော ပဉှော, ‘‘သဗ္ဗတ္ထာ’’တိ သရီရံ သဗ္ဗံ ဝါ ဒေသံ ဥပါဒါယ ပဝတ္တာ ဧကော, ‘‘သဗ္ဗဒါ’’တိ ကာလမုပါဒါယ ဧကော, ‘‘သဗ္ဗေသူ’’တိ ယဒိ ခန္ဓာယတနာဒယော ဂဟိတာ, တေ ဥပါဒါယ ပဝတ္တာ, အထ ပန ‘‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗဒါ’’တိ ဧတေဟိ န ကောစိ သစ္စိကဋ္ဌော ဒေသော ကာလော ဝါ အဂ္ဂဟိတော အတ္ထိ, တေ ပန သာမညဝသေန ဂဟေတွာ အနုယောဂေါ ကတော, န ဘေဒဝသေနာတိ ဘေဒဝသေန ဂဟေတွာ အနုယုဉ္ဇိတုံ ‘‘သဗ္ဗေသူ’’တိ ဝုတ္တာ သစ္စိကဋ္ဌဒေသကာလပ္ပဒေသေ ဥပါဒါယ စ ပဝတ္တာ ဧကောတိ ဧတေသု စတူသု. ဒွိန္နံ ပဉ္စကာနန္တိ ဧတ္ထ ‘‘ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတိ…ပေ… မိစ္ဆာ’’တိ ဧကံ, ‘‘ပုဂ္ဂလော နုပလဗ္ဘတိ…ပေ… မိစ္ဆာ’’တိ (ကထာ. ၁၈) ဧကံ, ‘‘တွံ စေ ပန မညသိ…ပေ… ဣဒံ တေ မိစ္ဆာ’’တိ (ကထာ. ၃) ဧကံ, ‘‘ဧသေ စေ ဒုန္နိဂ္ဂဟိတေ…ပေ… ဣဒံ တေ မိစ္ဆာ’’တိ ဧကံ, ‘‘န ဟေဝံ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗေ, တေန ဟိ ယံ နိဂ္ဂဏှာသိ…ပေ… သုကတာ ပဋိပါဒနာ’’တိ (ကထာ. ၁၀) ဧကန္တိ ဧဝံ နိဂ္ဂဟကရဏံ, ပဋိကမ္မကရဏံ, နိဂ္ဂဟဿ သုနိဂ္ဂဟဘာဝံ ဣစ္ဆတော ပဋိညာဌပနေန ပဋိကမ္မဝေဌနံ, ပဋိကမ္မဿ ဒုပ္ပဋိကမ္မဘာဝံ ဣစ္ဆတော တံနိဒဿနေန နိဂ္ဂဟဿ ဒုန္နိဂ္ဂဟဘာဝဒဿနေန နိဂ္ဂဟနိဗ္ဗေဌနံ, အနိဂ္ဂဟဘာဝါရောပနာဒိနာ ဆေဒေါတိ အယံ ဧကော ပဉ္စကော, ယော အဋ္ဌကထာယံ အနုလောမပဉ္စကပဋိကမ္မစတုက္ကနိဂ္ဂဟစတုက္ကဥပနယနစတုက္ကနိဂမနစတုက္က နာမေဟိ သကဝါဒိပုဗ္ဗပက္ခေ အနုလောမပစ္စနီကပဉ္စကောတိ ဝုတ္တော, ပရဝါဒိပုဗ္ဗပက္ခေ စ ဧဝမေဝ ပစ္စနီယာနုလောမပဉ္စကောတိ ဝုတ္တော. ဧဝံ ဒွေ ပဉ္စကာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ သေသပဉှေသုပီတိ အဋ္ဌ ပဉ္စကာ အဋ္ဌမုခါ ဝါဒယုတ္တီတိ [Pg.15] ဝုတ္တာ. ယုတ္တီတိ ဥပါယော, ဝါဒဿ ယုတ္တိ ဝါဒယုတ္တိ, ဝါဒပ္ပဝတ္တနဿ ဥပါယောတိ အတ္ထော.

ចំណែកពាក្យដែលពោលថា «ព្រោះជាភាសិតរបស់សាវ័ក ចូរអ្នកទាំងឡាយកុំលះបង់ឡើយ» នោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា «សម្មាសម្ពុទ្ធោ ហិ» (ព្រោះព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ...) ជាដើម ដើម្បីបដិសេធពាក្យនោះ ដោយការបង្ហាញនូវភាពជាព្រះពុទ្ធភាសិត។ ក្នុងពាក្យថា «catūsu pañhesū» (ក្នុងបញ្ហាទាំង ៤) នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា៖ បញ្ចកៈទាំងពីរដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យយកសច្ចិកដ្ឋៈ (សេចក្តីពិតជាក់ស្តែង) ដែលពោលថា «yo saccikaṭṭho» (បុគ្គលណាដែលមានពិតដោយសច្ចិកដ្ឋៈ) ដើម្បីកាន់យកការបដិសេធ ក្នុងកាលដែលបដិញ្ញា (ការទទួល) ថា «upalabbhati nupalabbhati» (រមែងបាន មិនរមែងបាន) ត្រូវបានកាន់យកហើយ នោះរាប់ជាបញ្ហាមួយ។ បញ្ហាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យយកសរីរៈ ឬទេសៈ (ទីកន្លែង) ទាំងអស់ ដោយពាក្យថា «sabbattha» (ក្នុងទីទាំងពួង) រាប់ជាបញ្ហាមួយ។ បញ្ហាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យយកកាល ដោយពាក្យថា «sabbadā» (ក្នុងកាលទាំងពួង) រាប់ជាបញ្ហាមួយ។ បញ្ហាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យយកខន្ធ និងអាយតនៈជាដើម ប្រសិនបើខន្ធនិងអាយតនៈទាំងនោះត្រូវបានកាន់យក ដោយពាក្យថា «sabbesū» (ក្នុងធម៌ទាំងពួង) មួយទៀត ប្រសិនបើពោលថា «yo saccikaṭṭho sabbattha sabbadā» ដូច្នេះ ទេសៈ ឬកាល ឬសច្ចិកដ្ឋៈណាមួយ មិនមែនជាមិនត្រូវបានកាន់យកនោះទេ ប៉ុន្តែការសួរដេញដោលនោះ ធ្វើឡើងដោយអំណាចនៃសាមញ្ញៈ (ទូទៅ) មិនមែនដោយអំណាចនៃភេទៈ (ការបែកចែក) ឡើយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «sabbesū» ដើម្បីសួរដេញដោលដោយអំណាចនៃភេទៈ ហើយបញ្ហាមួយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យយកចំណែកនៃសច្ចិកដ្ឋៈ ទេសៈ និងកាល ក្នុងបញ្ហាទាំង ៤ នេះ។ ក្នុងពាក្យថា «dvinnaṃ pañcakānaṃ» (នៃបញ្ចកៈទាំងពីរ) នេះ មានសេចក្តីថា៖ ការធ្វើនិគ្គហៈ (ការសង្កត់សង្កិន) យ៉ាងនេះគឺ៖ «puggalo upalabbhati…pe… micchā» (បុគ្គលរមែងបាន...ល... ខុស) មួយ, «puggalo nupalabbhati…pe… micchā» (បុគ្គលមិនរមែងបាន...ល... ខុស) មួយ, «tvaṃ ce pana maññasi…pe… idaṃ te micchā» (បើអ្នកសំគាល់យ៉ាងនេះ...ល... នេះរបស់អ្នកខុស) មួយ, «ese ce dunniggahite…pe… idaṃ te micchā» (ប្រសិនបើការសង្កត់សង្កិននេះធ្វើបានដោយពិបាក...ល... នេះរបស់អ្នកខុស) មួយ, «na hevaṃ niggahetabbe, tena hi yaṃ niggaṇhāsi…pe… sukatā paṭipādanā» (មិនគួរធ្វើនិគ្គហៈយ៉ាងនេះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ឯងសង្កត់សង្កិននូវធម៌ណា...ល... ការញ៉ាំងសេចក្តីឱ្យសម្រេចបានធ្វើល្អហើយ) មួយ នេះជាការធ្វើនិគ្គហៈ, ការធ្វើបដិកម្ម, ការរុំព័ទ្ធបដិកម្មដោយការតាំងបដិញ្ញាសម្រាប់អ្នកប្រាថ្នានូវភាពនៃនិគ្គហៈថាជានិគ្គហៈដែលធ្វើបានល្អ, ការដោះស្រាយនិគ្គហៈដោយការបង្ហាញនូវភាពនៃនិគ្គហៈថាជានិគ្គហៈដែលធ្វើបានដោយពិបាក ដោយការសម្តែងនូវឧទាហរណ៍នោះ សម្រាប់អ្នកប្រាថ្នានូវភាពនៃបដិកម្មថាជាបដិកម្មដែលធ្វើបានដោយពិបាក, ការកាត់ផ្តាច់ដោយការចោទប្រកាន់នូវភាពមិនមែនជានិគ្គហៈជាដើម នេះជាបញ្ចកៈមួយ ដែលក្នុងអដ្ឋកថាហៅថា «អនុលោមបញ្ចកៈ បដិកម្មចតុក្កៈ និគ្គហចតុក្កៈ ឧបនយនចតុក្កៈ និគមនចតុក្កៈ» ក្នុងបុព្វបក្ខរបស់សកវាទី ហៅថា «អនុលោមបច្ចនីកបញ្ចកៈ» ហើយក្នុងបុព្វបក្ខរបស់បរវាទី ក៏ហៅយ៉ាងនោះដែរថា «បច្ចនីកានុលោមបញ្ចកៈ»។ គប្បីជ្រាបនូវបញ្ចកៈទាំងពីរយ៉ាងនេះ។ ក្នុងបញ្ហាដែលសេសសល់ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដែរ ហេតុនោះទើបពោលថា បញ្ចកៈទាំងប្រាំបី គឺវិធីនៃពាក្យចចារប្រកបដោយមុខប្រាំបី។ ពាក្យថា «yuttī» គឺឧបាយ (មធ្យោបាយ)។ យុត្តិរបស់វាទៈ ឈ្មោះថា «វាទយុត្តិ» សេចក្តីថា ឧបាយនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃវាទៈ។

---

အနုလောမပစ္စနီကပဉ္စကေ အာဒိနိဂ္ဂဟံ ဒဿေတွာ ပစ္စနီယာနုလောမပဉ္စကေ စ အာဒိနိဂ္ဂဟမေဝ ဒဿေတွာ မာတိကံ ဒီပေတုံ ‘‘သာ ပနေသာ’’တိအာဒိမာဟ. ပုဂ္ဂလောတိ အတ္တာ သတ္တော ဇီဝေါ. ဥပလဗ္ဘတီတိ ပညာယ ဥပဂန္တွာ လဗ္ဘတိ. သစ္စိကဋ္ဌပရမဋ္ဌေနာတိ မာယာမရီစိအာဒယော ဝိယ နာဘူတာကာရေန, အနုဿဝါဒီဟိ ဂဟေတဗ္ဗာ ဝိယ န အနုတ္တမတ္ထဘာဝေန, အထ ခေါ ဘူတေန ဥတ္တမတ္ထဘာဝေန ဥပလဗ္ဘတီတိ ပုစ္ဆတိ. ဣတရော တာဒိသံ ဣစ္ဆန္တော ပဋိဇာနာတိ. ပုန ယော သစ္စိကဋ္ဌပရမဋ္ဌေန ဥပလဗ္ဘတိ, သော သစ္စိကဋ္ဌပရမဋ္ဌတော အညော တဒါဓာရော, အညတြ ဝါ တေဟိ, တေသံ ဝါ အာဓာရဘူတော, အနညော ဝါ တတော ရုပ္ပနာဒိသဘာဝတော သပ္ပစ္စယာဒိသဘာဝတော ဝါ ဥပလဗ္ဘမာနော အာပဇ္ဇတီတိ အနုယုဉ္ဇတိ ‘‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော…ပေ… ပရမဋ္ဌေနာ’’တိ. ဣတရော ပုဂ္ဂလဿ ရူပါဒီဟိ အညတ္တံ အနညတ္တဉ္စ အနိစ္ဆန္တော ‘‘န ဟေဝ’’န္တိ ပဋိက္ခိပတိ. ပုန သကဝါဒီ ပဋိညာယ ဧကတ္တာပန္နံ အပ္ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗံ ပဋိက္ခိပတီတိ ကတွာ နိဂ္ဂဟံ အာရောပေန္တော အာဟ ‘‘အာဇာနာဟိ နိဂ္ဂဟ’’န္တိ. ‘‘ပုဂ္ဂလော နုပလဗ္ဘတီ’’တိ ပုဋ္ဌော သကဝါဒီ ပုဂ္ဂလဒိဋ္ဌိံ ပဋိသေဓေန္တော ‘‘အာမန္တာ’’တိ ပဋိဇာနာတိ. ပုန ဣတရော ယော သစ္စိကဋ္ဌေန နုပလဗ္ဘတိ ပုဂ္ဂလော, သော သစ္စိကဋ္ဌပရမဋ္ဌတော အညော ဝါ အနညော ဝါ နုပလဗ္ဘတီတိ အာပဇ္ဇတိ အညဿ ပကာရဿ အဘာဝါတိ အနုယုဉ္ဇတိ ‘‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော…ပေ… ပရမဋ္ဌေနာ’’တိ. ယသ္မာ ပန ပုဂ္ဂလော သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ နုပလဗ္ဘတိ, တသ္မာ တဿ အညတ္တာနညတ္တာနုယောဂေါ အနနုယောဂေါ ပုဂ္ဂလလဒ္ဓိံ ပဋိသေဓေန္တဿ အနာပဇ္ဇနတောတိ ‘‘န ဟေဝ’’န္တိ ပဋိက္ခိပတိ. ဣတရော ပဋိညာယ အာပဇ္ဇနလေသမေဝ ပဿန္တော အဝိပရီတံ အတ္ထံ အသမ္ဗုဇ္ဈန္တောယေဝ နိဂ္ဂဟံ အာရောပေတိ ‘‘အာဇာနာဟိ နိဂ္ဂဟ’’န္တိ.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវនិគ្គហៈខាងដើមក្នុងអនុលោមបច្ចនីកបញ្ចកៈ ហើយបង្ហាញនូវនិគ្គហៈខាងដើមដដែលនោះក្នុងបច្ចនីកានុលោមបញ្ចកៈ ដើម្បីពន្យល់នូវមាតិកា ទើបពោលពាក្យថា «sā panesā» (ក៏មាតិកានោះឯង...) ជាដើម។ ពាក្យថា «puggalo» (បុគ្គល) គឺ ខ្លួន ប្រាណ សត្វ ជីវៈ។ ពាក្យថា «upalabbhati» (រមែងបាន) គឺ ចូលទៅជិតដោយបញ្ញាហើយបានមក។ ពាក្យថា «saccikaṭṭhaparamaṭṭhena» (ដោយសច្ចិកដ្ឋៈ និងបរមត្ថៈ) គឺសួរថា រមែងបានដោយសេចក្តីពិត និងដោយសេចក្តីដ៏ឧត្តម មិនមែនដោយអាការៈមិនពិត ដូចជាមាយា និងថ្ងៃបោកប្រាស់ជាដើម មិនមែនដោយសេចក្តីមិនឧត្តម ដែលគប្បីកាន់យកដោយការឮតៗគ្នាជាដើមនោះឡើយ។ ភាគីម្ខាងទៀតកាលប្រាថ្នានូវសេចក្តីយ៉ាងនោះ ក៏ទទួលព្រម។ ម្យ៉ាងទៀត ភាគីម្ខាងសួរដេញដោលថា «yo saccikaṭṭho…pe… paramaṭṭhena» (បុគ្គលណាដែលមានពិតដោយសច្ចិកដ្ឋៈ...ល... ដោយបរមត្ថៈ) ដូច្នេះ ដើម្បីចោទប្រកាន់ថា បុគ្គលណាដែលរមែងបានដោយសច្ចិកដ្ឋៈ និងបរមត្ថៈ បុគ្គលនោះ កាលបើគេបានមក តែងធ្លាក់ចុះទៅក្នុងភាពផ្សេងពីសច្ចិកដ្ឋៈ និងបរមត្ថៈ ជាទីតាំងនៃសច្ចិកដ្ឋៈ និងបរមត្ថៈនោះ ឬក្នុងធម៌ដទៃក្រៅពីធម៌ទាំងនោះ ឬជាទីតាំងនៃធម៌ទាំងនោះ ឬក៏មិនផ្សេងពីសច្ចិកដ្ឋៈ និងបរមត្ថៈនោះ ដោយសភាវៈមានការប្រែប្រួលជាដើម ឬដោយសភាវៈមានបច្ច័យតាក់តែងជាដើម។ ភាគីម្ខាងទៀត កាលមិនប្រាថ្នានូវភាពផ្សេងគ្នា និងភាពមិនផ្សេងគ្នានៃបុគ្គល ជាមួយនឹងរូបជាដើម ទើបបដិសេធថា «na hevaṃ» (មិនគួរពោលយ៉ាងនោះឡើយ)។ ជាថ្មីម្តងទៀត សកវាទី កាលធ្វើការចោទប្រកាន់ (និគ្គហៈ) ដោយគិតថា ភាគីម្ខាងទៀតបដិសេធនូវធម៌ដែលមិនគួរដោះស្រាយ ដែលដល់នូវភាពជាធម៌តែមួយដោយការទទួលព្រម ទើបពោលថា «ājānāhi niggahaṃ» (ចូរអ្នកដឹងនូវនិគ្គហៈចុះ)។ សកវាទី កាលបើគេសួរថា «puggalo nupalabbhati» (បុគ្គលមិនរមែងបានទេឬ?) កាលបដិសេធនូវបុគ្គលទិដ្ឋិ ទើបទទួលព្រមថា «āmantā» (អើ មិនរមែងបានទេ)។ ម្យ៉ាងទៀត ភាគីម្ខាងទៀត សួរដេញដោលថា «yo saccikaṭṭho…pe… paramaṭṭhena» ដូច្នេះ ដើម្បីចោទប្រកាន់ថា បុគ្គលណាដែលមិនរមែងបានដោយសច្ចិកដ្ឋៈ បុគ្គលនោះ មិនរមែងបានដោយភាពផ្សេងគ្នា ឬមិនផ្សេងគ្នាពីសច្ចិកដ្ឋៈ និងបរមត្ថៈ ព្រោះគ្មានប្រការដទៃទៀតឡើយ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែបុគ្គល មិនរមែងបានដោយប្រការទាំងពួង ហេតុនោះ ការសួរដេញដោលនូវភាពផ្សេងគ្នា និងភាពមិនផ្សេងគ្នានៃបុគ្គលនោះ ទើបឈ្មោះថាជាការមិនសួរដេញដោល ព្រោះមិនធ្លាក់ចុះទៅក្នុងទោសសម្រាប់អ្នកបដិសេធនូវការយល់ឃើញថាមានបុគ្គល ហេតុនោះ ទើបបដិសេធថា «na hevaṃ»។ ភាគីម្ខាងទៀត កាលឃើញតែលេសនៃការធ្លាក់ចុះទៅក្នុងទោសដោយការទទួលព្រម មិនយល់ដឹងនូវសេចក្តីមិនខុសទាស់ឡើយ ទើបចោទប្រកាន់នូវនិគ្គហៈថា «ājānāhi niggahaṃ»។

---

ဣတီတိ ယံ ဒိသွာ မာတိကာ ဌပိတာ, ဧဝံ ဒေသိတတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ယထာ ကိန္တိ ယေန ပကာရေန ဗုဒ္ဓဘာသိတံ နာမ ဇာတံ, တံ နိဒဿနံ ကိန္တိ အတ္ထော. ယတောနိဒါနန္တိ ယံကာရဏာ ဆအဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာယတနာဒိနိဒါနန္တိ အတ္ထော. ပပဉ္စသညာသင်္ခါတိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိပပဉ္စသမ္ပယုတ္တာ သညာကောဋ္ဌာသာ. သမုဒါစရန္တီတိ အဇ္ဈာစရန္တိ. ဧတ္ထ စေတိ ဧတေသု အာယတနာဒီသု တဏှာမာနဒိဋ္ဌီဟိ အဘိနန္ဒိတဗ္ဗံ အဘိဝဒိတဗ္ဗံ အဇ္ဈောသိတဗ္ဗဉ္စ နတ္ထိ စေ[Pg.16]. နနု နတ္ထိယေဝ, ကသ္မာ ‘‘နတ္ထိ စေ’’တိ ဝုတ္တန္တိ? သစ္စံ နတ္ထိ, အပ္ပဟီနာဘိနန္ဒနာဘိဝဒနဇ္ဈောသာနာနံ ပန ပုထုဇ္ဇနာနံ အဘိနန္ဒိတဗ္ဗာဒိပ္ပကာရာနိ အာယတနာဒီနိ ဟောန္တီတိ တေသံ န သက္ကာ ‘‘နတ္ထီ’’တိ ဝတ္တုံ, ပဟီနာဘိနန္ဒနာဒီနံ ပန သဗ္ဗထာ နတ္ထီတိ ‘‘နတ္ထိ စေ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧသေဝန္တောတိ အဘိနန္ဒနာဒီနံ နတ္ထိဘာဝကရော မဂ္ဂေါ တပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဘူတံ ဖလံ ဝါ ရာဂါနုသယာဒီနံ အန္တော အဝသာနံ, အပ္ပဝတ္တီတိ အတ္ထော.

ពាក្យថា «itī» (ដោយហេតុនេះ) មានអធិប្បាយថា ព្រោះព្រះអង្គទ្រង់ឃើញហេតុណា ទើបតាំងមាតិកាទុក ទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «yathā kiṃ» (ដោយប្រការដូចម្តេច) សេចក្តីថា ព្រះពុទ្ធភាសិតកើតមានឡើងដោយប្រការណា នេះជាការបង្ហាញនូវប្រការនោះ។ ពាក្យថា «yatonidānaṃ» (ព្រោះហេតុណាជាគ្រឿងអាង) សេចក្តីថា ព្រោះហេតុណា គឺមានអាយតនៈខាងក្នុង និងខាងក្រៅទាំង ៦ ជាដើមជាគ្រឿងអាង។ ពាក្យថា «papañcasaññāsaṅkhā» (ចំណែកនៃសញ្ញាដែលប្រកបដោយធម៌ជាគ្រឿងយឺតយូរ) គឺចំណែកនៃសញ្ញាដែលប្រកបដោយបបញ្ចធម៌ គឺតណ្ហា មានះ និងទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា «samudācaranti» (រមែងប្រព្រឹត្តទៅ) គឺ គ្របសង្កត់។ ក្នុងពាក្យថា «ettha ca» (ក្នុងធម៌ទាំងនេះសោត) នេះ មានសេចក្តីថា ប្រសិនបើធម៌ដែលគួរត្រេកអរ គួរពោលសរសើរ និងគួរជ្រុលជ្រប់ ដោយតណ្ហា មានះ និងទិដ្ឋិ មិនមានក្នុងអាយតនៈទាំងឡាយជាដើមនេះទេ។ សួរថា៖ ធម៌ទាំងនោះមិនមានពិតមែនហើយ ចុះហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ប្រសិនបើមិនមាន» ដូច្នេះ? ឆ្លើយថា៖ ពិតណាស់ ធម៌ទាំងនោះមិនមានឡើយ ប៉ុន្តែ ចំពោះពួកបុថុជ្ជនដែលមិនទាន់លះបង់ការត្រេកអរ ការពោលសរសើរ និងការជ្រុលជ្រប់ អាយតនៈទាំងឡាយជាដើម តែងជាធម៌ដែលគួរត្រេកអរជាដើម ហេតុនោះ មិនអាចពោលចំពោះពួកបុថុជ្ជនទាំងនោះថា «មិនមាន» ឡើយ ចំណែកឯពួកព្រះខីណាស្រពដែលលះបង់ការត្រេកអរជាដើមបានហើយ ធម៌ទាំងនោះមិនមានដោយប្រការទាំងពួងឡើយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ប្រសិនបើមិនមាន»។ ពាក្យថា «esevanto» (នេះជាទីបំផុត) សេចក្តីថា ផ្លូវ (មគ្គ) ដែលធ្វើនូវភាពមិនមាននៃការត្រេកអរជាដើម ឬផលដែលជាការស្ងប់រម្ងាប់នូវការត្រេកអរជាដើមនោះ គឺជាទីបំផុត គឺការចប់ គឺការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃរាគានុស័យជាដើម។

---

ဇာနံ ဇာနာတီတိ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဇာနိတဗ္ဗံ ဇာနာတိ. န ဟိ ပဒေသဉာဏဝါ ဇာနိတဗ္ဗံ သဗ္ဗံ ဇာနာတီတိ. ပဿံ ပဿတီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုပညာစက္ခုဓမ္မစက္ခုဗုဒ္ဓစက္ခုသမန္တစက္ခုသင်္ခါတေဟိ ပဉ္စဟိ စက္ခူဟိ ပဿိတဗ္ဗံ ပဿတိ. အထ ဝါ ဇာနံ ဇာနာတီတိ ယထာ အညေ သဝိပလ္လာသာ ကာမရူပပရိညာဝါဒိနော ဇာနန္တာပိ ဝိပလ္လာသဝသေန ဇာနန္တိ, န ဧဝံ ဘဂဝါ, ဘဂဝါ ပန ပဟီနဝိပလ္လာသတ္တာ ဇာနန္တော ဇာနာတိယေဝ, ဒိဋ္ဌိဒဿနဿ စ အဘာဝါ ပဿန္တော ပဿတိယေဝါတိ အတ္ထော. စက္ခုဘူတောတိ ပညာစက္ခုမယတ္တာ သတ္တေသု စ တဒုပ္ပာဒနတော လောကဿ စက္ခုဘူတော. ဉာဏဘူတောတိ ဧတဿ စ ဧဝမေဝ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဓမ္မာ ဗောဓိပက္ခိယာ. ဗြဟ္မာ မဂ္ဂေါ, တေဟိ ဥပ္ပန္နတ္တာ လောကဿ စ တဒုပ္ပာဒနတော တဗ္ဘူတော. ဝတ္တာတိ စတုသစ္စဓမ္မေ ဝဒတီတိ ဝတ္တာ. ပဝတ္တာတိ စိရံ သစ္စပ္ပဋိဝေဓံ ပဝတ္တေန္တော ဝဒတီတိ ပဝတ္တာ. အတ္ထဿ နိန္နေတာတိ အတ္ထံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဒဿေတာ, ပရမတ္ထံ ဝါ နိဗ္ဗာနံ ပါပယိတာ. အမတဿ ဒါတာတိ အမတသစ္ဆိကိရိယံ သတ္တေသု ဥပ္ပာဒေန္တော အမတံ ဒဒါတီတိ အမတဿ ဒါတာ. ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ တဒါယတ္တဘာဝတော ဓမ္မဿာမီ. သုဝဏ္ဏာလိင်္ဂန္တိ သုဝဏ္ဏမယံ အာလိင်္ဂံ ခုဒ္ဒကမုဒိင်္ဂံ. သုပုပ္ဖိတသတပတ္တပဒုမမိဝ သဿိရိကံ သသောဘံ သုပုပ္ဖိတသတပတ္တသဿိရိကံ.

ពាក្យថា «jānaṃ jānāti» (ដឹង ក៏ដឹង) សេចក្តីថា ទ្រង់ដឹងនូវធម៌ដែលគប្បីដឹង ដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកមានទេសញ្ញាណ (ញាណជាចំណែកៗ) មិនមែនដឹងនូវធម៌ដែលគប្បីដឹងទាំងអស់នោះឡើយ។ ពាក្យថា «passaṃ passati» (ឃើញ ក៏ឃើញ) សេចក្តីថា ទ្រង់ឃើញនូវធម៌ដែលគb្បីឃើញ ដោយចក្ខុទាំង ៥ គឺ ទិព្វចក្ខុ បញ្ញាចក្ខុ ធម្មចក្ខុ ពុទ្ធចក្ខុ និងសមន្តចក្ខុ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «jānaṃ jānāti» មានសេចក្តីថា ពួកជនដទៃដែលមានវិបល្លាស ជាអ្នកពោលនូវការកំណត់ដឹងនូវកាមនិងរូប ទោះបីដឹង ក៏ដឹងដោយអំណាចនៃវិបល្លាស ចំណែកព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនមែនយ៉ាងនោះឡើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រោះទ្រង់លះបង់វិបល្លាសបានហើយ កាលទ្រង់ដឹង ក៏ដឹងពិតប្រាកដមែន ហើយព្រោះគ្មានការឃើញដោយទិដ្ឋិ កាលទ្រង់ឃើញ ក៏ឃើញពិតប្រាកដមែន នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា «cakkhubhūto» (ជាភ្នែក) សេចក្តីថា ព្រោះទ្រង់សម្រេចដោយបញ្ញាចក្ខុផង ព្រោះទ្រង់ញ៉ាំងបញ្ញាចក្ខុនោះឱ្យកើតឡើងក្នុងសត្វទាំងឡាយផង ទើបទ្រង់ជាចក្ខុរបស់លោក។ ពាក្យថា «ñāṇabhūto» (ជាញាណ) សេចក្តីនៃពាក្យនេះ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា «dhammā» (ធម៌) គឺ ពោធិបក្ខិយធម៌។ ពាក្យថា «brahmā» (ព្រហ្ម) គឺ មគ្គ ព្រោះទ្រង់កើតឡើងដោយធម៌ទាំងនោះផង ព្រោះទ្រង់ញ៉ាំងធម៌ទាំងនោះឱ្យកើតឡើងដល់លោកផង ទើបទ្រង់ជាធម៌នោះ (ជាព្រហ្មនោះ)។ ពាក្យថា «vattā» (អ្នកពោល) សេចក្តីថា ទ្រង់សម្តែងនូវចតុសច្ចធម៌ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «vattā»។ ពាក្យថា «pavattā» (អ្នកញ៉ាំងធម៌ឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ) សេចក្តីថា ទ្រង់សម្តែងញ៉ាំងការចាក់ធ្លុះនូវសច្ចៈឱ្យប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលយូរ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «pavattā»។ ពាក្យថា «atthassa ninnetā» (អ្នកនាំទៅកាន់ប្រយោជន៍) សេចក្តីថា ទ្រង់ដកស្រង់នូវប្រយោជន៍មកបង្ហាញ ឬទ្រង់ញ៉ាំងសត្វឱ្យដល់នូវបរមត្ថៈ គឺព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា «amatassa dātā» (អ្នកប្រទាននូវធម៌មិនស្លាប់) សេចក្តីថា ទ្រង់ញ៉ាំងការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវអមតធម៌ឱ្យកើតឡើងក្នុងសត្វទាំងឡាយ ទើបឈ្មោះថា ទ្រង់ប្រទាននូវអមតធម៌ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «amatassa dātā»។ ព្រោះពោធិបក្ខិយធម៌ទាំងឡាយ ស្ថិតនៅក្រោមអំណាចរបស់ព្រះអង្គ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «dhammassāmī» (ជាម្ចាស់នៃធម៌)។ ពាក្យថា «suvaṇṇāliṅgaṃ» គឺ ស្គរតូចដែលធ្វើដោយមាស។ ពាក្យថា «supupphitasatapattasassirikaṃ» គឺ ប្រកបដោយសិរី ប្រកបដោយលម្អ ដូចជាផ្កាឈូកសតបត្រដែលរីកស្គុះស្គាយ។

---

အနုမောဒိတကာလတော ပဋ္ဌာယ…ပေ… ဗုဒ္ဓဘာသိတံ နာမ ဇာတန္တိ ဧတေန အနုမောဒနာ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝဿ ကာရဏန္တိ အယမတ္ထော ဝုတ္တော ဝိယ ဒိဿတိ, ဧဝဉ္စ သတိ ကထာဝတ္ထုဿ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝေါ န သိယာ အနနုမောဒိတတ္တာ, တသ္မာ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – ‘‘မဟာကစ္စာယနော ဧဝံ ဝိဘဇိဿတီ’’တိ ဒိသွာ ဘဂဝါ မာတိကံ နိက္ခိပိတွာ ဝိဟာရံ ပဝိဋ္ဌော, တထေဝ စ ထေရော ဘဂဝတာ ဒိန္နနယေန ဌပိတမာတိကာယ ဝိဘဇီတိ ဗုဒ္ဓဘာသိတံ နာမ ဇာတံ, တံ ပန အနုမောဒနာယ ပါကဋံ ဇာတန္တိ ဧတမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ဧဝံ သတ္ထာရာ…ပေ… နာမ ဇာတ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ.

ក្នុងពាក្យថា «anumoditakālato paṭṭhāya…pe… buddhabhāsitaṃ nāma jātaṃ» (ចាប់តាំងពីកាលដែលទ្រង់អនុមោទនាហើយ...ល... ក៏កើតជាព្រះពុទ្ធភាសិត) នេះ ហាក់ដូចជាសម្តែងសេចក្តីនេះថា ការអនុមោទនាជាហេតុនៃភាពជាព្រះពុទ្ធភាសិត កាលបើជាយ៉ាងនេះ ភាពជាព្រះពុទ្ធភាសិតនៃគម្ពីរកថាវត្ថុ ក៏មិនគប្បីមានឡើយ ព្រោះមិនទាន់បានអនុមោទនា ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះថា៖ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ទតឃើញថា «ព្រះមហាកច្ចាយនៈនឹងចែកយ៉ាងនេះ» ទើបទ្រង់សម្តែងមាតិកាទុក ហើយស្តេចចូលទៅកាន់វិហារ ហើយព្រះថេរៈក៏បានចែកសេចក្តីនៃមាតិកាដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគតាំងទុកហើយ ដោយន័យដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគប្រទានឱ្យ យ៉ាងនោះឯង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា កើតជាព្រះពុទ្ធភាសិត ប៉ុន្តែ ព្រះពុទ្ធភាសិតនោះ ប្រាកដឡើងដោយសារការអនុមោទនា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបពោលថា «evaṃ satthārā…pe… nāma jātaṃ» (យ៉ាងនេះ ព្រះសាស្តា...ល... កើតមានហើយ) ដូច្នេះ។

---

ဣဒါနိ [Pg.17] ပါဠိယာ သန္နိဝေသံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ ဓမ္မသင်္ဂဏီပကရဏေ’’တိအာဒိမာဟ. ကာမာဝစရကုသလတော အဋ္ဌာတိ ကာမာဝစရကုသလေ စတ္တာရော ခန္ဓေ ဂဟေတွာ တတော အဋ္ဌ စိတ္တာနိ ဥဒ္ဓရတိ. ပဌမာ ဝိဘတ္တီတိပိ ဝဒန္တိ. ဧကူနနဝုတိ စိတ္တာနီတိ ယတ္ထ ဧတာနိ စိတ္တာနိ ဝိဘတ္တာနိ, တေ ပါဠိပ္ပဒေသာ ‘‘ဧကူနနဝုတိ စိတ္တာနီ’’တိ ဝုတ္တာ. တေသဉ္စ သမုဒါယော စိတ္တဝိဘတ္တိ, တသ္မာ ဥပပန္နမေတံ ‘‘ဧကူနနဝုတိ စိတ္တာနိ စိတ္တဝိဘတ္တီ’’တိ. မာတိကဉ္စ ဥဒ္ဒိသိတွာ တတ္ထ ဧကေကံ ပဒံ ဥဒ္ဓရိတွာ ယသ္မာ စိတ္တာနိ ဝိဘတ္တာနိ, တသ္မာ မာတိကာပိ စိတ္တဝိဘတ္တိအန္တောဂဓာယေဝါတိ စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍံ မာတိကာပဒဘာဇနီယဝသေန ဒုဝိဓန္တိ ဣဒမ္ပိ ဝစနံ ယုဇ္ဇတိ.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការចាត់ចែងព្រះបាលី ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «tattha dhammasaṅgaṇīpakaraṇe» (ក្នុងគម្ពីរធម្មសង្គណីនោះ) ជាដើម។ ពាក្យថា «kāmāvacarakusalato aṭṭha» (ចិត្ត ៨ ពីកាមាវចរកុសល) សេចក្តីថា កាលកាន់យកខន្ធទាំង ៤ ក្នុងកាមាវចរកុសលហើយ រមែងដកស្រង់យកចិត្ត ៨ ពីកាមាវចរកុសលនោះ។ ពួកអាចារ្យខ្លះពោលថា «ជាការចែកចំណែកទីមួយ» ដូច្នេះក៏មាន។ ពាក្យថា «ekūnanavuti cittāni» (ចិត្ត ៨៩) សេចក្តីថា ព្រះបាលីទាំងឡាយណាដែលចិត្តទាំងនេះត្រូវបានចែកទុកហើយ ព្រះបាលីទាំងឡាយនោះ ហៅថា «ចិត្ត ៨៩»។ ហើយការប្រជុំចុះនៃចិត្តទាំងនោះ ឈ្មោះថា «ចិត្តវិភត្តិ» ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «ចិត្ត ៨៩ ឈ្មោះថា ចិត្តវិភត្តិ» នេះ ទើបសមគួរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែព្រះអដ្ឋកថាចារ្យលើកឡើងនូវមាតិកា ហើយដកស្រង់យកបទនីមួយៗក្នុងមាតិកានោះមកចែកនូវចិត្តទាំងឡាយ ហេតុនោះ សូម្បីមាតិកាក៏រាប់បញ្ចូលក្នុងចិត្តវិភត្តិដែរ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «ចិត្តុប្បាទកណ្ឌ មាន ២ ប្រការ ដោយអំណាចនៃមាតិកាបទភាជនីយៈ» នេះ សូម្បីពាក្យនេះក៏សមគួរដែរ។

---

မူလတောတိ ‘‘တီဏိ ကုသလမူလာနီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၉၈၅) ကုသလာဒီနံ မူလဝသေန သင်္ခိပိတွာ ဝစနံ. ‘‘ဝေဒနာက္ခန္ဓော’’တိအာဒိနာ ခန္ဓတော. ‘‘ကာယကမ္မ’’န္တိအာဒိနာ ဒွါရတော. ‘‘သုခဘူမိယံ ကာမာဝစရေ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၉၈၈) ဘူမိတော. အတ္ထောတိ ဟေတုဖလံ. ဓမ္မောတိ ဟေတု. ‘‘တီဏိ ကုသလမူလာနိ တီဏိ အကုသလမူလာနီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၉၈၅-၉၈၆) ဟေတုဝသေန သင်္ဂဟော ဓမ္မတော နိက္ခေပေါ. ‘‘တံသမ္ပယုတ္တော, တံသမုဋ္ဌာနာ တဒေကဋ္ဌာ စ ကိလေသာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၉၈၅-၉၈၆) ဟေတုဖလဝသေန သင်္ဂဟော အတ္ထတော နိက္ခေပေါ. အထ ဝါ ဓမ္မောတိ ဘာသိတော. အတ္ထောတိ ဘာသိတတ္ထော. ‘‘တယော ကုသလဟေတူ’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၅၉) ဓမ္မော. ‘‘တတ္ထ ကတမေ တယော ကုသလဟေတူ အလောဘော’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁၀၆၀) အတ္ထော, သော စ ဓမ္မော. ‘‘တတ္ထ ကတမော အလောဘော’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁၀၆၁) အတ္ထောတိ ဧဝံ အတ္ထဓမ္မဝသေန နိက္ခေပေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. နာမတောတိ ‘‘တီဏိ ကုသလမူလာနီ’’တိ ဝုတ္တဓမ္မာနံ အလောဘောတိအာဒိနာမဝသေန. လိင်္ဂတောတိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌဿ ဧကဿေဝ ဓမ္မဿ ‘‘အလောဘော အလုဗ္ဘနာ အလုဗ္ဘိတတ္တ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၀၆၁) ပုရိသာဒိလိင်္ဂဝသေန နိက္ခေပေါ.

ពាក្យថា «ដោយឫស» (មូលតោ) គឺការសង្ខេបពាក្យពោលដោយអំណាចនៃឫសរបស់ធម៌មានកុសលជាដើម ដូចជាពាក្យថា «កុសលមូល ៣» ជាដើម (ធម្មសង្គណី ៩៨៥)។ ពាក្យថា «វេទនាខន្ធ» ជាដើម គឺដោយអំណាចនៃខន្ធ។ ពាក្យថា «កាយកម្ម» ជាដើម គឺដោយអំណាចនៃទ្វារ។ ពាក្យថា «ក្នុងសុខភូមិជាកាមាវចរ» ជាដើម (ធម្មសង្គណី ៩៨៨) គឺដោយអំណាចនៃភូមិ។ ពាក្យថា «អត្ថ» បានដល់ ផលនៃហេតុ។ ពាក្យថា «ធម៌» បានដល់ ហេតុ។ ការសង្គ្រោះដោយអំណាចនៃហេតុ ដូចជាពាក្យថា «កុសលមូល ៣ អកុសលមូល ៣» ជាដើម (ធម្មសង្គណី ៩៨៥-៩៨៦) ឈ្មោះថា «ការលើកឡើងដោយធម៌» (ធម្មតោ និក្ខេប)។ ការសង្គ្រោះដោយអំណាចនៃផលនៃហេតុ ដូចជាពាក្យថា «កិលេសទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយធម៌នោះ មានធម៌នោះជាសមុដ្ឋាន និងមានទីតាំងជាមួយគ្នានឹងធម៌នោះ» ជាដើម (ធម្មសង្គណី ៩៨៥-៩៨៦) ឈ្មោះថា «ការលើកឡើងដោយអត្ថ» (អត្ថតោ និក្ខេប)។ មួយម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «ធម៌» គឺព្រះពុទ្ធវចនៈដែលទ្រង់សម្ដែងហើយ។ ពាក្យថា «អត្ថ» គឺសេចក្ដីនៃព្រះពុទ្ធវចនៈដែលទ្រង់សម្ដែងហើយនោះ។ ពាក្យថា «កុសលហេតុ ៣» (ធម្មសង្គណី ១០៥៩) គឺធម៌។ ពាក្យថា «ក្នុងកុសលហេតុទាំងនោះ កុសលហេតុ ៣ តើដូចម្ដេចខ្លះ? គឺអលោភៈ...» ជាដើម (ធម្មសង្គណី ១០៦០) គឺអត្ថ ហើយអត្ថនោះក៏ជាធម៌ដែរ។ ពាក្យថា «ក្នុងអលោភៈនោះ តើអលោភៈដូចម្ដេចខ្លះ?» ជាដើម (ធម្មសង្គណី ១០៦១) គឺអត្ថ គប្បីជ្រាបការលើកឡើងដោយអំណាចនៃអត្ថនិងធម៌ យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «ដោយនាម» គឺដោយអំណាចនៃនាមមានអលោភៈជាដើម នៃធម៌ទាំងឡាយដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «កុសលមូល ៣»។ ពាក្យថា «ដោយលិង្គ» គឺការលើកឡើងដោយអំណាចនៃលិង្គមានបុរិសលិង្គជាដើម នៃធម៌តែមួយដែលទ្រង់លើកឡើងមកសម្ដែងថា «អលោភៈ ភាពមិនលោភ អាការមិនលោភ» (ធម្មសង្គណី ១០៦១)។

---

ဂဏနစာရန္တိ ဂဏနပ္ပဝတ္တိံ. သမာနေန္တီတိ သမာနံ ကရောန္တိ ပူရေန္တိ, တထာ သမာနေတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထာပိ. ‘‘ဝိဇ္ဇာဘာဂိနော အဝိဇ္ဇာဘာဂိနော’’တိ (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၁၀၁) ဧဝမာဒီသု ဧတ္ထ ဝိညာတေသု အာဘိဓမ္မိကတ္ထေရာ သုတ္တန္တံ သုဏန္တာ စိန္တေန္တာ စ သုတ္တန္တေသု ‘‘ဝိဇ္ဇာဘာဂိနော’’တိအာဒီသု အာဂတေသု အတ္ထဿ ဝိညာတတ္တာ န ကိလမန္တီတိ ဧတမတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘အာဘိဓမ္မိကတ္ထေရာနံ…ပေ… အကိလမတ္ထံ ဌပိတာ’’တိ.

ពាក្យថា «គណនចារៈ» បានដល់ ដំណើរប្រព្រឹត្តទៅនៃការរាប់។ ពាក្យថា «សមានេន្តិ» បានដល់ ធ្វើឲ្យស្មើ គឺធ្វើឲ្យពេញ ក្នុងពាក្យថា «សមានេតព្វៈ» នេះ ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ កាលបើធម៌ទាំងឡាយមាន «វិជ្ជាភាគីធម៌ អវិជ្ជាភាគីធម៌» (ធម្មសង្គណី ទុកមាតិកា ១០១) ជាដើមនេះ ព្រះអភិធម្មត្ថេរទាំងឡាយបានដឹងច្បាស់ហើយ កាលដែលស្ដាប់ ឬគិតពិចារណានូវព្រះសូត្រ ក្នុងពេលដែលពាក្យថា «វិជ្ជាភាគីធម៌» ជាដើម មកដល់ក្នុងព្រះសូត្រទាំងឡាយ ព្រោះតែដឹងច្បាស់នូវអត្ថហើយ ទើបមិនលំបាក ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្ដីនេះ ទើបត្រាស់ថា «តម្កល់ទុកដើម្បីកុំឲ្យលំបាក... ដល់ព្រះអភិធម្មត្ថេរទាំងឡាយ»។

---

အနမတဂ္ဂေါတိ [Pg.18] အညာတဂ္ဂေါ. ခန္ဓန္တရန္တိ ခန္ဓနာနတ္တံ, ခန္ဓမေဝ ဝါ. ဂဟေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ သဏှံ, သုခုမာယ ပညာယ ဂဟေတဗ္ဗတော သုခုမဉ္စ ဓမ္မံ သဏှသုခုမဓမ္မံ. ဗလဝတာ ဉာဏဝေဂေန ပဝတ္တတ္တာ ဗလဝတော ဉာဏဝေဂဿ နိမိတ္တဘာဝတော စ ဗလဝံ. ဂမ္ဘီရမေဝ ဂမ္ဘီရဂတံ, ဂမ္ဘီရာနိ ဝါ ဂတာနိ ဂမနာနိ ဧတဿ သန္တီတိ ဂမ္ဘီရဂတံ. ယထာနုပုဗ္ဗန္တိ ယထာနုပုဗ္ဗေန. နိခိလေနာတိ နိရဝသေသေန ဒေသိတံ, ပဉ္စခိလရဟိတေန ဝါ ဘဂဝတာ ဒေသိတံ. ရူပဂတံဝါတိ ဟတ္ထဂတံ ရူပံ ဝိယ စက္ခုနာ. ‘‘ပဋိဝေဓဉာဏေန သမန္တပဋ္ဌာနံ ယော ပဿတိ, သော အတ္ထေဝ, နော နတ္ထီ’’တိ အတ္တာနံ သန္ဓာယ ထေရော ဝဒတီတိ.

ពាក្យថា «អនមតគ្គៈ» បានដល់ មានទីបំផុតដែលគេមិនដឹង។ ពាក្យថា «ខន្ធន្តរៈ» បានដល់ ភាពផ្សេងគ្នានៃខន្ធ ឬបានដល់ខន្ធនោះឯង។ ធម៌ដ៏ល្អិត ព្រោះមិនអាចកាន់យកបានដោយងាយ និងធម៌ដ៏សុខុម ព្រោះត្រូវកាន់យកដោយបញ្ញាដ៏សុខុម ឈ្មោះថា «សណ្ហសុខុមធម៌» (ធម៌ដ៏ល្អិតសុខុម)។ ឈ្មោះថា «ពលវៈ» (មានកម្លាំងខ្លាំងក្លា) ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយកម្លាំងញាណដ៏ខ្លាំងក្លា និងព្រោះជាហេតុនៃកម្លាំងញាណដ៏ខ្លាំងក្លា។ ធម៌ដ៏ជ្រាលជ្រៅនោះឯង ឈ្មោះថា «គម្ភីរគតៈ» ឬធម៌ដែលមានដំណើរទៅដ៏ជ្រាលជ្រៅ ឈ្មោះថា «គម្ភីរគតៈ»។ ពាក្យថា «យថានុបុព្វំ» បានដល់ តាមលំដាប់។ ពាក្យថា «និខិលេន» បានដល់ សម្ដែងមិនមានសេសសល់ ឬដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ប្រាសចាកខីលៈ (គោលចង្រ្កង) ៥ យ៉ាង ទ្រង់សម្ដែងហើយ។ ពាក្យថា «រូបគតំ» ដូចជា រូបដែលនៅក្នុងដៃដែលមើលឃើញដោយភ្នែក។ ព្រះថេរៈពោលសំដៅលើខ្លួនឯងថា «បុគ្គលណាឃើញសមន្តបដ្ឋានដោយបដិវេធញាណ បុគ្គលនោះពិតជាមានមែន មិនមែនមិនមានឡើយ»។

---

ခုဒ္ဒကဝတ္ထုဝိဘင်္ဂေ အာဂတေသု ဧကာဓိကေသု အဋ္ဌသု ကိလေသသတေသု အဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတာနိ အပနေတွာ သေသာ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော စ ဥပ္ပန္နာနုပ္ပန္နဘာဝေန ဒိဂုဏိတာနိ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿာနိ ဒသာဓိကာနိ ဟောန္တိ, အပ္ပကံ ပန ဦနမဓိကံ ဝါ န ဂဏနူပဂံ ဟောတီတိ ‘‘ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဣတရေသံ အတီတာဒိဘာဝါမသနာ အဂ္ဂဟဏံ ခေပနေ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

កាលបើដកចេញនូវតណ្ហាចរិត ១០៨ ក្នុងបណ្ដាកិលេស ៨០១ ដែលមកក្នុងខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គ ចំណែកទិដ្ឋិ ៦២ ដែលនៅសល់ គុណនឹងពីរដោយអំណាចនៃសេចក្ដីកើតឡើង និងមិនទាន់កើតឡើង ទៅជាកិលេស ១៥១០ ប៉ុន្តែ ចំនួនដែលខ្វះ ឬលើសបន្តិចបន្តួច មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងលំដាប់ការគណនាឡើយ ទើបត្រាស់ហៅថា «កិលេសមួយពាន់ប្រាំរយ» (ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្ស)។ គប្បីជ្រាបថា ការមិនកាន់យកនូវកិលេសដទៃទៀត ព្រោះមិនបានពិចារណាដោយភាពជាអតីតកាលជាដើម គឺជាការលះបង់ចោល។

---

မေစကပဋာတိ နီလနိဘာ ပဋာ. စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဝဏ္ဏဓာတူတိ စိတ္တပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနာ ဝဏ္ဏဓာတူတိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. ကသ္မာ? န ဟိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပံ ဗဟိ နိဂစ္ဆတီတိ, စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပပရမ္ပရာယ အာဂတတ္တာ ပန ဧဝံ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဝဏ္ဏဓာတူတိ ဧတ္ထ ပစ္စယဥတုသဒ္ဒါနံ လောပံ ကတွာ သောယေဝ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တော အတ္ထော သုဝဏ္ဏတာ သုဿရတာ ဝိယ. ဧတ္ထ ဟိ ‘‘သုဿရတာ’’တိ ဥပါဒိန္နကာဓိကာရေ အာဂတံ, န စ သဒ္ဒေါ ဥပါဒိန္နကော အတ္ထိ, တသ္မာ ဥပါဒိန္နကရူပဩဋ္ဌတာလုအာဒိနိဿယတ္တာ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ, ဧဝမေတ္ထာပိ စိတ္တပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနံ သန္ဓာယ ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဝဏ္ဏဓာတူ’’တိ ဝဒတိ.

ពាក្យថា «មេចកបដៈ» បានដល់ ក្រណាត់មានពណ៌ខៀវស្រងាត់។ ពាក្យថា «វណ្ណធាតុមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន» គប្បីកាន់យកសេចក្ដីថា វណ្ណធាតុមានឧតុដែលកើតអំពីចិត្តជាបច្ច័យជាសមុដ្ឋាន។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថារូបដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន មិនចេញទៅខាងក្រៅឡើយ ប៉ុន្តែដែលពោលយ៉ាងនេះ ព្រោះមកតាមលំដាប់នៃរូបដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន។ មួយម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យថា «វណ្ណធាតុមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន» នេះ លុបពាក្យថា «បច្ច័យ» និង «ឧតុ» ចេញ សេចក្ដីក៏នៅតែដូចដែលពោលមកខាងដើម ដូចជាពាក្យថា ភាពមានពណ៌ល្អ (សុវណ្ណតា) និងភាពមានសំឡេងពីរោះ (សុស្សរតា)។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «សុស្សរតា» មកក្នុងឧបាទិន្នកាធិការ ហើយសម្លេងក៏មិនមែនជាឧបាទិន្នកធម៌ដែរ ប៉ុន្តែដែលពោលយ៉ាងនេះ ព្រោះអាស្រ័យនឹងបបូរមាត់ និងពិដានជាដើម ដែលជារូបឧបាទិន្នកៈ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះក៏ដូចគ្នាដែរ ព្រះអង្គសំដៅយកឧតុដែលមានចិត្តជាបច្ច័យជាសមុដ្ឋាន ទើបត្រាស់ថា «វណ្ណធាតុមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន»។

---

ကာယသက္ခိန္တိ ပစ္စက္ခံ. ဒန္တာဝရဏန္တိ ဩဋ္ဌဒွယံ. မုခါဒါနန္တိ မုခဝိဝရံ. သိလိဋ္ဌန္တိ သံဂတံ သုသဏ္ဌိတံ. သရေ နိမိတ္တံ ဂဟေတွာတိ ‘‘ဓမ္မော ဧသော ဝုစ္စတီ’’တိ ဓမ္မဿရဝသေန နိမိတ္တံ ဂဟေတွာ, န ကိလေသာနုဗျဉ္ဇနဝသေန. ဧကပ္ပဟာရေနာတိ ဧတ္ထ ပဟာရောတိ ဒိဝသဿ တတိယော ဘာဂေါ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ သန္တေတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တမဂ္ဂဟေတွာ ဝါစနာမဂ္ဂဿ ထေရပ္ပဘဝတ္တဝစနမေဝ ဂဟေတွာ တေန ပုရိမဝစနဉ္စ ပဋိက္ခိပန္တော စောဒေတိ.

ពាក្យថា «កាយសក្ខិ» បានដល់ ប្រចក្ស (ចំពោះមុខ)។ ពាក្យថា «ទន្តាវរណៈ» បានដល់ បបូរមាត់ទាំងពីរ។ ពាក្យថា «មុខាទានៈ» បានដល់ ប្រហោងមាត់។ ពាក្យថា «សិលិដ្ឋៈ» បានដល់ ជាប់គ្នា ឬតាំងនៅល្អ។ ពាក្យថា «កាន់យកនិមិត្តក្នុងសំឡេង» គឺកាន់យកនិមិត្តដោយអំណាចនៃសំឡេងធម៌ថា «...នេះលោកហៅថាធម៌» មិនមែនកាន់យកដោយអំណាចនៃកិលេសានុព្យញ្ជនៈឡើយ។ ពាក្យថា «ដោយការវាយតែម្ដង» (ឯកប្បហារេន) ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា ផហារៈ (យាម) លោកសំដៅយកចំណែកទី ៣ នៃថ្ងៃ។ កាលបើដូច្នោះ មិនកាន់យកពាក្យដែលពោលខាងដើមឡើយ ប៉ុន្តែកាន់យកតែពាក្យដែលពោលថា ផ្លូវនៃការសូត្រធម៌មានព្រះថេរៈជាដើមហេតុ ហើយចោទសួរដោយបដិសេធពាក្យមុននោះ។

---

တေနေတမေတဿာတိ [Pg.19] ဝိနယဿ. အတ္တတ္ထပရတ္ထာဒိဘေဒေတိ ယော တံ သုတ္တံ သဇ္ဈာယတိ သုဏာတိ ဝါစေတိ စိန္တေတိ ဒေသေတိ, သုတ္တေန သင်္ဂဟိတော သီလာဒိအတ္ထော တဿပိ ဟောတိ, တေန ပရဿ သာဓေတဗ္ဗတော ပရဿပိ ဟောတီတိ တဒုဘယံ တံ သုတ္တံ သူစေတိ ဒီပေတိ. တထာ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကတ္ထေ လောကိယလောကုတ္တရတ္ထေတိ ဧဝမာဒိဘေဒေ အတ္ထေ အာဒိသဒ္ဒေန သင်္ဂဏှာတိ. အတ္ထသဒ္ဒေါ စာယံ ဟိတပရိယာယဝစနံ, န ဘာသိတတ္ထဝစနံ. ယဒိ သိယာ, သုတ္တံ အတ္တနောပိ ဘာသိတတ္ထံ သူစေတိ ပရသုတ္တဿပီတိ အယမတ္ထော သိယာ, သုတ္တေန စ ယော အတ္ထော ပကာသိတော, သော တဿေဝ ဟောတီတိ န တေန ပရတ္ထော သူစိတော ဟောတိ, တေန စ သူစေတဗ္ဗဿ ပရတ္ထဿ နိဝတ္တေတဗ္ဗဿ အဘာဝါ အတ္တဂ္ဂဟဏံ န ကတ္တဗ္ဗံ, အတ္တတ္ထပရတ္ထဝိနိမုတ္တဿ ဘာသိတတ္ထဿ အဘာဝါ အာဒိဂ္ဂဟဏဉ္စ န ကတ္တဗ္ဗံ, တသ္မာ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဿ သုတ္တေ အသမ္ဘဝတော သုတ္တာဓာရဿ ပုဂ္ဂလဿ ဝသေန အတ္တတ္ထပရတ္ထာ ဝုတ္တာ.

ពាក្យថា «តេនេតមេតស្ស» គឺរបស់ព្រះវិន័យនោះ។ ក្នុងពាក្យថា «ផ្សេងគ្នាដោយអត្តត្ថៈ និងបរត្ថៈជាដើម» គឺបុគ្គលណាស្វាធ្យាយ ស្ដាប់ រៀន គិត ឬសម្ដែងនូវព្រះសូត្រនោះ អត្ថមានសីលជាដើមដែលសង្គ្រោះដោយព្រះសូត្រ ក៏រមែងមានដល់បុគ្គលនោះផង ព្រោះបុគ្គលនោះត្រូវសម្រេចដល់អ្នកដទៃ អត្ថនោះក៏រមែងមានដល់អ្នកដទៃផង ព្រះសូត្រនោះរមែងញ៉ាំងអត្ថទាំងពីរនោះឲ្យដឹងច្បាស់ គឺបង្ហាញឲ្យឃើញច្បាស់។ ម៉្យាងទៀត ទ្រង់សង្គ្រោះយកអត្ថផ្សេងគ្នាមាន ទិដ្ឋធម្មិកត្ថៈ សម្បរាយិកត្ថៈ លោកិយត្ថៈ និងលោកុត្តរត្ថៈជាដើម ដោយសព្ទថា «អាទិ»។ ចំណែកឯសព្ទថា «អត្ថ» នេះ ជាពាក្យជំនួសនៃពាក្យថា «ប្រយោជន៍» (ហិតៈ) មិនមែនជាពាក្យពោលសំដៅលើសេចក្ដីដែលសម្ដែងឡើយ។ ប្រសិនបើជាពាក្យពោលសំដៅលើសេចក្ដីដែលសម្ដែង សេចក្ដីនេះក៏គប្បីមានថា ព្រះសូត្ររមែងបង្ហាញនូវសេចក្ដីដែលសម្ដែងរបស់ខ្លួនផង របស់ព្រះសូត្រដទៃផង ប៉ុន្តែអត្ថណាដែលព្រះសូត្រសម្ដែងហើយ អត្ថនោះរមែងជារបស់ព្រះសូត្រនោះឯង មិនមែនជាការបង្ហាញនូវបរត្ថៈ (អត្ថរបស់ព្រះសូត្រដទៃ) ឡើយ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះមិនមានបរត្ថៈដែលត្រូវបង្ហាញ ឬត្រូវដកចេញ ទើបមិនគួរកាន់យកពាក្យថា «អត្តៈ» (ខ្លួន) ឡើយ និងព្រោះមិនមានសេចក្ដីដែលសម្ដែងដែលរួចផុតចាកអត្តត្ថៈនិងបរត្ថៈ ទើបមិនគួរកាន់យកពាក្យថា «អាទិ» ឡើយ ហេតុនោះ ព្រោះអត្ថដែលពោលមកនោះ មិនមាននៅក្នុងព្រះសូត្រ ទើបលោកពោលពាក្យថា អត្តត្ថៈ និងបរត្ថៈ ដោយអំណាចនៃបុគ្គលដែលជាទីតម្កល់នៃព្រះសូត្រ។

---

အထ ဝါ သုတ္တံ အနပေက္ခိတွာ ယေ အတ္တတ္ထာဒယောပိ အတ္ထပ္ပဘေဒါ ဝုတ္တာ နိဒ္ဒေသေ (မဟာနိ. ၆၉; စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅) ‘‘အတ္တတ္ထော ပရတ္ထော ဥဘယတ္ထော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော အတ္ထော သမ္ပရာယိကော အတ္ထော ဥတ္တာနော အတ္ထော ဂမ္ဘီရော အတ္ထော ဂုဠှော အတ္ထော ပဋိစ္ဆန္နော အတ္ထော နေယျော အတ္ထော နီတော အတ္ထော အနဝဇ္ဇော အတ္ထော နိက္ကိလေသော အတ္ထော ဝေါဒါနော အတ္ထော ပရမတ္ထော အတ္ထော’’တိ, တေ သုတ္တံ သူစေတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ‘‘အတ္တနာ စ အပ္ပိစ္ဆော ဟောတီ’’တိ အတ္တတ္ထံ, ‘‘အပ္ပိစ္ဆကထဉ္စ ပရေသံ ကတ္တာ ဟောတီ’’တိ ပရတ္ထံ သူစေတီတိ. ဧဝံ ‘‘အတ္တနာ စ ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတော ဟောတီ’’တိအာဒိသုတ္တာနိ (အ. နိ. ၄.၉၉) ယောဇေတဗ္ဗာနိ. ဝိနယာဘိဓမ္မေဟိ စ ဝိသေသေတွာ သုတ္တသဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော, တသ္မာ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသပ္ပဝတ္တာယ ဒေသနာယ အတ္တဟိတပရဟိတာဒီနိ သာတိသယံ ပကာသိတာနိ ဟောန္တိ, န အာဏာဓမ္မသဘာဝဝသပ္ပဝတ္တာယာတိ ဣဒမေဝ ‘‘အတ္ထာနံ သူစနတော သုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

មួយម៉្យាងទៀត មិនបាច់គិតដល់ព្រះសូត្រឡើយ ប្រភេទនៃអត្ថទាំងឡាយមានអត្តត្ថៈជាដើម ទោះបីជាលោកពោលទុកក្នុងនិទ្ទេស (មហានិទ្ទេស ៦៩, ចូឡនិទ្ទេស មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥) ថា «អត្តត្ថៈ (ប្រយោជន៍ខ្លួន) បរត្ថៈ (ប្រយោជន៍អ្នកដទៃ) ឧភយត្ថៈ (ប្រយោជន៍ទាំងពីរ) ទិដ្ឋធម្មិកត្ថៈ (ប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្ន) សម្បរាយិកត្ថៈ (ប្រយោជន៍ក្នុងបរលោក) ឧត្តានត្ថៈ (ប្រយោជន៍រាក់) គម្ភីរត្ថៈ (ប្រយោជន៍ជ្រៅ) គូឡ្ហត្ថៈ (ប្រយោជន៍កំបាំង) បដិច្ឆន្នត្ថៈ (ប្រយោជន៍លាក់កំបាំង) នេយ្យត្ថៈ (ប្រយោជន៍ដែលត្រូវនាំទៅ) នីតត្ថៈ (ប្រយោជន៍ដែលនាំទៅហើយ) អនវជ្ជត្ថៈ (ប្រយោជន៍មិនមានទោស) និក្កិលេសត្ថៈ (ប្រយោជន៍មិនមានកិលេស) វោទានត្ថៈ (ប្រយោជន៍ដ៏ផូរផង់) បរមត្ថៈ (ប្រយោជន៍យ៉ាងក្រៃលែង)» ដូច្នេះក្តី សេចក្ដីថា ព្រះសូត្ររមែងបង្ហាញនូវអត្ថទាំងនោះ។ មួយម៉្យាងទៀត ព្រះសូត្ររមែងបង្ហាញនូវអត្តត្ថៈថា «ខ្លួនឯងជាអ្នកមានសេចក្ដីប្រាថ្នាតិច» និងបង្ហាញនូវបរត្ថៈថា «ជាអ្នកពោលកថាវត្ថុមានសេចក្ដីប្រាថ្នាតិចដល់អ្នកដទៃ»។ គប្បីផ្សារភ្ជាប់ព្រះសូត្រទាំងឡាយមានជាដើមថា «ខ្លួនឯងជាអ្នកវៀរចាកបាណាតិបាត» (អង្គុត្តរនិកាយ ៤.៩៩) យ៉ាងនេះចុះ។ ម្យ៉ាងទៀត គួរពោលសេចក្ដីនៃសព្ទថា «សូត្រ» ដោយធ្វើការប្លែកគ្នាពីព្រះវិន័យ និងព្រះអភិធម្ម ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទេសនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់វិនេយ្យសត្វ ប្រយោជន៍ខ្លួន និងប្រយោជន៍អ្នកដទៃជាដើម រមែងត្រូវបានប្រកាសយ៉ាងក្រៃលែង មិនមែនប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃអាណា (អំណាចបញ្ជា) និងធម្មសភាវៈឡើយ ហេតុនេះ ទើបលោកពោលថា «ឈ្មោះថា សូត្រ ព្រោះបង្ហាញនូវអត្ថទាំងឡាយ»។

---

သုတ္တေ စ အာဏာဓမ္မသဘာဝါ ဝေနေယျဇ္ဈာသယံ အနုဝတ္တန္တိ, န ဝိနယာဘိဓမ္မေသု ဝိယ ဝေနေယျဇ္ဈာသယော အာဏာဓမ္မသဘာဝေ အနုဝတ္တတိ, တသ္မာ ဝေနေယျာနံ ဧကန္တဟိတပဋိလာဘသံဝတ္တနိကာ သုတ္တန္တဒေသနာ ဟောတီတိ ‘‘သုဝုတ္တာ စေတ္ထ အတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပသဝတီတိ ဖလတိ[Pg.20]. ‘‘သုတ္တာဏာ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ပကာသေတုံ ‘‘သုဋ္ဌု စ နေ တာယတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အတ္တတ္ထပရတ္ထာဒိဝိဓာနေသု စ သုတ္တဿ ပမာဏဘာဝေါ တေသဉ္စ သင်္ဂါဟကတ္တံ ယောဇေတဗ္ဗံ, တဒတ္ထပ္ပကာသနေ ပဓာနတ္တာ သုတ္တဿ ဣတရေဟိ ဝိသေသနဉ္စ. ဧတန္တိ ‘‘အတ္ထာနံ သူစနတော’’တိအာဒိကံ အတ္ထဝစနံ. ဧတဿာတိ သုတ္တဿ.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងព្រះសូត្រ អាណានិងធម្មសភាវៈរមែងប្រព្រឹត្តទៅតាមអធ្យាស្រ័យរបស់វិនេយ្យសត្វ មិនមែនដូចក្នុងព្រះវិន័យនិងព្រះអភិធម្ម ដែលអធ្យាស្រ័យរបស់វិនេយ្យសត្វប្រព្រឹត្តទៅតាមអាណានិងធម្មសភាវៈឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសូត្រទេសនារមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីបាននូវប្រយោជន៍តែម្យ៉ាងដល់វិនេយ្យសត្វទាំងឡាយ ទើបលោកពោលពាក្យមានជាដើមថា «អត្ថទាំងឡាយក្នុងព្រះសូត្រនេះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកល្អហើយ»។ ពាក្យថា «បសវតិ» បានដល់ ផ្ដល់ផល។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្ដីនៃពាក្យថា «សុត្តាណា» នេះ ទើបលោកពោលថា «និងរមែងរក្សាទុកនូវធម៌ទាំងនោះបានល្អ»។ គប្បីផ្សារភ្ជាប់នូវភាពជាប្រមាណនៃព្រះសូត្រ និងភាពជាអ្នកសង្គ្រោះនូវអត្ថទាំងនោះ ក្នុងការចាត់ចែងអត្តត្ថៈនិងបរត្ថៈជាដើម និងការធ្វើឲ្យប្លែកពីធម៌ដទៃនៃព្រះសូត្រ ព្រោះភាពជាប្រធានក្នុងការប្រកាសនូវអត្ថនោះ។ ពាក្យថា «ឯតំ» គឺពាក្យពោលសេចក្ដីមានជាដើមថា «ព្រោះបង្ហាញនូវអត្ថទាំងឡាយ»។ ពាក្យថា «ឯតស្ស» គឺរបស់ព្រះសូត្រ។

---

အဘိက္ကမန္တီတိ ဧတ္ထ အဘိ-သဒ္ဒေါ ကမနဿ ဝုဒ္ဓိဘာဝံ အတိရေကတ္တံ ဒီပေတိ. အဘိက္ကန္တေနာတိ စ ဧတ္ထ ကန္တိယာ အဓိကတ္တံ ဝိသေသဘာဝန္တိ ယုတ္တံ ကိရိယာဝိသေသကတ္တာ ဥပသဂ္ဂဿ. အဘိညာတာ, အဘိရာဇာ, အဘိဝိနယေတိ ဧတ္ထ လက္ခဏပူဇိတပရိစ္ဆိန္နေသု ရတ္တိအာဒီသု အဘိ-သဒ္ဒေါ ဝတ္တတီတိ ကထမေတံ ယုဇ္ဇေယျာတိ? လက္ခဏကရဏဉာဏပူဇနပရိစ္ဆေဒကိရိယာဒီပနတော တာဟိ စ ကိရိယာဟိ ရတ္တိရာဇဝိနယာနံ ယုတ္တတ္တာ. ဘာဝနာဖရဏဝုဒ္ဓီဟိ ဝုဒ္ဓိမန္တော. အာရမ္မဏာဒီဟီတိ အာရမ္မဏသမ္ပယုတ္တကမ္မဒွါရပဋိပဒါဒီဟိ. အဝိသိဋ္ဌန္တိ အညမညဝိသိဋ္ဌေသု ဝိနယသုတ္တန္တာဘိဓမ္မေသု အဝိသိဋ္ဌံ သမာနံ ပိဋကသဒ္ဒန္တိ အတ္ထော. ယထာဝုတ္တေနေဝါတိ ‘‘ဧဝံ ဒုဝိဓတ္ထေနာ’’တိအာဒိနာ နယေန.

ក្នុងពាក្យថា «អភិក្កមន្តិ» នេះ សព្ទថា «អភិ» បង្ហាញនូវភាពចម្រើន និងភាពលើសលុបនៃការដើរទៅមុខ។ និងក្នុងពាក្យថា «អភិក្កន្តេន» នេះ ការពោលថា ភាពលើសលុប និងភាពប្លែកគ្នានៃសេចក្ដីស្រឡាញ់ គឺសមគួរហើយ ព្រោះឧបសគ្គជាគុណនាមនៃកិរិយា។ ក្នុងពាក្យថា «អភិញ្ញាតា អភិរាជា អភិវិនយោ» នេះ សព្ទថា «អភិ» ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថថា លក្ខណៈ ការបូជា និងការកំណត់ ក្នុងរាត្រីជាដើម តើសេចក្ដីនេះសមគួរដូចម្ដេច? ព្រោះបង្ហាញនូវកិរិយាមានការធ្វើលក្ខណៈ ញាណ ការបូជា និងការកំណត់ និងព្រោះរាត្រី ព្រះរាជា និងព្រះវិន័យ ប្រកបដោយកិរិយាទាំងនោះ។ ឈ្មោះថា «វុឌ្ឍិមន្តោ» (មានសេចក្ដីចម្រើន) ដោយការចម្រើន ការផ្សព្វផ្សាយ និងការលូតលាស់។ ពាក្យថា «អារម្មណាទីហិ» បានដល់ ដោយអារម្មណ៍ សម្បយុត្តធម៌ កម្មទ្វារ និងបដិបទាជាដើម។ ពាក្យថា «អវិសិដ្ឋំ» សេចក្ដីថា សព្ទថា «បិដក» គឺដូចគ្នា មិនប្លែកគ្នា ក្នុងព្រះវិន័យ ព្រះសូត្រ និងព្រះអភិធម្ម ដែលប្លែកគ្នាទៅវិញទៅមក។ ពាក្យថា «យថាវុត្តេនេវ» គឺដោយន័យមានជាដើមថា «ដោយអត្ថ ២ យ៉ាង យ៉ាងនេះ» ដូចដែលពោលមកហើយនោះឯង។

---

ကထေတဗ္ဗာနံ အတ္ထာနံ ဒေသကာယတ္တေန အာဏာဒိဝိဓိနာ အတိသဇ္ဇနံ ပဗောဓနံ ဒေသနာ. သာသိတဗ္ဗပုဂ္ဂလဂတေန ယထာပရာဓာဒိနာ သာသိတဗ္ဗဘာဝေန အနုသာသနံ ဝိနယနံ သာသနံ. ကထေတဗ္ဗဿ သံဝရာသံဝရာဒိနော အတ္ထဿ ကထနံ ဝစနပဋိဗဒ္ဓကရဏံ ကထာ. ဘေဒ-သဒ္ဒေါ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇေတဗ္ဗော ‘‘ဒေသနာဘေဒံ သာသနဘေဒံ ကထာဘေဒဉ္စ ယထာရဟံ ပရိဒီပယေ’’တိ. ဘေဒန္တိ နာနတ္တံ, နာနာကရဏန္တိ အတ္ထော. သိက္ခာ စ ပဟာနာနိ စ ဂမ္ဘီရဘာဝေါ စ သိက္ခာပဟာနဂမ္ဘီရဘာဝံ, တဉ္စ ပရိဒီပယေ. ယန္တိ ပရိယတ္တိအာဒိံ. ယထာတိ ဥပါရမ္ဘာဒိဟေတု ပရိယာပုဏနာဒိပ္ပကာရေဟိ.

ការសម្ដែង ការធ្វើឲ្យដឹងច្បាស់ នូវអត្ថទាំងឡាយដែលគួរពោល ដោយភាពជាកាយនៃទេសនា ដោយវិធីមានអាណាជាដើម ឈ្មោះថា «ទេសនា»។ ការប្រដៅ ការទូន្មាន ដោយភាពជាបុគ្គលដែលគួរប្រដៅ តាមកំហុសជាដើម ដែលមាននៅក្នុងខ្លួនបុគ្គលដែលគួរប្រដៅ ឈ្មោះថា «សាសនៈ»។ ការពោល ការធ្វើឲ្យទាក់ទងនឹងពាក្យសម្ដី នូវអត្ថមានសង្វរៈនិងអសង្វរៈជាដើមដែលគួរពោល ឈ្មោះថា «កថា»។ សព្ទថា «ភេទ» (ការប្លែកគ្នា) គប្បីផ្សារភ្ជាប់ផ្សេងៗគ្នាថា «គប្បីបង្ហាញនូវទេសនាភេទ សាសនភេទ និងកថាភេទ តាមសមគួរ»។ ពាក្យថា «ភេទ» សេចក្ដីថា ភាពផ្សេងគ្នា គឺសេចក្ដីប្លែកគ្នា។ សិក្ខាផង ការលះបង់ទាំងឡាយផង ភាពជ្រាលជ្រៅផង ឈ្មោះថា «សិក្ខាបហានគម្ភីរភាព» គប្បីបង្ហាញនូវសិក្ខាបហានគម្ភីរភាពនោះ។ ពាក្យថា «យំ» បានដល់ ធម៌មានបរិយត្តិជាដើម។ ពាក្យថា «យថា» បានដល់ ដោយប្រការមានការរៀនសូត្រជាដើម ព្រោះហេតុមានការចោទប្រកាន់ជាដើម។

---

တီသုပိ စေတေသု ဧတေ ဓမ္မတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓာတိ ဧတ္ထ တန္တိအတ္ထော တန္တိဒေသနာ တန္တိအတ္ထပဋိဝေဓော စ တန္တိဝိသယာ ဟောန္တီတိ ဝိနယပိဋကာဒီနံ အတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓာဓာရဘာဝေါ ယုတ္တော, ပိဋကာနိ ပန တန္တိယောယေဝါတိ ဓမ္မာဓာရဘာဝေါ ကထံ ယုဇ္ဇေယျာတိ? တန္တိသမုဒါယဿ အဝယဝတန္တိယာ အာဓာရဘာဝတော, ဓမ္မာဒီနဉ္စ ဒုက္ခောဂါဟဘာဝတော တေဟိ ဝိနယာဒယော ဂမ္ဘီရာတိ ဝိနယာဒီနဉ္စ စတုဗ္ဗိဓော ဂမ္ဘီရဘာဝေါ ဝုတ္တော, တသ္မာ ‘‘ဓမ္မာဒယော ဧဝ ဒုက္ခောဂါဟတ္တာ ဂမ္ဘီရာ, န [Pg.21] ဝိနယာဒယော’’တိ န စောဒေတဗ္ဗမေတံ. တတ္ထ ပဋိဝေဓဿ ဒုက္ကရဘာဝတော ဓမ္မတ္ထာနံ, ဒေသနာဉာဏဿ ဒုက္ကရဘာဝတော ဒေသနာယ စ ဒုက္ခောဂါဟဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဋိဝေဓဿ ပန ဥပ္ပာဒေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ တဗ္ဗိသယဉာဏုပ္ပတ္တိယာ စ ဒုက္ကရဘာဝတော ဒုက္ခောဂါဟတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ក្នុងបិដកទាំង ៣ នោះ ពាក្យថា «ធម៌ អត្ថ ទេសនា និងបដិវេធៈទាំងនេះ» ក្នុងទីនេះ សេចក្តីថា អត្ថនៃគម្ពីរ (តន្តិអត្ថ) ទេសនានៃគម្ពីរ (តន្តិទេសនា) និងការចាក់ធ្លុះអត្ថនៃគម្ពីរ (តន្តិអត្ថបដិវេធៈ) ទាំងនេះ ជាវិស័យនៃគម្ពីរ ហេតុនោះ ភាពជាទីតម្កល់នៃអត្ថ ទេសនា និងបដិវេធៈ របស់វិន័យបិដកជាដើម ទើបសមគួរ។ ចំណែកឯបិដកទាំងឡាយ ក៏ជាតន្តិ (គម្ពីរ) នោះឯង ចុះភាពជាទីតម្កល់នៃធម៌ នឹងសមគួរដូចម្តេច? សមគួរ ព្រោះភាពជាទីតម្កល់នៃគម្ពីរជាចំណែករង របស់គម្ពីរដែលជាប្រជុំ និងព្រោះធម៌ជាដើម ជាសភាវៈដែលយល់បានដោយលំបាក វិន័យជាដើម ទើបឈ្មោះថាជ្រាលជ្រៅដោយធម៌ជាដើមនោះ ហេតុនោះ ភាពជ្រាលជ្រៅ ៤ យ៉ាង របស់វិន័យជាដើម ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យចោទប្រកាន់ថា «ធម៌ជាដើមប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថាជ្រាលជ្រៅ ព្រោះជាសភាវៈដែលយល់បានដោយលំបាក មិនមែនវិន័យជាដើមឡើយ» ដូច្នេះ មិនគួរចោទសួរឡើយ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ភាពជ្រាលជ្រៅនៃធម៌និងអត្ថ គប្បីដឹងបានដោយភាពជាសភាវៈធ្វើបានដោយក្រនៃបដិវេធៈ និងភាពជ្រាលជ្រៅនៃទេសនា គប្បីដឹងបានដោយភាពជាសភាវៈធ្វើបានដោយក្រនៃទេសនាញ្ញាណ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជ្រាលជ្រៅនៃបដិវេធៈ គប្បីដឹងបានដោយភាពជាសភាវៈមិនអាចបង្កើតឡើងបាន និងដោយភាពជាសភាវៈធ្វើបានដោយក្រនៃការកើតឡើងនៃញាណដែលមានបដិវេធៈនោះជាវិស័យ។

---

ဟေတုမှိ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါတိ ဧတေန ဝစနတ္ထေန ဓမ္မဿ ဟေတုဘာဝေါ ကထံ ဉာတဗ္ဗောတိ? ‘‘ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ ဧတဿ သမာသပဒဿ အဝယဝပဒတ္ထံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဟေတုမှိ ဉာဏ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ. ‘‘ဓမ္မေ ပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ ဧတ္ထ ဟိ ‘‘ဓမ္မေ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဟေတုမှီ’’တိ ဝုတ္တံ, ‘‘ပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ ဧတဿ စ အတ္ထံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဉာဏ’’န္တိ, တသ္မာ ဟေတုဓမ္မသဒ္ဒါ ဧကတ္ထာ ဉာဏပဋိသမ္ဘိဒါသဒ္ဒါ စာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တေန သာဓိတော ဓမ္မဿ ဟေတုဘာဝေါ. အတ္ထဿ ဟေတုဖလဘာဝေါ စ ဧဝမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယထာဓမ္မန္တိ ဧတ္ထ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ဟေတုံ ဟေတုဖလဉ္စ သဗ္ဗံ ဂဏှာတိ. သဘာဝဝါစကော ဟေသ, န ပရိယတ္တိဟေတုဘာဝဝါစကော, တသ္မာ ယထာဓမ္မန္တိ ယော ယော အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာဒိဓမ္မော, တသ္မိံ တသ္မိန္တိ အတ္ထော. ဓမ္မာဘိလာပေါတိ အတ္ထဗျဉ္ဇနကော အဝိပရီတာဘိလာပေါ. ဧတေန ‘‘တတြ ဓမ္မနိရုတ္တာဘိလာပေ ဉာဏံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ (ဝိဘ. ၇၁၈-၇၂၀) ဧတ္ထ ဝုတ္တဓမ္မနိရုတ္တိံ ဒဿေတိ. အနုလောမာဒိဝသေန ဝါ ကထနန္တိ ဧတေန တဿာ ဓမ္မနိရုတ္တိယာ အဘိလာပံ ကထနံ တဿ ဝစနဿ ပဝတ္တနံ ဒဿေတိ. အဓိပ္ပာယောတိ ဧတေန ‘‘ဒေသနာတိ ပညတ္တီ’’တိ ဧတံ ဝစနံ ဓမ္မနိရုတ္တာဘိလာပံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န တဗ္ဗိနိမုတ္တံ ပညတ္တိံ သန္ဓာယာတိ ဒဿေတိ.

សួរថា ដោយពាក្យវិគ្រោះថា «ញាណក្នុងហេតុ ឈ្មោះថា ធម្មបដិសម្ភិទា» នេះ តើគប្បីដឹងថាធម៌មានភាពជាហេតុដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ព្រោះព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលបង្ហាញសេចក្តីនៃបទជាចំណែករងនៃបទសមាសថា «ធម្មបដិសម្ភិទា» នេះ ទើបពោលថា «ញាណក្នុងហេតុ»។ ព្រោះថា ក្នុងពាក្យថា «ធម្មេ បដិសម្ភិទា» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលបង្ហាញសេចក្តីនៃបទថា «ធម្មេ» ទើបពោលថា «ក្នុងហេតុ» កាលបង្ហាញសេចក្តីនៃបទថា «បដិសម្ភិទា» ទើបពោលថា «ញាណ» ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាហេតុនៃធម៌ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសម្រេចហើយ ដោយការបង្ហាញសេចក្តីនេះថា សព្ទថា ហេតុ និង ធម៌ មានសេចក្តីស្មើគ្នា និងសព្ទថា ញាណ និង បដិសម្ភិទា ក៏មានសេចក្តីស្មើគ្នាដែរ។ ភាពជាផលនៃហេតុរបស់អត្ថ ក៏គប្បីជ្រាបដោយវិធីនេះឯង។ ពាក្យថា «យថាធម៌» ក្នុងទីនេះ ធម៌សព្ទ រាប់យកហេតុ និងផលនៃហេតុទាំងអស់។ ព្រោះថា ធម៌សព្ទនេះ ជាសព្ទពោលសភាវៈ មិនមែនជាសព្ទពោលភាពជាហេតុនៃបរិយត្តិឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «យថាធម៌» មានសេចក្តីថា ធម៌ណាៗ មានអវិជ្ជា និងសង្ខារជាដើម ក្នុងធម៌នោះៗ។ ពាក្យថា «ធម្មាភិលាបៈ» គឺការនិយាយមិនខុសឆ្គង ដែលជាគ្រឿងសម្តែងអត្ថនិងព្យញ្ជនៈ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញធម្មនិរុត្តិដែលពោលទុកក្នុងពាក្យថា «ញាណក្នុងធម្មនិរុត្តាភិលាបៈនោះ ឈ្មោះថា និរុត្តិបដិសម្ភិទា» (វិភង្គ. ៧១៨-៧២០)។ ពាក្យថា «ឬការនិយាយដោយអំណាចនៃអនុលោមជាដើម» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញការនិយាយ ការពោលនូវធម្មនិរុត្តិ និងការប្រព្រឹត្តទៅនៃវាចានោះ។ ពាក្យថា «អធិប្បាយ» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ពាក្យថា «ទេសនា គឺបញ្ញត្តិ» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ពោលសំដៅយកធម្មនិរុត្តាភិលាបៈ មិនមែនសំដៅយកបញ្ញត្តិដែលរួចផុតពីធម្មនិរុត្តាភិលាបៈនោះឡើយ។

---

သော စ လောကိယလောကုတ္တရောတိ ဧဝံ ဝုတ္တံ အဘိသမယံ ယေန ပကာရေန အဘိသမေတိ, ယဉ္စ အဘိသမေတိ, ယော စ တဿ သဘာဝေါ, တေဟိ ပါကဋံ ကာတုံ ‘‘ဝိသယတော အသမ္မောဟတော စ အတ္ထာဒိအနုရူပံ ဓမ္မာဒီသု အဝဗောဓော’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဟိ ဝိသယတော အတ္ထာဒိအနုရူပံ ဓမ္မာဒီသု အဝဗောဓော အဝိဇ္ဇာဒိဓမ္မသင်္ခါရာဒိအတ္ထတဒုဘယပညာပနာရမ္မဏော လောကိယော အဘိသမယော. အသမ္မောဟတော အတ္ထာဒိအနုရူပံ ဓမ္မာဒီသု အဝဗောဓော နိဗ္ဗာနာရမ္မဏော မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တော ယထာဝုတ္တဓမ္မတ္ထပညတ္တီသု သမ္မောဟဝိဒ္ဓံသနော လောကုတ္တရော အဘိသမယောတိ. အဘိသမယတော အညမ္ပိ ပဋိဝေဓတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘တေသံ တေသံ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ပဋိဝေဓနံ [Pg.22] ပဋိဝေဓော’’တိ ဣမိနာ ဟိ ဝစနတ္ထေန အဘိသမယော, ပဋိဝိဇ္ဈီယတီတိ ပဋိဝေဓောတိ ဣမိနာ တံတံရူပါဒိဓမ္မာနံ အဝိပရီတသဘာဝေါ စ ပဋိဝေဓောတိ ယုဇ္ဇတိ.

ដើម្បីធ្វើការត្រាស់ដឹងដែលពោលយ៉ាងនេះថា «ការត្រាស់ដឹងនោះ ជាលោកិយ និងលោកុត្តរៈ» ឲ្យប្រាកដ ដោយអាការៈដែលត្រាស់ដឹង ដោយធម៌ដែលត្រាស់ដឹង និងដោយសភាវៈនៃការត្រាស់ដឹងនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ការដឹងច្បាស់ក្នុងធម៌ជាដើម តាមសមគួរដល់អត្ថជាដើម ដោយអំណាចនៃវិស័យ និងដោយអំណាចមិនវង្វេង»។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ការដឹងច្បាស់ក្នុងធម៌ជាដើម តាមសមគួរដល់អត្ថជាដើម ដោយអំណាចនៃវិស័យ គឺលោកិយអភិសម័យ ដែលមានធម៌មានអវិជ្ជាជាដើម សង្ខារជាដើម អត្ថ និងការបញ្ញត្តិទាំងពីរនោះជាអារម្មណ៍។ ការដឹងច្បាស់ក្នុងធម៌ជាដើម តាមសមគួរដល់អត្ថជាដើម ដោយអំណាចមិនវង្វេង គឺលោកុត្តរអភិសម័យ ដែលមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ប្រកបដោយមគ្គ ជាគ្រឿងកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីវង្វេងក្នុងធម៌ អត្ថ និងបញ្ញត្តិ ដូចដែលពោលហើយ。 ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនៃបដិវេធៈដទៃទៀត ក្រៅពីអភិសម័យ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ឬរបស់ធម៌ទាំងនោះៗ»។ ព្រោះថា ដោយពាក្យវិគ្រោះថា «ការចាក់ធ្លុះ ឈ្មោះថា បដិវេធៈ» នេះ អភិសម័យ ទើបសមគួរ និងដោយពាក្យវិគ្រោះថា «សភាវៈដែលគេចាក់ធ្លុះ ឈ្មោះថា បដិវេធៈ» នេះ សភាវៈមិនខុសឆ្គងនៃរូបធម៌ជាដើមនោះៗ ក៏ឈ្មោះថា បដិវេធៈ ទើបសមគួរ។

---

ယထာဝုတ္တေဟိ ဓမ္မာဒီဟိ ပိဋကာနံ ဂမ္ဘီရဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဒါနိ ယသ္မာ ဧတေသု ပိဋကေသူ’’တိအာဒိမာဟ. ယော စေတ္ထာတိ ဧတေသု တံတံပိဋကဂတေသု ဓမ္မာဒီသု ယော ပဋိဝေဓော ဧတေသု စ ပိဋကေသု တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ ယော အဝိပရီတသဘာဝေါတိ ယောဇေတဗ္ဗော. ဒုက္ခောဂါဟတာ စ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယံ ပနေတ္ထ ဝိသေသော ‘‘အဝိပရီတသဘာဝသင်္ခါတော ပဋိဝေဓော ဒုဗ္ဗိညေယျတာယ ဧဝ ဒုက္ခောဂါဟော’’တိ.

ដើម្បីបង្ហាញភាពជ្រាលជ្រៅនៃបិដកទាំងឡាយ ដោយធម៌ជាដើម ដូចដែលពោលហើយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែក្នុងបិដកទាំងឡាយនេះ»។ ពាក្យថា «យោ ចេត្ថ» (មួយទៀត បដិវេធៈណា ក្នុងបិដកនេះ) គប្បីផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីថា បដិវេធៈណា ក្នុងធម៌ជាដើម ដែលមានក្នុងបិដកនោះៗ និងសភាវៈមិនខុសឆ្គងណា នៃធម៌ទាំងនោះៗ ក្នុងបិដកទាំងឡាយនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាសភាវៈដែលយល់បានដោយលំបាក គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលពោលហើយនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ មានសេចក្តីប្លែកគ្នានេះថា «បដិវេធៈ ពោលគឺសភាវៈមិនខុសឆ្គង ឈ្មោះថា យល់បានដោយលំបាក ព្រោះតែដឹងបានដោយកម្រប៉ុណ្ណោះ»។

---

ယန္တိ ပရိယတ္တိဒုဂ္ဂဟဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အတ္ထန္တိ ဘာသိတတ္ထံ ပယောဇနတ္ထဉ္စ. န ဥပပရိက္ခန္တီတိ န ဝိစာရေန္တိ. န နိဇ္ဈာနံ ခမန္တီတိ နိဇ္ဈာနပညံ န ခမန္တိ, နိဇ္ဈာယိတွာ ပညာယ ဒိသွာ ရောစေတွာ န ဂဟေတဗ္ဗာ ဟောန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ဣတီတိ ဧဝံ ဧတာယ ပရိယတ္တိယာ ဝါဒပ္ပမောက္ခာနိသံသာ အတ္တနော ဥပရိ ပရေဟိ အာရောပိတဝါဒဿ နိဂ္ဂဟဿ ပမောက္ခပ္ပယောဇနာ ဟုတွာ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တိ. ဝါဒပ္ပမောက္ခောတိ ဝါ နိန္ဒာပမောက္ခော. ယဿ စတ္ထာယာတိ ယဿ စ သီလာဒိပရိပူရဏဿ အနုပါဒါဝိမောက္ခဿ ဝါ အတ္ထာယ. ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တီတိ ဉာယေန ပရိယာပုဏန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. အဿာတိ အဿ ဓမ္မဿ. နာနုဘောန္တီတိ န ဝိန္ဒန္တိ. တေသံ တေ ဓမ္မာ ဒုဂ္ဂဟိတတ္တာ ဥပါရမ္ဘမာနဒပ္ပမက္ခပလာသာဒိဟေတုဘာဝေန ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တန္တိ. ဘဏ္ဍာဂါရေ နိယုတ္တော ဘဏ္ဍာဂါရိကော, ဘဏ္ဍာဂါရိကော ဝိယာတိ ဘဏ္ဍာဂါရိကော, ဓမ္မရတနာနုပါလကော. အညံ အတ္ထံ အနပေက္ခိတွာ ဘဏ္ဍာဂါရိကဿေဝ သတော ပရိယတ္တိ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ.

ពាក្យថា «យំ» (ណា) ព្រះអង្គទ្រង់ពោលសំដៅយកការរៀនព្រះបរិយត្តិខុស。 ពាក្យថា «អត្ថំ» គឺអត្ថនៃពាក្យដែលពោល និងអត្ថគឺប្រយោជន៍។ ពាក្យថា «ន ឧបបរិក្ខន្តិ» គឺមិនពិចារណា។ ពាក្យថា «ន និជ្ឈានំ ខមន្តិ» គឺមិនអត់ធន់ចំពោះបញ្ញាដែលពិចារណា មានអធិប្បាយថា មិនមែនជាធម៌ដែលគប្បីពិចារណា ឃើញច្បាស់ដោយបញ្ញា ពេញចិត្ត ហើយកាន់យកនោះឡើយ។ ពាក្យថា «ឥតិ» គឺយ៉ាងនេះ ភិក្ខុទាំងឡាយរៀនធម៌ ដោយមានការរួចផុតពីវាទៈជាអានិសង្ស គឺមានការរួចផុតពីការសង្កត់សង្កិននៃវាទៈដែលអ្នកដទៃចោទប្រកាន់លើខ្លួនជាប្រយោជន៍ ដោយសារព្រះបរិយត្តិនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «វាទប្បមោក្ខៈ» គឺការរួចផុតពីការនិន្ទា។ ពាក្យថា «យស្ស ចត្ថាយ» គឺដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការបំពេញសីលជាដើម ឬដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការរួចផុតដោយមិនប្រកាន់មាំ។ ពាក្យថា «រៀនធម៌» មានអធិប្បាយថា រៀនដោយត្រូវតាមគន្លងធម៌។ ពាក្យថា «អស្ស» គឺរបស់ធម៌នេះ។ ពាក្យថា «នានុភោន្តិ» គឺមិនបានទទួល។ ធម៌ទាំងនោះ ព្រោះតែភិក្ខុទាំងនោះរៀនខុស ទើបប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីទុក្ខ អស់កាលជាអង្វែង ដោយភាពជាហេតុនៃឧបារម្ភៈ (ការស្វែងរកទោស) មានះ ការលុបគុណ និងការវាយឫកជាដើម។ បុគ្គលដែលតម្កល់ទុកក្នុងឃ្លាំង ឈ្មោះថា ភណ្ឌាគារិកៈ (អ្នករក្សាឃ្លាំង) បុគ្គលដែលប្រៀបដូចជាអ្នករក្សាឃ្លាំង ឈ្មោះថា ភណ្ឌាគារិកៈ គឺអ្នកថែរក្សាធម៌រតនៈ។ ព្រះបរិយត្តិរបស់ភិក្ខុដែលជាអ្នករក្សាឃ្លាំង ដោយមិនរំពឹងដល់ប្រយោជន៍ដទៃ ឈ្មោះថា ភណ្ឌាគារិកបរិយត្តិ។

---

တာသံယေဝါတိ အဝဓာရဏံ ပါပုဏိတဗ္ဗာနံ ဆဠဘိညာစတုပဋိသမ္ဘိဒါနံ ဝိနယေ ပဘေဒဝစနာဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍေ ဟိ တိဿော ဝိဇ္ဇာဝ ဝိဘတ္တာတိ. ဒုတိယေ တာသံယေဝါတိ အဝဓာရဏံ စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ အပေက္ခိတွာ ကတံ, န တိဿော ဝိဇ္ဇာ. တာ ဟိ ဆသု အဘိညာသု အန္တောဂဓာတိ သုတ္တေ ဝိဘတ္တာယေဝါတိ. ဉတွာ သင်္ဂယှမာနန္တိ ယောဇနာ. တေသန္တိ တေသံ ပိဋကာနံ. သဗ္ဗမ္ပီတိ သဗ္ဗမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ.

ពាក្យបញ្ជាក់ថា «តាសំយេវ» (នៃធម៌ទាំងនោះឯង) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកការមិនមានពាក្យពោលចំណែកនៃអភិញ្ញា ៦ និងបដិសម្ភិទា ៤ ដែលគប្បីដល់ ក្នុងវិន័យបិដក។ ព្រោះថា ក្នុងវេរញ្ជកណ្ឌ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ចែកតែវិជ្ជា ៣ ប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងបទទីពីរ ពាក្យបញ្ជាក់ថា «តាសំយេវ» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យធ្វើឡើងដោយសំដៅយកបដិសម្ភិទា ៤ មិនមែនវិជ្ជា ៣ ឡើយ។ ព្រោះថា បដិសម្ភិទាទាំងនោះ រួមបញ្ចូលក្នុងអភិញ្ញា ៦ ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ចែកទុកហើយក្នុងសូត្រ។ បទផ្សារភ្ជាប់ថា «ញាត្វា សង្គយ្ហមានំ» (កាលដឹងហើយ ទើបសង្គាយនា)។ ពាក្យថា «តេសំ» គឺរបស់បិដកទាំងនោះ។ ពាក្យថា «សព្វម្បិ» គឺព្រះពុទ្ធវចនៈទាំងអស់។

---

အတ္ထာနုလောမနာမတော အနုလောမိကော. အနုလောမိကတ္တံယေဝ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ကသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧကနိကာယမ္ပီတိ ဧကသမူဟမ္ပိ. ပေါဏိကာ [Pg.23] စ စိက္ခလ္လိကာ စ ခတ္တိယာ, တေသံ နိဝါသော ပေါဏိကနိကာယော စိက္ခလ္လိကနိကာယော စ. ဧဝံ ဓမ္မက္ခန္ဓတော စတုရာသီတိ ဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿာနီတိ ဗုဒ္ဓဝစနပိဋကာဒီနိ နိဋ္ဌာပေတွာ အနေကစ္ဆရိယပါတုဘာဝပဋိမဏ္ဍိတာယ သင်္ဂီတိယာ ပဌမဗုဒ္ဓဝစနာဒိကော သဗ္ဗော ဝုတ္တပ္ပဘေဒေါ အညောပိ ဥဒ္ဒါနသင်္ဂဟာဒိဘေဒေါ သင်္ဂီတိယာ ဉာယတီတိ ဧတဿ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဧဝမေတံ သဗ္ဗမ္ပီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. အယံ အဘိဓမ္မော ပိဋကတော အဘိဓမ္မပိဋကန္တိအာဒိနာ ပိဋကာဒိဘာဝဒဿနေနေဝ မဇ္ဈိမဗုဒ္ဓဝစနဘာဝေါ တထာဂတဿ စ အာဒိတော အာဘိဓမ္မိကဘာဝေါ ဒဿိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ពាក្យថា «អនុលោមិកៈ» គឺមានឈ្មោះសមគួរដល់អត្ថ។ ដើម្បីសម្តែងភាពជាអនុលោមិកៈនោះឯង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ក៏ព្រោះហេតុអ្វី»។ ពាក្យថា «ឯកនិកាយម្បិ» គឺសូម្បីតែក្រុមមួយ។ ក្សត្រទាំងឡាយឈ្មោះថា បោណិកៈ និងចិក្ខល្លិកៈ ទីលំនៅរបស់ក្សត្រទាំងនោះ ឈ្មោះថា បោណិកនិកាយ និងចិក្ខល្លិកនិកាយ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលបង្ហើយព្រះពុទ្ធវចនៈ និងបិដកជាដើម យ៉ាងនេះថា «ដោយអំណាចនៃធម្មក្ខន្ធ មានធម្មក្ខន្ធ ៨ ម៉ឺន ៤ ពាន់» ហើយ ដើម្បីបង្ហាញថា ផ្នែកទាំងអស់ដែលពោលហើយ មានព្រះពុទ្ធវចនៈដំបូងជាដើម និងផ្នែកដទៃទៀត មានការសង្គ្រោះដោយឧទ្ទានជាដើម គប្បីដឹងបានដោយការសង្គាយនា ដែលតាក់តែងឡើងដោយការប្រាកដឡើងនៃអស្ចារ្យជាច្រើន ទើបផ្តើមពាក្យជាដើមថា «ព្រះពុទ្ធវចនៈទាំងអស់នេះ យ៉ាងនេះ»។ គប្បីជ្រាបថា ភាពជាព្រះពុទ្ធវចនៈកណ្តាល និងភាពជាអាភិធម្មិកៈតាំងពីដំបូងរបស់ព្រះតថាគត ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញហើយ ដោយការបង្ហាញភាពជាបិដកជាដើម យ៉ាងនេះថា «ព្រះអភិធម៌នេះ ដោយអំណាចនៃបិដក ឈ្មោះថា អភិធម៌បិដក» ជាដើម។

---

ဧတ္ထ သိယာ ‘‘ယဒိ တထာဂတဘာသိတဘာဝေါ အဘိဓမ္မဿ သိဒ္ဓေါ သိယာ, မဇ္ဈိမဗုဒ္ဓဝစနဘာဝေါ စ သိဒ္ဓေါ ဘဝေယျ, သော ဧဝ စ န သိဒ္ဓေါ’’တိ တဿ ဝိနယာဒီဟိ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝံ သာဓေတုံ ဝတ္ထုံ ဒဿေန္တော ‘‘တံ ဓာရယန္တေသု ဘိက္ခူသူ’’တိအာဒိမာဟ. သဗ္ဗသာမယိကပရိသာယာတိ သဗ္ဗနိကာယိကပရိသာယ ပဉ္စပိ နိကာယေ ပရိယာပုဏန္တိယာ. န ဥဂ္ဂဟိတန္တိ သကလဿ ဝိနယပိဋကဿ အနုဂ္ဂဟိတတ္တာ အာဟ. ဝိနယမတ္တံ ဥဂ္ဂဟိတန္တိ ဝိဘင်္ဂဒွယဿ ဥဂ္ဂဟိတတ္တာ အာဟ. ဝိနယံ အဝိဝဏ္ဏေတုကာမတာယ ‘‘အဘိဓမ္မံ ပရိယာပုဏဿူ’’တိ ဘဏန္တဿ အနာပတ္တိံ, အဘိဓမ္မေ အနောကာသကတံ ဘိက္ခုံ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တိယာ ပါစိတ္တိယဉ္စ ဝဒန္တေန ဘဂဝတာ အဘိဓမ္မဿ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝေါ ဒီပိတော ဗုဒ္ဓဘာသိတေဟိ သုတ္တာဒီဟိသဟ ဝစနတော, ဗာဟိရကဘာသိတေသု စ ဤဒိသဿ ဝစနဿ အဘာဝါ.

ក្នុងទីនេះ គួរមានពាក្យចោទថា «ប្រសិនបើភាពជាធម៌ដែលព្រះតថាគតសម្តែងហើយ របស់ព្រះអភិធម៌ សម្រេចហើយ ភាពជាព្រះពុទ្ធវចនៈកណ្តាល ក៏គប្បីសម្រេចដែរ ប៉ុន្តែ ភាពជាធម៌ដែលព្រះតថាគតសម្តែងនោះឯង មិនទាន់សម្រេចឡើយ» ដើម្បីសម្រេចភាពជាធម៌ដែលព្រះពុទ្ធសម្តែង របស់ព្រះអភិធម៌នោះ ដោយវិន័យជាដើម ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលបង្ហាញរឿងរ៉ាវ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «កាលភិក្ខុទាំងឡាយទ្រទ្រង់នូវធម៌នោះ»។ ពាក្យថា «សព្វសាមយិកបរិសាយ» គឺដោយបរិស័ទដែលរៀននិកាយទាំងអស់ គឺរៀននិកាយទាំង ៥។ ពាក្យថា «មិនបានរៀន» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលព្រោះមិនបានរៀនវិន័យបិដកទាំងមូល។ ពាក្យថា «រៀនត្រឹមតែវិន័យ» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលព្រោះបានរៀនវិភង្គទាំងពីរ។ ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់សម្តែងការមិនត្រូវអាបត្តិដល់ភិក្ខុដែលពោលថា «ចូររៀនព្រះអភិធម៌ចុះ» ព្រោះបំណងមិនចង់បង្កាច់បង្ខូចវិន័យ និងទ្រង់សម្តែងអាបត្តិបាចិត្តិយដល់ភិក្ខុណីដែលសួរប្រស្នានឹងភិក្ខុដែលមិនទាន់បានធ្វើឱកាសក្នុងព្រះអភិធម៌ ឈ្មោះថា ទ្រង់ញ៉ាំងភាពជាធម៌ដែលព្រះពុទ្ធសម្តែង របស់ព្រះអភិធម៌ឲ្យរុងរឿងហើយ ព្រោះទ្រង់ពោលរួមជាមួយព្រះពុទ្ធវចនៈមានសូត្រជាដើម និងព្រោះមិនមានពាក្យបែបនេះ ក្នុងលទ្ធិខាងក្រៅឡើយ។

---

ဣတောပိ ဗလဝတရံ အာဘိဓမ္မိကဿ သာဓုကာရဒါနေန ဝိစိကိစ္ဆာဝိစ္ဆေဒဿ ကတတ္တာ. ကမ္မတော အညံ ကမ္မံ ကမ္မန္တရံ, တံ ကာမာဝစရာဒိံ ရူပါဝစရာဒိဘာဝေန, ကဏှဝိပါကာဒိံ သုက္ကဝိပါကာဒိဘာဝေန ကထေန္တော အာလောဠေတိ.

ហេតុនេះ ក៏រឹតតែមានកម្លាំងខ្លាំងក្លាឡើងទៀត ព្រោះការកាត់សេចក្តីសង្ស័យត្រូវបានធ្វើឡើង ដោយការប្រទានសាធុការដល់ភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់ព្រះអភិធម៌។ កម្មដទៃពីកម្ម ឈ្មោះថា កម្មន្តរៈ (កម្មផ្សេងគ្នា) បុគ្គលកាលពោលនូវកម្មន្តរៈនោះ គឺកម្មជាកាមាវចរជាដើម ដោយភាពជាកម្មជាកម្មាន្តរៈមានរូបាវចរជាដើម កម្មមានវិបាកខ្មៅជាដើម ដោយភាពជាកម្មមានវិបាកសជាដើម ឈ្មោះថា ធ្វើឲ្យច្របូកច្របល់។

---

ဇိနစက္ကေတိ ဇိနသာသနေ. ဝိသံဝါဒေတီတိ ဝိပ္ပလမ္ဘေတိ. ဘေဒကရဝတ္ထူသု ဧကသ္မိန္တိ ‘‘ဘာသိတံ လပိတံ တထာဂတေန အဘာသိတံ အလပိတံ တထာဂတေနာတိ ဒီပေတီ’’တိ ဧကသ္မိံ သန္ဒိဿတိ. ဥတ္တရိပိ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗော…ပေ… န အညေသံ ဝိသယော…ပေ… နိဒါနကိစ္စံ နာမ နတ္ထီတိ အပါကဋာနံ ကာလဒေသဒေသကပရိသာနံ ပါကဋဘာဝကရဏတ္ထံ တဒုပဒေသသဟိတေန နိဒါနေန ဘဝိတဗ္ဗံ, အညေသံ အဝိသယတ္တာ ဒေသကော ပါကဋော, ဩက္ကန္တိကာလာဒီနံ ပါကဋတ္တာ ကာလော စ, ဒေဝလောကေ ဒေသိတဘာဝဿ ပါကဋတ္တာ ဒေသပရိသာ စ ပါကဋာတိ ကိံ နိဒါနကိစ္စံ သိယာတိ.

ពាក្យថា «ជិនចក្រ» គឺក្នុងព្រះសាសនារបស់ព្រះជិនស្រី។ ពាក្យថា «វិសំវាទេតិ» គឺបោកប្រាស់。 ពាក្យថា «ក្នុងវត្ថុជាគ្រឿងបំបែកមួយ» គឺសមស្របក្នុងវត្ថុមួយថា «សម្តែងធម៌ដែលព្រះតថាគតមិនបានសម្តែង មិនបានពោល ថាជាធម៌ដែលព្រះតថាគតសម្តែងហើយ ពោលហើយ»។ តទៅមុខទៀត ក៏គប្បីពោលយ៉ាងនេះដែរ...បេ... មិនមែនជាវិស័យរបស់អ្នកដទៃឡើយ...បេ... ពាក្យថា «កិច្ចដោយនិទាន មិនមានឡើយ» គឺដើម្បីធ្វើកាល ទេសៈ អ្នកសម្តែង និងបរិស័ទដែលមិនទាន់ប្រាកដ ឲ្យប្រាកដឡើង និទានដែលប្រកបដោយការចង្អុលបង្ហាញនូវកាលជាដើមនោះ គប្បីមាន ប៉ុន្តែ ព្រោះមិនមែនជាវិស័យរបស់អ្នកដទៃ អ្នកសម្តែងទើបប្រាកដ ព្រោះការចុះមកកាន់គភ៌ជាដើមប្រាកដ កាលទើបប្រាកដ និងព្រោះភាពជាធម៌ដែលសម្តែងក្នុងទេវលោកប្រាកដ ទេសៈនិងបរិស័ទទើបប្រាកដ ចុះកិច្ចដោយនិទាននឹងមានប្រយោជន៍អ្វី?

---

ယတ္ထ [Pg.24] ခန္ဓာဒယော နိပ္ပဒေသေန ဝိဘတ္တာ, သော အဘိဓမ္မော နာမ, တသ္မာ တဿ နိဒါနေန ခန္ဓာဒီနံ နိပ္ပဒေသတောပိ ပဋိဝိဒ္ဓဋ္ဌာနေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယေန ထေရော ‘‘မဟာဗောဓိနိဒါနော အဘိဓမ္မော’’တိ ဒဿေတိ. ‘‘သော ဧဝံ ပဇာနာမိ သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာပိ ဝေဒယိတ’’န္တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၅.၁၂) နယေန ပစ္စယာဒီဟိ ဝေဒနံ ဥပပရိက္ခန္တော ခန္ဓာဒိပဒေသာနံ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီနံ ဝသေန ဝိဟာသိ. ဓမ္မေတိ ကုသလာဒိအရဏန္တေ.

ព្រះអភិធម៌ គឺធម៌ដែលព្រះអង្គទ្រង់ចែកខន្ធជាដើមដោយមិនមានសេសសល់ ព្រោះហេតុនោះ និទាននៃព្រះអភិធម៌នោះ គប្បីជាទីកន្លែងដែលព្រះអង្គទ្រង់ចាក់ធ្លុះខន្ធជាដើមដោយមិនមានសេសសល់ដែរ ព្រះថេរៈកាលបង្ហាញនូវអធិប្បាយនេះ ទើបពោលថា «ព្រះអភិធម៌ មានមហាបោធិជាគ្រឿងអាង (មហាបោធិនិទាន)»។ ព្រះមានព្រះភាគ កាលពិចារណានូវវេទនាដោយបច្ច័យជាដើម ដោយវិធីជាដើមថា «តថាគតនោះ ដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថា សូម្បីតែវេទនា ក៏កើតឡើងព្រោះសម្មាទិដ្ឋិជាបច្ច័យដែរ» (សំ. និ. ៥.១២) ទើបទ្រង់គង់នៅដោយអំណាចនៃវេទនាខន្ធជាដើម ដែលជាចំណែកនៃខន្ធជាដើម។ ពាក្យថា «ក្នុងធម៌ទាំងឡាយ» គឺក្នុងធម៌មានកុសលជាដើម រហូតដល់ធម៌ដែលមិនមានកិលេសជាគ្រឿងចម្បាំង (អរណធម៌)។

---

ဓမ္မံ ပရိဝတ္တေန္တောတိ သာဋ္ဌကထံ ပါဠိံ ပရိဝတ္တေန္တော ဧတံ ပရဝါဒီစောဒနံ ပတွာ ‘‘အယံ ပရဝါဒီ’’တိအာဒိမာဟ. အမှာဒိသေသု နိဒါနံ ဇာနန္တေသု ပဋိသရဏေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု အပ္ပဋိသရဏော အရညေ ကန္ဒန္တော ဝိယ နိဒါနသဗ္ဘာဝေ သက္ခိဘူတေသုပိ အမှေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု အသက္ခိကံ အဍ္ဍံ ကရောန္တော ဝိယ ဟောတိ, နိဒါနဿ အတ္ထိဘာဝမ္ပိ န ဇာနာတိ, နနု ဧတံ နိဒါနန္တိ ကထေန္တော ဧဝမာဟ. ဧကမေဝါတိ ဒေသနာနိဒါနမေဝ အဇ္ဈာသယာနုရူပေန ဒေသိတတ္တာ. ဒွေ နိဒါနာနီတိ အဓိဂန္တဗ္ဗဒေသေတဗ္ဗဓမ္မာနုရူပေန ဒေသိတတ္တာ. အဘိဓမ္မာဓိဂမဿ မူလံ အဓိဂမံ နိဒေတီတိ အဓိဂမနိဒါနံ. ဗောဓိအဘိနီဟာရသဒ္ဓါယာတိ ယာယ သဒ္ဓါယ ဒီပင်္ကရဒသဗလဿ သန္တိကေ ဗောဓိယာ စိတ္တံ အဘိနီဟရိ ပဏိဓာနံ အကာသိ.

ពាក្យថា «Dhammaṃ parivattento» (កាលរំកិលទៅនូវធម៌) សេចក្តីថា កាលរំកិលទៅនូវព្រះបាលីព្រមទាំងអដ្ឋកថា លុះបានជួបប្រទះនឹងការចោទប្រកាន់របស់បរវាទិបុគ្គលនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «បុគ្គលនេះជាបរវាទិបុគ្គល»។ កាលបើពួកយើងជាអ្នកដឹងនូវនិទាន ជាទីពឹងបង្អែក កំពុងមានវត្តមានស្រាប់ តែខ្លួនឯងបែរជាគ្មានទីពឹង ដូចជាអ្នកស្រែកយំនៅក្នុងព្រៃ កាលបើពួកយើងដែលជាសាក្សីក្នុងការមានពិតនៃនិទាន កំពុងមានវត្តមានស្រាប់ តែបែរជាធ្វើនូវរឿងក្តីដែលគ្មានសាក្សី សូម្បីតែការមាននៃនិទាន ក៏មិនដឹង មិនមែនឬ? កាលពោលថា «នេះជានិទាន» ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «Ekameva» (តែមួយគត់) គឺទេសនានិទានហ្នឹងឯង ព្រោះព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទៅតាមអធ្យាស្រ័យ។ ពាក្យថា «Dve nidānāni» (និទានពីរយ៉ាង) ព្រោះទ្រង់សម្តែងទៅតាមធម៌ដែលត្រូវត្រាស់ដឹង និងធម៌ដែលត្រូវសម្តែង។ និទានដែលសម្តែងនូវអធិគមធម៌ ដែលជាឫសគល់នៃការត្រាស់ដឹងព្រះអភិធម្ម ឈ្មោះថា «អធិគមនិទាន»។ ពាក្យថា «Bodhiabhinīhārasaddhāya» (ដោយជំនឿក្នុងការនាំទៅរកការត្រាស់ដឹង) គឺដោយសទ្ធាណាដែលបានបង្អោនចិត្តទៅរកការត្រាស់ដឹង ហើយបានធ្វើសេចក្តីប្រាថ្នា (តាំងចិត្ត) ក្នុងសំណាក់នៃព្រះទីបង្ករទសពល។

---

သုမေဓကထာဝဏ္ဏနာ

សុមេធកថាវណ្ណនា

---

စတုရော စ အသင်္ခိယေတိ (ဗု. ဝံ. အဋ္ဌ. ၂.၁-၂) ဥဒ္ဓံ အာရောဟနဝသေန အတိက္ကမိတွာ အမရံ နာမ နဂရံ အဟောသီတိ ဝစနသေသယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ဒသဟီတိ ဟတ္ထိအဿရထဘေရီသင်္ခမုဒိင်္ဂဝီဏာဂီတသမ္မတာဠေဟိ ‘‘အသ္နာထ ပိဝထ ခါဒထာ’’တိ ဒသမေန သဒ္ဒေန. တေ ပန ဧကဒေသေန ဒဿေတုံ ‘‘ဟတ္ထိသဒ္ဒ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဟတ္ထိသဒ္ဒန္တိ ကရဏတ္ထေ ဥပယောဂေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဘေရီသင်္ခရထာနဉ္စ သဒ္ဒေဟိ အဝိဝိတ္တန္တိ ဝါ ဃောသိတန္တိ ဝါ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဟတ္ထိသဒ္ဒန္တိ ဝါ ဟတ္ထိသဒ္ဒဝန္တံ နဂရံ. ခါဒထ ပိဝထ စေဝါတိ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဉာတတ္ထတ္တာ အပ္ပယုတ္တော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ក្នុងពាក្យថា «Caturo ca asaṅkhiye» (បួនអសង្ខេយ្យផង) គួរធ្វើការភ្ជាប់សេចក្តីដែលនៅសល់ថា «កន្លងទៅដោយការរាប់ឡើងទៅលើ មាននគរមួយឈ្មោះថា អមរៈ»។ ពាក្យថា «Dasahi» (ដោយសំឡេងទាំងដប់) គឺដោយសំឡេងដំរី សេះ រថ ស្គរធំ ស័ង្ខ ស្គរតូច ពិណ ចម្រៀង ឈិង និងសំឡេងទីដប់ថា «ចូរអ្នករាល់គ្នាបរិភោគ ចូរផឹក ចូរទំពាស៊ី»។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីបង្ហាញនូវសំឡេងទាំងនោះត្រឹមតែមួយផ្នែក ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «hatthisaddaṃ» (សំឡេងដំរី) ជាដើម។ ពាក្យថា «hatthisaddaṃ» នេះ គួរយល់ថាជាឧបយោគវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃករណវិភត្តិ (ដោយសំឡេងដំរី)។ ម៉្យាងទៀត គួរភ្ជាប់សេចក្តីថា «មិនប្រាសចាក» (avivittaṃ) ឬ «លាន់ឮខ្ទរខ្ទារ» (ghositaṃ) ដោយសំឡេងនៃស្គរធំ ស័ង្ខ និងរថ។ ឬមួយ ពាក្យថា «hatthisaddaṃ» សំដៅដល់នគរដែលមានសំឡេងដំរី។ ក្នុងពាក្យថា «khādatha pivatha ceva» គួរយល់ថា «ឥតិ» សព្ទ មិនត្រូវបានប្រើប្រាស់ទេ ព្រោះដឹងអត្ថន័យច្បាស់ហើយ។

---

သဗ္ဗင်္ဂသမ္ပန္နံ ဥယျာနပေါက္ခရဏီအာဒိသမ္ပန္နတ္တာ. လက္ခဏေတိ ဣတ္ထိလက္ခဏေ ပုရိသလက္ခဏေ စ. ဣတိဟာသေတိ ပေါရာဏေ. သဓမ္မေတိ အတ္တနော တေဝိဇ္ဇဓမ္မေ စ ယညဝိဓိအာဒိကေ စ. ပါရမိန္တိ ပါရဉာဏံ ပါရာဓိဂမံ ဂတော. စိန္တေသဟန္တိ စိန္တေသိံ အဟံ သုမေဓဘူတောတိ သတ္ထာ ဝဒတိ. အတ္ထိ [Pg.25] ဟေဟိတီတိ သော ဝိဇ္ဇမာနော ဘဝိဿတိ. န ဟေတုယေတိ အဘဝိတုံ. ဧဝမေဝါတိ ဧဝမေဝံ. န ဂဝေသတီတိ န ဂန္တုံ ဧသတိ န ဣစ္ဆတိ နာနုဂစ္ဆတိ ဝါ. ဓောဝေတိ ဓောဝန္တေ. သေရီတိ သာယတ္တိကော. သယံဝသီတိ သဝသော. မဟာစောရသမော ဝိယာတိ ကာယသာရာဂဝသေန ဒုစ္စရိတာနေသနေဟိ ကုသလဘဏ္ဍစ္ဆေဒနာ. နာထာတိ နာထဝန္တော. ပဉ္စဒေါသဝိဝဇ္ဇိတန္တိ ဧဝမာဒိကဿ အတ္ထော ကေသုစိ အဋ္ဌကထာပေါတ္ထကေသု လိခိတောတိ ကတွာ န ဝက္ခာမ.

ពាក្យថា «Sabbaṅgasampannaṃ» (បរិបូណ៌ដោយអង្គទាំងពួង) ព្រោះបរិបូណ៌ដោយសួនច្បារ និងស្រះបោក្ខរណីជាដើម។ ពាក្យថា «Lakkhaṇe» គឺក្នុងក្បួនតម្រាលក្ខណៈស្រី និងលក្ខណៈបុរស។ ពាក្យថា «Itihāse» គឺក្នុងគម្ពីរប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណ។ ពាក្យថា «Sadhamme» គឺក្នុងធម៌វិជ្ជាបីរបស់ខ្លួន និងក្នុងពិធីបូជាយញ្ញជាដើម។ ពាក្យថា «Pāramiṃ» គឺដល់នូវត្រើយនៃញាណ ដល់នូវត្រើយនៃអធិគមធម៌។ ពាក្យថា «Cintesahaṃ» ព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់ថា «តថាគតកាលនៅជាសុមេធតាបស បានគិតហើយ»។ ពាក្យថា «Atthi hehiti» គឺធម៌នោះមានពិត នឹងមានប្រាកដ។ ពាក្យថា «Na hetuye» គឺដើម្បីមិនមាន។ ពាក្យថា «Evameva» គឺយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា «Na gavesati» គឺមិនស្វែងរកដើម្បីទៅ មិនប្រាថ្នា ឬមិនដើរតាម។ ពាក្យថា «Dhove» គឺកាលកំពុងលាងជម្រះ។ ពាក្យថា «Serī» គឺអ្នកមានសេរីភាព (ជាធំលើខ្លួនឯង)។ ពាក្យថា «Sayaṃvasī» គឺអ្នកមានអំណាចលើខ្លួនឯង។ ពាក្យថា «Mahācorasamo viya» (ប្រៀបដូចជាមហាចោរ) ព្រោះការកាត់ផ្តាច់នូវភណ្ឌៈគឺកុសល ដោយការស្វែងរកមិនត្រឹមត្រូវតាមទុច្ចរិត ព្រោះតែតម្រេកក្នុងកាយ។ ពាក្យថា «Nāthā» គឺអ្នកមានទីពឹង។ ចំណែកពាក្យថា «Pañcadosavivajjitaṃ» (វៀរចាកទោស ៥ យ៉ាង) ជាដើមនេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយដែលគេបានសរសេរទុកក្នុងសៀវភៅអដ្ឋកថាខ្លះហើយ ហេតុនេះ ពួកយើងនឹងមិនពោលឡើយ។

---

သာသနေတိ ဧတ္ထ တာပသသာသနံ ဈာနာဘိညာ စ. ဝသီဘူတဿ သတော. မယိ ဧဝံဘူတေ ဒီပင်္ကရော ဇိနော ဥပ္ပဇ္ဇိ. သောဓေတိ ဇနော. အဉ္ဇသံ ဝဋုမာယနန္တိ ပရိယာယဝစနေဟိ မဂ္ဂမေဝ ဝဒတိ. မာ နံ အက္ကမိတ္ထာတိ ဧတ္ထ နန္တိ ပဒပူရဏမတ္တေ နိပါတော. ဃာတိယာမဟန္တိ ဧတ္ထ စ အ-ဣတိ စ ဟံ-ဣတိ စ နိပါတာ, အဟံ-ဣတိ ဝါ ဧကော နိပါတော သာနုနာသိကော ကတော. အာဟုတီနန္တိ ဒက္ခိဏာဟုတီနံ. မန္တိ မမ, မံ ဝါ အဗြွိ.

ពាក្យថា «Sāsane» ក្នុងទីនេះ សំដៅដល់សាសនារបស់តាបស គឺឈាន និងអភិញ្ញា។ ពាក្យថា «Vasībhūtassa sato» គឺកាលដែលជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញហើយ។ កាលបើខ្ញុំមានសភាពយ៉ាងនេះ ព្រះជិនស្រីព្រះនាមទីបង្ករ ក៏ទ្រង់ត្រាស់ដឹងឡើង។ ពាក្យថា «Sodheti» គឺជនទាំងឡាយកំពុងជម្រះ។ ពាក្យថា «Añjasaṃ vaṭumāyanaṃ» គឺពោលសំដៅដល់ផ្លូវហ្នឹងឯង ដោយពាក្យជាវេវចនៈ។ ពាក្យថា «Mā naṃ akkamittha» ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «naṃ» គ្រាន់តែជាការបំពេញបទ (បទបូរណៈ) ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «Ghātiyāmahaṃ» ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «a» ផង ពាក្យថា «haṃ» ផង ជាសព្ទនិបាត ឬមួយពាក្យថា «ahaṃ» នេះ ជាសព្ទនិបាតមួយដែលមានសម្លេងអនុនាសិក។ ពាក្យថា «Āhutīnaṃ» គឺទក្ខិណាទានដែលគេបូជា។ ពាក្យថា «Maṃ» គឺពោលមកកាន់ខ្ញុំ ឬពោលចំពោះខ្ញុំ។

---

ကပ္ပေ အတိက္ကမိတွာ ဝုတ္တေပိ ဗောဓိမှိ မာတာဒိသံကိတ္တနေ သင်္ဂဏှိတုံ ‘‘ဗောဓိ တဿ ဘဂဝတော’’တိအာဒိမာဟ. သုခေနာတိ ဥတ္တမေန သုခေန. အသမောတိ တာပသေဟိ အသမော. အဘိညာသုခတောပိ ဝိသိဋ္ဌံ ဤဒိသံ ဗုဒ္ဓတ္တဗျာကရဏဇံ သုခံ အလဘိံ. ယာတိ ယာနိ နိမိတ္တာနိ. အာဘုဇတီတိ အာဝတ္တတိ. အဘိရဝန္တီတိ သဒ္ဒံ ကရောန္တိ. ဆုဒ္ဓါတိ နိက္ခန္တာ. နုဒ္ဓံသတီတိ န ဥဒ္ဓံ ဂစ္ဆတိ. ဥဘယန္တိ ဥဘယဝစနံ. ဓုဝသဿတန္တိ ဧကန္တသဿတံ, အဝိပရီတမေဝါတိ အတ္ထော. အာပန္နသတ္တာနန္တိ ဂဗ္ဘိနီနံ. ယာဝတာဒသ ဒိသာ, တတ္ထ. ဓမ္မဓာတုယာတိ ဓမ္မဓာတုယံ, သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု ဝိစိနာမီတိ အတ္ထော.

ទោះបីជាទ្រង់ត្រាស់សម្តែងកន្លងកប្បទៅហើយក្តី ដើម្បីសង្គ្រោះនូវការពណ៌នាអំពីដើមពោធិ៍ និងមាតាជាដើម ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «bodhi tassa bhagavato» (ដើមពោធិ៍របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ)។ ពាក្យថា «Sukhena» គឺដោយសុខដ៏ឧត្តម។ ពាក្យថា «Asamo» គឺមិនស្មើដោយពួកតាបស។ ខ្ញុំបានទទួលនូវសុខដែលកើតអំពីការព្យាករណ៍ជាព្រះពុទ្ធដ៏វិសេសវិសាលជាងសុខកើតអំពីអភិញ្ញាទៅទៀត។ ពាក្យថា «Yā» គឺនិមិត្តទាំងឡាយណា។ ពាក្យថា «Ābhujati» គឺវិលវល់ (បង្វិលជុំវិញ)។ ពាក្យថា «Abhiravanti» គឺបន្លឺសំឡេងឡើង។ ពាក្យថា «Chuddhā» គឺចេញទៅហើយ។ ពាក្យថា «Nuddhaṃsati» គឺមិនហោះឡើងទៅលើ។ ពាក្យថា «Ubhayaṃ» គឺពាក្យទាំងពីរយ៉ាង។ ពាក្យថា «Dhuvasassataṃ» គឺទៀងទាត់ជានិច្ច សេចក្តីថា មិនប្រែប្រួលឡើយ។ ពាក្យថា «Āpannasattānaṃ» គឺស្ត្រីមានគភ៌ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Yāvatā dasa disā» គឺក្នុងទិសទាំងដប់នោះ។ ពាក្យថា «Dhammadhātuyā» គឺក្នុងធម្មធាតុ សេចក្តីថា ខ្ញុំរមែងរើសរកក្នុងធម៌ទាំងពួង។

---

ယဿ သမ္ပုဏ္ဏော, တံ ဝမတေဝ ဥဒကံ နိဿေသံ. ဧတေတိ ဧကိဿာပိ ဒါနပါရမိတာယ အနေကပ္ပကာရတာယ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော. ပဋိလဂ္ဂိတံ ရက္ခတီတိ ဝစနသေသော, ဘုမ္မတ္ထေ ဝါ ဥပယောဂေါ. စတူသု ဘူမီသူတိ ပါတိမောက္ခာဒီသု သံဝရဘူမီသု. အဒွေဇ္ဈမာနသောတိ ကဒါစိ ခမနံ ကဒါစိ အက္ခမနံ, ကဿစိ ခမနံ ကဿစိ အက္ခမနန္တိ ဧဝံ ဒွေဓာဘာဝံ အနာပန္နမာနသော ဟုတွာ. သစ္စဿ ဝီထိ နာမ ဒိဋ္ဌာဒိ စ အဒိဋ္ဌာဒိ စ ယထာဘူတံဝ ဝတ္ထု. အဓိဋ္ဌာနန္တိ ကုသလသမာဒါနာဓိဋ္ဌာနံ, သမာဒိန္နေသု ကုသလေသု အစလတာ အဓိဋ္ဌာနံ နာမ. ပထဝိယာ ဥပေက္ခနံ နာမ ဝိကာရာနာပတ္တိ. အညတြာတိ အညံ. သဘာဝရသလက္ခဏေတိ ဧတ္ထ ဘာဝေါတိ အဝိပရီတတာ ဝိဇ္ဇမာနတာ, သဟ ဘာဝေန သဘာဝေါ, အဝိပရီတော အတ္တနော ဗောဓိပရိပါစနကိစ္စသင်္ခါတော [Pg.26] ရသော, အနဝဇ္ဇဝတ္ထုပရိစ္စာဂါဒိသင်္ခါတံ လက္ခဏဉ္စ သဘာဝရသလက္ခဏံ, တတော သမ္မသတော. ဓမ္မတေဇေနာတိ ဉာဏတေဇေန. စလတာတိ စလတာယ ကမ္ပနတာယ. သေသီတိ သယိ. မာ ဘာထာတိ မာ ဘာယိတ္ထ. သဗ္ဗီတိယောတိ သဗ္ဗာ ဤတိယော ဥပဒ္ဒဝါ တံ ဝိဝဇ္ဇန္တု.

ក្អមដែលពេញដោយទឹក រមែងខ្ជាក់ចេញនូវទឹកនោះទាំងអស់គ្មានសល់យ៉ាងណា។ ពាក្យថា «Ete» នេះ ទោះបីជាទានបារមីតែមួយក្តី តែដោយសារមានច្រើនប្រការ ទើបលោកធ្វើជាពហុវចនៈ។ គួរថែមពាក្យដែលនៅសល់ថា «រក្សានូវវត្ថុដែលបានចងទុក» ឬជាឧបយោគវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ។ ពាក្យថា «Catūsu bhūmīsu» គឺក្នុងភូមិជាទីសង្រួមមានបាតិមោក្ខសំវរៈជាដើម។ ពាក្យថា «Advejjhamānaso» គឺមានចិត្តមិនដល់នូវភាពជាពីរយ៉ាង គឺជួនកាលអត់ធន់ ជួនកាលមិនអត់ធន់ ឬអត់ធន់ចំពោះបុគ្គលខ្លះ មិនអត់ធន់ចំពោះបុគ្គលខ្លះ។ ឈ្មោះថា «វិថីនៃសច្ចៈ» គឺវត្ថុតាមសេចក្តីពិត ទាំងអ្វីដែលបានឃើញជាដើម និងអ្វីដែលមិនបានឃើញជាដើម។ ពាក្យថា «Adhiṭṭhānaṃ» គឺការតាំងចិត្តសមាទានកុសល ភាពមិនរង្គោះរង្គើក្នុងកុសលធម៌ដែលបានសមាទានហើយ ឈ្មោះថា អធិដ្ឋាន។ ការព្រងើយកន្តើយរបស់ផែនដី ឈ្មោះថា ការមិនប្រែប្រួលទៅជាផ្សេង។ ពាក្យថា «Aññatra» គឺក្រៅពីនេះ។ ពាក្យថា «Sabhāvarasalakkhaṇe» ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «bhāva» គឺភាពមិនប្រែប្រួល ភាពមានពិត, ធម្មជាតិដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយនិងភាវៈ ឈ្មោះថា សភាវៈ, រសគឺកិច្ចធ្វើឱ្យការត្រាស់ដឹងទុំជោររបស់ខ្លួនដែលមិនប្រែប្រួល និងលក្ខណៈគឺការលះបង់នូវវត្ថុដែលគ្មានទោសជាដើម ឈ្មោះថា សភាវរសលក្ខណៈ, ព្រោះការពិចារណាអំពីសភាវរសលក្ខណៈនោះ។ ពាក្យថា «Dhammatejena» គឺដោយតេជះនៃញាណ។ ពាក្យថា «Calatā» គឺដោយសារការញាប់ញ័រ ញ័ររន្ធត់។ ពាក្យថា «Sesi» គឺដេកហើយ។ ពាក្យថា «Mā bhātha» គឺកុំខ្លាចឡើយ។ ពាក្យថា «Sabbītiyo» គឺសូមឱ្យឧបទ្រពទាំងពួងចៀសចេញទៅ។

---

သုမေဓကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សុមេធកថាវណ្ណនា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

ပဝစ္ဆတီတိ ဒေတိ. ယောဂေနာတိ ဥပါယေန. သမိံသူတိ သန္နိပတိံသု. အပ္ပတ္တမာနသာတိ အပ္ပတ္တအရဟတ္တာ ဘိက္ခူ ဂရဟိတာ ဘဝန္တိ. ရိတ္တာတိ သုညာ အန္တရဟိတာ. သာလကလျာဏီ နာမ ဧကော ရုက္ခော. ဗုဒ္ဓစက္ကဝတ္တိကာလေယေဝ ကိရ ဧကာဟေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

ពាក្យថា «Pavacchati» គឺឲ្យ។ ពាក្យថា «Yogena» គឺដោយឧបាយ។ ពាក្យថា «Samiṃsu» គឺប្រជុំគ្នាហើយ។ ពាក្យថា «Appattamānasā» គឺពួកភិក្ខុដែលមិនទាន់បានសម្រេចព្រះអរហត្ត រមែងត្រូវគេតិះដៀល។ ពាក្យថា «Rittā» គឺទទេ វិនាសទៅហើយ។ ដើមឈើម្យ៉ាងឈ្មោះថា សាលកល្យាណី។ ឮថា ដើមឈើនោះរមែងដុះឡើងក្នុងថ្ងៃតែមួយ ក្នុងកាលនៃព្រះពុទ្ធចក្រពត្តិប៉ុណ្ណោះ។

---

လိင်္ဂသမ္ပတ္တီတိ ပုရိသလိင်္ဂတာ. ဟေတူတိ တိဟေတုကပဋိသန္ဓိတာ. ဂုဏသမ္ပတ္တီတိ အဘိညာသမာပတ္တိလာဘိတာ. အဓိကာရောတိ ဗုဒ္ဓါနံ သက္ကာရကရဏံ. ဆန္ဒတာတိ ဗုဒ္ဓတ္တပ္ပတ္တိယံ ဆန္ဒသမာယောဂေါ. သဗ္ဗင်္ဂသမ္ပန္နာတိ အဋ္ဌင်္ဂါနိ သမောဓာနေတွာ ကတပဏိဓာနာ. ပက္ခိကာတိ ပီဌသပ္ပိကာ. ပဏ္ဍကာတိ ဥဘယလိင်္ဂရဟိတာ. ဗောဓိသတ္တာ စ ဗြဟ္မလောကူပပတ္တိပဌမကပ္ပိကေသု ကာလေသု ဥဘယလိင်္ဂရဟိတာ ဟောန္တိ, န ပန ပဏ္ဍကပရိယာပန္နာတိ ဧတမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ပရိယာပန္နာ န ဘဝန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ, ယထာဝုတ္တေသု ဝါ ဒေါသေသု သဗ္ဗေသု ပရိယာပန္နာ န ဘဝန္တိ, ဗောဓိသတ္တေသု ဝါ ပရိယာပန္နာ တဒန္တောဂဓာ, ပရိစ္ဆိန္နသံသာရတ္တာ ဝါ ပရိယာပန္နာ ဗောဓိသတ္တာ ဥဘတောဗျဉ္ဇနပဏ္ဍကာ န ဘဝန္တီတိ အတ္ထော. သဗ္ဗတ္ထ သုဒ္ဓဂေါစရာ ယသ္မာ, တသ္မာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ န သေဝန္တိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိန္တိ နတ္ထိကာဟေတုကာကိရိယဒိဋ္ဌိံ. ဘဝါဘဝေတိ ခုဒ္ဒကေ စေဝ မဟန္တေ စ ဘဝေ. ဘောဇပုတ္တေတိ လုဒ္ဒကေ. လဂနန္တိ သင်္ဂေါ. အညထာတိ လီနတာ. ဂါမဏ္ဍလာတိ ဂါမဒါရကာ. ရူပန္တိ ဝိပ္ပကာရံ. အယံ တာဝ နိဒါနကထာ ယာယ အဘိဓမ္မဿ ဗုဒ္ဓဘာသိတတာသိဒ္ဓီတိ အတ္ထယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ.

ពាក្យថា «Liṅgasampatti» គឺភាពជាបុរស។ ពាក្យថា «Hetu» គឺការចាប់បដិសន្ធិដោយត្រិហេតុកៈ។ ពាក្យថា «Guṇasampatti» គឺការបានសម្រេចអភិញ្ញានិងសមាបត្តិ។ ពាក្យថា «Adhikāro» គឺការធ្វើសក្ការៈចំពោះព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Chandatā» គឺការប្រកបដោយឆន្ទៈក្នុងការសម្រេចនូវភាពជាព្រះពុទ្ធ។ ពាក្យថា «Sabbaṅgasampannā» គឺការធ្វើសេចក្តីប្រាថ្នាដោយប្រមូលផ្តុំនូវអង្គ ៨ ប្រការ។ ពាក្យថា «Pakkhikā» គឺមនុស្សខ្វិន (អ្នកលូនទៅដោយកៅអី)។ ពាក្យថា «Paṇḍakā» គឺខ្ទើយដែលគ្មានភេទទាំងពីរ។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកពោធិសត្វក្នុងកាលដែលទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោក និងក្នុងកាលនៃមនុស្សកប្បដំបូង រមែងគ្មានភេទទាំងពីរពិតមែន ប៉ុន្តែមិនរាប់បញ្ចូលក្នុងពួកខ្ទើយឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបលោកពោលថា «pariyāpannā na bhavanti» (មិនរាប់បញ្ចូលឡើយ) ឬមួយ មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងទោសទាំងឡាយដែលបានពោលមកទាំងអស់នោះ ឬមួយ ពួកពោធិសត្វមិនរាប់បញ្ចូលក្នុងពួកខ្ទើយទាំងនោះឡើយ ព្រោះជាអ្នកមានសង្សារវដ្តមានកំណត់ ឬមួយ ពួកពោធិសត្វមិនមែនជាខ្ទើយមានភេទពីរឡើយ នេះជាអត្ថន័យ។ ព្រោះហេតុតែពួកពោធិសត្វមានគោចរដ៏បរិសុទ្ធក្នុងទីទាំងពួង ហេតុនោះ ទើបមិនសេពនូវមិច្ឆាទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា «Micchādiṭṭhiṃ» គឺនត្ថិកទិដ្ឋិ អហេតុកទិដ្ឋិ និងអកិរិយទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា «Bhavābhave» គឺក្នុងភពតូចនិងភពធំ។ ពាក្យថា «Bhojaputte» គឺក្នុងពួកព្រានព្រៃ។ ពាក្យថា «Lagananti» គឺការជំពាក់ជំពិន។ ពាក្យថា «Aññathā» គឺភាពរួញរា (រួញថយ)។ ពាក្យថា «Gāmaṇḍalā» គឺក្មេងៗក្នុងភូមិ។ ពាក្យថា «Rūpaṃ» គឺសភាពប្លែកៗ។ គួរធ្វើការភ្ជាប់សេចក្តីថា «នេះជានិទានកថា ដែលជាគ្រឿងសម្រេចនូវភាពជាព្រះពុទ្ធភាសិតនៃព្រះអភិធម្មជាមុនសិន»។

---

နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

និទានកថាវណ្ណនា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

၁. စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍံ

១. ចិត្តុប្បាទកណ្ឌ

---

တိကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ

តិកមាតិកាបទវណ្ណនា

---

ဣဒါနိ [Pg.27] ပဋိညာတကထံ ကာတုံ ‘‘ဣဒါနိ ဣတိ မေ…ပေ… ကထနောကာသော သမ္ပတ္တော’’တိအာဒိမာဟ. ဣတော ပဋ္ဌာယာတိ ကုသလဓမ္မပဒတော ပဋ္ဌာယ.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីធ្វើការសម្តែងតាមដែលបានប្តេជ្ញាទុក ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «idāni iti me...pe... kathanokāso sampatto» (ឥឡូវនេះ ឱកាសដើម្បីពោល...របស់ខ្ញុំ...បានមកដល់ហើយ)។ ពាក្យថា «Ito paṭṭhāya» គឺចាប់ផ្តើមអំពីបទថា «kusalā dhammā» (ធម៌ជាកុសល) ទៅ។

---

၁. သဗ္ဗပဒေဟိ လဒ္ဓနာမောတိ တီသုပိ ပဒေသု ဝေဒနာသဒ္ဒဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ တေန လဒ္ဓနာမော သဗ္ဗပဒေဟိ လဒ္ဓနာမော ဟောတိ. နနု သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာတိ စတ္တာရိ ပဒါနိ, ဧဝံ သေသေသုပီတိ ဒွါဒသေတာနိ ပဒါနိ, န တီဏီတိ ဝေဒနာသဒ္ဒဿ ပဒတ္တယာဝယဝတ္တံ သန္ဓာယ ‘‘သဗ္ဗပဒေဟီ’’တိ ဝုစ္စေယျ, န ယုတ္တံ. ‘‘ဝေဒနာယာ’’တိ ဟိ ဝိသုံ ပဒံ န ကဿစိ ပဒဿ အဝယဝေါ ဟောတိ, နာပိ သုခါဒိပဒဘာဝံ ဘဇတီတိ တေန လဒ္ဓနာမော ကထံ သဗ္ဗပဒေဟိ လဒ္ဓနာမော သိယာတိ? အဓိပ္ပေတပ္ပကာရတ္ထဂမကဿ ပဒသမုဒါယဿ ပဒတ္တာ. ပဇ္ဇတိ အဝဗုဇ္ဈီယတိ ဧတေနာတိ ဟိ ပဒံ, ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ’’တိ ဧတေန စ ပဒသမုဒါယေန ယထာဓိပ္ပေတော အတ္ထော သမတ္တော ဝိညာယတိ, တသ္မာ သော ပဒသမုဒါယော ‘‘ပဒ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ဣတရေပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တသ္မာ တေသံ တိဏ္ဏံ သမုဒါယာနံ အဝယဝေန လဒ္ဓနာမော သဗ္ဗပဒေဟိ လဒ္ဓနာမောတိ ယုတ္တော.

១. ពាក្យថា «Sabbapadehi laddhanāmo» (បានឈ្មោះដោយបទទាំងពួង) សេចក្តីថា ព្រោះតែមាន «វេទនាសព្ទ» នៅក្នុងបទទាំងបី ទើបឈ្មោះដែលបានមកដោយសារវេទនាសព្ទនោះ ហៅថា «បានឈ្មោះដោយបទទាំងពួង»។ សួរថា៖ មិនមែនទេឬ បទថា «sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā» មាន ៤ បទ យ៉ាងនេះក្នុងបទដែលសល់ក៏ដូចគ្នា រួមជា ១២ បទ មិនមែន ៣ បទទេ ការដែលពោលថា «sabbapadehi» ដោយសំដៅយកភាពជាចំណែកនៃបទទាំងបីរបស់វេទនាសព្ទនោះ មិនសមគួរឡើយ? ព្រោះថាពាក្យថា «vedanāya» ជាបទផ្សេងមួយ មិនមែនជាចំណែកនៃបទណាមួយឡើយ ហើយក៏មិនបានដល់នូវភាពជាបទមានពាក្យថា «sukhā» ជាដើមដែរ ចុះឈ្មោះដែលបានមកដោយសារបទនោះ នឹងឈ្មោះថា «បានឈ្មោះដោយបទទាំងពួង» យ៉ាងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះតែប្រជុំនៃបទដែលញ៉ាំងអត្ថដែលចង់បានឱ្យសម្រេច ហៅថា «បទ»។ ព្រោះថា ធម្មជាតិណាដែលញ៉ាំងសេចក្តីឱ្យដឹងច្បាស់ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា «បទ» ហើយដោយសារប្រជុំនៃបទថា «sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā» នេះ អត្ថដែលចង់បានក៏ត្រូវបានដឹងច្បាស់ទាំងស្រុង ហេតុនោះ ប្រជុំនៃបទនោះ ទើបហៅថា «បទ»។ បទដទៃទៀត ក៏គួរដឹងយ៉ាងនេះដែរ។ ហេតុនោះ ការដែលបានឈ្មោះដោយសារចំណែកនៃប្រជុំបទទាំងបីនោះ ថា «បានឈ្មោះដោយបទទាំងពួង» ទើបសមគួរ។

---

ဂန္ထတော စ အတ္ထတော စာတိ ဧတ္ထ ဟေတုပဒသဟေတုကပဒါဒီဟိ သမ္ဗန္ဓတ္တာ ဂန္ထတော စ ဟေတုအတ္ထသဟေတုကတ္ထာဒီဟိ သမ္ဗန္ဓတ္တာ အတ္ထတော စ အညမညသမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. သဟေတုကဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကာ ဟိ ဟေတုဒုကေ ဟေတူဟိ သမ္ဗန္ဓတ္တာ ဟေတုဒုကသမ္ဗန္ဓာ, ဟေတုသဟေတုကဒုကော ဟေတုဒုကသဟေတုကဒုကသမ္ဗန္ဓော ဥဘယေကပဒဝသေန. တထာ ဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကော ဟေတုဒုကဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကသမ္ဗန္ဓော, နဟေတုသဟေတုကဒုကော ဧကဒွိပဒဝသေန ဟေတုဒုကသဟေတုကဒုကသမ္ဗန္ဓောတိ. ကဏ္ဏိကာ ဝိယာတိ ပုပ္ဖမယကဏ္ဏိကာ ဝိယ. ဃဋာ ဝိယာတိ ပုပ္ဖဟတ္ထကာဒီသု ပုပ္ဖာဒီနံ သမူဟော ဝိယ. ကဏ္ဏိကာဃဋာဒီသု ဟိ ပုပ္ဖာဒီနိ ဝဏ္ဋာဒီဟိ အညမညသမ္ဗန္ဓာနိ ဟောန္တီတိ တထာသမ္ဗန္ဓတာ ဧတေသံ ဒုကာနံ ဝုတ္တာ. ဒုကသာမညတောတိ အညေဟိ ဟေတုဒုကာဒီဟိ ဒုကဝသေန သမာနဘာဝါ. အညေဟီတိ သာရမ္မဏဒုကာဒီဟိ. အသင်္ဂဟိတော ပဒေသော ယေသံ အတ္ထိ, တေ သပ္ပဒေသာ. ယေသံ ပန နတ္ထိ, တေ နိပ္ပဒေသာ.

ក្នុងពាក្យថា «Ganthato ca atthato ca» (ដោយគម្ពីរផង ដោយអត្ថផង) នេះ គួរដឹងនូវការទាក់ទងគ្នាទៅវិញទៅមក ដោយគម្ពីរ ព្រោះទាក់ទងគ្នាដោយហេតុបទ និងសហេតុកបទជាដើម និងដោយអត្ថ ព្រោះទាក់ទងគ្នាដោយហេតុអត្ថ និងសហេតុកអត្ថជាដើម។ ព្រោះថា ទុកៈគឺសហេតុកទុកៈ និងហេតុសម្បយុត្តទុកៈ ឈ្មោះថា ទាក់ទងនឹងហេតុទុកៈ ព្រោះទាក់ទងនឹងហេតុទាំងឡាយក្នុងហេតុទុកៈ, ទុកៈគឺហេតុសហេតុកទុកៈ ឈ្មោះថា ទាក់ទងនឹងហេតុទុកៈ និងសហេតុកទុកៈ ដោយអំណាចនៃបទតែមួយក្នុងទុកៈទាំងពីរ។ ដូចគ្នាដែរ ទុកៈគឺហេតុហេតុសម្បយុត្តទុកៈ ឈ្មោះថា ទាក់ទងនឹងហេតុទុកៈ និងហេតុសម្បយុត្តទុកៈ, ទុកៈគឺនហេតុសហេតុកទុកៈ ឈ្មោះថា ទាក់ទងនឹងហេតុទុកៈ និងសហេតុកទុកៈ ដោយអំណាចនៃបទមួយឬពីរ។ ពាក្យថា «Kaṇṇikā viya» គឺដូចជាកម្រងផ្កា។ ពាក្យថា «Ghaṭā viya» គឺដូចជាការប្រមូលផ្តុំនៃផ្កាទាំងឡាយក្នុងបាច់ផ្កាជាដើម។ ព្រោះថាក្នុងកម្រងផ្កានិងបាច់ផ្កាជាដើមនោះ ផ្កាទាំងឡាយរមែងទាក់ទងគ្នាទៅវិញទៅមកដោយទងផ្កាជាដើមយ៉ាងណា ភាពទាក់ទងគ្នានៃទុកៈទាំងឡាយនេះ ក៏លោកពោលទុកយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា «Dukasāmaññato» គឺដោយភាពស្មើគ្នាដោយភាពជាទុកៈ ជាមួយនឹងហេតុទុកៈជាដើមដទៃទៀត។ ពាក្យថា «Aññehi» គឺដោយសារម្មណទុកៈជាដើម។ ទុកៈទាំងឡាយណាដែលមានចំណែកមិនបានសង្គ្រោះទុក ទុកៈទាំងនោះឈ្មោះថា «សប្បទេសទុកៈ»។ ចំណែកទុកៈទាំងឡាយណាដែលគ្មានចំណែកសេសសល់ ទុកៈទាំងនោះឈ្មោះថា «និប្បទេសទុកៈ»។

---

‘‘ကစ္စိ [Pg.28] နု ဘောတော ကုသလ’’န္တိ ဧဝံ ပုစ္ဆိတမေဝတ္ထံ ပါကဋံ ကတွာ ပုစ္ဆိတုံ ‘‘ကစ္စိ ဘောတော အနာမယ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ ကုသလသဒ္ဒေါ အနာမယတ္ထော ဟောတိ. ဗာဟိတိကသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၃၆၁) ဘဂဝတော ကာယသမာစာရာဒယော ဝဏ္ဏေန္တေန ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကေန ‘‘ယော ခေါ, မဟာရာဇ, ကာယသမာစာရော အနဝဇ္ဇော’’တိ ကုသလော ကာယသမာစာရော ဝုတ္တော. န ဟိ ဘဂဝတော သုခဝိပါကံ ကမ္မံ အတ္ထီတိ သဗ္ဗသာဝဇ္ဇရဟိတာ ကာယသမာစာရာဒယော ကုသလာတိ ဝုတ္တာ. ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ စ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ ‘‘ကုသလာ’’တိ ဝုတ္တာ. တေ စ ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလသမ္ပယုတ္တာ န ဧကန္တေန သုခဝိပါကာယေဝါတိ အနဝဇ္ဇတ္ထော ကုသလသဒ္ဒေါ. အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနန္တိ ကုသလသဒ္ဒယောဂေန ဘုမ္မတ္ထေ သာမိဝစနံ, အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ ဝါ နာမကိရိယာပယောဇနာဒီသူတိ အတ္ထော. နစ္စဂီတဿာတိ စ သာမိဝစနံ ဘုမ္မတ္ထေ, နစ္စဂီတဿ ဝိသေသေသူတိ ဝါ ယောဇေတဗ္ဗံ. ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာဒါနဟေတု ဧဝမိဒံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီတိ ပုညဝိပါကနိဗ္ဗတ္တကကမ္မံ ‘‘ကုသလ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မာ ဟောန္တီတိ သုညဓမ္မတ္တာ သဘာဝမတ္တာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. ဧဝံ ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿီတိ ဧတ္ထာပိ သုညတတ္ထော ဓမ္မသဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ពាក្យថា “Kacci nu bhoto kusalaṃ” (តើលោកមានសេចក្តីសុខសប្បាយដែរឬទេ?) លោកពោលពាក្យថា “kacci bhoto anāmayaṃ” ដើម្បីធ្វើសេចក្តីដែលសួរនោះឱ្យច្បាស់លាស់ ហេតុនោះ ពាក្យថា កុសល (kusala) ទើបមានន័យថា មិនមានរោគ (anāmaya)។ ក្នុងពាហិតិកសូត្រ (ម. និ. ២.៣៦១) ព្រះធម្មភណ្ឌាគារិក (ព្រះអានន្ទ) កាលសរសើរនូវកាយសមាចារជាដើមរបស់ព្រះភគវន្ត បានពោលថា “បពិត្រមហារាជ កាយសមាចារណាដែលមិនមានទោស” ដូច្នេះ កាយសមាចារដែលជាកុសល លោកហៅថា មិនមានទោស។ ព្រោះថា ព្រះភគវន្តមិនមានកម្មដែលផ្តល់ផលជាសុខ (ដែលត្រូវសោយផលកម្ម) ឡើយ ហេតុនោះ កាយសមាចារជាដើមដែលប្រាសចាកទោសទាំងពួង លោកទើបហៅថា កុសល។ ក្នុងពាក្យថា Kusalesu dhammesu នេះ ពួកពោធិបក្ខិយធម៌ លោកហៅថា “កុសល”។ ហើយធម៌ទាំងនោះដែលប្រកបដោយវិបស្សនា មគ្គ និងផល មិនមែនមានផលជាសុខតែម្យ៉ាងនោះទេ ហេតុនោះ ពាក្យថា កុសល ទើបមានន័យថា មិនមានទោស (អនវជ្ជៈ)។ ក្នុងពាក្យថា Aṅgapaccaṅgānaṃ នេះ ព្រោះការភ្ជាប់ជាមួយពាក្យថា កុសល ទើបប្រើសាមីវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ មានសេចក្តីថា ក្នុងអវយវៈតូចធំទាំងឡាយ ឬក្នុងនាម កិរិយា និងប្រយោជន៍នៃអវយវៈតូចធំទាំងឡាយ។ ក្នុងពាក្យថា Naccagītassa នេះ ក៏ប្រើសាមីវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិដែរ គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីថា ក្នុងសេចក្តីវិសេសនៃរបាំនិងចម្រៀង។ កម្មដែលបង្កើតនូវផលជាបុណ្យ លោកហៅថា “កុសល” ដោយហេតុជាទីកាន់យកនូវកុសលធម៌ទាំងឡាយយ៉ាងនេះថា បុណ្យនេះរមែងចម្រើនឡើង។ ពាក្យថា Dhammā hontī (ជាធម៌ទាំងឡាយ) មានសេចក្តីថា ជាសភាវៈសុទ្ធសាធ ព្រោះជាសភាវៈសូន្យ (សូន្យចាកសត្វបុគ្គល)។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា “ពិចារណាឃើញធម៌ក្នុងធម៌ទាំងឡាយ” (dhammesu dhammānupassī) នេះ ពាក្យថា ធម៌ ក៏គប្បីជ្រាបថាមានន័យថា សូន្យ (សុញ្ញតៈ) ដូចគ្នា។

---

သလယန္တိ…ပေ… ဝိဒ္ဓံသေန္တီတိ ဧတ္ထ ပုရိမဿ ပုရိမဿ ပစ္ဆိမံ ပစ္ဆိမံ အတ္ထဝစနံ. အထ ဝါ သလနဿ အတ္ထဒီပနာနိ စလနာဒီနိ တီဏိ တဒင်္ဂပ္ပဟာနာဒီဟိ ယောဇေတဗ္ဗာနိ. အပ္ပဟီနဘာဝေန သန္တာနေ သယမာနာ အကုသလာ ဓမ္မာ ရာဂါဒိအသုစိသမ္ပယောဂတော နာနာဝိဓဒုက္ခဟေတုတော စ ကုစ္ဆိတေန အာကာရေန သယန္တိ. ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာနမ္ပိ ဉာဏံ ဥပနိဿယပစ္စယော ဟောတီတိ သဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမ္မာ ကုသေန ဉာဏေန ပဝတ္တေတဗ္ဗာတိ ကုသလာ. ဥပ္ပန္နံသာနုပ္ပန္နံသဘာဂေသု သင်္ဂဟိတတ္တာ ဥဘယဘာဂဂတံ သံကိလေသပက္ခံ ပဟာနာနုပ္ပာဒနေဟိ လုနန္တိ သမ္မပ္ပဓာနဒွယံ ဝိယ.

ក្នុងពាក្យថា Salayanti…pe… viddhaṃsentī នេះ ពាក្យខាងក្រោយៗ ជាសេចក្តីពន្យល់នៃពាក្យខាងមុខៗ។ ម្យ៉ាងទៀត ការពន្យល់សេចក្តីនៃពាក្យថា Salana (ការញាប់ញ័រ) មាន ៣ យ៉ាង គឺ Calana (ការឃ្លាតចេញ) ជាដើម គប្បីភ្ជាប់ទៅនឹងការលះបង់ដោយអង្គនោះៗ (តទង្គប្បហាន) ជាដើម។ អកុសលធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ដេកនៅ (sayanti) ក្នុងសន្តានដោយភាពមិនទាន់លះបង់ គឺដេកនៅដោយអាការៈដ៏គួរខ្ពើម ព្រោះការប្រកបដោយវត្ថុមិនស្អាតមានរាគៈជាដើម និងព្រោះជាហេតុនៃទុក្ខផ្សេងៗ។ សូម្បីចំពោះបុគ្គលដែលប្រាសចាកញាណ ញាណក៏រមែងជាឧបនិស្សយប្បច្ច័យបានដែរ ហេតុនោះ កុសលធម៌ទាំងអស់ ឈ្មោះថា កុសល ព្រោះជាធម៌ដែលបុគ្គលគប្បីឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយញាណដែលដូចជាស្មៅកុស្សៈ។ កុសលធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា លុនា (lunanti - កាត់) នូវអកុសលធម៌ដែលជាចំណែកនៃសង្កិលេសក្នុងចំណែកទាំងពីរ គឺចំណែកដែលកើតឡើងហើយនិងចំណែកដែលមិនទាន់កើតឡើង ដោយការលះបង់និងការមិនឱ្យកើតឡើង ដូចជាសម្មប្បធានទាំងពីរដូច្នោះដែរ។

---

သတ္တာဒိဂါဟကာနံ စိတ္တာနံ ဂေါစရာ သတ္တာဒယော ဝိယ ပညာယ ဥပပရိက္ခိယမာနာ န နိဿဘာဝါ, ကိန္တု အတ္တနော သဘာဝံ ဓာရေန္တီတိ ဓမ္မာ. န စ ဓာရိယမာနသဘာဝါ အညော ဓမ္မော နာမ အတ္ထိ. န ဟိ ရုပ္ပနာဒီဟိ အညေ ရူပါဒယော, ကက္ခဠာဒီဟိ စ အညေ ပထဝီအာဒယော ဓမ္မာ ဝိဇ္ဇန္တီတိ. အညထာ ပန အဝဗောဓေတုံ န သက္ကာတိ နာမဝသေန ဝိညာတာဝိညာတေ သဘာဝဓမ္မေ အညေ ဝိယ ကတွာ ‘‘အတ္တနော သဘာဝံ ဓာရေန္တီ’’တိ [Pg.29] ဝုတ္တံ. သပ္ပစ္စယဓမ္မေသု ဝိသေသံ ဒဿေန္တော ‘‘ဓာရီယန္တိ ဝါ ပစ္စယေဟီ’’တိ အာဟ. ဓာရီယန္တီတိ ဥပဓာရီယန္တိ, လက္ခီယန္တီတိ အတ္ထော.

សត្វជាដើម ដែលជាអារម្មណ៍នៃចិត្តដែលប្រកាន់ថាជាសត្វជាដើមនោះ កាលបើពិចារណាដោយបញ្ញា មិនមែនជាសភាវៈដែលមិនមានពិតនោះទេ ប៉ុន្តែឈ្មោះថា ធម៌ (dhamma) ព្រោះទ្រទ្រង់នូវសភាវៈរបស់ខ្លួន។ ហើយសភាវៈដែលត្រូវបានទ្រទ្រង់នោះ ក៏មិនមែនជាធម៌ដទៃផ្សេងទៀតឡើយ។ ព្រោះថា រូបជាដើមដែលក្រៅពីការប្រែប្រួល (រុប្បនៈ) ជាដើមមិនមានឡើយ ហើយធម៌មានបឋវីធាតុជាដើមដែលក្រៅពីភាពរឹង (កក្ខឡៈ) ជាដើមក៏មិនមានដែរ។ ប៉ុន្តែព្រោះមិនអាចធ្វើឱ្យយល់ដឹងតាមវិធីដទៃបាន លោកទើបធ្វើនូវសភាវធម៌ដែលដឹងបាននិងដឹងមិនបានតាមរយៈឈ្មោះ ឱ្យហាក់ដូចជាជារបស់ដទៃ ហើយពោលថា “ទ្រទ្រង់នូវសភាវៈរបស់ខ្លួន”។ លោកកាលបង្ហាញសេចក្តីវិសេសក្នុងសប្បច្ចយធម៌ (ធម៌ដែលមានបច្ច័យ) ទើបពោលថា “dhārīyanti vā paccayehī” (ឬថា ធម៌ទាំងឡាយដែលបច្ច័យទាំងឡាយទ្រទ្រង់ទុក)។ ពាក្យថា Dhārīyanti បានដល់ ត្រូវបានទ្រទ្រង់ទុក គឺត្រូវបានកំណត់សម្គាល់ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

---

အကုသလာတိ ကုသလပဋိသေဓနမတ္တံ ကုသလာဘာဝမတ္တဝစနံ တဒညမတ္တဝစနံ ဝါ ဧတံ န ဟောတိ, ကိန္တု တပ္ပဋိပက္ခဝစနန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘မိတ္တပဋိပက္ခာ အမိတ္တာ ဝိယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တပ္ပဋိပက္ခဝစနတာ စ အဗျာကတတတိယရာသိဝစနေန ဝိညာယတိ. ယဒိ ဟိ ကုသလာဘာဝမတ္တဝစနံ အကုသလသဒ္ဒေါ, တေန န ကောစိ ဓမ္မော ဝုတ္တောတိ အဗျာကတဝစနေနေဝ စ တတိယော ရာသိ ဝုတ္တော န သိယာ, ကုသလာ စေဝ ဓမ္မာ အဗျာကတာ စာတိ ဒုကောဝါယံ အာပဇ္ဇတိ, န တိကော, ဧဝဉ္စ သတိ အကုသလဝစနေန န ကောစိ အတ္ထော. အထ သိယာ, ‘‘အနဗျာကတာ’’တိ စ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ ကုသလာနံ ဝိယ အဗျာကတာနဉ္စ အဘာဝမတ္တသမ္ဘဝါ, တသ္မာ အဘာဝမတ္တဝစနေ အဗျာကတဘာဝမတ္တံ ဝိယ ကုသလာဘာဝမတ္တံ အကုသလံ န ကောစိ ရာသီတိ ‘‘အဗျာကတာ’’တိ တတိယော ရာသိ န သိယာ. တတိယရာသိဘာဝေန စ အဗျာကတာ ဝုတ္တာတိ အကုသလော စ ဧကော ရာသီတိ ဝိညာယတိ. တသ္မာ နာဘာဝဝစနတာ, သဘာဝဓာရဏာဒိအတ္ထေန ဓမ္မသဒ္ဒေန သမာနာဓိကရဏဘာဝတော စ အကုသလသဒ္ဒဿ ကုသလာဘာဝမတ္တဝစနတာ န ဟောတိ, နာပိ တဒညမတ္တဝစနတာ တတိယရာသိဝစနတော ဧဝ. ယဒိ ဟိ ကုသလေဟိ အညေ အကုသလာ စေတသိကေဟိ အညေ အစေတသိကာ ဝိယ, ကုသလာကုသလဝစနေဟိ သဗ္ဗေသံ ဓမ္မာနံ သင်္ဂဟိတတ္တာ အသင်္ဂဟိတဿ တတိယရာသိဿ အဘာဝါ စေတသိကဒုကော ဝိယ အယဉ္စ ဒုကော ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ အကုသလာ ဓမ္မာ’’တိ, န ‘‘အဗျာကတာ’’တိ တတိယော ရာသိ ဝတ္တဗ္ဗော, ဝုတ္တော စ သော, တသ္မာ န တဒညမတ္တဝစနံ အကုသလသဒ္ဒေါ, ပါရိသေသေန တပ္ပဋိပက္ခေသု အ-ကာရဿ ပယောဂဒဿနတော လောကေ ‘‘အမိတ္တာ’’တိ သာသနေ ‘‘အလောဘော’’တိ ဣဓာပိ တပ္ပဋိပက္ခဝစနတာ အကုသလသဒ္ဒဿ သိဒ္ဓါ, တတ္ထ နိရုဠှတ္တာ စ န ဣတရဝစနတာ, တပ္ပဋိပက္ခဘာဝေါ စ ဝိရုဒ္ဓသဘာဝတ္တာ တပ္ပဟေယျဘာဝတော စ ဝေဒိတဗ္ဗော, န ကုသလဝိနာသနတော. န ဟိ ကုသလာ အကုသလေဟိ ပဟာတဗ္ဗာ, မဟာဗလဝတာယ ပန ကုသလာယေဝ ပယောဂနိပ္ဖာဒိတာ သဒါနုသယိတေ အကုသလေ တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒဝသေန ပဇဟန္တီတိ.

ពាក្យថា អកុសល នេះ មិនមែនគ្រាន់តែជាការបដិសេធនូវកុសល ឬគ្រាន់តែជាពាក្យពោលនូវភាពមិនមែនជាកុសល ឬក៏ជាពាក្យពោលនូវធម៌ដទៃក្រៅពីកុសលនោះឡើយ ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញថាជាពាក្យពោលនូវធម៌ដែលជាបដិបក្ខនឹងកុសលនោះ ទើបលោកពោលថា «ដូចជាពាក្យថា អមិត្ត (មិនមែនមិត្ត) សំដៅយកសត្រូវដែលជាបដិបក្ខនឹងមិត្ត» ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាពាក្យពោលនូវធម៌ជាបដិបក្ខនោះ គេដឹងបានតាមរយៈការត្រាស់ហៅរាសីទី ៣ ថា អព្យាក្រឹត។ ប្រសិនបើពាក្យថា អកុសល ជាពាក្យពោលត្រឹមតែភាពមិនមែនជាកុសលទេនោះ ធម៌ណាមួយក៏មិនឈ្មោះថាត្រូវលោកពោលដែរ ហើយរាសីទី ៣ ក៏មិនគួរមានដោយការត្រាស់ហៅថា អព្យាក្រឹតនោះឡើយ ធម៌ទាំងនេះក៏នឹងធ្លាក់ក្នុងប្រភេទទុកៈ (គូ) គឺ កុសលធម៌ និងអព្យាក្រឹតធម៌ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាតិកៈ (ពួក ៣) ទេ កាលបើដូច្នោះ ការពោលពាក្យថា អកុសល ក៏គ្មានប្រយោជន៍អ្វីឡើយ។ ប្រសិនបើមាន (អកុសល) នោះ ក៏គួរតែពោលថា «អនព្យាក្រឹត» ដែរ ព្រោះអាចមានត្រឹមតែភាពមិនមែនជាអព្យាក្រឹត ដូចជាភាពមិនមែនជាកុសលដែរ ហេតុនោះ ក្នុងពាក្យដែលពោលត្រឹមតែភាពមិនមាន ដូចជាភាពមិនមែនជាអព្យាក្រឹត ក៏នឹងមិនមានរាសីណាមួយដែលឈ្មោះថា អកុសល ដូចជាភាពមិនមែនជាកុសលដែរ នាំឱ្យមិនមានរាសីទី ៣ ថា «អព្យាក្រឹត» ឡើយ។ ប៉ុន្តែដោយហេតុថា ធម៌ទាំងឡាយលោកពោលថា អព្យាក្រឹត ដោយភាពជារាសីទី ៣ ទើបដឹងថា អកុសល ក៏ជារាសីមួយដែរ។ ហេតុនោះ អកុសលសព្ទ មិនមែនជាពាក្យពោលនូវភាពមិនមានឡើយ ហើយក៏មិនមែនជាពាក្យពោលនូវធម៌ដទៃក្រៅពីកុសលប៉ុណ្ណោះដែរ ព្រោះមានសមានាធិករណ៍ជាមួយធម៌សព្ទក្នុងអត្ថថា ទ្រទ្រង់នូវសភាវៈជាដើម និងព្រោះតែការត្រាស់ហៅរាសីទី ៣ នោះឯង។ ប្រសិនបើធម៌ដទៃពីកុសល ឈ្មោះថា អកុសល ដូចជាធម៌ដែលមិនមែនជាចេតសិក ឈ្មោះថា អចេតសិក នោះ កាលបើធម៌ទាំងអស់ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលដោយពាក្យថា កុសល និងអកុសលហើយ រាសីទី ៣ ដែលមិនត្រូវបានសង្គ្រោះក៏នឹងមិនមាន នាំឱ្យត្រូវពោលថា «កុសលធម៌ អកុសលធម៌» ជាទុកៈ ដូចជាចេតសិកទុកៈដែរ មិនគួរពោលរាសីទី ៣ ថា «អព្យាក្រឹត» ឡើយ ប៉ុន្តែរាសីទី ៣ នោះលោកបានពោលទុកហើយ ហេតុនោះ អកុសលសព្ទ មិនមែនជាពាក្យពោលនូវធម៌ដទៃក្រៅពីកុសលឡើយ។ ដោយការសេសសល់ គេរមែងឃើញការប្រើប្រាស់ អ-អក្សរ ក្នុងន័យជាបដិបក្ខ ដូចក្នុងលោកប្រើពាក្យថា «អមិត្ត» ក្នុងព្រះសាសនាប្រើពាក្យថា «អលោភៈ» ក្នុងទីនេះក៏ដូចគ្នា ភាពជាពាក្យពោលនូវធម៌ជាបដិបក្ខនៃអកុសលសព្ទ ក៏សម្រេចបានដូច្នោះដែរ ព្រោះអកុសលសព្ទនោះរូសរាន់ក្នុងអត្ថនោះ មិនមែនក្នុងអត្ថដទៃឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាបដិបក្ខ គប្បីដឹងបានដោយភាពមានសភាវៈផ្ទុយគ្នា និងដោយភាពជាធម៌ដែលត្រូវលះបង់ មិនមែនដោយការបំផ្លាញកុសលឡើយ។ ព្រោះថា កុសលធម៌ទាំងឡាយ មិនមែនត្រូវអកុសលធម៌លះបង់ឡើយ ប៉ុន្តែគឺកុសលធម៌ដែលមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ដែលសម្រេចដោយការប្រកបព្យាយាម រមែងលះបង់នូវអកុសលធម៌ដែលដេកត្រាំក្នុងសន្តានជានិច្ច ដោយអំណាចនៃតទង្គប្បហាន វិក្ខម្ភនប្បហាន និងសមុច្ឆេទប្បហានប៉ុណ្ណោះ។

---

န [Pg.30] ဗျာကတာတိ အကထိတာ. ကထံ ပနေတေ အကထိတာ ဟောန္တိ, နနု ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ’’တိအာဒီဟိ တိကဒုကပဒေဟိ စက္ခုဝိညာဏာဒိဝစနေဟိ ဖဿာဒိဝစနေဟိ စ ကထိတာတိ? နော န ကထိတာ, တာနိ ပန ဝစနာနိ ဣဓ အနဓိပ္ပေတာနိ အဝုတ္တတ္တာ အနနုဝတ္တနတော. န ဟိ ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ‘‘အဗျာကတာ’’တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ န တာနိ ဣဓ အနုဝတ္တန္တီတိ တဗ္ဗစနီယဘာဝေန အကထိတတာ န ဟောတိ, ကုသလာကုသလဝစနာနိ ပန ဣဓ ဝုတ္တတ္တာ အနုဝတ္တန္တီတိ တဗ္ဗစနီယဘာဝေန အကထိတတာ ဉာယတီတိ ‘‘ကုသလာကုသလဘာဝေန အကထိတာတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ. န ဗျာကတာတိ ဝါ အဝိပါကာ, အဗျာကတဝစနေနေဝ စ အဝိပါကတ္ထာ ဉာယန္တိ. န ဟိ ဘဂဝတော ဝစနံ ဉာပကသာဓနီယံ, အာသယာနုသယစရိယာဒိကုသလေန ဘဂဝတာ ယေသံ အဝဗောဓနတ္ထံ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ တေသံ ဝစနာနန္တရံ တဒတ္ထပဋိဝေဓတော, ပစ္ဆိမေဟိ ပန ယထာ တေသံ အဝဗောဓနတ္ထံ ဘဂဝတာ တံ တံ ဝစနံ ဝုတ္တံ, ယထာ စ တေဟိ တဒတ္ထော ပဋိဝိဒ္ဓေါ, တံ သဗ္ဗံ အာစရိယေ ပယိရုပါသိတွာ သုတွာ ဝေဒိတဗ္ဗံ ဟောတိ, တသ္မာ ကာရဏံ အဝတွာ ‘‘ကုသလာကုသလဘာဝေန အကထိတာတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ. ယော စ ဝဒေယျ ‘‘အကုသလဝိပါကဘာဝေန အကထိတတ္တာ, ကုသလာ အဗျာကတာတိ အာပဇ္ဇန္တိ, ကုသလဝိပါကဘာဝေန အကထိတတ္တာ အကုသလာပီ’’တိ, သောပိ ‘‘အညာပကသာဓနီယဝစနော ဘဂဝါ’’တိ နိဝါရေတဗ္ဗော အနုဝတ္တမာနဝစနဝစနီယဘာဝေန အကထိတဿ စ အဗျာကတဘာဝတော. န ဟိ အဝိပါကဝစနံ ဝုတ္တံ ကုသလဝစနဉ္စ အဝုတ္တံ, ယတော အဝိပါကဝစနဿ အဓိကတဘာဝေါ ကုသလဿ စ တဗ္ဗစနီယဘာဝေန အကထိတဘာဝေါ သိယာ, တသ္မာ န ကုသလာနံ အဗျာကတတာ, ဧဝံ အကုသလာနဉ္စ အနဗျာကတဘာဝေ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ.

ពាក្យថា ន ព្យាកតៈ (មិនបានព្យាករណ៍) គឺមិនបានពោលទុក។ ចុះធម៌ទាំងនេះ ឈ្មោះថាមិនបានពោលទុកដូចម្តេច បើព្រះអង្គបានពោលទុកដោយបទក្នុងតិកៈ និងទុកៈទាំងឡាយមានជាអាទិថា «ធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយសុខវេទនា» និងដោយការត្រាស់ហៅមានចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម និងផស្សៈជាដើមហើយនោះ? មិនមែនថាមិនបានពោលទុកនោះទេ ប៉ុន្តែពាក្យទាំងនោះមិនមែនជាបំណងក្នុងទីនេះ ព្រោះមិនបានពោលទុកក្នុងតិកៈនេះ និងមិនប្រព្រឹត្តទៅតាម។ ព្រោះថា ព្រះអង្គមិនបានត្រាស់ថា «ធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយសុខវេទនា» ជាដើម រួចហើយទើបត្រាស់ថា «អព្យាក្រឹត» នោះទេ ហេតុនោះ ពាក្យទាំងនោះមិនប្រព្រឹត្តទៅតាមក្នុងទីនេះឡើយ ភាពជាធម៌ដែលមិនបានពោលទុក ព្រោះមិនមែនជាធម៌ដែលត្រូវពោលក្នុងទីនេះ ក៏មិនមានដែរ ប៉ុន្តែពាក្យថា កុសល និងអកុសល លោកបានពោលទុកក្នុងទីនេះ និងប្រព្រឹត្តទៅតាម ហេតុនោះ ភាពជាធម៌ដែលមិនបានពោលទុក ព្រោះមិនមែនជាធម៌ដែលត្រូវពោលក្នុងទីនេះ ទើបដឹងបាន ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សេចក្តីថា មិនបានពោលទុកដោយភាពជាកុសល និងអកុសល»។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា ន ព្យាកតៈ គឺមិនមានវិបាក (អវិបាក) ហើយអត្ថថា មិនមានវិបាក ក៏ដឹងបានតាមរយៈពាក្យថា អព្យាក្រឹតនោះឯង។ ព្រោះថា ព្រះតម្រាស់របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមែនជាអ្វីដែលត្រូវសម្រេចដោយការញ៉ាំងឱ្យដឹងឡើយ ព្រោះពួកជនដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបនូវអាសយានុសយចរិតជាដើម ហើយត្រាស់សម្តែងធម៌ដើម្បីឱ្យយល់ដឹងនោះ រមែងត្រាស់ដឹងនូវអត្ថនោះភ្លាមបន្ទាប់ពីព្រះតម្រាស់ចប់ ប៉ុន្តែសម្រាប់ជនជាន់ក្រោយ គប្បីដឹងនូវពាក្យនោះៗ ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សម្តែងដើម្បីឱ្យជនទាំងនោះយល់ដឹង និងដឹងនូវអត្ថដែលជនទាំងនោះបានត្រាស់ដឹងហើយ ដោយការចូលទៅអង្គុយជិត និងស្តាប់ពីសំណាក់គ្រូអាចារ្យ ហេតុនោះ លោកមិនបានពោលហេតុផលវែងឆ្ងាយទេ តែពោលថា «សេចក្តីថា មិនបានពោលទុកដោយភាពជាកុសល និងអកុសល» ដូច្នេះវិញ។ បុគ្គលណាពោលថា «ព្រោះមិនបានពោលទុកដោយភាពជាអកុសលវិបាក កុសលធម៌ទាំងឡាយក៏នឹងត្រូវធ្លាក់ចូលជាអព្យាក្រឹតដែរ ឬព្រោះមិនបានពោលទុកដោយភាពជាកុសលវិបាក អកុសលធម៌ទាំងឡាយក៏នឹងត្រូវធ្លាក់ចូលជាអព្យាក្រឹតដែរ» បុគ្គលនោះគប្បីត្រូវឃាត់ឃាំងថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជាអ្នកមានព្រះតម្រាស់ដែលមិនត្រូវសម្រេចដោយការញ៉ាំងឱ្យដឹង» ព្រោះភាពជាអព្យាក្រឹត រមែងមានដល់ធម៌ដែលមិនបានពោលទុក ដោយភាពជាធម៌ដែលត្រូវពោលតាមពាក្យដែលប្រព្រឹត្តទៅតាម។ ព្រោះថា ពាក្យថា អវិបាក លោកមិនបានពោលទុកទេ ហើយពាក្យថា កុសល ក៏មិនមែនថាមិនបានពោលទុកដែរ ដែលនាំឱ្យភាពជាធម៌អធិបតីនៃពាក្យថា អវិបាក និងភាពជាធម៌ដែលមិនបានពោលទុកនៃកុសល ព្រោះមិនមែនជាធម៌ដែលត្រូវពោលក្នុងទីនេះ នឹងមានឡើងនោះ ហេតុនោះ ភាពជាអព្យាក្រឹតនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយមិនមានឡើយ ការប្រកបសេចក្តីក្នុងភាពមិនមែនជាអព្យាក្រឹតនៃអកុសលធម៌ទាំងឡាយ ក៏គប្បីធ្វើតាមវិធីនេះដែរ។

---

အထ ဝါ ဝိ-သဒ္ဒေါ ဝိရောဓဝစနော, အာ-သဒ္ဒေါ အဘိမုခဘာဝပ္ပကာသနော, တသ္မာ အတ္တနော ပစ္စယေဟိ အညမညဝိရောဓာဘိမုခါ ကတာ, လက္ခဏဝိရောဓတော ဝိနာသကဝိနာသိတဗ္ဗတော စာတိ ဗျာကတာ, ကုသလာကုသလာ. န ဗျာကတာတိ အဗျာကတာ. တေ ဟိ လက္ခဏတော ကုသလာကုသလာ ဝိယ ဝိရုဒ္ဓါ န ဟောန္တိ. န ဟိ အဝိပါကတာ ဒုက္ခဝိပါကတာ ဝိယ သုခဝိပါကတာယ သုခဝိပါကတာ ဝိယ စ ဒုက္ခဝိပါကတာယ သုခဒုက္ခဝိပါကတာဟိ ဝိရုဇ္ဈတီတိ နာပိ တေ ကိဉ္စိ ပဇဟန္တိ, န စ တေ ကေနစိ ပဟာတဗ္ဗာတိ အယမေတ္ထ အတ္တနောမတိ.

ម្យ៉ាងទៀត វិ-សព្ទ មានអត្ថថា វិរុទ្ធ (ផ្ទុយគ្នា), អា-សព្ទ បង្ហាញនូវភាពឆ្ពោះទៅរក (អភិមុខ), ហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយដែលបច្ច័យរបស់ខ្លួនធ្វើឱ្យមានភាពឆ្ពោះទៅរកការប្រឆាំងគ្នាទៅវិញទៅមក ដោយការផ្ទុយគ្នានៃលក្ខណៈ និងដោយភាពជាអ្នកបំផ្លាញ និងជាអ្នកត្រូវគេបំផ្លាញ ឈ្មោះថា ព្យាកតៈ បានដល់ កុសល និងអកុសល។ ធម៌ដែលមិនមែនជាព្យាកតៈ ឈ្មោះថា អព្យាក្រឹត។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងនោះមិនមានសភាពផ្ទុយគ្នាដោយលក្ខណៈ ដូចជាកុសល និងអកុសលឡើយ។ ព្រោះភាពមិនមានវិបាក មិនមែនផ្ទុយនឹងសុខវិបាក ដូចជាទុក្ខវិបាកឡើយ ហើយក៏មិនមែនផ្ទុយនឹងទុក្ខវិបាក ដូចជាសុខវិបាកដែរ គឺមិនផ្ទុយនឹងសុខវិបាក និងទុក្ខវិបាកទាំងឡាយឡើយ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងនោះមិនលះបង់នូវធម៌ណាមួយ ហើយក៏មិនមែនជាធម៌ដែលត្រូវធម៌ណាមួយលះបង់ដែរ នេះជាមតិរបស់ខ្ញុំក្នុងរឿងនេះ។

---

အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာတိ [Pg.31] ဧတ္ထ နတ္ထိ ဧတေသံ အဝဇ္ဇန္တိ အနဝဇ္ဇာ, ဂရဟိတဗ္ဗဘာဝရဟိတာ နိဒ္ဒေါသာတိ အတ္ထော. တေန နေသံ အဂရဟိတဗ္ဗဘာဝံ ဒဿေတိ, န ဂါရယှဝိရဟမတ္တံ. အညေပိ အတ္ထိ နိဒ္ဒေါသာ အဗျာကတာတိ အနဝဇ္ဇဝစနမတ္တေန တေသမ္ပိ ကုသလတာပတ္တိဒေါသံ ဒိသွာ တံ ပရိဟရိတုံ သုခဝိပါကဝစနံ အာဟ. အဝဇ္ဇပဋိပက္ခာ ဝါ ဣဓ အနဝဇ္ဇာတိ ဝုတ္တာ, န ဗာဟိတိကသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၃၆၁) ဝိယ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓါဝဇ္ဇာ ဝိရဟိတာဝဇ္ဇမတ္တာ ဝါ, တသ္မာ အနဝဇ္ဇဝစနေန အဝဇ္ဇဝိနာသနဘာဝေါ ဒဿိတော. အဗျာကတေဟိ ပန ဝိသိဋ္ဌံ ကုသလာကုသလာနံ သာဓာရဏံ သဝိပါကတာလက္ခဏန္တိ တသ္မိံ လက္ခဏေ ဝိသေသဒဿနတ္တံ သုခဝိပါကဝစနံ အဝေါစ. သိဒ္ဓေါ ဟိ ပုရိမေနေဝ အကုသလာဗျာကတေဟိ ကုသလာနံ ဝိသေသောတိ. သုခေါ ဝိပါကော ဧတေသန္တိ သုခဝိပါကာ. တေန ကုသလာကုသလာနံ သာမညေ ဝိပါကဓမ္မဘာဝေ သုခဝိပါကဝိပစ္စနသဘာဝံ ဒဿေတိ, န တေသံ သုခဝိပါကသဗ္ဘာဝမေဝ. အနဝဇ္ဇာ စ တေ သုခဝိပါကာ စာတိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ. ကုသလာ လက္ခီယန္တိ ဧတေနာတိ လက္ခဏံ, အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏံ ဧတေသန္တိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာ. နနု တေ ဧဝ ကုသလာ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ, ကထံ တေ သယမေဝ အတ္တနော လက္ခဏံ ဟောန္တီတိ? ဝိညာတာဝိညာတသဒ္ဒတ္ထဘာဝေန လက္ခဏလက္ခိတဗ္ဗဘာဝယုတ္တိတော. ကုသလသဒ္ဒတ္ထဝသေန ဟိ အဝိညာတာ ကုသလာ လက္ခိတဗ္ဗာ ဟောန္တိ, အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကသဒ္ဒတ္ထဘာဝေန ဝိညာတာ လက္ခဏန္တိ ယုတ္တမေတံ. အထ ဝါ လက္ခီယတီတိ လက္ခဏံ, သဘာဝေါ. အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ စ တေ လက္ခဏဉ္စာတိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာ, အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာ ဟုတွာ လက္ခိယမာနာ သဘာဝါ ကုသလာ နာမာတိ အတ္ထော.

ពាក្យថា «មានលក្ខណៈមិនមានទោស និងមានផលជាសុខ» (Anavajjasukhavipākalakkhaṇā) ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «មិនមានទោស» (anavajjā) សេចក្តីថា ទោសរបស់ធម៌ទាំងឡាយនោះមិនមាន គឺមានសេចក្តីថា មិនមានសភាវៈដែលគួរតិះដៀល មិនមានទោស។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញនូវសភាវៈមិនគួរតិះដៀលរបស់ធម៌ទាំងនោះ មិនមែនត្រឹមតែការវៀរចាកធម៌ដែលគួរតិះដៀលប៉ុណ្ណោះទេ។ ធម៌ទាំងឡាយដទៃទៀតដែលមិនមានទោស គឺអព្យាក្រឹតក៏មានដែរ ព្រោះហេតុនោះ កាលបើឃើញទោសគឺការដល់នូវភាពជាកុសលសូម្បីនៃធម៌អព្យាក្រឹតទាំងនោះ ដោយត្រឹមតែពាក្យថា «មិនមានទោស» ដើម្បីនឹងចៀសវាងនូវទោសនោះ ទើបលោកពោលពាក្យថា «មានផលជាសុខ» (sukhavipāka)។ មួយវិញទៀត ធម៌ជាបដិបក្ខនឹងទោស ឈ្មោះថា «មិនមានទោស» (anavajjā) ក្នុងទីនេះ មិនមែនដូចជាធម៌មានទោសដ៏រម្ងាប់ហើយ ឬត្រឹមតែវៀរចាកធម៌មានទោស ដូចក្នុងពាហិតិកសូត្រ (ម. និ. ២.៣៦១) នោះទេ ព្រោះហេតុនោះ ដោយពាក្យថា «មិនមានទោស» នេះ លោកបង្ហាញនូវសភាវៈកម្ចាត់បង់នូវទោស។ ចំណែកឯលក្ខណៈគឺការមានផល ជារបស់ទូទៅដល់កុសលនិងអកុសល ដែលប្លែកពីអព្យាក្រឹតធម៌ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកក្នុងលក្ខណៈនោះ ទើបលោកពោលពាក្យថា «មានផលជាសុខ»។ ព្រោះថា សេចក្តីប្លែកគ្នានៃកុសលធម៌ទាំងឡាយ ពីអកុសលនិងអព្យាក្រឹតធម៌ សម្រេចហើយដោយពាក្យមុននោះឯង។ ផលជាសុខ របស់ធម៌ទាំងឡាយនោះ មាន ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា «មានផលជាសុខ» (sukhavipākā)។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញនូវសភាវៈដែលឲ្យផលជាសុខ ក្នុងសភាវៈមានការឲ្យផលជាធម្មតា ដែលទូទៅដល់កុសលនិងអកុសល មិនមែនត្រឹមតែការមានផលជាសុខនៃធម៌ទាំងនោះប៉ុណ្ណោះទេ។ ធម៌ទាំងឡាយនោះ មិនមានទោសផង មានផលជាសុខផង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «មិនមានទោស និងមានផលជាសុខ» (anavajjasukhavipākā)។ កុសលធម៌ទាំងឡាយ គេដឹងបានដោយសភាវៈនេះ ហេតុនោះ សភាវៈនេះ ឈ្មោះថា «លក្ខណៈ» (lakkhaṇa) ធម៌ទាំងឡាយណា មានលក្ខណៈមិនមានទោស និងមានផលជាសុខ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា «មានលក្ខណៈមិនមានទោស និងមានផលជាសុខ» (anavajjasukhavipākalakkhaṇā)។ សួរថា៖ ចុះកុសលធម៌ទាំងនោះឯង មិនមានទោស និងមានផលជាសុខ ហេតុដូចម្តេច ទើបធម៌ទាំងនោះឯង ជាលក្ខណៈរបស់ខ្លួនឯងទៅវិញ? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះសមគួរតាមសភាវៈជាលក្ខណៈ និងជាធម៌ដែលត្រូវកំណត់ដឹង ដោយអំណាចនៃសេចក្តីនៃពាក្យដែលដឹងហើយ និងមិនទាន់ដឹង។ ព្រោះថា ដោយអំណាចនៃសេចក្តីនៃពាក្យថា «កុសល» កុសលធម៌ទាំងឡាយដែលមិនទាន់ដឹង ឈ្មោះថាជាធម៌ដែលត្រូវកំណត់ដឹង ដោយអំណាចនៃសេចក្តីនៃពាក្យថា «មិនមានទោស និងមានផលជាសុខ» ដែលដឹងហើយ ឈ្មោះថាជាលក្ខណៈ នេះជាការសមគួរហើយ។ មួយវិញទៀត សភាវៈដែលគេដឹង ឈ្មោះថា «លក្ខណៈ» (lakkhaṇa) គឺសភាវៈ។ ធម៌ទាំងឡាយនោះ មិនមានទោស និងមានផលជាសុខផង ជាលក្ខណៈផង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «មានលក្ខណៈមិនមានទោស និងមានផលជាសុខ» សេចក្តីថា សភាវៈទាំងឡាយដែលគេដឹងថាជាធម៌មិនមានទោស និងមានផលជាសុខ ឈ្មោះថា កុសល។

---

အထ ဝါ အနဝဇ္ဇဝစနေန အနဝဇ္ဇတ္တံ အာဟ, သုခဝိပါကဝစနေန သုခဝိပါကတ္တံ, တသ္မာ အနဝဇ္ဇဉ္စ သုခဝိပါကော စ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကံ, တံ လက္ခဏံ ဧတေသံ ကရဏတ္ထေ စ ကမ္မတ္ထေ စ လက္ခဏသဒ္ဒေ သဘာဝဘူတန္တိ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကလက္ခဏာ, အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကသဘာဝေန လက္ခိယမာနာ တံသဘာဝဝန္တော စ ကုသလာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ အနဝဇ္ဇဝစနေန ပဝတ္တိသုခတံ ကုသလာနံ ဒဿေတိ, သုခဝိပါကဝစနေန ဝိပါကသုခတံ. ပုရိမဉှိ အတ္တနော ပဝတ္တိသဘာဝဝသေန လက္ခဏတာဝစနံ, ပစ္ဆိမံ ကာလန္တရေ ဝိပါကုပ္ပာဒနသမတ္ထတာယာတိ. တထာ ပုရိမေန ကုသလာနံ အတ္တသုဒ္ဓိံ ဒဿေတိ[Pg.32], ပစ္ဆိမေန ဝိသုဒ္ဓဝိပါကတံ. ပုရိမေန စ ကုသလံ အကုသလသဘာဝတော နိဝတ္တေတိ, ပစ္ဆိမေန အဗျာကတသဘာဝတော သဝိပါကတ္တဒီပကတ္တာ ပစ္ဆိမဿ. ပုရိမေန ဝါ ဝဇ္ဇပဋိပက္ခဘာဝဒဿနတော ကိစ္စဋ္ဌေန ရသေန အကုသလဝိဒ္ဓံသနရသတံ ဒီပေတိ, ပစ္ဆိမေန သမ္ပတ္တိအတ္ထေန ဣဋ္ဌဝိပါကရသတံ. ပုရိမေန စ ဥပဋ္ဌာနာကာရဋ္ဌေန ပစ္စုပဋ္ဌာနေန ဝေါဒါနပစ္စုပဋ္ဌာနတံ ဒဿေတိ, ပစ္ဆိမေန ဖလတ္ထေန သုခဝိပါကပစ္စုပဋ္ဌာနတံ. ပုရိမေန စ ယောနိသောမနသိကာရံ ကုသလာနံ ပဒဋ္ဌာနံ ဝိဘာဝေတိ. တတော ဟိ တေ အနဝဇ္ဇာ ဇာတာတိ. ပစ္ဆိမေန ကုသလာနံ အညေသံ ပဒဋ္ဌာနဘာဝံ ဒဿေတိ. တေ ဟိ သုခဝိပါကဿ ကာရဏံ ဟောန္တီတိ. ဧတ္ထ စ သုခဝိပါကသဒ္ဒေ သုခသဒ္ဒေါ ဣဋ္ဌပရိယာယဝစနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣဋ္ဌစတုက္ခန္ဓဝိပါကာ ဟိ ကုသလာ, န သုခဝေဒနာဝိပါကာဝ. သင်္ခါရဒုက္ခောပသမသုခဝိပါကတာယ စ သမ္ဘဝေါ ဧဝ နတ္ထိ. န ဟိ တံဝိပါကောတိ. ယဒိ ပန ဝိပါကသဒ္ဒေါ ဖလပရိယာယဝစနံ, နိဿန္ဒဝိပါကေန ဣဋ္ဌရူပေနာပိ သုခဝိပါကတာ ယောဇေတဗ္ဗာ.

មួយវិញទៀត ដោយពាក្យថា «មិនមានទោស» លោកពោលសំដៅដល់ភាពមិនមានទោស ដោយពាក្យថា «មានផលជាសុខ» លោកពោលសំដៅដល់ភាពមានផលជាសុខ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ដែលមិនមានទោសផង មានផលជាសុខផង ឈ្មោះថា «មិនមានទោស និងមានផលជាសុខ» (anavajjasukhavipāka) សភាវៈនោះជាលក្ខណៈរបស់ធម៌ទាំងឡាយនោះ ក្នុងពាក្យថា «លក្ខណៈ» (lakkhaṇa) នេះ ដែលមានអត្ថជាករណៈ (គ្រឿងដឹង) ខ្លះ មានអត្ថជាកម្ម (ធម៌ដែលគេដឹង) ខ្លះ ដែលជាតួសភាវៈ ទើបឈ្មោះថា «មានលក្ខណៈមិនមានទោស និងមានផលជាសុខ» (anavajjasukhavipākalakkhaṇā) មានន័យថា ធម៌ទាំងឡាយណាដែលគេដឹងដោយសភាវៈមិនមានទោស និងមានផលជាសុខ ហើយមានសភាវៈបែបនោះ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា កុសល។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ដោយពាក្យថា «មិនមានទោស» លោកបង្ហាញនូវភាពជាសុខក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយ ដោយពាក្យថា «មានផលជាសុខ» លោកបង្ហាញនូវភាពជាសុខក្នុងផល។ ព្រោះថា ពាក្យមុនជាការនិយាយអំពីភាពជាលក្ខណៈដោយអំណាចនៃសភាវៈប្រព្រឹត្តទៅរបស់ខ្លួន ចំណែកពាក្យក្រោយនិយាយអំពីសមត្ថភាពក្នុងការបង្កើតផលក្នុងកាលដទៃ។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយពាក្យមុន លោកបង្ហាញនូវភាពស្អាតស្អំនៃខ្លួនរបស់កុសលធម៌ទាំងឡាយ ដោយពាក្យក្រោយ លោកបង្ហាញនូវភាពមានផលដ៏បរិសុទ្ធ។ ដោយពាក្យមុន លោកញែកកុសលចេញពីសភាវៈជាអកុសល ដោយពាក្យក្រោយ លោកញែកចេញពីសភាវៈជាអព្យាក្រឹត ព្រោះពាក្យក្រោយនេះបង្ហាញនូវភាពមានផល។ មួយវិញទៀត ដោយពាក្យមុន ព្រោះការបង្ហាញនូវភាពជាបដិបក្ខនឹងទោស លោកបង្ហាញនូវរសគឺការកម្ចាត់បង់នូវអកុសល ដោយកិច្ចរស ចំណែកដោយពាក្យក្រោយ ព្រោះការសម្រេចផល លោកបង្ហាញនូវរសគឺការមានផលជាទីប្រាថ្នា ដោយសម្បត្តិរស។ ដោយពាក្យមុន លោកបង្ហាញនូវការប្រាកដឡើងនៃភាពផូរផង់ ដោយបច្ចុបដ្ឋានគឺអាការៈដែលប្រាកដឡើង ដោយពាក្យក្រោយ លោកបង្ហាញនូវការប្រាកដឡើងនៃផលជាសុខ ដោយផលបច្ចុបដ្ឋាន។ ដោយពាក្យមុន លោកបង្ហាញនូវយោនិសោមនសិការៈថាជាបទដ្ឋាន (ហេតុជិត) នៃកុសលធម៌ទាំងឡាយ ព្រោះថាកុសលធម៌ទាំងនោះ មិនមានទោស កើតឡើងអំពីយោនិសោមនសិការៈនោះឯង។ ដោយពាក្យក្រោយ លោកបង្ហាញនូវភាពជាបទដ្ឋាននៃធម៌ដទៃរបស់កុសលធម៌ទាំងឡាយ ព្រោះថាកុសលធម៌ទាំងនោះ ជាហេតុនៃផលជាសុខ។ ក្នុងពាក្យថា «មានផលជាសុខ» (sukhavipāka) នេះ ពាក្យថា «សុខ» (sukha) គប្បីជ្រាបថាជាពាក្យជំនួស (វចនបរិយាយ) នៃពាក្យថា «ជាទីប្រាថ្នា» (iṭṭha)។ ព្រោះថាកុសលធម៌ទាំងឡាយ មានផលជាអរូបក្ខន្ធ ៤ ជាទីប្រាថ្នា មិនមែនមានផលត្រឹមតែសុខវេទនាប៉ុណ្ណោះទេ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពមានផលជាសុខដោយការរម្ងាប់នូវសង្ខារទុក្ខ មិនមានផ្លូវកើតឡើងបានឡើយ ព្រោះថាសេចក្តីរម្ងាប់នោះ មិនមែនជាផលរបស់កុសលនោះទេ។ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើពាក្យថា «ផល» (vipāka) ជាពាក្យជំនួសនៃពាក្យថា «ផល» (phala) សោត ភាពមានផលជាសុខ គប្បីប្រកបសូម្បីតែជាមួយនឹងរូបជាទីប្រាថ្នា ដែលជាផលហូរចេញ (និស្សន្ទផល)។

---

သာဝဇ္ဇဒုက္ခဝိပါကလက္ခဏာတိ ဧတ္ထ စ ဝုတ္တဝိဓိအနုသာရေန အတ္ထော စ ယောဇနာ စ ယထာသမ္ဘဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိပါကာရဟတာ ကုသလာကုသလာနံ လက္ခဏဘာဝေန ဝုတ္တာ, တဗ္ဘာဝေန အကထိတာ အဗျာကတာ အဝိပါကာရဟသဘာဝါ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘အဝိပါကလက္ခဏာ အဗျာကတာ’’တိ. ယထေဝ ဟိ သုခဒုက္ခဝိပါကာရဟာ သုခဒုက္ခဝိပါကာတိ ဧဝံလက္ခဏတာ ကုသလာကုသလာနံ ဝုတ္တာ, ဧဝမိဓာပိ အဝိပါကာရဟာ အဝိပါကာတိ ဧဝံလက္ခဏတာ အဗျာကတာနံ ဝုတ္တာ. တသ္မာ ‘‘အဟောသိ ကမ္မံ နာဟောသိ ကမ္မဝိပါကော န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကော နတ္ထိ ကမ္မဝိပါကော, အတ္ထိ ကမ္မံ နတ္ထိ ကမ္မဝိပါကော န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကော, ဘဝိဿတိ ကမ္မံ န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၃၄) ဧဝံပကာရာနံ ကုသလာကုသလာနံ ကုသလာကုသလဘာဝါနာပတ္တိ အဗျာကတဘာဝါပတ္တိ ဝါ န ဟောတိ. န ဟိ တေ သုခဒုက္ခဝိပါကာရဟာ န ဟောန္တိ ဝိပါကဓမ္မတ္တာ, အဝိပါကာရဟာ ဝါ န ဟောန္တိ အဝိပါကဓမ္မတ္တာဘာဝါတိ.

ក្នុងពាក្យថា «មានលក្ខណៈមានទោស និងមានផលជាទុក្ខ» (sāvajjadukkhavipākalakkhaṇā) នេះ សេចក្តីនិងការសម្របសម្រួល គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលមកហើយ តាមដែលគួរនឹងមាន។ ភាពគួរដល់ផល លោកពោលថាជាលក្ខណៈនៃកុសលនិងអកុសលធម៌ទាំងឡាយ ធម៌អព្យាក្រឹតទាំងឡាយដែលលោកមិនបានពោលដោយភាពជាផលនោះ តែងមានសភាវៈមិនគួរដល់ផល ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ធម៌អព្យាក្រឹតទាំងឡាយ មានលក្ខណៈមិនមានផល» (avipākalakkhaṇā abyākatā)។ ព្រោះថា ភាពជាធម៌គួរដល់ផលជាសុខនិងទុក្ខ ឈ្មោះថាមានផលជាសុខនិងទុក្ខ លក្ខណៈបែបនេះ លោកពោលទុកសម្រាប់កុសលនិងអកុសលធម៌ទាំងឡាយយ៉ាងណា ក្នុងទីនេះសោត ភាពមិនគួរដល់ផល ឈ្មោះថាមិនមានផល លក្ខណៈបែបនេះ លោកក៏ពោលទុកសម្រាប់ធម៌អព្យាក្រឹតទាំងឡាយយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ការមិនដល់នូវភាពជាកុសលនិងអកុសល ឬការដល់នូវភាពជាអព្យាក្រឹត នៃកុសលនិងអកុសលធម៌ទាំងឡាយ មានប្រការយ៉ាងនេះថា «កម្មមានហើយ ផលនៃកម្មមិនមានហើយ ផលនៃកម្មនឹងមិនមាន ផលនៃកម្មមិនមាន, កម្មមាន ផលនៃកម្មមិនមាន ផលនៃកម្មនឹងមិនមាន, កម្មនឹងមាន ផលនៃកម្មនឹងមិនមាន» (បដិ. ម. ១.២៣៤) ដូច្នេះ មិនមានឡើយ។ ព្រោះថា កុសលនិងអកុសលធម៌ទាំងនោះ មិនមែនជាមិនគួរដល់ផលជាសុខនិងទុក្ខនោះទេ ព្រោះជាធម៌មានការឲ្យផលជាធម្មតា ហើយក៏មិនមែនជាគួរដល់ការមិនមានផលនោះដែរ ព្រោះមិនមែនជាធម៌គ្មានការឲ្យផលជាធម្មតា។

---

ကုသလာတိ ဝါ ဓမ္မာတိ ဝါတိအာဒီနီတိ ကုသလဓမ္မပဒါနိ ဒွေ, အကုသလဓမ္မပဒါနိ ဒွေ, အဗျာကတဓမ္မပဒါနိ ဒွေတိ. ဧကတ္ထနာနတ္ထာနီတိ ဝိသုံ ဝိသုံ ဒွိန္နံ ဒွိန္နံ အညမညာပေက္ခံ ဧကတ္ထနာနတ္ထတံ စောဒေတိ, န ဆန္နံ. ဒေါသမေတ္ထ ဝတ္တုကာမော စောဒကော ပုစ္ဆတီတိ ဉတွာ အာစရိယော အာဟ ‘‘ကိဉ္စေတ္ထာ’’တိ. ဧတ္ထ [Pg.33] ဧကတ္ထနာနတ္ထတာယံ ကိဉ္စိ ဝတ္တဗ္ဗံ အသမတ္တာ တေ စောဒနာ, အဝသိဋ္ဌံ တာဝ ဗြူဟီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယဒိ ဧကတ္ထာနိ ဣန္ဒသက္ကသဒ္ဒါနံ ဝိယ သဒ္ဒမတ္တေ ဧဝ ဘေဒေါ, ဧဝံ ကုသလဓမ္မသဒ္ဒါနံ, န အတ္ထေတိ. ယထာ ‘‘ဣန္ဒော သက္ကော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဣန္ဒော ဣန္ဒော’’တိ ဝုတ္တသဒိသံ ဟောတိ, ဧဝံ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ ‘‘ကုသလာ ကုသလာ’’တိ ဝုတ္တသဒိသံ ဟောတိ. ဧဝံ ဣတရေသုပိ ‘‘အကုသလာ အကုသလာ’’တိ ဝုတ္တသဒိသတာ ‘‘အဗျာကတာ အဗျာကတာ’’တိ ဝုတ္တသဒိသတာ စ ယောဇေတဗ္ဗာ. အထ နာနတ္ထာနိ, ဣန္ဒကုဝေရသဒ္ဒါနံ ဝိယ သဒ္ဒတော အတ္ထတော စ ကုသလဓမ္မသဒ္ဒါနံ ဘေဒေါ, တထာ အကုသလဓမ္မသဒ္ဒါဒီနန္တိ ဆဟိ ပဒေဟိ စတူဟိ ပဒေဟိ စ ဆ စတ္တာရော စ အတ္ထာ ဘိန္နာ ဝုတ္တာတိ ကုသလတ္တိကာဒီနံ ကုသလဆက္ကာဒိဘာဝေါ, ဟေတုဒုကာဒီနဉ္စ ဟေတုစတုက္ကာဒိဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ.

ពាក្យថា «កុសលក៏ដោយ ធម៌ក៏ដោយ» (kusalāti vā dhammāti vā) ជាដើម សេចក្តីថា បទកុសលធម៌មាន ២ បទអកុសលធម៌មាន ២ បទអព្យាក្រឹតធម៌មាន ២។ ពាក្យថា «មានអត្ថតែមួយ ឬមានអត្ថផ្សេងគ្នា» (ekatthanānatthāni) គឺលោកចោទសួរនូវភាពមានអត្ថតែមួយ ឬមានអត្ថផ្សេងគ្នា នៃបទពីរៗ ដោយឡែកពីគ្នា ដោយអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក មិនមែនចោទសួរចំពោះបទទាំង ៦ នោះទេ។ ព្រះអាចារ្យដឹងថា ភិក្ខុអ្នកចោទសួរចង់និយាយអំពីទោសក្នុងទីនេះ ទើបពោលថា «ចុះមានសេចក្តីយ៉ាងណា ក្នុងទីនេះ?» (kiñcettha)។ ពាក្យនោះមានន័យថា ក្នុងភាពមានអត្ថតែមួយ ឬមានអត្ថផ្សេងគ្នានេះ តើមានសេចក្តីអ្វីដែលត្រូវនិយាយ ការចោទសួររបស់លោកមិនទាន់ពេញលេញទេ សូមលោកពោលសេចក្តីដែលនៅសល់សិនចុះ។ ប្រសិនបើបទទាំងនោះមានអត្ថតែមួយ ដូចជាពាក្យថា «ឥន្ទ្រ» (inda) និង «សក្កៈ» (sakka) ដែលមានសេចក្តីប្លែកគ្នាតែត្រឹមតួអក្សរប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងណាមិញ ចំពោះបទថា «កុសលធម៌» (kusaladhamma) ក៏យ៉ាងនោះដែរ តែមិនមែនដូច្នោះទេ។ ព្រោះថា កាលបើពោលថា «ឥន្ទ្រ សក្កៈ» (indo sakko) តែងមានសេចក្តីដូចជាពោលថា «ឥន្ទ្រ ឥន្ទ្រ» (indo indo) យ៉ាងណាមិញ ពាក្យថា «កុសលធម៌ទាំងឡាយ» (kusalā dhammā) នេះ ក៏មានសេចក្តីដូចជាពោលថា «កុសល កុសល» (kusalā kusalā) យ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងបទដទៃទៀត ក៏គប្បីប្រកបនូវភាពដូចជាពោលថា «អកុសល អកុសល» (akusalā akusalā) និង «អព្យាក្រឹត អព្យាក្រឹត» (abyākatā abyākatā) យ៉ាងនោះដែរ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើបទទាំងនោះមានអត្ថផ្សេងគ្នា ដូចជាពាក្យថា «ឥន្ទ្រ» (inda) និង «កុវេរៈ» (kuvera) ដែលមានសេចក្តីប្លែកគ្នាទាំងតួអក្សរនិងអត្ថន័យ យ៉ាងណាមិញ ចំពោះបទថា «កុសលធម៌» ក៏យ៉ាងនោះដែរ ព្រមទាំងបទថា «អកុសលធម៌» ជាដើម ក៏មានសេចក្តីប្លែកគ្នាដែរ កាលបើដូច្នោះ អត្ថផ្សេងគ្នា ៦ និង ៤ គb្បីត្រូវពោលដោយបទ ៦ និងបទ ៤ នាំឲ្យដល់នូវភាពជាកុសលឆក្កៈ (ពួក ៦) ជាដើម នៃកុសលតិកៈជាដើម និងភាពជាហេតុចតុល្កៈ (ពួក ៤) ជាដើម នៃហេតុទុកៈជាដើម។

---

နနု တိဏ္ဏံ ဓမ္မသဒ္ဒါနံ တိဏ္ဏံ ဣန္ဒသဒ္ဒါနံ ဝိယ ရူပါဘေဒါ အတ္ထာဘေဒေါတိ ဆက္ကဘာဝေါ န ဘဝိဿတိ, တသ္မာ ဧဝမိဒံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ ‘‘တိကဒုကာနံ စတုက္ကတိကဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီ’’တိ, န ဝတ္တဗ္ဗံ, တိဏ္ဏံ ဓမ္မသဒ္ဒါနံ ဧကတ္ထာနံ တိဏ္ဏံ ဣန္ဒသဒ္ဒါနံ ဝိယ ဝစနေ ပယောဇနာဘာဝါ ဝုတ္တာနံ တေသံ မာသသဒ္ဒါနံ ဝိယ အဘိန္နရူပါနဉ္စ အတ္ထဘေဒေါ ဥပပဇ္ဇတီတိ, ဧဝမပိ ယထာ ဧကော မာသသဒ္ဒေါ အဘိန္နရူပေါ ကာလံ အပရဏ္ဏဝိသေသံ သုဝဏ္ဏမာသဉ္စ ဝဒတိ, ဧဝံ ဓမ္မသဒ္ဒေါပိ ဧကော ဘိန္နေ အတ္ထေ ဝတ္တုမရဟတီတိ ကာလာဒီနံ မာသပဒတ္ထတာယ ဝိယ တဗ္ဗစနီယဘိန္နတ္ထာနံ ဓမ္မပဒတ္ထတာယ အဘေဒေါတိ စတုက္ကတိကဘာဝေါ ဧဝ အာပဇ္ဇတီတိ, နာပဇ္ဇတိ ဧကဿ သဒ္ဒဿ ဇာတိဂုဏကိရိယာဘိန္နာနံ အနဘိဓာနတော. န ဟိ မာသ-သဒ္ဒေါ ဧကော ဇာတိဘိန္နာနံ ကာလာဒီနံ အန္တရေန သရူပေကသေသံ ဝါစကော ဟောတိ. ဣဓ စ ယဒိ သရူပေကသေသော ကတော သိယာ, ဒုတိယော တတိယော စ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ န ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ, ဝုတ္တော စ သော, တသ္မာ ကုသလာဒိ-သဒ္ဒါ ဝိယ အဘိန္နကုသလာဒိဇာတီသု ရူပသာမညေပိ မာသ-သဒ္ဒါ ဝိယ တယော ဝိနိဝတ္တအညဇာတီသု ဝတ္တမာနာ တယော ဒွေ စ ဓမ္မ-သဒ္ဒါ အာပန္နာတိ တိကဒုကာနံ ဆက္ကစတုက္ကဘာဝေါ ဧဝ အာပဇ္ဇတီတိ.

សួរថា៖ មិនមែនដូច្នោះទេឬ ព្រោះពាក្យថា «ធម៌» (dhamma) ទាំង ៣ មិនមានរូបប្លែកគ្នា ដូចជាពាក្យថា «ឥន្ទ្រ» (inda) ទាំង ៣ ដែរ ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាឆក្កៈ (ពួក ៦) នឹងមិនមានឡើយ ហេតុនោះ គប្បីពោលយ៉ាងនេះវិញថា «ភាពជាចតុល្កៈនិងតិកៈ នៃតិកៈនិងទុកៈ តែងដល់នូវការសម្រេច» មិនគប្បីពោល (ដូចមុន) ឡើយ? ឆ្លើយថា៖ មិនគប្បីពោលយ៉ាងនោះទេ ព្រោះពាក្យថា «ធម៌» (dhamma) ទាំង ៣ ដែលមានអត្ថតែមួយ ដូចជាពាក្យថា «ឥន្ទ្រ» (inda) ទាំង ៣ មិនមានប្រយោជន៍ក្នុងការនិយាយឡើយ តែពាក្យទាំងនោះដែលលោកពោលហើយ តែងមានសេចក្តីប្លែកគ្នា ទោះបីមានរូបមិនប្លែកគ្នាក៏ដោយ ដូចជាពាក្យថា «មាសៈ» (māsa) ដូច្នោះដែរ។ សូម្បីយ៉ាងនេះក៏ដោយ ដូចជាពាក្យថា «មាសៈ» (māsa) តែមួយ មានរូបមិនប្លែកគ្នា តែងពោលសំដៅដល់កាលវេលាខ្លះ គ្រាប់ធញ្ញជាតិពិសេសខ្លះ និងមាសទម្ងាប់មួយមាសខ្លះ យ៉ាងណាមិញ ពាក្យថា «ធម៌» (dhamma) តែមួយ ក៏គប្បីពោលនូវអត្ថផ្សេងគ្នាបានយ៉ាងនោះដែរ កាលបើដូច្នោះ ភាពមិនប្លែកគ្នានៃធម៌ទាំងឡាយដែលមានអត្ថផ្សេងគ្នាដែលត្រូវពោលដោយពាក្យថា «ធម៌» នោះ ដូចជាភាពជាអត្ថនៃពាក្យថា «មាសៈ» នៃកាលវេលាជាដើម នាំឲ្យដល់នូវភាពជាចតុល្កៈនិងតិកៈប៉ុណ្ណោះ? ឆ្លើយថា៖ មិនដល់នូវភាពជាចតុល្កៈនិងតិកៈនោះទេ ព្រោះពាក្យតែមួយ មិនអាចពោលនូវធម៌ទាំងឡាយដែលប្លែកគ្នាដោយជាតិ គុណ និងកិរិយាបានឡើយ។ ព្រោះថា ពាក្យថា «មាសៈ» (māsa) តែមួយ មិនមែនជាតួសម្តែង (វាចកៈ) ដល់កាលវេលាជាដើមដែលប្លែកគ្នាដោយជាតិ ដោយវៀរចាកសរូបេកសេសៈ (ការលុបសព្ទដែលមានរូបដូចគ្នាឲ្យសល់តែមួយ) នោះទេ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ប្រសិនបើលោកធ្វើសរូបេកសេសៈ ពាក្យថា «ធម៌» (dhamma) ទីពីរនិងទីបី ក៏មិនគប្បីត្រូវពោលឡើយ តែលោកបានពោលពាក្យនោះ ព្រោះហេតុនោះ ដូចជាពាក្យថា «កុសល» (kusala) ជាដើម ដែលមានរូបស្មើគ្នា ក្នុងជាតិកុសលជាដើមដែលមិនប្លែកគ្នា យ៉ាងណាមិញ ពាក្យថា «ធម៌» (dhamma) ទាំង ៣ និង ២ នេះ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងជាតិផ្សេងគ្នាដែលប្លែកគ្នា ដូចជាពាក្យថា «មាសៈ» (māsa) ទាំង ៣ ដូច្នោះដែរ តែងដល់នូវការសម្រេច ហេតុនោះ ភាពជាឆក្កៈនិងចតុល្កៈ នៃតិកៈនិងទុកៈ តែងដល់នូវការសម្រេចពិតប្រាកដ។

---

ပဒါနဉ္စ အသမ္ဗန္ဓောတိ ကုသလဓမ္မပဒါနံ အညမညံ တထာ အကုသလဓမ္မပဒါနံ အဗျာကတဓမ္မပဒါနဉ္စ အသမ္ဗန္ဓော အာပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဒွိန္နံ ဒွိန္နဉှိ ဣစ္ဆိတော သမ္ဗန္ဓော, န သဗ္ဗေသံ ဆန္နံ စတုန္နံ ဝါ အညမညန္တိ. ဣဒံ ပန ကသ္မာ စောဒေတိ, နနု နာနတ္ထတ္တေ သတိ အတ္ထန္တရဒဿနတ္ထံ ဝုစ္စမာနေသု ဓမ္မ-သဒ္ဒေသု ကုသလာကုသလာဗျာကတ-သဒ္ဒါနံ [Pg.34] ဝိယ အသမ္ဗန္ဓော ဝုတ္တော ယုတ္တော ဧဝါတိ? သစ္စမေတံ, အသမ္ဗန္ဓံ ပန သိဒ္ဓံ ကတွာ ပုရိမစောဒနာ ကတာ ‘‘တိကဒုကာနံ ဆက္ကစတုက္ကဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီ’’တိ, ဣဓ ပန တံ အသမ္ဗန္ဓံ သာဓေတုံ ဣဒံ စောဒိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အထ ဝါ ဧဝမေတ္ထ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ – ယဒိ ပန ဆက္ကစတုက္ကဘာဝံ န ဣစ္ဆသိ, ပဒါနံ သမ္ဗန္ဓေန ဘဝိတဗ္ဗံ ယထာဝုတ္တနယေန, သော စ သမာနဝိဘတ္တီနံ ဒွိန္နံ ဒွိန္နံ သမ္ဗန္ဓော ဧကတ္ထတ္တေ သတိ ယုဇ္ဇေယျ, တွံ ပန နာနတ္ထတံ ဝဒသီတိ ပဒါနဉ္စ တေ အသမ္ဗန္ဓော အာပဇ္ဇတိ, နေဝ နာပဇ္ဇတီတိ. နိယမနတ္ထော စ-သဒ္ဒေါ. ပုဗ္ဗာပရ…ပေ… နိပ္ပယောဇနာနိ နာမ ဟောန္တီတိ ဆက္ကစတုက္ကဘာဝံ အနိစ္ဆန္တဿ, နာနတ္ထတံ ပန ဣစ္ဆန္တဿာတိ အဓိပ္ပာယော. အဝဿဉ္စ သမ္ဗန္ဓော ဣစ္ဆိတဗ္ဗော ပုဗ္ဗာပရဝိရောဓာပတ္တိတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယာပိ စေသာ’’တိအာဒိမာဟ. ပုစ္ဆာ ဟိ ပဒဝိပလ္လာသကရဏေန ဓမ္မာ ဧဝ ကုသလာတိ ကုသလဓမ္မ-သဒ္ဒါနံ ဣဓ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနံ ဧကတ္ထတံ ဒီပေတိ, တဝ စ နာနတ္ထတံ ဝဒန္တဿ နေဝ ဟိ ဓမ္မာ ကုသလာတိ ကတွာ တာယပိ ပုစ္ဆာယ ဝိရောဓော အာပဇ္ဇတိ, ဝုစ္စတိ စ တထာ သာ ပုစ္ဆာတိ န နာနတ္ထတာ ယုဇ္ဇတိ.

សេចក្តីថា ការមិនទាក់ទងគ្នានៃបទទាំងឡាយ គឺការមិនទាក់ទងគ្នារវាងកុសលធម៌បទ និងអកុសលធម៌បទ និងអព្យាកតធម៌បទ ទៅវិញទៅមក រមែងដល់នូវការមិនទាក់ទងគ្នា។ ព្រោះថា ទំនាក់ទំនងដែលគេប្រាថ្នា គឺមានតែរវាងបទពីរៗប៉ុណ្ណោះ មិនមែនរវាងបទទាំង ៦ ឬទាំង ៤ ទៅវិញទៅមកទាំងអស់នោះទេ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាចោទសួរពាក្យនេះ? តើកាលបើមានសេចក្តីផ្សេងគ្នាហើយ កាលបើធម៌សព្ទទាំងឡាយដែលលោកពោលដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីផ្សេងគ្នា ការមិនទាក់ទងគ្នាដូចជាកុសលសព្ទ អកុសលសព្ទ និងអព្យាកតសព្ទ មិនសមគួរទេឬ? ពិតមែនហើយ ការចោទសួរមុនដែលថា «ភាពជាឆក្កៈ និងចតុសក្កៈ នៃតិកៈនិងទុកៈ រមែងដល់នូវការសម្រេច» នោះ លោកធ្វើការមិនទាក់ទងគ្នាឲ្យសម្រេចហើយ ទើបចោទសួរ ចំណែកក្នុងទីនេះ គួរដឹងថា លោកចោទសួរពាក្យនេះ ដើម្បីសម្រេចនូវការមិនទាក់ទងគ្នានោះឯង។ មួយវិញទៀត ក្នុងទីនេះ គួរផ្សំសេចក្តីយ៉ាងនេះថា ប្រសិនបើអ្នកមិនប្រាថ្នាភាពជាឆក្កៈនិងចតុសក្កៈទេ ទំនាក់ទំនងនៃបទទាំងឡាយ គប្បីមានដោយន័យដែលពោលហើយ ហើយទំនាក់ទំនងនៃបទពីរៗដែលមានវិភត្តិស្មើគ្នានោះ គប្បីសមគួរកាលបើមានសេចក្តីតែមួយ ចំណែកអ្នកពោលនូវសេចក្តីផ្សេងគ្នា ហេតុនោះ ការមិនទាក់ទងគ្នានៃបទទាំងឡាយ រមែងដល់នូវការសម្រេចដល់អ្នកជាប្រាកដ មិនមែនមិនដល់នោះទេ។ ច-សព្ទ មានសេចក្តីកំណត់។ ពាក្យថា «មុននិងក្រោយ...ល... ឈ្មោះថាមិនមានប្រយោជន៍» គឺមានអធិប្បាយថា សម្រាប់អ្នកមិនប្រាថ្នាភាពជាឆក្កៈនិងចតុសក្កៈ តែប្រាថ្នាសេចក្តីផ្សេងគ្នា។ ដើម្បីបង្ហាញថា ទំនាក់ទំនងគប្បីជាទីប្រាថ្នាដោយខានមិនបាន ព្រោះខ្លាចក្រែងមានការផ្ទុយគ្នានៃពាក្យមុននិងក្រោយ លោកទើបពោលពាក្យថា «yāpi cesā» (សូម្បីតែសេចក្តីសួរនេះណា) ជាដើម។ ព្រោះថា សំណួរដោយការធ្វើបទឲ្យច្រឡំគ្នាថា «ធម៌ទាំងឡាយជាកុសល» រមែងញ៉ាំងសេចក្តីតែមួយនៃកុសលធម៌សព្ទទាំងឡាយដែលលើកឡើងក្នុងទីនេះឲ្យភ្លឺច្បាស់ ចំណែកអ្នកដែលពោលនូវសេចក្តីផ្សេងគ្នា កាលបើមិនធ្វើថា «ធម៌ទាំងឡាយជាកុសល» ទេ ការផ្ទុយគ្នានឹងសំណួរនោះឯង ក៏រមែងដល់នូវការសម្រេច ហើយសំណួរនោះ លោកក៏ពោលទុកយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ភាពជាសេចក្តីផ្សេងគ្នា ទើបមិនសមគួរឡើយ។

---

အပရော နယောတိ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီနံ ဒွိန္နံ ဒွိန္နံ ဧကတ္ထတ္တမေဝ တိဏ္ဏံ ဓမ္မသဒ္ဒါနံ ဧကတ္ထနာနတ္ထတ္တေဟိ စောဒေတိ. တိဏ္ဏံ ဓမ္မာနံ ဧကတ္တာတိအာဒိမှိ ယထာ တီဟိ ဣန္ဒ-သဒ္ဒေဟိ ဝုစ္စမာနာနံ ဣန္ဒတ္ထာနံ ဣန္ဒဘာဝေန ဧကတ္တာ တတော အနညေသံ သက္ကပုရိန္ဒဒသဟဿက္ခသဒ္ဒတ္ထာနံ ဧကတ္တံ, ဧဝံ တိဏ္ဏံ ဓမ္မ-သဒ္ဒတ္ထာနံ ဓမ္မဘာဝေန ဧကတ္တာ တတော အနညေသံ ကုသလာကုသလာဗျာကတ-သဒ္ဒတ္ထာနံ ဧကတ္တံ အာပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဓမ္မော နာမ ဘာဝေါတိ သဘာဝဓာရဏာဒိနာ အတ္ထေန ဓမ္မောတိ ဝုတ္တော, သော စ သဘာဝဿေဝ ဟောတိ, နာသဘာဝဿာတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ဝဒတိ. ဟောတု ဘာဝေါ, တတော ကိန္တိ? ယဒိ တိဏ္ဏံ ဓမ္မသဒ္ဒါနံ နာနတ္ထတာ, တီသု ဓမ္မေသု ယော ကောစိ ဧကော ဓမ္မော ဘာဝေါ, တတော အနညံ ကုသလံ အကုသလံ အဗျာကတံ ဝါ ဧကေကမေဝ ဘာဝေါ. ဘာဝဘူတာ ပန ဓမ္မာ အညေ ဒွေ အဘာဝါ ဟောန္တီတိ တေဟိ အနညေ ကုသလာဒီသု ဒွေ ယေ ကေစိ အဘာဝါ. ယောပိ စ သော ဧကော ဓမ္မော ဘာဝေါတိ ဂဟိတော, သောပိ သမာနရူပေသု တီသု ဓမ္မသဒ္ဒေသု အယမေဝ ဘာဝတ္ထော ဟောတီတိ နိယမဿ အဘာဝါ အညဿ ဘာဝတ္ထတ္တေ သတိ အဘာဝေါ ဟောတီတိ တတော အနညဿပိ အဘာဝတ္တံ အာပန္နန္တိ ကုသလာဒီနံ သဗ္ဗေသမ္ပိ အဘာဝတ္တာပတ္တိ ဟောတိ. န ဟိ ဣန္ဒဿ အမနုဿတ္တေ တတော အနညေသံ သက္ကာဒီနံ မနုဿတ္တံ အတ္ထီတိ.

ន័យមួយទៀត ពាក្យថា «kusalā dhammā» ជាដើម លោកចោទសួរដោយភាពជាសេចក្តីតែមួយ និងសេចក្តីផ្សេងគ្នានៃធម៌សព្ទទាំង ៣ ក្នុងភាពជាសេចក្តីតែមួយនៃបទពីរៗ។ ក្នុងពាក្យថា «tiṇṇaṃ dhammānaṃ ekattā» (ភាពជាសេចក្តីតែមួយនៃធម៌ទាំង ៣) ជាដើម មានសេចក្តីពន្យល់ថា ដូចជាអត្ថរបស់ឥន្ទ្រទាំងឡាយដែលលោកពោលដោយឥន្ទ្រសព្ទទាំង ៣ កាលបើមានភាពជាសេចក្តីតែមួយដោយភាពជាឥន្ទ្រហើយ សេចក្តីនៃសព្ទទាំងឡាយមាន សក្កៈ បុរិន្ទទៈ និងសហស្សក្ខៈ ដែលមិនផ្សេងពីអត្ថនោះ ក៏រមែងដល់នូវភាពជាសេចក្តីតែមួយ យ៉ាងណាមិញ កាលបើអត្ថនៃធម៌សព្ទទាំង ៣ មានភាពជាសេចក្តីតែមួយដោយភាពជាធម៌ហើយ អត្ថនៃកុសល អកុសល និងអព្យាកតសព្ទ ដែលមិនផ្សេងពីអត្ថនោះ ក៏រមែងដល់នូវភាពជាសេចក្តីតែមួយ យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា «ធម៌ ឈ្មោះថា ភាវៈ» គឺលោកពោលថា ធម៌ ព្រោះអត្ថថា ទ្រទ្រង់នូវសភាវៈជាដើម ហើយភាវៈនោះ រមែងមានដល់សភាវៈប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានដល់អសភាវៈទេ នេះជាអធិប្បាយរបស់លោក។ ភាវៈចូរមានចុះ ពីភាវៈនោះ តើមានអ្វីកើតឡើង? ប្រសិនបើធម៌សព្ទទាំង ៣ មានសេចក្តីផ្សេងគ្នា ក្នុងធម៌ទាំង ៣ នោះ ធម៌ណាមួយតែមួយជាភាវៈ កុសល អកុសល ឬអព្យាកត ដែលមិនផ្សេងពីធម៌នោះ មួយៗ ក៏រមែងជាភាវៈដែរ។ ចំណែកធម៌ ២ ទៀតដែលក្រៅពីធម៌ជាភាវៈ រមែងជាអភាវៈ ហេតុនោះ ធម៌ ២ ណាមួយក្នុងកុសលជាដើម ដែលមិនផ្សេងពីធម៌ទាំង ២ នោះ ក៏រមែងជាអភាវៈដែរ។ សូម្បីតែធម៌មួយនោះដែលលោកកាន់យកថាជាភាវៈ ក៏ព្រោះមិនមានការកំណត់ក្នុងធម៌សព្ទទាំង ៣ ដែលមានរូបស្មើគ្នាថា «អត្ថជាភាវៈនេះឯង រមែងមាន» ដូច្នេះ កាលបើធម៌ដទៃមានភាពជាភាវៈ ធម៌នោះក៏រមែងជាអភាវៈ ហេតុនោះ សូម្បីធម៌ដែលមិនផ្សេងពីធម៌នោះ ក៏ដល់នូវភាពជាអភាវៈដែរ នាំឲ្យដល់នូវភាពជាអភាវៈនៃធម៌ទាំងអស់មានកុសលជាដើម។ ព្រោះថាកាលបើឥន្ទ្រមិនមែនជាមនុស្សហើយ ភាពជាមនុស្សនៃសក្កៈជាដើមដែលមិនផ្សេងពីឥន្ទ្រនោះ ក៏មិនមានឡើយ។

---

နနု [Pg.35] ဧဝမပိ ဧကဿ ဘာဝတ္တံ ဝိနာ အညေသံ အဘာဝတ္တံ န သက္ကာ ဝတ္တုံ, တတ္ထ စ ဧကေနေဝ ဘာဝေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ နိယမာဘာဝတော တိဏ္ဏမ္ပိ ဘာဝတ္တေ သိဒ္ဓေ တေဟိ အနညေသံ ကုသလာဒီနမ္ပိ ဘာဝတ္တံ သိဒ္ဓံ ဟောတီတိ? န ဟောတိ တိဏ္ဏံ ဓမ္မ-သဒ္ဒါနံ နာနတ္ထဘာဝဿ အနုညာတတ္တာ. န ဟိ တိဏ္ဏံ ဘာဝတ္တေ နာနတ္ထတာ အတ္ထိ, အနုညာတာ စ သာ တယာတိ. နနု တိဏ္ဏံ ဓမ္မာနံ အဘာဝတ္တေပိ နာနတ္ထတာ န သိယာတိ? မာ ဟောတု နာနတ္ထတာ, တဝ ပန နာနတ္ထတံ ပဋိဇာနန္တဿ ‘‘ဧသော ဒေါသော’’တိ ဝဒါမိ, န ပန မယာ နာနတ္ထတာ ဧကတ္ထတာ ဝါ အနုညာတာတိ ကုတော မေ ဝိရောဓော သိယာတိ. အထ ဝါ အဘာဝတ္တံ အာပန္နေဟိ ဓမ္မေဟိ အနညေ ကုသလာဒယောပိ အဘာဝါ ဧဝ သိယုန္တိ ဣဒံ ဝစနံ အနိယမေန ယေ ကေစိ ဒွေ ဓမ္မာ အဘာဝတ္တံ အာပန္နာ, တေဟိ အနညေသံ ကုသလာဒီသု ယေသံ ကေသဉ္စိ ဒွိန္နံ ကုသလာဒီနံ အဘာဝတ္တာပတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ဧကဿ ဘာဝတ္တာ. ယမ္ပိ ဝုတ္တံ ‘‘တေဟိ စ အညော ကုသလပရောပိ အဘာဝေါ သိယာ’’တိ, တံ အနိယမဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ, န သဗ္ဗေသံ အဘာဝသာဓနတ္ထံ. အယဉှိ တတ္ထ အတ္ထော အကုသလပရဿ ဝါ အဗျာကတပရဿ ဝါ ဓမ္မဿ ဘာဝတ္တေ သတိ တေဟိ အညော ကုသလပရောပိ အဘာဝေါ သိယာတိ.

សួរថា ទោះបីយ៉ាងនេះក៏ដោយ ការមិនមានភាវៈនៃធម៌ដទៃ ក្រៅពីភាពជាភាវៈនៃធម៌មួយ មិនអាចនឹងពោលបានទេ ហើយក្នុងធម៌ទាំងនោះ ព្រោះមិនមានការកំណត់ថា «គប្បីមានភាវៈតែមួយប៉ុណ្ណោះ» កាលបើភាពជាភាវៈនៃធម៌ទាំង ៣ សម្រេចហើយ ភាពជាភាវៈនៃធម៌ទាំងឡាយមានកុសលជាដើមដែលមិនផ្សេងពីធម៌ទាំងនោះ ក៏ឈ្មោះថាសម្រេចដែរ មិនមែនឬ? ឆ្លើយថា មិនសម្រេចទេ ព្រោះលោកអនុញ្ញាតនូវភាពជាសេចក្តីផ្សេងគ្នានៃធម៌សព្ទទាំង ៣។ ព្រោះថាកាលបើធម៌ទាំង ៣ ជាភាវៈហើយ សេចក្តីផ្សេងគ្នាក៏មិនមាន ហើយសេចក្តីផ្សេងគ្នានោះ អ្នកក៏បានអនុញ្ញាតហើយដែរ។ សួរថា ទោះបីកាលបើធម៌ទាំង ៣ ជាអភាវៈ សេចក្តីផ្សេងគ្នាក៏មិនគប្បីមាន មិនមែនឬ? ឆ្លើយថា សេចក្តីផ្សេងគ្នាចូរមិនមានចុះ តែខ្ញុំនិយាយថា «នេះជាទោស» ដល់អ្នកដែលប្តេជ្ញានូវសេចក្តីផ្សេងគ្នា ចំណែកខ្ញុំមិនបានអនុញ្ញាតនូវសេចក្តីផ្សេងគ្នា ឬសេចក្តីតែមួយឡើយ តើការផ្ទុយគ្នានឹងមានដល់ខ្ញុំពីណា? មួយវិញទៀត ពាក្យថា «សូម្បីធម៌ទាំងឡាយមានកុសលជាដើមដែលមិនផ្សេងពីធម៌ទាំងឡាយដែលដល់នូវភាពជាអភាវៈ ក៏គប្បីជាអភាវៈដែរ» នេះ លោកពោលសំដៅដល់ការដល់នូវភាពជាអភាវៈនៃកុសលជាដើមពីរណាមួយ ដែលមិនផ្សេងពីធម៌ពីរណាមួយដែលដល់នូវភាពជាអភាវៈដោយមិនកំណត់ ព្រោះភាពជាភាវៈនៃធម៌មួយ។ សូម្បីពាក្យដែលលោកពោលថា «សូម្បីធម៌ដទៃដែលក្រៅពីធម៌ទាំងនោះ មានកុសលជាដើម ក៏គប្បីជាអភាវៈដែរ» នោះ លោកពោលដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីមិនកំណត់ មិនមែនដើម្បីសម្រេចនូវភាពជាអភាវៈនៃធម៌ទាំងអស់នោះទេ។ ព្រោះថា អត្ថក្នុងទីនេះមានយ៉ាងនេះថា កាលបើធម៌ដែលមានអកុសលជាទីបំផុត ឬមានអព្យាកតៈជាទីបំផុត ជាភាវៈហើយ ធម៌ដទៃដែលក្រៅពីធម៌ទាំងនោះ សូម្បីមានកុសលជាទីបំផុត ក៏គប្បីជាអភាវៈដែរ។

---

သဗ္ဗမေတံ အကာရဏန္တိ ဧတ္ထ ကာရဏံ နာမ ယုတ္တိ. ကုသလကုသလသဒ္ဒါနံ ဝိယ ဧကန္တဧကတ္ထတံ, ကုသလရူပစက္ခုမ-သဒ္ဒါနံ ဝိယ ဧကန္တနာနတ္ထတဉ္စ ဝိကပ္ပေတွာ ယာယံ ပုနရုတ္တိ ဆက္ကစတုက္ကာပတ္တိ အသမ္ဗန္ဓဝိရောဓာဘာဝါပတ္တိ ဒေါသာရောပနယုတ္တိ ဝုတ္တာ, သဗ္ဗာ သာ အယုတ္တိ, တထာ ဧကတ္ထနာနတ္ထတာဘာဝတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယာ ယာ အနုမတိ ယထာနုမတိ အနုမတိယာ အနုမတိယာ ဝေါဟာရသိဒ္ဓိတော. အနုမတိယာ အနုရူပံ ဝါ ယထာနုမတိ, ယထာ အနုမတိ ပဝတ္တာ, တထာ တဒနုရူပံ ဝေါဟာရသိဒ္ဓိတောတိ အတ္ထော. အနုမတိ ဟိ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗာဘာဝတော အစ္စန္တမဘိန္နေသု ကတ္ထစိ ကိရိယာဂုဏာဒိပရိဂ္ဂဟဝိသေသေန အဝိဝဋသဒ္ဒတ္ထဝိဝရဏတ္ထံ ပဝတ္တာ ယထာ ‘‘သက္ကော ဣန္ဒော ပုရိန္ဒဒေါ’’တိ. ကတ္ထစိ အစ္စန္တံ ဘိန္နေသု ယထာ ‘‘ဓဝေါ ခဒိရော ပလာသော စ အာနီယန္တူ’’တိ. ကတ္ထစိ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝတော ဘေဒါဘေဒဝန္တေသု သေယျထာပိ ‘‘နီလုပ္ပလံ ပဏ္ဍိတပုရိသော’’တိ, တာယ တာယ အနုမတိယာ တဒနုရူပဉ္စ တေ တေ ဝေါဟာရာ သိဒ္ဓါ. တသ္မာ ဣဟာပိ ကုသလဓမ္မ-သဒ္ဒါနံ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝတော ဝိသေသတ္ထသာမညတ္ထပရိဂ္ဂဟေန သမာနေ အတ္ထေ ဘေဒါဘေဒယုတ္တေ ပဝတ္တိ အနုမတာတိ [Pg.36] တာယ တာယ အနုမတိယာ တဒနုရူပဉ္စ သိဒ္ဓေါ ဧသော ဝေါဟာရော. တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗမေတံ အကာရဏ’’န္တိ.

ពាក្យថា «Sabbametaṃ akāraṇaṃ» (ពាក្យទាំងអស់នោះមិនមានហេតុ) ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា ហេតុ គឺយុត្តិ (សេចក្តីសមគួរ)។ លោកពោលពន្យល់ថា យុត្តិជាគ្រឿងដាក់ទោសណា ដែលលោកពោលទុកដោយការបែងចែកនូវភាពជាសេចក្តីតែមួយដោយចំណែកមួយ ដូចជាកុសលសព្ទនិងអកុសលសព្ទ និងភាពជាសេចក្តីផ្សេងគ្នាដោយចំណែកមួយ ដូចជាកុសលសព្ទ រូបសព្ទ និងចក្ខុមសព្ទ គឺការនិយាយដដែលៗ ការដល់នូវភាពជាឆក្កៈនិងចតុសក្កៈ ការមិនទាក់ទងគ្នា ការផ្ទុយគ្នា និងការដល់នូវភាពជាអភាវៈ យុត្តិទាំងអស់នោះ មិនមែនជាយុត្តិទេ ព្រោះមិនមានភាពជាសេចក្តីតែមួយ និងសេចក្តីផ្សេងគ្នាយ៉ាងនោះឡើយ។ សេចក្តីយល់ព្រមណាៗ ឈ្មោះថា យថានុមតិ (តាមការយល់ព្រម) ព្រោះការសម្រេចនូវវោហារតាមការយល់ព្រមៗ។ មួយវិញទៀត វោហារដែលសមគួរតាមការយល់ព្រម ឈ្មោះថា យថានុមតិ សេចក្តីថា ការយល់ព្រមប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងណា ការសម្រេចនូវវោហារក៏សមគួរយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា ការយល់ព្រម ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលមិនបែកធ្លាយគ្នាជាដាច់ខាត ព្រោះមិនមានភាពជាវិសេសនៈនិងវិសេសិតព្វៈ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីបើកបង្ហាញនូវអត្ថរបស់សព្ទដែលមិនទាន់បើកចំហ ដោយការកំណត់យកនូវកិរិយានិងគុណជាដើមដ៏វិសេស ក្នុងទីខ្លះ ដូចជាពាក្យថា «សក្កោ ឥន្ទោ បុរិន្ទទោ» (ព្រះសក្កៈ ព្រះឥន្ទ្រ ព្រះបុរិន្ទទៈ) ជាដើម។ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលបែកធ្លាយគ្នាជាដាច់ខាត ក្នុងទីខ្លះ ដូចជាពាក្យថា «ធវោ ខទិរោ បលាសោ ច អានីយន្តុ» (ចូរនាំមកនូវដើមធវៈ ដើមខទិរៈ និងដើមបលាសៈ) ជាដើម។ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលមានការបែកធ្លាយនិងមិនបែកធ្លាយ ព្រោះមានភាពជាវិសេសនៈនិងវិសេសិតព្វៈ ក្នុងទីខ្លះ ដូចជាពាក្យថា «នីលុប្បលំ បណ្ឌិតបុរិសោ» (ផ្កាឈូកខៀវ បុរសជាបណ្ឌិត) ជាដើម វោហារនោះៗ ដែលសមគួរតាមការយល់ព្រមនោះៗ ក៏រមែងសម្រេច។ ហេតុនោះ សូម្បីក្នុងទីនេះ ការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថស្មើគ្នាដែលប្រកបដោយការបែកធ្លាយនិងមិនបែកធ្លាយ ដោយការកំណត់យកនូវអត្ថដ៏វិសេសនិងអត្ថទូទៅ ព្រោះមានភាពជាវិសេសនៈនិងវិសេសិតព្វៈនៃកុសលធម៌សព្ទទាំងឡាយ ជាការយល់ព្រមហើយ វោហារនេះ ក៏សម្រេចសមគួរតាមការយល់ព្រមនោះៗដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «sabbametaṃ akāraṇaṃ»។

---

အတ္တနော အတ္တနော အတ္ထဝိသေသံ တဿ ဒီပေန္တီတိ အတ္တနာ ပရိဂ္ဂဟိတံ အတ္တနာ ဝုစ္စမာနံ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာဒိကုသလာဒိဘာဝံ ဓမ္မ-သဒ္ဒဿ ဒီပေန္တိ တဒတ္ထဿ တဗ္ဘာဝဒီပနဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော. န ဟိ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ကုသလာဒိဘာဝေါ ဟောတီတိ. ဣမိနာဝါတိ ‘‘ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ပရိယတ္တိအာဒီသု ဒိဿတီ’’တိအာဒိနာ ‘‘အတ္တနော သဘာဝံ ဓာရေန္တီ’’တိအာဒိနာ စ နယေန. သော ဟိ သဗ္ဗတ္ထ သမာနော, န ကုသလ-သဒ္ဒေါ အာရောဂျာဒီသု ဒိဿတီတိ ‘‘ကုစ္ဆိတေ သလယန္တီ’’တိအာဒိကော, သော စ ဝိသေသနယော ‘‘ဣတော ပရံ ဝိသေသမတ္တမေဝ ဝက္ခာမာ’’တိ ဧတေန အပနီတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. န ဟိ ကုသလာဒိဝိသေသံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တာ သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာတိအာဒယော ဝိသေသာတိ.

ពាក្យថា «attano attano atthavisesaṃ tassa dīpenti» (រមែងញ៉ាំងសេចក្តីវិសេសរបស់ខ្លួនៗ ឲ្យភ្លឺច្បាស់ដល់ធម៌សព្ទនោះ) មានអធិប្បាយថា រមែងញ៉ាំងភាពជាកុសលជាដើម មានការមិនមានទោស និងមានផលជាសុខជាដើម ដែលខ្លួនកំណត់យក ដែលខ្លួនពោល ឲ្យភ្លឺច្បាស់ដល់ធម៌សព្ទ ដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងអត្ថរបស់ធម៌សព្ទនោះឲ្យភ្លឺច្បាស់តាមសភាវៈនោះ។ ព្រោះថា ធម៌សព្ទ មិនមែនជាសភាវៈមានកុសលជាដើមនោះទេ។ ពាក្យថា «iminā» (ដោយន័យនេះ) គឺដោយន័យជាដើមថា «ធម៌សព្ទ រមែងប្រាកដក្នុងបរិយត្តិជាដើម» និងថា «រមែងទ្រទ្រង់នូវសភាវៈរបស់ខ្លួន»។ ព្រោះថា ធម៌សព្ទនោះ ស្មើគ្នាក្នុងទីទាំងពួង មិនមែនដូចជាកុសលសព្ទដែលប្រាកដក្នុងអារោគ្យភាពជាដើម ដូចជាពាក្យថា «kucchite salayanti» (រមែងញ៉ាំងធម៌ដ៏លាមកឲ្យកម្រើក) ជាដើមនោះទេ ហើយន័យដ៏វិសេសនោះ គប្បីជ្រាបថា លោកដកចេញហើយដោយពាក្យថា «តទៅនេះ យើងនឹងពោលតែសេចក្តីវិសេសប៉ុណ្ណោះ»។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយមានពាក្យថា «សម្បយុត្តដោយសុខវេទនា» ជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយកាន់យកនូវសេចក្តីវិសេសមានកុសលជាដើម មិនមែនជាសេចក្តីវិសេសនោះទេ។

---

၂. သုခဿ စ ပဟာနာတိ ဧတ္ထ သုခိန္ဒြိယံ ‘‘သုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တဉ္စ သုခဝေဒနာဝ ဟောတီတိ ‘‘သုခဝေဒနာယံ ဒိဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ, န ပန ‘‘တိဿော ဣမာ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ သုခါ ဝေဒနာ’’တိဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၂၄၉ အာဒယော) သုခ-သဒ္ဒေါ ဝိယ သုခဝေဒနာသဒ္ဒေန သမာနတ္ထတ္တာ. အယဉှိ သုခိန္ဒြိယတ္ထော သုခ-သဒ္ဒေါ ကာယသုခနံ ကာယာနုဂ္ဂဟံ သာတဝိသေသံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တော, န ပန သုခါ ဝေဒနာ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒနံ ဝေဒေတိ သုခံ ဝါ (မ. နိ. ၁.၄၀၉), ယော သုခံ ဒုက္ခတော’’တိဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၂၅၃) သုခ-သဒ္ဒေါ ဝိယ သာတသာမညံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တောတိ. ယသ္မိံ သတိ သုခဟေတူနံ ပဝတ္တိ, တံ သုခမူလံ. ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေ စ ကာမသမတိက္ကမာဒိကေ ဝိရာဂေ စ သတိ သုခဟေတူနံ ပုညပဿဒ္ဓိအာဒီနံ ပဝတ္တိ ဟောတီတိ တံ ‘‘သုခမူလံ သုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သုခဿ စ အာရမ္မဏတ္တာ ‘‘ရူပံ သုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပုညာနီတိ ယဒိဒံ ဝစနံ, တံ သုခဿ စ အဓိဝစနံ ဣဋ္ဌဝိပါကဿ အဓိဝစနံ တဒတ္ထဿ ဣဋ္ဌဝိပါကဝိပစ္စနတောတိ အတ္ထော. သုခပစ္စယာနံ ရူပါဒီနံ ဣဋ္ဌာနံ ဌာနံ ဩကာသော သဂ္ဂါ နန္ဒနဉ္စာတိ ‘‘သုခါ သဂ္ဂါ သုခံ နန္ဒန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဒိဋ္ဌဓမ္မေတိ ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ. သုခဝိဟာရာတိ ပဌမဇ္ဈာနဝိဟာရာဒီ. နီဝရဏာဒိဗျာဗာဓရဟိတတ္တာ ‘‘အဗျာဗဇ္ဈာ’’တိ ဝုတ္တာ. သဗ္ဗသင်္ခါရဒုက္ခနိဗ္ဗာပနတော တံနိရောဓတ္တာ ဝါ ‘‘နိဗ္ဗာနံ သုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘အဒုက္ခမသုခံ သန္တံ, သုခမိစ္စေဝ ဘာသိတ’’န္တိ အဒုက္ခမသုခေ. ‘‘ဒွေပိ မယာ, အာနန္ဒ, [Pg.37] ဝေဒနာ ဝုတ္တာ ပရိယာယေန သုခါ ဝေဒနာ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၆၇) သုခေါပေက္ခာသု စ ဣဋ္ဌာသူတိ ဧဝမာဒီသု ပဝတ္တိ သင်္ဂဟိတာ.

២. ក្នុងពាក្យថា «sukhassa ca pahānā» (ព្រោះលះបង់នូវសុខ) នេះ សុខិន្ទ្រិយ លោកហៅថា «សុខ» ហើយសុខិន្ទ្រិយនោះ ក៏ជាសុខវេទនាហ្នឹងឯង ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «រមែងប្រាកដក្នុងសុខវេទនា» ប៉ុន្តែមិនមែនមានអត្ថស្មើគ្នានឹងសុខវេទនាសព្ទ ដូចជាសុខសព្ទក្នុងពាក្យជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ វេទនាទាំងឡាយនេះមាន ៣ គឺសុខវេទនា...» នោះទេ។ ព្រោះថា សុខសព្ទដែលមានអត្ថជាសុខិន្ទ្រិយនេះ ប្រព្រឹត្តទៅដោយកាន់យកនូវសេចក្តីត្រេកអរដ៏វិសេសជាគ្រឿងអនុគ្រោះដល់កាយ គឺកាយសុខ ប៉ុន្តែមិនមែនប្រព្រឹត្តទៅដោយកាន់យកនូវសេចក្តីត្រេកអរទូទៅ ដូចជាសុខសព្ទក្នុងពាក្យជាដើមថា «បុគ្គលទទួលរងនូវវេទនាណាមួយ ជាសុខក្តី...» និងថា «បុគ្គលណាឃើញនូវសុខដោយភាពជាទុក្ខ...» នោះទេ ព្រោះសុខនោះជាសុខវេទនា។ កាលបើធម៌ណាមួយមាន ទំនាក់ទំនងនៃហេតុទាំងឡាយនាំមកនូវសុខ រមែងប្រព្រឹត្តទៅ ធម៌នោះឈ្មោះថា ឫសគល់នៃសុខ។ កាលបើការកើតឡើងនៃព្រះពុទ្ធ និងវិរាគធម៌មានការកន្លងផុតនូវកាមជាដើមមានហើយ ទំនាក់ទំនងនៃហេតុទាំងឡាយនាំមកនូវសុខ មានបុណ្យ និងបស្សទ្ធិជាដើម រមែងប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ធម៌នោះ លោកទើបហៅថា «សុខ ព្រោះជាឫសគល់នៃសុខ»។ ព្រោះភាពជាអារម្មណ៍នៃសុខ លោកទើបពោលថា «រូបជាសុខ»។ ពាក្យណាដែលពោលថា «បុណ្យទាំងឡាយ» ពាក្យនោះជាឈ្មោះនៃសុខ ជាឈ្មោះនៃផលជាទីប្រាថ្នា សេចក្តីថា ព្រោះអត្ថនៃបុណ្យនោះ គឺការទុំជោរនៃផលជាទីប្រាថ្នា។ ស្ថាន គឺឱកាសជាទីគាប់ចិត្តនៃរូបជាដើមដែលជាបច្ច័យនៃសុខ គឺស្ថានសួគ៌ និងសួននន្ទនៈ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ស្ថានសួគ៌ជាសុខ សួននន្ទនៈជាសុខ»។ ពាក្យថា «diṭṭhadhamme» គឺក្នុងអត្តភាពនេះ។ ពាក្យថា «sukhavihārā» គឺការនៅជាសុខ មានបឋមជ្ឈានវិហារជាដើម។ ព្រោះមិនមានការបៀតបៀនដោយនីវរណៈជាដើម លោកទើបហៅថា «abyābajjhā» (មិនមានការបៀតបៀន)។ ព្រោះរលត់នូវទុក្ខក្នុងសង្ខារទាំងពួង ឬព្រោះរលត់នូវសង្ខារទាំងនោះ លោកទើបពោលថា «ព្រះនិព្វានជាសុខ»។ ដោយ អាទិ-សព្ទ លោកសង្គ្រោះយកការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងពាក្យជាដើមថា «វេទនាដែលមិនមែនទុក្ខមិនមែនសុខ ជាធម្មជាតិស្ងប់រមែងហៅថាជាសុខពិត» ក្នុងអទុក្ខមសុខវេទនា និងពាក្យថា «ម្នាលអានន្ទ វេទនាទាំងឡាយ ២ យ៉ាង សូម្បីដែលតថាគតពោលដោយបរិយាយ ក៏ជាសុខវេទនា ទុក្ខវេទនា» ក្នុងសុខុបេក្ខាទាំងឡាយជាទីប្រាថ្នា។

---

ဒုက္ခဝတ္ထူတိ ဒုက္ခဿ ဩကာသော. အတ္တနော ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမ္ပိ ဟိ တံ ဒုက္ခံ ဇာတိအာဒီသု ဝိဇ္ဇမာနေသု တဗ္ဗတ္ထုကံ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဒုက္ခပစ္စယေတိ ဒုက္ခဟေတုမှိ, ဒုက္ခဿ ဇနကေတိ အတ္ထော. ဒုက္ခပစ္စယဋ္ဌာနေတိ ဒုက္ခဇနကကမ္မဿ သဟာယဘူတာနံ အနိဋ္ဌရူပါဒိပစ္စယာနံ ဌာနေ. ပစ္စယသဒ္ဒေါ ဟိ ဇနကေ ဇနကသဟာယေ စ ပဝတ္တတီတိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၃.၁၅, ၄၅-၄၆, ၇၆) သင်္ခါရဒုက္ခာဒီသု ပဝတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သမ္ပယုတ္တေ ဝတ္ထုဉ္စ ကရဇကာယံ သုခယတိ လဒ္ဓဿာဒေ အနုဂ္ဂဟိတေ ကရောတီတိ သုခါ. သုခါတိ ဝေဒနာသဒ္ဒမပေက္ခိတွာ သုခဘာဝမတ္တဿ အပ္ပကာသနေန နပုံသကလိင်္ဂတာ န ကတာ. သဘာဝတော သင်္ကပ္ပတော စ ယံ ဣဋ္ဌံ, တဒနုဘဝနံ ဣဋ္ဌာကာရာနုဘဝနံ ဝါ ဣဋ္ဌာနုဘဝနံ.

ពាក្យថា ទុក្ខវត្ថុ បានដល់ ឱកាសនៃទុក្ខ។ ព្រោះថា ទុក្ខនោះ ទោះបីកើតឡើងព្រោះបច្ច័យរបស់ខ្លួនក៏ដោយ កាលបើជាតិជាដើមមាននៅ ក៏រមែងកើតឡើងដោយមានជាតិជាដើមនោះជាវត្ថុ។ ពាក្យថា ទុក្ខប្បច្ច័យ បានសេចក្តីថា ក្នុងហេតុនៃទុក្ខ គឺក្នុងធម៌អ្នកបង្កើតទុក្ខ។ ពាក្យថា ទុក្ខប្បច្ចយដ្ឋាន បានដល់ ក្នុងទីតាំងនៃបច្ច័យទាំងឡាយមានអនិដ្ឋរូបជាដើម ដែលជាសហាយភូតនៃកម្មដែលបង្កើតទុក្ខ។ ព្រោះថា បច្ចយសព្ទ រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងធម៌អ្នកបង្កើត និងធម៌ជាសហាយៈនៃធម៌អ្នកបង្កើត។ ដោយអាទិសព្ទ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ» (អ្វីដែលមិនទៀង អ្វីនោះជាទុក្ខ) (សំ. និ. ៣.១៥, ៤៥-៤៦, ៧៦) គប្បីជ្រាបការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសង្ខារទុក្ខជាដើម។ ធម៌ឯណា ញ៉ាំងវត្ថុដែលសម្បយុត្ត និងករជកាយឲ្យសប្បាយ គឺធ្វើឲ្យបានទទួលការអនុគ្រោះដោយសេចក្តីត្រេកអរដែលបានហើយ ធម៌នោះឈ្មោះថា សុខា។ ពាក្យថា សុខា នេះ លោកសំដៅយកវេទនាសព្ទ មិនបានធ្វើជាណបុំសកលិង្គ ព្រោះមិនបានសម្តែងត្រឹមតែសុខភាវៈប៉ុណ្ណោះទេ។ អារម្មណ៍ណាដែលជាទីប្រាថ្នា ដោយសភាវៈក្តី ដោយសង្កប្បៈក្តី ការសោយនូវអារម្មណ៍នោះ ឬការសោយនូវអាការៈដែលជាទីប្រាថ្នា ឈ្មោះថា ឥដ្ឋអនុភវនៈ។

---

သမန္တိ အဝိသမံ. သမာ ဧကီဘာဝူပဂတာ ဝိယ ယုတ္တာ, သမံ ဝါ သဟ ယုတ္တာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧကုပ္ပာဒါတိ ဧကော သမာနော ဥပ္ပာဒေါ ဧတေသန္တိ ဧကုပ္ပာဒါ, သမာနပစ္စယေဟိ သဟုပ္ပတ္တိကာတိ အတ္ထော. သဟုပ္ပတ္တိကာနံ ရူပါရူပါနဉ္စ အညမညသမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ‘‘ဧကနိရောဓာ’’တိ ဝုတ္တံ, ယေ သမာနုပ္ပာဒါ သမာနနိရောဓာ စ, တေ သမ္ပယုတ္တာတိ ရူပါရူပါနံ အညမညသမ္ပယောဂေါ နိဝါရိတော ဟောတိ. ဧဝမပိ အဝိနိဗ္ဘောဂရူပါနံ အညမညသမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ‘‘ဧကဝတ္ထုကာ’’တိ ဝုတ္တံ, ယေ ဧကုပ္ပာဒါ ဧကနိရောဓာ ဧကဝတ္ထုကာ စ, တေ သမ္ပယုတ္တာတိ. ဧဝမပိ အဝိနိဗ္ဘောဂရူပေသု ဧကံ မဟာဘူတံ သေသမဟာဘူတောပါဒါရူပါနံ နိဿယပစ္စယော ဟောတီတိ တေန တာနိ ဧကဝတ္ထုကာနီတိ, စက္ခာဒိနိဿယဘူတာနိ ဝါ ဘူတာနိ ဧကံ ဝတ္ထု ဧတေသု သန္နိဿိတန္တိ ဧကဝတ္ထုကာနီတိ ကပ္ပေန္တဿ တေသံ သမ္ပယုတ္တတာပတ္တိ သိယာတိ တန္နိဝါရဏတ္ထံ ‘‘ဧကာရမ္မဏာ’’တိ ဝုတ္တံ, ယေ ဧကုပ္ပာဒါ…ပေ… ဧကာရမ္မဏာ စ ဟောန္တိ, တေ သမ္ပယုတ္တာတိ. ပဋိလောမတော ဝါ ဧကာရမ္မဏာတိ ဝုတ္တေ ဧကဝီထိယဉ္စ ပဉ္စဝိညာဏသမ္ပဋိစ္ဆနာနံ နာနာဝီထိယံ ပရသန္တာနေ စ ဧကသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ ဘိန္နဝတ္ထုကာနံ သမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ‘‘ဧကဝတ္ထုကာ’’တိ ဝုတ္တံ, ယေ ဧကဝတ္ထုကာ ဟုတွာ ဧကာရမ္မဏာ, တေ သမ္ပယုတ္တာတိ. ဧဝမပိ သမ္ပဋိစ္ဆနသန္တီရဏာဒီနံ သမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ‘‘ဧကနိရောဓာ’’တိ ဝုတ္တံ, ယေ ဧကနိရောဓာ [Pg.38] ဟုတွာ ဧကဝတ္ထုကာ ဧကာရမ္မဏာ, တေ သမ္ပယုတ္တာတိ. ကိံ ပန နာနုပ္ပာဒါပိ ဧဝံ တိဝိဓလက္ခဏာ ဟောန္တိ, အထ ဧကုပ္ပာဒါ ဧဝါတိ ဝိစာရဏာယ ဧကုပ္ပာဒါ ဧဝ ဧဝံ တိဝိဓလက္ခဏာ ဟောန္တီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဧကုပ္ပာဒါ’’တိ ဝုတ္တံ.

ពាក្យថា សមំ ប្រែថា មិនប្លែកគ្នា។ គប្បីប្រកបសេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលស្មើគ្នា គឺប្រកបគ្នាដូចជាដល់នូវភាពជាតែមួយ ឬប្រកបជាមួយគ្នាដោយស្មើភាព។ ពាក្យថា ឯកុប្បាទា បានដល់ ធម៌ទាំងឡាយណាមានការកើតឡើងតែមួយ គឺស្មើគ្នា ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ឯកុប្បាទៈ មានសេចក្តីថា មានការកើតឡើងជាមួយគ្នាដោយបច្ច័យស្មើគ្នា។ ដើម្បីកុំឲ្យមានការរាប់បញ្ចូលនូវភាពជាសម្បយុត្តនឹងគ្នានៃរូបនិងអរូបធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងជាមួយគ្នា ទើបលោកពោលថា «ឯកនិរោធា» ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមានការកើតឡើងស្មើគ្នា និងមានការរលត់ស្មើគ្នា ធម៌ទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា សម្បយុត្ត ដូច្នេះ ការសម្បយុត្តគ្នានៃរូបនិងអរូបធម៌ ក៏ជាការហាមឃាត់ហើយ។ ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ដើម្បីកុំឲ្យមានការរាប់បញ្ចូលនូវភាពជាសម្បយុត្តនឹងគ្នានៃអវិនិព្វោភរូបទាំងឡាយ ទើបលោកពោលថា «ឯកវត្ថុកា» ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមានការកើតឡើងតែមួយ មានការរលត់តែមួយ និងមានវត្ថុតែមួយ ធម៌ទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា សម្បយុត្ត។ ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ក្នុងអវិនិព្វោភរូបទាំងឡាយ មហាភូតរូបមួយ រមែងជាសេចក្តីអាស្រ័យនៃមហាភូតរូបដែលនៅសល់ និងឧបាទាយរូបទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនោះ រូបទាំងនោះទើបឈ្មោះថា មានវត្ថុតែមួយ ឬមួយទៀត មហាភូតរូបទាំងឡាយដែលជាទីអាស្រ័យនៃចក្ខុទ្វារជាដើម មានវត្ថុតែមួយដែលអាស្រ័យនៅក្នុងរូបទាំងនោះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា មានវត្ថុតែមួយ កាលបើមានការត្រិះរិះយ៉ាងនេះ សេចក្តីជាសម្បយុត្តនៃរូបទាំងនោះគប្បីមាន ដើម្បីហាមឃាត់នូវសេចក្តីនោះ ទើបលោកពោលថា «ឯកាលម្ពណា» ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមានការកើតឡើងតែមួយ...បេ... និងមានអារម្មណ៍តែមួយ ធម៌ទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា សម្បយុត្ត។ ម៉្យាងទៀត ដោយវិធីបដិលោម កាលបើពោលថា «ឯកាលម្ពណា» សេចក្តីជាសម្បយុត្តគប្បីមានដល់បញ្ចវិញ្ញាណ និងសម្បដិច្ឆន្នៈក្នុងវិថីតែមួយ និងដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលមានវត្ថុផ្សេងគ្នា ដែលកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ ក្នុងវិថីផ្សេងគ្នា និងក្នុងសន្តាននៃបុគ្គលដទៃ ដើម្បីការពារហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ឯកវត្ថុកា» ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមានវត្ថុតែមួយផង មានអារម្មណ៍តែមួយផង ធម៌ទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា សម្បយុត្ត។ ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ សេចក្តីជាសម្បយុត្តនៃសម្បដិច្ឆន្នៈ និងសន្តីរណៈជាដើម គប្បីមាន ដើម្បីការពារហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ឯកនិរោធា» ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមានការរលត់តែមួយ មានវត្ថុតែមួយ មានអារម្មណ៍តែមួយ ធម៌ទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា សម្បយុត្ត។ សួរថា ចុះធម៌ទាំងឡាយដែលមិនមែនកើតឡើងជាមួយគ្នា មានលក្ខណៈ ៣ យ៉ាងនេះដែរឬទេ ឬថាមានតែធម៌ដែលកើតឡើងជាមួយគ្នាប៉ុណ្ណោះ? ក្នុងការវិនិច្ឆ័យនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា មានតែធម៌ដែលកើតឡើងជាមួយគ្នាប៉ុណ្ណោះ ទើបមានលក្ខណៈ ៣ យ៉ាងនេះ លោកទើបពោលថា «ឯកុប្បាទា»។

---

၃. ဝိပက္ကဘာဝမာပန္နာနံ အရူပဓမ္မာနန္တိ ယထာ သာလိဗီဇာဒီနံ ဖလာနိ တံသဒိသာနိ နိဗ္ဗတ္တာနိ ဝိပက္ကာနိ နာမ ဟောန္တိ, ဝိပါကနိရုတ္တိဉ္စ လဘန္တိ, န မူလင်္ကုရပတ္တခန္ဓနာဠာနိ, ဧဝံ ကုသလာကုသလာနံ ဖလာနိ အရူပဓမ္မဘာဝေန သာရမ္မဏဘာဝေန သုက္ကကဏှာဒိဘာဝေန စ တံသဒိသာနိ ဝိပက္ကဘာဝမာပန္နာနီတိ ဝိပါကနိရုတ္တိံ လဘန္တိ, န ရူပဓမ္မာ ကမ္မနိဗ္ဗတ္တာပိ ကမ္မာသဒိသာတိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ဇာတိဇရာသဘာဝါတိ ဇာယနဇီရဏသဘာဝါ. ဝိပါကပကတိကာတိ ဝိပစ္စနပကတိကာ. ဝိပစ္စနသဘာဝတာ စ အနုပစ္ဆိန္နာဝိဇ္ဇာတဏှာမာနသန္တာနေ သဗျာပါရတာ, တေန အဘိညာဒိကုသလာနံ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာဒိအကုသလာနဉ္စ ဝိပါကာနုပ္ပာဒနေပိ ဝိပါကဓမ္မတာ သိဒ္ဓါ ဟောတိ. ဝိပက္ကဘာဝန္တိ စေတ္ထ ဘာဝ-သဒ္ဒေန သဘာဝေါ ဧဝ ဝုတ္တော. တံ ယထာဝုတ္တံ ဝိပက္ကသဘာဝံ ဒုတိယဿ ဝုတ္တံ ဝိပစ္စနသဘာဝဉ္စ ဂဟေတွာ ‘‘ဥဘယသဘာဝပဋိက္ခေပဝသေနာ’’တိ အာဟ.

៣. ពាក្យថា វិបាកភាវមាបន្នានំ អរូបធម្មានំ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ដូចជាផលទាំងឡាយនៃពូជស្រូវសាលីជាដើម ដែលកើតឡើងស្រដៀងគ្នានឹងពូជនោះ ឈ្មោះថា ផ្លែទុំ និងទទួលបាននូវឈ្មោះថា វិបាក តែឫស ខ្ពក ស្លឹក ដើម និងធាង មិនឈ្មោះថា វិបាកឡើយ យ៉ាងណាមិញ ផលនៃកុសលនិងអកុសលទាំងឡាយ ដែលស្រដៀងគ្នានឹងកុសលនិងអកុសលនោះ ដោយភាពជាអរូបធម៌ក្តី ដោយភាពជាធម៌មានអារម្មណ៍ក្តី ដោយភាពជាធម៌សនិងខ្មៅជាដើមក្តី ឈ្មោះថា ដល់នូវភាពជាវិបាក ទើបទទួលបាននូវឈ្មោះថា វិបាក ចំណែកឯរូបធម៌ទាំងឡាយ ទោះបីកើតអំពីកម្មក៏ដោយ ក៏មិនស្រដៀងគ្នានឹងកម្មឡើយ លោកពោលពាក្យនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ។ ពាក្យថា ជាតិជរាសភាវា បានដល់ មានសភាវៈកើតនិងចាស់។ ពាក្យថា វិបាកបកតិកា បានដល់ មានប្រក្រតីទុំ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាសភាវៈទុំ គឺភាពជាធម៌មានសកម្មភាពក្នុងសន្តានដែលមិនទាន់កាត់ផ្តាច់អវិជ្ជា តណ្ហា និងមានះ ព្រោះហេតុនោះ ទោះបីជាមិនបង្កើតវិបាកនៃកុសលមានអភិញ្ញាជាដើម និងអកុសលមានធម៌ដែលគប្បីលះដោយភាវនាជាដើមក៏ដោយ ក៏ភាពជាវិបាកធម៌រមែងសម្រេចបាន។ ក្នុងពាក្យថា វិបាកភាវំ នេះ ដោយភាវសព្ទ លោកសំដៅយកសភាវៈពិតប្រាកដ។ លោកកាន់យកនូវវិបាកសភាវៈដែលពោលហើយនោះ និងវិបច្ចនសភាវៈដែលពោលជាទីពីរនោះ ទើបពោលថា «ដោយអំណាចនៃការបដិសេធនូវសភាវៈទាំងពីរ»។

---

၄. ဥပေတေန အာဒိန္နာ ဥပါဒိန္နာ. ကိံ ပန တံ ဥပေတံ, ကေန စ ဥပေတံ, ကထဉ္စ ဥပေတံ, ကေ စ တေန အာဒိန္နာတိ? သတိ စ လောကုတ္တရာနံ ကေသဉ္စိ အာရမ္မဏဘာဝေ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ ဥပေတသဒ္ဒသမ္ဗန္ဓိနာ ဥပယ-သဒ္ဒေန ဝုစ္စမာနာဟိ စတုဗ္ဗိဓုပါဒါနဘူတာဟိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ဥပေတံ, တေဟိ စ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဥပေတံ, န သမန္နာဂမဝသေန. သတိ စ သဗ္ဗတေဘူမကဓမ္မာနံ ဥပါဒါနာရမ္မဏတ္တေ ယေဟိ ဝိပါကကဋတ္တာရူပါနိ အမှေဟိ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ အမှာကံ ဧတာနိ ဖလာနီတိ ဂဏှန္တေဟိ ဝိယ အာဒိန္နာနိ, တာနိ တေဘူမကကမ္မာနိ ကမ္မဘာဝေန ဧကတ္တံ ဥပနေတွာ ဥပေတန္တိ ဣဓ ဂဟိတာနိ. တေဟိ စ နိဗ္ဗတ္တာနိ ဝိပါကကဋတ္တာရူပါနိ ဥပါဒိန္နာ ဓမ္မာတိ သဗ္ဗမေတံ ဒဿေတုံ ‘‘အာရမ္မဏကရဏဝသေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အယဉ္စ အတ္ထနယော ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗော, န ဝစနာနုပုဗ္ဗေနာတိ. ဧတ္ထာဟ – ယဒိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ဥပေတေန အာဒိန္နာ ဥပါဒိန္နာ, သဗ္ဗတေဘူမကဓမ္မာ စ တဏှာဒီနံ အာရမ္မဏာ ဟောန္တိ, န စ ဥပေတသဒ္ဒေါ ကမ္မေ ဧဝ နိရုဠှော, တေန ကမ္မဿေဝ ဂဟဏေ ကာရဏံ နတ္ထိ, တသ္မာ သဗ္ဗတေဘူမကဓမ္မပစ္စယုပ္ပန္နာနံ [Pg.39] အဝိဇ္ဇာဒိဟေတူဟိ နိဗ္ဗတ္တာနံ သင်္ခါရာဒိဖလာနံ ဥပါဒိန္နတ္တံ အာပဇ္ဇတိ တေသမ္ပိ တေဟိဖလဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ. ဥပ-သဒ္ဒေန စ ဥပေတတာမတ္တံ ဇောတိတံ, န အာရမ္မဏကရဏံ သမန္နာဂမနိဝတ္တကံ, အာဒိန္န-သဒ္ဒေန စ ဂဟိတတာမတ္တံ ဝုတ္တံ, န ကမ္မသမုဋ္ဌာနတာဝိသေသော. တသ္မာ သဗ္ဗပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ဥပါဒိန္နတ္တံ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ ဗောဓနေယျဇ္ဈာသယဝသေန ဒေသနာပဝတ္တိတော. ယေသဉှိ ဗောဓနတ္ထံ ‘‘ဥပါဒိန္နာ’’တိ ဧတံ ဝုတ္တံ, တေ တေနေဝ ဝစနေန ယထာဝုတ္တပ္ပကာရေ ဓမ္မေ ဗုဇ္ဈိံသု, ဧတရဟိ ပန တာဝတာ ဗုဇ္ဈိတုံ အသက္ကောန္တေန သုတွာ တဒတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဧသာ အတ္ထဝိဘာဝနာ ကတာ ‘‘ကမ္မုနာ’’တိ.

៤. ធម៌ទាំងឡាយណាដែលកម្មប្រកបដោយឧបាទានកាន់យកហើយ ឈ្មោះថា ឧបាទិន្នៈ។ សួរថា ចុះធម៌ដែលប្រកបដោយឧបាទាននោះជាអ្វី? ប្រកបដោយអ្វី? ប្រកបដោយរបៀបណា? ហើយធម៌ទាំងឡាយណាដែលកម្មនោះកាន់យកហើយ? ឆ្លើយថា កាលបើធម៌ជាលោកុត្តរៈខ្លះមានភាពជាអារម្មណ៍ ដើម្បីការពារនូវលោកុត្តរធម៌ទាំងនោះ ទើបលោកពោលថា ប្រកបដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិ ដែលជាឧបាទាន ៤ យ៉ាង ដែលពោលដោយឧបយសព្ទ ដែលទាក់ទងនឹងឧបេតសព្ទ ហើយការប្រកបនោះ គឺប្រកបដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ មិនមែនដោយអំណាចនៃការសមន្នាគមឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើធម៌ក្នុងភូមិទាំងបីទាំងអស់ជាអារម្មណ៍នៃឧបាទាន កម្មក្នុងភូមិទាំងបីទាំងឡាយណា ដែលឧបាទានទាំងឡាយកាន់យកហើយ ហាក់ដូចជាកាន់យកថា «រូបវិបាកនិងកដត្តារូបទាំងឡាយនេះ កើតឡើងព្រោះយើង ផលទាំងនេះជារបស់យើង» ក្នុងទីនេះ លោកកាន់យកកម្មក្នុងភូមិទាំងបីនោះ ដោយរួបរួមជាតែមួយដោយភាពជាកម្ម ឈ្មោះថា ឧបេតៈ។ ហើយរូបវិបាកនិងកដត្តារូបទាំងឡាយដែលកើតអំពីកម្មទាំងនោះ ឈ្មោះថា ឧបាទិន្នធម៌ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីទាំងអស់នេះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «ដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍»។ ម្យ៉ាងទៀត វិធីនៃសេចក្តីពន្យល់នេះ គប្បីប្រកបតាមដែលគួរជាទៅបាន មិនមែនប្រកបតាមលំដាប់នៃពាក្យឡើយ។ ក្នុងសេចក្តីនេះ មានពាក្យចោទសួរថា ប្រសិនបើធម៌ទាំងឡាយដែលកម្មប្រកបដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍កាន់យកហើយ ឈ្មោះថា ឧបាទិន្នៈ ហើយធម៌ក្នុងភូមិទាំងបីទាំងអស់ ក៏ជាអារម្មណ៍នៃតណ្ហាជាដើមដែរ ម្យ៉ាងទៀត ឧបេតសព្ទ ក៏មិនមែនសំដៅយកតែក្នុងកម្មប៉ុណ្ណោះទេ ហេតុនោះ ហេតុដើម្បីកាន់យកតែកម្មទើបគ្មាន ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាឧបាទិន្នៈ គប្បីមានដល់ផលទាំងឡាយមានសង្ខារជាដើម ដែលកើតអំពីបច្ច័យនៃធម៌ក្នុងភូមិទាំងបីទាំងអស់ ដែលកើតឡើងអំពីហេតុមានអវិជ្ជាជាដើម ព្រោះធម៌ទាំងនោះ ក៏ត្រូវបានកាន់យកដោយភាពជាផលនៃធម៌ទាំងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយឧបសព្ទ លោកសម្តែងត្រឹមតែភាពជាធម៌ប្រកបប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាធម៌ធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ដែលជាគ្រឿងការពារការសមន្នាគមឡើយ ហើយដោយអាទិន្នសព្ទ លោកពោលត្រឹមតែភាពជាធម៌ដែលគេកាន់យកប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាសេចក្តីប្លែកនៃធម៌មានកម្មជាសមុដ្ឋានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាឧបាទិន្នៈ គប្បីមានដល់ធម៌ដែលកើតអំពីបច្ច័យទាំងអស់ឬទេ? ឆ្លើយថា មិនមានឡើយ ព្រោះការសម្តែងធម៌ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់វេនេយ្យសត្វដែលគប្បីត្រាស់ដឹង។ ព្រោះថា ធម៌ដែលឈ្មោះថា «ឧបាទិន្នៈ» នេះ លោកពោលដើម្បីឲ្យជនទាំងឡាយណាត្រាស់ដឹង ជនទាំងឡាយនោះ ក៏បានដឹងច្បាស់នូវធម៌ទាំងឡាយតាមប្រការដែលពោលហើយ ដោយពាក្យនោះឯង តែក្នុងកាលឥឡូវនេះ បុគ្គលមិនអាចដឹងច្បាស់ត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះបានឡើយ កាលបើបានស្តាប់ហើយ គប្បីដឹងនូវសេចក្តីនោះ ហេតុនោះ ទើបលោកធ្វើការសម្តែងសេចក្តីនេះថា «ដោយកម្ម»។

---

အယံ ပန အပရော အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – ဥပ-သဒ္ဒေါ ဥပေတံ ဒီပေတိ. အယဉှိ ဥပ-သဒ္ဒေါ သမာသေ ပယုဇ္ဇမာနော ‘‘အတိမာလာ’’တိအာဒီသု အတိ-သဒ္ဒေါ ဝိယ အတိက္ကမနံ သသာဓနံ ဥပဂမနံ သသာဓနံ ဝဒတိ, ဥပဂမနဉ္စ ဥပါဒါနဥပယော, တေန ဥပဂတံ ဥပေတံ. ကိံ ပန တန္တိ? ယံ အသတိ ဥပါဒါနေ န ဟောတိ, တံ ‘‘ဥပါဒါနပစ္စယာ ဘဝေါ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ တေဘူမကကမ္မံ ပစ္စယဘာဝေန ပုရိမဇာတုပ္ပန္နေန ဥပါဒါနေန ဥပဂတတ္တာ ‘‘ဥပေတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. န ဟိ ကောစိ အနုပဂ္ဂမ္မ အနိစ္ဆန္တော ကမ္မံ ကရောတီတိ. တေန ဥပေတေန ကမ္မုနာ ပုနဗ္ဘဝဿ အာဒါနံ ဟောတိ. ကမ္မုနာ ဟိ သာသဝေန သတ္တာ အာဒိယန္တိ ပုနဗ္ဘဝံ, တသ္မာ အာဒါတဗ္ဗဘာဝေန ပါကဋော ပုနဗ္ဘဝေါ. သော စ ဥပပတ္တိဘဝေါ တေဘူမကဝိပါကကဋတ္တာရူပသင်္ဂဟော ‘‘ဘဝပစ္စယာ ဇာတီ’’တိ ဧတ္ထ ဇာတိဝစနေ သမဝရုဒ္ဓေါတိ ဥပါဒိန္နဝစနေန ဥပပတ္တိဘဝေါ ဝုစ္စတိ, ဥပပတ္တိဘဝေါ စ တေဘူမကဝိပါကကဋတ္တာရူပါနီတိ ဓာတုကထာယံ ပကာသိတမေတံ. တသ္မာ ဥပေတေန အာဒိန္နာတိ တေ ဧဝ ဓမ္မာ ဝုစ္စန္တီတိ သိဒ္ဓေါ အယမတ္ထောတိ. ဥပါဒိန္န-သဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဝတွာ တံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဥပါဒါနိယ-သဒ္ဒဿ ဝိသုံ ဥပါဒိန္နသဒ္ဒါနပေက္ခံ အတ္ထံ ဝတ္တုံ ‘‘အာရမ္မဏဘာဝံ ဥပဂန္တွာ’’တိအာဒိမာဟ. တသ္မာ ဧဝ အဝိသေသေတွာ ‘‘ဥပါဒါနဿ အာရမ္မဏပစ္စယဘူတာနမေတံ အဓိဝစန’’န္တိ ဝုတ္တံ. တံ ပန ဥပါဒါနိယံ ဥပါဒိန္နံ အနုပါဒိန္နန္တိ ဒုဝိဓံ. တသ္မာ တံ ဝိသေသနေန ဒဿေန္တော ‘‘ဥပါဒိန္နာ စ တေ ဥပါဒါနိယာ စာ’’တိအာဒိမာဟ.

ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបសេចក្តីដទៃនេះថា ឧបសព្ទ ញ៉ាំងពាក្យថា ឧបេតៈ ឲ្យភ្លឺច្បាស់។ ព្រោះថា ឧបសព្ទ នេះ កាលបើប្រើប្រាស់ក្នុងសមាស រមែងពោលនូវការកន្លងទៅព្រមទាំងគ្រឿងសម្រេច ឬការចូលទៅជិតព្រមទាំងគ្រឿងសម្រេច ដូចជាអតិសព្ទ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «អតិមាលា» ហើយការចូលទៅជិតនោះ គឺការចូលទៅជិតនៃឧបាទាន ហេតុនោះ ធម៌ដែលចូលទៅជិតហើយ ឈ្មោះថា ឧបេតៈ។ សួរថា ចុះធម៌នោះជាអ្វី? ឆ្លើយថា ធម៌ណាដែលកាលបើគ្មានឧបាទាន ក៏មិនមាន ធម៌នោះគឺកម្មក្នុងភូមិទាំងបីដែលលោកពោលយ៉ាងនេះថា «ព្រោះឧបាទានជាបច្ច័យ ទើបមានភព» ព្រោះចូលទៅជិតដោយឧបាទានដែលកើតមុនដោយភាពជាបច្ច័យ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា «ឧបេតៈ»។ ព្រោះថា បុគ្គលណាមួយមិនចូលទៅជិត មិនប្រាថ្នា ហើយធ្វើកម្ម មិនដែលមានឡើយ។ ការកាន់យកនូវភពថ្មី រមែងមានដោយកម្មដែលប្រកបដោយឧបាទាននោះ។ ព្រោះថាសត្វទាំងឡាយ រមែងកាន់យកនូវភពថ្មីដោយកម្មដែលប្រកបដោយអាសវៈ ព្រោះហេតុនោះ ភពថ្មីទើបប្រាកដដោយភាពជាធម៌ដែលគប្បីកាន់យក។ ហើយឧបបត្តិភពនោះ ដែលជាការសង្គ្រោះនូវវិបាកនិងកដត្តារូបក្នុងភូមិទាំងបី រមែងរួមបញ្ចូលក្នុងជាតិវចនៈក្នុងទីនេះថា «ព្រោះភពជាបច្ច័យ ទើបមានជាតិ» ហេតុនោះ ដោយពាក្យថា ឧបាទិន្នៈ នេះ លោកទើបពោលសំដៅយកឧបបត្តិភព ហើយឧបបត្តិភពនោះ ក៏បានដល់វិបាកនិងកដត្តារូបក្នុងភូមិទាំងបី នេះជាសេចក្តីដែលលោកសម្តែងទុកហើយក្នុងធាតុកថា។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា ធម៌ទាំងឡាយដែលកម្មប្រកបដោយឧបាទានកាន់យកហើយ គឺលោកសំដៅយកធម៌ទាំងនោះឯង សេចក្តីនេះរមែងសម្រេចដោយប្រការដូច្នេះ។ លោកពោលសេចក្តីនៃឧបាទិន្នសព្ទហើយ ក៏លះបង់នូវសេចក្តីនោះ ហើយដើម្បីពោលនូវសេចក្តីនៃឧបាទានិយសព្ទផ្សេងគ្នា ដោយមិនអាស្រ័យនឹងឧបាទិន្នសព្ទ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ចូលទៅជិតដោយភាពជាអារម្មណ៍»។ ព្រោះហេតុនោះឯង លោកមិនធ្វើឲ្យប្លែកគ្នាឡើយ ទើបពោលថា «ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃធម៌ទាំងឡាយដែលជាអារម្មណបច្ច័យនៃឧបាទាន»។ ម្យ៉ាងទៀត ឧបាទានិយធម៌នោះ មាន ២ យ៉ាងគឺ ឧបាទិន្នៈ និងអនឧបាទិន្នៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវឧបាទានិយធម៌នោះដោយការធ្វើឲ្យប្លែកគ្នា លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ធម៌ទាំងឡាយនោះជាឧបាទិន្នៈផង ជាឧបាទានិយៈផង»។

---

၅. သံကိလေသောတိ ဒသ ကိလေသဝတ္ထူနိ ဝုစ္စန္တိ. သံကိလိဋ္ဌာတိ တေဟိ ဝိဗာဓိတာ ဥပတာပိတာ စ. တေ ပန ယသ္မာ သံကိလေသသမ္ပယုတ္တာ ဧကုပ္ပာဒါဒီဟိ နိန္နာနတ္တာ ဧကီဘာဝမိဝ ဂတာ ဝိသာဒီဟိ ဝိယ သပ္ပိအာဒယော ဝိဒူသိတာ [Pg.40] မလီနာ ဝိဗာဓိတာ ဥပတာပိတာ စ နာမ ဟောန္တိ, တသ္မာ အာဟ ‘‘သံကိလေသေန သမန္နာဂတာ သံကိလိဋ္ဌာ’’တိ. သံကိလေသံ အရဟန္တီတိ သံကိလေသဿ အာရမ္မဏဘာဝေန တံ လဒ္ဓုံ အရဟန္တီတိ အတ္ထော. အာရမ္မဏဘာဝါနတိက္ကမနတောတိ ဧတေန သံကိလေသာနတိက္ကမနမေဝ ဒဿေတိ, ဝတ္ထယုဂိကသုင်္ကသာလိကသဒ္ဒါနံ ဝိယ သံကိလေသိက-သဒ္ဒဿ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

៥. ពាក្យថា សំកិលេសោ លោកសំដៅយកកិលេសវត្ថុ ១០ យ៉ាង។ ពាក្យថា សំកិលិដ្ឋា បានដល់ ធម៌ទាំងឡាយដែលកិលេសវត្ថុទាំងនោះបៀតបៀនហើយ និងដុតកំដៅហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយនោះ ព្រោះហេតុតែជាធម៌សម្បយុត្តដោយសំកិលេស មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាដោយការកើតឡើងជាមួយគ្នាជាដើម ហាក់ដូចជាដល់នូវភាពជាតែមួយ ដូចជាទឹកដោះថ្លាជាដើមដែលត្រូវថ្នាំពិសជាដើមធ្វើឲ្យខូច ឲ្យសៅហ្មង ឲ្យបៀតបៀន និងឲ្យក្តៅក្រហាយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ធម៌ទាំងឡាយដែលប្រកបដោយសំកិលេស ឈ្មោះថា សំកិលិដ្ឋៈ»។ ពាក្យថា គួរដល់សំកិលេស មានសេចក្តីថា គួរដើម្បីបាននូវសំកិលេសនោះ ដោយភាពជាអារម្មណ៍នៃសំកិលេស។ ពាក្យថា ព្រោះមិនកន្លងផុតនូវភាពជាអារម្មណ៍ ក្នុងពាក្យនេះ លោកបង្ហាញនូវការមិនកន្លងផុតនូវសំកិលេសនោះឯង គប្បីជ្រាបការប្រព្រឹត្តទៅនៃសំកិលេសិកសព្ទ ដូចជាសព្ទថា វត្ថយុគិកៈ សុង្កសាលិកៈ ជាដើម។

---

၆. သဟ ဝိတက္ကေန ဟောန္တီတိ ဝစနသေသော ယောဇေတဗ္ဗော အဝုစ္စမာနဿပိ ဘဝတိ-အတ္ထဿ ဝိညာယမာနတ္တာ. မတ္တာတိ ပမာဏဝါစကံ ဧကံ ပဒန္တိ ဂဟေတွာ ‘‘ဝိစာရောဝ မတ္တာ ဧတေသ’’န္တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. အညတ္ထ အဝိပ္ပယောဂီသု ဝိတက္ကဝိစာရေသု ဝိစာရောဝ ဧတေသံ မတ္တာ, တတော ဥဒ္ဓံ ဝိတက္ကေန သမ္ပယောဂံ န ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. အယမပရော အတ္ထော – မတ္တ-သဒ္ဒေါ ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထော. သဝိတက္ကသဝိစာရာ ဓမ္မာ ဟိ ဝိတက္ကဝိသိဋ္ဌေန ဝိစာရေန သဝိစာရာ, ဧတေ ပန ဝိစာရမတ္တေန ဝိတက္ကသင်္ခါတဝိသေသရဟိတေန, တသ္မာ ‘‘ဝိစာရမတ္တာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, ဝိစာရမတ္တဝန္တောတိ အတ္ထော. ဝိစာရမတ္တဝစနေန အဝိတက္ကတ္တေ သိဒ္ဓေ အဝိတက္ကာနံ အညေသမ္ပိ အတ္ထိဘာဝဇောတနတ္ထံ အဝိတက္ကဝစနံ. အဝိတက္ကာ ဟိ ဝိစာရမတ္တာ စ သန္တိ အဝိစာရာ စာတိ နိဝတ္တေတဗ္ဗာ ဂဟေတဗ္ဗာ စ ဟောန္တိ, တေသု အဝုစ္စမာနေသု နိဝတ္တေတဗ္ဗဂဟေတဗ္ဗဿ အဒဿိတတ္တာ ဝိစာရမတ္တာဝအဝိတက္ကာတိ အာပဇ္ဇေယျာတိ. ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေါ ပန ယထာကာမံ ဟောတီတိ သာမညေန အဝိတက္ကဘာဝေန သဟ ဝိစာရမတ္တတာယ ဓမ္မဝိသေသနဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ’’တိ ပဒါနုက္ကမော ကတော.

៦. ពាក្យថា «ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយដោយវិតក្កៈ» គឺជាសេសកថាដែលត្រូវភ្ជាប់ចូល ព្រោះទោះបីមិនបានពោលពាក្យថា «ហោន្តិ» (រមែងមាន) ក៏គង់តែយល់នូវសេចក្តីនោះបាន។ ពាក្យថា មត្តៈ ជាពាក្យប្រាប់ប្រមាណដោយកាន់យកជាបទតែមួយ ទើបពោលសេចក្តីថា «វិចារៈប៉ុណ្ណោះ ជាប្រមាណនៃធម៌ទាំងនេះ»។ ក្នុងវិតក្កៈ និងវិចារៈដែលមិនព្រាត់ប្រាសគ្នា វិចារៈប៉ុណ្ណោះជាប្រមាណនៃធម៌ទាំងនេះ គឺថា លើសពីនោះទៅ ធម៌ទាំងនេះមិនសម្បយុត្តដោយវិតក្កៈឡើយ នេះជាសេចក្តីក្នុងទីនេះ។ នេះជាសេចក្តីម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា មត្តៈ មានអត្ថបដិសេធនូវវិសេសៈ។ ព្រោះថា ធម៌ដែលជាសវិតក្កសវិចារៈ ឈ្មោះថា សវិចារៈ ដោយវិចារៈដែលវិសេសដោយវិតក្កៈ ប៉ុន្តែធម៌ទាំងនេះមានត្រឹមតែវិចារៈដែលប្រាសចាកវិសេសៈ ពោលគឺវិតក្កៈ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «វិចារមត្តៈ» មានសេចក្តីថា មានត្រឹមតែវិចារៈ។ កាលបើសម្រេចនូវភាពជាអវិតក្កៈ ដោយពាក្យថា វិចារមត្តៈហើយ ការពោលពាក្យថា អវិតក្កៈ ក៏ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមាននៃធម៌ដទៃទៀតដែលជាអវិតក្កៈដែរ។ ព្រោះថា ធម៌ដែលជាអវិតក្កៈ រមែងមានទាំងប្រភេទវិចារមត្តៈ និងប្រភេទអវិចារៈ ហេតុនោះ ធម៌ដែលត្រូវដកចេញ និងធម៌ដែលត្រូវកាន់យក ក៏មានឡើង បើមិនពោលពាក្យទាំងនោះទេ ធម៌ដែលត្រូវដកចេញ និងធម៌ដែលត្រូវកាន់យកក៏មិនត្រូវបានបង្ហាញ នាំឱ្យយល់ច្រឡំថា ធម៌ដែលជាវិចារមត្តៈប៉ុណ្ណោះជាអវិតក្កៈ។ ចំណែកឯភាពជាវិសេសនៈ និងវិសេសិតព្វៈនោះ រមែងមានទៅតាមការចង់បាន ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាវិសេសនៈនៃធម៌ ដោយភាពជាវិចារមត្តៈ ជាមួយនិងភាពជាអវិតក្កៈដោយសាមញ្ញ ទើបលោកធ្វើលំដាប់បទថា «អវិតក្កវិចារមត្តា»។

---

အထ ဝါ သဝိစာရာ ဒုဝိဓာ သဝိတက္ကာ အဝိတက္ကာ စ, တေသု အဝိတက္ကေ နိဝတ္တေတုံ အာဒိပဒံ ဝုတ္တံ. အဝိစာရာ စ ဒုဝိဓာ သဝိတက္ကာ အဝိတက္ကာ စ, တေသု သဝိတက္ကေ နိဝတ္တေတုံ တတိယပဒံ ဝုတ္တံ. ယေ ပန ဒွီဟိပိ နိဝတ္တိတာ အဝိတက္ကာ သဝိတက္ကာ စ သဝိစာရာ အဝိစာရာ စ, တေသု အညတရဒဿနံ ဝါ ကတ္တဗ္ဗံ သိယာ ဥဘယဒဿနံ ဝါ. ဥဘယဒဿနေ ကရိယမာနေ ယဒိ ‘‘သဝိတက္ကသဝိစာရာ’’တိ ဝုစ္စေယျ, အာဒိပဒတ္ထတာဝ အာပဇ္ဇတိ. အထ ‘‘အဝိတက္ကအဝိစာရာ’’တိ ဝုစ္စေယျ, အန္တပဒတ္ထတာ. အထ ပန ‘‘အဝိတက္ကသဝိစာရာ သဝိတက္ကအဝိစာရာ’’တိ ဝုစ္စေယျ, အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါနံ ဝိယ အတ္ထန္တရာဘာဝေါ ဝါ သင်္ကရဒေါသော ဝါ ဧကဿေဝ သဝိတက္ကာဝိတက္ကတာသဝိစာရာဝိစာရတာဝိရောဓော ဝါ အာပဇ္ဇေယျ, တသ္မာ [Pg.41] အညတရဒဿနေန ဣတရမ္ပိ ပကာသေတုံ အဝိတက္ကဝစနေန ဒွိပ္ပကာရေသု ဝတ္တဗ္ဗေသု သဝိတက္ကအဝိစာရေ နိဝတ္တေတွာ အဝိတက္ကသဝိစာရေ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ’’တိ. အထ ဝါ ဝိတက္ကာဘာဝေန ဧတေ ဝိစာရမတ္တာ, န ဝိစာရတော အညဿ ကဿစိ ဓမ္မဿ အဘာဝါတိ ဒဿေတုံ အဝိတက္ကဝစနေန ဝိစာရမတ္တာ ဝိသေသိတာ.

ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ដែលមានវិចារៈ មាន ២ យ៉ាង គឺដែលមានវិតក្កៈ និងដែលមិនមានវិតក្កៈ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ បទដំបូង (សវិតក្កសវិចារា) ត្រូវបានពោលឡើង ដើម្បីលើកលែងធម៌ដែលមិនមានវិតក្កៈចេញ។ ចំណែកធម៌ដែលមិនមានវិចារៈ ក៏មាន ២ យ៉ាង គឺដែលមានវិតក្កៈ និងដែលមិនមានវិតក្កៈ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ បទទី ៣ (អវិតក្កអវិចារា) ត្រូវបានពោលឡើង ដើម្បីលើកលែងធម៌ដែលមានវិតក្កៈចេញ។ ចំណែកធម៌ណាដែលត្រូវបានលើកលែងដោយបទទាំងពីរ គឺធម៌ដែលមិនមានវិតក្កៈ និងដែលមានវិតក្កៈ ព្រមទាំងដែលមានវិចារៈ និងដែលមិនមានវិចារៈ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ គួរធ្វើការបង្ហាញយ៉ាងណាមួយ ឬបង្ហាញទាំងពីរយ៉ាង។ ប្រសិនបើធ្វើការបង្ហាញទាំងពីរយ៉ាង ដោយពោលថា "សវិតក្កសវិចារា" នោះវានឹងធ្លាក់ទៅក្នុងអត្ថន័យនៃបទដំបូង។ ប្រសិនបើពោលថា "អវិតក្កអវិចារា" វានឹងធ្លាក់ទៅក្នុងអត្ថន័យនៃបទចុងក្រោយ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើពោលថា "អវិតក្កសវិចារា សវិតក្កអវិចារា" វានឹងនាំឲ្យមានការមិនមានសេចក្តីផ្សេងគ្នា ដូចជាពាក្យថា អជ្ឈត្តៈ និងពហិទ្ធៈ ឬនាំឲ្យមានទោសគឺការច្របូកច្របល់គ្នា ឬនាំឲ្យមានការផ្ទុយគ្នានៃភាពជាសវិតក្កៈ អវិតក្កៈ សវិចារៈ និងអវិចារៈ ក្នុងធម៌តែមួយ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញធម៌ដទៃទៀតដោយការបង្ហាញត្រឹមតែម្ខាង ក្នុងកាលដែលត្រូវពោលធម៌ ២ ប្រភេទ ដោយពាក្យថា អវិតក្កៈ លោកក៏បានលើកលែងសវិតក្កអវិចារធម៌ចេញ ហើយបង្ហាញតែអវិតក្កសវិចារធម៌ ទើបពោលថា "អវិតក្កវិចារមត្តា"។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះមិនមានវិតក្កៈ ធម៌ទាំងនេះទើបឈ្មោះថាមានត្រឹមតែវិចារៈ លោកប្រើពាក្យថា អវិតក្កៈ មកវិសេសនៈលើពាក្យថា វិចារមត្តៈ ដើម្បីបង្ហាញថា មិនមែនមិនមានធម៌ដទៃក្រៅពីវិចារៈនោះទេ។

---

၇. ဥပေက္ခတီတိ ဝေဒယမာနာပိ မဇ္ဈတ္တဝေဒနာ သုခါကာရေ ဒုက္ခာကာရေ စ ဥဒါသိနာ ဟောတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဥပေတာ ယုတ္တာ သုခဒုက္ခာနံ အဝိရုဒ္ဓါ ဣက္ခာ အနုဘဝနံ ဥပေက္ခာ. ဝိသေသဒဿနဝသေနာတိ နာနတ္တဒဿနဝသေန. ယဒိ ဟိ ပီတိသဟဂတာ ဧဝ သုခသဟဂတာ သိယုံ, ‘‘ပီတိသဟဂတာ’’တိ ဧတေနေဝ သိဒ္ဓတ္တာ ‘‘သုခသဟဂတာ’’တိ ဣဒံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ‘‘သုခသဟဂတာ’’တိ ဝါ ဝုစ္စမာနေ ‘‘ပီတိသဟဂတာ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ, တတော တိကံ ပူရေန္တေန ဒုက္ခသဟဂတပဒံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘ဝေဒနာတ္တိကော ဧဝါယ’’န္တိ ဝုတ္တဝစနံ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ‘‘ပီတိသဟဂတာ’’တိ ဝတွာ ‘‘သုခသဟဂတာ’’တိ ဝဒန္တော ပီတိဝိပ္ပယုတ္တမ္ပိ သုခံ အတ္ထီတိ တတိယဇ္ဈာနကာယဝိညာဏသမ္ပယုတ္တံ သုခံ သပ္ပီတိကသုခတော ဘိန္နံ ကတွာ ဒဿေတီတိ အဓိပ္ပာယော. အထ ဝါ ပီတိသုခါနံ ဒုဗ္ဗိညေယျနာနတ္တာနံ နာနတ္တဒဿနတ္ထံ အယံ တိကော ဝုတ္တော. ‘‘ပီတိသဟဂတာ’’တိ ဧတ္ထ ဟိ သုခေကဒေသော သင်္ဂဟိတော, န ပီတိ. ‘‘သုခသဟဂတာ’’တိ ဧတ္ထ ပီတိ သင်္ဂဟိတာ, န သုခံ. ပီတိဝိပ္ပယုတ္တသုခသဟဂတာ စ ပုရိမေန အသင်္ဂဟိတာ ပစ္ဆိမေန သင်္ဂဟိတာတိ သိဒ္ဓေါ ပီတိသုခါနံ ဝိသေသောတိ.

៧. ពាក្យថា ឧបេក្ខតិ (រមែងតាំងនៅកណ្តាល) សេចក្តីថា មជ្ឈត្តវេទនា ទោះបីកំពុងសោយអារម្មណ៍ ក៏នៅជាសភាពព្រងើយកន្តើយក្នុងអាការៈសុខ និងអាការៈទុក្ខ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មជាតិដែលចូលទៅជិត គឺប្រកបដោយការដឹង (ការសោយ) ដែលមិនផ្ទុយនឹងសុខនិងទុក្ខ ឈ្មោះថា ឧបេក្ខា។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃការឃើញសេចក្តីវិសេស សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការឃើញសេចក្តីប្លែកគ្នា។ ព្រោះថា ប្រសិនបើធម៌ដែលប្រកបដោយបីតិ ជាធម៌ដែលប្រកបដោយសុខតែម្យ៉ាងទេនោះ កាលដែលសម្រេចដោយពាក្យថា "បីតិសហគតា" រួចហើយ ពាក្យថា "សុខសហគតា" នេះ ក៏មិនគួរពោលឡើយ ឬកាលដែលពោលថា "សុខសហគតា" ហើយ ក៏មិនគួរពោលថា "បីតិសហគតា" ទៀតដែរ កាលបើដូច្នោះ ដើម្បីឲ្យពេញជាតិកៈ លោកគប្បីពោលនូវបទថា ទុក្ខសហគតា វិញ ហើយកាលបើដូច្នោះ មតិដែលពោលថា "នេះជាវេទនាតិកៈពិតៗ" ក៏នឹងកើតមានឡើង ហេតុនោះ លោកកាលដែលពោលថា "បីតិសហគតា" ហើយ ទើបពោលថា "សុខសហគតា" ទៀត ដើម្បីបង្ហាញថា សុខដែលប្រាសចាកបីតិក៏មានដែរ គឺលោកធ្វើឲ្យប្លែកគ្នាពីសុខដែលប្រកបដោយបីតិ ដោយសំដៅយកសុខដែលសម្បយុត្តដោយកាយវិញ្ញាណ និងសុខក្នុងតតិយជ្ឈាន។ ម្យ៉ាងទៀត តិកៈនេះ លោកពោលឡើង ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបីតិ និងសុខ ដែលដឹងបានដោយកម្រ។ ព្រោះថាក្នុងបទថា "បីតិសហគតា" នេះ លោកសង្គ្រោះយកចំណែកមួយនៃសុខ មិនមែនសង្គ្រោះយកបីតិទេ។ ក្នុងបទថា "សុខសហគតា" នេះ លោកសង្គ្រោះយកបីតិ មិនមែនសង្គ្រោះយកសុខទេ។ ចំណែកធម៌ដែលប្រកបដោយសុខដែលប្រាសចាកបីតិ បទមុនមិនបានសង្គ្រោះយកទេ តែត្រូវបានសង្គ្រោះយកដោយបទក្រោយ ដូច្នេះ សេចក្តីវិសេសនៃបីតិ និងសុខ ក៏ជាការសម្រេចហើយ។

---

၈. နိဗ္ဗာနံ ဒဿနတောတိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတံ သန္ဓာယာဟ. အထ ဝါ ဓမ္မစက္ခု ပုနပ္ပုနံ နိဗ္ဗတ္တနေန ဘာဝနာဘာဝံ အပ္ပတ္တံ ဒဿနံ နာမ, ဓမ္မစက္ခု စ ပရိညာဒိကိစ္စကရဏေန စတုသစ္စဓမ္မဒဿနံ တဒတိသယော, တသ္မာ နတ္ထေတ္ထ ဂေါတြဘုဿ ဒဿနဘာဝါပတ္တီတိ. ဥဘယပဋိက္ခေပဝသေနာတိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ ဝုတ္တဓမ္မပဋိက္ခေပဝသေန, န ပဟာယကပဋိက္ခေပဝသေန. တထာ ဟိ သတိ ဒဿနဘာဝနာဟိ အညော သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဟာယကော အတ္ထိ, တေန ပဟာတဗ္ဗာ နေဝ ဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာတိ အယမတ္ထော အာပဇ္ဇတိ, န စ အညော ပဟာယကော အတ္ထိ အညေဟိ ဝိက္ခမ္ဘိတာနဉ္စ ပုနပ္ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝါ, နာပိ ပဟာတဗ္ဗာ တတိယပဒေန သင်္ဂယှန္တိ, ကိန္တု [Pg.42] အပ္ပဟာတဗ္ဗာ ဧဝါတိ. တသ္မာ ပဟာတဗ္ဗပဒံ ပစ္စေကံ ယောဇေတွာ နေဝ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာတိ ဒဿနေန ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗေဟိ အညေ ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

៨. ពាក្យថា ព្រះនិព្វាន ព្រោះការឃើញ លោកពោលសំដៅដល់ភាពដែលមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍។ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មចក្ខុដែលកើតឡើងរឿយៗ មិនទាន់ដល់នូវភាពជាភាវនា ឈ្មោះថា ទស្សនៈ ហើយការឃើញធម៌គឺអរិយសច្ច ៤ ដោយការធ្វើកិច្ចមានបរិញ្ញាកិច្ចជាដើម តាមរយៈធម្មចក្ខុនោះ ជាគុណវិសេសលើសជាងនោះ ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ មិនមានការដល់នូវភាពជាទស្សនៈនៃគោត្រភូឡើយ។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃការបដិសេធទាំងពីរ សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការបដិសេធធម៌ដែលពោលទុកក្នុងបទទាំងពីរ មិនមែនដោយអំណាចនៃការបដិសេធតួអ្នកលះបង់នោះទេ។ ព្រោះថាកាលបើដូច្នោះមែន នឹងមានតួអ្នកលះបង់ដទៃទៀតក្រៅពីទស្សនៈ និងភាវនា ដោយអំណាចនៃសមុច្ឆេទប្បហាន នាំឲ្យបានអត្ថន័យថា ធម៌ដែលត្រូវលះបង់ដោយតួអ្នកលះបង់នោះ មិនមែនត្រូវលះបង់ដោយទស្សនៈ និងមិនមែនត្រូវលះបង់ដោយភាវនាឡើយ ប៉ុន្តែតួអ្នកលះបង់ដទៃទៀតមិនមានទេ ហើយធម៌ទាំងឡាយដែលត្រូវកំចាត់ចោលដោយតួអ្នកលះបង់ដទៃទៀតនោះ ក៏នៅតែមានការកើតឡើងវិញបាន ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ដែលត្រូវលះបង់ទាំងនោះ ក៏មិនត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុងបទទី ៣ ដែរ ប៉ុន្តែគឺជាធម៌ដែលមិនត្រូវលះបង់ (អប្បហាតព្វៈ) តែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា លោកផ្សំ "បហាតព្វបទ" ទៅក្នុងបទនីមួយៗ ហើយពោលថា "នេវ ទស្សនេន បហាតព្វា ន ភាវនាយ បហាតព្វា" (ធម៌មិនត្រូវលះបង់ដោយទស្សនៈផង មិនត្រូវលះបង់ដោយភាវនាផង) ដូច្នេះ លោកកាន់យកធម៌ដទៃក្រៅពីធម៌ដែលត្រូវលះបង់ដោយទស្សនៈ និងភាវនា។

---

၉. ဧဝမတ္ထံ အဂ္ဂဟေတွာတိ အတ္ထာယုတ္တိတော စ သဒ္ဒါယုတ္တိတော စ အဂ္ဂဟေတဗ္ဗတံ ဒဿေတိ. ဒဿနဘာဝနာဟိ အပ္ပဟာတဗ္ဗဟေတုမတ္တေသု ဟိ ဂယှမာနေသု အဟေတုကာ အသင်္ဂဟိတာတိ ယထာဓိပ္ပေတဿ အတ္ထဿ အပရိပုဏ္ဏတ္တာ အတ္ထာယုတ္တိ, ပဟာတဗ္ဗသဒ္ဒဿ နိစ္စသာပေက္ခတ္တေ စ သတိ န သမ္ဗန္ဓီသဒ္ဒတော ပဟာယကတော အညံ ပဋိသေဓံ အပေက္ခမာနဿ ဟေတုသဒ္ဒေန သမာသော ဥပပဇ္ဇတီတိ သဒ္ဒါယုတ္တိ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝမတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗောတိ ပဟာတဗ္ဗ-သဒ္ဒံ ပဋိသေဓေန အယောဇေတွာ ယေသံ အညပဒတ္ထေ သမာသော, တဗ္ဗိသေသနံ အတ္ထီတိ ဣဒံ ပဋိသေဓေန ယောဇေတွာ ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသံ နေဝတ္ထီတိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝဉ္စ သတိ ယထာဓိပ္ပေတတ္ထော သဗ္ဗော သင်္ဂဟိတောတိ. အတ္ထာယုတ္တိ မာ ဟောတု, သဒ္ဒေါ ပန ဣဓာပိ န ယုတ္တော. ဧကန္တယောဂီနံ အတ္ထိ-သဒ္ဒမေဝ ဟိ အပေက္ခမာနာနံ ဥဘိန္နံ ပဟာတဗ္ဗဟေတု-သဒ္ဒါနံ သမာသော ယုတ္တော, န ပဋိသေဓံ အပေက္ခမာနာနန္တိ, တသ္မာ ဂဟေတဗ္ဗတ္ထဒဿနမတ္တံ ဧတံ ကတံ, သဒ္ဒေါ ပန ယထာ ယုဇ္ဇတိ, တထာ ယောဇေတဗ္ဗော. ဧဝံ ပန ယုဇ္ဇတိ – ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသံ အတ္ထီတိ ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ. ကေန ပဟာတဗ္ဗောတိ? ဒဿနေန ဘာဝနာယ စ. တယိဒံ ပဟာတဗ္ဗဟေတုကပဒံ ဒဿနဘာဝနာပဒေဟိ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇေတွာ တေဟိ ယုတ္တေန ယေ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ နေဝ ဟောန္တိ, ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ စ န ဟောန္တီတိ ပဋိသေဓဉ္စ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇေတွာ တေ နေဝ ဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာတိ ဝုစ္စန္တိ. နေဝဝိပါကနဝိပါကဓမ္မဓမ္မဝစနံ ဝိယ ဟိ ပုရိမပဒဒွယသင်္ဂဟိတဓမ္မပဋိသေဓနေန တဒညဓမ္မနိဒဿနမေတံ ဟောတိ, န အဟေတုကပဒံ ဝိယ ဟေတုဝိရဟပ္ပကာသနေနာတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဒွေ ပဋိသေဓာ ယုတ္တာ ဟောန္တိ.

៩. ពាក្យថា មិនកាន់យកអត្ថយ៉ាងនេះ លោកបង្ហាញពីភាពមិនគួរកាន់យក ទាំងដោយអត្ថយុត្តិ (ភាពសមស្របនៃអត្ថន័យ) និងសទ្ទយុត្តិ (ភាពសមស្របនៃពាក្យ)។ ព្រោះថាកាលបើកាន់យកត្រឹមតែធម៌ដែលមានហេតុមិនត្រូវលះបង់ដោយទស្សនៈ និងភាវនា នោះធម៌ដែលមិនមានហេតុ (អហេតុកធម៌) ក៏មិនត្រូវបានសង្គ្រោះចូល នាំឲ្យអត្ថន័យដែលបំណងទុកមិនពេញបរិបូរណ៍ នេះឈ្មោះថា អត្ថយុត្តិ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើ "បហាតព្វសព្ទ" ជាសព្ទដែលត្រូវរង់ចាំបទដទៃជានិច្ច ការធ្វើសមាសជាមួយ "ហេតុសព្ទ" សម្រាប់អ្នកដែលរង់ចាំការបដិសេធដទៃក្រៅពីតួអ្នកលះបង់ដែលជាសម្ពន្ធសព្ទ វាមិនសមស្របឡើយ នេះឈ្មោះថា សទ្ទយុត្តិ។ ពាក្យថា គប្បីកាន់យកអត្ថយ៉ាងនេះ សេចក្តីថា មិនត្រូវផ្សំ "បហាតព្វសព្ទ" ជាមួយបដិសេធទេ ប៉ុន្តែត្រូវផ្សំក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ (ពហុព្វិហិសមាស) ហើយយកពាក្យថា "មាន" ដែលជាវិសេសនៈនៃបទនោះ មកផ្សំជាមួយបដិសេធវិញ គប្បីកាន់យកអត្ថថា "ហេតុដែលត្រូវលះបង់ដោយទស្សនៈ និងភាវនា មិនមានដល់ធម៌ទាំងនេះឡើយ"។ កាលបើដូច្នោះ អត្ថន័យទាំងអស់តាមដែលបំណងទុក ក៏ត្រូវបានសង្គ្រោះយកទាំងអស់។ ទោះបីជាមិនមានអត្ថយុត្តិ (ក្នុងន័យនេះ) ក៏ដោយ ប៉ុន្តែសព្ទក្នុងទីនេះ ក៏នៅតែមិនទាន់សមស្របដែរ។ ព្រោះថា ការធ្វើសមាសនៃ "បហាតព្វហេតុសព្ទ" ទាំងពីរ គឺសមស្របសម្រាប់តែពួកឯកន្តយោគីដែលរង់ចាំតែ "អត្ថិសព្ទ" (ពាក្យថា មាន) ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសម្រាប់អ្នកដែលរង់ចាំការបដិសេធឡើយ ហេតុនោះ ការពោលនេះ គ្រាន់តែជាការបង្ហាញអត្ថដែលគួរកាន់យកប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯសព្ទវិញ គប្បីផ្សំយ៉ាងណាឲ្យសមស្រប។ ការផ្សំនោះ គឺសមស្របយ៉ាងនេះថា៖ ធម៌ទាំងឡាយណាមានហេតុដែលត្រូវលះបង់ ឈ្មោះថា បហាតព្វហេតុកៈ។ ត្រូវលះបង់ដោយអ្វី? គឺដោយទស្សនៈ និងភាវនា។ លោកយក "បហាតព្វហេតុកបទ" នេះ ទៅផ្សំជាមួយ "ទស្សនៈ និងភាវនាបទ" ផ្សេងៗគ្នា ហើយផ្សំជាមួយបដិសេធផ្សេងៗគ្នាថា ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមិនមែនជាធម៌មានហេតុត្រូវលះបង់ដោយទស្សនៈផង មិនមែនជាធម៌មានហេតុត្រូវលះបង់ដោយភាវនាផង ធម៌ទាំងនោះ លោកហៅថា "នេវ ទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្វហេតុកា"។ ព្រោះថា នេះគឺជាការបង្ហាញធម៌ដទៃក្រៅពីធម៌ដែលសង្គ្រោះចូលក្នុងបទទាំងពីរខាងដើម ដោយការបដិសេធ ដូចជាពាក្យថា "នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មា" ដែរ មិនមែនជាការបង្ហាញពីការប្រាសចាកហេតុ ដូចជា "អហេតុកបទ" នោះទេ។ កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះ ការបដិសេធទាំងពីរក៏សមស្រប។

---

ဟေတုယေဝ ဟိ တေသံ နတ္ထိ, ယော ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗော သိယာတိ ပုရိမသ္မိဉှိ အတ္ထေ ဟေတူနံ ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗတာ ပဋိက္ခိတ္တာ, ပဋိက္ခေပေါ စ ပဟာတဗ္ဗာသင်္ကာသဗ္ဘာဝေ ဟောတိ, ပဟာတဗ္ဗာသင်္ကာ စ ဟေတုမှိ သတိ သိယာ, တေသံ ပန အဟေတုကာနံ ဟေတုယေဝ နတ္ထိ, ယော ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗော သိယာ, တဒဘာဝါ ပဟာတဗ္ဗာသင်္ကာ [Pg.43] နတ္ထီတိ တံနိဝါရဏတ္ထော ပဋိက္ခေပေါ န သမ္ဘဝတိ, တသ္မာ ‘‘နေဝဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသ’’န္တိ ဧဝံ အဟေတုကာနံ ဂဟဏံ န ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဣတရထာ ဟိ အဟေတုကာနံ အဂ္ဂဟဏံ ဘဝေယျာတိ အတ္ထဿ ပါကဋတ္တာ န ကာရဏသာဓနီယော ဧသောတိ ဂဟေတဗ္ဗတ္ထဿေဝ ကာရဏံ ဝဒန္တော ‘‘ဟေတုယေဝ ဟိ တေသံ နတ္ထီ’’တိအာဒိမာဟ. တေသဉှိ နေဝဒဿနေန န ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဟေတုကပဒဝစနီယာနံ ယော ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗော သိယာ, သော ဧဝံပကာရော ဟေတု နတ္ထိ. တေ ဟိ အနေကပ္ပကာရာ သဟေတုကာ အဟေတုကာ စာတိ, တသ္မာ နေဝဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော ဟေတု ဧတေသံ အတ္ထီတိ အယမတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗောတိ အတ္ထော.

ព្រោះថា ហេតុដែលគប្បីលះដោយទស្សនៈ និងភាវនា នៃធម៌ទាំងនោះ គឺមិនមានឡើយ ដ្បិតក្នុងអត្ថមុន លោកបដិសេធនូវភាពដែលហេតុទាំងឡាយគប្បីលះដោយទស្សនៈ និងភាវនា ហើយការបដិសេធនោះ រមែងមានក្នុងកាលដែលមានការសង្ស័យថាគប្បីលះបាន ក៏ការសង្ស័យថាគប្បីលះបាននោះ គប្បីមានបាន កាលបើមានហេតុ ប៉ុន្តែចំពោះធម៌ដែលគ្មានហេតុ (អហេតុកធម៌) ទាំងនោះ ហេតុដែលគប្បីលះដោយទស្សនៈ និងភាវនា គឺមិនមានឡើយ កាលបើហេតុនោះមិនមាន ការសង្ស័យថាគប្បីលះបាន ក៏មិនមាន ហេតុដូច្នេះ ការបដិសេធដើម្បីឃាត់នូវការសង្ស័យនោះ ក៏មិនសមហេតុផលឡើយ ព្រោះហេតុនោះ អត្ថន័យថា ការកាន់យកនូវអហេតុកធម៌ទាំងឡាយថា “ហេតុនៃធម៌ទាំងនេះ មិនមែនគប្បីលះដោយទស្សនៈ មិនមែនគប្បីលះដោយភាវនាឡើយ” ដូច្នេះ មិនគប្បីមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត បើមិនដូច្នោះទេ ការមិនកាន់យកនូវអហេតុកធម៌ទាំងឡាយ គប្បីមាន ព្រោះអត្ថន័យនោះច្បាស់លាស់ហើយ លោកមិនចាំបាច់ត្រូវសម្រេចដោយហេតុផលឡើយ កាលដែលលោកនឹងពោលនូវហេតុនៃអត្ថដែលគប្បីកាន់យកនោះឯង ទើបពោលថា “ព្រោះថា ហេតុនៃធម៌ទាំងនោះ មិនមានឡើយ” ជាដើម។ ក្នុងចំណោមធម៌ទាំងនោះ ហេតុណាដែលគប្បីលះដោយទស្សនៈ និងភាវនា ហេតុមានប្រការយ៉ាងនោះ មិនមានដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលលោកហៅថា មានហេតុមិនមែនគប្បីលះដោយទស្សនៈ មិនមែនគប្បីលះដោយភាវនាឡើយ។ ដ្បិតធម៌ទាំងនោះមានច្រើនប្រការ គឺទាំងដែលមានហេតុ និងគ្មានហេតុ ព្រោះហេតុនោះ អត្ថន័យនេះថា ហេតុដែលមិនមែនគប្បីលះដោយទស្សនៈ មិនមែនគប្បីលះដោយភាវនា នៃធម៌ទាំងនេះមានពិត គឺជាអត្ថដែលគប្បីកាន់យក។

---

၁၀. တံ အာရမ္မဏံ ကတွာတိ ဣဒံ စတုကိစ္စသာဓနဝသေန အာရမ္မဏကရဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အညထာ ဂေါတြဘုဖလပစ္စဝေက္ခဏာဒီနမ္ပိ အပစယဂါမိတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ. အထ ဝါ ဟေတုဘာဝေန အပစယံ နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆန္တီတိ အပစယဂါမိနော. နိဗ္ဗာနဿ ဟိ အနိဗ္ဗတ္တနိယတ္တေပိ သမုဒယပ္ပဟာနသမုဒယနိရောဓာနံ အဓိဂမအဓိဂန္တဗ္ဗဘာဝတော ဟေတုဟေတုဖလဘာဝေါ မဂ္ဂနိဗ္ဗာနာနံ ယုဇ္ဇတိ. ယထာဟ ‘‘ဒုက္ခနိရောဓေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ, ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ (ဝိဘ. ၇၁၉). အတ္ထောတိ ဟိ ဟေတုဖလံ. ဓမ္မောတိ ဟေတူတိ. ပုရိမပစ္ဆိမာနံ ပုရိမေ သသမ္ပယုတ္တာ ဝုတ္တာ, ပစ္ဆိမေ ကေဝလာ. ပုရိမေ ဝိယ ပန ပစ္ဆိမေ အတ္ထေပိ အရိယမဂ္ဂသီသေန သဗ္ဗလောကုတ္တရကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါ ဂဟေတဗ္ဗာ. ဒုတိယေ အတ္ထဝိကပ္ပေ ‘‘အာစယံ ဂါမိနော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ အနုနာသိကလောပေါ ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာစိနန္တီတိ ဝါ အာစယာ, အာစယာ ဟုတွာ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တီတိပိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

១០. ពាក្យថា ធ្វើនូវព្រះនិព្វាននោះឱ្យជាអារម្មណ៍ គប្បីជ្រាបថា លោកពោលសំដៅយកការធ្វើឱ្យជាអារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃការសម្រេចកិច្ច ៤។ បើមិនដូច្នោះទេ សូម្បីតែការពិចារណានូវគោត្រភូ និងផល ក៏គប្បីដល់នូវភាពជាធម៌នាំទៅកាន់ការសន្សំ (អបចយគាមិតា) ដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយដែលនាំទៅកាន់ព្រះនិព្វានដែលជាការមិនសន្សំ (អបចយៈ) ដោយភាពជាហេតុ ឈ្មោះថា អបចយគាមី។ ដ្បិតទោះបីព្រះនិព្វានមិនមែនជាធម៌ដែលត្រូវកើតឡើងក៏ដោយ ប៉ុន្តែភាពជាហេតុ និងផលនៃហេតុ រវាងមគ្គ និងព្រះនិព្វាន ក៏នៅតែសមហេតុផល ដោយអំណាចនៃភាពជាធម៌ដែលត្រូវសម្រេច និងជាធម៌ដែលសម្រេចបាន នូវការលះសមុទ័យ និងការរលត់សមុទ័យ។ ដូចដែលលោកពោលថា “បញ្ញាក្នុងការរលត់ទុក្ខ ជាអត្ថបដិសម្ភិទា បញ្ញាក្នុងបដិបទាដែលនាំទៅកាន់ការរលត់ទុក្ខ ជាធម្មបដិសម្ភិទា” (វិភង្គ. ៧១៩)។ ដ្បិតពាក្យថា អត្ថ គឺផលនៃហេតុ ពាក្យថា ធម្ម គឺហេតុ។ ក្នុងចំណោមធម៌ខាងដើម និងខាងចុង ធម៌ខាងដើម លោកពោលព្រមទាំងធម៌ដែលសម្បយុត្ត ធម៌ខាងចុង លោកពោលតែម្យ៉ាង។ ប៉ុន្តែ ដូចជាក្នុងអត្ថខាងដើមដែរ សូម្បីក្នុងអត្ថខាងចុង លោកក៏គប្បីកាន់យកនូវលោកុត្តរកុសលចិត្តុប្បាទទាំងអស់ ដោយលើកយកអរិយមគ្គជាប្រធាន។ ក្នុងអត្ថវិកប្បៈទី ២ កាលដែលគប្បីពោលថា “អាចយំ គាមិនោ” គប្បីជ្រាបថា លោកធ្វើការលុបនូវអនុនាសិកចេញ។ ម្យ៉ាងទៀត អត្ថថា ធម៌ទាំងឡាយដែលសន្សំ ឈ្មោះថា អាចយៈ ធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាអាចយៈ ដូច្នេះក៏គប្បីជ្រាបដែរ។

---

၁၁. သတ္တ ပန သေက္ခာ သိက္ခနသီလာတိ သေက္ခာ, တေသံ ဣမေတိ သေက္ခာ, အညာသာဓာရဏာ မဂ္ဂဖလတ္တယဓမ္မာ. သယမေဝ သိက္ခန္တီတိ သိက္ခနသီလာနမေတံ နိဒဿနံ. ယေ ဟိ ဓမ္မာ သိက္ခန္တိ, တေ သိက္ခနသီလာ ဟောန္တီတိ. အက္ခရတ္ထော ပန သိက္ခာ ဧတေသံ သီလန္တိ သေက္ခာတိ. န သေက္ခာတိ ယတ္ထ သေက္ခဘာဝါသင်္ကာ အတ္ထိ, တတ္ထာယံ ပဋိသေဓောတိ လောကိယနိဗ္ဗာနေသု [Pg.44] အသေက္ခဘာဝါနာပတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သီလသမာဓိပညာသင်္ခါတာ ဟိ သိက္ခာ အတ္တနော ပဋိပက္ခကိလေသေဟိ ဝိပ္ပမုတ္တာ ပရိသုဒ္ဓါ ဥပက္ကိလေသာနံ အာရမ္မဏဘာဝမ္ပိ အနုပဂမနတော ဧတာ သိက္ခာတိ ဝတ္တုံ ယုတ္တာ အဋ္ဌသု မဂ္ဂဖလေသု ဝိဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ စတုမဂ္ဂဟေဋ္ဌိမဖလတ္တယဓမ္မာ ဝိယ အရဟတ္တဖလဓမ္မာပိ တာသု သိက္ခာသု ဇာတာတိ စ, တံသိက္ခာသမင်္ဂိနော အရဟတော ဣတရေသံ ဝိယ သေက္ခတ္တေ သတိ သေက္ခဿ ဧတေတိ စ, သိက္ခာ သီလံ ဧတေသန္တိ စ သေက္ခာတိ အာသင်္ကိတဗ္ဗာ သိယုန္တိ တဒါသင်္ကာနိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘အသေက္ခာ’’တိ ယထာဝုတ္တသေက္ခဘာဝပဋိသေဓော ကတော. အရဟတ္တဖလေ ဟိ ပဝတ္တမာနာ သိက္ခာ ပရိနိဋ္ဌိတသိက္ခာကိစ္စတ္တာ န သိက္ခာကိစ္စံ ကရောန္တိ, ကေဝလံ သိက္ခာဖလဘာဝေနေဝ ပဝတ္တန္တိ, တသ္မာ တာ န သိက္ခာဝစနံ အရဟန္တိ, နာပိ တံသမင်္ဂိနော သေက္ခဝစနံ, န စ တံသမ္ပယုတ္တာ သိက္ခနသီလာတိ သိက္ခာသု ဇာတာတိအာဒိအတ္ထေဟိ အဂ္ဂဖလဓမ္မာ သေက္ခာ န ဟောန္တိ, ဟေဋ္ဌိမဖလေသု ပန သိက္ခာ သကဒါဂါမိမဂ္ဂဝိပဿနာဒီနံ ဥပနိဿယဘာဝတော သိက္ခာကိစ္စံ ကရောန္တီတိ သိက္ခာဝစနံ အရဟန္တိ, တံသမင်္ဂိနော စ သေက္ခဝစနံ, တံသမ္ပယုတ္တာ စ သိက္ခနသီလဝုတ္တီတိ တတ္ထ ဓမ္မာ ယထာဝုတ္တေဟိ အတ္ထေဟိ သေက္ခာ ဟောန္တိ ဧဝ.

១១. ពួកបុគ្គល ៧ នាក់ ជាសេក្ខៈ ព្រោះមានសីលគឺការសិក្សា ឈ្មោះថា សេក្ខៈ។ ធម៌ទាំងឡាយគឺមគ្គ ៤ និងផលថ្នាក់ក្រោម ៣ ដ៏មិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ ទាំងនេះ ជាធម៌របស់សេក្ខបុគ្គលទាំងនោះ ឈ្មោះថា សេក្ខធម៌។ ពាក្យថា «រមែងសិក្សាដោយខ្លួនឯង» នេះជាគ្រឿងសម្ដែងនូវបុគ្គលអ្នកមានសីលគឺការសិក្សា។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយណាដែលសិក្សា ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា មានសីលគឺការសិក្សា។ ចំណែកឯអក្ខរត្ថ (សេចក្ដីតាមអក្សរ) ថា ការសិក្សាជាសីល (ជាធម្មជាតិប្រព្រឹត្តទៅ) របស់ធម៌ទាំងឡាយនេះ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា សេក្ខៈ។ ពាក្យថា «មិនមែនសេក្ខៈ» នេះ ជាការបដិសេធក្នុងទីដែលមានការសង្ស័យក្នុងភាពជាសេក្ខៈ គប្បីជ្រាបថា ការមិនដល់នូវភាពជាអសេក្ខៈក្នុងលោកិយនិព្វានទាំងឡាយ។ ព្រោះថា សិក្សាពោលគឺសីល សមាធិ និងបញ្ញា ដែលរួចផុតចាកកិលេសជាបដិបក្ខរបស់ខ្លួន ដ៏បរិសុទ្ធ ព្រោះមិនដល់នូវភាពជាអារម្មណ៍នៃឧបកិលេសទាំងឡាយ គួរដើម្បីហៅថា «សិក្សា» ទាំងនេះ រមែងមាននៅក្នុងមគ្គនិងផលទាំង ៨ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌គឺអរហត្តផល ក៏កើតឡើងក្នុងសិក្សាទាំងឡាយនោះ ដូចជាធម៌គឺមគ្គ ៤ និងផលថ្នាក់ក្រោម ៣ ដែរ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើព្រះអរហន្តអ្នកប្រកបដោយសិក្សានោះ មានភាពជាសេក្ខៈ ដូចជាបុគ្គលដទៃទាំងឡាយ ធម៌ទាំងនេះជាធម៌របស់សេក្ខបុគ្គល ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយណាមានសិក្សាជាសីល ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា សេក្ខៈ ដូច្នេះ គប្បីជាទីសង្ស័យ (ថាជាសេក្ខធម៌) ដើម្បីបន្ទោបង់នូវសេចក្ដីសង្ស័យនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់បដិសេធនូវភាពជាសេក្ខៈតាមដែលពោលហើយថា «អសេក្ខៈ»។ ព្រោះថា សិក្សាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអរហត្តផល ព្រោះមានកិច្ចក្នុងសិក្សាសម្រេចហើយ ទើបមិនធ្វើនូវកិច្ចក្នុងសិក្សា គ្រាន់តែប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាផលនៃសិក្សាប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ សិក្សាទាំងនោះ ទើបមិនគួរដល់ពាក្យថា «សិក្សា» ទាំងបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយសិក្សានោះ ក៏មិនគួរដល់ពាក្យថា «សេក្ខៈ» ទាំងធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយសិក្សានោះ ក៏មិនឈ្មោះថា មានសីលគឺការសិក្សា ដូច្នេះ ធម៌គឺផលដ៏ខ្ពស់បំផុត (អរហត្តផល) មិនឈ្មោះថា សេក្ខៈ ដោយអត្ថទាំងឡាយមានពាក្យថា «កើតឡើងក្នុងសិក្សាទាំងឡាយ» ជាដើមឡើយ។ ចំណែកឯសិក្សាក្នុងផលថ្នាក់ក្រោមទាំងឡាយ រមែងធ្វើនូវកិច្ចក្នុងសិក្សា ព្រោះជាឧបនិស្ស័យនៃវិបស្សនាក្នុងសកទាគាមិមគ្គជាដើម ហេតុនោះ ទើបគួរដល់ពាក្យថា «សិក្សា» ទាំងបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយសិក្សានោះ ក៏គួរដល់ពាក្យថា «សេក្ខៈ» ទាំងធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយសិក្សានោះ ក៏មានការប្រព្រឹត្តទៅដោយសីលគឺការសិក្សា ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ក្នុងផលថ្នាក់ក្រោមទាំងនោះ ឈ្មោះថា សេក្ខៈ ដោយអត្ថទាំងឡាយតាមដែលពោលហើយដោយពិត។

---

သေက္ခာတိ ဝါ အပရိယောသိတသိက္ခာ ဒဿိတာ. အနန္တရမေဝ ‘‘အသေက္ခာ’’တိ ဝစနံ ပရိယောသိတသိက္ခာနံ ဒဿနန္တိ န လောကိယနိဗ္ဗာနာနံ အသေက္ခတာပတ္တိ. ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာ ဝါ သေက္ခာတိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ သေက္ခဓမ္မေသု ဧဝ ကေသဉ္စိ ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာနံ အသေက္ခတာ အာပဇ္ဇတိ, တေန အရဟတ္တမဂ္ဂဓမ္မာ ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာ စ ယထာဝုတ္တေဟိ စ အတ္ထေဟိ သေက္ခာတိ ကတွာ အသေက္ခာ အာပန္နာတိ? န, တံသဒိသေသု တဗ္ဗောဟာရာ. အရဟတ္တမဂ္ဂတော ဟိ နိန္နာနာကရဏံ အရဟတ္တဖလံ ဌပေတွာ ပရိညာဒိကိစ္စကရဏံ ဝိပါကဘာဝဉ္စ, တသ္မာ တေ ဧဝ သေက္ခာ ဓမ္မာ အရဟတ္တဖလဘာဝံ အာပန္နာတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ, ကုသလသုခတော စ ဝိပါကသုခံ သန္တတရတာယ ပဏီတတရန္တိ ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာ စ တေ ဓမ္မာ ဟောန္တီတိ အသေက္ခာတိ ဝုစ္စန္တီတိ.

មួយម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «សេក្ខៈ» នេះ សម្ដែងនូវបុគ្គលអ្នកមានការសិក្សាមិនទាន់ចប់សព្វគ្រប់។ ពាក្យថា «អសេក្ខៈ» ក្នុងលំដាប់បន្ទាប់គ្នានោះឯង ជាគ្រឿងសម្ដែងនូវបុគ្គលអ្នកមានការសិក្សាចប់សព្វគ្រប់ហើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនដល់នូវភាពជាអសេក្ខៈនៃលោកិយនិព្វានទាំងឡាយ។ មួយម៉្យាងទៀត ក្នុងអត្ថថា «សេក្ខធម៌ដល់នូវសេចក្ដីចម្រើន» នេះ ភាពជាអសេក្ខៈ រមែងសម្រេចដល់សេក្ខធម៌ទាំងឡាយខ្លះ ដែលដល់នូវសេចក្ដីចម្រើន ដោយហេតុនោះ ធម៌គឺអរហត្តមគ្គ ដល់នូវសេចក្ដីចម្រើនផង ជាសេក្ខធម៌ដោយអត្ថទាំងឡាយតាមដែលពោលហើយផង ទើបដល់នូវភាពជាអសេក្ខៈឬ? មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះការហៅឈ្មោះនោះ រមែងមានក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលមានសភាពប្រហាក់ប្រហែលគ្នានោះ។ ព្រោះថា លើកលែងតែការធ្វើកិច្ចមានបរិញ្ញាជាដើម និងភាពជាវិបាកចេញ អរហត្តផល មិនមានសេចក្ដីប្លែកគ្នាអំពីអរហត្តមគ្គឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបអាចពោលបានថា សេក្ខធម៌ទាំងនោះឯង ដល់នូវភាពជាអរហត្តផល ម្យ៉ាងទៀត វិបាកសុខ រមែងជាធម្មជាតិស្ងប់រម្ងាប់ជាង ឧត្តមជាងកុសលសុខ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា ដល់នូវសេចក្ដីចម្រើន ទើបហៅថា អសេក្ខៈ។

---

၁၂. ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနာသမတ္ထတာဒီဟိ ပရိတ္တာ. ‘‘ကိလေသ…ပေ… တာယာ’’တိ အတ္ထတ္တယမ္ပိ ကုသလေသု ယုဇ္ဇတိ, ဝိပါကကိရိယေသု ဒီဃသန္တာနတာဝ. ပမာဏကရေဟိ ဝါ ဩဠာရိကေဟိ ကာမတဏှာဒီဟိ ပရိစ္ဆိန္နာ ပရိတ္တာ. တေဟိ အပရိစ္ဆိန္နတ္တာ သုခုမေဟိ ရူပတဏှာဒီဟိ ပရိစ္ဆိန္နာ ပမာဏမဟတ္တံ ဂတာတိ မဟဂ္ဂတာ. အပရိစ္ဆိန္နာ အပ္ပမာဏာ.

១២. ធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ធម៌តូចតាច (បរិត្តៈ) ព្រោះមិនអាចកំចាត់កិលេសបានជាដើម។ អត្ថទាំង ៣ មានពាក្យថា «កិលេស... បេ... ព្រោះភាពជាធម៌តូចតាច» នេះ រមែងសមគួរក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ ចំណែកក្នុងវិបាកធម៌និងកិរិយាធម៌ទាំងឡាយ រមែងសមគួរដោយភាពជាសន្តតិវែងឆ្ងាយប៉ុណ្ណោះ។ មួយម៉្យាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយដែលកំណត់ដោយកាមតណ្ហាជាដើម ដ៏គ្រោតគ្រាត ធ្វើនូវប្រមាណ ឈ្មោះថា បរិត្តៈ។ ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនកំណត់ដោយកាមតណ្ហាជាដើមនោះ តែត្រូវបានកំណត់ដោយរូបតណ្ហាជាដើមដ៏ល្អិត ដល់នូវភាពជាធម៌មានប្រមាណធំ ឈ្មោះថា មហគ្គតៈ។ ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនមានប្រមាណកំណត់ ឈ្មោះថា អប្បមាណៈ។

---

၁၄. အတပ္ပကဋ္ဌေနာတိ [Pg.45] ဒိဝသမ္ပိ ပစ္စဝေက္ခိယမာနာ လောကုတ္တရဓမ္မာ တိတ္တိံ န ဇနေန္တိ သမာပဇ္ဇိယမာနာပိ ဖလဓမ္မာတိ.

១៤. ពាក្យថា «ដោយអត្ថថាមិនធ្វើឲ្យឆ្អែត» គឺ លោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយ ទោះបីបុគ្គលពិចារណាអស់ពេញមួយថ្ងៃ ក៏មិនបង្កើតនូវសេចក្ដីឆ្អែតឡើយ ទុកជាផលធម៌ដែលបុគ្គលចូលសមាបត្តិ ក៏ដូច្នោះដែរ។

---

၁၅. မာတုဃာတာဒီသု ပဝတ္တမာနာပိ ဟိတသုခံ ဣစ္ဆန္တာဝ ပဝတ္တန္တီတိ တေ ဓမ္မာ ဟိတသုခါဝဟာ မေ ဘဝိဿန္တီတိ အာသီသိတာ ဟောန္တိ, တထာ အသုဘာသုခါနိစ္စာနတ္တေသု သုဘာဒိဝိပရိယာသဒဠှတာယ အာနန္တရိယကမ္မနိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌီသု ပဝတ္တိ ဟောတီတိ တေ ဓမ္မာ အသုဘာဒီသု သုဘာဒိဝိပရီတပ္ပဝတ္တိကာ ဟောန္တိ. မိစ္ဆာသဘာဝါတိ မုသာသဘာဝါ. အနေကေသု အာနန္တရိယေသု ကတေသု ယံ တတ္ထ ဗလဝံ, တံ ဝိပစ္စတိ, န ဣတရာနီတိ ဧကန္တဝိပါကဇနကတာယ နိယတတာ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ‘‘ဝိပါကဒါနေ သတီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ခန္ဓဘေဒါနန္တရန္တိ စုတိအနန္တရံ. စုတိ ဟိ မရဏနိဒ္ဒေသေ (ဝိဘ. ၁၉၃) ‘‘ခန္ဓာနံ ဘေဒေါ’’တိ ဝုတ္တာတိ. ဧတေန ဝစနေန သတိ ဖလဒါနေ စုတိအနန္တရော ဧဝ, န အညော ဧတေသံ ဖလကာလောတိ ဖလကာလနိယမေနေဝ နိယတတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ, န ဖလဒါနနိယမေနာတိ နိယတဖလကာလာနံ အညေသမ္ပိ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယာနမ္ပိ နိယတတာ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာနံ ပစ္စယန္တရဝိကလတာဒီဟိ အဝိပစ္စမာနာနမ္ပိ အတ္တနော သဘာဝေန ဝိပါကဓမ္မတာ ဝိယ ဗလဝတာ အာနန္တရိယေန ဝိပါကေ ဒိန္နေ အဝိပစ္စမာနာနမ္ပိ အာနန္တရိယာနံ ဖလဒါနေ နိယတသဘာဝါ အာနန္တရိယသဘာဝါ စ ပဝတ္တီတိ အတ္တနော သဘာဝေန ဖလဒါနနိယမေနေဝ နိယတတာ အာနန္တရိယတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဝဿဉ္စ နိယတသဘာဝါ အာနန္တရိယသဘာဝါ စ တေသံ ပဝတ္တီတိ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗမေတံ အညဿ ဗလဝတော အာနန္တရိယဿ အဘာဝေ စုတိအနန္တရံ ဧကန္တေန ဖလဒါနတော.

១៥. ពួកបុគ្គលកាលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកម្មមានមាតុឃាតជាដើម ក៏រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រាថ្នានូវប្រយោជន៍សុខប៉ុណ្ណោះ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថាជាធម៌ដែលបុគ្គលប្រាថ្នាហើយថា «ធម៌ទាំងនេះនឹងនាំមកនូវប្រយោជន៍សុខដល់អាត្មាអញ» មួយវិញទៀត ការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអនន្តរិយកម្ម និងនិយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ រមែងមានព្រោះភាពមាំមួននៃវិបល្លាសមានសុភវិបល្លាសជាដើម ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានអសុភៈ សុខៈ អនិច្ចៈ និងអនត្តា ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា មានការប្រព្រឹត្តទៅផ្ទុយពីសេចក្ដីពិតមានសុភៈជាដើម ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានអសុភៈជាដើម។ ពាក្យថា «មានសភាវៈខុស» គឺ មានសភាវៈកុហក (មិនពិត)។ កាលបើបុគ្គលធ្វើអនន្តរិយកម្មច្រើនយ៉ាង កម្មណាដែលមានកម្លាំងខ្លាំងក្នុងកម្មទាំងនោះ កម្មនោះរមែងឲ្យផល មិនមែនកម្មដទៃឡើយ ហេតុនោះ ទើបមិនអាចពោលនូវភាពជានិយតៈ (ការទៀងទាត់) ដោយភាពជាអ្នកបង្កើតផលដោយចំណែកមួយបានឡើយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «កាលបើការឲ្យផលមាន»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ក្នុងលំដាប់នៃសេចក្ដីធ្លាយទៅនៃខន្ធ» គឺ ក្នុងលំដាប់នៃចុតិ។ ព្រោះថា ចុតិ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ហៅថា «សេចក្ដីធ្លាយទៅនៃខន្ធទាំងឡាយ» ក្នុងមរណនិទ្ទេស។ ដោយពាក្យនេះ កាលបើការឲ្យផលមាន កាលជាទីឲ្យផលនៃកម្មទាំងនោះ គឺក្នុងលំដាប់នៃចុតិប៉ុណ្ណោះ មិនមែនកាលដទៃឡើយ ឈ្មោះថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលនូវភាពជានិយតៈដោយការកំណត់កាលនៃផលប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយការកំណត់ការឲ្យផលឡើយ កាលបើដូច្នោះ ភាពជានិយតៈ ក៏រមែងសម្រេចដល់កម្មដទៃទាំងឡាយដែលមានកាលនៃផលកំណត់ទុកហើយ ទោះជាឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម ឬទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មក្តី ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាវិបាកធម៌ដោយសភាវៈរបស់ខ្លួន រមែងមានដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលមានសភាពជាវិបាក ទោះបីមិនទាន់ឲ្យផលព្រោះខ្វះបច្ច័យដទៃជាដើមក្តី យ៉ាងណាមិញ កាលបើអនន្តរិយកម្មដែលមានកម្លាំងខ្លាំង ឲ្យផលហើយ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃសភាវៈដ៏ទៀងទាត់ និងសភាវៈជាអនន្តរិយៈ ក្នុងការឲ្យផល រមែងមានដល់អនន្តរិយកម្មទាំងឡាយដែលមិនទាន់ឲ្យផល យ៉ាងនោះដែរ គប្បីជ្រាបនូវភាពជានិយតៈ និងភាពជាអនន្តរិយៈ ដោយការកំណត់ការឲ្យផលដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីទទួលយកនូវសេចក្ដីនេះថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃសភាវៈដ៏ទៀងទាត់ និងសភាវៈជាអនន្តរិយៈរបស់កម្មទាំងនោះ រមែងមានដោយពិតប្រាកដ ព្រោះការឲ្យផលដោយចំណែកមួយក្នុងលំដាប់នៃចុតិ កាលបើមិនមានអនន្តរិយកម្មដទៃដែលមានកម្លាំងជាង។

---

နနု ဧဝံ အညေသမ္ပိ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယာနံ အညသ္မိံ ဝိပါကဒါယကေ အသတိ စုတိအနန္တရမေဝ ဧကန္တေန ဖလဒါနတော အာနန္တရိယသဘာဝါ နိယတသဘာဝါ စ ပဝတ္တိ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ အသမာနဇာတိကေန စေတောပဏိဓိဝသေန ဥပဃာတကေန စ နိဝတ္တေတဗ္ဗဝိပါကတ္တာ အနန္တရေကန္တဖလဒါယကတ္တာဘာဝါ, န ပန အာနန္တရိယကာနံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနံ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနိ ဝိယ အသမာနဇာတိကံ ဖလနိဝတ္တကံ အတ္ထိ သဗ္ဗာနန္တရိယကာနံ အဝီစိဖလတ္တာ, န စ ဟေဋ္ဌုပပတ္တိံ ဣစ္ဆတော သီလဝတော စေတောပဏိဓိ ဝိယ ဥပရူပပတ္တိဇနကကမ္မဖလံ အာနန္တရိယကဖလံ နိဝတ္တေတုံ သမတ္ထော [Pg.46] စေတောပဏိဓိ အတ္ထိ အနိစ္ဆန္တဿေဝ အဝီစိပါတနတော, န စ အာနန္တရိယကောပဃာတကံ ကိဉ္စိ ကမ္မံ အတ္ထိ, တသ္မာ တေသံယေဝ အနန္တရေကန္တဝိပါကဇနကသဘာဝါ ပဝတ္တီတိ.

សួរថា កាលបើដូច្នោះ កាលបើកម្មដទៃដែលជាអ្នកឲ្យផលមិនមាន ការប្រព្រឹត្តទៅនៃសភាវៈជាអនន្តរិយៈ និងសភាវៈដ៏ទៀងទាត់ ព្រោះការឲ្យផលដោយចំណែកមួយក្នុងលំដាប់នៃចុតិ ក៏រមែងសម្រេចដល់ឧបបជ្ជវេទនីយកម្មដទៃទាំងឡាយដែរ មិនមែនឬ? ឆ្លើយថា មិនសម្រេចឡើយ ព្រោះវិបាកនៃកម្មទាំងនោះ ជាធម្មជាតិដែលបុគ្គលគប្បីឲ្យវិនាសទៅបាន ដោយអំណាចនៃចេតោបណិធិ (ការតាំងចិត្ត) ដ៏មានជាតិមិនស្មើគ្នា និងដោយឧបឃាតកកម្ម ព្រោះមិនមានភាពជាអ្នកឲ្យផលដោយចំណែកមួយក្នុងលំដាប់បន្ទាប់។ ចំណែកឯធម៌ជាគ្រឿងរារាំងផលដ៏មានជាតិមិនស្មើគ្នា ដូចជាទុតិយជ្ឈានជាដើម រារាំងបឋមជ្ឈានជាដើម រមែងមិនមានដល់អនន្តរិយកម្មទាំងឡាយឡើយ ព្រោះអនន្តរិយកម្មទាំងអស់ មានអវិចីជាផល។ ម្យ៉ាងទៀត ចេតោបណិធិដែលសមត្ថដើម្បីរារាំងផលនៃអនន្តរិយកម្ម ដែលជាកម្មញ៉ាំងសត្វឲ្យកើតក្នុងភពខាងលើ ក៏មិនមាន ដូចជាចេតោបណិធិរបស់បុគ្គលអ្នកមានសីលដែលប្រាថ្នានូវការកើតក្នុងភពខាងក្រោមឡើយ ព្រោះបុគ្គលទោះបីមិនប្រាថ្នា ក៏រមែងធ្លាក់ទៅក្នុងអវិចីដោយពិត ទាំងកម្មជាគ្រឿងបៀតបៀន (ឧបឃាតកកម្ម) នូវអនន្តរិយកម្ម ក៏មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃសភាវៈជាអ្នកបង្កើតផលដោយចំណែកមួយក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ រមែងមានដល់អនន្តរិយកម្មទាំងនោះឯង។

---

အနေကာနိ စ အာနန္တရိယကာနိ ကတာနိ ဧကန္တေ ဝိပါကေ သန္နိယတတ္တာ ဥပရတာဝိပစ္စနသဘာဝါသင်္ကတ္တာ နိစ္ဆိတာနိ သဘာဝတော နိယတာနေဝ. စုတိအနန္တရံ ပန ဖလံ အနန္တရံ နာမ တသ္မိံ အနန္တရေ နိယုတ္တာနိ တန္နိဗ္ဗတ္တနေန အနန္တရကရဏသီလာနိ အနန္တရပ္ပယောဇနာနိ စာတိ သဘာဝတော အာနန္တရိယကာနေဝ စ ဟောန္တိ. တေသု ပန သမာနသဘာဝေသု ဧကေန ဝိပါကေ ဒိန္နေ ဣတရာနိ အတ္တနာ ကတ္တဗ္ဗဿ ကိစ္စဿ တေနေဝ ကတတ္တာ န ဒုတိယံ တတိယမ္ပိ စ ပဋိသန္ဓိံ ကရောန္တိ, န သမတ္ထတာဝိဃာတတ္တာတိ နတ္ထိ တေသံ နိယတာနန္တရိယတာနိဝတ္တီတိ. န ဟိ သမာနသဘာဝံ သမာနသဘာဝဿ သမတ္ထတံ ဝိဟနတီတိ. ဧကဿ ပန အညာနိပိ ဥပတ္ထမ္ဘကာနိ ဟောန္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနီတိ. သမ္မာ သဘာဝါတိ သစ္စသဘာဝါ.

ម្យ៉ាងទៀត អនន្តរិយកម្មជាច្រើនដែលបុគ្គលបានធ្វើហើយ ព្រោះភាពជាកម្មកំណត់ទុកក្នុងវិបាកដោយចំណែកមួយ ព្រោះមិនមានការសង្ស័យក្នុងសភាវៈនៃការមិនឲ្យផលដែលវិនាសទៅហើយ ឈ្មោះថាជាកម្មដែលកំណត់ទុកហើយ គឺជានិយតកម្មដោយសភាវៈពិតប្រាកដ។ ចំណែកឯផលក្នុងលំដាប់នៃចុតិ ឈ្មោះថា អនន្តរៈ កម្មទាំងឡាយដែលប្រកបក្នុងលំដាប់នោះ មានសីលគឺការធ្វើក្នុងលំដាប់នោះដោយការញ៉ាំងផលនោះឲ្យកើតឡើង មានប្រយោជន៍ក្នុងលំដាប់នោះ ឈ្មោះថាជាអនន្តរិយកម្មដោយសភាវៈពិតប្រាកដ។ ចុះក្នុងកម្មទាំងឡាយដែលមានសភាវៈស្មើគ្នានោះ កាលបើកម្មមួយឲ្យផលហើយ កម្មដទៃទាំងឡាយ ព្រោះកិច្ចដែលខ្លួនគប្បីធ្វើ គឺកម្មនោះបានធ្វើរួចហើយ ទើបមិនធ្វើនូវបដិសន្ធិទី ២ ឬទី ៣ ទៀតឡើយ មិនមែនព្រោះការកំចាត់បង់នូវសមត្ថភាពឡើយ ហេតុនោះ ការមិនត្រឡប់មកវិញនៃភាពជានិយតៈ និងភាពជាអនន្តរិយៈរបស់កម្មទាំងនោះ រមែងមិនមានឡើយ។ ព្រោះថា ធម៌ដែលមានសភាវៈស្មើគ្នា រមែងមិនកំចាត់បង់នូវសមត្ថភាពនៃធម៌ដែលមានសភាវៈស្មើគ្នាឡើយ។ គប្បីជ្រាបថា កម្មដទៃទាំងឡាយ រមែងជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភដល់កម្មមួយនោះឯង។ ពាក្យថា «សភាវៈត្រូវ» គឺ សភាវៈពិត។

---

၁၆. ပရိပုဏ္ဏမဂ္ဂကိစ္စတ္တာ စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂါဝ ဣဓ ‘‘မဂ္ဂါ’’တိ ဝုတ္တာ. ပစ္စယဋ္ဌေနာတိ မဂ္ဂပစ္စယဋ္ဌေန. နိက္ခေပကဏ္ဍေပိ ဟိ ယေ မဂ္ဂပစ္စယံ လဘန္တိ, န ပန သယံ မဂ္ဂပစ္စယဘာဝံ ဂစ္ဆန္တိ, တေ မဂ္ဂဟေတုကာတိ ဒဿေတုံ ‘‘အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိဿ မဂ္ဂင်္ဂါနိ ဌပေတွာ’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁၀၃၉) ဝုတ္တံ. ယော ပန တတ္ထေဝ ‘‘အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိဿ အလောဘော အဒေါသော အမောဟော, ဣမေ ဓမ္မာ မဂ္ဂဟေတူ’’တိ အာဒိနယော ဝုတ္တော, တံ ဒဿေတုံ ‘‘မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိဿ သမ္မာဒိဋ္ဌိ မဂ္ဂေါ စေဝ ဟေတု စာ’’တိအာဒိနာ ပန ဝုတ္တနယံ ဒဿေတုံ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ သယ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပန အသင်္ဂဟိတသင်္ဂဏှနဝသေန ပဋိပါဋိယာ တယော နယာ ဝုတ္တာ, ဟေတုဗဟုတာဝသေန တတိယော နယော ဣဓ ဒုတိယော ဝုတ္တော.

១៦. ព្រោះមានកិច្ចនៃមគ្គដ៏ពេញបរិបូណ៌ អរិយមគ្គទាំង ៤ ប៉ុណ្ណោះ ក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ហៅថា «មគ្គ»។ ពាក្យថា «ដោយអត្ថថាជាបច្ច័យ» គឺ ដោយអត្ថថាជាមគ្គបច្ច័យ។ ព្រោះថា ទោះបីក្នុងនិក្ខេបកណ្ឌ ព្រះមានព្រះភាគក៏ត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «លើកលែងតែមគ្គង្គទាំងឡាយរបស់បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយអរិយមគ្គចេញ» ដើម្បីសម្ដែងនូវធម៌ទាំងឡាយណាដែលបាននូវមគ្គបច្ច័យ តែខ្លួនឯងមិនដល់នូវភាពជាមគ្គបច្ច័យ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា មានមគ្គជាហេតុ (មគ្គហេតុកៈ)។ ចំណែកឯន័យណាដែលត្រាស់ទុកក្នុងទីនោះឯងថា «អលោភៈ អទោសៈ អមោហៈ របស់បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយអរិយមគ្គ ធម៌ទាំងនេះ ឈ្មោះថា មានមគ្គជាហេតុ» ដូច្នេះជាដើម ដើម្បីសម្ដែងនូវន័យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ឬធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយមគ្គ»។ ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីសម្ដែងនូវន័យដែលត្រាស់ទុកថា «សម្មាទិដ្ឋិ របស់បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយអរិយមគ្គ ជាមគ្គផង ជាហេតុផង» ដូច្នេះជាដើម ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «សម្មាទិដ្ឋិខ្លួនឯង»។ ក្នុងអធិប្បាយនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកនូវន័យ ៣ តាមលំដាប់ ដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះធម៌ដែលមិនទាន់បានសង្គ្រោះ ចំណែកឯន័យទី ៣ ក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលជាទី ២ ដោយអំណាចនៃភាពច្រើននៃហេតុ។

---

အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တနဋ္ဌေနာတိ သဟဇာတာဓိပတိပိ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဝသေန ဇေဋ္ဌကဘာဝေ ပဝတ္တမာနော သဟဇာတေ အတ္တနော ဝသေ အနုဝတ္တယမာနော တေ အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တတိ, အာရမ္မဏာဓိပတိပိ တဒါရမ္မဏေ ဓမ္မေ တထေဝ အတ္တာနံ အနုဝတ္တယမာနော တေ ဓမ္မေ အဘိဘဝိတွာ အာရမ္မဏဘာဝေန ပဝတ္တတိ, န ပစ္စုပ္ပန္နဘာဝေန, တသ္မာ အဓိပတိဒွယမ္ပိ သင်္ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘မဂ္ဂေါ အဓိပတိ ဧတေသ’’န္တိ အယဉ္စ အတ္ထော နိက္ခေပကဏ္ဍေ ဥဒါဟရဏဝသေန [Pg.47] အာဂတံ အတ္ထနယံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တော. ယသ္မာ ပန ပဋ္ဌာနေ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၆.၁၁) ‘‘မဂ္ဂါဓိပတိံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ မဂ္ဂါဓိပတိ ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာဓိပတိပစ္စယာ, မဂ္ဂါဓိပတီ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ မဂ္ဂါဓိပတိ အဓိပတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ မဂ္ဂေါ အဓိပတိ မဂ္ဂါဓိပတီတိ အယမ္ပိ အတ္ထော ပါဠိယံ သရူပေကသေသဝသေန သမာနသဒ္ဒတ္ထဝသေန ဝါ သင်္ဂဟိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ពាក្យថា «ដោយអត្ថថាគ្របសង្កត់ហើយប្រព្រឹត្តទៅ» គឺ សហជាតាធិបតី ទោះបីប្រព្រឹត្តទៅក្នុងភាពជាធំដោយអំណាចនៃបុព្វាភិសង្ខារ ញ៉ាំងសហជាតធម៌ទាំងឡាយឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចរបស់ខ្លួន ក៏រមែងគ្របសង្កត់នូវសហជាតធម៌ទាំងនោះហើយប្រព្រឹត្តទៅ។ អារម្មណាធិបតី ទោះបីញ៉ាំងធម៌ទាំងឡាយដែលមានអារម្មណ៍នោះឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតាមខ្លួនយ៉ាងនោះដែរ ក៏រមែងគ្របសង្កត់នូវធម៌ទាំងនោះហើយប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាអារម្មណ៍ មិនមែនដោយភាពជាបច្ចុប្បន្នឡើយ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា អធិបតីទាំងពីរយ៉ាង ក៏ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសង្គ្រោះយកហើយដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត អត្ថថា «មគ្គជាអធិបតីនៃធម៌ទាំងឡាយនេះ» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយកាន់យកនូវន័យនៃអត្ថដែលមកហើយដោយអំណាចនៃឧទាហរណ៍ក្នុងនិក្ខេបកណ្ឌ។ ចំណែកឯក្នុងបដ្ឋាន ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «ធម៌មានមគ្គជាអធិបតី អាស្រ័យនូវធម៌មានមគ្គជាអធិបតី ទើបកើតឡើង ព្រោះនអាធិបតីបច្ច័យ ធម៌មានមគ្គជាអធិបតី គឺអធិបតី អាស្រ័យនូវខន្ធទាំងឡាយមានមគ្គជាអធិបតី» ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា អត្ថថា «មគ្គជាអធិបតី ឈ្មោះថា មគ្គាធិបតី» នេះ ក៏ព្រះមានព្រះភាគសង្គ្រោះយកហើយក្នុងបាលី ដោយអំណាចនៃសរូបេកសេសៈ ឬដោយអំណាចនៃសព្ទដែលមានអត្ថស្មើគ្នា។

---

၁၇. အနုပ္ပန္နာတိ ဧတေန သဗ္ဗော ဥပ္ပန္နဘာဝေါ ပဋိသိဒ္ဓေါ, န ဥပ္ပန္နဓမ္မဘာဝေါ ဧဝါတိ တေန ဥပ္ပန္နာ ဝိဂတာ အတီတာပိ န သင်္ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ယဒိ ဟိ သင်္ဂဟိတာ သိယုံ, ‘‘အနုပ္ပန္နော ဓမ္မော ဥပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိဧဝမာဒိ ဝုစ္စေယျ, န တု ဝုတ္တန္တိ. အနာဂတာနိ ဝိပါကကဋတ္တာရူပါနိ အတီတေ အနာဂတေ ဝါ ကမ္မေ ပုရိမနိပ္ဖန္နေ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇိဿန္တိ, နာနိပ္ဖန္နေတိ ပရိနိဋ္ဌိတကာရဏေကဒေသာနေဝ ဟောန္တိ, တသ္မာ တာနိ ‘‘အဝဿံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿန္တီတိ ဥပ္ပာဒိနော ဓမ္မာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ.

១៧. ពាក្យថា «មិនទាន់កើតឡើង» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបដិសេធនូវភាពជាធម៌កើតឡើងហើយទាំងអស់ មិនមែនបដិសេធតែភាពជាធម៌ដែលកំពុងកើតឡើងប៉ុណ្ណោះទេ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយ រលត់ទៅហើយ និងជាអតីត ក៏មិនបានសង្គ្រោះយកដែរ។ ប្រសិនបើសង្គ្រោះយកមែន ព្រះមានព្រះភាគគb្បីត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «ធម៌មិនទាន់កើតឡើង ជាបច្ច័យនៃធម៌កើតឡើងហើយ ដោយអនន្តរបច្ច័យ» តែព្រះអង្គមិនបានត្រាស់ឡើយ។ វិបាកធម៌ និងកដត្តារូបទាំងឡាយជាអនាគត រមែងកើតឡើងក្នុងកាលដែលកម្មជាអតីត ឬជាអនាគតសម្រេចហើយមុនប៉ុណ្ណោះ មិនមែនកើតឡើងក្នុងកាលដែលកម្មមិនទាន់សម្រេចឡើយ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថាជាចំណែកមួយនៃហេតុដែលសម្រេចហើយ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបហៅថា «ធម៌ទាំងឡាយដែលនឹងកើតឡើងដោយពិត ឈ្មោះថា ឧប្បាទីធម៌»។

---

၁၈. အတ္တနော သဘာဝန္တိ ကက္ခဠဖုသနာဒိသဘာဝံ.

១៨. ពាក្យថា «សភាវៈរបស់ខ្លួន» គឺ សភាវៈមានការប៉ះពាល់ដ៏រឹងជាដើម។

---

၂၀. ဧဝံ ပဝတ္တမာနာတိ ဧဝံ စက္ခာဒိဘာဝေန ဖုသနာဒိဘာဝေန စ ဧကသန္တတိပရိယာပန္နတာဝသေန ပဝတ္တမာနာ. အတ္တာနံ အဓိ အဇ္ဈတ္တာတိ အဓိ-သဒ္ဒေါ သမာသဝိသယေ အဓိကာရတ္ထံ ပဝတ္တိအတ္ထဉ္စ ဂဟေတွာ ပဝတ္တတီတိ အတ္တာနံ အဓိကိစ္စ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တာ အဇ္ဈတ္တာ. တေနာတိ ယဿ ဈာနာ ဝုဋ္ဌဟိတွာ အဇ္ဈတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါ စ သုညတံ အာနေဉ္ဇဉ္စ မနသိကရောတော အဇ္ဈတ္တသုညတာဒီသု စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတိ န ပသီဒတိ န သန္တိဋ္ဌတိ နာဓိမုစ္စတိ, ယော စ ဣတိဟ တတ္ထ သမ္ပဇာနော, တေန ဘိက္ခုနာ. တသ္မိံယေဝ ပုရိမသ္မိံ သမာဓိနိမိတ္တေတိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိသမာဓိနိမိတ္တေ. အဇ္ဈတ္တမေဝါတိ ဈာနဂေါစရေ ကသိဏာဒိမှိ. စိတ္တံ သဏ္ဌပေတဗ္ဗန္တိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိစိတ္တံ သဏ္ဌပေတဗ္ဗံ. အဇ္ဈတ္တရတောတိ ဂေါစရဇ္ဈတ္တေ နိဗ္ဗာနေ ရတော, သမာဓိဂေါစရေ ကမ္မဋ္ဌာနေ ဝါ ရတော. ‘‘သမာဟိတော ဧကော သန္တုသိတော တမာဟု ဘိက္ခု’’န္တိ (ဓ. ပ. ၃၆၂) ဂါထာသေသော.

២០. ពាក្យថា ប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃភាពដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសន្តានតែមួយ ដោយភាពជាចក្ខុជាដើម និងដោយភាពជាការប៉ះពាល់ជាដើម។ ពាក្យថា អជ្ឈត្តា (ក្នុងខ្លួន) គឺពាក្យថា អធិ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថថា អធិការៈ (ការចំពោះ) និងអត្ថថា បវត្តិកៈ (ការប្រព្រឹត្តទៅ) ក្នុងវិស័យនៃសមាស ទើបបានជា អជ្ឈត្តា ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើឱ្យជាអធិការៈ ឬសំដៅចំពោះខ្លួន។ ពាក្យថា ដោយភិក្ខុនោះ គឺភិក្ខុដែលចេញពីឈានហើយ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសុញ្ញតៈ និងអានេញ្ជៈ ទាំងខាងក្នុង ខាងក្រៅ និងទាំងខាងក្នុងខាងក្រៅ កាលបើចិត្តមិនស្ទុះទៅ មិនជ្រះថ្លា មិនតាំងនៅ មិនចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងសុញ្ញតៈខាងក្នុងជាដើម ហើយភិក្ខុនោះជាអ្នកដឹងខ្លួនក្នុងទីនោះ គឺដោយភិក្ខុនោះឯង។ ពាក្យថា ក្នុងសមាធិនិមិត្តមុននោះឯង គឺក្នុងសមាធិនិមិត្តមានបឋមជ្ឈានជាដើម។ ពាក្យថា ក្នុងខាងក្នុងនោះឯង គឺក្នុងកសិណជាដើមដែលជាគោចរនៃឈាន។ ពាក្យថា គប្បីតម្កល់ចិត្ត គឺគប្បីតម្កល់ចិត្តមានបឋមជ្ឈានជាដើម។ ពាក្យថា អ្នកត្រេកអរក្នុងខាងក្នុង គឺអ្នកត្រេកអរក្នុងព្រះនិព្វានដែលជាអជ្ឈត្តគោចរ ឬត្រេកអរក្នុងកម្មដ្ឋានដែលជាគោចរនៃសមាធិ។ ចំណែកពាក្យដែលសេសសល់ក្នុងគាថាគឺ “លោកហៅភិក្ខុនោះថា ជាអ្នកមានចិត្តតាំងមាំ នៅម្នាក់ឯង និងជាអ្នកសន្តោស” (ធម្មបទ. ៣៦២)។

---

အဇ္ဈတ္တံ သမ္ပသာဒနန္တိ ဧတ္ထ ဈာနံ သကသန္တတိပရိယာပန္နတ္တာ ‘‘အဇ္ဈတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ နိယကဇ္ဈတ္တတ္ထော အဇ္ဈတ္တ-သဒ္ဒေါ ဟောတိ. အဇ္ဈတ္တန္တိ သကသန္တတိနိယကံ. အဇ္ဈတ္တေ ဘဝါ အဇ္ဈတ္တိကာတိ နိယကဇ္ဈတ္တေသုပိ အဗ္ဘန္တရာ စက္ခာဒယော ဝုစ္စန္တိ. ဧတ္ထ ပန အဇ္ဈတ္တိက-သဒ္ဒေါ စက္ခာဒီသု ပဝတ္တမာနော ဒဿိတော[Pg.48], န အဇ္ဈတ္တသဒ္ဒေါ, အတ္ထိ စ အဇ္ဈတ္တအဇ္ဈတ္တိကသဒ္ဒါနံ ဗဟိဒ္ဓါဗာဟိရ-သဒ္ဒါနံ ဝိယ ဝိသေသော. အဇ္ဈတ္တိကသဒ္ဒေါ ဟိ သပရသန္တာနိကေသု သဗ္ဗေသု စက္ခာဒီသု ရူပါဒီသု ဗာဟိရ-သဒ္ဒေါ ဝိယ ပဝတ္တတိ, အဇ္ဈတ္တ-သဒ္ဒေါ ပန သကသန္တာနိကေသွေဝ စက္ခုရူပါဒီသု တတော အညေသွေဝ ဗဟိဒ္ဓါ-သဒ္ဒေါ ဝိယ ပဝတ္တတီတိ တသ္မာ သဒ္ဒတော အတ္ထတော စ အသမာနတ္တာ န ဣဒမေတ္ထ ဥဒါဟရဏံ ယုတ္တန္တိ. အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – အဇ္ဈတ္တေ ဘဝါ အဇ္ဈတ္တိကာတိ အယဉှိ ဝစနတ္ထော. ယဉ္စ အဇ္ဈတ္တေ ဘဝံ, တေန အဇ္ဈတ္တေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ, တေန တံဝါစကဿ အဇ္ဈတ္တ-သဒ္ဒဿ အဇ္ဈတ္တိက-သဒ္ဒဿ စ သမာနတ္ထတာ. ဥဘိန္နမ္ပိ သဒ္ဒါနံ သမာနတ္ထဘာဝတော အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တေ ပဝတ္တမာနေ အဇ္ဈတ္တိက-သဒ္ဒေ အဇ္ဈတ္တ-သဒ္ဒေါ တတ္ထ ပဝတ္တောတိ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ.

ពាក្យថា សេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងសន្តាន (អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ) ក្នុងទីនេះ លោកហៅថា អជ្ឈត្តៈ ព្រោះឈាននោះរាប់បញ្ចូលក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន ពាក្យថា អជ្ឈត្តៈ នេះ មានអត្ថថា អជ្ឈត្តៈជារបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា អជ្ឈត្តំ គឺជារបស់ខ្លួនក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន។ ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតក្នុងអជ្ឈត្តៈ ឈ្មោះថា អជ្ឈត្តិកៈ លោកសំដៅយកចក្ខុជាដើមដែលនៅខាងក្នុង សូម្បីក្នុងអជ្ឈត្តៈជារបស់ខ្លួន។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ លោកបង្ហាញពាក្យថា អជ្ឈត្តិកៈ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចក្ខុជាដើម មិនមែនពាក្យថា អជ្ឈត្តៈ ទេ ហើយពាក្យថា អជ្ឈត្តៈ និងអជ្ឈត្តិកៈ ក៏មានសេចក្តីប្លែកគ្នា ដូចជាពាក្យថា ពហិទ្ធា និងពាហិរៈ ដែរ។ ដ្បិតពាក្យថា អជ្ឈត្តិកៈ រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចក្ខុជាដើមទាំងអស់ ទាំងក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន និងសន្តានរបស់អ្នកដទៃ ដូចជាពាក្យថា ពាហិរៈ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងរូបជាដើម ចំណែកពាក្យថា អជ្ឈត្តៈ រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចក្ខុ និងរូបជាដើម តែក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ដូចជាពាក្យថា ពហិទ្ធា ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងធម៌ដទៃពីនោះ ព្រោះហេតុនោះ ដោយសារមិនស្មើគ្នាទាំងដោយសព្ទ និងដោយអត្ថ ឧទាហរណ៍នេះទើបមិនសមគួរក្នុងទីនេះឡើយ។ ប៉ុន្តែសេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះថា វិគ្គហៈថា ធម៌ដែលកើតក្នុងអជ្ឈត្តៈ ឈ្មោះថា អជ្ឈត្តិកៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ណាដែលកើតក្នុងអជ្ឈត្តៈ ធម៌នោះក៏គប្បីជាអជ្ឈត្តៈដែរ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា អជ្ឈត្តៈ និងពាក្យថា អជ្ឈត្តិកៈ ដែលជាពាក្យពោលនូវធម៌នោះ ទើបមានអត្ថស្មើគ្នា។ ព្រោះភាពដែលសព្ទទាំងពីរមានអត្ថស្មើគ្នា កាលបើពាក្យថា អជ្ឈត្តិកៈ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអជ្ឈត្តៈ លោកក៏អាចពោលបានថា ពាក្យថា អជ្ឈត្តៈ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីនោះដែរ។

---

အယံ ခေါ ပနာနန္ဒ, ဝိဟာရောတိ ဝိဟာရသုညတာသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၁၈၇) သင်္ဂဏိကာရာမတာယ ရူပါဒိရတိယာ စ အာဒီနဝံ ဝတွာ တပ္ပဋိပက္ခဝိဟာရဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. အဇ္ဈတ္တံ သုညတန္တိ ဝိသယဘူတံ ဣဿရိယဋ္ဌာနဘူတံ သုညတံ, သုညတာဖလသမာပတ္တိန္တိ အတ္ထော. စိတ္တိဿရာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော ဓမ္မံ ဒေသေန္တာပိ ယံ မုဟုတ္တံ တုဏှီ ဘဝိတဗ္ဗံ ဟောတိ, တံ မုဟုတ္တံ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇန္တိ, ပဂေဝ အညသ္မိံ ကာလေ, တသ္မာ သဗ္ဗတ္ထာပိ ဣဿရိယာနံ ဗဟုလံ ဖလသမာပတ္တိယံ ဣဿရိယဿ ပဝတ္တနတော ဖလသမာပတ္တိ ‘‘ဣဿရိယဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တာ. အရဟတ္တဖလာဓိဂမေန ဝါ တထာဂတာနံ ဣဿရိယံ နိဗ္ဗတ္တံ တံဇနကေနေဝ မဂ္ဂေနာတိ တံ တေသံ ဣဿရိယဋ္ဌာနံ. ဝိသယော စ အနညတ္ထဘာဝေါဝ ယထာ ‘‘အာကာသေ သကုဏာ ဥဒကေ မစ္ဆာ’’တိ, ဗုဒ္ဓါ စ အညတ္ထ ဒိဿမာနာပိ ဝိဝေကပဗ္ဘာရတာယ ဖလသမာပတ္တိနိန္နာဝ, တေန တဿာ တဿာ ကိရိယာယ အနန္တရံ ဖလသမာပတ္တိယံယေဝ ဘဝန္တီတိ သာ တေသံ ဝိသယော, တဗ္ဗိသယတာ စ သစ္စကသုတ္တေန (မ. နိ. ၁.၃၆၄ အာဒယော) ဒီပေတဗ္ဗာ.

ពាក្យថា ម្នាលអានន្ទ វិហារធម៌នេះឯង ក្នុងវិហារសុញ្ញតសូត្រ (ម. ឧបរិ. ៣.១៨៧) លោកពោលទុកដើម្បីបង្ហាញនូវវិហារធម៌ដែលជាបដិបក្ខនឹងការត្រេកអរក្នុងពួកក្រុម និងការត្រេកអរក្នុងរូបជាដើម បន្ទាប់ពីបានពោលនូវទោសនៃសេចក្តីត្រេកអរទាំងនោះរួចហើយ។ ពាក្យថា សុញ្ញតៈខាងក្នុង គឺសុញ្ញតៈដែលជាវិស័យ និងជាទីតាំងនៃឥស្សរិយភាព សំដៅយកសុញ្ញតផលសមាបត្តិ។ ដ្បិតព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ទាំងឡាយ ជាអ្នកមានឥស្សរិយភាពលើចិត្ត សូម្បីកាលដែលកំពុងសម្តែងធម៌ ខណៈណាដែលត្រូវស្ងៀម ខណៈនោះព្រះអង្គក៏ចូលផលសមាបត្តិ នឹងបាច់ពោលទៅថ្វីដល់កាលដទៃ ព្រោះហេតុនោះ ផលសមាបត្តិ លោកទើបហៅថា “ទីតាំងនៃឥស្សរិយភាព” ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃឥស្សរិយភាពក្នុងផលសមាបត្តិជាច្រើន ដល់អ្នកមានឥស្សរិយភាពទាំងឡាយក្នុងទីទាំងពួង។ ម្យ៉ាងទៀត ឥស្សរិយភាពរបស់ព្រះតថាគតទាំងឡាយ កើតឡើងដោយការសម្រេចអរហត្តផល ដោយមគ្គណាដែលជាអ្នកបង្កើតនូវឥស្សរិយភាពនោះ ផលសមាបត្តិនោះ ក៏ជាទីតាំងនៃឥស្សរិយភាពរបស់ព្រះអង្គ។ ចំណែកវិស័យវិញ គឺភាពដែលមិនប្រែប្រួលទៅជាយ៉ាងដទៃ ដូចជាពាក្យថា “សត្វស្លាបក្នុងអាកាស ត្រីក្នុងទឹក” ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ទោះបីប្រាកដក្នុងទីដទៃ ក៏នៅតែមានចិត្តឱនទៅរកផលសមាបត្តិ ព្រោះភាពជាអ្នកមានវិវេកជាទីអាស្រ័យ ហេតុនោះ បន្ទាប់ពីកិរិយានីមួយៗ ព្រះអង្គរមែងនៅក្នុងផលសមាបត្តិជានិច្ច ផលសមាបត្តិនោះទើបជាវិស័យរបស់ព្រះអង្គ ហើយភាពជាវិស័យនោះ គប្បីបង្ហាញដោយសច្ចកសូត្រ (ម. មូល. ១.៣៦៤ ជាដើម)។

---

၂၂. ယေသံ ဒဋ္ဌဗ္ဗဘာဝေါ အတ္ထိ, တေ သနိဒဿနာ. စက္ခုဝိညာဏဂေါစရဘာဝေါဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗဘာဝေါ, တဿ ရူပါယတနာ အနညတ္တေပိ အညေဟိ ဓမ္မေဟိ ရူပါယတနံ ဝိသေသေတုံ အညံ ဝိယ ကတွာ ‘‘သဟ နိဒဿနေနာတိ သနိဒဿနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မသဘာဝသာမညေန ဟိ ဧကီဘူတေသု ဓမ္မေသု ယော နာနတ္တကရော သဘာဝေါ, သော အညော ဝိယ ကတွာ ဥပစရိတုံ ယုတ္တော[Pg.49]. ဧဝဉှိ အတ္ထဝိသေသာဝဗောဓော ဟောတီတိ. သယဉ္စ နိဿယဝသေန စ သမ္ပတ္တာနံ အသမ္ပတ္တာနဉ္စ ပဋိမုခဘာဝေါ အညမညပတနံ ပဋိဟနနဘာဝေါ, ယေန ဗျာပါရာဒိဝိကာရပစ္စယန္တရသဟိတေသု စက္ခာဒီနံ ဝိသယေသု ဝိကာရုပ္ပတ္တိ.

២២. ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមានភាវៈដែលគប្បីឃើញបាន ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា សនិទស្សនៈ។ ភាវៈដែលជាគោចរនៃចក្ខុវិញ្ញាណហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា ភាវៈដែលគប្បីឃើញបាន ទោះបីភាវៈនោះមិនប្លែកពីរូបាយតនៈក៏ដោយ ប៉ុន្តែដើម្បីញែករូបាយតនៈឱ្យប្លែកពីធម៌ដទៃ លោកទើបធ្វើដូចជាជារបស់ផ្សេងគ្នា ហើយពោលថា “ឈ្មោះថា សនិទស្សនៈ ព្រោះប្រកបដោយការបង្ហាញ”។ ដ្បិតក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលរួមជាតែមួយដោយសាមញ្ញនៃធម្មសភាវៈ សភាវៈណាដែលធ្វើឱ្យប្លែកគ្នា សភាវៈនោះ លោកគួរធ្វើដូចជាជារបស់ផ្សេងគ្នាហើយលើកយកមកប្រើ។ ព្រោះថា កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះ ការដឹងច្បាស់នូវអត្ថដែលពិសេស រមែងមាន។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាការប្រឈមមុខគ្នា និងភាពជាការប៉ះទង្គិចគ្នាទៅវិញទៅមក នៃធម៌ទាំងឡាយដែលមកដល់ហើយ ដោយអំណាចនៃទីអាស្រ័យខ្លួនឯង និងដោយអំណាចនៃទីអាស្រ័យដទៃ ទាំងដែលមកដល់ និងមិនទាន់មកដល់ ដែលជាហេតុឱ្យកើតមានការប្រែប្រួលក្នុងវិស័យនៃចក្ខុជាដើម ព្រមដោយបច្ច័យដទៃមានការប្រែប្រួលនៃព្យាបារៈជាដើម។

---

တိကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយបទនៃតិកមាតិកា ចប់ហើយ។

---

ဒုကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយបទនៃទុកមាតិកា

---

၁-၆. မူလဋ္ဌေနာတိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနေန မူလဘာဝေန, န ပစ္စယမတ္တဋ္ဌေန ဟေတုဓမ္မာ ဟေတူ ဓမ္မာတိ သမာသာသမာသနိဒ္ဒေသဘာဝေါ ဒွိန္နံ ပါဌာနံ ဝိသေသော. တထေဝါတိ သမ္ပယောဂတောဝ. သဟေတုကာနံ ဟေတုသမ္ပယုတ္တဘာဝတော ‘‘သမ္ပယောဂတော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ, န သဟသဒ္ဒဿ သမ္ပယောဂတ္ထတ္တာ. သဟ-သဒ္ဒေါ ပန ဧကပုဉ္ဇေ ဥပ္ပာဒတော ယာဝ ဘင်္ဂါ သဟေတုကာနံ ဟေတူဟိ သမာနဒေသဂဟဏာနံ ဟေတုအာဒိသဗ္ဘာဝံ ဒီပေတိ, သမ္ပယုတ္တ-သဒ္ဒေါ ဧကုပ္ပာဒါဒိဝသေန သဟ ဟေတူဟိ ဧကီဘာဝုပဂမနံ, တတော ဧဝ စ ဒွိန္နံ ဒုကာနံ နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဓမ္မနာနတ္တာဘာဝေပိ ဟိ ပဒတ္ထနာနတ္တေန ဒုကန္တရံ ဝုစ္စတိ. န ဟိ ဟေတုဒုကသင်္ဂဟိတေဟိ ဓမ္မေဟိ အညေ သဟေတုကဒုကာဒီဟိ ဝုစ္စန္တိ, တေ ဧဝ ပန သဟေတုကာဟေတုကာဒိဘာဝတော သဟေတုကဒုကာဒီဟိ ဝုတ္တာ. ဧဝံ သဟေတုကဒုကသင်္ဂဟိတာ ဧဝ ဟေတုသမ္ပယုတ္တဝိပ္ပယုတ္တဘာဝတော ဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကေန ဝုတ္တာ. န ဟိ ဓမ္မာနံ အဝုတ္တတာပေက္ခံ ဒုကန္တရဝစနန္တိ နတ္ထိ ပုနရုတ္တိဒေါသော. ဒေသေတဗ္ဗပ္ပကာရဇာနနဉှိ ဒေသနာဝိလာသော တထာ ဒေသနာဉာဏဉ္စာတိ. တေန ဓမ္မာနံ တပ္ပကာရတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ. သကလေကဒေသဝသေန ပဌမဒုကံ ဒုတိယတတိယေဟိ သဒ္ဓိံ ယောဇေတွာ စတုတ္ထာဒယော တယော ဒုကာ ဝုတ္တာ. သကလဉှိ ပဌမဒုကံ ဒုတိယဒုကေကဒေသေန သဟေတုကပဒေန တတိယဒုကေကဒေသေန ဟေတုသမ္ပယုတ္တပဒေန စ ယောဇေတွာ ယထာက္ကမံ စတုတ္ထပဉ္စမဒုကာ ဝုတ္တာ, တထာ ပဌမဒုကေကဒေသံ နဟေတုပဒံ သကလေန ဒုတိယဒုကေန ယောဇေတွာ ဆဋ္ဌဒုကော ဝုတ္တော. ဣဒမ္ပိ သမ္ဘဝတီတိ ဧတေန အဝုတ္တမ္ပိ သမ္ဘဝဝသေန ဒီပိတန္တိ ဒဿေတိ. သမ္ဘဝေါ ဟိ ဂဟဏဿ ကာရဏန္တိ. ယထာ ဟေတုသဟေတုကာတိ ဣဒံ သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဂဟိတံ, ဧဝံ ဟေတုအဟေတုကာတိ ဣဒမ္ပိ သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဂဟေတဗ္ဗမေဝါတိ ဧဝံ အညတ္ထာပိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

១-៦. ពាក្យថា Mūlaṭṭhena បានដល់ ដោយសភាវៈជាឫស គឺដោយការសម្រេចនូវសភាវៈដែលតាំងនៅមាំល្អ មិនមែនដោយអត្ថត្រឹមតែជាបច្ច័យឡើយ។ ភាពនៃនិទ្ទេសជាសមាស និងមិនមែនសមាសថា hetudhammā និង hetū dhammā គឺជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបាឋៈទាំងពីរ។ ពាក្យថា Tatheva គឺដោយការសម្បយុត្តតែម្យ៉ាង។ គប្បីជ្រាបថា លោកពោលថា “sampayogato” (ដោយការសម្បយុត្ត) ព្រោះសភាវៈដែលសម្បយុត្តដោយហេតុនៃធម៌ដែលមានហេតុ (សហេតុកធម៌) មិនមែនព្រោះសព្ទថា saha មានអត្ថថាសម្បយុត្តឡើយ។ ចំណែកឯសព្ទថា saha នេះ បង្ហាញនូវការមាននៅនៃហេតុជាដើម ដល់ធម៌ដែលមានហេតុទាំងឡាយ ដែលកាន់យកទីកន្លែងជាមួយគ្នា ចាប់តាំងពីការកើតឡើងរហូតដល់ការរលត់ទៅក្នុងគំនរតែមួយ។ សព្ទថា sampayutta បង្ហាញនូវការដល់នូវភាពជាតែមួយជាមួយហេតុទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃការកើតឡើងជាមួយគ្នាជាដើម ព្រោះហេតុនោះឯង គប្បីជ្រាបនូវសេចក្តីផ្សេងគ្នានៃទុកៈទាំងពីរ។ ព្រោះថា ទោះបីមិនមានសេចក្តីផ្សេងគ្នានៃធម៌ក៏ដោយ ក៏លោកហៅថាទុកៈផ្សេងទៀត ដោយសេចក្តីផ្សេងគ្នានៃអត្ថរបស់បទ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយឯទៀត ក្រៅពីធម៌ដែលសង្គ្រោះចូលក្នុងហេតុទុកៈ លោកមិនហៅថា សហេតុកទុកៈជាដើមឡើយ ប៉ុន្តែធម៌ទាំងនោះឯង លោកហៅថា សហេតុកទុកៈជាដើម ព្រោះសភាវៈជាសហេតុកៈ និងអហេតុកៈជាដើម។ យ៉ាងនេះ ធម៌ដែលសង្គ្រោះចូលក្នុងសហេតុកទុកៈនោះឯង លោកហៅថា ហេតុសម្បយុត្តទុកៈ ព្រោះសភាវៈជាហេតុសម្បយុត្ត និងហេតុវិប្បយុត្ត។ ព្រោះថា ការពោលនូវទុកៈផ្សេងទៀត មិនមែនរំពឹងដល់ភាពដែលធម៌មិនទាន់បានពោលឡើយ ដូច្នេះ ទើបមិនមានទោសគឺការពោលដដែលៗ។ ព្រោះថា ការដឹងនូវប្រការដែលគួរគប្បីសម្ដែង គឺជាភាពរុងរឿងនៃការសម្ដែង និងជាញាណក្នុងការសម្ដែង។ ដោយហេតុនោះ ភាពនៃធម៌ដែលមានប្រការដូច្នោះ លោកទើបពោលទុក។ លោកពោលទុកៈ ៣ មានទុកៈទី ៤ ជាដើម ដោយការផ្សំនូវទុកៈទី ១ ទាំងអស់ និងដោយចំណែកខ្លះ ជាមួយនឹងទុកៈទី ២ និងទី ៣។ ព្រោះថា លោកផ្សំនូវទុកៈទី ១ ទាំងអស់ ជាមួយនឹងបទថា សហេតុកៈ ដែលជាចំណែកមួយនៃទុកៈទី ២ និងបទថា ហេតុសម្បយុត្ត ដែលជាចំណែកមួយនៃទុកៈទី ៣ ហើយពោលនូវទុកៈទី ៤ និងទី ៥ តាមលំដាប់ យ៉ាងនោះដែរ លោកផ្សំនូវបទថា នហេតុ ដែលជាចំណែកមួយនៃទុកៈទី ១ ជាមួយនឹងទុកៈទី ២ ទាំងអស់ ហើយពោលនូវទុកៈទី ៦។ ពាក្យថា Idampi sambhavati នេះ បង្ហាញថា សូម្បីធម៌ដែលមិនបានពោល ក៏លោកបង្ហាញដោយអំណាចនៃលទ្ធភាពដែលកើតមានបាន។ ព្រោះថា លទ្ធភាព (សម្ភវៈ) ជាហេតុនៃការកាន់យក។ ដូចជាបទថា hetusahetukā នេះ លោកកាន់យកដោយធ្វើទុកក្នុងចិត្តថា “បទនេះកើតមានបាន” យ៉ាងណា បទថា hetuahetukā នេះ ក៏គប្បីកាន់យកដោយធ្វើទុកក្នុងចិត្តថា “បទនេះក៏កើតមានបាន” យ៉ាងនោះដែរ ក្នុងទីដទៃទៀត ក៏គប្បីផ្សំយ៉ាងនេះមែន។

---

ဧဝံ [Pg.50] ပဌမဒုကံ ဒုတိယတတိယဒုကေသု ဒုတိယပဒေဟိ ယောဇေတွာ ‘‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ အဟေတုကာ စ, အဟေတုကာ စေဝ ဓမ္မာ န စ ဟေတူ, ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာ စ, ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာ စေဝ ဓမ္မာ န စ ဟေတူ’’တိ ယေ ဒွေ ဒုကာ ကာတဗ္ဗာ, တေသံ သမ္ဘဝဝသေနေဝ သင်္ဂဟံ ဒဿေတွာ ခေါ ပန-ပဒေန အပရေသမ္ပိ ဒုကာနံ သင်္ဂဟံ ဒဿေတုံ ‘‘တတြ ယဒေတ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတြာတိ ပါဠိယံ. အယံ အတိရေကတ္ထောတိ ဣဒါနိ ယံ ဝက္ခတိ, တမတ္ထမာဟ. တတ္ထ ပန အညေပိ အညထာပီတိ ဧတေသံ ဝိသုံ ပဝတ္တိယာ ဒွေ ဒုကာ ဒဿိတာ, သဟ ပဝတ္တိယာ ပန အယမ္ပိ ဒုကော ဝေဒိတဗ္ဗော ‘‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ ဟေတုသမ္ပယုတ္တာပိ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာပီ’’တိ, ဧတေသု ပန ပဉ္စသု ဒုကေသု ဒုတိယဒုကေန တတိယဒုကော ဝိယ, စတုတ္ထဒုကေန ပဉ္စမဒုကော ဝိယ စ ဆဋ္ဌဒုကေန နိန္နာနတ္ထတ္တာ ‘‘န ဟေတု ခေါ ပန ဓမ္မာ ဟေတုသမ္ပယုတ္တာပိ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာပီ’’တိ အယံ ဒုကော န ဝုတ္တော. ဒဿိတနိန္နာနတ္ထနယော ဟိ သော ပုရိမဒုကေဟီတိ. ဣတရေသု စတူသု ဟေတူ စေဝ အဟေတုကဒုကေန သမာနတ္ထတ္တာ ဟေတူ စေဝ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တဒုကော, ဟေတုသဟေတုကဒုကေန သမာနတ္ထတ္တာ ဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကော စ နဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကော ဝိယ န ဝတ္တဗ္ဗော. တေသု ပန ဒွီသု ပစ္ဆိမဒုကေ ‘‘ဟေတူ ခေါ ပန ဓမ္မာ သဟေတုကာ’’တိ ပဒံ စတုတ္ထဒုကေ ပဌမပဒေန နိန္နာနာကရဏတ္တာ န ဝတ္တဗ္ဗံ, ‘‘ဟေတူ ခေါ ပန ဓမ္မာ အဟေတုကာ’’တိ ပဒံ ‘‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ အဟေတုကာ’’တိ ဧတေန နိန္နာနတ္တာ န ဝတ္တဗ္ဗံ. အဝသိဋ္ဌေ ပန ဧကသ္မိံ ဒုကေ ‘‘အဟေတုကာ စေဝ ဓမ္မာ န စ ဟေတူ’’တိ ပဒံ ဆဋ္ဌဒုကေ ဒုတိယပဒေန ဧကတ္ထတ္တာ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ဣဒါနိ ‘‘ဟေတူ စေဝ ဓမ္မာ အဟေတုကာ စာ’’တိ ဣဒမေဝေကံ ပဒံ အဝသိဋ္ဌံ, န စ ဧကေန ပဒေန ဒုကော ဟောတီတိ တဉ္စ န ဝုတ္တန္တိ. စတုတ္ထဒုကေ ဒုတိယပဒေန ပန သမာနတ္ထဿ ဆဋ္ဌဒုကေ ပဌမပဒဿ ဝစနံ ဒုကပူရဏတ္ထံ, ဧတေန ဝါ ဂတိဒဿနေန သဗ္ဗဿ သမ္ဘဝန္တဿ သင်္ဂဟော ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဟိ သဗ္ဗော သမ္ဘဝဒုကော ပဌမဒုကေ ဒုတိယတတိယဒုကပက္ခေပေန ဒဿိတော, တေသု စ ပဌမဒုကပက္ခေပေနာတိ.

យ៉ាងនេះ លោកផ្សំនូវទុកៈទី ១ ជាមួយនឹងបទទី ២ ក្នុងទុកៈទី ២ និងទី ៣ ហើយបង្ហាញនូវការសង្គ្រោះដោយអំណាចនៃសម្ភវៈ (លទ្ធភាព) នៃទុកៈ ២ ដែលគួរធ្វើថា “ធម៌ទាំងឡាយជាហេតុផង ជាអហេតុកៈផង, ធម៌ទាំងឡាយជាអហេតុកៈផង មិនមែនជាហេតុផង, ធម៌ទាំងឡាយជាហេតុផង ជាហេតុវិប្បយុត្តផង, ធម៌ទាំងឡាយជាហេតុវិប្បយុត្តផង មិនមែនជាហេតុផង” រួចហើយ ដើម្បីបង្ហាញនូវការសង្គ្រោះនៃទុកៈដទៃទៀតដោយបទថា kho pana ទើបពោលពាក្យថា tatra yadetaṃ ជាដើម។ ពាក្យថា Tatra គឺក្នុងបាលី។ ពាក្យថា Ayaṃ atirekattho នេះ លោកពោលនូវអត្ថដែលនឹងពោលតទៅនេះ។ ក្នុងបទនោះ លោកបង្ហាញទុកៈ ២ ដោយការប្រព្រឹត្តទៅផ្សេងគ្នាថា aññepi aññathāpī ប៉ុន្តែដោយការប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នា ទុកៈនេះក៏គប្បីជ្រាបថា “ធម៌ទាំងឡាយជាហេតុផង ជាហេតុសម្បយុត្តផង ជាហេតុវិប្បយុត្តផង”។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទុកៈទាំង ៥ នេះ ទុកៈទី ៣ ដូចជាទុកៈទី ២ ទុកៈទី ៥ ដូចជាទុកៈទី ៤ និងទុកៈទី ៦ មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នា ដូច្នេះ ទុកៈថា “ធម៌ទាំងឡាយមិនមែនជាហេតុ ប៉ុន្តែជាហេតុសម្បយុត្តផង ជាហេតុវិប្បយុត្តផង” នេះ លោកមិនបានពោលឡើយ។ ព្រោះថា ន័យដែលមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នានោះ លោកបានបង្ហាញហើយដោយទុកៈមុនៗ។ ក្នុងទុកៈ ៤ ឯទៀត ទុកៈថា hetū ceva hetuvippayutta មិនគួរពោល ព្រោះមានអត្ថស្មើនឹង ahetukaduka ទុកៈថា hetuhetusampayutta ក៏មិនគួរពោល ព្រោះមានអត្ថស្មើនឹង hetusahetukaduka ដូចជា nahetuhetusampayuttaduka ដែរ។ ក្នុងទុកៈទាំង ២ នោះ ក្នុងទុកៈខាងក្រោយ បទថា hetū kho pana dhammā sahetukā មិនគួរពោល ព្រោះមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាជាមួយនឹងបទទី ១ ក្នុងទុកៈទី ៤ បទថា hetū kho pana dhammā ahetukā មិនគួរពោល ព្រោះមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាជាមួយនឹងបទថា hetū ceva dhammā ahetukā នេះ។ ចំណែកក្នុងទុកៈ ១ ដែលនៅសល់ បទថា ahetukā ceva dhammā na ca hetū មិនគួរពោល ព្រោះមានអត្ថដូចគ្នាជាមួយនឹងបទទី ២ ក្នុងទុកៈទី ៦។ ឥឡូវនេះ នៅសល់តែបទមួយនេះគឺ hetū ceva dhammā ahetukā ca ហើយទុកៈមិនអាចមានបានដោយបទតែមួយឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបមិនពោលបទនោះ។ ប៉ុន្តែ ការពោលនូវបទទី ១ ក្នុងទុកៈទី ៦ ដែលមានអត្ថស្មើនឹងបទទី ២ ក្នុងទុកៈទី ៤ គឺដើម្បីឲ្យពេញជាទុកៈ ឬក៏គប្បីជ្រាបថា លោកធ្វើការសង្គ្រោះនូវធម៌ដែលកើតមានបានទាំងអស់ ដោយការបង្ហាញនូវគន្លង (គតិ) នេះ។ ព្រោះថា ទុកៈដែលកើតមានបានទាំងអស់ លោកបង្ហាញហើយដោយការដាក់បញ្ចូលទុកៈទី ២ និងទី ៣ ទៅក្នុងទុកៈទី ១ និងក្នុងទុកៈទាំងនោះ ក៏ដោយការដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងទុកៈទី ១ ដែរ។

---

၇-၁၃. သမာနကာလေန အသမာနကာလေန ကာလဝိမုတ္တေန စ ပစ္စယေန နိပ္ဖန္နာနံ ပစ္စယာယတ္တာနံ ပစ္စယဘာဝမတ္တေန တေသံ ပစ္စယာနံ အတ္ထိတံ ဒီပေတုံ သပ္ပစ္စယဝစနံ, န သဟေတုကဝစနံ ဝိယ သမာနကာလာနမေဝ, နာပိ သနိဒဿနံ ဝိယ တံသဘာဝဿ အနတ္ထန္တရဘူတဿ. သင်္ခတ-သဒ္ဒေါ ပန သမေတေဟိ [Pg.51] နိပ္ဖာဒိတဘာဝံ ဒီပေတီတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော ဒုကန္တရဝစနေ ကာရဏံ. ဧတ္ထ စ အပ္ပစ္စယာ အသင်္ခတာတိ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော အဝိနိစ္ဆိတတ္ထပရိစ္ဆေဒဒဿနဝသေန မာတိကာဌပနတော ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥဒ္ဒေသေန ဟိ ကုသလာဒိသဘာဝါနံ ဓမ္မာနံ အတ္ထိတာမတ္တံ ဝုစ္စတိ, န ပရိစ္ဆေဒေါတိ အပရိစ္ဆေဒေန ဗဟုဝစနေန ဥဒ္ဒေသော ဝုတ္တောတိ. ရူပန္တိ ရူပါယတနံ ပထဝိယာဒိ ဝါ. ပုရိမသ္မိံ အတ္ထဝိကပ္ပေ ရူပါယတနဿ အသင်္ဂဟိတတာ အာပဇ္ဇတီတိ ရုပ္ပနလက္ခဏံ ဝါ ရူပန္တိ အယံ အတ္ထနယော ဝုတ္တော. တတ္ထ ရူပန္တိ ရုပ္ပနသဘာဝေါ. န လုဇ္ဇတိ န ပလုဇ္ဇတီတိ ယော ဂဟိတော တထာ န ဟောတိ, သော လောကောတိ တံဂဟဏရဟိတာနံ လောကုတ္တရာနံ နတ္ထိ လောကတာ. ဒုက္ခသစ္စံ ဝါ လောကော, တတ္ထ တေနေဝ လောကသဘာဝေန ဝိဒိတာတိ လောကိယာ.

៧-១៣. ពាក្យថា Sappaccaya (សប្បច្ច័យ) លោកពោលដើម្បីបង្ហាញនូវការមាននៃបច្ច័យទាំងនោះ ត្រឹមតែភាពជាបច្ច័យនៃធម៌ទាំងឡាយដែលអាស្រ័យបច្ច័យ ដែលកើតឡើងអំពីបច្ច័យដែលមានកាលស្មើគ្នា កាលមិនស្មើគ្នា និងកាលវិមុត្ត មិនមែនដូចជាពាក្យថា sahetuka (សហេតុកៈ) ដែលសំដៅយកតែធម៌ដែលមានកាលស្មើគ្នាប៉ុណ្ណោះឡើយ ហើយក៏មិនមែនដូចជាពាក្យថា sanidassana (សនិទស្សនៈ) ដែលមានសភាវៈមិនប្លែកគ្នាពីខ្លួនឯងនោះដែរ។ ចំណែកឯសព្ទថា Saṅkhata (សង្ខតៈ) បង្ហាញនូវសភាវៈដែលបច្ច័យទាំងឡាយមកជួបជុំគ្នាហើយតាក់តែងឡើង នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃធម៌ទាំងនេះ ដែលជាហេតុក្នុងការំពោលទុកៈផ្សេងទៀត។ ក្នុងទុកៈនេះ គប្បីជ្រាបថា ការសម្ដែងដោយពហុវចនៈថា appaccayā asaṅkhatā លោកធ្វើឡើងដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវការកំណត់អត្ថដែលមិនទាន់ដាច់ស្រេច ក្នុងការតាំងមាតិកា។ ព្រោះថា ដោយការឧទ្ទេស លោកពោលត្រឹមតែការមាននៃធម៌ដែលមានសភាវៈជាកុសលជាដើមប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាការកំណត់ឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលឧទ្ទេសដោយពហុវចនៈដែលមិនមានការកំណត់។ ពាក្យថា Rūpaṃ បានដល់ រូបាយតនៈ ឬបឋវីធាតុជាដើម។ ក្នុងអត្ថវិកប្បៈ (ជម្រើសនៃអត្ថ) ខាងដើម ភាពដែលរូបាយតនៈមិនត្រូវបានសង្គ្រោះ នឹងមានឡើង ហេតុនោះ លោកទើបពោលអត្ថន័យនេះថា “រូប គឺធម៌ដែលមានលក្ខណៈរុះរើ (រុប្បនលក្ខណៈ)”។ ក្នុងអត្ថនោះ ពាក្យថា Rūpaṃ គឺសភាវៈដែលរុះរើ។ របស់ណាដែលគេកាន់យកថា “មិនបែកធ្លាយ មិនរលាយ” តែរបស់នោះមិនមែនដូច្នោះឡើយ របស់នោះឈ្មោះថា Loka (លោក) ភាពជាលោកមិនមានដល់លោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយដែលប្រាសចាកការកាន់យកនូវលោកនោះឡើយ។ ឬមួយ លោក គឺទុក្ខសច្ចៈ ធម៌ទាំងឡាយដែលដឹងច្បាស់ក្នុងទុក្ខសច្ចៈនោះ ដោយសភាវៈនៃលោកនោះឯង ឈ្មោះថា Lokiya (លោកិយ)។

---

ဧဝံ သန္တေ စက္ခုဝိညာဏေန ဝိဇာနိတဗ္ဗဿ ရူပါယတနဿ တေနေဝ နဝိဇာနိတဗ္ဗဿ သဒ္ဒါယတနာဒိကဿ စ နာနတ္တာ ဒွိန္နမ္ပိ ပဒါနံ အတ္ထနာနတ္တတော ဒုကော ဟောတိ. ဧဝံ ပန ဒုကေ ဝုစ္စမာနေ ဒုကဗဟုတာ အာပဇ္ဇတိ, ယတ္တကာနိ ဝိညာဏာနိ, တတ္တကာ ဒုကာ ဝုတ္တာ သမတ္တာ ဌပေတွာ သဗ္ဗဓမ္မာရမ္မဏာနိ ဝိညာဏာနိ. တေသု စ ဒုကဿ ပစ္ဆေဒေါ အာပဇ္ဇတိ, တထာ စ သတိ ‘‘ကေနစီ’’တိ ပဒံ သဗ္ဗဝိညာဏသင်္ဂါဟကံ န သိယာ, နိဒ္ဒေသေန စ ဝိရုဒ္ဓံ ဣဒံ ဝစနံ. ယော စ တတ္ထ ‘‘ယေ တေ ဓမ္မာ စက္ခုဝိညေယျာ, န တေ ဓမ္မာ သောတဝိညေယျာတိ အယံ ဒုကော န ဟောတီ’’တိ ပဋိသေဓော ကတော, သော စ ကထံ ယုဇ္ဇေယျ. န ဟိ သမတ္ထာ အဋ္ဌကထာ ပါဠိံ ပဋိသေဓေတုန္တိ, န စ ကေနစိ-သဒ္ဒဿ တေနေဝါတိ အယံ ပဒတ္ထော သမ္ဘဝတိ, ‘‘ကေနစီ’’တိ ဧတဿ အာဒိပဒဿ အနိယမိတံ ယံ ကိဉ္စိ ဧကံ ပဒတ္ထော, တံ ဝတွာ ဝုစ္စမာနဿ ‘‘ကေနစီ’’တိ ဒုတိယပဒဿ ယံ ကိဉ္စိ အပရံ အနိယမိတံ ပဒတ္ထောတိ လောကသိဒ္ဓမေတံ, တထေဝ စ နိဒ္ဒေသော ပဝတ္တော, န စေတ္ထ ဝိညာတဗ္ဗဓမ္မဘေဒေန ဒုကဘေဒေါ သမတ္တော အာပဇ္ဇတိ ယတ္တကာ ဝိညာတဗ္ဗာ, တတ္တကာ ဒုကာတိ, တသ္မာ နတ္ထိ ဒုကဗဟုတာ. န ဟိ ဧကံယေဝ ဝိညာတဗ္ဗံ ကေနစိ ဝိညေယျံ ကေနစိ န ဝိညေယျဉ္စ, ကိန္တု အပရမ္ပိ အပရမ္ပီတိ သဗ္ဗဝိညာတဗ္ဗသင်္ဂဟေ ဒုကော သမတ္တော ဟောတိ, ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘ကေနစီ’’တိ ပဒံ အနိယမေန သဗ္ဗဝိညာဏသင်္ဂါဟကန္တိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ, ဝိညာဏနာနတ္တေန စ ဝိညာတဗ္ဗံ ဘိန္ဒိတွာ အယံ ဒုကော ဝုတ္တော, န ဝိညာတဗ္ဗာနံ အတ္ထန္တရတာယာတိ. ဧတဿ ပန ဒုကဿ နိက္ခေပရာသိနိဒ္ဒေသော ဒုကသင်္ဂဟိတဓမ္မေကဒေသေသု [Pg.52] ဒုကပဒဒွယပ္ပဝတ္တိဒဿနဝသေန ပဝတ္တော. အတ္ထုဒ္ဓါရနိဒ္ဒေသော နိရဝသေသဒုကသင်္ဂဟိတဓမ္မဒဿနဝသေနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

កាលបើដូច្នោះ ព្រោះសេចក្ដីប្លែកគ្នានៃរូបាយតនៈដែលគប្បីដឹងដោយចក្ខុវិញ្ញាណ និងសទ្ទាយតនៈជាដើមដែលមិនគប្បីដឹងដោយចក្ខុវិញ្ញាណនោះឯង ទុកៈ (ពួកពីរ) នេះ រមែងមានដោយអំណាចនៃសេចក្ដីប្លែកគ្នានៃអត្ថនៃបទទាំងពីរ។ ក៏កាលបើពោលនូវទុកៈយ៉ាងនេះ ភាពនៃទុកៈច្រើនរមែងកើតឡើង គឺវិញ្ញាណមានប៉ុន្មាន ទុកៈដែលពោលហើយក៏មានប៉ុណ្ណោះដែរ ដោយវៀរលែងតែវិញ្ញាណដែលមានធម៌ទាំងពួងជាអារម្មណ៍ចេញ។ ក្នុងវិញ្ញាណទាំងនោះ ការដាច់ទៅនៃទុកៈរមែងមាន កាលបើដូច្នោះ បទថា "kenaci" (ដោយវិញ្ញាណណាមួយ) ក៏មិនមែនជាបទសង្គ្រោះនូវវិញ្ញាណទាំងពួងឡើយ ហើយពាក្យនេះក៏ផ្ទុយនឹងនិទ្ទេសទៀតផង។ ម្យ៉ាងទៀត ការបដិសេធដែលធ្វើហើយក្នុងទីនោះថា "ធម៌ទាំងឡាយណាដែលគប្បីដឹងដោយចក្ខុវិញ្ញាណ ធម៌ទាំងនោះមិនមែនជាធម៌ដែលគប្បីដឹងដោយសោតវិញ្ញាណទេ ទុកៈនេះមិនមានឡើយ" ដូច្នេះ តើការបដិសេធនោះនឹងសមហេតុផលដូចម្ដេចបាន? ព្រោះថាអដ្ឋកថាមិនអាចនឹងបដិសេធព្រះបាលីបានឡើយ ហើយអត្ថនៃបទថា "teneva" (ដោយវិញ្ញាណនោះឯង) នេះ ក៏មិនសមដល់បទថា "kenaci" ដែរ ព្រោះបទទីមួយថា "kenaci" មានអត្ថថា របស់ណាមួយដែលមិនកំណត់ ចំណែកបទទីពីរថា "kenaci" ដែលលោកកំពុងពោល ក៏មានអត្ថថា របស់ដទៃណាមួយដែលមិនកំណត់ដែរ នេះជាសេចក្ដីសម្រេចតាមលោកិយ ហើយនិទ្ទេសក៏ប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះដែរ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ការប្លែកគ្នានៃទុកៈ ក៏មិនសម្រេចដោយការប្លែកគ្នានៃធម៌ដែលគប្បីដឹងថា ធម៌ដែលគប្បីដឹងមានប៉ុន្មាន ទុកៈក៏មានប៉ុណ្ណោះដែរ ហេតុនោះ ភាពនៃទុកៈច្រើនទើបមិនមាន។ ព្រោះថា ធម៌ដែលគប្បីដឹងតែមួយមុខ មិនមែនជាធម៌ដែលវិញ្ញាណណាមួយគប្បីដឹង និងវិញ្ញាណណាមួយមិនគប្បីដឹងនោះទេ ប៉ុន្តែគឺជាធម៌ដទៃៗទៀត ទុកៈរមែងសម្រេចក្នុងការសង្គ្រោះនូវធម៌ដែលគប្បីដឹងទាំងអស់ កាលបើដូច្នោះ បទថា "kenaci" ក៏ជាបទសង្គ្រោះនូវវិញ្ញាណទាំងអស់ដោយមិនកំណត់ ជាការសម្រេចហើយ ទុកៈនេះលោកពោលដោយការបំបែកធម៌ដែលគប្បីដឹងតាមរយៈភាពប្លែកគ្នានៃវិញ្ញាណ មិនមែនពោលដោយភាពប្លែកគ្នានៃអត្ថនៃធម៌ដែលគប្បីដឹងនោះឡើយ។ ចំណែកឯនិទ្ទេសនៃនិក្ខេបរាសីនៃទុកៈនេះ ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃបទទាំងពីរនៃទុកៈ ក្នុងចំណែកមួយនៃធម៌ដែលសង្គ្រោះក្នុងទុកៈ។ រីឯនិទ្ទេសនៃអត្ថុទ្ធារៈ គប្បីជ្រាបថា ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវធម៌ដែលសង្គ្រោះក្នុងទុកៈដោយមិនមានសេសសល់។

---

၁၄-၁၉. စက္ခုတောပိ…ပေ… မနတောပီတိ စက္ခုဝိညာဏာဒိဝီထီသု တဒနုဂတမနောဝိညာဏဝီထီသု စ ကိဉ္စာပိ ကုသလာဒီနမ္ပိ ပဝတ္တိ အတ္ထိ, ကာမာသဝါဒယော ဧဝ ပန ဝဏတော ယူသံ ဝိယ ပဂ္ဃရဏကအသုစိဘာဝေန သန္ဒန္တိ, တသ္မာ တေ ဧဝ ‘‘အာသဝါ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တတ္ထ ဟိ ပဂ္ဃရဏကအသုစိမှိ နိရုဠှော အာသဝသဒ္ဒေါတိ. ဓမ္မတော ယာဝ ဂေါတြဘုန္တိ တတော ပရံ မဂ္ဂဖလေသု အပ္ပဝတ္တိတော ဝုတ္တံ. ဧတေ ဟိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဓမ္မေ ဂစ္ဆန္တာ တတော ပရံ န ဂစ္ဆန္တီတိ. နနု တတော ပရံ ဘဝင်္ဂါဒီနိပိ ဂစ္ဆန္တီတိ စေ? န, တေသမ္ပိ ပုဗ္ဗေ အာလမ္ဗိတေသု လောကိယဓမ္မေသု သာသဝဘာဝေန အန္တောဂဓတ္တာ တတော ပရတာဘာဝတော. ဧတ္ထ စ ဂေါတြဘုဝစနေန ဂေါတြဘုဝေါဒါနဖလသမာပတ္တိပုရေစာရိကပရိကမ္မာနိ ဝုတ္တာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ, ပဌမမဂ္ဂပုရေစာရိကမေဝ ဝါ ဂေါတြဘု အဝဓိနိဒဿနဘာဝေန ဂဟိတံ, တတော ပရံ မဂ္ဂဖလသမာနတာယ ပန အညေသု မဂ္ဂေသု မဂ္ဂဝီထိယံ ဖလသမာပတ္တိဝီထိယံ နိရောဓာနန္တရဉ္စ ပဝတ္တမာနေသု ဖလေသု နိဗ္ဗာနေ စ ပဝတ္တိ နိဝါရိတာ အာသဝါနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဝန္တီတိ ဂစ္ဆန္တိ. ဒုဝိဓော ဟိ အဝဓိ အဘိဝိဓိဝိသယော အနဘိဝိဓိဝိသယော စ. အဘိဝိဓိဝိသယံ ကိရိယာ ဗျာပေတွာ ပဝတ္တတိ ‘‘အာဘဝဂ္ဂါ ဘဂဝတော ယသော ဂတော’’တိ, ဣတရံ ဗဟိ ကတွာ ‘‘အာပါဋလိပုတ္တာ ဝုဋ္ဌော ဒေဝေါ’’တိ. အယဉ္စ အာ-ကာရော အဘိဝိဓိအတ္ထော ဣဓ ဂဟိတောတိ ‘‘အန္တောကရဏတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ.

១៤-១៩. បទថា Cakkhutopi...pe... manatopi សេចក្ដីថា ទោះបីការប្រព្រឹត្តទៅនៃកុសលធម៌ជាដើម មាននៅក្នុងចក្ខុវិញ្ញាណវិថីជាដើម និងក្នុងមនោវិញ្ញាណវិថីដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមវិថីនោះៗក៏ដោយ ប៉ុន្តែពួកកាមាសវៈជាដើមប៉ុណ្ណោះ រមែងហូរចេញដោយសភាពមិនស្អាត ដូចជាខ្ទុះដែលហូរចេញពីដំបៅ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះទើបហៅថា "អាសវៈ"។ ព្រោះថាពាក្យថា អាសវៈ នេះ ជាឈ្មោះដែលប្រើជាប់មកក្នុងសេចក្ដីថា វត្ថុមិនស្អាតដែលហូរចេញ។ បទថា Dhammato yāva gotrabhu លោកពោលយ៉ាងនេះ ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមគ្គ និងផល ក្នុងលំដាប់អំពីគោត្រភូនោះទៅ។ ព្រោះថាអាសវៈទាំងនេះ កាលដើរទៅរកធម៌ទាំងឡាយដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ រមែងមិនទៅក្នុងលំដាប់អំពីនោះឡើយ។ សួរថា ចុះអាសវៈទាំងនោះមិនដើរទៅរកភវង្គជាដើមដែលនៅបន្ទាប់ពីនោះទេឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនទេ ព្រោះភវង្គទាំងនោះ ក៏រាប់បញ្ចូលក្នុងសាសវធម៌ ព្រោះមានលោកិយធម៌ដែលធ្លាប់ជាអារម្មណ៍ពីមុន ហេតុនោះ ទើបមិនមានសភាពហួសពីនោះទៅទៀត។ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ដោយពាក្យថា គោត្រភូ លោកសំដៅយកទាំងគោត្រភូ វោទានៈ និងបរិកម្មដែលជាបុព្វភាគនៃផលសមាបត្តិផង ឬក៏លោកកាន់យកតែគោត្រភូដែលជាបុព្វភាគនៃបឋមមគ្គប៉ុណ្ណោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវកំណត់ព្រំដែន ចំណែកឯក្នុងមគ្គដទៃទៀត ក្នុងមគ្គវិថី ក្នុងផលសមាបត្តិវិថី និងក្នុងផលដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងលំដាប់នៃនិរោធសមាបត្តិ និងក្នុងព្រះនិព្វាន គប្បីជ្រាបថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ លោកឃាត់ហើយ ព្រោះធម៌ទាំងនោះមានសភាពស្មើដោយមគ្គ និងផល។ បទថា Savanti ប្រែថា ហូរទៅ ឬដើរទៅ។ ពិតមែនតែ កំណត់ព្រំដែន (អវធិ) មាន ២ យ៉ាង គឺ អភិវិធិវិស័យ (គ្របដណ្ដប់ទាំងស្រុង) និង អនភិវិធិវិស័យ (មិនគ្របដណ្ដប់ទាំងស្រុង)។ ក្នុងអភិវិធិវិស័យ កិរិយារមែងប្រព្រឹត្តទៅគ្របដណ្ដប់ទាំងអស់ ដូចពាក្យថា "យសរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ល្បីរន្ទឺទៅដល់ភវគ្គព្រហ្ម" ចំណែកឯក្នុងអនភិវិធិវិស័យ លោកធ្វើខាងក្រៅទុកដោយឡែក ដូចពាក្យថា "ភ្លៀងបង្អុរចុះមកត្រឹមក្រុងបាដលីបុត្ត"។ ចំណែកឯ អ-អក្សរ ក្នុងទីនេះ លោកកាន់យកក្នុងអត្ថថា អភិវិធិ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "មានអត្ថថាធ្វើទុកក្នុងខាងក្នុង"។

---

စိရပါရိဝါသိယဋ္ဌော စိရပရိဝုတ္ထတာ ပုရာဏဘာဝေါ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ပုရိမာ, ဘိက္ခဝေ, ကောဋိ န ပညာယတိ ဘဝတဏှာယာ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၆၂) ဣဒံ သုတ္တံ သင်္ဂဟိတံ. အဝိဇ္ဇာသဝဘဝါသဝါနဉ္စ စိရပရိဝုတ္ထတာယ ဒဿိတာယ တဗ္ဘာဝဘာဝီနံ ကာမာသဝဒိဋ္ဌာသဝါနဉ္စ စိရပရိဝုတ္ထတာ ဒဿိတာ ဟောတိ. အညေသုပိ ယထာဝုတ္တေ ဓမ္မေ ဩကာသဉ္စ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တမာနေသု မာနာဒီသု ဝိဇ္ဇမာနေသု အတ္တတ္တနိယာဒိဂ္ဂါဟဝသေန အဘိဗျာပနံ မဒကရဏဝသေန အာသဝသဒိသတာ စ ဧတေသံယေဝ, နာညေသန္တိ ဧတေသွေဝ အာသဝသဒ္ဒေါ နိရုဠှော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာယတံ ဝါ သဝန္တိ ဖလန္တီတိ အာသဝါ[Pg.53]. န ဟိ ကိဉ္စိ သံသာရဒုက္ခံ အာသဝေဟိ ဝိနာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ အတ္ထီတိ. အာရမ္မဏဘာဝေန ယေ ဓမ္မာ ဝဏော ဝိယ အာသဝေ ပဂ္ဃရန္တိ, တေ အသမ္ပယောဂေ အတဗ္ဘာဝေပိ သဟ အာသဝေဟီတိ သာသဝါ, အာသဝဝန္တောတိ အတ္ထော.

អត្ថថា Cirapārivāsiya គឺសេចក្ដីថា ភាពនៃធម៌ដែលនៅត្រាំយូរមកហើយ គឺភាពជាធម៌ចាស់។ ដោយសទ្ទថា "អាទិ" លោកសង្គ្រោះយកសូត្រនេះថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ទីបំផុតខាងដើមនៃភវតណ្ហា មិនប្រាកដឡើយ" (អង្គុត្តរនិកាយ ទសកនិបាត)។ កាលបើភាពនៃអវិជ្ជាសវៈ និងភវាសវៈដែលនៅត្រាំយូរ លោកបង្ហាញហើយ ភាពនៃកាមាសវៈ និងទិដ្ឋាសវៈដែលកើតមានព្រោះអាសវៈទាំងនោះ ក៏ឈ្មោះថា លោកបានបង្ហាញហើយដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើមនៈជាដើមដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើនូវធម៌ដែលពោលហើយឲ្យជាឱកាស និងជាអារម្មណ៍មាននៅឡើយ ការគ្របដណ្ដប់ដោយអំណាចនៃការប្រកាន់ថាខ្លួន របស់ខ្លួនជាដើម និងភាពស្រដៀងនឹងអាសវៈដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យស្រវឹង រមែងមានដល់ធម៌ទាំងនេះប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានដល់ធម៌ដទៃឡើយ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា សទ្ទថា អាសវៈ នេះ ជាឈ្មោះដែលប្រើជាប់មកក្នុងធម៌ទាំងនេះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយដែលហូរទៅ ឬឲ្យផលយ៉ាងវែងឆ្ងាយ ឈ្មោះថា អាសវៈ។ ព្រោះថាសំសារទុក្ខណាមួយដែលកើតឡើងដោយមិនមានអាសវៈនោះ មិនមានឡើយ។ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលហូរចេញនូវអាសវៈដូចជាដំបៅ ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ ធម៌ទាំងនោះទោះបីមិនសម្បយុត្ត និងមិនមានសភាពជាអាសវៈក៏ដោយ ក៏ឈ្មោះថា សាសវៈ ព្រោះកើតឡើងជាមួយអាសវៈ សេចក្ដីថា ជាធម៌មានអាសវៈ។

---

ဩသာနဒုကေ ‘‘နော အာသဝါ ခေါ ပနာ’’တိ အဝတွာ ‘‘အာသဝဝိပ္ပယုတ္တာ ခေါ ပနာ’’တိ ဝစနံ သာသဝါနံ သဟေတုကာနံ ဝိယ သမ္ပယုတ္တေဟိ တံသဟိတတာ န ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ. ဧဝံ သေသဂေါစ္ဆကေသုပိ ယထာသမ္ဘဝံ ဝိပ္ပယုတ္တဂ္ဂဟဏေ ပယောဇနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အပိစ ‘‘နော အာသဝါ ခေါ ပန ဓမ္မာ သာသဝါ’’တိ ဣဒံ ပဒံ စတုတ္ထဒုကေ ဒုတိယပဒေန နိန္နာနံ, န စ ဧကေန ဒုကော ဟောတိ, တသ္မာ အာသဝဝိပ္ပယုတ္တပဒမေဝ ဂဟေတွာ ဩသာနဒုကယောဇနာ ဉာယာဂတာတိ ကတာ. ဟေတုဂေါစ္ဆကေ ပန ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တာနံ သဟေတုကတာ နတ္ထီတိ တေ ဂဟေတွာ ဒုကယောဇနာယ အသက္ကုဏေယျတ္တာ နဟေတုပဒံ ဂဟေတွာ ဩသာနဒုကယောဇနာ ကတာ. ယေ ဝါ ပန ပဌမေ ဒုကေ ဒုတိယဿ ပက္ခေပေ ဧကော, တတိယဿ ဒွေ, ပဌမဿ ဒုတိယေ ဧကော, တတိယေ ဒွေ, ဒုတိယဿ တတိယေ ဧကော, ဒုတိယေ စ တတိယဿ ဧကောတိ အဋ္ဌ ဒုကာ လဗ္ဘန္တိ, တေသု တီဟိ ဣတရေ စ နယတော ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧသ နယော သေသဂေါစ္ဆကေသုပိ.

ក្នុងទុកៈចុងក្រោយ (ឱសានទុកៈ) ការដែលមិនពោលថា "no āsavā kho pana" (ធម៌ទាំងឡាយមិនមែនជាអាសវៈ) តែពោលថា "āsavavippayuttā kho panā" (ធម៌ទាំងឡាយប្រាសចាកអាសវៈ) នោះ ដើម្បីបង្ហាញថា ភាពនៃធម៌ដែលនៅជាមួយគ្នានឹងអាសវៈទាំងនោះ ដោយអំណាចនៃសម្បយុត្តធម៌ មិនមានឡើយ ដូចជាពួកសាសវធម៌ និងសហេតុកធម៌ដូច្នោះដែរ។ គប្បីជ្រាបនូវប្រយោជន៍ក្នុងការកាន់យកបទថា វិប្បយុត្ត តាមដែលគួរមានក្នុងគោច្ឆកៈដែលសេសសល់យ៉ាងនេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត បទថា "no āsavā kho pana dhammā sāsavā" នេះ មិនប្លែកគ្នាពីបទទីពីរក្នុងទុកៈទីបួនឡើយ ហើយទុកៈក៏មិនអាចមានដោយបទតែមួយបានដែរ ហេតុនោះ លោកទើបកាន់យកតែបទថា អាសវវិប្បយុត្ត ប៉ុណ្ណោះ រួចធ្វើការយោជនាទុកៈចុងក្រោយតាមគន្លងនៃន័យ។ ចំណែកក្នុងហេតុគោច្ឆកៈ ព្រោះភាពនៃធម៌ដែលប្រាសចាកហេតុ មិនមានសភាពជាសហេតុកធម៌ ហេតុនោះ លោកមិនអាចកាន់យកធម៌ទាំងនោះមកយោជនាជាទុកៈបាន ទើបកាន់យកបទថា នហេតុ រួចធ្វើការយោជនាទុកៈចុងក្រោយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទុកៈទីមួយ បើដាក់បញ្ចូលបទទីពីរទៅ ជាទុកៈ ១, បទទីបី ជាទុកៈ ២, ក្នុងបទទីពីរនៃទុកៈទីមួយ ដាក់បញ្ចូលបទទីមួយ ជាទុកៈ ១, បទទីបី ជាទុកៈ ២, ក្នុងបទទីបីនៃទុកៈទីពីរ ដាក់បញ្ចូលបទទីមួយ ជាទុកៈ ១, និងក្នុងបទទីពីរនៃទុកៈទីបី ដាក់បញ្ចូលបទទីមួយ ជាទុកៈ ១ រួមត្រូវជាទុកៈ ៨ ដែលលោកបានមក ក្នុងទុកៈទាំងនោះ លោកបង្ហាញទុកៈ ៣ និងទុកៈដែលសេសសល់តាមន័យ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងគោច្ឆកៈដែលសេសសល់ដែរ។

---

၂၀-၂၅. ကိလေသကမ္မဝိပါကဝဋ္ဋာနံ ပစ္စယဘာဝေန တတ္ထ သံယောဇေန္တိ, သတိပိ အညေသံ တပ္ပစ္စယဘာဝေ န ဝိနာ သံယောဇနာနိ တေသံ တပ္ပစ္စယဘာဝေါ အတ္ထိ, ဩရမ္ဘာဂိယုဒ္ဓမ္ဘာဂိယသင်္ဂဟိတေဟိ စ တံတံဘဝနိဗ္ဗတ္တကကမ္မနိယမော ဘဝနိယမော စ ဟောတိ, န စ ဥပစ္ဆိန္နသံယောဇနဿ ကတာနိပိ ကမ္မာနိ ဘဝံ နိဗ္ဗတ္တေန္တီတိ. သံယောဇေတဗ္ဗာတိ ဝါ သံယောဇနိယာ, သံယောဇနေ နိယုတ္တာတိ ဝါ. ဒူရဂတဿပိ အာကဍ္ဎနတော နိဿရိတုံ အပ္ပဒါနဝသေန ဗန္ဓနံ သံယောဇနံ, ဂန္ထကရဏံ သင်္ခလိကစက္ကလကာနံ ဝိယ ပဋိဗဒ္ဓတာကရဏံ ဝါ ဂန္ထနံ ဂန္ထော, သံသိလိသကရဏံ ယောဇနံ ယောဂေါတိ အယမေတေသံ ဝိသေသောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဓမ္မာနံ သဘာဝကိစ္စဝိသေသညုနာ ပန ဘဂဝတာ သမ္ပယုတ္တေသု အာရမ္မဏေသု တပ္ပစ္စယေသု စ တေဟိ တေဟိ နိပ္ဖာဒိယမာနံ တံ တံ ကိစ္စဝိသေသံ ပဿန္တေန တေ တေ ဓမ္မာ တထာ တထာ အာသဝသံယောဇနဂန္ထာဒိဝသေန ဝုတ္တာတိ ‘‘ကိမတ္ထံ ဧတေယေဝ ဓမ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တာ, ကသ္မာ စ ဝုတ္တာ ဧဝ ပုန ဝုတ္တာ’’တိ န စောဒေတဗ္ဗမေတံ.

២០-២៥. ពួកធម៌ទាំងឡាយរមែងចងសត្វទុកក្នុងវដ្តៈគឺកិលេស កម្ម និងវិបាក ដោយភាពជាបច្ច័យក្នុងវដ្តៈនោះ ទោះបីធម៌ដទៃទៀតមានភាពជាបច្ច័យដល់វដ្តៈនោះក៏ដោយ ប៉ុន្តែបើមិនមានសញ្ញោជនៈទាំងឡាយទេ ភាពជាបច្ច័យដល់វដ្តៈនោះនៃធម៌ទាំងឡាយនោះក៏មិនមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត កម្មនិយមដែលញ៉ាំងភពនោះៗ ឲ្យកើតឡើង និងភពនិយម រមែងមានដោយសារធម៌ដែលសង្គ្រោះដោយឱរម្ភាគិយសញ្ញោជនៈ និងឧទ្ធម្ភាគិយសញ្ញោជនៈ ហើយកម្មទាំងឡាយសូម្បីដែលបុគ្គលមានសញ្ញោជនៈកាត់ផ្តាច់ហើយបានធ្វើ ក៏មិនញ៉ាំងភពឲ្យកើតឡើងដែរ។ ពួកធម៌ដែលគួរចងទុក ឈ្មោះថា សញ្ញោជនីយៈ ឬពួកធម៌ដែលប្រកបក្នុងសញ្ញោជនៈ ឈ្មោះថា សញ្ញោជនីយៈ។ គ្រឿងចងដែលឈ្មោះថា សញ្ញោជនៈ ព្រោះអត្ថថា ទាញសត្វដែលទៅឆ្ងាយមកវិញ ដោយមិនព្រមលះបង់ចោល គ្រឿងចងដែលឈ្មោះថា គន្ថៈ ព្រោះអត្ថថា ធ្វើនូវការចងក្រង ឬធ្វើនូវការជាប់ជំពាក់គ្នា ដូចជាកាំនៃកង់រទេះ គ្រឿងប្រកបដែលឈ្មោះថា យោគៈ ព្រោះអត្ថថា ធ្វើនូវការភ្ជាប់គ្នាឲ្យជិតស្និទ្ធ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃធម៌ទាំងនេះដែលគប្បីជ្រាប។ ប៉ុន្តែ ព្រះដ៏មានព្រះភាគដែលជាអ្នកជ្រាបនូវសភាវៈ និងកិច្ចដ៏វិសេសនៃធម៌ទាំងឡាយ កាលដែលទ្រង់ទតឃើញនូវកិច្ចដ៏វិសេសនោះៗ ដែលធម៌នោះៗ បង្កើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ និងបច្ច័យដែលសម្បយុត្តទាំងឡាយ ទើបទ្រង់ត្រាស់ហៅធម៌នោះៗ យ៉ាងនោះៗ ដោយអំណាចនៃអាសវៈ សញ្ញោជនៈ និងគន្ថៈជាដើម ដូច្នេះ មិនគប្បីចោទសួរក្នុងរឿងនេះថា “ហេតុអ្វីបានជាធម៌ទាំងនេះ ទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះ ហើយហេតុអ្វីបានជាធម៌ដែលទ្រង់ត្រាស់ហើយ ទើបត្រាស់ម្តងទៀត?”។

---

၂၆-၃၇. ဂန္ထနိယာတိ [Pg.54] ဧတ္ထ အယမညော အတ္ထော ‘‘ဂန္ထကရဏံ ဂန္ထနံ, ဂန္ထနေ နိယုတ္တာတိ ဂန္ထနိယာ, ဂန္ထယိတုံ သက္ကုဏေယျာ, ဂန္ထယိတုံ အရဟန္တီတိ ဝါ ဂန္ထနိယာ’’တိ. ဧဝံ ဩဃနိယာဒီသုပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာတိက္ကမတီတိ ဧတံ ဓာတွတ္ထံ ဂဟေတွာ ဩဃနိယာတိ ပဒသိဒ္ဓိ ကတာ.

២៦-៣៧. ពាក្យថា Ganthaniyā ក្នុងទីនេះ មានសេចក្តីពន្យល់ផ្សេងទៀតថា “ការចងក្រង ឈ្មោះថា គន្ថនៈ ពួកធម៌ដែលប្រកបក្នុងការចងក្រង ឈ្មោះថា គន្ថនីយៈ ម្យ៉ាងទៀត ពួកធម៌ដែលអាចចងក្រងបាន ឬគួរដល់ការចងក្រង ឈ្មោះថា គន្ថនីយៈ”។ ក្នុងពាក្យថា ឱឃនីយៈ (Oghaniyā) ជាដើម ក៏គប្បីជ្រាបតាមន័យនេះដែរ។ ពាក្យថា ឱឃនីយៈ សម្រេចមកពីធាតុដែលមានអត្ថថា កន្លងផុតទៅ។

---

၅၀-၅၄. ဓမ္မသဘာဝံ အဂ္ဂဟေတွာ ပရတော အာမသန္တီတိ ပရာမာသာ. ပရတောတိ နိစ္စာဒိတော. အာမသန္တီတိ သဘာဝပဋိသေဓေန ပရိမဇ္ဇန္တိ.

៥០-៥៤. ពួកធម៌ដែលមិនកាន់យកនូវសភាវធម៌ ហើយស្ទាបអង្អែល (ប្រកាន់យក) ពីខាងក្រៅ ឈ្មោះថា បរាមាសៈ។ ពាក្យថា ពីខាងក្រៅ គឺដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រកាន់ថាទៀងជាដើម។ ពាក្យថា ស្ទាបអង្អែល គឺការស្ទាបអង្អែលដោយការបដិសេធនូវសភាវៈពិត។

---

၅၅-၆၈. သဘာဝတော ဝိဇ္ဇမာနံ အဝိဇ္ဇမာနံ ဝါ ဝိစိတ္တသညာယ သညိတံ အာရမ္မဏံ အဂ္ဂဟေတွာ အပ္ပဝတ္တိတော အာလမ္ဗမာနာ ဓမ္မာ သာရမ္မဏာ. စိန္တနံ ဂဟဏံ အာရမ္မဏူပလဒ္ဓိ. စေတသိ နိယုတ္တာ, စေတသာ သံသဋ္ဌာ ဝါ စေတသိကာ. ဒုဗ္ဗိညေယျနာနတ္တတာယ ဧကီဘာဝမိဝုပဂမနံ နိရန္တရဘာဝုပဂမနံ. ယေသံ ရူပါနံ စိတ္တံ သဟဇာတပစ္စယော ဟောတိ, တေသံ စိတ္တဿ စ သုဝိညေယျနာနတ္တန္တိ နိရန္တရဘာဝါနုပဂမနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧကတော ဝတ္တမာနာပီတိ အပိ-သဒ္ဒေါ ကော ပန ဝါဒေါ ဧကတော အဝတ္တမာနာတိ ဧတမတ္ထံ ဒီပေတိ. ဣဒမေတ္ထ ဝိစာရေတဗ္ဗံ – အဝိနိဗ္ဘောဂရူပါနံ ကိံ အညမညံ သံသဋ္ဌတာ, ဥဒါဟု ဝိသံသဋ္ဌတာတိ? ဝိသုံ အာရမ္မဏဘာဝေန သုဝိညေယျနာနတ္တတ္တာ န သံသဋ္ဌတာ, နာပိ ဝိသံသဋ္ဌတာ သံသဋ္ဌာတိ အနာသင်္ကနီယသဘာဝတ္တာ. စတုန္နဉှိ ခန္ဓာနံ အညမညံ သံသဋ္ဌသဘာဝတ္တာ ရူပနိဗ္ဗာနေဟိပိ သော သံသဋ္ဌဘာဝေါ အတ္ထိ နတ္ထီတိ သိယာ အာသင်္ကာ, တသ္မာ တေသံ ဣတရေဟိ, ဣတရေသဉ္စ တေဟိ ဝိသံသဋ္ဌသဘာဝတာ ဝုစ္စတိ, န ပန ရူပါနံ ရူပေဟိ ကတ္ထစိ သံသဋ္ဌတာ အတ္ထီတိ တဒါသင်္ကာဘာဝတော ဝိသံသဋ္ဌတာ စ ရူပါနံ ရူပေဟိ န ဝုစ္စတီတိ. ဧသ ဟိ တေသံ သဘာဝေါတိ. စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနာဒိပဒေသု သံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနာဒိသဒ္ဒါ စိတ္တသဒ္ဒါပေက္ခာတိ ပစ္စေကံ စိတ္တသဒ္ဒသမ္ဗန္ဓတ္တာ စိတ္တသံသဋ္ဌာ စ တေ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ စာတိ ပစ္စေကံ ယောဇေတွာ အတ္ထော ဝုတ္တော. ဥပါဒိယန္တေဝါတိ ဘူတာနိ ဂဏှန္တိ ဧဝ, နိဿယန္တိ ဧဝါတိ အတ္ထော. ယထာ ဘူတာနိ ဥပါဒိယန္တိ ဂယှန္တိ နိဿီယန္တိ, န တထာ ဧတာနိ ဂယှန္တိ နိဿီယန္တိ, တသ္မာ ဥပါဒါ. အထ ဝါ ဘူတာနိ အမုဉ္စိတွာ တေသံ ဝဏ္ဏနိဘာဒိဘာဝေန ဂဟေတဗ္ဗတော ဥပါဒါ.

៥៥-៦៨. ពួកធម៌ដែលកាន់យកនូវអារម្មណ៍ដែលសម្គាល់ដោយសញ្ញាផ្សេងៗ ទោះបីមានពិត ឬមិនមានពិតតាមសភាវៈ ដោយមិនប្រព្រឹត្តទៅតាមសភាវៈពិត ឈ្មោះថា សារម្មណៈ។ ការត្រិះរិះ ការកាន់យក និងការដឹងនូវអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា ចិន្តនៈ។ ពួកធម៌ដែលប្រកបក្នុងចិត្ត ឬច្របូកច្របល់នឹងចិត្ត ឈ្មោះថា ចេតសិក។ ការដល់នូវភាពជាតែមួយ ឬការដល់នូវភាពមិនចន្លោះ ព្រោះភាពជាធម៌ដែលដឹងបានដោយកម្រ និងភាពមានសភាវៈផ្សេងៗគ្នា។ គប្បីជ្រាបថា រូបទាំងឡាយណាដែលមានចិត្តជាសហជាតបច្ច័យ ភាពខុសគ្នានៃរូបទាំងនោះ និងចិត្តនោះ ជាសភាវៈដែលដឹងបានងាយ ដូច្នេះ ទើបមិនដល់នូវភាពមិនចន្លោះ (មិនមែនជាឯកីភាព)។ សូម្បីពាក្យថា “សូម្បីប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នា” សព្ទថា “សូម្បី” (អបិ) ក្នុងទីនេះ បង្ហាញនូវអត្ថថា “នឹងពោលទៅថ្វីដល់ធម៌ដែលមិនប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នា”។ ក្នុងរឿងនេះ គប្បីពិចារណាថា ចុះរូបដែលមិនអាចបំបែកពីគ្នាបាន (អវិនិព្វោភរូប) តើមានភាពច្របូកច្របល់គ្នា ឬមិនច្របូកច្របល់គ្នា? មិនមែនជាការច្របូកច្របល់គ្នាទេ ព្រោះភាពខុសគ្នាដែលដឹងបានងាយដោយភាពជាអារម្មណ៍ផ្សេងគ្នា ហើយក៏មិនមែនជាការមិនច្របូកច្របល់គ្នាដែរ ព្រោះមានសភាវៈដែលមិនគួររង្កៀសថាច្របូកច្របល់គ្នា។ ព្រោះថា ខន្ធ ៤ មានសភាវៈច្របូកច្របល់នឹងគ្នាទៅវិញទៅមក ភាពច្របូកច្របល់នោះ ក៏អាចនឹងមានការរង្កៀសថា មាន ឬមិនមាន ក្នុងរូប និងនិព្វានដែរ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលនូវភាពមិនច្របូកច្របល់គ្នានៃខន្ធទាំងនោះ ជាមួយនឹងធម៌ដទៃ និងភាពមិនច្របូកច្របល់គ្នានៃធម៌ដទៃ ជាមួយនឹងខន្ធទាំងនោះ ប៉ុន្តែភាពច្របូកច្របល់គ្នានៃរូប និងរូប មិនមានក្នុងទីណាមួយឡើយ ព្រោះមិនមានការរង្កៀសក្នុងរឿងនោះ ហេតុនោះ លោកមិនពោលនូវភាពមិនច្របូកច្របល់គ្នានៃរូប និងរូបឡើយ។ នេះជាសភាវៈនៃរូបទាំងនោះ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន ចិត្តសំសដ្ឋសមុដ្ឋាន (Cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhāna) ជាដើម សព្ទថា សំសដ្ឋសមុដ្ឋាន ជាដើម រមែងអាស្រ័យនូវសព្ទថា ចិត្ត ព្រោះសព្ទថា ចិត្ត ត្រូវភ្ជាប់ជាមួយគ្រប់បទ ដូច្នេះ លោកទើបពោលអត្ថដោយការបំបែកបទនីមួយៗថា ពួកធម៌ដែលច្របូកច្របល់នឹងចិត្តផង ពួកធម៌ដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋានផង។ ពាក្យថា ឧបាទិយន្តេវ (Upādiyanteva) គឺកាន់យកនូវមហាភូតរូបទាំងឡាយពិតមែន អាស្រ័យនូវមហាភូតរូបទាំងឡាយពិតមែន។ មហាភូតរូបទាំងឡាយ ត្រូវគេកាន់យក ត្រូវគេអាស្រ័យយ៉ាងណា ពួកធម៌ទាំងនេះ (ឧបាទារូប) មិនមែនត្រូវគេកាន់យក មិនមែនត្រូវគេអាស្រ័យយ៉ាងនោះទេ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ឧបាទា។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះត្រូវកាន់យកដោយភាពជាពណ៌ និងសណ្ឋានជាដើមនៃមហាភូតរូបទាំងនោះ ដោយមិនលះបង់នូវមហាភូតរូបឡើយ ទើបឈ្មោះថា ឧបាទា។

---

၇၅-၈၂. သံကိလိဋ္ဌတ္တိကေ ဝုတ္တနယေနာတိ သံ-သဒ္ဒံ အပနေတွာ ကိလိသန္တီတိ ကိလေသာတိအာဒိနာ နယေန.

៧៥-៨២. តាមន័យដែលពោលទុកក្នុងសង្កិលិដ្ឋត្តិៈ គឺដោយការដកសព្ទថា សំ (Saṃ) ចេញ ហើយពោលថា កិលេស ព្រោះអត្ថថា ញ៉ាំងសត្វឲ្យសៅហ្មង ជាដើម។

---

၈၃-၁၀၀. ကာမာဝစရာဒီသု [Pg.55] အယမပရော အတ္ထော – ကာမတဏှာ ကာမော, ဧဝံ ရူပါရူပတဏှာ ရူပံ အရူပဉ္စ. အာရမ္မဏကရဏဝသေန တာနိ ယတ္ထ အဝစရန္တိ, တေ ကာမာဝစရာဒယောတိ. ဧဝဉှိ သတိ အညဘူမီသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ အကာမာဝစရာဒိတာ ကာမာဝစရာဒိတာ စ နာပဇ္ဇတီတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ. နိက္ခေပကဏ္ဍေပိ ‘‘ဧတ္ထာဝစရာ’’တိ ဝစနံ အဝီစိပရနိမ္မိတပရိစ္ဆိန္နောကာသာယ ကာမတဏှာယ အာရမ္မဏဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ, တဒေါကာသတာ စ တဏှာယ တန္နိန္နတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယဒိ ပရိယာပန္နသဒ္ဒဿ အန္တောဂဓာတိ အယမတ္ထော, မဂ္ဂါဒိဓမ္မာနဉ္စ လောကုတ္တရန္တောဂဓတ္တာ ပရိယာပန္နတာ အာပဇ္ဇတိ. န ဟိ ‘‘ပရိယာပန္နာ’’တိ ဧတ္ထ တေဘူမကဂဟဏံ အတ္ထီတိ? နာပဇ္ဇတိ သဗ္ဗဒါ ပဝတ္တမာနဿ ပစ္စက္ခဿ လောကဿ ဝသေန ပရိယာပန္နနိစ္ဆယတော. အထ ဝါ ပရိစ္ဆေဒကာရိကာယ တဏှာယ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ အာပန္နာ ပဋိပန္နာ ဂဟိတာတိ ပရိယာပန္နာ.

៨៣-១០០. ក្នុងពាក្យថា កាមាវចរ ជាដើមនេះ មានសេចក្តីពន្យល់ផ្សេងទៀតថា កាមតណ្ហា ឈ្មោះថា កាមៈ ដូចគ្នាដែរ រូបតណ្ហា និងអរូបតណ្ហា ឈ្មោះថា រូបៈ និងអរូបៈ។ ពួកធម៌ទាំងឡាយណាដែលរមែងត្រេចទៅក្នុងភពទាំងនោះ ដោយអំណាចនៃការធ្វើនូវភពទាំងនោះឲ្យជាអារម្មណ៍ ពួកធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា កាមាវចរ ជាដើម។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ ភាពជាអកាមាវចរ និងភាពជាកាមាវចរនៃធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងភូមិដទៃ ក៏មិនខុសគ្នាឡើយ។ សូម្បីក្នុងនិក្ខេបកណ្ឌ ពាក្យថា “etthāvacarā” (ត្រេចទៅក្នុងទីនេះ) គប្បីជ្រាបថា លោកពោលសំដៅដល់ភាពជាអារម្មណ៍នៃកាមតណ្ហា ក្នុងឱកាសដែលកំណត់ដោយអវីចិនរក រហូតដល់ភពនៃទេវតាជាន់បរនិម្មិតវសវត្តី ហើយភាពជាឱកាសនៃតណ្ហានោះ គប្បីជ្រាបដោយភាពដែលតណ្ហានោះបង្អោនទៅក្នុងទីនោះ។ ប្រសិនបើពាក្យថា បរិយាបន្នៈ (Pariyāpanna) មានអត្ថថា រួមបញ្ចូល ភាពជាបរិយាបន្នៈ ក៏រមែងមានដល់មគ្គធម៌ជាដើមដែរ ព្រោះមគ្គធម៌ទាំងនោះ រួមបញ្ចូលក្នុងលោកុត្តរធម៌។ ចុះក្នុងពាក្យថា បរិយាបន្នៈ នេះ មិនមានការកាន់យកនូវធម៌ដែលជាត្រៃភូមិទេឬ? មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះការកំណត់នូវបរិយាបន្នធម៌ រមែងមានដោយអំណាចនៃលោកដែលប្រាកដចំពោះមុខ ដែលប្រព្រឹត្តទៅសព្វៗ កាល។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកធម៌ដែលតណ្ហាដែលជាគ្រឿងកំណត់ បានកំណត់ហើយ ចូលទៅដល់ហើយ ឬកាន់យកហើយ ឈ្មោះថា បរិយាបន្នៈ។

---

အနီယ-သဒ္ဒေါ ဗဟုလာ ကတ္တုအဘိဓာယကောတိ ဝဋ္ဋစာရကတော နိယျန္တီတိ နိယျာနီယာ, နီ-ကာရဿ ရဿတ္တံ ယ-ကာရဿ စ က-ကာရတ္တံ ကတွာ ‘‘နိယျာနိကာ’’တိ ဝုတ္တံ, နိယျာနကရဏသီလာ ဝါ နိယျာနိကာ. ဥတ္တရိတဗ္ဗဿ အညဿ နိဒ္ဒိဋ္ဌဿ အဘာဝါ နိဒ္ဒိသိယမာနာ သဥတ္တရာ ဓမ္မာဝ ဥတ္တရိတဗ္ဗာတိ ‘‘အတ္တာန’’န္တိ အာဟ. ရာဂါဒီနန္တိ ရာဂါဒီနံ ဒသန္နံ ကိလေသာနံ သဗ္ဗနိယတာကုသလာနံ ဝါ. တေဟိ နာနပ္ပကာရဒုက္ခနိဗ္ဗတ္တကေဟိ အဘိဘူတာ သတ္တာ ကန္ဒန္တိ အကန္ဒန္တာပိ ကန္ဒနကာရဏဘာဝတော. ယသ္မာ ပန ပဟာနေကဋ္ဌတာဝသေန စ ‘‘သရဏာ’’တိ အာဟ, တသ္မာ ‘‘ရာဂါဒီန’’န္တိ ဝစနေန ရာဂဒေါသမောဟာဝ ဂဟိတာတိ ဉာယတိ. ရဏ-သဒ္ဒေါ ဝါ ရာဂါဒိရေဏူသု နိရုဠှော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ရဏံ ဝါ ယုဒ္ဓံ, ‘‘ကာမာ တေ ပဌမာ သေနာ’’တိ (သု. နိ. ၄၃၈; မဟာနိ. ၂၈, ၆၈, ၁၄၉; စူဠနိ. နန္ဒမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၄၇) ဧဝမာဒိကာ စ အကုသလာ သေနာ အရိယမဂ္ဂယုဒ္ဓေန ဇေတဗ္ဗတ္တာ သယုဒ္ဓတ္တာ ‘‘သရဏာ’’တိ ဝုစ္စန္တီတိ. အရဏဝိဘင်္ဂသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၃၂၃ အာဒယော) ပန သဒုက္ခာ သဥပဃာတာ သဥပါယာသာ သပရိဠာဟာ မိစ္ဆာပဋိပဒါဘူတာ ကာမသုခါနုယောဂါဒယော ‘‘သရဏာ’’တိ ဝုတ္တာတိ ဒုက္ခာဒီနံ ရဏဘာဝေါ တန္နိဗ္ဗတ္တကသဘာဝါနံ အကုသလာနံ သရဏတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

សព្ទថា អនីយៈ (Anīya) ជាសព្ទដែលពោលដល់កត្តា (អ្នកធ្វើ) ជាភាគច្រើន ដូច្នេះ ពួកធម៌ដែលរមែងចេញទៅចាកវដ្តៈ ឈ្មោះថា និយ្យានីយៈ (Niyyānīyā) លោកធ្វើអក្សរ នី (Nī) ឲ្យជាស្រៈខ្លី (រស្សៈ) និងធ្វើអក្សរ យ (Ya) ឲ្យជាអក្សរ ក (Ka) ទើបហៅថា និយ្យានិកៈ (Niyyānikā) ម្យ៉ាងទៀត ពួកធម៌ដែលមានសភាវៈធ្វើនូវការចេញទៅ ឈ្មោះថា និយ្យានិកៈ។ ព្រោះមិនមានធម៌ដទៃដែលត្រូវឆ្លងកាត់ដែលលោកបានសម្តែងទុក ដូច្នេះ ពួកសឧត្តរធម៌ដែលលោកកំពុងសម្តែងនេះឯង ជាធម៌ដែលត្រូវឆ្លងកាត់ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ខ្លួនឯង” (Attānaṃ)។ ពាក្យថា រាគាទីនំ (Rāgādīnaṃ) គឺនៃកិលេស ១០ មានរាគៈជាដើម ឬនៃអកុសលធម៌ទាំងអស់ដែលទៀងទាត់។ សត្វទាំងឡាយដែលត្រូវកិលេសទាំងនោះ ដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងទុក្ខផ្សេងៗ ឲ្យកើតឡើង គ្របសង្កត់ហើយ រមែងយំទារ ទោះបីមិនយំ ក៏ឈ្មោះថា យំដែរ ព្រោះជាហេតុនៃសេចក្តីយំ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះលោកពោលថា “សរណៈ” (Saraṇā) ដោយអំណាចនៃភាពជាធម៌ដែលត្រូវលះបង់ក្នុងទីជាមួយគ្នា ហេតុនោះ តាមពាក្យថា “រាគាទីនំ” នេះ គប្បីជ្រាបថា លោកកាន់យកតែរាគៈ ទោសៈ និងមោហៈប៉ុណ្ណោះ។ ឬមួយ សព្ទថា រណៈ (Raṇa) គប្បីជ្រាបថា សំដៅលើធូលីគឺរាគៈជាដើម ឬរណៈ គឺសង្គ្រាម ដូចពាក្យថា “កាមៈទាំងឡាយ ជាសេនាទី ១ របស់អ្នក” ជាដើម និងសេនាអកុសលដែលត្រូវឈ្នះដោយសង្គ្រាមគឺអរិយមគ្គ ព្រោះមានសង្គ្រាមជាមួយខ្លួនឯង ទើបឈ្មោះថា សរណៈ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអរណវិភង្គសូត្រ លោកពោលថា ការប្រកបខ្លួនក្នុងកាមសុខជាដើម ដែលជាមិច្ឆាបដិបទា ប្រកបដោយទុក្ខ ប្រកបដោយសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ ប្រកបដោយសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត ប្រកបដោយសេចក្តីក្តៅក្រហាយ ឈ្មោះថា សរណៈ ដូច្នេះ ភាពជា “រណៈ” នៃទុក្ខជាដើម និងភាពជា “សរណៈ” នៃអកុសលធម៌ដែលញ៉ាំងទុក្ខនោះឲ្យកើតឡើង គប្បីជ្រាបតាមន័យនេះ។

---

ပိဋ္ဌိဒုကာ သမတ္တာ.

បិដ្ឋិទុកៈ ចប់បរិបូណ៌។

---

သုတ္တန္တိကဒုကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយបទមាតិកានៃសុត្តន្តិកទុកៈ

---

၁၀၁-၁၀၈. ဝိဇ္ဇာရာသန္တောဂဓဓမ္မာ [Pg.56] ဝိဇ္ဇာသဘာဂတာယ တဒေကဒေသေ ဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌာသေ ဝတ္တန္တီတိ ဝုတ္တာ. ဝဇိရဿ ယတ္ထ တံ ပတတိ, တတ္ထ အဘေဇ္ဇံ နာမ ကိဉ္စိ မဏိပါသာဏာဒိ နတ္ထိ, န စ တေန ဂမနမဂ္ဂေါ ဝိရုဟတိ, ဧဝမေဝ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ယတ္ထ သော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မိံ သန္တာနေ အဘေဇ္ဇော ကိလေသော နာမ နတ္ထိ, န စ ဘိန္နော ပုန ဝိရုဟတီတိ ဝဇိရုပမတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တဒုပစာရေန ဗာလာ ယထာ ‘‘မဉ္စာ ဃောသန္တီ’’တိ. ကဏှာဘိဇာတီတိ အပါယာ ဝုစ္စန္တိ မနုဿေသု စ ဒေါဘဂ္ဂိယံ. တပနဿ ဝါ ဒုက္ခဿ ဟိတာတိ တပနိယာ.

១០១-១០៨. ធម៌ទាំងឡាយដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងវិជ្ជាភាគ ព្រោះមានសភាវៈដូចជាវិជ្ជា លោកពោលថា រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចំណែកនៃវិជ្ជាដែលជាផ្នែកមួយនៃវិជ្ជានោះ។ កន្លែងណាដែលវជិរៈ (ពេជ្រ) ធ្លាក់ចុះទៅ ក្នុងកន្លែងនោះ ឈ្មោះថា វត្ថុដែលមិនអាចបំបែកបាន មានមណី និងថ្មជាដើម មិនមានឡើយ ហើយផ្លូវដែលវជិរៈនោះទៅ ក៏មិនដុះឡើងវិញដែរ យ៉ាងណាមិញ អរហត្តមគ្គកើតឡើងក្នុងសន្តានណា ក្នុងសន្តាននោះ ឈ្មោះថា កិលេសដែលមិនអាចបំបែកបាន មិនមានឡើយ ហើយកិលេសដែលត្រូវកម្ចាត់ហើយ ក៏មិនដុះឡើងវិញទៀតដែរ យ៉ាងនេះឯង គប្បីជ្រាបនូវភាពមានឧបមាដូចជាវជិរៈ។ ដោយការប្រើប្រាស់ពាក្យឧបចារនោះ ដូចពាក្យថា "គ្រែទាំងឡាយស្រែក" ជាដើម ដែលពួកពាលពោល។ ពាក្យថា កណ្ហាភិជាតិ (ជាតិខ្មៅ) លោកសំដៅយកអបាយទាំងឡាយ និងសេចក្តីអភ័ព្វក្នុងពួកមនុស្ស។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាប្រយោជន៍ដល់តបនៈ (ការដុតកម្ដៅ) ឬទុក្ខ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា តបនីយៈ។

---

ဒါသာဒီသုပိ သိရိဝဍ္ဎကာဒိသဒ္ဒါ ဝိယ အတထတ္တာ ဝစနမတ္တမေဝ အဓိကာရံ ကတွာ ပဝတ္တာ အဓိဝစနာ. ယသ္မာ ပန အဓိဝစနနိရုတ္တိပညတ္တိပဒါနိ သမာနတ္ထာနိ, သဗ္ဗဉ္စ ဝစနံ အဓိဝစနာဒိဘာဝံ ဘဇတိ, တသ္မာ တေသုပိ ဝစနဝိသေသေသု ဝိသေသေန ပဝတ္တေဟိ အဓိဝစနာဒိသဒ္ဒေဟိ သဗ္ဗာနိ ဝစနာနိ အတ္ထပ္ပကာသနသာမညေန ဝုတ္တာနီတိ ဧတေနာဓိပ္ပာယေန အယံ အတ္ထယောဇနာ ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အထ ဝါ အဓိ-သဒ္ဒေါ ဥပရိဘာဂေ, ဥပရိ ဝစနံ အဓိဝစနံ. ကဿ ဥပရိ? ပကာသေတဗ္ဗဿ အတ္ထဿာတိ ဝိဒိတောဝါယမတ္ထော. အဓီနံ ဝါ ဝစနံ အဓိဝစနံ. ကေန အဓီနံ? အတ္ထေန. တထာ တံတံအတ္ထပ္ပကာသနေ နိစ္ဆိတံ, နိယတံ ဝါ ဝစနံ နိရုတ္တိ. ပထဝီဓာတုပုရိသာဒိတံတံပကာရေန ဉာပနတော ပညတ္တီတိ ဧဝံ အဓိဝစနာဒိပဒါနံ သဗ္ဗဝစနေသု ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အညထာ သိရိဝဍ္ဎကဓနဝဍ္ဎကပ္ပကာရာနမေဝ အဘိလာပါနံ အဓိဝစနတာ, အဘိသင်္ခရောန္တီတိ ဧဝံပကာရာနမေဝ နိဒ္ဓါရဏဝစနာနံ နိရုတ္တိတာ, တက္ကော ဝိတက္ကောတိ ဧဝံပကာရာနမေဝ ဧကမေဝတ္ထံ တေန တေန ပကာရေန ဉာပေန္တာနံ ပညတ္တိတာ စ အာပဇ္ဇေယျာတိ.

ពាក្យថា អធិវចនៈ គឺសំដៅលើពាក្យដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើនូវអធិការត្រឹមតែជាពាក្យពោលប៉ុណ្ណោះ ព្រោះមិនមែនជាសភាវៈពិត ដូចជាពាក្យថា សិរិវឌ្ឍកៈ (អ្នកចម្រើននូវសិរី) ជាដើម ក្នុងពួកទាសៈជាដើម។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែបទថា អធិវចនៈ និរុត្តិ និងបញ្ញត្តិ មានអត្ថស្មើគ្នា ហើយពាក្យពោលទាំងអស់ ក៏រមែងដល់នូវភាពជាអធិវចនៈជាដើម ហេតុនោះ ក្នុងចំណោមពាក្យពិសេសទាំងនោះ លោកពោលសំដៅយកពាក្យទាំងអស់ ដោយសភាវៈទូទៅគឺការញ៉ាំងអត្ថឱ្យប្រាកដ តាមរយៈសព្ទមានអធិវចនៈជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយវិសេស គប្បីជ្រាបថា ការយោគយល់អត្ថនេះ លោកធ្វើឡើងដោយអធិប្បាយយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត សព្ទថា អធិ ប្រែថា ក្នុងផ្នែកខាងលើ ពាក្យដែលនៅខាងលើ ឈ្មោះថា អធិវចនៈ។ នៅខាងលើអ្វី? គឺនៅខាងលើអត្ថដែលត្រូវសម្ដែង នេះជាអត្ថដែលជ្រាបច្បាស់ហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យដែលអាស្រ័យ (អធិនៈ) ឈ្មោះថា អធិវចនៈ។ អាស្រ័យនឹងអ្វី? គឺអាស្រ័យនឹងអត្ថ។ ដូចគ្នាដែរ ពាក្យដែលកំណត់ទុក ឬទៀងទាត់ ក្នុងការញ៉ាំងអត្ថនោះៗ ឱ្យប្រាកដ ឈ្មោះថា និរុត្តិ។ ការធ្វើឱ្យដឹងតាមប្រការនោះៗ មានបឋវីធាតុ និងបុរសជាដើម ឈ្មោះថា បញ្ញត្តិ គប្បីជ្រាបនូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃបទមានអធិវចនៈជាដើម ក្នុងពាក្យពោលទាំងពួងយ៉ាងនេះ។ បើមិនដូច្នោះទេ ភាពជាអធិវចនៈ នឹងមានដល់តែពាក្យហៅមានសិរិវឌ្ឍកៈ និងធនវឌ្ឍកៈជាដើមប៉ុណ្ណោះ ភាពជានិរុត្តិ នឹងមានដល់តែពាក្យកំណត់មានពាក្យថា អភិសង្ខរោន្តិ (រមែងតាក់តែង) ជាដើមប៉ុណ្ណោះ និងភាពជាបញ្ញត្តិ នឹងមានដល់តែពាក្យដែលញ៉ាំងអត្ថតែមួយឱ្យដឹងតាមប្រការនោះៗ មានពាក្យថា តក្កៈ និងវិតក្កៈ ជាដើមប៉ុណ្ណោះ។

---

၁၀၉-၁၁၈. ဖဿော ဝေဒနာတိ သဗ္ဗဒါပိ အရူပဓမ္မာနံ ဖဿာဒိနာမကတ္တာ ပထဝိယာဒီနံ ကေသကုမ္ဘာဒိနာမန္တရာပတ္တိ ဝိယ နာမန္တရာနာပဇ္ဇနတော စ သဒါ အတ္တနာဝ ကတနာမတာယ စတုက္ခန္ဓနိဗ္ဗာနာနိ နာမကရဏဋ္ဌေန နာမံ. နမနံ အဝိနာဘာဝတော အာရမ္မဏာဘိမုခတာ, နမနဟေတုဘူတတာ နာမနံ. အထ ဝါ အဓိဝစနသမ္ဖဿော ဝိယ အဓိဝစနံ နာမမန္တရေန ယေ အနုပစိတဗောဓိသမ္ဘာရာနံ ဂဟဏံ န ဂစ္ဆန္တိ, တေ နာမာယတ္တဂ္ဂဟဏာ နာမံ. ရူပံ ပန ဝိနာပိ နာမသာဓနံ အတ္တနော ရုပ္ပနသဘာဝေန ဂဟဏံ ဥပယာတီတိ ရူပံ.

១០៩-១១៨. ពាក្យថា ផស្សៈ វេទនា ដូច្នេះជាដើម ព្រោះធម៌ដែលឥតរូបទាំងឡាយ មានផស្សៈជាដើម តែងមានឈ្មោះជាប្រក្រតីជានិច្ច និងព្រោះមិនដល់នូវឈ្មោះដទៃ ដូចជាការដល់នូវឈ្មោះដទៃមានកេសកុម្ភៈ (ឆ្នាំងសក់) ជាដើម នៃបឋវីធាតុជាដើម ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះភាពជាឈ្មោះដែលខ្លួនឯងធ្វើឡើងជានិច្ច ខន្ធ ៤ និងនិព្វាន ឈ្មោះថា នាម ដោយអត្ថថាជាអ្នកធ្វើនូវឈ្មោះ។ ការបង្ឱនទៅ គឺភាពជាអ្នកឆ្ពោះទៅរកអារម្មណ៍ ព្រោះមិនអាចប្រាសចាកគ្នាបាន ភាពជាហេតុនៃសេចក្តីបង្ឱនទៅ ឈ្មោះថា នាមនៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយណាដែលពួកបុគ្គលអ្នកមិនទាន់បានសន្សំបោធិសម្ភារៈ មិនអាចយល់ដឹងបាន បើមិនអាស្រ័យឈ្មោះ ដូចជាអធិវចនសម្ផស្សជាអធិវចនៈ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា នាម ព្រោះការយល់ដឹងត្រូវអាស្រ័យនឹងឈ្មោះ។ ចំណែកឯរូប រមែងដល់នូវការយល់ដឹងបាន ដោយសភាវៈដែលចេះតែរងនូវការប្រែប្រួលរបស់ខ្លួន ទោះបីមិនមានការសម្រេចដោយឈ្មោះក៏ដោយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា រូប។

---

၁၁၉-၁၂၃. ဣတော [Pg.57] ပုဗ္ဗေ ပရိကမ္မံ ပဝတ္တံ, ဣတော ပရံ ဘဝင်္ဂံ, မဇ္ဈေ သမာပတ္တီတိ ဧဝံ သမာပတ္တီနံ အပ္ပနာပရိစ္ဆေဒပညာ သမာပတ္တိကုသလတာ. ဝုဋ္ဌာနေ ကုသလဘာဝေါ ပုဗ္ဗေ ဝုဋ္ဌာနေ ပရိစ္ဆေဒကရဏဉာဏံ. လက္ခဏာဒိဝသေန အနိစ္စာဒိဝသေန စ မနသိ ကရဏံ မနသိကာရော.

១១៩-១២៣. បញ្ញាដែលកំណត់នូវអប្បនានៃសមាបត្តិទាំងឡាយយ៉ាងនេះថា "មុននេះ បរិកម្មប្រព្រឹត្តទៅ បន្ទាប់ពីនេះ ភវង្គកើតឡើង សមាបត្តិស្ថិតក្នុងចន្លោះកណ្ដាល" ឈ្មោះថា សមាបត្តិកុសលតា (ភាពឈ្លាសវៃក្នុងសមាបត្តិ)។ ភាពឈ្លាសវៃក្នុងការចេញ (ពីសមាបត្តិ) គឺញាណដែលធ្វើការកំណត់ក្នុងការចេញជាមុន។ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ដោយអំណាចនៃលក្ខណៈជាដើម និងដោយអំណាចនៃអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម ឈ្មោះថា មនសិការៈ។

---

၁၂၄-၁၃၄. သုစိသီလတာ သောရစ္စံ. သာ ဟိ သောဘနကမ္မရတတာတိ. သမ္မောဒကဿ, သမ္မောဒကော ဝါ မုဒုဘာဝေါ သမ္မောဒကမုဒုဘာဝေါ, သဏှဝါစတာ. ‘‘အဂုတ္တဒွါရတာ’’တိ ဝုတ္တေ ကေသု ဒွါရေသူတိ န ပညာယတီတိ ‘‘ဣန္ဒြိယေသူ’’တိ ဝုတ္တံ. သမ္ပဇာနာတီတိ သမ္ပဇာနော, တဿ ဘာဝေါ သမ္ပဇညံ. တဒပိ ဉာဏံ ယသ္မာ သမ္ပဇာနာတိ, တသ္မာ ‘‘သမ္ပဇာနာတီတိ သမ္ပဇည’’န္တိ အာဟ. အပ္ပဋိသင်္ခါနေ နိမိတ္တေ ဝိသယေ ဝါ. ဝီရိယသီသေနာတိ ဝီရိယပါမောက္ခေန. ဥပ္ပန္နံ ဗလန္တိ ဝီရိယောပတ္ထမ္ဘေန ဟိ ကုသလဘာဝနာ ဗလဝတီ ထိရာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ တထာ ဥပ္ပန္နာ ဗလဝတီ ကုသလဘာဝနာ ဗလဝန္တော သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိပိ ဝုစ္စန္တိ. ကသိဏနိမိတ္တံ ဝိယ သညာဏံ ဝိယ သဝိဂ္ဂဟံ ဝိယ စ သုဋ္ဌု ဥပလက္ခေတဗ္ဗာကာရံ ‘‘နိမိတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. သမထော စ ဧဝံ အာကာရောတိ ‘‘နိမိတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တော. တထာ ဟိ သော ပစ္စဝေက္ခန္တေန ပစ္စဝေက္ခဏတော ဂယှတီတိ. ဥဒ္ဓစ္စမိဝ စိတ္တံ န ဝိက္ခိပတီတိ, ဝိက္ခေပပဋိက္ခေပေါ ဝါ အဝိက္ခေပေါ.

១២៤-១៣៤. ភាពមានសីលដ៏ស្អាត ឈ្មោះថា សោរច្ចៈ។ ព្រោះសោរច្ចៈនោះ គឺភាពជាអ្នកត្រេកអរក្នុងកម្មដ៏ល្អ។ ភាពជាអ្នករីករាយ ឬភាពទន់ភ្លន់របស់អ្នករីករាយ ឈ្មោះថា សម្មោទកមុទុភាវៈ គឺភាពមានវាចាផ្អែមល្ហែម។ កាលបើពោលថា "ភាពជាអ្នកមិនគ្រប់គ្រងទ្វារ" ដូច្នេះ មិនទាន់ដឹងច្បាស់ថា ក្នុងទ្វារទាំងឡាយណា ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ក្នុងឥន្ទ្រីយទាំងឡាយ"។ បុគ្គលណាដឹងច្បាស់ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា សម្បជានៈ ភាពនៃបុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សម្បជញ្ញៈ។ ញាណនោះឯង ព្រោះតែដឹងច្បាស់ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ដឹងច្បាស់ ឈ្មោះថា សម្បជញ្ញៈ"។ ក្នុងអប្បដិសង្ខានៈ គឺក្នុងនិមិត្ត ឬក្នុងវិស័យ។ ពាក្យថា ដោយមានវីរិយៈជាប្រធាន គឺដោយមានវីរិយៈជាចម្បង។ ពាក្យថា កម្លាំងដែលកើតឡើង គឺព្រោះការចម្រើនកុសលដែលខ្លាំងក្លា និងមាំមួន រមែងកើតឡើងបានដោយការឧបត្ថម្ភនៃវីរិយៈ ហេតុនោះ ការចម្រើនកុសលដ៏ខ្លាំងក្លាដែលកើតឡើងយ៉ាងនោះ លោកក៏ហៅថា ពោជ្ឈង្គ ៧ ដ៏មានកម្លាំងដែរ។ អាការដែលគប្បីកំណត់ចំណាំបានយ៉ាងល្អ ដូចជាកសិណនិមិត្ត ដូចជាសញ្ញាណ និងដូចជាសវិគ្គហៈ (រូបរាង) លោកហៅថា "និមិត្ត"។ សមថៈ ក៏មានអាការយ៉ាងនេះដែរ ហេតុនោះ លោកទើបហៅថា "និមិត្ត"។ ព្រោះថា សមថៈនោះ បុគ្គលអ្នកពិចារណា រមែងកាន់យកបានដោយការពិចារណា។ ការមិនកម្ចាត់កម្ចាយចិត្ត ដូចជាឧទ្ធច្ចៈ ឬការបដិសេធនូវការកម្ចាត់កម្ចាយ ឈ្មោះថា អវិក្ខេបៈ។

---

၁၃၅-၁၄၂. သီလမေဝ ပုနပ္ပုနံ အာသေဝိယမာနံ လောကိယံ လောကုတ္တရမ္ပိ သီလံ ပရိပူရေတီတိ ‘‘သီလပရိပူရဏတော’’တိ ဝုတ္တံ. သီလဿ သမ္ပဒါတိ ကာရဏသီလမ္ပိ ဖလသီလမ္ပိ သမ္ပန္နသမုဒါယဿ ဧကဒေသဝသေန ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ‘‘ကတမေ စ ထပတိ အကုသလာ သီလာ? အကုသလံ ကာယကမ္မံ အကုသလံ ဝစီကမ္မံ ပါပကော အာဇီဝေါ’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၆၄) ဝုတ္တတ္တာ သဗ္ဗမ္ပိ ကုသလာကုသလံ ‘‘သီလ’’န္တိ ဂဟေတွာ တတ္ထ ကုသလသီလံ နိဒ္ဓါရေတွာ ‘‘သီလသမ္ပဒါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

១៣៥-១៤២. សីលហ្នឹងឯង កាលបើបុគ្គលសេពគប់រឿយៗ រមែងញ៉ាំងសីលទាំងលោកិយ និងលោកុត្តរឱ្យបរិបូរ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ព្រោះការញ៉ាំងសីលឱ្យបរិបូរ"។ ពាក្យថា សីលសម្បទា លោកពោលដោយអំណាចនៃចំណែកមួយនៃសមុទាយៈដែលបរិបូរ គឺទាំងការណសីល និងផលសីល។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះមានពាក្យថា "ម្នាលថ្បតី ចុះអកុសលសីលទាំងឡាយ តើដូចម្ដេច? គឺអកុសលកាយកម្ម អកុសលវចីកម្ម និងបាបអាជីវៈ" ដូច្នេះ លោកកាន់យកសីលទាំងអស់ ទាំងកុសល និងអកុសល ហើយជ្រើសរើសយកតែកុសលសីលក្នុងសីលនោះ ទើបពោលថា "សីលសម្បទា"។ គប្បីជ្រាបនូវទិដ្ឋិសម្បទា តាមន័យនេះដែរ។

---

ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ခေါ ပန ယထာဒိဋ္ဌိဿ စ ပဓာနန္တိ ကမ္မဿကတဉာဏာဒိသင်္ခါတာ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ စေဝါတိ ပဋိပါဋိယာ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ခေါ ပနာတိ စ ပဒဒွယဿ သမာနတ္တာ ပညာ. ယထာဒိဋ္ဌိဿာတိ နိဗ္ဗတ္တိတပ္ပကာရဒိဋ္ဌိဿ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗပဓာနာနုရူပဒိဋ္ဌိဿ ဝါ ယထာဒိဋ္ဌိပဝတ္တကိရိယဿ ဝါ. သံဝေဂေါတိ သဟောတ္တပ္ပံ ဉာဏံ, ဩတ္တပ္ပမေဝ ဝါ. သမတ္တံ တုဿနံ တိတ္တိ [Pg.58] သန္တုဋ္ဌိ, နတ္ထိ ဧတဿ သန္တုဋ္ဌီတိ အသန္တုဋ္ဌိ, အသန္တုဋ္ဌိဿ ဘာဝေါ အသန္တုဋ္ဌိတာ. ဝီရိယပ္ပဝါဟေ ပဝတ္တမာနေ အန္တရာ ဧဝ ပဋိဂမနံ နိဝတ္တနံ ပဋိဝါနံ, တံ အဿ အတ္ထီတိ ပဋိဝါနီ, န ပဋိဝါနီ အပ္ပဋိဝါနီ, တဿ ဘာဝေါ အပ္ပဋိဝါနိတာ. ဝိမုစ္စနံ နာမ အာရမ္မဏေ အဓိမုတ္တတာ ကိလေသေဟိ သဗ္ဗသင်္ခါရေဟိ စ နိဿဋတာ စ. ပဋိသန္ဓိဝသေနာတိ ကိလေသာနံ တံတံမဂ္ဂဝဇ္ဈာနံ ဥပ္ပန္နမဂ္ဂေ ခန္ဓသန္တာနေ ပုန သံဒဟနဝသေန. အနုပ္ပာဒဘူတေတိ တံတံဖလေ. အနုပ္ပာဒပရိယောသာနေတိ အနုပ္ပာဒကရော မဂ္ဂေါ အနုပ္ပာဒေါ, တဿ ပရိယောသာနေ.

ពាក្យថា «Diṭṭhivisuddhi kho pana yathādiṭṭhissa ca padhānaṃ» សេចក្ដីថា ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ គឺបញ្ញាដែលរាប់បញ្ចូលទាំងកម្មស្សកតញ្ញាណជាដើមផង និងទិដ្ឋិវិសុទ្ធិដោយលំដាប់ផង ព្រោះភាពស្មើគ្នានៃបទទាំងពីរគឺ «diṭṭhivisuddhi» និង «diṭṭhivisuddhi kho pana»។ ពាក្យថា «Yathādiṭṭhissa» សេចក្ដីថា នៃទិដ្ឋិដែលកើតឡើងតាមប្រភេទ ឬនៃទិដ្ឋិដែលសមគួរដល់សេចក្ដីព្យាយាមដែលត្រូវបង្កើតឡើង ឬក៏នៃការធ្វើសកម្មភាពប្រព្រឹត្តទៅតាមទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា «Saṃvego» សេចក្ដីថា ញាណដែលប្រកបដោយឱត្តប្បៈ ឬសេចក្ដីខ្លាចបាប (ឱត្តប្បៈ) នោះឯង។ សេចក្ដីពេញចិត្ត សេចក្ដីត្រេកអរ សេចក្ដីឆ្អែត សេចក្ដីសន្តោស ហៅថា «samattaṃ» (ភាពពេញលេញ)។ សេចក្ដីសន្តោសមិនមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា «asantuṭṭhi» (សេចក្ដីមិនសន្តោស) ភាវៈនៃសេចក្ដីមិនសន្តោស ឈ្មោះថា «asantuṭṭhitā» (ភាពជាអ្នកមិនសន្តោស)។ កាលបើខ្សែនៃសេចក្ដីព្យាយាមកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ ការថយក្រោយ ការត្រឡប់ក្រោយ ការរួញរាក្នុងចន្លោះ ឈ្មោះថា «paṭivānaṃ» (ការរួញរា) សេចក្ដីរួញរានោះមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «paṭivānī» (អ្នករួញរា) បុគ្គលមិនរួញរា ឈ្មោះថា «appaṭivānī» ភាវៈនៃបុគ្គលមិនរួញរានោះ ឈ្មោះថា «appaṭivānitā» (ភាពជាអ្នកមិនរួញរា)។ ដែលឈ្មោះថា «Vimuccanaṃ» (ការរួចចាក) គឺភាពបង្អោនទៅក្នុងអារម្មណ៍ និងការរំដោះខ្លួនចេញចាកកិលេស និងសង្ខារទាំងពួង។ ពាក្យថា «Paṭisandhivasena» សេចក្ដីថា ដោយការតភ្ជាប់ជាថ្មីទៀតក្នុងខន្ធសន្តានដែលមគ្គកើតឡើងហើយ ចំពោះកិលេសទាំងឡាយដែលត្រូវលះបង់ដោយមគ្គនោះៗ។ ពាក្យថា «Anuppādabhūte» សេចក្ដីថា ក្នុងផលនោះៗ។ ពាក្យថា «Anuppādapariyosāne» សេចក្ដីថា មគ្គដែលធ្វើមិនឲ្យកើតឡើង ឈ្មោះថា «anuppādo» ក្នុងទីបំផុតនៃមគ្គដែលធ្វើមិនឲ្យកើតឡើងនោះ។

---

သုတ္တန္တိကဒုကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយពាក្យក្នុងសុត្តន្តិកទុកមាតិកា ចប់ហើយ។

---

ဒုကမာတိကာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយពាក្យក្នុងទុកមាតិកា ចប់ហើយ។

---

ကာမာဝစရကုသလပဒဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយបទភាជនីយនៃកាមាវចរកុសល

---

၁. ‘‘ယေ ဝါ ပန…ပေ… အရူပိနော ဓမ္မာ’’တိ ဣဒံ ‘‘ဖဿော ဟောတီ’’တိ ဧဝမာဒိကံ ဝိယ န ဝိသုံ ‘‘တေပိ ဟောန္တီ’’တိ ဟောတိ-သဒ္ဒေန သမ္ဗန္ဓံ ကတွာ ဝုတ္တံ, ဥဒ္ဒိဋ္ဌာဝသေသေ စ ပန ဂဟေတွာ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ’’တိ အပ္ပေတုံ ဝုတ္တန္တိ အပ္ပနာယ အဝရောဓိတံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ နိဒ္ဒေသေပိ ဧတဿ ပဒဘာဇနီယံ န ဝုတ္တန္တိ. သရူပေန ပန အဒဿိတတ္တာ ‘‘အတ္ထီ’’တိ ဝတွာ ဒုတိယေန ဟောတိ-သဒ္ဒေန သမ္ဗန္ဓော နိဒ္ဒေသော စ န ကတော, သင်္ခေပေန ပန ဥဒ္ဒိသိတွာ သင်္ခေပေနေဝ ယေ ဝါ ပန ဓမ္မာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာတိ ဧတဿ ဓမ္မဿ ဥဒ္ဒေသေ အဝရောဓော ယုတ္တော. ဓမ္မနိဒ္ဒေသေ စ နိဒ္ဒေသာဝသာနေ ဝုတ္တဿာတိ.

១. ពាក្យថា «Ye vā pana...pe... arūpino dhammā» នេះ ព្រះមានព្រះភាគមិនបានត្រាស់ដោយភ្ជាប់ជាមួយ «hoti» សព្ទ ដាច់ដោយឡែកថា «tepi honti» (ធម៌ទាំងនោះក៏មាន) ដូចជាពាក្យថា «phasso hoti» (ផស្សៈរមែងមាន) ជាដើមនោះទេ ប៉ុន្តែទ្រង់ត្រាស់ដើម្បីប្រមូលយកធម៌ដែលសេសសល់ពីការសម្ដែងរួចហើយ មកបង្ហើយសេចក្ដីថា «ime dhammā kusalā» (ធម៌ទាំងឡាយនេះជាកុសល) ដូច្នេះ ទើបឈ្មោះថាបញ្ចូលទៅក្នុងអប្បនា (ការសម្រេចសេចក្ដីសរុប)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបក្នុងនិទ្ទេសមិនមានការសម្ដែងបទភាជនីយនៃពាក្យនេះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះមិនបានបង្ហាញដោយរូបរាងពិតប្រាកដ (ដូចផស្សៈជាដើម) ព្រះមានព្រះភាគទើបមិនបានធ្វើការភ្ជាប់ជាមួយ «hoti» សព្ទទីពីរ ដោយត្រាស់ថា «atthi» (មាន) និងមិនបានធ្វើនិទ្ទេស (ការអធិប្បាយពិស្តារ) ឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់បានសម្ដែងទុកដោយសង្ខេប ហើយក៏បានចង្អុលបង្ហាញធម៌ទាំងឡាយដែលជា «ye vā pana» ដោយសង្ខេបនោះឯង ហេតុនោះ ការបញ្ចូលធម៌នេះទៅក្នុងឧទ្ទេស ទើបជាការសមគួរ។ និងការបញ្ចូលទៅក្នុងធម្មនិទ្ទេស ដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងទីបំផុតនៃនិទ្ទេស ក៏សមគួរដែរ។

---

ပုစ္ဆာပရိစ္ဆေဒဝစနေနေဝ ပုစ္ဆာဘာဝေ ဝိညာတေ ပုစ္ဆာဝိသေသဉာပနတ္ထံ အာဟ ‘‘အယံ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ’’တိ. ပဉ္စဝိဓာ ဟီတိ မဟာနိဒ္ဒေသေ (မဟာနိ. ၁၅၀; စူဠနိ. ပုဏ္ဏကမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၁၂; မေတ္တဂူမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၁၈) အာဂတာ ပုစ္ဆာ ဒဿေတိ. လက္ခဏန္တိ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတော ယော ကောစိ သဘာဝေါ. အညာတန္တိ ယေန ကေနစိ ဉာဏေန အညာတဘာဝံ အာဟ. အဒိဋ္ဌန္တိ ဒဿနဘူတေန ဉာဏေန ပစ္စက္ခံ ဝိယ အဒိဋ္ဌတံ. အတုလိတန္တိ ‘‘ဧတ္တကံ ဣဒ’’န္တိ တုလာဘူတာယ ပညာယ အတုလိတတံ. အတီရိတန္တိ တီရဏဘူတာယ ပညာယ အကတဉာဏကိရိယာသမာပနတံ. အဝိဘူတန္တိ ဉာဏဿ အပါကဋဘာဝံ[Pg.59]. အဝိဘာဝိတန္တိ ဉာဏေန အပါကဋီကတဘာဝံ. အဒိဋ္ဌံ ဇောတီယတိ ဧတာယာတိ အဒိဋ္ဌဇောတနာ. အနုမတိယာ ပုစ္ဆာ အနုမတိပုစ္ဆာ. ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိပုစ္ဆာယ ဟိ ‘‘ကာ တုမှာကံ အနုမတီ’’တိ အနုမတိ ပုစ္ဆိတာ ဟောတိ. ကထေတုကမျတာတိ ကထေတုကမျတာယ.

កាលបើភាពជាសំណួរត្រូវបានដឹងច្បាស់ដោយពាក្យកំណត់នូវសំណួរនោះឯងហើយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យដើម្បីបង្ហាញនូវប្រភេទសំណួរដ៏វិសេស ទើបពោលថា «ayaṃ kathetukamyatāpucchā» (នេះជាកថេតុកម្យតាបុច្ឆា - សំណួរចង់សម្ដែង)។ ពាក្យថា «Pañcavidhā hi» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវសំណួរទាំងឡាយដែលមកក្នុងមហានិទ្ទេស។ ពាក្យថា «Lakkhaṇaṃ» គឺសភាវៈណាមួយដែលគេប្រាថ្នាចង់ដឹង។ ពាក្យថា «Aññātaṃ» សំដៅដល់ភាពដែលមិនទាន់ដឹងដោយញាណណាមួយ។ ពាក្យថា «Adiṭṭhaṃ» សំដៅដល់ភាពដែលមិនទាន់ឃើញច្បាស់ដូចជាប្រចក្ស ដោយញាណដែលជាតួការឃើញ។ ពាក្យថា «Atulitaṃ» សំដៅដល់ភាពដែលមិនទាន់បានវាស់ស្ទង់ដោយបញ្ញាដែលប្រៀបដូចជាជញ្ជីងថា «វត្ថុនេះមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ»។ ពាក្យថា «Atīritaṃ» សំដៅដល់ភាពដែលមិនទាន់បានធ្វើកិច្ចនៃញាណឲ្យសម្រេចដោយបញ្ញាដែលជាតួការសម្រេច។ ពាក្យថា «Avibhūtaṃ» សំដៅដល់ភាពមិនទាន់ប្រាកដចំពោះញាណ។ ពាក្យថា «Avibhāvitaṃ» សំដៅដល់ភាពដែលញាណមិនទាន់ធ្វើឲ្យប្រាកដច្បាស់។ សំណួរដែលធ្វើសភាវៈដែលមិនទាន់ឃើញឲ្យរុងរឿងច្បាស់ ឈ្មោះថា «adiṭṭhajotanā» (សំណួរញ៉ាំងសភាវៈដែលមិនទាន់ឃើញឲ្យភ្លឺច្បាស់)។ សំណួរដែលសួររកការយល់ព្រម ឈ្មោះថា «anumatipucchā» (សំណួរយល់ព្រម)។ ព្រោះថាក្នុងសំណួរជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយយល់សេចក្ដីនោះជាដូចម្ដេច» ព្រះមានព្រះភាគរមែងសួររកការយល់ព្រមថា «តើការយល់ព្រមរបស់អ្នកទាំងឡាយជាដូចម្ដេច»។ ពាក្យថា «Kathetukamyatā» សេចក្ដីថា ដោយសេចក្ដីប្រាថ្នាចង់សម្ដែង។

---

ပဘေဒတော ဓမ္မာနံ ဒေသနန္တိ မာတိကာဒေသနံ အာဟ. တတ္ထ ဟိ ပုရတော ကုသလာဒိကေ ပဘေဒေ ဝတွာ ပစ္ဆတော ဓမ္မာ ဝုတ္တာတိ ‘‘ပဘေဒဝန္တဒဿနတ္ထ’’န္တိ နိဒ္ဒေသံ အာဟ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – မာတိကာယ သဝိသေသနာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ, တေ စ ဝိသေသိတဗ္ဗတ္တာ ပဓာနာ, ပဓာနဉ္စ ဣတိကတ္တဗ္ဗတာယ ယုဇ္ဇတီတိ ဓမ္မာနမေဝ ပဓာနာနံ ပုစ္ဆိတဗ္ဗတာ ဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗတာ စ ဟောတိ, တသ္မာ တေ ပုစ္ဆိတဗ္ဗေ ဒဿေတုံ ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တံ, တေ ပန ဝိသေသဝန္တော ပုစ္ဆိတာတိ ဒဿေတုံ ပုန ‘‘ကုသလာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဧဝံ ပဘေဒဝန္တဒဿနတ္ထံ အယံ ပဒါနုက္ကမော ကတောတိ. ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ’’တိ ဝိဿဇ္ဇနေပိ ဧဝမေဝ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ‘‘ပဘေဒတော ဓမ္မာနံ ဒေသနံ ဒီပေတွာ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဣမသ္မိဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. အနေကပ္ပဘေဒါ ဒေသေတဗ္ဗာတိ သမ္ဗန္ဓော. တသ္မာတိ အဝေါဟာရဒေသနတော ဓမ္မာနမေဝ ဒေသေတဗ္ဗတ္တာ တေသဉ္စ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏာဝဟနတော ပဘေဒဝန္တာနံ ဒေသေတဗ္ဗတ္တာ ‘‘ကုသလာ…ပေ… ဒီပေတွာ’’တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော. ဧဝမေဝ ဟိ ယထာဝုတ္တဒီပနဿ ဟေတုံ သကာရဏံ ပကာသေတုံ ပုန ‘‘ဓမ္မာယေဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ. ဓမ္မာတိ သာမညမတ္တဝစနေန သမူဟာဒိဃနဝသေန ဧကတ္တဂ္ဂဟဏံ ဟောတီတိ ဧကတ္တဝိနိဗ္ဘောဂကရဏံ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂဉာဏံ အာဝဟတိ ပဘေဒဒေသနာ, တထာ ကုသလာဒိဓမ္မာနံ အဗျာကတာဒိအတ္ထာနဉ္စ ဒီပနတော ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါဒိဉာဏဉ္စ အာဝဟတိ. ‘‘ပဘေဒဝန္တဒဿနတ္ထ’’န္တိ ဧတံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဣဒါနိ ယေ တေနာ’’တိအာဒိမာဟ. ပဘေဒ…ပေ… ယုဇ္ဇတိ ဣတိကတ္တဗ္ဗတာယုတ္တဿ ဝိသေသနတ္တာ. အထ ဝါ ဥဒ္ဒေသော ဓမ္မပ္ပဓာနော, ပုစ္ဆာ သံသယိတပ္ပဓာနာ, န စ ဓမ္မဘာဝေါ သံသယိတော, ကုသလာဒိဘေဒေါ ပန သံသယိတောတိ နိစ္ဆိတသံသယိတဝသေနာယံ ပဒါနုက္ကမော ကတော.

ពាក្យថា «Pabhedato dhammānaṃ desanaṃ» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅដល់ការសម្ដែងមាតិកា។ ព្រោះថាក្នុងមាតិកានោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សម្ដែងចំណែកមានកុសលជាដើមជាមុន ហើយត្រាស់ពាក្យថា «dhammā» ជាក្រោយ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលសំដៅដល់និទ្ទេសថា «pabhedavantadassanatthaṃ» (ដើម្បីបង្ហាញធម៌ដែលមានចំណែកផ្សេងៗ)។ សេចក្ដីពន្យល់មានដូចតទៅនេះ៖ ក្នុងមាតិកា ធម៌ទាំងឡាយដែលប្រកបដោយវិសេសនៈត្រូវបានត្រាស់ទុក ហើយធម៌ទាំងនោះជាប្រធានព្រោះជាវត្ថុដែលត្រូវគេកំណត់វិសេសនៈ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ដែលជាប្រធានរមែងសមគួរដល់កិច្ចដែលត្រូវធ្វើ (ការសួរនិងឆ្លើយ) ហេតុនោះ ភាពជាធម៌ដែលគួរចោទសួរនិងគួរដោះស្រាយ ទើបមានដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលជាប្រធាននោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញធម៌ដែលគួរចោទសួរទាំងនោះ ទើបត្រាស់ថា «katame dhammā» (ធម៌ទាំងឡាយតើដូចម្ដេច) ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញថា ធម៌ទាំងឡាយដែលប្រកបដោយសេចក្ដីវិសេសត្រូវបានចោទសួរហើយ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «kusalā» (ជាកុសល) ម្ដងទៀត ដូច្នេះ លំដាប់នៃបទនេះត្រូវបានធ្វើឡើងដើម្បីបង្ហាញធម៌ដែលមានចំណែកផ្សេងៗគ្នា។ សូម្បីក្នុងពាក្យឆ្លើយថា «ime dhammā kusalā» (ធម៌ទាំងឡាយនេះជាកុសល) ក៏ត្រូវប្រកបសេចក្ដីយ៉ាងនេះដូចគ្នាដែរ។ ដើម្បីបើកបង្ហាញសេចក្ដីនៃពាក្យថា «Pabhedato dhammānaṃ desanaṃ dīpetvā» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «imasmiñhi»។ การភ្ជាប់បទគឺ «ធម៌ទាំងឡាយដែលមានចំណែកច្រើនយ៉ាង គួរត្រូវបានសម្ដែង»។ ពាក្យថា «Tasmā» សេចក្ដីថា ព្រោះមិនមែនជាវោហារទេសនា ទើបត្រូវសម្ដែងតែបរមត្ថធម៌ទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ និងព្រោះធម៌ទាំងនោះនាំមកនូវឃនវិនិព្ភោគញាណ និងបដិសម្ភិទាញាណ ទើបត្រូវសម្ដែងធម៌ទាំងឡាយដែលមានចំណែកផ្សេងៗគ្នា ហេតុនោះ ទើបភ្ជាប់សេចក្ដីដោយពាក្យថា «kusalā...pe... dīpetvā» នេះ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ដើម្បីបង្ហាញនូវហេតុប្រកបដោយការណ៍នៃការសម្ដែងដូចដែលបានពោលហើយនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «dhammāyeva» ម្ដងទៀត។ ដោយពាក្យសាមញ្ញត្រឹមតែថា «dhammā» ការកាន់យកភាពជាធម៌តែមួយដោយអំណាចនៃសមុហឃនៈជាដើមរមែងមាន ហេតុនោះ ការសម្ដែងចំណែកផ្សេងៗគ្នា ទើបនាំមកនូវឃនវិនិព្ភោគញាណដែលជាតួធ្វើការទម្លាយភាពជាធម៌តែមួយ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះការបង្ហាញនូវធម៌ទាំងឡាយមានកុសលជាដើម និងអត្ថទាំងឡាយមានអព្យាក្រឹតជាដើម ទើបនាំមកនូវធម្មបដិសម្ភិទាញាណជាដើមផងដែរ។ ដើម្បីបើកបង្ហាញសេចក្ដីនៃពាក្យថា «Pabhedavantadassanatthaṃ» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «idāni ye tena»។ ពាក្យថា «Pabheda...pe... yujjati» សេចក្ដីថា ព្រោះភាពជាវិសេសនៈនៃធម៌ដែលសមគួរដល់កិច្ចដែលត្រូវធ្វើ។ ម៉្យាងទៀត ឧទ្ទេសមានធម៌ជាប្រធាន សំណួរមានសេចក្ដីសង្ស័យជាប្រធាន ហើយភាពជាធម៌មិនមែនជាទីសង្ស័យឡើយ ប៉ុន្តែចំណែកមានកុសលជាដើមទើបជាទីសង្ស័យ ហេតុនោះ លំដាប់នៃបទនេះត្រូវបានធ្វើឡើងដោយអំណាចនៃធម៌ដែលដាច់ស្រេចហើយ និងធម៌ដែលជាទីសង្ស័យ។

---

ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ဝစနေ. ကိမတ္ထမာဟ ဘဂဝါတိ တံ ဒဿေတုံ အာဟ ‘‘သမယေ နိဒ္ဒိသိ စိတ္တ’’န္တိ. ပရိယောသာနေတိ သမယေ စိတ္တနိဒ္ဒေသဿ ‘‘ယသ္မိံ…ပေ… အာရဗ္ဘာ’’တိ ဧတဿ ပရိယောသာနေ. တသ္မိံ သမယေတိ တသ္မိံ စိတ္တုပ္ပာဒသမယေ[Pg.60]. စိတ္တေန သမယံ နိယမေတွာန အထ ပစ္ဆာ ဗောဓေတုန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဝိဇ္ဇမာနေပိ ဘောဇနဂမနာဒိသမယနာနတ္တေ သမဝါယာဒိနာနတ္တေ စ ယထာဝုတ္တစိတ္တနိယမိတာ ဝိသေသိတာ အညသ္မိံ သမယေ ယထာဓိပ္ပေတာနံ ဖဿာဒီနံ အဘာဝါ စိတ္တနိယမိတေ သမယေ ဖဿာဒယော ဗောဓေတုံ ဝိသေသနမေဝ တာဝ စိတ္တံ ဒဿေတုံ သမယေ စိတ္တံ နိဒ္ဒိသီတိ အတ္ထော. ဝိသေသိတဗ္ဗောပိ ဟိ သမယော အတ္တနော ဥပကာရတ္ထံ ဝိသေသနဘာဝံ အာပဇ္ဇတိ, ဝိသေသနဘူတဉ္စ စိတ္တံ တဒုပကာရတ္ထံ ဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝန္တိ. သန္တတိဃနာဒီနံ အယံ ဝိသေသော – ပုရိမပစ္ဆိမာနံ နိရန္တရတာယ ဧကီဘူတာနမိဝ ပဝတ္တိ သန္တတိဃနတာ, တထာ ဖဿာဒီနံ ဧကသမူဟဝသေန ဒုဗ္ဗိညေယျကိစ္စဘေဒဝသေန ဧကာရမ္မဏတာဝသေန စ ဧကီဘူတာနမိဝ ပဝတ္တိ သမူဟာဒိဃနတာတိ.

ពាក្យថា «Ettha» គឺក្នុងព្រះតម្រាស់នេះ។ ដើម្បីបង្ហាញនូវសំណួរថា «ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី» ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «samaye niddisi cittaṃ» (ទ្រង់ចង្អុលបង្ហាញចិត្តក្នុងសម័យ)។ ពាក្យថា «Pariyosāne» គឺក្នុងទីបំផុតនៃការចង្អុលបង្ហាញចិត្តក្នុងសម័យ គឺក្នុងទីបំផុតនៃបទថា «yasmiṃ...pe... ārabbha» នេះ។ ពាក្យថា «Tasmiṃ samaye» គឺក្នុងសម័យនៃការកើតឡើងនៃចិត្តនោះ។ ការភ្ជាប់បទគឺ «កំណត់សម័យដោយចិត្តហើយ ទើបញ៉ាំងឲ្យដឹងក្នុងកាលជាខាងក្រោយ»។ សូម្បីតែកាលបើភាពផ្សេងគ្នានៃសម័យមានសម័យបរិភោគអាហារ និងសម័យដើរជាដើម និងភាពផ្សេងគ្នានៃសម័យមានសមវាយសម័យជាដើម មានប្រាកដក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើមដែលចង់សម្ដែង មិនមានក្នុងសម័យដទៃក្រៅពីសម័យដែលកំណត់ដោយចិត្តដែលបានពោលហើយនោះ ហេតុនោះ ដើម្បីញ៉ាំងឲ្យដឹងនូវធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើមក្នុងសម័យដែលកំណត់ដោយចិត្ត និងដើម្បីបង្ហាញចិត្តដែលជាវិសេសនៈជាមុនសិន ទើបទ្រង់ចង្អុលបង្ហាញចិត្តក្នុងសម័យដែលជាវិសេសនៈ នេះជាអត្ថ។ ព្រោះថា សូម្បីតែសម័យដែលជាវិសេស្យៈ ក៏រមែងដល់នូវភាពជាវិសេសនៈដើម្បីជាឧបការៈដល់ខ្លួនឯង ហើយចិត្តដែលជាវិសេសនៈ ក៏រមែងដល់នូវភាពជាវិសេស្យៈដើម្បីជាឧបការៈដល់សម័យនោះដែរ។ សេចក្ដីប្លែកគ្នានៃសន្តតិឃនៈជាដើមមានដូចតទៅនេះ៖ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃធម៌មុននិងធម៌ក្រោយដោយភាពមិនមានចន្លោះ ប្រៀបដូចជាធម៌តែមួយ ឈ្មោះថា «santatighanatā» (សន្តតិឃនៈ) ម្យ៉ាងទៀត ការប្រព្រឹត្តទៅនៃធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើម ដោយអំណាចនៃសមុហៈតែមួយផង ដោយអំណាចនៃកិច្ចផ្សេងៗដែលដឹងបានដោយក្រផង និងដោយអំណាចនៃភាពមានអារម្មណ៍តែមួយផង ប្រៀបដូចជាធម៌តែមួយ ឈ្មោះថា «samūhādighanatā» (សមុហឃនៈជាដើម)។

---

ကာလဉ္စ သမယဉ္စာတိ ယုတ္တကာလဉ္စ ပစ္စယသာမဂ္ဂိဉ္စ. ခဏောတိ ဩကာသော. တထာဂတုပ္ပာဒါဒိကော ဟိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ ဩကာသော တပ္ပစ္စယပဋိလာဘဟေတုတ္တာ. ခဏော ဧဝ စ သမယော. ယော ‘‘ခဏော’’တိ စ ‘‘သမယော’’တိ စ ဝုစ္စတိ, သော ဧကောဝါတိ အတ္ထော. မဟာသမယောတိ မဟာသမူဟော. သမယောပိ ခေါတိ သိက္ခာပရိပူရဏဿ ဟေတုပိ. သမယပ္ပဝါဒကေတိ ဒိဋ္ဌိပ္ပဝါဒကေ. တတ္ထ ဟိ နိသိန္နာ တိတ္ထိယာ အတ္တနော အတ္တနော သမယံ ပဝဒန္တီတိ. အတ္ထာဘိသမယာတိ ဟိတပဋိလာဘာ. အဘိသမေတဗ္ဗောတိ အဘိသမယော, အဘိသမယော အတ္ထော အဘိသမယဋ္ဌောတိ ပီဠနာဒီနိ အဘိသမိတဗ္ဗဘာဝေန ဧကီဘာဝံ ဥပနေတွာ ဝုတ္တာနိ, အဘိသမယဿ ဝါ ပဋိဝေဓဿ ဝိသယဘူတော အတ္ထော အဘိသမယဋ္ဌောတိ တာနေဝ တထာ ဧကတ္တေန ဝုတ္တာနိ. တတ္ထ ပီဠနံ ဒုက္ခသစ္စဿ တံသမင်္ဂိနော ဟိံ သနံ အဝိပ္ဖာရိကတာကရဏံ. သန္တာပေါ ဒုက္ခဒုက္ခတာဒိဘာဝေန သန္တာပနံ ပရိဒဟနံ.

ពាក្យថា «Kālañca samayañca» សេចក្ដីថា កាលដ៏សមគួរផង និងសេចក្ដីព្រមព្រៀងនៃបច្ច័យ (បច្ចយសាមគ្គី) ផង។ ពាក្យថា «Khaṇo» គឺឱកាស។ ព្រោះថា ការកើតឡើងនៃព្រះតថាគតជាដើម ជាឱកាសនៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈ ព្រោះជាហេតុនៃការបាននូវបច្ច័យនៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈនោះ។ ខណៈនោះឯង ឈ្មោះថា សម័យ។ ឱកាសណាដែលហៅថា «ខណៈ» ផង ហៅថា «សម័យ» ផង ឱកាសនោះគឺតែមួយគត់ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «Mahāsamayo» គឺប្រជុំជនដ៏ច្រើន (មហាសមុហៈ)។ ពាក្យថា «Samayopi kho» សេចក្ដីថា សូម្បីតែហេតុនៃការបំពេញសិក្ខាឲ្យបរិបូណ៌។ ពាក្យថា «Samayappavādake» សេចក្ដីថា ក្នុងកន្លែងពោលអួតលទ្ធិ (ទិដ្ឋិប្បវាទកៈ)។ ព្រោះថាក្នុងទីនោះ ពួកអយ្យធិយដែលអង្គុយហើយ រមែងពោលអួតលទ្ធិរបស់ខ្លួនៗ។ ពាក្យថា «Atthābhisamayā» សេចក្ដីថា ព្រោះការបាននូវប្រយោជន៍។ ធម៌ដែលត្រូវត្រាស់ដឹង ឈ្មោះថា «abhisamayo» (ការត្រាស់ដឹង) អត្ថដែលត្រូវត្រាស់ដឹង ឈ្មោះថា «abhisamayaṭṭho» (អត្ថនៃការត្រាស់ដឹង) ដូច្នេះ សេចក្ដីមានការបៀតបៀនជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយនាំមកនូវភាពជាធម៌តែមួយ ដោយអំណាចនៃធម៌ដែលត្រូវត្រាស់ដឹង ឬមួយទៀត អត្ថដែលជាវិស័យនៃអភិសម័យ គឺការចាក់ធ្លុះ ឈ្មោះថា «abhisamayaṭṭho» ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សេចក្ដីទាំងនោះដោយភាពជាធម៌តែមួយយ៉ាងនោះឯង។ ក្នុងសេចក្ដីទាំងនោះ ការបៀតបៀន (pīḷanaṃ) នៃទុក្ខសច្ចៈ គឺការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ និងការធ្វើមិនឲ្យមានការរីកចម្រើនដល់បុគ្គលដែលប្រកបដោយទុក្ខសច្ចៈនោះ។ សេចក្ដីក្តៅក្រហាយ (santāpo) គឺការធ្វើឲ្យក្តៅខ្លាំង និងការដុតរោលជុំវិញ ដោយភាពជាទុក្ខទុក្ខតាជាដើម។

---

‘‘ဣဓာ’’တိ ဝစနံ အကုသလေသု အဗျာကတေသု စ ကေသုစိ ခဏဿ အသမ္ဘဝတော. နနု ကုသလာနဉ္စ နဝမေန ခဏေန ဝိနာ ဥပ္ပတ္တိ ဟောတီတိ? နော န ဟောတိ, န ပန နဝမော ဧဝ ခဏော, စတုစက္ကာနိပိ ခဏောတိ ဝုတ္တာနိ. သဗ္ဗန္တိမေန ပရိစ္ဆေဒေန အတ္တသမ္မာပဏိဓိခဏမန္တရေန နတ္ထိ ကုသလဿ ဥပ္ပတ္တီတိ ခဏော ဣဓ ဂဟိတော. ဣန္ဒြိယဝိသယမနသိကာရာဓီနံ ဝိညာဏန္တိ ဧဝမာဒိ သာဓာရဏဖလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နဝမောတိ အဋ္ဌက္ခဏေ ဥပါဒါယ ဝုတ္တံ. စတုစက္ကံ ဝတ္တတီတိ ပုန ပတိရူပဒေသဝါသာဒိသမ္ပတ္တိ စတုစက္ကံ ဝိပရိဝတ္တတီတိ [Pg.61] အတ္ထော. ဩကာသဘူတာနီတိ အတ္တနော နိဗ္ဗတ္တိယာ ‘‘ဣဒါနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တု ကုသလာနီ’’တိ အနုမတိဒါနံ ဝိယ ဘူတာနိ.

ការត្រាស់ពាក្យថា «Idha» (ក្នុងកុសលធម៌នេះ) ព្រោះខណៈមិនអាចមានបានក្នុងអកុសលធម៌ទាំងឡាយ និងក្នុងអព្យាក្រឹតធម៌ខ្លះ។ សួរថា៖ ចុះការកើតឡើងនៃកុសលទាំងឡាយដោយវៀរចាកខណៈទីប្រាំបួន មិនមានទេឬ? ឆ្លើយថា៖ មិនមែនជាមិនមាននោះទេ (គឺមានបាន) ប៉ុន្តែមិនមែនមានតែខណៈទីប្រាំបួនប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែចក្រទាំងបួន ក៏ទ្រង់ត្រាស់ថាជាខណៈដែរ។ ដោយការកំណត់ចុងក្រោយបង្អស់ បើវៀរចាកខណៈគឺអត្តសម្មាបណិធិ (ការតាំងខ្លួនទុកដោយប្រពៃ) ហើយ ការកើតឡើងនៃកុសលរមែងមិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបខណៈត្រូវបានកាន់យកក្នុងកុសលធម៌នេះ។ វិញ្ញាណដែលអាស្រ័យឥន្ទ្រិយ វិស័យ និងមនសិការៈជាដើម គប្បីជ្រាបថាជាផលទូទៅ (សាធារណផល) មានសេចក្ដីយ៉ាងនេះជាដើម។ ពាក្យថា «Navamo» ទ្រង់ត្រាស់ដោយអាស្រ័យអក្ខណៈទាំងប្រាំបី។ ពាក្យថា «Catucakkaṃ vattati» សេចក្ដីថា ចក្រទាំងបួនមានការនៅក្នុងប្រទេសដ៏សមគួរជាដើម រមែងវិលត្រឡប់ទៅមក នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «Okāsabhūtāni» សេចក្ដីថា ព្រោះការកើតឡើងនៃខ្លួនឯង ទើបប្រៀបដូចជាការអនុញ្ញាតថា «ឥឡូវនេះ សូមកុសលទាំងឡាយកើតឡើងចុះ»។

---

စိတ္တကာလောတိ ဓမ္မေနေဝ သတာ ကာလော ဝိသေသိတော, န တဿ ပဝတ္တိတ္ထ ပဝတ္တိဿတိ ပဝတ္တတီတိ ဧတေန အဝတ္ထာဝိသေသေန, နာပိ တဿ ဝိဇာနနကိစ္စေန, တသ္မာ ဧဝံဝိဓေ ဓမ္မေ ဥပါဒါယ ပညတ္တောတိ ဝုတ္တော. ကမပ္ပဝတ္တာ ဝိသေသာ ဧဝ ပဋိပါဋီတိ ဗီဇဘာဝေါ စ ပဋိပါဋီတိ ဝတ္တုမရဟတီတိ ဣမိနာဓိပ္ပာယေန ‘‘ဗီဇကာလောတိ ဓမ္မပဋိပါဋိံ ဥပါဒါယ ပညတ္တော’’တိ အာဟ. ဓမ္မပဋိပါဋိံ ဝါတိ အဋ္ဌကလာပဓမ္မေ သန္ဓာယာဟ. သဉ္စိတာ ဝိယ ဂယှမာနကာလာ ဧဝ ကာလသဉ္စယော, ယထာ ဝါ တထာ ဝါ ကာလောတိ ဧကံ သဘာဝံ ဂဟေတွာ အဘိနိဝေသံ ကရောန္တဿ တဒဘိနိဝေသနိသေဓနတ္ထံ ‘‘သော ပနေသ သဘာဝတော အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ပညတ္တိမတ္တကော’’တိ အာဟ. ဉတွာ ဝိညေယျောတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣတရော ပန ဟေတူတိ ဧသ သမယော ပစ္စယောဝ ဝိညေယျော. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ အဓိကာရေ န ဟေတုဟေတု သာဓာရဏဟေတု စာတိ အတ္ထော. သမဝါယော ပစ္စယသာမဂ္ဂီ, ဟေတု ပန ဧကေကော ပစ္စယောတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ အနေကပစ္စယဒဿနေန တံတံဒွါရိကာနံ ကုသလာနဉ္စ တပ္ပစ္စယတံ ဒဿေတိ.

ពាក្យថា «Cittakālo» សេចក្ដីថា កាលដែលត្រូវបានកំណត់វិសេសដោយធម៌ដែលមានពិតគឺចិត្ត មិនមែនកំណត់ដោយភាពប្លែកគ្នានៃអវត្ថា (ដំណាក់កាល) ថា «ចិត្តនោះបានកើតឡើងហើយ នឹងកើតឡើង កំពុងកើតឡើង» នោះទេ ហើយក៏មិនមែនកំណត់ដោយកិច្ចនៃការដឹងរបស់ចិត្តនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា កាលដែលបញ្ញត្តិឡើងដោយអាស្រ័យធម៌មានសភាវៈយ៉ាងនេះ។ សេចក្ដីប្លែកគ្នាទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមលំដាប់ ឈ្មោះថា «paṭipāṭi» (លំដាប់) សូម្បីតែភាពជាពូជ ក៏គួរហៅថា «paṭipāṭi» ដែរ ដោយអធិប្បាយយ៉ាងនេះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ពាក្យថា bījakālo គឺកាលដែលបញ្ញត្តិឡើងដោយអាស្រ័យលំដាប់នៃធម៌»។ ពាក្យថា «Dhammapaṭipāṭiṃ vā» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់អដ្ឋកលាបរូបធម៌ទាំងឡាយ។ កាលទាំងឡាយដែលគេកាន់យកប្រៀបដូចជាការសន្សំទុក ឈ្មោះថា «kālasañcayo» (ការសន្សំកាល)។ ដើម្បីហាមឃាត់ការប្រកាន់មាំរបស់បុគ្គលដែលកាន់យកសភាវៈតែមួយដោយប្រការផ្សេងៗថាជា «កាល» ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «កាលនោះឯង ព្រោះមិនមានដោយសភាវៈពិត ទើបជាត្រឹមតែបញ្ញត្តិប៉ុណ្ណោះ»។ ការភ្ជាប់បទគឺ «ដឹងហើយ គប្បីដឹងច្បាស់»។ ពាក្យថា «Itaro pana hetu» សេចក្ដីថា សម័យនេះ គប្បីដឹងថាជាបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «Ettha» គឺក្នុងអធិការៈនេះ សេចក្ដីថា មិនមែនជាហេតុនៃហេតុ និងមិនមែនជាសាធារណហេតុឡើយ។ សមវាយៈ គឺសេចក្ដីព្រមព្រៀងនៃបច្ច័យ (បច្ចយសាមគ្គី) ចំណែកឯហេតុ គឺបច្ច័យមួយៗ គប្បីជ្រាបសេចក្ដីប្លែកគ្នានៃធម៌ទាំងនេះយ៉ាងនេះ។ ដោយការបង្ហាញបច្ច័យច្រើនយ៉ាងនៃចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម ព្រះមានព្រះភាគរមែងបង្ហាញភាពជាធម៌មានបច្ច័យនោះ ដល់កុសលធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារនោះៗផងដែរ។

---

ပရိဂ္ဂဟော ကတော အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ. ဧကကာရဏဝါဒေါတိ ပကတိကာရဏဝါဒေါ, ဣဿရကာရဏဝါဒေါ ဝါ. အညမညာပေက္ခောတိ အဝယဝါနံ အညမညာပေက္ခတာယ သမုဒါယော ဝုတ္တော. အပေက္ခာ စ ယာဝ သဟာယကာရဏသမာဂမော န ဟောတိ, တာဝ ဖလဿ အနိပ္ဖာဒနံ သမာဂမေ နိပ္ဖာဒနသမတ္ထဿ နိပ္ဖာဒနဉ္စ. သမာဂမော စ ယေသု ယုဇ္ဇမာနေသု နိဗျာပါရေသုပိ ဖလဿ ပဝတ္တိ, တေသံ သဗ္ဘာဝေါတိ.

ការកំណត់កាន់យក ត្រូវបានធ្វើឡើងដោយព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយ។ ពាក្យថា "ឯកការណវាទ" បានដល់ លទ្ធិដែលពោលថាមានប្រកតិ (ធម្មជាតិដើម) ជាហេតុ ឬលទ្ធិដែលពោលថាមានព្រះឥសូរជាហេតុ។ ពាក្យថា "អញ្ញមញ្ញាបេក្ខៈ" ព្រះសង្គហការៈពោលសំដៅដល់ការប្រជុំគ្នានៃចំណែកអង្គទាំងឡាយ ព្រោះត្រូវអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក។ ឯសេចក្តីអាស្រ័យ (អបេក្ខា) នោះ គឺដរាបណាការជួបជុំគ្នានៃសហការីហេតុមិនទាន់មានទេ ដរាបនោះការមិនទាន់សម្រេចផលក៏នៅតែមាន និងការសម្រេចផលក្នុងខណៈដែលចំណែកហេតុដ៏មានសមត្ថភាពក្នុងការសម្រេចផលនោះបានមកជួបជុំគ្នា។ ឯការជួបជុំគ្នា (សមាគម) នោះ បានដល់ ភាពមានប្រាកដនៃហេតុទាំងឡាយណា ដែលកាលបើហេតុទាំងឡាយនោះផ្សំផ្គុំគ្នាហើយ ទោះបីជាគ្មានសកម្មភាព (ព្យាបារៈ) ក្នុងការសម្រេចផលក៏ដោយ ក៏ការកើតឡើងនៃផលនៅតែមាន។

---

အသာမဂ္ဂီ…ပေ… ပတ္တိတောတိ စက္ခုရူပါလောကမနသိကာရာနံ အသမဝေတာနံ စက္ခုဝိညာဏဿ အဟေတုဘာဝေ သတိ သမဝေတာနဉ္စ တံသဘာဝါဝိနိဝတ္တိတော ဟေတုဘာဝါနာပတ္တိတောတိ အတ္ထော. န ဟိ သဘာဝန္တရံ အညေန သဟိတံ သဘာဝန္တရံ ဟောတီတိ. ဧကသ္မိန္တိ အန္ဓသတေ ဧကေကသ္မိံ အန္ဓေတိ အဓိပ္ပာယော. အညထာ ယထာရုတဝသေန အတ္ထေ ဂယှမာနေ ဧကဿ အန္ဓဿ ဒဿနာသမတ္ထတာ သဗ္ဗေသမ္ပိ န ဟောတိ, နာပိ ဧကဿ အသမတ္ထတာယ သဗ္ဗေသမ္ပိ အသမတ္ထတာ ဝုတ္တာ, ကိန္တု သဗ္ဗေသံ ဝိသုံ အသမတ္ထတာယ ဧဝါတိ ဥပမာဝစနံ န ယုဇ္ဇေယျ, နာပိ ဥပမောပမိတဗ္ဗသမ္ဗန္ဓော. န [Pg.62] ဟိ ဥပမိတဗ္ဗေသု စက္ခာဒီသု ဧကဿ အသမတ္ထတာယ သဗ္ဗေသမ္ပိ အသမတ္ထတာ ဝုတ္တာ, ကိန္တု သဗ္ဗေသံ ဝိသုံ အသမတ္ထတာယ သဟိတာနံ အသမတ္ထတာတိ. အန္ဓသတံ ပဿတီတိ စ အန္ဓသတံ သဟိတံ ပဿတီတိ အဓိပ္ပာယော အညထာ ဝုတ္တနယေန ဥပမိတဗ္ဗာသမာနတာပတ္တိတော. သာဓာ…ပေ… ဌိတဘာဝေါတိ ယေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု ဖလပ္ပဝတ္တိ တေသံ သမောဓာနေ, ယထာ ပဝတ္တမာနေသု တေသု ဖလပ္ပဝတ္တိ, တထာ ပဝတ္တိမာဟ. န ယေသံ ကေသဉ္စိ အနေကေသံ သမောဓာနမတ္တံ သာမဂ္ဂီ. န ဟိ သဒ္ဒဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗသမောဓာနံ စက္ခုဝိညာဏဿ, ကဋ္ဌကပါလပါသာဏသမောဓာနံ ဝါ သောတဝိညာဏဿ ဟေတူတိ. တန္တိ တံ ဒဿနံ. အသာ…ပေ… သိဒ္ဓေါတိ နာယမတ္ထော သာဓေတဗ္ဗော ဝိသုံ အဟေတူနံ စက္ခာဒီနံ သဟိတာနံ ဟေတုဘာဝဿ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓတ္တာတိ အတ္ထော. န ဟိ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓေ ယုတ္တိမဂ္ဂနံ ယုတ္တန္တိ.

សេចក្តីថា ពាក្យថា "អសាមគ្គី...បេ... បត្តិ" គឺកាលបើចក្ខុ រូប ពន្លឺ និងមនសិការៈ ដែលមិនបានរួមផ្សំគ្នា មិនមែនជាហេតុនៃចក្ខុវិញ្ញាណទេ សូម្បីធម៌ទាំងនោះដែលរួមផ្សំគ្នាក៏មិនលះបង់នូវសភាវៈមិនមែនជាហេតុនោះដែរ គឺមិនដល់នូវភាពជាហេតុឡើយ។ ព្រោះថាសភាវៈម្យ៉ាង កាលបើផ្សំជាមួយសភាវៈម្យ៉ាងទៀត មិនអាចក្លាយជាសភាវៈផ្សេងទៀតបានឡើយ។ ពាក្យថា "ឯកស្មឹ" ក្នុងពាក្យថា "អន្ធសតេ" មានអធិប្បាយថា "មនុស្សខ្វាក់ម្នាក់ៗ"។ បើមិនដូច្នោះទេ កាលបើកាន់យកសេចក្តីតាមព្យញ្ជនៈដែលពោលទុកផ្ទាល់ ភាពមិនអាចមើលឃើញរបស់មនុស្សខ្វាក់ម្នាក់ មិនមែនជាភាពមិនអាចមើលឃើញរបស់មនុស្សខ្វាក់ទាំងអស់ឡើយ ហើយព្រះអដ្ឋកថាចារ្យក៏មិនបានពោលថា ព្រោះតែភាពមិនអាចមើលឃើញរបស់មនុស្សម្នាក់ ធ្វើឱ្យមនុស្សទាំងអស់មិនអាចមើលឃើញនោះដែរ ប៉ុន្តែព្រោះតែភាពមិនអាចមើលឃើញដោយឡែកៗពីគ្នានៃមនុស្សទាំងអស់ ទើបពោលដូច្នោះ ហេតុនេះពាក្យឧបមា (ដែលថា មនុស្សខ្វាក់ម្នាក់...) នោះក៏មិនសមហេតុផលឡើយ សូម្បីតែការភ្ជាប់គ្នារវាងឧបមានិងឧបមេយ្យក៏មិនមានដែរ។ ព្រោះថាក្នុងបណ្តាធម៌ជាឧបមេយ្យមានចក្ខុជាដើម ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមិនបានពោលថា ព្រោះតែភាពមិនអាចសម្រេចផលនៃធម៌ណាមួយ ធ្វើឱ្យធម៌ទាំងអស់មិនអាចសម្រេចផលនោះឡើយ ប៉ុន្តែព្រោះតែភាពមិនអាចសម្រេចផលដោយឡែកៗពីគ្នានៃធម៌ទាំងអស់ កាលបើធម៌ទាំងនោះរួមផ្សំគ្នា ទើបមិនអាចសម្រេចផលបាន។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា "អន្ធសតំ បស្សតិ" មានអធិប្បាយថា "មនុស្សខ្វាក់មួយរយនាក់រួមគ្នា មើលឃើញ" បើមិនដូច្នោះទេ នឹងនាំឱ្យមានភាពមិនស្មើគ្នានៃឧបមេយ្យតាមវិធីដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា "សាធា...បេ... ឋិតភាវោ" គឺកាលបើធម៌ជាហេតុទាំងឡាយណាមានប្រាកដ ការកើតឡើងនៃផលក៏មាន ក្នុងខណៈដែលហេតុទាំងនោះមកជួបជុំគ្នា ធម៌ទាំងនោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈណា (ដូចជា និស្សយៈ និងអារម្មណៈ ជាដើម) ការកើតឡើងនៃផលក៏មានដោយអាការៈនោះ ព្រះសង្គហការៈពោលសំដៅដល់ការប្រព្រឹត្តទៅបែបនោះ។ គ្រាន់តែការជួបជុំគ្នានៃធម៌ច្រើនយ៉ាងណាមួយ មិនឈ្មោះថា សាមគ្គី ឡើយ។ ព្រោះថាការជួបជុំគ្នានៃសព្ទៈ គន្ធៈ រសៈ និងផោដ្ឋព្វៈ មិនមែនជាហេតុនៃចក្ខុវិញ្ញាណឡើយ ឬការជួបជុំគ្នានៃកំណាត់ឈើ អំបែងក្អម និងដុំថ្ម ក៏មិនមែនជាហេតុនៃសោតវិញ្ញាណដែរ។ ពាក្យថា "តំ" គឺការឃើញនោះ (ឬចក្ខុវិញ្ញាណដែលជាផលទូទៅ)។ ពាក្យថា "អសា...បេ... សិទ្ធោ" មានសេចក្តីថា សេចក្តីនេះមិនចាំបាច់ត្រូវសម្រេចដោយយុត្តិ (ការពិចារណា) ឡើយ ព្រោះភាពជាហេតុនៃធម៌ទាំងឡាយមានចក្ខុជាដើម ដែលកាលណានៅដាច់ដោយឡែកពីគ្នាមិនមែនជាហេតុ តែដល់ពេលរួមផ្សំគ្នាទើបជាហេតុ គឺជាសេចក្តីដែលសម្រេចដោយការដឹងច្បាស់ផ្ទាល់ភ្នែក (បច្ចក្សសិទ្ធិ)។ ព្រោះថាក្នុងសេចក្តីដែលសម្រេចច្បាស់ផ្ទាល់ភ្នែកហើយ ការស្វែងរកយុត្តិមកបញ្ជាក់ទៀតនោះ មិនសមគួរឡើយ។

---

မနုဿတ္တာဒီနံ ခဏာဝယဝါနံ သာမဂ္ဂီ ခဏသာမဂ္ဂီ, တံ ဝိနာ သော နဝမစက္ကသမ္ပတ္တိသင်္ခါတော ခဏော နတ္ထိ. သာ ဧဝ ဟိ ခဏသာမဂ္ဂီ သော ခဏောတိ အတ္ထော. ခဏ…ပေ… ဒီပေတိ အတ္တနော ဒုလ္လဘတာယာတိ အတ္ထော. ခဏတ္ထော ဝါ သမယသဒ္ဒေါ ခဏသင်္ခါတော သမယောတိ ဝုတ္တော. သော ယသ္မိံ ဒုလ္လဘေ ခဏေ သတီတိ ဣမဿတ္ထဿ ဝိဘာဝနဝသေန တဒါယတ္တာယ ကုသလုပ္ပတ္တိယာ ဒုလ္လဘဘာဝံ ဒီပေတိ. ဧတေနုပါယေန သမဝါယ…ပေ… ဝုတ္တိံ ဒီပေတီတိ ဧတ္ထ ဣတော ပရေသု စ ယောဇနာ တဿ တဿ တံတံဒီပနေ ကာတဗ္ဗာ.

ការជួបជុំគ្នានៃចំណែកខណៈទាំងឡាយមានមនុស្សភាពជាដើម ឈ្មោះថា "ខណសាមគ្គី" បើគ្មានខណសាមគ្គីនោះទេ ខណៈដែលពោលគឺនវមខណៈ (ខណៈទី៩) ឬចតុសក្កសម្បត្តិខណៈ ក៏មិនមានដែរ។ សេចក្តីថា គឺខណសាមគ្គីនោះឯង ឈ្មោះថា ខណៈនោះ។ ពាក្យថា "ខណ...បេ... ទីបេតិ អត្តនោ ទុល្លភតាយ" មានសេចក្តីថា ព្រោះតែភាពជាខណៈដែលរកបានដោយកម្ររបស់ខ្លួន។ ម៉្យាងទៀត សមយសព្ទដែលមានអត្ថថាខណៈ ព្រះសង្គហការៈពោលថា "សម័យដែលពោលគឺខណៈ"។ សមយសព្ទនោះ កាលបើខណៈដែលរកបានដោយកម្រនោះមានប្រាកដ តាមរយៈការបង្ហាញនូវសេចក្តីនេះ តែងសម្តែងនូវភាពជាធម្មជាតិរកបានដោយកម្រនៃការកើតឡើងនៃកុសលដែលអាស្រ័យនឹងខណៈនោះ។ ដោយឧបាយនេះ ក្នុងពាក្យថា "សមវាយ...បេ... វុត្តិំ ទីបេតិ" នេះក្តី និងក្នុងអត្ថដទៃទៀតបន្ទាប់ពីនេះក្តី ការផ្សំផ្គុំសេចក្តីត្រូវធ្វើឡើងក្នុងការសម្តែងនូវអត្ថវិសេសនោះៗ នៃសម័យនោះៗ។

---

တဿ ပုရိသဿာတိ ‘‘သေယျထာပိ ဘိက္ခဝေ စတ္တာရော ဒဠှဓမ္မာ ဓနုဂ္ဂဟာ သိက္ခိတာ ကတဟတ္ထာ ကတုပါသနာ စတုဒ္ဒိသာ ဌိတာ အဿု, အထ ပုရိသော အာဂစ္ဆေယျ ‘အဟံ ဣမေသံ…ပေ… ကတုပါသနာနံ ကဏ္ဍေ ခိတ္တေ ခိတ္တေ အပ္ပတိဋ္ဌိတေ ပထဝိယံ ဂဟေတွာ အာဟရိဿာမီ’’’တိ (သံ. နိ. ၂.၂၂၈) ဧဝံ ဝုတ္တဇဝနပုရိသဿ. တာဝ ပရိတ္တကောတိ ဂမနဿာဒါနံ ဒေဝပုတ္တာနံ ဟေဋ္ဌုပရိယာယေန ပဋိမုခံ ဓာဝန္တာနံ သိရသိ ပါဒေ စ ဗဒ္ဓခုရဓာရာသန္နိပါတတော စ ပရိတ္တတရော ကာလော. ကာလသင်္ခါတော သမယော စိတ္တပရိစ္ဆိန္နော ဝုစ္စမာနော တေနေဝ ပရိစ္ဆေဒကစိတ္တေန ‘‘ဧဝံ ပရိတ္တော အဟ’’န္တိ အတ္တနော ပရိတ္တတံ ဒီပေတိ. ယထာ စာဟံ, ဧဝံ သဗ္ဗော ကုသလစိတ္တပ္ပဝတ္တိကာလောတိ တဿ ပရိတ္တတံ ဒီပေတိ. သဒ္ဒဿ ဒီပနာ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ពាក្យថា "តស្ស បុរិសស្ស" សំដៅដល់បុរសដែលមានល្បឿនលឿន ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ប្រៀបដូចជាខ្មាន់ធ្នូ ៤ នាក់ ជាអ្នកមានធ្នូដ៏មាំ បានសិក្សាហើយ មានដៃស្ទាត់ជំនាញ ធ្លាប់បង្ហាញសិល្បៈបាញ់ធ្នូមកហើយ ឈរនៅទិសទាំង ៤ គ្រានោះ មានបុរសម្នាក់មកពោលថា 'ស្នាដៃរបស់ខ្មាន់ធ្នូទាំងនេះ...បេ... បាញ់ទៅៗ មិនទាន់ធ្លាក់ដល់ដី ខ្ញុំនឹងចាប់យកហើយនាំមកវិញ'"។ ពាក្យថា "តាវ បរិត្តកោ" គឺកាលបើពួកទេវបុត្រដែលត្រេកអរក្នុងការរត់ បានរត់បញ្ច្រាសទិសគ្នាឡើងលើចុះក្រោម កាលវេលានៃការកើតឡើងនៃចិត្ត គឺខ្លីជាងខណៈដែលមុខកាំបិតកោរដែលចងជាប់នឹងក្បាលនិងជើងរបស់ពួកទេវបុត្រទាំងនោះមកប៉ះទង្គិចគ្នាទៅទៀត។ សម័យដែលពោលគឺកាល ដែលកំណត់ដោយចិត្ត កាលបើពោលឡើង តែងសម្តែងនូវភាពខ្លីនៃខ្លួនឯង ដោយចិត្តដែលជាគ្រឿងកំណត់នោះឯងថា "យើង (កាល) ខ្លីយ៉ាងនេះ"។ ម៉្យាងទៀត តែងសម្តែងនូវភាពខ្លីនៃកាលនោះថា "កាលជាទីប្រព្រឹត្តទៅនៃកុសលចិត្តទាំងអស់ ក៏ខ្លីដូចជាយើងដែរ"។ ការសម្តែងសេចក្តីនៃសព្ទ (កាល) គប្បីដឹងតាមវិធីដែលបានពោលហើយ។

---

ပကတိဝါဒီနံ [Pg.63] မဟတော ဝိယ အဏုဝါဒီနံ ဒွိအဏုကဿ ဝိယ စ ဧကဿေဝ. ဟေတု…ပေ… ဝုတ္တိတံ ဒီပေတီတိ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိဒီပနတော တပ္ပရဘာဝါ ဟေတုသင်္ခါတဿ ပရာယတ္တဝုတ္တိဒီပနတာ ဝုတ္တာ. သတိ ပန ပစ္စယာယတ္တဘာဝေ ပစ္စယသာမဂ္ဂီအာယတ္တတာ သမဝါယသင်္ခါတေန ဒီပိယတီတိ အတပ္ပရဘာဝတော တဿ တံဒီပနတာ န ဝုတ္တာ. အနေန သမယေန ကတ္တုဘူတေန, အနေန သမယေန ဝါ ကရဏဘူတေန ဘဂဝတာ ပဋိသေဓိတောတိ အတ္ထော. ဧသ နယော ပုရိမာသု ဒီပနာသု.

ដូចជាមហត្តៈ (ពុទ្ធិញ្ញាណ) របស់ពួកបកតិវាទី និងដូចជាទ្វិអណុកៈ (ការផ្សំគ្នានៃបរមាណូពីរ) របស់ពួកអណុវាទី គឺកើតឡើងតែមួយគត់។ ពាក្យថា "ហេតុ...បេ... វុត្តិបំ ទីបេតិ" គឺព្រោះតែការសម្តែងនូវការប្រព្រឹត្តទៅដែលអាស្រ័យនឹងបច្ច័យ ព្រះសង្គហការៈទើបពោលថា ភាពជាធម្មជាតិសម្តែងនូវការប្រព្រឹត្តទៅដែលអាស្រ័យនឹងធម៌ដទៃ (បរាយត្តវុត្តិទីបនៈ) នៃសម័យដែលពោលគឺហេតុ ព្រោះមានសភាវៈដ៏ឧត្តមក្នុងការសម្តែងនូវបរាយត្តវុត្តិនោះ។ ប៉ុន្តែ កាលបើភាពជាធម្មជាតិអាស្រ័យនឹងបច្ច័យមានប្រាកដ ភាពជាធម្មជាតិអាស្រ័យនឹងបច្ច័យសាមគ្គី តែងត្រូវបានសម្តែងដោយសម័យដែលពោលគឺសមវាយៈ ព្រោះហេតុនោះ សម័យនោះមិនមានសភាវៈដ៏ឧត្តមក្នុងការសម្តែងនូវបច្ច័យសាមគ្គីនោះឡើយ ភាពជាធម្មជាតិសម្តែងនូវបរាយត្តវុត្តិនោះ ទើបមិនត្រូវបានពោលដល់។ សេចក្តីថា ត្រូវបានព្រះមានព្រះភាគហាមឃាត់ហើយ ដោយសម័យនេះដែលជាកត្តា ឬដោយសម័យនេះដែលជាករណៈ។ វិធីនេះ គប្បីយកទៅប្រើក្នុងសេចក្តីពន្យល់ (ទីបនា) មុនៗផងដែរ។

---

အဓိကရဏဝသေနာတိ အာဓာရဝသေန. ဧတ္ထာတိ ကာလသမူဟသင်္ခါတေ သမယေ ဂဟိတေတိ အတ္ထော. ကာလောပိ ဟိ စိတ္တပရိစ္ဆိန္နော သဘာဝတော အဝိဇ္ဇမာနောပိ အာဓာရဘာဝေနေဝ သညာတော ‘‘အဓိကရဏ’’န္တိ ဝုတ္တော တံခဏပ္ပဝတ္တာနံ တတော ပုဗ္ဗေ ပရတော စ အဘာဝါ. ဘာဝေါတိ ကိရိယာ. ကိရိယာယ ကိရိယန္တရလက္ခဏံ ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏံ. ယထာ ဂါဝီသု ဒုယှမာနာသု ဂတော, ဒုဒ္ဓါသု အာဂတောတိ ဒေါဟနကိရိယာ ဂမနကိရိယာယ လက္ခဏံ ဟောတိ, ဧဝမိဟာပိ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ တသ္မိံ သမယေ’’တိ စ ဝုတ္တေ သတီတိ အယမတ္ထော ဝိညာယမာနော ဧဝ ဟောတိ အညကိရိယာသမ္ဗန္ဓာဘာဝေန ပဒတ္ထဿ သတ္တာဝိရဟာဘာဝတောတိ သမယဿ သတ္တာကိရိယာယ စိတ္တုပ္ပာဒကိရိယာ ဖဿာဒိဘဝနကိရိယာ စ လက္ခီယတီတိ ဥဘယတ္ထ သမယသဒ္ဒေ ဘုမ္မနိဒ္ဒေသော ကတော လက္ခဏဘူတဘာဝယုတ္တောတိ.

ពាក្យថា "អធិករណវសេន" គឺដោយអំណាចនៃទីតាំង (អាធារៈ)។ សេចក្តីថា ពាក្យថា "ឯត្ថ" គឺកាលបើកាន់យកសម័យដែលពោលគឺកាលនិងសមុហៈ។ ព្រោះថាសូម្បីតែកាលដែលកំណត់ដោយចិត្ត ទោះបីជាមិនមានដោយសភាវៈពិតក៏ដោយ ក៏ត្រូវបានដឹងដោយភាពជាទីតាំងប៉ុណ្ណោះ ទើបហៅថា "អធិករណ៍" ព្រោះធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងខណៈនោះ មិនមានមុនខណៈនោះ និងមិនមានក្រោយខណៈនោះឡើយ។ ពាក្យថា "ភាវោ" គឺកិរិយា។ ការកំណត់សម្គាល់កិរិយាមួយដោយកិរិយាមួយទៀត ឈ្មោះថា ភាវេនភាវលក្ខណៈ។ ដូចជាក្នុងឧទាហរណ៍ថា "កាលបើពួកមេគោ កំពុងត្រូវបានគេច្របាច់ទឹកដោះ បុរសក៏ទៅហើយ កាលបើទឹកដោះត្រូវបានច្របាច់រួចហើយ បុរសក៏ត្រឡប់មកវិញ" កិរិយាគឺការច្របាច់ទឹកដោះ តែងជាគ្រឿងសម្គាល់នូវកិរិយាគឺការទៅ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះក៏យ៉ាងនោះដែរ កាលបើពោលថា "យស្មឹ សមយេ តស្មឹ សមយេ" សេចក្តីថា "សតិ" (កាលបើមាន) តែងជាសេចក្តីដែលគេដឹងច្បាស់ដោយពិត ព្រោះមិនមានការទាក់ទងនឹងកិរិយាដទៃ និងព្រោះអត្ថនៃបទមិនប្រាសចាកសត្តាកិរិយាឡើយ ហេតុនោះ កិរិយាគឺការកើតឡើងនៃចិត្ត និងកិរិយាគឺការកើតឡើងនៃផស្សៈជាដើម តែងត្រូវបានកំណត់សម្គាល់ដោយសត្តាកិរិយានៃសម័យ ព្រះសង្គហការៈទើបធ្វើការសម្តែងដោយភុម្មវិភត្តិ (សត្តមីវិភត្តិ) ក្នុងសមយសព្ទទាំងពីរអន្លើ ព្រោះប្រកបដោយភាវៈជាគ្រឿងកំណត់សម្គាល់ (លក្ខណភូតភាវៈ)។

---

ဥဒ္ဒါနတောတိ ဥဒ္ဒေသတော သင်္ခေပတော. ကိလေသကာမော ဝတ္ထုကာမဘာဝံ ဘဇန္တော ကာမနီယဝသေန ဘဇတိ, န ကာမနဝသေနာတိ ကာမနဝသေန ကိလေသကာမော ဧဝ ဟောတိ, န ဝတ္ထုကာမော. ဒုဝိဓောပေသောတိ ဝစနေန ဒုဝိဓဿပိ သဟိတဿ အဝစရဏပ္ပဒေသံ သင်္ဂဏှာတိ. တေန ဝတ္ထုကာမဿေဝ ပဝတ္တိဒေသော ရူပါရူပဓာတုဒွယံ အပနီတံ ဟောတိ. နနု စ ဒုဝိဓောပိ သဟိတော ရူပါရူပဓာတူသု ပဝတ္တတိ ရူပါရူပါဝစရဓမ္မာနံ ဝတ္ထုကာမတ္တာ တဒါရမ္မဏာနံ ရူပါရူပရာဂါနဉ္စ ကိလေသကာမဘာဝသိဒ္ဓိတောတိ? တံ န, ဗဟလကိလေသဿ ကာမရာဂဿ ကိလေသကာမဘာဝေန ဣဓ သင်္ဂဟိတတ္တာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ရူပါရူပဓာတူသု ပဝတ္တမာနေသု ကာမာဝစရဓမ္မေသု နိကန္တိ ဣဓ န သင်္ဂဟိတာ သုခုမတ္တာ. ‘‘ဥဒ္ဒါနတော ဒွေ ကာမာ’’တိ သဗ္ဗကာမေ ဥဒ္ဒိသိတွာပိ ဟိ ‘‘ဒုဝိဓောပေသော’’တိ ဧတ္ထ တဒေကဒေသဘူတာ အညမညသဟိတတာပရိစ္ဆိန္နာ ကာမရာဂတဗ္ဗတ္ထုကဓမ္မာဝ သင်္ဂဟိတာတိ, နိရဝသေသော [Pg.64] ဝါ ကိလေသကာမော ကာမရာဂေါ ကာမတဏှာရူပတဏှာအရူပတဏှာနိရောဓတဏှာဘေဒေါ ဣဓ ပဝတ္တတီတိ အနဝသေသပ္ပဝတ္တိတံ သန္ဓာယ ‘‘ဒုဝိဓောပေသော’’တိ ဝုတ္တံ, ဝတ္ထုကာမောပိ စ အပ္ပကော ဣဓာပိ န ဝတ္တတိ ရူပါရူပါဝစရဝိပါကမတ္တော, တထာပိ ပရိပုဏ္ဏဝတ္ထုကာမတ္တာ ကာမာဝစရဓမ္မာဝ ဣဓ ဂဟိတာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ သသတ္ထာဝစရောပမာ ယုတ္တာ ဟောတိ. ‘‘ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိ (ဓ. သ. ၁၆၃; ဝိဘ. ၆၂၅) ဧတ္ထ ရူပဘဝေါ ဥတ္တရပဒလောပံ ကတွာ ‘‘ရူပ’’န္တိ ဝုတ္တော, ဧဝမိဓာပိ ဥတ္တရပဒလောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အညထာ ဟိ စိတ္တံ ကာမာဝစရာဝစရန္တိ ဝုစ္စေယျာတိ. အာရမ္မဏကရဏဝသေနာတိအာဒိကေ ‘‘ကာမော’’တိ သဗ္ဗံ တဏှမာဟ, တသ္မာ ‘‘ကာမဉ္စေသာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, ‘‘ကာမေ အဝစာရေတီတိ ကာမာဝစာရ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ စာ-သဒ္ဒဿ ရဿတ္တံ ကတံ.

ពាក្យថា "ឧទ្ទានតោ" គឺដោយឧទ្ទេស ឬដោយសង្ខេប។ កិលេសកាម កាលបើចូលទៅរកភាពជាវត្ថុកាម តែងចូលទៅរកដោយអំណាចនៃវត្ថុដែលគួរប្រាថ្នា (កាមនីយវសេន) មិនមែនចូលទៅរកដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នា (កាមនវសេន) ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នា កិលេសកាមនោះឯងទើបជាកាម មិនមែនវត្ថុកាមឡើយ។ ដោយពាក្យថា "ទុវិធោបេសោ" ព្រះសង្គហការៈសង្គ្រោះយកនូវទីកន្លែងជាទីប្រព្រឹត្តទៅនៃកាមទាំងពីរយ៉ាងដែលកើតរួមគ្នា។ ហេតុនោះ រូបធាតុនិងអរូបធាតុទាំងពីរ ដែលជាទីកើតឡើងនៃវត្ថុកាមតែម្យ៉ាង ទើបត្រូវបានដកចេញ។ សួរថា ចុះកាមទាំងពីរយ៉ាងដែលកើតរួមគ្នានោះ មិនមែនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងរូបធាតុនិងអរូបធាតុទេឬ? ព្រោះធម៌ជាកាមាវចរនិងអរូបាវចរជាវត្ថុកាម និងព្រោះភាពជាកិលេសកាមនៃរូបរាគៈនិងអរូបរាគៈដែលមានធម៌ទាំងនោះជាអារម្មណ៍ ត្រូវបានសម្រេចហើយ? ឆ្លើយថា មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះកាមរាគៈដែលជាកិលេសដ៏ក្រាស់ ត្រូវបានសង្គ្រោះយកដោយភាពជាកិលេសកាមក្នុងទីនេះ។ កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះ សេចក្តីត្រេកអរ (និកន្តិ) ក្នុងធម៌ជាកាមាវចរដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងរូបធាតុនិងអរូបធាតុ មិនត្រូវបានសង្គ្រោះយកក្នុងទីនេះឡើយ ព្រោះភាពជាធម៌ល្អិត។ ព្រោះថា ទោះបីជាបានសម្តែងនូវកាមទាំងអស់ដោយពាក្យថា "ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា" ហើយក៏ដោយ ក៏ក្នុងពាក្យថា "ទុវិធោបេសោ" នេះ ព្រះសង្គហការៈសង្គ្រោះយកតែធម៌ទាំងឡាយដែលមានកាមរាគៈជាទីតាំង ដែលជាចំណែកមួយនៃកាមទាំងនោះ និងដែលត្រូវបានកំណត់ដោយការកើតរួមគ្នាទៅវិញទៅមកប៉ុណ្ណោះ ឬមួយទៀត ព្រះសង្គហការៈពោលសំដៅដល់ការប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនមានសេសសល់ថា "កិលេសកាមដែលមិនមានសេសសល់ គឺកាមរាគៈ កាមតណ្ហា រូបតណ្ហា អរូបតណ្ហា និងនិរោធតណ្ហា តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីនេះ" ទើបពោលថា "ទុវិធោបេសោ"។ ម៉្យាងទៀត សូម្បីតែវត្ថុកាមដ៏តិចតួច ដែលជាត្រឹមតែរូបាវចរវិបាកនិងអរូបាវចរវិបាក ក៏មិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីនេះដែរ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ព្រោះភាពជាវត្ថុកាមដ៏បរិបូណ៌ ធម៌ជាកាមាវចរទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ទើបត្រូវបានកាន់យកក្នុងទីនេះ។ កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះ ឧបមាដោយសសត្ថាវចរៈ (ដែនដីដែលមានអាវុធ) ទើបសមគួរ។ ក្នុងពាក្យថា "រូបូបបត្តិយា មគ្គំ ភាវេតិ" នេះ រូបភព ត្រូវបានលុបបទខាងចុង (ឧត្តរបទលោបៈ) ហើយពោលថា "រូបៈ" យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះក៏គប្បីជ្រាបការលុបបទខាងចុងយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ ព្រះមានព្រះភាគគប្បីត្រាស់ហៅចិត្តនោះថា "កាមាវចរាវចរៈ"។ ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា "អារម្មណករណវសេន" ពាក្យថា "កាមោ" សំដៅដល់តណ្ហាទាំងអស់ ហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា "កាមញ្ចេសា"។ កាលបើគួរពោលថា "កាមេ អវចារេតីតិ កាមាវចរំ" តែងធ្វើការធ្វើឱ្យស្រៈ "អា" ក្នុងអក្សរ "ចា" ទៅជាស្រៈខ្លី (រស្សៈ)។

---

ရုဠှိသဒ္ဒေနာတိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တေသု ရုဠှေန သဒ္ဒေန, ဉာဏသမ္ပယုတ္တေသု ဝါ ပဝတ္တိတွာ အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကတာယ တံသဒိသေသု ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တေသု ရုဠှေန သဒ္ဒေန. အထ ဝါ ကိဉ္စိ နိမိတ္တံ ဂဟေတွာ သတိပိ အညသ္မိံ တံနိမိတ္တယုတ္တေ ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ဝိသယေ သမ္မုတိယာ စိရကာလတာဝသေန နိမိတ္တဝိရဟေပိ ပဝတ္တိ ရုဠှိ နာမ ယထာ ‘‘မဟိယံ သေတီတိ မဟိံသော, ဂစ္ဆန္တီတိ ဂါဝေါ’’တိ, ဧဝံ ကုသလသဒ္ဒဿပိ ရုဠှိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပညာနိဒ္ဒေသေ ‘‘ကောသလ္လ’’န္တိ အဘိဓမ္မေ (ဓ. သ. ၁၆) ဝုတ္တံ, တဿ စ ဘာဝါ ကုသလသဒ္ဒပ္ပဝတ္တီတိ ကောသလ္လယောဂါ ကုသလန္တိ အယံ အဘိဓမ္မပရိယာယော ဟောတိ. ကုသလန္တိ ကုသလဘာဝံ အာဟ.

ពាក្យថា "រុឡ្ហីសទ្ទេន" គឺដោយសព្ទដែលសម្រេច (រុឡ្ហី) ក្នុងញាណសម្បយុត្តចិត្តទាំងឡាយ ឬដោយសព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងញាណសម្បយុត្តចិត្តទាំងឡាយ ហើយសម្រេចក្នុងញាណវិប្បយុត្តចិត្តទាំងឡាយដែលស្រដៀងគ្នានឹងញាណសម្បយុត្តចិត្តនោះ ព្រោះមានវិបាកជាសុខនិងមិនមានទោស។ ម៉្យាងទៀត ការប្រព្រឹត្តទៅនៃសព្ទដែលកាន់យកនូវនិមិត្ត (ហេតុ) ណាមួយ ទោះបីជាមានក្នុងអត្ថដទៃដែលប្រកបដោយនិមិត្តនោះក៏ដោយ តែដោយសារការសន្មតតាំងពីយូរលង់មក ទោះបីជាប្រាសចាកនិមិត្តដើមក៏ដោយ ក៏នៅតែប្រព្រឹត្តទៅបាន នេះឈ្មោះថា រុឡ្ហី ដូចជាពាក្យថា "សត្វដែលដេកលើផែនដី ឈ្មោះថា មហឹសៈ (ក្របី), សត្វដែលដើរទៅ ឈ្មោះថា គាវោ (គោ)" យ៉ាងណាមិញ គប្បីជ្រាបភាពជារុឡ្ហីនៃកុសលសព្ទយ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងបញ្ញានិទ្ទេស ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកក្នុងព្រះអភិធម្មថា "កោសល្លៈ" ព្រោះភាពមានប្រាកដនៃកោសល្លៈនោះ ទើបការប្រព្រឹត្តទៅនៃកុសលសព្ទមានឡើង ហេតុនេះ វិធីពោលថា "កុសល ព្រោះប្រកបដោយកោសល្លៈ" នេះ ទើបជាវិធីសម្តែងតាមបែបព្រះអភិធម្ម។ ពាក្យថា "កុសលំ" ព្រះសង្គហការៈពោលសំដៅដល់ភាពជាកុសល (កុសលភាវៈ)។

---

ဝိပါကာဒီနံ အဝဇ္ဇပဋိပက္ခတာ နတ္ထီတိ ကုသလမေဝ အနဝဇ္ဇလက္ခဏံ ဝုတ္တံ. အနဝဇ္ဇလက္ခဏမေဝါတိ သုခဝိပါကသဘာဝဿ လက္ခဏဘာဝနိဝါရဏတ္ထံ အဝဓာရဏံ ကတံ, တံနိဝါရဏဉ္စ တဿ ပစ္စုပဋ္ဌာနတံ ဝတ္ထုကာမတာယ ကတံ. သမ္ပတ္တိအတ္ထေန ရသေန ဝေါဒါနဘာဝရသံ. ဖလဋ္ဌေန ပစ္စုပဋ္ဌာနေန ဣဋ္ဌဝိပါကပစ္စုပဋ္ဌာနံ. သဘာဝေါ ကက္ခဠာဒိဖုသနာဒိကော အသာဓာရဏော. သာမညံ သာဓာရဏော အနိစ္စာဒိသဘာဝေါ. ဣဓ စ ကုသလလက္ခဏံ သဗ္ဗကုသလသာဓာရဏသဘာဝတ္တာ သာမညံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, အကုသလာဒီဟိ အသာဓာရဏတာယ သဘာဝေါ ဝါ. ဥပဋ္ဌာနာကာရောတိ ဂဟေတဗ္ဗဘာဝေန ဉာဏဿ ဥပဋ္ဌဟနာကာရော. ဖလံ ပန အတ္တနော ကာရဏံ ပဋိစ္စ တပ္ပဋိဗိမ္ဗဘာဝေန, ပဋိမုခံ ဝါ ဥပဋ္ဌာတီတိ ပစ္စုပဋ္ဌာနံ.

ព្រោះពួកវិបាកជាដើម មិនមានភាពជាសត្រូវនឹងទោស (មិនមែនជាបដិបក្ខនឹងទោស) ហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈទើបពោលថាកុសលប៉ុណ្ណោះមានលក្ខណៈមិនមានទោស (អនវជ្ជលក្ខណៈ)។ ក្នុងពាក្យថា "អនវជ្ជលក្ខណមេវ" ព្រះសង្គហការៈធ្វើការកំណត់ (អវធារណៈ ដោយឯវសព្ទ) ដើម្បីការពារភាពជាលក្ខណៈនៃសភាវៈមានវិបាកជាសុខ ហើយការការពារនោះ គឺធ្វើឡើងព្រោះមានបំណងចង់ពោលថាវិបាកជាសុខនោះជាបច្ចុបដ្ឋាន។ ដោយរសមានអត្ថថាសម្រេច (សម្បត្តិ) កុសលនោះមានការធ្វើឱ្យស្អាតបរិសុទ្ធជាសភាវរស (វោទានភាវរសៈ)។ ដោយបច្ចុបដ្ឋានមានអត្ថថាផល កុសលនោះមានឥដ្ឋវិបាកជាបច្ចុបដ្ឋាន។ សភាវៈ គឺសភាវៈមិនទូទៅ (អសាធារណៈ) មានភាពរឹងជាដើម និងការប៉ះពាល់ជាដើម។ សាមញ្ញៈ គឺសភាវៈទូទៅ (សាធារណៈ) មានសភាវៈមិនទៀងជាដើម។ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថាលក្ខណៈនៃកុសល ជាសាមញ្ញលក្ខណៈ ព្រោះជាសភាវៈទូទៅដល់កុសលទាំងអស់ ឬជាសភាវលក្ខណៈ ព្រោះមិនទូទៅដល់អកុសលជាដើម។ ពាក្យថា "ឧបដ្ឋានាការៈ" គឺអាការៈដែលប្រាកដដល់ញាណ ដោយភាពជាធម្មជាតិគប្បីកាន់យកបាន។ ឯផល តែងប្រាកដឡើងដោយអាស្រ័យនឹងហេតុរបស់ខ្លួន ដោយភាពជាស្រមោលឆ្លុះនៃហេតុនោះ ឬប្រាកដឡើងចំពោះមុខហេតុនោះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា បច្ចុបដ្ឋាន។

---

ဝိဇာနာတီတိ [Pg.65] သညာပညာကိစ္စဝိသိဋ္ဌံ ဝိသယဂ္ဂဟဏံ အာဟ. သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏတ္တာ ယတ္ထ ယတ္ထ ယထာ ယထာ အတ္ထော လဗ္ဘတိ, တတ္ထ တတ္ထ တထာ တထာ ဂဟေတဗ္ဗောတိ. ယံ အာသေဝနပစ္စယဘာဝေန စိနောတိ, ယဉ္စ ကမ္မုနာ အဘိသင်္ခတတ္တာ စိတံ, တံ တထာ ‘‘စိတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယံ ပန တထာ န ဟောတိ, တံ ပရိတ္တကိရိယဒွယံ အန္တိမဇဝနဉ္စ လဗ္ဘမာနစိန္တနဝိစိတ္တတာဒိဝသေန ‘‘စိတ္တ’’န္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဟသိတုပ္ပာဒေါ ပန အညဇဝနဂတိကောဝ. စိတ္တာနံ ပနာတိ ဝိစိတြာနန္တိ အတ္ထော. တဒန္တောဂဓတ္တာ ဟိ သမုဒါယဝေါဟာရေန အဝယဝေါပိ ‘‘စိတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ ယထာ ပဗ္ဗတနဒီသမုဒ္ဒါဒိဧကဒေသေသု ဒိဋ္ဌေသု ပဗ္ဗတာဒယော ဒိဋ္ဌာတိ ဝုစ္စန္တီတိ. စရဏံ နာမ ဂဟေတွာ စရိတဗ္ဗစိတ္တပဋော. ရူပါနီတိ ဗိမ္ဗာနိ.

ពាក្យថា Vijānāti (ដឹងច្បាស់) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់ការកាន់យកនូវអារម្មណ៍ដ៏វិសេសប្លែកពីកិច្ចគឺការសម្គាល់របស់សញ្ញា និងកិច្ចគឺការដឹងច្បាស់របស់បញ្ញា។ ព្រោះភាពជាសភាវៈទូទៅដល់ចិត្តទាំងអស់ ក្នុងចិត្តនោះៗ ដោយអាការៈនោះៗ សេចក្តីប្រាថ្នាសម្រេចបានយ៉ាងណាៗ គប្បីកាន់យកយ៉ាងនោះៗ ក្នុងចិត្តនោះៗ។ ចិត្តណាដែលសន្សំ (សាងឡើង) ដោយអំណាចនៃអាសេវនប្បច្ច័យ និងចិត្តណាដែលកម្មតាក់តែងហើយ ព្រោះភាពដែលកម្មតាក់តែង ចិត្តនោះឈ្មោះថា «ចិត្ត» យ៉ាងនោះ។ ចំណែកចិត្តណាដែលមិនមែនជាយ៉ាងនោះ គឺបរិត្តកិរិយាចិត្ត ២ និងអវសានជវនៈ គប្បីដឹងថាឈ្មោះថា «ចិត្ត» ដោយអំណាចនៃភាពវិចិត្រនៃការគិតដែលបានទទួលជាដើម។ ចំណែកឯហសិតុប្បាទចិត្ត គឺមានគតិដូចជាជវនៈដទៃទៀតដែរ។ ពាក្យថា Cittānaṃ មានសេចក្តីថា នៃចិត្តទាំងឡាយដ៏វិចិត្រ។ ព្រោះចិត្តនោះរាប់បញ្ចូលក្នុងចំណែកនោះ សូម្បីតែចំណែកមួយ (អវយវៈ) ក៏ហៅថា «ចិត្ត» ដោយវោហារជាសមុទាយៈ (ការហៅរួម) ដូចជាកាលបើគេឃើញចំណែកមួយនៃភ្នំ ស្ទឹង និងសមុទ្រជាដើម គេតែងនិយាយថា ឃើញភ្នំជាដើម ដូច្នោះដែរ។ ដែលឈ្មោះថា ចរណៈ គឺផ្ទាំងគំនូរដែលគេកាន់ដើរទៅ។ ពាក្យថា Rūpāni គឺរូបភាពទាំងឡាយ។

---

အဇ္ဈတ္တိကန္တိ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓံ ဝဒတိ. စိတ္တကတမေဝါတိ စိတ္တဿ မူလကာရဏတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကမ္မဿ ဟေတံ စိတ္တံ ကာရဏန္တိ. တံ ပန အတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ကာယကမ္မာဒိဘေဒ’’န္တိအာဒိမာဟ. လိင်္ဂနာနတ္တန္တိ သဏ္ဌာနနာနတ္တံ, ဘိန္နသဏ္ဌာနင်္ဂပစ္စင်္ဂဝတော သရီရဿ ဝါ နာနတ္တံ. ဝေါဟာရဝသေန ဣတ္ထိပုရိသာဒိဘာဝေန ဝေါဟရိတဗ္ဗေသု ပတ္ထနာဝိသေသာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တတော ကမ္မဝိသေသာ. ဧဝမိဒံ ကမ္မနာနတ္တံ ဝေါဟာရနာနတ္တတော ဟောတိ. အပါ…ပေ… ကာဒိတာတိ ဧဝမာဒီသု အာဒိ-သဒ္ဒေဟိ ဂတိယာ ဥပပတ္တိယာ အတ္တဘာဝေ လောကဓမ္မေသု စ နာနာကရဏာနိ သုတ္တာဂတာနိ သင်္ဂဏှာတိ.

ពាក្យថា Ajjhattikaṃ (ខាងក្នុង) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅដល់អត្តភាពដែលជាប់ទាក់ទងដោយឥន្ទ្រិយ។ ពាក្យថា Cittakatameva (ដែលចិត្តធ្វើហើយពិតៗ) គឺពោលសំដៅដល់ភាពជាហេតុដើមរបស់ចិត្ត ព្រោះថា ចិត្តនេះជាហេតុរបស់កម្ម។ ដើម្បីសម្តែងនូវសេចក្តីនោះឱ្យច្បាស់លាស់ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យជាដើមថា kāyakammādibhedaṃ (ការបែកធ្លាយនៃកាយកម្មជាដើម)។ ពាក្យថា Liṅganānattaṃ (ភាពប្លែកគ្នានៃលិង្គ) គឺភាពប្លែកគ្នានៃសណ្ឋាន ឬភាពប្លែកគ្នានៃរាងកាយដែលមានអវយវៈតូចធំមានសណ្ឋានខុសៗគ្នា។ ដោយអំណាចនៃវោហារ ក្នុងវត្ថុទាំងឡាយដែលគប្បីហៅថាជាស្រី ឬជាប្រុសជាដើម សេចក្តីប្រាថ្នាដ៏វិសេសតែងកើតឡើង ពីសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏វិសេសនោះ កម្មដ៏វិសេសក៏កើតឡើង។ យ៉ាងនេះ ភាពប្លែកគ្នានៃកម្មនេះ តែងមានព្រោះភាពប្លែកគ្នានៃវោហារ។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា Apā...pe... kāditā ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសង្គ្រោះយកនូវសេចក្តីប្លែកគ្នាទាំងឡាយដែលមកក្នុងសូត្រ ក្នុងគតិ ក្នុងឧបបត្តិ ក្នុងអត្តភាព និងក្នុងលោកធម៌ទាំងឡាយ ដោយសព្ទថា អាទិ (ជាដើម)។

---

ကမ္မနာနတ္တာဒိဝသေနာတိ ဧတ္ထ ကုသလာကုသလဝသေန ကမ္မနာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝိသဒိသသဘာဝတာ ဟိ နာနတ္တန္တိ. ကုသလကမ္မဿ ဒါနာဒိဝသေန ကာယသုစရိတာဒိဘာဝေန စ ပုထုတ္တံ, အကုသလကမ္မဿ စ မစ္ဆရိယာဒီဟိ ကာယဒုစ္စရိတာဒီဟိ စ ပုထုတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဗဟုပ္ပကာရတာ ဟိ ပုထုတ္တန္တိ. အန္နဒါနာဒိဝသေန ဒါနာဒီနံ ပါဏာတိပါတာဝိရတိအာဒိဝသေန ကာယသုစရိတာဒီနံ အာဝါသမစ္ဆရိယာဒိဝသေန မစ္ဆရိယာဒီနံ ပါဏာတိပါတာဒိဝသေန ကာယဒုစ္စရိတာဒီနဉ္စ ပဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧကေကဿ ဟိ ပကာရဿ ဘေဒေါ ပဘေဒေါတိ. နာနတ္တာဒီနံ ဝဝတ္ထာနံ တထာ တထာ ဝဝတ္ထိတတာ နိစ္ဆိတတာ. ဧတေနုပါယေန လိင်္ဂနာနတ္တာဒီနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ကမ္မနာနတ္တာဒီဟိ နိဗ္ဗတ္တာနိ ဟိ တာနီတိ.

ក្នុងពាក្យថា Kammanānattādivasena នេះ គប្បីដឹងនូវភាពប្លែកគ្នានៃកម្ម ដោយអំណាចនៃកុសលនិងអកុសល។ ព្រោះថា ភាពមានសភាវៈមិនដូចគ្នា ឈ្មោះថា ភាពប្លែកគ្នា (នានត្តៈ)។ គប្បីដឹងនូវភាពច្រើន (បុថុត្តៈ) នៃកុសលកម្ម ដោយអំណាចនៃទានជាដើម និងដោយភាពជាកាយសុចរិតជាដើម និងភាពច្រើននៃអកុសលកម្ម ដោយអំណាចនៃមច្ឆរិយៈជាដើម និងដោយកាយទុច្ចរិតជាដើម។ ព្រោះថា ភាពមានប្រការច្រើន ឈ្មោះថា ភាពច្រើន (បុថុត្តៈ)។ គប្បីដឹងនូវការបែកធ្លាយ (ប្រភេទទោ) នៃទានទាំងឡាយជាដើម ដោយអំណាចនៃអន្នទាន (ការឲ្យបាយ) ជាដើម, នៃកាយសុចរិតទាំងឡាយជាដើម ដោយអំណាចនៃវេរណីពីបាណាតិបាតជាដើម, នៃមច្ឆរិយៈទាំងឡាយជាដើម ដោយអំណាចនៃអាវាសមច្ឆរិយៈជាដើម, និងនៃកាយទុច្ចរិតទាំងឡាយជាដើម ដោយអំណាចនៃបាណាតិបាតជាដើម។ ព្រោះថា ការបែកធ្លាយនៃប្រការនីមួយៗ ឈ្មោះថា ការបែកធ្លាយ (ប្រភេទទោ)។ ការកំណត់នូវភាពប្លែកគ្នាជាដើម គឺភាពដែលបានកំណត់ទុកហើយ ឬភាពដែលសម្រេចហើយយ៉ាងនោះៗ។ ដោយឧបាយនេះ គប្បីដឹងនូវភាពប្លែកគ្នានៃលិង្គជាដើម ព្រោះថា របស់ទាំងនោះកើតឡើងអំពីភាពប្លែកគ្នានៃកម្មជាដើម។

---

ပစ္စုပ္ပန္နဿ လိင်္ဂဿ ကမ္မတော ပဝတ္တိံ တဒနုက္ကမေန ပစ္စုပ္ပန္နကမ္မဿ နိပ္ဖတ္တိဉ္စ ဒဿေတွာ တတော အနာဂတလိင်္ဂနာနတ္တာဒိနိပ္ဖတ္တိဒဿနေန သံသာရံ ဃဋေန္တော ‘‘ကမ္မနာနာကရဏံ ပဋိစ္စာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပုရိမေန ကမ္မဝစနေန [Pg.66] အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာ, လိင်္ဂါဒိဝစနေန ဝိညာဏာဒီနိ ဘဝပရိယောသာနာနိ, ဂတိအာဒိဝစနေန ဇာတိဇရာမရဏာနိ ဂဟိတာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. တတ္ထ ဂတီတိ နိရယာဒယော ပဉ္စ ဂတိယော ဝုစ္စန္တိ, တာသံ နာနာကရဏံ အပဒါဒိဘာဝေါ. တာ ဟိ တထာ ဘိန္နာတိ. ဥပပတ္တီတိ ဂေါမဟိံသာဒိခတ္တိယာဒိစာတုမဟာရာဇိကာဒိဥပပတ္တိယော, တာသံ နာနာကရဏံ ဥစ္စာဒိတာ. ခတ္တိယော ဧဝ ဟိ ဧကစ္စော ကုလဘောဂဣဿရိယာဒီဟိ ဥစ္စော ဟောတိ, ဧကစ္စော နီစော. တေဟိ ဧဝ ဟီနတာယ ဟီနော, ပဓာနဘာဝံ နီတတာယ ပဏီတော, အဍ္ဎတာယ သုဂတော, ဒလိဒ္ဒတာယ ဒုဂ္ဂတော. ကုလဝသေန ဝါ ဥစ္စနီစတာ, ဣဿရိယဝသေန ဟီနပဏီတတာ, ဘောဂဝသေန သုဂတဒုဂ္ဂတတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏတာတိ ဩဒါတသာမာဒိဝဏ္ဏသုဒ္ဓိအသုဒ္ဓိဝသေန ဝုတ္တံ. သုဇာတဒုဇ္ဇာတတာတိ နိဂြောဓပရိမဏ္ဍလာဒိအာရောဟပရိဏာဟေဟိ လက္ခဏေဟိ ဝါ အတ္တဘာဝပရိပုဏ္ဏာပရိပုဏ္ဏဇာတတာဝသေန. သုသဏ္ဌိတဒုဿဏ္ဌိတတာတိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ သဏ္ဌာနဝသေန.

ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងតភ្ជាប់នូវសង្សារ ដោយការបង្ហាញនូវការកើតឡើងនៃលិង្គបច្ចុប្បន្នអំពីកម្ម និងការសម្រេចនៃកម្មបច្ចុប្បន្នទៅតាមលំដាប់នោះ ហើយបង្ហាញនូវការសម្រេចនៃភាពប្លែកគ្នានៃលិង្គជាដើមក្នុងអនាគតអំពីកម្មបច្ចុប្បន្ននោះ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា kammanānākaraṇaṃ paṭicca (ព្រោះអាស្រ័យនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃកម្ម)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ គប្បីដឹងថា ដោយពាក្យថា កម្ម ខាងដើម ព្រះអង្គកាន់យកនូវអវិជ្ជា និងសង្ខារទាំងឡាយ, ដោយពាក្យថា លិង្គ ជាដើម ព្រះអង្គកាន់យកនូវវិញ្ញាណជាដើមដែលមានភពជាទីបំផុត, ដោយពាក្យថា គតិ ជាដើម ព្រះអង្គកាន់យកនូវជាតិ ជរា និងមរណៈ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា គតិ សំដៅដល់គតិទាំង ៥ មាននិរិយៈ (នរក) ជាដើម, សេចក្តីប្លែកគ្នានៃគតិទាំងនោះ គឺភាពជាសត្វគ្មានជើងជាដើម ព្រោះថា គតិទាំងនោះប្លែកគ្នាដោយប្រការយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា ឧបបត្តិ សំដៅដល់ការកើតឡើងនៃគោ ក្របី ក្សត្រ និងទេវតាជាន់ចាតុមហារាជិកាជាដើម, សេចក្តីប្លែកគ្នានៃឧបបត្តិទាំងនោះ គឺភាពជាបុគ្គលខ្ពង់ខ្ពស់ជាដើម។ ព្រោះថា សូម្បីតែក្សត្រដូចគ្នា ម្នាក់ខ្ពង់ខ្ពស់ដោយត្រកូល ភោគៈ និងឥស្សរិយយសជាដើម ម្នាក់ទៀតទាបថោក។ ដោយហេតុទាំងនោះឯង បុគ្គលខ្លះថោកទាបព្រោះភាពជាអ្នកថោកទាប, ខ្លះឧត្តម (បណីតៈ) ព្រោះភាពជាអ្នកដល់នូវភាពជាប្រធាន, ខ្លះមានគតិល្អ (សុគតៈ) ព្រោះភាពជាអ្នកមានទ្រព្យច្រើន, ខ្លះមានគតិអាក្រក់ (ទុគ្គតៈ) ព្រោះភាពជាអ្នកក្រខ្សត់។ ឬមួយគប្បីផ្សារភ្ជាប់នូវភាពខ្ពស់ទាបដោយអំណាចនៃត្រកូល, ភាពថោកទាបនិងឧត្តមដោយអំណាចនៃឥស្សរិយយស, ភាពមានគតិល្អនិងអាក្រក់ដោយអំណាចនៃភោគៈ។ ពាក្យថា Suvaṇṇadubbaṇṇatā (ភាពមានសម្បុរល្អនិងសម្បុរអាក្រក់) គឺព្រះអង្គត្រាស់ដោយអំណាចនៃភាពស្អាតនិងមិនស្អាតនៃពណ៌ មានពណ៌ស និងពណ៌ខ្មៅជាដើម។ ពាក្យថា Sujātadujjātatā (ភាពជាអ្នកកើតល្អនិងកើតមិនល្អ) គឺដោយអំណាចនៃភាពពេញលេញនិងមិនពេញលេញនៃអត្តភាព ដោយលក្ខណៈទាំងឡាយមានកម្ពស់និងទំហំរាងកាយវង់មូលដូចដើមជ្រៃជាដើម។ ពាក្យថា Susaṇṭhitadussaṇṭhitatā (ភាពមានសណ្ឋានល្អនិងសណ្ឋានអាក្រក់) គឺដោយអំណាចនៃសណ្ឋាននៃអវយវៈតូចធំទាំងឡាយ។

---

အပရမ္ပိ ဝုတ္တံ အဇ္ဈတ္တိကစိတ္တဿ ယထာဝုတ္တဿ စိတ္တကတဘာဝသာဓကံ သုတ္တံ ‘‘ကမ္မတော’’တိအာဒိ. ကမ္မဉှိ စိတ္တတော နိဗ္ဗတ္တန္တိ တတော နိပ္ဖဇ္ဇမာနံ သဗ္ဗမ္ပိ စိတ္တံ စိတ္တကတမေဝါတိ သာဓေတိ. ကမ္မနိဗ္ဗတ္တတော လိင်္ဂတော ပဝတ္တမာနလိင်္ဂသညာ မူလကာရဏတော ကမ္မတော အာသန္နကာရဏတော လိင်္ဂတော စ ပဝတ္တာ ဟောတီတိ ‘‘ကမ္မတော…ပေ… ပဝတ္တရေ’’တိ အာဟ. အထ ဝါ လိင်္ဂဉ္စ သညာ စ လိင်္ဂသညာ, တာ ယထာသင်္ချံ ကမ္မတော လိင်္ဂတော စ ပဝတ္တရေတိ အတ္ထော. သညာတော ဘေဒံ ဂစ္ဆန္တီတိ တေ ဣတ္ထိပုရိသာဒိလိင်္ဂသညာတော ဣတ္ထိပုရိသာဒိဝေါဟာရဘေဒံ ဓမ္မာ ဂစ္ဆန္တိ, တထာ တထာ ဝေါဟရိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. ဣမာယ ဂါထာယ အတီတပစ္စုပ္ပန္နဒ္ဓပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝသေန စိတ္တကတံ စိတ္တံ ဒဿိတံ.

សូត្រដទៃទៀតដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុក ដើម្បីសម្រេចនូវភាពដែលចិត្តខាងក្នុងដ៏វិចិត្រដែលពោលហើយនោះ ជាសភាវៈដែលចិត្តធ្វើឡើង គឺពាក្យជាដើមថា kammato (អំពីកម្ម)។ ព្រោះថាកម្មកើតឡើងអំពីចិត្ត ហេតុនោះ ផលដ៏វិចិត្រទាំងអស់ដែលសម្រេចអំពីកម្មនោះ ឈ្មោះថាជាសភាវៈដែលចិត្តធ្វើឡើងពិតប្រាកដ នេះជាការសម្រេចសេចក្តី។ សញ្ញាក្នុងលិង្គដែលប្រព្រឹត្តទៅព្រោះលិង្គដែលកើតអំពីកម្ម តែងប្រព្រឹត្តទៅអំពីកម្មដែលជាហេតុដើម និងអំពីលិង្គដែលជាហេតុជិត ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា kammato...pe... pavattare (ប្រព្រឹត្តទៅអំពីកម្ម...ជាដើម)។ មួយប្រការទៀត លិង្គផង សញ្ញាផង ឈ្មោះថា លិង្គសញ្ញា, លិង្គនិងសញ្ញាទាំងនោះ តែងប្រព្រឹត្តទៅអំពីកម្ម និងអំពីលិង្គ ទៅតាមលំដាប់ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Saññāto bhedaṃ gacchanti មានសេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយនោះ តែងដល់នូវការប្លែកគ្នានៃវោហារមានស្រីនិងប្រុសជាដើម ព្រោះតែលិង្គសញ្ញាមានស្រីនិងប្រុសជាដើម គឺគប្បីហៅយ៉ាងនោះៗ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ដោយគាថានេះ ព្រះអង្គបង្ហាញនូវផលដ៏វិចិត្រដែលចិត្តធ្វើឡើង ដោយអំណាចនៃបដិច្ចសមុប្បាទក្នុងកាលជាអតីតនិងបច្ចុប្បន្ន។

---

လောကော ဧဝ ပဇာတတ္တာ ပဇာတိ ပုရိမပါဒဿ ဝိဝရဏံ ပစ္ဆိမပါဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယထာ ရထဿ အာဏိ နိဗန္ဓနာ, ဧဝံ သတ္တလောကရထဿ ကမ္မံ နိဗန္ဓနန္တိ ဥပမာသံသန္ဒနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမာယ စ ဂါထာယ အဒ္ဓဒွယဝသေန စိတ္တဿ ကမ္မဝိညာဏကတတာ ဒဿိတာ. ကိတ္တိန္တိ ပရမ္မုခါ ကိတ္တနံ ပတ္ထဋယသတံ. ပသံသန္တိ သမ္မုခါ ပသံသနံ ထုတိံ. ကမ္မနာနာကရဏန္တိ ကမ္မတော နိဗ္ဗတ္တနာနာကရဏံ ကမ္မဇေဟိ အနုမိယမာနံ ကမ္မဿေဝ ဝါ နာနာကရဏံ.

គប្បីដឹងថា បាទគាថាខាងចុង (កាំម្មុនា វត្តតី បជា) ជាសេចក្តីពន្យល់នៃបាទគាថាខាងដើម (កាំម្មុនា វត្តតី លោកោ) ព្រោះថាសត្វលោកហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា ប្រជា (បជា) ព្រោះភាពជាសត្វដែលកើតឡើងដោយកម្ម។ គប្បីដឹងនូវការប្រៀបធៀបឧបមាថា កូនសោរទេះ (ដែកគោលទប់កង់រទេះ) ជាគ្រឿងចងក្រងនៃរទេះយ៉ាងណា កម្មក៏ជាគ្រឿងចងក្រងនៃរទេះគឺសត្វលោកយ៉ាងនោះដែរ។ ដោយគាថានេះផងដែរ ព្រះអង្គបង្ហាញនូវភាពដែលផលដ៏វិចិត្រនៃចិត្ត គឺកម្មវិញ្ញាណធ្វើឡើង ដោយអំណាចនៃអទ្ធៈ (កាល) ទាំងពីរ។ ពាក្យថា Kitti គឺការសរសើរក្នុងទីកំបាំងមុខ ឬភាពជាអ្នកមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះល្បីល្បាញខ្ចរខ្ចាយ។ ពាក្យថា Pasaṃsā គឺការសរសើរចំពោះមុខ ឬការសរសើរតម្កើង។ ពាក្យថា Kammanānākaraṇaṃ គឺសេចក្តីប្លែកគ្នានៃផលដែលកើតអំពីកម្ម ឬសេចក្តីប្លែកគ្នានៃកម្មនោះឯង ដែលគប្បីដឹងដោយការអនុមានតាមរយៈផលដែលកើតអំពីកម្ម។

---

ကမ္မဿကာတိ [Pg.67] ကမ္မသယာ. ကမ္မဿ ဒါယံ တေန ဒါတဗ္ဗံ အာဒိယန္တီတိ ကမ္မဒါယာဒါ. အဏ္ဍဇာဒီနဉ္စ ယောနီနံ ကမ္မတော နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ကမ္မမေဝ ယောနိ အတ္တဘာဝပဋိလာဘနိမိတ္တံ ဧတေသန္တိ ကမ္မယောနီ. ဗန္ဓနဋ္ဌေန ကမ္မံ ဗန္ဓု ဧတေသန္တိ ကမ္မဗန္ဓူ.

ពាក្យថា Kammassakā គឺមានកម្មជាទីពឹង (មានកម្មជារបស់ខ្លួន)។ សត្វទាំងឡាយតែងទទួលយកនូវចំណែកមរតកដែលកម្មនោះគប្បីប្រគល់ឱ្យ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា កម្មទាយាទ (អ្នកទទួលមរតកនៃកម្ម)។ ព្រោះហេតុតែយោនីទាំងឡាយមានអណ្ឌជៈជាដើម កើតឡើងអំពីកម្ម ហេតុនោះ កម្មនោះឯងជាយោនី គឺជានិមិត្តនៃការបានចំពោះនូវអត្តភាពរបស់សត្វទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា កម្មយោនី (មានកម្មជាកំណើត)។ កម្មជាផៅពង្សរបស់សត្វទាំងឡាយនោះ ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងចងក្រង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា កម្មពន្ធុ (មានកម្មជាផៅពង្ស)។

---

စိတ္တဿာတိ ကမ္မဝိညာဏဿ. တဿ ပန အလဒ္ဓေါကာသတာ အညေန ကမ္မေန ပဋိဗာဟိတတ္တာ တဒဝိပစ္စနောကာသေ ပုဂ္ဂလဿ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ အပရာပရိယဝေဒနီယကမ္မဝိညာဏံ ကာလဂတိပယောဂါဒိသဟကာရီပစ္စယဝိကလတာယ အဝသေသပစ္စယဝေကလ္လံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကစ္စစိတ္တန္တိ စိတ္တေန ကတ္တဗ္ဗစိတြေန ဧကစ္စဘူတံ တေန ကတ္တဗ္ဗစိတြမာဟ.

ពាក្យថា Cittassa (នៃចិត្ត) គឺនៃកម្មវិញ្ញាណ។ គប្បីដឹងនូវភាពដែលកម្មវិញ្ញាណនោះមិនបានឱកាស (ដើម្បីហុចផល) ព្រោះត្រូវកម្មដទៃរារាំងទុកផង និងព្រោះបុគ្គលនោះទៅកើតក្នុងទីដែលកម្មនោះមិនអាចហុចផលឱ្យបានផង។ សូម្បីតែកម្មវិញ្ញាណជាអបរាបរិយវេទនីយកម្មដែលមានពិតប្រាកដ ក៏គប្បីដឹងថាជាសភាវៈខ្វះខាតនូវបច្ច័យដែលនៅសល់ ព្រោះតែការខ្វះខាតនូវសហការីបច្ច័យមានកាលៈ គតិ និងបយោគៈជាដើម។ ពាក្យថា Ekaccacittaṃ (ចិត្តខ្លះ) គឺផលដ៏វិចិត្រដែលជាចំណែកមួយក្នុងចំណោមផលដ៏វិចិត្រដែលចិត្តគប្បីធ្វើ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅដល់ផលដ៏វិចិត្រដែលចិត្តនោះគប្បីធ្វើ។

---

အနုဘဝိတွာ ဘဝိတွာ စ အပဂတံ ဘူတာပဂတံ. အနုဘူတဘူတတာ ဟိ ဘူတတာသာမညေန ဘူတသဒ္ဒေန ဝုတ္တာ. သာမညမေဝ ဟိ ဥပသဂ္ဂေန ဝိသေသီယတီတိ. အနုဘူတသဒ္ဒေါ စ ကမ္မဝစနိစ္ဆာဘာဝတော အနုဘဝကဝါစကော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝိကပ္ပဂါဟဝသေန ရာဂါဒီဟိ တဗ္ဗိပက္ခေဟိ စ အကုသလံ ကုသလဉ္စ အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝတိ, န ဝိပါကော ကမ္မဝေဂက္ခိတ္တတ္တာ, နာပိ ကိရိယာ အဟေတုကာနံ အတိဒုဗ္ဗလတာယ သဟေတုကာနဉ္စ ခီဏကိလေသဿ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဝတော ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ အတိသန္တဝုတ္တိတ္တာ. ဧတ္ထ စ ပုရိမနယေ ကုသလာကုသလမေဝ ဝတ္တုံ အဓိပ္ပာယဝသေန ‘‘ဘူတာပဂတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယံ ‘‘ဥပ္ပန္နာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနာယ ဥပ္ပန္နာနံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဌိတိယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၆၅၁-၆၆၂; ဝိဘ. ၃၉၀-၃၉၁) ဧတ္ထ ဥပ္ပန္နန္တိ ဂဟေတွာ တံသဒိသာနံ ပဟာနံ, ဝုဒ္ဓိ စ ဝုတ္တာ, ပစ္ဆိမနယေ ပန စ-သဒ္ဒေန ကုသလာကုသလဉ္စ အာကဍ္ဎိတွာ သဗ္ဗံ သင်္ခတံ ဝုတ္တံ ဘူတာပဂတဘာဝါဘိဓာနာဓိပ္ပာယေန.

ធម៌ដែលសោយហើយផង កើតឡើងហើយផង ហើយប្រាសទៅ ឈ្មោះថា ភូតាបគតៈ (ប្រាសទៅហើយពីសភាវៈដែលកើតមាន)។ ព្រោះថា ភាពជាសភាវៈដែលសោយហើយ និងកើតឡើងហើយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយសព្ទថា ភូតៈ ព្រោះភាពជាសាមញ្ញនៃភូតៈ។ ព្រោះថាសាមញ្ញសព្ទនោះឯង តែងត្រូវបានធ្វើឱ្យវិសេសឡើងដោយឧបសគ្គ។ ម៉្យាងទៀត សព្ទថា Anubhūta នេះ គប្បីដឹងថាជាសព្ទសម្តែងនូវអ្នកសោយ (កត្តុវាចកៈ) ព្រោះមិនមានបំណងពោលក្នុងកម្មវាចកៈ។ ចិត្តជាកុសលនិងអកុសល តែងសោយនូវរសនៃអារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃការកាន់យកដោយការត្រិះរិះ តាមរយៈធម៌មានរាគៈជាដើម និងធម៌ជាបដិបក្ខនឹងរាគៈជាដើមនោះ។ វិបាកចិត្តមិនសោយរសនៃអារម្មណ៍យ៉ាងនោះទេ ព្រោះភាពជាចិត្តដែលត្រូវកម្លាំងកម្មបញ្ជូនទៅ។ សូម្បីតែកិរិយាចិត្តក៏មិនសោយដែរ ព្រោះអហេតុកកិរិយាចិត្តមានកម្លាំងខ្សោយខ្លាំងពេក និងព្រោះសហេតុកកិរិយាចិត្តដែលកើតឡើងក្នុងសន្តាននៃព្រះខីណាស្រពអ្នកប្រកបដោយឆឡង្គុបេក្ខា មានការប្រព្រឹត្តទៅដ៏ស្ងប់រម្ងាប់ក្រៃលែង។ ក្នុងវិធីទាំងពីរនោះ ក្នុងវិធីទីមួយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា bhūtāpagata ដោយមានបំណងសំដៅយកតែកុសលនិងអកុសលប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងពាក្យថា «ដើម្បីលះបង់នូវអកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយ ដើម្បីភាពឋិតថេរនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយ» នេះ ព្រះមានព្រះភាគកាន់យកពាក្យថា កើតឡើងហើយ (ឧប្បន្នៈ) ហើយត្រាស់សំដៅដល់ការលះបង់ និងការចម្រើនឡើងនៃធម៌ទាំងឡាយដែលស្រដៀងគ្នានោះ។ ចំណែកក្នុងវិធីទីពីរ ដោយសព្ទថា ច (និង) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាញយកនូវកុសលនិងអកុសលមកបញ្ចូល ហើយពោលសំដៅដល់សង្ខតធម៌ទាំងអស់ ដោយមានបំណងសម្តែងនូវភាពជាភូតាបគតៈ។

---

ဝိပစ္စိတုံ ဩကာသကရဏဝသေန ဥပ္ပတိတံ အတီတကမ္မဉ္စ တတော ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အာရဒ္ဓေါ အနာဂတော ဝိပါကော စ ‘‘ဩကာသကတုပ္ပန္န’’န္တိ ဝုတ္တော. ယံ ဥပ္ပန္နသဒ္ဒေန ဝိနာပိ ဝိညာယမာနံ ဥပ္ပန္နံ, တံ သန္ဓာယ ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဉ္စေတနိကာန’’န္တိအာဒိ (အ. နိ. ၁၀.၂၁၇, ၂၁၉) ဝုတ္တံ. တာသု တာသု ဘူမီသူတိ မနုဿဒေဝါဒိအတ္တဘာဝသင်္ခါတေသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု. တသ္မိံ တသ္မိံ သန္တာနေ အနုပ္ပတ္တိအနာပါဒိတတာယ အသမူဟတံ. ဧတ္ထ စ လဒ္ဓဘူမိကံ ‘‘ဘူမိလဒ္ဓ’’န္တိ ဝုတ္တံ အဂ္ဂိအာဟိတော ဝိယ. ဩကာသကတုပ္ပန္နသဒ္ဒေပိ စ ဩကာသော ကတော ဧတေနာတိ, ဩကာသော ကတော ဧတဿာတိ စ ဒုဝိဓတ္ထေပိ ဧဝမေဝ ကတသဒ္ဒဿ ပရနိပါတော ဝေဒိတဗ္ဗော.

អតីតកម្មដែលលេចធ្លោឡើងដោយអំណាចនៃការធ្វើឱកាសដើម្បីហុចផល និងវិបាកក្នុងអនាគតដែលផ្តើមឡើងដើម្បីកើតឡើងអំពីកម្មនោះ ឈ្មោះថា ឱកាសកតូប្បន្នៈ (កើតឡើងដោយបានធ្វើឱកាសហើយ)។ កម្មណាដែលដឹងថាជាកម្មកើតឡើងហើយ សូម្បីតែមិនមានសព្ទថា កើតឡើងហើយ (ឧប្បន្នៈ) ក៏ដោយ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សំដៅដល់កម្មនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតមិនពោលនូវកម្មដែលសត្វចេតនាហើយ...»។ ពាក្យថា «ក្នុងភូមិទាំងនោះៗ» គឺក្នុងឧបាទានក្ខន្ធទាំងឡាយដែលរាប់ថាជាអត្តភាពមានមនុស្ស និងទេវតាជាដើម។ ក្នុងសន្តាននោះៗ គឺអកុសលធម៌ដែលមគ្គមិនទាន់បានកម្ចាត់ចោល ព្រោះភាពដែលមិនទាន់ដល់នូវការមិនកើតឡើងជាថ្មីទៀត។ ក្នុងទីនេះ អកុសលធម៌ដែលបាននូវភូមិហើយ ឈ្មោះថា ភូមិលទ្ធៈ ដូចជាពាក្យថា អគ្គិអាហិតោ (ភ្លើងដែលគេនាំមកហើយ) ដូច្នោះដែរ។ សូម្បីក្នុងសព្ទថា Okāsakatuppanna នេះ គប្បីដឹងនូវការធ្លាក់ទៅខាងចុងនៃសព្ទថា កត ក្នុងអត្ថទាំងពីរប្រការគឺ «ឱកាសដែលកម្មនេះធ្វើហើយ» និង «ឱកាសដែលគេធ្វើហើយសម្រាប់វិបាកនេះ» ដូចគ្នានឹងពាក្យថា ភូមិលទ្ធៈ នោះឯង។

---

သဗ္ဗဒါ [Pg.68] အဝတ္တမာနမ္ပိ ဂမိယစိတ္တံ ပဋိပက္ခပစ္စဝေက္ခဏာယ အဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာ ‘‘ဥပ္ပန္န’’န္တိ ဝုတ္တံ. အန္တရဓာပေတီတိ ဝိက္ခမ္ဘိကာ အာနာပါနဿတိ ဝိက္ခမ္ဘေတိ. အန္တရာယေဝါတိ ဘူမိလဒ္ဓေ သဘူမိယံ အဗ္ဗောစ္ဆိန္နေ ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာတိ အတ္ထော. အနတီတံ အနနာဂတဉ္စ ခဏတ္တယေကဒေသဂတမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ‘‘ခဏတ္တယဂတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဒေသနာယ ပဓာနေန ဂဟိတော အတ္ထော ‘‘သီသ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. လောကိယဓမ္မဉှိ ဒေသေတဗ္ဗံ ပတွာ ဒေသနာယ စိတ္တံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဟောတိ, ဓမ္မသဘာဝံ ဝါ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. အကုသလာတိ သဗ္ဗေပိ အကုသလာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ. စေတနာတိ ကေစိ. အကုသလဘာဂိယာတိ ရာဂါဒယော ဧကန္တအကုသလာ. အကုသလပက္ခိကာတိ ဖဿာဒယောပိ တပ္ပက္ခိကာ. မနော တေသံ ဓမ္မာနံ ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ သဟဇာတောပိ မနော သမ္ပယုတ္တေ သင်္ဂဏှိတွာ အဓိပတိဘာဝေန ပဝတ္တမာနော ပဌမံ ဥပ္ပန္နော ဝိယ ဟောတီတိ ဧဝံ ဝုတ္တော. သမ္ပယုတ္တာပိ တဒနုဝတ္တနတာယ အနွဒေဝ အကုသလာ ဓမ္မာတိ ဝုတ္တာ, အနန္တရပစ္စယမနံ ဝါ သန္ဓာယ မနောပုဗ္ဗင်္ဂမတာ ဝုတ္တာ. စိတ္တေန နီယတီတိ အဘိသင်္ခါရဝိညာဏံ သန္ဓာယာဟ, တဏှာသမ္ပယုတ္တံ ဝါ. ပဘဿရန္တိ သဘာဝပဏ္ဍရတံ သန္ဓာယာဟ. အရက္ခိတေတိ သတိယာ အနုနယပဋိဃာဒီဟိ အရက္ခိတေ, ရာဂါဒီဟိ ဗျာပန္နေ, တေဟိ ဧဝ အဝဿုတေ. စိတ္တဿ ပုဗ္ဗင်္ဂမဘာဝသာဓနေ အညမညံ ဗလဒါနဝသေန သုတ္တာနုရက္ခဏံ, ဣဓ ဝါ ဥပသံဟတာနံ အာဘိဓမ္မိကေဟိ ဝိညာတာနံ စိရကာလပ္ပဝတ္တိဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

សេចក្តីថា ចិត្តរបស់អ្នកចង់ទៅ (គមិយចិត្ត) ទោះបីមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលទាំងពួង ក៏ព្រះអង្គត្រាស់ថា «កើតឡើងហើយ» ព្រោះភាពជាធម៌មិនទាន់បានកំចាត់បង់ ដោយការពិចារណាធម៌ជាបដិបក្ខ។ ពាក្យថា «ធ្វើឱ្យបាត់បង់ទៅ» គឺអានាបានស្សតិដែលជាធម៌កំចាត់បង់ តែងកំចាត់បង់។ ពាក្យថា «ក្នុងចន្លោះនោះឯង» សេចក្តីថា កាត់ផ្តាច់នូវកិលេសដែលបាននូវភូមិ ក្នុងឧបាទានក្ខន្ធ ៥ ជាភូមិរបស់ខ្លួន ក្នុងកាលដែលមិនទាន់ដាច់ស្រឡះ។ ចិត្តដែលកំពុងកើតឡើង ទោះបីប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចំណែកមួយនៃខណៈទាំង ៣ មិនមែនជាអតីត និងមិនមែនជាអនាគត ក៏ព្រះអង្គត្រាស់ថា «ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈទាំង ៣»។ សេចក្តីដែលកាន់យកដោយភាពជាប្រធាននៃទេសនា ហៅថា «សីសៈ» (ប្រធាន)។ ព្រោះថា កាលទេសនាដល់នូវលោកិយធម៌ដែលគប្បីសម្តែង ចិត្តតែងជាប្រធានក្នុងទេសនានោះ ឬមួយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះ សំដៅយកសភាវៈជាប្រធាននៃធម៌គឺចិត្ត។ ពាក្យថា «អកុសល» គឺទ្រង់ត្រាស់ហៅអកុសលធម៌ទាំងអស់។ អាចារ្យខ្លះពោលថា សំដៅយកចេតនា។ ពាក្យថា «មានចំណែកជាអកុសល» សំដៅយកធម៌មានរាគៈជាដើម ដែលជាអកុសលដោយចំណែកមួយ។ ពាក្យថា «ជាបក្សពួកនៃអកុសល» សំដៅយកធម៌មានផស្សៈជាដើម ដែលជាបក្សពួកនៃអកុសលនោះ។ ពាក្យថា «មនោ កើតឡើងមុនធម៌ទាំងឡាយនោះ» គឺសូម្បីមនោដែលកើតរួមគ្នា (សហជាត) កាលប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាអធិបតី រួបរួមនូវសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយ តែងជាប្រៀបដូចជាកើតឡើងមុនគេ ហេតុនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះ។ សូម្បីសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយ ព្រោះភាពជាធម៌ប្រព្រឹត្តទៅតាមចិត្តនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «អកុសលធម៌ទាំងឡាយកើតឡើងតាមចិត្តនោះឯង» ឬមួយ ទ្រង់ត្រាស់សេចក្តីមានមនោជាប្រធាន សំដៅយកមនោដែលជាអនន្តរបច្ច័យ។ ពាក្យថា «នាំទៅដោយចិត្ត» ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកអភិសង្ខារវិញ្ញាណ ឬសំដៅយកចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយតណ្ហា។ ពាក្យថា «ប្រភស្សរៈ» ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកភាពស្អាតផូរផង់ដោយសភាវៈ។ ពាក្យថា «មិនបានរក្សា» គឺមិនបានរក្សាដោយសតិ ចាកធម៌មានអនុន័យ និងបដិឃៈជាដើម កាលដែលចិត្តខូចខាតទៅដោយរាគៈជាដើម ឈ្មោះថាទទឹកជោកជាំដោយធម៌មានរាគៈជាដើមនោះឯង។ ក្នុងការសម្រេចនូវភាពជាប្រធាននៃចិត្ត ការរក្សានូវសូត្រ (ការមិនឱ្យផ្ទុយគ្នានៃសូត្រទាំងឡាយ) ដោយអំណាចនៃការជួយគាំទ្រគ្នាទៅវិញទៅមក ឬគប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលយូរនៃសូត្រទាំងឡាយដែលព្រះអភិធម្មិកត្ថេរទាំងឡាយបានដឹងហើយ ដែលនាំមកក្នុងទីនេះ។

---

ကတရပညံ တွန္တိအာဒိ န ပါဠိအာရုဠှံ, ဧဝံ ဘဂဝါ ပုစ္ဆတီတိ အဋ္ဌကထာယမေဝ ဝုတ္တံ. ပညာ ပန ကိမတ္ထိယာတိ ဣဒမ္ပိ ဧကံ သုတ္တံ. ‘‘အဘိညတ္ထာ ပရိညတ္ထာ ပဟာနတ္ထာ’’တိ တဿ ဝိဿဇ္ဇနံ.

ពាក្យថា «កតរបញ្ញំ ត្វំ» (អ្នកមានបញ្ញាដូចម្តេច) ជាដើម មិនបានឡើងកាន់ព្រះបាលីទេ ពាក្យថា «ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សួរយ៉ាងនេះ» មានពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថាចាស់ប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីពាក្យថា «ចុះបញ្ញាមានប្រយោជន៍ដូចម្តេច» នេះ ក៏ជាសូត្រមួយដែរ។ ពាក្យថា «បញ្ញាមានការដឹងច្បាស់ជាប្រយោជន៍ មានការកំណត់ដឹងជាប្រយោជន៍ មានការលះបង់ជាប្រយោជន៍» នេះជាវិសជ្ជនា (ចម្លើយ) នៃបញ្ហានោះ។

---

သာတန္တိ သဘာဝဝသေန ဝုတ္တံ, မဓုရန္တိ မဓုရံ ဝိယာတိ ဥပမာဝသေန. ပေါနောဗ္ဘဝိကာတိ ပုနဗ္ဘဝကရဏသီလာ. တတြတတြာဘိနန္ဒနတော နန္ဒီ, နန္ဒိဘူတော ရာဂေါ နန္ဒိရာဂေါ, နန္ဒိရာဂဘာဝေန သဟဂတာတိ နန္ဒိရာဂသဟဂတာတိ န ဧတ္ထ သမ္ပယောဂဝသေန သဟဂတဘာဝေါ အတ္ထီတိ သဟဂတသဒ္ဒေါ တဏှာယ နန္ဒိရာဂဘာဝံ ဇောတေတိ. နန္ဒိရာဂဘူတာတိ စဿ အတ္ထော. နိဿယေတိ ပါဒကေ. ရူပါရူပါရမ္မဏာနန္တိ ပထဝီကသိဏာဒိအာကာသာဒိအာရမ္မဏာနံ. သံသဋ္ဌေတိ ခီရောဒကံ ဝိယ သမောဒိတေ ဧကီဘာဝမိဝ ဂတေ. သဟဇာတေတိ သမ္ပယုတ္တသဟဇာတေ, န သဟဇာတမတ္တေ. ဣဓာပီတိ ‘‘ဣမသ္မိမ္ပိ ပဒေ အယမေဝ အတ္ထော အဓိပ္ပေတော’’တိ ဣမိဿာ အဋ္ဌကထာယ ယထာဒဿိတသံသဋ္ဌသဒ္ဒေါ [Pg.69] သဟဇာတေ အဓိပ္ပေတောတိ. အရူပံ ရူပေနာတိ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဝတ္ထုနာ. ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသောတိ အနဝသေသသင်္ဂဟေန ကတော အတိသယနိဒ္ဒေသော.

ពាក្យថា «សាតៈ» ទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចនៃសភាវៈ (នៃសោមនស្សវេទនា)។ ពាក្យថា «មធុរៈ» ទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចឧបមាថា ដូចជាសេចក្តីផ្អែមល្ហែម។ ពាក្យថា «បោណោព្ភវិកា» គឺមានសភាវៈធ្វើនូវភពថ្មីជាប្រក្រតី។ ព្រោះការរីករាយក្នុងអារម្មណ៍នោះៗ ឬក្នុងភពនោះៗ ឈ្មោះថា «នន្ទី» រាគៈដែលជាតួសេចក្តីរីករាយ ឈ្មោះថា «នន្ទិរាគៈ»។ ពាក្យថា «នន្ទិរាគសហគតា» គឺប្រព្រឹត្តទៅជាមួយដោយភាពជាធម៌មាននន្ទិរាគៈ ក្នុងទីនេះ មិនមែនមានសហគតភាពដោយអំណាចនៃសម្បយោគៈទេ ហេតុនោះ ពាក្យថា «សហគត» តែងញ៉ាំងភាពជាធម៌មាននន្ទិរាគៈនៃតណ្ហាឱ្យភ្លឺច្បាស់។ និងសេចក្តីនៃពាក្យនោះថា «កើតជាធម៌មាននន្ទិរាគៈ»។ ពាក្យថា «និស្ស័យ» ក្នុងន័យថា ជាទីតាំង (ជាគ្រឹះ)។ ពាក្យថា «រូបារូបារម្មណ៍ទាំងឡាយ» គឺអារម្មណ៍មានបឋវីkasiណជាដើម និងអាកាសប្បញ្ញត្តិជាដើម។ ពាក្យថា «ច្រឡូកច្រឡំគ្នា» គឺលាយឡំគ្នាដូចជាទឹកនិងទឹកដោះ ដល់នូវភាពជាធម៌តែមួយ។ ពាក្យថា «សហជាត» សំដៅយកសម្បយុត្តសហជាត មិនមែនគ្រាន់តែជាសហជាតសាមញ្ញទេ។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនេះផងដែរ» គឺក្នុងបទនេះ សំដៅយកសេចក្តីនេះឯង ក្នុងអដ្ឋកថានេះ ពាក្យថា «សំសដ្ឋៈ» ដែលបង្ហាញទុកយ៉ាងណា គឺសំដៅយកក្នុងន័យសហជាត។ ពាក្យថា «អរូបធម៌ ដោយរូបធម៌» គឺដោយហទយវត្ថុ ក្នុងខណៈនៃបដិសន្ធិ។ ពាក្យថា «ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេស» គឺការសម្តែងយ៉ាងក្រៃលែង ដែលធ្វើឡើងដោយការរួបរួមនូវលក្ខណៈទាំង ៤ ឥតមានសេសសល់។

---

အနာဘဋ္ဌတာယေဝါတိ ‘‘ဒိဋ္ဌံ သုတ’’န္တိအာဒီသု ဒိဋ္ဌတာဒယော ဝိယ အဘာသိတဗ္ဗတာ အနာဘဋ္ဌတာ. သဗ္ဗာကာရေန သဒိသဿ ဒုတိယစိတ္တဿ သသင်္ခါရိကတာဝစနေန ဣမဿ အသင်္ခါရိကတာ ဝိညာယတိ, တသ္မာ အဘာသိတဗ္ဗတာယ န ဂဟိတောတိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. အဓိပ္ပာယော ပန ပါဠိယံ အဘာသိတတ္တာ ဧဝ တတ္ထ ဒေသေတဗ္ဗဘာဝေန န ဂဟိတော န သင်္ဂဟိတော န တဿတ္ထဿ အဘာဝါတိ. အထ ဝါ ပါဠိယံ အနာဘဋ္ဌတာယ ဧဝ အဋ္ဌကထာယံ န ဂဟိတော န တဿတ္ထော ဝုတ္တော. နိယမေတွာဝါတိ ပရတော ဧဝံဝိဓဿေဝ သသင်္ခါရိကဘာဝဝစနတော ဣဓ တဒဝစနေနေဝ အသင်္ခါရိကဘာဝံ နိယမေတွာ.

ពាក្យថា «ព្រោះភាពជាធម៌មិនបានសម្តែងទុក» គឺភាពជាធម៌មិនគួរពោល ឈ្មោះថា «អនាភដ្ធតា» ដូចជាភាវៈមានទិដ្ឋតាជាដើម ក្នុងបទទាំងឡាយមាន «ទិដ្ឋំ សុតំ» ជាដើម។ ព្រោះការត្រាស់ហៅភាពជាសសង្ខារិកៈនៃមហាកុសលចិត្តទី ២ ដែលដូចគ្នានឹងចិត្តទី ១ នេះដោយអាការៈទាំងពួង នាំឱ្យដឹងនូវភាពជាអសង្ខារិកៈនៃចិត្តទី ១ នេះ ហេតុនោះ សេចក្តីថា «មិនបានកាន់យកក្នុងបាលី ព្រោះភាពជាធម៌មិនគួរពោល» ទើបសមគួរ។ ចំណែកឯសេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះតែមិនបានសម្តែងទុកក្នុងបាលី ទើបមិនបានកាន់យក មិនបានរួបរួមដោយភាពជាបទដែលគប្បីសម្តែងក្នុងបាលីនោះ មិនមែនព្រោះគ្មានសេចក្តីនៃអសង្ខារិកសព្ទនោះទេ។ មួយម៉្យាងទៀត ព្រោះតែមិនបានសម្តែងទុកក្នុងបាលី ទើបក្នុងអដ្ឋកថានិនបានកាន់យក និងមិនបានបើកសម្តែងនូវសេចក្តីនៃអសង្ខារិកសព្ទនោះ។ ពាក្យថា «កំណត់ទុកហើយ» គឺព្រោះការសម្តែងនូវភាពជាសសង្ខារិកៈនៃមហាកុសលចិត្តទី ២ ដែលមានប្រការយ៉ាងនេះក្នុងខាងក្រោយ ក្នុងទីនេះ ព្រោះតែមិនបានសម្តែងនូវសសង្ខារិកភាពនោះឯង ទើបកំណត់នូវភាពជាអសង្ខារិកៈ។

---

မနောဝိညာဏန္တိ ဧတ္ထ ဒွါရံ ဝတ္ထူတိ ဝုတ္တံ, ဒွါရေန ဝါ တံသဟာယဘူတံ ဟဒယဝတ္ထု ဝုတ္တံ. သရသဘာဝေနာတိ သကိစ္စဘာဝေန. အဝိဇ္ဇာ ဟိ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယဘာဝကိစ္စာ, အညာသာဓာရဏော ဝါ ရသိတဗ္ဗော ဝိညာတဗ္ဗော ဘာဝေါ သရသဘာဝေါ, အဝိဇ္ဇာသဘာဝေါ သင်္ခါရသဘာဝေါတိ ဧဝမာဒိကော. ‘‘သရသသဘာဝေနာ’’တိပိ ပါဌော, သောယေဝ အတ္ထော. အဝိဇ္ဇာပစ္စယာတိ ဝါ သရသေန, သင်္ခါရာတိ သဘာဝေန.

ក្នុងបទថា «មនោវិញ្ញាណ» នេះ ទ្វារ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យហៅថា «វត្ថុ» ឬមួយ ដោយទ្វារ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកហទយវត្ថុដែលជាសម្លាញ់ (កើតរួមគ្នា) នឹងទ្វារនោះ។ ពាក្យថា «ដោយសរសភាវៈ» គឺដោយភាពជាកិច្ចរបស់ខ្លួន ព្រោះថា អវិជ្ជាមានកិច្ចគឺភាពជាបច្ច័យដល់សង្ខារទាំងឡាយ ឬមួយ សភាវៈដែលមិនទូទៅដល់ធម៌ដទៃ ដែលគួរដឹងច្បាស់ ឈ្មោះថា «សរសភាវៈ» គឺសភាវៈនៃអវិជ្ជា សភាវៈនៃសង្ខារ ជាដើម។ សូម្បីបាឋថា «សរសសភាវេន» ក៏មាន សេចក្តីក៏ដូចគ្នា។ ឬមួយ បទថា «អវិជ្ជាបច្ច័យ» សម្តែងដោយសរសៈ (កិច្ចរបស់ខ្លួន) បទថា «សង្ខារ» សម្តែងដោយសភាវៈ។

---

ဧကသမုဋ္ဌာနာဒိတာ ရူပဓမ္မေသု ဧဝ ယောဇေတဗ္ဗာ တေသု တဗ္ဗောဟာရဗာဟုလ္လတော. အတီတာဒိဘာဝေါ ရူပါရူပဓမ္မေသု, စိတ္တစေတသိကနိဗ္ဗာနာနမ္ပိ ဝါ ယထာသဘာဝံ ဧကဒွိနကုတောစိသမုဋ္ဌာနတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. အနာပါထဂတာတိ စက္ခာဒီနံ အဂေါစရဂတာ သုခုမရဇာဒိရူပံ ဝိယ ဝတ္ထုပရိတ္တတာယ တတ္တာယောဂုဠေ ပတိတောဒကဗိန္ဒုရူပံ ဝိယ ခဏပရိတ္တတာယ အတိဒူရတာယ အစ္စာသန္နာဒိတာယ အတီတာနာဂတတာယ စ. ဝိသယော အနညတ္ထဘာဝေန, ဂေါစရော စ တတ္ထ စရဏေန ဝုတ္တော, တဗ္ဗိသယနိစ္ဆယေန မနော ပဋိသရဏံ. အယမတ္ထော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ အညထာ တေသံ ဓမ္မာရမ္မဏဘာဝေန ‘‘နေသံ ဂေါစရဝိသယံ ပစ္စနုဘောတီ’’တိ ဝစနဿ အနုပပတ္တိတော. ဒိဗ္ဗစက္ခုဒိဗ္ဗသောတဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏေဟိ ယထာဝုတ္တနယေန အနာပါထဂတာနိ ရူပါဒီနိ အာလမ္ဗိယမာနာနိ န ဓမ္မာရမ္မဏန္တိ ကတ္ထစိ ဝုစ္စမာနာနိ ဒိဋ္ဌာနိ, ဣတရထာ စ ဒိဋ္ဌာနိ ‘‘ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ရူပံ ပဿတီ’’တိအာဒီသူတိ.

ភាពជាធម៌មានសមុដ្ឋានតែមួយជាដើម គប្បីប្រកបក្នុងរូបធម៌ទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ព្រោះក្នុងរូបធម៌ទាំងនោះ មានការប្រើប្រាស់វោហារមានឯកសមុដ្ឋានជាដើមច្រើន។ ភាពជាធម៌ជាអតីតជាដើម គប្បីប្រកបក្នុងរូបនិងអរូបធម៌ទាំងឡាយ ឬមួយ ភាពជាធម៌មានសមុដ្ឋានតែមួយ សមុដ្ឋានពីរ និងមិនមានសមុដ្ឋានពីណា នៃចិត្ត ចេតសិក និងនិព្វានទាំងឡាយ ក៏គប្បីប្រកបតាមសមគួរដល់សភាវៈ។ ពាក្យថា «មិនមកកាន់ប្រភពនៃចក្ខុទ្វារជាដើម» គឺមិនដល់នូវអារម្មណ៍ជាគោចរនៃចក្ខុទ្វារជាដើម ព្រោះភាពតូចចង្អៀតនៃវត្ថុ ដូចជារូបនៃលំអងធូលីដ៏ល្អិតជាដើម ព្រោះភាពខ្លីនៃខណៈ ដូចជារូបនៃតំណក់ទឹកដែលធ្លាក់លើដែកដ៏ក្តៅក្រហម ព្រោះភាពឆ្ងាយពេក ព្រោះភាពជិតពេកជាដើម និងព្រោះភាពជាអតីតនិងអនាគត។ អារម្មណ៍ ហៅថា «វិស័យ» ព្រោះមិនកើតក្នុងអារម្មណ៍ដទៃ និងហៅថា «គោចរ» ព្រោះការត្រេកត្រអាលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍នោះច្រើន មនោវិញ្ញាណជាទីពឹងផ្អែក ព្រោះការសម្រេចនូវអារម្មណ៍នោះ។ សេចក្តីនេះរមែងសម្រេច (ច្បាស់លាស់) ព្រោះបើមិនដូច្នោះទេ ព្រះបាលីថា «មនោវិញ្ញាណរមែងទទួលរងនូវគោចរនិងវិស័យនៃវិញ្ញាណទាំងនោះ» ព្រោះភាពជាធម្មារម្មណ៍នៃរូបារម្មណ៍ជាដើមនោះ មិនសមគួរឡើយ។ រូបារម្មណ៍ជាដើមដែលមិនមកកាន់ប្រភពនៃចក្ខុទ្វារជាដើមតាមន័យដែលពោលហើយ កាលបើដឹងដោយទិព្វចក្ខុញ្ញាណ ទិព្វសោតញ្ញាណ និងឥទ្ធិវិធញ្ញាណ មិនដែលឃើញមានពោលក្នុងបាលីណាមួយថា ជាធម្មារម្មណ៍ឡើយ តែផ្ទុយទៅវិញ ឃើញមានពោលក្នុងបាលីទាំងឡាយមាន «ឃើញរូបដោយទិព្វចក្ខុ» ជាដើម។

---

အာပါထမာဂစ္ဆတိ [Pg.70] မနသာ ပဉ္စဝိညာဏေဟိ စ ဂဟေတဗ္ဗဘာဝူပဂမနေန. ဃဋ္ဋေတွာတိ ပဋိမုခဘာဝါပါထံ ဂန္တွာ. သရဘာဏကဿ ဩသာရကဿ. ပကတိယာ ဒိဋ္ဌာဒိဝသေန အာပါထဂမနဉ္စ ဘောဇနပရိဏာမဥတုဘောဇနဝိသေသဥဿာဟာဒီဟိ ကလျံ, ရောဂိနော ဝါတာဒီဟိ စ ဥပဒ္ဒုတံ ဝါ ကာယံ အနုဝတ္တန္တဿ ဇာဂရဿ ဘဝင်္ဂဿ စလနပစ္စယာနံ ကာယိကသုခဒုက္ခဥတုဘောဇနာဒိဥပနိဿယာနံ စိတ္တပဏိဒဟနသဒိသာသဒိသသမ္ဗန္ဓဒဿနာဒိပစ္စယာနံ, သုတ္တဿ စ သုပိနဒဿနေ ဓာတုက္ခောဘာဒိပစ္စယာနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဒိဋ္ဌဿ အသုတဿ အနာဂတဗုဒ္ဓရူပါဒိနော ပသာဒဒါတုကာမတာဝတ္ထုဿ တံသဒိသတာသင်္ခါတေန ဒိဋ္ဌသုတသမ္ဗန္ဓေနေဝ. န ကေဝလံ တံသဒိသတာဝ ဥဘယသမ္ဗန္ဓော, ကိန္တု တဗ္ဗိပက္ခတာ တဒေကဒေသတာ တံသမ္ပယုတ္တတာဒိကော စ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကေနစိ ဝုတ္တေ ကိသ္မိဉ္စိ သုတေ အဝိစာရေတွာ သဒ္ဒဟနံ သဒ္ဓါ, သယမေဝ တံ ဝိစာရေတွာ ရောစနံ ရုစိ, ‘‘ဧဝံ ဝါ ဧဝံ ဝါ ဘဝိဿတီ’’တိ အာကာရဝိစာရဏံ အာကာရပရိဝိတက္ကော, ဝိစာရေန္တဿ ကတ္ထစိ ဒိဋ္ဌိယာ နိဇ္ဈာနက္ခမနံ ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိ.

មកកាន់ប្រភពនៃទ្វារ ដោយការដល់នូវភាពជាអារម្មណ៍ដែលមនោវិញ្ញាណ និងបញ្ចវិញ្ញាណទាំងឡាយគប្បីកាន់យកបាន។ ពាក្យថា «ប៉ះពាល់ហើយ» គឺដល់នូវការប្រឈមមុខគ្នាជាប្រភពនៃទ្វារ នៃព្រះសរភាណកៈ ឬនៃព្រះឱសារកៈ។ និងការមកកាន់ប្រភពនៃទ្វារដោយអំណាចនៃរូបដែលបានឃើញជាដើមតាមប្រក្រតី គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃបច្ច័យទាំងឡាយមានការញាប់ញ័រនៃភវង្គរបស់បុគ្គលដែលភ្ញាក់រលឹក ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមកាយដ៏មានកម្លាំងមាំមួន ព្រោះការរលាយនៃអាហារ ឧតុដ៏សមគួរ ភោជនដ៏វិសេស និងការខំប្រឹងប្រែងជាដើម ឬតាមកាយដែលត្រូវខ្យល់ជាដើមបៀតបៀនរបស់បុគ្គលមានជំងឺ និងដោយអំណាចនៃឧបនិស្ស័យដ៏មានកម្លាំងមានកាយិកសុខ កាយិកទុក្ខ ឧតុ និងភោជនជាដើម និងដោយអំណាចនៃបច្ច័យមានការតម្រង់ចិត្តទុក ការឃើញអារម្មណ៍ដែលដូចគ្នានិងមិនដូចគ្នាជាដើម និងដោយអំណាចនៃបច្ច័យមានធាតុចលាចលជាដើម ក្នុងកាលដែលយល់សប្តិឃើញរបស់បុគ្គលដែលដេកលក់ នៃព្រះរូបនៃព្រះពុទ្ធក្នុងអនាគតជាដើម ដែលមិនធ្លាប់ឃើញ មិនធ្លាប់ឮ ដែលជាទីតាំងនៃសេចក្តីជ្រះថ្លានិងការចង់ធ្វើទាន ដោយការទាក់ទងនឹងរូបដែលធ្លាប់ឃើញនិងធ្លាប់ឮ ដែលពោលគឺភាពដូចគ្នានឹងរូបនោះឯង។ មិនមែនត្រឹមតែភាពដូចគ្នានោះប៉ុណ្ណោះទេ ជាឧភយសម្ព័ន្ធ (ការទាក់ទងទាំងពីរ) ប៉ុន្តែគប្បីជ្រាបថា ភាពជាបដិបក្ខនឹងអារម្មណ៍នោះ ភាពជាចំណែកមួយនៃអារម្មណ៍នោះ និងភាពជាធម៌សម្បយុត្តនឹងអារម្មណ៍នោះជាដើម ក៏ជាឧភយសម្ព័ន្ធដែរ។ កាលបើអ្នកណាមួយនិយាយ ឬបានឮរឿងណាមួយហើយ ជឿភ្លាមដោយមិនបានពិចារណា ឈ្មោះថា «សទ្ធា» ខ្លួនឯងបានពិចារណារឿងនោះហើយ ទើបពេញចិត្ត ឈ្មោះថា «រុចិ» ការពិចារណាអាការៈថា «នឹងមានយ៉ាងនេះ ឬយ៉ាងនេះ» ឈ្មោះថា «អាការបរិវិតក្កៈ» ការពេញចិត្តព្រោះការសម្លឹងមើលដោយបញ្ញាក្នុងសេចក្តីណាមួយរបស់បុគ្គលដែលកំពុងពិចារណា ឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិ»។

---

ဂေရုကဟရိတာလဉ္ဇနာဒိဓာတူသု. သုဘနိမိတ္တံ သုဘဂ္ဂဟဏဿ နိမိတ္တံ. တံ သုဘနိမိတ္တတ္တာ ရဉ္ဇနီယတ္တာ စ လောဘဿ ဝတ္ထု. နိယမိတဿ စိတ္တဿ ဝသေန နိယမိတဝသေန. ဧဝမိတရေသု ဒွီသု. အာဘောဂေါ အာဘုဇိတံ. လူခပုဂ္ဂလာ ဒေါသဗဟုလာ. အဒေါသဗဟုလာ သိနိဒ္ဓပုဂ္ဂလာ. တဒဓိမုတ္တတာတိ ပီတိနိန္နစိတ္တတာ. ဣမေဟိ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗော ပီတိယာ သောမနဿဝိပ္ပယောဂါသမ္ဘဝတောတိ အဓိပ္ပာယော.

ក្នុងធាតុទាំងឡាយមានដីក្រហម លឿង និងថ្នាំកែភ្នែកជាដើម។ សុភនិមិត្ត គឺហេតុ (ឬគ្រឿងសម្គាល់) នៃការកាន់យកថាស្អាតល្អ។ អារម្មណ៍នោះ ជាទីតាំងនៃលោភៈ ព្រោះភាពជាសុភនិមិត្ត និងព្រោះភាពជាធម៌គួរត្រេកអរ។ ដោយអំណាចនៃចិត្តដែលបានកំណត់ទុកហើយ ឈ្មោះថា «និយមិតវសេន»។ ក្នុងធម៌ពីរក្រៅពីនេះ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ អាភោគៈ (ការធ្វើទុកក្នុងចិត្ត) ឈ្មោះថា «អាភុជិតៈ»។ បុគ្គលគ្រោតគ្រាត គឺបុគ្គលមានទោសៈច្រើន។ បុគ្គលទន់ភ្លន់ គឺបុគ្គលមានអទោសៈច្រើន។ ពាក្យថា «ការបង្អោនទៅក្នុងធម៌នោះ» គឺភាពជាចិត្តបង្អោនទៅក្នុងបីតិ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា សូម្បីដោយហេតុទាំងឡាយនេះ គប្បីជ្រាបនូវភាពជាធម៌ប្រកបដោយសោមនស្សក្នុងទីនេះ ព្រោះភាពមិនសមគួរនៃការមិនប្រកបដោយសោមនស្សនៃបីតិ។

---

ဇီဝိတဝုတ္တိယာ အာယတနဘာဝတော ဟတ္ထာရောဟာဒိသိပ္ပမေဝ သိပ္ပာယတနံ. ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒိကမ္မမေဝ ကမ္မာယတနံ. အာယုဝေဒါဒိဝိဇ္ဇာ ဧဝ ဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနံ. အဗျာပဇ္ဇေတိ ဒေါမနဿဗျာပါဒရဟိတေ ရူပဘဝေ. ဓမ္မပဒါတိ ဓမ္မကောဋ္ဌာသာ. ပိလဝန္တီတိ ဥပဋ္ဌဟန္တိ ပဒိဿန္တိ. ယောဂါတိ ဘာဝနာဘိယောဂါ သမာဓိတော. ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာတိ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာနံ ဝတ္ထူနံ နိမ္မလဘာဝကိရိယာ. သဒ္ဓါဒီနံ ဣန္ဒြိယာနံ အညမညာနတိဝတ္တနံ ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနတာ. ဂမ္ဘီရာနံ ဉာဏေန စရိတဗ္ဗာနံ, ဂမ္ဘီရဉာဏေန ဝါ စရိတဗ္ဗာနံ သုတ္တန္တာနံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယပစ္စဝေက္ခဏာ.

សិល្បៈមានការជិះដំរីជាដើមនោះឯង ឈ្មោះថា «សិប្បាយតនៈ» ព្រោះជាហេតុនៃការចិញ្ចឹមជីវិត។ ការងារមានការធ្វើស្រែនិងការជួញដូរជាដើមនោះឯង ឈ្មោះថា «កម្មាយតនៈ»។ វិជ្ជាមានវិជ្ជាដឹងនូវអាយុ (វេជ្ជសាស្ត្រ) ជាដើមនោះឯង ឈ្មោះថា «វិជ្ជាដ្ឋានៈ»។ ពាក្យថា «មិនមានព្យាបាទ» គឺក្នុងរូបភពដែលមិនមានព្យាបាទគឺទោមនស្ស។ ពាក្យថា «ធម្មបទ» គឺចំណែកនៃធម៌ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «អណ្តែតឡើង» គឺប្រាកដឡើង ឃើញច្បាស់ឡើងដល់ញាណ។ ពាក្យថា «យោគៈ» គឺការប្រឹងប្រែងក្នុងភាវនា ព្រោះសមាធិ។ ពាក្យថា «ការធ្វើវត្ថុឱ្យផូរផង់» គឺការធ្វើវត្ថុទាំងឡាយខាងក្នុងនិងខាងក្រៅឱ្យស្អាតឥតមន្ទិល។ ការមិនឱ្យឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមានសទ្ធាជាដើមគ្របសង្កត់គ្នាទៅវិញទៅមក ឈ្មោះថា «ឥន្ទ្រិយសមត្តបដិបាទនតា» (ការធ្វើឥន្ទ្រិយឱ្យស្មើគ្នា)។ ការពិចារណានូវព្រះសូត្រទាំងឡាយដ៏ជ្រាលជ្រៅ ដែលជាទីត្រេកត្រអាលប្រព្រឹត្តទៅដោយញាណ ឬដែលជាទីត្រេកត្រអាលប្រព្រឹត្តទៅដោយញាណដ៏ជ្រាលជ្រៅ ឈ្មោះថា «គម្ភីរញាណចរិយបច្ចវេក្ខណា»។

---

ဝံသောတိ အနုက္ကမော. တန္တီတိ သန္တတိ. ပဝေဏီတိ သမ္ဗန္ဓော. သဗ္ဗမေတံ စာရိတ္တကိရိယာပဗန္ဓဿ ဝစနံ. စာရိတ္တသီလတ္တာ သီလမယံ. ‘‘ဒဿာမီ’’တိ ဝစီဘေဒေန ဝတ္ထုဿ ပရိဏတတ္တာ တတော ပဋ္ဌာယ ဒါနံ အာရဒ္ဓံ နာမ ဟောတိ[Pg.71], ယတော တဿ အတ္တနော ပရိဏာမနာဒီသု အာပတ္တိ ဟောတိ. ဝိဇ္ဇမာနဝတ္ထုသ္မိံ စိန္တနကာလတော ပဋ္ဌာယ ဒါနံ အာရဒ္ဓန္တိ တတ္ထ ဒါနမယံ ကုသလံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. န ဟိ ဒါနဝတ္ထုံ အဝိဇ္ဇမာနကမ္ပိ သင်္ခရောန္တဿ ကုသလံ န ဟောတီတိ. တံ ပန ဒါနမယဿ ပုဗ္ဗဘာဂေါတိ တဒေဝ ဘဇေယျ, ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ. ကုလဝံသာဒိဝသေနာတိ ဥဒါဟရဏမတ္တမေဝေတံ. အတ္တနာ သမာဒိန္နဝတ္တဝသေန သပ္ပုရိသဝတ္တဂါမဇနပဒဝတ္တာဒိဝသေန စ စာရိတ္တသီလတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ពាក្យថា «វង្ស» គឺលំដាប់។ ពាក្យថា «តន្តិ» គឺខ្សែស្រឡាយ (តំណ)។ ពាក្យថា «បវេណី» គឺការតភ្ជាប់។ ពាក្យទាំងអស់នេះ ជាពាក្យពោលសំដៅយកការប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់នៃចារិត្តកិរិយា។ ឈ្មោះថា «សីលមយៈ» ព្រោះភាពជាចារិត្តសីល។ ព្រោះភាពជាវត្ថុដែលបង្អោនទៅហើយ (ដល់សង្ឃជាដើម) ដោយការបញ្ចេញវាចាថា «ខ្ញុំនឹងប្រគេន» តាំងពីកាលនោះមក ទានឈ្មោះថាបានចាប់ផ្តើមហើយ ព្រោះហេតុនោះ កាលបើបុគ្គលនោះបង្អោនវត្ថុនោះមកដើម្បីខ្លួនជាដើម អាបត្តិរមែងមាន។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ក្នុងវត្ថុដែលមានប្រាកដ តាំងពីកាលដែលគិតមក ទានឈ្មោះថាបានចាប់ផ្តើមហើយ ក្នុងកាលនោះ ទានមយកុសលរមែងមាន។ ព្រោះថា មិនមែនថាកុសលមិនកើតឡើងដល់បុគ្គលដែលចាត់ចែងរៀបចំគ្រឿងទាន សូម្បីគ្រឿងទាននោះមិនទាន់មានប្រាកដនោះទេ ប៉ុន្តែកុសលនោះ ជាបុព្វភាគនៃទានមយៈ គប្បីចូលទៅរកទានមយៈនោះឯង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃត្រកូលវង្សជាដើម» នេះ គ្រាន់តែជាឧទាហរណ៍ប៉ុណ្ណោះ។ គប្បីជ្រាបនូវភាពជាចារិត្តសីល ដោយអំណាចនៃវត្តដែលខ្លួនបានសមាទានហើយ និងដោយអំណាចនៃសប្បុរិសវត្ត គាមវត្ត និងជនបទវត្តជាដើម។

---

သဝတ္ထုကန္တိ ဘေရိအာဒိဝတ္ထုသဟိတံ ကတွာ. ဝိဇ္ဇမာနကဝတ္ထုန္တိ ဘေရိအာဒိဝတ္ထုံ. ဓမ္မဿဝနဃောသနာဒီသု စ သဝတ္ထုကံ ကတွာ သဒ္ဒဿ ဒါနံ သဒ္ဒဝတ္ထူနံ ဌာနကရဏာနံ သသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိကရဏမေဝါတိ တဿ စိန္တနံ ဝိဇ္ဇမာနဝတ္ထုပရိစ္စာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဘာဇေတွာ ဒဿေသိ ဓမ္မရာဇာ ဣဓ စ ရူပါရမ္မဏာဒိဘာဝံ, အညတ္ထ စ ‘‘တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ပုညကိရိယဝတ္ထူနီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၀၅) ဒါနမယာဒိဘာဝံ, အပရတ္ထ စ ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာ? တီဏိ…ပေ… တံသမုဋ္ဌာနံ ကာယကမ္မ’’န္တိအာဒိနာ ကာယကမ္မာဒိဘာဝဉ္စ ဝဒန္တော. အပရိယာပန္နာ စာတိ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ အညာယတနတ္တာ စ အသင်္ဂဟိတာ.

ពាក្យថា «មានវត្ថុ» គឺធ្វើឱ្យប្រកបដោយវត្ថុមានស្គរជាដើម។ ពាក្យថា «វត្ថុដែលមានប្រាកដ» គឺវត្ថុមានស្គរជាដើម។ និងការឱ្យនូវសំឡេងដោយធ្វើឱ្យមានវត្ថុក្នុងកាលប្រកាសវេលាស្តាប់ធម៌ជាដើម គឺការធ្វើឱ្យប្រព្រឹត្តទៅនូវសំឡេងព្រមដោយឋាននិងករណៈដែលជាទីតាំងនៃសំឡេងនោះឯង ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា គំនិតរបស់បុគ្គលនោះ គឺជាការបរិច្ចាគវត្ថុដែលមានប្រាកដ។ ព្រះធម្មរាជាកាលទ្រង់សម្តែង តែងចែកសម្តែងនូវភាពជាធម៌មានរូបារម្មណ៍ជាដើមក្នុងទីនេះផង នូវភាពជាធម៌មានទានមយៈជាដើមក្នុងសូត្រដទៃថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុណ្យកិរិយាវត្ថុទាំងឡាយនេះមាន ៣» ផង និងនូវភាពជាធម៌មានកាយកម្មជាដើមក្នុងទីដទៃទៀតថា «ធម៌ទាំងឡាយណាជាកុសល? គឺកុសលមូល ៣... កាយកម្មមានកុសលមូលនោះជាសមុដ្ឋាន» ជាដើមផង។ ពាក្យថា «និងធម៌មិនរាប់បញ្ចូល» គឺធម៌ទាំងឡាយដែលមិនបានរួបរួមដោយធម្មាយតនៈ ព្រោះភាពជាធម៌មិនមានប្រាកដដោយបរមត្ថ និងព្រោះភាពជាអាយតនៈដទៃ។

---

ပရိဘောဂရသော ပရိဘောဂပစ္စယံ ပီတိသောမနဿံ. အယံ ပန ရသသမာနတာဝသေန ဂဟဏံ ဥပါဒါယ ရသာရမ္မဏန္တိ ဝုတ္တော, န သဘာဝတော. သဘာဝေန ပန ဂဟဏံ ဥပါဒါယ ပီတိသောမနဿံ ဓမ္မာရမ္မဏမေဝ ဟောတီတိ ‘‘သုခါ ဝေဒနာ ဓမ္မာရမ္မဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အာရမ္မဏမေဝ နိဗဒ္ဓန္တိ ရူပါရမ္မဏံ…ပေ… ဓမ္မာရမ္မဏန္တိ ဧဝံ နိယမေတွာ ဝုတ္တံ. ကမ္မဿ အနိဗဒ္ဓတ္တာတိ ကမ္မဿ အနိယတတ္တာ. ယထာ ဟိ ရူပါဒီသု ဧကာရမ္မဏံ စိတ္တံ အနညာရမ္မဏံ ဟောတိ, န ဧဝံ ကာယဒွါရာဒီသု ဧကဒွါရိကကမ္မံ အညသ္မိံ ဒွါရေ နုပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ကမ္မဿ ဒွါရနိယမရဟိတတ္တာ ဒွါရမ္ပိ ကမ္မနိယမရဟိတန္တိ ဣဓ အာရမ္မဏံ ဝိယ နိယမေတွာ န ဝုတ္တံ. ဝိနာ အာရမ္မဏေန အနုပ္ပဇ္ဇနတောတိ ဧတဿပိ စတ္ထော ‘‘ယထာ ကာယကမ္မာဒီသု ဧကံ ကမ္မံ တေန ဒွါရေန ဝိနာ အညသ္မိံ ဒွါရေ စရတိ, န ဧဝံ ရူပါဒီသု ဧကာရမ္မဏံ စိတ္တံ တေနာရမ္မဏေန ဝိနာ အာရမ္မဏန္တရေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. န ဟိ ယထာ ဝစီဒွါရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမ္ပိ ‘‘ကာယကမ္မ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ သဒ္ဒါရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ‘‘ရူပါရမ္မဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ.

រសនៃការប្រើប្រាស់ គឺបីតិនិងសោមនស្សដែលមានការប្រើប្រាស់ជាបច្ច័យ។ ប៉ុន្តែ បីតិនិងសោមនស្សនេះ លោកហៅថា រសារម្មណ៍ ដោយអាស្រ័យការកាន់យកដោយអំណាចនៃភាពស្មើគ្នាដោយរស មិនមែនដោយសភាវៈពិតឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត បើកាន់យកដោយសភាវៈ បីតិនិងសោមនស្ស គឺជានិយតធម្មារម្មណ៍ពិតប្រាកដ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សុខវេទនា ជាធម្មារម្មណ៍»។ ពាក្យថា «អារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះជាសភាវៈទៀងទាត់» គឺលោកពោលកំណត់ទុកយ៉ាងនេះថា រូបារម្មណ៍...ល... ធម្មារម្មណ៍។ ពាក្យថា «ព្រោះកម្មមិនទៀងទាត់» សេចក្តីថា ព្រោះកម្មមិនមានការកំណត់ពិតប្រាកដ។ ព្រោះថា ក្នុងរូបារម្មណ៍ជាដើម ចិត្តដែលមានអារម្មណ៍តែមួយ មិនមានអារម្មណ៍ដទៃឡើយ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងកាយទ្វារជាដើម កម្មដែលមានទ្វារតែមួយ មិនមែនថាមិនកើតឡើងក្នុងទ្វារដទៃនោះទេ ហេតុនោះ ព្រោះកម្មមិនមានការកំណត់ទ្វារ ទ្វារក៏មិនមានការកំណត់កម្មដែរ ក្នុងទីនេះ លោកទើបមិនពោលកំណត់ទុកដូចជាអារម្មណ៍ឡើយ។ សេចក្តីនៃពាក្យថា «ព្រោះមិនកើតឡើងវៀរចាកអារម្មណ៍» នេះ ក៏គប្បីជ្រាបថា «កម្មមួយក្នុងកាយកម្មជាដើម តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារដទៃ វៀរចាកទ្វារនោះបាន យ៉ាងណាមិញ ចិត្តដែលមានអារម្មណ៍តែមួយក្នុងរូបារម្មណ៍ជាដើម មិនមែនមិនកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ដទៃ វៀរចាកអារម្មណ៍នោះឡើយ»។ ព្រោះថា កម្មទោះបីកើតឡើងក្នុងវចីទ្វារ លោកក៏ហៅថា «កាយកម្ម» យ៉ាងណាមិញ ចិត្តដែលកើតឡើងក្នុងសទ្ទារម្មណ៍ លោកមិនហៅថា «រូបារម្មណ៍» យ៉ាងនោះឡើយ។

---

ကာမာဝစရကုသလံ

កាមាវចរកុសល

---

ကာယကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ

ការពន្យល់អំពីកាយកម្មទ្វារកថា

---

ဣမဿ [Pg.72] ပနတ္ထဿာတိ ကမ္မဒွါရာနံ အညမညသ္မိံ အနိယတတာယ ‘‘ဒွါရေ စရန္တိ ကမ္မာနီ’’တိအာဒိနာ ပကာသနတ္ထံ. ပဉ္စ ဝိညာဏာနီတိ ဧတ္ထ ဆဋ္ဌဿ ဝိညာဏဿ တဿ စ ဒွါရဿ အနုဒ္ဒေသော ဒွါရဒွါရဝန္တာနံ သဟာဘာဝါ. နိယတရူပရူပဝသေန စတုသမုဋ္ဌာနိကကာယာ ဝုတ္တာတိ သဒ္ဒဿ ဝိကာရရူပါဒီနဉ္စ အသင်္ဂဟော.

ពាក្យថា «ដើម្បីសម្តែងនូវសេចក្តីនេះ» សេចក្តីថា ដើម្បីសម្តែងនូវភាពមិនទៀងទាត់នៃកម្មទ្វារទាំងឡាយទៅវិញទៅមក ដោយពាក្យជាដើមថា «កម្មទាំងឡាយតែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារ»។ ក្នុងពាក្យថា «វិញ្ញាណទាំងប្រាំ» នេះ ការមិនលើកឡើងនូវវិញ្ញាណទីប្រាំមួយ និងទ្វាររបស់វិញ្ញាណនោះ ព្រោះភាពមិនកើតឡើងជាមួយគ្នានៃទ្វារនិងធម៌មានទ្វារ។ ពាក្យថា «កាយមានសមុដ្ឋានបួន លោកពោលដោយអំណាចនៃរូបរូបដែលទៀងទាត់» សេចក្តីថា ការមិនសង្គ្រោះយកនូវសទ្ទរូប និងវិការរូបជាដើម។

---

ပဌမဇဝနသမုဋ္ဌိတာ ဝါယောဓာတု ယဒိပိ တသ္မိံ ခဏေ ရူပါနံ ဒေသန္တရုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝေန စာလေတုံ န သက္ကောတိ, တထာပိ ဝိညတ္တိဝိကာရသဟိတာဝ သာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဒသသု ဟိ ဒိသာသု ယံ ဒိသံ ဂန္တုကာမော အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနိ ဝါ ခိပိတုကာမော, တံဒိသာဘိမုခါနေဝ ရူပါနိ သာ သန္ထမ္ဘေတိ သန္ဓာရေတိ စာတိ တဒဘိမုခဘာဝဝိကာရဝတီ ဟောတိ, အဓိပ္ပာယသဟဘာဝီ စ ဝိကာရော ဝိညတ္တီတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ အာဝဇ္ဇနဿပိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကဘာဝေါ ယထာဓိပ္ပာယဝိကာရရူပုပ္ပာဒနေန ဥပပန္နော ဟောတိ, ယတော ဗာတ္တိံသ စိတ္တာနိ ရူပိရိယာပထဝိညတ္တိဇနကာနိ ဝုတ္တာနီတိ. ယောဇနံ ဂတော, ဒသယောဇနံ ဂတောတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇာပေတိ အနေကသဟဿဝါရံ ဥပ္ပန္နာ.

វាយោធាតុដែលតាំងឡើងដោយបឋមជវនៈ ទោះបីក្នុងខណៈនោះ មិនអាចញ៉ាំងរូបទាំងឡាយឲ្យកម្រើក ដោយភាពជាហេតុឲ្យកើតឡើងក្នុងទីដទៃក៏ដោយ ប៉ុន្តែ វាយោធាតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ជាធម្មជាតិប្រកបដោយវិការៈគឺវិញ្ញត្តិពិតប្រាកដ។ ព្រោះថា ក្នុងទិសទាំងដប់ បុគ្គលប្រាថ្នានឹងទៅកាន់ទិសណា ឬប្រាថ្នានឹងលាតសន្ធឹងនូវអវយវៈតូចធំទាំងឡាយ វាយោធាតុនោះ តែងទ្រទ្រង់ និងសង្កត់សង្កិននូវរូបទាំងឡាយឲ្យឆ្ពោះទៅកាន់ទិសនោះឯង ហេតុនោះ វាយោធាតុនោះ ឈ្មោះថាមានវិការៈគឺភាពឆ្ពោះទៅកាន់ទិសនោះ ហើយវិការៈដែលកើតឡើងជាមួយសេចក្តីប្រាថ្នា ហៅថា វិញ្ញត្តិ។ កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះហើយ ភាពជាសមុដ្ឋានឲ្យកើតវិញ្ញត្តិនៃអាវជ្ជនៈ ក៏សមហេតុផល ដោយការញ៉ាំងវិការរូបឲ្យកើតឡើងតាមសេចក្តីប្រាថ្នា ព្រោះហេតុនោះ ចិត្ត ៣២ ដួង លោកទើបពោលថា ជាចិត្តញ៉ាំងរូប ឥរិយាបថ និងវិញ្ញត្តិឲ្យកើតឡើង។ វាយោធាតុដែលកើតឡើងរាប់ពាន់ដង តែងញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យដល់នូវការនិយាយថា «ទៅបានមួយយោជន៍ ទៅបានដប់យោជន៍»។

---

ဝါယောဓာတုယာ…ပေ… ပစ္စယော ဘဝိတုန္တိ ထမ္ဘနစလနေသု ဝါယောဓာတုယာ ပစ္စယော ဘဝိတုံ သမတ္ထော စိတ္တသမုဋ္ဌာနမဟာဘူတာနံ ဧကော အာကာရဝိသေသော အတ္ထိ, အယံ ဝိညတ္တိ နာမ. တေသဉှိ တဒါကာရတ္တာ ဝါယောဓာတု ထမ္ဘေတိ စာလေတိ စာတိ. န စိတ္တသမုဋ္ဌာနာတိ ဧတေန ပရမတ္ထတော အဘာဝံ ဒဿေတိ. န ဟိ ရူပံ အပ္ပစ္စယံ အတ္ထိ, န စ နိဗ္ဗာနဝဇ္ဇော အတ္ထော နိစ္စော အတ္ထီတိ. ဝိညတ္တိတာယာတိ ဝိညတ္တိဝိကာရတာယ. စိတ္တသမုဋ္ဌာနဘာဝေါ ဝိယ မဟာဘူတဝိကာရတာယ ဥပါဒါရူပဘာဝေါ စ အဓိပ္ပေတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ពាក្យថា «នៃវាយោធាតុ...ល... ដើម្បីជាបច្ច័យ» សេចក្តីថា អាការវិសេសមួយនៃមហាភូតរូបដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន ដែលអាចដើម្បីជាបច្ច័យដល់វាយោធាតុក្នុងការទ្រទ្រង់និងការញ៉ាំងឲ្យកម្រើក មាននៅឡើយ អាការវិសេសនេះ ឈ្មោះថា វិញ្ញត្តិ។ ព្រោះថា ដោយភាពនៃមហាភូតរូបទាំងឡាយនោះមានអាការៈយ៉ាងនោះ វាយោធាតុទើបទ្រទ្រង់ និងញ៉ាំងឲ្យកម្រើកបាន។ ពាក្យថា «មិនមែនមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន» នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពមិនមានដោយបរមត្ថ។ ព្រោះថារូបដែលមិនមានបច្ច័យ មិនមានឡើយ ហើយសភាវៈដែលទៀងទាត់ វៀរចាកព្រះនិព្វាន ក៏មិនមានដែរ។ ពាក្យថា «ដោយភាពជាវិញ្ញត្តិ» សេចក្តីថា ដោយភាពជាវិការៈគឺវិញ្ញត្តិ។ គប្បីជ្រាបថា ភាពជាឧបាទារូប ដោយភាពជាវិការៈនៃមហាភូតរូប លោកក៏ប្រាថ្នាយក ដូចជាភាពជាចិត្តសមុដ្ឋានដែរ។

---

ကာယိကကရဏန္တိ ကာယဒွါရပ္ပဝတ္တံ စိတ္တကိရိယံ, အဓိပ္ပာယန္တိ အတ္ထော. ကာရေတိ မညေတိ ဧတေန ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏာနုသာရေန ဂဟိတာယ ဝိညတ္တိယာ ယံ ကရဏံ ဝိညာတဗ္ဗံ, တဿ ဝိဇာနနေန ဝိညတ္တိယာ ဝိညာတတ္တံ ဒဿေတိ. န ဟိ ဝိညတ္တိရဟိတေသု ရုက္ခစလနာဒီသု ‘‘ဣဒမေသ ကာရေတီ’’တိ ဝိဇာနနံ ဟောတီတိ. စက္ခုဝိညာဏဿ ဟိ ရူပေ အဘိနိပါတမတ္တံ ကိစ္စံ, န အဓိပ္ပာယသဟဘုနော စလနဝိကာရဿ ဂဟဏံ. စိတ္တဿ ပန လဟုပရိဝတ္တိတာယ စက္ခုဝိညာဏဝီထိယာ [Pg.73] အနန္တရံ မနောဝိညာဏေန ဝိညာတမ္ပိ စလနံ စက္ခုနာ ဒိဋ္ဌံ ဝိယ မညန္တိ အဝိသေသဝိဒုနော, တသ္မာ ယထာ နီလာဘိနိပါတဝသပ္ပဝတ္တာယ စက္ခုဝိညာဏဝီထိယာ နီလန္တိ ပဝတ္တာယ မနောဝိညာဏဝီထိယာ စ အန္တရံ န ဝိညာယတိ, ဧဝံ အဝိညာယမာနန္တရေန မနောဒွါရဝိညာဏေန ဂဟိတေ တသ္မိံ စိတ္တေန သဟေဝ အနုပရိဝတ္တေ ကာယထမ္ဘနဝိကာရစောပနသင်္ခါတေ ‘‘ဣဒမေသ ကာရေတိ, အယမဿ အဓိပ္ပာယော’’တိ ဝိဇာနနံ ဟောတိ.

ពាក្យថា «កាយការណៈ» សេចក្តីថា កិរិយានៃចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាយទ្វារ ពោលគឺ សេចក្តីប្រាថ្នា។ ពាក្យថា «ញ៉ាំងឲ្យធ្វើ តែងសំគាល់» នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពជាសភាវៈដែលគេដឹងបាននៃវិញ្ញត្តិ ដោយការដឹងនូវការធ្វើដែលគប្បីដឹងបានដោយវិញ្ញត្តិដែលដឹងតាមលំដាប់នៃការកាន់យកពណ៌។ ព្រោះថា ក្នុងការកម្រើកនៃដើមឈើជាដើមដែលវៀរចាកវិញ្ញត្តិ ការដឹងថា «ដើមឈើនេះ ញ៉ាំងកិច្ចនេះឲ្យធ្វើ» មិនមានឡើយ។ ព្រោះថាកិច្ចរបស់ចក្ខុវិញ្ញាណ គ្រាន់តែជាការធ្លាក់ចុះទៅក្នុងរូបារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាការកាន់យកនូវវិការៈគឺការកម្រើកដែលកើតឡើងជាមួយសេចក្តីប្រាថ្នាឡើយ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះភាពប្រែប្រួលលឿននៃចិត្ត ជនទាំងឡាយដែលមិនដឹងសេចក្តីប្លែកគ្នា តែងសំគាល់នូវការកម្រើកដែលដឹងបានដោយមនោវិញ្ញាណក្នុងលំដាប់នៃចក្ខុវិញ្ញាណវិថី ថាដូចជាឃើញដោយចក្ខុដែរ ហេតុនោះ ដូចជាចន្លោះរវាងចក្ខុវិញ្ញាណវិថីដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការធ្លាក់ចុះទៅក្នុងពណ៌ខៀវ និងមនោវិញ្ញាណវិថីដែលប្រព្រឹត្តទៅថា «ពណ៌ខៀវ» មិនប្រាកដយ៉ាងណាមិញ កាលបើមនោទ្វារវិញ្ញាណដែលមិនដឹងចន្លោះ បានកាន់យកនូវវិការរូបនោះ ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមចិត្ត ពោលគឺវិការៈនៃការទ្រទ្រង់កាយនិងការកម្រើក ការដឹងថា «បុគ្គលនេះ ញ៉ាំងកិច្ចនេះឲ្យធ្វើ នេះជាសេចក្តីប្រាថ្នារបស់បុគ្គលនោះ» តែងមាន យ៉ាងនោះឯង។

---

တာလပဏ္ဏာဒိရူပါနိ ဒိသွာ တဒနန္တရပ္ပဝတ္တာယ မနောဒွါရဝီထိယာ အဝိညာယမာနန္တရာယ တာလပဏ္ဏာဒီနံ ဥဒကာဒိသဟစာရိပ္ပကာရတံ သညာဏာကာရံ ဂဟေတွာ ဥဒကာဒိဂ္ဂဟဏံ ဝိယ. ဧတ္ထ ဥဒကံ ဘဝိဿတီတိအာဒိနာ စ ဥဒကာဒိသမ္ဗန္ဓနာကာရေန ရူပဂ္ဂဟဏာနုသာရဝိညာဏေန ယံ ဥဒကာဒိ ဝိညာတဗ္ဗံ, တဿ ဝိဇာနနေန တဒါကာရဿ ဝိညာတတာ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဧတဿ ပန ကာယိကကရဏဂ္ဂဟဏဿ ဥဒကာဒိဂ္ဂဟဏဿ စ ပုရိမသိဒ္ဓသမ္ဗန္ဓဂ္ဂဟဏံ ဥပနိဿယော ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ပန နာလမ္ဗိတာပိ ဝိညတ္တိ ကာယိကကရဏဂ္ဂဟဏဿ စ ပစ္စယော ပုရိမသိဒ္ဓသမ္ဗန္ဓဂ္ဂဟဏောပနိဿယဝသေန သာဓိပ္ပာယဝိကာရဘူတဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏာနန္တရံ ပဝတ္တမာနဿ အဓိပ္ပာယဂ္ဂဟဏဿ အဓိပ္ပာယသဟဘူဝိကာရာဘာဝေ အဘာဝတော, ဧဝံ သတိ ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏာနန္တရေန ဥဒကာဒိဂ္ဂဟဏေနေဝ တာလပဏ္ဏာဒိသညာဏာကာရော ဝိယ ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏာနန္တရေန အဓိပ္ပာယဂ္ဂဟဏေနေဝ ဝိညတ္တိ ပါကဋာ ဟောတီတိ ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဧသ ကာရေတိ မညေ’’တိ အဓိပ္ပာယဝိဇာနနေနေဝ ဝိညတ္တိယာ ဝိညာတတာ ဝုတ္တာ.

ដូចជាការឃើញរូបមានស្លឹកត្នោតជាដើម ហើយកាន់យកនូវអាការៈជាគ្រឿងសំគាល់គឺភាពប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នានៃស្លឹកត្នោតជាដើមនឹងទឹក ដោយមនោទ្វារវិថីដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងលំដាប់នោះ ដែលមិនដឹងចន្លោះ ហើយដឹងថាជាទឹកជាដើម។ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា លោកពោលនូវភាពជាសភាវៈដែលដឹងបាននៃអាការៈនោះ ដោយការដឹងនូវទឹកជាដើមណាដែលគប្បីដឹងបានដោយវិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមការកាន់យកពណ៌ ដោយអាការៈនៃការទាក់ទងនឹងទឹកជាដើម ដោយពាក្យជាដើមថា «ទឹកនឹងមានក្នុងទីនេះ»។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ការកាន់យកសេចក្តីទាក់ទងដែលសម្រេចហើយក្នុងកាលមុន តែងជាឧបនិស្ស័យដល់ការកាន់យកកាយការណៈនេះ និងការកាន់យកទឹកជាដើមនោះ។ មួយវិញទៀត ទោះបីវិញ្ញត្តិដែលមិនបានធ្វើជាអារម្មណ៍ ក៏ជាបច្ច័យដល់ការកាន់យកកាយការណៈបាន ដោយអំណាចនៃឧបនិស្ស័យគឺការកាន់យកសេចក្តីទាក់ទងដែលសម្រេចហើយក្នុងកាលមុន ព្រោះថាការកាន់យកសេចក្តីប្រាថ្នាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងលំដាប់នៃការកាន់យកពណ៌ដែលជាវិការៈប្រកបដោយសេចក្តីប្រាថ្នា កាលបើមិនមានវិការៈដែលកើតឡើងជាមួយសេចក្តីប្រាថ្នាទេ វាក៏មិនមាន កាលបើមានយ៉ាងនេះ ដូចជាអាការៈជាគ្រឿងសំគាល់នៃស្លឹកត្នោតជាដើម ប្រាកដបានដោយការកាន់យកទឹកជាដើមក្នុងលំដាប់នៃការកាន់យកពណ៌យ៉ាងណាមិញ វិញ្ញត្តិក៏ប្រាកដបានដោយការកាន់យកសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងលំដាប់នៃការកាន់យកពណ៌យ៉ាងនោះឯង ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា ភាពជាសភាវៈដែលដឹងបាននៃវិញ្ញត្តិ គឺដឹងបានដោយការដឹងនូវសេចក្តីប្រាថ្នាប៉ុណ្ណោះ ដោយពាក្យថា «ខ្ញុំសំគាល់ថា បុគ្គលនេះ ញ៉ាំងកិច្ចនេះនិងកិច្ចនេះឲ្យធ្វើ»។

---

အယံ နော ပဟရိတုကာမောတိ အဓိပ္ပာယဝိဇာနနေန ဝိညတ္တိယာ ပါကဋဘာဝံ ဒဿေတိ. န ဟိ တဒပါကဋဘာဝေ အဓိပ္ပာယဝိဇာနနံ ဟောတီတိ. သမ္မုခီ…ပေ… ယေဝ နာမ ဟောတီတိ အသမ္မုခီဘူတတာယ အနာပါထဂတာနံ ရူပါဒီနံ စက္ခုဝိညေယျာဒိဘာဝေါ ဝိယ သဘာဝဘူတံ တံ ဒွိဓာ ဝိညတ္တိဘာဝံ သာဓေတိ. ပရံ ဗောဓေတုကာမတာယ ဝိနာပိ အဘိက္ကမနာဒိပ္ပဝတ္တနေန သော စိတ္တသဟဘူဝိကာရော အဓိပ္ပာယံ ဝိညာပေတိ, သယဉ္စ ဝိညာယတီတိ ဒွိဓာပိ ဝိညတ္တိယေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ពាក្យថា «បុគ្គលនេះប្រាថ្នានឹងវាយយើង» នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពប្រាកដនៃវិញ្ញត្តិដោយការដឹងនូវសេចក្តីប្រាថ្នា។ ព្រោះថា កាលបើវិញ្ញត្តិនោះមិនប្រាកដ ការដឹងនូវសេចក្តីប្រាថ្នា ក៏មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា «តែងជាសភាវៈចំពោះមុខ...ល... ពិតប្រាកដ» សេចក្តីថា ដូចជាភាពជាចក្ខុវិញ្ញេយ្យរូបជាដើមនៃរូបទាំងឡាយដែលមិនមកកាន់ប្រភពចក្ខុ ព្រោះភាពមិនចំពោះមុខ យ៉ាងណាមិញ វិញ្ញត្តិនោះដែលជាសភាវៈពិត តែងសម្រេចនូវភាពជាវិញ្ញត្តិដោយប្រការពីរយ៉ាងនោះឯង។ វិការៈដែលកើតឡើងជាមួយចិត្តនោះ តែងញ៉ាំងសេចក្តីប្រាថ្នាឲ្យដឹងបាន ដោយការប្រព្រឹត្តទៅមានការឈានទៅមុខជាដើម ទោះបីមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នានឹងញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យដឹងក៏ដោយ ហើយខ្លួនឯងក៏ជាសភាវៈដែលគេដឹងបានដែរ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ទោះបីដោយប្រការទាំងពីរយ៉ាង ក៏ជាវិញ្ញត្តិពិតប្រាកដ។

---

တသ္မိံ ဒွါရေ သိဒ္ဓါတိ တေန ဒွါရေန ဝိညာတဗ္ဗဘာဝတော တေနေဝ ဒွါရေန နာမလာဘတော တသ္မိံ ဒွါရေ ပါကဋဘာဝဝသေန သိဒ္ဓါ. ကုသလံ ဝါ အကုသလံ ဝါတိ ဌပေတဗ္ဗံ. ကသ္မာ? ယသ္မာ ပရဝါဒိနော အဝိပါကဿ ကမ္မဘာဝေါ [Pg.74] န သိဒ္ဓေါ, ဣတရဿ ပန သိဒ္ဓေါတိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကာနံ ဧကာဒသန္နံ ကိရိယစိတ္တာနံ ဝသေန တိကံ ပူရေတွာ ဌပေတဗ္ဗံ.

ពាក្យថា «សម្រេចក្នុងទ្វារនោះ» សេចក្តីថា សម្រេចដោយអំណាចនៃភាពប្រាកដក្នុងទ្វារនោះ ព្រោះភាពជាសភាវៈដែលគប្បីដឹងបានដោយទ្វារនោះផង ព្រោះការបានឈ្មោះដោយទ្វារនោះឯងផង។ លោកគប្បីតម្កល់ទុកថា «ជាកុសល ឬជាអកុសល»។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ភាពជាកម្មនៃកិរិយាចិត្តដែលមិនមានវិបាក មិនសម្រេចដល់បុគ្គលជាបរវាទិឡើយ ប៉ុន្តែសម្រេចដល់បុគ្គលក្រៅពីនេះ ហេតុនោះ លោកគប្បីបំពេញតិកៈ តម្កល់ទុកដោយអំណាចនៃកិរិយាចិត្ត ១១ ដួង ដែលញ៉ាំងវិញ្ញត្តិឲ្យតាំងឡើង។

---

ဒွါရေ စရန္တိ ကမ္မာနီတိ ဧတ္ထ အယမဓိပ္ပာယော – ယဒိ ဒွါရာ ဒွါရန္တရစာရိနော ဟောန္တိ, ဒွါရသမ္ဘေဒါ ကမ္မသမ္ဘေဒေါပီတိ ကာယကမ္မံ ကာယကမ္မဒွါရန္တိ အညမညဝဝတ္ထာနံ န သိယာ, ကမ္မာနမ္ပိ ကမ္မန္တရစရဏေ ဧသေဝ နယော. ယဒိ ပန ဒွါရာနမ္ပိ ဒွါရဘာဝေန ကမ္မန္တရစရဏံ ကမ္မာနဉ္စ ဒွါရန္တရစရဏံ န သိယာ, သုဋ္ဌုတရံ ကမ္မဒွါရဝဝတ္ထာနံ သိယာ. န ပန ကမ္မာနံ ဒွါရန္တရေ အစရဏံ အတ္ထိ, ကိန္တု ဒွါရေ အညသ္မိဉ္စ စရန္တိ ကမ္မာနိ အညာနိပိ. ယသ္မာ ပန ဒွါရေ ဒွါရာနိ န စရန္တိ, တသ္မာ အဒွါရစာရီဟိ ဒွါရေဟိ ကာရဏဘူတေဟိ ကမ္မာနိ ဒွါရန္တရေ စရန္တာနိပိ ဝဝတ္ထိတာနိ. န ကေဝလံ ကမ္မာနေဝ, တေဟိ ပန ဒွါရာနိပီတိ ဧဝံ ကမ္မဒွါရာနိ အညမညံ ဝဝတ္ထိတာနိ ‘‘ယေဘုယျေနဝုတ္တိတာယ တဗ္ဗဟုလဝုတ္တိတာယ စာ’’တိ ဝုစ္စမာနာယ ဝဝတ္ထာနယုတ္တိယာ. တတ္ထ ဒွါရာပေက္ခတ္တာ ကမ္မာနံ ကာယကမ္မာဒိဘာဝဿ အဒွါရစာရီဟိ ဒွါရေဟိ ဝဝတ္ထာနံ ဟောတိ, န ပန ဒွါရန္တရစာရီဟိ ကမ္မေဟိ ဒွါရာနံ အဝဝတ္ထာနံ ကမ္မာနပေက္ခကာယဒွါရာဒိဘာဝေဟိ ဒွါရေဟိ ဝဝတ္ထိတာနံ ကာယကမ္မာဒီနံ ကာယကမ္မဒွါရာဒိဝဝတ္ထာနကရတ္တာ. အထ ဝါ ဒွါရန္တရေ စရန္တာနိပိ ကာယာဒီဟိ ဥပလက္ခိတာနေဝ စရန္တိ ပါဏာတိပါတာဒီနံ ဧဝံသဘာဝတ္တာ အာဏတ္တိဟတ္ထဝိကာရာဒီဟိ ဝုစ္စမာနဿပိ ကာယာဒီဟိ သာဓေတဗ္ဗသဘာဝါဝဗောဓတော, တသ္မာ န ကမ္မန္တရဿ အတ္တနိ စရန္တဿပိ ဒွါရန္တရံ သနာမံ ဒေတိ, နာပိ ကမ္မံ ဒွါရဿ, တံတံဒွါရမေဝ ပန ကမ္မဿ ကမ္မဉ္စ ဒွါရန္တရေ စရန္တမ္ပိ အတ္တနောယေဝ ဒွါရဿ နာမံ ဒေတီတိ သိဒ္ဓံ အညမညဝဝတ္ထာနံ. ပုဗ္ဗေ ပန ဒွါရေသု အနိဗဒ္ဓတာ ကမ္မာနံ ဒွါရန္တရစရဏမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တာ, န ဧတံ ဝဝတ္ထာနန္တိ.

ក្នុងពាក្យថា «កម្មទាំងឡាយតែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារ» នេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយយ៉ាងនេះថា ប្រសិនបើទ្វារទាំងឡាយ តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារដទៃ កាលបើមានការច្រឡំគ្នានៃទ្វារ ការច្រឡំគ្នានៃកម្មក៏មានដែរ ហេតុនោះ ការកំណត់ខុសគ្នាទៅវិញទៅមកថា «កាយកម្ម កាយកម្មទ្វារ» ក៏មិនមានឡើយ ទោះបីក្នុងកម្មទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកម្មដទៃ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកម្មដទៃដោយភាពជាទ្វារនៃទ្វារទាំងឡាយផង ការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារដទៃនៃកម្មទាំងឡាយផង មិនមានទេ ការកំណត់កម្មនិងទ្វារ គប្បីមានដោយប្រពៃក្រៃលែង។ ម្យ៉ាងទៀត ការមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារដទៃនៃកម្មទាំងឡាយ មិនមែនមិនមាននោះទេ ប៉ុន្តែ កម្មទាំងឡាយ និងកម្មដទៃទៀត តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារ និងក្នុងទ្វារដទៃ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះទ្វារទាំងឡាយមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារ ហេតុនោះ កម្មទាំងឡាយ ទោះបីប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារដទៃ ក៏លោកកំណត់ទុកដោយទ្វារទាំងឡាយដែលមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារដទៃ ដែលជាហេតុ។ មិនមែនកំណត់តែកម្មទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែលោកកំណត់ទ្វារទាំងឡាយដោយកម្មទាំងនោះផង យ៉ាងនេះ កម្មនិងទ្វារទាំងឡាយ តែងកំណត់ខុសគ្នាទៅវិញទៅមក ដោយយុត្តិនៃការកំណត់ដែលលោកពោលថា «ដោយភាពជាសភាវៈប្រព្រឹត្តទៅជាភាគច្រើន ឬដោយភាពជាសភាវៈប្រព្រឹត្តទៅដោយច្រើនក្នុងទ្វារនោះ»។ ក្នុងកម្មនិងទ្វារទាំងនោះ ព្រោះអាស្រ័យទ្វារ ការកំណត់ភាពជាកាយកម្មជាដើមនៃកម្មទាំងឡាយ តែងមានដោយទ្វារទាំងឡាយដែលមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារដទៃ ប៉ុន្តែការមិនកំណត់ទ្វារទាំងឡាយដោយកម្មទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារដទៃ មិនមានឡើយ ព្រោះកាយកម្មជាដើមដែលកំណត់ដោយទ្វារទាំងឡាយមានកាយទ្វារជាដើមដែលមិនអាស្រ័យកម្ម តែងជាគ្រឿងធ្វើនូវការកំណត់កាយកម្មទ្វារជាដើម។ មួយវិញទៀត កម្មទាំងឡាយ ទោះបីប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារដទៃ ក៏តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយមានកាយជាដើមសម្គាល់ទុកពិតប្រាកដ ព្រោះបាណាតិបាតជាដើមមានសភាវៈយ៉ាងនេះ ដោយការត្រាស់ដឹងនូវសភាវៈដែលគប្បីសម្រេចដោយកាយជាដើម ទោះបីលោកពោលដោយអំណាចនៃអាណត្តិ និងវិការៈនៃដៃជាដើមក៏ដោយ ហេតុនោះ កម្មដទៃ ទោះបីប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខ្លួន ក៏មិនឲ្យឈ្មោះរបស់ខ្លួនដល់ទ្វារដទៃឡើយ ហើយកម្មក៏មិនឲ្យឈ្មោះដល់ទ្វារដែរ ប៉ុន្តែ ទ្វារនោះៗឯង តែងឲ្យឈ្មោះដល់កម្ម ហើយកម្មទោះបីប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារដទៃ ក៏ឲ្យឈ្មោះរបស់ខ្លួនដល់ទ្វារដែរ ហេតុនេះ ការកំណត់ខុសគ្នាទៅវិញទៅមក ទើបសម្រេចបាន។ ប៉ុន្តែ ពាក្យដែលពោលក្នុងកាលមុនថា «ភាពមិនទៀងទាត់ក្នុងទ្វារទាំងឡាយនៃកម្មទាំងឡាយ» លោកពោលសំដៅយកការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារដទៃប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសំដៅយកការកំណត់នេះឡើយ។

---

တတ္ထာတိ တေသု ဒွါရကမ္မေသု. ကာယကမ္မဿ ဥပ္ပဇ္ဇနဋ္ဌာနန္တိ တံသဟဇာတာ ဝိညတ္တိယေဝ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စာပိ ဟိ သာ တဿ ကေနစိ ပကာရေန ပစ္စယော န ဟောတိ, တထာပိ ကမ္မဿ ဝိသေသိကာ ဝိညတ္တိ တံသဟဇာတာ ဟောတီတိ တဿ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဘာဝေန ဝုတ္တာ ယထာဝုတ္တနိယမေန အညဝိသေသနဿ ကမ္မဿ ဝိသေသနန္တရေ ဥပ္ပတ္တိအဘာဝါ. ကာယေန ပန ကတတ္တာတိ ကာယဝိညတ္တိံ ဇနေတွာ တာယ ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒါဒိနိပ္ဖာဒနတော အတ္တနော နိပ္ဖတ္တိဝသေန ‘‘ကာယေန ကတံ ကမ္မ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကာရဏဘူတော ဟိ ပနေတ္ထ ကာယောတိ.

ពាក្យថា «ក្នុងទ្វារនិងកម្មនោះ» សេចក្តីថា ក្នុងកម្មមានទ្វារទាំងនោះ។ ពាក្យថា «ជាទីកើតឡើងនៃកាយកម្ម» សេចក្តីថា លោកសំដៅយកកាយវិញ្ញត្តិដែលកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងកាយកម្មនោះឯង។ ព្រោះថា ទោះបីកាយវិញ្ញត្តិនោះ មិនមែនជាបច្ច័យដល់កាយកម្មនោះដោយប្រការណាមួយក៏ដោយ ប៉ុន្តែ វិញ្ញត្តិដែលជាគ្រឿងធ្វើឲ្យប្លែកនៃកម្ម តែងកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងកម្មនោះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថាជាទីកើតឡើងនៃកម្មនោះ ព្រោះការមិនកើតឡើងក្នុងគ្រឿងធ្វើឲ្យប្លែកដទៃនៃកម្មដែលមានគ្រឿងធ្វើឲ្យប្លែកដទៃតាមនិយមដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា «ព្រោះការធ្វើដោយកាយ» សេចក្តីថា ព្រោះការញ៉ាំងកាយវិញ្ញត្តិឲ្យកើតឡើង ហើយញ៉ាំងការផ្តាច់បង់ជីវិតិន្ទ្រិយជាដើមឲ្យសម្រេចដោយកាយវិញ្ញត្តិនោះ លោកទើបពោលថា «កម្មដែលធ្វើដោយកាយ» ដោយអំណាចនៃការសម្រេចរបស់ខ្លួន។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ កាយជាហេតុ។

---

အညမညံ [Pg.75] ဝဝတ္ထိတာတိ ဧတ္ထ ကမ္မုနာ ကာယော ကာယကမ္မဒွါရန္တိ ဧဝံ ဝဝတ္ထိတော, န ကာယော ဣစ္စေဝ. ယထာ သူစိကမ္မုနာ သူစိကမ္မကရဏန္တိ ဝဝတ္ထိတာ, န သူစိ ဣစ္စေဝ, တထာ ဣဒမ္ပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အညမညံ ဝဝတ္ထိတာတိ စ အညမညံ ဝိသေသိတာတိ အတ္ထော. ဧဝံ သန္တေတိ ယထာဝုတ္တံ ဝဝတ္ထာနနိယမံ အဂ္ဂဟေတွာ ‘‘ဒွါရေ စရန္တိ ကမ္မာနီ’’တိအာဒိဝစနမေဝ ဂဟေတွာ စောဒေတိ. တတ္ထ ဧဝံ သန္တေတိ ကမ္မာနံ ဒွါရစရဏေ အညမညေန စ ဝဝတ္ထာနေ နာမလာဘေ ဝိသေသနေ သတီတိ အတ္ထော.

ពាក្យថា "កំណត់ដាច់ដោយឡែកពីគ្នាទៅវិញទៅមក" (aññamaññaṃ vavatthitā) ក្នុងទីនេះ មានន័យថា កាយត្រូវបានកំណត់ថាជាទ្វារនៃកាយកម្មដោយសារកម្ម មិនមែនគ្រាន់តែជាកាយទទេនោះទេ។ ដូចជាម្ជុលត្រូវបានកំណត់ថាជាគ្រឿងធ្វើការងារដោយសារការងារដេរ មិនមែនគ្រាន់តែជាម្ជុលទទេនោះទេ សេចក្តីនេះក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា "កំណត់ដាច់ដោយឡែកពីគ្នាទៅវិញទៅមក" មានន័យថា ធ្វើឱ្យប្លែកពីគ្នាទៅវិញទៅមក។ ពាក្យថា "កាលបើជាយ៉ាងនោះ" (evaṃ sante) គឺសំដៅដល់ការដែលបុគ្គលមិនកាន់យកនូវច្បាប់នៃការកំណត់ដែលពោលមកហើយនោះ ប៉ុន្តែកាន់យកតែពាក្យថា "កម្មទាំងឡាយរមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារ" ជាដើម ហើយចោទសួរ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "កាលបើជាយ៉ាងនោះ" មានន័យថា កាលបើកម្មទាំងឡាយប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារ ហើយការកំណត់ដាច់ដោយឡែកពីគ្នាទៅវិញទៅមក ការទទួលបានឈ្មោះ និងការធ្វើឱ្យប្លែកគ្នានោះមានពិតមែន។

---

ကာယကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីកាយកម្មទ្វារ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

ဝစီကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយអំពីវចីកម្មទ្វារ

---

စတူဟိ, ဘိက္ခဝေ, အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတာတိ ဧတ္ထ သုဘာသိတဘာသနသင်္ခါတာ အပိသုဏဝါစာ, ဓမ္မဘာသနသင်္ခါတော အသမ္ဖပ္ပလာပေါ, ပိယဘာသနသင်္ခါတာ အဖရုသဝါစာ, သစ္စဘာသနသင်္ခါတော အမုသာဝါဒေါ စာတိ ဧတာ ဝါစာ တထာပဝတ္တာ စေတနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သဟသဒ္ဒါ ပနာတိ တဿ ဝိကာရဿ သဒ္ဒေန သဟ သမ္ဘူတတ္တာ ဝုတ္တံ. စိတ္တာနုပရိဝတ္တိတာယ ပန သော န ယာဝ သဒ္ဒဘာဝီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ဝိတက္ကဝိပ္ဖာရသဒ္ဒေါ န သောတဝိညေယျောတိ ပဝတ္တေန မဟာအဋ္ဌကထာဝါဒေန စိတ္တသမုဋ္ဌာနသဒ္ဒေါ ဝိနာပိ ဝိညတ္တိဃဋ္ဋနေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အာပဇ္ဇတိ. ‘‘ယာ တာယ ဝါစာယ ဝိညတ္တီ’’တိ (ဓ. သ. ၆၃၆) ဟိ ဝစနတော အသောတဝိညေယျသဒ္ဒေန သဟ ဝိညတ္တိယာ ဥပ္ပတ္တိ နတ္ထီတိ ဝိညာယတီတိ.

ក្នុងពាក្យថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ប្រកបដោយអង្គ ៤" (catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgatā) នេះ គប្បីយល់ថា សំដៅលើចេតនាដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ គឺវាចាដែលពោលល្អហើយ បានដល់ការមិននិយាយញុះញង់, វាចាជាធម៌ បានដល់ការមិននិយាយរោយរាយ, វាចាជាទីស្រឡាញ់ បានដល់ការមិននិយាយទ្រគោះបោះបោក, និងវាចាពិត បានដល់ការមិននិយាយកុហក។ ចំណែកពាក្យថា "រួមជាមួយសំឡេង" (sahasaddā) ព្រះអង្គត្រាស់ហៅព្រោះវិការៈ (រូបវិញ្ញត្តិ) នោះកើតឡើងរួមជាមួយសទ្ទរូប។ ប៉ុន្តែ ដោយសារការប្រព្រឹត្តទៅតាមចិត្ត វិការៈនោះមិនគប្បីយល់ថាមានអាយុកាលស្មើនឹងសទ្ទរូបនោះទេ (មិនមែនកើតឡើងរហូតដល់សទ្ទរូបរលត់ឡើយ)។ តាមមតិរបស់មហាអដ្ឋកថាដែលពោលថា "សំឡេងដែលកើតពីការផ្សាយទៅនៃវិតក្ក មិនមែនជាសោតវិញ្ញេយ្យរូបទេ" នោះ នាំឱ្យយល់ថា សំឡេងដែលកើតអំពីចិត្ត អាចកើតឡើងបានសូម្បីតែគ្មានការប៉ះទង្គិចនៃវិញ្ញត្តិក៏ដោយ។ ព្រោះមានព្រះបាលីថា "វិញ្ញត្តិណា ដោយវាចានោះ" នាំឱ្យដឹងថា ការកើតឡើងនៃវិញ្ញត្តិរួមជាមួយសំឡេងដែលមិនមែនជាសោតវិញ្ញេយ្យនោះ មិនមានឡើយ។

---

စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ သဒ္ဒါယတနန္တိ ဧတ္ထ စ န ကောစိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနော သဒ္ဒေါ အသင်္ဂဟိတော နာမ အတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယေန မဟာအဋ္ဌကထာဝါဒံ ပဋိသေဓေတိ. ဆဗ္ဗိဓေန ရူပသင်္ဂဟာဒီသု ဟိ ‘‘သောတဝိညေယျ’’န္တိ ‘‘ဒိဋ္ဌံ သုတ’’န္တိ ဧတ္ထ ‘‘သုတ’’န္တိ စ န ကောစိ သဒ္ဒေါ န သင်္ဂယှတီတိ. မဟာအဋ္ဌကထာယံ ပန ဝိညတ္တိသဟဇမေဝ ဇိဝှာတာလုစလနာဒိကရဝိတက္ကသမုဋ္ဌိတံ သုခုမသဒ္ဒံ ‘‘ဒိဗ္ဗသောတေန သုတွာ အာဒိသတီ’’တိ သုတ္တေ ပဋ္ဌာနေ စ ဩဠာရိကသဒ္ဒံ သန္ဓာယ ‘‘သောတဝိညာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန အသောတဝိညေယျတာ ဝုတ္တာ သိယာ. သဒ္ဒေါ [Pg.76] စ အသောတဝိညေယျော စာတိ ဝိရုဒ္ဓမေတန္တိ ပန ပဋိက္ခေပေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝိညတ္တိပစ္စယာ ဃဋ္ဋနာ ဝိညတ္တိဃဋ္ဋနာ. ဝိညတ္တိ ဧဝ ဝါ. ဃဋ္ဋနာကာရပ္ပဝတ္တဘူတဝိကာရော ဟိ ‘‘ဃဋ္ဋနာ’’တိ ဝုတ္တော. သံဃဋ္ဋနေန သဟေဝ သဒ္ဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န ပုဗ္ဗာပရဘာဝေန. ပထဝီဓာတုယာတိ ဣဒံ ဝါယောဓာတုယာ ဝိယ စာလနံ ပထဝီဓာတုယာ သံဃဋ္ဋနံ ကိစ္စံ အဓိကန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ, ဝိကာရဿ စ တပ္ပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. တဗ္ဗိကာရာနဉှိ ဘူတာနံ အညမညဿ ပစ္စယဘာဝေါတိ. အညမ္ပိ သဗ္ဗံ ဝိဓာနံ ကာယဝိညတ္တိယံ ဝိယ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ក្នុងពាក្យថា "សទ្ទាយតនៈមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន" នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបដិសេធមតិរបស់មហាអដ្ឋកថា ដោយបំណងថា គ្មានសំឡេងណាមួយដែលកើតអំពីចិត្តហើយមិនត្រូវបានសង្គ្រោះ (រាប់បញ្ចូល) នោះឡើយ។ ព្រោះថាក្នុងការសង្គ្រោះរូប ៦ យ៉ាងជាដើម ពាក្យថា "សោតវិញ្ញេយ្យ" និងក្នុងពាក្យថា "រូបដែលឃើញ សំឡេងដែលឮ" ពាក្យថា "ឮ" នោះ គ្មានសំឡេងណាមួយដែលមិនត្រូវបានសង្គ្រោះនោះឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងមហាអដ្ឋកថា ពោលសំដៅលើសំឡេងដ៏ល្អិតដែលកើតឡើងរួមជាមួយវិញ្ញត្តិ ដែលកើតអំពីវិតក្កដែលធ្វើឱ្យអណ្តាត និងពិដានមាត់ជាដើមញាប់ញ័រ ដោយពោលថា "ឮដោយទិព្វសោតហើយចង្អុលបង្ហាញ" ឯក្នុងសូត្រ និងក្នុងបដ្ឋាន ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅលើសំឡេងដ៏គ្រោតគ្រាត ហើយត្រាស់ថា "ជាបច្ច័យដោយអារម្មណបច្ច័យដល់សោតវិញ្ញាណ" អាស្រ័យហេតុនេះ ទើបលោកពោលថាជាអសោតវិញ្ញេយ្យភាព។ ប៉ុន្តែ ការបដិសេធរបស់ព្រះសង្គហការៈ គប្បីជ្រាបថា ព្រោះយល់ថា "ពាក្យថាជាសំឡេងផង មិនមែនជាសោតវិញ្ញេយ្យផង នេះជាពាក្យផ្ទុយគ្នា"។ ការប៉ះទង្គិចដែលមានវិញ្ញត្តិជាបច្ច័យ ឈ្មោះថា វិញ្ញត្តិឃដនៈ ឬវិញ្ញត្តិនោះឯងជាការប៉ះទង្គិច។ ព្រោះវិការៈនៃមហាភូតដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអាការៈប៉ះទង្គិច លោកហៅថា "ការប៉ះទង្គិច" (ghaṭṭanā)។ សំឡេងរមែងកើតឡើងព្រមគ្នាជាមួយនឹងការប៉ះទង្គិចគ្នានោះឯង មិនមែនកើតមុនកើតក្រោយឡើយ។ ពាក្យថា "of pathavīdhātu" នេះ លោកពោលដោយធ្វើឱ្យការប៉ះទង្គិចគ្នានៃបឋវីធាតុជាកិច្ចដ៏លើសលប់ ដូចជាការញ៉ាំងឱ្យញាប់ញ័រនៃវាយោធាតុដែរ ហើយភាពជាបច្ច័យនៃវិការៈនោះ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលពោលមកហើយ។ ព្រោះមហាភូតទាំងឡាយដែលមានវិការៈនោះជាបច្ច័យដល់គ្នាទៅវិញទៅមក។ សូម្បីតែវិធីចាត់ចែងដទៃទៀតទាំងអស់ ក៏គប្បីជ្រាបដូចជាក្នុងកាយវិញ្ញត្តិដែរ។

---

တိသမုဋ္ဌာနိကကာယံ…ပေ… န လဗ္ဘတိ. န ဟိ စာလနံ ဥပါဒိန္နဃဋ္ဋနန္တိ. စာလနဉှိ ဒေသန္တရုပ္ပာဒနပရမ္ပရတာ, ဃဋ္ဋနံ ပစ္စယဝိသေသေန ဘူတကလာပါနံ အာသန္နတရုပ္ပာဒေါတိ. ဥပတ္ထမ္ဘနကိစ္စမ္ပိ နတ္ထီတိ ဥပတ္ထမ္ဘနေန ဝိနာ ပဌမစိတ္တသမုဋ္ဌာနာပိ ဃဋ္ဋနာကာရေန ပဝတ္တတီတိ ဃဋ္ဋနတ္ထံ ဥပတ္ထမ္ဘနေန ပယောဇနံ နတ္ထိ, လဒ္ဓါသေဝနေန စိတ္တေနေဝ ဃဋ္ဋနဿ ဗလဝဘာဝတော စာတိ အဓိပ္ပာယော. ဥပတ္ထမ္ဘနံ နတ္ထိ အတ္ထီတိ ဝိစာရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ.

វារៈថា "ញ៉ាំងកាយមានសមុដ្ឋាន ៣ ឱ្យញាប់ញ័រ...ល... មិនបានឡើយ" នេះ មិនបានក្នុងវចីកម្មទ្វារកថានេះទេ។ ព្រោះថាការញ៉ាំងឱ្យញាប់ញ័រ មិនមែនជាការប៉ះទង្គិចនៃឧបាទិន្នរូបឡើយ។ ព្រោះការញ៉ាំងឱ្យញាប់ញ័រ គឺសភាពដែលកើតឡើងបន្តៗគ្នាក្នុងទីដទៃ (ទេសន្តរុប្បាទនបរម្បរតា) ចំណែកការប៉ះទង្គិច គឺការកើតឡើងដ៏កៀកកិតបំផុតនៃរូបកលាបទាំងឡាយដោយបច្ច័យដ៏វិសេស។ ពាក្យថា "សូម្បីតែកិច្ចទ្រទ្រង់ក៏មិនមាន" គឺមានសេចក្តីអធិប្បាយថា សូម្បីតែគ្មានការទ្រទ្រង់ ក៏រូបដែលកើតអំពីចិត្តដំបូងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអាការៈប៉ះទង្គិចដែរ ដូច្នេះ ការទ្រទ្រង់ដើម្បីការប៉ះទង្គិចគឺគ្មានប្រយោជន៍ឡើយ ព្រោះការប៉ះទង្គិចមានកម្លាំងខ្លាំងដោយសារតែចិត្តដែលទទួលបានអាសេវនៈនោះឯង។ ពាក្យថា "ការទ្រទ្រង់មិនមាន ឬមាន" នេះ គប្បីពិចារណាហើយកាន់យកចុះ។

---

ဝစီကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីវចីកម្មទ្វារ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

မနောကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយអំពីមនោកម្មទ្វារ

---

အယံ နာမ စေတနာ ကမ္မံ န ဟောတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗာတိ ဣဒံ ယဿ ဒွါရံ မနော, တံဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ကပ္ပေတီတိ ‘‘တွံ ဖုသနံ ကရောဟိ, တွံ ဝေဒယိတ’’န္တိ ဧဝံ ကပ္ပေန္တံ ဝိယ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော. ပကပ္ပနဉ္စ တဒေဝ. ကိံ ပိဏ္ဍံ ကရောတီတိ အာယူဟနတ္ထဝသေန ပုစ္ဆတိ. ဖဿာဒိဓမ္မေ ဟိ အဝိပ္ပကိဏ္ဏေ ကတွာ သကိစ္စေသု ပဝတ္တနံ အာယူဟနံ, တတ္ထေဝ ဗျာပါရဏံ စေတယနံ, တထာကရဏံ အဘိသင်္ခရဏန္တိ. တေဘူမကဿေဝ ဂဟဏံ လောကုတ္တရကမ္မဿ ကမ္မက္ခယကရတ္တာ.

ពាក្យថា "មិនគប្បីពោលថា ចេតនាឈ្មោះនេះមិនមែនជាកម្មឡើយ" នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដើម្បីបង្ហាញនូវចេតនាធម៌ដែលមានមនោជាទ្វារ។ ពាក្យថា "ចាត់ចែង" (kappeti) មានន័យថា ប្រព្រឹត្តទៅហាក់ដូចជាចាត់ចែងថា "អ្នកចូរធ្វើការប៉ះពាល់ អ្នកចូរធ្វើការទទួលអារម្មណ៍" ដូច្នេះជាដើម។ ពាក្យថា "ការចាត់ចែង" (pakappana) ក៏មានន័យដូចគ្នានោះដែរ។ ពាក្យថា "ធ្វើឱ្យជាដុំក្ដាប់ដូចម្តេច?" នេះ លោកសួរដោយអំណាចនៃសេចក្តីថា "ការប្រមូលផ្តុំ" (āyūhana)។ ព្រោះការធ្វើធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើមមិនឱ្យខ្ចាត់ខ្ចាយ ហើយញ៉ាំងឱ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកិច្ចរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា អាយូហនៈ (ការប្រមូលផ្តុំ), ការខ្វល់ខ្វាយក្នុងកិច្ចនោះឯង ឈ្មោះថា ចេតយនៈ (ការគិតអាន), ការធ្វើសកម្មភាពយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថា អភិសង្ខរណៈ (ការតាក់តែង)។ ការកាន់យកតែមនោដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងភូមិ ៣ ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះលោកុត្តរកម្មជាធម៌ធ្វើឱ្យអស់ទៅនៃកម្ម។

---

မနောကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីមនោកម្មទ្វារ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

ကမ္မကထာဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយអំពីកម្មកថា

---

စေတယိတွာ [Pg.77] ကမ္မံ ကရောတီတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ ပုရိမစေတနာယ စေတယိတွာ သန္နိဋ္ဌာနကမ္မံ ကရောတိ, တသ္မာ စေတနာပုဗ္ဗကံ ကမ္မံ တံစေတနာသဘာဝမေဝါတိ စေတနံ အဟံ ကမ္မံ ဝဒါမီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ သမာနကာလတ္တေပိ ကာရဏကိရိယာ ပုဗ္ဗကာလာ ဝိယ ဝတ္တုံ ယုတ္တာ, ဖလကိရိယာ စ အပရကာလာ ဝိယ. ယသ္မာ စ စေတနာယ စေတယိတွာ ကာယဝါစာဟိ စောပနကိရိယံ မနသာ စ အဘိဇ္ဈာဒိကိရိယံ ကရောတိ, တသ္မာ တဿာ ကိရိယာယ ကာရိကံ စေတနံ အဟံ ကမ္မံ ဝဒါမီတိ အတ္ထော. ကာယေ ဝါတိ ကာယဝိညတ္တိသင်္ခါတေ ကာယေ ဝါ. သတီတိ ဓရမာနေ, အနိရောဓိတေ ဝါ. ကာယသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ ကာယသဉ္စေတနာ. ဧတ္ထ စ သုခဒုက္ခုပ္ပာဒကေန ကမ္မေန ဘဝိတဗ္ဗံ, စေတနာ စ သုခဒုက္ခုပ္ပာဒိကာ ဝုတ္တာတိ တဿာ ကမ္မဘာဝေါ သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. သဉ္စေတနိယန္တိ သဉ္စေတနသဘာဝဝန္တံ. သမိဒ္ဓိတ္ထေရေန ‘‘သဉ္စေတနိယံ, အာဝုသော…ပေ… မနသာ သုခံ သော ဝေဒယတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၀၀; ကထာ. ၅၃၉) အဝိဘဇိတွာ ဗျာကတော. သုခဝေဒနီယန္တိအာဒိနာ ပန ဝိဘဇိတွာ ဗျာကာတဗ္ဗော သော ပဉှော, တသ္မာ သမ္မာ ဗျာကတော နာမ န ဟောတိ. ဣတရဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ယထာ ပန သုတ္တာနိ ဌိတာနိ, တထာ စောပနကိရိယာနိဿယဘူတာ ကာယဝါစာ အဘိဇ္ဈာဒိကိရိယာနိဿယော စ မနောဒွါရာနိ, ယာယ ပန စေတနာယ တေဟိ ကာယာဒီဟိ ကရဏဘူတေဟိ စောပနာဘိဇ္ဈာဒိကိရိယံ ကရောန္တိ ဝါသိအာဒီဟိ ဝိယ ဆေဒနာဒိံ, သာ စေတနာ ကမ္မန္တိ ဒွါရပ္ပဝတ္တိယမ္ပိ ကမ္မဒွါရာဘေဒနဉ္စ ကမ္မဒွါရဝဝတ္ထာနဉ္စ ဒိဿတိ, ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘ကာယေန စေ ကတံ ကမ္မ’’န္တိအာဒိဂါထာယော (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁ ကာယကမ္မဒွါရ) အတိဝိယ ယုဇ္ဇန္တိ.

ក្នុងពាក្យថា "គិតហើយទើបធ្វើកម្ម" នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រោះបុគ្គលគិតដោយបុព្វចេតនាហើយ ទើបធ្វើសន្និដ្ឋានកម្ម (កម្មសម្រេច) ហេតុនោះ កម្មដែលមានចេតនាជាប្រធាន ទើបមានសភាវៈដូចជាចេតនានោះឯង ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "តថាគតហៅចេតនាថាជាកម្ម"។ ម៉្យាងទៀត សូម្បីតែកាលវេលាស្មើគ្នាក៏ដោយ ក៏កិរិយាជាហេតុគប្បីពោលដូចជាកិរិយាក្នុងបុព្វកាល ចំណែកកិរិយាជាផលគប្បីពោលដូចជាកិរិយាក្នុងអបរកាល។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះបុគ្គលគិតដោយចេតនាហើយ ទើបធ្វើចលនកិរិយាដោយកាយនិងវាចា និងធ្វើអភិជ្ឈាជាដើមកិរិយាដោយចិត្ត ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "តថាគតហៅចេតនាដែលជាអ្នកធ្វើនូវកិរិយានោះថាជាកម្ម"។ ពាក្យថា "ក្នុងកាយ" គឺក្នុងកាយដែលពោលគឺកាយវិញ្ញត្តិ។ ពាក្យថា "កាលបើមាន" (sati) គឺកាលបើប្រាកដ ឬមិនទាន់រលត់។ ចេតនាដែលញ៉ាំងកាយឱ្យតាំងឡើង ឈ្មោះថា កាយសញ្ចេតនា។ ក្នុងទីនេះ កម្មត្រូវតែជាធម៌ញ៉ាំងសុខនិងទុក្ខឱ្យកើតឡើង ហើយចេតនាក៏ព្រះអង្គត្រាស់ថាជាធម៌ញ៉ាំងសុខនិងទុក្ខឱ្យកើតឡើងដែរ ហេតុនោះ ភាពជាកម្មនៃចេតនានោះរមែងសម្រេច។ ពាក្យថា "សញ្ចេតនិយៈ" (sañcetaniya) គឺមានសភាវៈប្រកបដោយសញ្ចេតនា។ ព្រោះព្រះសមិន្ធិត្ថេរៈឆ្លើយដោះស្រាយដោយមិនបែងចែកថា "ម្នាលអាវុសោ...ល... បុគ្គលនោះរមែងទទួលសុខដោយចិត្ត" ដូច្នេះឡើយ។ ប៉ុន្តែ បញ្ហានោះគប្បីឆ្លើយដោយបែងចែកថា "ជាសុខវេទនីយៈ" ជាដើម ហេតុនោះ ការឆ្លើយនោះមិនឈ្មោះថាជាការឆ្លើយដ៏ត្រឹមត្រូវឡើយ។ សូម្បីតែក្នុងវេទនាពីរក្រៅពីនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះសូត្រទាំងឡាយតាំងនៅយ៉ាងណា កាយនិងវាចាដែលជាទីអាស្រ័យនៃចលនកិរិយា និងចិត្តដែលជាទីអាស្រ័យនៃអភិជ្ឈាជាដើមកិរិយា ក៏ជាទ្វារទាំងឡាយយ៉ាងនោះដែរ ចំណែកឯចេតនាណាដែលបុគ្គលប្រើប្រាស់កាយជាដើមទាំងនោះជាគ្រឿងឧបករណ៍ ដូចជាការកាប់កាត់ដោយកាំបិតជាដើម ដើម្បីធ្វើចលនកិរិយា និងអភិជ្ឈាជាដើមកិរិយា ចេតនានោះឈ្មោះថា កម្ម ដូច្នេះ សូម្បីតែក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅនៃទ្វារ ការមិនច្រឡំគ្នានៃកម្មនិងទ្វារ និងការកំណត់ដាច់ដោយឡែកនៃកម្មនិងទ្វារ ក៏រមែងប្រាកដច្បាស់ ហើយកាលបើជាយ៉ាងនេះ គាថាទាំងឡាយមានពាក្យថា "កាលបើកម្មដែលបុគ្គលធ្វើដោយកាយ" ជាដើម រមែងសមស្របយ៉ាងក្រៃលែង។

---

လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ဣဓ လောကိယကမ္မကထာယံ အနဓိပ္ပေတောပိ ဘဇာပိယမာနော တီဏိ ကမ္မာနိ ဘဇတိ. မနေန ဒုဿီလျန္တိ ကာယိကဝါစသိကဝီတိက္ကမဝဇ္ဇံ သဗ္ဗံ အကုသလံ သင်္ဂဏှာတိ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသင်္ကပ္ပဝါယာမသတိသမာဓိံ ဝါ. တမ္ပိ စေတံ ‘‘မနသာ သံဝရော သာဓူ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၁၆; ဓ. ပ. ၃၆၁) ဝုတ္တဿ သံဝရဿ ပဋိပက္ခဝသေန ဝုတ္တံ, န သီလဝိပတ္တိဝသေန. န ဟိ သာ မာနသိကာ အတ္ထီတိ မဂ္ဂဿေဝ ဘဇာပနံ မဟာဝိသယတ္တာ. ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဟိ မနောကမ္မမေဝ ဘဇေယျုံ, န စ န သက္ကာ မဂ္ဂဘဇာပနေနေဝ တေသံ ဘဇာပနံ ဝိညာတုန္တိ.

លោកុត្តរមគ្គ សូម្បីតែមិនមានបំណងក្នុងលោកិយកម្មកថានេះក៏ដោយ កាលបើបញ្ចូលទៅ រមែងចូលទៅកាន់កម្មទាំង ៣។ ពាក្យថា "ទ្រុស្តសីលដោយចិត្ត" (manena dussīlya) គឺសង្គ្រោះយកអកុសលទាំងអស់ដែលវៀរចាកការកន្លងដោយកាយនិងវាចា ឬសង្គ្រោះយកមិច្ឆាទិដ្ឋិ មិច្ឆាសង្កប្បៈ មិច្ឆាវាយាមៈ មិច្ឆាសតិ និងមិច្ឆាសមាធិ។ សូម្បីតែពាក្យនោះ លោកក៏ពោលដោយអំណាចនៃធម៌ជាបដិបក្ខនឹងសង្វរៈដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា "ការសង្រួមដោយចិត្តជាការល្អ" មិនមែនពោលដោយអំណាចនៃសីលវិបត្តិឡើយ។ ព្រោះថាសីលវិបត្តិដែលកើតអំពីចិត្តសុទ្ធសាធនោះមិនមានឡើយ ហេតុនោះ ការបញ្ចូលមគ្គប៉ុណ្ណោះទើបមានវិស័យធំទូលាយ។ ព្រោះថាពោជ្ឈង្គទាំងឡាយគប្បីចូលទៅកាន់មនោកម្មតែម្យ៉ាង ហើយការដឹងនូវការបញ្ចូលពោជ្ឈង្គទាំងនោះដោយការបញ្ចូលមគ្គនោះឯង ក៏មិនមែនជាការដែលមិនអាចដឹងបាននោះឡើយ។

---

ကမ္မပထံ [Pg.78] အပ္ပတ္တာနမ္ပိ တံတံဒွါရေ သံသန္ဒနံ အဝရောဓနံ ဒွါရန္တရေ ကမ္မန္တရုပ္ပတ္တိယမ္ပိ ကမ္မဒွါရာဘေဒနဉ္စ ဒွါရသံသန္ဒနံ နာမ. ‘‘တိဝိဓာ, ဘိက္ခဝေ, ကာယသဉ္စေတနာ အကုသလံ ကာယကမ္မ’’န္တိအာဒိနာ (ကထာ. ၅၃၉) ကမ္မပထပ္ပတ္တာဝ သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ ကမ္မန္တိ ဝုတ္တာတိ ပုရိမစေတနာ သဗ္ဗာ ကာယကမ္မံ န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ. အာဏာပေတွာ…ပေ… အလဘန္တဿာတိ အာဏတ္တေဟိ အမာရိတဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ဝစီဒုစ္စရိတံ နာမ ဟောတိ အကမ္မပထဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဣမေ သတ္တာ ဟညန္တူ’’တိ ပဝတ္တဗျာပါဒဝသေန စေတနာပက္ခိကာ ဝါ ဘဝန္တိ ကာယကမ္မဝေါဟာရလာဘာ. အဗ္ဗောဟာရိကာ ဝါ မနောကမ္မဝေါဟာရဝိရဟာ. သသမ္ဘာရပထဝီအာဒီသု အာပါဒယော ဧတ္ထ နိဒဿနံ.

ការប្រៀបធៀប (ការសង្គ្រោះ) នៃកម្មទាំងឡាយដែលមិនទាន់ដល់នូវកម្មបថក្នុងទ្វារនោះៗ និងការមិនច្រឡំគ្នានៃកម្មនិងទ្វារ សូម្បីតែកាលដែលកម្មដទៃកើតឡើងក្នុងទ្វារដទៃក៏ដោយ នេះឈ្មោះថា ទ្វារសំសន្ទនៈ (ការប្រៀបធៀបទ្វារ)។ ព្រោះព្រះអង្គត្រាស់ហៅសន្និដ្ឋានចេតនា (ចេតនាសម្រេច) ដែលដល់នូវកម្មបថប៉ុណ្ណោះថាជាកម្ម ដោយពាក្យថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាយសញ្ចេតនាជាអកុសលកាយកម្មមាន ៣ យ៉ាង" ជាដើម ហេតុនោះ ក្នុងអដ្ឋកថាទើបពោលថា បុព្វចេតនាទាំងអស់មិនមែនជាកាយកម្មឡើយ។ ពាក្យថា "បង្គាប់បង្គាប់ហើយ...ល... មិនបាន" នេះ លោកពោលសំដៅលើការដែលអ្នករងការបង្គាប់មិនបានសម្លាប់ សេចក្តីអធិប្បាយថា មិនឈ្មោះថាជាវចីទុច្ចរិតឡើយ ព្រោះមិនដល់នូវកម្មបថ។ ម្យ៉ាងទៀត ចេតនាទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃព្យាបាទថា "សូមឱ្យសត្វទាំងឡាយនេះស្លាប់ទៅ" រមែងជាបក្សពួកនៃចេតនា ព្រោះទទួលបានឈ្មោះថាកាយកម្ម ឬមិនទទួលបានឈ្មោះ (អវោហារិកៈ) ព្រោះប្រាសចាកឈ្មោះថាមនោកម្ម។ ទឹកជាដើមក្នុងផែនដីដែលមានគ្រឿងប្រកបជាដើម គឺជាឧទាហរណ៍ក្នុងទីនេះ។

---

ကုလုမ္ဗဿာတိ ဂဗ္ဘဿ, ကုလဿေဝ ဝါ. တိဿောပိ သင်္ဂီတိယော အာရုဠှတာယ အနနုဇာနနတော ‘‘တဝ သုတ္တဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒသဝိဓာ ဣဒ္ဓိ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ ဣဒ္ဓိကထာယ ဂဟေတဗ္ဗာ. ဘာဝနာမယန္တိ အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဃဋဘေဒေါ ဝိယ ပရူပဃာတော, ဥဒကဝိနာသော ဝိယ ဣဒ္ဓိဝိနာသော စ ဟောတီတိ ဥပမာ သံသန္ဒတိ. တဝ ပဉှောတိ ဘာဝနာမယာယ ပရူပဃာတော ဟောတီတိ ဝုတ္တော ဉာပေတုံ ဣစ္ဆိတော အတ္ထော. အာထဗ္ဗဏိဒ္ဓိ ဝိဇ္ဇာမယိဒ္ဓိ ဟောတိ. သတ္တမေ ပဒေတိ မဏ္ဍလာဒိတော သတ္တမေ ပဒေ.

ពាក្យថា "of kulumba" គឺនៃគភ៌ ឬនៃត្រកូល។ ព្រោះមិនយល់ព្រមចំពោះការឡើងកាន់សង្គាយនាទាំង ៣ លើក ទើបពោលថា "of your sutta" (tava suttassa)។ ឫទ្ធិ ១០ យ៉ាង គប្បីកាន់យកក្នុងឥទ្ធិកថា ក្នុងគម្ពីរបដិសម្ភិទាមគ្គ។ ពាក្យថា "កើតអំពីភាវនា" (bhāvanāmaya) គឺលោកពោលសំដៅលើអធិដ្ឋានឫទ្ធិ។ ឧបមាថា ការសម្លាប់អ្នកដទៃប្រៀបដូចជាការបែកនៃក្អម និងការសាបសូន្យនៃឫទ្ធិប្រៀបដូចជាការអស់ទៅនៃទឹក ដូច្នេះ ឧបមារមែងសមស្របគ្នា។ ពាក្យថា "បញ្ហារបស់លោក" គឺសេចក្តីដែលចង់ឱ្យដឹងថា ការសម្លាប់អ្នកដទៃដោយភាវនាមយឫទ្ធិរមែងមាន។ អាថព្វណឫទ្ធិ គឺវិជ្ជាមយឫទ្ធិ។ ពាក្យថា "ក្នុងជំហានទី ៧" គឺក្នុងជំហានទី ៧ អំពីរង្វង់ជាដើម។

---

ဝစနန္တရေန ဂမေတဗ္ဗတ္ထံ နေယျတ္ထံ, သယမေဝ ဂမိတဗ္ဗတ္ထံ နီတတ္ထံ. ကိရိယတော သမုဋ္ဌာတိ, ဥဒါဟု အကိရိယတောတိ တေနာဓိပ္ပေတံ သမ္ပဇာနမုသာဝါဒံ သန္ဓာယ ပုစ္ဆတိ, န ဥပေါသထက္ခန္ဓကေ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဝုတ္တမေဝ ဟိ သော အနရိယဝေါဟာရံ ဝုတ္တန္တိ ဂဟေတွာ ဝေါဟရတီတိ. ဝါစာဂိရန္တိ ဝါစာသင်္ခါတံ ဂိရံ, ဝါစာနုစ္စာရဏံ ဝါ.

សូត្រណាដែលគប្បីដឹងសេចក្តីដោយពាក្យដទៃ ឈ្មោះថា នេយ្យត្ថៈ, សូត្រណាដែលគប្បីដឹងសេចក្តីដោយខ្លួនឯងផ្ទាល់ ឈ្មោះថា នីតត្ថៈ។ សំណួរថា "កើតឡើងអំពីកិរិយា ឬកើតឡើងអំពីអកិរិយា" នេះ គឺលោកសួរដោយសំដៅលើសម្បជានមុសាវាទដែលលោកចង់បាន មិនមែនសួរដោយសំដៅលើសម្បជានមុសាវាទដែលត្រាស់ទុកក្នុងឧបោសថក្ខន្ធកៈឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងឧបោសថក្ខន្ធកៈនោះ ទោះបីជាមិនបានត្រាស់ទុកក៏ដោយ ក៏លោកកាន់យកនូវអនរិយវោហារនោះថា ព្រះអង្គត្រាស់ទុកហើយ ហើយពោលអះអាង។ ពាក្យថា "វាចាគិរា" (vācāgira) គឺសំឡេងដែលពោលគឺវាចា ឬការបន្លឺឡើងនូវវាចា។

---

ခန္ဒသိဝါဒယော သေဋ္ဌာတိ ခန္ဒာတိ ကုမာရာ. သိဝါတိ မဟေဿရာ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ နိဒဿနတ္ထမိဒံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နတ္ထိကဒိဋ္ဌာဒယော ဧဝ ဟိ ကမ္မပထပ္ပတ္တာ ကမ္မန္တိ. စေတနာ ပနေတ္ထ အဗ္ဗောဟာရိကာတိ ကာယဒွါရေ ဝစီဒွါရေ စ သမုဋ္ဌိတာပိ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မန္တိ စ ဝေါဟာရံ န လဘတိ အဘိဇ္ဈာဒိပ္ပဓာနတ္တာ. ‘‘တိဝိဓာ, ဘိက္ခဝေ, မနောသဉ္စေတနာ အကုသလံ မနောကမ္မ’’န္တိ ပန ဝစနတော သဘာဝေနေဝ သာ မနောကမ္မံ, န အဘိဇ္ဈာဒိပက္ခိကတ္တာတိ ‘‘အဘိဇ္ဈာဒိပက္ခိကာဝါ’’တိ န ဝုတ္တံ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ ကာယင်္ဂဝါစင်္ဂါနိ အစောပေတွာ စိန္တနကာလေ စေတနာပိ စေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ မနောဒွါရေ [Pg.79] ဧဝ သမုဋ္ဌဟန္တိ, တသ္မာ စေတနာယ အဗ္ဗောဟာရိကဘာဝေါ ကထဉ္စိ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော.

ពាក្យថា "khandasivādayo seṭṭhā" (ក្នុងបទនោះ) ពាក្យថា "khandha" បានដល់ ពួកកុមារទេវតា។ ពាក្យថា "siva" បានដល់ ពួកមហេសីទេវតា (មហេសូរ)។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវមិច្ឆាទិដ្ឋិ។ ព្រោះថា ពួកនត្ថិកទិដ្ឋិជាដើមប៉ុណ្ណោះ ដែលដល់នូវកម្មបថ ទើបហៅថាកម្ម។ ចំណែកឯចេតនាក្នុងទីនេះ ហៅថា អវោហារិកៈ (មិនមានវោហារ) ព្រោះទោះបីកើតឡើងក្នុងកាយទ្វារ និងវចីទ្វារ ក៏មិនបាននូវឈ្មោះថា កាយកម្ម ឬវចីកម្មឡើយ ព្រោះមានអភិជ្ឈាជាដើមជាប្រធាន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះពុទ្ធដីកាថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មនោសញ្ចេតនាមាន ៣ យ៉ាង ជាមនោកម្មជាអកុសល" ដូច្នេះ ចេតនានោះទើបជាមនោកម្មដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនពិតៗ មិនមែនព្រោះជាចំណែកនៃអភិជ្ឈាជាដើមឡើយ ហេតុនោះ (ព្រះសង្គហការៈ) ទើបមិនពោលថា "ឬជាចំណែកនៃអភិជ្ឈាជាដើម"។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ក្នុងខណៈដែលគិតដោយមិនញ៉ាំងកាយង្គ និងវចីង្គឲ្យកម្រើក ចេតនាក្តី ធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយចេតនាក្តី រមែងកើតឡើងក្នុងមនោទ្វារប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ភាពជាអវោហារិកៈនៃចេតនា មិនមានដោយប្រការណាមួយឡើយ នេះជាអធិប្បាយរបស់ព្រះសង្គហការៈ។

---

‘‘တိဝိဓာ, ဘိက္ခဝေ, ကာယသဉ္စေတနာ ကုသလံ ကာယကမ္မ’’န္တိအာဒိဝစနတော (ကထာ. ၅၃၉) ပါဏာတိပါတာဒိပဋိပက္ခဘူတာ တဗ္ဗိရတိဝိသိဋ္ဌာ စေတနာဝ ပါဏာတိပါတဝိရတိအာဒိကာ ဟောန္တီတိ ‘‘စေတနာပက္ခိကာ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ, န ‘‘ဝိရတိပက္ခိကာ’’တိ. ရက္ခတီတိ အဝိနာသေတွာ ကထေတိ. ဘိန္ဒတီတိ ဝိနာသေတွာ ကထေတိ.

ព្រោះព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាយសញ្ចេតនាមាន ៣ យ៉ាង ជាកាយកម្មជាកុសល" ចេតនាទាំងឡាយដែលជាបដិបក្ខនឹងបាណាតិបាតជាដើម ដែលវិសេសដោយការវៀរចាកបាណាតិបាតនោះ រមែងជាបាណាតិបាតវិរតិជាដើម ហេតុនោះ (ព្រះសង្គហការៈ) ទើបពោលថា "ឬជាចំណែកនៃចេតនា" មិនពោលថា "ជាចំណែកនៃវិរតិ" ឡើយ។ ពាក្យថា "រក្សា" គឺនិយាយដោយមិនបំផ្លាញ។ ពាក្យថា "ទម្លាយ" គឺនិយាយដោយបំផ្លាញ។

---

ကမ္မကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាកថាអំពីកម្ម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

စက္ခုဝိညာဏဒွါရန္တိ စက္ခုဝိညာဏဿ ဒွါရံ. စက္ခု စ တံ ဝိညာဏဒွါရဉ္စာတိ ဝါ စက္ခုဝိညာဏဒွါရံ. စက္ခု ဝိညာဏဒွါရန္တိ ဝါ အသမာသနိဒ္ဒေသော. တံ ပန စက္ခုမေဝ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ‘‘စက္ခုနာ သံဝရော သာဓူ’’တိအာဒိကာယ (ဓ. ပ. ၃၆၀) ဂါထာယ ပသာဒကာယစောပနကာယသံဝရေ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ကာယေန သံဝရော ဝုတ္တော, တံ ဣဓ ဘိန္ဒိတွာ အဋ္ဌ သံဝရာ, တပ္ပဋိပက္ခဘာဝေန အသံဝရာ အဋ္ဌ ကထိတာ. သီလသံဝရာဒယောပိ ပဉ္စေဝ သံဝရာ သဗ္ဗဒွါရေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနာပိ, တပ္ပဋိပက္ခဘာဝေန ဒုဿီလျာဒီနိ အသံဝရာတိ ဝုတ္တာနိ. တတ္ထ ဒုဿီလျံ ပါဏာတိပါတာဒိစေတနာ. မုဋ္ဌဿစ္စံ သတိပဋိပက္ခာ အကုသလာ ဓမ္မာ. ပမာဒန္တိ ကေစိ. သီတာဒီသု ပဋိဃော အက္ခန္တိ. ထိနမိဒ္ဓံ ကောသဇ္ဇံ.

ពាក្យថា "cakkhuviññāṇadvāraṃ" គឺទ្វារនៃចក្ខុវិញ្ញាណ។ មួយយ៉ាងទៀត ចក្ខុផង ជាវិញ្ញាណទ្វារផង ឈ្មោះថា ចក្ខុវិញ្ញាណទ្វារ។ មួយយ៉ាងទៀត ពាក្យថា "cakkhu viññāṇadvāraṃ" នេះជាអសមាសនិទ្ទេស (ការសម្តែងដោយមិនផ្សំសព្ទ)។ ចក្ខុវិញ្ញាណទ្វារនោះ ក៏គឺចក្ខុបសាទនោះឯង។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងទ្វារដែលសេសសល់ដែរ។ ក្នុងគាថាមានដើមថា "cakkhunā saṃvaro sādhu" (ការសង្រួមតាមចក្ខុជាការល្អ) ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់រួមបញ្ចូលគ្នានូវប្រាសាទកាយសង្រួម និងចោបនកាយសង្រួម (ការសង្រួមកាយវិញ្ញត្តិ) តែមួយ ហើយទ្រង់ហៅថា "ការសង្រួមតាមកាយ" ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថានេះ លោកបានបំបែកចេញជាសង្រួម ៨ យ៉ាង និងទ្រង់សម្តែងនូវអសង្រួម ៨ យ៉ាង ដោយភាពជាបដិបក្ខនឹងសង្រួមទាំងនោះ។ សូម្បីសីលសង្រួមជាដើម ក៏ជាសង្រួម ៥ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ទោះបីកើតឡើងក្នុងទ្វារទាំងពួងក៏ដោយ ហើយលោកហៅធម៌មានទ្រុស្តសីលជាដើមថាជាអសង្រួម ដោយភាពជាបដិបក្ខនឹងសង្រួមទាំងនោះ។ ក្នុងអសង្រួមទាំងនោះ ភាពទ្រុស្តសីល (ទុស្សីល្យៈ) បានដល់ ចេតនាមានបាណាតិបាតជាដើម។ ការភ្លេចស្មារតី (មុដ្ឋសច្ចៈ) បានដល់ អកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលជាបដិបក្ខនឹងសតិ។ ពួកអាចារ្យខ្លះពោលថា បានដល់សេចក្តីប្រមាទ។ សេចក្តីថ្នាំងថ្នាក់ក្នុងត្រជាក់ជាដើម ឈ្មោះថា អក្ខន្តិ (ការមិនអត់ធន់)។ ថីនមិទ្ធៈ ឈ្មោះថា កោសជ្ជៈ (សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស)។

---

ဝိနာ ဝစီဒွါရေန သုဒ္ဓံ ကာယဒွါရသင်္ခါတန္တိ ဣဒံ ဝစီဒွါရသလ္လက္ခိတဿ မုသာဝါဒါဒိနောပိ ကာယဒွါရေ ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝါ အသုဒ္ဓတာ အတ္ထီတိ တံနိဝါရဏတ္ထံ ဝုတ္တံ. န ဟိ တံ ကာယကမ္မံ ဟောတိ. သုဒ္ဓဝစီဒွါရောပလက္ခိတံ ပန ဝစီကမ္မမေဝ ဟောတီတိ. ဧတ္ထ အသံဝရောတိ ဧတေန သုဒ္ဓကာယဒွါရေန ဥပလက္ခိတော အသံဝရော ဒွါရန္တရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ ဝုတ္တော. ဒွါရန္တရာနုပလက္ခိတံ သဗ္ဗံ တံဒွါရိကာကုသလဉ္စေတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ကမ္မပထသံသန္ဒနေ ‘‘စောပနကာယအသံဝရဒွါရဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနော အသံဝရော အကုသလံ ကာယကမ္မမေဝ ဟောတီ’’တိအာဒိ ‘‘အကုသလံ ကာယကမ္မံ စောပနကာယအသံဝရဒွါရဝသေန ဝစီအသံဝရဝသေန စ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ သဟ အဝိရုဒ္ဓံ ဟောတိ. အသံဝရော ဟိ ဒွါရန္တရေ [Pg.80] ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ သဒွါရေ ဧဝါတိ ဝုစ္စတိ, သဒွါရဝသေန ဥပ္ပန္နောတိ စ, ကမ္မံ အညဒွါရေ အညဒွါရဝသေန စာတိ ဧဝံ အဝိရုဒ္ဓံ.

ពាក្យថា "វៀរចាកវចីទ្វារ ឈ្មោះថាកាយទ្វារដ៏បរិសុទ្ធ" នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដើម្បីការពារនូវភាពមិនបរិសុទ្ធនៃកាយទ្វារ ព្រោះសូម្បីតែកម្មមានមុសាវាទជាដើមដែលសម្គាល់ដោយវចីទ្វារ ក៏មានការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាយទ្វារដែរ។ ព្រោះថាកម្មនោះមិនមែនជាកាយកម្មឡើយ។ ប៉ុន្តែវាជាវចីកម្មប៉ុណ្ណោះដែលសម្គាល់ដោយវចីទ្វារដ៏បរិសុទ្ធ។ ក្នុងបទនេះ ពាក្យថា "អសង្រួម" ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកអសង្រួមដែលសម្គាល់ដោយកាយទ្វារដ៏បរិសុទ្ធ ទោះបីកើតឡើងក្នុងទ្វារដទៃក៏ដោយ។ គប្បីជ្រាបថា អកុសលទាំងអស់ដែលកើតក្នុងទ្វារនោះ ដែលមិនបានសម្គាល់ដោយទ្វារដទៃ ក៏លោកពោលទុកដែរ។ កាលបើធ្វើដូច្នេះ ក្នុងផ្នែកប្រៀបធៀបកម្មបថ ពាក្យជាដើមថា "អសង្រួមដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃចោបនកាយអសង្រួមទ្វារ រមែងជាកាយកម្មជាអកុសលពិតប្រាកដ" នេះ រមែងមិនផ្ទុយគ្នានឹងពាក្យជាដើមថា "កាយកម្មជាអកុសល រមែងកើតឡើងដោយអំណាចនៃចោបនកាយអសង្រួមទ្វារផង ដោយអំណាចនៃវចីអសង្រួមទ្វារផង" ឡើយ។ ព្រោះថា អសង្រួម ទោះបីកើតឡើងក្នុងទ្វារដទៃ ក៏លោកហៅថា កើតក្នុងទ្វាររបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ និងហៅថា កើតឡើងដោយអំណាចនៃទ្វាររបស់ខ្លួន ចំណែកឯកម្មដែលកើតក្នុងទ្វារដទៃ ក៏ហៅថាកើតឡើងដោយអំណាចនៃទ្វារដទៃ មិនផ្ទុយគ្នាយ៉ាងនេះឡើយ។

---

အထ ဝါ ဧတ္ထာတိ သုဒ္ဓံ အသုဒ္ဓန္တိ ဧတံ အဝိစာရေတွာ ဧတသ္မိံ စောပနေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံ သတိ ဒွါရန္တရောပလက္ခိတံ ကမ္မပထဘာဝပ္ပတ္တတာယ ဝစီမနောကမ္မံ စောပနကာယအသံဝရဒွါရေ ဥပ္ပန္နံ, သေသံ သဗ္ဗံ တံဒွါရုပ္ပန္နာကုသလံ ဝိယ ‘‘စောပနကာယအသံဝရော’’တိ ဝုစ္စတိ. ကမ္မပထဘာဝပ္ပတ္တိယာ ဒွါရန္တရုပ္ပန္နံ ကာယကမ္မဉ္စ တထာ န ဝုစ္စတီတိ ကမ္မပထသံသန္ဒနဝိရောဓော သိယာ, တဒဝိရောဓံ တတ္ထေဝ ဝက္ခာမ. သီလသံဝရာဒယော ပဉ္စ နိက္ခေပကဏ္ဍေ အာဝိ ဘဝိဿန္တိ. တတ္ထ ဉာဏသံဝရေ ပစ္စယသန္နိဿိတသီလဿ, ဝီရိယသံဝရေ စ အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိယာ အန္တောဂဓတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

មួយយ៉ាងទៀត ក្នុងបទនេះ ពាក្យថា "ក្នុងចោបនកាយនេះ" គឺលោកពោលដោយមិនបែងចែកថា បរិសុទ្ធ ឬមិនបរិសុទ្ធឡើយ។ កាលបើដូច្នោះ វចីកម្ម និងមនោកម្មដែលដល់នូវភាពជាកម្មបថ ដែលសម្គាល់ដោយទ្វារដទៃ ដែលកើតឡើងក្នុងចោបនកាយអសង្រួមទ្វារ រមែងហៅថា "ចោបនកាយអសង្រួម" ដូចជាអកុសលទាំងអស់ដែលកើតក្នុងទ្វារនោះដែរ។ ចំណែកឯកាយកម្មដែលកើតក្នុងទ្វារដទៃ ព្រោះដល់នូវភាពជាកម្មបថ ក៏មិនហៅថាយ៉ាងនោះឡើយ ហេតុនោះ ការផ្ទុយគ្នានឹងការប្រៀបធៀបកម្មបថគប្បីមាន យើងនឹងពោលនូវការមិនផ្ទុយគ្នានោះក្នុងទីនោះឯង។ សង្រួម ៥ យ៉ាងមានសីលសង្រួមជាដើម នឹងប្រាកដច្បាស់ក្នុងនិក្ខេបកណ្ឌ។ ក្នុងសង្រួមទាំងនោះ គប្បីជ្រាបនូវការរួមបញ្ចូលគ្នានៃបច្ចយសន្និស្សិតសីល ក្នុងញាណសង្រួម និងការរួមបញ្ចូលគ្នានៃអាជីវបារិសុទ្ធិសីល ក្នុងវីរិយសង្រួម។

---

အကုသလကမ္မပထကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាកថាអំពីអកុសលកម្មបថ

---

သရသေနေဝ စ ပတနသဘာဝဿ ပါဏဿ အန္တရာ ဧဝ အတီဝ ပါတနံ အတိပါတော, သဏိကံ ပတိတုံ အဒတွာဝ သီဃံ ပါတနန္တိ အတ္ထော. အတိက္ကမ္မ ဝါ သတ္ထာဒီဟိ အဘိဘဝိတွာ ပါတနံ အတိပါတော. ပယောဂဝတ္ထုမဟန္တတာဒီဟိ မဟာသာဝဇ္ဇတာ တေဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ စေတနာယ ဗလဝဘာဝတော. ယထာဝုတ္တပစ္စယဝိပရိယာယေပိ တံတံပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ စေတနာယ ဗလဝါဗလဝဝသေနေဝ အပ္ပသာဝဇ္ဇမဟာသာဝဇ္ဇတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣဒ္ဓိမယော ကမ္မဝိပါကဇိဒ္ဓိမယော ဒါဌာကောဋိကာဒီနံ ဝိယ.

សេចក្តីថា ការញ៉ាំងសត្វដែលមានសភាវៈធ្លាក់ចុះ (ស្លាប់) ដោយសភាវៈរបស់ខ្លួន ឲ្យធ្លាក់ចុះជាប្រញាប់ក្នុងចន្លោះ (មុនអស់អាយុ) មិនបណ្តោយឲ្យធ្លាក់ចុះសន្សឹមៗ គឺការញ៉ាំងឲ្យធ្លាក់ចុះយ៉ាងឆាប់រហ័ស ឈ្មោះថា អតិបាតៈ (ការកាត់ផ្តាច់)។ មួយយ៉ាងទៀត ការកន្លង ឬការគ្របសង្កត់ដោយគ្រឿងសាស្ត្រាវុធជាដើម ហើយញ៉ាំងឲ្យធ្លាក់ចុះ ឈ្មោះថា អតិបាតៈ។ ភាពមានទោសច្រើន រមែងមានព្រោះភាពធំនៃបយោគៈ និងវត្ថុជាដើម ព្រោះចេតនាដែលកើតឡើងដោយបច្ច័យទាំងនោះមានកម្លាំងខ្លាំង។ ទោះបីជាមានការផ្ទុយគ្នានឹងបច្ច័យដែលពោលហើយក៏ដោយ ក៏គប្បីជ្រាបនូវភាពមានទោសតិច និងមានទោសច្រើន ដោយអំណាចនៃភាពមានកម្លាំង និងគ្មានកម្លាំងនៃចេតនាដែលកើតឡើងដោយបច្ច័យនោះៗឯង។ បយោគៈដែលសម្រេចដោយឫទ្ធិ គឺឫទ្ធិដែលកើតអំពីកម្មវិបាក ដូចជាឫទ្ធិរបស់ស្តេចទាឋាកោដ្ឋិកៈជាដើម។

---

ဂေါတ္တရက္ခိတာ သဂေါတ္တေဟိ ရက္ခိတာ. ဓမ္မရက္ခိတာ သဟဓမ္မိကေဟိ ရက္ခိတာ. သသာမိကာ သာရက္ခာ. ယဿာ ဂမနေ ရညာ ဒဏ္ဍော ဌပိတော, သာ သပရိဒဏ္ဍာ. အတ္ထဘဉ္ဇကောတိ ကမ္မပထပ္ပတ္တံ ဝုတ္တံ. ကမ္မပထကထာ ဟေသာတိ. အတ္တနော သန္တကံ အဒါတုကာမတာယာတိအာဒိ မုသာဝါဒသာမညတော ဝုတ္တံ. ဟသာဓိပ္ပာယေန ဝိသံဝါဒနပုရေက္ခာရဿေဝ မုသာဝါဒေါ. သုညဘာဝန္တိ ပီတိဝိရဟိတတာယ ရိတ္တတံ. အတ္ထဝိပန္နတာယ န ဟဒယင်္ဂမာ. အဂ္ဂဏှန္တေတိ အသဒ္ဒဟန္တေ ကမ္မပထဘေဒေါ န ဟောတိ. ယော ကောစိ ပန သမ္ဖပ္ပလာပေါ ဒွီဟိ သမ္ဘာရေဟိ သိဇ္ဈတီတိ. အတ္တနော ပရိဏာမနံ စိတ္တေနေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မိစ္ဆာ ပဿတီတိ ဝိတထံ ပဿတိ.

ពាក្យថា "gottarakkhitā" គឺស្រីដែលពួកញាតិរួមគោត្ររក្សា។ ពាក្យថា "dhammarakkhitā" គឺស្រីដែលពួកសហធម្មិករក្សា។ ស្រីដែលមានស្វាមី ឈ្មោះថា សារក្ខា (ស្រីដែលមានការរក្សា)។ ស្រីណាដែលព្រះរាជាទ្រង់ដាក់ទណ្ឌកម្មក្នុងការដើរទៅ (ជាមួយបុរសដទៃ) ស្រីនោះឈ្មោះថា សបរិទណ្ឌា។ ពាក្យថា "atthabhañjako" (អ្នកបំផ្លាញប្រយោជន៍) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកការនិយាយកុហកដែលដល់នូវភាពជាកម្មបថ។ ព្រោះថាកថានេះ ជាកថាអំពីកម្មបថ។ ពាក្យជាដើមថា "ព្រោះមិនចង់ឲ្យរបស់ជារបស់ខ្លួន" ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយភាពដូចគ្នានៃមុសាវាទ។ មុសាវាទ រមែងមានដល់បុគ្គលដែលមានបំណងនឹងនិយាយឲ្យខុសប្លែកពីការពិត ដោយបំណងចង់សើចលេងប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "suññabhāvaṃ" (ភាពសូន្យទទេ) គឺភាពទទេស្អាតព្រោះប្រាសចាកសេចក្តីស្រឡាញ់ពេញចិត្ត។ ព្រោះភាពខូចខាតនៃសេចក្តី ទើបមិនជាទីគាប់ចិត្ត (មិនប៉ះពាល់ដល់បេះដូង)។ ពាក្យថា "កាលបើមិនទទួលយក" គឺកាលបើមិនជឿ ការទម្លាយកម្មបថរមែងមិនមានឡើយ។ ប៉ុន្តែ សម្ផប្បលាបៈណាមួយ រមែងសម្រេចដោយអង្គ ២ យ៉ាង។ គប្បីជ្រាបថា ការបង្អោនមកកាន់ខ្លួន រមែងមានដោយចិត្តប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "យល់ខុស" គឺយល់មិនពិត។

---

ကောဋ္ဌာသတောတိ [Pg.81] ဖဿပဉ္စမကာဒီသု စိတ္တင်္ဂကောဋ္ဌာသေသု ယေ ကောဋ္ဌာသာ ဟောန္တိ, တတောတိ အတ္ထော. နနု စ စေတနာ ကမ္မပထေသု န ဝုတ္တာတိ ပဋိပါဋိယာ သတ္တန္နံ ကမ္မပထဘာဝေါ န ယုတ္တောတိ? န, အဝစနဿ အညဟေတုတ္တာ. န ဟိ စေတနာယ အကမ္မပထတ္တာ ကမ္မပထရာသိမှိ အဝစနံ, ကဒါစိ ပန ကမ္မပထော ဟောတိ, န သဗ္ဗဒါတိ ကမ္မပထဘာဝဿ အနိယတတ္တာ အဝစနံ. ယဒါ ပန ကမ္မပထော ဟောတိ, တဒါ ကမ္မပထရာသိသင်္ဂဟော န နိဝါရိတောတိ. ‘‘ပဉ္စ သိက္ခာပဒါ ပရိတ္တာရမ္မဏာ ဧဝါ’’တိ ဧတေန အဒိန္နာဒါနာဒီနံ သတ္တာရမ္မဏဘာဝဝိရောဓံ ‘‘သတ္တသင်္ခါတေ သင်္ခါရေ ဧဝ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိတော’’တိ သယမေဝ ပရိဟရိဿတိ. ‘‘နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာ’’တိ ပဝတ္တမာနာ ဒိဋ္ဌိ တေဘူမကဓမ္မဝိသယာဝါတိ သင်္ခါရာရမ္မဏတာ ဝုတ္တာ. ဝိပါကနိဿန္ဒဖလာနိ ယထာက္ကမံ နိရယာဒိဝိပါကဒုဂ္ဂတတာဒီနိ.

ពាក្យថា "koṭṭhāsatoti" សេចក្តីថា ក្នុងចំណែកនៃអង្គចិត្តមានផស្សបញ្ចមកៈជាដើម ចំណែកទាំងឡាយណាដែលមាន គឺដោយចំណែកនោះ។ សួរថា ចុះចេតនាមិនត្រូវបានពោលក្នុងកម្មបថទាំងឡាយទេឬ ហេតុនោះ ភាពជាកម្មបថនៃធម៌ទាំង ៧ តាមលំដាប់ ទើបមិនសមគួរឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះការមិនពោលនោះមានហេតុដទៃ។ ព្រោះការមិនពោលក្នុងគំនរកម្មបថ មិនមែនព្រោះចេតនាមិនមែនជាកម្មបថឡើយ ប៉ុន្តែព្រោះពេលខ្លះជាកម្មបថ ពេលខ្លះមិនមែនជាកម្មបថ គឺព្រោះភាពមិនទៀងទាត់នៃភាពជាកម្មបថ ទើបមិនពោល។ ប៉ុន្តែ កាលណាជាកម្មបថ កាលនោះ ការរួមបញ្ចូលក្នុងគំនរកម្មបថ ក៏មិនត្រូវបានហាមឃាត់ឡើយ។ ដោយពាក្យថា "សិក្ខាបទទាំង ៥ មានអារម្មណ៍ដ៏ថោកទាប (បរិត្តារម្មណ៍) ប៉ុណ្ណោះ" ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យនឹងដោះស្រាយដោយខ្លួនឯងនូវការផ្ទុយគ្នានៃសត្តារម្មណភាពនៃអទិន្នាទានជាដើមថា "ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រារព្ធនូវសង្ខារដែលសន្មតថាជាសត្វប៉ុណ្ណោះ"។ ទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅថា "សត្វទាំងឡាយដែលជាឧបបាតិកៈមិនមានឡើយ" នេះ មានធម៌ជាទៅក្នុងភូមិ ៣ ជាអារម្មណ៍ ហេតុនោះ ទើបពោលថាមានសង្ខារជាអារម្មណ៍។ វិបាកផល និងនិស្សន្ទផល គឺវិបាកក្នុងនរកជាដើម និងភាពជាមនុស្សកំសត់ទុគ៌តជាដើម តាមលំដាប់។

---

အကုသလကမ္မပထကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាកថាអំពីអកុសលកម្មបថ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

ကုသလကမ္မပထကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាកថាអំពីកុសលកម្មបថ

---

ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ပန ဝိရတိယောတိ ဧတံ ယာဟိ ဝိရတီဟိ သမ္ပယုတ္တာ စေတနာ ‘‘ကာယဝစီကမ္မာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, တာသဉ္စ ကမ္မပထဘာဝေါ ယုတ္တောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ပဋိပါဋိယာ သတ္တ စေတနာပိ ဝဋ္ဋန္တိ ဝိရတိယောပီ’’တိ. အလ္လသသမံသန္တိ ဇီဝမာနကသသမံသံ. ဝေါရောပေတာ ဟုတွာ နာဘိဇာနာမိ. ဒုဿီလျာဒါရမ္မဏာ တဒါရမ္မဏာ. ဇီဝိတိန္ဒြိယာဒိအာရမ္မဏာ ကထံ ဒုဿီလျာဒီနိ ပဇဟန္တီတိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အနဘိဇ္ဈာ…ပေ… ဝိရမန္တဿာတိ အဘိဇ္ဈံ ပဇဟန္တဿာတိ အတ္ထော. န ဟိ မနောဒုစ္စရိတာ ဝိရတိ အတ္ထိ အနဘိဇ္ဈာဒီဟေဝ တပ္ပဟာနတော.

ចំណែកឯពាក្យថា "ការវៀរចាកបាណាតិបាតជាដើម" នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយធ្វើទុកក្នុងចិត្តថា ចេតនាដែលសម្បយុត្តដោយវិរតិទាំងឡាយណា ដែលលោកហៅថា "កាយកម្ម និងវចីកម្ម" ភាពជាកម្មបថនៃវិរតិទាំងនោះ ក៏សមគួរដែរ។ ព្រោះថាលោកនឹងពោលថា "ចេតនាទាំង ៧ តាមលំដាប់ ក៏រាប់បញ្ចូល សូម្បីវិរតិទាំងឡាយក៏រាប់បញ្ចូលដែរ"។ ពាក្យថា "allasasamaṃsaṃ" គឺសាច់ទន្សាយដែលនៅរស់។ ពាក្យថា "ខ្ញុំមិនដែលដឹងថាខ្លួនឯងជាអ្នកសម្លាប់ឡើយ"។ ពាក្យថា "មានទុស្សីល្យៈជាដើមជាអារម្មណ៍" គឺមានធម៌ទាំងនោះជាអារម្មណ៍។ ដើម្បីបង្ហាញថា កុសលកម្មបថដែលមានជីវិតិន្ទ្រិយជាដើមជាអារម្មណ៍ រមែងលះបង់នូវទុស្សីល្យៈជាដើមដោយរបៀបណា ទើបពោលពាក្យជាដើមថា "ដូចជាយ៉ាងណា"។ ពាក្យថា "អនភិជ្ឈា...បេ... នៃបុគ្គលអ្នកវៀរ" សេចក្តីថា នៃបុគ្គលអ្នកលះបង់នូវអភិជ្ឈា។ ព្រោះថា ការវៀរចាកមនោទុច្ចរិតមិនមានឡើយ ព្រោះការលះបង់នូវមនោទុច្ចរិតនោះ រមែងសម្រេចដោយអនភិជ្ឈាជាដើមប៉ុណ្ណោះ។

---

ကမ္မပထသံသန္ဒနကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាកថាអំពីការប្រៀបធៀបកម្មបថ

---

ကမ္မပထပ္ပတ္တာနံ ဒုဿီလျာဒီနံ အသံဝရာနံ တထာ ဒုစ္စရိတာနဉ္စ အကုသလကမ္မပထေဟိ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနမေဝ စ သုသီလျာဒီနံ သံဝရာနံ တထာ သုစရိတာနဉ္စ ကုသလကမ္မပထေဟိ အတ္ထတော နာနတ္တာဘာဝဒဿနံ. အထ ဝါ တေသံ ဖဿဒွါရာဒီဟိ အဝိရောဓဘာဝေန ဒီပနံ ကမ္မပထသံသန္ဒနန္တိ ကေစိ ဝဒန္တိ[Pg.82], တဒေတံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. န ဟိ ပဉ္စဖဿဒွါရပဉ္စအသံဝရဒွါရပဉ္စသံဝရဒွါရေသု ဥပ္ပန္နာနံ အသံဝရာနံ သံဝရာနဉ္စ ကမ္မပထတာ အတ္ထိ ပါဏာတိပါတာဒီနံ ပရသန္တကဝတ္ထုလောဘပရသတ္တာရမ္မဏဗျာပါဒအဟေတုကဒိဋ္ဌိအာဒီနဉ္စ တေသု ဒွါရေသု အနုပ္ပတ္တိတော. တိဝိဓကအာယဒုစ္စရိတာဒီနိ စ ကမ္မပထာတိ ပါကဋာ ဧဝါတိ ကိံ တေသံ ကမ္မပထေဟိ နာနတ္တာဘာဝဒဿနေန, န စ ဒုစ္စရိတာနံ သုစရိတာနဉ္စ ဖဿဒွါရာဒိဝသေန ဥပ္ပတ္တိ ဒီပိတာ, နာပိ အသံဝရာနံ သံဝရာနဉ္စ ယတော တေသံ ဖဿဒွါရာဒီဟိ အဝိရောဓဘာဝေန ဒီပနာ သိယာ, ကေဝလံ ပန ဖဿဒွါရာဒိဝသေန ဥပ္ပန္နာနံ အသံဝရာနံ သံဝရာနဉ္စ ကာယကမ္မာဒိတာ ဒီပိတာ. ယဒိ စ ဧတ္တကံ ကမ္မပထသံသန္ဒနံ, ‘‘အကုသလံ ကာယကမ္မံ ပဉ္စဖဿဒွါရဝသေန နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ ကမ္မပထသံသန္ဒနံ န သိယာ. ဧသာပိ ဆဖဿဒွါရာဒီဟိ အဝိရောဓဒီပနာတိ စေ, ဝုတ္တမေဝ ပကာရန္တရေန ဒဿေတုံ ‘‘အထ ဝါ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. သမုစ္စယတ္ထေ စ အထ ဝါ-သဒ္ဒေ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနေဝ ဒုဿီလျာဒီနိ ကာယကမ္မာဒိနာမေဟိ ဝဒန္တေဟိ မနောကမ္မဿ ဆဖဿဒွါရဝသေန ဥပ္ပတ္တိ န ဝတ္တဗ္ဗာ. န ဟိ တံ စက္ခုဒွါရာဒိဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. ယဒိ စ ကမ္မပထပ္ပတ္တာ ဧဝ အသံဝရာဒယော ဂဟိတာ, ဒုစ္စရိတေဟိ အညေသံ အသံဝရာနံ အဘာဝါ တေသဉ္စ တံတံကမ္မဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘စောပနကာယအသံဝရဒွါရဝသေန ဥပ္ပန္နော အသံဝရော အကုသလံ ကာယကမ္မမေဝ ဟောတီ’’တိအာဒိ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ဝုစ္စမာနေ ဟိ တသ္မိံ သင်္ကရော သိယာ, ဝစီမနောကမ္မာနိပိ ဟိ ကာယဒွါရေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တထာ သေသဒွါရေသုပိ ကမ္မန္တရာနီတိ.

ការបង្ហាញនូវភាពមិនខុសគ្នាដោយអត្ថ នៃអសង្រួមមានទុស្សីល្យៈជាដើមដែលដល់នូវភាពជាកម្មបថ និងទុច្ចរិតទាំងឡាយ ជាមួយនឹងអកុសលកម្មបថទាំងឡាយ និងនៃសង្រួមមានសុសីល្យៈជាដើមដែលដល់នូវភាពជាកម្មបថ និងសុចរិតទាំងឡាយ ជាមួយនឹងកុសលកម្មបថទាំងឡាយ។ មួយយ៉ាងទៀត ពួកអាចារ្យខ្លះពោលថា ការសម្តែងនូវធម៌ទាំងនោះដោយភាពមិនផ្ទុយគ្នានឹងផស្សទ្វារជាដើម ឈ្មោះថា ការប្រៀបធៀបកម្មបថ សេចក្តីនោះគប្បីពិចារណា។ ព្រោះថា ភាពជាកម្មបថនៃអសង្រួម និងសង្រួមទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងផស្សទ្វារ ៥ អសង្រួមទ្វារ ៥ និងសង្រួមទ្វារ ៥ មិនមានឡើយ ព្រោះធម៌មានបាណាតិបាតជាដើម និងសេចក្តីលោភក្នុងវត្ថុជារបស់អ្នកដទៃ ព្យាបាទមានសត្វដទៃជាអារម្មណ៍ និងអហេតុកទិដ្ឋិជាដើម មិនកើតឡើងក្នុងទ្វារទាំងនោះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត កាយទុច្ចរិត ៣ យ៉ាងជាដើម ជាកម្មបថ គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយការបង្ហាញនូវភាពមិនខុសគ្នានៃធម៌ទាំងនោះជាមួយនឹងកម្មបថទាំងឡាយ ហើយការកើតឡើងនៃទុច្ចរិត និងសុចរិតទាំងឡាយដោយអំណាចនៃផស្សទ្វារជាដើម ក៏មិនត្រូវបានសម្តែងឡើយ សូម្បីការកើតឡើងនៃអសង្រួម និងសង្រួមទាំងឡាយក៏មិនត្រូវបានសម្តែងដែរ ដែលជាហេតុនាំឲ្យមានការសម្តែងនូវធម៌ទាំងនោះដោយភាពមិនផ្ទុយគ្នានឹងផស្សទ្វារជាដើមនោះ ប៉ុន្តែគ្រាន់តែសម្តែងនូវភាពជាកាយកម្មជាដើមនៃអសង្រួម និងសង្រួមទាំងឡាយដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃផស្សទ្វារជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ប្រសិនបើការប្រៀបធៀបកម្មបថមានត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ ពាក្យជាដើមថា "កាយកម្មជាអកុសល មិនកើតឡើងដោយអំណាចនៃផស្សទ្វារទាំង ៥ ឡើយ" នេះ ក៏មិនមែនជាការប្រៀបធៀបកម្មបថឡើយ។ ប្រសិនបើពោលថា នេះក៏ជាការសម្តែងនូវការមិនផ្ទុយគ្នានឹងផស្សទ្វារទាំង ៦ ជាដើមដែរនោះ លោកក៏មិនគួរពោលពាក្យថា "atha vā" (មួយយ៉ាងទៀត) ដើម្បីបង្ហាញនូវវិធីដែលពោលហើយដោយវិធីដទៃឡើយ។ កាលបើពាក្យថា "atha vā" មានសេចក្តីថាជាសមុច្ចយៈ (ការរួមបញ្ចូល) កាលបើពួកអដ្ឋកថាចារ្យពោលហៅអសង្រួមមានទុស្សីល្យៈជាដើមដែលដល់នូវភាពជាកម្មបថ ដោយឈ្មោះមានកាយកម្មជាដើម ការកើតឡើងនៃមនោកម្មដោយអំណាចនៃផស្សទ្វារទាំង ៦ ក៏មិនគួរពោលឡើយ។ ព្រោះថាមនោកម្មនោះ មិនកើតឡើងដោយអំណាចនៃចក្ខុទ្វារជាដើមឡើយ។ ប្រសិនបើលោកកាន់យកតែអសង្រួមជាដើមដែលដល់នូវភាពជាកម្មបថប៉ុណ្ណោះ ព្រោះមិនមានអសង្រួមដទៃក្រៅពីទុច្ចរិតទាំងឡាយ និងព្រោះភាពជាកម្មនោះៗនៃអសង្រួមទាំងនោះត្រូវបានពោលហើយ ពាក្យជាដើមថា "អសង្រួមដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃចោបនកាយអសង្រួមទ្វារ រមែងជាកាយកម្មជាអកុសលពិតប្រាកដ" នេះ ក៏មិនគួរពោលឡើយ។ ព្រោះថាកាលបើពោលពាក្យនោះ សេចក្តីច្របូកច្របល់គប្បីមាន ព្រោះសូម្បីវចីកម្ម និងមនោកម្មទាំងឡាយ ក៏កើតឡើងក្នុងកាយទ្វារដែរ ព្រមទាំងកម្មដទៃទៀត ក៏កើតឡើងក្នុងទ្វារដែលសេសសល់ដែរ។

---

အထ ပန ဒွါရန္တရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ကမ္မန္တရမ္ပိ တံဒွါရိကကမ္မမေဝ သိယာ, ‘‘တိဝိဓံ ကာယဒုစ္စရိတံ အကုသလံ ကာယကမ္မမေဝါ’’တိအာဒိ, ‘‘အကုသလံ ကာယကမ္မံ စောပနကာယအသံဝရဒွါရဝသေန ဝါစာအသံဝရဒွါရဝသေန စ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ စ ဝိရုဇ္ဈေယျ. ဒုစ္စရိတာနဉှိ အညဒွါရစရဏံ အတ္ထိ, န စဿ ဒွါရန္တရုပ္ပန္နံ ကမ္မန္တရံ ဟောတီတိ. တသ္မာ ဟေဋ္ဌာ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနံ ဧဝ ကာယကမ္မာဒိဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ သေသာနဉ္စ တံတံဒွါရုပ္ပန္နာနံ ကုသလာကုသလာနံ ဒွါရသံသန္ဒနေ တံတံဒွါရပက္ခိကဘာဝဿ ကတတ္တာ ဣဓ ကမ္မပထံ အပ္ပတ္တာနဉ္စ စေတနာဘာဝတော အကမ္မာနဉ္စ အသံဝရာနံ သံဝရာနဉ္စ ဘဇာပိယမာနာနံ ကမ္မပထာနံ ဝိယ ကာယကမ္မာဒိတာဒီပနံ, ကမ္မပထပ္ပတ္တာနံ တိဝိဓကာယဒုစ္စရိတာဒီနံ တိဝိဓကာယသုစရိတာဒီနဉ္စ ဒွါရန္တရစရဏေပိ ကာယကမ္မာဒိဘာဝါဝိဇဟနဒီပနံ, ယထာပကာသိတာနဉ္စ ကမ္မပထဘာဝံ ပတ္တာနံ [Pg.83] အပတ္တာနဉ္စ အကုသလကာယကမ္မာဒီနဉ္စ ကုသလကာယကမ္မာဒီနဉ္စ ဖဿဒွါရာဒီဟိ ဥပ္ပတ္တိပကာသနဉ္စ ကမ္မပထသံသန္ဒနံ နာမ. ကသ္မာ? အကမ္မပထာနံ ကမ္မပထေသု ကမ္မပထာနဉ္စ အကမ္မပထေသု သမာနနာမတာဝသေန, ကမ္မပထာနံ ကမ္မပထေသု သာမညနာမာဝိဇဟနဝသေန, ဥဘယေသဉ္စ ဥပ္ပတ္တိဝသေန ဒွါရေသု ဧတ္ထ သံသန္ဒိတတ္တာ.

មួយវិញទៀត ប្រសិនបើកម្មដទៃដែលកើតឡើងក្នុងទ្វារដទៃ គប្បីជាកម្មប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារនោះឯង, ពាក្យជាដើមថា «កាយទុច្ចរិត ៣ យ៉ាង ជាអកុសលកាយកម្មពិតៗ» និងពាក្យជាដើមថា «អកុសលកាយកម្ម កើតឡើងដោយអំណាចនៃទ្វារគឺអសំវរៈខាងកាយដែលមានការញាប់ញ័រ និងដោយអំណាចនៃទ្វារគឺអសំវរៈខាងវាចា» គប្បីទាស់ខុសគ្នា។ ព្រោះថា ការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារដទៃនៃទុច្ចរិតទាំងឡាយ មានពិត ប៉ុន្តែ កម្មដទៃដែលកើតឡើងក្នុងទ្វារដទៃទៀត មិនមែនជាកម្មរបស់ទុច្ចរិតនោះឡើយ។ ហេតុនោះ ព្រោះតែក្នុងចំណែកខាងក្រោម លោកបានពោលទុកហើយនូវភាពជាកាយកម្មជាដើម នៃធម៌ទាំងឡាយដែលដល់នូវកម្មបថតែប៉ុណ្ណោះ និងព្រោះតែក្នុងទ្វារសំសន្ទនៈ លោកបានធ្វើនូវភាពជាចំណែកនៃទ្វារនោះៗ នៃកុសលនិងអកុសលដែលសេសសល់ ដែលកើតឡើងក្នុងទ្វារនោះៗ, ក្នុងកម្មបថសំសន្ទនៈនេះ ការបង្ហាញនូវភាពជាកាយកម្មជាដើម នៃធម៌ទាំងឡាយដែលមិនដល់នូវកម្មបថ និងអសំវរៈទាំងឡាយដែលមិនមែនជាកម្មដោយសភាវៈគឺចេតនា និងសំវរៈទាំងឡាយដែលកំពុងសេពគប់គ្នា ដូចជាកម្មបថទាំងឡាយដែរ, និងការបង្ហាញនូវការមិនលះបង់នូវភាពជាកាយកម្មជាដើម សូម្បីក្នុងពេលដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារដទៃ នៃកាយទុច្ចរិត ៣ យ៉ាងជាដើម និងកាយសុចរិត ៣ យ៉ាងជាដើម ដែលដល់នូវកម្មបថ, និងការបង្ហាញនូវការកើតឡើងដោយទ្វារមានផស្សទ្វារជាដើម នៃអកុសលកាយកម្មជាដើម និងកុសលកាយកម្មជាដើម ដែលដល់នូវភាពជាកម្មបថ និងមិនដល់នូវភាពជាកម្មបថ តាមដែលបានសម្តែងហើយ នេះហៅថា «កម្មបថសំសន្ទនៈ»។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតែក្នុងទីនេះ មានការផ្សំគ្នាដោយអំណាចនៃឈ្មោះស្មើគ្នា នៃធម៌មិនមែនកម្មបថក្នុងកម្មបថទាំងឡាយ និងនៃកម្មបថទាំងឡាយក្នុងធម៌មិនមែនកម្មបថ, ដោយអំណាចនៃការមិនលះបង់នូវឈ្មោះទូទៅ នៃកម្មបថទាំងឡាយក្នុងកម្មបថទាំងឡាយ, និងដោយអំណាចនៃការកើតឡើងក្នុងទ្វារទាំងឡាយនៃធម៌ទាំងពីរនោះ។

---

တတ္ထ တိဝိဓကမ္မဒွါရဝသေန ဥပ္ပန္နာနံ ကမ္မာနံ ဉာတကမ္မဘာဝတာယ တံတံကမ္မဘာဝဿ အဝစနီယတ္တာ ကမ္မဒွါရေသု တေသံ ဥပ္ပတ္တိယာ စ ဝုတ္တတ္တာ ပဉ္စဝိညာဏဒွါရဝသေန အသံဝရာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိပရိယာယဝစနာဘာဝတော စ ကမ္မဒွါရဝိညာဏဒွါရာနိ ဝိရဇ္ဈိတွာ ‘‘ပဉ္စဖဿဒွါရဝသေန ဟိ ဥပ္ပန္နော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘ယမ္ပိဒံ စက္ခုသမ္ဖဿပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ ဝါ’’တိအာဒိနာ ‘‘စက္ခုသမ္ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာက္ခန္ဓော အတ္ထိ ကုသလော’’တိအာဒိနာ စ ပဉ္စဖဿဒွါရဝသေန အသံဝရာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိပရိယာယော ဝုတ္တော, န စ ‘‘ယမိဒံ စက္ခုဝိညာဏပစ္စယာ’’တိအာဒိဝစနံ အတ္ထီတိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘စက္ခုဝိညာဏသဟဇာတော ဟိ ဖဿော စက္ခုသမ္ဖဿော’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁ ကမ္မကထာ; မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၈၆). တေန ဟိ အသံဝရာနံ သံဝရာနဉ္စ စက္ခုသမ္ဖဿာဒီဟိ အသဟဇာတတ္တာ မနောသမ္ဖဿသဟဇာတာနဉ္စ စက္ခုသမ္ဖဿဒွါရာဒိဝသေန ဥပ္ပတ္တိ ဒီပိတာတိ. ‘‘သော ဟိ ကာယဒွါရေ စောပနံ ပတ္တော အကုသလံ ကာယကမ္မံ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ‘‘စောပနကာယအသံဝရဒွါရဝသေန ဥပ္ပန္နော အကုသလံ ကာယကမ္မမေဝ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ စ ဝစီကမ္မာဒီနဉ္စ ကမ္မပထပ္ပတ္တာနံ အသံဝရဘူတာနံ ကာယကမ္မာဒိဘာဝေ အာပန္နေ ‘‘စတုဗ္ဗိဓံ ဝစီဒုစ္စရိတံ အကုသလံ ဝစီကမ္မမေဝ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ အပဝါဒေန နိဝတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ပုဗ္ဗေ ဒဿိတေသု အသံဝရဝိနိစ္ဆယေသု ဒုတိယဝိနိစ္ဆယေသု စ န ကောစိ ဝိရောဓော. န ဟိ ဝစီကမ္မာဒိဘူတော စောပနကာယအသံဝရော ကာယကမ္မာဒိ ဟောတီတိ.

ក្នុងកម្មបថសំសន្ទនៈនោះ ព្រោះភាពជាកម្មដែលគេដឹងច្បាស់ហើយ នៃកម្មទាំងឡាយដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃកម្មទ្វារទាំង ៣ ភាពជាកម្មនោះៗ ទើបលោកមិនត្រូវពោល និងព្រោះលោកបានពោលរួចហើយនូវការកើតឡើងនៃកម្មទាំងនោះក្នុងកម្មទ្វារទាំងឡាយ និងព្រោះមិនមានពាក្យពោលដោយបរិយាយនៃការកើតឡើងនៃអសំវរៈជាដើម ដោយអំណាចនៃវិញ្ញាណទ្វារទាំង ៥ ហេតុនោះ លោកទើបវៀរចាកកម្មទ្វារនិងវិញ្ញាណទ្វារទាំងឡាយ ហើយពោលពាក្យជាដើមថា «ព្រោះកើតឡើងដោយអំណាចនៃផស្សទ្វារទាំង ៥»។ ម្យ៉ាងទៀត បរិយាយនៃការកើតឡើងនៃអសំវរៈជាដើម ដោយអំណាចនៃផស្សទ្វារទាំង ៥ លោកបានពោលទុកហើយ ដោយពាក្យជាដើមថា «សុខវេទនាណាមួយ កើតឡើងព្រោះអាស្រ័យចក្ខុសម្ផស្ស» និងពាក្យជាដើមថា «វេទនាខន្ធជាកុសល មាននៅ ព្រោះអាស្រ័យចក្ខុសម្ផស្ស» ប៉ុន្តែពាក្យជាដើមថា «ព្រោះអាស្រ័យចក្ខុវិញ្ញាណ» គឺមិនមានឡើយ។ សូម្បីពាក្យនេះ លោកក៏បានពោលទុកហើយថា «ផស្សៈដែលកើតរួមជាមួយចក្ខុវិញ្ញាណ ឈ្មោះថា ចក្ខុសម្ផស្ស» ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ការកើតឡើងដោយអំណាចនៃចក្ខុសម្ផស្សទ្វារជាដើម នៃអសំវរៈនិងសំវរៈទាំងឡាយ ដែលមិនកើតរួមគ្នាជាមួយចក្ខុសម្ផស្សជាដើម និងដែលកើតរួមគ្នាជាមួយមនោសម្ផស្សតែប៉ុណ្ណោះ លោកទើបបង្ហាញទុកហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងកាលដែលវចីកម្មជាដើម ដែលដល់នូវកម្មបថ និងជាអសំវរៈ ដល់នូវភាពជាកាយកម្មជាដើម ការឃាត់ខាំងដោយពាក្យលើកលែងជាដើមថា «វចីទុច្ចរិត ៤ យ៉ាង ជាអកុសលវចីកម្មពិតៗ» លោកគប្បីជ្រាបតាមពាក្យជាដើមថា «ព្រោះថា អកុសលកាយកម្មនោះ កាលដល់នូវការញាប់ញ័រក្នុងកាយទ្វារ តែងជាកាយកម្ម» និងពាក្យជាដើមថា «អកុសលកាយកម្មដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃទ្វារគឺអសំវរៈខាងកាយដែលមានការញាប់ញ័រ តែងជាកាយកម្មពិតៗ»។ កាលបើធ្វើដូច្នេះហើយ ក្នុងសេចក្តីសម្រេចអំពីអសំវរៈទាំងឡាយដែលបានបង្ហាញហើយក្នុងចំណែកខាងដើម និងក្នុងសេចក្តីសម្រេចទីពីរ មិនមានការទាស់ខុសគ្នាឡើយ។ ព្រោះថា អសំវរៈខាងកាយដែលមានការញាប់ញ័រ ដែលជាវចីកម្មជាដើម មិនមែនជាកាយកម្មជាដើមឡើយ។

---

အကုသလံ မနောကမ္မံ ပန ဆဖဿဒွါရဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ကာယဝစီဒွါရေသု စောပနံ ပတ္တံ အကုသလံ ကာယဝစီကမ္မံ ဟောတီတိ ဧတ္ထ ကိံ တံ အကုသလံ မနောကမ္မံ နာမ, ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတနယေန စ ကာယဝစီဒွါရေသု ဥပ္ပန္နံ တိဝိဓံ မနောဒုစ္စရိတံ စောပနံ အပ္ပတ္တံ သဗ္ဗာကုသလဉ္စ. ယဒိ ဧဝံ တဿ ကာယဝစီကမ္မဘာဝေါ နတ္ထီတိ ‘‘စောပနပ္ပတ္တံ ကာယဝစီကမ္မံ ဟောတီ’’တိ န ယုဇ္ဇတီတိ[Pg.84]? နော န ယုဇ္ဇတိ စောပနပ္ပတ္တံ ကာယေ ဝါစာယ စ အကုသလံ ကမ္မံ ဟောတီတိ အတ္ထသိဒ္ဓိတော. ကမ္မံ ပန ဟောန္တံ ကိံ ကမ္မံ ဟောတီတိ? မနောကမ္မမေဝ ဟောတီတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – စောပနပ္ပတ္တံ အကုသလံ ကာယဒွါရေ ဝစီဒွါရေ စ မနောကမ္မံ ဟောတီတိ. အထ ဝါ တံ-သဒ္ဒဿ မနောကမ္မေန သမ္ဗန္ဓံ အကတွာ ဆဖဿဒွါရဝသေန ယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တန္တိ ယထာဝုတ္တဥပ္ပာဒမတ္တပရိစ္ဆိန္နေန သမ္ဗန္ဓော ကာတဗ္ဗော. ကိံ ပန တန္တိ? ကမ္မကထာယ ပဝတ္တမာနတ္တာ ကမ္မန္တိ ဝိညာယတိ, တဉ္စ မနောသမ္ဖဿဒွါရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမ္ပိ တိဝိဓံ ကမ္မံ ဟောတီတိ. ယထာ တံ ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ကာယဝစီဒွါရေသု စောပနံ ပတ္တ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နိယမဿ အကတတ္တာ စောပနပ္ပတ္တိ ဥပလက္ခဏဘာဝေန ကာယဝစီကမ္မနာမသာဓိကာဝ, န ပန သဗ္ဗမ္ပိ စောပနပ္ပတ္တံ ကာယဝစီကမ္မမေဝ, နာပိ ကုသလပက္ခေ စောပနံ အပ္ပတ္တံ ကာယဝစီကမ္မံ န ဟောတီတိ အယမတ္ထော သိဒ္ဓေါဝ ဟောတီတိ.

ចំណែកឯអកុសលមនោកម្ម តែងកើតឡើងដោយអំណាចនៃផស្សទ្វារទាំង ៦, អកុសលមនោកម្មនោះ កាលដល់នូវការញាប់ញ័រក្នុងកាយទ្វារនិងវចីទ្វារ តែងជាអកុសលកាយកម្មនិងវចីកម្ម, ក្នុងពាក្យនេះ តើអ្វីទៅដែលឈ្មោះថា អកុសលមនោកម្ម? គឺមនោទុច្ចរិត ៣ យ៉ាងដែលកើតឡើងក្នុងកាយទ្វារនិងវចីទ្វារ តាមន័យដែលបានបង្ហាញខាងក្រោម និងអកុសលទាំងពួងដែលមិនដល់នូវការញាប់ញ័រ។ ប្រសិនបើដូច្នោះ ភាពជាកាយកម្មនិងវចីកម្មនៃមនោកម្មនោះ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ ពាក្យថា «កាលដល់នូវការញាប់ញ័រ តែងជាកាយកម្មនិងវចីកម្ម» មិនសមគួរទេឬ? មិនមែនជាមិនសមគួរឡើយ ព្រោះសម្រេចសេចក្តីថា កម្មជាអកុសល កាលដល់នូវការញាប់ញ័រ ក្នុងកាយ ឬក្នុងវាចា តែងជាកាយកម្ម ឬវចីកម្ម។ ចុះកាលបើជាកម្ម តើជាកម្មអ្វី? គឺជានៅតែជាមនោកម្មដដែល។ សេចក្តីនេះ លោកពោលថា—អកុសលកម្មដែលដល់នូវការញាប់ញ័រ ក្នុងកាយទ្វារនិងវចីទ្វារ តែងជាមនោកម្ម។ មួយវិញទៀត បើមិនធ្វើការទាក់ទងនៃសព្ទថា «តំ» ជាមួយមនោកម្មទេ គប្បីធ្វើការទាក់ទងជាមួយធម៌ដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃផស្សទ្វារទាំង ៦ ត្រឹមតែការកើតឡើងដែលពោលហើយនោះឯង។ ចុះសព្ទថា «តំ» នោះ សំដៅលើយ៉ាងណា? ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកម្មកថា ទើបដឹងថា «កម្ម» ហើយកម្មនោះ សូម្បីកើតឡើងក្នុងមនោសម្ផស្សទ្វារ ក៏ជាកម្ម ៣ យ៉ាងដែរ។ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ តាមដែលកម្មនោះមាន លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «កាលដល់នូវការញាប់ញ័រក្នុងកាយទ្វារនិងវចីទ្វារ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ព្រោះមិនបានធ្វើការកំណត់ ការដល់នូវការញាប់ញ័រ គ្រាន់តែជាឧបលក្ខណៈសម្រាប់សម្រេចឈ្មោះថាកាយកម្មនិងវចីកម្មប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែមិនមែនមានន័យថាកម្មទាំងពួងដែលដល់នូវការញាប់ញ័រ សុទ្ធតែជាកាយកម្មនិងវចីកម្មនោះឡើយ ហើយក៏មិនមែនមានន័យថាក្នុងចំណែកកុសល កម្មដែលមិនដល់នូវការញាប់ញ័រ មិនមែនជាកាយកម្មនិងវចីកម្មនោះដែរ សេចក្តីនេះជាការសម្រេចពិតប្រាកដ។

---

အထ ဝါ တန္တိ တံ ဆဖဿဒွါရဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ မနောကမ္မန္တိ သဗ္ဗံ မနသာပိ နိပ္ဖဇ္ဇမာနံ ကမ္မံ မနောကမ္မန္တိ စောဒကာဓိပ္ပာယေန ဂဟေတွာ ဝဒတိ, န ပုဗ္ဗေ ဒဿိတမနောကမ္မန္တိ. ယော ဟိ ပရဿ အဓိပ္ပာယော ‘‘မနသာ နိပ္ဖတ္တိတော သဗ္ဗေန မနောကမ္မေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ, န ကာယဝစီကမ္မေနာ’’တိ, တံ နိဝတ္တေတွာ ကမ္မတ္တယနိယမံ ဒဿေတုံ ဣဒမာရဒ္ဓံ ‘‘တံ ကာယဝစီဒွါရေသု စောပနံ ပတ္တ’’န္တိအာဒိ. ဧတ္ထ စ သင်္ကရာဘာဝေါ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. အထ ဝါ ကမ္မန္တိ အဝိသေသေန ကမ္မသဒ္ဒမတ္တေန သမ္ဗန္ဓံ ကတွာ ယထာဝုတ္တော ကမ္မပ္ပဘေဒေါ ယထာ ဟောတိ, တံ ပကာရံ ဒဿေတိ. အသင်္ကရော စ ဝုတ္တနယောဝ. ယံ ပန ဝဒန္တိ ‘‘ကာယဝစီကမ္မသဟဇာတာ အဘိဇ္ဈာဒယော ယဒါ စေတနာပက္ခိကာ ဟောန္တိ, တဒါ တာနိ မနောကမ္မာနိ ကာယဝစီကမ္မာနိ ဟောန္တီ’’တိ, တဉ္စ န, စေတနာပက္ခိကာနံ မနောကမ္မတ္တာဘာဝါ. အဗ္ဗောဟာရိကတ္တေ စ မနောကမ္မတာ သုဋ္ဌုတရံ နတ္ထိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘အဗ္ဗောဟာရိကာ ဝါ’’တိ. တသ္မာ မနောကမ္မဿ ကာယဝစီကမ္မတာ န ဝတ္တဗ္ဗာ. အဘိဇ္ဈာဒိကိရိယာကာရိကာယ ဧဝ စေတနာယ သမ္ပယုတ္တာ အဘိဇ္ဈာဒယော မနောကမ္မံ, န ပါဏာတိပါတာဒိကာယဝစီကိရိယာကာရိကာယာတိ ဘိယျောပိ တေသံ မနောကမ္မတာတိ န တေသံ မနောကမ္မာနံ သတံ ကာယဝစီကမ္မတာ ဝတ္တဗ္ဗာတိ. ဧဝံ ကမ္မာနံ ဒွါရေသု ဒွါရာနဉ္စ ကမ္မေသု အနိယတတ္တာ ဒွါရနိဗန္ဓနံ န ကတံ. ဣဒါနိ အကတေပိ စ ဒွါရနိဗန္ဓနေ ယေသံ ဒွါရာနံ ဝသေန ဣဒံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တေသံ တံတံဒွါရကမ္မပထာနဉ္စ ဝသေန ဥပ္ပတ္တိယာ ယထာဘဋ္ဌပါဠိယာ ဝုတ္တာယ [Pg.85] စ ဒီပနတ္ထံ ‘‘တတ္ထ ကာမာဝစရ’’န္တိအာဒိမာဟ. စိတ္တံ တိဝိဓကမ္မဒွါရဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဣဒံ မနောကမ္မဒွါရဘူတဿ တေန သဘာဝေန ဥပ္ပတ္တိံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. ယထာ ဝါ စိတ္တံ စိတ္တာဓိပတေယျန္တိ သမ္ပယုတ္တဝသေန ဝုစ္စတိ, ဧဝမိဓာပီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. စောပနဒွယရဟိတဿ မနောပဗန္ဓဿ မနောကမ္မဒွါရဘာဝေ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ.

មួយវិញទៀត លោកពោលដោយកាន់យកសព្ទថា «តំ» នោះ ថាជាមនោកម្មដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃផស្សទ្វារទាំង ៦ គឺកម្មទាំងពួងសូម្បីសម្រេចដោយចិត្ត ក៏ជាមនោកម្ម តាមបំណងរបស់អ្នកចោទសួរ មិនមែនសំដៅលើមនោកម្មដែលបានបង្ហាញក្នុងចំណែកខាងដើមឡើយ។ ព្រោះថា បំណងរបស់អ្នកដទៃមានយ៉ាងណាថា «កម្មទាំងពួងដែលសម្រេចដោយចិត្ត គប្បីជាមនោកម្មតែម្យ៉ាង មិនមែនជាកាយកម្មនិងវចីកម្មឡើយ» លោកដើម្បីដោះស្រាយនូវបំណងនោះ ហើយបង្ហាញនូវការកំណត់កម្មទាំង ៣ ទើបចាប់ផ្តើមពាក្យនេះជាដើមថា «អកុសលមនោកម្មនោះ កាលដល់នូវការញាប់ញ័រក្នុងកាយទ្វារនិងវចីទ្វារ»។ ហើយក្នុងន័យនេះ ភាពមិនច្របូកច្របល់គ្នា គប្បីជ្រាបតាមន័យមុននោះឯង។ មួយវិញទៀត គប្បីធ្វើការទាក់ទងដោយគ្រាន់តែសព្ទថាកម្ម ដោយមិនមានការប្លែកគ្នា ហើយបង្ហាញនូវប្រភេទនៃកម្មតាមដែលបានពោលហើយ តាមសភាវៈដែលមាន។ ចំណែកឯភាពមិនច្របូកច្របល់គ្នា ក៏មានន័យដូចដែលបានពោលហើយដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យណាដែលពួកអាចារ្យពោលថា «អភិជ្ឈាជាដើមដែលកើតរួមគ្នាជាមួយកាយកម្មនិងវចីកម្ម ក្នុងកាលណាជាចំណែកនៃចេតនា ក្នុងកាលនោះ ធម៌ទាំងនោះជាមនោកម្មផង ជាកាយកម្មនិងវចីកម្មផង» ពាក្យនោះមិនសមគួរឡើយ ព្រោះធម៌ទាំងឡាយជាចំណែកនៃចេតនា មិនមានភាពជាមនោកម្មឡើយ។ ហើយកាលបើជាអព្វោហារិកធម៌ ភាពជាមនោកម្ម រឹតតែមិនមានសោះឡើយ។ សូម្បីពាក្យនេះ លោកក៏បានពោលទុកហើយថា «ឬមួយជាអព្វោហារិកធម៌»។ ហេតុនោះ ភាពជាកាយកម្មនិងវចីកម្មនៃមនោកម្ម មិនគប្បីពោលឡើយ។ អភិជ្ឈាជាដើមដែលសម្បយុត្តដោយចេតនាដែលធ្វើនូវអំពើមានអភិជ្ឈាជាដើមប៉ុណ្ណោះ ជាមនោកម្ម មិនមែនជាចេតនាដែលធ្វើនូវអំពើខាងកាយនិងវាចាមានបាណាតិបាតជាដើមឡើយ ហេតុនោះ ភាពជាមនោកម្មនៃធម៌ទាំងនោះ រឹតតែមានឡើង ដូច្នេះ ភាពជាកាយកម្មនិងវចីកម្មនៃមនោកម្មទាំងនោះដែលមានពិត មិនគប្បីពោលឡើយ។ យ៉ាងនេះ ព្រោះភាពមិនទៀងទាត់នៃកម្មទាំងឡាយក្នុងទ្វារទាំងឡាយ និងនៃទ្វារទាំងឡាយក្នុងកម្មទាំងឡាយ លោកទើបមិនធ្វើការកំណត់ដោយទ្វារ។ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ សូម្បីកាលដែលមិនបានធ្វើការកំណត់ដោយទ្វារ ដើម្បីបង្ហាញនូវការកើតឡើងដោយអំណាចនៃទ្វារទាំងឡាយណាដែលចិត្តនេះកើតឡើង និងដោយអំណាចនៃកម្មបថប្រចាំទ្វារនោះៗ តាមបាលីដែលបាននាំមកសម្តែងហើយ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «តត្ថ កាមាវចរំ»។ ពាក្យថា «ចិត្តកើតឡើងដោយអំណាចនៃកម្មទ្វារទាំង ៣» នេះ លោកពោលដោយកាន់យកការកើតឡើងនៃចិត្តដែលជាមនោកម្មទ្វារ ដោយសភាវៈនោះឯង។ មួយវិញទៀត ដូចជាពាក្យថា «ចិត្តជាចិត្តាធិបតី» លោកពោលដោយអំណាចនៃធម៌ដែលសម្បយុត្ត ក្នុងទីនេះក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ចំណែកឯភាពជាមនោកម្មទ្វារនៃមនោសន្តតិដែលប្រាសចាកការញាប់ញ័រទាំងពីរ មិនបាច់និយាយទៅថ្វីឡើយ។

---

ကမ္မပထသံသန္ဒနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីកម្មបថសំសន្ទនកថា ចប់ហើយ។

---

ဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីទ្វារកថា ចប់ហើយ។

---

အယံ ယောဇနာတိ ‘‘ရူပါရမ္မဏံ ဝါ…ပေ… ဓမ္မာရမ္မဏံ ဝါ’’တိ ဧတေန သဟ ‘‘ယံ ယံ ဝါ ပနာ’’တိ ဧတဿ အယံ သမ္ဗန္ဓောတိ အတ္ထော. ကော ပနာယံ သမ္ဗန္ဓောတိ? ယေန ဝစနာနိ အညမညံ သမ္ဗဇ္ဈန္တိ, တံ ပုဗ္ဗာပရဝစနေ ပယောဇနံ သမ္ဗန္ဓော. ဣဓ စ သဗ္ဗာရမ္မဏတာဒိဒဿနံ ‘‘ရူပါရမ္မဏံ ဝါ…ပေ… ဓမ္မာရမ္မဏံ ဝါ’’တိ ဧတဿ အနန္တရံ ‘‘ယံ ယံ ဝါ ပနာ’’တိ ဧတဿ ဝစနေ ပယောဇနံ ယောဇနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တတ္ထ ‘‘ရူပါရမ္မဏံ ဝါ…ပေ… ဓမ္မာရမ္မဏံ ဝါ အာရဗ္ဘာ’’တိ ဧတ္တကေန အာပန္နံ ဒေါသံ ဒဿေတွာ တန္နိဝတ္တနဝသေန ‘‘ယံ ယံ ဝါ ပနာ’’တိ ဧတဿ ပယောဇနံ ဒဿေတုံ ‘‘ဟေဋ္ဌာ’’တိအာဒိမာဟ. ဒုတိယေ အတ္ထဝိကပ္ပေ ‘‘ယံ ယံ ဝါပနာ’’တိ ဧတေန အပ္ပဓာနမ္ပိ ရူပါဒိံ အာကဍ္ဎတိ. န ဟိ ပဓာနဿ စိတ္တဿ အတ္တနောယေဝ အာရမ္မဏဘာဝေါ အတ္ထီတိ. ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနာတိ သဗ္ဗာရမ္မဏတာဒိနယေန. ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတမေဝ ဂဟိတန္တိ ဝတွာ တဿ ဝစနေ ပယောဇနံ ဒဿေတုံ ‘ရူပံ ဝါ…ပေ… ဣဒံ ဝါ ဣဒံ ဝါ အာရဗ္ဘာ’တိ ကထေတုံ ဣဒံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဣဒံ ဝါ ဣဒံ ဝါတိ ဧတံ သဗ္ဗာရမ္မဏတာဒိံ သန္ဓာယ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ពាក្យថា «នេះជាការភ្ជាប់សេចក្តី» សេចក្តីថា នេះជាការទាក់ទងគ្នានៃពាក្យថា «ទោះបីរូបារម្មណ៍... ឬធម្មារម្មណ៍» នេះ ជាមួយពាក្យថា «ឬមួយក៏អារម្មណ៍ណាមួយ»។ ចុះការទាក់ទងគ្នានេះ តើដូចម្តេច? ពាក្យទាំងឡាយទាក់ទងគ្នាទៅវិញទៅមកដោយប្រយោជន៍ណា ប្រយោជន៍ក្នុងពាក្យខាងដើមនិងខាងចុងនោះ ឈ្មោះថាការទាក់ទងគ្នា។ ហើយក្នុងទីនេះ ការបង្ហាញនូវភាពជាអារម្មណ៍ទាំងពួងជាដើម គប្បីជ្រាបថាជាការភ្ជាប់សេចក្តីក្នុងប្រយោជន៍នៃការពោលពាក្យថា «ឬមួយក៏អារម្មណ៍ណាមួយ» នេះ ក្នុងលំដាប់នៃពាក្យថា «ទោះបីរូបារម្មណ៍... ឬធម្មារម្មណ៍» នេះ។ ក្នុងអដ្ឋកថានោះ លោកបង្ហាញនូវទោសដែលកើតឡើងត្រឹមពាក្យថា «អាស្រ័យនូវរូបារម្មណ៍... ឬធម្មារម្មណ៍» ហើយដើម្បីបង្ហាញនូវប្រយោជន៍នៃពាក្យថា «ឬមួយក៏អារម្មណ៍ណាមួយ» ដោយអំណាចនៃការកំចាត់បង់នូវទោសនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ក្នុងចំណែកខាងក្រោម»។ ក្នុងសេចក្តីសម្រេចទីពីរ ដោយពាក្យថា «ឬមួយក៏អារម្មណ៍ណាមួយ» នេះ លោកទាញយកសូម្បីអារម្មណ៍មានរូបារម្មណ៍ជាដើមដែលមិនសំខាន់។ ព្រោះថា ភាពជាអារម្មណ៍នៃចិត្តដែលជាប្រធាន ចំពោះខ្លួនឯង មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា «តាមន័យដែលបានពោលខាងក្រោម» គឺដោយន័យមានភាពជាអារម្មណ៍ទាំងពួងជាដើម។ លោកពោលថា «លោកពោលពាក្យនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវប្រយោជន៍ក្នុងការសម្តែងពាក្យនោះ ដោយពោលថា អារម្មណ៍ដែលបានកាន់យកក្នុងចំណែកខាងក្រោម គឺជាអារម្មណ៍ដែលបានកាន់យកហើយ ដើម្បីសម្តែងថា ទោះបីរូប... ឬអាស្រ័យនូវអារម្មណ៍នេះ ឬអារម្មណ៍នេះ»។ ក្នុងពាក្យនោះ គប្បីជ្រាបថា ពាក្យថា «នេះ ឬនេះ» លោកពោលសំដៅយកភាពជាអារម្មណ៍ទាំងពួងជាដើម។

---

ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရကထာ

ធម្មុទ្ទេសវារកថា

---

ဖဿပဉ္စမကရာသိဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយអំពីពួកធម៌មានផស្សៈជាទី ៥

---

အာစရိယာနန္တိ ရေဝတာစရိယဿ. န ပနေတံ သာရတော ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ ဖဿာဒီနံ ကာမာဝစရာဒိဘာဝဒဿနတ္ထံ ဣဒမာရဒ္ဓံ, ကိန္တု တသ္မိံ သမယေ ဖဿာဒိသဘာဝဒဿနတ္ထန္တိ.

ពាក្យថា «of teachers» គឺរបស់ព្រះរេវតាចារ្យ។ ប៉ុន្តែ ពាក្យនេះ មិនគប្បីយល់ថាជាខ្លឹមសារឡើយ។ ព្រោះថាលោកមិនមែនចាប់ផ្តើមពាក្យនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាកាមាវចរជាដើម នៃផស្សៈជាដើមឡើយ ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញនូវសភាវៈមានផស្សៈជាដើម ក្នុងសម័យនោះប៉ុណ្ណោះ។

---

စိတ္တဿ ပဌမာဘိနိပါတတ္တာတိ သဗ္ဗေ စေတသိကာ စိတ္တာယတ္တာ စိတ္တကိရိယာဘာဝေန ဝုစ္စန္တီတိ ဖဿော ‘‘စိတ္တဿ ပဌမာဘိနိပါတော’’တိ ဝုတ္တော. ကာမံ [Pg.86] ဥပ္ပန္နဖဿော ပုဂ္ဂလော စိတ္တစေတသိကရာသိ ဝါ အာရမ္မဏေန ဖုဋ္ဌော ဖဿသဟဇာတာယ ဝေဒနာယ တံသမကာလမေဝ ဝေဒေတိ, ဖဿော ပန ဩဘာသဿ ပဒီပေါ ဝိယ ဝေဒနာဒီနံ ပစ္စယဝိသေသော ဟောတီတိ ပုရိမကာလော ဝိယ ဝုတ္တော. ဂေါပါနသီနံ ဥပရိ တိရိယံ ဌပိတကဋ္ဌံ ပက္ခပါသော. ကဋ္ဌဒွယာဒိ ဝိယ ဧကဒေသေန ဧကပဿေန အနလ္လီယမာနောပိ ရူပေန သဟ ဖဿဿ သာမညံ အနလ္လီယမာနံ သံဃဋ္ဋနမေဝ, န ဝိသယဘာဝေါ, သံဃဋ္ဋနဉ္စ ဖဿဿ စိတ္တာရမ္မဏာနံ သန္နိပတနဘာဝေါ ဧဝ. ဝတ္ထာရမ္မဏသန္နိပါတေန သမ္ပဇ္ဇတီတိ သံဃဋ္ဋနသမ္ပတ္တိကော ဖဿော. ပါဏိဒွယဿ သန္နိပါတော ဝိယ စိတ္တာရမ္မဏသန္နိပါတော ဖဿော စိတ္တဿ အာရမ္မဏေ သန္နိပတိတပ္ပဝတ္တိယာ ပစ္စယော ဟောတီတိ ကိစ္စဋ္ဌေနေဝ ရသေန သံဃဋ္ဋနရသော. တထာ ပစ္စယဘာဝေါ ဟိ တဿ ဖဿဿ သံဃဋ္ဋနကိစ္စန္တိ. ယထာ ဟိ ပါဏိယာ ပါဏိမှိ သံဃဋ္ဋနံ တဗ္ဗိသေသဘူတာ ရူပဓမ္မာ, ဧဝံ စိတ္တဿ အာရမ္မဏေ သံဃဋ္ဋနံ တဗ္ဗိသေသဘူတော ဧကော စေတသိကဓမ္မော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စိတ္တေယေဝါတိ ဧတေန စေတသိကသဘာဝတံ ဝတ္ထာရမ္မဏေဟိ အသံသဋ္ဌံ သံဃဋ္ဋနံ ဝေဒနာယ ဒဿေတိ, န ပန ဝတ္ထုနိဿယတံ ပဋိက္ခိပတိ. တဿ ဖဿဿ ကာရဏဘူတော တဒနုရူပေါ သမန္နာဟာရော တဇ္ဇာသမန္နာဟာရော. ဣန္ဒြိယဿ တဒဘိမုခဘာဝေါ အာဝဇ္ဇနာယ စ အာရမ္မဏကရဏံ ဝိသယဿ ပရိက္ခတတာ အဘိသင်္ခတတာ ဝိညာဏဿ ဝိသယဘာဝကရဏန္တိ အတ္ထော.

ពាក្យថា Cittassa paṭhamābhinipātattā (ព្រោះការធ្លាក់ចុះមុនដំបូងនៃចិត្ត) សេចក្តីថា ពួកចេតសិកទាំងអស់ ហៅថាជាធម៌អាស្រ័យនឹងចិត្ត ដោយភាពជាកិរិយារបស់ចិត្ត ហេតុនោះ ផស្សៈ ទើបលោកហៅថា «ការធ្លាក់ចុះមុនដំបូងនៃចិត្ត»។ ពិតណាស់ បុគ្គលអ្នកមានផស្សៈកើតឡើងហើយ ឬក៏គំនរនៃចិត្តនិងចេតសិកដែលអារម្មណ៍ពាល់ត្រូវហើយ តែងសោយអារម្មណ៍ដោយវេទនាដែលកើតរួមគ្នាជាមួយផស្សៈក្នុងខណៈជាមួយគ្នានោះឯង ប៉ុន្តែ ផស្សៈជាបច្ច័យដ៏វិសេសដល់វេទនាជាដើម ដូចជាប្រទីបជាបច្ច័យដ៏វិសេសដល់ពន្លឺដូច្នោះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលទុកដូចជាមានក្នុងកាលមុន (ជាដំបូង)។ ឈើដែលគេដាក់ទទឹងខាងលើបង្កង់ទាំងឡាយ ហៅថា ផក្ខបាសៈ (ឈើខ្វែង)។ ទោះបីជាមិនជាប់ជំពាក់ដោយចំណែកមួយ ឬដោយចំហៀងម្ខាង ដូចជាឈើពីរដើមជាដើមនោះក៏ដោយ តែភាពដូចគ្នានៃផស្សៈជាមួយនឹងរូបារម្មណ៍ គឺការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយមិនជាប់ជំពាក់នោះឯង មិនមែនដោយភាពជាវិស័យ (អារម្មណ៍) ឡើយ ហើយការប៉ះទង្គិចនៃផស្សៈនោះ គឺភាពជាទីប្រជុំចុះនៃចិត្តនិងអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ។ ផស្សៈឈ្មោះថា មានការប៉ះទង្គិចជាសម្បត្តិ ព្រោះសម្រេចឡើងដោយការប្រជុំចុះនៃវត្ថុនិងអារម្មណ៍។ ផស្សៈដែលជាការប្រជុំចុះនៃចិត្តនិងអារម្មណ៍ ដូចជាការទះបាតដៃទាំងពីរចូលគ្នា តែងជាបច្ច័យដល់ការកើតឡើងដោយការប្រជុំចុះក្នុងអារម្មណ៍នៃចិត្ត ហេតុនោះ ដោយអត្ថថាជាកិច្ច ផស្សៈទើបឈ្មោះថា មានការប៉ះទង្គិចជាសកម្មភាព (រស)។ ព្រោះថា ភាពជាបច្ច័យយ៉ាងនោះ គឺជាកិច្ចនៃការប៉ះទង្គិចនៃផស្សៈនោះឯង។ ព្រោះថា ការប៉ះទង្គិចគ្នានៃបាតដៃលើបាតដៃ គឺជាប្រជុំនៃរូបធម៌ដែលមានខ្យល់ (វាយោធាតុ) ជាប្រធានយ៉ាងណា សូម្បីការប៉ះទង្គិចនៃចិត្តក្នុងអារម្មណ៍ ក៏គប្បីជ្រាបថាជាចេតសិកធម៌មួយដ៏វិសេសយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Citte yeva (ក្នុងចិត្តនោះឯង) នេះ លោកបង្ហាញពីភាពជាសភាវៈនៃចេតសិក គឺការប៉ះទង្គិចដែលមិនច្រឡូកច្រឡំដោយវត្ថុនិងអារម្មណ៍ដល់វេទនា ប៉ុន្តែមិនបានបដិសេធភាពជាធម៌អាស្រ័យនឹងវត្ថុឡើយ។ មនសិការៈដែលជាហេতু និងសមគួរដល់ផស្សៈនោះ ឈ្មោះថា តជ្ជាសមន្នាហារៈ (មនសិការៈដែលកើតអំពីផស្សៈនោះ)។ សេចក្តីថា ភាពជាការប្រឈមមុខចំពោះអារម្មណ៍នៃឥន្ទ្រិយ និងការធ្វើអារម្មណ៍របស់អាវជ្ជនៈ គឺជាភាពដែលអារម្មណ៍ត្រូវបានតាក់តែងរៀបចំទុកជាវិស័យ ដើម្បីធ្វើឱ្យជាវិស័យរបស់វិញ្ញាណ។

---

သုခဝေဒနာယမေဝ လဗ္ဘတိ အဿာဒဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိဿဝိတာယာတိ အရဟတာယ. အနေကတ္ထတ္တာ ဟိ ဓာတူနံ အရဟတ္ထော ဝိပုဗ္ဗော သုသဒ္ဒေါ. ဝိဿဝံ ဝါ သဇနံ ဝသိတာ ကာမကာရိတာ ဝိဿဝိတာ. အာရမ္မဏရသေကဒေသမေဝ အနုဘဝန္တီတိ ဣဒံ ဖုသနာဒိကိစ္စံ ဧကဒေသာနုဘဝနမိဝ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဝေဒယိတသဘာဝေါ ဧဝ ဟိ အနုဘဝနန္တိ. ဖုသနာဒိဘာဝေန ဝါ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏံ ဧကဒေသာနုဘဝနံ, ဝေဒယိတဘာဝေန ဂဟဏံ ယထာကာမံ သဗ္ဗာနုဘဝနံ. ဧဝံ သဘာဝါနေဝ တာနိ ဂဟဏာနီတိ န ဝေဒနာယ ဝိယ ဖဿာဒီနမ္ပိ ယထာသကကိစ္စကရဏေန သာမိဘာဝါနုဘဝနံ စောဒေတဗ္ဗံ. အယံ ဣဓာတိ ဧတေန ပဉ္စသု ဝေဒနာသု ဣမသ္မိံ စိတ္တေ အဓိပ္ပေတံ သောမနဿဝေဒနံ ဝဒတိ, တသ္မာ အသောမနဿဝေဒနံ အပနေတွာ ဂဟိတာယ သောမနဿဝေဒနာယ သမာနာ ဣဋ္ဌာကာရသမ္ဘောဂရသတာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

សេចក្តីអធិប្បាយថា (រសនៃការសោយអារម្មណ៍) តែងបានតែក្នុងសុខវេទនាប៉ុណ្ណោះ ព្រោះភាពជាទីរីករាយ (អាសាទៈ)។ ពាក្យថា Vissavitāya គឺដោយភាពជាការសមគួរ។ ព្រោះថា ព្រោះធាតុទាំងឡាយមានអត្ថច្រើន ធាតុ «សុ» ដែលមាន «វិ» នៅខាងមុខ (វិស្សវៈ) ទើបមានអត្ថថា សមគួរ (អរហៈ)។ មួយយ៉ាងទៀត ពាក្យថា វិស្សវៈ គឺការអាចធ្វើបាន ភាពជាអ្នកមានអំណាច ឬភាពជាអ្នកធ្វើបានតាមប្រាថ្នា ហៅថា វិស្សវិតា។ ពាក្យថា «សោយតែចំណែកមួយនៃរសរបស់អារម្មណ៍» នេះ លោកពោលដោយធ្វើកិច្ចមានការប៉ះពាល់ជាដើម ឱ្យដូចជាការសោយអារម្មណ៍ត្រឹមតែចំណែកមួយ។ ព្រោះថា សភាវៈដែលសោយអារម្មណ៍ពិតប្រាកដ គឺការសោយ (វេទយិតៈ) នោះឯង។ មួយយ៉ាងទៀត ការកាន់យកអារម្មណ៍ដោយភាពជាការប៉ះពាល់ជាដើម ឈ្មោះថា ការសោយត្រឹមចំណែកមួយ, ការកាន់យកដោយភាពជាការសោយអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា ការសោយទាំងអស់តាមប្រាថ្នា។ ការកាន់យកទាំងឡាយនោះ មានសភាវៈយ៉ាងនេះឯង ហេតុនោះ មិនគប្បីចោទប្រកាន់ថា សូម្បីផស្សៈជាដើមក៏មានការសោយអារម្មណ៍ដោយភាពជាម្ចាស់ ដូចជាវេទនាដែរ ព្រោះការធ្វើនូវកិច្ចជារបស់ខ្លួនៗនោះឡើយ។ ដោយពាក្យថា Ayaṃ idha (វេទនានេះក្នុងចិត្តនេះ) នេះ លោកសំដៅយកសោមនស្សវេទនាដែលចង់បានក្នុងចិត្តនេះ ក្នុងបណ្តាវេទនាទាំង ៥ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា លោកពោលសោមនស្សវេទនាដែលកាន់យកដោយវៀរចាកអសោមនស្សវេទនាចេញហើយ ថាមានរសគឺការសោយនូវអារម្មណ៍ជាទីប្រាថ្នាដ៏ស្មើគ្នា។

---

နိမိတ္တေန [Pg.87] ပုနသဉ္ဇာနနကိစ္စာ ပစ္စာဘိညာဏရသာ. ပုနသဉ္ဇာနနဿ ပစ္စယော ပုနသဉ္ဇာနနပစ္စယော, တဒေဝ နိမိတ္တံ ပုန…ပေ… နိမိတ္တံ, တဿ ကရဏံ ပုန…ပေ… ကရဏံ. ပုနသဉ္ဇာနနပစ္စယဘူတံ ဝါ နိမိတ္တကရဏံ ပုန…ပေ… ကရဏံ, တဒဿာ ကိစ္စန္တိ အတ္ထော. ပုနသဉ္ဇာနနပစ္စယနိမိတ္တကရဏံ နိမိတ္တကာရိကာယ နိမိတ္တေန သဉ္ဇာနန္တိယာ စ သဗ္ဗာယ သညာယ သမာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဉာဏမေဝ အနုဝတ္တတိ, တသ္မာ အဘိနိဝေသကာရိကာ ဝိပရီတဂ္ဂါဟိကာ စ န ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဧတေနုပါယေန သမာဓိသမ္ပယုတ္တာယ အစိရဋ္ဌာနတာ စ န ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

សញ្ញាមានកិច្ចគឺការចាំបានរឿយៗដោយគ្រឿងសម្គាល់ ឈ្មោះថា មានការស្គាល់ច្បាស់ (បច្ចាភិញ្ញាណ) ជាសកម្មភាព (រស)។ បច្ច័យនៃការចាំបានរឿយៗ ឈ្មោះថា បុណសញ្ជាននបច្ច័យ, បច្ច័យនោះឯងជាគ្រឿងសម្គាល់ ឈ្មោះថា គ្រឿងសម្គាល់នៃការចាំបានរឿយៗ, ការធ្វើនូវគ្រឿងសម្គាល់នោះ ឈ្មោះថា ការធ្វើនូវគ្រឿងសម្គាល់នៃការចាំបានរឿយៗ។ មួយយ៉ាងទៀត សេចក្តីថា ការធ្វើនូវគ្រឿងសម្គាល់ដែលជាបច្ច័យនៃការចាំបានរឿយៗ នោះ គឺជាកិច្ចរបស់សញ្ញានោះ។ គប្បីជ្រាបថា ការធ្វើនូវគ្រឿងសម្គាល់ដែលជាបច្ច័យនៃការចាំបានរឿយៗនេះ ជាកិច្ចស្មើគ្នាដល់សញ្ញាទាំងអស់ ដែលជាអ្នកធ្វើនូវគ្រឿងសម្គាល់ និងចាំបានដោយគ្រឿងសម្គាល់។ សេចក្តីអធិប្បាយថា សញ្ញានោះតែងប្រព្រឹត្តទៅតាមញាណ (បញ្ញា) តែម៉្យាង ហេតុនោះ ទើបមិនជាអ្នកធ្វើនូវការស្ទាបអង្អែលខុស ឬកាន់យកដោយវិបរិតឡើយ។ ដោយឧបាយនេះ គប្បីជ្រាបថា ភាពជាធម៌មិនឋិតនៅយូរនៃសញ្ញាដែលសម្បយុត្តដោយសមាធិ ក៏មិនមានដែរ (គឺឋិតនៅបានយូរ)។

---

အဘိသန္ဒဟတီတိ ပဗန္ဓတိ ပဝတ္တေတိ. စေတနာဘာဝေါ ဗျာပါရဘာဝေါ. ဒိဂုဏုဿာဟာတိ န ဒိဂုဏံ ဝီရိယယောဂံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, အတ္တနော ဧဝ ပန ဗျာပါရကိစ္စဿ မဟန္တဘာဝံ ဒီပေတိ. ဥဿာဟနဘာဝေနာတိ အာဒရဘာဝေန. သာ ဟိ သယံ အာဒရဘူတာ သမ္ပယုတ္တေ အာဒရယတီတိ.

ពាក្យថា Abhisandahati គឺចងក្រង ឬញ៉ាំងឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ (ក្នុងអារម្មណ៍)។ ភាពជាចេតនា គឺភាពជាអ្នកខ្វល់ខ្វាយ (ព្យាយាម)។ ពាក្យថា Diguṇussāhā (មានសេចក្តីព្យាយាមទ្វេដង) នេះ លោកមិនមែនពោលសំដៅយកការប្រកបដោយវីរិយៈពីរគុណនោះទេ ប៉ុន្តែបង្ហាញពីភាពធំទូលាយនៃកិច្ចគឺការខ្វល់ខ្វាយរបស់ខ្លួនឯង (របស់ចេតនា) ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Ussāhanabhāvenāti គឺដោយភាពជាការយកចិត្តទុកដាក់ (អានទរភាព)។ ព្រោះថា ចេតនានោះឯង កាលបើខ្លួនឯងជាសភាវៈយកចិត្តទុកដាក់ហើយ តែងញ៉ាំងសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយឱ្យយកចិត្តទុកដាក់ដែរ។

---

ဝိဇာနနံ အာရမ္မဏဿ ဥပလဒ္ဓိ. သန္ဒဟနံ စိတ္တန္တရဿ အနုပ္ပဗန္ဓနံ. စက္ခုနာ ဟိ ဒိဋ္ဌန္တိ စက္ခုနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယထာ ‘‘ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတ’’န္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာဒိ ဝုစ္စတိ, ဧဝမိဓာပိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. စက္ခုနာ ဟီတိအာဒီသု စက္ခုနာ…ပေ… မနသာ ဒွါရေနာတိ အတ္ထော. နဂရဂုတ္တိကဿ ဝိယ စိတ္တဿ အာရမ္မဏဝိဘာဝနမတ္တံ ဥပဓာရဏမတ္တံ ဥပလဒ္ဓိမတ္တံ ကိစ္စံ, အာရမ္မဏပဋိဝေဓနပစ္စာဘိညာဏာဒိ ပန ကိစ္စံ ပညာသညာဒီနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပုရိမနိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ သမယဝဝတ္ထာနေ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ. ဘာဝေန္တော ဝိယ န န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကိန္တု ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘စိတ္တံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဧတံ ဟောတိ-သဒ္ဒဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ-သဒ္ဒဿ စ သမာနတ္ထတ္တေ သတိ ယုဇ္ဇေယျ, တဒတ္ထတ္တေ စ တတ္ထ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီတိ န ဝုစ္စေယျ. န ဟိ ယုတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝတ္တုံ. စိတ္တဿ စ ဥပ္ပန္နတာ သမယဝဝတ္ထာနေ ဝုတ္တာ ဧဝါတိ ကိံ တဿ ပုန ဥပ္ပတ္တိဒဿနေန. ယေန စ သမယဝဝတ္ထာနံ ကတံ, တဿ နိဒ္ဒေသော န န သက္ကာ ကာတုန္တိ ကိံ တံ နိဒ္ဒေသတ္ထံ ဥဒ္ဒေသေန ဒုတိယေန, နိဒ္ဒေသေနေဝ စ ဖဿာဒီဟိ စ အညတ္တံ စိတ္တဿ သိဇ္ဈတီတိ ကိံ တဒတ္ထေန ပုန ဝစနေန, အညပ္ပယောဇနတ္တာ ပန ပုရိမဿ စိတ္တဝစနဿ ပစ္ဆိမံ ဝုတ္တံ. ပုရိမဉှိ သမယဝဝတ္ထာနတ္ထမေဝ ဝုတ္တံ, န ဝဝတ္ထိတသမယေ ဝိဇ္ဇမာနဓမ္မဒဿနတ္ထံ, ဣတရဉ္စ တသ္မိံ သမယေ ဝိဇ္ဇမာနဓမ္မဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ, န သမယဝဝတ္ထာနတ္ထံ, န စ အညဒတ္ထံ ဝစနံ အညဒတ္ထံ ဝဒတိ, န စ လေသေန ဝုတ္တောတိ ကတွာ မဟာကာရုဏိကော အတ္ထံ ပါကဋံ န ကရောတီတိ.

ការដឹងច្បាស់ គឺការបាននូវអារម្មណ៍។ ការតស៊ូ (សន្ទហនៈ) គឺការចងក្រងមិនឱ្យដាច់នូវចិត្តដទៃ (តៗគ្នា)។ ពាក្យថា Cakkhunā hi diṭṭhaṃ គឺអារម្មណ៍ដែលគប្បីឃើញដោយចក្ខុ។ ដូចជាពាក្យថា «diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ» លោកពោលសំដៅយកអារម្មណ៍ដែលគប្បីឃើញជាដើម យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា Cakkhunā hi នេះ សេចក្តីថា ដោយទ្វារមានចក្ខុទ្វារជាដើម រហូតដល់មនោទ្វារ។ គប្បីជ្រាបថា កិច្ចរបស់ចិត្ត គឺត្រឹមតែការធ្វើអារម្មណ៍ឱ្យប្រាកដ ត្រឹមតែការកត់សម្គាល់ ត្រឹមតែការបាននូវអារម្មណ៍ ដូចជានាយឆ្មាំទ្វារក្រុងដូច្នោះឯង ចំណែកឯកិច្ចមានការចាក់ធ្លុះនូវអារម្មណ៍ និងការចាំបានរឿយៗជាដើម គឺជាកិច្ចរបស់បញ្ញានិងសញ្ញាជាដើម។ ពាក្យថា Purimaniddiṭṭhaṃ គឺចិត្តដែលសម្តែងទុកហើយក្នុងសមយវវត្ថានៈ (ការកំណត់សម័យ)។ ពាក្យដែលលោកពោលថា «cittaṃ hoti» ដើម្បីបង្ហាញថា ចិត្តមិនមែនមិនកើតឡើង ដូចជាបុគ្គលអ្នកចម្រើន (ដែលមិនកើតឡើងដោយតួធម៌) នោះទេ តែថាកើតឡើងពិតប្រាកដ ដូច្នេះ ពាក្យនេះគប្បីសមគួរ លុះត្រាតែសព្ទ hoti និងសព្ទ uppajjati មានអត្ថស្មើគ្នា ហើយកាលបើមានអត្ថស្មើគ្នាយ៉ាងនោះ ក្នុងសមយវវត្ថានៈនោះ លោកក៏មិនគប្បីពោលថា «uppannaṃ hoti» ឡើយ។ ព្រោះថាមិនសមគួរនឹងពោលថា «ធម៌ដែលកើតឡើងហើយ តែងកើតឡើង» ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាធម៌កើតឡើងហើយនៃចិត្ត លោកក៏បានពោលរួចហើយក្នុងសមយវវត្ថានៈ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយការបង្ហាញពីការកើតឡើងជាថ្មីទៀត? ម្យ៉ាងទៀត ចិត្តណាដែលលោកធ្វើការកំណត់សម័យហើយ ការសម្តែងនូវចិត្តនោះ មិនមែនថាមិនអាចធ្វើបាននោះទេ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយឧទ្ទេសទីពីរដើម្បីសម្តែងនូវចិត្តនោះ? ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាធម៌ដទៃពីផស្សៈជាដើមនៃចិត្ត តែងសម្រេចបានដោយការសម្តែងនោះឯង តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយការពោលជាថ្មីដើម្បីប្រយោជន៍នោះ? ប៉ុន្តែ ព្រោះពាក្យពោលពីចិត្តខាងដើម មានប្រយោជន៍ដទៃ (ពីប្រយោជន៍ដែលពោលក្នុងអដ្ឋកថា) លោកទើបពោលពាក្យខាងក្រោយ (cittaṃ hoti) នេះ។ ព្រោះថា ពាក្យខាងដើម លោកពោលដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការកំណត់សម័យប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដើម្បីបង្ហាញធម៌ដែលមានប្រាកដក្នុងសម័យដែលកំណត់ហើយនោះទេ។ ចំណែកពាក្យម្ខាងទៀត លោកពោលដើម្បីបង្ហាញធម៌ដែលមានប្រាកដក្នុងសម័យនោះ មិនមែនដើម្បីការកំណត់សម័យឡើយ ហើយពាក្យដែលមានប្រយោជន៍ម្យ៉ាង មិនអាចពោលនូវប្រយោជន៍ម្យ៉ាងទៀតបានឡើយ ហើយព្រះមានព្រះភាគជាអ្នកមានមហាករុណា មិនមែនមិនធ្វើអត្ថឱ្យច្បាស់លាស់ ដោយគិតថា «តថាគតពោលដោយសេចក្តីសង្ខេបហើយ» នោះឡើយ។

---

ဖဿပဉ္စမကရာသိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីគំនរធម៌មានផស្សៈជាទីប្រាំ ចប់ហើយ។

---

ဈာနင်္ဂရာသိဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីគំនរនៃអង្គឈាន

---

ဝိတက္ကေတီတိ [Pg.88] ဓမ္မတော အညဿ ကတ္တုနိဝတ္တနတ္ထံ ဓမ္မမေဝ ကတ္တာရံ နိဒ္ဒိသတိ. တဿ ပန ဝသဝတ္တိဘာဝနိဝါရဏတ္ထံ ‘‘ဝိတက္ကနံ ဝါ’’တိ ဘာဝနိဒ္ဒေသော. ရူပံ ရူပန္တိ ပထဝီ ပထဝီတိ ဝါ အာကောဋေန္တော ဝိယ ဟောတီတိ အာကောဋနလက္ခဏော. အာဒိတော, အဘိမုခံ ဝါ ဟနနံ အာဟနနံ, ပရိတော, ပရိဝတ္တေတွာ ဝါ အာဟနနံ ပရိယာဟနနံ. ဝိစာရတော ဩဠာရိကဋ္ဌေန ဝိစာရဿေဝ ပုဗ္ဗင်္ဂမဋ္ဌေန အနုရဝတော ဩဠာရိကော တဿ စ ပုဗ္ဗင်္ဂမော ဃဏ္ဋာဘိဃာတော ဝိယ ဟောတိ ဝိတက္ကော. သော ယထာ ဃဏ္ဋာဘိဃာတော ပဌမာဘိနိပါတော ဟောတိ, ဧဝံ အာရမ္မဏာဘိမုခနိရောပနဋ္ဌေန ပဌမာဘိနိပါတော ဟောတိ. ဝိပ္ဖာရဝါတိ ဝိစလနယုတ္တော. အနုပ္ပဗန္ဓေန ပဝတ္တိယန္တိ ဥပစာရေ ဝါ အပ္ပနာယံ ဝါ သန္တာနေန ပဝတ္တိယံ. တတ္ထ ဟိ ဝိတက္ကော နိစ္စလော ဟုတွာ အာရမ္မဏံ အနုပဝိသိတွာ ပဝတ္တတိ. မဏ္ဍလန္တိ ခလမဏ္ဍလံ.

ពាក្យថា Vitakketi (រិះគិត) នេះ លោកសម្តែងនូវតួធម៌ (វិតក្កៈ) នោះឯងជាកត្តា (អ្នកធ្វើ) ដើម្បីលះបង់នូវកត្តាដទៃ (ដូចជាអត្តា) ក្រៅពីតួធម៌។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីការពារភាពជាអ្នកប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចនៃវិតក្កៈនោះ លោកទើបសម្តែងដោយភាវសាធនៈថា «vitakkanaṃ vā» (ឬការរិះគិត)។ វិតក្កៈនោះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដូចជាការទះដំ (អារម្មណ៍) ថា «រូប រូប» ឬថា «បឋវី បឋវី» ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មានការទះដំជាលក្ខណៈ (អាគោដនលក្ខណៈ)។ ការទះដំជាដំបូង ឬការទះដំចំពោះមុខ ឈ្មោះថា អាហននៈ, ការទះដំជុំវិញ ឬការទះដំដោយការវិលវល់ ឈ្មោះថា បរិយាហននៈ។ វិតក្កៈ តែងប្រៀបដូចជាការវាយជួង ដែលជាសម្លេងគ្រោតគ្រាតជាងសម្លេងរោទ៍ និងជាប្រធាននៃសម្លេងរោទ៍នោះ ព្រោះអត្ថថាជាធម៌គ្រោតគ្រាតជាងវិចារៈ និងព្រោះអត្ថថាជាធម៌ទៅមុនវិចារៈនោះឯង。 ការវាយជួងនោះ តែងជាការធ្លាក់ចុះមុនដំបូងយ៉ាងណា វិតក្កៈនោះ ក៏ជាការធ្លាក់ចុះមុនដំបូងក្នុងអារម្មណ៍ ដោយអត្ថថាជាការលើកឡើងចំពោះមុខអារម្មណ៍យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Vipphāravā គឺប្រកបដោយការញាប់ញ័រ (រំភើប)។ ពាក្យថា «ក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនដាច់ខ្សែ» គឺក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅដោយសន្តតិ ក្នុងឧបចារៈក្តី ក្នុងអប្បនាក្តី ព្រោះថាក្នុងសន្តតិនោះ វិតក្កៈជាធម៌មិនញាប់ញ័រ តែងចូលទៅកាន់អារម្មណ៍ហើយប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា Maṇḍala គឺវង់ធ្លាស្រូវ (ទីលានបោកស្រូវ)។

---

ပိဏယတီတိ တပ္ပေတိ, ဝဍ္ဎေတိ ဝါ. ဖရဏရသာတိ ပဏီတရူပေဟိ ကာယဿ ဗျာပနရသာ. ဥဒဂ္ဂဘာဝေါ ဩဒဂျံ. ခုဒ္ဒိကာ လဟုံ လောမဟံသနမတ္တံ ကတွာ ဘိန္နာ န ပုန ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ခဏိကာ ဗဟုလံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဥဗ္ဗေဂတော ဖရဏာ နိစ္စလတ္တာ စိရဋ္ဌိတိကတ္တာ စ ပဏီတတရာ. ပဿဒ္ဓိယာ နိမိတ္တဘာဝေန ဂဗ္ဘံ ဂဏှန္တီ. အပ္ပနာသမ္ပယုတ္တာဝ ပီတိ အပ္ပနာသမာဓိပူရိကာတိ ကတွာ သာ ဌပိတာ. ဣတရာ ဒွေ ခဏိကောပစာရသမာဓိပူရိကာ ပီတီ.

ពាក្យថា Piṇayati គឺញ៉ាំងឱ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ ឬញ៉ាំងឱ្យចម្រើនឡើង។ ពាក្យថា Pharaṇarasā គឺមានការផ្សព្វផ្សាយទៅកាន់កាយដោយរូបដ៏ល្អប្រណីតជាកម្មភាព (រស)។ ភាពជាចិត្តខ្ពង់ខ្ពស់ (រីករាយ) ឈ្មោះថា ឱទក្យៈ។ ខុទ្ទិកាបីតិ ញ៉ាំងព្រឺរោមត្រឹមតែមួយរំពេចឱ្យកើតឡើងហើយ ក៏បាត់ទៅ មិនកើតឡើងវិញឡើយ។ ខណិកាបីតិ តែងកើតឡើងរឿយៗ។ ផរណាបីតិ តែងមានសភាពប្រណីតជាងឧព្វេគាបីតិ ព្រោះភាពជាធម៌មិនញាប់ញ័រ និងព្រោះភាពជាធម៌ឋិតនៅបានយូរ។ កាលបើកាន់យកនូវគភ៌ដោយភាពជាហេតុនៃបស្សទ្ធិ។ បីតិដែលសម្បយុត្តដោយអប្បនាប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថា បីតិញ៉ាំងអប្បនាសមាធិឱ្យពេញលេញ ហេតុនោះ លោកទើបទុកបីតិនោះដោយឡែក។ ចំណែកបីតិពីរទៀត តែងញ៉ាំងខណិកសមាធិនិងឧបចារសមាធិឱ្យពេញលេញ។

---

သမာဓိစိတ္တေနာတိ သမာဓိသဟိတစိတ္တေန. အဝိသာရော အတ္တနော ဧဝ အဝိသရဏသဘာဝေါ. အဝိက္ခေပေါ သမ္ပယုတ္တာနံ အဝိက္ခိတ္တတာ. ယေန သမ္ပယုတ္တာ အဝိက္ခိတ္တာ ဟောန္တိ, သော ဓမ္မော အဝိက္ခေပေါတိ. ဝိသေသတောတိ ယေဘုယျေန. သုခဝိရဟိတောပိ ဟိ အတ္ထိ သမာဓီတိ. ပဒီပနိဒဿနေန သန္တာနဋ္ဌိတိဘာဝံ သမာဓိဿ ဒဿေတိ.

ពាក្យថា Samādhicittenāti គឺដោយចិត្តដែលប្រកបដោយសមាធិ។ ពាក្យថា Avisāra គឺសភាវៈមិនរាយមាយនៃខ្លួនឯង (របស់ចិត្ត) ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Avikkhepa គឺភាពមិនរាយមាយនៃសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយ។ ធម៌ណាដែលសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយមិនរាយមាយដោយសារធម៌នោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា អវិក្ខេបៈ។ ពាក្យថា Visesato គឺដោយច្រើន (យេភុយ្យេន) ព្រោះថា សូម្បីសមាធិដែលប្រាសចាកសុខ (ដូចជាក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន) ក៏មានដែរ ហេតុនោះ (លោកទើបពោលថា វិសេសតោ)។ លោកបង្ហាញពីភាពជាហេតុឱ្យឋិតនៅនៃខ្សែចិត្តរបស់សមាធិ ដោយការសម្តែងនូវប្រទីបជាឧទាហរណ៍។

---

ဈာနင်္ဂရာသိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីគំនរនៃអង្គឈាន ចប់ហើយ។

---

ဣန္ဒြိယရာသိဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីគំនរនៃឥន្ទ្រិយ

---

သဒ္ဒဟန္တိ ဧတာယာတိ သဒ္ဒဟနကိရိယာယ ပဝတ္တမာနာနံ ဓမ္မာနံ တတ္ထ အာဓိပစ္စဘာဝေန သဒ္ဓါယ ပစ္စယတံ ဒဿေတိ. တဿာ ဟိ ဓမ္မာနံ တထာပစ္စယဘာဝေ [Pg.89] သတိ ‘‘ပုဂ္ဂလော သဒ္ဒဟတီ’’တိ ဝေါဟာရော ဟောတိ. ပသာဒနီယဋ္ဌာနေသု ပသာဒဿ ပဋိပက္ခဘူတံ အကုသလံ အဿဒ္ဓိယံ မိစ္ဆာဓိမောက္ခော စ. ပသာဒဘူတော နိစ္ဆယော ဝတ္ထုဂတော အဓိမောက္ခလက္ခဏံ, န ယေဝါပနကာဓိမောက္ခောတိ. ဣန္ဒဋ္ဌံ ကာရေတီတိ ‘‘မံ အန္တရေန တုမှာကံ အဓိမုစ္စနံ နတ္ထိ, မယာ သဒ္ဒဟထာ’’တိ ဝိယ အတ္တာနံ အနုဝတ္တေတိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ. ဧဝံ သေသေသုပိ. ပက္ခန္ဒနန္တိ သံသီဒနံ. ပင်္ကော ကဒ္ဒမတော ဃနီဘူတော ဟောတိ. ပဏကံ ပိစ္ဆိလံ ဥဒကမလံ. ပီတံ ဥဒကံ. ဩကပ္ပနလက္ခဏာတိ အနုပဝိသိတွာ ဧဝမေတန္တိ ကပ္ပနလက္ခဏာ. အကလုသဘာဝေါ အကာလုသိယံ, အနာဝိလဘာဝေါတိ အတ္ထော. ဗုဒ္ဓါဒိဝတ္ထူနိ သဒ္ဓေယျာနိ. သပ္ပုရိသူပသေဝနသဒ္ဓမ္မသဝနယောနိသောမနသိကာရဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိယော သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ. ကုသလဓမ္မာနံ အာဒါနေ ဟတ္ထော ဝိယ, သဗ္ဗသမ္ပတ္တိနိပ္ဖာဒနေ ဝိတ္တံ ဝိယ, အမတကသိဖလဖလနေ ဗီဇံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

ពាក្យថា Saddahanti etāya (ពួកធម៌តែងជឿដោយសទ្ធានេះ) នេះ លោកបង្ហាញពីភាពជាបច្ច័យនៃសទ្ធា ដោយភាពជាធំចំពោះពួកធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយកិរិយាគឺការជឿនោះ ព្រោះថា កាលបើភាពជាបច្ច័យយ៉ាងនោះនៃសទ្ធាចំពោះធម៌ទាំងឡាយមានហើយ តែងមានវោហារថា «បុគ្គលជឿ»។ អកុសលធម៌ដែលជាបដិបក្ខនឹងសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងវត្ថុជាទីតាំងនៃសេចក្តីជ្រះថ្លាទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អសទ្ធិយៈ និងមិច្ឆាဓិមោក្ខៈ។ ការសម្រេចចិត្តដែលជាសេចក្តីជ្រះថ្លាប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវត្ថុ (មានព្រះពុទ្ធជាដើម) គឺជាលក្ខណៈរបស់អធិមោក្ខៈ មិនមែនជាយេវបនកអធិមោក្ខចេតសិកឡើយ។ ពាក្យថា Indaṭṭhaṃ kāreti (ញ៉ាំងអត្ថនៃឥន្ទ្រិយឱ្យសម្រេច) គឺសទ្ធាតែងញ៉ាំងសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយឱ្យប្រព្រឹត្តទៅតាមខ្លួន ដូចជាពោលថា «បើគ្មានយើងទេ ការស៊ប់ចិត្តរបស់ពួកអ្នកក៏មិនមានដែរ ពួកអ្នកចូរជឿដោយសារយើងចុះ» ដូច្នោះ។ សូម្បីក្នុងឥន្ទ្រិយដែលនៅសល់ (មានវីរិយិន្ទ្រិយជាដើម) ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា Pakkhandana គឺការចុះស៊ប់ (សង្សីទនៈ)។ ភក់ (ប័ង្កៈ) តែងមានសភាពខាប់ជាងល្បាប់ (កទ្ទមៈ)។ ចាយទឹក (បណកៈ - សារាយ) គឺក្អែលទឹកដ៏រអិល។ ទឹកដែលគប្បីផឹក។ ពាក្យថា Okappanalakkhaṇā គឺមានការចូលទៅស៊ប់ហើយសម្រេចចិត្តថា «រឿងនេះពិតជាយ៉ាងនេះមែន» ជាលក្ខណៈ។ សេចក្តីថា ភាពមិនល្អក់កករ ឈ្មោះថា អកាលុស្សិយៈ គឺភាពមិនរវីរវាម (ថ្លាស្អាត)។ វត្ថុទាំងឡាយមានព្រះពុទ្ធជាដើម ឈ្មោះថា សទ្ធេយ្យវត្ថុ (វត្ថុគួរជឿ)។ ការសេពគប់សប្បុរស ការស្តាប់ព្រះសទ្ធម៌ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយដ៏ឧបការៈ និងការប្រតិបត្តិធម៌សមគួរដល់ធម៌ ឈ្មោះថា សោតាបត្តិយង្គ (អង្គនៃសោតាបត្តិមគ្គ)។ សទ្ធានោះ គប្បីឃើញថា ដូចជាដៃក្នុងការកាន់យកកុសលធម៌ទាំងឡាយ ដូចជាទ្រព្យក្នុងការសម្រេចសម្បត្តិទាំងពួង និងដូចជាពូជក្នុងការញ៉ាំងផលនៃស្រែគឺអមតធម៌ឱ្យកើតឡើង។

---

ဝီရဘာဝေါတိ ယေန ဝီရော နာမ ဟောတိ, သော ဓမ္မောတိ အတ္ထော. အနုဗလပ္ပဒါနံ ပဂ္ဂဟော. မဂ္ဂေါ ဂန္တဗ္ဗော ဟောတိ, မဂ္ဂေါ ဂတော, ကမ္မံ ကတ္တဗ္ဗံ, ကမ္မံ ကတံ, အပ္ပမတ္တကော အာဗာဓော ဥပ္ပန္နော, ဂိလာနာ ဝုဋ္ဌိတော ဟောတိ အစိရဝုဋ္ဌိတော ဂေလညာ, ဂါမံ ဝါ နိဂမံ ဝါ ပိဏ္ဍာယ စရန္တော န လဘတိ လူခဿ ဝါ ပဏီတဿ ဝါ ဘောဇနဿ ယာဝဒတ္ထံ ပါရိပူရိံ, လဘတိ…ပေ… ပါရိပူရိန္တိ ဧတာနိ အနုရူပပစ္စဝေက္ခဏာသဟိတာနိ အဋ္ဌ ဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထူနိ တံမူလကာနိ ဝါ ပစ္စဝေက္ခဏာနိ.

ពាក្យថា Vīrabhāvo (ភាវៈនៃបុគ្គលក្លាហាន) សេចក្តីថា ធម៌ណាដែលធ្វើឲ្យបុគ្គលឈ្មោះថាជាអ្នកក្លាហាន ធម៌នោះឯង (ឈ្មោះថា វីរភាព)។ ការផ្ដល់កម្លាំងគាំទ្រ ឈ្មោះថា បគ្គហៈ (ការផ្គរផ្គង)។ ផ្លូវដែលត្រូវដើរទៅ មាននៅ, ផ្លូវដែលបានដើរទៅហើយ, ការងារដែលត្រូវធ្វើ, ការងារដែលបានធ្វើហើយ, ជំងឺបន្តិចបន្តួចកើតឡើងហើយ, ជាអ្នកទើបតែជាសះស្បើយពីជំងឺ គឺទើបតែក្រោកឡើងពីភាពជាអ្នកឈឺមិនយូរប៉ុន្មាន, កាលត្រេចទៅបិណ្ឌបាតក្នុងស្រុកក្ដី ក្នុងនិគមក្ដី មិនបានការបំពេញភោជនដ៏សៅហ្មង ឬដ៏សម្រិតសម្រាំងតាមតម្រូវការ, បាន...ល... ការបំពេញភោជន, ហេតុទាំង ៨ យ៉ាងនេះ រួមទាំងការពិចារណាដ៏សមគួរ ឈ្មោះថា វីរិយារម្ភវត្ថុ (វត្ថុជាទីតាំងនៃការប្រារព្ធសេចក្ដីព្យាយាម) ឬមួយក៏ការពិចារណាដែលមានវត្ថុទាំងនោះជាមូលដ្ឋាន។

---

စိရကတာဒိအာရမ္မဏံ ဥပဂန္တွာ ဌာနံ, အနိဿဇ္ဇနံ ဝါ အာရမ္မဏဿ ဥပဋ္ဌာနံ. ဥဒကေ အလာဗု ဝိယ အာရမ္မဏံ ပိလဝိတွာ ဂန္တုံ အပ္ပဒါနံ ပါသာဏဿ ဝိယ နိစ္စလဿ အာရမ္မဏဿ ဌပနံ သာရဏံ အသမ္မုဋ္ဌတာကရဏံ အပိလာပနံ. အပိလာပေ ကရောတိ အပိလာပေတိ. ဂတိယောတိ နိပ္ဖတ္တိယော သမ္ဘဝတော ဖလတော စ. အပရော နယောတိ ရသာဒိဒဿနတ္ထံ အာရဒ္ဓံ. သမ္မောသပစ္စနီကံ ကိစ္စံ အသမ္မောသော, န သမ္မောသာဘာဝမတ္တံ. သတိယာ ဝတ္ထုဘူတာ ကာယာဒယော ကာယာဒိသတိပဋ္ဌာနာ, သတိယောယေဝ ဝါ ပုရိမာ ပစ္ဆိမာနံ ပဒဋ္ဌာနံ.

ការចូលទៅកាន់អារម្មណ៍ដែលបានធ្វើជាដើមតាំងពីយូរហើយតាំងនៅ ឬការមិនលះបង់ចោលនូវអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា ឧបដ្ឋានៈ (ការចូលទៅតាំងទុក)។ ការមិនបណ្ដោយឲ្យអារម្មណ៍អណ្ដែតទៅ ដូចជាផ្លែឃ្លោកនៅលើទឹក ការតម្កល់អារម្មណ៍ឲ្យនឹងនរមិនរំភើបញាប់ញ័រដូចជាដុំថ្ម ការរំលឹក និងការធ្វើមិនឲ្យវង្វេងភ្លេច ឈ្មោះថា អបិលាបនៈ (ការមិនអណ្ដែតទៅ)។ ធ្វើនូវសេចក្ដីមិនអណ្ដែតទៅ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា អបិលាបេតិ (មិនអណ្ដែតទៅ)។ ពាក្យថា Gatiyo បានដល់ ការសម្រេច ទាំងដោយហេតុដែលឲ្យកើតឡើង ទាំងដោយផល។ ពាក្យថា Aparo nayo (វិធីមួយទៀត) គឺលោកចាប់ផ្ដើមដើម្បីបង្ហាញនូវរសជាដើម។ កិច្ចដែលជាបដិបក្ខនឹងការវង្វេងភ្លេច ឈ្មោះថា អសម្មោសៈ (ការមិនវង្វេងភ្លេច) មិនមែនត្រឹមតែជាការមិនមានសេចក្ដីវង្វេងភ្លេចប៉ុណ្ណោះទេ។ កាយជាដើមដែលជាទីតាំងនៃសតិ ឈ្មោះថា កាយាទិសតិបដ្ឋាន ឬមួយ សតិមុនៗជាបទដ្ឋាន (ហេតុជិត) នៃសតិក្រោយៗ។

---

ဝိက္ခေပဿ ဥဒ္ဓစ္စဿ. ပညာပေတီတိ ပကာရေဟိ ဇာနာပေတိ. ဧကာလောကာ ဟောတီတိ ဝိပဿနုပက္ကိလေသောဘာသံ သန္ဓာယာဟ. မနတေ ဝိဇာနာတိ ဧတေနာတိ ဝါ မနော, ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘မနဉ္စ ပဋိစ္စ ဓမ္မေ စာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၀၄, ၄၀၀; ၃.၄၂၁, ၄၂၅) ကာရဏဘာဝေန [Pg.90] မနော ဝုတ္တော. သဗ္ဗော ဟိ မနော အတ္တနော အနန္တရဿ ဝိညာဏဿ ကာရဏန္တိ. ဝိဇာနာတီတိ ပရိစ္ဆိန္နောပလဒ္ဓိဝသေန ဇာနာတိ, န သညာပညာ ဝိယ သဉ္ဇာနနပဋိဝိဇ္ဈနဝသေန.

(នៃសេចក្ដីខ្ចាត់ខ្ចាយ) គឺឧទ្ធច្ចៈ។ ពាក្យថា Paññāpeti សេចក្តីថា ញ៉ាំងឲ្យដឹងដោយប្រការផ្សេងៗ។ ពាក្យថា Ekālokā hoti លោកពោលសំដៅយកពន្លឺដែលជាវិបស្សនូបក្កិលេស។ ឬមួយ ធម្មជាតិណាដែលដឹងច្បាស់ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា មនៈ (ចិត្ត) កាលបើធ្វើដូច្នេះហើយ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ហៅ មនៈ ដោយភាពជាហេតុ ក្នុងព្រះសូត្រថា "អាស្រ័យនូវមនៈផង នូវធម៌ទាំងឡាយផង"។ ព្រោះថា មនៈទាំងអស់ជាហេតុនៃវិញ្ញាណដែលកើតឡើងបន្ទាប់ពីខ្លួន។ ពាក្យថា Vijānāti សេចក្តីថា ដឹងដោយអំណាចនៃការទទួលបានអារម្មណ៍ដែលកំណត់ទុក មិនមែនដឹងដោយអំណាចនៃការចាំចំណាំ និងការចាក់ធ្លុះ ដូចជាសញ្ញានិងបញ្ញានោះទេ។

---

ပီတိသောမနဿသမ္ပယောဂတောတိ ဝုတ္တေ ယေန ယောဂါ သုမနော ဟောတိ, တံ သောမနဿန္တိ ဝုစ္စတီတိ ပီတိယာ စ သောမနဿဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ဝိနာပိ ကာယေန ဝတ္ထုနာ သာတဝေဒနာသမ္ပယောဂတောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧဝဉ္စ နိပ္ပီတိကံ သောမနဿဉ္စ သင်္ဂဟိတံ ဟောတိ, ပီတိဥပလက္ခိတံ ဝါ သောမနဿံ သပ္ပီတိကံ နိပ္ပီတိကဉ္စ သောမနဿန္တိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

កាលបើពោលថា "ព្រោះការប្រកបដោយបីតិនិងសោមនស្ស" ការប្រកបដោយធម៌ណា ធ្វើឲ្យជាអ្នកមានចិត្តល្អ ធម៌នោះឈ្មោះថា សោមនស្ស ភាពជាសោមនស្សនៃបីតិក៏សម្រេចបាន ហេតុនោះ ទោះបីជាមិនមានកាយវត្ថុក៏ដោយ គប្បីប្រកបថា "ព្រោះការប្រកបដោយវេទនាដ៏ត្រេកអរ"។ កាលបើប្រកបយ៉ាងនេះ សោមនស្សដែលមិនមានបីតិក៏ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលដែរ ឬមួយ គb្បីយល់ឃើញនូវអត្ថន័យថា សោមនស្សដែលសម្គាល់ដោយបីតិ បានដល់ សោមនស្សដែលប្រកបដោយបីតិ និងសោមនស្សដែលមិនមានបីតិ។

---

ပဝတ္တသန္တတာဓိပတေယျန္တိ ပဝတ္တသင်္ခါတာယ သန္တတိယာ အဓိပတိဘူတံ. ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ ဟိ အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနက္ခဏေ အနုပါလေန္တဿ အနန္တရဉ္စ သာနုပါလနာနံ ဥပ္ပတ္တိယာ ဟေတုဘူတဿ ဝသေန ပဝတ္တံ စိရဋ္ဌိတိကံ ဟောတိ, တံတံကမ္မဝိသေသေန ဝိသေသယုတ္တံ ယာဝ စုတိ အဝိသေသေန ဝါ ယာဝ ပရိနိဗ္ဗာနံ အဝိစ္ဆိန္နံ ပဝတ္တတိ ဇီဝမာနတာဝိသေသယုတ္တဉ္စာတိ ရူပါရူပဇီဝိတိန္ဒြိယာနံ သမာနလက္ခဏာဒိံ ဝတ္တုံ ‘‘အတ္တနာ အဝိနိဘုတ္တဓမ္မာန’’န္တိ အာဟ. အနုပါလေတဗ္ဗာနံ အတ္ထိက္ခဏေယေဝ. အသတိ ဟိ အနုပါလေတဗ္ဗေ ဥပ္ပလာဒိမှိ ကိံ ဥဒကံ အနုပါလေယျာတိ. တဿ တဿာတိ အနုပါလနာဒိကဿ. သာဓနတောတိ သာဓနေန. တံသာဓနဉ္စ ဇီဝမာနဝိသေသပစ္စယဘာဝတော.

ពាក្យថា Pavattasantatādhipateyyaṃ សេចក្តីថា ជាធំលើសន្តតិដែលរាប់ថាជាបវត្តិកាល។ ព្រោះថា ដោយអំណាចនៃជីវិតិន្រ្ទិយដែលរក្សានូវធម៌ទាំងឡាយក្នុងខណៈដែលខ្លួនមានប្រាកដ និងជាហេតុនៃការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងឡាយដែលកើតបន្ទាប់គ្នាព្រមទាំងការរក្សា សន្តតិដែលប្រព្រឹត្តទៅក៏តាំងនៅបានយូរ សន្តតិនោះប្រកបដោយលក្ខណៈពិសេសដោយអំណាចនៃកម្មនោះៗ រហូតដល់ចុតិ ឬដោយមិនមានលក្ខណៈពិសេស ប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់រហូតដល់បរិនិព្វាន និងប្រកបដោយលក្ខណៈពិសេសគឺភាពជាអ្នករស់នៅ ដើម្បីពោលនូវលក្ខណៈស្មើគ្នាជាដើមនៃរូបជីវិតិន្រ្ទិយ និងអរូបជីវិតិន្រ្ទិយ លោកទើបពោលថា "នៃធម៌ទាំងឡាយដែលមិនដាច់ចាកខ្លួន"។ ក្នុងខណៈដែលមានធម៌ដែលត្រូវរក្សាប៉ុណ្ណោះ ព្រោះថាកាលបើមិនមានវត្ថុដែលត្រូវរក្សាមានផ្កាឈូកជាដើម តើទឹកនឹងរក្សាអ្វីបាន? ពាក្យថា Tassa tassa បានដល់ នៃកិច្ចមានការរក្សាជាដើមនោះៗ។ ពាក្យថា Sādhanato សេចក្តីថា ដោយការសម្រេច និងការសម្រេចនោះ ព្រោះភាពជាបច្ច័យនៃលក្ខណៈពិសេសគឺភាពជាអ្នករស់នៅ។

---

ဣန္ဒြိယရာသိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីឥន្ទ្រិយរាសី ចប់ហើយ។

---

မဂ္ဂင်္ဂရာသိဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីមគ្គង្គរាសី

---

သမ္မာတိ အဝိပရီတနိယျာနိကဘာဝေန. ပသတ္ထတာ စ ဧဝမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

ពាក្យថា Sammā សេចក្តីថា ដោយភាពមិនខុសឆ្គង និងភាពជាធម៌នាំចេញចាកទុក្ខ។ សូម្បីតែភាពជាធម៌ដែលគេសរសើរ ក៏គb្បីយល់ឃើញយ៉ាងនេះដូចគ្នាដែរ។

---

ဗလရာသိဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីពលរាសី

---

အဿဒ္ဓိယေတိ အဿဒ္ဓိယကာရဏာ. ဥဘယပဒဝသေနာတိ သဒ္ဓါပဒံ ဗလပဒန္တိ ဧဝမာဒိပဒဒွယဝသေန. နိယကဇ္ဈတ္တံ ဇာတိအာဒိသမုဋ္ဌာနံ ဧတိဿာတိ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာ. ဂရုနာ ကိသ္မိဉ္စိ ဝုတ္တေ ဂါရဝဝသေန ပတိဿဝနံ ပတိဿဝေါ, သဟ ပတိဿဝေန သပ္ပတိဿဝံ, ပတိဿဝဘူတံ တံသဘာဂဉ္စ ယံကိဉ္စိ [Pg.91] ဂါရဝန္တိ အတ္ထော. ဇာတိအာဒိမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ စ ဟိရီ တတ္ထ ဂါရဝဝသေန ပဝတ္တတီတိ ‘‘သပ္ပတိဿဝလက္ခဏာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဝဇ္ဇံ ဘာယတိ တဉ္စ ဘယတော ပဿတီတိ ဝဇ္ဇဘီရုကဘယဒဿာဝီ. ဧဝံသဘာဝံ ဩတ္တပ္ပံ. ဟိရီ ပါပဓမ္မေ ဂူထံ ဝိယ ပဿတိ, ဩတ္တပ္ပံ ဥဏှံ ဝိယ. ဒါယဇ္ဇံ နဝလောကုတ္တရဓမ္မာဒိ. အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာဒိတာ စ ဟိရီဩတ္တပ္ပာနံ တတ္ထ တတ္ထ ပါကဋဘာဝေန ဝုတ္တာ, န ပန တေသံ ကဒါစိ အညမညံ ဝိပ္ပယောဂါ. န ဟိ လဇ္ဇနံ နိဗ္ဘယံ ပါပဘယံ ဝါ အလဇ္ဇနံ ဟောတီတိ.

ពាក្យថា Assaddhiye សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនៃភាពមិនមានសទ្ធា។ ពាក្យថា Ubhayapadavasena សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃបទទាំងពីរ គឺបទថា សទ្ធា និងបទថា ពលៈ ជាដើម។ ហិរិណាមានការកើតឡើងមានជាតិជាដើមជាខាងក្នុងរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ ហិរិនោះឈ្មោះថា អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានា (មានការកើតឡើងជាខាងក្នុង)។ កាលបើគ្រូពោលនូវរឿងណាមួយ ការស្ដាប់ដោយគោរព ឈ្មោះថា បដិស្សវៈ (ការទទួលស្ដាប់) ធម៌ដែលប្រកបដោយការទទួលស្ដាប់ ឈ្មោះថា សប្បដិស្សវៈ សេចក្តីថា សេចក្ដីគោរពណាមួយដែលជាការទទួលស្ដាប់ និងមានចំណែកស្មើគ្នានឹងការទទួលស្ដាប់នោះ។ ហិរិដែលកើតឡើងដោយការពិចារណាដល់ភាពជាធំមានជាតិជាដើម តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសេចក្ដីគោរពក្នុងជាតិជាដើមនោះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា "មានការកោតក្រែងជាលក្ខណៈ"។ ខ្លាចនូវទោស និងយល់ឃើញនូវទោសនោះដោយភាពជាភ័យ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា វជ្ជភីរុកភយទស្សាវី (អ្នកខ្លាចទោសនិងឃើញទោសដោយភ័យ) ឱត្តប្បៈមានសភាវៈយ៉ាងនេះ។ ហិរិតែងមើលឃើញបាបធម៌ដូចជាលាមក ឱត្តប្បៈមើលឃើញដូចជាដែកក្ដៅ។ មរតក បានដល់ លោកុត្តរធម៌ ៩ ជាដើម។ ភាពមានអជ្ឈត្តសមុដ្ឋានជាដើមនៃហិរិនិងឱត្តប្បៈ លោកពោលទុកដោយភាពច្បាស់លាស់ក្នុងកន្លែងនោះៗ ប៉ុន្តែមិនមែនព្រោះធម៌ទាំងនោះមិនប្រកបគ្នានឹងគ្នាក្នុងកាលម្ដងម្កាលនោះទេ។ ព្រោះថា ការខ្មាសអៀនដែលមិនមានការខ្លាច ឬការខ្លាចបាបដែលមិនមានការខ្មាសអៀន មិនដែលមានឡើយ។

---

မူလရာသိဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីមូលរាសី

---

အဂေဓော အနဘိဇ္ဈနံ အနဘိကင်္ခနံ. အနလ္လီနော ဘာဝေါ အဓိပ္ပာယော ဧတဿာတိ အနလ္လီနဘာဝေါ, ဧဝဉှိ ဥပမာယ သမေတိ. အနုကူလမိတ္တော အနုဝတ္တကော. ဝိနယရသောတိ ဝိနယနရသော. အဒေါသော ဒုဿီလျမလဿာတိ ဣဒံ ဒုဿီလျဿ ဒေါသသမုဋ္ဌာနတံ ဒေါသူပနိဿယတဉ္စ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အဘာဝနာယာတိ ‘‘တတ္ထ ဇာတာနံ ဓမ္မာနံ အနတိဝတ္တနဋ္ဌေန ဘာဝနာဣန္ဒြိယာနံ ဧကရသဋ္ဌေန ဘာဝနာ တဒုပဂဝီရိယဝါဟနဋ္ဌေန ဘာဝနာ အာသေဝနဋ္ဌေန ဘာဝနာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တာယ ပညာသာဓနာယ ဘာဝနာယ အပ္ပဝတ္တိ, တပ္ပဋိပက္ခဘူတာ ဝါ အကုသလာ အဘာဝနာ. နိဂ္ဂုဏေပိ ဂုဏဂ္ဂဟဏံ အဓိကဂ္ဂဟဏံ. ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဂုဏံ ဝိဒ္ဓံသေတွာ ဂဟဏံ ဦနဂ္ဂဟဏံ. စတုဝိပလ္လာသဂ္ဂဟဏံ ဝိပရီတဂ္ဂဟဏံ.

ពាក្យថា Agedho បានដល់ ការមិនគិតរំពឹងទុកជាមុន និងការមិនប្រាថ្នាចង់បាន។ សេចក្ដីមិនស្អិតកៀក គឺជាបំណងនៃអលោភៈនេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អនល្លីនភាវៈ (សភាវៈមិនស្អិតកៀក) ព្រោះថាកាលបើពោលយ៉ាងនេះ តែងសមស្របគ្នានឹងសេចក្ដីឧបមា។ មិត្តដ៏អនុគ្រោះ គឺអ្នកដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមចិត្ត។ ពាក្យថា Vinayaraso សេចក្តីថា មានការកំចាត់បង់ជាកិច្ច។ ពាក្យថា Adoso dussīlyamalassa នេះ លោកពោលសំដៅយកភាពនៃទ្រុស្តសីលដែលមានទោសៈជាសមុដ្ឋាន និងមានទោសៈជាឧបនិស្ស័យ។ ពាក្យថា Abhāvanāya បានដល់ ការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃភាវនាដែលសម្រេចនូវបញ្ញា ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកថា "ការចម្រើនដោយអត្ថថាមិនកន្លងហួសនូវធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងទីនោះ ការចម្រើនដោយអត្ថថាមានរសតែមួយនៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ ការចម្រើនដោយអត្ថថានាំទៅនូវវីរិយៈដែលចូលទៅជិតធម៌នោះ ការចម្រើនដោយអត្ថថាការសេពគប់រឿយៗ" ឬមួយ អកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលជាបដិបក្ខនឹងភាវនានោះ ឈ្មោះថា អភាវនា។ ការកាន់យកគុណសូម្បីតែក្នុងបុគ្គលដែលមិនមានគុណ ឈ្មោះថា អធិកគ្គហណៈ (ការកាន់យកលើសលប់)។ ការបំផ្លាញគុណដែលមានប្រាកដហើយកាន់យក ឈ្មោះថា ឩនគ្គហណៈ (ការកាន់យកខ្វះខាត)។ ការកាន់យកវិបល្លាស ៤ យ៉ាង ឈ្មោះថា វិបរីតគ្គហណៈ (ការកាន់យកខុសឆ្គង)។

---

ယာထာဝသဘာဝေတိ ‘‘ဧတ္တကော ဧတဿ ဂုဏော, ဧတ္တကော ဒေါသော’’တိ ဂုဏဒေါသာနံ သဘာဝေ ‘‘ဇရာဓမ္မော ဇီရတိ, တံ ကုတေတ္ထ လဗ္ဘာ မာ ဇီရီ’’တိ ဧဝမာဒိပစ္စဝေက္ခဏသမ္ဘဝတော. အလောဘေန စ ဂဟဋ္ဌာနံ ခေတ္တဝတ္ထာဒီသု ဝိဝါဒါဘာဝတော. အမောဟေန ပဗ္ဗဇိတာနံ ဒိဋ္ဌိဂတဝိဝါဒါဘာဝတော. ကာမရာဂါဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာ ဟိ ဂဟဋ္ဌာ ဂဟဋ္ဌေဟိ ဝိဝဒန္တိ, ဒိဋ္ဌိရာဂါဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာ သမဏာ သမဏေဟီတိ. ရာဂဝသေန မိတ္တသန္ထဝေါ ဒေါသဝသေန ဝိရောဓော စ တဗ္ဗိသေသေန ဥပဂမာပဂမာ, အာရမ္မဏေ ဝါ ရူပါဒိမှိ အနုရောဓဝိရောဓာ. အမဇ္ဈတ္တဘာဝဿ ပဋိဃာနုနယသင်္ခါတဿ မောဟေန ပဝတ္တိ. သုခဝိပရိဏာမေ ဒုက္ခသမာယောဂေ စ ပဋိဃပဝတ္တိယံ ဝေဒနာပရိဂ္ဂဟော န သိဇ္ဈတီတိ အဒေါသာနုဘာဝေန ဝေဒနာသတိပဋ္ဌာနံ သိဇ္ဈတိ. ဒိဗ္ဗဝိဟာရဿာတိ စတုန္နံ ဈာနာနံ. အရိယဝိဟာရော ဖလသမာပတ္တိ. မောဟေန အဝိစာရေန္တော ဥဒါသီနပက္ခေသုပိ သတ္တသင်္ခါရေသု သဗ္ဗေသု [Pg.92] အဘိသင်္ဂံ ကရောတီတိ အမူဠှဿ တဒဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒုက္ခဒဿနဿ အာသန္နပဋိပက္ခတ္တာ ဒေါသဿ တပ္ပဋိပက္ခေန အဒေါသေန ဒုက္ခဒဿနံ ဟောတိ.

ពាក្យថា Yāthāvasabhāve សេចក្តីថា ក្នុងសភាវៈនៃគុណនិងទោសថា "គុណរបស់បុគ្គលនេះមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ទោសមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ" ព្រោះការកើតឡើងនៃការពិចារណាជាដើមយ៉ាងនេះថា "ធម៌ដែលមានសេចក្ដីគ្រាំគ្រាជាធម្មតា តែងគ្រាំគ្រាទៅ សេចក្ដីប្រាស្នាក្នុងធម៌នោះថា កុំបីគ្រាំគ្រាឡើយ តើនឹងបានមកពីណា?"។ និងដោយអំណាចនៃអលោភៈ ព្រោះការមិនមានការជជែកទាស់ទែងគ្នាក្នុងស្រែចម្ការជាដើមរបស់គ្រហស្ថទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃអមោហៈ ព្រោះការមិនមានការជជែកទាស់ទែងគ្នាក្នុងទិដ្ឋិរបស់បព្វជិតទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ពួកគ្រហស្ថដែលជាប់ជំពាក់ដោយការចូលទៅស្អិតកៀកក្នុងកាមរាគ តែងជជែកទាស់ទែងគ្នានឹងពួកគ្រហស្ថដូចគ្នា ពួកសមណៈដែលជាប់ជំពាក់ដោយការចូលទៅស្អិតកៀកក្នុងទិដ្ឋិរាគ តែងជជែកទាស់ទែងគ្នានឹងពួកសមណៈដូចគ្នា។ ការចងមិត្តដោយអំណាចនៃរាគៈ ការប្រឆាំងគ្នាដោយអំណាចនៃទោសៈ និងការចូលទៅជិតឬការថយចេញដោយលក្ខណៈពិសេសនៃរាគៈនិងទោសៈនោះ ឬការយល់ស្របនិងការប្រឆាំងក្នុងអារម្មណ៍មានរូបារម្មណ៍ជាដើម។ ភាពមិនជាកណ្ដាលដែលពោលគឺបដិឃៈនិងអនុសយៈ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃមោហៈ។ កាលបើបដិឃៈប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការប្រែប្រួលនៃសុខ និងការជួបប្រទះនឹងទុក្ខ ការកំណត់ដឹងនូវវេទនាក៏មិនសម្រេចឡើយ ហេតុនោះ ដោយអានុភាពនៃអទោសៈ វេទនាសតិបដ្ឋានទើបសម្រេចបាន។ ពាក្យថា Dibbavihārassa បានដល់ នៃឈានទាំង ៤។ អរិយវិហារ បានដល់ ផលសមាបត្តិ។ បុគ្គលដែលមិនពិចារណាដោយអំណាចនៃមោហៈ តែងធ្វើនូវការជាប់ជំពាក់យ៉ាងខ្លាំងក្នុងសត្វនិងសង្ខារទាំងពួង សូម្បីតែក្នុងពួកដែលជាកណ្ដាល ហេតុនោះ ភាពមិនមានការជាប់ជំពាក់នោះរបស់បុគ្គលអ្នកមិនវង្វេង គប្បីជ្រាបបាន។ ព្រោះទោសៈជាបដិបក្ខដ៏ជិតស្និទ្ធនឹងការឃើញទុក្ខ ការឃើញទុក្ខទើបមានបានដោយអំណាចនៃអទោសៈដែលជាបដិបក្ខនឹងទោសៈនោះ។

---

ကမ္မပထရာသိဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីកម្មបថរាសី

---

သုခါဒီနိ အတ္တနော န ဗျာပါဒေတိ န ဝိနာသေတိ ပရဿ စာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကမ္မပထတာတံသဘာဂတာဟိ ကမ္မပထဝသေန.

គប្បីយល់ឃើញថា មិនធ្វើឲ្យប្រែប្រួល មិនបំផ្លាញនូវសុខជាដើមរបស់ខ្លួន និងរបស់អ្នកដទៃ។ ដោយភាពជាកម្មបថ និងដោយភាពមានចំណែកស្មើគ្នានឹងកម្មបថនោះ ទើបលោកកាន់យកដោយអំណាចនៃកម្មបថ។

---

ပဿဒ္ဓါဒိယုဂလဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីគូមានបស្សទ្ធិជាដើម

---

ဒရထော သာရမ္ဘော, ဒုက္ခဒေါမနဿပစ္စယာနံ ဥဒ္ဓစ္စာဒိကာနံ ကိလေသာနံ စတုန္နံ ဝါ ခန္ဓာနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. ဥဒ္ဓစ္စပ္ပဓာနာ ကိလေသာ ဥဒ္ဓစ္စာဒိကိလေသာ, ဥဒ္ဓစ္စံ ဝါ အာဒိံ ကတွာ သဗ္ဗကိလေသေ သင်္ဂဏှာတိ. သုဝဏ္ဏဝိသုဒ္ဓိ ဝိယာတိ ယထာ သုဝဏ္ဏဝိသုဒ္ဓိ အလင်္ကာရဝိကတိဝိနိယောဂက္ခမာ, ဧဝံ အယမ္ပိ ဟိတကိရိယာဝိနိယောဂက္ခမာ.

ពាក្យថា ទរថៈ បានដល់ សារម្ភៈ (ការបៀតបៀនយ៉ាងខ្លាំង) នេះជាឈ្មោះនៃកិលេសទាំងឡាយមានឧទ្ធច្ចៈជាដើម ដែលមានទុក្ខនិងទោមនស្សជាបច្ច័យ ឬជាឈ្មោះនៃខន្ធទាំង ៤។ កិលេសទាំងឡាយដែលមានឧទ្ធច្ចៈជាប្រធាន ឈ្មោះថា ឧទ្ធច្ចាទិកិលេស ឬមួយ លោកសង្គ្រោះយកកិលេសទាំងអស់ដោយធ្វើឧទ្ធច្ចៈឲ្យជាដើម។ ពាក្យថា Suvaṇṇavisuddhi viya សេចក្តីថា ដូចជាមាសដ៏បរិសុទ្ធដែលគួរដល់ការយកទៅច្នៃធ្វើជាគ្រឿងអលង្ការផ្សេងៗបាន យ៉ាងណាមិញ សូម្បីតែកាយកម្មញ្ញតានិងចិត្តកម្មញ្ញតានេះ ក៏គួរដល់ការយកទៅប្រើប្រាស់ក្នុងការធ្វើអំពើជាប្រយោជន៍បានយ៉ាងនោះដែរ។

---

သမံ, သမန္တတော ဝါ ပကာရေဟိ ဇာနနံ သမ္ပဇညံ. စေတိယဝန္ဒနာဒိအတ္ထံ အဘိက္ကမာဒီသု အတ္ထာနတ္ထပရိဂ္ဂဏှနံ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ. သတိ စ အတ္ထေ သပ္ပာယာသပ္ပာယရူပါဒိပရိဂ္ဂဏှနံ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ. ဂေါစရဂါမာဘိက္ကမနာဒီသု ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနံ ဂေါစရသမ္ပဇညံ. အဘိက္ကမနာဒီနံ ဓာတုအာဒိဝသေန ပဝိစယော အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ. သဗ္ဗကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာနုယုတ္တာနံ သဗ္ဗယောဂီနံ သဗ္ဗဒါ ဥပကာရကာ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ ပါရိပန္ထကဟရဏတော ဘာဝနာဝဍ္ဎနတော စ. ယထာဟ ‘‘ဒွေ ဓမ္မာ ဗဟုကာရာ သတိ စ သမ္ပဇညဉ္စာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၂). ယုဂေ နဒ္ဓါ ဝိယာတိ ယုဂနဒ္ဓါ, အညမညံ နိမိတ္တဘာဝေန သမံ ပဝတ္တာတိ အတ္ထော. ‘‘ပုန စပရံ, အာဝုသော, ဘိက္ခု သမထဝိပဿနံ ယုဂနဒ္ဓံ ဘာဝေတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၇၀; ပဋိ. မ. ၂.၁) ဟိ သုတ္တေ ဧတေသံ ယုဂနဒ္ဓတာ ဝုတ္တာ. သဗ္ဗကုသလဓမ္မေသု လီနုဒ္ဓစ္စာဘာဝေါ ဧတေဟိ ဒွီဟိ သမံ ယုတ္တေဟီတိ ‘‘ဝီရိယသမာဓိယောဇနတ္ထာယာ’’တိ အာဟ, ယောဂဝစနတ္ထာယာတိ အတ္ထော.

ការដឹងដោយស្មើ ឬដឹងដោយជុំវិញដោយប្រការផ្សេងៗ ឈ្មោះថា សម្បជញ្ញៈ។ ការកំណត់ដឹងនូវប្រយោជន៍និងមិនមែនប្រយោជន៍ក្នុងការឈានទៅមុខជាដើម ដើម្បីការថ្វាយបង្គំចេតិយជាដើម ឈ្មោះថា សាត្ថកសម្បជញ្ញៈ។ កាលបើមានប្រយោជន៍ហើយ ការកំណត់ដឹងនូវរូបារម្មណ៍ជាដើមដ៏សមគួរនិងមិនសមគួរ ឈ្មោះថា សប្បាយសម្បជញ្ញៈ។ ការមិនលះបង់ចោលនូវកម្មដ្ឋានក្នុងការឈានទៅកាន់ស្រុកជាទីគោចរជាដើម ឈ្មោះថា គោចរសម្បជញ្ញៈ។ ការពិចារណាជ្រើសរើសនូវការឈានទៅមុខជាដើមដោយអំណាចនៃធាតុជាដើម ឈ្មោះថា អសម្មោហសម្បជញ្ញៈ។ ធម៌ទាំងពីរនេះ តែងមានឧបការៈគ្រប់ពេលដល់យោគីទាំងពួងដែលប្រកបការចម្រើនកម្មដ្ឋានទាំងអស់ ព្រោះការកំចាត់បង់នូវធម៌ជាគ្រឿងរារាំង និងព្រោះការធ្វើឲ្យចម្រើនឡើងនូវភាវនា ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកថា "ធម៌ពីរយ៉ាងមានឧបការៈច្រើន គឺសតិនិងសម្បជញ្ញៈ"។ ប្រៀបដូចជាសេះអាជានេយ្យដែលគេទឹមទុកក្នុងនឹម ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា យុគនទ្ធៈ (ការទឹមគូ) សេចក្តីថា ប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នាដោយភាពជាហេតុដល់គ្នានឹងគ្នា ព្រោះថាក្នុងព្រះសូត្រថា "ម្នាលអាវុសោ មួយទៀត ភិក្ខុតែកចម្រើនសមថៈនិងវិបស្សនាឲ្យទឹមគូគ្នា" លោកពោលទុកនូវភាពជាយុគនទ្ធៈនៃធម៌ទាំងឡាយនេះ។ ភាពមិនមានសេចក្ដីរួញរានិងសេចក្ដីខ្ចាត់ខ្ចាយក្នុងកុសលធម៌ទាំងពួង តែងមានបានដោយអំណាចនៃធម៌ទាំងពីរនេះដែលប្រកបស្មើគ្នា ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ដើម្បីប្រកបនូវវីរិយៈនិងសមាធិ" សេចក្តីថា ដើម្បីពោលនូវការប្រកបគ្នា។

---

ယေဝါပနကဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីយេវាបនកធម៌

---

ရူပါဘာဝေနာတိ ရုပ္ပနာဘာဝေန. ဓမ္မာတိ ဧတဿ အတ္ထော သဘာဝတော ဥပလဗ္ဘမာနာတိ. မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂေါတိ အပ္ပနာပ္ပတ္တာယ မေတ္တာယ ပုဗ္ဗဘာဂေါ[Pg.93], ပရိကမ္မမေတ္တာ ဧတသ္မိံ စိတ္တေ အတ္ထီတိ အတ္ထော. ဝိရတိဝသေနာတိ ဝစီပဝတ္တိယာ န ပူရေတိ, ကိန္တု ဝိရတိယောဂေနာတိ အတ္ထော. အပဏ္ဏကင်္ဂါနီတိ အဝိရဒ္ဓင်္ဂါနိ. ယထာ တထာ ဝါ အာရမ္မဏေ ဝိနိစ္ဆယနံ အဓိမုစ္စနံ. န ဟိ အနဓိမုစ္စန္တော ပါဏာတိပါတာဒီသု ဒါနာဒီသု ဝါ ပဝတ္တတိ, သဒ္ဓါ ပန ပသာဒနီယေသု ပသာဒါဓိမောက္ခောတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. ဒါရကဿ ဝိယ ဣတော စိတော စ သံသပ္ပနဿ ကရိဿာမိ န ကရိဿာမီတိ အဝိနိစ္ဆယဿ ပဋိပက္ခကိရိယာ အသံသပ္ပနံ. ပုရိမမနတောတိ ဘဝင်္ဂတော. ဝိသဒိသံ ဝီထိဇဝနံ မနံ ကရောတီတိ မနသိကာရသာမညေန ဝီထိဇဝနပဋိပါဒကေ ဒဿေတိ. တေသု ဓမ္မေသူတိ စိတ္တစေတသိကဓမ္မေသု. အတဒါရမ္မဏတ္တေပိ ဟိ တေသု သမပ္ပဝတ္တေသု ဥဒါသီနဘာဝတော တတြမဇ္ဈတ္တတာတိ ဝုစ္စတိ. အလီနာနုဒ္ဓတပ္ပဝတ္တိပစ္စယတ္တာ ဦနာဓိကနိဝါရဏရသာ. ကာယဒုစ္စရိတာဒိဝတ္ထူနန္တိ ပါဏာဒီနံ. အမဒ္ဒနာ မဒ္ဒနပဋိပက္ခဘာဝေါဝ.

ពាក្យថា រូបាភាវេន គឺដោយការមិនមានការបែកធ្លាយ (ប្រែប្រួល)។ ពាក្យថា ធម្មា នេះ មានសេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលគេបានឃើញដោយសភាវៈពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា មេត្តាបុព្វភាគ បានដល់ ភាគខាងដើមនៃមេត្តាដែលមិនទាន់ដល់អប្បនា មានន័យថា បរិកម្មមេត្តាមាននៅក្នុងចិត្តនេះ។ ពាក្យថា វិរតិវសេន មានន័យថា មិនមែនបំពេញដោយការប្រព្រឹត្តទៅនៃវាចាទេ ប៉ុន្តែបំពេញដោយការប្រកបដោយវិរតិ។ ពាក្យថា អបណ្ណកង្គានិ បានដល់ អង្គធម៌ទាំងឡាយដែលមិនខុសឆ្គង។ ការសម្រេចចិត្តក្នុងអារម្មណ៍ មិនថាតាមរបៀបណាៗក្តី ឈ្មោះថា អធិមោក្ខ។ ព្រោះថា កាលបើមិនមានការសម្រេចចិត្តទេ បុគ្គលរមែងមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំពើមានបាណាតិបាតជាដើម ឬក្នុងអំពើមានទានជាដើមឡើយ ចំណែកឯសទ្ធាវិញ គឺការសម្រេចចិត្តដោយការជ្រះថ្លាក្នុងវត្ថុគួរជ្រះថ្លា នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃធម៌ទាំងនោះ។ ការមិនរារែក (អសំសប្បនៈ) គឺជាកិរិយាផ្ទុយពីការមិនសម្រេចចិត្តថា 'តើអាត្មាអញនឹងធ្វើ ឬមិនធ្វើ' ដែលជាការរារែកទៅនេះទៅនោះ ដូចជាក្មេងតូច។ ពាក្យថា បុរិមមនតោ បានដល់ ចាកភវង្គចិត្ត។ ធ្វើនូវមនោគឺវិថីជវនៈដ៏ប្លែកគ្នា ហេតុនោះ (លោក) បង្ហាញនូវមនសិការៈដែលញ៉ាំងវិថីជវនៈឲ្យសម្រេច ដោយភាពស្រដៀងគ្នានៃមនសិការៈ។ ពាក្យថា តេសុ ធម្មេសុ បានដល់ ក្នុងធម៌គឺចិត្តនិងចេតសិកទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ទោះបីជាមិនមានធម៌ទាំងនោះជាអារម្មណ៍ក្តី កាលបើធម៌ទាំងនោះប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នា ភាពជាកណ្តាលចំពោះធម៌ទាំងនោះ ហៅថា តត្រមជ្ឈត្តតា។ មានការរារាំងនូវភាពខ្វះនិងភាពលើសជាកិច្ច (រស) ព្រោះជាបច្ច័យដល់ការប្រព្រឹត្តទៅមិនរួញរានិងមិនរាយមាយ។ ពាក្យថា កាយទុច្ចរិតាទិវត្ថូនំ បានដល់ វត្ថុទាំងឡាយមានជីវិតសត្វជាដើម។ ពាក្យថា អមទ្ទនា គឺសភាវៈផ្ទុយពីការបៀតបៀន (ការកន្លង)។

---

တံတံရာသိကိစ္စဝသေန ဝိဘာဂရဟိတာ အဝိဘတ္တိကာ. ဧတ္ထာတိ ဧတေသု သဝိဘတ္တိကေသု ဒုတိယဋ္ဌာနာဒီသုပိ ဘာဇိယမာနေသု အပုဗ္ဗံ နတ္ထီတိ အတ္ထော. ပဒံ ပူရိတန္တိ ဈာနာဒိပဒံ ပဉ္စကာဒိဝသေန ပူရိတံ. ပဉ္စ ဟိ အင်္ဂါနိ ဈာနပဒဿ အတ္ထော, တေသု ဧကသ္မိဉ္စ ဦနေ ဈာနပဒံ ဦနံ ဟောတီတိ. ပဒသမူဟော ပဒကောဋ္ဌာသော ဝါ တံ တမေဝ ဝါ ပဒံ, အဝုတ္တံ ဟာပိတံ နာမ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပူရိတ’’န္တိ. ဝုတ္တသ္မိညေဝ ဝုစ္စမာနေ အနေကေသံ ပုရိသသဒ္ဒါနံ ဝိယ ကောစိ သမ္ဗန္ဓော နတ္ထီတိ မညမာနော အာဟ ‘‘အနနုသန္ဓိကာ ကထာ’’တိ. အန္တရန္တရာ ဝုတ္တသ္မိညေဝ ဝုစ္စမာနေ အနုက္ကမေန ဓမ္မာ ကထိတာ န ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ဥပ္ပဋိပါဋိယာ’’တိ. ဖဿပဉ္စမကရာသိ သဗ္ဗစိတ္တုပ္ပာဒသာဓာရဏဝသေန စတုက္ခန္ဓတပ္ပစ္စယသင်္ဂဟဝသေန စ ဝုတ္တော. ယထာဝုတ္တေသု ပန ရာသီသု ဧကရာသိကိစ္စဿပိ အဘာဝါ ဆန္ဒာဒယော ယေဝါပနကဝသေန ဝုတ္တာ. ဝုတ္တာနမ္ပိ စ ဓမ္မာနံ ယထာ ဝေဒနာဒီနံ ဈာနင်္ဂါဒိဘာဝေါ ဝုတ္တော, န ဧဝံ သောဝစဿတာကလျာဏမိတ္တတာဒိဝိသေသော ဝုတ္တောတိ တဿ သင်္ဂဏှနတ္ထံ ကေစိ ဓမ္မေ ဝိသုံ ဌပေတွာ တေ စ တဉ္စ ဝိသေသံ ‘‘ယေ ဝါ ပနာ’’တိ အာဟ. ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန ဝါ သာဝသေသေ ဓမ္မေ ဝတွာ ‘‘ယေ ဝါ ပနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនមានការបែងចែក ដោយអំណាចនៃកិច្ចក្នុងគំនរ (រាសី) នោះៗ ឈ្មោះថា អវិភត្តិកៈ។ ពាក្យថា ឯត្ថ នេះ មានសេចក្តីថា កាលបើធម៌ដែលមានការបែងចែកទាំងនេះ ត្រូវបានបែងចែកសូម្បីក្នុងឋានៈទីពីរជាដើមក្តី ធម៌ដែលប្លែក (ថ្មី) មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា បទំ បូរិតំ គឺបទមានឈានជាដើម ត្រូវបានបំពេញដោយអំណាចនៃធម៌មានពួកប្រាំជាដើម។ ព្រោះថា អង្គទាំងប្រាំជាសេចក្តីនៃបទថា ឈាន កាលបើខ្វះអង្គណាមួយក្នុងអង្គទាំងនោះ បទថា ឈាន ក៏ឈ្មោះថាខ្វះខាតដែរ។ ប្រជុំនៃបទក្តី ផ្នែកនៃបទក្តី ឬបទនោះឯងក្តី ដែលមិនបានពោល ឈ្មោះថាជាបទដែលលះបង់ (ខ្វះខាត) ហេតុនោះ ទើបពោលថា 'បំពេញហើយ' (បូរិតំ)។ កាលបើធម៌ដែលពោលហើយ ត្រូវបានពោលម្តងទៀត ទំនាក់ទំនងណាមួយរមែងមិនមាន ដូចជាពាក្យថា បុរស ច្រើនដង ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យយល់ឃើញយ៉ាងនេះ ទើបពោលថា 'អននុស្សន្ធិកាកថា' (វាចាមិនមានការតភ្ជាប់)។ កាលបើធម៌ដែលពោលហើយ ត្រូវបានពោលម្តងទៀតក្នុងចន្លោះៗ ធម៌ទាំងឡាយរមែងមិនឈ្មោះថាពោលតាមលំដាប់ឡើយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា 'ឧប្បដិបាដិយា' (ដោយការខុសលំដាប់)។ គំនរធម៌មានផស្សៈជាទីប្រាំ ត្រូវបានពោលដោយអំណាចនៃការទូទៅដល់ចិត្តុប្បាទទាំងពួងផង ដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះនូវខន្ធបួននិងបច្ច័យនៃខន្ធទាំងនោះផង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងគំនរធម៌ទាំងឡាយតាមដែលពោលហើយ ព្រោះមិនមានសូម្បីតែកិច្ចនៃគំនរណាមួយ ធម៌ទាំងឡាយមានឆន្ទៈជាដើម ទើបត្រូវបានពោលដោយអំណាចនៃយេវបនកធម៌។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបណ្តាធម៌ដែលពោលហើយ ភាពជាអង្គឈានជាដើមនៃធម៌ទាំងឡាយមានវេទនាជាដើម ត្រូវបានពោលយ៉ាងណា ឯសេចក្តីប្លែកមានសោវចស្សតា (ភាពជាបុគ្គលប្រដៅងាយ) និងកល្យាណមិត្តតាជាដើម មិនត្រូវបានពោលយ៉ាងនោះទេ ហេតុនោះ ដើម្បីសង្គ្រោះនូវសេចក្តីប្លែកនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបទុកធម៌ខ្លះដោយឡែក ហើយទ្រង់ត្រាស់ធម៌ទាំងនោះផង នូវសេចក្តីប្លែកនោះផង ដោយពាក្យថា 'យេ វា បន' (មួយម៉្យាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយណា)។ ឬមួយ ទ្រង់ត្រាស់ធម៌ដែលនៅសេសសល់ ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យនៃវិនេយ្យសត្វ ហើយទើបត្រាស់ថា 'យេ វា បន'។

---

ယေဝါပနကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីយេវបនកធម៌ ចប់ហើយ។

---

ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីកថាវគ្គនៃធម្មុទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។

---

ကာမာဝစရကုသလံ

កាមាវចរកុសល

---

နိဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយអំពីកថាវគ្គនៃនិទ្ទេសវារៈ

---

၂. ဖုသနကဝသေနာတိ [Pg.94] သန္တေ အသန္တေပိ ဝိသယေ အာပါထဂတေ စိတ္တဿ သန္နိပတနဝသေန ‘‘စိတ္တံ မနော’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၆, ၁၇) ဝိယ ကိစ္စဝိသေသံ, ‘‘မာနသ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၆, ၁၇) ဝိယ သမာနေ အတ္ထေ သဒ္ဒဝိသေသံ, ‘‘ပဏ္ဍရ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၆, ၁၇) ဝိယ ဂုဏဝိသေသံ, ‘‘စေတသိကံ သာတ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၂, ၁၈) ဝိယ နိဿယဝိသေသံ, ‘‘စိတ္တဿ ဌိတီ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၅, ၂၄) ဝိယ အညဿ အဝတ္ထာဘာဝဝိသေသံ, ‘‘အလုဗ္ဘနာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၃၂) ဝိယ အညဿ ကိရိယာဘာဝဝိသေသံ, ‘‘အလုဗ္ဘိတတ္တ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၃၂) ဝိယ အညဿ ကိရိယာဘာဝဘူတတာဝိသေသန္တိအာဒိကံ အနပေက္ခိတွာ ဓမ္မမတ္တဒီပနံ သဘာဝပဒံ. ဖုသန္တဿ ဟိ စိတ္တဿ ဖုသနကိရိယာ ဖုသနာကာရော. သမ္ဖုသနာတိ အာရမ္မဏသမာဂမဖုသနာ, န ပဋိလာဘသမ္ဖုသနာ. သမ္ဖုသိတဿ အာရမ္မဏေန သမာဂတဿ စိတ္တဿ ဘာဝေါ သမ္ဖုသိတတ္တံ. ယသ္မိံ သတိ စိတ္တံ သမ္ဖုသိတန္တိ ဝုစ္စတိ, သော တဿ ဘာဝေါ. ဧဝံ အညေသုပိ ဘာဝနိဒ္ဒေသေသု ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

២. ពាក្យថា ផុសនកវសេន គឺដោយអំណាចនៃការជួបជុំគ្នានៃចិត្ត កាលបើអារម្មណ៍ដែលមានពិតក្តី មិនមានពិតក្តី មកប្រឈមមុខ ដូចជាសេចក្តីប្លែកនៃកិច្ចក្នុងពាក្យថា 'ចិត្តំ មនោ' ជាដើម ដូចជាសេចក្តីប្លែកនៃសព្ទក្នុងអត្ថៈដូចគ្នាក្នុងពាក្យថា 'មានសំ' ជាដើម ដូចជាសេចក្តីប្លែកនៃគុណក្នុងពាក្យថា 'បណ្ឌរំ' ជាដើម ដូចជាសេចក្តីប្លែកនៃទីអាស្រ័យក្នុងពាក្យថា 'ចេតសិកំ សាតំ' ជាដើម ដូចជាសេចក្តីប្លែកនៃភាពមិនមានអវត្ថា (ការប្រែប្រួល) នៃធម៌ដទៃក្នុងពាក្យថា 'ចិត្តស្ស ឋិតិ' ជាដើម ដូចជាសេចក្តីប្លែកនៃកិរិយាភាវៈនៃធម៌ដទៃក្នុងពាក្យថា 'អលុព្ភនា' ជាដើម ដូចជាសេចក្តីប្លែកនៃភាពជាកិរិយាភាវៈនៃធម៌ដទៃក្នុងពាក្យថា 'អលុព្ភិតត្តំ' ជាដើម ដោយមិនគិតដល់សេចក្តីប្លែកទាំងនោះឡើយ សភាវបទ គឺបទដែលបង្ហាញត្រឹមតែសភាវធម៌ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា កិរិយាប៉ះពាល់នៃចិត្តដែលកំពុងប៉ះពាល់ ឈ្មោះថា អាការៈនៃការប៉ះពាល់ (ផុសនៈ)។ ពាក្យថា សម្ផុសនា គឺការប៉ះពាល់ដោយការជួបជុំនឹងអារម្មណ៍ មិនមែនការប៉ះពាល់ដោយការបានឡើយ។ ភាវៈនៃចិត្តដែលប៉ះពាល់ហើយ គឺចិត្តដែលជួបជុំនឹងអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា ភាពជាចិត្តប៉ះពាល់ហើយ (សម្ផុស្សិតត្តៈ)។ កាលបើធម៌ណាមាន ចិត្តរមែងត្រូវបានហៅថា ប៉ះពាល់ហើយ ធម៌នោះជាភាវៈនៃចិត្តនោះ។ សេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងនិទ្ទេសនៃភាវៈដទៃទៀតផងដែរ។

---

အပရဿ ဝေဝစနဿ, အပရေန ဝါ ပုရိမတ္ထဿ ဒီပနာ အပရဒီပနာ. ‘‘ပဏ္ဍိစ္စံ ကောသလ္လ’’န္တိ ဧဝမာဒယော ပညာဝိသေသာ နာနာကာလေ လဗ္ဘမာနာပိ ဧကသ္မိံ စိတ္တေ လဗ္ဘန္တိ. ဧကသ္မိဉ္စ ဝိသေသေ ဣတရေပိ အနုဂတာ ဟောန္တီတိ ဒဿေတုံ တထာ ဝိဘတ္တိ အတ္ထတော ဝိဘတ္တိ ဟောတိ အတ္ထနာနတ္တေန ကတတ္တာ. အထ ဝါ ယထာ ‘‘ကောဓော ကုဇ္ဈနာ ကုဇ္ဈိတတ္တ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၀၆၆) သဘာဝါကာရဘာဝနိဒ္ဒေသေဟိ ကောဓောတိ ဧဝမာကာရောဝ အတ္ထော ဝုတ္တော, န ဧဝမိဓ, ဣဓ ပန ပဏ္ဍိတာဒိဘာဝါကာရဘိန္နော အတ္ထော ဝုတ္တောတိ ဣဒံ ဝိဘတ္တိဂမနံ အတ္ထဝသေန ဟောတိ. သမ္ဖုသိတတ္တန္တိ ဧတ္ထာပိ န ‘‘ဖဿော’’တိ ဧဝမာကာရောဝ အတ္ထော ဝုတ္တော. သမ္ဖဿောတိ ဧဝမာကာရော ပန ဝုတ္တောတိ အတ္ထတော ဝိဘတ္တိဂမနန္တိ ဝုတ္တံ.

ការបង្ហាញនូវវេវចនៈដទៃ ឬការបង្ហាញនូវអត្ថៈមុនដោយវេវចនៈដទៃ ឈ្មោះថា អបរទីបនា (ការបង្ហាញដទៃ)។ សេចក្តីប្លែកនៃបញ្ញាទាំងឡាយមាន 'បណ្ឌិច្ចៈ កោសល្លៈ' ជាដើម ទោះបីជាបានក្នុងកាលផ្សេងៗគ្នាក្តី ក៏រមែងបានក្នុងចិត្តតែមួយបានដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញថា ក្នុងសេចក្តីប្លែកមួយ ធម៌ដទៃទៀតក៏រមែងប្រព្រឹត្តទៅតាមដែរ ហេតុនោះ ការបែងចែកយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថាជាការបែងចែកដោយអត្ថៈ ព្រោះធ្វើឡើងដោយភាពប្លែកគ្នានៃអត្ថៈ។ ឬមួយ ដូចជាក្នុងពាក្យថា 'កោធោ កុជ្ឈនា កុជ្ឈិតត្តំ' អត្ថៈគឺអាការៈនៃសេចក្តីក្រោធប៉ុណ្ណោះ ត្រូវបានពោលដោយសភាវនិទ្ទេស អាការនិទ្ទេស និងភាវនិទ្ទេស តែក្នុងទីនេះមិនមែនដូច្នោះទេ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ អត្ថៈដែលប្លែកគ្នាដោយអាការៈនៃភាវៈមានភាពជាបណ្ឌិតជាដើម ត្រូវបានពោល ហេតុនោះ ការដល់នូវការបែងចែកនេះ រមែងមានដោយអំណាចនៃអត្ថៈ។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា សម្ផុស្សិតត្តំ នេះ ក៏មិនមែនអត្ថៈគឺអាការៈនៃផស្សៈប៉ុណ្ណោះ ត្រូវបានពោលនោះដែរ ប៉ុន្តែ អាការៈគឺសម្ផស្សៈត្រូវបានពោល ហេតុនោះ ទើបពោលថា ការដល់នូវការបែងចែកដោយអត្ថៈ។

---

ဒေါသော ဗျာပါဒေါတိ ဥဒ္ဒေသေပိ နာမနာနတ္တေန နာနာဘူတော ဥဒ္ဒိဋ္ဌော. နိဒ္ဒေသေပိ တေနေဝ နာနတ္တေန နိဒ္ဒိဋ္ဌော. ဧကောဝ ခန္ဓော ဟောတီတိ ဧကေန ခန္ဓသဒ္ဒေန ဝတ္တဗ္ဗတံ သန္ဓာယာဟ. စေတနာတိ သင်္ခါရက္ခန္ဓံ ဒဿေတိ တပ္ပမုခတ္တာ. အသဒ္ဓမ္မာတိ အသတံ, အသန္တော ဝါ ဓမ္မာ, န ဝါ သဒ္ဓမ္မာတိ အသဒ္ဓမ္မာတိ အသဒ္ဓမ္မဝစနီယဘာဝေန ဧကီဘူတောပိ အသဒ္ဓမ္မော ကောဓဂရုတာဒိဝိသိဋ္ဌေန သဒ္ဓမ္မဂရုတာပဋိက္ခေပနာနတ္တေန နာနတ္တံ ဂတောတိ ‘‘စတ္တာရော’’တိ [Pg.95] ဝုတ္တံ. န သဒ္ဓမ္မဂရုတာတိ ဝုစ္စမာနာ ဝါ အသဒ္ဓမ္မဂရုတာ အသဒ္ဓမ္မဂရုတာဘာဝေန ဧကီဘူတာပိ ကောဓာဒိဝိသိဋ္ဌပဋိက္ခေပနာနတ္တေန နာနတ္တံ ဂတာ. ပဋိပက္ခော ဝါ ပဋိက္ခိပီယတိ တေန, သယံ ဝါ ပဋိက္ခိပတီတိ ပဋိက္ခေပေါတိ ဝုစ္စတီတိ သဒ္ဓမ္မဂရုတာပဋိက္ခေပနာနတ္တေန အသဒ္ဓမ္မဂရုတာ အသဒ္ဓမ္မာ ဝါ နာနတ္တံ ဂတာ. အလောဘောတိအာဒီနံ ဖဿာဒီဟိ နာနတ္တံ လောဘာဒိဝိသိဋ္ဌေန ပဋိက္ခေပေန လောဘာဒိပဋိပက္ခေန ဝါ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အလောဘာဒေါသာမောဟာနံ အညမညနာနတ္တံ ယထာဝုတ္တေန ပဋိက္ခေပနာနတ္တေန ယောဇေတဗ္ဗံ. ပဒတ္ထဿ ပဒန္တရေန ဝိဘာဝနံ ပဒတ္ထုတိ. တေန ဟိ တံ ပဒံ မဟတ္ထန္တိ ဒီပိတံ ဟောတိ အလင်္ကတဉ္စာတိ. အတ္ထဝိသေသာဘာဝေပိ အာဘရဏဝသေန စ အာဒရဝသေန စ ပုန ဝစနံ ဒဠှီကမ္မံ.

ពាក្យថា ទោសោ ព្យាបាទោ នេះ សូម្បីក្នុងឧទ្ទេស ក៏ទ្រង់សម្ដែងឲ្យប្លែកគ្នា ដោយភាពប្លែកគ្នានៃឈ្មោះ។ សូម្បីក្នុងនិទ្ទេស ក៏ទ្រង់សម្ដែងដោយភាពប្លែកគ្នានោះឯង។ ពាក្យថា ជាខន្ធតែមួយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់ភាពដែលគប្បីពោលដោយខន្ធសព្ទតែមួយ។ ពាក្យថា ចេតនា នេះ បង្ហាញនូវសង្ខារក្ខន្ធ ព្រោះមានចេតនានោះជាប្រធាន។ ពាក្យថា អសទ្ធម្មា បានដល់ ធម៌របស់អសប្បុរសទាំងឡាយ ឬធម៌ដែលមិនល្អ ឬធម៌ដែលមិនមែនជាសទ្ធម៌ ឈ្មោះថា អសទ្ធម៌ អសទ្ធម៌នោះ ទោះបីជាធម៌តែមួយដោយភាពជាអសទ្ធម៌ដែលគប្បីពោលក្តី ក៏ដល់នូវភាពប្លែកគ្នា ដោយការបដិសេធនូវសទ្ធម្មគរុតា (ការគោរពសទ្ធម៌) ដែលប្លែកគ្នាដោយមានកោធគរុតា (ការគោរពសេចក្តីក្រោធ) ជាដើម ហេតុនោះ ទើបពោលថា 'បួន'។ ឬមួយ អសទ្ធម្មគរុតា ដែលលោកពោលថា 'មិនមែនជាសទ្ធម្មគរុតា' នោះ ទោះបីជាធម៌តែមួយដោយភាពជាអសទ្ធម្មគរុតាក្តី ក៏ដល់នូវភាពប្លែកគ្នា ដោយការបដិសេធដ៏ប្លែកគ្នាដែលមានកោធៈជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ជាបដិបក្ខរមែងត្រូវបានបដិសេធដោយធម៌នោះ ឬធម៌នោះឯងរមែងបដិសេធនូវធម៌ជាបដិបក្ខ ហេតុនោះ ទើបហៅថា បដិក្ខេបៈ (ការបដិសេធ) ដូច្នេះ អសទ្ធម្មគរុតា ឬអសទ្ធម៌ទាំងឡាយ រមែងដល់នូវភាពប្លែកគ្នា ដោយការបដិសេធនូវសទ្ធម្មគរុតា។ ភាពប្លែកគ្នានៃធម៌ទាំងឡាយមានអលោភៈជាដើម ចាកធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើម គប្បីជ្រាបដោយការបដិសេធដ៏ប្លែកគ្នាមានលោភៈជាដើម ឬដោយធម៌ជាបដិបក្ខនឹងលោភៈជាដើម។ ភាពប្លែកគ្នាទៅវិញទៅមកនៃអលោភៈ អទោសៈ និងអមោហៈ គប្បីផ្សារភ្ជាប់ដោយការបដិសេធដ៏ប្លែកគ្នា តាមដែលពោលហើយ។ ការបំភ្លឺសេចក្តីនៃបទមុន ដោយបទដទៃ ឈ្មោះថា បទត្ថុតិ (ការសរសើរបទ)។ ព្រោះថា ដោយបទដទៃនោះ បទនោះរមែងត្រូវបានបង្ហាញថាមានអត្ថៈច្រើនផង ត្រូវបានតាក់តែងហើយផង។ ទោះបីជាមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាក្តី ការពោលម្តងទៀត ដោយអំណាចនៃការតាក់តែងផង ដោយអំណាចនៃសេចក្តីគោរពផង ឈ្មោះថា ទឡ្ហីកម្ម (ការធ្វើឲ្យមាំមួន)។

---

၃. တဇ္ဇန္တိ တဿ ဖလဿ အနုစ္ဆဝိကံ. န ကေဝလံ နိဒ္ဒိသိယမာနံ သာတမေဝ အဓိကတံ, အထ ခေါ ယထာနိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ အာရမ္မဏာနိပီတိ ‘‘တေဟိ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တဿ ဝါ ဇာတာ ကာရဏဘာဝေန ဖဿတ္ထံ ပဝတ္တာတိ တဇ္ဇာ. တံသမင်္ဂီပုဂ္ဂလံ, သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ဝါ အတ္တနိ သာဒယတီတိ သာတံ ဒ-ကာရဿ တ-ကာရံ ကတွာ. သုဋ္ဌု ခါဒတိ, ခဏတိ ဝါ ဒုက္ခန္တိ သုခံ.

៣. ពាក្យថា តជ្ជា គឺសមគួរដល់ផលនោះ។ មិនមែនត្រឹមតែសាតៈ (សេចក្តីត្រេកអរ) ដែលកំពុងបង្ហាញប៉ុណ្ណោះទេ ដែលជាធម៌ចម្បង ប៉ុន្តែអារម្មណ៍ទាំងឡាយតាមដែលបានបង្ហាញហើយក៏ជាធម៌ចម្បងដែរ ហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា 'តេហិ វា' (ឬដោយអារម្មណ៍ទាំងនោះ)។ ឬមួយ វិញ្ញាណដែលកើតឡើងចំពោះផលនោះ ឬប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីផស្សៈដោយភាពជាហេតុ ឈ្មោះថា តជ្ជា។ ញ៉ាំងបុគ្គលដែលប្រកបដោយសាតៈនោះ ឬញ៉ាំងសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយឲ្យត្រេកអរក្នុងខ្លួន ឈ្មោះថា សាតៈ ដោយធ្វើអក្សរ ទ ឲ្យទៅជាអក្សរ ត។ សភាវៈដែលស៊ី (ញ៉ាំងឲ្យវិនាស) ឬបំផ្លាញនូវទុក្ខដោយប្រពៃ ឈ្មោះថា សុខៈ។

---

၅. ပါသောတိ ရာဂပါသော. သော ဟိ နိရာဝရဏတ္တာ အန္တလိက္ခစရော. အကုသလမ္ပိ ပဏ္ဍရန္တိ ဝုတ္တံ, ကော ပန ဝါဒေါ ကုသလန္တိ အဓိပ္ပာယော. တဉှိ ပဏ္ဍရတော နိက္ခန္တံ သယဉ္စ ပဏ္ဍရန္တိ. အထ ဝါ သဗ္ဗမ္ပိ စိတ္တံ သဘာဝတော ပဏ္ဍရမေဝ, အာဂန္တုကောပက္ကိလေသဝေါဒါနေဟိ ပန သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇာနံ ဥပက္ကိလိဋ္ဌဝိသုဒ္ဓတရတာ ဟောန္တီတိ. ဒါရုပ္ပမာဏေသု သိလာဒီသု ခန္ဓပညတ္တိယာ အဘာဝါ ကိဉ္စိ နိမိတ္တံ အနပေက္ခိတွာ ဒါရုမှိ ပဝတ္တာ ခန္ဓပညတ္တီတိ ‘‘ပဏ္ဏတ္တိမတ္တဋ္ဌေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တံ-သဒ္ဒေန မနောဝိညာဏဓာတုယေဝ ဝုစ္စေယျ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗတ္တာတိ န တဿာ တဇ္ဇတာ. တေဟိ အာရမ္မဏေဟိ ဇာတာ တဇ္ဇာတိ စ ဝုစ္စမာနေ သမ္ဖဿဇတာ န ဝတ္တဗ္ဗာ. န ဟိ သော အာရမ္မဏံ, နာပိ ဝိသေသပစ္စယော. ‘‘တိဏ္ဏံ သင်္ဂတိ ဖဿော’’တိ ဝိညာဏမေဝ ဖဿဿ ဝိသေသပစ္စယောတိ ဝုတ္တောတိ တသ္မာ န ဝိညာဏံ ဝိသေသပစ္စယဘူတံ သမ္ဖဿဇတာယ တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတုသမ္ဖဿဇာပညတ္တိံ လဘတိ, န စ တဒေဝ တဿ ကာရဏဘာဝေန ဖလဘာဝေန စ ဝုစ္စမာနံ သုဝိညေယျံ ဟောတီတိ. ကိံ ဝါ ဧတေန, ယထာ ဘဂဝတာ ဝုတ္တာ တံသဘာဝါယေဝ တေ ဓမ္မာတိ န ဧဝံဝိဓေသု ကာရဏံ မဂ္ဂိတဗ္ဗံ.

៥. ពាក្យថា បាសោ គឺរាគបាសៈ (អន្ទាក់គឺរាគៈ)។ ព្រោះថារាគៈនោះ ឈ្មោះថា អន្តលិក្ខចរ (ត្រេចទៅក្នុងអាកាស) ព្រោះមិនមានរបាំងរារាំង។ សូម្បីអកុសលចិត្ត ក៏លោកហៅថា បណ្ឌរៈ (ស) ទៅហើយ ចាំបាច់និយាយថ្វីដល់កុសលចិត្ត នេះជាអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។ ព្រោះថាកុសលចិត្តនោះ និក្ខមន្តៈ (ចេញចាក) ភវង្គចិត្តដ៏សស្អាត ហើយខ្លួនឯងក៏សស្អាតដែរ។ ឬមួយ ចិត្តទាំងពួង សូម្បីដោយសភាវៈ ក៏ជាចិត្តសស្អាតពិតប្រាកដ ប៉ុន្តែដោយសារឧបក្កិលេសនិងវោទានៈដែលជាអាគន្តុកៈ ទើបភាពជាចិត្តសៅហ្មងនិងស្អាតវិសេសក្រៃលែងនៃចិត្តដែលមានទោសនិងមិនមានទោសរមែងមាន។ ព្រោះមិនមានខន្ធបញ្ញត្តិក្នុងវត្ថុទាំងឡាយមានថ្មជាដើមដែលមានប្រមាណដូចជាដុំឈើ ឈ្មោះថា ខន្ធបញ្ញត្តិដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងដុំឈើ ដោយមិនគិតដល់និមិត្តណាមួយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា 'ដោយអត្ថៈត្រឹមតែជាបញ្ញត្តិ' (បញ្ញត្តិមត្តដ្ឋេន)។ ដោយពាក្យថា តំ នោះ គប្បីសំដៅយកមនោវិញ្ញាណធាតុប៉ុណ្ណោះ ព្រោះជាធម៌ដែលគប្បីបង្ហាញ ហេតុនោះ ភាពជាតជ្ជា (ការកើតឡើងចំពោះអារម្មណ៍នោះ) នៃមនោវិញ្ញាណធាតុនោះ មិនមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើពោលថា កើតឡើងដោយអារម្មណ៍ទាំងនោះ ឈ្មោះថា តជ្ជា ភាពជាធម៌កើតអំពីសម្ផស្ស (សម្ផស្សជតា) ក៏មិនគប្បីពោលឡើយ។ ព្រោះថា ផស្សៈនោះ មិនមែនជាអារម្មណ៍ទេ ហើយក៏មិនមែនជាវិសេសបច្ច័យដែរ។ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា 'ការជួបជុំនៃធម៌ទាំងបី ឈ្មោះថា ផស្សៈ' គឺវិញ្ញាណប៉ុណ្ណោះជាវិសេសបច្ច័យនៃផស្សៈ ហេតុនោះ វិញ្ញាណដែលជាវិសេសបច្ច័យ រមែងមិនបាននូវបញ្ញត្តិថា 'តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុសម្ផស្សជា' ដោយភាពជាធម៌កើតអំពីសម្ផស្សឡើយ ម្យ៉ាងទៀត វិញ្ញាណនោះឯង កាលបើពោលដោយភាពជាហេតុផង ដោយភាពជាផលផងនៃផស្សៈនោះ រមែងមិនមែនជាធម៌ដែលគេងាយយល់ឡើយ។ ឬមួយ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយការស្វែងរកហេតុនេះ ធម៌ទាំងឡាយនោះ មានសភាវៈយ៉ាងនោះឯង ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហើយ ហេតុនោះ ក្នុងធម៌មានសភាពយ៉ាងនេះ ហេតុមិនគប្បីស្វែងរកឡើយ។

---

၇. ဧဝံ [Pg.96] တက္ကနဝသေန လောကသိဒ္ဓေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝဉ္စေဝဉ္စ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဝိဝိဓံ တက္ကနံ ကူပေ ဝိယ ဥဒကဿ အာရမ္မဏဿ အာကဍ္ဎနံ ဝိတက္ကနံ.

៧. នេះជាអធិប្បាយថា ដោយអំណាចនៃការត្រិះរិះយ៉ាងនេះ ដែលសម្រេចដោយលោក (លោករៀបចំឡើង)។ ការត្រិះរិះផ្សេងៗថា 'គប្បីជាយ៉ាងនេះៗ' គឺការទាញយកអារម្មណ៍ ដូចជាការដងទឹកក្នុងអណ្តូង ឈ្មោះថា វិតក្កនៈ (ការត្រិះរិះ)។

---

၈. သမန္တတော စရဏံ ဝိစရဏံ.

៨. ការត្រេចទៅជុំវិញ ឈ្មោះថា វិចរណៈ (ការពិចារណា)។

---

၉. အတ္တမနတာတိ ဧတ္ထ အတ္တ-သဒ္ဒေန န စိတ္တံ ဝုတ္တံ. န ဟိ စိတ္တဿ မနော အတ္ထီတိ. အတ္တမနဿ ပန ပုဂ္ဂလဿ ဘာဝေါ အတ္တမနတာတိ ဝတွာ ပုန ပုဂ္ဂလဒိဋ္ဌိနိသေဓနတ္ထံ ‘‘စိတ္တဿာ’’တိ ဝုတ္တံ.

៩. ក្នុងពាក្យថា អត្តមនតា នេះ ដោយអត្តសព្ទ មិនមែនលោកសំដៅយកចិត្តឡើយ ព្រោះថាមនោ (ចិត្ត) របស់ចិត្ត រមែងមិនមានឡើយ។ ប៉ុន្តែ លោកពោលថា ភាវៈនៃបុគ្គលដែលមានចិត្តជារបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា អត្តមនតា ហើយដើម្បីហាមឃាត់នូវបុគ្គលទិដ្ឋិ (ការយល់ឃើញថាជាបុគ្គល) ទើបលោកពោលម្តងទៀតថា 'ចិត្តស្ស' (នៃចិត្ត)។

---

၁၁. န ဗလဝတီ, ကသ္မာ အဝဋ္ဌိတိ ဝုတ္တာတိ? ဧကဂ္ဂစိတ္တေန ပါဏဝဓာဒိကရဏေ တထာ အဝဋ္ဌာနမတ္တဘာဝတော. ဝိရူပံ, ဝိဝိဓံ ဝါ သံဟရဏံ ဝိကိရဏံ ဝိသာဟာရော, သံဟရဏံ ဝါ သမ္ပိဏ္ဍနံ, တဒဘာဝေါ ဝိသာဟာရော.

១១. ឯកគ្គតាដែលមិនមានកម្លាំង ហេតុអ្វីទើបលោកហៅថា អវដ្ឋិតិ (ការតាំងនៅមាំ)? ព្រោះត្រឹមតែជាភាវៈនៃការតាំងនៅយ៉ាងនោះ ក្នុងការធ្វើនូវការសម្លាប់សត្វជាដើម ដោយចិត្តដែលមានអារម្មណ៍តែមួយ។ ការប្រមូលមកខុសប្លែក ឬការប្រមូលមកផ្សេងៗ ឬការខ្ចាត់ខ្ចាយ ឈ្មោះថា វិសាហារៈ ឬមួយ ការប្រមូលមក គឺការរួបរួមគ្នានៃធម៌ទាំងឡាយ ភាពមិនមាននៃការរួបរួមគ្នានោះ ឈ្មោះថា វិសាហារៈ។

---

၁၂. အညသ္မိံ ပရိယာယေတိ အညသ္မိံ ကာရဏေ. သမာနာဓိကရဏဘာဝေါ ဒွိန္နံ ဗဟူနံ ဝါ ပဒါနံ ဧကသ္မိံ အတ္ထေ ပဝတ္တိ.

១២. ពាក្យថា អញ្ញស្មឹ បរិយាយេ គឺក្នុងហេតុដទៃ។ ភាពជាសមានាធិករណ៍ គឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃបទពីរ ឬច្រើន ក្នុងអត្ថៈតែមួយ។

---

၁၃. အာရမ္ဘတိ စာတိ အာပဇ္ဇတိ စ. ဥဒ္ဓံ ယမနံ ဥယျာမော. ဓုရန္တိ နိပ္ဖာဒေတုံ အာရဒ္ဓံ ကုသလံ, ပဋိညံ ဝါ.

១៣. ពាក្យថា អារម្ភតិ ច គឺដល់នូវ (អាបត្តិ) ផង។ ការខិតខំឡើងលើ ឈ្មោះថា ឧយ្យាមៈ (ការព្យាយាម)។ ពាក្យថា ធុរៈ គឺកុសលធម៌ដែលបុគ្គលផ្តើមឡើងដើម្បីឲ្យសម្រេច ឬការសន្យា (ការទទួលខុសត្រូវ)។

---

၁၄. တိဏ္ဏန္တိ ဗုဒ္ဓါဒီနံ. စိတ္တေ အာရမ္မဏဿ ဥပဋ္ဌာနံ ဇောတနဉ္စ သတိယေဝါတိ တဿာ ဧတံ လက္ခဏံ.

១៤. ពាក្យថា តិណ្ណំ គឺព្រះពុទ្ធជាដើម (រតនៈទាំងបី)។ ការចូលទៅតាំងនៅ និងការរុងរឿងនៃអារម្មណ៍ក្នុងចិត្ត រមែងមានដោយសារសតិប៉ុណ្ណោះ នេះជាលក្ខណៈនៃសតិនោះ។

---

၁၆. ပါသာဏသက္ခရဝါလိကာဒိရဟိတာ ဘူမိ သဏှာတိ ‘‘သဏှဋ္ဌေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

១៦. ដីដែលប្រាសចាកថ្ម ក្រួស និងខ្សាច់ជាដើម ឈ្មោះថា ដីម៉ដ្ឋ (សណ្ហៈ) ហេតុនោះ ទើបពោលថា 'ដោយអត្ថៈថាម៉ដ្ឋ' (សណ្ហដ្ឋេន)។

---

၁၉. အယန္တီတိ ဧကကမ္မနိဗ္ဗတ္တမနုဿာဒိသန္တတိအဝိစ္ဆေဒဝသေန ပဝတ္တန္တိ. ကုသလာကုသလေသုပိ ဟိ ဇီဝိတံ ဣန္ဒြိယပစ္စယဘာဝေန သမ္ပယုတ္တေ ပဝတ္တယမာနမေဝ တဒဝိစ္ဆေဒဿ ပစ္စယော ဟောတိ.

១៩. ពាក្យថា "អយន្តិ" សេចក្តីថា រមែងប្រព្រឹត្តទៅ ដោយអំណាចមិនដាច់នៃសន្តតិ (ខ្សែស្រឡាយ) នៃពួកមនុស្សជាដើម ដែលកើតឡើងអំពីកម្មតែមួយ។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងកុសល និងអកុសលទាំងឡាយ ជីវិតិន្ទ្រិយ រមែងជាបច្ច័យដល់ការមិនដាច់នៃធម៌ទាំងនោះ ដោយការញ៉ាំងធម៌ដែលសម្បយុត្តទាំងឡាយឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយភាពជាឥន្ទ្រិយបច្ច័យ។

---

၃၀. ယံ ဟိရီယတီတိ ဟိရီယတိ-သဒ္ဒေန ဝုတ္တော ဘာဝေါ ယံ-သဒ္ဒေန ဝုစ္စတီတိ ယန္တိ ဘာဝနပုံသကံ ဝါ ဧတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဟိရိယိတဗ္ဗေနာတိ စ ဟေတုအတ္ထေ ကရဏဝစနံ ယုဇ္ဇတိ.

៣០. ពាក្យថា "យំ ហិរិយតិ" សេចក្តីថា ភាវៈ (សេចក្តីខ្ពើមរអើម) ដែលពោលដោយសព្ទថា "ហិរិយតិ" នោះ ត្រូវបានពោលដោយសព្ទថា "យំ" ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា "យំ" នេះ គប្បីជ្រាបថាជា ភាវនបុំសកៈ (នាមសព្ទភេទកណ្តាលដែលសម្តែងនូវភាវៈ)។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា "ហិរិយិតព្វេន" នោះ ករណវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថាជាហេតុ គឺសមគួរហើយ។

---

၃၂. အလုဗ္ဘနကဝသေနာတိ [Pg.97] ဧတ္ထ အလုဗ္ဘနမေဝ အလုဗ္ဘနကန္တိ ဘာဝနိဒ္ဒေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

៣២. ពាក្យថា "អលុព្ភនកវសេន" ក្នុងបទនេះ គប្បីជ្រាបថា ការមិនលោភនោះឯង ឈ្មោះថា "អលុព្ភនកៈ" នេះជាការសម្តែងនូវភាវៈ (ភាវនិទ្ទេស)។

---

၃၃. အဗျာပဇ္ဇောတိ ဗျာပါဒေန ဒုက္ခေန ဒေါမနဿသင်္ခါတေန ဒေါသေန ဝိယ န ဗျာပါဒေတဗ္ဗောတိပိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ.

៣៣. ពាក្យថា "អព្យាបជ្ជោ" សេចក្តីថា មិនគប្បីឲ្យព្យាបាទ គឺទុក្ខដែលរាប់ថាជាទោមនស្ស ញ៉ាំងចិត្តឲ្យវិនាស ដូចជាទោសៈឡើយ សូម្បីតែអត្ថយ៉ាងនេះ ក៏សមគួរដែរ។

---

၄၂-၄၃. ထိနမိဒ္ဓါဒိပဋိပက္ခဘာဝေန ကုသလဓမ္မေ အနိစ္စာဒိမနသိကာရေ စ သီဃံ သီဃံ ပရိဝတ္တနသမတ္ထတာ လဟုပရိဏာမတာ, အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနဉှိ တဏှာသံယောဇနာနံ သတ္တာနံ အကုသလပ္ပဝတ္တိ ပကတိဘူတာတိ န တတ္ထ လဟုပရိဏာမတာယ အတ္ထော. တေသဉ္စ ဘာဝေါ ဂရုတာယေဝါတိ တဗ္ဗိဓုရသဘာဝါနံ လဟုတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သာ ဟိ ပဝတ္တမာနာ သီဃံ ဘဝင်္ဂဝုဋ္ဌာနဿ ပစ္စယော ဟောတိ.

៤២-៤៣. ភាពជាអ្នកអាចប្រព្រឹត្តទៅបានយ៉ាងរហ័សៗ ក្នុងកុសលធម៌ និងការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយភាពជាអនិច្ចៈជាដើម ព្រោះភាពជាបដិបក្ខចំពោះថីនមិទ្ធៈជាដើម ឈ្មោះថា លហុបរិណាមតា (ភាពប្រែប្រួលលឿន)។ ព្រោះថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃអកុសលរបស់សត្វទាំងឡាយដែលមានអវិជ្ជាជានីវរណៈ មានតណ្ហាជាសំយោជនៈ ជារឿងធម្មតាទៅហើយ ហេតុនោះ ក្នុងអកុសលនោះ មិនមានប្រយោជន៍ដោយលហុបរិណាមតាឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាវៈនៃអកុសលទាំងនោះ គឺភាពធ្ងន់ (គរុតា) តែម៉្យាង ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបនូវលហុតា (ភាពស្រាល) នៃធម៌ទាំងឡាយដែលមានសភាវៈផ្ទុយពីគរុតានោះ។ ព្រោះថា លហុតានោះ កាលបើប្រព្រឹត្តទៅ រមែងជាបច្ច័យដល់ការងើបឡើងនៃភវង្គ (ភវង្គវុដ្ឋានៈ) យ៉ាងឆាប់រហ័ស។

---

၄၄-၄၅. ယေ စ ဓမ္မာ မောဟသမ္ပယုတ္တာ ဝိယ အဝိပန္နလဟုတာ, တေသဉ္စ ကုသလကရဏေ အပ္ပဋိဃာတော မုဒုတာ. အပ္ပဋိဃာတေန မုဒုတာဒိရူပသဒိသတာယ အရူပဓမ္မာနမ္ပိ မုဒုတာ မဒ္ဒဝတာတိအာဒိ ဝုတ္တံ.

៤៤-៤៥. ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមានលហុតាមិនខូចខាត ដូចជាធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយមោហៈ ការមិនទើសទាល់ក្នុងកុសលកិរិយានៃធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា មុទុតា (ភាពទន់)។ ព្រោះការមិនទើសទាល់នោះឯង ទើបព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា "មុទុតា មទ្ទវតា" ជាដើម សូម្បីចំពោះអរូបធម៌ទាំងឡាយ ព្រោះភាពស្រដៀងគ្នានឹងរូបមានមុទុតារូបជាដើម។

---

၄၆-၄၇. သိနေဟဝသေန ကိလိန္နံ အတိမုဒုကံ စိတ္တံ အကမ္မညံ ဟောတိ ဝိလီနံ ဝိယ သုဝဏ္ဏံ, မာနာဒိဝသေန အတိထဒ္ဓဉ္စ အတာပိတံ ဝိယ သုဝဏ္ဏံ, ယံ ပနာနုရူပမုဒုတာယုတ္တံ, တံ ကမ္မညံ ဟောတိ ယုတ္တမဒ္ဒဝံ ဝိယ သုဝဏ္ဏံ. တဿေဝ မုဒုကဿ ယော ကမ္မညာကာရော, သာ ကမ္မညတာတိ မုဒုတာဝိသိဋ္ဌာ ကမ္မညတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

៤៦-៤៧. ចិត្តដែលសើមដោយអំណាចនៃស្នេហៈ (តណ្ហា) ទន់ពេក រមែងមិនគួរដល់ការងារ ដូចជាមាសដែលរលាយហើយ ចិត្តដែលរឹងពេកដោយអំណាចនៃមានៈជាដើម ក៏មិនគួរដល់ការងារ ដូចជាមាសដែលមិនទាន់ដុតដោយភ្លើង ចំណែកឯចិត្តណាដែលប្រកបដោយភាពទន់ដ៏សមគួរ ចិត្តនោះរមែងគួរដល់ការងារ ដូចជាមាសដែលមានភាពទន់ល្មម។ អាការៈដែលគួរដល់ការងារនៃចិត្តដ៏ទន់នោះឯង ឈ្មោះថា កម្មញ្ញតា គប្បីជ្រាបថា កម្មញ្ញតា គឺមុទុតា (ភាពទន់) ញ៉ាំងឲ្យវិសេស។

---

၅၀-၅၁. ပစ္စောသက္ကနဘာဝေန ပဝတ္တံ အကုသလမေဝ ပစ္စောသက္ကနံ. ဧကဝီသတိ အနေသနာ နာမ ဝေဇ္ဇကမ္မံ ကရောတိ, ဒူတကမ္မံ ကရောတိ, ပဟိဏကမ္မံ ကရောတိ, ဂဏ္ဍံ ဖာလေတိ, အရုမက္ခနံ ဒေတိ, ဥဒ္ဓံဝိရေစနံ ဒေတိ, အဓောဝိရေစနံ ဒေတိ, နတ္ထုတေလံ ပစတိ, စက္ခုတေလံ ပစတိ, ဝေဠုဒါနံ ဒေတိ, ပဏ္ဏဒါနံ ဒေတိ, ပုပ္ဖဒါနံ ဒေတိ, ဖလဒါနံ ဒေတိ, သိနာနဒါနံ ဒေတိ, ဒန္တကဋ္ဌဒါနံ ဒေတိ, မုခေါဒကဒါနံ ဒေတိ, စုဏ္ဏဒါနံ ဒေတိ, မတ္တိကာဒါနံ ဒေတိ, စာဋုကကမ္မံ ကရောတိ, မုဂ္ဂသူပိယံ, ပါရိဘဋျံ, ဇင်္ဃပေသနိယံ ဒွါဝီသတိမံ ဒူတကမ္မေန သဒိသံ, တသ္မာ ဧကဝီသတိ. ဆ အဂေါစရာ ဝေသိယာဂေါစရော, ဝိဓဝါ, ထုလ္လကုမာရီ, ပဏ္ဍက, ပါနာဂါရ, ဘိက္ခုနီအဂေါစရောတိ. သင်္ခေပတောတိ သရူပေန အနုဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ‘‘တတ္ထ ကတမော ဆန္ဒော’’တိအာဒိ န [Pg.98] သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ‘‘ယော ဆန္ဒော ဆန္ဒိကတာ’’တိအာဒိနိဒ္ဒေသံ သင်္ခိပိတွာ ‘‘ယေ ဝါ ပနာ’’တိ နိဒ္ဒေသော ကတောတိ အတ္ထော.

៥០-៥១. អកុសលធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពថយក្រោយ ឈ្មោះថា បច្ចោសក្កនៈ (ការថយក្រោយ)។ អនេសនៈ (ការស្វែងរកមិនគួរ) ២១ យ៉ាង គឺ ធ្វើវេជ្ជកម្ម (ព្យាបាលជំងឺ) ១, ធ្វើទូតកម្ម (នាំសារ) ១, ធ្វើបហិណកម្ម (បម្រើការងារដើរឆ្លងកាត់) ១, វះបូស ១, ឲ្យថ្នាំលាបដំបៅ ១, ឲ្យថ្នាំក្អួត ១, ឲ្យថ្នាំបញ្ចុះ ១, ချက်ប្រេងបន្តក់ច្រមុះ ១, ချက်ប្រេងបន្តក់ភ្នែក ១, ឲ្យឫស្សី ១, ឲ្យស្លឹកឈើ ១, ឲ្យផ្កាឈើ ១, ឲ្យផ្លែឈើ ១, ឲ្យគ្រឿងងូតទឹក ១, ឲ្យឈើស្ទង់ធ្មេញ ១, ឲ្យទឹកលុបមុខ ១, ឲ្យម្សៅលាបមុខ ១, ឲ្យដីស្អិត ១, ធ្វើចាដុកកម្ម (និយាយបញ្ជោរ) ១, និយាយពាក្យដូចសម្លសណ្តែកបាយ (និយាយពាក់កណ្តាលពិតពាក់កណ្តាលមិនពិត) ១, ធ្វើការបម្រើកូនក្មេង (ចិញ្ចឹមកូនក្មេង) ១, ចំណែកឯ ជង្ឃបេសនិយកម្ម (ការដើរនាំសារដោយកំភួនជើង) ជាគម្រប់ ២២ នោះ ដូចគ្នានឹងទូតកម្មដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបរាប់ថា ២១ យ៉ាង។ អគោចរ ៦ យ៉ាង គឺ ស្រីពេស្យា ១, ស្រីមេម៉ាយ ១, ស្រីក្រមុំចាស់ ១, ខ្ទើយ ១, ហាងផឹកស្រា ១, ភិក្ខុនី ១។ ពាក្យថា "សង្ខេបតោ" សេចក្តីថា ព្រោះមិនបានសម្តែងដោយសរុប (ក្នុងឧទ្ទេស) ហេតុនោះ ទើបមិនអាចពោលថា "តត្ថ កតមោ ឆន្ទោ" ជាដើមបាន ព្រះមានព្រះភាគទើបសង្ខេបនិទ្ទេសមានជាដើមថា "យោ ឆន្ទោ ឆន្ទិកតា" ហើយទ្រង់ធ្វើនិទ្ទេសថា "យេ វា បន" នេះជាអត្ថ។

---

နိဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយគថាស្ដីអំពីនិទ្ទេសវារៈ ចប់ហើយ។

---

ကောဋ္ဌာသဝါရဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយអំពីកោដ្ឋាសវារៈ

---

၅၈-၁၂၀. နိဒ္ဒေသဝါရေ ပုစ္ဆာဒီနံ ပစ္စေကံ အနေကတ္တေပိ ပုစ္ဆာဒိဘာဝေန ဧကတ္တံ ဥပနေတွာ စတုပရိစ္ဆေဒတာ ဝုတ္တာ. စတ္တာရော ဒွေတိ ဧဝမာဒိကံ သင်္ခိပိတွာ သဟ ဝါ ဂဟဏံ သင်္ဂဟော. ဌပေတွာ ယေဝါပနကေတိ သင်္ဂဟေတဗ္ဗေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေ ဟိ ဝိသုံ ဝိသုံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ စ ဝိပ္ပကိဏ္ဏာတိ သင်္ဂဟေတဗ္ဗာ ဟောန္တိ, န ယေဝါပနကာ သင်္ဂဟဂမနေနေဝ တထာ အဝိပ္ပကိဏ္ဏတ္တာ. ယသ္မာ ပန သင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နာ ဟောန္တိ, တသ္မာ တံနိဒ္ဒေသေ အခန္ဓဘာဝနိဝါရဏတ္ထံ ယေဝါပနာတွေဝ ဝုတ္တာတိ န ယေဝါပနကာ ဌပေတဗ္ဗာတိ. ပစ္စယသင်္ခါတေနာတိ အာဟာရပစ္စယသင်္ခါတေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အထ ဝါ ‘‘ဟေတု ပစ္စယော’’တိ ဧတေသု ဒွီသု ဇနကော ဟေတု ဥပတ္ထမ္ဘကော ပစ္စယောတိ ဧဝံ ဝိသေသဝန္တေသု ပစ္စယသင်္ခါတေန. ယထာ ဟိ ကဗဠီကာရာဟာရော ဩဇဋ္ဌမကရူပါဟရဏေန ရူပကာယံ ဥပတ္ထမ္ဘေတိ, ဧဝမိမေပိ ဝေဒနာဒိအာဟရဏေန နာမကာယန္တိ. တထာ စ ဟောန္တီတိ သာဓာရဏေ သဟဇာတာဒိပစ္စယေ သန္ဓာယာဟ. အညထာ စာတိ အညေန စ ဧကေနာကာရေန ပစ္စယာ ဟောန္တိယေဝါတိ အာဟာရာတိ ဝုစ္စန္တီတိ အတ္ထော. တသ္မာ အာဟရဏကိစ္စရဟိတာနံ ဟေတုအဓိပတိအာဒီနံ နတ္ထိ အာဟာရဘာဝပ္ပသင်္ဂေါ. တိဿော စ ဝေဒနာ အာဟရတီတိအာဒိ ယထာသမ္ဘဝဝသေန ဝုတ္တံ, န ဣမသ္မိံယေဝ စိတ္တေ ဖဿာဒိဝသေန. တယော စ ဘဝေတိ ကာမာဒိဘဝဘူတံ ဝိညာဏံ ဝိသေသေန, အဝိသေသေန စ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ.

៥៨-១២០. ក្នុងនិទ្ទេសវារៈ ទុកជាសំណួរ (បុច្ឆា) ជាដើមមានច្រើនដោយឡែកៗពីគ្នាក៏ដោយ ក៏ទ្រង់នាំចូលទៅក្នុងភាពជាធ្លុងមួយ ដោយភាពជាសំណួរជាដើម ហើយត្រាស់ទុកជាចំណែក ៤ យ៉ាង។ ការសង្ខេបពាក្យមានជាដើមថា "ចត្តារោ ទ្វេ" ឬការកាន់យកជាមួយគ្នា ឈ្មោះថា សង្គហៈ។ ពាក្យថា "ឋបេត្វា យេវាបនកេ" ត្រាស់សំដៅយកធម៌ដែលគប្បីសង្គ្រោះចូលគ្នា។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងនោះ ព្រោះតែទ្រង់សំដែងទុកដោយឡែកៗ និងទ្រង់បង្ហាញដោយពិស្តារ ទើបឈ្មោះថាខ្ចាត់ខ្ចាយ ហេតុនោះ ទើបគប្បីសង្គ្រោះចូលគ្នា ចំណែកឯពួកយេវាបនកធម៌ មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះមិនខ្ចាត់ខ្ចាយ ដោយការដល់នូវការសង្គ្រោះដោយពាក្យថា យេវាបនៈ នោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះធម៌ទាំងនោះរាប់បញ្ចូលក្នុងសង្ខារក្ខន្ធ ហេតុនោះ ក្នុងនិទ្ទេសនៃសង្ខារក្ខន្ធនោះ ដើម្បីការពារភាពមិនមែនជាខន្ធ ទើបត្រាស់ថា "យេ វា បន" ដូច្នេះឯង ពួកយេវាបនកធម៌ មិនគប្បីវៀរឡើយ។ ពាក្យថា "បច្ចយសង្ខាតេន" សេចក្តីថា ត្រាស់សំដៅយកអាហារបច្ច័យ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យទាំងពីរគឺ "ហេតុ និង បច្ច័យ" នេះ ហេតុដែលញ៉ាំងឲ្យកើត ឈ្មោះថា ហេតុ ហេតុដែលជួយឧបត្ថម្ភ ឈ្មោះថា បច្ច័យ ក្នុងបច្ច័យដែលមានសេចក្តីប្លែកគ្នាយ៉ាងនេះ ត្រាស់សំដៅយកបច្ច័យដែលជួយឧបត្ថម្ភ។ ដូចជាកពឡិង្ការាហារ ជួយឧបត្ថម្ភរូបកាយ ដោយការនាំមកនូវឱជដ្ឋមកកៈ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីតែអរូបាហារទាំងនេះ ក៏ជួយឧបត្ថម្ភនាមកាយ ដោយការនាំមកនូវវេទនាជាដើម យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា "តថា ច ហោន្តិ" ត្រាស់សំដៅយកសហជាតបច្ច័យជាដើម ដែលទូទៅ។ ពាក្យថា "អញ្ញថា ច" សេចក្តីថា ដោយអាការៈមួយផ្សេងទៀត ក៏ជាបច្ច័យដែរ ហេតុនោះ ទើបហៅថា អាហារ នេះជាអត្ថ។ ព្រោះហេតុនោះ ពួកហេតុ និងអធិបតីជាដើម ដែលមិនមានកិច្ចក្នុងការនាំមក មិនមានការធ្លាក់ចុះទៅក្នុងភាពជាអាហារឡើយ។ ពាក្យថា "តិស្សោ ច វេទនា អាហរតិ" ជាដើម ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃការផ្សំគ្នាដែលសមគួរ មិនមែនត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃផស្សៈជាដើម ក្នុងចិត្តនេះតែមួយឡើយ។ ពាក្យថា "តយោ ច ភវេ" គឺនាំមកនូវវិញ្ញាណដែលជាកាមភពជាដើម ដោយវិសេស និងនាំមកនូវឧបាទានក្ខន្ធ ៥ ដោយអវិសេស។

---

အာရမ္မဏံ ဥပဂန္တွာ နိဇ္ဈာယနံ စိန္တနံ ဥပနိဇ္ဈာယနံ. ဟေတွဋ္ဌေနာတိ ဥပါယတ္ထေန, န မူလတ္ထေန. ပုဗ္ဗဘာဂေ ဂတော ပဋိပန္နော နာနာက္ခဏိကော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ လောကုတ္တရက္ခဏေဝ သဟ ပဝတ္တော ယထာဂတမဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တော. ဝိပဿနာက္ခဏတော ပုဗ္ဗေဝ ကာယကမ္မာဒီနံ သုပရိသုဒ္ဓတာယ အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂုပနိဿယဿ ‘‘အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတီ’’တိ [Pg.99] (မ. နိ. ၃.၄၃၁) ဧဝံ ဝုတ္တေန ပရိယာယေန ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂဿ အဋ္ဌင်္ဂိကတာ ယထာဂတဝစနေန ဒီပိတာ, န ဧကက္ခဏေ အဋ္ဌန္နံ အင်္ဂါနံ သဗ္ဘာဝါတိ ဧဝမဿပိ ပရိယာယဒေသနတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိဇာနနမေဝ စိတ္တဝိစိတ္တတာတိ ‘‘စိတ္တဝိစိတ္တဋ္ဌေန ဧကောဝ ဓမ္မော ဝိညာဏက္ခန္ဓော’’တိ အာဟ. စတ္တာရော ခန္ဓာ ဟောန္တီတိအာဒီသု ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီနံ သင်္ဂဟေ ကတေပိ ပုန ‘‘ဧကော ဝေဒနာက္ခန္ဓော ဟောတီ’’တိအာဒိဝစနံ န အနေကေ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒယော ဇာတိနိဒ္ဒေသေန ဣဓ ဝုတ္တာတိ ဒဿနတ္ထံ. ဣန္ဒြိယေသု စ ဧကဿ ဇာတိနိဒ္ဒေသဘာဝေ ပဋိက္ခိတ္တေ အညေသံ ဣန္ဒြိယာနံ အာဟာရာဒီနဉ္စ တပ္ပဋိက္ခေပေါ ကတော ဟောတီတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမဿ မနိန္ဒြိယဿေဝ ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ការចូលទៅជិតអារម្មណ៍ហើយសម្លឹងមើល គឺការគិត ឈ្មោះថា ឧបនិជ្ឈាយនៈ។ ពាក្យថា "ហេត្វដ្ឋេន" សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាឧបាយ (ហេតុទូទៅ) មិនមែនដោយអត្ថថាជាឫសគល់ (មូលហេតុ) ឡើយ។ មគ្គមានអង្គ ៨ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈផ្សេងៗគ្នា ដែលបុគ្គលបានដើរទៅហើយ បានប្រតិបត្តិហើយក្នុងបុព្វភាគ រមែងប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នាក្នុងខណៈនៃលោកុត្តរៈតែម្តង ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅថា "យថាកតមគ្គ"។ ព្រោះភាពស្អាតបរិសុទ្ធក្រៃលែងនៃកាយកម្មជាដើម តាំងពីមុនខណៈនៃវិបស្សនា មគ្គមានអង្គ ៨ ដ៏ប្រសើរ ដែលជាឧបនិស្ស័យនៃមគ្គមានអង្គ ៨ រមែងដល់នូវការពេញលេញនៃភាវនា ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយបរិយាយយ៉ាងនេះ ភាពជាមគ្គមានអង្គ ៨ នៃបុព្វភាគមគ្គ ត្រូវបានសម្តែងដោយពាក្យថា "យថាកតៈ" មិនមែនព្រោះការមានព្រមនៃអង្គទាំង ៨ ក្នុងខណៈតែមួយឡើយ សូម្បីតែទេសនានេះ ក៏គប្បីជ្រាបថាជាបរិយាយទេសនាដែរ។ ការដឹងច្បាស់នោះឯង ឈ្មោះថា ភាពវិចិត្រនៃចិត្ត ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "វិញ្ញាណក្ខន្ធ ជាធម៌តែមួយ ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងធ្វើចិត្តឲ្យវិចិត្រ"។ ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា "ចត្តារោ ខន្ធា ហោន្តិ" ទុកជាទ្រង់សង្គ្រោះវេទនាខន្ធជាដើមហើយក៏ដោយ ការត្រាស់ពាក្យជាថ្មីទៀតថា "ឯកោ វេទនាខន្ធោ ហោតិ" ជាដើមនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា វេទនាខន្ធជាដើមជាច្រើន មិនមែនទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយជាតីនិទ្ទេស (ការសម្តែងដោយចំណែកជាតិ) ក្នុងទីនេះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើភាពជាជាតីនិទ្ទេសនៃឥន្ទ្រិយមួយ ត្រូវបានបដិសេធហើយ ការបដិសេធចំពោះឥន្ទ្រិយដទៃទៀត និងអាហារជាដើម ក៏ឈ្មោះថាទ្រង់ធ្វើហើយដែរ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ទ្រង់ធ្វើការបដិសេធចំពោះតែមនិន្ទ្រិយដែលជាប្រធានប៉ុណ្ណោះ។

---

ကောဋ္ဌာသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីកោដ្ឋាសវារៈ ចប់ហើយ។

---

သုညတဝါရဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយអំពីសុញ្ញតវារៈ

---

၁၂၁-၁၄၅. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ယထာဝုတ္တေ သမယေ, ဧတေသု ဝါ ဓမ္မေသု. ဘာဝေါတိ သတ္တော, ယော ကောစိ ဝါ အတ္ထော.

១២១-១៤៥. ពាក្យថា "ឯត្ថ" សេចក្តីថា ក្នុងសម័យដែលពោលហើយនោះ ឬក្នុងធម៌ទាំងឡាយនេះ។ ពាក្យថា "ភាវៈ" សេចក្តីថា សត្វ ឬអត្ថ (វត្ថុធាតុ) ណាមួយ។

---

ဒုတိယစိတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយអំពីចិត្តទីពីរជាដើម

---

၁၄၆. သပ္ပယောဂေနာတိ လီနဿ စိတ္တဿ ဥဿာဟနပယောဂသဟိတေန. သဥပါယေနာတိ ကုသလဿ ကရဏာကရဏေသု အာဒီနဝါနိသံသပစ္စဝေက္ခဏံ ပရေဟိ ဥဿာဟနန္တိ ဧဝမာဒိဥပါယသဟိတေန.

១៤៦. ពាក្យថា "សប្បយោគេន" សេចក្តីថា ប្រកបដោយការប្រឹងប្រែង (កាយបយោគ និងវចីបយោគ) ដើម្បីញ៉ាំងចិត្តដែលរួញរាឲ្យអង់អាចឡើង។ ពាក្យថា "សឧបាយេន" សេចក្តីថា ប្រកបដោយឧបាយមានជាដើមថា ការពិចារណាឃើញទោស និងអានិសង្សក្នុងការធ្វើ និងមិនធ្វើនូវកុសល និងការជម្រុញលើកទឹកចិត្តពីសំណាក់អ្នកដទៃ។

---

၁၅၆-၁၅၉. မဟာအဋ္ဌကထာယံ အနုညာတာ နာတိသမာဟိတာယ ဘာဝနာယာတိ ယေဝါပနကေဟိပိ နိဗ္ဗိသေသတံ ဒဿေတိ.

១៥៦-១៥៩. ពាក្យថា "អនុញ្ញាតា មហាអដ្ឋកថាយំ នាតិសមាហិតាយ ភាវនាយ" (អនុញ្ញាតក្នុងមហាអដ្ឋកថា ក្នុងភាវនាមិនសូវតាំងមាំ) នេះ បង្ហាញនូវភាពមិនប្លែកគ្នា សូម្បីដោយពួកយេវាបនកធម៌ទាំងឡាយ។

---

ပုညကိရိယဝတ္ထာဒိကထာဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយអំពីបុណ្យកិរិយាវត្ថុជាដើម

---

အပစိတိ ဧဝ အပစိတိသဟဂတံ ပုညကိရိယာဝတ္ထု ယထာ ‘‘နန္ဒိရာဂသဟဂတာ’’တိ. အပစိတိ ဝါ စေတနာသမ္ပယုတ္တကဓမ္မာ ကာယဝစီကိရိယာ ဝါ, တံသဟိတာ စေတနာ အပစိတိသဟဂတံ. ဟိတဖရဏေနာတိ ဒေသကေ မေတ္တာဖရဏေန, ‘‘ဧဝံ မေ ဟိတံ ဘဝိဿတီ’’တိ ပဝတ္တေန ဟိတစိတ္တေန ဝါ. ကမ္မဿကတာဉာဏံ [Pg.100] ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မံ. နိယမလက္ခဏန္တိ မဟပ္ဖလတာနိယမဿ လက္ခဏံ. သီလမယေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ စာရိတ္တဝသေန. အနဝဇ္ဇဝတ္ထုံ ပရိစ္စဇန္တော ဝိယ အဗ္ဘနုမောဒမာနောပိ ပရဿ သမ္ပတ္တိယာ မောဒတီတိ အဗ္ဘနုမောဒနာ ဒါနမယေ သင်္ဂဟိတာ. ဘာဝေန္တောပီတိ အသမတ္တဘာဝနံ သန္ဓာယာဟ. သမတ္တာ ဟိ အပ္ပနာ ဟောတီတိ. အဋ္ဌေဝ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာတိ ဧကဿ သတ္တဿ ဧကသ္မိံ ခဏေ ဥပ္ပန္နမေကံ ပဌမစိတ္တံ ဒဿေတွာ အညာနိ တာဒိသာနိ အဒဿေန္တေန သဗ္ဗာနိ တာနိ သရိက္ခဋ္ဌေန ဧကီကတာနိ ဟောန္တိ, တထာ သေသာနိပီတိ ဧဝံ အဋ္ဌ ကတွာ.

ការគោរពកោតក្រែងនោះឯង ឈ្មោះថា បុណ្យកិរិយាវត្ថុប្រកបដោយការគោរពកោតក្រែង (អបចិតិសហគតៈ) ដូចជាពាក្យថា "នន្ទិរាគសហគតា" (ប្រកបដោយនន្ទិរាគៈ)។ ម៉្យាងទៀត ការគោរពកោតក្រែងក្តី ធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយចេតនាក្តី កាយកម្ម និងវចីកម្មក្តី ឈ្មោះថា អបចិតិ ចេតនាដែលប្រកបដោយអបចិតិនោះ ឈ្មោះថា អបចិតិសហគតៈ។ ពាក្យថា "ហិតផរណេន" សេចក្តីថា ដោយការផ្សាយមេត្តាចំពោះធម្មកថិក ឬដោយចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅជាប្រយោជន៍ថា "ប្រយោជន៍នឹងមានដល់អាត្មាអញយ៉ាងនេះ"។ កម្មស្សកតាញ្ញាណ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិជុកម្ម។ ពាក្យថា "និយមលក្ខណំ" សេចក្តីថា ជាលក្ខណៈនៃការកំណត់នូវភាពមានផលច្រើន។ ធម៌ទាំងឡាយរមែងដល់នូវការសង្គ្រោះក្នុងសីលមយបុណ្យកិរិយាវត្ថុ ដោយអំណាចនៃចារិត្តសីល។ បុគ្គលសូម្បីកាលអនុមោទនា រមែងរីករាយនឹងសម្បត្តិរបស់អ្នកដទៃ ដូចជាបុគ្គលលះបង់នូវវត្ថុដែលមិនមានទោស ហេតុនោះ អព្ភនុមោទនា ទើបសង្គ្រោះចូលក្នុងទានមយៈ។ ពាក្យថា "ភាវេន្តោបិ" ត្រាស់សំដៅយកភាវនាដែលមិនទាន់សម្រេច ព្រោះថា ភាវនាដែលសម្រេចហើយ រមែងជាអប្បនា។ ពាក្យថា "អដ្ឋេវ កោដ្ឋាសេ កត្វា" សេចក្តីថា ព្រោះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវបឋមចិត្តមួយ ដែលកើតឡើងក្នុងខណៈមួយនៃសត្វម្នាក់ ហើយមិនទ្រង់សម្តែងនូវចិត្តដទៃទៀតដែលមានសភាពដូច្នោះឡើយ ចិត្តទាំងអស់នោះរមែងជាធ្លុងមួយដោយអត្ថថាដូចគ្នា សូម្បីចិត្តដែលសេសសល់ក៏ដូច្នោះដែរ ទ្រង់ធ្វើជា ៨ ចំណែកយ៉ាងនេះ។

---

ကာမာဝစရကုသလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីកាមាវចរកុសល ចប់ហើយ។

---

ရူပါဝစရကုသလံ

រូបាវចរកុសល

---

စတုက္ကနယော

ចតុក្កន័យ

---

ပဌမဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយអំពីបឋមជ្ឈានគថា

---

၁၆၀. ဥတ္တရပဒလောပံ ကတွာ ရူပဘဝေါ ရူပန္တိ ဝုတ္တော. ဈာနဿ အမဂ္ဂဘာဝေပိ သတိ မဂ္ဂဝစနံ အညမဂ္ဂဘာဝနိဝါရဏတ္ထန္တိ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ မဂ္ဂဂ္ဂဟဏဿ ပယောဇနံ ဝုတ္တံ, န သဗ္ဗဿ ကုသလဇ္ဈာနဿ မဂ္ဂဘာဝေါတိ. တတ္ထ မဂ္ဂဿ ဘာဝနာယ သမယဝဝတ္ထာနဿ ကတတ္တာ အမဂ္ဂဘာဝနာသမယေ ပဝတ္တာနံ ဖဿာဒီနံ ကုသလဘာဝေါ န ဒဿိတော သိယာ, တသ္မာ သဗ္ဗဿ မဂ္ဂဘာဝေါ ဒဿေတဗ္ဗောတိ. ဣတော အညော မဂ္ဂေါ နတ္ထီတိ ဧဝံ အညဘူမိကဝိဓုရော သတိ ပစ္စယန္တရေ ရူပူပပတ္တိဇနကသဘာဝေါ ဝိပါကဓမ္မသဘာဝေါ ဝိယ ဝိပါကဓမ္မဝသေန သဗ္ဗသမာနော မဂ္ဂသဒ္ဒေန ဝုတ္တောတိ ဒဿေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကုသလံ ဒါနန္တိ အလောဘော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အထ ဝါ စေတနာ ဒါနံ, တံ ဝဇ္ဇေတွာ ဣတရေ ဒွေ စေတနာသမ္ပယုတ္တကာတိ ဝုတ္တာ. ဝဋ္ဋန္တီတိ မဂ္ဂဘာဝတော ဈာနဝစနေန သင်္ဂဟေတွာ မဂ္ဂေါတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋန္တီတိ အတ္ထော. ဩကပ္ပနာတိ သဒ္ဒဟနာ. အညတ္ထ ဒိဋ္ဌံ အတ္ထံ ပရိစ္စဇိတွာ ‘‘ဇနေတိ ဝဍ္ဎေတီ’’တိ အယမတ္ထော ကသ္မာ ဝုတ္တောတိ နိရုပသဂ္ဂဿ အညတ္ထ ဧဝမတ္ထဿေဝ ဒိဋ္ဌတ္တာတိ ဣမမတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ပုန စပရံ ဥဒါယီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၄၆ အာဒယော) သုတ္တမာဟဋံ. ကေသဉ္စိ အရိယာနံ အရိယမဂ္ဂေန သိဒ္ဓါနိ အညာနိ စ ဈာနာနိ ဘာဝနာသဘာဝါနေဝါတိ တေသုပိ ဘာဝေန္တေန သမယဝဝတ္ထာနံ ဣဇ္ဈတီတိ.

១៦០. ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់លុបបទខាងចុង (ឧត្តរបទលោបៈ) ហើយត្រាស់ហៅរូបភពថា "រូបៈ"។ ទុកជាឈានមិនមែនជាមគ្គក៏ដោយ ការត្រាស់ហៅថាមគ្គនោះ ដើម្បីការពារភាពជាមគ្គនៃធម៌ដទៃ ក្នុងអត្ថនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលនូវប្រយោជន៍នៃការកាន់យកមគ្គសព្ទ មិនមែនព្រោះភាពជាមគ្គនៃកុសលឈានទាំងអស់ឡើយ។ ក្នុងទីនោះ ព្រោះការធ្វើនូវការកំណត់សម័យដោយការចម្រើនមគ្គ កាលបើមិនបានសម្តែងនូវកុសលធម៌នៃផស្សៈជាដើមដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសម័យដែលមិនបានចម្រើនមគ្គទេ ហេតុនោះ ទើបគប្បីសម្តែងនូវភាពជាមគ្គនៃឈានទាំងអស់។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវសភាវៈដែលស្មើគ្នាទាំងអស់ដោយមគ្គសព្ទ ដូចជាសភាវៈនៃវិបាកធម៌ ដែលមានសភាវៈញ៉ាំងរូបុបបត្តិឲ្យកើតឡើង កាលបើមានបច្ច័យដទៃដែលផ្ទុយនឹងភូមិដទៃ ថា "មគ្គដទៃក្រៅពីនេះមិនមានឡើយ" ដូច្នេះ។ ពាក្យថា "កុសលំ ទានំ" គប្បីជ្រាបថាជាអលោភៈ។ ម៉្យាងទៀត ចេតនា ឈ្មោះថា ទាន ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យវៀរចេតនានោះហើយ ទើបពោលនូវធម៌ពីរក្រៅពីនេះថាជាចេតនាសម្បយុត្ត។ ពាក្យថា "វដ្តន្តិ" សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាមគ្គ ទើបសមគួរដើម្បីសង្គ្រោះដោយឈានសព្ទហើយពោលថាមគ្គ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា "ឱកប្បនា" គឺសេចក្តីជឿស៊ប់ (សទ្ធា)។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះអដ្ឋកថាចារ្យលះបង់អត្ថដែលឃើញក្នុងទីដទៃ ហើយពោលអត្ថនេះថា "ញ៉ាំងឲ្យកើត ញ៉ាំងឲ្យចម្រើន"? ឆ្លើយថា ព្រោះតែពាក្យដែលមិនមានឧបសគ្គ ក្នុងទីដទៃ រមែងឃើញតែអត្ថយ៉ាងនេះឯង ដើម្បីបង្ហាញច្បាស់នូវអត្ថនេះ ទើបនាំមកនូវសូត្រថា "បុន ចបរំ ឧទាយិ" ជាដើម។ ឈានទាំងឡាយដែលសម្រេចដោយអរិយមគ្គ និងឈានដទៃទៀតរបស់អរិយបុគ្គលខ្លះ រមែងមានសភាវៈជាភាវនាតែម៉្យាង ហេតុនោះ សូម្បីក្នុងឈានទាំងនោះ ការកំណត់សម័យដោយបុគ្គលអ្នកចម្រើន រមែងសម្រេចបាន។

---

နိဿရန္တိ [Pg.101] နိဂ္ဂစ္ဆန္တိ ဧတေန, ဧတ္ထ ဝါတိ နိဿရဏံ. ကေ နိဂ္ဂစ္ဆန္တိ? ကာမာ. တေသံ ကာမာနံ နိဿရဏံ ပဟာနန္တိ အတ္ထော. ဧဝဉှိ ‘‘ကာမာန’’န္တိ ကတ္တရိ သာမိဝစနံ ယုဇ္ဇတိ. ဝတ္ထုကာမေဟိပီတိ ဝတ္ထုကာမေဟိ ဝိဝိစ္စေဝါတိပိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတီတိ ဧဝံ ယုဇ္ဇမာနတ္ထန္တရသမုစ္စယတ္ထော ပိ-သဒ္ဒေါ, န ကိလေသကာမသမုစ္စယတ္ထော. ကသ္မာ? ဣမသ္မိံ အတ္ထေ ကိလေသကာမာနံ ဒုတိယပဒေန ဝိဝေကဿ ဝုတ္တတ္တာ. အကုသလသဒ္ဒေန ယဒိပိ ကိလေသကာမာ, အထာပိ သဗ္ဗာကုသလာ ဂဟိတာ, သဗ္ဗထာ ပန ကိလေသကာမေဟိ ဝိဝေကော ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဒုတိယေန ကိလေသကာမေဟိ ဝိဝေကဝစနတော’’တိ. ကာမဂုဏာဓိဂမဟေတုပိ ပါဏာတိပါတာဒိအသုဒ္ဓပ္ပယောဂေါ ဟောတီတိ တဗ္ဗိဝေကေန ပယောဂသုဒ္ဓိ ဝိဘာဝိတာ. တဏှာသံကိလေသသောဓနေန အာသယပေါသနံ.

ពាក្យថា «nissaraṇaṃ» (គ្រឿងរំដោះចេញ) បានដល់ ធម៌ជាគ្រឿងរំដោះចេញ គឺរមែងចេញទៅដោយឈាននេះ ឬមួយទៀត រមែងរំដោះចេញក្នុងឈាននេះ។ សួរថា ធម៌អ្វីខ្លះរមែងរំដោះចេញ? ឆ្លើយថា កាមទាំងឡាយ។ សេចក្តីពន្យល់ថា ឈាននោះជាគ្រឿងរំដោះចេញ គឺការលះបង់នូវកាមទាំងឡាយនោះ។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ សាមិវិភត្តិក្នុងបទថា «kāmānaṃ» នេះ រមែងសមគួរក្នុងអត្ថកត្តា។ ក្នុងបទថា «vatthukāmehipi» នេះ សព្ទថា «api» (សូម្បី) មានអត្ថប្រមូលរួមនូវអត្ថផ្សេងដែលសមគួរ គឺសូម្បីការស្ងាត់ចាកវត្ថុកាមទាំងឡាយតែម្តង ក៏សមគួរដែរ មិនមែនមានអត្ថប្រមូលរួមនូវកិលេសកាមឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះក្នុងអត្ថនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវការស្ងាត់ចាកកិលេសកាមទាំងឡាយ ដោយបទទីពីរ (គឺបទថា វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ) រួចហើយ។ សូម្បីតែកិលេសកាមទាំងឡាយ ត្រូវបានកាន់យកដោយអកុសលសព្ទហើយក៏ដោយ ក៏អកុសលធម៌ទាំងពួង ក៏ត្រូវបានកាន់យកហើយដែរ ប៉ុន្តែព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវការស្ងាត់ចាកកិលេសកាមដោយប្រការទាំងពួង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ព្រោះការសម្តែងនូវការស្ងាត់ចាកកិលេសកាមដោយបទទីពីរ»។ សូម្បីព្រោះហេតុតែការចង់បាននូវកាមគុណ ការប្រកបការងារមិនស្អាត មានការសម្លាប់សត្វជាដើម រមែងមាន ព្រោះហេតុនោះ ដោយការស្ងាត់ចាកកាមនោះ ភាពស្អាតនៃការប្រកបការងារ ត្រូវបានធ្វើឲ្យប្រាកដច្បាស់ហើយ។ ការញ៉ាំងអធ្យាស្រ័យឲ្យបរិសុទ្ធ រមែងមានដោយការជម្រះនូវតណ្ហាសំកិលេស។

---

အညေသမ္ပိ စာတိ ဒိဋ္ဌိမာနာဒီနံ ဖဿာဒီနဉ္စ. ဥပရိ ဝုစ္စမာနာနိ ဈာနင်္ဂါနိ ဥပရိဇ္ဈာနင်္ဂါနိ, တေသံ အတ္တနော ဝိပစ္စနီကာနံ ပဋိပက္ခဘာဝဒဿနတ္ထံ တပ္ပစ္စနီကနီဝရဏဝစနံ. ဗျာပါဒဝိဝေကဝစနေန ‘‘အနတ္ထံ မေ အစရီ’’တိအာဒိအာဃာတဝတ္ထုဘေဒဝိသယဿ ဒေါသဿ မောဟာဓိကာနံ ထိနမိဒ္ဓါဒီနံ ဝိဝေကဝစနေန ပဋိစ္ဆာဒနဝသေန ဒုက္ခာဒိပုဗ္ဗန္တာဒိဘေဒဝိသယဿ မောဟဿ ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကော ဝုတ္တော. ကာမရာဂဗျာပါဒတဒေကဋ္ဌထိနမိဒ္ဓါဒိဝိက္ခမ္ဘနကဉ္စေဒံ သဗ္ဗာကုသလပဋိပက္ခသဘာဝတ္တာ သဗ္ဗကုသလာနံ တေန သဘာဝေန သဗ္ဗာကုသလာနံ ပဟာနံ ဟောန္တမ္ပိ ကာမရာဂါဒိဝိက္ခမ္ဘနသဘာဝမေဝါတိ တံသဘာဝတ္တာ အဝိသေသေတွာ နီဝရဏာကုသလမူလာဒီနံ ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကော ဝုတ္တော ဟောတီတိ အာဟ.

ពាក្យថា «aññesampi ca» (និងនៃធម៌ទាំងឡាយដទៃទៀត) បានដល់ នៃធម៌ទាំងឡាយមានទិដ្ឋិ និងមានៈជាដើម និងធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើម។ អង្គឈានទាំងឡាយដែលនឹងពោលខាងលើ ឈ្មោះថា «uparijjhānaṅgāni» (អង្គឈានខាងលើ) ការសម្តែងនូវនីវរណៈដែលជាសត្រូវនឹងអង្គឈានទាំងនោះ ក៏ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាបដិបក្ខចំពោះអង្គឈានទាំងនោះដែលជាសត្រូវនឹងខ្លួន។ ដោយពាក្យសម្តែងនូវការស្ងាត់ចាកព្យាបាទ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវការស្ងាត់ដោយការសង្កត់សង្កិននូវទោសៈ ដែលមានអារម្មណ៍ជាប្រភេទទោសវត្ថុ (អាឃាតវត្ថុ) មានជាដើមថា «បុគ្គលនេះបានធ្វើសេចក្តីវិនាសដល់អាត្មាអញ»។ ដោយពាក្យសម្តែងនូវការស្ងាត់ចាកនីវរណៈទាំងឡាយមានថីនមិទ្ធៈជាដើម ដែលមានមោហៈដ៏លើសលុប ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវការស្ងាត់ដោយការសង្កត់សង្កិននូវមោហៈ ដែលមានអារម្មណ៍ជាប្រភេទទុក្ខសច្ចៈជាដើម និងបុព្វន្តៈ (ចំណែកខាងដើម) ជាដើម ដោយអំណាចនៃការបិទបាំង។ ម្យ៉ាងទៀត ឈាននេះ ទោះបីជាធម៌លះបង់នូវអកុសលធម៌ទាំងពួង ដោយសភាវៈបដិបក្ខនោះ ព្រោះកុសលធម៌ទាំងពួងជាសភាវៈបដិបក្ខនឹងអកុសលធម៌ទាំងពួងក៏ដោយ ក៏ឈាននេះនៅតែមានសភាវៈកំចាត់បង់នូវកាមរាគ ព្យាបាទ និងអកុសលធម៌មានថីនមិទ្ធៈជាដើមដែលតាំងនៅក្នុងអារម្មណ៍ជាមួយគ្នានោះដដែល ព្រោះហេតុនោះ ដោយភាពជាសភាវៈកំចាត់បង់នូវកាមរាគជាដើមនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា ការស្ងាត់ដោយការសង្កត់សង្កិននូវធម៌ទាំងឡាយមាននីវរណៈ និងអកុសលមូលជាដើម ឈ្មោះថាព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយមិនបាច់ធ្វើឲ្យប្លែកគ្នាឡើយ។

---

ဝိတက္ကဿ ကိစ္စဝိသေသေန ထိရဘာဝပ္ပတ္တေ ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိမှိ ပစ္စနီကဒူရီဘာဝကတေန ထိရဘာဝေန တံသဒိသေသု ဝိတက္ကရဟိတေသု ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိသမာဓီသု စ အပ္ပနာတိ အဋ္ဌကထာဝေါဟာရောတိ ဝိတက္ကဿ အပ္ပနာယောဂေါ ဝုတ္တော, အညထာ ဝိတက္ကောဝ အပ္ပနာတိ တဿ တံသမ္ပယောဂေါ န သိယာတိ. အတ္ထော…ပေ… ဒဋ္ဌဗ္ဗော ဈာနသမင်္ဂိနော ဝိတက္ကဝိစာရသမင်္ဂိတာဒဿနေန ဈာနဿေဝ သဝိတက္ကသဝိစာရဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ.

វោហាររបស់អដ្ឋកថាដែលហៅថា «appanā» (អប្បនា) នោះ រមែងមានក្នុងបឋមជ្ឈានសមាធិ ដែលដល់នូវភាពមាំមួនដោយកិច្ចដ៏វិសេសរបស់វិតក្កៈ (គឺការលើកចិត្តឡើងកាន់អារម្មណ៍) និងក្នុងសមាធិទាំងឡាយមានទុតិយជ្ឈានជាដើម ដែលប្រាសចាកវិតក្កៈ និងមានសភាពប្រហាក់ប្រហែលនឹងបឋមជ្ឈានសមាធិនោះ ដោយភាពមាំមួនដែលធ្វើឲ្យឆ្ងាយចាកធម៌ជាសត្រូវ (គឺនីវរណៈ) ព្រោះហេតុនោះ ការប្រកបដោយអប្បនារបស់វិតក្កៈ ទើបព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយ។ បើមិនដូច្នោះទេ វិតក្កៈនោះឯងជាអប្បនា កាលបើដូច្នោះ ការប្រកបដោយអប្បនានៃវិតក្កៈនោះ ក៏មិនគួរមានឡើយ។ សេចក្តី...ល... គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះចុះ ព្រោះព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវភាពជាឈានប្រកបដោយវិតក្កៈនិងវិចារៈ របស់បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយឈាន ដោយការបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកប្រកបដោយវិតក្កៈនិងវិចារៈនោះឯង។

---

ဝိဝေကဇံ ပီတိသုခန္တိ ဧတ္ထ ပုရိမသ္မိံ အတ္ထေ ဝိဝေကဇန္တိ ဈာနံ. ပီတိသုခသဒ္ဒတော စ အတ္ထိအတ္ထဝိသေသဝတော အဿ, အသ္မိံ ဝါတိ ဧတ္ထ အ-ကာရော ဝုတ္တော. ဒုတိယေ ပီတိသုခမေဝ ဝိဝေကဇံ. ဝိဝေကဇံပီတိသုခန္တိ စ အညပဒတ္ထေ သမာသော ပစ္စတ္တနိဒ္ဒေသဿ စ အလောပေါ ကတော, လောပေ ဝါ [Pg.102] သတိ ‘‘ဝိဝေကဇပီတိသုခ’’န္တိ ပါဌောတိ အယံ ဝိသေသော. ဂဏနာနုပုဗ္ဗတာတိ ဂဏနာနုပုဗ္ဗတာယ, ဂဏနာနုပုဗ္ဗတာမတ္တံ ဝါ ပဌမန္တိ ဝစနန္တိ အတ္ထော. နိစ္စာဒိဝိပလ္လာသပ္ပဟာနေန မဂ္ဂေါ အသမ္မောဟတော အနိစ္စာဒိလက္ခဏာနိ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနံ. အသမ္မောသဓမ္မံ နိဗ္ဗာနံ အဝိပရီတလက္ခဏတ္တာ အနညထာဘာဝတော တထလက္ခဏံ.

ក្នុងបទថា «vivekajaṃ pītisukhaṃ» នេះ ក្នុងអត្ថទីមួយ បទថា «vivekajaṃ» បានដល់ ឈាន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវ អការបច្ច័យ (អបច្ច័យ) ខាងក្រោយអំពីសព្ទថា «pītisukha» ក្នុងអត្ថដ៏វិសេសថា «មាន» គឺ «បីតិនិងសុខៈមានដល់ឈាននោះ ឬក្នុងឈាននេះ»។ ក្នុងអត្ថទីពីរ បីតិនិងសុខៈនោះឯង ឈ្មោះថា «vivekajaṃ» (កើតអំពីវិវេក)។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបទថា «vivekajaṃ pītisukhaṃ» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើសមាស្យ (ពហុព្វិហិសមាស) ក្នុងអត្ថនៃបទដទៃ និងមិនលុបវិភត្តិដែលសម្តែងក្នុងបឋមាវិភត្តិ (គឺមិនលុបនិគ្គហិតក្នុងបទថា ជំ) ឬកាលបើមានការលុបវិភត្តិ ក៏មានរូបជា «vivekajapītisukhaṃ» នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា។ ពាក្យថា «gaṇanānupubbatā» នោះ បានដល់ ដោយលំដាប់នៃការរាប់ ឬមួយទៀត ពាក្យថា «paṭhamam» (ទីមួយ) នេះ គ្រាន់តែជាលំដាប់នៃការរាប់ប៉ុណ្ណោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ មគ្គរមែងចាក់ធ្លុះដឹងនូវលក្ខណៈមានអនិច្ចៈជាដើម ដោយមិនវង្វេង ព្រោះការលះបង់នូវវិបល្លាសមាននិច្ចៈជាដើម ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «lakkhaṇūpanijjhāna» (ការរំពឹងនូវលក្ខណៈ)។ ព្រះនិព្វានជាធម៌មិនមានសភាពវិនាសសាបសូន្យ ឈ្មោះថា «tathalakkhaṇa» (មានលក្ខណៈពិតប្រាកដ) ព្រោះភាពជាធម៌មានលក្ខណៈមិនប្រែប្រួល និងព្រោះមិនមានសភាពជាយ៉ាងដទៃ។

---

ဒုတိယဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីទុតិយជ្ឈាន

---

၁၆၁-၂. ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာတိ ဧတေန ယေဟိ ဝိတက္ကဝိစာရေဟိ ပဌမဇ္ဈာနဿ ဩဠာရိကတာ, တေသံ သမတိက္ကမာ ဒုတိယဇ္ဈာနဿ သမဓိဂမော, န သဘာဝတော အနောဠာရိကာနံ ဖဿာဒီနံ သမတိက္ကမာတိ အယမတ္ထော ဒီပိတော ဟောတိ. ဧဝံ ‘‘ပီတိယာ စ ဝိရာဂါ’’တိအာဒီသု နယော. တသ္မာ ဝိတက္ကဝိစာရပီတိသုခသမတိက္ကမဝစနာနိ ဩဠာရိကောဠာရိကင်္ဂသမတိက္ကမာ ဒုတိယာဒိအဓိဂမပရိဒီပကာနီတိ တေသံ ဧကဒေသဘူတံ ဝိတက္ကဝိစာရသမတိက္ကမဝစနံ တံဒီပကန္တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ဝိတက္ကဝိစာရဝူပသမဝစနေနေဝ တံသမတိက္ကမာ ဒုတိယာဓိဂမဒီပကေန ပီတိဝိရာဂါဒိဝစနာနံ ပီတိယာဒိသမတိက္ကမာ တတိယာဒိအဓိဂမဒီပကတာ ဟောတီတိ တဿ တံဒီပကတာ ဝုတ္တာ.

១៦១-២. ដោយបទថា «vitakkavicārānaṃ vūpasamā» (ព្រោះការរំងាប់ទៅនៃវិតក្កៈនិងវិចារៈ) នេះ សេចក្តីនេះត្រូវបានបង្ហាញច្បាស់ហើយថា ការសម្រេចបាននូវទុតិយជ្ឈាន រមែងមានព្រោះការកន្លងហួសនូវវិតក្កៈនិងវិចារៈទាំងឡាយណា ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យបឋមជ្ឈានមានសភាពគ្រោតគ្រាត មិនមែនព្រោះការកន្លងហួសនូវធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើម ដែលមិនគ្រោតគ្រាតដោយសភាវៈនោះឡើយ។ វិធីយ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា «pītiyā ca virāgā» (ព្រោះការប្រាសចាកបីតិផង)។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យទាំងឡាយដែលសម្តែងនូវការកន្លងហួសនូវវិតក្កៈ វិចារៈ បីតិ និងសុខៈ ជាធម៌ញ៉ាំងការសម្រេចបាននូវឈានមានទុតិយជ្ឈានជាដើមឲ្យប្រាកដច្បាស់ ព្រោះការកន្លងហួសនូវអង្គឈានដ៏គ្រោតគ្រាតៗ ហេតុនោះ ពាក្យសម្តែងនូវការកន្លងហួសនូវវិតក្កៈនិងវិចារៈ ដែលជាចំណែកមួយនៃពាក្យទាំងនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ជាធម៌បង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ»។ មួយម៉្យាងទៀត ដោយពាក្យសម្តែងនូវការរំងាប់ទៅនៃវិតក្កៈនិងវិចារៈ ដែលបង្ហាញនូវការសម្រេចបាននូវទុតិយជ្ឈាន ព្រោះការកន្លងហួសនូវវិតក្កៈនិងវិចារៈនោះឯង ភាពជាធម៌បង្ហាញនូវការសម្រេចបាននូវតតិយជ្ឈានជាដើម ព្រោះការកន្លងហួសនូវបីតិជាដើម នៃពាក្យទាំងឡាយមានការប្រាសចាកបីតិជាដើម រមែងមាន ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាធម៌បង្ហាញនូវសេចក្តីនោះនៃពាក្យនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកហើយ។

---

နီလဝဏ္ဏယောဂတော နီလဝတ္ထံ ဝိယာတိ နီလယောဂတော ဝတ္ထံ နီလံ ဝိယာတိ အဓိပ္ပာယော. ယေန သမ္ပသာဒနေန ယောဂါ ဈာနံ သမ္ပသာဒနံ, တသ္မိံ ဒဿိတေ ‘‘သမ္ပသာဒနံ ဈာန’’န္တိ သမာနာဓိကရဏနိဒ္ဒေသေနေဝ တံယောဂါ ဈာနေ တံသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ ဒဿိတာတိ အဝိရောဓော ယုတ္တော. ဧကောဒိဘာဝေ ကထန္တိ ဧကောဒိမှိ ဒဿိတေ ‘‘ဧကောဒိဘာဝံ ဈာန’’န္တိ သမာနာဓိကရဏနိဒ္ဒေသေနေဝ ဈာနဿ ဧကောဒိဝဍ္ဎနတာ ဝုတ္တာ ဟောတီတိ. ဧကောဒိဘာဝန္တိ ပနိဒံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဧကောဒိဿ နိဒ္ဒေသော န ကတ္တဗ္ဗော သိယာတိ ဧကောဒိဘာဝသဒ္ဒေါ ဧဝ သမာဓိမှိ ပဝတ္တော သမ္ပသာဒနသဒ္ဒေါ ဝိယ ဈာနမှိ ပဝတ္တတီတိ ယုတ္တံ.

សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងពាក្យថា «nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viya» (ដូចជាសំពត់ខៀវព្រោះការប្រកបដោយពណ៌ខៀវ) នោះ គឺដូចជាសំពត់ជាសំពត់ខៀវ ព្រោះការប្រកបដោយពណ៌ខៀវ។ ឈានឈ្មោះថា «sampasādana» (គ្រឿងធ្វើឲ្យជ្រះថ្លា) ព្រោះការប្រកបដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាណា កាលបើទ្រង់បង្ហាញនូវសេចក្តីជ្រះថ្លានោះហើយ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃសព្ទនោះក្នុងឈាន ព្រោះការប្រកបដោយសេចក្តីជ្រះថ្លានោះ ត្រូវបានបង្ហាញហើយ ដោយការសម្តែងជាសមានាធិករណ៍នោះឯងថា «ឈានជាគ្រឿងធ្វើឲ្យជ្រះថ្លា» ព្រោះហេតុនោះ ភាពមិនផ្ទុយគ្នា ទើបសមគួរ។ សួរថា ចុះក្នុងឯកោទិភាវៈ តើដូចម្តេច? ឆ្លើយថា កាលបើទ្រង់បង្ហាញនូវឯកោទិហើយ ភាពជាធម៌ញ៉ាំងឯកោទិឲ្យចម្រើននៃឈាន ឈ្មោះថាព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយការសម្តែងជាសមានាធិករណ៍នោះឯងថា «ឈានជាឯកោទិភាវៈ»។ ប៉ុន្តែ បើចោទថា គប្បីលើកឡើងនូវបទថា «ekodibhāvaṃ» នេះ ហើយមិនគួរធ្វើការសម្តែងសេចក្តីពន្យល់អំពីឯកោទិឡើយឬ? ឆ្លើយថា សព្ទថា «ekodibhāva» នោះឯង ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសមាធិ រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឈាន ដូចជាសម្បសាទនសព្ទដែរ ព្រោះហេតុនោះ ការសម្តែងនោះទើបសមគួរ។

---

အပ္ပိတာတိ ဂမိတာ ဝိနာသံ. ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိအဓိဂမုပါယဒီပကေန အဇ္ဈတ္တသမ္ပသာဒနတာယ စေတသော ဧကောဒိဘာဝတာယ စ ဟေတုဒီပကေန အဝိတက္ကာဝိစာရဘာဝဟေတုဒီပကေန စ ဝိတက္ကဝိစာရဝူပသမဝစနေနေဝ ဝိတက္ကဝိစာရာဘာဝေါ ဒီပိတောတိ ကိံ ပုန အဝိတက္ကအဝိစာရဝစနေန ကတေနာတိ? န, အဒီပိတတ္တာ. န ဟိ ဝိတက္ကဝိစာရဝူပသမဝစနေန ဝိတက္ကဝိစာရာနံ အပ္ပဝတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ဝိတက္ကဝိစာရေသု ဟိ တဏှာပဟာနဉ္စ ဧတေသံ [Pg.103] ဝူပသမနံ. ယေ စ သင်္ခါရေသု တဏှာပဟာနံ ကရောန္တိ, တေသု မဂ္ဂေသု ပဟီနတဏှေသု ဖလေသု စ သင်္ခါရပ္ပဝတ္တိ ဟောတိ, ဧဝမိဓာပိ ဝိက္ခမ္ဘိတဝိတက္ကဝိစာရတဏှဿ ဒုတိယဇ္ဈာနဿ ဝိတက္ကဝိစာရသမ္ပယောဂေါ ပုရိမေန န နိဝါရိတော သိယာတိ တံနိဝါရဏတ္ထံ အာဝဇ္ဇိတုကာမတာဒိအတိက္ကမောဝ တေသံ ဝူပသမောတိ ဒဿနတ္ထဉ္စ ‘‘အဝိတက္ကံ အဝိစာရ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

បទថា «appitā» បានដល់ ដល់នូវសេចក្តីវិនាស។ បើចោទថា ដោយពាក្យសម្តែងនូវការរំងាប់ទៅនៃវិតក្កៈនិងវិចារៈ ដែលបង្ហាញនូវឧបាយនៃការសម្រេចបាននូវទុតិយជ្ឈានជាដើម ដោយភាពជាធម៌ធ្វើឲ្យជ្រះថ្លាក្នុងសន្តាន និងដោយភាពជាឯកោទិភាវៈនៃចិត្ត ដែលបង្ហាញនូវហេតុ និងដែលបង្ហាញនូវហេតុនៃភាពមិនមានវិតក្កៈនិងវិចារៈនោះឯង ភាពមិនមាននៃវិតក្កៈនិងវិចារៈ ត្រូវបានបង្ហាញរួចហើយ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយពាក្យសម្តែងនូវភាពមិនមានវិតក្កៈនិងវិចារៈ (គឺបទថា អវិតក្កំ អវិចារំ) ដែលទ្រង់សម្តែងម្តងទៀតនោះ? ឆ្លើយថា ការចោទសួរនោះមិនសមគួរឡើយ ព្រោះភាពមិនទាន់បានបង្ហាញច្បាស់។ ពិតមែនតែយ៉ាងនោះ ការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃវិតក្កៈនិងវិចារៈ មិនមែនឈ្មោះថាព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយពាក្យសម្តែងនូវការរំងាប់ទៅនៃវិតក្កៈនិងវិចារៈនោះឡើយ។ ព្រោះថា ការលះបង់នូវតណ្ហាក្នុងវិតក្កៈនិងវិចារៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថាជាការរំងាប់ទៅនៃវិតក្កៈនិងវិចារៈទាំងនោះ។ មគ្គទាំងឡាយណា រមែងធ្វើការលះបង់នូវតណ្ហាក្នុងសង្ខារទាំងឡាយ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃសង្ខារ រមែងមានក្នុងមគ្គទាំងនោះក្តី ក្នុងផលទាំងឡាយដែលលះបង់តណ្ហាហើយក្តី យ៉ាងណាមិញ ក្នុងឈាននេះក៏យ៉ាងនោះដែរ ការប្រកបដោយវិតក្កៈនិងវិចារៈនៃទុតិយជ្ឈាន ដែលមានតណ្ហាក្នុងវិតក្កៈនិងវិចារៈត្រូវបានកំចាត់បង់ហើយ ក៏មិនត្រូវបានហាមឃាត់ដោយពាក្យមុន (គឺបទថា វិតក្កវិចារានំ វូបសមា) ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីហាមឃាត់នូវការប្រកបនោះផង និងដើម្បីបង្ហាញថា ការកន្លងហួសនូវភាពជាអ្នកចង់រំពឹងគិតជាដើមនោះឯង ជាការរំងាប់ទៅនៃវិតក្កៈនិងវិចារៈទាំងនោះផង ទើបព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងថា «avitakkaṃ avicāraṃ» (មិនមានវិតក្កៈ មិនមានវិចារៈ)។

---

တတိယဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីតតិយជ្ឈាន

---

၁၆၃. ပရိသုဒ္ဓပကတိ ခီဏာသဝပကတိ နိက္ကိလေသတာ. ဥပေက္ခာနိမိတ္တန္တိ ဧတ္ထ လီနုဒ္ဓစ္စပက္ခပါတရဟိတံ မဇ္ဈတ္တံ ဝီရိယံ ‘‘ဥပေက္ခာ’’တိ ဝုတ္တံ, တဒေဝ တံ အာကာရံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တေတဗ္ဗဿ တာဒိသဿ ဝီရိယဿ နိမိတ္တဘာဝတော ဥပေက္ခာနိမိတ္တံ. ပဌမဇ္ဈာနပ္ပဋိလာဘတ္ထာယ နီဝရဏေ…ပေ… နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိပဋိလာဘတ္ထာယ အာကိဉ္စညာယတနသညံ ပဋိသင်္ခါသန္တိဋ္ဌနာပညာသင်္ခါရုပေက္ခာသု ဉာဏန္တိ ဣမာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂပဋိလာဘတ္ထာယ ဥပ္ပာဒံ ပဝတ္တံ နိမိတ္တံ အာယူဟနံ ပဋိသန္ဓိံ ဂတိံ နိဗ္ဗတ္တိံ ဥပပတ္တိံ ဇာတိံ ဇရာမရဏသောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿဥပါယာသေ. သောတာပတ္တိဖလသမာပတ္တတ္ထာယ ဥပ္ပာဒံ…ပေ… ဥပါယာသေ…ပေ… အရဟတ္တမဂ္ဂပဋိလာဘတ္ထာယ ဥပ္ပာဒံ…ပေ… ဥပါယာသေ. အရဟတ္တဖလသမာပတ္တတ္ထာယ…ပေ… သုညတဝိဟာရသမာပတ္တတ္ထာယ…ပေ… အနိမိတ္တဝိဟာရသမာပတ္တတ္ထာယ ဥပ္ပာဒံ ပဝတ္တံ အာယူဟနံ ပဋိသန္ဓိံ…ပေ… ပဋိသင်္ခါသန္တိဋ္ဌနာ ပညာ သင်္ခါရုပေက္ခာသု ဉာဏန္တိ ဣမာ ဒသ ဝိပဿနာဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ.

១៦៣. ពាក្យថា «parisuddhapakati» (សភាវៈដើមដ៏បរិសុទ្ធ) បានដល់ សភាវៈដើមនៃព្រះខីណាសព គឺភាពមិនមានកិលេស។ ក្នុងបទថា «upekkhānimittaṃ» នេះ ព្យាយាមដែលតាំងនៅជាកណ្តាល ប្រាសចាកការធ្លាក់ទៅក្នុងចំណែកនៃសេចក្តីរួញរានិងសេចក្តីរាយមាយ ឈ្មោះថា «upekkhā» (ឧបេក្ខា) ព្យាយាមនោះឯង កាលកាន់យកនូវអាការៈនោះហើយ ព្រោះភាពជាហេតុនៃព្យាយាមដែលប្រហាក់ប្រហែលគ្នានោះ ដែលគប្បីឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ទើបឈ្មោះថា «upekkhānimitta» (ឧបេក្ខានិមិត្ត)។ ញាណក្នុងសង្ខារុបេក្ខាទាំងឡាយ គឺបញ្ញាដែលពិចារណាហើយតាំងនៅមាំ ដើម្បីសម្រេចបាននូវបឋមជ្ឈាន ក្នុងនីវរណៈ...ល... ដើម្បីសម្រេចបាននូវនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិ ក្នុងអាគិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ទាំង ៨ នេះ រមែងកើតឡើងដោយអំណាចនៃសមាបត្តិ។ ញាណក្នុងសង្ខារុបេក្ខាទាំងឡាយ គឺបញ្ញាដែលពិចារណាហើយតាំងនៅមាំ ដើម្បីសម្រេចបាននូវសោតាបត្តិមគ្គ ក្នុងឧប្បាទៈ (ការកើតឡើង) បវត្តៈ (ការប្រព្រឹត្តទៅ) និមិត្ត អាយូហនៈ (ការសន្សំ) បដិសន្ធិ គតិ និព្វត្តិ (ការកើត) ឧបបត្តិ ជាតិ ជរា មរណៈ សោកៈ បរិទេវៈ ទុក្ខៈ ទោមនស្សៈ និងឧបាយាសៈ។ ដើម្បីសម្រេចបាននូវសោតាបត្តិផលសមាបត្តិ ក្នុងឧប្បាទៈ...ល... ឧបាយាសៈ...ល... ដើម្បីសម្រេចបាននូវអរហត្តមគ្គ ក្នុងឧប្បាទៈ...ល... ឧបាយាសៈ។ ដើម្បីសម្រេចបាននូវអរហត្តផលសមាបត្តិ...ល... ដើម្បីសម្រេចបាននូវសុញ្ញតវិហារសមាបត្តិ...ល... ដើម្បីសម្រេចបាននូវអនិមិត្តវិហារសមាបត្តិ ក្នុងឧប្បាទៈ បវត្តៈ អាយូហនៈ បដិសន្ធិ...ល... ទាំង ១០ នេះ រមែងកើតឡើងដោយអំណាចនៃវិបស្សនា។

---

ယဒတ္ထိ ယံ ဘူတန္တိ ခန္ဓပဉ္စကံ, တံ မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏေန ပဇဟတိ. ဒိဋ္ဌသောဝတ္ထိကတ္တယဿ သပ္ပလက္ခဏဝိစိနနေ ဝိယ ဒိဋ္ဌလက္ခဏတ္တယဿ ဘူတဿ သင်္ခါရလက္ခဏဝိစိနနေ ဥပေက္ခံ ပဋိလဘတိ. အနာဘောဂရသာတိ ပဏီတသုခေပိ တသ္မိံ အဝနတိ ပဋိပက္ခကိစ္စာတိ အတ္ထော. နာမကာယေန စေတသိကသုခံ ကာယိကသုခဟေတု ရူပသမုဋ္ဌာပနေန ကာယိကသုခဉ္စ ဈာနသမင်္ဂီ ပဋိသံဝေဒေတီတိ ဝုစ္စတိ. ဖုဋတ္တာ ဗျာပိတတ္တာ. ယထာ ဟိ ဥဒကေန ဖုဋသရီရဿ တာဒိသေ နာတိပစ္စနီကေ ဝါတာဒိကေ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေ ဖုဋ္ဌေ သုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ ဧတေဟိ ဖုဋသရီရဿပိ.

បទថា «yadatthi yaṃ bhūtaṃ» (ធម៌ណាមាន ធម៌ណាប្រាកដ) បានដល់ ក្រុមនៃខន្ធទាំងប្រាំ បុគ្គលរមែងលះបង់នូវខន្ធទាំងប្រាំនោះ ដោយមុញ្ចិតុកម្យតាញាណ (ញាណដែលចង់រួចផុត)។ ដូចជាបុគ្គលរមែងបាននូវការព្រងើយកន្តើយ ក្នុងការស្វែងរកលក្ខណៈនៃពស់ ដែលមានរង្វង់បីដែលគេឃើញហើយយ៉ាងណាមិញ យ៉ាងនោះដែរ បុគ្គលរមែងបាននូវការព្រងើយកន្តើយ (គឺញាណដែលពិចារណាដោយស្មើ) ក្នុងការស្វែងរកលក្ខណៈនៃសង្ខារ នៃខន្ធទាំងប្រាំដែលប្រាកដច្បាស់ ដែលមានលក្ខណៈបីដែលគេឃើញហើយ។ បទថា «anābhogarasā» (មានការមិនខ្វល់ខ្វាយជាកិច្ច) សេចក្តីពន្យល់ថា សូម្បីក្នុងសុខៈដ៏ថ្លៃថ្លានោះ ក៏មានកិច្ចជាបដិបក្ខនឹងការឱនទៅ (គឺតណ្ហា) ដែរ។ បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយឈាន រមែងទទួលដឹងនូវចេតសិកសុខដោយនាមកាយ និងនូវកាយិកសុខដោយការញ៉ាំងរូបដ៏ថ្លៃថ្លាដែលជាហេតុនៃកាយិកសុខឲ្យកើតឡើង ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះ。 ពាក្យថា «phuṭattā» (ព្រោះការផ្សព្វផ្សាយទៅ) បានដល់ ព្រោះការជ្រួតជ្រាបទៅ។ ពិតមែនតែយ៉ាងនោះ ដូចជាសុខៈរមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលដែលមានកាយផ្សព្វផ្សាយដោយទឹក កាលបើផោដ្ឋព្វារម្មណ៍មានខ្យល់ជាដើម ដែលមិនជាសត្រូវខ្លាំងពេក ពាល់ត្រូវហើយយ៉ាងណាមិញ យ៉ាងនោះដែរ សុខៈរមែងកើតឡើងសូម្បីដល់បុគ្គលដែលមានកាយផ្សព្វផ្សាយដោយរូបដ៏ថ្លៃថ្លាទាំងនេះ។

---

စတုတ္ထဇ္ဈာနကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីចតុត្ថជ្ឈាន

---

၁၆၅. အဝိဘူတပစ္စုပဋ္ဌာနာတိ [Pg.104] သုခဒုက္ခာနိ ဝိယ အဝိဘူတာကာရာ ပိဋ္ဌိပါသာဏဂတမိဂမဂ္ဂေါ ဝိယ တဒနုမာတဗ္ဗာဝိဘူတာကာရောပဋ္ဌာနာ.

១៦៥. បទថា «avibhūtapaccupaṭṭhānā» (មានការមិនប្រាកដច្បាស់ជាបច្ចុបដ្ឋាន) បានដល់ មានអាការៈមិនប្រាកដច្បាស់ មិនដូចជាសុខនិងទុក្ខទាំងឡាយឡើយ គឺមានការប្រាកដឡើងនៃអាការៈមិនច្បាស់លាស់ ដែលគប្បីអនុមានដឹងដោយសុខនិងទុក្ខនោះ ដូចជាផ្លូវនៃម្រឹគដែលដើរទៅលើផ្ទាំងថ្មដាដូច្នោះឯង។

---

စတုက္ကနယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីចតុក្កន័យ ចប់ហើយ។

---

ပဉ္စကနယဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីបញ្ចកន័យ

---

၁၆၇. ယဿာ ပန ဓမ္မဓာတုယာတိ သဗ္ဗညုတညာဏဿ. တေန ဟိ ဓမ္မာနံ အာကာရဘေဒံ ဉတွာ တဒနုရူပံ ဒေသနံ နိယာမေတီတိ. ဧတ္ထ စ ပဉ္စကနယေ ဒုတိယဇ္ဈာနံ စတုက္ကနယေ ဒုတိယဇ္ဈာနပက္ခိကံ ကတွာ ဝိဘတ္တံ ‘‘ယသ္မိံ…ပေ… မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ အဝိတက္ကံ ဝိစာရမတ္တံ သမာဓိဇံ ပီတိသုခံ ဒုတိယဇ္ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိ. ကသ္မာ? ဧကတ္တကာယနာနတ္တသညီသတ္တာဝါသဖလတာယ ဒုတိယဇ္ဈာနေန သမာနဖလတ္တာ ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိတော ဇာတတ္တာ စ. ပဌမဇ္ဈာနမေဝ ဟိ ကာမေဟိ အကုသလေဟိ စ ဝိဝိတ္တန္တိ တဒဘာဝါ န ဣဓ ‘‘ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ ဝိဝိစ္စ အကုသလေဟီ’’တိ သက္ကာ ဝတ္တုံ, နာပိ ‘‘ဝိဝေကဇ’’န္တိ. သုတ္တန္တဒေသနာသု စ ပဉ္စကနယေ ဒုတိယတတိယဇ္ဈာနာနိ ဒုတိယဇ္ဈာနမေဝ ဘဇန္တိ ဝိတက္ကဝူပသမာ ဝိစာရဝူပသမာ အဝိတက္ကတ္တာ အဝိစာရတ္တာ စာတိ.

១៦៧. ក្នុងបទថា «yassā pana dhammadhātuyā» នេះ បានដល់ នៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអាការៈនៃធម៌ទាំងឡាយ ដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណនោះ ហើយទ្រង់កំណត់នូវទេសនាឲ្យសមគួរតាមអាការៈនោះ គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងចតុក្កន័យនិងបញ្ចកន័យទាំងពីរនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើនូវទុតិយជ្ឈានក្នុងបញ្ចកន័យ ឲ្យជាចំណែកនៃទុតិយជ្ឈានក្នុងចតុក្កន័យ ហើយទ្រង់ចែកទុកហើយថា «ក្នុងសម័យណា...ល... ចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន ដែលមិនមានវិតក្កៈ មានតែវិចារៈ កើតអំពីសមាធិ មានបីតិនិងសុខៈ ហើយសម្រេចសម្រាន្តនៅ»។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះភាពជាផលនៃសត្វដែលមានកាយតែមួយតែមានសញ្ញាផ្សេងគ្នា (ឯកត្តកាយនានត្តសញ្ញី) ដែលជាទីនៅនៃសត្វ និងព្រោះភាពជាធម៌មានផលស្មើគ្នាជាមួយនឹងទុតិយជ្ឈានក្នុងចតុក្កន័យ និងព្រោះភាពជាធម៌កើតឡើងអំពីបឋមជ្ឈានសមាធិ។ ព្រោះថា បឋមជ្ឈាននោះឯង ស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយផង ចាកអកុសលធម៌ទាំងឡាយផង ព្រោះមិនមានកាមនិងអកុសលធម៌ទាំងនោះ ក្នុងទុតិយជ្ឈាននៃបញ្ចកន័យនេះ ព្រះអង្គមិនអាចសម្តែងថា «ស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយ ស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌ទាំងឡាយ» ឡើយ និងមិនអាចសម្តែងថា «កើតអំពីវិវេក» ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសុត្តន្តទេសនាទាំងឡាយ ទុតិយជ្ឈាននិងតតិយជ្ឈានក្នុងបញ្ចកន័យ រមែងរាប់បញ្ចូលក្នុងទុតិយជ្ឈាន (នៃចតុក្កន័យ) នោះឯង ព្រោះការរំងាប់ទៅនៃវិតក្កៈ ព្រោះការរំងាប់ទៅនៃវិចារៈ ព្រោះភាពមិនមានវិតក្កៈ និងព្រោះភាពមិនមានវិចារៈ គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ។

---

ပဋိပဒါစတုက္ကဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីបដិបទាចតុក្កៈ

---

၁၇၆-၁၈၀. တဿ တဿ ဈာနဿ ဥပစာရန္တိ နီဝရဏဝိတက္ကဝိစာရနိကန္တိယာဒီနံ ဝူပသမာ ထိရဘူတော ကာမာဝစရသမာဓိ. တဒနုဓမ္မတာတိ တဒနုရူပတာဘူတာ, သာ ပန တဒဿာဒသင်္ခါတာ တဒဿာဒသမ္ပယုတ္တက္ခန္ဓသင်္ခါတာ ဝါ မိစ္ဆာသတီတိ ဝဒန္တိ. အဝိဂတနိကန္တိကာ တံတံပရိဟရဏသတီတိပိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘သတိယာ ဝါ နိကန္တိယာ ဝါ’’တိ ဝိကပ္ပော ကတော. အာဂမနဝသေနာပိ စ ပဋိပဒါ ဟောန္တိယေဝါတိ ဣဒံ ကဒါစိ ဒုတိယာဒီနံ ပဌမာဒိအာဂမနကတပဋိပဒတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အပိ-သဒ္ဒေါ ဟိ အနေကန္တိကတံ ဒီပေတိ, ဧတဿ အနေကန္တိကတ္တာ ဧဝ စ ပါဠိယံ ဧကေကသ္မိံ ဈာနေ စတဿော ပဋိပဒါ စတ္တာရိ အာရမ္မဏာနိ သောဠသက္ခတ္တုကဉ္စ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇိတံ. အညထာ ဧကေကသ္မိံ ပဋိပဒါဒိမှိ နဝ နဝ ဈာနာနိ ယောဇေတဗ္ဗာနိ သိယုန္တိ.

១៧៦-១៨០. ពាក្យថា upacāranti (ឧបចារៈនៃឈាននោះៗ) គឺកាមាវចរសមាធិ ដែលជាសមាធិដ៏មាំមួន ព្រោះការរម្ងាប់ទៅនៃធម៌មាននីវរណៈ វិតក្ក វិចារ និងនិកន្តិតណ្ហាជាដើម។ ពាក្យថា tadanudhammatāti គឺភាពជាសភាពសមគួរដល់ឈាននោះ, ម្យ៉ាងទៀត សតិនោះ លោកហៅថា មិច្ឆាសតិ ព្រោះរាប់ថាជាតណ្ហាដែលត្រេកអរក្នុងឈាននោះ ឬរាប់ថាជានាមខន្ធដែលប្រកបដោយតណ្ហាដែលត្រេកអរក្នុងឈាននោះ នេះជាពាក្យរបស់ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយ។ ម្យ៉ាងទៀត ទោះបីពោលថា សម្មាសតិដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការរក្សាទុកនូវឈាននោះៗ របស់បុគ្គលដែលមាននិកន្តិតណ្ហិនមិនទាន់ប្រាសចាកទៅ ក៏គួរ, ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកធ្វើការវិកប្បថា “ដោយសតិ ឬដោយនិកន្តិ”។ ពាក្យថា “បដិបទាទាំងឡាយ រមែងមានដោយអំណាចនៃការមកដល់ខ្លះដែរ” នេះ លោកពោលសំដៅយកភាពនៃបដិបទាដែលធ្វើការមកដល់នៃឈានទី១ ជាដើម ដល់ឈានទី២ ជាដើម ក្នុងកាលខ្លះ។ ព្រោះថា សព្ទថា “អបិ” បង្ហាញនូវភាពមិនទៀងទាត់, និងព្រោះតែភាពមិនទៀងទាត់នៃអាគមនៈនោះឯង ក្នុងព្រះបាលី លោកទើបផ្សំផ្គុំបដិបទា៤ អារម្មណ៍៤ និងឈានមានចំណែក១៦ដង ដោយឡែកៗពីគ្នា ក្នុងឈានមួយៗ។ បើមិនដូច្នោះទេ ក្នុងបដិបទាជាដើមមួយៗ ឈានប្រាំបួនៗ គប្បីត្រូវផ្សំផ្គុំចូលគ្នា។

---

အာရမ္မဏစတုက္ကဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីអារម្មណចតុក្កៈ

---

၁၈၁. အပ္ပဂုဏန္တိ [Pg.105] ပဉ္စဟိ ဝသိတာဟိ အဝသီကတံ.

១៨១. ពាក្យថា Appaguṇanti គឺឈានដែលបុគ្គលមិនទាន់ធ្វើឲ្យស្ទាត់ជំនាញ ដោយវសីភាពទាំង៥។

---

အာရမ္မဏပဋိပဒါမိဿကဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីអារម្មណបដិបទាមិស្សកៈ

---

၁၈၆. ဟေဋ္ဌာတိ သောဠသက္ခတ္တုကတော ပုဗ္ဗေ. ယေ ကေစိ ဈာနံ ဥပ္ပာဒေန္တိ နာမာတိ ဝစနေန ယေ ကတာဓိကာရာ သေက္ခာ မဂ္ဂေနေဝ ဥပ္ပာဒိတဇ္ဈာနာ, တေသံ ဈာနာနိ မဂ္ဂပဋိဗဒ္ဓတာယ သုဒ္ဓိကနဝကသင်္ဂဟိတာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. န ဟိ တေ ဥပ္ပာဒေန္တိ နာမာတိ.

១៨៦. ពាក្យថា Heṭṭhāti គឺក្នុងចំណែកខាងដើម មុនអំពីវិធីឈានមានចំណែក១៦ដង។ គប្បីជ្រាបថា ឈានទាំងឡាយរបស់ព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយណា ដែលមានអធិការបានធ្វើហើយ ដែលជាឈានកើតឡើងដោយអំណាចមគ្គប៉ុណ្ណោះ ដោយព្រះតម្រាស់ថា “ពួកជនណាមួយ រមែងញ៉ាំងឈានឲ្យកើតឡើង” ឈានទាំងនោះ លោកសង្គ្រោះចូលក្នុងសុទ្ធិកနវកន័យ ព្រោះភាពជាធម៌ជាប់ទាក់ទងនឹងមគ្គ។ ព្រោះថា ព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំងនោះ មិនឈ្មោះថា ញ៉ាំងឈានឲ្យកើតឡើងឡើយ។

---

ကသိဏကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីកសិណកថា

---

၂၀၃. နိရောဓပါဒကတာဝစနေန အာရုပ္ပပါဒကတာ စ ဒဿိတာ. ခိပ္ပဒဿနံ ခိပ္ပာဘိညတာ ခိပ္ပနိသန္တိဘာဝေါ.

២០៣. ដោយព្រះតម្រាស់ដែលសម្តែងអំពីភាពជាឫសគល់នៃនិរោធសមាបត្តិ លោកក៏បានបង្ហាញនូវភាពជាឫសគល់នៃអរូបសមាបត្តិផងដែរ។ ពាក្យថា Khippadassanaṃ គឺភាពជាបុគ្គលមានអភិញ្ញារហ័ស រហ័សក្នុងការដឹងឃើញ។

---

အဘိဘာယတနကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីអភិភាយតនកថា

---

၂၀၄. အညမ္ပီတိ ကေဝလံ ကသိဏာယတနသင်္ခါတမေဝ အဟုတွာ အဘိဘာယတနသင်္ခါတမ္ပိ ပဝတ္တတီတိ သတိပိ အဘိဘာယတနာနံ ကသိဏာယတနတ္တေ ကသိဏာယတနဘာဝတော အညော အဘိဘာယတနဘာဝေါ ကသိဏနိမိတ္တာဘိဘဝနကဘာဝနာနိမိတ္တနာနတ္တတောတိ ဒဿေတိ. တတ္ထ အဘိဘဝတီတိ အဘိဘု, ပရိကမ္မံ, ဉာဏံ ဝါ. အဘိဘု အာယတနံ ဧတဿာတိ အဘိဘာယတနံ, ဈာနံ. အဘိဘဝိတဗ္ဗံ ဝါ အာရမ္မဏသင်္ခါတံ အာယတနံ ဧတဿာတိ အဘိဘာယတနံ, ဈာနံ. အာရမ္မဏာဘိဘဝနတော အဘိဘု စ တံ အာယတနဉ္စ ယောဂိနော သုခဝိသေသာနံ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော မနာယတနဓမ္မာယတနဘာဝတော စာတိပိ သသမ္ပယုတ္တံ ဈာနံ အဘိဘာယတနံ. မဂ္ဂပ္ပဋိဗဒ္ဓတာယ တဒါ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတဿ အာဘောဂေါ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာဝသေန ဈာနက္ခဏေ ပဝတ္တံ အဘိဘဝနာကာရံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တော ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာဂမေသု ပန ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ ဧကော ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ ပရိတ္တာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ. အပ္ပမာဏာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ. အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီ ဧကော…ပေ… ပရိတ္တာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ. အပ္ပမာဏာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၇၃; မ. နိ. ၂.၂၄၉; အ. နိ. ၈.၆၅) ဣမေသံ စတုန္နံ အဘိဘာယတနာနံ အာဂတတ္တာ အာဂမဋ္ဌကထာသု [Pg.106] (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၁၇၃; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂. ၂၄၉-၂၅၀; အ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၈.၆၅) ‘‘ဝဏ္ဏဝသေန အာဘောဂေ ဝိဇ္ဇမာနေပိ ပရိတ္တအပ္ပမာဏဝသေနေဝ ဣမာနိ အဘိဘာယတနာနိ ဒေသိတာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. ပရိတ္တအပ္ပမာဏတာ ဟိ အဘိဘဝနဿ ကာရဏံ ဝဏ္ဏာဘောဂေ သတိပိ အသတိပိ. တတ္ထ စ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတာနိ သဟိတာနိ စ သဗ္ဗာနိ ပရိတ္တာနိ ‘‘သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ, တထာ အပ္ပမာဏာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. အတ္ထိ ဟိ ဧသော ပရိယာယော ပရိတ္တာနိ အဘိဘုယျ တာနိ စေ ကဒါစိ ဝဏ္ဏဝသေန အာဘုဇိတာနိ ဟောန္တိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ အဘိဘုယျာတိ. ဣဓ ပန နိပ္ပရိယာယဒေသနတ္တာ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတာနိ ဝိသုံ ဝုတ္တာနိ သဟိတာနိ စ. အတ္ထိ ဟိ ဥဘယတ္ထ အဘိဘဝနဝိသေသောတိ.

២០៤. ដោយពាក្យថា Aññampī នេះ លោកបង្ហាញថា រូបាវចរធម៌ មិនមែនមានត្រឹមតែការរាប់ថាជាកសិណាយតនៈប៉ុណ្ណោះទេ តែរមែងប្រព្រឹត្តទៅសូម្បីក្នុងការរាប់ថាជាអភិភាយតនៈផងដែរ។ ទុកជាអភិភាយតនៈទាំងឡាយមានភាពជាកសិណាយតនៈក៏ដោយ តែភាពជាអភិភាយតនៈ រមែងផ្សេងគ្នាពីភាពជាកសិណាយតនៈ ព្រោះភាពប្លែកគ្នានៃភាវនានិមិត្តដែលគ្របសង្កត់លើកសិណនិមិត្ត។ ក្នុងពាក្យថា អភិភាយតនៈ នោះ ធម៌ដែលគ្របសង្កត់អារម្មណ៍ ឈ្មោះថា អភិភូ គឺបរិកម្ម ឬប្រាជ្ញាដែលប្រកបដោយបរិកម្ម។ ហេតុ ឬទីតាំងដែលជាគ្រឿងគ្របសង្កត់របស់ឈាននេះមាន ព្រោះហេតុនោះ ឈាននោះ ឈ្មោះថា អភិភាយតនៈ។ ម្យ៉ាងទៀត អារម្មណ៍ដែលគប្បីគ្របសង្កត់ ដែលជាហេតុរបស់ឈាននេះមាន ព្រោះហេតុនោះ ឈាននោះ ឈ្មោះថា អភិភាយតនៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ឈានដែលប្រកបដោយសម្បយុត្តធម៌ ឈ្មោះថា អភិភាយតនៈ ព្រោះជាធម៌គ្របសង្កត់អារម្មណ៍ផង និងព្រោះជាទីតាំងនៃសុខៈដ៏វិសេសរបស់យោគីបុគ្គល និងជាមនាយតនៈ និងធម្មាយតនៈផង។ គប្បីជ្រាបថា ការយកចិត្តទុកដាក់របស់យោគីបុគ្គលដែលចេញពីសមាបត្តិក្នុងខណៈនោះ ព្រោះភាពជាប់ទាក់ទងនឹងមគ្គ ឬអាការៈនៃការគ្របសង្កត់ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈឈាន ដោយអំណាចនៃបុព្វភាគភាវនា លោកពោលថា ប្រព្រឹត្តទៅហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងព្រះសូត្រទាំងឡាយ ព្រោះតែអភិភាយតនៈទាំង៤នេះ មកហើយថា “បុគ្គលម្នាក់មានរូបសញ្ញាក្នុងខ្លួន ឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្រៅដ៏តូច មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់... មានប្រមាណមិនកម្រិត មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់។ បុគ្គលម្នាក់មានអរូបសញ្ញាក្នុងខ្លួន... ឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្រៅដ៏តូច មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់... មានប្រមាណមិនកម្រិត មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់” ក្នុងអដ្ឋកថាព្រះសូត្រទាំងឡាយ ទើបពោលថា “ទុកជាការយកចិត្តទុកដាក់ដោយអំណាចនៃពណ៌មានក៏ដោយ តែលោកសម្តែងនូវអភិភាយតនៈទាំងឡាយនេះ ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍តូច និងអារម្មណ៍មានប្រមាណមិនកម្រិតប៉ុណ្ណោះ”។ ព្រោះថា ភាពជាអារម្មណ៍តូច និងអារម្មណ៍មានប្រមាណមិនកម្រិត ជាហេតុនៃការគ្របសង្កត់ ទុកជាការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌មានក្តី មិនមានក្តី។ និងក្នុងព្រះសូត្រនោះ អារម្មណ៍តូចទាំងអស់ ទោះបីប្រាសចាកការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ក្តី ប្រកបដោយការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ក្តី លោកហៅថា “មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់” គប្បីជ្រាបថា អារម្មណ៍មានប្រមាណមិនកម្រិត ក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថា ន័យនេះមានពិតប្រាកដ គឺការគ្របសង្កត់នូវអារម្មណ៍តូចទាំងឡាយ បើក្នុងកាលខ្លះ អារម្មណ៍ទាំងនោះ ត្រូវបានយកចិត្តទុកដាក់ដោយអំណាចនៃពណ៌ ឈ្មោះថា គ្របសង្កត់នូវរូបមានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់។ ប៉ុន្តែ ក្នុងព្រះអភិធម្មនេះ ព្រោះជាទេសនាដែលមិនមានបរិយាយ លោកទើបសម្តែងដោយឡែកពីគ្នា នូវអារម្មណ៍ដែលប្រាសចាកការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ និងអារម្មណ៍ដែលប្រកបដោយការយកចិត្តទុកដាក់លើពណ៌ ព្រោះថា វិសេសនៃការគ្របសង្កត់ រមែងមានក្នុងអារម្មណ៍ទាំងពីរយ៉ាងនោះ។

---

တတ္ထ စ ပရိယာယဒေသနတ္တာ ဝိမောက္ခာနမ္ပိ အဘိဘဝနပရိယာယော အတ္ထီတိ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ’’တိ အဘိဘာယတနဒွယံ ဝုတ္တံ, တတိယစတုတ္ထအဘိဘာယတနေသု ဒုတိယဝိမောက္ခော ဝဏ္ဏာဘိဘာယတနေသု တတိယဝိမောက္ခော စ အဘိဘဝနပ္ပဝတ္တိတော သင်္ဂဟိတော, ဣဓ ပန နိပ္ပရိယာယဒေသနတ္တာ ဝိမောက္ခာဘိဘာယတနာနိ အသင်္ကရတော ဒဿေတုံ ဝိမောက္ခေ ဝဇ္ဇေတွာ အဘိဘာယတနာနိ ကထိတာနိ. သဗ္ဗာနိ စ ဝိမောက္ခကိစ္စာနိ ဝိမောက္ခဒေသနာယ ဝုတ္တာနိ, တဒေတံ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ’’တိ အာဂတဿ အဘိဘာယတနဒွယဿ အဘိဘာယတနေသု အဝစနတော ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒီနဉ္စ သဗ္ဗဝိမောက္ခကိစ္စသာဓာရဏဝစနဘာဝတော ဝဝတ္ထာနံ ကတန္တိ ဝိညာယတိ.

និងក្នុងព្រះសូត្រនោះ ព្រោះជាទេសនាមានបរិយាយ សូម្បីវិមោក្ខទាំងឡាយ ក៏មានបរិយាយនៃការគ្របសង្កត់ដែរ ហេតុនោះ ទើបលោកសម្តែងគូនៃអភិភាយតនៈថា “បុគ្គលមានរូបសញ្ញាក្នុងខ្លួន”។ ក្នុងអភិភាយតនៈទី៣ និងទី៤ លោកសង្គ្រោះយកវិមោក្ខទី២ និងក្នុងវណ្ណអភិភាយតនៈទាំងឡាយ លោកសង្គ្រោះយកវិមោក្ខទី៣ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃការគ្របសង្កត់។ ប៉ុន្តែ ក្នុងព្រះអភិធម្មនេះ ព្រោះជាទេសនាដែលមិនមានបរិយាយ ដើម្បីបង្ហាញនូវវិមោក្ខ និងអភិភាយតនៈទាំងឡាយ មិនឲ្យច្រឡំគ្នា លោកទើបវៀរចាកវិមោក្ខទាំងឡាយ ហើយសម្តែងតែអភិភាយតនៈទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ និងកិច្ចនៃវិមោក្ខទាំងអស់ លោកសម្តែងហើយក្នុងវិមោក្ខទេសនា។ គប្បីជ្រាបថា ការកំណត់ផ្សេងគ្នានោះ លោកធ្វើហើយ ព្រោះមិនបានពោលនូវគូនៃអភិភាយតនៈដែលមកហើយថា “បុគ្គលមានរូបសញ្ញាក្នុងខ្លួន” ក្នុងអភិភាយតនៈទាំងឡាយ និងព្រោះភាពនៃពាក្យថា “បុគ្គលមានរូប ឃើញរូបទាំងឡាយ” ជាដើម ជាពាក្យទូទៅដល់កិច្ចនៃវិមោក្ខទាំងអស់។

---

အဇ္ဈတ္တရူပါနံ အနဘိဘဝနီယတောတိ ဣဒံ ကတ္ထစိပိ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိ အဝတွာ သဗ္ဗတ္ထ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိ, တဿ ကာရဏဝစနံ. တေန ယံ အညဟေတုကံ, တံ တေန ဟေတုနာ ဝုတ္တံ. ယံ ပန ဒေသနာဝိလာသဟေတုကံ အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညိတာယ ဧဝ ဣဓ ဝစနံ, န တဿ အညံ ကာရဏံ မဂ္ဂိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. အဇ္ဈတ္တရူပါနံ အနဘိဘဝနီယတာ စ ဗဟိဒ္ဓါရူပါနံ ဝိယ အဝိဘူတတ္တာ, ဒေသနာဝိလာသော စ ယထာဝုတ္တဝဝတ္ထာနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီတိ ဧတေနေဝ သိဒ္ဓတ္တာ နီလာဒိအဘိဘာယတနာနိ န ဝတ္တဗ္ဗာနီတိ စေ? န, နီလာဒီသု ကတာဓိကာရာနံ နီလာဒိဘာဝဿေဝ အဘိဘဝနကာရဏတ္တာ. န ဟိ တေသံ ပရိသုဒ္ဓါပရိသုဒ္ဓဝဏ္ဏပရိတ္တတာ တဒပ္ပမာဏတာ ဝါ အဘိဘဝနကာရဏံ, အထ ခေါ နီလာဒိဘာဝေါ ဧဝါတိ.

ពាក្យថា Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatoti (ព្រោះរូបក្នុងខ្លួន មិនមែនជាធម្មជាតិគប្បីគ្របសង្កត់បាន) នេះ ជាពាក្យសម្តែងហេតុនៃពាក្យដែលលោកពោលទុកក្នុងទីទាំងពួងថា “ឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្រៅ” ដោយមិនពោលក្នុងទីណាមួយឡើយថា “ឃើញរូបទាំងឡាយក្នុងខ្លួន”។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យណាដែលមានហេតុផ្សេង លោកក៏ពោលដោយហេតុនោះ។ ចំណែកឯពាក្យណាដែលមានទេសនាវិលាសជាហេតុ គឺការសម្តែងនូវភាពជាបុគ្គលមានអរូបសញ្ញាក្នុងខ្លួនក្នុងព្រះអភិធម្មនេះ លោកបង្ហាញថា មិនគប្បីស្វែងរកហេតុផ្សេងពីនោះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពនៃរូបក្នុងខ្លួនដែលមិនមែនជាធម្មជាតិគប្បីគ្របសង្កត់បាន ព្រោះមិនប្រាកដច្បាស់ ដូចជារូបខាងក្រៅ, ចំណែកឯទេសនាវិលាស គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃការកំណត់ដែលពោលហើយ។ ប្រសិនបើចោទថា “ព្រោះសម្រេចបានដោយពាក្យថា មានពណ៌ល្អ និងពណ៌អាក្រក់ នេះឯងហើយ អភិភាយតនៈមានពណ៌ខៀវជាដើម មិនគប្បីពោលទេមែនទេ?” ឆ្លើយថា “មិនមែនជាមិនគប្បីពោលនោះទេ ព្រោះភាពនៃពណ៌ខៀវជាដើមនោះឯង ជាហេតុនៃការគ្របសង្កត់របស់យោគីបុគ្គលទាំងឡាយដែលបានធ្វើអធិការទុកក្នុងពណ៌ខៀវជាដើមនោះ។ ព្រោះថា ភាពជាអារម្មណ៍តូចនៃពណ៌ដ៏ស្អាត និងមិនស្អាត ឬភាពជាអារម្មណ៍មានប្រមាណមិនកម្រិតនៃពណ៌ទាំងនោះ មិនមែនជាហេតុនៃការគ្របសង្កត់ឡើយ តែគឺភាពជាពណ៌ខៀវជាដើមនោះឯង ជាហេតុនៃការគ្របសង្កត់”។

---

အဘိဘာယတနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីអភិភាយតនកថា ចប់ហើយ។

---

ဝိမောက္ခကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីវិមោក្ខកថា

---

၂၄၈. ရူပီတိ [Pg.107] ယေနာယံ သသန္တတိပရိယာပန္နေန ရူပေန သမန္နာဂတော, တံ ယဿ ဈာနဿ ဟေတုဘာဝေန ဝိသိဋ္ဌံ ရူပံ ဟောတိ. ယေန ဝိသိဋ္ဌေန ရူပီတိ ဝုစ္စေယျ, တဒေဝ သသန္တတိပရိယာပန္နရူပနိမိတ္တံ ဈာနမိဝ ပရမတ္ထတော ရူပီဘာဝသာဓကန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကသိဏဒေသနာ ဈာနာနမေဝ ကသိဏဘာဝေန ပဝတ္တာ အဘိဓမ္မေ, သုတ္တေ ပန အာရမ္မဏာနန္တိ ‘‘အဘိဓမ္မဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

២៤៨. ពាក្យថា Rūpīti (បុគ្គលមានរូប) គឺយោគីនេះ ប្រកបដោយរូបណាដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន រូបនោះជាលក្ខណៈរូបដ៏វិសេស ព្រោះជាហេតុនៃឈានណា។ គប្បីជ្រាបថា រូបនិមិត្តដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួននោះឯង រមែងសម្រេចនូវភាពជាបុគ្គលមានរូបដោយបរមត្ថ ដូចជាឈានដែរ ដែលជាហេតុនាំឲ្យហៅដោយរូបដ៏វិសេសនោះថា បុគ្គលមានរូប។ ម្យ៉ាងទៀត កសិណទេសនា ប្រព្រឹត្តទៅចំពោះតែឈានទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ដោយភាពជាកសិណក្នុងព្រះអភិធម្ម, ប៉ុន្តែ ក្នុងព្រះសូត្រ ប្រព្រឹត្តទៅចំពោះអារម្មណ៍ទាំងឡាយ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “ដោយអំណាចព្រះអភិធម្ម”។

---

ဝိမောက္ခကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីវិមោក្ខកថា ចប់ហើយ។

---

ဗြဟ္မဝိဟာရကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីព្រហ្មវិហារកថា

---

၂၅၁. သောမနဿဒေါမနဿရဟိတံ အညာဏမေဝ အညာဏုပေက္ခာ. ကိလေသောဓီနံ မဂ္ဂေါဓီဟိ အဇိတတ္တာ အနောဓိဇိနဿ. သတ္တမဘဝါဒိတော ဥဒ္ဓံ ပဝတ္တဝိပါကဿ အဇိတတ္တာ အဝိပါကဇိနဿ. နိဒ္ဒေါသဘာဝေနာတိ နိပ္ပဋိဃဘာဝေန. ဧကဿပိ သတ္တဿ အပ္ပဋိဘာဂနိမိတ္တတ္တာ ပရိစ္ဆေဒဂ္ဂဟဏံ နတ္ထိ, န စ သမ္မုတိသစ္စဝသေန ပဝတ္တံ သတ္တဂ္ဂဟဏံ ပရိစ္ဆိန္နရူပါဒိဂ္ဂဟဏံ ဟောတီတိ အပ္ပနာပ္ပတ္တိယာပိ အပရာမာသသတ္တဂ္ဂဟဏမုဒ္ဓဘူတာနံ မေတ္တာဒီနံ ဧကသတ္တာရမ္မဏာနမ္ပိ အပ္ပမာဏဂေါစရတာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

២៥១. អញ្ញាណ (មោហៈ) ដែលប្រាសចាកសោមនស្ស និងទោមនស្សនោះឯង ឈ្មោះថា អញ្ញាណុបេក្ខា។ ពាក្យថា anodhijinassa គឺព្រោះកិលេសភាគទាំងឡាយ ព្រះសេក្ខបុគ្គលមិនទាន់ឈ្នះដោយមគ្គភាគទាំងឡាយ។ ពាក្យថា avipākajinassa គឺព្រោះវិបាកដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចំណែកខាងលើ តាំងពីភពទី៧ជាដើមទៅ មិនទាន់ឈ្នះ។ ពាក្យថា Niddosabhāvenāti គឺដោយភាពមិនមានបដិឃៈ (ទោសៈ)។ គប្បីជ្រាបថា ការកំណត់យកភាគមិនមានឡើយ ព្រោះសត្វសូម្បីតែម្នាក់ ក៏មិនមែនជាបដិភាគនិមិត្ត, និងការកាន់យកសត្វដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចសម្មុតិសច្ចៈ មិនមែនជាការកាន់យករូបជាដើមដែលកំណត់ទុកឡើយ, ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាអារម្មណ៍មានប្រមាណមិនកម្រិត នៃធម៌មានមេត្តាជាដើម ដែលជាកំពូលនៃការកាន់យកសត្វដោយមិនមានការស្ទាបអង្អែល សូម្បីមានសត្វតែម្នាក់ជាអារម្មណ៍ ក៏លោកសម្តែងហើយ ដោយការដល់នូវអប្បនា។

---

ဗြဟ္မဝိဟာရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីព្រហ្មវិហារកថា ចប់ហើយ។

---

အသုဘကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីអសុភកថា

---

၂၆၃. ဥဒ္ဓံ ဓုမာတတ္တာ ဥဒ္ဓုမာတံ. သေတရတ္တေဟိ ပရိဘိန္နံ ဝိမိဿိတံ နီလံ ဝိနီလံ, ပုရိမဝဏ္ဏဝိပရိဏာမဘူတံ ဝါ နီလံ ဝိနီလံ. သံဃာဋော အင်္ဂါနံ သုသမ္ဗဒ္ဓတာ. အာရမ္မဏဿ ဒုဗ္ဗလတာ ပဋိပက္ခဘာဝေန စိတ္တံ ဌပေတုံ အသမတ္ထတာ. အတ္တနိ အာနိသံသဒဿနနီဝရဏရောဂဝူပသမာနံ ယထာက္ကမံ ပုပ္ဖဆဍ္ဍကဝမနဝိရေစနဥပမာ ယောဇေတဗ္ဗာ. ပဋိကူလမနသိကာရသာမညေန အသုဘေဟိ ကေသာဒီဟိ ပဋိကူလဇ္ဈာနဿ ဂဟဏံ သိဝထိကာဝဏ္ဏဇ္ဈာနဿ စ. တမ္ပိ ဟိ ပဋိကူလမနသိကာရဝသေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ, သိဝထိကပ္ပကာရာနိ ဝါ သိဝထိကာဝဏ္ဏာနိ.

២៦៣. សាកសពដែលហើមឡើង ក្រោយពេលស្លាប់ ឈ្មោះថា ឧទ្ធុមាតកៈ។ សាកសពពណ៌ខៀវខ្មៅ ដែលលាយឡំដោយពណ៌ស និងពណ៌ក្រហម ឈ្មោះថា វិនិលកៈ, ម្យ៉ាងទៀត សាកសពពណ៌ខៀវខ្មៅ ដែលប្រែប្រួលទៅចាកពណ៌ដើម ឈ្មោះថា វិនិលកៈ។ ពាក្យថា Saṅghāṭo គឺភាពដែលអវយវៈទាំងឡាយចងភ្ជាប់គ្នាដោយល្អ។ ភាពទន់ខ្សោយនៃអារម្មណ៍ គឺភាពមិនអាចដើម្បីតម្កល់ចិត្តទុកបាន ដោយភាពជាសត្រូវ។ គប្បីផ្សំផ្គុំឧបមាដោយអ្នកចោលផ្កា និងឧបមាដោយការក្អួតនិងការបញ្ចុះ ទៅតាមលំដាប់ នៃការឃើញអានិសង្ស និងការរម្ងាប់រោគគឺនីវរណៈក្នុងខ្លួន។ ការកាន់យកនូវឈានដែលប្រកបដោយបដិកូលសញ្ញា ដោយអសុភៈមានសក់ជាដើម និងការកាន់យកនូវសីវថិកាវណ្ណឈាន ព្រោះភាពស្មើគ្នាដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយភាពជាបដិកូល។ ព្រោះថា សូម្បីតែសីវថិកាវណ្ណឈាននោះ ក៏រមែងកើតឡើងដោយអំណាចនៃការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយភាពជាបដិកូលដូចគ្នា, ម្យ៉ាងទៀត សាកសពមានប្រការ៩យ៉ាងក្នុងព្រៃស្មសាន ឈ្មោះថា សីវថិកាវណ្ណៈ។

---

အသုဘကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីអសុភកថា ចប់ហើយ។

---

ရူပါဝစရကုသလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីរូបាវចរកុសលកថា ចប់ហើយ។

---

အရူပါဝစရကုသလကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីអរូបាវចរកុសលកថា

---

၂၆၅. သဗ္ဗာကာရေနာတိ [Pg.108] ဧဝံ ရူပနိမိတ္တံ ဒဏ္ဍာဒါနသမ္ဘဝဒဿနာဒိနာ သဗ္ဗေန ရူပရူပနိမိတ္တေသု တဒါရမ္မဏဇ္ဈာနေသု ဒေါသဒဿနာကာရေန, ရူပါဒီသု နိကန္တိပ္ပဟာနအနာဝဇ္ဇိတုကာမတာဒိနာ ဝါ. ဝိရာဂါတိ ဇိဂုစ္ဆနာ. အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရဝစနာဒီဟိ အာနေဉ္ဇတာ ‘‘သန္တာ ဣမေ စုန္ဒ အရိယဿ ဝိနယေ ဝိမောက္ခာ’’တိအာဒိနာ သန္တဝိမောက္ခတာ စ ဝုတ္တာ. ဒေါသဒဿနပဋိပက္ခဘာဝနာဝသေန ပဋိဃသညာနံ သုပ္ပဟီနတ္တာ မဟတာပိ သဒ္ဒေန အရူပသမာပတ္တိတော န ဝုဋ္ဌာတိ. တထာ ပန န သုပ္ပဟီနတ္တာ သဗ္ဗရူပသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာနံ သိယာ, ပဌမဇ္ဈာနံ ပန အပ္ပကမ္ပိ သဒ္ဒံ န သဟတီတိ တံ သမာပန္နဿ သဒ္ဒေါ ကဏ္ဋကောတိ ဝုတ္တံ.

២៦៥. ពាក្យថា Sabbākārenāti គឺដោយអាការៈនៃការឃើញទោសក្នុងរូប រូបនិមិត្ត និងឈានដែលមានរូបនិងរូបនិមិត្តនោះជាអារម្មណ៍ ដោយអាការៈទាំងពួង មានការឃើញការកើតឡើងនៃការកាន់យកដំបងព្រោះតែរូបនិមិត្តជាដើម ឬដោយអាការៈមានការលះបង់នូវនិកន្តិតណ្ហា និងការមិនចង់យកចិត្តទុកដាក់ក្នុងរូបជាដើម។ ពាក្យថា Virāgāti គឺការខ្ពើមរអើម។ ភាពជាអាណេញ្ជៈ លោកសម្តែងហើយដោយព្រះតម្រាស់ថា អាណេញ្ជាភិសង្ខារ ជាដើម, និងភាពជាសន្តវិមោក្ខ លោកសម្តែងហើយដោយព្រះតម្រាស់ជាដើមថា “ម្នាលចុន្ទ វិមោក្ខទាំងឡាយទាំងនេះ ជាធម៌ស្ងប់រម្ងាប់ក្នុងវិន័យរបស់ព្រះអរិយបុគ្គល”។ ព្រោះបដិឃសញ្ញាទាំងឡាយ ត្រូវបានលះបង់ដោយល្អហើយ ដោយអំណាចនៃភាវនាដែលជាសត្រូវនឹងការឃើញទោស ហេតុនោះ ព្រះយោគីរមែងមិនក្រោកឡើងចាកអរូបសមាបត្តិ សូម្បីដោយសំឡេងដ៏ខ្លាំងឡើយ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះបដិឃសញ្ញាមិនទាន់បានលះបង់ដោយល្អយ៉ាងនោះ ការក្រោកឡើងចាករូបសមាបត្តិទាំងអស់ គប្បីមាន, ចំណែកឯបឋមឈាន រមែងមិនអត់ធន់សូម្បីតែសំឡេងบន្តិចបន្តួចឡើយ ហេតុនោះ ទើបលោកសម្តែងថា សំឡេងជាបន្លាដល់បុគ្គលអ្នកចូលបឋមឈាននោះ។

---

အာရုပ္ပဘာဝနာယ အဘာဝေ စုတိတော ဥဒ္ဓံ ဥပ္ပတ္တိရဟာနံ ရူပသညာပဋိဃသညာနံ ယာဝ အတ္တနော ဝိပါကပ္ပဝတ္တိ, တာဝ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနေန သမတိက္ကမော အတ္ထင်္ဂမော စ ဝုတ္တော. နာနတ္တသညာသု ပန ယာ တသ္မိံ ဘဝေ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တာ အနောကာသတာယ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, န အာရုပ္ပဘာဝနာယ နိဝါရိတတ္တာ. အနိဝါရိတတ္တာ စ ကာစိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ တာသံ အမနသိကာရော အနာဝဇ္ဇနံ အပစ္စဝေက္ခဏံ, ဇဝနပဋိပါဒကေန ဝါ ဘဝင်္ဂမနဿ အန္တရေ အကရဏံ အပ္ပဝေသနံ ဝုတ္တံ, တေန စ နာနတ္တသညာမနသိကာရဟေတူနံ ရူပါနံ သမတိက္ကမာ သမာဓိဿ ထိရဘာဝံ ဒဿေတိ. ရူပသမတိက္ကမာဘာဝေနေဝ ဟိ ရူပသမာပတ္တီသု ‘‘နာနတ္တသညာနံ အမနသိကာရာ’’တိ ဧကဿ အဝစနန္တိ. ကော အာနိသံသော, န ဟိ သဗ္ဗဿာဒဝတ္ထုရဟိတေ အာကာသေ ပဝတ္တိတသညာယ အာနိသံသော ဒိဿတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ရူပသညာသမတိက္ကမနာဒိကံ ဝစနံ အာနိသံသဿ ပကာသနံ, န အတ္ထော.

កាលបើមិនមានអរូបភាវនា ខាងលើអំពីចុតិ (បន្ទាប់ពីចុតិពីភពនេះ) នៃរូបសញ្ញានិងបដិឃសញ្ញាទាំងឡាយដែលគួរដល់ការកើតឡើង ដរាបណាការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិបាករបស់ខ្លួនមាន ដរាបនោះ ការកន្លងផុតទៅផង ការរលត់ទៅផង ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយការធ្វើឲ្យមានសភាវៈមិនកើតឡើងទៀត។ បណ្តាណានត្តសញ្ញាទាំងឡាយ សញ្ញាណាដែលមិនកើតឡើងក្នុងភពនោះ សញ្ញាទាំងនោះមិនកើតឡើងព្រោះតែមិនមែនជាទីកើត (មិនមែនជាឱកាស) មិនមែនព្រោះតែអរូបភាវនាហាមឃាត់ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែមិនបានហាមឃាត់ ណានត្តសញ្ញាខ្លះក៏កើតឡើង។ ព្រោះហេតុនោះ ការមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ការមិនរាវរក ការមិនពិចារណា នូវណានត្តសញ្ញាទាំងនោះ ឬមួយថា ការមិនធ្វើ ការមិនបញ្ចូល (នូវណានត្តសញ្ញាទាំងឡាយ) ក្នុងចន្លោះនៃភវង្គចិត្ត ដោយមនោទ្វារាវជ្ជនៈដែលញ៉ាំងជវនៈឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយ និងដោយពាក្យនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវភាពមាំមួននៃសមាធិ ព្រោះការកន្លងផុតនូវរូបទាំងឡាយដែលជាហេតុនៃការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវណានត្តសញ្ញា។ ព្រោះថា ព្រោះតែការមិនមានការកន្លងផុតនូវរូបនោះឯង ក្នុងរូបសមាបត្តិទាំងឡាយ ព្រះអង្គមិនបានសម្តែងនូវបទតែមួយថា «ព្រោះការមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវណានត្តសញ្ញាទាំងឡាយ» ឡើយ។ សួរថា តើមានអានិសង្សអ្វី? ឆ្លើយថា អានិសង្សនៃសញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអាកាសដ៏សូន្យចាកវត្ថុជាទីត្រេកអរទាំងពួង មិនប្រាកដឡើយ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ ពាក្យមានជាអាទិថា ការកន្លងផុតនូវរូបសញ្ញា គឺជាការសម្តែងនូវអានិសង្ស មិនមែនជាប្រយោជន៍ផ្ទាល់ឡើយ។

---

အညတ္ထာတိ သုတ္တေသု. တတ္ထ ဟိ ပရိတ္တကသိဏုဂ္ဃာဋနေပိ ရူပဝိဝေကမတ္တဂ္ဂဟဏေန ပရိစ္ဆေဒဿ အဂ္ဂဟဏတော အနန္တဖရဏတာ စ ဝုတ္တာ, ဣဓ ပန အနန္တဖရဏတာသဗ္ဘာဝေပိ ဥဂ္ဃာဋိတကသိဏဝသေန ပရိတ္တာနန္တတာ ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘အနန္တော အာကာသော’’တိ န ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. သမယဝဝတ္ထာပနဈာနဝိသေသနေနေဝေတ္ထ အတ္ထော, န ပဋိပတ္တိယာတိ တဒဝစနံ.

បទថា Aññatthā បានដល់ ក្នុងសូត្រទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ក្នុងសូត្រទាំងឡាយនោះ សូម្បីក្នុងការដកចេញនូវកសិណដ៏តូចចង្អៀត ព្រោះការមិនកាន់យកនូវភាគកំណត់ ដោយការកាន់យកត្រឹមតែការស្ងាត់ចាករូប ភាពជាអនន្តផរណៈ (ការផ្សាយទៅរកទីបំផុតគ្មាន) ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សម្តែងហើយដែរ ប៉ុន្តែក្នុងអភិធម្មនេះ ទោះបីជាមានភាពជាអនន្តផរណៈក៏ដោយ ដើម្បីបង្ហាញថា ភាពជាបរិត្តៈនិងអនន្តៈ រមែងមានដោយអំណាចនៃកសិណដែលដកចេញហើយ ព្រះអង្គទើបមិនទ្រង់សម្តែងថា «អាកាសមិនមានទីបំផុត» ឡើយ នេះជាអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។ ក្នុងអភិធម្មនេះ ព្រះមានព្រះភាគមានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នាត្រឹមតែការកំណត់សម័យ និងការធ្វើឈានឲ្យប្លែកប៉ុណ្ណោះ មិនមែនប្រាថ្នាដោយអំណាចនៃបដិបត្តិឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបមិនទ្រង់សម្តែងពាក្យនោះ។

---

၂၆၆. ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏံ [Pg.109] အတ္တနော ဖရဏာကာရေနေဝ အနန္တန္တိ မနသိကာတဗ္ဗတ္တာ ‘‘အနန္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဥဂ္ဃာဋဘာဝေါ ဥဂ္ဃာဋိမံ.

២៦៦. ព្រោះតែបឋមារុប្បវិញ្ញាណ ជាធម្មជាតិដែលបុគ្គលគប្បីធ្វើទុកក្នុងចិត្តថា «មិនមានទីបំផុត» ដោយអាការៈផ្សាយទៅនៃខ្លួនឯងប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «មិនមានទីបំផុត»។ សភាវៈដែលដកចេញនូវកសិណ ឈ្មោះថា ឧគ្ឃាដិមៈ។

---

၂၆၇. အကိဉ္စနန္တိ ဝိညာဏဿ ကိဉ္စိ ပကာရံ အဂ္ဂဟေတွာ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဝိဘာဝနံ အာဟ.

២៦៧. ដោយបទថា Akiñcana ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវការមិនមានដោយប្រការទាំងពួង ដោយមិនកាន់យកនូវប្រការណាមួយនៃវិញ្ញាណឡើយ។

---

၂၆၈. ယာယာတိ သင်္ခါရာဝသေသသညာယ. တံ တာဝ ပဋိပတ္တိံ. အာဝဇ္ဇိဿာမီတိအာဒိနာ တန္နိန္နာဝဇ္ဇနာဒိပဝတ္တိယာ အဘာဝံ ဒဿေတိ, န တဒတိက္ကမနတ္ထာယ အာဝဇ္ဇနဘာဝနာပဝတ္တိယာ. နာသညာတိ သညာဘာဝေါ စ ဧတိဿာ အတ္ထီတိ အတ္ထော. သမူဟဂဟဏဝသေန ပဝတ္တံ ကလာပသမ္မသနံ. ဖဿာဒိဧကေကဓမ္မဂဟဏဝသေန ပဝတ္တာ အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာ.

២៦៨. បទថា Yāya បានដល់ សញ្ញាដែលសេសសល់សង្ខារ (សញ្ញាដ៏ល្អិតល្អន់ដែលសេសសល់ពីសង្ខារដ៏គ្រោតគ្រាត)។ នូវបដិបត្តិនោះជាមុនសិន។ ដោយពាក្យមានជាអាទិថា «អាត្មាអញនឹងរាវរក» ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវការមិនមាននៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃអាវជ្ជនៈជាដើមដែលបង្អោនទៅរកតតិយារុប្បឈាននោះ មិនមែនបង្ហាញនូវការមិនមាននៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃអាវជ្ជនភាវនាដើម្បីកន្លងផុតនូវតតិយារុប្បឈាននោះឡើយ។ បទថា Nāsaññā មានសេចក្តីថា ភាពជាសញ្ញាក៏មានដល់សញ្ញានេះ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ ការពិចារណាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការកាន់យកជាក្រុម ឈ្មោះថា កលាបសម្មសនៈ។ វិបស្សនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការកាន់យកធម៌ម្តងមួយៗ មានផស្សៈជាដើម ឈ្មោះថា អនុបទធម្មវិបស្សនា។

---

အာကာသေ ပဝတ္တိတဝိညာဏာတိက္ကမတော တတိယာ. တဒတိက္ကမတော ဟိ တဿေဝ ဝိဘာဝနံ ဟောတိ. ဒုတိယာရုပ္ပဝိညာဏဝိဘာဝနေ ဟိ တဒေဝ အတိက္ကန္တံ သိယာ, န တဿ အာရမ္မဏံ, န စာရမ္မဏေ ဒေါသံ ဒိသွာ အနာရမ္မဏဿ ဝိဘာဝနာတိက္ကမော ယုဇ္ဇတိ. ပါဠိယဉ္စ ‘‘ဝိညာဏဉ္စာယတနသမာပတ္တိံ သတော သမာပဇ္ဇိတွာ တတော ဝုဋ္ဌဟိတွာ တညေဝ ဝိညာဏံ အဘာဝေတီ’’တိ (စူဠနိ. ဥပသီဝမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၃၉) တ္တံ, န ဝုတ္တံ ‘‘တညေဝ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ အဘာဝေတီ’’တိ, ‘‘တညေဝ အဘာဝေတီ’’တိ ဝါ. ‘‘အနန္တံ ဝိညာဏန္တိ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇာ’’တိ (ဝိဘ. ၅၀၈) ဧတ္ထ ပန ဒွယံ ဝုတ္တံ အာရမ္မဏဉ္စ ဝိညာဏံ ဝိညာဏဉ္စာယတနဉ္စ. တသ္မိံ ဒွယေ ယေန ကေနစိ ယတော ဝါ ဝုဋ္ဌိတော, တေနေဝ ပဋ္ဌာနနိဒ္ဒိဋ္ဌေန တံသဒ္ဒဿ သမ္ဗန္ဓေ အာပန္နေ ဝိညာဏဉ္စာယတနဿ နိဝတ္တနတ္ထံ ဝိညာဏဝစနံ, တသ္မာ ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏဿေဝ အဘာဝနာတိက္ကမော ဝုတ္တော. တန္နိဿိတန္တိ တေန နိဿိတံ. တံ မဏ္ဍပလဂ္ဂံ အနိဿာယ တေန ဝိနာဘူတေ ဝိဝိတ္တေ ဗဟိ ဩကာသေ ဌာနံ ဝိယ အာကာသလဂ္ဂဝိညာဏဿ ဝိဝေကေ တဒပဂမေ တတိယာရုပ္ပဿ ဌာနံ.

តតិយារុប្បសមាបត្តិ រមែងមាន ព្រោះការកន្លងផុតនូវវិញ្ញាណ (បឋមារុប្បវិញ្ញាណ) ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអាកាស។ ព្រោះថា ព្រោះការកន្លងផុតនូវវិញ្ញាណនោះ ការលះបង់ (ការធ្វើមិនឲ្យមាន) នូវវិញ្ញាណនោះឯង រមែងមាន។ ព្រោះថា ក្នុងការលះបង់នូវទុតិយារុប្បវិញ្ញាណ វិញ្ញាណនោះឯងគប្បីជាធម្មជាតិដែលបុគ្គលកន្លងផុត មិនមែនអារម្មណ៍របស់វិញ្ញាណនោះឡើយ ម្យ៉ាងទៀត ការលះបង់និងការកន្លងផុតនូវធម៌ដែលមិនមែនជាអារម្មណ៍ ព្រោះឃើញទោសក្នុងអារម្មណ៍ មិនសមគួរឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបាលី ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកថា «បុគ្គលមានស្មារតី ចូលកាន់វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិ ចេញអំពីសមាបត្តិនោះហើយ ធ្វើវិញ្ញាណនោះឯងមិនឲ្យមាន» ព្រះអង្គមិនបានត្រាស់ថា «ធ្វើវិញ្ញាណញ្ចាយតនៈនោះឯងមិនឲ្យមាន» ឬថា «ធ្វើធម៌នោះឯងមិនឲ្យមាន» ឡើយ។ ប៉ុន្តែក្នុងបទថា «ចូលកាន់វិញ្ញាណញ្ចាយតនៈ ដោយធ្វើទុកក្នុងចិត្តថា វិញ្ញាណមិនមានទីបំផុត» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងធម៌ទាំងពីរ គឺវិញ្ញាណដែលជាអារម្មណ៍ផង និងវិញ្ញាណញ្ចាយតនៈដែលជាតួឈានផង។ បណ្តាធម៌ទាំងពីរនោះ កាលបើការទាក់ទងនៃសព្វនាមថា «តំ» (នោះ) គប្បីសម្រេចបានជាមួយនឹងធម៌ណាមួយ ឬជាមួយឈានដែលបុគ្គលចេញហើយ ដែលព្រះអង្គទ្រង់ចង្អុលបង្ហាញជាប្រធាន ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យថា «វិញ្ញាណ» ដើម្បីហាមឃាត់នូវវិញ្ញាណញ្ចាយតនជ្ឈាន ព្រោះហេតុនោះ ការកន្លងផុតដោយការមិនធ្វើឲ្យមាន នូវបឋមារុប្បវិញ្ញាណដែលជាអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយ។ បទថា Tannissitaṃ បានដល់ ដែលអាស្រ័យនឹងបុរសនោះ។ ប្រៀបដូចជាការឈរនៅក្នុងទីវាលខាងក្រៅដ៏ស្ងាត់ ដែលប្រាសចាកបុរសនោះ មិនអាស្រ័យនឹងបុរសនោះដែលតោងមណ្ឌបយ៉ាងណាមិញ ការតាំងនៅនៃតតិយារុប្បឈាន ក្នុងសភាវៈស្ងាត់ចាកវិញ្ញាណដែលតោងជាប់ក្នុងអាកាស គឺក្នុងនត្ថិភាវបញ្ញត្តិដែលប្រាសចាកវិញ្ញាណនោះ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។

---

အရူပါဝစရကုသလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអរូបាវចរកុសលកថា ចប់ហើយ។

---

တေဘူမကကုသလဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃតេភូមកកុសល

---

၂၆၉. ဣမေ [Pg.110] တာဝ ဆန္ဒာဓိပတေယျေ ပဉ္စ နယာတိ ဆန္ဒာဓိပတေယျနယေ အန္တေ ပုရိမနယာနံ တံနယာဘိမုခပ္ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, အယံ ပန ပကာရော န ပါဠိအနုဂတော. န ဟိ ပါဠိယံ သုဒ္ဓိကနယာဒယော ဝတွာ ဝီရိယာဓိပတေယျာဒိနယာ ဝုတ္တာတိ. မဟာပကရဏေ သတ္တဟိ မဟာဝါရေဟိ အနုလောမာဒိနယဝိစိတ္တေဟိ ဟီနတ္တိကော ဝိဘတ္တော. တတ္ထ စ မဇ္ဈိမဓမ္မေကဒေသဘူတာ ဣမေ ဝီသတိ လောကိယမဟာနယာတိ ကတွာ ‘‘တတ္ထ ဝိဘတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ, န ဧတေန ကမေန ဣမေသံ နယာနံ တတ္ထ အာဂတတ္တာ.

២៦៩. ពាក្យថា «ន័យទាំង៥នេះ មានឆន្ទាធិបតេយ្យជាដើមជាមុនសិន» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកការប្រព្រឹត្តទៅឆ្ពោះទៅរកឆន្ទាធិបតេយ្យន័យនោះ នៃន័យមុនៗ ក្នុងទីបំផុតនៃឆន្ទាធិបតេយ្យន័យ ប៉ុន្តែប្រការនេះ មិនស្របតាមព្រះបាលីឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងព្រះបាលី ព្រះអង្គមិនមែនត្រាស់សុទ្ធិកន័យជាដើមជាមុនសិន ហើយទើបត្រាស់វីរិយាធិបតេយ្យន័យជាដើមនោះឡើយ។ ក្នុងមហាបករណ៍ (គម្ពីរមហាបដ្ឋាន) ព្រះអង្គទ្រង់ចែកហីនតិកៈ ដោយមហាវារៈទាំង៧ ដែលវិចិត្រដោយន័យមានអនុលោមន័យជាដើម។ និងក្នុងហីនតិកៈនោះ ព្រោះតែលោកិយមហាន័យទាំង២០នេះ ជាចំណែកមួយនៃមជ្ឈិមធម៌ទាំងឡាយ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «ចែកហើយក្នុងហីនតិកៈនោះ» មិនមែនព្រោះតែន័យទាំងឡាយនេះ មកតាមលំដាប់នេះក្នុងហីនតិកៈនោះឡើយ។

---

ဧဝမေတေသံ ဝိဘတ္တဋ္ဌာနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဧတသ္မိံ တေဘူမကကုသလကထာဝသာနဋ္ဌာနေ အဋ္ဌာရသကမ္မဒွါရဒဿနတ္ထံ ‘‘ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ’’တိအာဒိမာဟ. အထ ဝါ ဟီနပဏီတေဟိ ဝိနိဝတ္တေတွာ မဇ္ဈိမရာသိအန္တောဂဓဘာဝံ ဒဿေန္တေန ဧတေသံ တေဘူမကကုသလနယာနံ ဟီနတ္တိကေ ဝိဘာဂေါ ကတော. ‘‘ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ’’တိအာဒိကဿ ယထာဝုတ္တောဝ သမ္ဗန္ဓော. ဟီနတ္တိကေ မဇ္ဈိမရာသိမှိ ယေ သဝိပါကာ ဝဋ္ဋနိဿိတေနေဝ ဒါနာဒိဝသေန ပဝတ္တိတာ, တေ ဟီနာတိ ကာတဗ္ဗာ. ယေ ဝိဝဋ္ဋနိဿိတေန ဒါနာဒိဝသေန ပဝတ္တိတာ, တေ ပဏီတာတိ ကာတဗ္ဗာ. အဝိပါကာ မဇ္ဈိမာတိ ကာတဗ္ဗာ. အဝိပါကတ္တာ စ တေသု မဇ္ဈိမရာသိံ ဌပေတွာ ဣတရေ ဒွေ ဧကန္တဝဋ္ဋနိဿိတာ နဝ, ဝိဝဋ္ဋုပနိဿယဘူတာ စ နဝါတိ အဋ္ဌာရသ ကမ္မဒွါရာနိ, ကမ္မာနိ စ တာနိ တဿ တဿ ဖလဿ ကာရဏဘာဝေန ဒွါရာနိ စာတိ ကမ္မဒွါရာနိ. တတ္ထ တတ္ထ ဝါ စိတ္တာနိ ကမ္မဒွါရာနီတိ အာဟ. တံတံဒွါရာနိ ဝါ ကာယာဒီနိ. အဋ္ဌာရသ ခတ္တိယာ စ အဘဗ္ဗာ ဟီနဟီနတ္တယာဒယော နဝ, ဘဗ္ဗာ စ ပဏီတပဏီတတ္တယာဒယော နဝါတိ ကမ္မာနုရူပေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ ဗြာဟ္မဏာဒယော ဒေဝါ စ ယောဇေတဗ္ဗာ. အဋ္ဌစတ္တာလီသ ဂေါတ္တစရဏာနိ တေသညေဝ ခတ္တိယာဒီနံ ဘေဒါ. ‘‘ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ…ပေ… စိတ္တာဓိပတေယျ’’န္တိ (ဓ. သ. ၂၆၉-၂၇၀) ဧဝံ ဝုတ္တော စိတ္တဿ စိတ္တာဓိပတေယျဘာဝေါ, စိတ္တစေတသိကသမုဒါယေ သမယဝဝတ္ထာပကော စိတ္တသဒ္ဒေါ ပဝတ္တောတိ ‘‘သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝသေန ဝုတ္တော’’တိ အာဟ.

កាលដែលបង្ហាញទីកន្លែងដែលចែកន័យទាំងឡាយនេះយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញកម្មទ្វារទាំង១៨ ក្នុងទីបំផុតនៃតេភូមកកុសលកថានេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យមានជាអាទិថា «ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ»។ ម៉្យាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគកាលដែលបង្ហាញភាពជាធម៌បញ្ចូលទៅក្នុងមជ្ឈិមរាសី ដោយការដកចេញពីហីនធម៌និងបណីតធម៌ទាំងឡាយ ទើបទ្រង់ធ្វើការបែងចែកនូវតេភូមកកុសលន័យទាំងឡាយនេះ ក្នុងហីនតិកៈ។ ការទាក់ទងនៃពាក្យមានជាអាទិថា «ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ» គឺដូចដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ក្នុងហីនតិកៈ ក្នុងមជ្ឈិមរាសី ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមានវិបាក ដែលបុគ្គលឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃទានជាដើមដែលអាស្រ័យនឹងវដ្តៈប៉ុណ្ណោះ ធម៌ទាំងនោះ គប្បីធ្វើជាហីនធម៌។ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលបុគ្គលឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃទានជាដើមដែលអាស្រ័យនឹងវិវដ្តៈ ធម៌ទាំងនោះ គប្បីធ្វើជាបណីតធម៌។ ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនមានវិបាក គប្បីធ្វើជាមជ្ឈិមធម៌។ និងព្រោះតែភាពមិនមានវិបាក បណ្តាធម៌ទាំងនោះ កាលដែលវៀរលែងនូវមជ្ឈិមរាសីចេញហើយ ធម៌ពីរយ៉ាងក្រៅពីនេះ គឺធម៌ដែលអាស្រ័យនឹងវដ្តៈដោយចំណែកមួយ ៩ យ៉ាង និងធម៌ដែលជាឧបនិស្ស័យនៃវិវដ្តៈ ៩ យ៉ាង រួមជាកម្មទ្វារទាំង១៨។ ធម៌ទាំងនោះជាកម្មផង និងជាទ្វារព្រោះជាហេតុនៃផលនោះៗផង ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា កម្មទ្វារ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា ចិត្តទាំងឡាយក្នុងធម៌នោះៗ ឈ្មោះថា កម្មទ្វារ។ ឬមួយថា កាយជាដើមដែលជាទ្វារនោះៗ (ឈ្មោះថា កម្មទ្វារ)។ ក្សត្រទាំង១៨ពួក គឺពួកអភព្វបុគ្គល មានហីនហីនត្រ័យជាដើម ៩ ពួក និងពួកភព្វបុគ្គល មានបណីតបណីតត្រ័យជាដើម ៩ ពួក គប្បីជ្រាបតាមសមគួរដល់កម្មនោះឯង។ គប្បីផ្សំផ្គុំនូវព្រាហ្មណ៍ជាដើម និងទេវតាទាំងឡាយយ៉ាងនេះដែរ។ គោត្រចរណៈទាំង៤៨ គឺជាចំណែកផ្សេងៗគ្នានៃពួកក្សត្រជាដើមទាំងនោះឯង។ ភាពជាចិត្តាធិបតេយ្យនៃចិត្ត ដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា «កាមាវចរកុសលចិត្តកើតឡើងហើយ...បេ... មានចិត្តជាធិបតី» ព្រោះតែពាក្យថា ចិត្ត នេះ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីកំណត់សម័យក្នុងពួកនៃចិត្តនិងចេតសិក ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ព្រះអង្គត្រាស់ដោយអំណាចនៃសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយ»។

---

တေဘူမကကုသလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃតេភូមកកុសល ចប់ហើយ។

---

လောကုတ္တရကုသလဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃលោកុត្តរកុសល

---

၂၇၇. လောကံ [Pg.111] တရတီတိ ဧတေန လောကသမတိက္ကမပဋိပတ္တိမာဟ. ဥတ္တရတီတိ ဧတေန လောကဿန္တဂမနံ ဖလေ ပတိဋ္ဌာနံ ဖလံ. သမတိက္ကမ္မာတိအာဒိနာ နိဗ္ဗာနံ. သမတိက္ကမ္မာတိ ဟိ နိဿရိတွာ. အဘိဘုယျာတိ ဝိသံယုတ္တံ ဟုတွာတိ အတ္ထော. တိဝိဓောပိ စတ္ထော မဂ္ဂါဒီသု ဧကေကသ္မိံ ယောဇေတဗ္ဗော, မဂ္ဂေယေဝ ဝါ ဣဓ တဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ဧကစိတ္တက္ခဏိကန္တိ ဧကမဂ္ဂဿ ဒွေ ဝါရေ အနုပ္ပတ္တိံ သန္ဓာယာဟ. အညမညံ ဓမ္မာနံ အနတိဝတ္တနာဒိသာဓိကာယ ပညာယ ဝဍ္ဎေတိ. ‘‘နိယျာတီတိ နိယျာနီယ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဤ-ကာရဿ ရဿတ္တံ ယ-ကာရဿ စ က-ကာရံ ကတွာ ‘‘နိယျာနိက’’န္တိ ဝုတ္တံ. နိယျာတိ ဧတေနာတိ နိယျာနံ, နိယျာနမေဝ နိယျာနိကံ ဝေနယိကော ဝိယ. ဧတ္ထ ‘‘နေယျာနိက’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဣ-ကာရဿ ဧ-ကာရတ္တံ အကတွာ ဝုတ္တံ.

២៧៧. ដោយបទថា Lokaṃ tarati នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកបដិបត្តិជាគ្រឿងកន្លងផុតនូវលោក គឺមគ្គ។ ដោយបទថា Uttarati នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកផល ដែលជាការដល់នូវទីបំផុតនៃលោក និងជាការតាំងនៅក្នុងផល។ ដោយពាក្យមានជាអាទិថា Samatikkamma ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា បទថា Samatikkamma មានន័យថា ឆ្លងចេញទៅហើយ។ បទថា Abhibhuyya មានន័យថា ជាធម្មជាតិមិនប្រកប នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ សេចក្តីទាំង៣ប្រការនេះ សូម្បីគប្បីផ្សំផ្គុំក្នុងធម៌នីមួយៗ មានមគ្គជាដើម ក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យប្រាថ្នាយកក្នុងមគ្គប៉ុណ្ណោះ។ បទថា Ekacittakkhaṇikaṃ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកការមិនកើតឡើងជាលើកទីពីរនៃមគ្គតែមួយ។ ញ៉ាំងធម៌ទាំងឡាយឲ្យចម្រើនឡើង ដោយបញ្ញាដែលសម្រេចនូវការមិនប្រព្រឹត្តកន្លងគ្នានិងគ្នាជាដើម។ កាលដែលគប្បីពោលថា «Niyyātīti niyyānīyaṃ» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យធ្វើស្រៈ ី (ī) ឲ្យជាស្រៈខ្លី (រស្សៈ) និងធ្វើអក្សរ យ (ya) ឲ្យជាអក្សរ ក (ka) ទើបពោលថា «Niyyānika»។ ធម្មជាតិដែលនាំចេញទៅដោយឈាននេះ ឈ្មោះថា និយ្យានៈ, និយ្យានៈនោះឯង ឈ្មោះថា និយ្យានិកៈ ដូចជាពាក្យថា វេនយិកៈ ដែរ។ ក្នុងវិកប្បទីពីរនេះ កាលដែលគប្បីពោលថា «Neyyānika» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមិនបានធ្វើស្រៈ ិ (i) ឲ្យជាស្រៈ អេ (e) ឡើយ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។

---

ဖလန္တိ စိတ္တစေတသိကရာသိ ဝုစ္စတိ, တံ အညမညံ သမ္ပယုတ္တာနံ ဓမ္မာနံ အတ္တနော အဝယဝဘူတာနံ နိဿယော ဟောတိ. ဖလဉာဏံ ဝါ ဖလံ, သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒယော အင်္ဂါနိ ဝါ. လောကုတ္တရဘာဝေတိ လောကံ ဥတ္တိဏ္ဏဘာဝေ. တေန ဖလနိဗ္ဗာနာနိ သင်္ဂဏှာတိ. တေသု ယံ ဘဝတိ ဖလံ, တံ ‘‘ဘူမီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယထာ ဝါ ကမ္မနိဗ္ဗတ္တာ ကာမဘဝါဒယော တံသမင်္ဂိနော နိဿယဘာဝေန ‘‘ဘူမီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, ဧဝံ မဂ္ဂေန နိဗ္ဗတ္တံ ဖလံ အရိယသာဝကဿ ကာလေန ကာလံ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗတာယ နိဿယဘာဝတော ‘‘ဘူမီ’’တိ ဝုစ္စတိ, တတောယေဝ အရိယာ စိရတရံ တိဋ္ဌန္တိ. သမုစ္ဆေဒဝိဝေကဝသေနာတိ ဧတ္ထ အပါယဂမနီယာနံ အစ္စန္တသမုစ္ဆေဒေါ ဣတရေသဉ္စ ဝိဇ္ဇုတောဘာသေန ဝိယ တမဿ သမုစ္ဆေဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. လောကိယဇ္ဈာနမ္ပိ ပုထုဇ္ဇနဿ အရိယဿ စ အကတာဓိကာရဿ န ဝိနာ ပဋိပဒါယ ဣဇ္ဈတိ, ကတာဓိကာရဿ ပန အရိယဿ မဂ္ဂေနေဝ သမိဇ္ဈနတော ဝိပါကာနံ ဝိယ ကုသလေန တထာ သမိဒ္ဓဿ အရိယမဂ္ဂေန သဒိသတာယ အဘာဝတော အတဗ္ဗိပါကတ္တာ စ န မဂ္ဂပဋိပဒါ တဿ ဈာနဿ ပဋိပဒါတိ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ တတ္ထ တထာ ဂရုံ ကတွာ ပဋိပဒါဟိ ဧဝ ဒေသနာ န ကတာ, ယထာဝုတ္တဇ္ဈာနသင်္ဂဟတ္ထံ သုဒ္ဓိကဒေသနာပိ ကတာ.

ពួកនៃចិត្តនិងចេតសិក ឈ្មោះថា ផល, ផលនោះ រមែងជាទីអាស្រ័យនៃសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយដែលជាចំណែករបស់ខ្លួន ទៅវិញទៅមក។ ឬមួយថា ផលញ្ញាណ ឈ្មោះថា ផល, ឬមួយថា អង្គទាំងឡាយមានសម្មាទិដ្ឋិជាដើម ឈ្មោះថា ផល។ បទថា Lokuttarabhāve បានដល់ ក្នុងសភាវៈដែលកន្លងផុតនូវលោកហើយ។ ដោយបទនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសង្គ្រោះយកផលនិងព្រះនិព្វាន។ បណ្តាធម៌ទាំងនោះ ផលណាដែលកើតឡើង ផលនោះ ឈ្មោះថា ភូមិ។ ម៉្យាងទៀត ដូចជាកាមភពជាដើមដែលកើតអំពីកម្ម ឈ្មោះថា ភូមិ ព្រោះជាទីអាស្រ័យនៃបុគ្គលដែលប្រកបដោយភពនោះ យ៉ាងណាមិញ ផលដែលកើតអំពីមគ្គ ក៏ឈ្មោះថា ភូមិ ព្រោះជាទីអាស្រ័យដោយភាពជាធម៌ដែលអរិយសាវ័កគប្បីចូលកាន់តាមកាលវេលា យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះតែហេតុនោះឯង ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ទើបតាំងនៅបានយូរអង្វែង។ ក្នុងបទថា Samucchedavivekavasena នេះ គប្បីជ្រាបនូវការកាត់ផ្តាច់ជាដាច់ខាតនូវធម៌ទាំងឡាយដែលជាហេតុទៅកាន់អបាយ និងការកាត់ផ្តាច់នូវអកុសលធម៌ក្រៅពីនេះ ប្រៀបដូចជាពន្លឺផ្លេកបន្ទោរកម្ចាត់នូវងងឹតដូច្នោះ។ សូម្បីលោកិយឈាន របស់បុថុជ្ជន និងរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលដែលមិនទាន់បានធ្វើអធិការៈ ក៏មិនរមែងសម្រេចបានឡើយ បើវៀរលែងតែបដិបទា។ ប៉ុន្តែ ចំពោះព្រះអរិយបុគ្គលដែលបានធ្វើអធិការៈហើយ ព្រោះតែឈានសម្រេចបានដោយមគ្គប៉ុណ្ណោះ ដូចជាវិបាកទាំងឡាយសម្រេចបានដោយកុសលដូច្នោះ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែឈានដែលសម្រេចបានយ៉ាងនោះ មិនមានភាពដូចគ្នាជាមួយអរិយមគ្គ និងព្រោះតែមិនមែនជាវិបាកនៃមគ្គនោះ បុគ្គលទើបមិនអាចពោលបានថា មគ្គបដិបទា គឺជាបដិបទានៃឈាននោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងលោកិយឈាននោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបមិនទ្រង់ធ្វើការសម្តែងដោយធ្វើការគោរពដោយបដិបទាទាំងឡាយឡើយ ប៉ុន្តែដើម្បីសង្គ្រោះយកឈានដែលបានពោលហើយនោះ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សម្តែងនូវសុទ្ធិកទេសនាផងដែរ។

---

ဣဓ ပန ကဿစိ ဝိနာ ပဋိပဒါယ အသိဒ္ဓိတော ဂရုံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ဒုက္ခပဋိပဒ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယော ကောစိ ဝါရောတိ သကိံ ဒွိက္ခတ္တုံ တိက္ခတ္တုံ စတုက္ခတ္တုံ အနေကက္ခတ္တုန္တိ ဧဝမာဒီသု ဝိက္ခမ္ဘနဝါရေသု ယော ကောစိ. သကိံ ဒွိက္ခတ္တုဉ္စ ဝိက္ခမ္ဘနဝါရာ သုခါ ပဋိပဒါ ဧဝ, န စ တတော ဥဒ္ဓံ သုခါ ပဋိပဒါ [Pg.112] ဟောတီတိ တိက္ခတ္တုံ ဝိက္ခမ္ဘနဝါရံ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါတိ ရောစေသုံ အဋ္ဌကထာစရိယာ. တသ္မိံ တထာရောစိတေ တတော ပရေသု စတုက္ခတ္တုံ ဝိက္ခမ္ဘနဝါရာဒီသု ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ. ရူပါရူပါနံ လက္ခဏာဒီဟိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဟဏံ ရူပါရူပပရိဂ္ဂဟော, နာမရူပမတ္တမေတံ, န အညော ကောစိ သတ္တာဒိကောတိ ဝဝတ္ထာပနံ နာမရူပဝဝတ္ထာပနံ. ပရိဂ္ဂဟိတရူပါရူပဿ မဂ္ဂပါတုဘာဝဒန္ဓတာ စ နာမရူပဝဝတ္ထာပနာဒီနံ ကိစ္ဆသိဒ္ဓိတော သိယာတိ န ရူပါရူပပရိဂ္ဂဟကိစ္ဆတာယ ဧဝ ဒုက္ခပဋိပဒတာ ဝတ္တဗ္ဗာတိ စေ? တံ န, နာမရူပဝဝတ္ထာပနာဒီနံ ပစ္စနီကကိလေသမန္ဒတာယ သုခသိဒ္ဓိယမ္ပိ တထာသိဒ္ဓဝိပဿနာသဟဂတာနံ ဣန္ဒြိယာနံ မန္ဒတာယ မဂ္ဂပါတုဘာဝဒန္ဓဘာဝတော.

នៅក្នុងលោកុត្តរទេសនានេះ ព្រោះមិនសម្រេចដោយវៀរចាកបដិបទា នៃលោកុត្តរឈានណាមួយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា "ទុក្ខាបដិបទា" ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញធ្វើឲ្យធ្ងន់។ ពាក្យថា "វារៈណាមួយ" គឺវារៈណាមួយ ក្នុងបណ្តាវារៈនៃការកំចាត់បង់កិលេសទាំងឡាយ មានជាដើមថា មួយដង ពីរដង បីដង បួនដង ច្រើនដង។ វារៈនៃការកំចាត់បង់មួយដង និងពីរដង គឺជាសុខាបដិបទាប៉ុណ្ណោះ ហើយលើសពីនោះទៅ សុខាបដិបទាមិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយ ទើបពេញចិត្តថា វារៈនៃការកំចាត់បង់បីដង ជាទុក្ខាបដិបទា។ កាលបើវារៈបីដងនោះ ត្រូវបានពេញចិត្តយ៉ាងនោះហើយ ក្នុងវារៈនៃការកំចាត់បង់បួនដងជាដើម ដែលហួសពីនោះទៅ មិនបាច់និយាយដល់ឡើយ។ ការកំណត់កាន់យកនូវរូបធម៌ និងអរូបធម៌ទាំងឡាយ ដោយលក្ខណៈជាដើម ឈ្មោះថា រូបារូបបរិគ្គហៈ ការកំណត់ទុកថា "នេះជានាមនិងរូបប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាសត្វជាដើមដទៃឡើយ" ឈ្មោះថា នាមរូបវវត្ថានៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពយឺតយ៉ាវនៃការប្រាកដឡើងនៃមគ្គ របស់បុគ្គលអ្នកកំណត់កាន់យករូបនិងអរូបហើយ គប្បីមានព្រោះការសម្រេចបានដោយលំបាកនៃនាមរូបវវត្ថានៈជាដើម ប្រសិនបើពោលថា "មិនគប្បីពោលនូវភាពជាទុក្ខាបដិបទា ព្រោះតែការសម្រេចបានដោយលំបាកនៃរូបារូបបរិគ្គហៈប៉ុណ្ណោះទេឬ?" សេចក្តីនោះមិនត្រឹមត្រូវទេ ព្រោះថា ទោះបីជាការសម្រេចបានដោយងាយ ព្រោះភាពស្តើងស្តួចនៃកិលេសជាបដិបក្ខ នៃនាមរូបវវត្ថានៈជាដើមក៏ដោយ ក៏គង់តែមានភាពយឺតយ៉ាវនៃការប្រាកដឡើងនៃមគ្គ ព្រោះភាពទន់ខ្សោយនៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលកើតរួមជាមួយវិបស្សនា របស់បុគ្គលអ្នកសម្រេចបានយ៉ាងនោះដែរ។

---

ရူပါရူပံ ပရိဂ္ဂဟေတွာတိ အကိစ္ဆေနပိ ပရိဂ္ဂဟေတွာ. ကိစ္ဆေန ပရိဂ္ဂဟိတေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဧဝံ သေသေသုပိ. ဣမံ ဝါရံ ရောစေသုန္တိ ကလာပသမ္မသနာဝသာနေ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာယ ဝတ္တမာနာယ ဥပ္ပန္နဿ ဝိပဿနုပက္ကိလေသဿ တိက္ခတ္တုံ ဝိက္ခမ္ဘနေန ကိစ္ဆတာဝါရံ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါတိ ရောစေသုံ ဧတဒန္တတ္တာ ပဋိပဒါယ. ဧတဿ အကိစ္ဆတ္တေပိ ပုရိမာနံ ကိစ္ဆတ္တေ ဒုက္ခပဋိပဒတာ ဝုတ္တနယာဝါတိ န ပဋိသိဒ္ဓါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယထာဝုတ္တံ ဝါ သဗ္ဗံ ရူပါရူပပရိဂ္ဂဟာဒိကိစ္ဆတံ တိက္ခတ္တုံ ဝိက္ခမ္ဘနဝါရတာဝသေန ‘‘ဣမံ ဝါရ’’န္တိ အာဟ. ယဿ ပန သဗ္ဗတ္ထ အကိစ္ဆတာ, တဿ သုခါ ပဋိပဒါ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ពាក្យថា "កំណត់កាន់យករូបនិងអរូប" គឺសូម្បីកំណត់កាន់យកដោយមិនលំបាក។ កាលបើកំណត់កាន់យកដោយលំបាកហើយ មិនបាច់និយាយដល់ឡើយ។ សូម្បីក្នុងញាណដែលសេសសល់ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា "ពេញចិត្តនូវវារៈនេះ" គឺព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយ ពេញចិត្តនូវវារៈដ៏លំបាក ដោយការកំចាត់បង់បីដង នូវវិបស្សនូបក្កិលេសដែលកើតឡើង កាលបើឧទយព្វយានុបស្សនាញាណកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ ក្នុងទីបំផុតនៃកលាបសម្មសនាញាណ ថាជាទុក្ខាបដិបទា ព្រោះបដិបទានោះ មានការកំចាត់បង់វិបស្សនូបក្កិលេសនេះជាទីបំផុត។ គប្បីជ្រាបថា ទោះបីជាការកំចាត់បង់នេះមិនលំបាកក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះការលំបាកនៃធម៌មុនៗ មានរូបារូបបរិគ្គហៈជាដើម ភាពជាទុក្ខាបដិបទា ក៏មិនត្រូវបានបដិសេធឡើយ តាមន័យដែលពោលហើយ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះសង្គហការៈ ទ្រង់ត្រាស់ថា "វារៈនេះ" ដោយអំណាចនៃភាពជាវារៈកំចាត់បង់បីដង នូវភាពលំបាកទាំងពួង មានរូបារូបបរិគ្គហៈជាដើម តាមដែលពោលហើយ។ ចំណែកឯបុគ្គលណា មានភាពមិនលំបាកក្នុងធម៌ទាំងពួង បដិបទារបស់បុគ្គលនោះ គប្បីជ្រាបថាជា សុខាបដិបទា។

---

မုသာဝါဒါဒီနံ ဝိသံဝါဒနာဒိကိစ္စတာယ လူခါနံ အပရိဂ္ဂါဟကာနံ ပဋိပက္ခဘာဝတော ပရိဂ္ဂါဟကသဘာဝါ သမ္မာဝါစာ. သာ သိနိဒ္ဓဘာဝတော သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ပရိဂ္ဂဏှာတိ သမ္မာဝါစာပစ္စယသုဘာသိတသောတာရဉ္စ ဇနံ. ကာယိကကိရိယာကိစ္စံ ကတ္တဗ္ဗံ သမုဋ္ဌာပေတိ, သယဉ္စ သမုဋ္ဌဟနံ ဃဋနံ ဟောတီတိ သမ္မာကမ္မန္တသင်္ခါတာ ဝိရတိပိ သမုဋ္ဌာနသဘာဝါတိ ဝုတ္တာ. သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝါ ဥက္ခိပနံ သမုဋ္ဌဟနံ ကာယိကကိရိယာယ ဘာရုက္ခိပနံ ဝိယ, ဇီဝမာနဿ သတ္တဿ, သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝါ သုဒ္ဓိ ဝေါဒါနံ အာဇီဝဿေဝ ဝါ ဇီဝိတိန္ဒြိယဝုတ္တိယာ.

សម្មាវាចា មានសភាវៈសង្គ្រោះ ព្រោះជាបដិបក្ខនឹងវចីទុច្ចរិតទាំងឡាយ មានមុសាវាទជាដើម ដែលមានសភាវៈស្ងួតក្រៀម មិនសង្គ្រោះ និងមានកិច្ចធ្វើឲ្យឃ្លាតចាកការពិតជាដើម។ សម្មាវាចានោះ ព្រោះមានសភាវៈទន់ភ្លន់ តែងសង្គ្រោះនូវសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយផង នូវជនអ្នកស្តាប់នូវសុភាសិតវាចាដែលមានសម្មាវាចាជាបច្ច័យផង។ តែងញ៉ាំងកិច្ចគឺកាយវិការដែលគួរធ្វើឲ្យតាំងឡើង ហើយខ្លួនឯងក៏ជាការតាំងឡើង ជាការខ្វល់ខ្វាយ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីវិរតីដែលលោកហៅថា សម្មាកម្មន្តៈ ក៏លោកហៅថា មានសភាវៈញ៉ាំងឲ្យតាំងឡើងដែរ។ ម៉្យាងទៀត ការលើកឡើង ការតាំងឡើង នូវសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយ ដោយកាយវិការ ដូចជាការលើកឡើងនូវភារៈដូច្នោះ។ ការស្អាតស្អំ នៃសត្វដែលកំពុងរស់នៅ ឬការស្អាតស្អំនៃសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា វោទានៈ ឬការស្អាតស្អំនៃអាជីវៈ ដើម្បីការប្រព្រឹត្តទៅនៃជីវិតិន្ទ្រិយ។

---

၂၈၃. မဂ္ဂသန္နိဿိတန္တိ ပရမတ္ထမဂ္ဂသဘာဝတ္တာ မဂ္ဂါဝယဝဘာဝေန သမုဒါယသန္နိဿိတန္တိ အတ္ထော.

២៨៣. ពាក្យថា "អាស្រ័យនូវមគ្គ" សេចក្តីថា ព្រោះមានសភាវៈជាបរមត្ថមគ្គ ទើបឈ្មោះថា អាស្រ័យនូវប្រជុំធម៌ ដោយភាពជាអង្គនៃមគ្គ។

---

၂၈၅. ပတိဋ္ဌာနံ ကိလေသဝသေန, အာယူဟနံ အဘိသင်္ခါရဝသေန. တဏှာဝသေန ဝါ ပတိဋ္ဌာနံ, ဒိဋ္ဌိဝသေန အာယူဟနံ. ဗောဓီတိ ယာ အယံ ဓမ္မသာမဂ္ဂီ ဝုစ္စတီတိ ယောဇေတဗ္ဗာ. သေနင်္ဂရထင်္ဂါဒယော ဝိယာတိ ဧတေန [Pg.113] ပုဂ္ဂလပညတ္တိယာ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝံ ဒဿေတိ. အင်္ဂ-သဒ္ဒေါ ကာရဏတ္ထောပိ ဟောတီတိ စတုသစ္စဗောဓာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ. ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဓိယော, ဗောဓိယော ဧဝ အင်္ဂါတိ ‘‘အနုဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိပဿနာဒီနံ ကာရဏာနံ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗာနဉ္စ သစ္စာနံ အနုရူပံ ပစ္စက္ခဘာဝေန ပဋိမုခံ အဝိပရီတတာယ သမ္မာ စ ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဧဝမတ္ထဝိသေသဒီပကေဟိ ဥပသဂ္ဂေဟိ ‘‘အနုဗုဇ္ဈန္တီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဗောဓိ-သဒ္ဒေါ ဟိ သဗ္ဗဝိသေသယုတ္တံ ဗုဇ္ဈနံ သာမညေန သင်္ဂဏှာတီတိ.

២៨៥. ការតាំងនៅ ដោយអំណាចនៃកិលេស, ការសន្សំដោយអំណាចនៃអភិសង្ខារ។ ម៉្យាងទៀត ការតាំងនៅ ដោយអំណាចនៃតណ្ហា, ការសន្សំ ដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា "ពោធិ" គប្បីផ្សារភ្ជាប់ថា "សេចក្តីព្រមព្រៀងគ្នានៃធម៌ទាំងឡាយណា នេះលោកហៅថា ពោធិ"។ ពាក្យថា "ដូចជាអង្គនៃសេនា និងអង្គនៃរថជាដើម" នេះ ព្រះអង្គបង្ហាញនូវភាពជាអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ នៃបុគ្គលបញ្ញត្តិ។ សព្ទថា "អង្គ" សូម្បីមានសេចក្តីថា ហេតុ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយណា តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការត្រាស់ដឹងនូវសច្ចៈ ៤ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គៈ។ ធម៌ទាំងឡាយណា តែងត្រាស់ដឹង ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា ពោធិ, ពោធិទាំងឡាយនោះឯង ជាអង្គ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះធម្មសេនាបតី ទើបពោលថា "ធម៌ទាំងឡាយណា តែងត្រាស់ដឹងតាម ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គៈ"។ តែងត្រាស់ដឹងតាមសមគួរ ត្រាស់ដឹងចំពោះមុខដោយការធ្វើឲ្យជាក់ស្តែង ត្រាស់ដឹងមិនខុសប្រែប្រួល និងត្រាស់ដឹងដោយប្រពៃ នូវហេតុទាំងឡាយមានវិបស្សនាជាដើមផង នូវសច្ចៈទាំងឡាយដែលគប្បីត្រាស់ដឹងផង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះធម្មសេនាបតី ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា "តែងត្រាស់ដឹងតាម" ដោយឧបសគ្គទាំងឡាយដែលបង្ហាញនូវសេចក្តីវិសេសយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ពោធិសព្ទ តែងសង្គ្រោះនូវការត្រាស់ដឹងដែលប្រកបដោយសេចក្តីវិសេសទាំងពួង ដោយសាមញ្ញភាព។

---

၂၉၉. တိဏ္ဏန္တိ ရာဂါဒီနံ. ကရောတိ နာမ ကိံ ဒုစ္စရိတာနိ အနုဝတ္တမာနာနိ.

២៩៩. ពាក្យថា "បី" គឺនៃរាគៈជាដើម។ ពាក្យថា "ធ្វើ" គឺធ្វើនូវទុច្ចរិតទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តតាម។

---

၃၀၁. ပါဏာတိပါတာဒိနိပ္ဖာဒိတပစ္စယာနံ နိစ္စသေဝနံ ဓုဝပဋိသေဝနံ. သကိစ္စကောတိ ဝိသုံ အတ္တနော ကိစ္စဝါ. န ဟောတီတိ အတ္ထန္တရဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ. ပစ္စယပဋိသေဝနသာမန္တဇပ္ပနဣရိယာပထပ္ပဝတ္တနာနိ ပါပိစ္ဆတာနိဗ္ဗတ္တာနိ တီဏိ ကုဟနဝတ္ထူနီတိ.

៣០១. ការសេពជានិច្ច នូវបច្ច័យទាំងឡាយដែលសម្រេចដោយបាណាតិបាតជាដើម ឈ្មោះថា ធុវបដិសេវនៈ។ ពាក្យថា "មានកិច្ចរបស់ខ្លួន" គឺមានកិច្ចរបស់ខ្លួនដោយឡែក។ ពាក្យថា "មិនមាន" គឺបដិសេធនូវភាពមានសភាវៈដទៃ។ ការសេពបច្ច័យ ការនិយាយបញ្ជោរ និងការប្រព្រឹត្តទៅនៃឥរិយាបថ ដែលកើតឡើងពីភាពជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក ទាំង ៣ នេះ ឈ្មោះថា គុហនវត្ថុ។

---

၃၄၃. ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ သင်္ခါရုပေက္ခာ သာနုလောမာ, သာ သုညတော ပဿန္တီ ‘‘သုညတာ’’တိ ဝုစ္စတိ, ဒုက္ခတော ပဿန္တီ တဏှာပဏိဓိသောသနတော ‘‘အပ္ပဏိဟိတ’’န္တိ. သာ အာဂမနီယဋ္ဌာနေ မဂ္ဂါဓိဂမတ္ထံ အာဂမနပဋိပဒါဌာနေ ဌတွာ သုညတာပ္ပဏိဟိတန္တိ နာမံ ဒေတိ. အာဂမနတော နာမေ လဒ္ဓေ သဂုဏတော အာရမ္မဏတော စ နာမံ သိဒ္ဓမေဝ ဟောတိ, န ပန သဂုဏာရမ္မဏေဟိ နာမလာဘေ သဗ္ဗတ္ထ အာဂမနတော နာမံ သိဒ္ဓံ ဟောတီတိ ပရိပုဏ္ဏနာမသိဒ္ဓိဟေတုတ္တာ သဂုဏာရမ္မဏေဟိ သဗ္ဗေသမ္ပိ နာမတ္တယယောဂေါ, န အာဂမနတောတိ ဝဝတ္ထာနကရတ္တာ စ နိပ္ပရိယာယဒေသနာယ အာဂမနတောဝ ဣဓ နာမံ လဘတိ, န ဣတရေဟီတိ ဝုတ္တံ.

៣៤៣. វិបស្សនាដែលជាវុដ្ឋានគាមិនី គឺសង្ខារុបេក្ខាញាណដែលប្រកបដោយអនុលោមញាណ វិបស្សនានោះ កាលបើពិចារណាឃើញដោយភាពជាសូន្យ លោកហៅថា "សុញ្ញតៈ" កាលបើពិចារណាឃើញដោយភាពជាទុក្ខ ព្រោះធ្វើឲ្យតណ្ហាដែលជាប្រាថ្នាស្ងួតក្រៀម លោកហៅថា "អប្បណិហិតៈ"។ វិបស្សនានោះ ស្ថិតនៅក្នុងឋានៈជាហេតុនាំមក ដើម្បីសម្រេចមគ្គ ក្នុងឋានៈជាបដិបទានាំមក ទើបឲ្យឈ្មោះថា សុញ្ញតៈ ឬអប្បណិហិតៈ ដល់លោកុត្តរឈាន។ កាលបើបានឈ្មោះដោយការនាំមកហើយ ឈ្មោះដោយគុណរបស់ខ្លួនផង ដោយអារម្មណ៍ផង ក៏រមែងសម្រេចជាស្រេចឯង ប៉ុន្តែ កាលបើបានឈ្មោះដោយគុណរបស់ខ្លួននិងអារម្មណ៍ហើយ ឈ្មោះដោយការនាំមក មិនមែនសម្រេចក្នុងមគ្គទាំងអស់ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះតែជាហេតុនៃការសម្រេចឈ្មោះដ៏បរិបូណ៌ ការប្រកបដោយឈ្មោះទាំង ៣ យ៉ាង នៃមគ្គទាំងអស់ សូម្បីសម្រេចបានដោយគុណរបស់ខ្លួននិងអារម្មណ៍ ក៏មិនមែនសម្រេចបានដោយការនាំមកឡើយ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះជាតួធ្វើការកំណត់ ក្នុងនិប្បរិយាយទេសនា មគ្គក្នុងលោកុត្តរៈនេះ រមែងបានឈ្មោះដោយការនាំមកប៉ុណ្ណោះ មិនមែនបានដោយហេតុដទៃឡើយ ព្រះសង្គហការៈ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។

---

၃၅၀. အနိမိတ္တဝိပဿနန္တိ အနိစ္စာနုပဿနံ. နိမိတ္တဓမ္မေသူတိ သမူဟာဒိဃနဝသေန စ သကိစ္စပရိစ္ဆေဒတာယ စ သပရိဂ္ဂဟေသု ခန္ဓေသု. အနိမိတ္တဝိမောက္ခောတိ အနိစ္စာနုပဿနမာဟ. ဧဝံသမ္ပဒမိဒန္တိ ကထမိဓ ဥပမာသံသန္ဒနံ ဟောတိ. န ဟိ ဆန္ဒစိတ္တာနံ မဂ္ဂသင်္ခါတအဓိပတိဘာဝါဘာဝေါ ဝိယ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဓိကဿ အနိမိတ္တဝိမောက္ခဿ အနိမိတ္တဘာဝါဘာဝေါ အတ္ထိ, န စ အမဂ္ဂါဓိပတီနံ မဂ္ဂါဓိပတိနာမဒါနာဘာဝေါ ဝိယ အနိမိတ္တဿ အနိမိတ္တနာမဒါနာဘာဝေါတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ အနိမိတ္တဝိမောက္ခဿ အနနိမိတ္တတာယ အဘာဝတော[Pg.114]. မဂ္ဂေါ အဓိပတိ ဧတေသန္တိ စ မဂ္ဂါဓိပတိနောတိ ယုတ္တော တတ္ထ ဆန္ဒစိတ္တေဟိ တံသမ္ပယုတ္တာနံ မဂ္ဂါဓိပတိဘာဝါဘာဝေါ. ဣဓ ပန မဂ္ဂေါ အနိမိတ္တံ ဧတဿာတိ မဂ္ဂါနိမိတ္တောတိ အယမတ္ထော န သမ္ဘဝတီတိ န တေန အမဂ္ဂေန မဂ္ဂဿ အနိမိတ္တဘာဝေါ န ယုဇ္ဇတိ, ကိံ ဝါ ဧတ္ထ သာမညံ အဓိပ္ပေတန္တိ. အမဂ္ဂင်္ဂမဂ္ဂနာမာဘာဝေါ. ယထာ သတိပိ အဓိပတိဘာဝေ ဆန္ဒစိတ္တာနံ န မဂ္ဂါဓိပတီတိ မဂ္ဂနာမံ, န စ တေဟိ မဂ္ဂဿ တေသံ အမဂ္ဂင်္ဂတ္တာ, တထာ သတိပိ သဒ္ဓါယ အာဂမနဘာဝေန တဿာ အနိမိတ္တန္တိ မဂ္ဂနာမံ, န စ တာယ မဂ္ဂဿ တဿာ အမဂ္ဂင်္ဂတ္တာ. ဧဝံ အနိမိတ္တဝိပဿနာယပိ အနိမိတ္တဘာဝေါ နိပ္ပရိယာယေန နတ္ထီတိ ဒီပိတော ဟောတိ.

៣៥០. ពាក្យថា "អនិមិត្តវិបស្សនា" គឺអនិច្ចានុបស្សនា។ ពាក្យថា "ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលមាននិមិត្ត" គឺក្នុងខន្ធទាំងឡាយដែលមានរូបកាយ ទាំងដោយអំណាចនៃឃនៈមានសមុហៈជាដើមផង ទាំងដោយការកំណត់កិច្ចរបស់ខ្លួនផង។ ពាក្យថា "អនិមិត្តវិមោក្ខ" គឺទ្រង់សំដៅដល់អនិច្ចានុបស្សនា។ ក្នុងពាក្យថា "ការប្រៀបធៀបនេះយ៉ាងនេះ" តើការប្រៀបធៀបឧបមានិងឧបមេយ្យក្នុងទីនេះ គប្បីមានដូចម្តេច? ព្រោះថា ភាពមិនមាននៃឈ្មោះថាអនិមិត្ត នៃអនិមិត្តវិមោក្ខរបស់បុគ្គលអ្នកមានសទ្ធិន្ទ្រិយក្រាស់ក្រែល មិនមែនមាន ដូចជាភាពមិនមាននៃអធិបតីភាពដែលហៅថាមគ្គ នៃឆន្ទៈនិងចិត្តទាំងឡាយនោះឡើយ ម្យ៉ាងទៀត មិនអាចពោលបានឡើយថា "ភាពមិនអាចឲ្យឈ្មោះថាអនិមិត្ត នៃអនិមិត្តវិមោក្ខ មានដូចជាភាពមិនអាចឲ្យឈ្មោះថាមគ្គាធិបតី នៃធម៌ទាំងឡាយដែលមិនមែនជាមគ្គាធិបតី" ព្រោះអនិមិត្តវិមោក្ខ មិនមែនជាមិនមានអនិមិត្តឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត វិគ្រោះថា "មគ្គជាអធិបតីនៃធម៌ទាំងឡាយនេះ ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា មគ្គាធិបតី" ក្នុងមគ្គាធិបតីនោះ ភាពមិនមាននៃមគ្គាធិបតីភាព នៃធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តនឹងឆន្ទៈនិងចិត្តទាំងឡាយនោះ ទើបសមគួរ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ វិគ្រោះថា "មគ្គជាអនិមិត្តនៃវិមោក្ខនេះ ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា មគ្គានិមិត្ត" សេចក្តីនេះមិនសមហេតុផលឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាអនិមិត្តនៃមគ្គ ដោយសារវិមោក្ខដែលមិនមែនជាមគ្គនោះ មិនមែនជាមិនសមគួរឡើយ ឬមួយ តើភាពដូចគ្នាបែបណាដែលលោកប្រាថ្នាក្នុងទីនេះ? គឺភាពមិនមានឈ្មោះថាមគ្គ នៃធម៌ដែលមិនមែនជាអង្គនៃមគ្គ។ ដូចជា កាលបើអធិបតីភាពមានសូម្បីដល់ឆន្ទៈនិងចិត្តទាំងឡាយ ក៏មិនបានឈ្មោះថាមគ្គ ដោយឈ្មោះថា "មគ្គាធិបតី" ឡើយ ហើយមគ្គក៏មិនបានឈ្មោះដោយសារឆន្ទៈនិងចិត្តទាំងឡាយនោះដែរ ព្រោះធម៌ទាំងនោះមិនមែនជាអង្គនៃមគ្គ យ៉ាងណាមិញ កាលបើភាពជាហេតុនាំមកនៃមគ្គ មានសូម្បីដល់សទ្ធា ក៏សទ្ធានោះមិនបានឈ្មោះថាមគ្គ ដោយឈ្មោះថា "អនិមិត្ត" ឡើយ ហើយមគ្គក៏មិនបានឈ្មោះដោយសារសទ្ធានោះដែរ ព្រោះសទ្ធានោះមិនមែនជាអង្គនៃមគ្គ យ៉ាងនោះឯង។ យ៉ាងនេះ សូម្បីភាពជាអនិមិត្តនៃអនិមិត្តវិបស្សនា ក៏មិនមានដោយត្រង់ឡើយ នេះជាសេចក្តីដែលលោកបង្ហាញទុក។

---

နနု စ ဣဓ ဈာနံ သုညတာဒိနာမေန ဝုတ္တံ, န မဂ္ဂေါတိ စေ? န, မဂ္ဂသမ္ပယောဂတော ဈာနဿ သုညတာဒိနာမကတ္တာ. သုတ္တန္တပရိယာယေန သဂုဏာရမ္မဏေဟိ ဣဓ အဘိဓမ္မေပိ နာမံ လဘတီတိ အာဟံသု. တသ္မာ ပဋိက္ခိတ္တာ ‘‘န ပန လဘန္တီ’’တိ. ကိံ ကာရဏာ? အဘိဓမ္မေ သရသံ အနာမသိတွာ ပစ္စနီကတောဝ နာမလာဘာတိ အဓိပ္ပာယော. ယော ဟိ သဂုဏာရမ္မဏေဟိ နာမလာဘော, သော သရသပ္ပဓာနော ဟောတိ. သရသေနေဝ စ နာမလာဘေ သဗ္ဗမဂ္ဂါနံ သုညတာဒိဘာဝေါတိ ဝဝတ္ထာနံ န သိယာ. တသ္မာ အဘိဓမ္မေ သတိပိ ဒွီဟိ နာမလာဘေ ပစ္စနီကတော နာမဝဝတ္ထာနကရံ ဂဟိတန္တိ သဂုဏာရမ္မဏေဟိ သုညတာပ္ပဏိဟိတမဂ္ဂါ နာမံ န လဘန္တီတိ အာဟ. အထ ဝါ န ပန လဘန္တီတိ အညနိရပေက္ခေဟိ သဂုဏာရမ္မဏေဟိ န လဘန္တိ. ကိံ ကာရဏာ? အဘိဓမ္မေ သရသပစ္စနီကေဟိ သဟိတေဟိ နာမလာဘာတိ အတ္ထော. ပစ္စနီကဉှိ ဝဝတ္ထာနကရံ အနပေက္ခိတွာ ကေဝလဿ သရသဿ နာမဟေတုဘာဝေါ အဘိဓမ္မေ နတ္ထိ အဝဝတ္ထာနာပတ္တိတော. တသ္မာ အတ္တာဘိနိဝေသပဏိဓိပဋိပက္ခဝိပဿနာနုလောမာ မဂ္ဂါ သတိပိ သရသန္တရေ ပစ္စနီကသဟိတေန သရသေန နာမံ လဘန္တိ. အနိမိတ္တမဂ္ဂဿ ပန ဝိပဿနာ နိမိတ္တပဋိပက္ခာ န ဟောတိ သယံ နိမိတ္တဂ္ဂဟဏတော နိမိတ္တဂ္ဂဟဏာနိဝါရဏာတိ တဒနုလောမမဂ္ဂေါပိ န နိမိတ္တဿ ပဋိပက္ခော. ယဒိ သိယာ, နိမိတ္တဂတဝိပဿနာယပိ ပဋိပက္ခော သိယာတိ. တသ္မာ ဝိဇ္ဇမာနောပိ သရသော ဝဝတ္ထာနကရပစ္စနီကာဘာဝါ အဘိဓမ္မေ အနိမိတ္တန္တိ နာမဒါယကော န ဂဟိတော. အနိစ္စာနုပဿနာနုလောမော ပန မဂ္ဂေါ သုဒ္ဓိကပဋိပဒါနယေယေဝ သင်္ဂဟိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တသ္မာ ဧဝ စ သော နယော ဝုတ္တောတိ. ဧဝန္တိ ယံ [Pg.115] ဝက္ခတိ ‘‘အနိစ္စတော ဝုဋ္ဌဟန္တဿ မဂ္ဂေါ အနိမိတ္တော ဟောတီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၃၅၀), ဧဝံ အာဟရိတွာ အဋ္ဌကထာစရိယေဟိ သော အနိမိတ္တမဂ္ဂေါ ဒီပိတောတိ အတ္ထော.

ប្រសិនបើចោទសួរថា "ក្នុងទីនេះ ឈានត្រូវបានហៅដោយឈ្មោះមានសុញ្ញតៈជាដើម មិនមែនមគ្គទេ ដឹងទេ?" ឆ្លើយថា មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះឈានមានឈ្មោះមានសុញ្ញតៈជាដើម ដោយការប្រកបជាមួយមគ្គ។ ពួកអាចារ្យខ្លះពោលថា "ដោយន័យនៃព្រះសូត្រ មគ្គរមែងបានឈ្មោះដោយគុណរបស់ខ្លួននិងអារម្មណ៍ សូម្បីក្នុងព្រះអភិធម្មនេះ"។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា "ប៉ុន្តែមិនបានឈ្មោះឡើយ" ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបបដិសេធ។ ព្រោះហេតុអ្វី? សេចក្តីអធិប្បាយថា ក្នុងព្រះអភិធម្ម ការបានឈ្មោះរមែងមានដោយសារតែធម៌ជាបដិបក្ខប៉ុណ្ណោះ ដោយមិនប៉ះពាល់ដល់សភាវៈរបស់ខ្លួនឡើយ។ ព្រោះថា ការបានឈ្មោះដោយគុណរបស់ខ្លួននិងអារម្មណ៍ណា ការបានឈ្មោះនោះ មានសភាវៈរបស់ខ្លួនជាប្រធាន។ កាលបើបានឈ្មោះដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ការកំណត់ថា "មគ្គទាំងអស់មានភាពជាសុញ្ញតៈជាដើម" ក៏មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងព្រះអភិធម្ម ទោះបីជាការបានឈ្មោះដោយហេតុទាំងពីរមានសូក្រីក៏ដោយ ក៏លោកកាន់យកនូវការកំណត់ឈ្មោះដោយធម៌ជាបដិបក្ខដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈ ទើបត្រាស់ថា "មគ្គដែលជាសុញ្ញតៈនិងអប្បណិហិតៈ មិនបានឈ្មោះដោយគុណរបស់ខ្លួននិងអារម្មណ៍ឡើយ"។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា "ប៉ុន្តែមិនបានឈ្មោះឡើយ" គឺមិនបានឈ្មោះដោយគុណរបស់ខ្លួននិងអារម្មណ៍ ដោយមិនអាស្រ័យហេតុដទៃឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? សេចក្តីថា ក្នុងព្រះអភិធម្ម ការបានឈ្មោះរមែងមានដោយសារសភាវៈរបស់ខ្លួនប្រកបដោយធម៌ជាបដិបក្ខ។ ព្រោះថា ក្នុងព្រះអភិធម្ម ភាពជាហេតុនៃឈ្មោះនៃសភាវៈរបស់ខ្លួនសុទ្ធសាធ ដោយមិនអាស្រ័យធម៌ជាបដិបក្ខដែលជាតួធ្វើការកំណត់ គឺមិនមានឡើយ ព្រោះនាំឲ្យមិនមានការកំណត់។ ព្រោះហេតុនោះ មគ្គទាំងឡាយដែលស្របតាមវិបស្សនាជាបដិបក្ខនឹងអត្តាភិនិវេសៈនិងបណិធិ ទោះបីជាមានហេតុដទៃក្រៅពីសភាវៈរបស់ខ្លួនក៏ដោយ ក៏រមែងបានឈ្មោះដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនដែលប្រកបដោយធម៌ជាបដិបក្ខ។ ចំណែកឯវិបស្សនានៃអនិមិត្តមគ្គ មិនមែនជាបដិបក្ខនឹងនិមិត្តឡើយ ព្រោះខ្លួនឯងកាន់យកនូវនិមិត្ត ឬព្រោះមិនអាចហាមឃាត់ការកាន់យកនូវនិមិត្តបាន ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីមគ្គដែលស្របតាមវិបស្សនានោះ ក៏មិនមែនជាបដិបក្ខនឹងនិមិត្តដែរ។ ប្រសិនបើជាបដិបក្ខមែន គប្បីជាបដិបក្ខសូម្បីនឹងវិបស្សនាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងនិមិត្តដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទោះបីជាសភាវៈរបស់ខ្លួនមានប្រាកដក៏ដោយ ក៏លោកមិនកាន់យកនូវសភាវៈរបស់ខ្លួនដែលជាតួឲ្យឈ្មោះថា "អនិមិត្ត" ក្នុងព្រះអភិធម្មឡើយ ព្រោះមិនមានធម៌ជាបដិបក្ខដែលជាតួធ្វើការកំណត់។ ចំណែកឯមគ្គដែលស្របតាមអនិច្ចានុបស្សនា គប្បីជ្រាបថា លោកសង្គ្រោះចូលក្នុងសុទ្ធិកបដិបទាន័យប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ន័យនោះទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុក។ ពាក្យថា "យ៉ាងនេះ" សេចក្តីថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយ នាំមកនូវពាក្យដែលនឹងពោលខាងមុខថា "មគ្គរបស់បុគ្គលអ្នកចេញចាកដោយអំណាចនៃអនិច្ចលក្ខណៈ ឈ្មោះថា អនិមិត្តមគ្គ" យ៉ាងនេះ ហើយបង្ហាញនូវអនិមិត្តមគ្គនោះ។

---

ဝုဋ္ဌာန…ပေ… ကိမာရမ္မဏာတိ အနိစ္စာဒိတော ဝုဋ္ဌဟန္တဿ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိယာ လက္ခဏာရမ္မဏတ္တေ သတိ သင်္ခါရေဟိ ဝုဋ္ဌာနံ န သိယာ, သင်္ခါရာရမ္မဏတ္တေ စ လက္ခဏပဋိဝေဓောတိ မညမာနော ပုစ္ဆတိ. ‘‘အနိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ သင်္ခါရေသု ပဝတ္တမာနေန ဉာဏေန လက္ခဏာနိပိ ပဋိဝိဒ္ဓါနိ ဟောန္တိ တဒါကာရသင်္ခါရဂဟဏတောတိ အာဟ ‘‘လက္ခဏာရမ္မဏာ’’တိ. သင်္ခါရာရမ္မဏာ ဧဝ ယထာဝုတ္တာဓိပ္ပာယေန ‘‘လက္ခဏာရမ္မဏာ’’တိ ဝုတ္တာတိ ဒဿေန္တော ‘‘လက္ခဏံ နာမာ’’တိအာဒိမာဟ. အနိစ္စတာ ဒုက္ခတာ အနတ္တတာတိ ဟိ ဝိသုံ ဂယှမာနံ လက္ခဏံ ပညတ္တိဂတိကံ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနံ, အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ဧဝ ပရိတ္တာဒိဝသေန နဝတ္တဗ္ဗဓမ္မဘူတံ. တသ္မာ ဝိသုံ ဂဟေတဗ္ဗဿ လက္ခဏဿ ပရမတ္ထတော အဘာဝါ ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာ’’တိ သင်္ခါရေ သဘာဝတော သလ္လက္ခေန္တောဝ လက္ခဏာနိ သလ္လက္ခေတိ နာမာတိ အာဟ ‘‘ယော ပန အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာတိ တီဏိ လက္ခဏာနိ သလ္လက္ခေတီ’’တိ. ယသ္မာ စ အနိစ္စန္တိအာဒိနာ သင်္ခါရာဝ ဒိဿမာနာ, တသ္မာ တေ ကဏ္ဌေ ဗဒ္ဓကုဏပံ ဝိယ ပဋိနိဿဇ္ဇနီယာ ဟောန္တိ.

ពាក្យថា វុដ្ឋាណៈ...បេ... មានអ្វីជាអារម្មណ៍? គឺកាលបើមានសភាវៈមានលក្ខណៈជាអារម្មណ៍ នៃវិបស្សនាដែលឈានទៅរកការចេញចាក (វុដ្ឋាគាមិនីវិបស្សនា) របស់បុគ្គលអ្នកចេញចាកចាកសង្ខារដោយសេចក្តីមិនទៀងជាដើម ការចេញចាកចាកសង្ខារទាំងឡាយ មិនគប្បីមានឡើយ និងកាលបើមានសភាវៈមានសង្ខារជាអារម្មណ៍ ការចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈ (មិនគប្បីមានឡើយ) ព្រះសង្គហការៈ សំដៅសេចក្តីយ៉ាងនេះ ទើបសួរ។ ព្រោះការកាន់យកនូវសង្ខារដែលមានអាការៈយ៉ាងនោះ ដោយញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសង្ខារទាំងឡាយ ដោយពាក្យថា «មិនទៀង» ជាដើម សូម្បីតែលក្ខណៈទាំងឡាយ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានចាក់ធ្លុះហើយ ហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈ ទើបពោលថា «មានលក្ខណៈជាអារម្មណ៍»។ ដើម្បីបង្ហាញថា វិបស្សនាដែលមានសង្ខារជាអារម្មណ៍នោះឯង ត្រូវបានពោលថា «មានលក្ខណៈជាអារម្មណ៍» ដោយអធិប្បាយដែលបានពោលហើយ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ឈ្មោះថាលក្ខណៈ»។ ព្រោះថាលក្ខណៈដែលត្រូវបានកាន់យកដោយឡែកពីគ្នា គឺសេចក្តីមិនទៀង សេចក្តីទុក្ខ សេចក្តីមិនមែនខ្លួន តែងមានគតិដូចជាបញ្ញត្តិ មិនមានដោយបរមត្ថឡើយ និងព្រោះតែមិនមានដោយបរមត្ថនោះឯង ទើបជាធម៌ដែលមិនគប្បីពោលដោយអំណាចនៃបរិត្តធម៌ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះតែមិនមានលក្ខណៈដែលត្រូវកាន់យកដោយឡែកពីគ្នាដោយបរមត្ថ កាលបើកំណត់សម្គាល់នូវសង្ខារទាំងឡាយដោយសភាវៈថា «មិនទៀង ជាទុក្ខ មិនមែនខ្លួន» ឈ្មោះថាកំណត់សម្គាល់នូវលក្ខណៈទាំងឡាយ ទើបពោលថា «ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលណា កំណត់សម្គាល់នូវលក្ខណៈ ៣ គឺ មិនទៀង ជាទុក្ខ មិនមែនខ្លួន»។ មួយវិញទៀត ព្រោះតែសង្ខារទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ដែលត្រូវបានគេឃើញដោយពាក្យថា «មិនទៀង» ជាដើម ហេតុនោះ សង្ខារទាំងឡាយនោះ ទើបជាធម្មជាតិដែលបុគ្គលគប្បីលះបង់ ដូចជាសាកសពដែលគេចងភ្ជាប់នឹងក។

---

လောကုတ္တရကုသလံ

លោកុត្តរកុសល

---

ပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីបកិណ្ណកកថា

---

တတြာတိ လောကုတ္တရဇ္ဈာနေ. အဇ္ဈတ္တဉ္စာတိ ဥပဍ္ဎဂါထာယ အဘိနိဝိသိတဗ္ဗံ ဝုဋ္ဌာတဗ္ဗံ ဝိပဿနာဘူမိံ ပဉ္စဓာ ဥဒ္ဒိသတိ. သတ္တအဋ္ဌာဒီနိ အင်္ဂါနိ သတ္တဋ္ဌင်္ဂါနီတိ အာဒိသဒ္ဒဿ လောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. နိမိတ္တန္တိ ယတော ဝုဋ္ဌာနံ, တာနိ နိမိတ္တပဝတ္တာနိ နိမိတ္တဝစနေနေဝ ဥဒ္ဒိသတိ. သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏမေဝ အရိယမဂ္ဂဿ ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒိဝိသေသံ နိယမေတိ. ကသ္မာ? တတော တတော ဒုတိယာဒိပါဒကဇ္ဈာနတော ဥပ္ပန္နဿ သသင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏဿ ပါဒကဇ္ဈာနာတိက္ကန္တာနံ အင်္ဂါနံ အသမာပဇ္ဇိတုကာမတာဝိရာဂဘာဝနာဘာဝတော ဣတရဿ စ အတဗ္ဘာဝတော. တေသမ္ပိ ဝါဒေသု…ပေ… ဝိပဿနာဝ နိယမေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကသ္မာ? ဝိပဿနာနိယမေနေဝ ဟိ ပဌမတ္ထေရဝါဒေပိ အပါဒကပဌမဇ္ဈာနပါဒကမဂ္ဂါ ပဌမဇ္ဈာနိကာဝ ဟောန္တိ, ဣတရေ စ ပါဒကဇ္ဈာနဝိပဿနာနိယမေဟိ တံတံဈာနိကာ. ဧဝံ သေသဝါဒေသုပိ ဝိပဿနာနိယမော ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗော.

ពាក្យថា តត្រ គឺក្នុងលោកុត្តរជ្ឈាន។ ព្រះសង្គហការៈ សម្តែងទុកជាសង្ខេបនូវធម៌ដែលគប្បីចូលទៅតាំងនៅមាំ ធម៌ដែលគប្បីចេញចាក និងភូមិរបស់វិបស្សនា ដោយចំណែក ៥ យ៉ាង ដោយពាក់កណ្តាលគាថាថា «អជ្ឈត្តញ្ច» ជាដើម។ អង្គទាំងឡាយមាន ៧ និង ៨ ជាដើម ឈ្មោះថា សត្តដ្ឋង្គៈ (អង្គ ៧ និង ៨) ក្នុងពាក្យនេះ គប្បីជ្រាបការលុបចោលនូវ «អាទិសព្ទ»។ ពាក្យថា និមិត្ត គឺការចេញចាកចាកធម៌ណា ព្រះសង្គហការៈ សម្តែងនូវធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅជាលក្ខណៈនិមិត្តទាំងនោះ ដោយនិមិត្តសព្ទនោះឯង។ សង្ខារុបេក្ខាញាណប៉ុណ្ណោះ តែងកំណត់នូវសេចក្តីប្លែកគ្នាមានពោជ្ឈង្គជាដើម នៃអរិយមគ្គ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតែការមាននូវសេចក្តីមិនចង់ចូលសមាបត្តិ និងការចំរើនវិរាគៈ ចំពោះអង្គឈានទាំងឡាយដែលកន្លងហួសនូវបាទកឈាន នៃសង្ខារុបេក្ខាញាណដែលកើតឡើងអំពីបាទកឈានមានទុតិយជ្ឈានជាដើមនោះៗ និងព្រោះតែការមិនមានសភាពយ៉ាងនោះ នៃញាណដទៃ។ សូម្បីតែក្នុងវាទៈរបស់ព្រះថេរៈទាំងនោះ...បេ... គប្បីជ្រាបថា វិបស្សនាប៉ុណ្ណោះជាអ្នកកំណត់។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ដោយការកំណត់នៃវិបស្សនាប៉ុណ្ណោះ សូម្បីក្នុងវាទៈរបស់ព្រះថេរៈទីមួយ មគ្គដែលមិនមានបាទកឈាន និងមគ្គដែលមានបឋមជ្ឈានជាបាទកៈ តែងជាមគ្គប្រកបដោយបឋមជ្ឈានប៉ុណ្ណោះ និងមគ្គដទៃទៀត តែងជាមគ្គប្រកបដោយឈាននោះៗ ដោយការកំណត់នៃបាទកឈាន និងវិបស្សនា។ គប្បីផ្សារភ្ជាប់នូវការកំណត់នៃវិបស្សនា តាមដែលគួរជាទៅបាន សូម្បីក្នុងវាទៈដែលនៅសល់ទាំងឡាយ យ៉ាងនេះដែរ។

---

ပကိဏ္ဏကသင်္ခါရေတိ [Pg.116] ပါဒကဇ္ဈာနတော အညသင်္ခါရေ. တေန ပါဒကဇ္ဈာနသင်္ခါရေသု သမ္မသိတေသု ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ. တတြာပီတိ ဒုတိယတ္ထေရဝါဒေပိ. တံတံဈာနိကတာ တံတံသမ္မသိတသင်္ခါရဝိပဿနာနိယမေဟိ ဟောတိ. တတြာပိ ဟိ ဝိပဿနာ တံတံဝိရာဂါဝိရာဂဘာဝနာဘာဝေန သောမနဿသဟဂတာ ဥပေက္ခာသဟဂတာ စ ဟုတွာ ဈာနင်္ဂါဒိနိယမံ မဂ္ဂဿ ကရောတီတိ ဧဝံ ဝိပဿနာနိယမော ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ពាក្យថា បកិណ្ណកសង្ខារ គឺសង្ខារដទៃក្រៅពីបាទកឈាន។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ បង្ហាញថា កាលបើពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយដែលជាបាទកឈានហើយ សេចក្តីដែលគប្បីពោល (ថាមគ្គជាបឋមជ្ឈានិកមគ្គ) មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា តត្រាបិ គឺសូម្បីក្នុងវាទៈរបស់ព្រះថេរៈទីពីរ។ ភាពជាមគ្គប្រកបដោយឈាននោះៗ តែងមានដោយការកំណត់នៃសង្ខារដែលត្រូវពិចារណានោះៗ និងវិបស្សនា។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងវាទៈនោះ វិបស្សនា កាលបើជាធម្មជាតិប្រកបដោយសោមនស្ស និងប្រកបដោយឧបេក្ខា ដោយការមាននូវការចំរើនវិរាគៈ និងការមិនចំរើនវិរាគៈចំពោះឈាននោះៗ តែងធ្វើនូវការកំណត់អង្គឈានជាដើម នៃមគ្គ គប្បីជ្រាបនូវការកំណត់នៃវិបស្សនា តាមន័យដែលបានពោលហើយ យ៉ាងនេះ។

---

တန္တိ တံတံဈာနသဒိသဘဝနံ. သွာယမတ္ထော ပါဒကဇ္ဈာနသမ္မသိတဇ္ဈာနုပနိဿယေဟိ ဝိနာ အဇ္ဈာသယမတ္တေန အသိဇ္ဈနာ ဥပနိဿယေန ဝိနာ သင်္ကပ္ပမတ္တေန သကဒါဂါမိဖလာဒီနံ အသိဇ္ဈနဒီပကေန နန္ဒကောဝါဒေန (မ. နိ. ၃.၃၉၈ အာဒယော) ဒီပေတဗ္ဗော. တတ္ထ ဟိ သောတာပန္နာယပိ ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပဘာဝံ ဝဒန္တေန ဘဂဝတာ ယဿ ယဿ ဥပနိဿယော အတ္ထိ, တဿ တဿေဝ အဇ္ဈာသယော နိယာမကော, နာညဿာတိ တေန တေန ပရိပုဏ္ဏသင်္ကပ္ပတာ ဟောတိ, န တတော ပရံ သင်္ကပ္ပသဗ္ဘာဝေပိ အသိဇ္ဈနတောတိ အယမတ္ထော ဒီပိတော ဟောတိ. ဧဝမိဓာပိ ယဿ ယဿ ဒုတိယာဒိဈာနိကဿ မဂ္ဂဿ ယထာဝုတ္တော ဥပနိဿယော အတ္ထိ, တဿ တဿေဝ အဇ္ဈာသယော နိယာမကော, နာညဿ သတိပိ တသ္မိံ အသိဇ္ဈနတော. ဣမသ္မိံ ပန ဝါဒေ ပါဒကသမ္မသိတဇ္ဈာနုပနိဿယသဗ္ဘာဝေ အဇ္ဈာသယော ဧကန္တေန ဟောတိ, တံတံဖလူပနိဿယသဗ္ဘာဝေ တံတံသင်္ကပ္ပော ဝိယာတိ တဒဘာဝါဘာဝတော အဇ္ဈာသယော နိယမေတီတိ ဝုတ္တံ.

ពាក្យថា តំ គឺការកើតឡើងដូចគ្នាទៅនឹងឈាននោះៗ។ សេចក្តីនេះ ព្រោះតែការមិនសម្រេចដោយគ្រាន់តែអធ្យាស្រ័យ ដោយវៀរចាកឧបនិស្ស័យនៃបាទកឈាន និងសម្មសិតឈាន គប្បីសម្តែងឱ្យច្បាស់ដោយ នន្ទកោវាទសូត្រ ដែលបង្ហាញពីការមិនសម្រេចនៃសកទាគាមិផលជាដើម ដោយគ្រាន់តែសេចក្តីត្រិះរិះ ដោយវៀរចាកឧបនិស្ស័យ។ ព្រោះថាក្នុងនន្ទកោវាទសូត្រនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលបើទ្រង់សម្តែងនូវភាពមានសេចក្តីត្រិះរិះដ៏បរិបូណ៌ សូម្បីរបស់ព្រះសោតាបន្នៈ ថា ឧបនិស្ស័យរបស់មគ្គណាៗ មាន អធ្យាស្រ័យរបស់មគ្គនោះៗឯង ជាអ្នកកំណត់ មិនមែនរបស់មគ្គដទៃឡើយ ភាពមានសេចក្តីត្រិះរិះដ៏បរិបូណ៌ តែងមានដោយមគ្គនោះៗ មិនមានក្រៅពីនោះឡើយ ព្រោះតែការមិនសម្រេច សូម្បីកាលបើមានសេចក្តីត្រិះរិះ សេចក្តីនេះ ត្រូវបានសម្តែងឱ្យច្បាស់ហើយ។ យ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងទីនេះ ឧបនិស្ស័យដែលបានពោលហើយ នៃមគ្គប្រកបដោយទុតិយជ្ឈានជាដើមណាៗ មាន អធ្យាស្រ័យរបស់មគ្គនោះៗឯង ជាអ្នកកំណត់ មិនមែនរបស់មគ្គដទៃឡើយ ព្រោះតែការមិនសម្រេច សូម្បីកាលបើមានអធ្យាស្រ័យនោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងវាទៈនេះ កាលបើមានឧបនិស្ស័យនៃបាទកឈាន និងសម្មសិតឈាន អធ្យាស្រ័យតែងមានដោយពិតប្រាកដ ដូចជាសេចក្តីត្រិះរិះនោះៗ កាលបើមានឧបនិស្ស័យនៃផលនោះៗ ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះតែការមិនមាននៃមគ្គនោះ កាលបើមិនមានអធ្យាស្រ័យនោះ ទើបពោលថា អធ្យាស្រ័យជាអ្នកកំណត់។

---

ယသ္မိံ ပန ပါဒကဇ္ဈာနံ နတ္ထီတိ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကဝဇ္ဇာနံ ပါဒကာနိ လောကိယဇ္ဈာနာနိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အပ္ပနာပ္ပတ္တိ စ ဩဠာရိကင်္ဂါတိက္ကမနုပနိဿယာဘာဝေ ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ ဝိနာ န ဟောတီတိ ‘‘သောမနဿသဟဂတမဂ္ဂေါ ဟောတီ’’တိ အာဟ. ဥပေက္ခာသဟဂတမဂ္ဂေါတိ ဧတေန စတုတ္ထဇ္ဈာနိကတာပိ သမာနာ အနုသယသမုဂ္ဃာဋနသမတ္ထဿ န သင်္ခါရာဝသေသတာတိ ဒဿေတိ. တေ စ ဝါဒါ န ဝိရုဇ္ဈန္တိ အဇ္ဈာသယဝသေန ပဉ္စမဇ္ဈာနိကတာယ ပဌမာဒိဇ္ဈာနိကတာယ စ သမ္ဘဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. အဇ္ဈာသယော စ သာတ္ထကော ဟောတိ, အညထာ ပါဒကသမ္မသိတဇ္ဈာနေဟေဝ နိယမဿ သိဒ္ဓတ္တာ အဇ္ဈာသယော နိယာမကော ဝုစ္စမာနော နိရတ္ထကော သိယာတိ. ဣဓ ပန အဋ္ဌသာလိနိယာ နိယာမနေ ဧကန္တိကံ ဝိပဿနာသင်္ခါတံ အတ္ထမေဝ ဥဒ္ဓရိတွာ ‘‘တေသမ္ပိ ဝါဒေသု အယံ…ပေ… ဝိပဿနာဝ နိယမေတီ’’တိ ဝဒန္တေန [Pg.117] တယောပေတေ ဝါဒေ ဝိပဿနာဝ နိယမေတီတိ ဒဿိတံ. တံတံဝါဒါနဉှိ ဝိပဿနာသဟိတာနမေဝ သိဒ္ဓိ, နာညထာတိ ဒဿိတန္တိ.

ចំណែកឯពាក្យថា ប៉ុន្តែ ក្នុងមគ្គណា មិនមានបាទកឈាន នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ ពោលសំដៅយកលោកិយឈានទាំងឡាយដែលជាបាទកៈ វៀរចាកមគ្គប្រកបដោយចតុត្ថជ្ឈាន។ និងការដល់នូវអប្បនា កាលបើមិនមានឧបនិស្ស័យនៃការកន្លងហួសនូវអង្គឈានដ៏គ្រោតគ្រាត តែងមិនមានដោយវៀរចាកអង្គទាំង ៥ ឡើយ ហេតុនោះ ព្រះមហាទត្តត្ថេរ ទើបពោលថា «មគ្គប្រកបដោយសោមនស្ស តែងមាន»។ ដោយពាក្យថា មគ្គប្រកបដោយឧបេក្ខា នេះ ព្រះថេរៈ បង្ហាញថា ភាពជាមគ្គប្រកបដោយចតុត្ថជ្ឈាន សូម្បីរបស់មគ្គដែលសមត្ថភាពក្នុងការគាស់រំលើងនូវអនុស័យ គឺស្មើគ្នា (នឹងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈាន) តែភាពជាសង្ខារដែលនៅសល់ (គឺមិនស្មើគ្នាឡើយ)។ និងវាទៈទាំងឡាយនោះ មិនផ្ទុយគ្នាឡើយ ព្រោះតែការគួរមានឡើងនៃភាពជាមគ្គប្រកបដោយបញ្ចមជ្ឈាន និងភាពជាមគ្គប្រកបដោយបឋមជ្ឈានជាដើម ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យ នេះជាអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។ និងអធ្យាស្រ័យ តែងមានប្រយោជន៍ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ កាលបើការកំណត់សម្រេចបានដោយបាទកឈាន និងសម្មសិតឈានទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ អធ្យាស្រ័យដែលត្រូវបានពោលថាជាអ្នកកំណត់ ក៏គប្បីជាធម្មជាតិមិនមានប្រយោជន៍ឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលបើដកស្រង់យកតែសេចក្តីពិតប្រាកដ ពោលគឺវិបស្សនា ក្នុងការកំណត់ ហើយពោលថា «សូម្បីក្នុងវាទៈរបស់ព្រះថេរៈទាំងនោះ វិបស្សនានេះឯង...បេ... តែងកំណត់» ឈ្មោះថាបានបង្ហាញថា វិបស្សនាប៉ុណ្ណោះ តែងកំណត់នូវវាទៈទាំង ៣ នេះ។ ព្រោះថា ការសម្រេចនៃវាទៈនោះៗ តែងមានដល់វាទៈដែលប្រកបដោយវិបស្សនាប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយវិធីដទៃឡើយ សេចក្តីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ បានបង្ហាញហើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

---

ပဝေဓတီတိ ဂေါတြဘုဿ ပစ္စယော ဘဝိတုံ န သက္ကောတီတိ အတ္ထော. ယဒိ ပဉ္စမစိတ္တက္ခဏေ ဇဝနံ ပတိတံ နာမ ဟောတိ, ကထံ တဒါ ဂေါတြဘု တဒနန္တရဉ္စ မဂ္ဂေါ ဇဝနဿ ပတိတက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? အပုဗ္ဗဿ ဇဝနန္တရဿ ပတိတတာဘာဝတော. တဒေဝ ဟိ ဇဝနံ အနေကက္ခတ္တုံ ပဝတ္တမာနံ ပတိတံ သိယာတိ, ဂေါတြဘု ပန အာရမ္မဏန္တရေ ဥပ္ပန္နံ အပုဗ္ဗံ ဇဝနံ, တထာ မဂ္ဂေါ ဘူမန္တရတော စာတိ. နနု စ သတ္တမဇဝနစေတနာယ ဗလဝတာယ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယဘာဝေါ ဟောတိ အာနန္တရိယတာပီတိ, တတ္ထာယံ အဓိပ္ပာယော သိယာ ‘‘ပဋိသန္ဓိယာ အနန္တရပစ္စယဘာဝိနော ဝိပါကသန္တာနဿ အနန္တရပစ္စယဘာဝေန အန္တိမဇဝနစေတနာယ သုသင်္ခတတ္တာ သာ သတ္တမဇဝနစေတနာ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယာ အာနန္တရိကာ စ ဟောတိ, န အပတိတဇဝနစေတနာ ဝိယ ဗလဝတာယာ’’တိ.

ពាក្យថា បវេធតិ (ញាប់ញ័រ) សេចក្តីថា មិនអាចជាបច្ច័យដល់គោត្រភូបានឡើយ នេះជាអត្ថ។ ប្រសិនបើក្នុងខណៈចិត្តទីប្រាំ ជវនៈឈ្មោះថាធ្លាក់ចុះ កាលបើដូច្នោះ តើគោត្រភូ និងមគ្គក្នុងលំដាប់នៃគោត្រភូនោះ គប្បីកើតឡើងក្នុងខណៈដែលជវនៈធ្លាក់ចុះ យ៉ាងដូចម្តេច? ព្រោះតែការមិនមានភាពជាជវនៈធ្លាក់ចុះ នៃជវនៈដទៃដែលជាជវនៈថ្មី។ ព្រោះថា ជវនៈនោះឯង កាលបើប្រព្រឹត្តទៅច្រើនដង គប្បីជាជវនៈធ្លាក់ចុះ ចំណែកឯគោត្រភូ គឺជវនៈថ្មីដែលកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ដទៃ (គឺព្រះនិព្វាន) ព្រមទាំងមគ្គ ក៏ជាជវនៈថ្មីដោយអំណាចនៃភូមិដទៃ (គឺលោកុត្តរភូមិ) ដែរ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ សួរថា មិនមែនឬ ភាពជាឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម និងភាពជាអានន្តរិយកម្ម តែងមានព្រោះភាពជាធម្មជាតិមានកម្លាំង នៃចេតនាដែលជាជវនៈទីប្រាំពីរ? ក្នុងសេចក្តីសួរនោះ គប្បីមានអធិប្បាយយ៉ាងនេះថា «ព្រោះតែការតាក់តែងទុកជាល្អ នៃចេតនាដែលជាជវនៈចុងក្រោយ ដោយភាពជាអនន្តរបច្ច័យ នៃវិបាកសន្តានដែលជាអនន្តរបច្ច័យនៃបដិសន្ធិ ចេតនាដែលជាជវនៈទីប្រាំពីរនោះ ទើបជាឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម និងជាអានន្តរិយកម្ម មិនមែនព្រោះភាពជាធម្មជាតិមានកម្លាំង ដូចជាចេតនាដែលជាជវនៈមិនធ្លាក់ចុះឡើយ»។

---

ပုန အနုလောမံ တံ အနုဗန္ဓေယျာတိ ဂေါတြဘုဿ ဟိ သင်္ခါရာရမ္မဏတ္တေ သတိ တဒပိ အနုလောမမေဝါတိ ပုရိမအနုလောမံ ဝိယ တံ တဒပိ အညံ အနုလောမံ အနုဗန္ဓေယျ, န မဂ္ဂေါတိ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနမေဝ စ န ဘဝေယျ အတ္တနော သဒိသာလမ္ဗနဿ အာဝဇ္ဇနဋ္ဌာနိယဿ ပစ္စယဿ အလာဘာ. အပ္ပဟီနဘာဝေန ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု အနုသယိတာ ကိလေသာ သာ ဘူမိ ဧတေဟိ လဒ္ဓါတိ ကတွာ ဘူမိလဒ္ဓါ. ဝဋ္ဋံ သိနောန္တိ ဗန္ဓန္တီတိ ကတွာ ဝဋ္ဋသေတူ စ, တေသံ သမုဂ္ဃာတကရဏန္တိပိ ဧတဒေဝဿ လောဘက္ခန္ဓာဒိပဒါလနံ ဝုစ္စတိ. တန္တိ ပဝတ္တံ. ဧကံ ဘဝန္တိ အနာဂါမိနော အနေကက္ခတ္တုဉ္စ တတ္ထေဝ ဥပပဇ္ဇန္တဿ ဟေဋ္ဌာ အနာဂမနဝသေန ဧကော ဘဝေါတိ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ.

ពាក្យថា អនុលោមគប្បីតាមប្រកៀកនូវគោត្រភូនោះម្តងទៀត ព្រោះថាកាលបើគោត្រភូមានសង្ខារជាអារម្មណ៍ សូម្បីគោត្រភូនោះ ក៏ជាអនុលោមប៉ុណ្ណោះ គោត្រភូនោះ គប្បីតាមប្រកៀកនូវអនុលោមដទៃ ដូចជាអនុលោមមុនៗដែរ មិនមែនតាមប្រកៀកនូវមគ្គឡើយ និងការចេញចាកដោយមគ្គ ក៏មិនគប្បីមានឡើយ ព្រោះមិនបាននូវបច្ច័យដែលស្ថិតក្នុងឋានៈជាអាវជ្ជនៈ ដែលមានអារម្មណ៍ដូចគ្នានឹងខ្លួន។ កិលេសទាំងឡាយដែលដេកសម្ងំក្នុងឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ ព្រោះភាពជាធម៌ដែលមគ្គមិនទាន់លះបង់ ឈ្មោះថា «ភូមិលទ្ធកិលេស» ព្រោះហេតុធ្វើនូវសេចក្តីថា ភូមិនោះ គឺកិលេសទាំងឡាយនេះបានហើយ។ និងឈ្មោះថា «វដ្តសេតុ» ព្រោះហេតុធ្វើនូវសេចក្តីថា តែងចង គឺចងភ្ជាប់នូវវដ្តៈ សូម្បីការធ្វើនូវការគាស់រំលើងនូវកិលេសទាំងនោះ នេះឯងត្រូវបានពោលថាជាការទម្លាយនូវគំនរលោភៈជាដើម នៃមគ្គនោះ។ ពាក្យថា តំ គឺសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅ (បវត្តៈ)។ ពាក្យថា ឯកភព ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាន់យកនូវសេចក្តីថា ជាភពតែមួយ ដោយអំណាចនៃការមិនមកកាន់កាមភពខាងក្រោម នៃព្រះអនាគាមីបុគ្គល សូម្បីកាលបើកើតឡើងក្នុងរូបភព ឬអរូបភពនោះៗ ច្រើនដងក៏ដោយ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។

---

ဣမဿ ပနတ္ထဿာတိ ယထာဝုတ္တဿ ဥပါဒိန္နကပဝတ္တတော ဝုဋ္ဌာနဿ. အပါယေသု သတ္တမဘဝတော ဥဒ္ဓံ သုဂတိယဉ္စ ဝိပါကဒါယကဿ အဘိသင်္ခါရဝိညာဏဿ ပစ္စယဃာတော သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏေန အဘိသင်္ခါရဝိညာဏဿ နိရောဓော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဒွီသု ဘဝေသူတိ အနာဂါမိမဂ္ဂေ အဘာဝိတေ သကဒါဂါမိဿ ကာမဓာတုယံ ယေ ဒွေ ဘဝါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, တေသူတိ အတ္ထော. စလတီတိ ဧတေန စလနသဘာဝမေဝ ဒဿေတိ, န အစလနာဘာဝံ, တသ္မာ အစလနံ ဒဿေတွာ ပုန စလနံ ဒဿေတုံ ‘‘တထာဂတဿ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ယေပိ ဝါ ကတ္ထစိ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂေ သမာနပဋိပဒေ ဒိသွာ သဘာဝတော အစလနမေဝ [Pg.118] ဂဏှေယျုံ, တေသံ တံဂဟဏနိဝါရဏတ္ထံ ‘‘စလတီ’’တိ ဝုတ္တံ, န စလနာဝဓာရဏတ္ထန္တိ ယုတ္တံ ဥဘယဒဿနံ. အထ ဝါ ယဒိပိ ကေသဉ္စိ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ သမာနပဋိပဒါ, တထာပိ ကိလေသိန္ဒြိယေဟိ သိဇ္ဈမာနာ ပဋိပဒါ တေသံ ဝသေန စလနပကတိကာ ဧဝါတိ ‘‘စလတိ’’စ္စေဝ ဝုတ္တံ, န ‘‘န စလတီ’’တိ.

ពាក្យថា នៃសេចក្តីនេះ គឺនៃការចេញចាកចាកបវត្តៈដែលជាឧបាទិន្នកៈ តាមដែលបានពោលហើយ។ គប្បីជ្រាបនូវការរលត់ទៅនៃអភិសង្ខារវិញ្ញាណ ដោយសោតាបត្តិមគ្គញាណ គឺការសម្លាប់នូវបច្ច័យនៃអភិសង្ខារវិញ្ញាណដែលផ្តល់ផលក្នុងអបាយទាំងឡាយ និងក្នុងសុគតិខាងលើអំពីភពទីប្រាំពីរ។ ពាក្យថា ក្នុងភពទាំងពីរ សេចក្តីថា ក្នុងភពទាំងពីរណាដែលគប្បីកើតឡើងក្នុងកាមធាតុ នៃព្រះសកទាគាមីបុគ្គល កាលបើមិនទាន់បានចំរើនអនាគាមិមគ្គ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា ញាប់ញ័រ ដោយពាក្យនេះ ព្រះសង្គហការៈ បង្ហាញតែសភាវៈញាប់ញ័ររំភើបប៉ុណ្ណោះ មិនមែនបង្ហាញពីការមិនញាប់ញ័រឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលបើបង្ហាញនូវការមិនញាប់ញ័រហើយ ដើម្បីបង្ហាញនូវការញាប់ញ័រម្តងទៀត ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ព្រោះថា របស់ព្រះតថាគត»។ ម្យ៉ាងទៀត ជនទាំងឡាយណា ឃើញនូវមគ្គទាំង ៤ ថាមានបដិបទាស្មើគ្នា ក្នុងព្រះអរិយបុគ្គលណាមួយ ហើយគប្បីកាន់យកនូវសេចក្តីថា មិនញាប់ញ័រដោយសភាវៈប៉ុណ្ណោះ ដើម្បីហាមឃាត់នូវការកាន់យករបស់ជនទាំងនោះ ទើបពោលថា «ញាប់ញ័រ» មិនមែនពោលដើម្បីកំណត់យកតែការញាប់ញ័រម៉្យាងនោះទេ ហេតុនោះ ការបង្ហាញទាំងពីរយ៉ាង ទើបជាការសមគួរ។ ម៉្យាងទៀត ទោះបីមគ្គទាំង ៤ របស់ព្រះអរិយបុគ្គលខ្លះ ជាបដិបទាស្មើគ្នាក៏ដោយ តែបដិបទាដែលសម្រេចដោយកិលេសិន្ទ្រិយទាំងឡាយ តែងមានសភាវៈញាប់ញ័រដោយអំណាចនៃកិលេសិន្ទ្រិយទាំងនោះពិតប្រាកដ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ញាប់ញ័រ» ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនពោលថា «មិនញាប់ញ័រ» ឡើយ។

---

လောကုတ္တရကုသလပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីបកិណ្ណកកថានៃលោកុត្តរកុសល ចប់ហើយ។

---

ပဌမမဂ္ဂဝီသတိမဟာနယဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីមហាន័យ ២០ នៃបឋមមគ្គ

---

၃၅၇. ယဿ ပုဗ္ဗဘာဂေ ‘‘မဂ္ဂံ ဘာဝေမီ’’တိ အဇ္ဈာသယော ပဝတ္တော, သော မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အဇ္ဈာသယဝိသေသေန တံတံဘာဝနာဝိသေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

៣៥៧. អធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលណា ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបុព្វភាគថា «អាត្មាអញនឹងចំរើននូវមគ្គ» បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាចំរើននូវមគ្គ។ គប្បីជ្រាបនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការចំរើននោះៗ ដោយសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអធ្យាស្រ័យ ក្នុងទីទាំងពួង យ៉ាងនេះ។

---

၃၅၈. ဆန္ဒာဓိပတေယျန္တိအာဒီသု ဧကစိတ္တက္ခဏေ ဝတ္တမာနေသု ဓမ္မေသု ကထံ ဆန္ဒဿ တံသဟဇာတဿ အဓိပတိဘာဝေါ ဝီရိယာဒီနဉ္စာတိ? ဥပနိဿယဝသေန. ယဿ ဟိ သစေ ဆန္ဒဝတော ကုသလံ နိပ္ဖဇ္ဇတိ, ‘‘အဟံ နိပ္ဖာဒေဿာမီ’’တိ ပဝတ္တမာနဿ ကုသလံ နိပ္ဖန္နံ, တဿ တံသဟဇာတော ဆန္ဒော တေန ပုရိမုပနိဿယေန ဝိသိဋ္ဌော သဟဇာတဓမ္မေ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေတိ. တသ္မိဉ္စ ပဝတ္တမာနေ တေ ပဝတ္တန္တိ, နိဝတ္တမာနေ နိဝတ္တန္တိ, တဒနုရူပဗလာ စ ဟောန္တိ ရာဇပုရိသာ ဝိယာတိ. ဧဝံ ဝီရိယာဒီသု. သေသဓမ္မာနံ ပန ကတ္ထစိ ဝုတ္တပ္ပကာရပ္ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝေပိ အတံသဘာဝတ္တာ အဓိပတိဘာဝေါ နတ္ထီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

៣៥៨. ក្នុងពាក្យជាដើមថា ឆន្ទាធិបតេយ្យ កាលបើធម៌ទាំងឡាយប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈចិត្តតែមួយ តើភាពជាអធិបតីនៃឆន្ទៈ ចំពោះធម៌ដែលកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងឆន្ទៈនោះ និងភាពជាអធិបតីនៃវីរិយៈជាដើម គប្បីមានយ៉ាងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ដោយអំណាចនៃឧបនិស្ស័យ។ ព្រោះថា កុសលរបស់បុគ្គលអ្នកមានឆន្ទៈណា ប្រសិនបើសម្រេច កាលបើបុគ្គលនោះប្រព្រឹត្តទៅថា «អាត្មាអញនឹងធ្វើឱ្យសម្រេច» កុសលក៏សម្រេចហើយ ឆន្ទៈដែលកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងកុសលនោះ នៃបុគ្គលនោះ ដែលត្រូវបានធ្វើឱ្យប្លែកដោយឧបនិស្ស័យមុននោះ តែងធ្វើនូវសហជាតធម៌ទាំងឡាយឱ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួន។ និងកាលបើឆន្ទៈនោះប្រព្រឹត្តទៅ សហជាតធម៌ទាំងនោះក៏ប្រព្រឹត្តទៅ កាលបើឆន្ទៈនោះថយក្រោយ សហជាតធម៌ទាំងនោះក៏ថយក្រោយ និងមានកម្លាំងសមគួរដល់ឆន្ទៈនោះ ដូចជាពួកជនជាអ្នកបម្រើព្រះរាជា យ៉ាងនោះឯង។ ក្នុងវីរិយៈជាដើម ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ចំណែកឯធម៌ដែលនៅសល់ទាំងឡាយ ទោះបីជាមានការប្រព្រឹត្តទៅតាមប្រការដែលបានពោលហើយក្នុងទីខ្លះក៏ដោយ តែព្រោះភាពជាធម៌មិនមានសភាវៈយ៉ាងនោះ ភាពជាអធិបតី មិនមានឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

---

ဒုတိယမဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីទុតិយមគ្គ

---

၃၆၁. အာ-ကာရဿ ရဿတ္တံ ကတွာ အညိန္ဒြိယံ ဝုတ္တံ, အာ-ကာရော စ ဓမ္မမရိယာဒတ္ထော.

៣៦១. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើនូវអក្សរ «អា» ឱ្យជាលុប្សៈ (រស្សៈ) ហើយ ទើបពោលថា «អញ្ញិន្ទ្រិយ» និងអក្សរ «អា» នោះ មានអត្ថថាជាការកំណត់នូវធម៌ (គឺអរិយសច្ចធម៌)។

---

တတိယစတုတ္ထမဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីតតិយមគ្គ និងចតុត្ថមគ្គ

---

၃၆၂. မဂ္ဂင်္ဂါနိ န ပူရေန္တိ အကိစ္စကတ္တာ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာတိ အဓိပ္ပာယော. မာရေန္တော ဂစ္ဆတီတိ ဟိ မဂ္ဂေါ, န စေတာယ မာရေတဗ္ဗံ အတ္ထီတိ. မာနဿ ဒိဋ္ဌိသဒိသာ [Pg.119] ပဝတ္တိ အဟမသ္မီတိ ပဝတ္တမာနဿ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနေ ဌာနံ. အာလောကဿေဝ ပဝတ္တိကာလော ဝိယာတိ စိရပ္ပဝတ္တိံ သန္ဓာယာဟ. ဧကဒေသသာမညေန ဟိ ယထာဓိပ္ပေတေန ဥပမာ ဟောတီတိ. ခါရေ ဝါတိ ကဋ္ဌာဒီနံ ခါရစ္ဆာရိကာယံ. သမ္မဒ္ဒိတွာတိ ကိလေဒေတွာ. ဆန္ဒောတိ တဏှာ. အနုသယောတိ တဏှာ မာနာနုသယော စ. ဧတသ္မိဉ္စ သုတ္တေ အသမူဟတဿ ဂန္ဓဿ သမုဂ္ဃာဋနံ ဝိယ အသမူဟတမာနာဒိသမုဂ္ဃာတံ ဒဿေန္တေန အညမညေ ကိလေသေ ပဇဟတီတိ ဒဿိတန္တိ အာနီတံ, န ယထာဝုတ္တနယေန ဥပမာယ ဝုတ္တတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နိရန္တရံ ပဝတ္တမာနေ စိတ္တေ တဿ သံကိလေသဝေါဒါနကရာ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇာ စေတသိကာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ တဿင်္ဂဘူတာ အဝယဝါ ဝိယ ဟောန္တီတိ ‘‘စိတ္တင်္ဂဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

៣៦២. ពាក្យថា «Maggaṅgāni na pūrenti» (អង្គមគ្គទាំងឡាយមិនបំពេញ) គឺមានអធិប្បាយថា ព្រោះសម្មាទិដ្ឋិគ្មានកិច្ចដែលត្រូវលះបង់។ ព្រោះថា ធម៌ដែលសម្លាប់ (កិលេស) ហើយដើរទៅ ឈ្មោះថា មគ្គ ប៉ុន្តែធម៌ដែលសម្មាទិដ្ឋិនេះត្រូវសម្លាប់ គឺមិនមានឡើយ។ ដំណើរប្រព្រឹត្តទៅរបស់មានះដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹងទិដ្ឋិ គឺការតាំងនៅក្នុងឋានៈនៃទិដ្ឋិរបស់បុគ្គលដែលប្រព្រឹត្តទៅថា «យើងមាន» (ahamasmī)។ ពាក្យថា «ដូចជាកាលប្រព្រឹត្តទៅនៃពន្លឺ» គឺលោកពោលសំដៅដល់ការប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលយូរ។ ព្រោះថា ឧបមា រមែងមានបានដោយភាពស្រដៀងគ្នាខ្លះ តាមដែលបំណងទុក។ ពាក្យថា «Khāre vā» (ក្នុងទឹកក្បុង) គឺក្នុងផេះក្បុងនៃឧសជាដើម។ ពាក្យថា «Sammadditvā» គឺធ្វើឲ្យសើម (ញាំញី)។ ពាក្យថា «Chando» គឺតណ្ហា។ ពាក្យថា «Anusayo» គឺតណ្ហានិងមានានុស័យ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះខេមកត្ថេរ កាលសម្តែងការកម្ចាត់បង់មានះជាដើមដែលមិនទាន់បានកម្ចាត់បង់ ដូចជាការកម្ចាត់បង់ក្លិនដែលមិនទាន់បានកម្ចាត់បង់ បានសម្តែងថា «រមែងលះបង់កិលេសដទៃៗ» ដូច្នេះ ទើបនាំយកមក (ជាឧទាហរណ៍) មិនមែនពោលដោយឧបមា តាមន័យដែលពោលហើយនោះទេ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ កាលបើចិត្តប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ ចេតសិកទាំងឡាយដែលមានទោសនិងមិនមានទោស ដែលធ្វើនូវសេចក្តីសៅហ្មងនិងសេចក្តីផូរផង់ដល់ចិត្តនោះ កាលកើតឡើង រមែងជាអង្គ ជាចំណែកនៃចិត្តនោះ ដូចជាអវយវៈ ទើបពោលថា «ដោយអំណាចនៃចិត្តង្គៈ» (cittaṅgavasena)។

---

လောကုတ္တရကုသလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីលោកុត្តរកុសល ចប់ហើយ។

---

ကုသလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីកុសលកថា ចប់ហើយ។

---

အကုသလပဒံ

អកុសលបទ

---

ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရော

ធម្មុទ្ទេសវារៈ

---

ပဌမစိတ္တကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីបឋមចិត្តកថា

---

၃၆၅. ကုသလေ ဝုတ္တနယံ အနုဂန္တွာ ယထာနုရူပံ ဝေဒိတဗ္ဗတာယ ‘‘ဝုတ္တနယေနာ’’တိ အာဟ. ဂန္တဗ္ဗာဘာဝတောတိ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗာဘာဝတော. ဒိဋ္ဌိယာ ဂတမတ္တန္တိ ဒိဋ္ဌိယာ ဂတိမတ္တံ ဂဟဏမတ္တံ. အာသန္နကာရဏတ္တာ အယောနိသောမနသိကာရဿ ဝိသုံ ဂဟဏံ ဧကန္တကာရဏတ္တာ စ. သတိသံဝရောတိ ဣဓ သီတာဒီဟိ ဖုဋ္ဌဿ အပ္ပမဇ္ဇနံ ခမနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပဟာနသံဝရောတိ ဝီရိယသံဝရော.

៣៦៥. ព្រោះត្រូវដឹងតាមសមគួរ ដោយអនុលោមតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងកុសល ទើបពោលថា «vuttanayena» (ដោយន័យដែលពោលហើយ)។ ពាក្យថា «Gantabbābhāvato» គឺព្រោះគ្មានសេចក្តីដែលត្រូវដឹង។ ពាក្យថា «Diṭṭhiyā gatamattaṃ» គឺគ្រាន់តែជាដំណើរទៅ ឬគ្រាន់តែជាការប្រកាន់យកនៃទិដ្ឋិ។ ការកាន់យកដោយឡែកនៃអយោនិសោមនសិការៈ គឺព្រោះជាហេតុជិត និងព្រោះជាហេតុផ្តាច់មុខ (នៃអកុសល)។ ពាក្យថា «Satisaṃvaro» ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ជាការមិនធ្វេសប្រហែស ជាការអត់ធន់របស់បុគ្គលដែលត្រូវត្រជាក់ជាដើមប៉ះពាល់។ ពាក្យថា «Pahānasaṃvaro» គឺវីរិយសំវរៈ។

---

အဿာဒဒဿနန္တိ အဿာဒဒိဋ္ဌိ. ဖလဋ္ဌေန ပစ္စုပဋ္ဌာနေန အသမ္မာပဋိပတ္တိပစ္စုပဋ္ဌာနောမောဟော, သမ္မာပဋိပတ္တိပဋိပက္ခဘာဝဂ္ဂဟဏာကာရော ဝါ. သဗ္ဗဿ လောဘဿ အဘိဇ္ဈာဘာဝေ သတိပိ ဝိသေသယုတ္တာယ အဘိဇ္ဈာယ ကမ္မပထပ္ပတ္တာယ ဣဓုပ္ပဇ္ဇမာနာယ လက္ခဏာဒိံ ဒဿေတုံ ‘‘သာ ပရသမ္ပတ္တီန’’န္တိအာဒိမာဟ. အတ္တနော ပရိဏာမနဿ ပုရေစာရိကာ တဏှာဘိရတိ အဘိရတိ.

ពាក្យថា «Assādadassanaṃ» គឺអស្សាទទិដ្ឋិ (ការយល់ឃើញថារីករាយ)។ មោហៈ មានការប្រតិបត្តិខុសជាបច្ចុបដ្ឋាន ដោយអត្ថថាជាផល ឬមានអាការៈកាន់យកនូវភាពជាបដិបក្ខចំពោះសម្មាបដិបត្តិជាបច្ចុបដ្ឋាន។ ទោះបីជាលោភៈទាំងអស់មានសភាពជាអភិជ្ឈាក៏ដោយ ប៉ុន្តែដើម្បីសម្តែងនូវលក្ខណៈជាដើមនៃអភិជ្ឈាដែលមានកម្លាំងពិសេស ដល់នូវកម្មបថ ដែលកើតឡើងក្នុងអកុសលនេះ ទើបពោលពាក្យថា «sā parasampattīnaṃ» (អភិជ្ឈានោះ មានការបង្អោនទៅនូវសម្បត្តិរបស់អ្នកដទៃ) ជាដើម។ សេចក្តីត្រេកត្រអាលដោយតណ្ហា ដែលជាប្រធានក្នុងការបង្អោនមកកាន់ខ្លួន ឈ្មោះថា អភិរតិ។

---

အနုပပရိက္ခာ [Pg.120] မောဟော. မောဟဝသေန ဟိ ဒိဋ္ဌိဝသေန ဝါ အဝတ္ထုသ္မိံ သာနုနယော အဓိမောက္ခော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. အသတိယစိတ္တေတိ အဟိရိကာဒီဟိ အာရက္ခရဟိတစိတ္တေ. သတိရဟိတတ္တာ သတိပဋိပက္ခတ္တာ စာတိ ဧတေန သတိရဟိတာ သတိပဋိပက္ခာ စ အကုသလာ ခန္ဓာ ဧဝ မိစ္ဆာသတီတိ ဒဿေတိ. တေ ပန ဥပနာဟာဒိပ္ပဝတ္တိယံ စိရကတာဒိသလ္လက္ခဏေ ပဋုသညာသမ္ပယုတ္တာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သဒရထာဒိဘာဝေါ အဝိသေသေန ကိလေသသမ္ပယောဂတော ဝုတ္တော လဟုတာဒိဧကန္တပဋိပက္ခာနံ ထိနမိဒ္ဓါဒီနံ ကေသဉ္စိ ဣဓ အဘာဝါ. အဝူပသမောတိ အသန္နိသိန္နသဗ္ဘာဝမာဟ. အနဝဋ္ဌာနရသန္တိ စလနကိစ္စံ. စေတသော အဝူပသမေတိ နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗေ ပယောဇနေ ဘုမ္မံ, အဝူပသမပစ္စယဘူတံ အာရမ္မဏံ ဝါ ‘‘အဝူပသမော’’တိ ဝုတ္တံ.

ពាក្យថា «Anupaparikkhā» គឺមោហៈ។ ព្រោះថា អធិមោក្ខដែលប្រកបដោយតណ្ហា រមែងកើតឡើងក្នុងវត្ថុដែលមិនគួរជឿ ដោយអំណាចនៃមោហៈ ឬដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា «Asatiyacitte» គឺក្នុងចិត្តដែលមិនមានការរក្សា ព្រោះអហិរិកៈជាដើម។ ដោយពាក្យថា «ព្រោះប្រាសចាកសតិ និងព្រោះជាបដិបក្ខចំពោះសតិ» នេះ លោកបង្ហាញថា អកុសលខន្ធទាំងឡាយដែលប្រាសចាកសតិ និងជាបដិបក្ខចំពោះសតិនោះឯង ឈ្មោះថា មិច្ឆាសតិ។ ប៉ុន្តែ អកុសលខន្ធទាំងនោះ គប្បីជ្រាបថា ជាធម៌ប្រកបដោយសញ្ញាដ៏មុតស្រួច ក្នុងកាលប្រព្រឹត្តទៅនៃឧបនាហៈ (ការចងគំនុំ) ជាដើម និងក្នុងការរលឹកនឹកឃើញនូវកិច្ចការដែលធ្វើហើយអស់កាលយូរជាដើម។ ភាពជាសទរថៈ (សេចក្តីក្តៅក្រហាយ) ជាដើម លោកពោលដោយមិនចំពោះ ព្រោះការប្រកបដោយកិលេស ព្រោះអកុសលចេតសិកខ្លះ មានថីនមិទ្ធៈជាដើម ដែលជាបដិបក្ខផ្តាច់មុខចំពោះលហុតា (ភាពស្រាល) ជាដើម មិនមានក្នុងអកុសលចិត្តនេះ។ ពាក្យថា «Avūpasamo» (សេចក្តីមិនស្ងប់) សំដៅដល់ភាពមិនប្រាកដនៃការប្រជុំគ្នា។ ពាក្យថា «Anavaṭṭhānaraso» (មានការមិនតាំងនៅជាកិច្ច) គឺមានកិច្ចញាប់ញ័រ។ ក្នុងពាក្យថា «cetaso avūpasame» វិភត្តិទី៧ (បដិសេធ) ប្រើក្នុងអត្ថនៃប្រយោជន៍ដែលត្រូវសម្រេច ឬមួយទៀត អារម្មណ៍ដែលជាហេតុនៃសេចក្តីមិនស្ងប់ ឈ្មោះថា «avūpasamo»។

---

ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីធម្មុទ្ទេសវារកថា ចប់ហើយ។

---

နိဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីនិទ្ទេសវារកថា

---

၃၇၇. သဟဇာတဓမ္မေသု အကမ္ပနံ န ကောသဇ္ဇေသု အကမ္ပနံ ဝိယ တပ္ပဋိပက္ခဘာဝတော ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, တံတံပါပကိရိယာယ ဥဿဟနဝသေန ပန ထိရတာ တတ္ထ အကမ္ပနံ.

៣៧៧. សេចក្តីមិនញាប់ញ័រក្នុងសហជាតធម៌ទាំងឡាយ មិនគប្បីជ្រាបថាជាសេចក្តីមិនញាប់ញ័រព្រោះជាបដិបក្ខចំពោះកោសជ្ជៈ (សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស) នោះទេ ប៉ុន្តែសេចក្តីមិនញាប់ញ័រក្នុងសហជាតធម៌នោះ គឺភាពមាំមួនដោយអំណាចនៃសេចក្តីឧស្សាហ៍ក្នុងការធ្វើនូវអំពើបាបនោះៗ។

---

၃၈၁. ဒိဋ္ဌိယာ ဝိရူပံ ဖန္ဒိတန္တိ တထာ တထာ သဿတာဒိဝသေန ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ ဧဝ ဝုစ္စတိ. တရန္တီတိ တိတ္ထေ ဝိယ ပိလဝန္တိ. ဝိပရိယေသတောတိ ဝတ္ထုဿ ဝိပရီတတော.

៣៨១. ពាក្យថា «Diṭṭhiyā virūpaṃ phanditaṃ» (ការញាប់ញ័រដ៏អាក្រក់នៃទិដ្ឋិ) គឺលោកហៅទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសស្សតទិដ្ឋិជាដើម យ៉ាងនោះៗ។ ពាក្យថា «Taranti» គឺអណ្តែតឡើង ដូចជានៅក្នុងកំពង់ទឹក។ ពាក្យថា «Vipariyesato» គឺដោយភាពផ្ទុយស្រឡះនៃវត្ថុ។

---

၃၉၀. သဘာဝပဋိစ္ဆာဒနဝသေန ပကတိအတ္တာဒိအသန္တဂဟဏဿ အနိစ္စာဒီနံ နိစ္စာဒိဝိသမဂဟဏဿ စ သညာဒိဝိပရိယေသဿ နိဿယတ္တာ ‘‘အသန္တံ အသမဉ္စ ဗုဇ္ဈတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

៣៩០. ព្រោះជាទីអាស្រ័យនៃសញ្ញាវិបល្លាសជាដើម គឺការកាន់យកនូវសភាវៈដែលមិនមានពិត មានប្រក្រតីជាអត្តាជាដើម ដោយអំណាចនៃការបិទបាំងនូវសភាវៈពិត និងការកាន់យកមិនស្មើ (ខុសឆ្គង) នូវធម៌មិនទៀងជាដើម ថាជាធម៌ទៀងជាដើម ទើបពោលថា «asantaṃ asamañca bujjhati» (រមែងដឹងនូវធម៌មិនពិត និងធម៌មិនស្មើ)។

---

ဒုတိယစိတ္တဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីទុតិយចិត្ត

---

၃၉၉. ကိဉ္စာပိ…ပေ… ပရာမသန္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ပုရိမစိတ္တေန အဝိသေသံ ဒဿေတိ. အနုဿာဟနာဝသီဒနဘာဝေန သံဟတဘာဝေါ ထိနံ.

៣៩៩. ដោយពាក្យថា «Kiñcāpi...pe... parāmasantassa uppajjati» លោកបង្ហាញសេចក្តីមិនប្លែកគ្នាជាមួយនឹងចិត្តមុន (បឋមចិត្ត)។ ភាពរួញរាដោយសភាពមិនមានសេចក្តីឧស្សាហ៍ និងការថយថយ ឈ្មោះថា ថីនៈ។

---

တတိယစိတ္တဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីតតិយចិត្ត

---

၄၀၀. ဣဓ မာနေန သဒ္ဓိံ ပဉ္စ အပဏ္ဏကင်္ဂါနီတိ အဝိရဇ္ဈနကင်္ဂါနိ ဥပ္ပတ္တိအရဟင်္ဂါနိ ဟောန္တီတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. မာနဿ အနိယတတ္တာ န နိယတယေဝါပနကာတိ[Pg.121]. ပဋ္ဌာနေ ဟိ ‘‘သံယောဇနံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ သံယောဇနော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဟေတုပစ္စယာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၃.၄.၁) ဧတ္ထ ‘‘စတုက္ခတ္တုံ ကာမရာဂေန တိက္ခတ္တုံ ပဋိဃေန စ မာနော ဝိစိကိစ္ဆာ ဘဝရာဂေါ တယောပေတေ သကဒါဂါမိနော သံယောဇနာနံ သံယောဇနေဟိ ဒသဝိဓာ ယောဇနာ’’တိ ဒဿိတာယ ဒသဝိဓာယ ယောဇနာယ ‘‘ကာမရာဂသံယောဇနံ ပဋိစ္စ မာနသံယောဇနံ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ ဝတွာ ‘‘ကာမရာဂသံယောဇနံ ပဋိစ္စ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ ‘‘မာနသံယောဇနံ ပဋိစ္စ ဘဝရာဂသံယောဇနံ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ စ ဝတွာ ‘‘ဘဝရာဂသံယောဇနံ ပဋိစ္စ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ ဝုတ္တာဟိ ယောဇနာဟိ မာနဿ အနိယတဘာဝေါ ပကာသိတော, တထာ ကိလေသဒုကေပိ. ဣဓ စ ဝက္ခတိ ‘‘ဒသဝိဓာ သံယောဇနာနံ ယောဇနာ, တထာ ဒသဝိဓာ ကိလေသာန’’န္တိ စ. ဥန္နမနဝသေနေဝ သမ္ပဂ္ဂဟရသော, န ဝီရိယံ ဝိယ တံတံကိစ္စသာဓနေ အဗ္ဘုဿာဟနဝသေန. ဩမာနဿပိ အတ္တာနံ အဝံကတွာ ဂဟဏံ သမ္ပဂ္ဂဟောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

៤០០. ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា អង្គដែលមិនឃ្លាតឃ្លាត គឺអង្គដែលគួរកើតឡើង ៥ ជាមួយនិងមានះ។ ព្រោះមានះមិនទៀងទាត់ មិនមែនជាយេវាបនកចេតសិកដែលទៀងទាត់ឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងបដ្ឋានបាលី ក្នុងពាក្យថា «saṃyojanaṃ dhammaṃ paṭicca saṃyojano dhammo uppajjati hetupaccayā» នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវការប្រកប ១០ យ៉ាងនៃសញ្ញោជនៈទាំងឡាយ ជាមួយនិងសញ្ញោជនៈទាំងឡាយថា «មានះ វិចិកិច្ឆា ភវរាគៈ ទាំង ៣ នេះ កើតឡើងជាមួយកាមរាគៈ ៤ ដង ជាមួយបដិឃៈ ៣ ដង របស់ព្រះសកទាគាមី» ហើយទ្រង់ត្រាស់ថា «kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca mānasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojanaṃ» រួចទ្រង់ត្រាស់ថា «kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojanaṃ» និងត្រាស់ថា «mānasaṃyojanaṃ paṭicca bhavarāgasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojanaṃ» ហើយនិងត្រាស់ថា «bhavarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojanaṃ» ដូច្នេះ ដោយការប្រកបទាំងឡាយដែលទ្រង់ត្រាស់ហើយនេះ ភាពមិនទៀងទាត់នៃមានះ ត្រូវបានប្រកាសហើយ ក្នុងកិលេសទុកៈក៏ដូចគ្នាដែរ។ ហើយក្នុងអដ្ឋកថានេះ លោកនឹងពោលថា «ការប្រកបនៃសញ្ញោជនៈមាន ១០ យ៉ាង ព្រមទាំងការប្រកបនៃកិលេសក៏មាន ១០ យ៉ាងដែរ»។ សម្បគ្គហរសៈ (ការលើកតម្កើងជាកិច្ច) មានដោយអំណាចនៃការឡើងខ្ពស់ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយអំណាចនៃសេចក្តីឧស្សាហ៍ខ្លាំងក្លាក្នុងការសម្រេចកិច្ចនោះៗ ដូចជាវីរិយៈឡើយ។ សូម្បីតែឱមានះ (ការបន្ទាបខ្លួន) ការប្រកាន់យកដោយការបន្ទាបខ្លួន ក៏គប្បីជ្រាបថាជាសម្បគ្គហៈដែរ។

---

စတုတ္ထစိတ္တဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីចតុត្ថចិត្ត

---

၄၀၂. ပရိဟရဏတ္ထံ ဝိက္ခိတ္တာ ဟုတွာ ဥဿာဟံ ဇနေန္တာ ‘‘ပရိဟရဏတ္ထံ သဥဿာဟာ’’တိ ဝုတ္တာ, တေသံ.

៤០២. ពួកបុគ្គលដែលជាអ្នកញ៉ាំងសេចក្តីឧស្សាហ៍ឲ្យកើតឡើង ដោយមានចិត្តខ្ចាត់ខ្ចាយដើម្បីវៀរចាក ទើបពោលថា «pariharaṇatthaṃ saussāhā» (មានសេចក្តីឧស្សាហ៍ដើម្បីវៀរចាក) នៃបុគ្គលទាំងនោះ។

---

နဝမစိတ္တဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីនវមចិត្ត

---

၄၁၃. ဝိသပ္ပနအနိဋ္ဌရူပသမုဋ္ဌာနဝသေန အတ္တနော ပဝတ္တိအာကာရဝသေန စ ဝိသပ္ပနရသော. ဒေါသော ဥပယောဂဖလေသု အနိဋ္ဌတ္တာ ဝိသသံသဋ္ဌပူတိမုတ္တံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အနဘိရတိရသာတိ ဧဝံပကာရေသု ပဋိက္ခေပေန ရသဝစနေသု တံတံပဋိပက္ခကိစ္စဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကဋုကာကာရဂတိ ကဋုကဉ္စုကတာ, အတ္တသမ္ပတ္တိ အာဝါသာဒိ, ပရာယတ္တတာယ ဒါသဗျံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယထာ ဟိ ဒါသဗျေ သတိ ဒါသော ပရာယတ္တော ဟောတိ, ဧဝံ ကုက္ကုစ္စေ သတိ တံသမင်္ဂီ. န ဟိ သော အတ္တနော ဓမ္မတာယ ပဝတ္တိတုံ သက္ကောတိ ကုသလေတိ. အထ ဝါ ကတာကတာကုသလကုသလာနုသောစနေ အာယတ္တတာယ တဒုဘယဝသေန ကုက္ကုစ္စေန တံသမင်္ဂီ ဟောတီတိ ဒါသဗျံ ဝိယ တံ ဟောတိ.

៤១៣. វិសប្បនរសៈ (ការផ្សាយទៅជាកិច្ច) មានដោយអំណាចនៃការតាំងឡើងនៃអនិដ្ឋរូបដែលផ្សាយទៅទូទាំងខ្លួន និងដោយអំណាចនៃអាការៈប្រព្រឹត្តទៅរបស់ខ្លួន។ ទោសៈ គប្បីជ្រាបថា ដូចជាទឹកមូត្រស្អុយដែលលាយដោយថ្នាំពិស ព្រោះភាពជាអនិដ្ឋៈក្នុងវត្ថុដែលប្រើប្រាស់និងផលទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Anabhiratirasā» (មានសេចក្តីមិនត្រេកអរជាកិច្ច) ក្នុងពាក្យសម្តែងរសដោយការបដិសេធមានសភាពយ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាបថាជាការកាន់យកនូវកិច្ចដែលជាបដិបក្ខនោះៗ។ ដំណើរទៅដោយអាការៈដ៏ក្តៅក្រហាយ ឈ្មោះថា កដុកញ្ចុកតា (ភាពជាសំបកដ៏ក្តៅក្រហាយ)។ សម្បត្តិរបស់ខ្លួន មានអាវាស (វត្តអារាម) ជាដើម គប្បីជ្រាបថា ដូចជាភាពជាខ្ញុំបម្រើ (ទាសភាព) ព្រោះភាពជាទ្រព្យជាប់ទាក់ទងនឹងអ្នកដទៃ។ ព្រោះថា កាលបើភាពជាខ្ញុំបម្រើមាន ខ្ញុំបម្រើរមែងជាអ្នកជាប់ទាក់ទងនឹងអ្នកដទៃ យ៉ាងណាមិញ កាលបើកុក្កុច្ចៈមាន បុគ្គលដែលប្រកបដោយកុក្កុច្ចៈនោះ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា បុគ្គលនោះមិនអាចប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកុសលទាំងឡាយដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនបានឡើយ។ មួយវិញទៀត ព្រោះភាពជាទ្រព្យជាប់ទាក់ទងនឹងការសោកស្តាយនូវអកុសលដែលបានធ្វើហើយ និងកុសលដែលមិនបានធ្វើ ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំងពីរនោះ បុគ្គលដែលប្រកបដោយកុក្កុច្ចៈ រមែងជាបែបនោះ ទើបកុក្កុច្ចៈនោះប្រៀបដូចជាភាពជាខ្ញុំបម្រើ។

---

၄၁၈. ဝိရုဒ္ဓါကာရောတိ [Pg.122] ဝိရုဒ္ဓဿ ပုဂ္ဂလဿ, စိတ္တဿ ဝါ အာကာရော ဝိရုဒ္ဓဘာဝေါ. တေန ဝိရုဇ္ဈနံ ဝိရောဓောတိ ဒဿေတိ. ဝစနန္တိ ဧတံ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သဗ္ဗမေဝ ဟိ ကိစ္စံ ဧတေန ကရိယမာနံ သုရောပိတံ သုဇနိတံ န ဟောတီတိ. ရောပသဒ္ဒဝစနတ္ထမေဝ ကေစိ ဝဏ္ဏေန္တိ. တံ အပ္ပမာဏန္တိ ကောဓဿ တထာပဝတ္တနသဘာဝါဘာဝါ အညေန ကေနစိ ကာရဏေန ပရိပုဏ္ဏတာ သိယာတိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

៤១៨. ពាក្យថា «Viruddhākāro» គឺអាការៈនៃបុគ្គល ឬនៃចិត្តដែលខឹងសម្បារ គឺភាពជាបដិបក្ខ។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញនូវការប្រឆាំង គឺការខឹងសម្បារ។ ពាក្យថា «Vacanaṃ» នេះ គប្បីជ្រាបថា គ្រាន់តែជាឧទាហរណ៍ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា កិច្ចទាំងអស់ដែលបុគ្គលធ្វើដោយកំហឹងនេះ រមែងមិនមែនជាកិច្ចដែលតាំងឡើងល្អ ឬកើតឡើងល្អឡើយ។ អាចារ្យខ្លះ ពណ៌នាពាក្យថា «Ropa» ក្នុងអត្ថថាជាវាចាប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «Taṃ appamāṇaṃ» (ពាក្យនោះមិនជាប្រមាណ) លោកពោលសំដៅថា ព្រោះកំហឹងគ្មានសភាវៈប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ ភាពពេញលេញនៃវាចា គប្បីមានបានដោយហេតុដទៃណាមួយ (ដូចជាការហ្វឹកហាត់និយាយជាដើម)។

---

ဧကာဒသမစိတ္တဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីឯកាទសមចិត្ត

---

၄၂၂. ဝိဂတာ စိကိစ္ဆာတိ စိကိစ္ဆိတုံ ဒုက္ကရတာယ ဝုတ္တံ, န သဗ္ဗထာ စိကိစ္ဆာဘာဝါ ဝိစိကိစ္ဆာယာတိ တဒတ္ထံ ဒဿေတိ.

៤២២. ពាក្យថា «Vigatā cikicchā» (ប្រាសចាកការរក្សាព្យាបាល) លោកពោលព្រោះភាពជាធម៌ក្រកែរក្សាព្យាបាលដោយញាណ មិនមែនពោលព្រោះភាពមិនមានការរក្សាព្យាបាលដោយប្រការទាំងពួងនៃវិចិកិច្ឆានោះទេ លោកបង្ហាញសេចក្តីនោះ។

---

၄၂၄. နိစ္ဆယာဘာဝါ အသဏ္ဌဟနတော စေတသော ပဝတ္တိပစ္စယမတ္တတာယ ‘‘ပဝတ္တိဋ္ဌိတိမတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

៤២៤. ព្រោះមិនមានការសម្រេចចិត្ត និងព្រោះមិនតាំងនៅមាំមួននៃចិត្ត ទើបពោលថា «pavattiṭṭhitimattaṃ» (គ្រាន់តែជាការប្រព្រឹត្តទៅនិងការតាំងនៅ) ព្រោះគ្រាន់តែជាហេតុនៃដំណើរប្រព្រឹត្តទៅប៉ុណ្ណោះ។

---

၄၂၅. ဧကံ အာကာရံ ဂန္တုံ အသမတ္ထတာယ အတ္တနော အာမုခံ သပ္ပနတော ဩသက္ကတိ.

៤២៥. ព្រោះមិនអាចនឹងទៅកាន់អាការៈតែមួយបាន រមែងថយក្រោយចាកអារម្មណ៍ដែលប្រឈមមុខនឹងខ្លួន។

---

ဒွါဒသမစိတ္တဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាអំពីទ្វាទសមចិត្ត

---

၄၂၉. ဥဒ္ဓစ္စံ အတ္တနော ဂဟိတာကာရေ ဧဝ ဌတွာ ဘမတီတိ ဧကာရမ္မဏသ္မိံယေဝ ဝိပ္ဖန္ဒနံ ဟောတိ. ဝိစိကိစ္ဆာ ပန ယဒိပိ ရူပါဒီသု ဧကသ္မိညေဝါရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တထာပိ ‘‘ဧဝံ နု ခေါ, ဣဒံ နု ခေါ’’တိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ‘‘နနု ခေါ, အညံ နု ခေါ’’တိ အညံ ဂဟေတဗ္ဗာကာရံ အပေက္ခတီတိ နာနာရမ္မဏေ စလနံ ဟောတိ.

៤២៩. ឧទ្ធច្ចៈ រមែងតាំងនៅក្នុងអាការៈនៃអារម្មណ៍ដែលខ្លួនកាន់យកហើយនោះឯង ហើយវិលវល់ ហេតុនោះ ការញាប់ញ័ររមែងមានក្នុងអារម្មណ៍តែមួយប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯវិចិកិច្ឆា ទោះបីជាកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ មានរូបជាដើមក៏ដោយ ប៉ុន្តែ កាលកើតឡើងថា «យ៉ាងនេះឬហ្ន៎ នេះឬហ្ន៎» រមែងរំពឹងរកអាការៈដែលត្រូវកាន់យកដទៃទៀតថា «មិនមែនទេដឹង ឬមួយជាយ៉ាងដទៃទេដឹង» ហេតុនោះ ការញាប់ញ័ររមែងមានក្នុងអារម្មណ៍ផ្សេងៗ។

---

‘‘ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ ဧတ္တာဝတာ ဣမသ္မိံ စိတ္တဒွယေ ဝုတ္တပကိဏ္ဏကံ ဒဿေတွာ ဒွါဒသသု ဒဿေတုံ ‘‘သဗ္ဗေသုပီ’’တိအာဒိမာဟ. ကုသလေသုပိ အာရမ္မဏာဓိပတိံ အနုဒ္ဓရိတွာ သဟဇာတာဓိပတိနော ဧဝ ဥဒ္ဓဋတ္တာ ဣဓာပိ သော ဧဝ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗော သိယာတိ ‘‘သဟဇာတာဓိပတိ လဗ္ဘမာနောပိ န ဥဒ္ဓဋော’’တိ ဝုတ္တံ နာရမ္မဏာဓိပတိနော အလဗ္ဘမာနတ္တာ. သောပိ ဟိ အဋ္ဌသု လောဘသဟဂတေသု လဗ္ဘတီတိ. သေသောပီတိ ဝီမံသတော အညောပိ သဟဇာတာဓိပတိ နတ္ထိ, ယော ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗော သိယာ. အာရမ္မဏာဓိပတိမှိ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ကဉ္စိ ဓမ္မန္တိ ဆန္ဒာဒီသု ဧကမ္ပိ သဟဇာတံ. ကုသလတ္တိကေ တာဝ ပဋိစ္စဝါရာဒီသု ‘‘န ဟေတုပစ္စယာ အဓိပတိပစ္စယာ’’တိ ဧကဿပိ ပဉှဿ [Pg.123] အနုဒ္ဓဋတ္တာ ပဋ္ဌာနေ ပဋိသိဒ္ဓတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အညထာ ဟိ ‘‘အကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ အကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ န ဟေတုပစ္စယာ အဓိပတိပစ္စယာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၈၆) ဧတဿ ဝသေန ‘‘ဧက’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ.

ដោយពាក្យមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះថា «Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ» (គប្បីជ្រាបសេចក្តីនេះដោយប្រការយ៉ាងនេះ) លោកសម្តែងនូវបកិណ្ណកៈដែលពោលហើយក្នុងចិត្តទាំងពីរនេះ រួចហើយដើម្បីសម្តែងក្នុងចិត្តទាំង ១២ ទើបពោលពាក្យថា «sabbesupī» (សូម្បីក្នុងចិត្តទាំងអស់) ជាដើម។ សូម្បីក្នុងកុសលទាំងឡាយ លោកមិនបានដកស្រង់អារម្មណាធិបតីឡើងទេ គឺដកស្រង់តែសហជាតាធិបតីប៉ុណ្ណោះ ក្នុងអកុសលនេះក៏ដូចគ្នា សហជាតាធិបតីនោះឯង គប្បីដកស្រង់ឡើង ទើបពោលថា «សូម្បីសហជាតាធិបតីមាន ក៏មិនបានដកស្រង់ឡើង» មិនមែនព្រោះមិនបានអារម្មណាធិបតីនោះទេ។ ព្រោះថា សូម្បីអារម្មណាធិបតីនោះ ក៏រមែងបានក្នុងលោភសហគតចិត្តទាំង ៨ ដែរ។ ពាក្យថា «Sesopi» គឺសហជាតាធិបតីដទៃក្រៅពីវីមំសាធិបតី គឺមិនមានឡើយ ដែលត្រូវដកស្រង់ឡើង។ ចំណែកក្នុងអារម្មណាធិបតី គឺមិនបាច់និយាយដល់ឡើយ។ ពាក្យថា «Kañci dhammaṃ» គឺសហជាតធម៌សូម្បីតែមួយ ក្នុងធម៌មានឆន្ទៈជាដើម។ ក្នុងកុសលតិកៈជាដំបូង ក្នុងបដិច្ចវារៈជាដើម ព្រោះមិនបានដកស្រង់បញ្ហាសូម្បីតែមួយថា «ព្រោះមិនមែនហេតុបច្ច័យ មានអធិបតិបច្ច័យ» គប្បីជ្រាបភាពដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ហាមឃាត់ក្នុងបដ្ឋានបាលី។ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ គប្បីពោលថា «មួយ» ដោយអំណាចនៃពាក្យថា «akusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati na hetupaccayā adhipatipaccayā» នេះ។

---

ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာဘာဝတောတိ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဿ အဘာဝတော, ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗေသု ဝါ အဘာဝတော. ဧတေန ပဋိသန္ဓိအနာကဍ္ဎနတော ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗေသု အနာဂမနန္တိ တတ္ထ အနာဂမနေန ပဋိသန္ဓိအနာကဍ္ဎနံ သာဓေတိ. အနာကဍ္ဎနတော အနာဂမနံ ပန သာဓေတုံ ‘‘တေသု ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထေဝ ပဋိသန္ဓိဒါနံ ဘဝေယျ. တထာ စ သတိ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗံ သိယာ အပါယဂမနီယဿ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဘာဝတော. န စေတံ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗံ သိယာ, တသ္မာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဝိဘင်္ဂေ နာဂတန္တိ အဓိပ္ပာယော.

ពាក្យថា «Dassanena pahātabbābhāvato» គឺព្រោះមិនមានធម៌ដែលត្រូវលះដោយទស្សនៈ (សោតាបត្តិមគ្គ) ឬព្រោះមិនមានក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលត្រូវលះដោយទស្សនៈ។ ដោយពាក្យនេះ លោកសម្រេចនូវការមិននាំមកនូវបដិសន្ធិ ដោយការមិនមកក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលត្រូវលះដោយទស្សនៈ ព្រោះការមិនទាញនាំមកនូវបដិសន្ធិ។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីសម្រេចនូវការមិនមក ព្រោះការមិនទាញនាំមក (នូវបដិសន្ធិ) ទើបពោលពាក្យថា «tesu hi» (ព្រោះថា ក្នុងធម៌ទាំងនោះ) ជាដើម។ ការឲ្យនូវបដិសន្ធិ គប្បីមានក្នុងអបាយភូមិទាំងនេះឯង។ កាលបើដូច្នោះ ធម៌នោះគប្បីជាធម៌ដែលត្រូវលះដោយទស្សនៈ ព្រោះអកុសលដែលនាំទៅកាន់អបាយទាំងអស់ ជាធម៌ដែលត្រូវលះដោយទស្សនៈ។ ប៉ុន្តែ ចិត្តនេះ (ឧទ្ធច្ចសហគតចិត្ត) មិនមែនជាធម៌ដែលត្រូវលះដោយទស្សនៈឡើយ ហេតុនោះ ទើបមិនមកក្នុងទស្សនេនបហាតព្វវិភង្គ នេះជាអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។

---

ကထံ ပနေတံ ဉာယတိ ‘‘ပဋိသန္ဓိအနာကဍ္ဎနတော ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗေသု အနာဂမန’’န္တိ? ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာနညေဝ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ. ဒုဝိဓာ ဟိ အကုသလာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာတိ. တတ္ထ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗစေတနာနံ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝေါ န ဝုတ္တော, ဣတရာသညေဝ ဝုတ္တော. ‘‘ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော ဓမ္မော နေဝ ဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဿ ဓမ္မဿ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧတ္ထ ဟိ သဟဇာတမေဝ ဝိဘတ္တံ, န နာနာက္ခဏိကန္တိ. တထာ ပစ္စနီယေပိ ‘‘ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗော ဓမ္မော နေဝ ဒဿနေန န ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော…ပေ… သဟဇာတပစ္စယေန…ပေ… ဥပနိဿယပစ္စယေန…ပေ…. ပစ္ဆာဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ, န ဝုတ္တံ ‘‘ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ. ဣတရတ္ထ စ ဝုတ္တံ. ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတာ စ စေတနာ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗေသု ဧဝ အာဂတာတိ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယော န သိယာတိ. ယဒိ သိယာ, ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗစေတနာယ စ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝေါ ဝုစ္စေယျ, န တု ဝုတ္တော. တသ္မာ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတာ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝေ သတိ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗေသု ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ, တဒဘာဝါ န ဝုတ္တာတိ. ပဋိသန္ဓိအနာကဍ္ဎနတော တတ္ထ အနာဂတာတိ အယမေတ္ထာဓိပ္ပာယော. နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယာဝစနေန ပန ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာနံ ပဝတ္တိဝိပါကတာ ပဋိက္ခိတ္တာ. ပဝတ္တိဝိပါကဿပိ ဟိ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယတာ န သက္ကာ နိဝါရေတုံ. ဝုတ္တဉ္စ [Pg.124] ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တော ဓမ္မော ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တဿ ဓမ္မဿ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော, နာနာက္ခဏိကာ’’တိအာဒိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၃.၅၆-၅၇). ယဒိ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာနံ ဝိပါကဒါနံ နတ္ထိ, ကထံ တေ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာ ဟောန္တီတိ? အဘိညာစိတ္တာဒီနံ ဝိယ ဝိပါကာရဟသဘာဝတ္တာ. ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ အကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ ဥပေက္ခာသဟဂတံ ဥဒ္ဓစ္စသမ္ပယုတ္တံ…ပေ… အဝိက္ခေပေါ ဟောတိ, ဣမေသု ဓမ္မေသု ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ, တေသံ ဝိပါကေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိ (ဝိဘ. ၇၃၀-၇၃၁) ဣဒမ္ပိ တေသံ ဝိပါကာရဟတညေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ သိယာ. ဣဒံ ပန ဌာနံ သုဋ္ဌု ဝိစာရေတဗ္ဗံ. အတ္ထိ ဟိ ဧတ္ထ ဝစနောကာသော. န ဟိ ဝိပါကေတိ ဝစနံ ဝိပါကဓမ္မဝစနံ ဝိယ ဝိပါကာရဟတံ ဝဒတီတိ.

ក៏ចុះពាក្យនេះ តើគេដឹងដូចម្តេចថា «ព្រោះមិនទាញមកនូវបដិសន្ធិ ធម៌ទាំងឡាយដែលគប្បីលះដោយទស្សនៈ ទើបមិនមកកាន់បដិសន្ធិ»? ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកតែចំពោះកម្មប្បច្ច័យផ្សេងៗគ្នា (នានាក្ខណិកកម្មប្បច្ច័យ) នៃធម៌ទាំងឡាយដែលគប្បីលះដោយទស្សនៈប៉ុណ្ណោះ។ ពិតមែនហើយ អកុសលធម៌មាន ២ យ៉ាង គឺធម៌ដែលគប្បីលះដោយទស្សនៈ ១ ធម៌ដែលគប្បីលះដោយភាវនា ១។ ក្នុងធម៌ទាំងពីរយ៉ាងនោះ ព្រះមានព្រះភាគមិនបានសម្តែងនូវនានាក្ខណិកកម្មប្បច្ច័យនៃចេតនាទាំងឡាយដែលគប្បីលះដោយភាវនាឡើយ ទ្រង់សម្តែងតែចំពោះចេតនាដែលក្រៅពីនេះ (គឺដែលគប្បីលះដោយទស្សនៈ) ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ក្នុងបាលីថា «ធម៌ដែលគប្បីលះដោយភាវនា មិនមែនជាបច្ច័យដោយកម្មប្បច្ច័យ ដល់ធម៌ដែលមិនមែនគb្បីលះដោយទស្សនៈ មិនមែនគប្បីលះដោយភាវនាឡើយ» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ចែកតែសហជាតកម្មប៉ុណ្ណោះ មិនបានចែកនានាក្ខណិកកម្មឡើយ។ ដូចគ្នានោះដែរ សូម្បីក្នុងបច្ចនិកៈ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សម្តែងត្រឹមតែថា «ធម៌ដែលគប្បីលះដោយភាវនា មិនមែនជាបច្ច័យដោយអារម្មណប្បច្ច័យ... សហជាតប្បច្ច័យ... ឧបនិស្សយប្បច្ច័យ... បច្ឆាជាតប្បច្ច័យ ដល់ធម៌ដែលមិនមែនគប្បីលះដោយទស្សនៈ មិនមែនគប្បីលះដោយភាវនាឡើយ» ប៉ុណ្ណោះ មិនបានសម្តែងថា «ជាបច្ច័យដោយកម្មប្បច្ច័យ» ឡើយ។ ចំណែកក្នុងធម៌ដទៃ (គឺធម៌ដែលគប្បីលះដោយទស្សនៈ) ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ចេតនាដែលសម្បយុត្តដោយឧទ្ធច្ចៈ មកក្នុងពួកធម៌ដែលគb្បីលះដោយភាវនាប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ នានាក្ខណិកកម្មប្បច្ច័យមិនគប្បីមានឡើយ។ ប្រសិនបើមាន ព្រះអង្គក៏គប្បីសម្តែងនូវនានាក្ខណិកកម្មប្បច្ច័យ សូម្បីនៃចេតនាដែលគប្បីលះដោយភាវនាដែរ តែព្រះអង្គមិនបានសម្តែងឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ចេតនាដែលសម្បយុត្តដោយឧទ្ធច្ចៈ កាលបើមាននានាក្ខណិកកម្មប្បច្ច័យ គប្បីត្រូវសម្តែងក្នុងពួកធម៌ដែលគប្បីលះដោយទស្សនៈ តែព្រះអង្គមិនបានសម្តែងឡើយ ព្រោះគ្មាននានាក្ខណិកកម្មប្បច្ច័យនោះ។ ព្រោះមិនទាញមកនូវបដិសន្ធិ ឧទ្ធច្ចចេតនានោះ ទើបមិនមកក្នុងទីនោះ នេះជាអធិប្បាយក្នុងសេចក្តីនេះ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះមិនបានសម្តែងនូវនានាក្ខណិកកម្មប្បច្ច័យ ភាពជាបវត្តវិបាក (ការឲ្យផលក្នុងបវត្តិកាល) នៃធម៌ទាំងឡាយដែលគប្បីលះដោយភាវនា ទើបឈ្មោះថាត្រូវបានបដិសេធ។ ព្រោះថា សូម្បីភាពជានានាក្ខណិកកម្មប្បច្ច័យនៃធម៌ដែលឲ្យផលក្នុងបវត្តិកាល ក៏មិនអាចហាមឃាត់បានឡើយ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកថា «ធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយសុខវេទនា ជាបច្ច័យដល់ធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយទុក្ខវេទនា ដោយកម្មប្បច្ច័យ គឺនានាក្ខណិកកម្ម» ជាដើម។ ប្រសិនបើធម៌ទាំងឡាយដែលគប្បីលះដោយភាវនា មិនមានការឲ្យផលទេ ធ្វើដូចម្តេចទើបធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថាជាធម៌មានការឲ្យផលជាធម្មតាបាន? ឆ្លើយថា ព្រោះមានសភាវៈគួរដល់ការឲ្យផល ដូចជាអភិញ្ញាចិត្តជាដើម។ ចំណែកពាក្យណាដែលព្រះអង្គសម្តែងទុកថា «ក្នុងសម័យណា អកុសលចិត្តកើតឡើង អមដោយឧបេក្ខា សម្បយុត្តដោយឧទ្ធច្ចៈ... មានសេចក្តីមិនរាយមាយ... ប្រាជ្ញាក្នុងធម៌ទាំងនេះ ជាធម្មបដិសម្ភិទា ប្រាជ្ញាក្នុងផលនៃធម៌ទាំងនោះ ជាអត្ថបដិសម្ភិទា» ដូច្នេះ ពាក្យនេះសូម្បីសម្តែងទុក ក៏គប្បីជាការសម្តែងសំដៅយកតែភាពគួរដល់ការឲ្យផលនៃធម៌ទាំងនោះប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ត្រង់ចំណុចនេះ គប្បីពិចារណាឲ្យបានល្អិតល្អន់។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ នៅមានឱកាសនៃពាក្យពោលដទៃទៀត។ ព្រោះថា ពាក្យថា «វិបាក» មិនមែននិយាយសំដៅដល់ភាពគួរដល់ការឲ្យផល ដូចជាពាក្យថា «វិបាកធម៌» នោះឡើយ។

---

အကုသလပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបទអកុសល ចប់ហើយ។

---

အဗျာကတပဒံ

បទអព្យាក្រឹត

---

အဟေတုကကုသလဝိပါကဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអហេតុកកុសលវិbាក

---

၄၃၁. တေသု ဝိပါကာဗျာကတန္တိအာဒီနံ ‘‘ဘာဇေတွာ ဒဿေတုံ ကတမေ ဓမ္မာ အဗျာကတာတိအာဒိ အာရဒ္ဓ’’န္တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော. တဿာပီတိ ဧတဿ ‘‘ဥပ္ပတ္တိံ ဒီပေတုံ ကာမာ…ပေ… အာဒိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော. ဥပစိတတ္တာတိ ယထာ အညဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ အတ္တနော ဝိပါကာဘိမုခံ ဟောတိ တထာ ဝဍ္ဎိတတ္တာ. ရူပါဒီနံ ပစ္စယာနံ အညဝိညာဏသာဓာရဏတ္တာ အသာဓာရဏေန ဝတ္ထုနာ စက္ခုဝိညာဏံ သောတဝိညာဏန္တိ နာမံ ဥဒ္ဓဋံ. စက္ခာဒီနံ တိက္ခမန္ဒဘာဝေ ဝိညာဏာနံ တိက္ခမန္ဒဘာဝါ ဝိသေသပစ္စယတ္တာ စ.

៤៣១. ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា vipākābyākataṃ ជាដើម មានការទាក់ទងនឹងពាក្យថា «ទ្រង់ផ្តើមពាក្យថា katame dhammā abyākatā ជាដើម ដើម្បីចែកសម្តែង»។ បទថា tassāpi នេះ មានការទាក់ទងនឹងពាក្យថា «ទ្រង់ប្រាថ្នានឹងសម្តែងនូវការកើតឡើង... ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើម»។ បទថា upacitattā សេចក្តីថា ព្រោះការសន្សំទុក (ចម្រើនឡើង) ដោយប្រការណា ដែលអាចរារាំងផលនៃកម្មដទៃ ហើយបែរមកទទួលផលរបស់ខ្លួន ដោយប្រការនោះ។ ព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយមានរូបជាដើម ជាបច្ច័យទូទៅដល់វិញ្ញាណដទៃទៀត ព្រះមានព្រះភាគទើបទ្រង់ដកយកឈ្មោះមកហៅតាមវត្ថុដែលមិនទូទៅ (ជាអសាធារណៈ) ថា ចក្ខុវិញ្ញាណ សោតវិញ្ញាណ ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើចក្ខុន្ទ្រិយជាដើម មានសភាពមុតស្រួច ឬទន់ខ្សោយ វិញ្ញាណទាំងឡាយក៏មានសភាពមុតស្រួច ឬទន់ខ្សោយទៅតាមនោះដែរ ព្រោះមានវត្ថុនោះជាបច្ច័យដ៏វិសេស។

---

စက္ခုသန္နိဿိတဉ္စ တံ ရူပဝိဇာနနဉ္စာတိ စက္ခုသန္နိဿိတရူပဝိဇာနနံ. ဧဝံလက္ခဏံ စက္ခုဝိညာဏံ. တတ္ထ စက္ခုသန္နိဿိတဝစနေန ရူပါရမ္မဏံ အညဝိညာဏံ ပဋိက္ခိပတိ. ရူပဝိဇာနနဝစနေန စက္ခုနိဿယေ ဖဿာဒယော နိဝတ္တေတိ. စက္ခုရူပဝစနေဟိ စ နိဿယတော အာရမ္မဏတော စ ဝိဇာနနံ ဝိဘာဝေတိ. ရူပမတ္တဿ အာရမ္မဏဿ ဂဟဏံ ကိစ္စမေတဿာတိ ရူပမတ္တာရမ္မဏရသံ. ဈာနင်္ဂဝသေနာတိ ဣဒံ ဒွိပဉ္စဝိညာဏဝဇ္ဇေသု ဝိဇ္ဇမာနာနံ ဥပေက္ခာသုခဒုက္ခေကဂ္ဂတာနံ ဈာနင်္ဂိကတ္တာ ဣဓာပိ တံသဒိသာနံ တဒုပစာရံ [Pg.125] ကတွာ ဝုတ္တံ. န ဟိ ဈာနပစ္စယတ္တာဘာဝေ ဈာနင်္ဂတာ အတ္ထိ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘ဈာနင်္ဂါနိ ဈာနသမ္ပယုတ္တ…ပေ… ရူပါနံ ဈာနပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၃.၁၁၂). ဧတေသဉ္စ ဈာနပစ္စယဘာဝေါ ပဋိက္ခိတ္တော. ယထာဟ ‘‘အဗျာကတံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ အဗျာကတော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ န ဈာနပစ္စယာ. ပဉ္စဝိညာဏသဟဂတံ ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စ တယော ခန္ဓာ’’တိအာဒိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၉၈). ဈာနပစ္စယတ္တာဘာဝေပိ ဝေဒနာစိတ္တဋ္ဌိတီနံ ဥပေက္ခာဒိဘာဝတော တထာဘူတာနံ ဝစနေ အညဋ္ဌာနာဘာဝတော စ ဒုတိယရာသိနိဒ္ဒေသော.

វិញ្ញាណណាអាស្រ័យនូវចក្ខុផង ដឹងច្បាស់នូវរូបផង ហេតុនោះ វិញ្ញាណនោះឈ្មោះថា ចក្ខុទ្វារិកវិញ្ញាណដែលដឹងច្បាស់នូវរូប (ចក្ខុសម្ផស្សសន្និស្សិតរូបវិជាននៈ)។ ចក្ខុវិញ្ញាណមានលក្ខណៈយ៉ាងនេះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ដោយពាក្យថា «អាស្រ័យនូវចក្ខុ» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបដិសេធនូវវិញ្ញាណដទៃ (ដូចជាសម្បដិច្ឆន្នៈជាដើម) ដែលមានរូបជាអារម្មណ៍។ ដោយពាក្យថា «ការដឹងច្បាស់នូវរូប» ទ្រង់ហាមឃាត់នូវធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើម ដែលអាស្រ័យនឹងចក្ខុ។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយពាក្យថា «ចក្ខុ» និង «រូប» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងឲ្យច្បាស់នូវការដឹង ដោយអំណាចនៃទីអាស្រ័យ (និស្ស័យ) និងអារម្មណ៍។ វិញ្ញាណនេះមានការកាន់យកនូវអារម្មណ៍ត្រឹមតែរូបជាកិច្ច ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មានការដឹងនូវអារម្មណ៍ត្រឹមតែរូបជាកិច្ច (រូបមត្តារម្មណរសៈ)។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃអង្គឈាន» នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ដោយការឧបចារៈ (ការប្រៀបធៀប) ទៅនឹងអង្គឈានទាំងនោះ ក្នុងទីនេះ សូម្បីចំពោះធម៌ទាំងឡាយដែលស្រដៀងគ្នានឹងអង្គឈាននោះ ព្រោះភាពជាអង្គឈាននៃឧបេក្ខា សុខ ទុក្ខ និងឯកគ្គតា ដែលមានប្រាកដក្នុងចិត្តទាំងឡាយ វៀរលែងតែទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណចេញ។ ព្រោះថា កាលបើមិនមានភាពជាឈានប្បច្ច័យទេ ភាពជាអង្គឈានក៏មិនមានដែរ។ ពិតមែនហើយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «អង្គឈានទាំងឡាយ ជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលសម្bយុត្តដោយឈាន... ដល់រូបទាំងឡាយ ដោយឈានប្បច្ច័យ»។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាឈានប្បច្ច័យនៃធម៌ទាំងនេះ ត្រូវបានបដិសេធហើយ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា «អព្យាក្រឹតធម៌ អាស្រ័យនូវអព្យាក្រឹតធម៌ កើតឡើង មិនមែនដោយឈានប្បច្ច័យឡើយ គឺខន្ធ ៣ អាស្រ័យនូវខន្ធ ១ ដែលសម្bយុត្តដោយបញ្ចវិញ្ញាណ» ជាដើម។ សូម្បីកាលបើមិនមានភាពជាឈានប្បច្ច័យក៏ដោយ តែព្រោះភាពជាឧបេក្ខាជាដើម នៃវេទនានិងចិត្តដ្ឋិតិ (ឯកគ្គតា) និងព្រោះមិនមានទីដទៃសម្រាប់សម្តែងនូវធម៌ដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ ទើបមានការសម្តែងទុកក្នុងរាសីទីពីរ (ទុតិយរាសិនិទ្ទេស)។

---

၄၃၆. ဝတ္ထုပဏ္ဍရတ္တာတိ သယံ ကဏှဓမ္မာနံ အပ္ပဋိပက္ခတ္တာ သဘာဝပရိသုဒ္ဓါနံ ပသာဒဟဒယဝတ္ထုနိဿယာနံ ဝသေန ပဏ္ဍရသဘာဝံ ဇာတန္တိ အဓိပ္ပာယော. အယံ ပန နယော စတုဝေါကာရေ န လဗ္ဘတီတိ တတ္ထ ဘဝင်္ဂဿ တတော နိက္ခန္တာကုသလဿ စ ပဏ္ဍရတာ န သိယာ, တသ္မာ တတ္ထ ပဏ္ဍရတာယ ကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ. သဘာဝေါ ဝါယံ စိတ္တဿ ပဏ္ဍရတာတိ.

៤៣៦. ពាក្យថា «ព្រោះវត្ថុមានពណ៌ស» សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះខ្លួនឯងមិនមែនជាបដិបក្ខនឹងធម៌ខ្មៅ (អកុសលធម៌) ភាពជាសភាវៈសស្អាត (ពណ៌ស) ទើបកើតឡើងដោយអំណាចនៃទីអាស្រ័យ គឺប្រាសាទរូប និងហទយវត្ថុ ដែលមានសភាវៈបរិសុទ្ធដោយខ្លួនឯង។ ប៉ុន្តែ ន័យនេះមិនបានក្នុងចតុវោការភពឡើយ ហេតុនោះ ភាពជាសស្អាតនៃភវង្គ និងនៃអកុសលចិត្តដែលចេញពីភវង្គនោះ មិនគប្បីមានក្នុងចតុវោការភពនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីនោះ គប្បីពោលនូវហេតុនៃភាពជាសស្អាត។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាសស្អាតនៃចិត្តនេះ គឺជាសភាវៈរបស់វាផ្ទាល់ប៉ុណ្ណោះ។

---

၄၃၉. ဣဒမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေါ ဌိတိမတ္တသဟိတံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတံ အပေက္ခိတွာ ဝုတ္တော. ပကတိယာတိ အနတိက္ကမနေန. သောပိ ဝိသေသော. ကာယပ္ပသာဒံ ဃဋ္ဋေတွာ ပသာဒပစ္စယေသု မဟာဘူတေသု ပဋိဟညတီတိ အာပါထံ ဂန္တွာ ပဋိဟညတီတိ အတ္ထော. ယထာ စ ‘‘ရူပံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္န’’န္တိ ဝုတ္တေ န အာရမ္မဏုပ္ပာဒါနံ ပုဗ္ဗာပရကာလတာ ဟောတိ, ဧဝမိဓာပိ ဃဋ္ဋနပဋိဟနနေသု ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဥပမာပိ ဥဘယဃဋ္ဋနဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တာ, န နိဿိတနိဿယဃဋ္ဋနာနံ ပုဗ္ဗာပရတာဒဿနတ္ထံ. ဧတ္ထ စ ဗဟိဒ္ဓါတိ ဧတံ နိဒဿနမတ္တံ. အဇ္ဈတ္တမ္ပိ ဟိ အာရမ္မဏံ ဟောတီတိ. ဝိညာဏဓာတုနိဿယဘူတေဟိ ဝါ အညံ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ’’တိ ဝုတ္တံ. ပဋိဃဋ္ဋနာနိဃံသော ဗလဝါ ဟောတိ, တတော ဧဝ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဖောဋ္ဌဗ္ဗသမာယောဂေ သုခဒုက္ခပစ္စယာ ဓာတုအနုဂ္ဂဟဓာတုက္ခောဘာ စိရံ အနုဝတ္တန္တိ.

៤៣៩. ពាក្យថា idampī នេះ សព្ទថា pi ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយវិចិកិច្ឆា ដែលមានត្រឹមតែការតាំងនៅ (ឋិតិមត្តៈ) ដែលបានពោលមកហើយក្នុងកាលមុន។ ពាក្យថា pakatiyā សេចក្តីថា ដោយមិនកន្លងហួស (នូវវិតក្កៈ)។ សូម្បីសេចក្តីវិសេសនោះ (ក៏កើតមានដោយអំណាចនៃការប៉ះទង្គិច)។ ពាក្យថា «ប៉ះទង្គិចកាយប្បសាទ ហើយទង្គិចនឹងមហាភូតរូបទាំងឡាយដែលជាបច្ច័យនៃប្រាសាទរូប» សេចក្តីថា មកកាន់ប្រទះ (អាបាថៈ) ហើយប៉ះទង្គិច នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចកាលដែលពោលថា «កើតឡើងព្រោះប្រារព្ធនូវរូប» មិនមានភាពជាមុននិងក្រោយនៃអារម្មណ៍និងការកើតឡើងឡើយ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងការប៉ះទង្គិចនិងការទង្គិចគ្នា យ៉ាងនោះដែរ។ សូម្បីឧបមា ក៏ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដើម្បីបង្ហាញការប៉ះទង្គិចទាំងពីរយ៉ាង មិនមែនដើម្បីបង្ហាញភាពជាមុននិងក្រោយនៃការប៉ះទង្គិចនៃវត្ថុអាស្រ័យនិងទីអាស្រ័យឡើយ។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «ខាងក្រៅ» (ពហិទ្ធា) នេះ គ្រាន់តែជាឧទាហរណ៍ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា សូម្បីអារម្មណ៍ខាងក្នុង ក៏រមែងមានដែរ។ ម៉្យាងទៀត មហាភូតរូបដទៃក្រៅពីមហាភូតរូបដែលជាទីអាស្រ័យនៃវិញ្ញាណធាតុ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យហៅថា «ខាងក្រៅ»។ ការកិនកិតគ្នានៃការប៉ះទង្គិច រមែងមានកម្លាំងខ្លាំង ព្រោះហេតុនោះឯង កាលបើមានការជួបប្រទះនឹងផោដ្ឋព្វៈជាទីគាប់ចិត្តនិងមិនជាទីគាប់ចិត្ត ការទំនុកបម្រុងនៃធាតុ និងការកម្រើកញាប់ញ័រនៃធាតុ ដែលជាបច្ច័យនៃសុខនិងទុក្ខ រមែងប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលជាយូរ។

---

၄၅၅. အညေသံ စိတ္တာနံ သဘာဝသုညတသဗ္ဘာဝါ မနောဓာတုဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ စေ? န, ဝိသေသသဗ္ဘာဝါ. စက္ခုဝိညာဏာဒီနဉှိ စက္ခာဒိနိဿိတတာ စက္ခာဒီနံ သဝိသယေသု ဒဿနာဒိပ္ပဝတ္တိဘာဝတာ စ ဝိသေသော. မနောဝိညာဏဿ ပန အနညနိဿယမနောပုဗ္ဗင်္ဂမတာယ အညနိဿယဝိညာဏဿ အနန္တရပစ္စယတ္တာဘာဝေန မနောဒွါရနိဂ္ဂမနမုခဘာဝါဘာဝတော စ သာတိသယဝိဇာနနကိစ္စတာ ဝိသေသော. တဗ္ဗိသေသဝိရဟာ မနောမတ္တာ ဓာတု [Pg.126] မနောဓာတူတိ တိဝိဓာ မနောဓာတု ဧဝ ဝုစ္စတိ, န ဝိသေသမနော. တသ္မာ ဧတ္ထ မနော ဧဝ ဓာတု မနောဓာတူတိ ဧဝ-သဒ္ဒေါ မတ္တသဒ္ဒတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝိသေသနိဝတ္တနတ္ထော ဟိ သော ဝိညာဏဿာတိ. မနောဒွါရနိဂ္ဂမနပဝေသမုခဘာဝတော ပန မနောဓာတုယာ ဝိဇာနနဝိသေသဝိရဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, တတော ဧဝ မနောဝိညာဏန္တိပိ န ဝုစ္စတိ. န ဟိ တံ ဝိညာဏံ မနတော ပဝတ္တံ မနသော ပစ္စယော, နာပိ မနသော ပစ္စယဘူတံ မနတော ပဝတ္တံ, ဒဿနာဒီနံ ပန ပစ္စယော, တေဟိ စ ပဝတ္တံ တေသံ ပုရေစရံ အနုစရဉ္စာတိ. သမ္မာသင်္ကပ္ပောတိ အဝစနံ မဟာဝိပါကာနံ ဝိယ ဇနကသဒိသတ္တာဘာဝတော. တတ္ထ ဟိ တိဟေတုကတော ဒုဟေတုကမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ သမ္မာသင်္ကပ္ပတာဒီဟိ သဒိသံ သဟေတုကတာယာတိ. ပဉ္စဝိညာဏသောတေတိ ဧတ္ထ ယထာ ပဂုဏံ ဂန္ထံ သဇ္ဈာယန္တော သဇ္ဈာယသောတေ ပတိတံ ကဉ္စိ ကဉ္စိ ဝါစနာမဂ္ဂံ န သလ္လက္ခေတိ, ဧဝံ တထာဂတဿ အသလ္လက္ခဏာ နာမ နတ္ထိ, န စ ပဉ္စဝိညာဏသောတေ ဈာနင်္ဂါဘာဝေါ ဣဓ အဝစနဿ ကာရဏံ. ယဒိ တဒနန္တရံ နိဒ္ဒေသော တံသောတပတိတတာ, ဣတော ပရေသံ ဒွိန္နံ မနောဝိညာဏဓာတူနံ တံသောတပတိတတာ န သိယာ. တသ္မာ ပဉ္စဝိညာဏာနံ ဝိယ အဟေတုကတာယ မဂ္ဂပစ္စယဝိရဟာ စ ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ ဝိတက္ကဝိစာရေသု ဈာနင်္ဂဓမ္မာနံ ဒုဗ္ဗလတ္တာ ပဉ္စဝိညာဏေသု ဝိယ အဂဏနုပဂဘာဝါ စ ပဉ္စဝိညာဏသောတပတိတတာ. တတော ဧဝ ဟိ အဟေတုကကိရိယတ္တယေပိ ဈာနင်္ဂါနိ ဗလာနိ စ သင်္ဂဟဝါရေ န ဥဒ္ဓဋာနိ, ဈာနပစ္စယကိစ္စမတ္တတော ပန ပဋ္ဌာနေ ဒုဗ္ဗလာနံ ဧတ္ထ ဝိတက္ကာဒီနံ ဈာနပစ္စယတာ ဝုတ္တာ.

៤៥៥. ប្រសិនបើមានពាក្យសួរថា «ព្រោះភាពជាសភាវៈសូន្យនៃចិត្តដទៃទៀតមានប្រាកដ ភាពជាមនោធាតុក៏គប្បីដល់នូវចិត្តទាំងនោះដែរឬ?» ឆ្លើយថា «មិនមែនឡើយ ព្រោះមានសេចក្តីវិសេសប្រាកដច្បាស់»។ ពិតមែនហើយ ភាពអាស្រ័យនឹងចក្ខុជាដើមនៃចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម និងភាពជាសភាពប្រព្រឹត្តទៅមានការឃើញជាដើមក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួននៃចក្ខុជាដើម នេះជាសេចក្តីវិសេស (របស់បញ្ចវិញ្ញាណ)។ ចំណែកសេចក្តីវិសេសនៃមនោវិញ្ញាណ គឺភាពមានមនោជាប្រធានដោយមិនអាស្រ័យនឹងវត្ថុដទៃ ភាពមិនមានអនន្តរបច្ច័យនៃវិញ្ញាណដែលអាស្រ័យនឹងវត្ថុដទៃ និងភាពមិនមានទ្វារជាផ្លូវចេញនៃមនោទ្វារ ហេតុនោះ ទើបមានកិច្ចដឹងច្បាស់ដ៏លើសលុប។ ធាតុត្រឹមតែដឹង (មនោមត្តៈ) ដែលប្រាសចាកសេចក្តីវិសេសនោះ ឈ្មោះថា មនោធាតិ ហេតុនោះ មនោធាតិទាំង ៣ យ៉ាង ទើបលោកហៅថា មនោធាតិប៉ុណ្ណោះ មិនហៅថា មនោដ៏វិសេសឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា mano eva dhātu manodhātu នេះ សព្ទថា eva គប្បីជ្រាបថាមានសេចក្តីស្មើនឹងសព្ទថា matta (ត្រឹមតែ)។ ព្រោះថា សព្ទនោះមានសេចក្តីហាមឃាត់នូវសេចក្តីវិសេសនៃវិញ្ញាណ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះភាពជាផ្លូវចេញនិងផ្លូវចូលនៃមនោទ្វារ ភាពប្រាសចាកសេចក្តីវិសេសនៃការដឹងនៃមនោធាតិ គប្បីជ្រាបបាន ព្រោះហេតុនោះឯង សូម្បីពាក្យថា មនោវិញ្ញាណ ក៏មិនហៅចំពោះមនោធាតិនោះដែរ។ ពិតមែនហើយ វិញ្ញាណនោះកើតអំពីមនោ ក៏មិនមែនជាបច្ច័យដល់មនោឡើយ សូម្បីជាបច្ច័យដល់មនោ ក៏មិនមែនកើតអំពីមនោដែរ ប៉ុន្តែវាជាបច្ច័យដល់ការឃើញជាដើមផង កើតឡើងព្រោះការឃើញជាដើមនោះផង ជាធម៌ដើរមុខនិងដើរតាមក្រោយនៃធម៌ទាំងនោះផង គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ការមិនសម្តែងនូវបទថា «សម្មាសង្កប្បៈ» ព្រោះមិនមានភាពស្រដៀងគ្នានឹងកុសលដែលជាជនកៈ (អ្នកបង្កើត) ដូចជាមហាវីបាកទាំងឡាយឡើយ។ ព្រោះថាក្នុងមហាវីបាកនោះ សូម្បីទ្វិហេតុកវិបាកដែលកើតអំពីតិហេតុកកុសល ក៏នៅស្រដៀងគ្នានឹងកុសលជាជនកៈ ដោយភាពជាសហេតុកៈ មានសម្មាសង្កប្បៈជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា pañcaviññāṇasote នេះ ដូចជាបុគ្គលកាលសូត្រធម៌ដែលខ្លួនស្ទាត់ជំនាញ រមែងមិនបានកំណត់ទុកនូវលំដាប់ពាក្យខ្លះៗដែលធ្លាក់ចុះទៅក្នុងខ្សែទឹកនៃការសូត្រ យ៉ាងណាមិញ សេចក្តីមិនកំណត់ទុករបស់ព្រះតថាគត មិនមែនមិនមានឡើយ ហើយការមិនមានអង្គឈានក្នុងខ្សែទឹកនៃបញ្ចវិញ្ញាណ ក៏មិនមែនជាហេតុនៃការមិនសម្តែងក្នុងទីនេះដែរ។ ប្រសិនបើការសម្តែងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីបញ្ចវិញ្ញាណនោះ ឈ្មោះថាជាការធ្លាក់ចុះទៅក្នុងខ្សែទឹកនៃបញ្ចវិញ្ញាណនោះមែន ភាពជាការធ្លាក់ចុះទៅក្នុងខ្សែទឹកនោះ នៃមនោវិញ្ញាណធាតុទាំងពីរដែលកើតខាងក្រោយអំពីមនោធាតិនេះ ក៏មិនគប្បីមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាការធ្លាក់ចុះទៅក្នុងខ្សែទឹកនៃបញ្ចវិញ្ញាណ គឺព្រោះភាពជាអហេតុកៈ ដូចជាបញ្ចវិញ្ញាណទាំងឡាយផង ព្រោះប្រាសចាកមគ្គបច្ច័យផង និងព្រោះភាពជាធម៌មិនរាប់បញ្ចូល (អគណនូបគៈ) ដូចក្នុងបញ្ចវិញ្ញាណទាំងឡាយដែរ ព្រោះភាពទន់ខ្សោយនៃអង្គឈានទាំងឡាយ សូម្បីកាលបើមានវិតក្កៈនិងវិចារៈប្រាកដក៏ដោយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង សូម្បីក្នុងអហេតុកកិរិយាចិត្តទាំង ៣ ព្រះមានព្រះភាគក៏មិនបានដកយកអង្គឈាននិងពលៈទាំងឡាយមកសម្តែងក្នុងសង្គហវារៈឡើយ ប៉ុន្តែក្នុងបដ្ឋានៈ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវភាពជាឈានប្បច្ច័យនៃវិតក្កៈជាដើមដ៏ទន់ខ្សោយក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចត្រឹមតែកិច្ចនៃឈានប្បច្ច័យប៉ុណ្ណោះ។

---

၄၆၉. သမာနဝတ္ထုကံ အနန္တရပစ္စယံ လဘိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ သန္တီရဏံ မနောဓာတုတော ဗလဝတရံ ဟောတီတိ တံ ယထာရမ္မဏံ အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝန္တံ ဣဋ္ဌေ သောမနဿသဟဂတံ ဟောတိ, ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေ ဥပေက္ခာသဟဂတံ သာတိသယာနုဘဝတ္တာ, တသ္မာ ‘‘အယဉှိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏသ္မိံ ယေဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ပန သတိပိ ဗလဝဘာဝေ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိံ နိဝတ္တေတွာ ဝိသဒိသံ မနံ ကရောန္တံ မနသိကာရကိစ္စန္တရယောဂတော ဝိပါကော ဝိယ အနုဘဝနမေဝ န ဟောတီတိ သဗ္ဗတ္ထ ဥပေက္ခာသဟဂတမေဝ ဟောတိ, တထာ ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇနံ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနဉ္စ ကိစ္စဝသေန အပုဗ္ဗတ္တာ.

៤៦៩. សន្តីរណចិត្តដែលកើតឡើងដោយបាននូវអនន្តរបច្ច័យដែលមានវត្ថុស្មើគ្នា (គឺមានហទយវត្ថុដូចគ្នា) រមែងមានកម្លាំងជាងមនោធាតិ ព្រោះហេតុនោះ កាលដែលសន្តីរណចិត្តនោះទទួលនូវរសនៃអារម្មណ៍ទៅតាមអារម្មណ៍ រមែងជាចិត្តសម្បយុត្តដោយសោមនស្សក្នុងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្ត (ឥដ្ឋារម្មណ៍) ជាចិត្តសម្បយុត្តដោយឧបេក្ខាក្នុងអារម្មណ៍ជាកណ្តាល (ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណ៍) ព្រោះមានការទទួលអារម្មណ៍ដ៏លើសលុប ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យជាដើមថា «សន្តីរណៈនេះ រមែងកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តប៉ុណ្ណោះ»។ ចំណែកឯវុដ្ឋបនចិត្ត សូម្បីមានកម្លាំងក៏ដោយ តែព្រោះវាបញ្ឈប់នូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិបាក ហើយធ្វើនូវចិត្តមិនស្រដៀងគ្នា (គឺជវនចិត្ត) ឲ្យកើតឡើង និងព្រោះការប្រកបដោយកិច្ចដទៃ គឺការធ្វើទុកក្នុងចិត្ត (មនសិការៈ) វាមិនមែនមានត្រឹមតែការទទួលអារម្មណ៍ដូចជាវិបាកឡើយ ហេតុនោះ វុដ្ឋបនចិត្តនោះទើបជាចិត្តសម្បយុត្តដោយឧបេក្ខាតែម៉្យាងក្នុងអារម្មណ៍ទាំងពួង ដូចគ្នានោះដែរ សូម្បីបញ្ចទ្វារាវជ្ជនៈ និងមនោទ្វារាវជ្ជនៈ ក៏ជាឧបេក្ខាសម្bយុត្តដែរ ដោយអំណាចនៃកិច្ច ព្រោះមិនមែនជាវិបាកពីមុនមក។

---

အဟေတုကကုသလဝိပါကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអហេតុកកុសលវិបាក ចប់ហើយ។

---

အဋ္ဌမဟာဝိပါကစိတ္တဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃមហាវិបាកចិត្ត ៨

---

၄၉၈. အလောဘော [Pg.127] အဗျာကတမူလန္တိအာဒီသု ကုသလပက္ခေ တာဝ အလောဘာဒေါသာနံ နိဒ္ဒေသေသု ‘‘ယော တသ္မိံ သမယေ အလောဘော အလုဗ္ဘနာ…ပေ… အလောဘော ကုသလမူလ’’န္တိ (ဓ. သ. ၃၂), ‘‘ယော တသ္မိံ သမယေ အဒေါသော အဒုဿနာ…ပေ… အဒေါသော ကုသလမူလ’’န္တိ (ဓ. သ. ၃၃) စ ဝုတ္တတ္တာ ဣဓာပိ တံနိဒ္ဒေသေသု ‘‘အလောဘော အဗျာကတမူလ’’န္တိ ‘‘အဒေါသော အဗျာကတမူလ’’န္တိ ဝစနံ ယုဇ္ဇေယျ. ပညိန္ဒြိယာဒိနိဒ္ဒေသေသု ပန ‘‘ပညာရတနံ အမောဟော ဓမ္မဝိစယော သမ္မာဒိဋ္ဌီ’’တိ (ဓ. သ. ၃၄, ၃၇) ဧဝံ တတ္ထပိ ဝုတ္တံ, န ဝုတ္တံ ‘‘အမောဟော ကုသလမူလ’’န္တိ. တသ္မာ ဣဓာပိ ‘‘အမောဟော အဗျာကတမူလ’’န္တိ ပါဌေန န ဘဝိတဗ္ဗံ သိယာ. အလောဘာဒေါသာနံ ဝိယ အမောဟဿပိ အဗျာကတမူလဒဿနတ္ထံ ပနေတံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဝိညတ္တိဇနကတောတိ ကာယဝစီကမ္မဒွါရနိဝါရဏံ ကရောတိ. အဝိပါကဓမ္မတောတိ မနောကမ္မဒွါရနိဝါရဏဉ္စ. ဝိပါကဓမ္မာနဉှိ ကမ္မဒွါရံ ဝုတ္တန္တိ. တထာ အပ္ပဝတ္တိတောတိ ဒါနာဒိပုညကိရိယဘာဝေန အပ္ပဝတ္တိတော. ဧတေန ပုညကိရိယဝတ္ထုဘေဒမေဝ နိဝါရေတိ.

៤៩៨. ក្នុងពាក្យថា Alobho abyākatamūlaṃ (អលោភៈជាអព្យាកតមូល) ជាដើមនោះ ជាដំបូង ក្នុងកុសលបក្ខ ក្នុងនិទ្ទេសនៃអលោភៈ និងអទោសៈ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាត្រាស់ទុកថា «yo tasmiṃ samaye alobho alubbhanā…pe… alobho kusalamūla» (អលោភៈណា ក្នុងសម័យនោះ ការមិនលោភ…បេ… អលោភៈជាកុសលមូល) និងត្រាស់ថា «yo tasmiṃ samaye adoso adussanā…pe… adoso kusalamūla» (អទោសៈណា ក្នុងសម័យនោះ ការមិនប្រទូស្ត…បេ… អទោសៈជាកុសលមូល) ដូច្នេះ សូម្បីក្នុងអព្យាកតបក្ខនេះ ក្នុងនិទ្ទេសនៃធម៌ទាំងនោះ ព្រះពុទ្ធដីកាថា «alobho abyākatamūla» (អលោភៈជាអព្យាកតមូល) និង «adoso abyākatamūla» (អទោសៈជាអព្យាកតមូល) ក៏គួរគប្បីសមហេតុផល។ ប៉ុន្តែ ក្នុងនិទ្ទេសនៃបញ្ញិន្ទ្រិយជាដើម ទោះបីក្នុងកុសលបក្ខនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា «paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi» (បញ្ញារតនៈ អមោហៈ ធម្មវិចយៈ សម្មាទិដ្ឋិ) តែមិនបានត្រាស់ថា «amoho kusalamūla» (អមោហៈជាកុសលមូល) ឡើយ។ ហេតុនោះ សូម្បីក្នុងអព្យាកតបក្ខនេះ ក៏មិនគួរមានបាឋៈថា «amoho abyākatamūla» (អមោហៈជាអព្យាកតមូល) ឡើយ។ ប៉ុន្តែ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យនេះ គឺដើម្បីបង្ហាញថា សូម្បីអមោហៈ ក៏ជាអព្យាកតមូល ដូចជាអលោភៈ និងអទោសៈដែរ។ ពាក្យថា Aviññattijanakato (ព្រោះមិនញ៉ាំងវិញ្ញត្តិឲ្យកើត) គឺធ្វើការហាមឃាត់នូវកាយកម្មទ្វារ និងវចីកម្មទ្វារ។ ពាក្យថា Avipākadhammato (ព្រោះមានសភាវៈមិនមានវិបាក) គឺធ្វើការហាមឃាត់នូវមនោកម្មទ្វារផង ព្រោះថា កម្មទ្វាររបស់ធម៌ទាំងឡាយដែលមានវិបាកជាសភាវៈ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកហើយ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា Appavattito (ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅ) គឺមិនប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាបុណ្យកិរិយាវត្ថុ មានទានជាដើម។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គហាមឃាត់នូវចំណែកនៃបុណ្យកិរិយាវត្ថុប៉ុណ្ណោះ។

---

ဗလဝပစ္စယေဟီတိ ပယောဂေန ဝိနာ နိပ္ဖန္နေဟိ အာရမ္မဏာဒိပစ္စယေဟိ. အသင်္ခါရိကာဒီသု ဟိ ယေန ကေနစိ စိတ္တေန ကမ္မေ အာယူဟိတေ အသင်္ခါရေန အပ္ပယောဂေန ကမ္မကမ္မနိမိတ္တဂတိနိမိတ္တပစ္စုပဋ္ဌာနေ ပဋိသန္ဓိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ အသင်္ခါရိကာ ဟောတိ, သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန ကမ္မာဒိပစ္စုပဋ္ဌာနေ သသင်္ခါရိကာ. ဘဝင်္ဂစုတိယော ပန ပဋိသန္ဓိသဒိသာဝ. တဒါရမ္မဏဉ္စ ကုသလာကုသလာနိ ဝိယ အသင်္ခါရိကံ သသင်္ခါရိကဉ္စ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ. ဧတေသု ဗလဝံ ဒုဗ္ဗလဉ္စ ဝိစာရေတုံ ‘‘တတ္ထ သဗ္ဗေပိ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တာ’’တိအာဒိမာဟ. ကာလဝသေန ပန ပရိဏမတီတိ အပ္ပာယုကသံဝတ္တနိကကမ္မဗဟုလေ ကာလေ တံကမ္မသဟိတသန္တာနဇနိတသုက္ကသောဏိတပစ္စယာနံ တံမူလကာနံ စန္ဒသူရိယဝိသမပရိဝတ္တာဒိဇနိတဥတာဟာရာဒိဝိသမပစ္စယာနဉ္စ ဝသေန ပရိဏမတိ.

ពាក្យថា Balavapaccayehi (ដោយបច្ច័យដ៏មានកម្លាំង) គឺដោយបច្ច័យមានអារម្មណ៍ជាដើម ដែលសម្រេចបានដោយមិនបាច់មានប្រយោគៈ (សេចក្តីព្យាយាម)។ ព្រោះថា ក្នុងចិត្តមានអសង្ខារិកជាដើម កាលបើបុគ្គលសន្សំកម្មដោយចិត្តណាមួយ ក្នុងខណៈដែលកម្ម កម្មនិមិត្ត ឬគតិនិមិត្ត ប្រាកដឡើង បដិសន្ធិដែលកើតឡើងដោយមិនមានសង្ខារ គឺមិនមានប្រយោគៈ តែងជាអសង្ខារិកៈ បដិសន្ធិដែលកើតឡើងដោយមានសង្ខារ គឺមានប្រយោគៈ ក្នុងខណៈដែលកម្មជាដើមប្រាកដឡើង តែងជាសសង្ខារិកៈ។ ចំណែកឯភវង្គ និងចុតិ ក៏ដូចគ្នានឹងបដិសន្ធិដែរ។ ឯតទារម្មណ៍ ក៏គប្បីជ្រាបថា មានទាំងអសង្ខារិក និងសសង្ខារិក ដូចជាកុសល និងអកុសលដែរ។ ដើម្បីវិនិច្ឆ័យនូវចិត្តដ៏មានកម្លាំង និងទន់ខ្សោយ ក្នុងចិត្តទាំងនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «tattha sabbepi sabbaññubodhisattā» (ក្នុងចិត្តទាំងនោះ សូម្បីព្រះសព្វញ្ញូពោធិសត្វទាំងពួង) ជាដើម។ ពាក្យថា Kālavasena pana pariṇamati (ប៉ុន្តែ តែងប្រែប្រួលទៅតាមអំណាចនៃកាល) គឺក្នុងកាលដែលសម្បូរទៅដោយកម្មដែលនាំឲ្យមានអាយុខ្លី រូបកាយតែងប្រែប្រួលទៅតាមអំណាចនៃបច្ច័យគឺទឹកកាម និងលោហិត ដែលកើតក្នុងសន្តានប្រកបដោយកម្មនោះ និងតាមអំណាចនៃបច្ច័យមិនស្មើគ្នា មានឧតុ និងអាហារជាដើម ដែលកើតអំពីការវិលត្រឡប់មិនស្មើគ្នានៃព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យ ដែលមានកម្មនោះជាឫសគល់។

---

ဝိပါကုဒ္ဓါရကထာဝဏ္ဏနာ

សេចក្តីពន្យល់អំពីវិបាកុទ្ធារកថា

---

ယတော ယတ္တကော စ ဝိပါကော ဟောတိ, ယသ္မိဉ္စ ဌာနေ ဝိပစ္စတိ, တံ ဒဿေတုံ ဝိပါကုဒ္ဓါရကထာ အာရဒ္ဓါ. ဧတ္ထေဝါတိ ဧကာယ စေတနာယ ကမ္မေ အာယူဟိတေယေဝ. ဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိဝသေန ဒွါဒသကမဂ္ဂေါပိ ဟောတိ[Pg.128], ဒွါဒသကပ္ပကာရောပီတိ အတ္ထော. အဟေတုကပဋိသန္ဓိဝသေန အဟေတုကဋ္ဌကမ္ပိ. အသင်္ခါရိကသသင်္ခါရိကာနံ သသင်္ခါရိကအသင်္ခါရိကဝိပါကသင်္ကရံ အနိစ္ဆန္တော ဒုတိယတ္ထေရော ‘‘ဒွါဒသာ’’တိအာဒိမာဟ. ပုရိမဿ ဟိ ပစ္စယတောသသင်္ခါရိကအသင်္ခါရိကဘာဝေါ, ဣတရေသံ ကမ္မတော. တတိယော တိဟေတုကတော ဒုဟေတုကမ္ပိ အနိစ္ဆန္တော ‘‘ဒသာ’’တိအာဒိမာဟ.

វិបាកុទ្ធារកថា ត្រូវបានចាប់ផ្តើមឡើង ដើម្បីបង្ហាញថា វិបាកកើតអំពីអ្វី និងមានប្រមាណប៉ុន្មាន ហើយទុំ (ឲ្យផល) ក្នុងទីណា។ ពាក្យថា Ettheva (ក្នុងទីនេះឯង) គឺកាលបើបុគ្គលសន្សំកម្មដោយចេតនាតែមួយប៉ុណ្ណោះ។ ដោយអំណាចនៃទុហតុកបដិសន្ធិ សូម្បីទ្វាទសកមគ្គ (ផល ១២ យ៉ាង) ក៏មាន សេចក្តីថា វិបាកមានប្រការ ១២ យ៉ាងក៏មាន។ ដោយអំណាចនៃអហេតុកបដិសន្ធិ សូម្បីអហេតុកវិបាក ៨ យ៉ាង ក៏មាន។ ព្រះថេរៈទីពីរ (មហាទត្តត្ថេរ) មិនប្រាថ្នានូវការច្របូកច្របល់គ្នានៃវិបាកដែលជាសសង្ខារិក និងអសង្ខារិក របស់កុសលកម្មដែលជាអសង្ខារិក និងសសង្ខារិក ទើបពោលពាក្យថា «dvādasa» (ដប់ពីរ) ជាដើម។ ព្រោះថា តាមមតិរបស់ព្រះថេរៈខាងដើម ភាពជាសសង្ខារិក និងអសង្ខារិក គឺកើតអំពីបច្ច័យ តែតាមមតិរបស់ព្រះថេរៈដទៃទៀត គឺកើតអំពីកម្ម។ ព្រះថេរៈទីបី (មហាធម្មរក្ខិតត្ថេរ) មិនប្រាថ្នាសូម្បីទុហតុកវិបាក អំពីតិហេតុកកម្ម ទើបពោលពាក្យថា «dasa» (ដប់) ជាដើម។

---

ဣမသ္မိံ ဝိပါကုဒ္ဓါရဋ္ဌာနေ ကမ္မပဋိသန္ဓိဝဝတ္ထာနတ္ထံ သာကေတပဉှံ ဂဏှိံသု. ကမ္မဝသေန ဝိပါကဿ တံတံဂုဏဒေါသုဿဒနိမိတ္တတံ ဒဿေတုံ ဥဿဒကိတ္တနံ ဂဏှိံသု. ဟေတုကိတ္တနံ ဣဓ ပဌမတ္ထေရဿ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ. ဒုတိယတ္ထေရဝါဒါဒီသု ဝိသေသံ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဝက္ခာမိ. ဉာဏဿ ဇစ္စန္ဓာဒိဝိပတ္တိနိမိတ္တပဋိပက္ခဘာဝတော တိဟေတုကံ အတိဒုဗ္ဗလမ္ပိ သမာနံ ပဋိသန္ဓိံ အာကဍ္ဎန္တံ ဒုဟေတုကံ အာကဍ္ဎေယျာတိ ‘‘အဟေတုကာ န ဟောတီ’’တိ အာဟ. ယံ ပန ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ သုဂတိယံ ဇစ္စန္ဓဗဓိရာဒိဝိပတ္တိယာ အဟေတုကဥပပတ္တိံ ဝဇ္ဇေတွာ ဂတိသမ္ပတ္တိယာ သဟေတုကောပပတ္တိံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ ကတမေသံ အဋ္ဌန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတိ’’စ္စေဝ (ပဋိ. မ. ၁.၂၃၂) ဝုတ္တံ. တေန ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တေန ကမ္မုနာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တပဋိသန္ဓိ န ဟောတီတိ ဒီပိတံ ဟောတိ. အညထာ ‘‘သတ္တန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတီ’’တိ ဣဒမ္ပိ ဝုစ္စေယျ. တထာ ဟိ ‘‘ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ ကတမေသံ အဋ္ဌန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတိ? ကုသလဿ ကမ္မဿ ဇဝနက္ခဏေ တယော ဟေတူ ကုသလာ တသ္မိံ ခဏေ ဇာတစေတနာယ သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ. တေန ဝုစ္စတိ ကုသလမူလပစ္စယာပိ သင်္ခါရာ. နိကန္တိက္ခဏေ ဒွေ ဟေတူ အကုသလာ တသ္မိံ ခဏေ ဇာတစေတနာယ သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ. တေန ဝုစ္စတိ အကုသလမူလပစ္စယာပိ သင်္ခါရာ. ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ တယော ဟေတူ အဗျာကတာ တသ္မိံ ခဏေ ဇာတစေတနာယ သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ. တေန ဝုစ္စတိ နာမရူပပစ္စယာပိ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏပစ္စယာပိ နာမရူပ’’န္တိ ဝိဿဇ္ဇိတံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တောပပတ္တိယံ.

ក្នុងអធិការនៃវិបាកុទ្ធារៈនេះ ព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយបានលើកយក សាកេតបញ្ហា (សំនួរក្រុងសាកេត) មកសម្តែង ដើម្បីកំណត់នូវកម្ម និងបដិសន្ធិ។ បានលើកយក ឧស្សទកិត្តនៈ (ការសម្តែងធម៌ដ៏ក្រាស់) មកសម្តែង ដើម្បីបង្ហាញថា វិបាកមានសភាវៈមានគុណ និងទោសដ៏ក្រាស់នោះៗ ជាហេតុ ដោយអំណាចនៃកម្ម។ ការសម្តែងហេតុ (ហេតុកិត្តនៈ) ក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកដោយយោងតាមបំណងរបស់ព្រះថេរៈទីមួយ (តិបិដកចូឡនាគត្ថេរ)។ ខ្ញុំនឹងពោលនូវសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងវាទៈរបស់ព្រះថេរៈទីពីរជាដើម ក្នុងទីនោះៗ។ ព្រោះហេតុតែបញ្ញាជាធម៌បដិបក្ខចំពោះហេតុនៃវិបត្តិ មានការខ្វាក់ភ្នែកពីកំណើតជាដើម តិហេតុកកម្ម ទោះបីជាទន់ខ្សោយជាទីបំផុតក៏ដោយ កាលបើទាញនាំមកនូវបដិសន្ធិ ក៏គប្បីទាញនាំមកនូវទុហតុកបដិសន្ធិប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈទើបពោលថា «ahetukā na hoti» (បដិសន្ធិជាអហេតុកៈ មិនមានឡើយ)។ ម៉្យាងទៀត ព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុ កាលសម្តែងនូវសហេតុកបដិសន្ធិ ក្នុងគតិសម្បត្តិ ដោយវៀរចាកអហេតុកបដិសន្ធិ ព្រោះវិបត្តិមានការខ្វាក់ភ្នែក និងថ្លង់ពីកំណើតជាដើម ក្នុងសុគតិភព ក្នុងបដិសិម្ភិទាមគ្គ បានពោលទុកយ៉ាងនេះថា «gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti» (កាលបើគតិសម្បត្តិមាន បដិសន្ធិដែលប្រកបដោយញាណ តែងមានព្រោះបច្ច័យនៃហេតុ ៨ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ?)។ ដោយពាក្យនោះ ជាការបង្ហាញថា បដិសន្ធិដែលប្រកបដោយញាណ មិនមានព្រោះកម្មដែលប្រាសចាកញាណឡើយ។ បើមិនដូច្នោះទេ ព្រះអង្គក៏គប្បីត្រាស់ពាក្យនេះផងដែរថា «ព្រោះបច្ច័យនៃហេតុ ៧ យ៉ាង បដិសន្ធិក៏មាន»។ ព្រោះថា ក្នុងញាណសម្បយុត្តបដិសន្ធិ ព្រះអង្គបានដោះស្រាយទុកយ៉ាងនេះថា «កាលបើគតិសម្បត្តិមាន បដិសន្ធិដែលប្រកបដោយញាណ តែងមានព្រោះបច្ច័យនៃហេតុ ៨ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? ក្នុងខណៈជវនៈនៃកុសលកម្ម ហេតុ ៣ ជាកុសល តែងជាសហជាតបច្ច័យដល់ចេតនាដែលកើតឡើងក្នុងខណៈនោះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា សង្ខារទាំងឡាយមានកុសលមូលជាបច្ច័យខ្លះ។ ក្នុងខណៈនៃនិកន្តិ (ការត្រេកអរ) ហេតុ ២ ជាអកុសល តែងជាសហជាតបច្ច័យដល់ចេតនាដែលកើតឡើងក្នុងខណៈនោះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា សង្ខារទាំងឡាយមានអកុសលមូលជាបច្ច័យខ្លះ។ ក្នុងខណៈបដិសន្ធិ ហេតុ ៣ ជាអព្យាកតៈ តែងជាសហជាតបច្ច័យដល់ចេតនាដែលកើតឡើងក្នុងខណៈនោះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា វិញ្ញាណមាននាមរូបជាបច្ច័យខ្លះ នាមរូបមានវិញ្ញាណជាបច្ច័យខ្លះ»។

---

ဧဝံ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တတော ဉာဏသမ္ပယုတ္တုပပတ္တိယာ စ ဝိဇ္ဇမာနာယ ‘‘ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ ကတမေသံ သတ္တန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတိ? ကုသလဿ ကမ္မဿ ဇဝနက္ခဏေ ဒွေ ဟေတူ ကုသလာ’’တိ ဝတွာ အညတ္ထ စ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ သက္ကာ ဝိဿဇ္ဇနံ ကာတုန္တိ. ယထာ [Pg.129] ပန ‘‘ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ သတ္တန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ’’တိ အဝစနတော ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တတော ဉာဏသမ္ပယုတ္တာ ပဋိသန္ဓိ န ဟောတိ, ဧဝံ ‘‘ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တေ ဆန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတိ’’စ္စေဝ (ပဋိ. မ. ၁.၂၃၃) ဝတွာ ‘‘သတ္တန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ’’တိ အဝစနတော ဉာဏသမ္ပယုတ္တတော ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာပိ ပဋိသန္ဓိ န ဟောတီတိ အာပန္နံ. ဧတ္ထာပိ ဟိ န န သက္ကာ ကမ္မနိကန္တိက္ခဏေသု တယော စ ဒွေ စ ဟေတူ ယောဇေတွာ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဒွေ ယောဇေတုန္တိ. ဣမဿ ပန ထေရဿ အယမဓိပ္ပာယော သိယာ ‘‘ကမ္မသရိက္ခကဝိပါကဒဿနဝသေန ဣဓ ပါဌော သာဝသေသော ကထိတော’’တိ. ‘‘ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ အဋ္ဌန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ’’တိ ဧတ္ထာပိ ပါဌဿ သာဝသေသတာပတ္တီတိ စေ? န, ဒုဗ္ဗလဿ ဒုဟေတုကကမ္မဿ ဉာဏသမ္ပယုတ္တဝိပါကဒါနေ အသမတ္ထတ္တာ. တိဟေတုကဿ ပန အဟေတုကဝိပစ္စနေ ဝိယ ဒုဟေတုကဝိပစ္စနေပိ နတ္ထိ သမတ္ထတာဝိဃာတောတိ. အာရမ္မဏေန ဝေဒနာ ပရိဝတ္တေတဗ္ဗာတိ သန္တီရဏတဒါရမ္မဏေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဝိဘာဂဂ္ဂဟဏသမတ္ထတာဘာဝတော ဟိ စက္ခုဝိညာဏာဒီနိ ဣဋ္ဌဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေသု ဥပေက္ခာသဟဂတာနေဝ ဟောန္တိ, ကာယဝိညာဏဉ္စ သုခသဟဂတမေဝ ပဋိဃဋ္ဋနာဝိသေသေနာတိ.

កាលបើបដិសន្ធិដែលប្រកបដោយញាណ កើតអំពីកម្មដែលប្រាសចាកញាណ មានពិតមែន ព្រះអង្គក៏គប្បីត្រាស់ថា «កាលបើគតិសម្បត្តិមាន បដិសន្ធិដែលប្រកបដោយញាណ តែងមានព្រោះបច្ច័យនៃហេតុ ៧ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? ក្នុងខណៈជវនៈនៃកុសលកម្ម ហេតុ ២ ជាកុសល» ដូច្នេះ ហើយគប្បីធ្វើការឆ្លើយក្នុងខណៈដទៃទៀត តាមន័យដែលពោលហើយខាងដើមបានដែរ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះតែមិនត្រាស់ថា «ព្រោះបច្ច័យនៃហេតុ ៧ យ៉ាង ក្នុងបដិសន្ធិដែលប្រកបដោយញាណ» ទើបបដិសន្ធិដែលប្រកបដោយញាណ មិនមានអំពីកម្មដែលប្រាសចាកញាណ យ៉ាងណា ព្រោះតែត្រាស់ថា «កាលបើគតិសម្បត្តិមាន បដិសន្ធិដែលប្រាសចាកញាណ តែងមានព្រោះបច្ច័យនៃហេតុ ៦ យ៉ាង» តែមិនបានត្រាស់ថា «ព្រោះបច្ច័យនៃហេតុ ៧ យ៉ាង» ហេតុនោះ សូម្បីបដិសន្ធិដែលប្រាសចាកញាណ ក៏មិនមានអំពីកម្មដែលប្រកបដោយញាណដែរ យ៉ាងនោះដែរ ដែលជាសេចក្តីត្រូវដល់នូវការយល់ព្រម។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏មិនមែនជាមិនអាចផ្សំផ្គុំហេតុ ៣ និងហេតុ ២ ក្នុងខណៈនៃកម្ម និងខណៈនៃនិកន្តិ ហើយផ្សំផ្គុំហេតុ ២ ក្នុងខណៈបដិសន្ធិនោះឡើយ (គឺអាចផ្សំផ្គុំបានពិតមែន)។ ប៉ុន្តែ ព្រះថេរៈនេះ គប្បីមានបំណងយ៉ាងនេះថា «ព្រោះការបង្ហាញនូវវិបាកដែលស្រដៀងគ្នានឹងកម្ម ព្រះបាលីក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ទុកដោយមានសេសសល់ (សាវសេសបាឋៈ)»។ ប្រសិនបើមានការចោទសួរថា «សូម្បីក្នុងបាឋៈថា ព្រោះបច្ច័យនៃហេតុ ៨ យ៉ាង ក្នុងបដិសន្ធិដែលប្រកបដោយញាណនោះ មិននាំឲ្យដល់នូវភាពជាបាលីមានសេសសល់ទេឬ?» ឆ្លើយថា មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះថា ទុហតុកកម្មដ៏ទន់ខ្សោយ មិនអាចឲ្យវិបាកដែលប្រកបដោយញាណបានឡើយ។ ចំណែកឯតិហេតុកកម្មវិញ មិនមានការខូចខាតនូវសមត្ថភាពក្នុងការឲ្យផលជាទុហតុកៈឡើយ ដូចជាការឲ្យផលជាអហេតុកៈដែរ។ ពាក្យថា Ārammaṇena vedanā parivattetabbā (វេទនា គប្បីប្រែប្រួលទៅតាមអារម្មណ៍) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកសន្តីរណៈ និងតទារម្មណ៍។ ព្រោះថា ព្រោះមិនមានសមត្ថភាពក្នុងការកាន់យកនូវសេចក្តីប្លែកគ្នា ចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម តែងជាឧបេក្ខាសហគតៈប៉ុណ្ណោះ ក្នុងអារម្មណ៍ជាឥដ្ឋារម្មណ៍ អនិដ្ឋារម្មណ៍ និងមជ្ឈត្តារម្មណ៍ ហើយកាយវិញ្ញាណ តែងជាសុខសហគតៈប៉ុណ្ណោះ ព្រោះការប៉ះទង្គិចដ៏ប្លែកគ្នា។

---

ဝိသေသဝတာ ကာလေန တဒါရမ္မဏပစ္စယသဗ္ဗဇဝနဝတာ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိံ ဒဿေတုံ ‘‘သံဝရာသံဝရေ…ပေ… ဥပဂတဿာ’’တိ ဝုတ္တံ အညကာလေ ပဉ္စဝိညာဏာဒိပရိပုဏ္ဏဝိပါကပ္ပဝတ္တိအဘာဝါ. ကက္ကဋက…ပေ… ဘဝင်္ဂေါတရဏန္တိ ဧတေန ဣဒံ ဒဿေတိ – ကေဒါရေ ပူရေတွာ နဒီပဝေသနမဂ္ဂဘူတံ မာတိကံ အပ္ပဝိသိတွာ ကက္ကဋကမဂ္ဂါဒိနာ အမဂ္ဂေန နဒီဩတရဏံ ဝိယ စိတ္တဿ ဇဝိတွာ ဘဝင်္ဂပ္ပဝေသနမဂ္ဂဘူတေ တဒါရမ္မဏေ အနုပ္ပန္နေ မဂ္ဂေန ဝိနာ ဘဝင်္ဂေါတရဏန္တိ.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា «saṃvarāsaṃvare…pe… upagatassa» (នៃបុគ្គលអ្នកចូលទៅជិតនូវសង្វរ និងអសង្វរ…បេ…) ដើម្បីបង្ហាញនូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិបាក ប្រកបដោយកាលដ៏វិសេស និងប្រកបដោយជវនៈទាំងពួងដែលមានតទារម្មណ៍ជាបច្ច័យ ព្រោះក្នុងកាលដទៃ មិនមានការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិបាកដ៏ពេញបរិបូណ៌ មានបញ្ចវិញ្ញាណជាដើមឡើយ។ ពាក្យថា Kakkaṭaka…pe… bhavaṅgotaraṇaṃ (ការចុះកាន់ភវង្គ ដូចជាក្តាម…បេ…) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញសេចក្តីនេះថា ប្រៀបដូចជាការធ្វើស្រែឲ្យពេញទឹក ហើយមិនចូលតាមទំនប់បង្ហូរទឹកដែលជាផ្លូវសម្រាប់ចូលទៅកាន់ស្ទឹង តែបែរជាចុះទៅកាន់ស្ទឹងតាមផ្លូវដែលមិនមែនជាផ្លូវ មានផ្លូវក្តាមជាដើម យ៉ាងណាមិញ កាលបើចិត្តជវនៈរត់ទៅហើយ តែតទារម្មណ៍ដែលជាផ្លូវសម្រាប់ចូលទៅកាន់ភវង្គមិនទាន់កើតឡើង ចិត្តក៏ចុះកាន់ភវង្គដោយមិនមានផ្លូវ យ៉ាងនោះឯង។

---

ဧတေသု တီသု မောဃဝါရေသု ဒုတိယော ဥပပရိက္ခိတွာ ဂဟေတဗ္ဗော. ယဒိ ဟိ အနုလောမေ ဝေဒနာတ္တိကေ ပဋိစ္စဝါရာဒီသု ‘‘အာသေဝနပစ္စယာ န မဂ္ဂေ ဒွေ’’တိ ‘‘န မဂ္ဂပစ္စယာ အာသေဝနေ ဒွေ’’တိ စ ဝုတ္တံ သိယာ, သောပိ မောဃဝါရော လဗ္ဘေယျ. ယဒိ ပန ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနမ္ပိ အာသေဝနပစ္စယော သိယာ, ကုသလာကုသလာနမ္ပိ သိယာ. န ဟိ အာသေဝနပစ္စယံ လဒ္ဓုံ ယုတ္တဿ အာသေဝနပစ္စယဘာဝီ ဓမ္မော အာသေဝနပစ္စယောတိ အဝုတ္တော အတ္ထိ. ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဿ ပန ကုသလာကုသလာနံ အာသေဝနပစ္စယဘာဝေါ အဝုတ္တော. ‘‘ကုသလံ [Pg.130] ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာသေဝနပစ္စယာ. အကုသလံ ဓမ္မံ…ပေ… နာသေဝနပစ္စယာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၉၃) ဝစနတော ပဋိက္ခိတ္တောဝ. အထာပိ သိယာ ‘‘အသမာနဝေဒနာနံ ဝသေန ဧဝံ ဝုတ္တ’’န္တိ, ဧဝမပိ ယထာ ‘‘အာဝဇ္ဇနာ ကုသလာနံ ခန္ဓာနံ အကုသလာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၁၇) ဝုတ္တံ, ဧဝံ ‘‘အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယောတိ’’ပိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ဇာတိဘေဒါ န ဝုတ္တန္တိ စေ? ဘူမိဘိန္နဿ ကာမာဝစရဿ ရူပါဝစရာဒီနံ အာသေဝနပစ္စယဘာဝေါ ဝိယ ဇာတိဘိန္နဿပိ ဘဝေယျာတိ ဝတ္တဗ္ဗော ဧဝ သိယာ. အဘိန္နဇာတိကဿ စ ဝသေန ယထာ ‘‘အာဝဇ္ဇနာ သဟေတုကာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ ‘‘အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိပိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န တု ဝုတ္တံ. တသ္မာ ဝေဒနာတ္တိကေပိ သင်္ခိတ္တာယ ဂဏနာယ ‘‘အာသေဝနပစ္စယာ န မဂ္ဂေ ဧကံ, န မဂ္ဂပစ္စယာ အာသေဝနေ ဧက’’န္တိ ဧဝံ ဂဏနာယ နိဒ္ဓါရိယမာနာယ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဿ အာသေဝနပစ္စယတ္တဿ အဘာဝါ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရော ဒုတိယော မောဃဝါရော ဝီမံသိတဗ္ဗော.

ក្នុងមោឃវារៈទាំង ៣ នេះ មោឃវារៈទីពីរ គប្បីពិចារណាហើយកាន់យកចុះ។ ព្រោះថា ប្រសិនបើក្នុងអនុលោមវេទនាតិកៈ ក្នុងបដិច្ចវារៈជាដើម ព្រះអង្គត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា «āsevanapaccayā na magge dve» (ព្រោះអាសេវនបច្ច័យ ក្នុងនមគ្គបច្ច័យ មាន ២) និង «na maggapaccayā āsevane dve» (ព្រោះនមគ្គបច្ច័យ ក្នុងអាសេវនបច្ច័យ មាន ២) ដូច្នេះមែន សូម្បីមោឃវារៈនោះ ក៏គប្បីបានមកដែរ។ ប្រសិនបើវុដ្ឋោបនៈ (វោដ្ឋព្វនៈ) ជាអាសេវនបច្ច័យមែន វាក៏គប្បីជាអាសេវនបច្ច័យដល់កុសល និងអកុសលទាំងឡាយផងដែរ។ ព្រោះថា ធម៌ដែលជាអាសេវនបច្ច័យ ដល់ធម៌ដែលគួរបានទទួលនូវអាសេវនបច្ច័យ ដែលមិនបានត្រាស់ថា «ជាអាសេវនបច្ច័យ» នោះ មិនមានឡើយ។ ប៉ុន្តែ ភាពជាអាសេវនបច្ច័យនៃវុដ្ឋោបនៈ ដល់កុសល និងអកុសលទាំងឡាយ ព្រះអង្គមិនបានត្រាស់ទុកឡើយ។ ព្រោះមានព្រះបាលីត្រាស់ទុកថា «kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati nāsevanapaccayā» (កុសលធម៌ កើតឡើងព្រោះអាស្រ័យកុសលធម៌ មិនមែនព្រោះអាសេវនបច្ច័យឡើយ) និង «akusalaṃ dhammaṃ…pe… nāsevanapaccayā» (អកុសលធម៌…បេ… មិនមែនព្រោះអាសេវនបច្ច័យឡើយ) ដូច្នេះ ភាពជាអាសេវនបច្ច័យនោះ ទើបជាធម៌ដែលព្រះអង្គបដិសេធហើយពិតប្រាកដ។ ប្រសិនបើមានការយល់ឃើញថា «ព្រះអង្គត្រាស់យ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃវេទនាដែលមិនស្មើគ្នា» ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា «āvajjanā kusalānaṃ khandhānaṃ akusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo» (អាវជ្ជនៈ ជាបច្ច័យដល់កុសលខន្ធ និងអកុសលខន្ធ ដោយអនន្តរបច្ច័យ) យ៉ាងណា សូម្បីពាក្យថា «ជាបច្ច័យដោយអាសេវនបច្ច័យ» ក៏ព្រះអង្គគប្បីត្រាស់ទុកយ៉ាងនោះដែរ។ ប្រសិនបើចោទសួរថា «ព្រះអង្គមិនត្រាស់ទុក ព្រោះការប្លែកគ្នានៃជាតិ (ជាតិភេទ) ឬ?» ឆ្លើយថា ដូចជាភាពជាអាសេវនបច្ច័យនៃកាមាវចរធម៌ ដែលប្លែកគ្នាដោយភូមិ ដល់រូបាវចរធម៌ជាដើម មានយ៉ាងណា សូម្បីដល់ធម៌ដែលប្លែកគ្នាដោយជាតិ ក៏គប្បីមានយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ព្រះអង្គគប្បីត្រាស់ទុកជាប្រាកដ។ ម៉្យាងទៀត ដោយអំណាចនៃធម៌ដែលមានជាតិមិនប្លែកគ្នា ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា «āvajjanā sahetukānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo» (អាវជ្ជនៈ ជាបច្ច័យដល់សហេតុកខន្ធទាំងឡាយ ដោយអនន្តរបច្ច័យ) យ៉ាងណា សូម្បីពាក្យថា «ជាបច្ច័យដោយអាសេវនបច្ច័យ» ក៏ព្រះអង្គគប្បីត្រាស់ទុកយ៉ាងនោះដែរ តែព្រះអង្គមិនបានត្រាស់ទុកឡើយ។ ហេតុនោះ សូម្បីក្នុងវេទនាតិកៈ កាលបើកំណត់រាប់ដោយការរាប់សង្ខេបយ៉ាងនេះថា «āsevanapaccayā na magge ekaṃ» (ព្រោះអាសេវនបច្ច័យ ក្នុងនមគ្គបច្ច័យ មាន ១) និង «na maggapaccayā āsevane ekaṃ» (ព្រោះនមគ្គបច្ច័យ ក្នុងអាសេវនបច្ច័យ មាន ១) ដូច្នេះ ព្រោះមិនមានភាពជាអាសេវនបច្ច័យនៃវុដ្ឋោបនៈ មោឃវារៈទីពីរ តាមប្រការដែលពោលហើយនោះ ទើបជាធម៌ដែលគប្បីពិចារណាដោយហ្មត់ចត់។

---

ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ပန ဝီထိဝိပါကသန္တတိယာ အာဝဋ္ဋနတော အာဝဇ္ဇနာ, တတော ဝိသဒိသဿ ဇဝနဿ ကရဏတော မနသိကာရော စ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ပဋ္ဌာနေ ‘‘ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ကုသလာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိ န ဝုတ္တံ, ‘‘အာဝဇ္ဇနာ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. တသ္မာ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနတော စတုန္နံ ဝါ ပဉ္စန္နံ ဝါ ဇဝနာနံ အာရမ္မဏပုရေဇာတံ ဘဝိတုံ အသက္ကောန္တံ ရူပါဒိအာဝဇ္ဇနာဒီနံ ပစ္စယော ဘဝိတုံ န သက္ကောတိ, အယမေတဿ သဘာဝေါတိ ဇဝနာပါရိပူရိယာ ဒုတိယော မောဃဝါရော ဒဿေတုံ ယုတ္တော သိယာ, အယမ္ပိ အဋ္ဌကထာယံ အနာဂတတ္တာ သုဋ္ဌု ဝိစာရေတဗ္ဗော. ဘဝင်္ဂဿ ဇဝနာနုဗန္ဓနဘူတတ္တာ ‘‘တဒါရမ္မဏံ ဘဝင်္ဂ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပဋ္ဌာနေ (ပဋ္ဌာ. ၃.၁.၁၀၂) စ ဝုတ္တံ ‘‘သဟေတုကံ ဘဝင်္ဂံ အဟေတုကဿ ဘဝင်္ဂဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ, ‘‘အဟေတုကံ ဘဝင်္ဂံ သဟေတုကဿ ဘဝင်္ဂဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ စ. ကုသလာကုသလာနံ သုခဒုက္ခဝိပါကမတ္တော ဝိပါကော န ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာနံ ဝိဘာဂံ ကရောတိ, ဇဝနံ ပန ရဇ္ဇနဝိရဇ္ဇနာဒိဝသေန ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိဘာဂံ ကရောတီတိ ‘‘အာရမ္မဏရသံ ဇဝနမေဝ အနုဘဝတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

ចំណែកឯវោដ្ឋព្វនៈ ព្រោះធ្វើឱ្យវិបាកសន្តតិគឺភវង្គវិថីវិលត្រឡប់ ទើបឈ្មោះថា អាវជ្ជនៈ ព្រោះធ្វើឱ្យជវនចិត្តដែលមិនដូចគ្នា (នឹងវិបាកសន្តតិនោះ) កើតឡើងពីវិបាកសន្តតិនោះ ទើបឈ្មោះថា មនសិការៈ ផង។ ព្រោះធ្វើបែបនេះ ក្នុងបដ្ឋានៈទើបមិនបានពោលថា «វោដ្ឋព្វនៈ ជាបច្ច័យដល់កុសលខន្ធទាំងឡាយ ដោយអនន្តរបច្ច័យ» ជាដើម ប៉ុន្តែពោលតែថា «អាវជ្ជនៈ» ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ អារម្មណ៍មានរូបារម្មណ៍ជាដើម ដែលមិនអាចជាអារម្មណបុរេជាតបច្ច័យដល់ជវនៈ ៤ ឬ ៥ ដង ពីវោដ្ឋព្វនៈ ក៏មិនអាចជាបច្ច័យដល់អាវជ្ជនៈជាដើមបានឡើយ នេះជាសភាវៈនៃអារម្មណ៍នោះ គួរដើម្បីបង្ហាញនូវមោឃវារៈទីពីរ ដោយភាពមិនពេញបរិបូណ៌នៃជវនៈ (គឺមិនគ្រប់ ៧ ដង) សូម្បីតែវិធីនេះ ក៏មិនមានមកក្នុងអដ្ឋកថាដែរ គប្បីពិចារណាឱ្យបានល្អិតល្អន់។ ព្រោះភវង្គជាសភាវៈប្រព្រឹត្តទៅតាមលំដាប់នៃជវនៈ ទើបពោលថា «តទារម្មណ៍ ឈ្មោះថា ភវង្គ»។ និងក្នុងបដ្ឋានៈ ក៏បានពោលទុកថា «សហេតុកភវង្គ ជាបច្ច័យដល់អហេតុកភវង្គ ដោយអនន្តរបច្ច័យ» និង «អហេតុកភវង្គ ជាបច្ច័យដល់សហេតុកភវង្គ ដោយអនន្តរបច្ច័យ» ផងដែរ។ វិបាកដែលគ្រាន់តែជាសុខវិបាក និងទុក្ខវិបាកនៃកុសល និងអកុសលទាំងឡាយ រមែងមិនធ្វើការបែងចែកនូវឥដ្ឋារម្មណ៍ និងអនិដ្ឋារម្មណ៍ឡើយ ចំណែកឯជវនៈ រមែងធ្វើការបែងចែកនូវឥដ្ឋារម្មណ៍ និងអនិដ្ឋារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃតម្រេក និងការមិនត្រេកអរជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ជវនៈប៉ុណ្ណោះ រមែងទទួលរងនូវរសនៃអារម្មណ៍»។

---

အဝိဇ္ဇမာနေ ကာရကေ ကထံ အာဝဇ္ဇနာဒိဘာဝေန ပဝတ္တိ ဟောတီတိ တံ ဒဿေတုံ ပဉ္စဝိဓံ နိယာမံ နာမ ဂဏှိံသု. နိယာမော စ ဓမ္မာနံ သဘာဝကိစ္စပစ္စယဘာဝဝိသေသောဝ. တံတံသဒိသဖလဒါနန္တိ တဿ တဿ အတ္တနော အနုရူပဖလဿ [Pg.131] ဒါနံ. သဒိသဝိပါကဒါနန္တိ စ အနုရူပဝိပါကဒါနန္တိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝတ္ထုန္တိ ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော ဧကဂါထာဝတ္ထုဘာဝေန ကတော. ဇဂတိပ္ပဒေသောတိ ယထာဝုတ္တတော အညောပိ လောကပ္ပဒေသော. ကာလဂတိဥပဓိပယောဂပဋိဗာဠှဉှိ ပါပံ န ဝိပစ္စေယျ, န ပဒေသပဋိဗာဠှန္တိ. သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနပဋိသန္ဓိယာဒိဓမ္မာနံ နိယာမော ဒသသဟဿိကမ္ပနပစ္စယဘာဝေါ ဓမ္မနိယာမော. အယံ ဣဓ အဓိပ္ပေတောတိ ဧတေန နိယာမဝသေန အာဝဇ္ဇနာဒိဘာဝေါ, န ကာရကဝသေနာတိ ဧတမတ္ထံ ဒဿေတိ.

កាលបើអ្នកធ្វើ (តួការកៈ ដូចជាព្រះព្រហ្ម ឬព្រះវិស្ណុជាដើម) មិនមាន តើការប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាអាវជ្ជនៈជាដើម រមែងមានដូចម្តេច? ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយ ទើបកាន់យកនូវធម៌ដែលឈ្មោះថា និយាម ៥ យ៉ាង។ ម្យ៉ាងទៀត និយាម គឺសេចក្តីប្លែកនៃសភាវៈ កិច្ច និងបច្ចយភាពនៃធម៌ទាំងឡាយនោះឯង។ ពាក្យថា «ការឲ្យផលដ៏សមគួរដល់ធម៌នោះៗ» (តន្តំសទិសផលទានំ) សេចក្តីថា ការឲ្យផលដ៏សមគួរដល់ខ្លួនរបស់ធម៌នោះៗ។ ពាក្យថា «ការឲ្យវិបាកដ៏សមគួរ» (សទិសវិបាកទានំ) សេចក្តីថា ការឲ្យវិបាកដ៏សមគួរ នេះជាអត្ថ។ ការសម្តែងដោយឯកវចនៈថា «វត្ថុនេះ» (ឥទំ វត្ថុ) គឺធ្វើឡើងដោយភាពជាវត្ថុនៃគាថាមួយ។ ពាក្យថា «ចំណែកនៃផែនដី» (ជគតិប្បទេសោ) សេចក្តីថា ចំណែកនៃលោកដទៃទៀត ក្រៅពីចំណែកទាំង ៣ ដែលពោលហើយ។ ព្រោះថា បាបកម្មដែលត្រូវឃាត់ខាំងដោយកាល សម្បត្តិ ឧបធិ និងបយោគៈ មិនគប្បីឲ្យផលឡើយ មិនមែនត្រូវឃាត់ខាំងដោយប្រទេស (ទីកន្លែង) ឡើយ។ និយាមនៃធម៌ទាំងឡាយមានបដិសន្ធិជាដើម ដែលជាបទដ្ឋាននៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ គឺភាពជាបច្ច័យនៃការញាប់ញ័រនៃម៉ឺនលោកធាតុ ឈ្មោះថា ធម្មនិយាម។ ធម្មនិយាមនេះ ត្រូវបានបំណងយកក្នុងទីនេះ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ បង្ហាញនូវសេចក្តីនេះថា ភាពជាអាវជ្ជនៈជាដើម រមែងមានដោយអំណាចនៃនិយាមនេះ មិនមែនមានដោយអំណាចនៃតួការកៈឡើយ។

---

ဣမသ္မိံ ဌာနေတိ သောဠသဝိပါကကထာဌာနေ. ဒွါဒသဟိ ဝါဟေတဗ္ဗာ နာဠိယန္တောပမာ န ဒွါဒသန္နံ စိတ္တာနံ ဧကသ္မိံ ဒွါရေ ဧကာရမ္မဏေ သဟ ကိစ္စကရဏဝသေန ဝုတ္တာ, အထ ခေါ ဒွါဒသန္နံ ဧကသ္မိံ ဒွါရေ သကိစ္စကရဏမတ္တဝသေန. အဟေတုကပဋိသန္ဓိဇနကသဒိသဇဝနာနန္တရံ အဟေတုကတဒါရမ္မဏံ ဒဿေန္တော ‘‘စတုန္နံ ပန ဒုဟေတုကကုသလစိတ္တာနံ အညတရဇဝနဿ…ပေ… ပတိဋ္ဌာတီ’’တိ အာဟ. အဟေတုကပဋိသန္ဓိကဿ ပန တိဟေတုကဇဝနေ ဇဝိတေ ပဋိသန္ဓိဒါယကေန ကမ္မေန အဟေတုကဿ တဒါရမ္မဏဿ နိဗ္ဗတ္တိ န ပဋိသေဓိတာ. ဧဝံ ဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိကဿပိ တိဟေတုကာနန္တရံ ဒုဟေတုကတဒါရမ္မဏံ အပ္ပဋိသိဒ္ဓံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပရိပုဏ္ဏဝိပါကဿ စ ပဋိသန္ဓိဇနကကမ္မဿ ဝသေနာယံ ဝိပါကဝိဘာဝနာ တဿာ မုခနိဒဿနမတ္တမေဝါတိ ပဝတ္တိဝိပါကဿ စ ဧကဿ တိဟေတုကာဒိကမ္မဿ သောဠသဝိပါကစိတ္တာဒီနိ ဝုတ္တနယေန ယောဇေတဗ္ဗာနိ. တသ္မာ ယေန ကေနစိ ကမ္မုနာ ဧကေန အနေကံ တဒါရမ္မဏံ ပဝတ္တမာနံ ကမ္မဝိသေသာဘာဝါ ယေသံ တံ အနုဗန္ဓဘူတံ, တေသံ ဇဝနသင်္ခါတာနံ ပစ္စယာနံ ဝိသေသေန ဝိသိဋ္ဌံ ဟောတီတိ ဇဝနေနာယံ တဒါရမ္မဏနိယာမော ဝုတ္တော, န နာနာကမ္မုနာ နိဗ္ဗတ္တမာနဿ ဝသေန. ဧဝဉ္စ ကတွာ ပဋ္ဌာနေ (ပဋ္ဌာ. ၃.၁.၉၈) ‘‘သဟေတုကေ ခန္ဓေ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဝိပဿတိ. ကုသလာကုသလေ နိရုဒ္ဓေ အဟေတုကော ဝိပါကော တဒါရမ္မဏတာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဉာဏာနန္တရံ အဟေတုကတဒါရမ္မဏံ, ‘‘ကုသလာကုသလေ နိရုဒ္ဓေ သဟေတုကော ဝိပါကော တဒါရမ္မဏတာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ အကုသလာနန္တရဉ္စ သဟေတုကတဒါရမ္မဏံ ဝုတ္တံ, န စ ‘‘တံ ဧတေန ထေရေန အဒဿိတ’’န္တိ ကတွာ တဿ ပဋိသေဓော ကတော ဟောတီတိ.

ពាក្យថា «ក្នុងទីនេះ» (ឥមស្មឹ ឋានេ) គឺក្នុងទីដែលសម្តែងអំពីវិបាកចិត្ត ១៦ ប្រការ។ ឧបមាដោយយន្តកិនអំពៅដែលត្រូវអូសទាញដោយបុរស ១២ នាក់ មិនមែនពោលដោយអំណាចនៃការធ្វើកិច្ចរួមគ្នានៃចិត្ត ១២ ក្នុងទ្វារតែមួយ អារម្មណ៍តែមួយនោះទេ ប៉ុន្តែពោលដោយអំណាចនៃចិត្តទាំង ១២ ធ្វើកិច្ចរៀងៗខ្លួនក្នុងទ្វារតែមួយប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះសង្គហការាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញនូវអហេតុកតទារម្មណ៍ក្នុងលំដាប់នៃទ្វិហេតុកជវនៈ ដែលដូចគ្នានឹងចិត្តដែលញ៉ាំងអហេតុកបដិសន្ធិឲ្យកើតឡើង ទើបពោលថា «ចំណែកឯជវនៈណាមួយនៃទ្វិហេតុកកុសលចិត្តទាំង ៤... រមែងតាំងនៅ» ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើជវនៈជាតិហេតុកៈរបស់បុគ្គលដែលមានអហេតុកបដិសន្ធិរលត់ទៅហើយ ការកើតឡើងនៃអហេតុកតទារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃកម្មដែលឲ្យផលជាបដិសន្ធិ (គឺទ្វិហេតុកឱមកកម្ម) មិនត្រូវបានហាមឃាត់ឡើយ។ ដូចគ្នាដែរ សូម្បីតែបុគ្គលដែលមានទ្វិហេតុកបដិសន្ធិ ក៏គប្បីជ្រាបថា ទ្វិហេតុកតទារម្មណ៍ក្នុងលំដាប់នៃតិហេតុកជវនៈ មិនត្រូវបានហាមឃាត់ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ការសម្តែងនូវវិបាកនេះ ដោយអំណាចនៃកម្មដែលញ៉ាំងបដិសន្ធិឲ្យកើតឡើង ដែលមានវិបាកបរិបូណ៌ ១៦ ប្រការ គ្រាន់តែជាការបង្ហាញនូវចំណែកមួយនៃការកើតឡើងនៃតទារម្មណ៍នោះប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែវិបាកចិត្ត ១៦ មានតិហេតុកកម្មជាដើមមួយ ដែលមានបវត្តិកាលជាផល ក៏គប្បីផ្សំផ្គុំតាមវិធីដែលពោលហើយក្នុងអដ្ឋកថាដែរ។ ហេតុនោះ កាលបើមានតទារម្មណ៍ច្រើនប្រព្រឹត្តទៅដោយកម្មតែមួយណាមួយ ព្រោះមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នានៃកម្ម តទារម្មណ៍នោះរមែងប្រព្រឹត្តទៅតាមលំដាប់នៃហេតុទាំងឡាយណា គឺជវនៈទាំងឡាយនោះ រមែងជាធម៌ដ៏វិសេសដោយសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបច្ច័យទាំងឡាយនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលនូវការកំណត់តទារម្មណ៍នេះដោយជវនៈ មិនមែនពោលដោយអំណាចនៃតទារម្មណ៍ដែលកើតឡើងដោយកម្មផ្សេងៗគ្នានោះឡើយ។ ព្រោះធ្វើបែបនេះ ក្នុងបដ្ឋានៈទើបពោលថា «រមែងវិបស្សនាធម៌ទាំងឡាយដែលជាសហេតុកខន្ធ ដោយភាពជាអនិច្ចៈ ទុក្ខៈ អនត្តា។ កាលបើកុសល និងអកុសលរលត់ទៅហើយ អហេតុកវិបាករមែងកើតឡើងដោយភាពជាតទារម្មណ៍» នេះជាអហេតុកតទារម្មណ៍ក្នុងលំដាប់នៃញាណ និងពោលថា «កាលបើកុសល និងអកុសលរលត់ទៅហើយ សហេតុកវិបាករមែងកើតឡើងដោយភាពជាតទារម្មណ៍» នេះជាសហេតុកតទារម្មណ៍ក្នុងលំដាប់នៃអកុសល ម្យ៉ាងទៀត មិនមែនពោលថា «តទារម្មណ៍នោះ ព្រះថេរៈនេះមិនបានបង្ហាញឡើយ» ហើយធ្វើការហាមឃាត់នូវតទារម្មណ៍នោះនោះទេ។

---

ယံ [Pg.132] ပန ဇဝနေန…ပေ… တံ ကုသလံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဣဒံ ကုသလဿ ဝိယ အကုသလဿ သဒိသော ဝိပါကော နတ္ထီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. သသင်္ခါရိကာသင်္ခါရိကနိယမနံ ပန သန္ဓာယ တသ္မိံ ဝုတ္တေ အကုသလေပိ န တံ န ယုဇ္ဇတီတိ. အဋ္ဌာနမေတန္တိ ဣဒံ နိယမိတာဒိဝသေန ယောနိသော အယောနိသော ဝါ အာဝဋ္ဋိတေ အယောနိသော ယောနိသော ဝါ ဝဝတ္ထာပနဿ အဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

ពាក្យថា «ចំណែកឯជវនៈ... នោះ ពោលសំដៅយកកុសល» នេះ គឺពោលដោយធ្វើទុកក្នុងចិត្តថា វិបាកដែលដូចគ្នានឹងអកុសលជវនៈ មិនមាន ដូចជាកុសលជវនៈឡើយ។ ចំណែកឯការកំណត់នូវសសង្ខារិក និងអសង្ខារិក កាលបើពោលសំដៅយកសេចក្តីនោះ សូម្បីក្នុងអកុសល ក៏មិនមែនជាមិនសមគួរនោះទេ គឺសមគួរពិតមែន គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «ហេតុនេះមិនមែនជាឋានៈឡើយ» (អដ្ឋានមេតំ) នេះ គឺពោលសំដៅយកការមិនមាននូវវវត្ថាបនៈ (ការសម្រេច) ជាយោនិសោមនសិការៈ ឬអយោនិសោមនសិការៈ កាលបើភវង្គត្រូវបានបង្វែរទៅដោយអយោនិសោមនសិការៈ ឬយោនិសោមនសិការៈ ដោយអំណាចនៃធម៌មានការកំណត់ជាដើម។

---

ပဋိသိဒ္ဓန္တိ အဝစနမေဝ ပဋိသေဓောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ကာမတဏှာနိဗ္ဗတ္တေန ကမ္မုနာ မဟဂ္ဂတလောကုတ္တရာနုဘဝနဝိပါကော န ဟောတီတိ တတ္ထ တဒါရမ္မဏာဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာပါထဂတေ ဝိသယေ တန္နိန္နံ ဘဝင်္ဂံ အာဝဇ္ဇနံ ဥပ္ပာဒေတီတိ အာဝဇ္ဇနံ ဝိသယေ နိန္နတ္တာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဘဝင်္ဂံ ပန သဗ္ဗဒါ သဝိသယေ နိန္နမေဝါတိ ဝိသယန္တရဝိညာဏဿ ပစ္စယော ဟုတွာပိ တဒဘာဝါ ဝိနာ အာဝဇ္ဇနေန သဝိသယေ နိန္နတ္တာဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. စိဏ္ဏတ္တာတိ အာဝဇ္ဇနေန ဝိနာ ဗဟုလံ ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗတ္တာ. သမုဒါစာရတ္တာတိ အာပါထဂတေ ဝိသယေ ပဋိသန္ဓိဝိသယေ စ ဗဟုလံ ဥပ္ပာဒိတပုဗ္ဗတ္တာ. စိဏ္ဏတ္တာတိ ဝါ ပုဂ္ဂလေန အာသေဝိတဘာဝေါ ဝုတ္တော. သမုဒါစာရတ္တာတိ သယံ ဗဟုလံ ပဝတ္တဘာဝေါ. နိရောဓဿ အနန္တရပစ္စယံ နေဝသညာနာသညာယတနန္တိ ဣဒံ တဒနန္တရမေဝ နိရောဓဖုသနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န အရူပက္ခန္ဓာနံ ဝိယ နိရောဓဿ အနန္တရပစ္စယဘာဝံ. နေဝသညာနာသညာယတနံ ပန ကိဉ္စိ ပရိကမ္မေန ဝိနာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ နတ္ထိ. ပရိကမ္မာဝဇ္ဇနမေဝ တဿ အာဝဇ္ဇနန္တိ အညဿ ဝိယ ဧတဿပိ သာဝဇ္ဇနတာယ ဘဝိတဗ္ဗံ.

ពាក្យថា «ហាមឃាត់ហើយ» (បដិសិទ្ធំ) នេះ គឺពោលដោយធ្វើទុកក្នុងចិត្តថា ការមិនពោលនោះឯង ឈ្មោះថា ការហាមឃាត់។ វិបាកដែលទទួលរងនូវមហគ្គតៈ និងលោកុត្តរៈ ដោយកម្មដែលកើតអំពីកាមតណ្ហា រមែងមិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបនូវការមិនមាននៃតទារម្មណ៍ក្នុងមហគ្គតារម្មណ៍ និងលោកុត្តរារម្មណ៍នោះ។ ភវង្គដែលបង្អោនទៅក្នុងអារម្មណ៍នោះ រមែងញ៉ាំងអាវជ្ជនៈឲ្យកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ដែលមកកាន់ប្រឡាយភ្នែក (ឬទ្វារ) ព្រោះហេតុនោះ អាវជ្ជនៈរមែងកើតឡើងដោយភាពជាធម៌បង្អោនទៅក្នុងអារម្មណ៍។ ចំណែកឯភវង្គ រមែងបង្អោនទៅក្នុងអារម្មណ៍របស់ខ្លួនជានិច្ច ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែជាបច្ច័យដល់វិញ្ញាណដែលមានអារម្មណ៍ផ្សេង (គឺអាវជ្ជនៈ) ក៏ដោយ កាលបើមិនមានអាវជ្ជនៈនោះ ភវង្គក៏រមែងកើតឡើងដោយភាពជាធម៌បង្អោនទៅក្នុងអារម្មណ៍របស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ដោយវៀរចាកអាវជ្ជនៈ។ ពាក្យថា «ព្រោះភាពជាធម៌ធ្លាប់សន្សំមក» (ចិណ្ណត្តា) សេចក្តីថា ព្រោះធ្លាប់កើតឡើងច្រើនដងរួចមកហើយ ដោយវៀរចាកអាវជ្ជនៈ។ ពាក្យថា «ព្រោះភាពជាធម៌ធ្លាប់ប្រព្រឹត្តទៅ» (សមុទាចារត្តា) សេចក្តីថា ព្រោះធ្លាប់ញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងច្រើនដងក្នុងអារម្មណ៍ដែលមកកាន់ប្រឡាយ និងក្នុងអារម្មណ៍នៃបដិសន្ធិ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «ព្រោះភាពជាធម៌ធ្លាប់សន្សំមក» (ចិណ្ណត្តា) គឺពោលសំដៅដល់សភាវៈដែលបុគ្គលធ្លាប់សេពគប់រឿយៗ។ ពាក្យថា «ព្រោះភាពជាធម៌ធ្លាប់ប្រព្រឹត្តទៅ» (សមុទាចារត្តា) គឺពោលសំដៅដល់សភាវៈដែលប្រព្រឹត្តទៅច្រើនដងដោយខ្លួនឯង (គឺអាវជ្ជនៈ និងភវង្គខ្លួនឯង)។ ពាក្យថា «នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈ ជាអនន្តរបច្ច័យដល់និរោធ» នេះ គឺពោលសំដៅយកការចូលកាន់និរោធក្នុងលំដាប់នៃនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនជ្ឈាននោះឯង មិនមែនពោលសំដៅយកភាពជាអនន្តរបច្ច័យនៃនិរោធ ដូចជាអរូបខន្ធទាំងឡាយឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនជ្ឈានណាមួយ ដែលកើតឡើងដោយវៀរចាកបរិកម្ម រមែងមិនមានឡើយ។ អាវជ្ជនៈនៃបរិកម្មជវនៈនោះឯង ជាអាវជ្ជនៈរបស់នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនជ្ឈាននោះ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនជ្ឈាននេះ ក៏ត្រូវតែមានអាវជ្ជនៈ ដូចជាធម៌ដទៃទៀត (មានបឋមជ្ឈានជាដើម) ដែរ។

---

အယံ ပနေတ္ထာဓိပ္ပာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – နေဝသညာနာသညာယတနဿ န နိရောဓဿ အနန္တရပစ္စယဘာဝေ နိန္နာဒိတာ အညတ္ထ ဒိဋ္ဌာ အတဒတ္ထပရိကမ္မဘာဝေ စ ဥပ္ပတ္တိယာ, အထ စ တံ တဿ အနန္တရပစ္စယော ဟောတိ, တထာ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ယထာဝုတ္တာ မနောဝိညာဏဓာတု အသတိပိ နိရာဝဇ္ဇနုပ္ပတ္တိယံ နိန္နာဒိဘာဝေ နိရာဝဇ္ဇနာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘အရိယမဂ္ဂစိတ္တံ မဂ္ဂါနန္တရာနိ ဖလစိတ္တာနီ’’တိ ဣဒံ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဟိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာဝဇ္ဇနာဘာဝံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ သိယာ, ဂေါတြဘုဝေါဒါနာနိ နိဒဿနာနိ သိယုံ တေဟေဝ ဧတေသံ နိရာဝဇ္ဇနတာသိဒ္ဓိတော. ဖလသမာပတ္တိကာလေ စ ‘‘ပရိတ္တာရမ္မဏံ မဟဂ္ဂတာရမ္မဏံ အနုလောမံ ဖလသမာပတ္တိယာ [Pg.133] အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝစနတော သမာနာရမ္မဏာဝဇ္ဇနရဟိတတ္တာ ‘‘မဂ္ဂါနန္တရာနိ ဖလစိတ္တာနီ’’တိ ဧဝံ ဖလသမာပတ္တိစိတ္တာနိ န ဝဇ္ဇေတဗ္ဗာနိ သိယုံ, ဂေါတြဘုဝေါဒါနာနိ ပန ယဒိပိ နိဗ္ဗာနေ စိဏ္ဏာနိ သမုဒါစာရာနိ စ န ဟောန္တိ, အာရမ္မဏန္တရေ စိဏ္ဏသမုဒါစာရာနေဝ. ဖလသမာပတ္တိစိတ္တာနိ စ မဂ္ဂဝီထိတော ဥဒ္ဓံ တဒတ္ထပရိကမ္မသဗ္ဘာဝါတိ တေသံ ဂဟဏံ န ကတံ, အနုလောမာနန္တရဉ္စ ဖလသမာပတ္တိစိတ္တံ စိဏ္ဏံ သမုဒါစာရံ, န နေဝသညာနာသညာယတနာနန္တရံ မဂ္ဂါနန္တရဿ ဝိယ တဒတ္ထပရိကမ္မာဘာဝါတိ ‘‘နိရောဓာ ဝုဋ္ဌဟန္တဿာ’’တိ တဉ္စ နိဒဿနံ. အာရမ္မဏေန ပန ဝိနာ နုပ္ပဇ္ဇတီတိ ဣဒံ ဧတဿ မဟဂ္ဂတာရမ္မဏတ္တာဘာဝါ ပုစ္ဆံ ကာရေတွာ အာရမ္မဏနိဒ္ဓါရဏတ္ထံ ဝုတ္တံ.

ប៉ុន្តែ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះថា ភាពជាធម៌បង្អោនទៅជាដើម ក្នុងភាពជាអនន្តរបច្ច័យនៃនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈ មិនមែននៃនិរោធសមាបត្តិឡើយ ព្រោះមិនធ្លាប់ឃើញក្នុងទីដទៃ និងព្រោះការកើតឡើងក្នុងភាពជាបរិកម្មដែលមិនមែនជាប្រយោជន៍ដល់និរោធនោះ តែទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈនោះ ក៏នៅតែជាអនន្តរបច្ច័យដល់និរោធនោះ និងកើតឡើងយ៉ាងនោះដែរ។ យ៉ាងណាមិញ មនោវិញ្ញាណធាតុដែលពោលហើយ សូម្បីមិនមានភាពជាធម៌បង្អោនទៅជាដើម ក្នុងការកើតឡើងដោយមិនមានអាវជ្ជនៈ ក៏រមែងកើតឡើងដោយមិនមានអាវជ្ជនៈបានដែរ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះធ្វើបែបនេះ ទើបពោលពាក្យនេះថា «អរិយមគ្គចិត្ត ជាអនន្តរបច្ច័យដល់ផលចិត្តទាំងឡាយក្នុងលំដាប់នៃមគ្គ»។ ព្រោះថា ប្រសិនបើពាក្យនេះ ពោលសំដៅយកការមិនមានអាវជ្ជនៈដែលមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍មែននោះ គោត្រភូ និងវោទាន គប្បីជាឧទាហរណ៍សម្រាប់បង្ហាញ ព្រោះភាពមិនមានអាវជ្ជនៈនៃមគ្គចិត្ត និងផលចិត្តទាំងឡាយនេះ រមែងសម្រេចបានដោយគោត្រភូ និងវោទានទាំងនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងកាលនៃផលសមាបត្តិ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «អនុលោមដែលមានបរិត្តារម្មណ៍ និងមហគ្គតារម្មណ៍ ជាបច្ច័យដល់ផលសមាបត្តិ ដោយអនន្តរបច្ច័យ» ផលសមាបត្តិចិត្តទាំងឡាយ មិនគប្បីត្រូវវៀរចាកឡើយ ព្រោះវៀរចាកអាវជ្ជនៈដែលមានអារម្មណ៍ដូចគ្នា ដូចជាពាក្យថា «ផលចិត្តទាំងឡាយក្នុងលំដាប់នៃមគ្គ» យ៉ាងនេះ ប៉ុន្តែ គោត្រភូ និងវោទានទាំងឡាយ ទោះបីជាមិនធ្លាប់សន្សំ និងមិនធ្លាប់ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងព្រះនិព្វានក៏ដោយ ក៏ជាធម៌ធ្លាប់សន្សំ និងធ្លាប់ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ដទៃពិតមែន។ ម្យ៉ាងទៀត ផលសមាបត្តិចិត្តទាំងឡាយ រមែងមានក្នុងខាងលើអំពីមគ្គវិថី ព្រោះភាពមាននៃបរិកម្មសម្រាប់ប្រយោជន៍ដល់ផលសមាបត្តិនោះ ហេតុនោះ ទើបមិនធ្វើការកាន់យកនូវផលសមាបត្តិចិត្តទាំងនោះឡើយ ហើយផលសមាបត្តិចិត្តក្នុងលំដាប់នៃអនុលោម ជាធម៌ធ្លាប់សន្សំ និងធ្លាប់ប្រព្រឹត្តទៅ មិនមែនដូចជាផលសមាបត្តិចិត្តក្នុងលំដាប់នៃនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈឡើយ ព្រោះមិនមានបរិកម្មសម្រាប់ប្រយោជន៍ដល់ផលចិត្តនោះ ដូចជាផលចិត្តក្នុងលំដាប់នៃមគ្គ ទើបធ្វើនូវផលចិត្តនោះឲ្យជាឧទាហរណ៍ ដោយពាក្យថា «របស់បុគ្គលអ្នកចេញចាកនិរោធ»។ ចំណែកឯពាក្យថា «រមែងមិនកើតឡើងដោយវៀរចាកអារម្មណ៍ឡើយ» នេះ គឺពោលដើម្បីដកស្រង់នូវអារម្មណ៍ ដោយធ្វើការសួរដេញដោល ព្រោះចិត្តនេះមិនមានភាពជាមហគ្គតារម្មណ៍ឡើយ។

---

တတ္ထာတိ ဝိပါကကထာယံ. ဇစ္စန္ဓပီဌသပ္ပိဥပမာနိဒဿနံ ဝိပါကဿ နိဿယေန ဝိနာ အပ္ပဝတ္တိဒဿနတ္ထံ. ဝိသယဂ္ဂါဟောတိ ဣဒံ စက္ခာဒီနံ သဝိသယဂ္ဂဟဏေန စက္ခုဝိညာဏာဒိဝိပါကဿ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဥပနိဿယတော စက္ခာဒီနံ ဒဿနာဒိအတ္ထတော စ တဿေဝ ဝိပါကဿ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဥပနိဿယမတ္ထသော’’တိ ဝုတ္တံ. ဟဒယဝတ္ထုမေဝါတိ ယထာ ပုရိမစိတ္တာနိ ဟဒယဝတ္ထုနိဿိတာနိ စ ပသာဒဝတ္ထုအနုဂတာနိ စ အညာရမ္မဏာနိ ဟောန္တိ, န ဧဝံ ဘဝင်္ဂံ, တံ ပနေတံ ဝတ္ထာရမ္မဏန္တရရဟိတံ ကေဝလံ ဟဒယဝတ္ထုမေဝ နိဿာယ ပဝတ္တတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဟဒယရူပဝတ္ထုကန္တိ ဣဓာပိ အညဝတ္ထာနုဂတန္တိ အဓိပ္ပာယော ဝေဒိတဗ္ဗော. မက္ကဋကဿ ဟိ သုတ္တာရောဟဏံ ဝိယ ပသာဒဝတ္ထုကံ စိတ္တံ, သုတ္တေန ဂမနာဒီနိ ဝိယ တဒနုဂတာနိ သေသစိတ္တာနီတိ. သုတ္တဃဋ္ဋနမက္ကဋကစလနာနိ ဝိယ ပသာဒဃဋ္ဋနဘဝင်္ဂစလနာနိ သဟ ဟောန္တီတိ ဒီပနတော ‘‘ဧကေကံ…ပေ… အာဂစ္ဆတီ’’တိပိ ဒီပေတိ.

ពាក្យថា «ក្នុងទីនោះ» (តត្ថ) គឺក្នុងវិបាកកថា។ ការបង្ហាញនូវឧបមាដោយមនុស្សខ្វាក់ពីកំណើត និងមនុស្សខ្វិនលើក្ដាររុញ គឺដើម្បីបង្ហាញនូវការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃវិបាកចិត្តដោយវៀរចាកវត្ថុរូបជាទីអាស្រ័យ។ ពាក្យថា «ការកាន់យកនូវអារម្មណ៍» (វិសយគ្គាហោ) នេះ គឺពោលដើម្បីបង្ហាញនូវវិបាកមានចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម ដោយការកាន់យកនូវអារម្មណ៍របស់ខ្លួននៃចក្ខុប្បសាទជាដើម។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃឧបនិស្ស័យ» (ឧបនិស្សយមត្ថសោ) គឺពោលដើម្បីបង្ហាញនូវផលនៃវិបាកនោះឯង ដោយអំណាចនៃឧបនិស្ស័យដ៏ខ្លាំងក្លាផង និងដោយអំណាចនៃប្រយោជន៍មានការឃើញជាដើមនៃចក្ខុប្បសាទជាដើមផង។ ពាក្យថា «ហទយវត្ថុប៉ុណ្ណោះ» (ហទយវត្ថុមេវ) សេចក្តីថា ចិត្តទាំងឡាយមុនៗ អាស្រ័យនូវហទយវត្ថុផង ប្រព្រឹត្តទៅតាមបសាទវត្ថុផង មានអារម្មណ៍ផ្សេង (ក្រៅពីកម្ម កម្មនិមិត្ត គតិនិមិត្ត) យ៉ាងណា ភវង្គមិនមែនយ៉ាងនោះឡើយ គឺភវង្គនោះ វៀរចាកវត្ថុ និងអារម្មណ៍ដទៃ អាស្រ័យតែហទយវត្ថុម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះហើយប្រព្រឹត្តទៅ នេះជាសេចក្តីដែលពោលទុក។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «មានហទយរូបជាវត្ថុ» (ហទយរូបវត្ថុកំ) នេះ ក៏គប្បីជ្រាបសេចក្តីអធិប្បាយថា «ប្រព្រឹត្តទៅតាមវត្ថុដទៃ» ដែរ។ ព្រោះថា ចិត្តដែលមានបសាទជាវត្ថុ (គឺបញ្ចវិញ្ញាណ) ប្រៀបដូចជាការឡើងទៅលើសរសៃសូត្រនៃសត្វពីងពាង ចំណែកឯចិត្តដែលសេសសល់ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមបសាទវត្ថុនោះ ប្រៀបដូចជាការដើរទៅជាដើមដោយសារសរសៃសូត្រ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងសម្តែងថា ការប៉ះទង្គិចនៃបសាទ និងការញាប់ញ័រនៃភវង្គ រមែងមានជាមួយគ្នា ប្រៀបដូចជាការប៉ះទង្គិចសរសៃសូត្រ និងការញាប់ញ័រនៃសត្វពីងពាង ទើបសម្តែងទុកថា «ម្តងមួយៗ... រមែងមក» ផងដែរ។

---

ဘဝင်္ဂဿ အာဝဋ္ဋိတကာလောတိ ဣဒံ ဒေါဝါရိကသဒိသာနံ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ပါဒပရိမဇ္ဇကသဒိသဿ အာဝဇ္ဇနဿ သညာဒါနသဒိသော အနန္တရပစ္စယဘာဝေါ ဧဝ ဘဝင်္ဂါဝဋ္ဋနန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဝိပါကမနောဓာတုအာဒီနံ အဒိသွာဝ သမ္ပဋိစ္ဆနာဒိကရဏံ ဂါဠှဂ္ဂဟဏမတ္တပုထုလစတုရဿဘာဝဝိဇာနနမတ္တကဟာပဏဘာဝဝိဇာနနမတ္တကမ္မောပနယနမတ္တသာမညဝသေန ဝုတ္တံ, န ဂါဠှဂ္ဂါဟကာဒီနံ ကဟာပဏဒဿနဿ အဘာဝေါ တံသမာနဘာဝေါ စ သမ္ပဋိစ္ဆနာဒီနံ အဓိပ္ပေတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ពាក្យថា «កាលដែលភវង្គត្រូវបានบង្វែរហើយ» (ភវង្គស្ស អាវដ្ដិតកាលោ) នេះ គឺពោលដោយធ្វើទុកក្នុងចិត្តថា ភាពជាអនន្តរបច្ច័យដ៏ប្រៀបដូចជាការឲ្យសញ្ញាសម្គាល់ ដល់អាវជ្ជនៈដែលប្រៀបដូចជាអ្នកច្របាច់ជើង នៃចក្ខុវិញ្ញាណជាដើមដែលប្រៀបដូចជាអ្នកចាំទ្វារ នោះឯង ឈ្មោះថា ការបង្វែរភវង្គ។ ការធ្វើនូវកិច្ចមានការទទួល (សម្បដិច្ឆនៈ) ជាដើម ដោយមិនទាន់ឃើញអារម្មណ៍ នៃវិបាកមនោធាតិជាដើម គឺពោលដោយអំណាចនៃភាពស្រដៀងគ្នា គ្រាន់តែជាការចាប់យកយ៉ាងណែន គ្រាន់តែជាការដឹងនូវភាពជាបន្ទះធំនិងមានរាងបួនជ្រុង គ្រាន់តែជាការដឹងនូវភាពជាកហាបណៈ និងគ្រាន់តែជាការនាំចូលទៅក្នុងកិច្ចការរបស់មាតាប៉ុណ្ណោះ គប្បីជ្រាបថា មិនមែនបំណងយកការមិនឃើញកហាបណៈរបស់ក្មេងដែលចាប់យ៉ាងណែនជាដើម និងភាពស្រដៀងគ្នានឹងក្មេងនោះ នៃសម្បដិច្ឆនៈជាដើមនោះឡើយ។

---

ပဏ္ဍရံ [Pg.134] ဧတန္တိ ပဏ္ဍရရူပဒဿနသာမညတော စက္ခုဝိညာဏမေဝ ဒဿနကိစ္စံ သာဓေတီတိ ဒီပနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝံ သောတဒွါရာဒီသုပိ ယောဇေတဗ္ဗံ သဝနာဒိဝသေန. သန္တာပနဝသေန ဂုဠသီလော ဂုဠပ္ပယောဇနော ဝါ ဂေါဠိယကော. ဥပနိဿယတောတိ န ဥပနိဿယပစ္စယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယသ္မိံ ပန အသတိ ယော န ဟောတိ, သော ဣဓ ‘‘ဥပနိဿယော’’တိ အဓိပ္ပေတော. အာလောကသန္နိဿိတန္တိ ဣဒမ္ပိ အာလောကေ သတိ သဗ္ဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န ဥပနိဿယပစ္စယတံ. မန္ဒထာမဂတံ နာမ ကိရိယစိတ္တဿ ပစ္စယဘာဝံ အနုပဂန္တွာ သယမေဝ ပဝတ္တမာနံ.

គប្បីជ្រាបនូវការបង្ហាញដោយបទថា "Paṇḍaraṃ etaṃ" នេះថា ចក្ខុវិញ្ញាណហ្នឹងឯង រមែងសម្រេចនូវកិច្ចនៃការឃើញ ព្រោះមានសភាវៈដូចគ្នាគឺការឃើញនូវរូបពណ៌ស។ ក្នុងសោតទ្វារជាដើម ក៏គប្បីយោគយល់យ៉ាងនេះដែរ ដោយអំណាចនៃការឮជាដើម។ បុគ្គលអ្នកមានទម្លាប់ធ្វើនូវស្ករអំពៅ ឬមានស្ករអំពៅជាប្រយោជន៍ ព្រោះការដុតកម្ដៅឱ្យក្ដៅ ឈ្មោះថា គោឡិយកៈ។ ពាក្យថា "ដោយឧបនិស្ស័យ" លោកមិនបានពោលសំដៅយកឧបនិស្សយប្បច្ច័យឡើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ លោកអធិប្បាយថា កាលបើធម៌ណាគ្មាន ធម៌ណាដែលមិនកើតឡើង ធម៌ (ដែលជាហេតុ) នោះ ឈ្មោះថា "ឧបនិស្ស័យ"។ សូម្បីតែបទថា "អាលោកសន្និស្សិតៈ" (អាស្រ័យនូវពន្លឺ) នេះ លោកក៏ពោលសំដៅយកភាពមាននៃចក្ខុវិញ្ញាណ កាលបើមានពន្លឺ មិនមែនសំដៅយកភាពជាឧបនិស្សយប្បច្ច័យឡើយ។ ភវង្គដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយខ្លួនឯង ដោយមិនដល់នូវភាពជាបច្ច័យនៃកិរិយាចិត្ត ឈ្មោះថា មន្ទថាមគតៈ (មានកម្លាំងថយ)។

---

အသင်္ခါရိကသသင်္ခါရိကေသု ဒေါသံ ဒိသွာတိ န ကမ္မဿ ဝိရုဒ္ဓသဘာဝေန ဝိပါကေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အသင်္ခါရိကကမ္မဿ သသင်္ခါရိကဝိပါကေသု, သသင်္ခါရိကကမ္မဿ စ အသင်္ခါရိကဝိပါကေသု ဒေါသံ ဒိသွာ. အဟေတုကာနံ ပန ရူပါဒီသု အဘိနိပါတမတ္တာဒိကိစ္စာနံ န သသင်္ခါရိကဝိရုဒ္ဓေါ သဘာဝေါတိ အသင်္ခါရိကတာ နတ္ထိ, အသင်္ခါရိကဝိရုဒ္ဓသဘာဝါဘာဝါ နာပိ သသင်္ခါရိကတာတိ ဥဘယာဝိရောဓာ ဥဘယေနပိ တေသံ နိဗ္ဗတ္တိံ အနုဇာနာတိ. စိတ္တနိယာမန္တိ တဒါရမ္မဏနိယာမံ. ကိရိယတော ပဉ္စာတိ ဣမေသံ…ပေ… ပတိဋ္ဌာတီတိ ကိရိယဇဝနာနန္တရဉ္စ တဒါရမ္မဏံ ဝုတ္တံ. ပဋ္ဌာနေ (ပဋ္ဌာ. ၁.၃.၉၄) ပန ‘‘ကုသလာကုသလေ နိရုဒ္ဓေ ဝိပါကော တဒါရမ္မဏတာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာနမေဝ အနန္တရာ တဒါရမ္မဏံ ဝုတ္တံ. ကုသလတ္တိကေ စ ‘‘သေက္ခာ ဝါ ပုထုဇ္ဇနာ ဝါ ကုသလံ အနိစ္စတော’’တိအာဒိနာ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၀၆) ကုသလာကုသလဇဝနမေဝ ဝတွာ တဒနန္တရံ တဒါရမ္မဏံ ဝုတ္တံ, န အဗျာကတာနန္တရံ, န စ ကတ္ထစိ ကိရိယာနန္တရံ တဒါရမ္မဏဿ ဝုတ္တဋ္ဌာနံ ဒိဿတိ. ဝိဇ္ဇမာနေ စ တသ္မိံ အဝစနေ ကာရဏံ နတ္ထိ, တသ္မာ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗော ဧသော ထေရဝါဒေါ. ဝိပ္ဖာရိကဉှိ ဇဝနံ နာဝံ ဝိယ နဒီသောတော ဘဝင်္ဂံ အနုဗန္ဓတီတိ ယုတ္တံ, န ပန ဆဠင်္ဂုပေက္ခဝတော သန္တဝုတ္တိံ ကိရိယဇဝနံ ပဏ္ဏပုဋံ ဝိယ နဒီသောတောတိ.

ពាក្យថា ឃើញទោសក្នុងអសង្ខារិកធម៌ និងសសង្ខារិកធម៌ទាំងឡាយ គឺឃើញទោសក្នុងសសង្ខារិកវិបាកនៃអសង្ខារិកកម្ម និងក្នុងអសង្ខារិកវិបាកនៃសសង្ខារិកកម្ម ដោយយល់ថា វិបាកមិនគួរមានសភាវៈផ្ទុយនឹងកម្មឡើយ។ ចំណែកឯអហេតុកវិបាកទាំងឡាយ ដែលមានកិច្ចត្រឹមតែការធ្លាក់ចុះទៅក្នុងរូបារម្មណ៍ជាដើម មិនមានសភាវៈផ្ទុយនឹងសសង្ខារិកកម្មឡើយ ហេតុនោះទើបមិនមានអសង្ខារិកភាព ហើយព្រោះមិនមានសភាវៈផ្ទុយនឹងអសង្ខារិកកម្ម ទើបមិនមានសសង្ខារិកភាពដែរ ព្រោះមិនមានការផ្ទុយគ្នាទាំងពីរយ៉ាងនេះ ទើបលោកអនុញ្ញាតឱ្យវិបាកទាំងនោះកើតឡើងអំពីកម្មទាំងពីរយ៉ាង។ ពាក្យថា ចិត្តនិយាម គឺនិយាមនៃតទារម្មណៈ។ ពាក្យថា អំពីកិរិយាចិត្ត ៥ ... តម្កល់នៅ គឺលោកពោលថា តទារម្មណៈកើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃកិរិយាជវនៈ។ ប៉ុន្តែក្នុងបដ្ឋានៈ លោកពោលថា «កាលបើកុសល និងអកុសលរលត់ទៅ វិបាកជាតទារម្មណៈក៏កើតឡើង» ដូច្នេះ លោកពោលថា តទារម្មណៈកើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃធម៌ដែលមានសភាវៈជាវិបាក (គឺកម្ម) តែប៉ុណ្ណោះ។ ហើយក្នុងកុសលតិកៈ លោកពោលថា «ព្រះសេក្ខបុគ្គល ឬបុថុជ្ជន ពិចារណានូវកុសលដោយសភាវៈមិនទៀង» ជាដើម ដោយពោលសំដៅយកតែកុសលជវនៈ និងអកុសលជវនៈប៉ុណ្ណោះ ហើយពោលថា តទារម្មណៈកើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃជវនៈនោះ មិនមែនកើតក្នុងលំដាប់នៃអព្យាកតធម៌ឡើយ ហើយក្នុងទីណាមួយ ក៏មិនដែលឃើញកន្លែងដែលលោកពោលថា តទារម្មណៈកើតក្នុងលំដាប់នៃកិរិយាចិត្តឡើយ។ កាលបើមាន (តទារម្មណៈក្នុងលំដាប់នៃកិរិយាចិត្តនោះ) ហេតុដែលលោកមិនពោលទុក ក៏មិនមានឡើយ ហេតុនោះ ថេរវាទ (វាទៈរបស់ព្រះមហាទត្តត្ថេរ) នេះ គួរតែពិចារណាឱ្យមែនទែន។ ព្រោះថា ជវនៈដែលរំភើបញាប់ញ័រ (កុសល និងអកុសល) រមែងមានភវង្គអន្ទោលតាម ដូចជាខ្សែទឹកក្នុងស្ទឹងអន្ទោលតាមទូក យ៉ាងនេះទើបសមគួរ ប៉ុន្តែកិរិយាជវនៈដែលមានសភាពស្ងប់រម្ងាប់របស់ព្រះខីណាស្រព អ្នកប្រកបដោយឆឡង្គុបេក្ខា មិនមានតទារម្មណៈអន្ទោលតាមឡើយ ប្រៀបដូចជាខ្សែទឹកក្នុងស្ទឹង មិនអន្ទោលតាមកញ្ចប់ស្លឹកឈើ ដូច្នោះឯង។

---

ပိဏ္ဍဇဝနံ ဇဝတီတိ ကုသလာကုသလကိရိယဇဝနာနိ ပိဏ္ဍေတွာ ကထိတာနီတိ တထာ ကထိတာနိ ဇဝနာနိ ပိဏ္ဍိတာနိ ဝိယ ဝုတ္တာနိ, ဧကသ္မိံ ဝါ တဒါရမ္မဏေ ပိဏ္ဍေတွာ ဒဿိတာနိ ဟုတွာ ဇဝိတာနေဝ ဝုတ္တာနိ. ဣမဉ္စ ပန ပိဏ္ဍဇဝနံ ဝဒန္တေန အကုသလတော စတ္တာရိယေဝ ဥပေက္ခာသဟဂတာနိ ဂဟေတွာ ဒွါဒသုပေက္ခာသဟဂတဇဝနာနိ ပိဏ္ဍိတာနိ ဝိယ ဝုတ္တာနိ. ပဋ္ဌာနေ ပန ‘‘ကုသလံ အဿာဒေတိ အဘိနန္ဒတိ, တံ အာရဗ္ဘ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဒိဋ္ဌိ, ဝိစိကိစ္ဆာ[Pg.135], ဥဒ္ဓစ္စံ, ဒေါမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အကုသလေ နိရုဒ္ဓေ ဝိပါကော တဒါရမ္မဏတာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဣတရာနိ ဒွေ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ ပဝတ္တဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသဟဂတာနိပိ ကုသလဝိပါကေ တဒါရမ္မဏေ ပိဏ္ဍေတဗ္ဗာနိ သိယုံ. တေသံ ပန အနန္တရံ အဟေတုကဝိပါကေနေဝ တဒါရမ္မဏေန ဘဝိတဗ္ဗံ, သော စ သန္တီရဏဘာဝေနေဝ ဂဟိတောတိ အပုဗ္ဗံ ဂဟေတဗ္ဗံ နတ္ထိ. အဟေတုကေ စ ပိဏ္ဍေတဗ္ဗံ နာရဟန္တီတိ အဓိပ္ပာယေန န ပိဏ္ဍေတီတိ.

ពាក្យថា Piṇḍajavanaṃ javatī (សេពជវនៈរួមគ្នា) គឺលោកពោលរួមបញ្ចូលគ្នានូវកុសលជវនៈ អកុសលជវនៈ និងកិរិយាជវនៈ។ ជវនៈទាំងឡាយដែលពោលយ៉ាងនោះ លោកហៅថា ដូចជាជវនៈដែលរួមបញ្ចូលគ្នា ឬមួយទៀត លោកពោលសំដៅដល់ជវនៈដែលកើតឡើងដោយការរួមបញ្ចូលគ្នាក្នុងតទារម្មណ៍តែមួយ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលដែលពោលដល់ piṇḍajavana នេះ លោកកាន់យកតែអកុសលឧបេក្ខាសហគតៈ ៤ ប៉ុណ្ណោះ ហើយពោលដូចជាការរួមបញ្ចូលគ្នានូវឧបេក្ខាសហគតជវនៈ ១២។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែក្នុងបដ្ឋានៈ លោកពោលថា «ត្រេកអរ រីករាយនឹងកុសល ព្រោះប្រារព្ធកុសលនោះ រាគៈក៏កើតឡើង ទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា ឧទ្ធច្ចៈ ទោមនស្ស ក៏កើតឡើង។ កាលបើអកុសលរលត់ទៅ វិបាកជាតទារម្មណ៍ក៏កើតឡើង» ដូច្នេះ ជវនៈ ២ ទៀត គឺវិចិកិច្ឆាសហគតៈ និងឧទ្ធច្ចសហគតៈ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឥដ្ឋារម្មណ៍ ក៏គប្បីរួមបញ្ចូលក្នុងកុសលវិបាកតទារម្មណ៍ដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងលំដាប់នៃជវនៈទាំងនោះ តទារម្មណ៍គប្បីជាអហេតុកវិបាកប៉ុណ្ណោះ ហើយអហេតុកវិបាកនោះ លោកក៏បានកាន់យកដោយភាពជាសន្តីរណៈរួចហើយ ហេតុនោះ របស់ថ្មីដែលត្រូវកាន់យកមិនមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងអហេតុកវិបាក មិនគួររួមបញ្ចូលឡើយ ដោយអធិប្បាយយ៉ាងនេះ លោកទើបមិនរួមបញ្ចូល។

---

တိဟေတုကဇဝနာဝသာနေ ပနေတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ဒုတိယဝါဒေ တိဟေတုကဇဝနာဝသာနေ တိဟေတုကတဒါရမ္မဏံ ယုတ္တန္တိ ဒဿေတုံ ယုတ္တံ ဝဒတိ ဇဝနသမာနတ္တာ, နာလဗ္ဘမာနတ္တာ အညဿ. ပဌမတ္ထေရေန အကုသလာနန္တရံ ဝုတ္တဿ အဟေတုကတဒါရမ္မဏဿ, ကုသလာနန္တရံ ဝုတ္တဿ စ သဟေတုကတဒါရမ္မဏဿ အကုသလာနန္တရံ ဥပ္ပတ္တိံ ဝဒန္တဿ ဟိ ပဋိသန္ဓိဇနကံ တိဟေတုကကမ္မံ ဒုဟေတုကာဟေတုကံ ဝိပါကံ ဇနယန္တမ္ပိ တိဟေတုကဇဝနာနန္တရံ န ဇနေတီတိ န ဧတ္ထ ကာရဏံ ဒိဿတီတိ ဧဝံ ယုတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗံ အဝုတ္တမ္ပီတိ အဓိပ္ပာယော. အထ ဝါ တသ္မိံ တသ္မိံ ထေရဝါဒေ ယေန အဓိပ္ပာယေန သသင်္ခါရာသင်္ခါရဝိဓာနာဒိ ဝုတ္တံ, တံ တေနေဝ အဓိပ္ပာယေန ယုတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗံ, န အဓိပ္ပာယန္တရံ အဓိပ္ပာယန္တရေန အာလောဠေတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ဟေတုသဒိသမေဝါတိ ဇနကကမ္မဟေတုသဒိသမေဝ. မဟာပကရဏေ အာဝိ ဘဝိဿတီတိ မဟာပကရဏေ အာဂတပါဠိယာ ပါကဋံ ဥပ္ပတ္တိဝိဓာနံ အာဝိ ဘဝိဿတီတိ အဓိပ္ပာယေန ဝဒတိ.

ពាក្យថា Tihetukajavanāvasāne panettha ក្នុងវាទៈទីពីរនេះ លោកពោលនូវតទារម្មណ៍ដែលសមគួរ ដើម្បីបង្ហាញថា ក្នុងទីបំផុតនៃតិហេតុកជវនៈ តទារម្មណ៍ជាតិហេតុកៈទើបសមគួរ ព្រោះភាពស្មើគ្នាដោយជវនៈ និងព្រោះមិនបានតទារម្មណ៍ដទៃ។ ព្រោះថា កាលបើព្រះថេរៈទីមួយពោលនូវការកើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃអកុសល នៃអហេតុកតទារម្មណ៍ដែលពោលក្នុងលំដាប់នៃអកុសល និងសហេតុកតទារម្មណ៍ដែលពោលក្នុងលំដាប់នៃកុសល តិហេតុកកម្មដែលជាជនកកម្ម ទោះបីធ្វើវិបាកជាទ្វិហេតុកៈ និងអហេតុកៈឲ្យកើតឡើង ក៏មិនអាចធ្វើឲ្យកើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃតិហេតុកជវនៈបានឡើយ ហេតុផលក្នុងទីនេះមិនប្រាកដឡើយ ហេតុនោះ ទោះបីមិនបានពោល ក៏គប្បីកាន់យកសេចក្តីដែលសមគួរយ៉ាងនេះ នេះជាអធិប្បាយ។ មួយវិញទៀត ក្នុងថេរវាទនោះៗ លោកពោលនូវការចាត់ចែងសសង្ខារិក និងអសង្ខារិកជាដើម ដោយអធិប្បាយណា គប្បីកាន់យកសេចក្តីដែលសមគួរដោយអធិប្បាយនោះឯង មិនគប្បីច្រឡំអធិប្បាយមួយទៅនឹងអធិប្បាយមួយទៀតឡើយ នេះជាសេចក្តី។ ពាក្យថា Hetusadisamevāti គឺស្មើគ្នាដោយហេតុនៃជនកកម្មនោះឯង។ ពាក្យថា Mahāpakaraṇe āvi bhavissatīti លោកពោលដោយអធិប្បាយថា របៀបនៃការកើតឡើងដែលប្រាកដច្បាស់ដោយបាលីដែលមកក្នុងមហាបករណ៍ (បដ្ឋានៈ) នឹងប្រាកដច្បាស់ឡើង។

---

ကာမာဝစရကုသလဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាកថាថាដោយកាមាវចរកុសលវិបាក ចប់ហើយ។

---

ရူပါဝစရာရူပါဝစရဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាកថាថាដោយរូបាវចរវិបាកនិងអរូបាវចរវិបាក

---

၄၉၉. အနန္တရာယေနာတိ ပရိဟာနိပစ္စယဝိရဟေန. ပဋိပဒါဒိဘေဒေါတိ ပဋိပဒါရမ္မဏဘေဒေါ. တထာ ဟိ ဒုက္ခပဋိပဒံ ဒန္ဓာဘိညံ ဈာနံ ဥပ္ပာဒေတွာ ပုနပ္ပုနံ သမာပဇ္ဇန္တဿ တံ ဈာနံ တံပဋိပဒမေဝ ဟောတိ. ဧတသ္မိံ အပရိဟီနေ တဿ ဝိပါကော နိဗ္ဗတ္တမာနော တပ္ပဋိပဒေါဝ ဘဝိတုံ အရဟတီတိ. ဆန္ဒာဓိပတေယျာဒိဘာဝေါ ပန တသ္မိံ ခဏေ ဝိဇ္ဇမာနာနံ ဆန္ဒာဒီနံ အဓိပတိပစ္စယဘာဝေန ဟောတိ, န အာဂမနဝသေန. တထာ ဟိ ဧကမေဝ [Pg.136] ဈာနံ နာနာက္ခဏေသု နာနာဓိပတေယျံ ဟောတိ. စတုတ္ထဇ္ဈာနဿေဝ ဟိ စတုရိဒ္ဓိပါဒဘာဝေန ဘာဝနာ ဟောတိ, တသ္မာ ဝိပါကဿ အာဂမနဝသေန ဆန္ဒာဓိပတေယျာဒိတာ န ဝုတ္တာ.

៤៩៩. ពាក្យថា Anantarāyenāti គឺដោយការប្រាសចាកបច្ច័យនៃសេចក្តីសាបសូន្យ។ ពាក្យថា Paṭipadādibhedoti គឺសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបដិបទានិងអារម្មណ៍។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលធ្វើទុក្ខាបដិបទាទន្ធាភិញ្ញាឈានឲ្យកើតឡើង ហើយចូលសមាបត្តិរឿយៗ ឈាននោះក៏មានបដិបទានោះឯង។ កាលបើឈាននេះមិនសាបសូន្យ វិបាករបស់ឈាននោះកាលកើតឡើង ក៏គួរមានបដិបទានោះឯង។ ចំណែកឯភាពជាឆន្ទាធិបតីជាដើម កើតឡើងដោយអំណាចនៃអធិបតីបច្ច័យនៃធម៌មានឆន្ទៈជាដើមដែលមាននៅក្នុងខណៈនោះ មិនមែនកើតឡើងដោយអំណាចនៃការមកដល់ឡើយ។ ព្រោះថា ឈានតែមួយនោះឯង ក្នុងខណៈផ្សេងៗគ្នា អាចមានអធិបតីផ្សេងៗគ្នាបាន។ ព្រោះការចម្រើននូវចតុត្ថឈាននោះឯង តែងមានដោយភាពជាឥទ្ធិបាទ ៤ ហេតុនោះ លោកទើបមិនពោលនូវភាពជាឆន្ទាធិបតីជាដើម ដោយអំណាចនៃការមកដល់នៃវិបាក។

---

ရူပါဝစရာရူပါဝစရဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាកថាថាដោយរូបាវចរវិបាកនិងអរូបាវចរវិបាក ចប់ហើយ។

---

လောကုတ္တရဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាកថាថាដោយលោកុត្តរវិបាក

---

၅၀၅. ယထာ ဝဋ္ဋံ အာစိနတိ, တထာ တဏှာဒီဟိ အဘိသင်္ခတံ လောကိယကမ္မံ ဥပစိတန္တိ ဝုစ္စတိ. လောကုတ္တရံ ပန ဧဝံ န ဟောတီတိ တထာ န ဝုတ္တံ. သုဒ္ဓါဂမနဝသေနာတိ အနိမိတ္တာပ္ပဏိဟိတနာမဒါယကေဟိ သဂုဏာရမ္မဏေဟိ ဝိဇ္ဇမာနေဟိပိ ဖလဿ သုညတနာမဒါနဒီပနေ အဂ္ဂဟိတဘာဝေနေဝ အဝေါမိဿေနာတိ အတ္ထော. အာဂမနတော သုညတာပ္ပဏိဟိတနာမဝတော မဂ္ဂဿ အာဂမနီယဋ္ဌာနေ ဌတွာ အတ္တနော ဖလဿ နာမတ္တယဒါနံ ယောဇိတံ, ဣတရဿပိ ပန တထေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. နယမတ္တဒဿနဉှေတံ. သဂုဏာရမ္မဏေဟိ ပန နာမတ္တယဝတော အနိစ္စာနုပဿနာနန္တရဿပိ မဂ္ဂဿ အာဂမနီယဋ္ဌာနေ ဌတွာ အတ္တနော ဖလဿ နာမတ္တယဒါနံ န နိဝါရိတန္တိ. ဝဠဉ္ဇနကဖလသမာပတ္တိယာ စ ဝိပဿနာဂမနဝသေန နာမလာဘေ မဂ္ဂဿ ဝိယ အနိမိတ္တနာမလာဘော န သိယာ. ယထာ ပန မဂ္ဂါနန္တရဿ ဝိယ ဝဠဉ္ဇနကဖလသမာပတ္တိယာပိ ဈာနပဋိပဒါဘေဒေါ ဟောတိ, ဧဝံ သုညတာဒိနာမလာဘေ သတိ အနိမိတ္တနာမဉ္စ လဘတီတိ. အဝူပသန္တာယာတိ ဣဒံ ကေနစိ အညေန အနန္တရိတတ္တာ တာဒိသာယ ဧဝ သဒ္ဓါယ…ပေ… ပညာယ စ အနန္တရပစ္စယဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေန ဆန္ဒာဒယောပိ အတ္တနော အနန္တရသဒိသာနံ ဆန္ဒာဒီနံ ဥပ္ပာဒကာ အဓိပတိဘူတာ အဓိပတိဘူတေ ဧဝ ဥပ္ပာဒေန္တီတိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေတိ.

៥០៥. កម្មលោកិយដែលតណ្ហាជាដើមតាក់តែងហើយ ព្រោះសន្សំទុកនូវវដ្តៈយ៉ាងណា ហេតុនោះ លោកទើបហៅថា upacita (សន្សំទុកហើយ)។ ចំណែកឯលោកុត្តរធម៌ មិនមែនជាធម៌ដែលតណ្ហាជាដើមតាក់តែងយ៉ាងនោះឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបមិនពោលយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា Suddhāgamanavasenāti គឺដោយការមិនលាយឡំ ព្រោះមិនបានកាន់យកក្នុងទីដែលបង្ហាញការឲ្យឈ្មោះថា សុញ្ញតៈ ដល់ផល ដោយសគុណារម្មណ៍ទាំងឡាយដែលឲ្យឈ្មោះថា អនិមិត្ត និងអប្បណិហិត ទោះបីមានប្រាកដក៏ដោយ នេះជាសេចក្តី។ ការឲ្យឈ្មោះទាំង ៣ ដល់ផលរបស់ខ្លួន ដោយតាំងនៅក្នុងឋានៈជាទីមកដល់នៃមគ្គដែលមានឈ្មោះថា សុញ្ញតៈ និងអប្បណិហិត ដោយការមកដល់ (គឺវិបស្សនា) លោកបានសម្របសម្រួលហើយក្នុងអដ្ឋកថា ទោះបីមគ្គដទៃ ក៏គប្បីសម្របសម្រួលយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថានេះជាការបង្ហាញត្រឹមតែន័យប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ការឲ្យឈ្មោះទាំង ៣ ដល់ផលរបស់ខ្លួន ដោយតាំងនៅក្នុងឋានៈជាទីមកដល់នៃមគ្គ ទោះបីជាមគ្គក្នុងលំដាប់នៃអនិច្ចានុបស្សនា ដែលមានឈ្មោះទាំង ៣ ដោយសគុណារម្មណ៍ ក៏លោកមិនបានហាមឃាត់ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើបានឈ្មោះដោយអំណាចនៃការមកដល់នៃវិបស្សនា នៃផលសមាបត្តិដែលសេពហើយ ការបានឈ្មោះថា អនិមិត្ត ដូចជាមគ្គ មិនគប្បីមានឡើយ។ ប៉ុន្តែ ដូចជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃឈាននិងបដិបទា តែងមានដល់ផលសមាបត្តិដែលសេពហើយ ដូចជាផលក្នុងលំដាប់នៃមគ្គដែរ យ៉ាងណាមិញ កាលបើបានឈ្មោះថា សុញ្ញតៈជាដើម ក៏រមែងបានឈ្មោះថា អនិមិត្ត យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Avūpasantāyāti នេះ លោកពោលសំដៅដល់ភាពជាអនន្តរបច្ច័យដល់សទ្ធា... បញ្ញា ដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ ព្រោះមិនមានធម៌ដទៃណាមួយមកចន្លោះឡើយ។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញសេចក្តីនេះថា ទោះបីធម៌មានឆន្ទៈជាដើម កាលជាអធិបតី ធ្វើធម៌មានឆន្ទៈជាដើមដែលដូចគ្នាក្នុងលំដាប់របស់ខ្លួនឲ្យកើតឡើង ក៏រមែងធ្វើវិបាកដែលជាអធិបតីប៉ុណ្ណោះឲ្យកើតឡើង។

---

၅၅၅. ကိလေသသမုစ္ဆေဒကဿ မဂ္ဂဿ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒိကဿ နိယျာနိကသဘာဝဿ ဖလေနပိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓကိလေသေန နိယျာနသဘာဝေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ, တသ္မာ ဖလေပိ ‘‘မဂ္ဂင်္ဂံ မဂ္ဂပရိယာပန္န’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ မဂ္ဂဝိဘင်္ဂေ ဖလေသု စ အဋ္ဌင်္ဂိကော ပဉ္စင်္ဂိကော စ မဂ္ဂေါ ဥဒ္ဓဋော, ဧဝံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါပီတိ. မဂ္ဂံ ဥပါဒါယာတိ မဂ္ဂသဒိသတာယ မဂ္ဂေါတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယာဟ.

៥៥៥. ផលនៃមគ្គដែលកាត់ផ្តាច់កិលេស មានសម្មាទិដ្ឋិជាដើម ដែលមានសភាវៈស្រឡះចាកវដ្តៈ ទោះបីជាធម៌មានកិលេសរលត់ហើយ ក៏គប្បីមានសភាវៈស្រឡះចាកវដ្តៈដែរ ហេតុនោះ ទោះបីក្នុងផល លោកក៏ពោលថា «ជាអង្គមគ្គ រាប់បញ្ចូលក្នុងមគ្គ»។ កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងមគ្គវិភង្គ និងក្នុងផលទាំងឡាយ លោកទើបដកស្រង់មគ្គមានអង្គ ៨ និងមគ្គមានអង្គ ៥ មកសម្តែង ទោះបីពោជ្ឈង្គទាំងឡាយ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Maggaṃ upādāyāti លោកពោលសំដៅដល់សេចក្តីនេះថា ឈ្មោះថា មគ្គ ព្រោះភាពស្រដៀងគ្នានឹងមគ្គ។

---

လောကုတ္တရဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាកថាថាដោយលោកុត្តរវិបាក ចប់ហើយ។

---

အကုသလဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាកថាថាដោយអកុសលវិបាក

---

၅၅၆. ဣဋ္ဌဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေသု [Pg.137] ဝိယ န အနိဋ္ဌအနိဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေသု သန္တီရဏဝိသေသော အတ္ထိ, အနိဋ္ဌာရမ္မဏမေဝ ပန အဓိမတ္တံ မန္ဒဉ္စ ဧဝံ ဒွိဓာ ဝုတ္တံ.

៥៥៦. សេចក្តីប្លែកគ្នានៃសន្តីរណៈ មិនមានក្នុងអនិដ្ឋារម្មណ៍ និងអនិដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណ៍ ដូចជាមានក្នុងឥដ្ឋារម្មណ៍ និងឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណ៍ឡើយ ប៉ុន្តែ លោកពោលចែកអនិដ្ឋារម្មណ៍នោះឯងជា ២ យ៉ាង គឺអនិដ្ឋារម្មណ៍ដ៏លើសលុប និងអនិដ្ឋារម្មណ៍ដ៏ទន់ខ្សោយ។

---

အကုသလဝိပါကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាកថាថាដោយអកុសលវិបាក ចប់ហើយ។

---

ကိရိယာဗျာကတံ

កិរិយាព្យាកតៈ

---

မနောဓာတုစိတ္တဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាចិត្តជាមនោធាតិ

---

၅၆၆. ဝါတပုပ္ဖန္တိ မောဃပုပ္ဖံ. တံ အစ္ဆိန္နေပိ ရုက္ခေ န ဖလတိ, ဆိန္နရုက္ခပုပ္ဖံ ပန အစ္ဆိန္နေ ဖလေယျ. ဧဝံ အစ္ဆိန္နဘဝမူလဿပိ ပဝတ္တမာနံ ယံ န ဖလတိ, တံ ဝါတပုပ္ဖသဒိသံ. ဣတရဿေဝ ပန ပဝတ္တမာနံ ဆိန္နရုက္ခပုပ္ဖသဒိသံ. တဉှိ အစ္ဆိန္နေ ဘဝမူလေ ဖလေယျာတိ.

៥៦៦. ពាក្យថា Vātapupphanti គឺផ្កាឥតផល។ ផ្កានោះ ទោះបីដើមឈើមិនទាន់កាប់ ក៏មិនហុចផលឡើយ ចំណែកឯផ្កានៃដើមឈើដែលកាប់ហើយ បើមិនទាន់កាប់ គប្បីហុចផល។ យ៉ាងណាមិញ អាវជ្ជនៈ ២ ទោះបីកើតឡើងក្នុងសន្តាននៃបុគ្គលដែលមិនទាន់កាត់ឫសគល់នៃភព ក៏មិនហុចផលឡើយ អាវជ្ជនៈនោះប្រៀបដូចជាផ្កាឥតផល។ ប៉ុន្តែ ជវនៈដែលកើតឡើងក្នុងសន្តាននៃព្រះខីណាស្រពក្រៅពីនោះ ប្រៀបដូចជាផ្កានៃដើមឈើដែលកាប់ហើយ។ ព្រោះថា ជវនៈនោះ បើឫសគល់នៃភពមិនទាន់កាត់ទេ គប្បីហុចផល។

---

ကိရိယမနောဝိညာဏဓာတုစိတ္တဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាចិត្តជាកិរិយាមនោវិញ្ញាណធាតុ

---

၅၆၈. လောလုပ္ပတဏှာ ပဟီနာတိ ဣမဿ စိတ္တဿ ပစ္စယဘူတာ ပုရိမာ ပဝတ္တိ ဒဿိတာ. ဣဒံ ပန စိတ္တံ ဝိစာရဏပညာရဟိတန္တိ ကေဝလံ သောမနဿမတ္တံ ဥပ္ပာဒေန္တဿ ဟောတီတိ. ဧဝံ စေတိယပူဇာဒီသုပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝတ္တံ ကရောန္တောတိ ဣဒံ ဝတ္တံ ကရောန္တဿ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏေ ကာယဒွါရစိတ္တပ္ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ပဉ္စဒွါရာနုဂတံ ဟုတွာ လဗ္ဘမာနံ သန္ဓာယ ပဉ္စဒွါရေ ဧဝ ဝါ လောလုပ္ပတဏှာပဟာနာဒိပစ္စဝေက္ခဏဟေတုဘူတံ ဣဒမေဝ ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ တတ္ထ တတ္ထ ‘‘ဣမိနာ စိတ္တေန သောမနဿိတော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ‘‘ဧဝံ တာဝ ပဉ္စဒွါရေ လဗ္ဘတီ’’တိ အာဟ. အတီတံသာဒီသု အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ ဝတွာ ‘‘ဣမေဟိ တီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တီ’’တိအာဒိဝစနတော (မဟာနိ. ၁၅၆ အတ္ထတော သမာနံ) ‘‘ဘဂဝတော ဣဒံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တဝစနံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. အဟေတုကဿ မူလာဘာဝေန သုပ္ပတိဋ္ဌိတတာ နတ္ထီတိ ဗလဘာဝေါ အပရိပုဏ္ဏော, တသ္မာ ဥဒ္ဒေသဝါရေ ‘‘သမာဓိဗလံ ဟောတိ, ဝီရိယဗလံ ဟောတီ’’တိ န ဝုတ္တံ. တတော ဧဝ ဟိ အဟေတုကာနံ သင်္ဂဟဝါရေ ဈာနင်္ဂါနိ စ န ဥဒ္ဓဋာနိ. တေနေဝ ဣမသ္မိမ္ပိ အဟေတုကဒွယေ ဗလာနိ အနုဒ္ဒေသာသင်္ဂဟိတာနိ. ယသ္မာ ပန ဝီရိယဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ သေသာဟေတုကေဟိ [Pg.138] ဗလဝံ, ယသ္မာ စ ဧတ္ထ ဝိတက္ကာဒီနံ ဈာနပစ္စယမတ္တတာ ဝိယ သမာဓိဝီရိယာနံ ဗလမတ္တတာ အတ္ထိ, တသ္မာ နိဒ္ဒေသဝါရေ ‘‘သမာဓိဗလံ ဝီရိယဗလ’’န္တိ ဝတွာ ဌပိတံ. ယသ္မာ ပန နေဝ ကုသလံ နာကုသလံ, တသ္မာ သမ္မာသမာဓိ မိစ္ဆာသမာဓီတိ, သမ္မာဝါယာမော မိစ္ဆာဝါယာမောတိ စ န ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝံ သတိ မဟာကိရိယစိတ္တေသု စ ဧတံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ဝုတ္တဉ္စ, တသ္မာ သမ္မာ, မိစ္ဆာ ဝါ နိယျာနိကသဘာဝါဘာဝတော မဂ္ဂပစ္စယဘာဝံ အပ္ပတ္တာ သမာဓိဝါယာမာ ဣဓ တထာ န ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

៥៦៨. បទថា Loluppataṇhā pahīnā (លោលុប្បតណ្ហាត្រូវបានលះបង់ហើយ) នេះ បង្ហាញនូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តជាបុព្វភាគ ដែលជាបច្ច័យនៃហសិតុប្បាទចិត្តនេះ។ ប៉ុន្តែ ចិត្តនេះ (ហសិតុប្បាទចិត្ត) គឺសូន្យចាកវិចារណបញ្ញា (បញ្ញាចេតសិកមិនផ្សំជាមួយ) ដូច្នេះ ទើបកើតឡើងដល់ព្រះអរហន្ត កាលញ៉ាំងសោមនស្សមត្តៈ (ត្រឹមតែការញញឹម) ឲ្យកើតឡើង។ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងការបូជាចេតិយជាដើម។ បទថា Vattaṃ karonto (កាលធ្វើនូវវត្ត) នេះ សំដៅយកការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តតាមកាយទ្វារ ក្នុងផោដ្ឋព្វារម្មណ៍ របស់បុគ្គលអ្នកធ្វើនូវវត្ត។ សំដៅយកហសិតុប្បាទចិត្តដែលបានមកដោយការប្រព្រឹត្តទៅតាមបញ្ចទ្វារ ឬមួយ សំដៅយកការប្រព្រឹត្តទៅនៃហសិតុប្បាទចិត្តនេះឯង ក្នុងបញ្ចទ្វារ ដែលជាហេតុនៃការពិចារណាមានការលះបង់លោលុប្បតណ្ហាជាដើម ក្នុងទ្វារនោះៗ ទើបពោលថា «រមែងជាអ្នកមានសោមនស្សដោយចិត្តនេះ» ដូច្នេះ ទើបលោកពោលថា «រមែងបានក្នុងបញ្ចទ្វារយ៉ាងនេះជាមុនសិន»។ កាលពោលដល់ញាណដែលមិនទើសទាក់ក្នុងអតីតកាលជាដើម តាមព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា «កាយកម្មទាំងអស់របស់ព្រះមានព្រះភាគជាពុទ្ធៈ អ្នកប្រកបដោយធម៌ទាំង ៣ នេះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅតាមញាណ» ពាក្យដែលពោលថា «ចិត្តនេះកើតឡើងដល់ព្រះមានព្រះភាគ» នោះ គប្បីពិចារណា។ ព្រោះអហេតុកចិត្តមិនមានឫស (ហេតុ) ភាពជាចិត្តតាំងនៅមាំមួនក៏មិនមាន ហេតុនោះ ភាពជាពលៈ (កម្លាំង) ទើបមិនបរិបូណ៌ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងឧទ្ទេសវារៈ ទើបមិនពោលថា «សមាធិពលៈ រមែងមាន, វីរិយពលៈ រមែងមាន»។ ព្រោះតែហេតុនោះឯង ក្នុងសង្គហវារៈនៃអហេតុកចិត្តទាំងឡាយ ឈានង្គទាំងឡាយក៏មិនបានលើកឡើង។ ព្រោះតែហេតុនោះឯង សូម្បីក្នុងអហេតុកគូនេះ ពលៈទាំងឡាយក៏មិនបានបង្ហាញក្នុងឧទ្ទេសវារៈ និងមិនបានសង្គ្រោះក្នុងសង្គហវារៈឡើយ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែវីរិយៈមានប្រាកដ ចិត្តនេះទើបមានកម្លាំងជាងអហេតុកចិត្តដែលសេសសល់ និងព្រោះតែក្នុងចិត្តនេះ ភាពជាត្រឹមតែពលៈនៃសមាធិនិងវីរិយៈមានប្រាកដ ដូចជាភាពជាត្រឹមតែឈានបច្ច័យនៃវិតក្កៈជាដើម ហេតុនោះ ក្នុងនិទ្ទេសវារៈ លោកទើបពោលទុកថា «សមាធិពលៈ វីរិយពលៈ»។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែចិត្តនេះមិនមែនជាកុសល មិនមែនជាអកុសល ហេតុនោះ ទើបមិនពោលថា «សម្មាសមាធិ មិច្ឆាសមាធិ» និង «សម្មាវាយាមៈ មិច្ឆាវាយាមៈ» នេះជាអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ។ កាលបើមានយ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងមហាកិរិយាចិត្តទាំងឡាយ ពាក្យនេះក៏មិនគប្បីពោលដែរ តែលោកបានពោលទុកហើយ ហេតុនោះ សមាធិនិងវាយាមៈដែលមិនដល់នូវភាពជាមគ្គបច្ច័យ ព្រោះមិនមានសភាវៈជានិយ្យានិកៈ ទោះជាសម្មាឬមិច្ឆាក្តី ទើបមិនពោលទុកក្នុងទីនេះយ៉ាងនោះឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

---

၅၇၄. ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တအာသယာနုသယသဗ္ဗညုတာနာဝရဏဉာဏာနိ ဣမဿာနန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနိ ယမကပါဋိဟာရိယမဟာကရုဏာသမာပတ္တိဉာဏာနိ စ ဣမဿ အနန္တရံ ဥပ္ပန္နပရိကမ္မာနန္တရာနိ ဣမိနာ အာဝဇ္ဇိတာရမ္မဏေယေဝ ပဝတ္တန္တီတိ အာဟ ‘‘ဆ…ပေ… ဂဏှန္တီ’’တိ. မဟာဝိသယတ္တာ မဟာဂဇော ဝိယ မဟန္တန္တိ မဟာဂဇံ.

៥៧៤. ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណ អាសយានុសយញាណ សព្វញ្ញុតញ្ញាណ និងអនាវរណញាណទាំងឡាយ ដែលកើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃមនោទ្វារាវជ្ជនៈនេះ និងយមកបាដិហារិយញាណ មហាករុណាសមាបត្តិញាណទាំងឡាយ ដែលកើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃបរិកម្មដែលកើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃមនោទ្វារាវជ្ជនៈនេះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ដែលមនោទ្វារាវជ្ជនៈនេះពិចារណាហើយតែប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «កាន់យកនូវធម៌ ៦...ផេ...»។ ព្រោះមានអារម្មណ៍ធំទូលាយ ទើបធំដូចជាដំរីសារដ៏ធំ ឈ្មោះថា មហាហ្គជៈ (មហាគជៈ)។

---

ရူပါဝစရာရူပါဝစရကိရိယစိတ္တဝဏ္ဏနာ

ពណ៌នារូបាវចរអរូបាវចរកិរិយាចិត្ត

---

၅၇၇. ဣဒါနိ ယာနိ ကိရိယာနိ ဇာတာနိ, တာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ ဧဝံ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. အတ္တဘာဝေါတိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဝုစ္စန္တိ.

៥៧៧. ក្នុងកាលឥឡូវនេះ គប្បីធ្វើការភ្ជាប់សេចក្តីយ៉ាងនេះថា «កិរិយាចិត្តទាំងឡាយណាដែលកើតឡើងហើយ គប្បីជ្រាបនូវកិរិយាចិត្តទាំងនោះ»។ បទថា អត្តភារៈ (អត្តភាព) លោកសំដៅយកបញ្ចក្ខន្ធ។

---

စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាចិត្តុប្បាទកណ្ឌ ចប់ហើយ។

---

၂. ရူပကဏ္ဍံ

២. រូបកណ្ឌ

---

ဥဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាឧទ្ទេស

---

ဣဒါနိ [Pg.139] ရူပမဗျာကတံ ဘာဇေတဗ္ဗံ, တဉ္စ ကေနစိ သမယဝဝတ္ထာနံ ကတွာ န သက္ကာ ဘာဇေတုံ. န ဟိ ရူပဿ စိတ္တုပ္ပာဒေန သမယဝဝတ္ထာနံ သက္ကာ ကာတုံ အစိတ္တသမုဋ္ဌာနသဗ္ဘာဝတော, စိတ္တသမုဋ္ဌာနဿ စ အနေကစိတ္တသမုဋ္ဌာနတာယ ရူပသမုဋ္ဌာပကစိတ္တာနဉ္စ ကေသဉ္စိ ကတ္ထစိ အသမုဋ္ဌာပနတာယ ဝဝတ္ထာနာဘာဝတော, ဝိညတ္တိဒွယဝဇ္ဇိတဿ ရူပဿ အစိတ္တသဟဘုဘာဝတော စ, န စ ရူပါနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရဏေန သမယဝဝတ္ထာနံ ယုဇ္ဇတိ မဟဂ္ဂတပ္ပမာဏာနံ ဈာနာနံ ဝိယ ရူပါနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာတဗ္ဗတာဘာဝါ, ဥပါဒါရူပေဟိ စ န ယုဇ္ဇတိ တေသံ သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝေန အပ္ပဝတ္တနတော, နာပိ မဟာဘူတေဟိ ယုဇ္ဇတိ ကေသဉ္စိ မဟာဘူတာနံ ကေဟိစိ ဥပါဒါရူပေဟိ ဝိနာ ပဝတ္တိတော အသမာနကာလာနဉ္စ သဗ္ဘာဝတော. န ဟိ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ ပထဝီဓာတု ဥပ္ပန္နာ ဟောတိ, တသ္မိံ သမယေ စက္ခာယတနံ ဟောတီ’’တိ သက္ကာ ဝတ္တုံ သောတာဒိနိဿယဘူတာယ ပထဝိယာ စိတ္တာဒိသမုဋ္ဌာနာယ စ သဟ စက္ခာယတနဿ အဘာဝါ. ဧဝံ သောတာယတနာဒီသုပိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ រូបអព្យាក្រឹត គប្បីចែកសម្តែង ហើយរូបអព្យាក្រឹតនោះ មិនអាចកំណត់ដោយសម័យណាមួយ ហើយចែកសម្តែងបានឡើយ។ ព្រោះថា ការកំណត់សម័យនៃរូបដោយការកើតឡើងនៃចិត្ត មិនអាចធ្វើបានឡើយ ព្រោះមានរូបដែលមិនមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន (គឺឧតុ អាហារ កម្មសមុដ្ឋាន) ប្រាកដនៅឡើយ និងព្រោះចិត្តសមុដ្ឋានរូប កើតឡើងអំពីចិត្តច្រើនផ្សេងៗគ្នា ឬមួយ ព្រោះចិត្តដែលញ៉ាំងរូបឲ្យកើតឡើងខ្លះ ក្នុងភពឬខណៈខ្លះ មិនអាចញ៉ាំងរូបឲ្យកើតឡើងបាន ព្រោះមិនមានការកំណត់ និងព្រោះរូបដែលវៀរចាកវិញ្ញត្តិទាំងពីរ មិនមែនជាចិត្តសហភូ (មិនកើតរួមជាមួយចិត្ត) មួយវិញទៀត ការកំណត់សម័យដោយការចូលទៅសម្រេចសម្រាន្តនៅនៃរូបទាំងឡាយ មិនសមគួរឡើយ ព្រោះរូបទាំងឡាយ មិនមានសភាវៈដែលត្រូវចូលទៅសម្រេចសម្រាន្តនៅ ដូចជាឈានទាំងឡាយដែលជាមហគ្គតៈនិងអប្បមាណៈឡើយ សូម្បីការកំណត់ដោយឧបាទាយរូបទាំងឡាយ ក៏មិនសមគួរដែរ ព្រោះឧបាទាយរូបទាំងនោះ មិនប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាសហជាតបច្ច័យជាដើមឡើយ សូម្បីការកំណត់ដោយមហាភូតរូបទាំងឡាយ ក៏មិនសមគួរដែរ ព្រោះមហាភូតរូបខ្លះ ប្រព្រឹត្តទៅដោយវៀរចាកឧបាទាយរូបខ្លះ និងព្រោះមានរូបដែលមានកាលមិនស្មើគ្នាប្រាកដនៅ។ ព្រោះមិនអាចពោលបានឡើយថា «ក្នុងសម័យណា បឋវីធាតុ កើតឡើងហើយ ក្នុងសម័យនោះ ចក្ខាយតនៈ រមែងមាន» ព្រោះចក្ខាយតនៈ មិនមានរួមជាមួយបឋវីធាតុដែលជាទីអាស្រ័យនៃសោតៈជាដើម និងបឋវីធាតុដែលមានចិត្តជាដើមជាសមុដ្ឋានឡើយ។ គប្បីផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីយ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងសោតាយតនៈជាដើម។

---

မဟာဘူတေဟိ အသမာနကာလာနိ ဝိညတ္တိဥပစယာဒီနိပိ တသ္မိံ သမယေ ဟောန္တီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ. ဧကသ္မိဉ္စ ကာလေ အနေကာနိ ကလာပသဟဿာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ပဝတ္တန္တိ စ, န အရူပဓမ္မာနံ ဝိယ ရူပါနံ ကလာပဒွယသဟာဘာဝေါ အတ္ထိ. ဧကသ္မိဉ္စ ကလာပေ ဝတ္တမာနေ ဧဝ အညဿ နိရောဓော, အညဿ စုပ္ပတ္တိ ဟောတီတိ သဗ္ဗထာ ရူပါဗျာကတံ သမယဝဝတ္ထာနံ ကတွာ န သက္ကာ ဝိဘဇိတုံ. ဧကကာဒီဟိ ပန နယေဟိ န ဟေတုအာဒိနာ သဘာဝေန ဝိဘဇိတုံ သက္ကာတိ တထာ ဝိဘဇနတ္ထံ စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍေ တာဝ အဝိဘတ္တံ အဗျာကတံ အတ္ထီတိ ဒဿေတုံ သမယဝဝတ္ထာနေန ဝိနာ အဗျာကတဿ သဘာဝတောယေဝ နိဒ္ဒေသေ ဧကဒေသံ နိဒ္ဒိသိတွာ နိဂမနကရဏဿ အနုပပတ္တိတော စ ဝိဘတ္တဉ္စ အဝိဘတ္တဉ္စ သဗ္ဗံ သင်္ဂဏှန္တော အာဟ ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ အဗျာကတာ? ကုသလာ…ပေ… အသင်္ခတာ စ ဓာတု. ဣမေ ဓမ္မာ အဗျာကတာ’’တိ. အဝိဘတ္တေ ဟိ ဝိဘဇိတဗ္ဗေ ဒဿိတေ ဝိဘဇနံ ယုတ္တံ ဉာတုံ ဣစ္ဆာယ ဥပ္ပာဒိတာယာတိ. ဧတ္ထ ပန ဝိပါကကိရိယာဗျာကတံ ဝိဘတ္တတ္တာ [Pg.140] န ဝိဘဇိတဗ္ဗံ, အသင်္ခတာ စ ဓာတု ဘေဒါဘာဝတော. ယံ ပနေတ္ထ ဘေဒယုတ္တတ္တာ အဝိဘတ္တတ္တာ စ ဝိဘဇိတဗ္ဗံ, တံ ဝိဘဇန္တော အာဟ ‘‘တတ္ထ ကတမံ သဗ္ဗံ ရူပ’’န္တိအာဒိ. အယမေတ္ထ ပါဠိယောဇနာ.

សូម្បីវិញ្ញត្តិ និងឧបចយៈជាដើម ដែលមានកាលមិនស្មើគ្នាជាមួយមហាភូតរូបទាំងឡាយ ក៏មិនអាចពោលបានថា «រមែងមានក្នុងសម័យនោះ» ឡើយ។ មួយវិញទៀត ក្នុងកាលតែមួយ រូបកលាបរាប់ពាន់រមែងកើតឡើង និងប្រព្រឹត្តទៅ ភាពកើតឡើងរួមគ្នានៃកលាបទាំងពីរនៃរូបទាំងឡាយ មិនមានដូចជានាមធម៌ទាំងឡាយឡើយ។ កាលដែលកលាបមួយកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ (ស្ថិតនៅ) ការរលត់នៃកលាបដទៃ និងការកើតឡើងនៃកលាបដទៃទៀត រមែងមាន ព្រោះហេតុនោះ ដោយប្រការទាំងពួង រូបអព្យាក្រឹត មិនអាចកំណត់សម័យហើយចែកសម្តែងបានឡើយ។ ប៉ុន្តែ អាចចែកសម្តែងបានដោយន័យមានឯកកៈជាដើម និងដោយសភាវៈមាននហេតុជាដើម ដើម្បីចែកសម្តែងយ៉ាងនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា មានអព្យាក្រឹតធម៌ដែលមិនទាន់បានចែកសម្តែងក្នុងចិត្តុប្បាទកណ្ឌជាមុនសិន និងព្រោះការមិនសមគួរក្នុងការធ្វើនិគមនៈ ដោយការចង្អុលបង្ហាញចំណែកមួយក្នុងនិទ្ទេសនៃអព្យាក្រឹតធម៌តាមសភាវៈតែប៉ុណ្ណោះ ដោយវៀរចាកការកំណត់សម័យ ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់សង្គ្រោះយកអព្យាក្រឹតធម៌ទាំងអស់ ទាំងដែលចែកហើយ និងមិនទាន់ចែក ទើបត្រាស់ថា «តើធម៌ទាំងឡាយណាជាអព្យាក្រឹត? កុសល...ផេ... និងអសង្ខតធាតុ។ ធម៌ទាំងឡាយនេះជាអព្យាក្រស្ថិត»។ ព្រោះថា កាលបើធម៌ដែលមិនទាន់ចែក ដែលគួរចែក លោកបានបង្ហាញហើយ ការចែកសម្តែងរមែងសមគួរ ព្រោះញ៉ាំងសេចក្តីប្រាថ្នាចង់ដឹងឲ្យកើតឡើង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអព្យាក្រឹតធម៌ទាំងនេះ វិបាកនិងកិរិយាអព្យាក្រឹត មិនគួរចែកសម្តែងទៀតឡើយ ព្រោះបានចែកសម្តែងរួចហើយ សូម្បីអសង្ខតធាតុក៏មិនគួរចែកដែរ ព្រោះមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នា។ ចំណែករូបអព្យាក្រឹតណា ក្នុងទីនេះ ដែលគួរចែកសម្តែង ព្រោះប្រកបដោយសេចក្តីប្លែកគ្នា និងព្រោះមិនទាន់បានចែកសម្តែង ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់ចែកសម្តែងនូវរូបនោះ ទើបត្រាស់ថា «ក្នុងរូបនោះ តើរូបទាំងអស់តើដូចម្តេច?» ជាដើម។ នេះជាការភ្ជាប់សេចក្តីនៃបាលីក្នុងទីនេះ។

---

နယံ ဒဿေတွာတိ ဧတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဂဟဏမေဝ နယဒဿနံ. တံ ဝိပါကေသု ကတွာ ဝိညာတတ္တာ ကိရိယာဗျာကတေသု နိဿဋ္ဌံ. ကာမာဝစရာဒိဘာဝေန ဝတ္တဗ္ဗဿ ကိရိယာဗျာကတဿ ဝါ ဒဿနံ, တံ ကတွာ ကာမာဝစရာတိအာဒိကံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တတ္တာ နိဿဋ္ဌံ. ပဉ္စဝီသတိ ရူပါနီတိ ပါဠိယံ ဝုတ္တာနိ ဒသာယတနာနိ ပဉ္စဒသ စ သုခုမရူပါနိ, ဥပစယသန္တတိယော ဝါ ဧကန္တိ ကတွာ ဟဒယဝတ္ထုဉ္စ. ဆန္နဝုတီတိ စက္ခာဒိဒသကာ သတ္တ ဥတုသမုဋ္ဌာနာဒယော တယော အဋ္ဌကာ ဥတုစိတ္တဇာ ဒွေ သဒ္ဒါ စ. ကလာပဘာဝေန ပဝတ္တရူပရူပါနိ ‘‘ရူပကောဋ္ဌာသာ’’တိ ဝုတ္တာနိ ရူပကလာပကောဋ္ဌာသဘာဝတော. ကောဋ္ဌာသာတိ စ အံသာ, အဝယဝါတိ အတ္ထော. ကောဋ္ဌန္တိ ဝါ သရီရံ, တဿ အံသာ ကေသာဒယော ကောဋ္ဌာသာတိ အညေပိ အဝယဝါ ကောဋ္ဌာသာ ဝိယ ကောဋ္ဌာသာ. နိဗ္ဗာနံ နိပ္ပဒေသတော ဂဟိတန္တိ သောပါဒိသေသနိရုပါဒိသေသရာဂက္ခယာဒိအသင်္ခတာဒိဝစနီယဘာဝေန ဘိန္နံ နိပ္ပဒေသတော ဂဟိတံ. အတ္ထတော ဟိ ဧကာဝ အသင်္ခတာ ဓာတူတိ.

ក្នុងបទថា Nayaṃ dassetvā (បង្ហាញនូវន័យ) នេះ ការកាន់យកក្នុងវិបាកខាងក្រោមនោះឯង ឈ្មោះថាការបង្ហាញន័យ។ ការបង្ហាញន័យនោះ លោកធ្វើរួចហើយក្នុងវិបាកទាំងឡាយ ព្រោះដឹងច្បាស់ហើយ ទើបលះបង់ (មិនពោល) ក្នុងកិរិយាអព្យាក្រឹតទាំងឡាយ។ ឬមួយ ការបង្ហាញនូវកិរិយាអព្យាក្រឹតដែលគប្បីពោលដោយភាពជាកាមាវចរៈជាដើម លោកធ្វើការបង្ហាញនោះហើយ ព្រោះពោលដោយកាន់យកពាក្យមានថា «កាមាវចរៈ» ជាដើម ទើបលះបង់ចោល។ បទថា Pañcavīsati rūpāni (រូប ២៥) គឺអាយតនៈ ១០ និងសុខុមរូប ១៥ ដែលពោលទុកក្នុងបាលី ឬមួយ ធ្វើឧបចយៈនិងសន្តតិឲ្យជាតែមួយ ហើយកាន់យកហទយវត្ថុផង។ បទថា Channavuti (៩៦) គឺទសកៈមានចក្ខុទសកៈជាដើម ៧, អដ្ឋកៈមានឧតុសមុដ្ឋានជាដើម ៣, និងសទ្ទរូបដែលកើតអំពីឧតុនិងចិត្ត ២។ រូបរូបទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាកលាប លោកហៅថា «រូបកោដ្ឋាសៈ» ព្រោះមានសភាវៈជាចំណែកនៃរូបកលាប។ បទថា Koṭṭhāsa (កោដ្ឋាសៈ) គឺចំណែក ឬអវយវៈ នេះជាអធិប្បាយ។ ឬមួយ ពាក្យថា «កោដ្ឋៈ» គឺរាងកាយ ចំណែកនៃរាងកាយនោះមានសក់ជាដើម ឈ្មោះថា កោដ្ឋាសៈ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីអវយវៈដទៃទៀត ក៏ដូចជាកោដ្ឋាសៈ ទើបហៅថា កោដ្ឋាសៈ។ បទថា Nibbānaṃ nippadesato gahitaṃ (ព្រះនិព្វាន លោកកាន់យកដោយមិនមានសេសសល់) គឺព្រះនិព្វានដែលប្លែកគ្នាដោយភាពជាធម៌ដែលគប្បីពោលថា សឧបាទិសេសៈ និរុបាទិសេសៈ រាគក្ខយៈ និងអសង្ខតៈជាដើម ត្រូវបានកាន់យកដោយមិនមានសេសសល់ ព្រោះថា ដោយអត្ថ គឺមានតែអសង្ខតធាតុតែមួយគត់។

---

၅၈၄. သဗ္ဗန္တိ သကလံ စက္ကဝါဠံ. ပရိမဏ္ဍလံ ပရိမဏ္ဍလသဏ္ဌာနံ, ပရိက္ခေပတော ဆတ္တိံသ သတသဟဿာနိ ဒသ စေဝ သဟဿာနိ အဍ္ဎစတုတ္ထာနိ စ ယောဇနသတာနိ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ဝဋ္ဋံ ‘‘ပရိမဏ္ဍလ’’န္တိ ဝုတ္တံ. စတ္တာရိ နဟုတာနီတိ စတ္တာလီသ သဟဿာနိ. နဂဝှယာတိ နဂါတိ အဝှာတဗ္ဗာ နဂသဒ္ဒနာမာတိ အတ္ထော.

៥៨៤. បទថា Sabbaṃ (ទាំងអស់) គឺចក្រវាឡទាំងមូល។ បទថា Parimaṇḍalaṃ (វង់មូល) គឺមានសណ្ឋានវង់មូល ដោយបរិមាត្រជុំវិញមាន ៣ លាន ៦ សែន ១ ម៉ឺន និង ៣ រយ ៥០ យោជន៍ នេះជាអធិប្បាយ។ ហើយក្នុងគាថានេះ ទ្រង់ហៅវង់មូលថា «បរិមណ្ឌល»។ បទថា Cattāri nahutāni (៤ នហុតៈ) គឺ ៤ ម៉ឺន។ បទថា Nagavhayā (ឈ្មោះថានាគៈ) គឺមានឈ្មោះថា នាគៈ ដែលគប្បីហៅថា នាគៈ នេះជាអធិប្បាយ។

---

ဒေဝဒါနဝါဒီနံ တိဂါဝုတာဒိသရီရဝသေန မဟန္တာနိ ပါတုဘူတာနိ. တတ္ထာယံ ဝစနတ္ထော – ဘူတာနိ ဇာတာနိ နိဗ္ဗတ္တာနိ မဟန္တာနိ မဟာဘူတာနီတိ. အနေကစ္ဆရိယဒဿနေန အနေကာဘူတဝိသေသဒဿနဝသေန စ မာယာကာရော မဟန္တော ဘူတောတိ မဟာဘူတော. ယက္ခာဒယော ဇာတိဝသေနေဝ မဟန္တာ ဘူတာတိ မဟာဘူတာ. နိရုဠှော ဝါ အယံ မဟာဘူတသဒ္ဒေါ တေသု ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပထဝိယာဒယော ပန မဟာဘူတာ ဝိယ မဟာဘူတာ. ဘူတသဒ္ဒဿ ဥဘယလိင်္ဂတ္တာ နပုံသကတာ ကတာ. မဟာပရိဟာရတောတိ ဧတ္ထ ဝစနတ္ထံ ဝဒန္တော အာဟ ‘‘မဟန္တေဟိ ဘူတာနိ, မဟာပရိဟာရာနိ [Pg.141] ဝါ ဘူတာနီ’’တိ. တတ္ထ ပစ္ဆိမတ္ထေ ပုရိမပဒေ ဥတ္တရပဒဿ ပရိဟာရသဒ္ဒဿ လောပံ ကတွာ ‘‘မဟာဘူတာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ.

រូបទាំងឡាយដ៏ធំដែលប្រាកដឡើងដោយអំណាចនៃរាងកាយមានប្រវែង ៣ គាវុតជាដើម នៃទេវតានិងអសុរជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ នេះជាវិគ្រោះថា រូបទាំងឡាយដ៏ធំដែលកើតឡើងហើយ ឈ្មោះថា មហាភូតៈ។ ព្រោះបង្ហាញនូវការអស្ចារ្យច្រើនយ៉ាង និងព្រោះបង្ហាញនូវការប្លែកៗដែលមិនធ្លាប់មានច្រើនយ៉ាង នាយកល្បោល (អ្នកលេងសៀក) ជាសត្វដ៏ធំ ឈ្មោះថា មហាភូតៈ។ ពួកយក្សជាដើម ជាសត្វដ៏ធំដោយអំណាចនៃជាតិកំណើត ឈ្មោះថា មហាភូតៈ ឬមួយ គប្បីជ្រាបថា ពាក្យថា មហាភូតៈ នេះ ជាពាក្យរូឡី (ពាក្យពេញនិយម) ក្នុងសត្វទាំងនោះ។ ចំណែកឯបឋវីធាតុជាដើម ក៏ដូចជាមហាភូតៈទាំងនោះ ទើបឈ្មោះថា មហាភូតៈ ព្រោះពាក្យថា ភូតៈ មានលិង្គទាំងពីរ លោកទើបធ្វើជាណបុំសកលិង្គ។ កាលពោលនូវវិគ្រោះក្នុងបទថា Mahāparihāratោ (មហាបរិហារតោ) នេះ ទើបពោលថា «រូបទាំងឡាយដែលធំ ឬរូបទាំងឡាយដែលមានការរក្សាដ៏ធំ» ក្នុងវិគ្រោះខាងក្រោយនោះ លោកលុបបទខាងចុងគឺ បរិហារសព្ទ ក្នុងបទខាងដើម ទើបហៅថា «មហាភូតានិ»។

---

အစ္စိမတောတိ အဂ္ဂိဿ. ကောဋိသတသဟဿံ ဧကံ ကောဋိသတသဟဿေကံ. စက္ကဝါဠန္တိ တံ သဗ္ဗံ အာဏာက္ခေတ္တဝသေန ဧကံ ကတွာ ဝေါဟရန္တိ. ဝိလီယတိ ခါရောဒကေန. ဝိကီရတီတိ ဝိဒ္ဓံသတိ. ဥပါဒိန္နကေသု ဝိကာရံ ဒဿေန္တော ‘‘ပတ္ထဒ္ဓေါ’’တိအာဒိမာဟ. ကဋ္ဌမုခေန ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေါ ဥပမတ္ထော. ယထာ ကဋ္ဌမုခသပ္ပေန ဒဋ္ဌော ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတိ, ဧဝံ ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေန သော ကာယော ကဋ္ဌမုခေဝ ဟောတိ, ကဋ္ဌမုခမုခဂတော ဝိယ ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဝါ-သဒ္ဒေါ ဧဝသဒ္ဒဿတ္ထေ. ‘‘ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေနာ’’တိ ဧတဿ စ ပရတော အာဟရိတွာ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတြာယမတ္ထော – ‘‘ကဋ္ဌမုခေန ဒဋ္ဌောပိ ကာယော ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေနေဝ ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတိ, တသ္မာ ပထဝီဓာတုယာ အဝိယုတ္တော သော ကာယော သဗ္ဗဒါ ကဋ္ဌမုခမုခဂတော ဝိယ ဟောတီ’’တိ. အထ ဝါ အနိယမတ္ထော ဝါ-သဒ္ဒေါ. တတြာယမတ္ထော – ‘‘ကဋ္ဌမုခေန ဒဋ္ဌော ကာယော ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတိ ဝါ န ဝါ ဟောတိ မန္တာဂဒဝသေန, ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေန ပန မန္တာဂဒရဟိတော သော ကာယော ကဋ္ဌမုခမုခဂတော ဝိယ ဟောတိ ဧကန္တပတ္ထဒ္ဓေါ’’တိ. ပူတိယောတိ ကုထိတော. မဟာဝိကာရာနိ ဘူတာနီတိ မဟာဝိကာရာနိ ဇာတာနိ, ဝိဇ္ဇမာနာနီတိ ဝါ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ပုရိမပဒေ ဥတ္တရပဒဿ ဝိကာရသဒ္ဒဿ လောပံ ကတွာ ‘‘မဟာဘူတာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ.

បទថា Accimato (មានរស្មី) គឺនៃភ្លើង។ បទទាំងពីរគឺ «មួយសែនកោដិ» ផ្សំគ្នាជា «កោដិសតសហស្សេកៈ»។ បទថា Cakkavāḷaṃ (ចក្រវាឡ) គឺលោកហៅរួមចក្រវាឡមួយសែនកោដិទាំងអស់នោះជាតែមួយ ដោយអំណាចនៃអាណាក្ខេត្ត។ រលាយទៅដោយទឹកប្រៃ។ បទថា Vikīrati (ខ្ចាត់ខ្ចាយទៅ) គឺវិនាសទៅ។ កាលបង្ហាញនូវសេចក្តីប្រែប្រួលក្នុងឧបាទិន្នកមហាភូតទាំងឡាយ ទើបពោលថា «រឹងត្អឹង» ជាដើម។ ក្នុងបទថា Kaṭṭhamukhena vā (ឬដោយពស់កដ្ឋមុខៈ) វ៉ាសព្ទ មានអត្ថជាឧបមា រាងកាយដែលពស់កដ្ឋមុខៈខាំហើយ រមែងរឹងត្អឹងយ៉ាងណា កាលបើបឋវីធាតុប្រែប្រួល រាងកាយនោះក៏រមែងរឹងត្អឹងដូចជាស្ថិតក្នុងមាត់នៃពស់កដ្ឋមុខៈយ៉ាងនោះដែរ នេះជាអធិប្បាយ។ ឬមួយ វ៉ាសព្ទ មានអត្ថដូចជា ឯវសព្ទ ហើយគប្បីនាំយកទៅដាក់ខាងចុងនៃបទថា «ព្រោះការប្រែប្រួលនៃបឋវីធាតុ» ក្នុងវីកប្បនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់ថា «សូម្បីរាងកាយដែលពស់កដ្ឋមុខៈខាំហើយ ក៏រមែងរឹងត្អឹងព្រោះតែការប្រែប្រួលនៃបឋវីធាតុប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ រាងកាយដែលមិនប្រាសចាកបឋវីធាតុនោះ រមែងដូចជាស្ថិតក្នុងមាត់នៃពស់កដ្ឋមុខៈអស់កាលជានិច្ច»។ ឬមួយ វ៉ាសព្ទ មានអត្ថមិនទៀងទាត់ ក្នុងវីកប្បនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់ថា «រាងកាយដែលពស់កដ្ឋមុខៈខាំហើយ រមែងរឹងត្អឹងខ្លះ មិនរឹងត្អឹងខ្លះ ដោយអំណាចនៃមន្តនិងឱសថ ប៉ុន្តែ ព្រោះការប្រែប្រួលនៃបឋវីធាតុ រាងកាយដែលប្រាសចាកមន្តនិងឱសថនោះ រមែងរឹងត្អឹងជាប្រាកដ ដូចជាស្ថិតក្នុងមាត់នៃពស់កដ្ឋមុខៈ»។ បទថា Pūtiyo (ស្អុយរលួយ) គឺស្អុយ។ បទថា Mahāvikārāni bhūtāni (មហាវិការានិ ភូតានិ) គឺរូបទាំងឡាយដែលកើតឡើងមានសេចក្តីប្រែប្រួលដ៏ធំ ឬរូបទាំងឡាយដែលមានប្រាកដ នេះជាអធិប្បាយ។ ហើយក្នុងទីនេះ លោកលុបបទខាងចុងគឺ វិការសព្ទ ក្នុងបទខាងដើម ទើបហៅថា «មហាភូតានិ»។

---

ပထဝီတိအာဒိနာ သဗ္ဗလောကဿ ပါကဋာနိပိ ဝိပလ္လာသံ မုဉ္စိတွာ ယထာသဘာဝတော ပရိဂ္ဂယှမာနာနိ မဟန္တေန ဝါယာမေန ဝိနာ န ပရိဂ္ဂယှန္တီတိ ပါကဋာနိပိ ဒုဝိညေယျသဘာဝတ္တာ ‘‘မဟန္တာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တာနိ ဟိ သုဝိညေယျာနိ အမဟန္တာနီတိ ဂဟေတွာ ဌိတော တေသံ ဒုပ္ပရိဂ္ဂဟိတတံ ဒိသွာ ‘‘အဟော မဟန္တာနိ ဧတာနီ’’တိ ပဇာနာတိ. ဥပါဒါယာတိ ဧတေန ဝိညာယမာနာ ပစ္ဆိမကာလကိရိယာ ပဝတ္တီတိ ကတွာ ‘‘ပဝတ္တရူပ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉှိ ‘‘ဥပါဒါယာ’’တိ ဧတေန ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နတာ ဝုတ္တာ ဟောတီတိ. အထ ဝါ ဥပါဒါယတိ နိဿယတီတိ ဥပါဒါယံ, ဥပါဒါယမေဝ ရူပံ ဥပါဒါယရူပံ, အညနိဿယဿ ဧကန္တနိဿိတဿ ရူပဿေတံ အဓိဝစနံ. တံ ပန န သတ္တဿ, နာပိ ဝေဒနာဒိနော တဒဘာဝေပိ ဘာဝတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘စတုန္နံ မဟာဘူတာန’’န္တိအာဒိမာဟ. ဘဝတိ ဟိ နိဿယရူပါနံ သာမိဘာဝေါတိ.

ដោយពាក្យថា បឋវី ជាដើម មហាភូតទាំងឡាយ សូម្បីតែប្រាកដចំពោះសត្វលោកទាំងពួង កាលបើបុគ្គលលះបង់នូវវិបល្លាស (ការសំគាល់ខុស) ហើយ កំណត់កាន់យកតាមសភាវៈពិត រមែងមិនអាចកំណត់កាន់យកបានឡើយ បើវៀរចាកព្យាយាមដ៏ធំធេង ហេតុនោះ សូម្បីតែប្រាកដ ក៏ហៅថា «មហាភូត» ព្រោះមានសភាវៈដែលដឹងបានដោយកម្រ។ ព្រោះថា យោគីបុគ្គលដែលតាំងនៅដោយប្រកាន់យកថា មហាភូតទាំងនោះដឹងបានដោយងាយ មិនមែនជាធំដុំឡើយ កាលឃើញនូវភាពដែលមហាភូតទាំងនោះកំណត់កាន់យកបានដោយកម្រ រមែងដឹងច្បាស់ថា «ឱ! មហាភូតទាំងនេះ ធំធេងណាស់តើ»។ កិរិយាក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ដែលដឹងបានដោយពាក្យថា ឧបាទាយ នេះ គឺការប្រព្រឹត្តទៅ (បវត្ត) ហេតុនោះ ទើបពោលថា «បវត្តរូប» (រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅ)។ ព្រោះថា កាលបើពោលយ៉ាងនេះ ភាពជាធម៌កើតឡើងដោយអាស្រ័យបច្ច័យ (បដិច្ចសមុប្បន្នភាព) ឈ្មោះថាព្រះអង្គទ្រង់ពោលហើយ ដោយពាក្យថា «upādāya» (ឧបាទាយ) នេះ។ មួយម៉្យាងទៀត រូបណាដែលរមែងអាស្រ័យ ហេតុនោះ រូបនោះឈ្មោះថា ឧបាទាយៈ (រូបអាស្រ័យ) រូបដែលគ្រាន់តែអាស្រ័យនោះឯង ឈ្មោះថា ឧបាទាយរូប នេះជាឈ្មោះនៃរូបដែលអាស្រ័យនូវរូបដទៃ ដែលជាធម្មជាតិអាស្រ័យដោយចំណែកមួយ។ ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញថារូបនោះ មិនមែនជារបស់សត្វ ទាំងមិនមែនជារបស់វេទនាជាដើម ព្រោះសូម្បីតែគ្មានវេទនាជាដើមនោះ ក៏រូបនោះនៅតែមាន ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា «catunnaṃ mahābhūtānaṃ» (នៃមហាភូតទាំង ៤) ជាដើម។ ព្រោះថា ភាពជាម្ចាស់ រមែងមានដល់រូបជាទីអាស្រ័យ (គឺមហាភូតទាំងឡាយ)។

---

တိဝိဓရူပသင်္ဂဟဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយអំពីការសង្គ្រោះរូបមានប្រការ ៣

---

၅၈၅. ပကိဏ္ဏကဒုကေသု [Pg.142] အဇ္ဈတ္တိကဒုကံ မုဉ္စိတွာ အညော သဗ္ဗဒုကေဟိ တိကဝသေန ယောဇနံ ဂစ္ဆန္တော နတ္ထိ, ဝိညတ္တိဒုကော စ ယောဇနံ န ဂစ္ဆတီတိ သဗ္ဗဒုကယောဂီသု အာဒိဘူတံ အဇ္ဈတ္တိကဒုကမေဝ ဂဟေတွာ သေသေဟိ သဗ္ဗဒုကေဟိ ယောဇေတွာ တိကာ ဝုတ္တာ. သက္ကာ ဟိ ဧတေန နယေန အညေသမ္ပိ ဒုကာနံ ဒုကန္တရေဟိ လဗ္ဘမာနာ တိကယောဇနာ ဝိညာတုန္တိ.

៥៨៥. ក្នុងបកិណ្ណកទុកៈទាំងឡាយ វៀរចាកអជ្ឈត្តិកទុកៈចេញ ទុកៈដទៃដែលដល់នូវការផ្សំផ្គុំជាទិកៈ ជាមួយនឹងទុកៈទាំងពួង គឺមិនមានឡើយ សូម្បីតែវិញ្ញត្តិទុកៈ ក៏មិនដល់នូវការផ្សំផ្គុំយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបទ្រង់កាន់យកតែអជ្ឈត្តិកទុកៈ ដែលជាទុកៈដំបូងគេ ក្នុងចំណោមទុកៈដែលផ្សំផ្គុំនឹងទុកៈទាំងពួងបាន ហើយផ្សំផ្គុំនឹងទុកៈដែលសេសសល់ទាំងពួង ទើបត្រាស់ទុកជាទិកៈទាំងឡាយ។ ព្រោះថា តាមវិធីនេះ បុគ្គលអាចដឹងបាននូវការផ្សំផ្គុំជាទិកៈ ដែលបានមកអំពីការផ្សំផ្គុំទុកៈដទៃទៀត ជាមួយនឹងទុកៈដទៃទៀត។

---

စတုဗ္ဗိဓာဒိရူပသင်္ဂဟဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយអំពីការសង្គ្រោះរូបមានប្រការ ៤ ជាដើម

---

၅၈၆. စတုက္ကေသု ဧကန္တစိတ္တသမုဋ္ဌာနဿ ဝိညတ္တိဒွယဘာဝတော ဝိညတ္တိဒုကာဒီဟိ သမာနဂတိကော စိတ္တသမုဋ္ဌာနဒုကောတိ တေန သဟ ဥပါဒါဒုကဿ ယောဇနာယ လဗ္ဘမာနောပိ စတုက္ကော န ဝုတ္တော, တထာ သနိဒဿနဒုကာဒီနံ တေန တဿ စ ဩဠာရိကဒူရဒုကေဟိ ယောဇနာယ လဗ္ဘမာနာ န ဝုတ္တာ, ဓမ္မာနံ ဝါ သဘာဝကိစ္စာနိ ဗောဓေတဗ္ဗာကာရဉ္စ ယာထာဝတော ဇာနန္တေန ဘဂဝတာ တေန အညေသံ တဿ စ အညေဟိ ယောဇနာ န ကတာတိ ကိံ ဧတ္ထ ကာရဏပရိယေသနာယ, အဒ္ဓါ သာ ယောဇနာ န ကာတဗ္ဗာ, ယတော ဘဂဝတာ န ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အညေ ပန ပကိဏ္ဏကဒုကာ အညေဟိ ပကိဏ္ဏကဒုကေဟိ ယောဇေတုံ ယုတ္တာ, တေဟိ ယောဇိတာ ဧဝ. ဝတ္ထုဒုကာဒီသု ပန သောတသမ္ဖဿာရမ္မဏဒုကာဒယော ဝဇ္ဇေတွာ အညေဟိ အာရမ္မဏဗာဟိရာယတနာဒိလဗ္ဘမာနဒုကေဟိ ဥပါဒိန္နကဒုကဿ ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယဒုကဿ စ ယောဇနာယ စတုက္ကာ လဗ္ဘန္တိ, စိတ္တသမုဋ္ဌာနဒုကဿ စ သဗ္ဗာရမ္မဏဗာဟိရာယတနာဒိလဗ္ဘမာနဒုကေဟိ. အဝသေသေဟိ ပန တေသံ အညေသဉ္စ သဗ္ဗဝတ္ထုဒုကာဒီဟိ ယောဇနာယ န လဗ္ဘန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

៥៨៦. ក្នុងចតុក្កៈទាំងឡាយ ព្រោះរូបដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋានដោយចំណែកមួយ គឺវិញ្ញត្តិទាំងពីរ ចិត្តសមុដ្ឋានទុកៈ មានគតិស្មើគ្នាជាមួយនឹងវិញ្ញត្តិទុកៈជាដើម (មានចិត្តសហភូទុកៈ និងចិត្តានុបរិវត្តទុកៈជាដើម) ហេតុនោះ សូម្បីតែចតុក្កៈដែលគប្បីបានមកដោយការផ្សំផ្គុំចិត្តសមុដ្ឋានទុកៈនោះ ជាមួយនឹងឧបាទាទុកៈ ក៏ព្រះអង្គមិនបានត្រាស់ទុកឡើយ ដូចគ្នានោះដែរ ចតុក្កៈទាំងឡាយដែលគប្បីបានមកដោយការផ្សំផ្គុំសនិទស្សនទុកៈជាដើម ជាមួយនឹងចិត្តសមុដ្ឋានទុកៈនោះ និងការផ្សំផ្គុំចិត្តសមុដ្ឋានទុកៈនោះ ជាមួយនឹងឱឡារិកទុកៈ និងទូរទុកៈទាំងឡាយ ក៏ព្រះអង្គមិនបានត្រាស់ទុកឡើយ។ មួយម៉្យាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់ជ្រាបច្បាស់តាមពិតនូវសភាវកិច្ចនៃធម៌ទាំងឡាយ និងអាការៈដែលគួរឲ្យវេនេយ្យសត្វយល់បាន មិនបានធ្វើការផ្សំផ្គុំវិញ្ញត្តិទាំងពីរនោះ ជាមួយនឹងទុកៈដទៃទៀត ឬមិនបានផ្សំផ្គុំទុកៈដទៃទៀត ជាមួយនឹងវិញ្ញត្តិទាំងពីរនោះឡើយ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយការស្វែងរកហេតុក្នុងទីនេះ? គប្បីជ្រាបថា ការផ្សំផ្គុំនោះពិតជាមិនគួរធ្វើឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបមិនបានធ្វើ។ ចំណែកឯបកិណ្ណកទុកៈដទៃទៀត គួរផ្សំផ្គុំនឹងបកិណ្ណកទុកៈដទៃទៀតបាន ព្រះអង្គក៏បានផ្សំផ្គុំនឹងទុកៈទាំងនោះរួចហើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងវត្ថុទុកៈជាដើម វៀរចាកសោតសម្ផស្សារម្មណទុកៈជាដើមចេញ ចតុក្កៈទាំងឡាយ រមែងបានមកដោយការផ្សំផ្គុំឧបាទិន្នកទុកៈ និងឧបាទិន្នុបាទានិយទុកៈ ជាមួយនឹងទុកៈដទៃទៀតដែលគប្បីបាន មានអារម្មណទុកៈ និងពាហិរាយតនទុកៈជាដើម និងបានមកដល់ចិត្តសមុដ្ឋានទុកៈ ជាមួយនឹងសព្វារម្មណទុកៈ និងពាហិរាយតនទុកៈជាដើមដែលគប្បីបាន។ ប៉ុន្តែ គប្បីជ្រាបថា ចតុក្កៈទាំងឡាយ រមែងមិនបានមកដោយការផ្សំផ្គុំទុកៈទាំងនោះ (មានឧបាទិន្នកទុកៈជាដើម) ជាមួយនឹងទុកៈដែលសេសសល់ និងដោយការផ្សំផ្គុំទុកៈដទៃទៀត ជាមួយនឹងសព្វវត្ថុទុកៈជាដើមឡើយ។

---

ဥဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីឧទ្ទេស ចប់ហើយ។

---

ရူပဝိဘတ္တိ

រូបវិភត្តិ

---

ဧကကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយអំពីឯកកនិទ្ទេស

---

၅၉၄. အဝိဇ္ဇမာနဝိဘာဂဿ ဝိဘာဂါဘာဝဒဿနမေဝ နိဒ္ဒေသော နိစ္ဆယကရဏတော, တသ္မာ ‘‘သဗ္ဗံ ရူပံ န ဟေတုမေဝါ’’တိအာဒိနာ ဝိဘာဂါဘာဝါဝဓာရဏေန [Pg.143] ဧဝ-သဒ္ဒေန နိဒ္ဒေသံ ကရောတိ. ဟေတုဟေတူတိ မူလဟေတု, ဟေတုပစ္စယဟေတူတိ ဝါ အယမတ္ထော. မဟာဘူတာ ဟေတူတိ အယမေဝတ္ထော မဟာဘူတာ ပစ္စယောတိ ဧတေနပိ ဝုတ္တောတိ. ဟေတုပစ္စယသဒ္ဒါနံ သမာနတ္ထတ္တာ ပစ္စယော ဧဝ ဟေတု ပစ္စယဟေတု. ယော စ ရူပက္ခန္ဓဿ ဟေတု, သော ဧဝ တဿ ပညာပနာယ ဟေတူတိ ဝုတ္တော တဒဘာဝေ အဘာဝတော. အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ကမ္မသမာဒါနာနံ ဌာနသော ဟေတုသော ဝိပါကန္တိ ဧတ္ထ ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ အညေသု ပစ္စယေသု ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိပါကနိယာမကတ္တာ ဥတ္တမံ ပဓာနံ ကုသလာကုသလံ ဂတိဥပဓိကအာလပယောဂသမ္ပတ္တိဝိပတ္တိဋ္ဌာနနိပ္ဖာဒိတံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏဉ္စ ကမ္မမိဝ ပဓာနတ္တာ ‘‘ဟေတူ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ကမ္မာရမ္မဏာနိ ‘‘ဥတ္တမဟေတူ’’တိ ဝုတ္တာနိ. ဝက္ခတိ စ ‘‘ဂတိဥပဓိကာလပယောဂါ ဝိပါကဿ ဌာနံ, ကမ္မံ ဟေတူ’’တိ. ဣဓ ပန ကမ္မမိဝ ဥတ္တမတ္တာ အာရမ္မဏမ္ပိ ဟေတုဝစနံ အရဟတီတိ ‘‘ဥတ္တမဟေတူ’’တိ ဝုတ္တံ. သင်္ခါရာနန္တိ ပုညာဘိသင်္ခါရာဒီနံ အဝိဇ္ဇာ သာဓာရဏပစ္စယတ္တာ ‘‘ဟေတူ’’တိ ဝုတ္တာ. ဖရတီတိ ဂစ္ဆတိ ပါပုဏာတိ. ပဋိက္ခေပနိဒ္ဒေသောတိ ဣဒံ မာတိကာယ အာဂတပဋိက္ခေပဝသေန ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန မာတိကာယ န ဟေတုပဒါဒိသင်္ဂဟိတတာ စ ရူပဿ ဝုတ္တာ တံတံသဘာဝတ္တာ, အဝဓာရိတတာ စ အနညသဘာဝတော.

៥៩៤. ការបង្ហាញនូវភាពមិនមានចំណែកចែកចេញទៅទៀត នៃរូបដែលមិនអាចចែកជាចំណែកៗបាននោះឯង ឈ្មោះថា និទ្ទេស (ការសម្តែងសេចក្តីពិស្តារ) ព្រោះអាចធ្វើការសម្រេចសេចក្តីបាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបទ្រង់ធ្វើការសម្តែងសេចក្តីពិស្តារ ដោយពាក្យថា «sabbaṃ rūpaṃ na hetumeva» (រូបទាំងពួង មិនមែនជាហេតុពិតប្រាកដឡើយ) ជាដើម ដោយការកំណត់នូវភាពមិនមានចំណែកចែកចេញទៅទៀត ដោយប្រើសព្ទថា «eva» (ឯវ)។ ពាក្យថា ហេតុ ក្នុងពាក្យថា ហេតុហេតុ គឺ មូលហេតុ (ហេតុជាឫសគល់) មួយម៉្យាងទៀត សេចក្តីនេះថា ហេតុជាហេតុបច្ច័យ។ សេចក្តីនេះឯងថា មហាភូតទាំងឡាយជាហេតុ ព្រះអង្គក៏បានត្រាស់ទុកហើយ ដោយពាក្យនេះថា «mahābhūtā paccayā» (មហាភូតទាំងឡាយជាបច្ច័យ)។ ព្រោះហេតុសព្ទ និងបច្ចយសព្ទ មានសេចក្តីស្មើគ្នា បច្ច័យនោះឯង ឈ្មោះថា ហេតុ ហេតុនោះទើបហៅថា បច្ចយហេតុ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ណាជាហេតុនៃរូបក្ខន្ធ ធម៌នោះឯង ព្រះអង្គត្រាស់ថាជាហេតុដើម្បីបញ្ញត្តនូវរូបក្ខន្ធនោះ ព្រោះកាលបើគ្មានមហាភូតជាហេតុនោះហើយ រូបក្ខន្ធក៏មិនមានឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា «ដឹងនូវផលនៃកម្មដែលសមាទានហើយ ទាំងជាអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន តាមឋានៈ និងតាមហេតុ» នេះ សូម្បីតែកាលបច្ច័យដទៃទៀត (មានអវិជ្ជា និងតណ្ហាជាដើម) មាននៅក៏ដោយ ព្រោះជាធម៌កំណត់នូវវិបាកជាទីប្រាថ្នា និងមិនជាទីប្រាថ្នា កុសល និងអកុសល ដែលជាធម៌ដ៏ឧត្តម ជាប្រធាន និងអារម្មណ៍ជាទីប្រាថ្នា និងមិនជាទីប្រាថ្នា ដែលសម្រេចអំពីគតិ ឧបធិ កាល និងបយោគៈ ទាំងសម្បត្តិ និងវិបត្តិ ព្រោះជាប្រធាន ដូចជាកម្ម ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ហេតុ» ដោយអធិប្បាយយ៉ាងនេះ កម្ម និងអារម្មណ៍ទាំងឡាយ ទើបហៅថា «ឧត្តមហេតុ»។ ហើយព្រះអង្គនឹងត្រាស់ (ក្នុងញាណវិភង្គ) ថា «gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ, kammaṃ hetu» (គតិ ឧបធិ កាល និងបយោគៈ ជាទីតាំងនៃវិបាក កម្មជាហេតុ)។ ប៉ុន្តែ ក្នុងរូបកណ្ឌនេះ ព្រោះភាពជាធម៌ដ៏ឧត្តម ដូចជាកម្ម សូម្បីតែអារម្មណ៍ ក៏គួរដល់ហេតុសព្ទដែរ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ឧត្តមហេតុ»។ ពាក្យថា of saṅkhāras (នៃសង្ខារទាំងឡាយ) គឺ អវិជ្ជា ព្រោះជាបច្ច័យទូទៅដល់បុញ្ញាភិសង្ខារជាដើម ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ហេតុ»។ ពាក្យថា ផ្សាយទៅ (ផរតិ) គឺ ទៅ ដល់។ ពាក្យថា បដិក្ខេបនិទ្ទេស នេះ ព្រះអង្គពោលដោយអំណាចនៃការបដិសេធ (មានហេតុជាដើម) ដែលមកក្នុងមាតិកា។ ប៉ុន្តែ ក្នុងរូបកណ្ឌនេះ ភាពដែលរូបត្រូវបានសង្គ្រោះដោយនហេតុបទជាដើម ក្នុងមាតិកា ព្រះអង្គក៏បានត្រាស់ទុកហើយ ព្រោះរូបមានសភាវៈយ៉ាងនោះៗ និងភាពដែលទ្រង់កំណត់ទុកដោយពាក្យថា «eva» (ឯវ) ក៏ព្រះអង្គបានត្រាស់ទុកហើយ ព្រោះមិនមានសភាវៈដទៃក្រៅពីនហេតុសភាវៈឡើយ។

---

ရူပီဒုကေ ရူပီပဒမေဝ ဣဓ ‘‘ရူပ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေန ရူပီရူပပဒါနံ ဧကတ္ထတာ သိဒ္ဓါ ဟောတိ ရုပ္ပနလက္ခဏယုတ္တဿေဝ ရူပီရူပဘာဝတော. ဥပ္ပန္နံ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျန္တိ အရူပတော ဝိဓုရံ ရူပဿ သဘာဝံ ဒဿေတိ. န ဟိ အရူပံ ဥပ္ပန္နံ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျံ ယထာ ရူပံ, တေန ရူပံ ဥပ္ပန္နံ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျံ, န အရူပန္တိ အရူပတော နိဝတ္တေတွာ ရူပေ ဧဝ ဧတံ သဘာဝံ နိယမေတိ, န ရူပံ ဧတသ္မိံ သဘာဝေ. အတ္ထိ ဟိ ရူပံ အတီတာနာဂတံ ယံ ဥပ္ပန္နံ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျသဘာဝံ န ဟောတီတိ. ဧတမေဝ စ နိယမံ ပုန ဧဝသဒ္ဒေန နိယမေတိ ‘‘ယထာဝုတ္တော နိယမော ရူပေ အတ္ထိ ဧဝ, အရူပေ ဝိယ န နတ္ထီ’’တိ. အထ ဝါ သဗ္ဗံ ရူပန္တိ ဘူတုပါဒါယရူပံ ကာလဘေဒံ အနာမသိတွာ ‘‘သဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ သဗ္ဗံ အရူပေဟိ သမာနဝိညေယျသဘာဝံ အတီတာနာဂတံ နိဝတ္တေတုံ ဥပ္ပန္နန္တိ ဧတေန ဝိသေသေတိ, တံ ဥပ္ပန္နံ သဗ္ဗံ ရူပံ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျမေဝါတိ အတ္ထော.

ក្នុងរូបីទុកៈ គឺបទថា រូបី នោះឯង ក្នុងរូបកណ្ឌនេះ ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «រូប»។ ដោយហេតុនោះ ភាពមានន័យស្មើគ្នានៃបទថា រូបី និងបទថា រូប ឈ្មោះថាសម្រេចហើយ ព្រោះរូបដែលប្រកបដោយលក្ខណៈគឺការប្រែប្រួល (រុប្បនៈ) នោះឯង ទើបឈ្មោះថា រូបី ឬ រូប។ ពាក្យថា «រូបដែលកើតឡើងហើយ គប្បីដឹងបានដោយវិញ្ញាណទាំង ៦» នេះ បង្ហាញនូវសភាវៈរបស់រូប ដែលផ្ទុយគ្នាពីអរូប (នាម)។ ព្រោះថា អរូបដែលកើតឡើងហើយ មិនមែនជាធម៌គប្បីដឹងបានដោយវិញ្ញាណទាំង ៦ ដូចជារូបឡើយ ដោយហេតុនោះ រូបដែលកើតឡើងហើយ ទើបជាធម៌គប្បីដឹងបានដោយវិញ្ញាណទាំង ៦ មិនមែនអរូបឡើយ កាលបើដកចេញចាកអរូបហើយ ព្រះអង្គរមែងកំណត់នូវសភាវៈនេះ ក្នុងរូបតែម៉្យាង តែមិនមែនកំណត់រូប ក្នុងសភាវៈនេះឡើយ។ ព្រោះថារូបជាអតីត និងអនាគត ដែលមិនមែនជាសភាវៈកើតឡើងហើយ គប្បីដឹងបានដោយវិញ្ញាណទាំង ៦ នោះ ក៏មានដែរ។ ព្រះអង្គរមែងកំណត់នូវសេចក្តីកំណត់នេះឯង ម្តងទៀត ដោយប្រើសព្ទថា «eva» (ឯវ) ថា «សេចក្តីកំណត់តាមដែលពោលហើយ រមែងមានក្នុងរូបពិតប្រាកដ មិនមែនជាមិនមាន ដូចក្នុងអរូបឡើយ»។ មួយម៉្យាងទៀត ពាក្យថា រូបទាំងពួង គឺព្រះអង្គមិនបានប៉ះពាល់ដល់ការបែងចែកកាលឡើយ ហើយត្រាស់ពាក្យថា «ទាំងពួង» សំដៅយកភូតរូប និងឧបាទាយរូប ដើម្បីដកចេញនូវរូបជាអតីត និងអនាគត ដែលមានសភាវៈដឹងបានស្មើគ្នាជាមួយនឹងអរូបទាំងឡាយនោះ ព្រះអង្គទើបធ្វើការវិសេសនៈដោយពាក្យថា «កើតឡើងហើយ» (uppannaṃ) នេះ សេចក្តីថា រូបទាំងពួងដែលកើតឡើងហើយនោះ ពិតជាគប្បីដឹងបានដោយវិញ្ញាណទាំង ៦ តែម៉្យាង។

---

နနု ဧဝံ ရူပါယတနဿပိ သောတဝိညာဏာဒီဟိ ဝိညေယျတာ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ ရူပံ သဗ္ဗံ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ဧကန္တလက္ခဏဒဿနဝသေန ဧကီဘာဝေန [Pg.144] ဂဟေတွာ အရူပတော ဝိဓုရဿ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျသဘာဝဿ ဒဿနတော. ပစ္စုပ္ပန္နရူပမေဝ ဆဟိ ဝိညာဏေဟိ ဝိညေယျန္တိ ဧတသ္မိံ ပန နိယမေ ‘‘သဗ္ဗံ ရူပ’’န္တိ ဧတ္ထာယံ ဝိညေယျဘာဝနိယမော န ဝုတ္တော, အထ ခေါ ပစ္စုပ္ပန္နန္တိ သဗ္ဗရူပဿ ဧကန္တလက္ခဏနိယမော ဒဿိတော န သိယာ. ပါဠိယဉ္စ ဝိညေယျမေဝါတိ ဧဝ-ကာရော ဝုတ္တော, န ဥပ္ပန္နမေဝါတိ. တသ္မာ ဥပ္ပန္နဿေဝ မနောဝိညေယျနိယမာပတ္တိ နတ္ထီတိ ကိံ သောတပတိတတ္တေန, တသ္မာ ဝုတ္တနယေနတ္ထော ယောဇေတဗ္ဗော.

សួរថា កាលបើយ៉ាងនេះ ភាពដែលរូបាយតនៈ គប្បីដឹងបានដោយសោតវិញ្ញាណជាដើម មិនធ្លាក់ចុះមកទេឬ? ឆ្លើយថា មិនធ្លាក់ចុះមកឡើយ ព្រោះការប្រមូលរូបទាំងពួងចូលគ្នា កាន់យកដោយភាពជាធម៌តែមួយ ដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវលក្ខណៈដោយចំណែកមួយ ដើម្បីបង្ហាញនូវសភាវៈដែលគប្បីដឹងបានដោយវិញ្ញាណទាំង ៦ នៃរូបដែលផ្ទុយគ្នាពីអរូប។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសេចក្តីកំណត់ថា រូបបច្ចុប្បន្ននោះឯង គប្បីដឹងបានដោយវិញ្ញាណទាំង ៦ នេះ សេចក្តីកំណត់នូវភាពជាធម៌គប្បីដឹងបាននេះ ព្រះអង្គមិនបានត្រាស់ទុកក្នុងពាក្យថា «sabbaṃ rūpaṃ» ឡើយ ម៉្យាងទៀត សេចក្តីកំណត់នូវលក្ខណៈដោយចំណែកមួយនៃរូបទាំងពួង ថាជាបច្ចុប្បន្ន ក៏មិនគប្បីបង្ហាញឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបាលី ព្រះអង្គត្រាស់ប្រើឯវសព្ទថា «viññeyyameva» (គប្បីដឹងបានពិតប្រាកដ) មិនមែនត្រាស់ថា «uppannamevāti» (កើតឡើងហើយពិតប្រាកដ) ឡើយ។ ហេតុនោះ ភាពដែលរូបដែលកើតឡើងហើយនោះឯង ធ្លាក់ចុះទៅក្នុងសេចក្តីកំណត់ថាគប្បីដឹងបានដោយមនោវិញ្ញាណ គឺមិនមានឡើយ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយភាពដែលធ្លាក់ចុះទៅក្នុងខ្សែនៃបញ្ចវិញ្ញាណ? ហេតុនោះ គប្បីផ្សំផ្គុំសេចក្តីតាមវិធីដែលពោលហើយនោះឯង។

---

ကထံဝိဓန္တိ ဂုဏေဟိ ကထံ သဏ္ဌိတံ. ဉာဏမေဝ ဉာဏဝတ္ထု. သမာနဇာတိကာနံ သင်္ဂဟော, သမာနဇာတိယာ ဝါ သင်္ဂဟော သဇာတိသင်္ဂဟော. သဉ္ဇာယန္တိ ဧတ္ထာတိ သဉ္ဇာတိ, သဉ္ဇာတိယာ သင်္ဂဟော သဉ္ဇာတိသင်္ဂဟော, သဉ္ဇာတိဒေသေန သင်္ဂဟောတိ အတ္ထော. အညမညောပကာရဝသေန အဝိပ္ပယောဂေန စ သမာဓိဒေသေ ဇာတာ သမ္မာသတိအာဒယော သမာဓိက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟိတာ. ယတ္ထ စ သတိအာဒိသဟာယဝတော သမာဓိဿ အတ္တနော ကိစ္စကရဏံ, သော စိတ္တုပ္ပာဒေါ သမာဓိဒေသော. သမ္မာသင်္ကပ္ပဿ စ အပ္ပနာဘာဝတော ပဋိဝေဓသဒိသံ ကိစ္စန္တိ သမာနေန ပဋိဝေဓကိစ္စေန ဒိဋ္ဌိသင်္ကပ္ပာ ပညက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟိတာ.

ពាក្យថា តើមានប្រការដូចម្តេច (kathaṃvidhaṃ) គឺ តើតាំងនៅល្អហើយដោយគុណទាំងឡាយដូចម្តេច។ ញាណនោះឯង ឈ្មោះថា ញាណវត្ថុ។ ការសង្គ្រោះនូវធម៌ទាំងឡាយដែលមានជាតិស្មើគ្នា ឬការសង្គ្រោះដោយជាតិស្មើគ្នា ឈ្មោះថា សជាតិសង្គ្រោះ។ ធម៌ទាំងឡាយរមែងកើតឡើងល្អក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះឈ្មោះថា សញ្ជាតិ (ទីកើតឡើងល្អ) ការសង្គ្រោះដោយសញ្ជាតិ ឈ្មោះថា សញ្ជាតិសង្គ្រោះ សេចក្តីថា ការសង្គ្រោះដោយសញ្ជាតិទេសៈ (ចិត្តុប្បាទជាទីកើតឡើងល្អ)។ ដោយអំណាចនៃការជួយឧបការៈដល់គ្នាទៅវិញទៅមក និងដោយការមិនប្រាសចាកគ្នា ធម៌ទាំងឡាយមានសម្មាសតិជាដើម ដែលកើតឡើងក្នុងសមាធិទេសៈ ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុងសមាធិក្ខន្ធ។ ម្យ៉ាងទៀត ចិត្តុប្បាទណាដែលជាទីធ្វើកិច្ចរបស់ខ្លួននៃសមាធិ ដែលមានធម៌មានសតិជាដើមជាសហាយ ចិត្តុប្បាទនោះឈ្មោះថា សមាធិទេសៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះសម្មាសង្កប្បៈ មានភាពជាអប្បនា ទើបមានកិច្ចប្រហាក់ប្រហែលនឹងការចាក់ធ្លុះ (បដិវេធៈ) ហេតុនោះ ដោយកិច្ចគឺការចាក់ធ្លុះដ៏ស្មើគ្នា សម្មាទិដ្ឋិ និងសម្មាសង្កប្បៈ ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុងបញ្ញាខន្ធ។

---

ရူပဝိဘတ္တိဧကကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីឯកកនិទ្ទេស ក្នុងរូបវិភត្តិ ចប់ហើយ។

---

ဒုကနိဒ္ဒေသော

ទុកកនិទ្ទេស

---

ဥပါဒါဘာဇနီယကထာဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយអំពីឧបាទាភាជនីយកថា

---

၅၉၆. အပ္ပရဇက္ခာဒိသတ္တသမူဟဒဿနံ ဗုဒ္ဓစက္ခု, ဆသု အသာဓာရဏဉာဏေသု ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သဗ္ဗသင်္ခတာသင်္ခတဒဿနံ သမန္တစက္ခု. ‘‘ဒုက္ခံ ပရိညေယျံ ပရိညာတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၅) ဧဝမာဒိနာ အာကာရေန ပဝတ္တံ ဉာဏဒဿနံ ဉာဏစက္ခု, တမ္ပိ ပုရိမဒွယမိဝ ကာမာဝစရံ. စတုသစ္စဓမ္မဒဿနံ ဓမ္မစက္ခု. ဥပတ္ထမ္ဘဘူတာ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပသန္တတိယော သမ္ဘာရာ. သဟ သမ္ဘာရေဟိ သသမ္ဘာရံ, သမ္ဘာရဝန္တံ. သမ္ဘဝေါတိ အာပေါဓာတုမေဝ သမ္ဘဝသမ္ဘူတမာဟ. သဏ္ဌာနန္တိ ဝဏ္ဏာယတနမေဝ ပရိမဏ္ဍလာဒိသဏ္ဌာနဘူတံ. တေသံ ပန ဝိသုံ ဝစနံ တထာဘူတာနံ အတထာဘူတာနဉ္စ အာပေါဓာတုဝဏ္ဏာယတနာနံ [Pg.145] ယထာဝုတ္တေ မံသပိဏ္ဍေ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ. စုဒ္ဒသသမ္ဘာရော ဟိ မံသပိဏ္ဍော. သမ္ဘဝဿ စတုဓာတုနိဿိတေဟိ သဟ ဝုတ္တဿ ဓာတုတ္တယနိဿိတတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. အာပေါဓာတုဝဏ္ဏာယတနာနမေဝ ဝါ သမ္ဘဝသဏ္ဌာနာဘာဝါ ဝိသုံ ဝုတ္တာတိ စတုဓာတုနိဿိတတာ စ န ဝိရုဇ္ဈတိ. ယံ မံသပိဏ္ဍံ သေတာဒိနာ သဉ္ဇာနန္တော န ပသာဒစက္ခုံ သဉ္ဇာနာတိ, ပတ္ထိဏ္ဏတာဒိဝိသေသံ ဝတ္တုကာမော ‘‘ပထဝီပိ အတ္ထီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တမ္ပိ ဝဒတိ.

៥៩៦. ការឃើញនូវប្រជុំសត្វមានធូលីក្នុងភ្នែកតិចជាដើម ឈ្មោះថា ពុទ្ធចក្ខុ ក្នុងអសាធារណញាណទាំង ៦ គប្បីឃើញថាជា ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណ។ ការឃើញនូវធម៌ជាសង្ខតៈ និងអសង្ខតៈទាំងពួង ឈ្មោះថា សមន្តចក្ខុ។ ញាណទស្សនៈដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈមាន «dukkhaṃ pariññeyyaṃ pariññātaṃ» (ទុក្ខ គួរកំណត់ដឹង កំណត់ដឹងហើយ) ជាដើម ឈ្មោះថា ញាណចក្ខុ សូម្បីតែញាណចក្ខុនោះ ក៏ជាកាមាវចរៈ ដូចជាចក្ខុពីរខាងដើមដែរ។ ការឃើញនូវធម៌គឺសច្ចៈទាំង ៤ ឈ្មោះថា ធម្មចក្ខុ។ សន្តតិរូបដែលកើតអំពីសមុដ្ឋានទាំង ៤ ដែលជាធម៌ជួយឧបត្ថម្ភ ឈ្មោះថា សម្ភារៈ។ ចក្ខុដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយសម្ភារៈ ឈ្មោះថា សសម្ភារៈ គឺចក្ខុដែលមានសម្ភារៈ។ ពាក្យថា សម្ភវៈ គឺព្រះអង្គត្រាស់ហៅនូវអាបោធាតុដែលកើតឡើងល្អហើយ។ ពាក្យថា សណ្ឋាន គឺព្រះអង្គត្រាស់ហៅនូវវណ្ណាយតនៈដែលជាសណ្ឋានមានរង្វង់មូលជាដើម។ ប៉ុន្តែ ការពោលដាច់ដោយឡែកពីគ្នានៃធម៌ទាំងនោះ (គឺសម្ភវៈ និងសណ្ឋាន) នៃអាបោធាតុ និងវណ្ណាយតនៈ ដែលមានសភាពយ៉ាងនោះខ្លះ មិនមានសភាពយ៉ាងនោះខ្លះ ព្រោះមានប្រាកដក្នុងដុំសាច់តាមដែលពោលហើយ។ ព្រោះថា ដុំសាច់មានសម្ភាររូប ១៤ ប្រការ។ គប្បីផ្សំផ្គុំនូវភាពជាធម៌អាស្រ័យនូវធាតុ ៣ នៃសម្ភវៈ ដែលពោលជាមួយរូបដែលអាស្រ័យនូវធាតុទាំង ៤។ មួយម៉្យាងទៀត ព្រោះអាបោធាតុ និងវណ្ណាយតនៈតែម៉្យាង មិនមែនជាសម្ភវៈ និងសណ្ឋានឡើយ ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ដាច់ដោយឡែកពីគ្នា និងភាពជាធម៌អាស្រ័យនូវធាតុទាំង ៤ ក៏មិនផ្ទុយគ្នាដែរ។ បុគ្គលកាលសំគាល់នូវដុំសាច់នោះថាជាពណ៌សជាដើម រមែងមិនសំគាល់នូវបសាទចក្ខុឡើយ កាលប្រាថ្នានឹងពោលនូវសេចក្តីវិសេសមានភាពរឹងមាំជាដើម ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យដែលពោលហើយថា «pathavīpi atthi» (បឋវីក៏មានដែរ) ជាដើម ម្តងទៀត។

---

သရီရသဏ္ဌာနုပ္ပတ္တိဒေသဘူတေတိ ဧတေန အဝသေသံ ကဏှမဏ္ဍလံ ပဋိက္ခိပတိ. သ္နေဟမိဝ သတ္တက္ခိပဋလာနိ ဗျာပေတွာ ဌိတာဟေဝ အတ္တနော နိဿယဘူတာဟိ စတူဟိ ဓာတူဟိ ကတူပကာရံ တံနိဿိတေဟိ ဧဝ အာယုဝဏ္ဏာဒီဟိ အနုပါလိတပရိဝါရိတံ တိသန္တတိရူပသမုဋ္ဌာပကေဟိ ဥတုစိတ္တာဟာရေဟိ ဥပတ္ထမ္ဘိယမာနံ တိဋ္ဌတိ. သတ္တက္ခိပဋလာနံ ဗျာပနဝစနေန စ အနေကကလာပဂတဘာဝံ စက္ခုဿ ဒဿေတိ. ပမာဏတော ဦကာသိရမတ္တန္တိ ဦကာသိရမတ္တေ ပဒေသေ ပဝတ္တနတော ဝုတ္တံ. ရူပါနိ မနုပဿတီတိ မ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော. အထ ဝါ မနူတိ မစ္စော. ဥပကာရဘူတေဟိ သင်္ဂဟိတော. ပရိယာယေနာတိ စတုန္နံ ပသာဒေါ တေသု ဧကဿ ဒွိန္နဉ္စာတိပိ ဝတ္တုံ ယုတ္တော သမာနဓနာနံ ဓနံ ဝိယာတိ ဧတေန ပရိယာယေန. သရီရံ ရူပက္ခန္ဓော ဧဝ. ပဋိဃဋ္ဋနမေဝ နိဃံသော ပဋိဃဋ္ဋနာနိဃံသော. ရူပါဘိမုခဘာဝေန စက္ခုဝိညာဏဿ နိဿယဘာဝါပတ္တိသင်္ခါတော ပဋိဃဋ္ဋနတော ဇာတော ဝါ နိဃံသော ပဋိဃဋ္ဋနာနိဃံသော.

ដោយពាក្យថា «Sarīrasaṇṭhānuppattidesabhūte» នេះ លោកបដិសេធនូវមណ្ឌលខ្មៅ (ប្រស្រីភ្នែក) ដែលសេសសល់ក្រៅពីទីតាំងកើតឡើងនៃសណ្ឋានរូបកាយ។ ចក្ខុបសាទនោះ ឋិតនៅផ្សព្វផ្សាយទៅកាន់ស្រទាប់ភ្នែកទាំង ៧ ដូចជាប្រេង ត្រូវបានឧបការៈដោយមហាភូតរូប ៤ ដែលជាទីអាស្រ័យរបស់ខ្លួន ត្រូវបានរក្សា និងហែហមដោយអាយុ និងវណ្ណៈជាដើម ដែលអាស្រ័យនឹងមហាភូតរូបនោះឯង និងត្រូវបានទ្រទ្រង់ដោយឧតុ ចិត្ត និងអាហារ ដែលជាសមុដ្ឋានឲ្យកើតរូបសន្តតិ ៣ យ៉ាង។ ម៉្យាងទៀត ដោយពាក្យសម្តែងការផ្សព្វផ្សាយទៅកាន់ស្រទាប់ភ្នែកទាំង ៧ នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពដែលចក្ខុបសាទឋិតនៅក្នុងកលាបៈជាច្រើន។ ដែលថា «ដោយខ្នាតប៉ុនក្បាលចៃ» គឺលោកពោលសំដៅយកការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីកន្លែងដែលមានទំហំប៉ុនក្បាលចៃ។ ក្នុងពាក្យថា «Rūpāni manupassati» នេះ អក្សរ «ម» (ma) គ្រាន់តែជាតួផ្សព្វផ្សាយតភ្ជាប់បទ (បទសន្ធិករ)។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «manū» សំដៅលើសត្វលោក (មច្ចុ) ត្រូវបានសង្គ្រោះដោយមហាភូតរូបដែលជាឧបការៈ។ ពាក្យថា «Pariyāyena» (ដោយបរិយាយ) គឺគួរដើម្បីពោលថា ជាបសាទៈនៃមហាភូតរូបទាំង ៤ ឬជាបសាទៈនៃមហាភូតរូប ១ ឬ ២ ក្នុងចំណោមមហាភូតរូបទាំងនោះ ដូចជាទ្រព្យសម្បត្តិរួមគ្នារបស់មនុស្ស ៤ នាក់ដែលមានទ្រព្យស្មើគ្នា នេះជាបរិយាយក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា «Sarīra» (រូបកាយ) គឺសំដៅយករូបក្ខន្ធប៉ុណ្ណោះ។ ការប៉ះទង្គិចគ្នាហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា «និឃំសៈ» (ការកិតខាត់) ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា «បដិឃដននិឃំសៈ» (ការកិតខាត់គឺការប៉ះទង្គិច)។ ម៉្យាងទៀត ការកិតខាត់ដែលកើតឡើងពីការប៉ះទង្គិច ពោលគឺការដល់នូវភាពជាទីអាស្រ័យនៃចក្ខុវិញ្ញាណ ដោយការប្រឈមមុខនឹងរូបារម្មណ៍ ឈ្មោះថា «បដិឃដននិឃំសៈ»។

---

ပရိကပ္ပဝစနံ ‘‘သစေ အာပါထံ အာဂစ္ဆေယျာ’’တိ ဟေတုကိရိယံ, ‘‘ပဿေယျာ’’တိ ဖလကိရိယဉ္စ ပရိကပ္ပေတွာ တေန ပရိကပ္ပေန ဝစနံ. ဧတ္ထ စ ဟေတုကိရိယာ အနေကတ္တာ အဝုတ္တာပိ ဝိညာယတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ‘‘ပဿေ ဝါ’’တိ ဣမိနာ ဝစနေန တီသုပိ ကာလေသု စက္ခုဝိညာဏဿ နိဿယဘာဝံ အနုပဂစ္ဆန္တံ စက္ခုံ သင်္ဂဏှာတိ. ဒဿနေ ပရိဏာယကဘာဝေါ ဒဿနပရိဏာယကဋ္ဌော. ယထာ ဟိ ဣဿရော ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ကရောထာ’’တိ ဝဒန္တော တသ္မိံ တသ္မိံ ကိစ္စေ သပုရိသေ ပရိဏာယတိ ပဝတ္တယတိ, ဧဝမိဒမ္ပိ စက္ခုသမ္ဖဿာဒီနံ နိဿယဘာဝေန တေ ဓမ္မေ ဒဿနကိစ္စေ အာဏာပေန္တံ ဝိယ ပရိဏာယတီတိ စက္ခူတိ ဝုစ္စတိ. စက္ခတီတိ ဟိ စက္ခု, ယထာဝုတ္တေန နယေန အာစိက္ခတိ ပရိဏာယတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ သမဝိသမာနိ ရူပါနိ စက္ခတိ အာစိက္ခတိ, ပကာသေတီတိ ဝါ စက္ခု. သဉ္ဇာယန္တိ ဧတ္ထာတိ သဉ္ဇာတိ. ကေ သဉ္ဇာယန္တိ? ဖဿာဒီနိ[Pg.146]. တထာ သမောသရဏံ. စက္ခုသမ္ဖဿာဒီနံ အတ္တနော တိက္ခမန္ဒဘာဝါနုပဝတ္တနေန ဣန္ဒဋ္ဌံ ကာရေတီတိ. နိစ္စံ ဓုဝံ အတ္တာတိ ဂဟိတဿပိ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန. ဝဠဉ္ဇန္တိ ပဝိသန္တိ ဧတေနာတိ ဝဠဉ္ဇနံ, တံဒွါရိကာနံ ဖဿာဒီနံ ဝဠဉ္ဇနဋ္ဌေန.

ពាក្យសន្មត (បរិកប្បវចនៈ) គឺការសន្មតនូវហេតុកិរិយាថា «ប្រសិនបើមកកាន់ប្រភព (មកប៉ះ)» និងផលកិរិយាថា «គប្បីឃើញ» ហើយពោលឡើងដោយការសន្មតនោះ។ ក្នុងបរិកប្បវចនៈនេះ គប្បីជ្រាបថា ទោះបីជាហេតុកិរិយាមិនបានពោលទុកដោយព្រោះមានច្រើនយ៉ាង ក៏គង់តែយល់បានដែរ។ ដោយពាក្យថា «Passe vā» នេះ លោកសង្គ្រោះយកចក្ខុដែលមិនដល់នូវភាពជាទីអាស្រ័យនៃចក្ខុវិញ្ញាណក្នុងកាលទាំង ៣។ ភាពជាអ្នកដឹកនាំក្នុងការឃើញ ឈ្មោះថា «ទស្សនបរិណាយកដ្ឋៈ»។ ដូចជាម្ចាស់ (ឥស្សរជន) កាលពោលថា «ចូរធ្វើកិច្ចការនេះ និងកិច្ចការនេះ» តែងដឹកនាំ ឬចាត់ចែងមនុស្សរបស់ខ្លួនក្នុងកិច្ចការនោះៗ យ៉ាងណាមិញ ចក្ខុនេះក៏ដឹកនាំធម៌ទាំងឡាយមានចក្ខុសម្ផស្សជាដើម ក្នុងកិច្ចនៃការឃើញ ហាក់ដូចជាបញ្ជាធម៌ទាំងនោះ ដោយភាពជាទីអាស្រ័យនៃចក្ខុសម្ផស្សជាដើមនោះ យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះទើបហៅថា «ចក្ខុ»។ ព្រោះថា ធម្មជាតិណាដឹកនាំ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា «ចក្ខុ» មានសេចក្តីថា ប្រាប់ ឬដឹកនាំតាមន័យដែលបានពោលហើយ។ ម៉្យាងទៀត ធម្មជាតិណាប្រាប់ ឬបង្ហាញនូវរូបទាំងឡាយដែលស្មើ និងមិនស្មើ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា «ចក្ខុ»។ ធម៌ទាំងឡាយកើតឡើងក្នុងចក្ខុនេះ ហេតុនោះចក្ខុនោះឈ្មោះថា «សញ្ជាតិ» (ទីកើតឡើង)។ ធម៌អ្វីខ្លះកើតឡើង? គឺផស្សៈជាដើម។ ព្រមទាំងជា «សមោសរណៈ» (ទីប្រជុំចុះ) នៃធម៌ទាំងនោះដែរ។ ធ្វើនូវភាពជាឥន្ទ្រិយ (ភាពជាធំ) ដោយការប្រព្រឹត្តទៅតាមភាពមុតស្រួច ឬទន់ខ្សោយរបស់ខ្លួន នៃធម៌ទាំងឡាយមានចក្ខុសម្ផស្សជាដើម។ ទោះបីជាសត្វលោកប្រកាន់យកថាជា «របស់ទៀង របស់ជាប់ធន់ ជាខ្លួនប្រាណ» ក៏ដោយ ក៏នៅតែឈ្មោះថា «លោក» ព្រោះអត្ថថា តែងទ្រុឌទ្រោម និងវិនាសទៅ។ ធម៌ទាំងឡាយតែងប្រើប្រាស់ ឬចូលទៅអាស្រ័យដោយសារចក្ខុនេះ ហេតុនោះចក្ខុនោះឈ្មោះថា «វឡញ្ជនៈ» (គ្រឿងប្រើប្រាស់) ព្រោះអត្ថថាជាទីប្រើប្រាស់នៃធម៌មានផស្សៈជាដើម ដែលកើតឡើងតាមទ្វារនោះ។

---

၅၉၇. ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တော ပရိကပ္ပော ဧဝ ဝိကပ္ပနတ္ထော. ဃဋ္ဋယမာနမေဝါတိ ပသာဒဿ အဘိမုခဘာဝဝိသေသံ ဂစ္ဆန္တမေဝ.

៥៩៧. ការសន្មត (បរិកប្បៈ) ដែលបានពោលខាងដើមនោះឯង មានន័យថាជាការវិកប្ប (ការសន្មតផ្សេងៗ)។ ពាក្យថា «Ghaṭṭayamānameva» (កាលកំពុងប៉ះទង្គិចនោះឯង) គឺសំដៅយកការដល់នូវភាពប្រឈមមុខជាពិសេសចំពោះបសាទរូបប៉ុណ្ណោះ។

---

၅၉၉. ရူပံ အာရဗ္ဘ စက္ခုသမ္ဖဿာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိဝစနေနေဝ တေသံ တံဒွါရိကာနံ အညေသဉ္စ ရူပံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ယထာ စ တေသံ ရူပံ ပစ္စယော ဟောတိ, တေန ပစ္စယေန ဥပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဣမိနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ စက္ခုပသာဒဝတ္ထုကာနံ ဖဿာဒီနန္တိ ဣမိနာ ဝစနေန တဒါလမ္ဗနရူပါရမ္မဏတာယ တံသဒိသာနံ မနောဓာတုအာဒီနဉ္စ ပုရေဇာတပစ္စယေန ဥပ္ပတ္တိ ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ယတ္ထ ပန ဝိသေသော အတ္ထိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘စက္ခုဒွါရဇဝနဝီထိပရိယာပန္နာန’’န္တိအာဒိမာဟ. တာနိ ဟိ ရူပံ ဂရုံ ကတွာ ပဝတ္တမာနဿာဒနာဘိနန္ဒနဘူတာနိ တံသမ္ပယုတ္တာနိ စ အာရမ္မဏာဓိပတိအာရမ္မဏူပနိဿယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, အညာနိ အာရမ္မဏပုရေဇာတေနေဝါတိ ဧဝံ ‘‘အာရဗ္ဘာ’’တိ ဝစနံ အာရမ္မဏပစ္စယတော အညပစ္စယဘာဝဿပိ ဒီပကံ, အာရမ္မဏဝစနံ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝဿေဝါတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော.

៥៩៩. ដោយពាក្យសម្តែងការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងឡាយមានចក្ខុសម្ផស្សជាដើម ដោយប្រារព្ធនូវរូបារម្មណ៍នោះឯង ឈ្មោះថាជាការសម្តែងការកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវរូបារម្មណ៍ នៃធម៌ទាំងឡាយមានចក្ខុសម្ផស្សជាដើមនោះផង នៃធម៌ដទៃទៀតដែលកើតតាមទ្វារនោះផង។ ម៉្យាងទៀត រូបារម្មណ៍ជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងនោះដោយប្រការណា ការកើតឡើងដោយបច្ច័យនោះ លោកក៏បានសម្តែងទុកហើយ ដោយបំណងដូច្នេះ ទើបលោកពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «iminā» (ដោយពាក្យនេះ)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ គប្បីជ្រាបថា ដោយពាក្យថា «ចំពោះធម៌មានផស្សៈជាដើមដែលមានចក្ខុបសាទជាវត្ថុ» នេះ លោកបង្ហាញនូវការកើតឡើងដោយបុរេជាតបច្ច័យ នៃមនោធាតិជាដើម ដែលមានសភាវៈប្រហាក់ប្រហែលនឹងធម៌មានផស្សៈជាដើមនោះ ដោយភាពមានរូបារម្មណ៍នោះជាអារម្មណ៍។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីណាដែលមានសេចក្តីប្លែកគ្នា លោកក៏ពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ចំពោះធម៌ទាំងឡាយដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងចក្ខុទ្វារជវនវិថី» ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានោះ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងជវនវិថីនោះ តែងធ្វើនូវរូបារម្មណ៍ឲ្យជាអារម្មណ៍ធ្ងន់ (ធ្វើជាទីគាប់ចិត្ត) ហើយប្រព្រឹត្តទៅជាការត្រេកអរ និងការរីករាយ ព្រមទាំងធម៌ដែលសម្បយុត្តនឹងធម៌ទាំងនោះ តែងកើតឡើងដោយអារម្មណាចិបតិបច្ច័យ និងអារម្មណូបនិស្សយបច្ច័យ ចំណែកឯធម៌ដទៃក្រៅពីនេះ តែងកើតឡើងដោយអារម្មណបុរេជាតបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ។ យ៉ាងនេះ ពាក្យថា «ārabbha» (ប្រារព្ធ) គឺសម្រាប់បង្ហាញនូវភាពជាបច្ច័យដទៃក្រៅពីអារម្មណបច្ច័យផង ចំណែកឯពាក្យថា «ārammaṇa» (អារម្មណ៍) គឺសម្រាប់បង្ហាញនូវភាពជាអារម្មណបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃពាក្យទាំងពីរនេះ។

---

၆၀၀. သုဏာတီတိ သောတဝိညာဏဿ နိဿယဘာဝေန သုဏာတိ. ဇိဝှာသဒ္ဒေန ဝိညာယမာနာ ကိရိယာ သာယနန္တိ ကတွာ ‘‘သာယနဋ္ဌေနာ’’တိ အာဟ. ကုစ္ဆိတာနံ ဒုက္ခသမ္ပယုတ္တဖဿာဒီနံ အာယောတိ ကာယော, ဒုက္ခဒုက္ခဝိပရိဏာမဒုက္ခာနံ ဝါ. ကာယာယတနဿ ဗျာပိတာယ စက္ခုပသာဒေ ကာယပသာဒဘာဝေါပိ အတ္ထိ, တေန စက္ခုပသာဒဿ အနုဝိဒ္ဓတ္တာ နော ဗျာပိတာ စ န သိယာ, ဝုတ္တာ စ သာ. တသ္မာ စက္ခုပသာဒဿ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာဝဘာသနံ ကာယပသာဒဿ စ ရူပါဝဘာသနံ အာပန္နန္တိ လက္ခဏသမ္မိဿတံ စောဒေတိ. စက္ခုကာယာနံ အညနိဿယတ္တာ ကလာပန္တရဂတတာယ ‘‘အညဿ အညတ္ထ အဘာဝတော’’တိ အာဟ. ရူပရသာဒိနိဒဿနံ သမာနနိဿယာနဉ္စ အညမညသဘာဝါနုပဂမေန အညမညသ္မိံ အဘာဝေါ, ကော ပန ဝါဒေါ အသမာနနိဿယာနန္တိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ.

៦០០. ពាក្យថា «Suṇāti» (ឮ) គឺឮដោយភាពជាទីអាស្រ័យនៃសោតវិញ្ញាណ។ កិរិយាដែលដឹងបានដោយសព្ទថា «ជិវ្ហា» (អណ្តាត) នោះ គឺការដឹងរសជាតិ (សាយនៈ) ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «ដោយអត្ថថាជាទីដឹងរសជាតិ» (សាយនដ្ឋេន)។ ទីកើតឡើង (អាយៈ) នៃធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើមដែលគួរខ្ពើម និងសម្បយុត្តដោយទុក្ខវេទនា ឈ្មោះថា «កាយ» ឬជាទីកើតឡើងនៃទុក្ខទុក្ខ និងវិបរិណាមទុក្ខ។ ដោយព្រោះកាយាយតនៈផ្សព្វផ្សាយទៅទូទាំងរូបកាយ នាំឲ្យមានសភាពនៃកាយបសាទនៅក្នុងចក្ខុបសាទដែរ ព្រោះកាយបសាទនោះជ្រាបចូលទៅក្នុងចក្ខុបសាទនោះ បើមិនដូច្នោះទេ ភាពផ្សព្វផ្សាយទៅទូទាំងរូបកាយក៏មិនមានឡើយ តែភាពផ្សព្វផ្សាយនោះ លោកបានពោលទុកហើយ។ ហេតុនោះ ទើបមានការចោទសួរ (ចោទនា) ឡើងនូវភាពច្របូកច្របល់គ្នានៃលក្ខណៈថា នាំឲ្យមានការលេចឡើងនូវផោដ្ឋព្វារម្មណ៍ដល់ចក្ខុបសាទ និងការលេចឡើងនូវរូបារម្មណ៍ដល់កាយបសាទ។ លោកពោលថា «ព្រោះធម៌មួយមិនមាននៅក្នុងធម៌មួយទៀត» ដោយព្រោះចក្ខុបសាទ និងកាយបសាទ មានទីអាស្រ័យផ្សេងគ្នា និងឋិតនៅក្នុងកលាបៈផ្សេងគ្នា។ ការលើកឧទាហរណ៍អំពីរូប និងរសជាដើមមកបង្ហាញ គឺដើម្បីបង្ហាញថា សូម្បីតែធម៌ទាំងឡាយមានរូប និងរសជាដើមដែលមានទីអាស្រ័យ (មហាភូតរូប) ដូចគ្នាក៏ដោយ ក៏មិនដល់នូវសភាវៈនៃគ្នាទៅវិញទៅមក ពោលគឺមិនមាននៅក្នុងគ្នាទៅវិញទៅមកឡើយ ចុះនឹងពោលទៅថ្វីចំពោះធម៌ទាំងឡាយ (មានចក្ខុបសាទ និងកាយបសាទជាដើម) ដែលមានទីអាស្រ័យមិនដូចគ្នា។

---

ရူပါဘိဃာတာရဟော [Pg.147] စ သော ဘူတပ္ပသာဒေါ စာတိ ရူပါဘိဃာတာရဟဘူတပ္ပသာဒေါ. ဧဝံလက္ခဏံ စက္ခု. ရူပါဘိဃာတောတိ စ ရူပေ, ရူပဿ ဝါ အဘိဃာတောတိ အတ္ထော. ပရိပုဏ္ဏာပရိပုဏ္ဏာယတနတ္တဘာဝနိဗ္ဗတ္တကဿ ကမ္မဿ နိဒါနဘူတာ ကာမတဏှာ ရူပတဏှာ စ တဒါယတနိကဘဝပတ္ထနာဘာဝတော ဒဋ္ဌုကာမတာဒိဝေါဟာရံ အရဟတီတိ ဒုတိယော နယော သဗ္ဗတ္ထ ဝုတ္တော. တတ္ထ ဒဋ္ဌုကာမတာနိဒါနံ ကမ္မံ သမုဋ္ဌာနမေတေသန္တိ ဒဋ္ဌုကာမတာနိဒါနကမ္မသမုဋ္ဌာနာနိ, ဧဝံဝိဓာနံ ဘူတာနံ ပသာဒလက္ခဏံ စက္ခု, ဧဝံဝိဓော ဝါ ဘူတပ္ပသာဒေါ ဒဋ္ဌုကာမတာနိ…ပေ… ပသာဒေါ. ဧဝံလက္ခဏံ စက္ခု. ရူပေသု ပုဂ္ဂလဿ ဝါ ဝိညာဏဿ ဝါ အာဝိဉ္ဆနရသံ.

ធម្មជាតិណាគួរដល់ការប៉ះទង្គិចនៃរូបារម្មណ៍ផង ជាបសាទរូបនៃមហាភូតរូបផង ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា «រូបាភិឃាតារហភូតបសាទ»។ ចក្ខុមានលក្ខណៈយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «រូបាភិឃាត» មានសេចក្តីថា ការប៉ះទង្គិចក្នុងរូបារម្មណ៍ ឬការប៉ះទង្គិចនៃរូបារម្មណ៍ (ក្នុងចក្ខុបសាទ)។ ន័យទីពីរដែលលោកពោលទុកក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង គឺកាមតណ្ហា និងរូបតណ្ហា ដែលជាហេតុនៃកម្មដែលបង្កើតនូវអត្តភាពមានអាយតនៈពេញបរិបូណ៌ ឬមិនពេញបរិបូណ៌នោះ គប្បីដល់នូវការហៅថា «ភាពជាអ្នកចង់ឃើញជាដើម» (ទដ្ឋុកាមតា) ដោយព្រោះភាពជាការប្រាថ្នានូវភពដែលមានអាយតនៈនោះ។ ក្នុងន័យនោះ កម្មដែលមានតណ្ហាគឺភាពចង់ឃើញជាដើមជាហេតុ ឈ្មោះថា «សមុដ្ឋាន» នៃមហាភូតរូបទាំងឡាយនេះ ហេតុនោះ មហាភូតរូបទាំងនោះទើបឈ្មោះថា «មានកម្មមានទដ្ឋុកាមតាជាហេតុជាសមុដ្ឋាន»។ ចក្ខុមានលក្ខណៈធ្វើឲ្យថ្លានូវមហាភូតរូបដែលមានសភាពបែបនេះ ឬមួយថា បសាទរូបនៃមហាភូតរូបដែលមានសភាពបែបនេះ ឈ្មោះថា «បសាទរូបមានទដ្ឋុកាមតា...ជាដើម»។ ចក្ខុមានលក្ខណៈយ៉ាងនេះ។ មានកិច្ច (រសៈ) គឺការទាញមកនូវបុគ្គល ឬវិញ្ញាណក្នុងរូបារម្មណ៍ទាំងឡាយ។

---

ကာယော သဗ္ဗေသန္တိ ကော ဧတ္ထ ဝိသေသော, နနု တေဇာဒိအဓိကာနဉ္စ ဘူတာနံ ပသာဒါ သဗ္ဗေသံယေဝါတိ? သစ္စမေတံ, ဣဒံ ပန ‘‘သဗ္ဗေသ’’န္တိ ဝစနံ ‘‘သမာနာန’’န္တိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေတိ အနုဝတ္တမာနဿ ဧကဒေသာဓိကဘာဝဿ နိဝါရဏဝသေန ဝုတ္တတ္တာ. တေဇာဒီနန္တိ ပဒီပသင်္ခါတဿ တေဇဿ ဩဘာသေန ဝါယုဿ သဒ္ဒေန ပထဝိယာ ဂန္ဓေန ခေဠသင်္ခါတဿ ဥဒကဿ ရသေနာတိ ပုရိမဝါဒေ ပစ္ဆိမဝါဒေ စ ယထာယောဂံ တံတံဘူတဂုဏေဟိ အနုဂ္ဂယှဘာဝတော ရူပါဒိဂ္ဂဟဏေ ဥပကရိတဗ္ဗတောတိ အတ္ထော. ရူပါဒီနံ အဓိကဘာဝဒဿနတောတိ အဂ္ဂိမှိ ရူပဿ ပဘဿရဿ ဝါယုမှိ သဒ္ဒဿ သဘာဝေန သုယျမာနဿ ပထဝိယာ သုရဘိအာဒိနော ဂန္ဓဿ အာပေ စ ရသဿ မဓုရဿ ဝိသေသယုတ္တာနံ ဒဿနတော ‘‘ရူပါဒယော တေသံ ဂုဏာ’’တိ ပဌမဝါဒီ အာဟ. တဿေဝ စ ‘‘ဣစ္ဆေယျာမာ’’တိအာဒိနာ ဥတ္တရမာဟ. ဣမိနာဝုပါယေန ဒုတိယဝါဒိဿပိ နိဂ္ဂဟော ဟောတီတိ.

ពាក្យថា «កាយនៃមហាភូតរូបទាំងអស់» តើមានសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអ្វីក្នុងទីនេះ? មិនមែនថា បសាទរូបនៃមហាភូតរូបទាំងឡាយដែលមានតេជោធាតុជាដើមដ៏លើសលុប គឺជាបសាទរូបនៃមហាភូតរូបទាំងអស់ទេឬ? សេចក្តីនេះពិតមែនហើយ ប៉ុន្តែពាក្យថា «ទាំងអស់» នេះ គឺសម្រាប់បង្ហាញនូវសេចក្តីថា «ស្មើគ្នា» ព្រោះលោកពោលឡើងដើម្បីការពារ (បដិសេធ) នូវភាពលើសលុបនៃចំណែកណាមួយដែលប្រព្រឹត្តទៅតាម។ ពាក្យថា «នៃតេជោធាតុជាដើម» មានសេចក្តីថា ដោយពន្លឺនៃតេជោធាតុពោលគឺប្រទីប ដោយសំឡេងនៃវាយោធាតុ ដោយក្លិននៃបថវីធាតុ និងដោយរសនៃអាបោធាតុពោលគឺទឹកមាត់ ក្នុងវាទៈមុន និងវាទៈក្រោយ តាមគួរដល់ការប្រកប ព្រោះការជួយឧបត្ថម្ភដោយគុណនៃមហាភូតរូបនោះៗ នាំឲ្យជាឧបការៈក្នុងការកាន់យកនូវរូបារម្មណ៍ជាដើម។ ព្រោះការឃើញនូវភាពលើសលុបនៃរូបារម្មណ៍ជាដើម ដូចជាការឃើញរូបដ៏ភ្លឺផ្លេកក្នុងភ្លើង សំឡេងដែលឮតាមធម្មជាតិក្នុងខ្យល់ ក្លិនក្រអូបជាដើមក្នុងដី និងរសដ៏ផ្អែមឆ្ងាញ់ក្នុងទឹក ដែលប្រកបដោយលក្ខណៈពិសេស ហេតុនោះទើប can អាចារ្យវាទៈទីមួយ (កេចិវាទៈ) ពោលថា «រូបជាដើមជាគុណរបស់មហាភូតរូបទាំងនោះ»។ ហើយលោកក៏បានឆ្លើយតបចំពោះអាចារ្យវាទៈទីមួយនោះ ដោយពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «iccheyyāma» (យើងប្រាថ្នា)។ ដោយឧបាយនេះឯង ការបង្ក្រាប (និគ្គហៈ) នូវអាចារ្យវាទៈទីពីរក៏សម្រេចបានដែរ។

---

အထ ဝါ ရူပါဒိဝိသေသဂုဏေဟိ တေဇအာကာသပထဝီအာပဝါယူဟိ စက္ခာဒီနိ ကတာနီတိ ဝဒန္တဿ ကဏာဒဿ ဝါဒံ တတိယံ ဥဒ္ဓရိတွာ တံ နိဂ္ဂဟေတုံ ‘‘အထာပိ ဝဒေယျု’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အာသဝေ ဥပလဗ္ဘမာနောပိ ဂန္ဓော ပထဝိယာ အာပေါသံယုတ္တာယ ကပ္ပာသတော ဝိသဒိသာယာတိ န ကပ္ပာသဂန္ဓဿ အဓိကဘာဝါပတ္တီတိ စေ? န, အနဘိဘူတတ္တာ. အာသဝေဟိ ဥဒကသံယုတ္တာ ပထဝီ ဥဒကေန အဘိဘူတာ, န ကပ္ပာသပထဝီတိ တဿာယေဝ အဓိကေန ဂန္ဓေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ. ဥဏှောဒကသညုတ္တော စ အဂ္ဂိ ဥပလဗ္ဘနီယော မဟန္တောတိ ကတွာ တဿ ဖဿော ဝိယ ဝဏ္ဏောပိ ပဘဿရော ဥပလဗ္ဘိတဗ္ဗောတိ ဥဏှောဒကဝဏ္ဏတော အဂ္ဂိနာ အနဘိသမ္ဗန္ဓဿ သီတုဒကဿ ဝဏ္ဏော ပရိဟာယေထ. တသ္မာတိ ဧတဿုဘယဿ အဘာဝါ. တဒဘာဝေန ဟိ [Pg.148] ရူပါဒီနံ တေဇာဒိဝိသေသဂုဏတာ နိဝတ္တိတာ, တံနိဝတ္တနေန ‘‘တေဇာဒီနံ ဂုဏေဟိ ရူပါဒီဟိ အနုဂ္ဂယှဘာဝတော’’တိ ဣဒံ ကာရဏံ နိဝတ္တိတန္တိ. ဧဝံ ပရမ္ပရာယ ဥဘယာဘာဝေါ ဝိသေသကပ္ပနပ္ပဟာနဿ ကာရဏံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘တသ္မာ ပဟာယေထေတ’’န္တိအာဒိ. ဧကကလာပေပိ ရူပရသာဒယော ဝိသဒိသာ, ကော ပန ဝါဒေါ နာနာကလာပေ စက္ခာဒယော ဘူတဝိသေသာဘာဝေပီတိ ဒဿေတုံ ရူပရသာဒိနိဒဿနံ ဝုတ္တံ.

ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា លោកលើកយកវាទៈទីបីរបស់កណាទអាចារ្យ ដែលពោលថា «ចក្ខុជាដើម ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមហាភូតរូបមានតេជោ អាកាស បថវី អាបោ និងវាយោ ដែលមានគុណពិសេសមានរូបារម្មណ៍ជាដើម» មកសម្តែង ហើយពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «athāpi vadeyyuṃ» (ទោះបីជាពួកគេពោលយ៉ាងនេះក៏ដោយ) ដើម្បីបង្ក្រាបនូវវាទៈនោះ។ ប្រសិនបើពោលថា «ក្លិនដែលគេរកបានក្នុងស្រា គឺជាក្លិនរបស់បថវីធាតុដែលផ្សំដោយអាបោធាតុ ដែលមិនដូចគ្នានឹងក្លិនរបស់សំឡីឡើយ ហេតុនោះ មិនមែនជាការដល់នូវភាពលើសលុបនៃក្លិនសំឡីនោះទេ» ដូច្នេះឬ? មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះភាពមិនត្រូវបានគ្របសង្កត់។ ព្រោះថា បថវីធាតុដែលផ្សំដោយទឹកក្នុងស្រា ត្រូវបានទឹកគ្របសង្កត់ ចំណែកឯបថវីធាតុក្នុងសំឡី មិនត្រូវបានទឹកគ្របសង្កត់ឡើយ ហេតុនោះ បថវីធាតុក្នុងសំឡីនោះឯង គួរតែមានក្លិនដ៏លើសលុប។ ម៉្យាងទៀត ភ្លើងដែលផ្សំដោយទឹកក្តៅ គប្បីរកបានជាភ្លើងដ៏ធំ ហេតុនោះ សូម្បីតែពណ៌របស់វា ក៏គួរតែភ្លឺផ្លេកដូចជាផោដ្ឋព្វៈ (ការប៉ះពាល់) របស់វាដែរ កាលបើដូច្នោះ ពណ៌នៃទឹកត្រជាក់ដែលមិនមានការទាក់ទងនឹងភ្លើង គប្បីថយចុះជាងពណ៌នៃទឹកក្តៅ។ ព្រោះហេតុនោះ ដោយព្រោះមិនមាននូវសភាវៈទាំងពីរនេះ។ ព្រោះថាកាលបើមិនមានសភាវៈទាំងពីរនោះហើយ ភាពជាគុណពិសេសមានតេជោធាតុជាដើមនៃរូបារម្មណ៍ជាដើម ក៏ត្រូវបានបដិសេធ ហើយដោយការបដិសេធនោះ ហេតុដែលថា «ព្រោះការមិនជួយឧបត្ថម្ភដោយរូបារម្មណ៍ជាដើមដែលជាគុណនៃតេជោធាតុជាដើម» ក៏ត្រូវបានបដិសេធដែរ។ យ៉ាងនេះ ភាពមិនមាននៃសភាវៈទាំងពីរដោយលំដាប់ តែងជាហេតុនៃការលះបង់ចោលនូវការសន្មតគុណពិសេស ហេតុនោះលោកទើបពោលថា «tasmā pahāyethetaṃ» (ព្រោះហេតុនោះ គប្បីលះបង់ចោលនូវសេចក្តីនោះ) ជាដើម។ លោកលើកឧទាហរណ៍អំពីរូប និងរសជាដើមមកបង្ហាញ ដើម្បីបង្ហាញថា សូម្បីតែនៅក្នុងកលាបៈតែមួយ រូប និងរសជាដើម ក៏នៅតែមិនដូចគ្នាដែរ ចុះនឹងពោលទៅថ្វីចំពោះចក្ខុបសាទជាដើមនៅក្នុងកលាបៈផ្សេងៗគ្នា ទោះបីជាមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នានៃមហាភូតរូបក៏ដោយ។

---

ယဒိ ဘူတဝိသေသော နတ္ထိ, ကိံ ပန စက္ခာဒိဝိသေသဿ ကာရဏန္တိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယံ အညမညဿာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧကမ္ပိ ကမ္မံ ပဉ္စာယတနိကတ္တဘာဝပတ္ထနာနိပ္ဖန္နံ စက္ခာဒီနံ ဝိသေသဟေတုတ္တာ ‘‘အညမညဿ အသာဓာရဏ’’န္တိ စ ‘‘ကမ္မဝိသေသော’’တိ စ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ တံ ယေန ဝိသေသေန စက္ခုဿ ပစ္စယော, တေနေဝ သောတဿ ဟောတိ ဣန္ဒြိယန္တရာဘာဝပ္ပတ္တိတော. ‘‘ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ မဟဂ္ဂတာ ဧကာ စေတနာ ကဋတ္တာရူပါနံ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၂.၇၈) ဝစနေန ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဝိဇ္ဇမာနာနံ သဗ္ဗေသံ ကဋတ္တာရူပါနံ ဧကာ စေတနာ ကမ္မပစ္စယော ဟောတီတိ ဝိညာယတိ. နာနာစေတနာယ ဟိ တဒါ ဣန္ဒြိယုပ္ပတ္တိယံ သတိ ပရိတ္တေန စ မဟဂ္ဂတေန စ ကမ္မုနာ နိဗ္ဗတ္တိတံ ကဋတ္တာရူပံ အာပဇ္ဇေယျာတိ န စေကာ ပဋိသန္ဓိ အနေကကမ္မနိဗ္ဗတ္တာ ဟောတီတိ သိဒ္ဓမေကေန ကမ္မေန အနေကိန္ဒြိယုပ္ပတ္တိ ဟောတီတိ. အနလ္လီနော နိဿယော ဧတဿာတိ အနလ္လီနနိဿယော, ရူပသဒ္ဒသင်္ခါတော ဝိသယော. ဂန္ဓရသာနံ နိဿယာ ဃာနဇိဝှာနိဿယေ အလ္လီယန္တီတိ တေ နိဿယဝသေန အလ္လီနာ, ဖောဋ္ဌဗ္ဗံ သယံ ကာယနိဿယအလ္လီနံ ဘူတတ္တယတ္တာ. ဒူရေ…ပေ… သမ္ပတ္တော ဧဝ နာမ ပဋိဃဋ္ဋနနိဃံသဇနကတောတိ အဓိပ္ပာယော. သဒ္ဒေါ ပန ဓာတုပရမ္ပရာယ ဝါယု ဝိယ အာဂန္တွာ နိဿယဝသေန သောတနိဿယေ အလ္လီယိတွာ သောတံ ဃဋ္ဋေတွာ ဝဝတ္ထာနံ ဂစ္ဆန္တော သဏိကံ ဝဝတ္ထာနံ ဂစ္ဆတီတိ ဝုတ္တော. ဧဝံ ပန သတိစိတ္တသမုဋ္ဌာနံ သဒ္ဒါယတနံ သောတဝိညာဏဿ ကဒါစိပိ အာရမ္မဏပစ္စယော န သိယာ. န ဟိ ဗဟိဒ္ဓါ စိတ္တသမုဋ္ဌာနုပ္ပတ္တိ ဥပပဇ္ဇတီတိ.

ប្រសិនបើមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នានៃមហាភូតរូបទេ តើអ្វីជាហេតុនៃសេចក្តីប្លែកគ្នានៃចក្ខុប្បសាទជាដើម? ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «yaṃ aññamaññassā» (រូបណាដែលមិនទូទៅដល់គ្នាទៅវិញទៅមក)។ គប្បីដឹងថា សូម្បីកម្មតែមួយដែលសម្រេចដោយការប្រាថ្នានូវអត្តភាពមានអាយតនៈ ៥ ព្រោះជាហេតុប្លែកគ្នានៃចក្ខុប្បសាទជាដើម ទើបពោលថា «មិនទូទៅដល់គ្នាទៅវិញទៅមក» និង «ព្រោះសេចក្តីប្លែកគ្នានៃកម្ម»។ ព្រោះថាកម្មនោះជាបច្ច័យដល់ចក្ខុប្បសាទដោយសេចក្តីប្លែកគ្នាណា ក៏មិនមែនជាបច្ច័យដល់សោតប្បសាទដោយសេចក្តីប្លែកគ្នានោះឡើយ ព្រោះដល់នូវភាពជាឥន្ទ្រិយផ្សេងគ្នា។ តាមព្រះពុទ្ធដីកាថា «ក្នុងខណៈបដិសន្ធិ ចេតនាតែមួយជាមហគ្គតៈ ជាបច្ច័យដល់កដត្តារូបទាំងឡាយដោយកម្មបច្ច័យ» គប្បីដឹងថា ក្នុងខណៈបដិសន្ធិ ចេតនាតែមួយជាកម្មបច្ច័យដល់កដត្តារូបទាំងអស់ដែលកំពុងមាន។ ព្រោះថាបើការកើតឡើងនៃឥន្ទ្រិយក្នុងខណៈបដិសន្ធិនោះមានឡើងដោយសារចេតនាផ្សេងៗគ្នា កដត្តារូបដែលកើតអំពីកម្មជាបរិត្តៈផង ជាមហគ្គតៈផង ក៏គប្បីកើតឡើង ហើយបដិសន្ធិតែមួយក៏មិនមែនកើតឡើងអំពីកម្មច្រើននោះឡើយ ហេតុនោះទើបសម្រេចថា ការកើតឡើងនៃឥន្ទ្រិយច្រើនយ៉ាង រមែងមានដោយសារកម្មតែមួយ។ មហាភូតរូបជាទីអាស្រ័យមិនជាប់ជំពាក់នៃអារម្មណ៍នោះមានឡើយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា អនល្លីននិស្ស័យ បានแก่ អារម្មណ៍គឺរូបនិងសព្ទ។ មហាភូតរូបជាទីអាស្រ័យនៃគន្ធៈនិងរសៈ រមែងជាប់ជំពាក់ក្នុងមហាភូតរូបជាទីអាស្រ័យនៃឃានៈនិងជិវ្ហា ហេតុនោះ អារម្មណ៍ទាំងនោះឈ្មោះថា ជាប់ជំពាក់ដោយអំណាចនៃទីអាស្រ័យ ចំណែកផោដ្ឋព្វៈ រមែងជាប់ជំពាក់នឹងមហាភូតរូបជាទីអាស្រ័យនៃកាយដោយខ្លួនឯង ព្រោះភាពជាប្រជុំនៃមហាភូតរូប ៣។ ពាក្យថា «ក្នុងទីឆ្ងាយ...ល...» មានអធិប្បាយថា ឈ្មោះថាជាអារម្មណ៍ដែលមកដល់ហើយពិតប្រាកដ ព្រោះធ្វើឲ្យកើតការប៉ះទង្គិចនិងការកកិត។ ចំណែកឯសព្ទ (សំឡេង) រមែងមកតាមលំដាប់នៃធាតុ ដូចជាខ្យល់ ហើយជាប់ជំពាក់ក្នុងមហាភូតរូបជាទីអាស្រ័យនៃសោតប្បសាទដោយអំណាចនៃទីអាស្រ័យ ប៉ះទង្គិចនឹងសោតប្បសាទ ហើយដល់នូវការកំណត់ដឹង ទើបពោលថា «ដល់នូវការកំណត់ដឹងសន្សឹមៗ»។ កាលបើដូច្នោះ សទ្ទាយតនៈដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន ក៏មិនគប្បីជាអារម្មណបច្ច័យដល់សោតវិញ្ញាណក្នុងកាលណាឡើយ ព្រោះថាការកើតឡើងនៃរូបមានចិត្តជាសមុដ្ឋានក្នុងខាងក្រៅ មិនសមហេតុផលឡើយ។

---

စိရေန သုယျေယျာတိ ကသ္မာ ဧတံ ဝုတ္တံ, နနု ဒူရေ ဌိတေဟိ ရဇကာဒိသဒ္ဒါ စိရေန သုယျန္တီတိ? န, ဒူရာသန္နာနံ ယထာပါကဋေ သဒ္ဒေ ဂဟဏဝိသေသတော. ယထာ ဟိ ဒူရာသန္နာနံ ဝစနသဒ္ဒေ ယထာ ပါကဋီဘူတေ ဂဟဏဝိသေသတော အာကာရဝိသေသာနံ အဂ္ဂဟဏံ ဂဟဏဉ္စ ဟောတိ, ဧဝံ ရဇကာဒိသဒ္ဒေပိ အာသန္နဿ အာဒိတော ပဘုတိ ယာဝါဝသာနာ ကမေန ပါကဋီဘူတေ [Pg.149] ဒူရဿ စာဝသာနေ မဇ္ဈေ ဝါ ပိဏ္ဍဝသေန ပဝတ္တိပါကဋီဘူတေ နိစ္ဆယဂဟဏာနံ သောတဝိညာဏဝီထိယာ ပရတော ပဝတ္တာနံ ဝိသေသတော လဟုကံ သုတော စိရေန သုတောတိ အဘိမာနော ဟောတိ. သော ပန သဒ္ဒေါ ယတ္ထ ဥပ္ပန္နော, တံ နိဿိတောဝ အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနက္ခဏေ သောတဿ အာပါထမာဂစ္ဆတိ. ဒူရေ ဌိတော ပန သဒ္ဒေါ အညတ္ထ ပဋိဃောသုပ္ပတ္တိယာ ဘာဇနာဒိစလနဿ စ အယောကန္တော ဝိယ အယောစလနဿ ပစ္စယော ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယထာ ဝါ ဃဏ္ဋာဘိဃာတာနုဇာနိ ဘူတာနိ အနုရဝဿ နိဿယဘူတာနိ ဃဋ္ဋနသဘာဝါနိ, ဧဝံ ဃဋ္ဋနာနုဇာနိ ယာဝ သောတပ္ပသာဒါ ဥပ္ပတ္တိဝသေန အာဂတာနိ ဘူတာနိ ဃဋ္ဋနသဘာဝါနေဝါတိ တံနိဿိတော သဒ္ဒေါ နိဿယဝသေန ဓာတုပရမ္ပရာယ ဃဋ္ဋေတွာ သဏိကံ ဝဝတ္ထာနံ ဂစ္ဆတီတိ ဝုတ္တော. အသုကဒိသာယ နာမာတိ န ပညာယေယျ. ကသ္မာ? သောတပ္ပဒေသဿေဝ သဒ္ဒဿ ဂဟဏတော.

ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «គប្បីឮដោយយឺតយូរ»? តើពួកជនដែលស្ថិតនៅក្នុងទីឆ្ងាយ មិនមែនឮសំឡេងមានសំឡេងជាងបោកខោអាវជាដើម ដោយយឺតយូរទេឬ? មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះការដឹងប្លែកគ្នានៃសំឡេងដែលប្រាកដយ៉ាងណាៗ ដល់ពួកជនដែលនៅក្នុងទីឆ្ងាយនិងទីជិត។ ពិពណ៌នាថា កាលបើវាចាសព្ទប្រាកដឡើងយ៉ាងណាៗ ដល់ពួកជនដែលនៅក្នុងទីឆ្ងាយនិងទីជិត ការមិនដឹងនិងការដឹងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអក្សរ រមែងមានព្រោះការដឹងប្លែកគ្នា (នៃវិថីចិត្ត) យ៉ាងណា សូម្បីក្នុងសំឡេងជាងបោកខោអាវជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ គឺកាលបើប្រាកដតាមលំដាប់ តាំងពីដើមរហូតដល់ចប់ ដល់បុគ្គលដែលនៅក្នុងទីជិត ឬកាលបើប្រាកដដោយអំណាចនៃប្រជុំសំឡេង ក្នុងទីបំផុត ឬក្នុងកណ្តាល ដល់បុគ្គលដែលនៅក្នុងទីឆ្ងាយ សេចក្តីសំគាល់ថា «ឮឆាប់» ឬ «ឮយឺត» រមែងមានឡើង ព្រោះសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការដឹងដោយការសម្រេច ដែលកើតឡើងខាងក្រោយសោតវិញ្ញាណវិថី។ ក៏សំឡេងនោះកើតឡើងក្នុងទីណា រមែងអាស្រ័យនូវទីនោះឯង ហើយមកកាន់ប្រភពនៃសោតប្បសាទ ក្នុងខណៈដែលខ្លួនកំពុងមាន។ ចំណែកសំឡេងដែលស្ថិតនៅក្នុងទីឆ្ងាយ គប្បីដឹងថា ជាបច្ច័យដល់ការកើតឡើងនៃសូរសំឡេងខ្ទរក្នុងទីដទៃ និងការញាប់ញ័រនៃភាជនៈជាដើម ដូចជាដែកឆក់ជាបច្ច័យដល់ការញាប់ញ័រនៃដែកដូច្នោះ។ មួយយ៉ាងទៀត ដូចជាមហាភូតរូបទាំងឡាយដែលកើតឡើងបន្ទាប់ពីការទង្គិចជួង ជាទីអាស្រ័យនៃសំឡេងរោទ៍ មានសភាវៈប៉ះទង្គិចគ្នា យ៉ាងណា មហាភូតរូបទាំងឡាយដែលកើតឡើងបន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិច ដែលមកដល់ត្រឹមសោតប្បសាទដោយអំណាចនៃការកើតឡើង ក៏មានសភាវៈប៉ះទង្គិចគ្នាដូច្នោះដែរ ហេតុនោះ សំឡេងដែលអាស្រ័យនូវមហាភូតរូបនោះ ទើបពោលថា ប៉ះទង្គិចតាមលំដាប់នៃធាតុដោយអំណាចនៃទីអាស្រ័យ ហើយដល់នូវការកំណត់ដឹងសន្សឹមៗ។ ពាក្យថា «ក្នុងទិសឈ្មោះឯណោះ» មិនគប្បីប្រាកដឡើយ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះការដឹងនូវសំឡេងដែលស្ថិតនៅក្នុងទីកន្លែងនៃសោតប្បសាទប៉ុណ្ណោះ។

---

ဝိသမေ အဇ္ဈာသယော ဧတဿာတိ ဝိသမဇ္ဈာသယော, အဇ္ဈာသယရဟိတမ္ပိ စက္ခု ဝိသမနိန္နတ္တာ ဝိသမဇ္ဈာသယံ ဝိယ ဟောတီတိ ‘‘ဝိသမဇ္ဈာသယ’’န္တိ ဝုတ္တံ. စက္ခုမတော ဝါ ပုဂ္ဂလဿ အဇ္ဈာသယဝသေန စက္ခု ‘‘ဝိသမဇ္ဈာသယ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

សេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងអារម្មណ៍មិនស្មើ មានដល់ចក្ខុនោះ ហេតុនោះចក្ខុនោះឈ្មោះថា វិសមជ្ឈាសយៈ (មានអធ្យាស្រ័យក្នុងអារម្មណ៍មិនស្មើ)។ សូម្បីចក្ខុដែលមិនមានអធ្យាស្រ័យ ក៏រមែងជាប្រៀបដូចជាមានអធ្យាស្រ័យក្នុងអារម្មណ៍មិនស្មើ ព្រោះការបង្អោនទៅក្នុងអារម្មណ៍មិនស្មើ ហេតុនោះទើបពោលថា «វិសមជ្ឈាសយៈ»។ មួយយ៉ាងទៀត ចក្ខុ ទើបពោលថា «វិសមជ្ឈាសយៈ» ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលអ្នកមានចក្ខុ។

---

ကဏ္ဏကူပဆိဒ္ဒေယေဝ ပဝတ္တနတော အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏဟေတုတော စ တတ္ထေဝ ‘‘အဇ္ဈာသယံ ကရောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တဿ သောတဿ သောတဝိညာဏနိဿယဘာဝေန သဒ္ဒသဝနေ. အဇဋာကာသောပိ ဝဋ္ဋတီတိ ဧတဿ အဋ္ဌကထာဓိပ္ပာယေန အတ္ထံ ဝဒန္တော ‘‘အန္တောလေဏသ္မိ’’န္တိအာဒိမာဟ. အတ္တနော အဓိပ္ပာယေန ဝဒန္တော ‘‘ကိံ ဧတာယ ဓမ္မတာယာ’’တိအာဒိမဝေါစ.

ព្រោះការកើតឡើងក្នុងរន្ធត្រចៀកប៉ុណ្ណោះ និងព្រោះជាហេតុនៃការដឹងនូវអារម្មណ៍ ហេតុនោះទើបពោលថា «រមែងធ្វើនូវអធ្យាស្រ័យក្នុងរន្ធត្រចៀកនោះឯង»។ សោតប្បសាទនោះ ជាបច្ច័យក្នុងការឮសំឡេង ដោយភាពជាទីអាស្រ័យនៃសោតវិញ្ញាណ។ កាលពោលនូវសេចក្តីនៃពាក្យថា «សូម្បីអជដាកាសក៏គួរ» តាមអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថា ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ក្នុងខាងក្នុងគុហា»។ កាលពោលតាមអធិប្បាយរបស់ខ្លួន ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយធម្មតានេះ»។

---

ဝါတူပနိဿယော ဂန္ဓော ဂေါစရော ဧတဿာတိ ဝါတူပနိဿယဂန္ဓဂေါစရံ. ဧတ္ထ စ ဂန္ဓဂ္ဂဟဏဿ ဝါတော ဥပနိဿယော, တဗ္ဗောဟာရေန ပန ဂန္ဓော ‘‘ဝါတူပနိဿယော’’တိ ဝုတ္တော. အထ ဝါ ဝါတော ဧဝ ဥပနိဿယော ဝါတူပနိဿယော. ကဿာတိ? ဃာနဝိညာဏဿ. သော သဟကာရီပစ္စယန္တရဘူတော ဧတဿ အတ္ထီတိ ဝါတူပနိဿယော, ဂန္ဓော ပစ္စယော.

គន្ធារម្មណ៍ដែលមានខ្យល់ជាឧបនិស្ស័យ (ជាទីអាស្រ័យដ៏ខ្លាំងក្លា) ជាគោចរនៃឃានប្បសាទនោះ ហេតុនោះឃានប្បសាទនោះឈ្មោះថា វាទូបនិស្សយគន្ធគោចរៈ។ ហើយក្នុងពាក្យនេះ ខ្យល់ជាឧបនិស្ស័យនៃការដឹងនូវក្លិន ប៉ុន្តែដោយការហៅឈ្មោះការដឹងក្លិននោះ ទើបពោលសំដៅយកក្លិនថា «វាទូបនិស្ស័យ»។ មួយយ៉ាងទៀត ខ្យល់នោះឯងជាឧបនិស្ស័យ ឈ្មោះថា វាទូបនិស្ស័យ។ នៃអ្វី? នៃឃានវិញ្ញាណ។ ខ្យល់នោះដែលជាសហការីបច្ច័យដទៃ មានដល់គន្ធារម្មណ៍នេះ ហេតុនោះគន្ធារម្មណ៍នោះឈ្មោះថា វាទូបនិស្ស័យ, គន្ធារម្មណ៍ជាបច្ច័យ។

---

အာပေါ စ သဟကာရီပစ္စယန္တရဘူတော ခေဠာဒိကော. တထာ ပထဝီ. ဂဟေတဗ္ဗဿ ဟိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဿ ဥပ္ပီဠိယမာနဿ အာဓာရဘူတာ ပထဝီ ကာယဿ စ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေန ဥပ္ပီဠိယမာနဿ နိဿယဘူတာနံ အာဓာရဘူတာ သဗ္ဗဒါ [Pg.150] ဖောဋ္ဌဗ္ဗဂဟဏဿ ဥပနိဿယောတိ. ဥပ္ပီဠနေန ပန ဝိနာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဂဟဏေ ကာယာယတနဿ နိဿယဘူတာ ပထဝီ ဥပနိဿယောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သဗ္ဗဒါပိ စ တဿာ ဥပနိဿယဘာဝေါ ယုတ္တော ဧဝ.

សូម្បីអាបោធាតុដែលជាសហការីបច្ច័យដទៃ បានแก่ទឹកមាត់ជាដើម។ សូម្បីបឋវីធាតុ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថា បឋវីធាតុដែលជាទីតាំងនៃផោដ្ឋព្វៈដែលត្រូវដឹង ដែលកំពុងប៉ះទង្គិច និងបឋវីធាតុដែលជាទីតាំងនៃមហាភូតរូបជាទីអាស្រ័យនៃកាយប្បសាទដែលកំពុងត្រូវផោដ្ឋព្វៈប៉ះទង្គិច គប្បីដឹងថា ជាឧបនិស្ស័យនៃការដឹងនូវផោដ្ឋព្វៈក្នុងកាលទាំងពួង។ ប៉ុន្តែក្នុងការដឹងនូវផោដ្ឋព្វៈដោយមិនមានការប៉ះទង្គិចខ្លាំង គប្បីដឹងថា បឋវីធាតុដែលជាទីអាស្រ័យនៃកាយាយតនៈ ជាឧបនិស្ស័យ។ ហើយភាពជាឧបនិស្ស័យនៃបឋវីធាតុនោះ ក្នុងកាលទាំងពួង ក៏សមគួរពិតប្រាកដ។

---

ပဉ္စဝဏ္ဏာနန္တိ ဝစနံ တဒါဓာရာနံ သုတ္တာနံ နာနတ္တဒဿနတ္ထံ. ပဉ္စပ္ပကာရာ ပဉ္စဝဏ္ဏာ. ဧကန္တတောတိ ဣဒံ သဗ္ဗဒါ ဥပ္ပီဠနေန ဝိနိဗ္ဘုဇ္ဇိတုံ အသက္ကုဏေယျာနံ ကလာပန္တရရူပါနံ သဗ္ဘာဝါ တေသံ နိဝတ္တနတ္ထံ ဝုတ္တံ. န ဟိ တာနိ ဧကန္တေန အဝိနိဘုတ္တာနိ ကလာပန္တရဂတတ္တာတိ.

ពាក្យថា «មានពណ៌ ៥» គឺដើម្បីបង្ហាញនូវភាពប្លែកគ្នានៃសរសៃអំបោះដែលជាទីតាំងនៃពណ៌ទាំងនោះ។ ពាក្យថា «មានពណ៌ ៥» គឺមានប្រាំប្រការ។ ពាក្យថា «ដោយចំណែកមួយ» នេះ ពោលដើម្បីការពារនូវរូបក្នុងកលាបៈដទៃ ដែលមិនអាចញែកចេញពីគ្នាបានដោយការច្របាច់ក្នុងកាលទាំងពួង ព្រោះការមាននៅនៃរូបទាំងនោះ។ ព្រោះថារូបទាំងនោះ មិនមែនជាមិនអាចញែកចេញពីគ្នាបានដោយចំណែកមួយនោះឡើយ ព្រោះវាស្ថិតនៅក្នុងកលាបៈផ្សេងគ្នា។

---

၆၁၆. ဝဏ္ဏနိဘာတိ ရူပါယတနမေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ တဒေဝ အပေက္ခိတွာ ‘‘သနိဒဿန’’န္တိ နပုံသကနိဒ္ဒေသော ကတော. တသ္မာတိ နိပ္ပရိယာယရူပါနံ နီလာဒီနံ ဖုသိတွာ အဇာနိတဗ္ဗတော ဒီဃာဒီနဉ္စ ဖုသိတွာ ဇာနိတဗ္ဗတော န နိပ္ပရိယာယေန ဒီဃံ ရူပါယတနံ. တံ တံ နိဿာယာတိ ဒီဃာဒိသန္နိဝေသံ ဘူတသမုဒါယံ နိဿာယ. တထာ တထာ ဌိတန္တိ ဒီဃာဒိသန္နိဝေသေန ဌိတံ ဝဏ္ဏသမုဒါယဘူတံ ရူပါယတနမေဝ ဒီဃာဒိဝေါဟာရေန ဘာသိတံ. အညမညပရိစ္ဆိန္နံ ဧကသ္မိံ ဣတရဿ အဘာဝါ. ဝိသယဂေါစရာနံ ဝိသေသော အနညတ္ထဘာဝေါ တဗ္ဗဟုလစာရိတာ စ စက္ခုဝိညာဏဿ.

៦១៦. ពាក្យថា «វណ្ណនិភា» គឺសំដៅយកតែរូបាយតនៈប៉ុណ្ណោះ ព្រោះសំដៅយកតែរូបាយតនៈនោះឯង ទើបធ្វើការសម្តែងជាណបុំសកលិង្គថា «សនិទស្សនៈ»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះរូបពិតប្រាកដ (មិនមែនបរិយាយ) មានពណ៌ខៀវជាដើម មិនអាចដឹងបានដោយការប៉ះពាល់ និងព្រោះវត្ថុមានសណ្ឋានវែងជាដើម អាចដឹងបានដោយការប៉ះពាល់ ហេតុនោះ សណ្ឋានវែង មិនមែនជារូបាយតនៈដោយត្រង់ (ដោយមិនមែនបរិយាយ) ឡើយ។ ពាក្យថា «អាស្រ័យនូវវត្ថុនោះៗ» គឺអាស្រ័យនូវប្រជុំនៃមហាភូតរូបដែលមានសណ្ឋានវែងជាដើម។ ពាក្យថា «ស្ថិតនៅយ៉ាងនោះៗ» គឺរូបាយតនៈដែលជាប្រជុំនៃពណ៌ ដែលស្ថិតនៅដោយសណ្ឋានវែងជាដើមនោះឯង ដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយវោហារថា វែងជាដើម។ ពាក្យថា «កំណត់ខណ្ឌចែកពីគ្នាទៅវិញទៅមក» ព្រោះមិនមានពណ៌មួយទៀតនៅក្នុងពណ៌មួយ។ សេចក្តីប្លែកគ្នានៃវិស័យនិងគោចរ គឺការមិនកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ដទៃក្រៅពីរូបារម្មណ៍ និងការអន្ទោលទៅក្នុងរូបារម្មណ៍នោះជាភាគច្រើន នៃចក្ខុវិញ្ញាណ។

---

၆၂၀. ဘေရိသဒ္ဒါဒီနဉ္စ ဝါဒိတသဒ္ဒတ္တာ ‘‘ဝုတ္တာဝသေသာန’’န္တိ အာဟ. အမနုဿဝစနေန န မနုဿေဟိ အညေ ပါဏိနော ဧဝ ဂဟိတာ, အထ ခေါ ကဋ္ဌာဒယောပီတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘သေသော သဗ္ဗောပီ’’တိ အာဟ. ဧဝံ သန္တေပိ ဝတ္ထုဝိသေသကိတ္တနဝသေန ပါဠိယံ အနာဂတော တထာ ကိတ္တေတဗ္ဗော ယေ ဝါ ပနာတိ ဝုတ္တောတိ အဓိပ္ပာယော.

៦២០. ព្រោះសំឡេងស្គរជាដើម ជាសំឡេងដែលកើតអំពីការប្រគំ ទើបពោលថា «សំឡេងដែលសេសសល់ពីដែលពោលហើយ»។ ដោយពាក្យថា «អមនុស្សវចនៈ» មិនមែនកាន់យកតែសត្វមានជីវិតដទៃក្រៅពីមនុស្សប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែគប្បីកាន់យកសូម្បីឈើជាដើមផង ព្រោះអធិប្បាយដូច្នោះ ទើបពោលថា «សំឡេងដែលសេសសល់ទាំងអស់»។ កាលបើដូច្នោះ សូម្បីសំឡេងដែលមិនបានមកក្នុងបាលី តែគប្បីពោលយ៉ាងនោះ ដោយអំណាចនៃការសម្តែងនូវវត្ថុដ៏ប្លែក ទើបពោលថា «ឬមួយក៏សំឡេងណា» នេះជាអធិប្បាយ។

---

၆၂၄. ဝိဿဂန္ဓောတိ ဝိရူပေါ မံသာဒိဂန္ဓော. လမ္ဗိလန္တိ မဓုရမ္ဗိလံ.

៦២៤. ពាក្យថា «វិស្សគន្ធៈ» គឺក្លិនឆ្អាបនៃសាច់ជាដើម។ ពាក្យថា «ឡម្ពិលៈ» គឺរសជាតិជូរអែម។

---

၆၃၂. သဉ္ဇာနန္တိ ဧတေနာတိ သဉ္ဇာနနံ, ဥပလက္ခဏံ. သကေန သကေန ကမ္မစိတ္တာဒိနာ ပစ္စယေန သမုဋ္ဌိတာနိပိ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒီနိ ဣန္ဒြိယသဟိတေ သရီရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနိ တံတဒါကာရာနိ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ‘‘ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ပဋိစ္စ သမုဋ္ဌဟန္တီ’’တိ ဝုတ္တာနိ. ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒီသု ဧဝ စ အဓိပတိဘာဝါ ဧတဿ ဣန္ဒြိယတာ ဝုတ္တာ, ဣန္ဒြိယသဟိတေ သန္တာနေ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒိအာကာရရူပပစ္စယာနံ အညထာ အနုပ္ပာဒနတော ဣတ္ထိဂ္ဂဟဏဿ စ တေသံ ရူပါနံ ပစ္စယဘာဝတော. ယသ္မာ ပန ဘာဝဒသကေပိ ရူပါနံ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ န ဇနကံ, နာပိ အနုပါလကံ ဥပတ္ထမ္ဘကံ ဝါ, န စ အညကလာပရူပါနံ, တသ္မာ တံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ဝိယ သကလာပရူပါနံ အာဟာရော [Pg.151] ဝိယ ဝါ ကလာပန္တရရူပါနဉ္စ ဣန္ဒြိယအတ္ထိအဝိဂတပစ္စယောတိ န ဝုတ္တံ. ဧသ နယော ပုရိသိန္ဒြိယေပိ. လိင်္ဂါဒိအာကာရေသု ရူပေသု ရူပါယတနဿ စက္ခုဝိညေယျတ္တာ လိင်္ဂါဒီနံ စက္ခုဝိညေယျတာ ဝုတ္တာ.

៦៣២. ពួកសត្វរមែងដឹងច្បាស់ដោយសញ្ញានេះ ហេតុនោះឈ្មោះថា សញ្ជាននៈ (ការដឹងច្បាស់) បានแก่ គ្រឿងសម្គាល់។ សូម្បីឥត្ថីលិង្គជាដើម ដែលតាំងឡើងដោយបច្ច័យរបស់ខ្លួនៗ មានកម្មនិងចិត្តជាដើម កាលកើតឡើងក្នុងរាងកាយដែលមានឥន្ទ្រិយ រមែងកើតឡើងមានសណ្ឋានយ៉ាងនោះៗ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «រមែងតាំងឡើងព្រោះអាស្រ័យនូវឥត្ថិន្ទ្រិយ»។ និងព្រោះភាពជាធំក្នុងឥត្ថីលិង្គជាដើមនោះឯង ទើបពោលនូវភាពជាឥន្ទ្រិយនៃភាវរូបនេះ ព្រោះក្នុងសន្តានដែលមានឥន្ទ្រិយ បច្ច័យនៃរូបដែលមានសណ្ឋានជាឥត្ថីលិង្គជាដើម មិនអាចញ៉ាំងរូបឲ្យកើតឡើងដោយអាការៈផ្សេងបានឡើយ និងព្រោះរូបទាំងនោះជាបច្ច័យដល់ចិត្តដែលដឹងថាជាស្រី។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែឥត្ថិន្ទ្រិយ មិនមែនជាអ្នកញ៉ាំងរូបក្នុងភាវទសកកលាបៈឲ្យកើតឡើង មិនមែនជាអ្នករក្សា ឬជាអ្នកឧបត្ថម្ភឡើយ ហើយក៏មិនមែនចំពោះរូបក្នុងកលាបៈដទៃទៀតដែរ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគមិនបានត្រាស់ហៅឥត្ថិន្ទ្រិយនោះថាជា ឥន្ទ្រិយបច្ច័យ ឥន្ទ្រិយអត្ថិបច្ច័យ និងឥន្ទ្រិយអវិគតបច្ច័យ ដល់រូបទាំងអស់ក្នុងកលាបៈរបស់ខ្លួន ដូចជាជីវិតិន្ទ្រិយ ឬដល់រូបក្នុងកលាបៈដទៃ ដូចជាអាហាររូបឡើយ។ វិធីនេះ សូម្បីក្នុងបុរិសិន្ទ្រិយ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះរូបាយតនៈក្នុងរូបដែលមានសណ្ឋានជាលិង្គជាដើម ជាធម្មជាតិដែលចក្ខុវិញ្ញាណគប្បីដឹង ទើបពោលថា លិង្គជាដើមជាធម្មជាតិដែលចក្ខុវិញ្ញាណគប្បីដឹង។

---

၆၃၃. ဥဘယမ္ပိ…ပေ… ကုသလေန ပတိဋ္ဌာတီတိ သုဂတိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒုဂ္ဂတိယဉှိ ပဋိသန္ဓိ အကုသလေနေဝါတိ တဒါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဘာဝေါပိ အကုသလေနေဝ ဘဝေယျ, ပဋိသန္ဓိယံ ဝိယ ပဝတ္တေပီတိ. တယိဒံ ဒွယံ ယသ္မာ သန္တာနေ သဟ န ပဝတ္တတိ ‘‘ယဿ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ပုရိသိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? နော’’တိအာဒိဝစနတော (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၁၈၈), တသ္မာ ဥဘတောဗျဉ္ဇနကဿပိ ဧကမေဝိန္ဒြိယံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ.

៦៣៣. គប្បីដឹងថា ពាក្យថា «សូម្បីទាំងពីរ...ល... រមែងតាំងនៅដោយកុសល» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងសំដៅយកសុគតិភព។ ព្រោះថាក្នុងទុគ្គតិភព បដិសន្ធិរមែងមានដោយសារអកុសលប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ សូម្បីភាវរូបដែលកើតឡើងក្នុងកាលនោះ ក៏គប្បីមានដោយសារអកុសលប៉ុណ្ណោះ ក្នុងកាលបវត្តិក៏ដូចជាក្នុងខណៈបដិសន្ធិដែរ។ ភាវរូបទាំងពីរនេះ មិនអាចកើតឡើងជាមួយគ្នាក្នុងសន្តានតែមួយបានឡើយ ព្រោះហេតុណា ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា «ឥត្ថិន្ទ្រិយកើតឡើងដល់បុគ្គលណា បុរិសិន្ទ្រិយក៏កើតឡើងដល់បុគ្គលនោះដែរឬ? មិនមែនទេ» ហេតុនោះ សូម្បីចំពោះឧភតោព្យញ្ជនកបុគ្គល ក៏មានឥន្ទ្រិយតែមួយប៉ុណ្ណោះកើតឡើង ដូចដែលបានពោលហើយ។

---

၆၃၅. ဧကန္တံ ကာယဝိညတ္တိယံ ကာယဝေါဟာရဿ ပဝတ္တိဒဿနတ္ထံ ‘‘ကာယေန သံဝရော သာဓူ’’တိ (ဓ. ပ. ၃၆၁; သံ. နိ. ၁.၁၁၆) သာဓကသုတ္တံ အာဟဋံ. ဘာဝဿ ဂမနံ ပကာသနံ စောပနံ. ထမ္ဘနာတိ ဝါယောဓာတုအဓိကာနံ ဘူတာနံ ထမ္ဘနာကာရော ဝိညတ္တီတိ အတ္ထော. ဥဒ္ဓင်္ဂမဝါတာဒယော ဝိယ ဟိ ယော ဝါတာဓိကော ကလာပေါ, တတ္ထ ဘူတာနံ ဝိညတ္တိအာကာရတာ ဟောတီတိ. တေနေဝ ‘‘ကာယံ ထမ္ဘေတွာ ထဒ္ဓံ ကရောတီတိ ထမ္ဘနာ’’တိ ဝါယောဓာတုကိစ္စဝသေန ဝိညတ္တိ ဝုတ္တာ. တတော ဧဝ စ ‘‘ဝါယောဓာတုယာ အာကာရော ကာယဝိညတ္တီ’’တိ စ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ, တထာ ‘‘ပထဝီဓာတုယာ ဝစီဝိညတ္တီ’’တိ ပထဝီဓာတုအဓိကဘူတဝိကာရတော.

៦៣៥. ដើម្បីបង្ហាញនូវការប្រើប្រាស់ពាក្យថា «កាយ» ក្នុងកាយវិញ្ញត្តិដោយចំណែកមួយ ទើបនាំមកនូវសាធកសូត្រថា «ការសង្រួមកាយ ជាការប្រពៃ»។ ការញ៉ាំងសេចក្តីប្រាថ្នាឲ្យដឹងច្បាស់ ការសម្តែងចេញ ឈ្មោះថា ចោបនៈ (ការកម្រើក)។ ពាក្យថា «ថម្ភនៈ» សេចក្តីថា អាការៈទ្រទ្រង់នៃមហាភូតរូបទាំងឡាយដែលមានវាយោធាតុលេចធ្លោ គឺវិញ្ញត្តិ។ ព្រោះថា កលាបៈណាដែលមានវាយោធាតុលេចធ្លោ ដូចជាខ្យល់បក់ឡើងលើជាដើម ភាពជាអាការៈវិញ្ញត្តិនៃមហាភូតរូបទាំងឡាយ រមែងមានក្នុងកលាបៈនោះ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបពោលនូវវិញ្ញត្តិដោយអំណាចនៃកិច្ចរបស់វាយោធាតុថា «ការទ្រទ្រង់ គឺការធ្វើកាយឲ្យតឹងណែន»។ និងព្រោះហេតុនោះឯង ទើបគួរដើម្បីពោលថា «អាការៈនៃវាយោធាតុ ឈ្មោះថា កាយវិញ្ញត្តិ» សូម្បីពាក្យថា «វចីវិញ្ញត្តិ គឺអាការៈនៃបឋវីធាតុ» ក៏គួរពោលដូច្នោះដែរ ព្រោះជាសេចក្តីប្រែប្រួលនៃមហាភូតរូបដែលមានបឋវីធាតុលេចធ្លោ។

---

၆၃၆. ပဘေဒဂတာ ဝါစာ ဧဝါတိ တိဿ ဖုဿာတိ ပဘေဒဂတာ. အထ ဝါ ဝစီသင်္ခါရေဟိ ဝိတက္ကဝိစာရေဟိ ပရိဂ္ဂဟိတာ သဝနဝိသယဘာဝံ အနုပနီတတာယ အဘိန္နာ တဗ္ဘာဝံ နီယမာနာ ဝါစာ ‘‘ဝစီဘေဒေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဣရိယာပထမ္ပိ ဥပတ္ထမ္ဘေန္တီတိ ယထာပဝတ္တံ ဣရိယာပထံ ဥပတ္ထမ္ဘေန္တိ. ယထာ ဟိ အဗ္ဗောကိဏ္ဏေ ဘဝင်္ဂေ ဝတ္တမာနေ အင်္ဂါနိ ဩသီဒန္တိ ပဝိဋ္ဌာနိ ဝိယ ဟောန္တိ, န ဧဝံ ‘‘ဒွတ္တိံသ ဆဗ္ဗီသာ’’တိ ဝုတ္တေသု ဇာဂရဏစိတ္တေသု ဝတ္တမာနေသု. တေသု ပန ဝတ္တမာနေသု အင်္ဂါနိ ဥပတ္ထဒ္ဓါနိ ယထာပဝတ္တိရိယာပထဘာဝေနေဝ ပဝတ္တန္တီတိ. ခီဏာသဝါနံ စုတိစိတ္တန္တိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ, ‘‘ကာမာဝစရာနံ ပစ္ဆိမစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ယဿ စိတ္တဿ အနန္တရာ ကာမာဝစရာနံ ပစ္ဆိမစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, ရူပါဝစရေ အရူပါဝစရေ ပစ္ဆိမဘဝိကာနံ, ယေ စ ရူပါဝစရံ အရူပါဝစရံ ဥပပဇ္ဇိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿန္တိ, တေသံ စဝန္တာနံ [Pg.152] တေသံ ဝစီသင်္ခါရော နိရုဇ္ဈိဿတိ, နော စ တေသံ ကာယသင်္ခါရော နိရုဇ္ဈိဿတီ’’တိ (ယမ. ၂.သင်္ခါရယမက.၈၈) ပန ဝစနတော အညေသမ္ပိ စုတိစိတ္တံ ရူပံ န သမုဋ္ဌာပေတီတိ ဝိညာယတိ. န ဟိ ရူပသမုဋ္ဌာပကစိတ္တဿ ဂဗ္ဘဂမနာဒိဝိနိဗဒ္ဓါဘာဝေန ကာယသင်္ခါရာသမုဋ္ဌာပနံ အတ္ထိ, န စ ယုတ္တံ ‘‘စုတော စ စိတ္တသမုဋ္ဌာနဉ္စဿ ပဝတ္တတီ’’တိ, နာပိ ‘‘စုတိစိတ္တံ ရူပံ သမုဋ္ဌာပေတီ’’တိ ပါဠိ အတ္ထီတိ.

៦៣៦. សេចក្តីថា ព្រះវាចាដែលដល់នូវការបែកធ្លាយ (គឺការបញ្ចេញសំឡេងផ្សេងៗ) ដូចជាពាក្យថា 'តិស្សៈ' 'ផុស្សៈ' ជាដើម ឈ្មោះថា បភេទគតា (ដល់នូវការបែកធ្លាយ)។ មួយម៉្យាងទៀត ព្រះវាចាដែលត្រូវវចីសង្ខារ គឺវិតក្កៈ និងវិចារៈ ចូលទៅកាន់កាប់ តែមិនទាន់នាំទៅកាន់ភាពជាអារម្មណ៍នៃសោតវិញ្ញាណ ឈ្មោះថា អភិន្នា (មិនទាន់បែកធ្លាយ) កាលបើត្រូវបាននាំទៅកាន់ភាពជាអារម្មណ៍នៃសោតវិញ្ញាណនោះ ទើបហៅថា 'វចីភេទ' (ការបែកធ្លាយនៃវាចា)។ ពាក្យថា 'ទ្រទ្រង់សូម្បីតែឥរិយាបថ' គឺទ្រទ្រង់ឥរិយាបថដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមប្រក្រតី។ ព្រោះថា កាលបើភវង្គចិត្តដែលមិនច្រឡូកច្រឡំ (ដោយវិថីចិត្ត) ប្រព្រឹត្តទៅ អវយវៈទាំងឡាយរមែងស្រុតចុះ ហាក់ដូចជាចូលទៅខាងក្នុង តែមិនមែនដូច្នោះទេ កាលបើជាគរណចិត្ត (ចិត្តភ្ញាក់រលឹក) ៣២ ឬ ២៦ ដែលពោលហើយ ប្រព្រឹត្តទៅ។ ប៉ុន្តែ កាលបើចិត្តទាំងនោះប្រព្រឹត្តទៅ អវយវៈទាំងឡាយរមែងត្រូវបានទ្រទ្រង់ឡើង ហើយប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាឥរិយាបថតាមប្រក្រតីប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា 'ចុតិចិត្តនៃព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ' នេះ លោកពោលដោយធ្វើការកំណត់ជាពិសេស។ ប៉ុន្តែ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា 'ក្នុងឧប្បាទខណៈនៃបច្ឆិមចិត្តរបស់កាមាវចរបុគ្គល ចិត្តណាដែលបន្ទាប់ពីចិត្តនោះ បច្ឆិមចិត្តរបស់កាមាវចរបុគ្គលនឹងកើតឡើង... វចីសង្ខាររបស់បុគ្គលទាំងនោះដែលកំពុងច្យុតនឹងរលត់ តែរាងកាយសង្ខាររបស់បុគ្គលទាំងនោះមិនមែនជារលត់ឡើយ' ដូច្នេះ ទើបដឹងបានថា សូម្បីតែចុតិចិត្តរបស់បុគ្គលដទៃក្រៅពីនេះ ក៏មិនញ៉ាំងរូបឲ្យតាំងឡើងដែរ។ ព្រោះថា ការមិនញ៉ាំងកាយសង្ខារ (ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល) ឲ្យតាំងឡើង ដោយព្រោះមិនមានការជាប់ទាក់ទងនឹងការចូលទៅកាន់គភ៌ជាដើម នៃចិត្តដែលញ៉ាំងរូបឲ្យតាំងឡើងនោះ មិនមែនមិនមានឡើយ ហើយពាក្យថា 'កាលបើច្យុតហើយ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបរបស់បុគ្គលនោះនៅតែប្រព្រឹត្តទៅ' នេះក៏មិនសមគួរឡើយ ហើយសូម្បីតែព្រះបាលីថា 'ចុតិចិត្តញ៉ាំងរូបឲ្យតាំងឡើង' ក៏មិនមានដែរ។

---

၆၃၇. န ကဿတီတိ န ဝိလေခိယတိ. ဂတန္တိ ဝိညာတံ. အသမ္ဖုဋ္ဌံ စတူဟိ မဟာဘူတေဟီတိ ယသ္မိံ ကလာပေ ဘူတာနံ ပရိစ္ဆေဒေါ, တေဟေဝ အသမ္ဖုဋ္ဌံ. ဝိဇ္ဇမာနေပိ ဟိ ကလာပန္တရဘူတာနံ ကလာပန္တရဘူတသမ္ဖုဋ္ဌဘာဝေ တံတံဘူတဝိဝိတ္တတာ ရူပပရိယန္တော အာကာသောတိ ယေသံ ယော ပရိစ္ဆေဒေါ, တေဟိ သော အသမ္ဖုဋ္ဌောဝ, အညထာ ပရိစ္ဆိန္နဘာဝေါ န သိယာ တေသံ ဘူတာနံ ဗျာပိတဘာဝါပတ္တိတော. အဗျာပိတာ ဟိ အသမ္ဖုဋ္ဌတာတိ.

៦៣៧. ពាក្យថា 'មិនឆ្កូត' គឺមិនសរសេរ ឬមិនគូសវាស។ ពាក្យថា 'ទៅហើយ' គឺដឹងច្បាស់ហើយ។ ពាក្យថា 'មិនពាល់ត្រូវដោយមហាភូតរូបទាំង ៤' គឺការកំណត់ភាគនៃមហាភូតរូបក្នុងកលាបៈណា គឺមិនពាល់ត្រូវដោយមហាភូតរូបទាំងឡាយនោះឯង។ ព្រោះថា ទោះបីជាការប៉ះពាល់គ្នានៃមហាភូតរូបក្នុងកលាបៈផ្សេងមានប្រាកដក៏ដោយ តែភាពសូន្យទទេពីមហាភូតរូបនោះៗ ដែលជាទីបំផុតនៃរូប គឺអាកាសធាតុ ដូច្នេះ ការកំណត់ភាគណាជារបស់មហាភូតរូបទាំងឡាយណា អាកាសធាតុនោះក៏មិនពាល់ត្រូវដោយមហាភូតរូបទាំងឡាយនោះឯង បើមិនដូច្នោះទេ ភាពជាទីបំផុតដែលត្រូវបានកំណត់ ក៏មិនមានឡើយ ព្រោះតែមហាភូតរូបទាំងឡាយនោះត្រូវដល់នូវភាពផ្សព្វផ្សាយទៅ។ ព្រោះថា ភាពមិនផ្សព្វផ្សាយទៅ គឺភាពមិនពាល់ត្រូវគ្នានោះឯង។

---

၆၃၈. လဟုတာဒီနံ အညမညာဝိဇဟနေန ဒုဗ္ဗိညေယျနာနတ္တတာ ဝုတ္တာတိ တံတံဝိကာရာဓိကရူပေဟိ တံတံနာနတ္တပ္ပကာသနတ္ထံ ‘‘ဧဝံ သန္တေပီ’’တိအာဒိမာဟ. ယထာဝုတ္တာ စ ပစ္စယာ တံတံဝိကာရဿ ဝိသေသပစ္စယဘာဝတော ဝုတ္တာ, အဝိသေသေန ပန သဗ္ဗေ သဗ္ဗေသံ ပစ္စယာတိ.

៦៣៨. លោកពោលថា ភាពខុសគ្នានៃរូបមានលហុតារូបជាដើម ដឹងបានដោយកម្រ ព្រោះការមិនលះបង់គ្នាទៅវិញទៅមក ដូច្នេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពខុសគ្នានោះៗ ដោយរូបដែលមានវិការៈដ៏ក្រៃលែងនោះៗ ទើប (ព្រះសង្គហការៈ) ពោលពាក្យមានជាអាទិថា 'ទោះបីជាយ៉ាងនេះក៏ដោយ'។ ម្យ៉ាងទៀត បច្ច័យទាំងឡាយដែលពោលហើយ លោកពោលដោយភាពជាបច្ច័យពិសេសនៃវិការរូបនោះៗ ប៉ុន្តែ បើពោលដោយមិនចំពោះ គឺបច្ច័យទាំងអស់ជាបច្ច័យនៃរូបទាំងអស់។

---

၆၄၁. အာဒိတော စယော အာစယော, ပဌမုပ္ပတ္တိ. ဥပရိ စယော ဥပစယော. ပဗန္ဓော သန္တတိ. တတ္ထ ဥဒ္ဒေသေ အဝုတ္တောပိ အာစယော ဥပစယသဒ္ဒေနေဝ ဝိညာယတီတိ ‘‘ယော အာယတနာနံ အာစယော ပုနပ္ပုနံ နိဗ္ဗတ္တမာနာနံ, သောဝ ရူပဿ ဥပစယော’’တိ အာဟ. ပါဠိယံ ပန ဥပ-သဒ္ဒေါ ပဌမတ္ထော ဥပရိအတ္ထော စ ဟောတီတိ ‘‘အာဒိစယော ဥပစယော, ဥပရိစယော သန္တတီ’’တိ အယမတ္ထော ဝိညာယတီတိ. အညထာ ဟိ အာစယသင်္ခါတဿ ပဌမုပ္ပာဒဿ အဝုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျ.

៦៤១. ការសន្សំឡើងតាំងពីដំបូង ឈ្មោះថា អាចយៈ គឺការកើតឡើងជាដំបូង។ ការសន្សំឡើងខាងលើ (តទៅទៀត) ឈ្មោះថា ឧបចយៈ។ ការតភ្ជាប់មិនដាច់ ឈ្មោះថា សន្តតិ។ ក្នុងអដ្ឋកថាចារ្យនោះ ទោះបីជាអាចយៈមិនបានពោលក្នុងឧទ្ទេសក៏ដោយ តែដឹងបានដោយសព្ទថា ឧបចយៈនោះឯង ហេតុនោះទើប (ព្រះសង្គហការៈ) ពោលថា 'ការសន្សំឡើងនៃអាយតនៈទាំងឡាយដែលកើតឡើងរឿយៗ នោះឯង ជាឧបចយៈនៃរូប'។ ប៉ុន្តែ ក្នុងព្រះបាលី ឧបសព្ទ មានអត្ថថាជាដំបូងផង មានអត្ថថាខាងលើផង ហេតុនោះទើបដឹងនូវសេចក្តីនេះថា 'ការសន្សំឡើងជាដំបូង គឺឧបចយៈ ការសន្សំឡើងខាងលើ គឺសន្តតិ'។ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ ភាពមិនបានពោលនូវការកើតឡើងជាដំបូងដែលហៅថា អាចយៈ ក៏នឹងត្រូវធ្លាក់ចុះមក។

---

ဧဝန္တိ ‘‘ယော အာယတနာနံ အာစယော’’တိအာဒိနိဒ္ဒေသေန ကိံ ကထိတံ ဟောတိ? အာယတနေန အာစယော ကထိတော. အာစယူပစယသန္တတိယော ဟိ နိဗ္ဗတ္တိဘာဝေန အာစယော ဧဝါတိ အာယတနေဟိ အာစယာဒီနံ ပကာသိတတ္တာ တေဟိ အာစယော ကထိတော. အာယတနာနံ အာစယာဒိဝစနေနေဝ အာစယသဘာဝါနိ ဥပ္ပာဒဓမ္မာနိ အာယတနာနီတိ အာစယေန တံပကတိကာနိ [Pg.153] အာယတနာနိ ကထိတာနိ. လက္ခဏဉှိ ဥပ္ပာဒေါ, န ရူပရူပန္တိ. တေနေဝါဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘အာယတနမေဝ ကထိတ’’န္တိ. အာစယဉှိ လက္ခဏံ ကထယန္တေန တံလက္ခဏာနိ အာယတနာနေဝ ကထိတာနိ ဟောန္တီတိ. ဧဝမ္ပိ ကိံ ကထိတံ ဟောတီတိ အာယတနာစယေဟိ အာစယာယတနေဟိ အာစယမေဝ အာယတနမေဝ ကထေန္တေန ဥဒ္ဒေသေ နိဒ္ဒေသေ စ အာစယောတိ ဣဒမေဝ အဝတွာ ဥပစယသန္တတိယော ဥဒ္ဒိသိတွာ တေသံ ဝိဘဇနဝသေန အာယတနေန အာစယကထနာဒိနာ ကိံ ကထိတံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. အာစယောတိ ဥပစယမာဟ, ဥပစယောတိ စ သန္တတိံ. တဒေဝုဘယံ ယထာက္ကမံ ဝိဝရန္တော ‘‘နိဗ္ဗတ္တိ ဝဍ္ဎိ ကထိတာ’’တိ အာဟ. ဥပစယသန္တတိယော ဟိ အတ္ထတော ဧကတ္တာ အာစယောဝါတိ တဒုဒ္ဒေသဝိဘဇနဝသေန အာယတနေန အာစယကထနာဒိနာ နိဗ္ဗတ္တိဝဍ္ဎိအာကာရနာနတ္တံ အာစယဿ ကထိတန္တိ အတ္ထော. ဣမမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘အတ္ထတော ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ယသ္မာ စ ဥဘယမ္ပိ ဧတံ ဇာတိရူပဿေဝါဓိဝစနံ, တသ္မာ ဇာတိရူပဿ လက္ခဏာဒိဝိသေသေသု အာစယာဒီသု ပဝတ္တိအာဒီသု စ အာစယာဒိလက္ခဏာဒိကော ဥပစယော, ပဝတ္တိအာဒိလက္ခဏာဒိကာ သန္တတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော.

ពាក្យថា 'យ៉ាងនេះ' គឺសួរថា ដោយនិទ្ទេសមានជាអាទិថា 'ការសន្សំឡើងនៃអាយតនៈទាំងឡាយណា' តើទ្រង់សម្តែងនូវសេចក្តីអ្វី? គឺទ្រង់សម្តែងនូវអាចយៈដោយអាយតនសព្ទ។ ព្រោះថា អាចយៈ ឧបចយៈ និងសន្តតិ ដោយសភាវៈនៃការកើតឡើង គឺអាចយៈនោះឯង ព្រោះហេតុតែអាចយៈជាដើមត្រូវបានសម្តែងច្បាស់ដោយអាយតនៈទាំងឡាយ ទើបព្រះអង្គសម្តែងនូវអាចយៈដោយអាយតនៈទាំងឡាយនោះ។ ដោយការត្រាស់ហៅថា ការសន្សំឡើងនៃអាយតនៈទាំងឡាយជាដើមនោះឯង អាយតនៈទាំងឡាយដែលមានសភាវៈជាអាចយៈ មានសភាវៈកើតឡើងជាធម្មតា ទើបព្រះអង្គសម្តែងនូវអាយតនៈទាំងឡាយដែលមានប្រក្រតីយ៉ាងនោះដោយអាចយៈ។ ព្រោះថា ឧប្បាទៈ (ការកើតឡើង) ជាលក្ខណៈ មិនមែនជារូបរូប (រូបពិត) ឡើយ។ ព្រោះតែបំណងនោះឯង ទើប (ព្រះសង្គហការៈ) ពោលថា 'ទ្រង់សម្តែងនូវអាយតនៈនោះឯង'។ ព្រោះថា កាលបើព្រះមានព្រះភាគសម្តែងនូវលក្ខណៈគឺអាចយៈ ក៏ឈ្មោះថាសម្តែងនូវអាយតនៈទាំងឡាយដែលមានលក្ខណៈនោះឯង។ សូម្បីតែយ៉ាងនេះ តើទ្រង់សម្តែងនូវសេចក្តីអ្វី? គឺសេចក្តីអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យថា កាលបើព្រះមានព្រះភាគសម្តែងនូវអាចយៈនោះឯង នូវអាយតនៈនោះឯង ដោយអាយតនៈដែលជាអាចយៈ និងដោយអាចយៈដែលជាអាយតនៈ ក្នុងឧទ្ទេស និងនិទ្ទេស មិនត្រាស់ពាក្យថា 'អាចយៈ' នេះទេ តែទ្រង់ចង្អុលបង្ហាញនូវឧបចយៈ និងសន្តតិ ហើយសម្តែងនូវអាចយៈដោយអាយតនៈជាដើម តាមវារៈនៃការចែករំលែកនូវឧបចយៈ និងសន្តតិទាំងនោះ តើទ្រង់សម្តែងនូវសេចក្តីអ្វី? ពាក្យថា 'អាចយៈ' ទ្រង់សម្តែងនូវឧបចយៈ ពាក្យថា 'ឧបចយៈ' ទ្រង់សម្តែងនូវសន្តតិ។ កាលបើបើកបង្ហាញនូវឧបចយៈ និងសន្តតិទាំងពីរនោះតាមលំដាប់ ទើប (ព្រះសង្គហការៈ) ពោលថា 'ទ្រង់សម្តែងនូវការកើតឡើង និងការចម្រើនឡើង'។ ព្រោះថា ឧបចយៈ និងសន្តតិ ដោយអត្ថគឺតែមួយ គឺអាចយៈនោះឯង ហេតុនោះ ដោយវារៈនៃការចែករំលែកនូវឧទ្ទេសនោះៗ ដោយការសម្តែងនូវអាចយៈដោយអាយតនៈជាដើម សេចក្តីថា ព្រះអង្គសម្តែងនូវភាពប្លែកគ្នានៃអាការៈនៃការកើតឡើង និងការចម្រើនឡើងនៃអាចយៈ។ ដើម្បីញ៉ាំងអត្ថនេះឯងឲ្យច្បាស់លាស់ ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិថា 'ដោយអត្ថពិតណាស់'។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះថាសូម្បីតែធម៌ទាំងពីរនេះ ជាឈ្មោះនៃជាតិរូបនោះឯង ហេតុនោះ ក្នុងអាចយៈជាដើម និងក្នុងបវត្តិចូលជាដើម ដែលមានលក្ខណៈពិសេសនៃជាតិរូប គប្បីជ្រាបថា ឧបចយៈ មានលក្ខណៈជាអាចយៈជាដើម សន្តតិ មានលក្ខណៈជាបវត្តិចូលជាដើម នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។

---

၆၄၃. ပကတိနိဒ္ဒေသာတိ ဖလဝိပစ္စနပကတိယာ နိဒ္ဒေသာ, ဇရာယ ပါပုဏိတဗ္ဗံ ဖလမေဝ ဝါ ပကတိ. န စ ခဏ္ဍိစ္စာဒီနေဝ ဇရာတိ ကလလကာလတော ပဘုတိ ပုရိမရူပါနံ ဇရာပတ္တက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနိ ပစ္ဆိမရူပါနိ ပရိပက္ကရူပါနုရူပါနိ ပရိဏတပရိဏတာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အနုက္ကမေန သုပရိဏတရူပပရိပါကကာလေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနိ ခဏ္ဍိစ္စာဒိသဘာဝါနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တာနိ ဥဒကာဒိမဂ္ဂေသု တိဏရုက္ခသံဘဂ္ဂတာဒယော ဝိယ ပရိပါကဂတမဂ္ဂသင်္ခါတေသု ပရိပက္ကရူပေသု ဥပ္ပန္နာနိ ဇရာယ ဂတမဂ္ဂေါဣစ္စေဝ ဝုတ္တာနိ, န ဇရာတိ. အဝိညာယမာနန္တရဇရာ အဝီစိဇရာ. မရဏေ ဥပနယနရသာ.

៦៤៣. ពាក្យថា 'ការសម្តែងនូវប្រក្រតី' គឺការសម្តែងដោយសភាវៈនៃការញ៉ាំងផលឲ្យទុំជោរ (ដូចជាការសាបសូន្យនៃអាយុជាដើម) ឬមួយ ផលដែលគប្បីដល់ដោយជរា នោះឯងឈ្មោះថា ប្រក្រតី។ ម្យ៉ាងទៀត មិនមែនសូម្បីតែភាពនៃធ្មេញបាក់ជាដើម ឈ្មោះថា ជរា នោះទេ ព្រោះថា ចាប់តាំងពីកាលជាកលលៈមក រូបខាងក្រោយៗដែលកើតឡើងក្នុងខណៈដែលរូបមុនៗដល់នូវជរា រមែងកើតឡើងសមគួរដល់រូបដែលទុំជោរ គឺជារូបដែលប្រែប្រួលហើយៗ ហេតុនោះ កាលបើកើតឡើងក្នុងកាលដែលរូបទុំជោរដ៏ក្រៃលែងតាមលំដាប់ រមែងកើតឡើងមានសភាវៈជាធ្មេញបាក់ជាដើម។ រូបទាំងឡាយនោះ ដែលកើតឡើងក្នុងរូបដ៏ទុំជោរទាំងឡាយ ដែលហៅថា ផ្លូវដែលដល់នូវការទុំជោរ ដូចជាភាពបាក់បែកនៃស្មៅ និងដើមឈើជាដើម ក្នុងផ្លូវទឹកជាដើម លោកហៅថា ផ្លូវដែលជរាដើរទៅហើយប៉ុណ្ណោះ មិនមែនហៅថា ជរា ឡើយ។ ជរាដែលមិនអាចដឹងបាននូវចន្លោះ ឈ្មោះថា អវិចីជរា។ មានកិច្ចនាំទៅជិតក្នុងមរណៈ។

---

၆၄၄. တံ ပတွာတိ တံ အတ္တနော ဧဝ ခယဝယသင်္ခါတံ သဘာဝံ ပတွာ ရူပံ ခီယတိ ဝေတိ ဘိဇ္ဇတိ. ပေါထေတွာ ပါတိတဿ ဒုဗ္ဗလတာ ပရာဓီနတာ သယနပရာယဏတာ စ ဟောတိ, တထာ ဇရာဘိဘူတဿာတိ ပေါထကသဒိသီ ဇရာ.

៦៤៤. ពាក្យថា 'ដល់នូវសភាវៈនោះ' គឺដល់នូវសភាវៈនោះរបស់ខ្លួនឯង ដែលហៅថាការអស់ទៅ និងការសាបសូន្យទៅ រូបរមែងអស់ទៅ សាបសូន្យទៅ បែកធ្លាយទៅ។ ភាពមិនមានកម្លាំង ភាពត្រូវពឹងផ្អែកលើអ្នកដទៃ និងភាពមានដំណេកជាទីទៅក្នុងខាងមុខ រមែងមានដល់បុគ្គលដែលត្រូវគេវាយឲ្យដួលចុះយ៉ាងណា ភាពទាំងនោះក៏រមែងមានដល់បុគ្គលដែលជរាគ្របសង្កត់យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ជរា ទើបប្រៀបដូចជាអ្នកវាយដំ។

---

၆၄၅. ကတ္တဗ္ဗတောတိ ကတ္တဗ္ဗသဘာဝတော. ဝိသာဏာဒီနံ တရစ္ဆခေဠတေမိတာနံ ပါသာဏာနံ ဝိယ ထဒ္ဓဘာဝါဘာဝတော အဟိဝိစ္ဆိကာနံ ဝိယ [Pg.154] သဝိသတ္တာဘာဝတော စ သုခုမတာ ဝုတ္တာ. ဩဇာလက္ခဏောတိ ဧတ္ထ အင်္ဂမင်္ဂါနုသာရိနော ရသဿ သာရော ဥပတ္ထမ္ဘဗလကာရော ဘူတနိဿိတော ဧကော ဝိသေသော ဩဇာတိ.

៦៤៥. ពាក្យថា 'ដោយហេតុដែលគប្បីធ្វើ' គឺដោយសភាវៈដែលគប្បីធ្វើ។ លោកពោលនូវភាពល្អិត (សុខុមរូប) ព្រោះមិនមានភាពរឹងប៉ឹង ដូចជាស្នែងសត្វជាដើមដែលត្រូវទឹកមាត់ខ្លាធំធ្វើឲ្យសើម ឬដូចជាដុំថ្មទាំងឡាយ និងព្រោះមិនមានភាពមានពិស ដូចជាពស់ និងខ្ទួយជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា 'មានឱជារូបជាលក្ខណៈ' នេះ ឱជា គឺរូបពិសេសមួយដែលអាស្រ័យនឹងមហាភូតរូប ជាគ្រឿងញ៉ាំងកម្លាំងទ្រទ្រង់ឲ្យកើតឡើង ជាសារៈនៃរសដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមអវយវៈតូចធំ។

---

ဥပါဒါဘာဇနီယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាកថាថាដោយឧបាទាភាជនីយៈ ចប់ហើយ។

---

နောဥပါဒါဘာဇနီယကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាកថាថាដោយនឧបាទាភាជនីយៈ

---

၆၄၆. န ဥပါဒိယတေဝါတိ န နိဿယတိ ဧဝ, ကိန္တု နိဿယတိ စ နိဿီယတိ စာတိ အတ္ထော.

៦៤៦. ពាក្យថា 'មិនមែនគ្រាន់តែអាស្រ័យប៉ុណ្ណោះទេ' សេចក្តីថា មិនមែនគ្រាន់តែអាស្រ័យប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែរមែងអាស្រ័យផង ត្រូវគេអាស្រ័យផង។

---

၆၄၇. ပုရိမာ ပနာတိ ပဉ္စဝိဓသင်္ဂဟေ ပထဝီဓာတုအာပေါဓာတုတေဇောဓာတုဝါယောဓာတူနံ ပုရိမုဒ္ဒေသဝသေန ဝုတ္တံ. ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနနိဒ္ဒေသေ ဝါ ဝုတ္တာနံ ပထဝီဓာတုအာဒီနံ ပုရိမာ ဥဒ္ဒေသေ ဝုတ္တာ အာပေါဓာတူတိ အဓိပ္ပာယော, ဝုတ္တဿ ဝါ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနဿ အတီတတာယ ပစ္ဆိမတာ, အနာဂတတာယ စ အာပေါဓာတုယာ ပုရိမတာ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အာယူတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ. ကမ္မဇတေဇံ ဥသ္မာ. ယံ ကိဉ္စိ ဓာတုံ…ပေ… ဧကပ္ပဟာရေန နုပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧကသ္မိံ ခဏေ အနေကာသု ပထဝီသု အာပါထဂတာသု တာသု တာသု သဟ နုပ္ပဇ္ဇတိ, တထာ တေဇဝါယူသု စာတိ အတ္ထော. အနေကေသု အာရမ္မဏေသု သန္နိပတိတေသု အာဘုဇိတဝသေန အာရမ္မဏပသာဒါဓိမတ္တတာဝသေန စ ပဌမံ ကတ္ထစိ ဥပ္ပတ္တိ ဒဿိတာ, အညတ္ထ စ ပန ဥပ္ပတ္တိ အတ္ထိ ဧဝ. သာယံ အာရမ္မဏတော အာရမ္မဏန္တရသင်္ကန္တိ ယေန ဥပါယေန ဟောတိ, တဿ ဝိဇာနနတ္ထံ ပုစ္ဆတိ ‘‘ကထံ ပန စိတ္တဿ အာရမ္မဏတော သင်္ကန္တိ ဟောတီ’’တိ.

៦៤៧. ពាក្យថា 'ចំណែកឯធាតុមហាភូតមុនៗ' គឺលោកពោលក្នុងបញ្ចវិធសង្គហៈ ដោយវារៈនៃការសម្តែងមុននៃបឋវីធាតុ អាបោធាតុ តេជោធាតុ និងវាយោធាតុ។ ឬមួយ សេចក្តីអធិប្បាយថា ក្នុងបណ្តាបឋវីធាតុជាដើមដែលពោលហើយក្នុងផោដ្ឋព្វាយតននិទ្ទេស អាបោធាតុដែលលោកពោលក្នុងឧទ្ទេសមុន ឈ្មោះថា មុន។ ឬមួយ គប្បីជ្រាបថា លោកពោលនូវភាពជាខាងក្រោយនៃផោដ្ឋព្វាយតនៈដែលពោលហើយ ព្រោះភាពជាអតីត និងពោលនូវភាពជាខាងមុខនៃអាបោធាតុ ព្រោះភាពជាអនាគត។ ពាក្យថា 'អាយុ' គឺជីវិតិន្រ្ទិយ។ កម្មជតេជោ ឈ្មោះថា ឧស្មា។ ពាក្យថា 'ធាតុណាមួយ...បេ... មិនកើតឡើងក្នុងពេលតែមួយ' សេចក្តីថា ក្នុងខណៈតែមួយ កាលបើបឋវីធាតុទាំងឡាយជាច្រើនមកប៉ះទង្គិចហើយ មិនមែនកើតឡើងជាមួយគ្នាក្នុងបឋវីធាតុនោះៗឡើយ សូម្បីក្នុងតេជោធាតុ និងវាយោធាតុក៏ដូច្នោះដែរ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។ កាលបើអារម្មណ៍ជាច្រើនមកប្រជុំគ្នា លោកបង្ហាញនូវការកើតឡើងជាដំបូងក្នុងអារម្មណ៍ណាមួយ ដោយអំណាចនៃការធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ឬដោយអំណាចនៃភាពដ៏ក្រៃលែងនៃអារម្មណ៍ និងប្រាសាទ ប៉ុន្តែ សូម្បីក្នុងអារម្មណ៍ដទៃ ការកើតឡើងក៏មានប្រាកដមែន។ ដើម្បីដឹងនូវឧបាយដែលការផ្ទេរចិត្តពីអារម្មណ៍នោះទៅកាន់អារម្មណ៍ដទៃមានប្រាកដ ទើបសួរថា 'ចុះការផ្ទេរចិត្តពីអារម្មណ៍មួយទៅកាន់អារម្មណ៍មួយទៀត តើមានឡើងដូចម្តេច?'។

---

၆၅၁. အယပိဏ္ဍိအာဒီသု ပထဝီဓာတု တာဒိသာယ အာပေါဓာတုယာ အနာဗဒ္ဓါ သန္တီ ဝိသရေယျ, တသ္မာ ‘‘တာနိ အာပေါဓာတု အာဗန္ဓိတွာ ဗဒ္ဓါနိ ကရောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယထာ ဟိ ယုတ္တပ္ပမာဏံ ဥဒကံ ပံသုစုဏ္ဏာနိ အာဗန္ဓိတွာ မတ္တိကာပိဏ္ဍံ ကတွာ ဌပေတိ, ဧဝံ အယောပိဏ္ဍိအာဒီသုပိ တဒနုရူပပစ္စယေဟိ တတ္ထေဝ ဥပ္ပန္နာ အာပေါဓာတု တထာ အာဗန္ဓိတွာ ဌပေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

៦៥១. ក្នុងដុំដែកជាដើម បឋវីធាតុ កាលបើមិនបានអាបោធាតុមានសភាពយ៉ាងនោះចងក្រងទុកទេ ក៏នឹងត្រូវខ្ចាត់ខ្ចាយទៅ ហេតុនោះ ទើប (ព្រះសង្គហការៈ) ពោលថា 'អាបោធាតុចងក្រងនូវមហាភូតរូបទាំងនោះ ហើយធ្វើឲ្យជាប់គ្នា'។ ព្រោះថា ទឹកដែលមានប្រមាណសមគួរ ចងក្រងនូវធូលីដី ហើយធ្វើឲ្យទៅជាដុំដីស្អិតទុកយ៉ាងណា គប្បីជ្រាបថា សូម្បីក្នុងដុំដែកជាដើម អាបោធាតុដែលកើតឡើងក្នុងទីនោះឯង ដោយបច្ច័យដ៏សមគួរដល់ការនោះ ក៏ចងក្រងទុកយ៉ាងនោះដែរ។

---

အဖုသိတွာ ပတိဋ္ဌာ ဟောတီတိ အာပေါဓာတုယာ အဖောဋ္ဌဗ္ဗဘာဝတော ဝုတ္တံ, တထာ ‘‘အဖုသိတွာဝ အာဗန္ဓတီ’’တိ. န ဟိ ယထာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဓာတူနံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဘာဝေန [Pg.155] အညမညနိဿယတာ, ဧဝံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာဖောဋ္ဌဗ္ဗဓာတူနံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော ဝေဒိတဗ္ဗော. အဝိနိဗ္ဘောဂဝုတ္တီသု ဟိ ဘူတေသု အညမညနိဿယတာ အညမညပစ္စယဘူတေသု န သက္ကာ နိဝါရေတုံ, နာပိ သဟဇာတေသု အဝိနိဗ္ဘောဂတာယ ဧကီဘူတေသု ဖုသနာဖုသနာနိ ဝိစာရေတုံ ယုတ္တာနီတိ. န ဥဏှာ ဟုတွာ ဈာယတီတိ တေဇောသဘာဝတံယေဝ ပဋိက္ခိပတိ, န သီတတ္တံ အနုဇာနာတိ, တေဇောသဘာဝပဋိက္ခေပေနေဝ စ သီတတ္တဉ္စ ပဋိက္ခိတ္တံ ဟောတိ. တေဇော ဧဝ ဟိ သီတံ ဟိမပါတသမယာဒီသု သီတဿ ပရိပါစကတာဒဿနတော, သီတုဏှာနဉ္စ အညမညပဋိပက္ခဘာဝတော ဥဏှေန သဟ န သီတံ ဘူတန္တရံ ပဝတ္တတီတိ ယုဇ္ဇတိ. ဥဏှကလာပေ ပန သီတဿ အပ္ပဝတ္တိ သီတကလာပေ စ ဥဏှဿ ဒွိန္နံ အညမညပဋိပက္ခတ္တာ တေဇောဝိသေသဘာဝေ ယုဇ္ဇတီတိ. ဘာဝညထတ္တန္တိ ခရာနံ ဂုဠာဒီနံ ဒဝတာ မုဒုတာ ရသာဒီနဉ္စ ဒဝါနံ ခရတာ ပစ္စယဝိသေသေဟိ ဩမတ္တာဓိမတ္တပထဝီဓာတုအာဒိကာနံ ဥပ္ပတ္တိ. လက္ခဏညထတ္တံ ကက္ခဠာဒိလက္ခဏဝိဇဟနံ, တံ ဧတေသံ န ဟောတိ, ဩမတ္တာဓိမတ္တတာသင်္ခါတံ ဘာဝညထတ္တံယေဝ ဟောတီတိ အတ္ထော.

ពាក្យថា 'ការតាំងនៅមានឡើងដោយមិនបានពាល់ត្រូវ' នេះ លោកពោលព្រោះភាពជាអផោដ្ឋព្វៈនៃអាបោធាតុ ដូចគ្នាគ្នានឹងពាក្យថា 'ចងក្រងទុកដោយមិនបានពាល់ត្រូវឡើយ'។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីអធិប្បាយថា ភាពអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមកនៃផោដ្ឋព្វធាតុ និងអផោដ្ឋព្វធាតុ (អាបោធាតុ) មិនមែនមានដូចជាភាពអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមកនៃផោដ្ឋព្វធាតុទាំងឡាយដោយភាពជាផោដ្ឋព្វៈនោះឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងមហាភូតរូបទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនដាច់ឡែកពីគ្នា (អវិនិព្វោភរូប) កាលបើជាបច្ច័យដល់គ្នាទៅវិញទៅមក មិនអាចហាមឃាត់នូវភាពអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមកបានឡើយ ហើយសូម្បីក្នុងរូបដែលកើតជាមួយគ្នា ដែលរួមជាតែមួយដោយភាពមិនដាច់ឡែកពីគ្នា ក៏មិនសមគួរដើម្បីពិចារណានូវការប៉ះពាល់ និងការមិនប៉ះពាល់ឡើយ។ ពាក្យថា 'មិនមែនក្តៅហើយឆេះឡើយ' នេះ គឺបដិសេធនូវសភាវៈនៃតេជោធាតុប៉ុណ្ណោះ មិនមែនអនុញ្ញាតនូវភាពត្រជាក់ឡើយ ហើយដោយការបដិសេធនូវសភាវៈនៃតេជោធាតុនោះឯង ភាពត្រជាក់ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានបដិសេធដែរ។ ព្រោះថា តេជោធាតុនោះឯងជាធាតុត្រជាក់ ព្រោះឃើញភាពជាគ្រឿងញ៉ាំងឲ្យទុំជោរនៃធាតុត្រជាក់ក្នុងសម័យធ្លាក់ព្រិលជាដើម ហើយព្រោះភាពជាសត្រូវនឹងគ្នាទៅវិញទៅមកនៃធាតុត្រជាក់ និងធាតុក្រហាយ ធាតុត្រជាក់ដែលជាមហាភូតរូបផ្សេងទៀត មិនប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នានឹងធាតុក្តៅឡើយ នេះជាការសមគួរ។ ប៉ុន្តែ ការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃធាតុត្រជាក់ក្នុងកលាបៈដែលមានធាតុក្តៅដ៏ក្រៃលែង និងការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃធាតុក្តៅក្នុងកលាបៈដែលមានធាតុត្រជាក់ដ៏ក្រៃលែង រមែងសមគួរក្នុងភាពជាតេជោធាតុពិសេស ព្រោះភាពជាសត្រូវនឹងគ្នាទៅវិញទៅមកនៃធាតទាំងពីរ។ ពាក្យថា 'ភាពប្រែប្រួលនៃសភាវៈ' គឺភាពជាទឹក និងភាពទន់នៃវត្ថុរឹងមានស្ករអំពៅជាដើម និងភាពរឹងនៃវត្ថុរាវមានទឹកអំពៅជាដើម គឺការកើតឡើងនៃបឋវីធាតុជាដើមដែលមានប្រមាណថយចុះ ឬមានប្រមាណដ៏ក្រៃលែង ដោយបច្ច័យពិសេសនោះៗ។ ចំណែកឯភាពប្រែប្រួលនៃលក្ខណៈ គឺការលះបង់នូវលក្ខណៈមានភាពរឹងជាដើម ភាពប្រែប្រួលនៃលក្ខណៈនោះមិនមានដល់មហាភូតរូបទាំងឡាយនេះឡើយ មានតែភាពប្រែប្រួលនៃសភាវៈដែលហៅថា ភាពថយចុះ និងភាពដ៏ក្រៃលែងប៉ុណ្ណោះ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។

---

၆၅၂. အနုပါဒိန္နာဒီနံယေဝါတိ ဧကန္တအနုပါဒိန္နဧကန္တနစိတ္တသမုဋ္ဌာနာဒီနံ နိဒ္ဒေသေသု ဂဟဏေသု ဂဟိတာတိ အတ္ထော. ယံ ဝါ ပနညမ္ပီတိ ပန ဝစနေန ပုရိမာနမ္ပိ နကမ္မဿကတတ္တာဘာဝါဒိကံ ဒီပေတိ. တာ ဟိ အနုပါဒိန္နာဒိနကမ္မဿကတတ္တာဒိဝစနာနံ သမာနတ္ထတ္တာ ဧကေန အဝတ္တဗ္ဗတ္တေ ဣတရေနပိ အဝတ္တဗ္ဗာ သိယုံ, ဝတ္တဗ္ဗတ္တေ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗာ. တသ္မာ ဧကန္တာကမ္မဇာဒီသွေဝ ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ တာ အနေကန္တေသု န ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

៦៥២. ពាក្យថា "Anupādinnādīnaṃyevāti" មានសេចក្តីពន្យល់ថា ក្នុងនិទ្ទេសទាំងឡាយដែលជាពាក្យសម្រាប់កាន់យកនូវធម៌ទាំងឡាយ មានឯកន្តអនុបាទិន្នធម៌ និងឯកន្តនចិត្តសមុដ្ឋានធម៌ជាដើម គឺព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកហើយ (នូវជរតា និងអនិច្ចតា)។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា "Yaṃ vā panaññampī" នេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវសភាវៈមិនមែនជាកម្មស្សកតត្តាជាដើម សូម្បីនៃរូបទាំងឡាយខាងដើម (មានសទ្ទាយតនៈរហូតដល់អនិច្ចតារូប)។ ព្រោះថា ពាក្យទាំងឡាយមានអនុបាទិន្នៈ និងនកម្មស្សកតត្តៈជាដើមនោះ មានសេចក្តីស្មើគ្នា កាលបើពាក្យមួយមិនគួរពោល ពាក្យដទៃក៏មិនគួរពោលដែរ ឬកាលបើគួរពោល ក៏គួរពោលទាំងអស់គ្នា។ ហេតុនោះ ព្រោះតែរូបទាំងនោះ (ជរតា និងអនិច្ចតា) ត្រូវកាន់យកក្នុងរូបដែលមិនកើតអំពីកម្មជាដាច់ខាតតែប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គទើបមិនទ្រង់កាន់យកក្នុងរូបទាំងឡាយដែលមិនទៀងទាត់ (មានអនេកន្តកម្មជរូបជាដើម) យ៉ាងនេះគួរជ្រាប។

---

၆၆၆. ဧကန္တ …ပေ… ပညာယတိ တေသံ ဝိကာရတ္တာ, အနိပ္ဖန္နတ္တာ ပန တဿ ဥပ္ပာဒေါ န ကေနစိ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ အဓိပ္ပာယော.

៦៦៦. ពាក្យថា "Ekanta... pe... paññāyati" សេចក្តីថា រូបទាំងឡាយ (វិញ្ញត្តិរូបទាំងពីរ) តែងប្រាកដឡើងដោយអាស្រ័យនូវមហាភូតរូបទាំងឡាយដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋានជាដាច់ខាត ព្រោះតែភាពប្លែកគ្នានៃមហាភូតរូបទាំងនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែភាពជាអនិប្ផន្នរូប ឧប្បាទៈ (ការកើតឡើង) នៃវិញ្ញត្តិរូបនោះ មិនអាចពោលបានដោយអាការៈណាមួយឡើយ នេះជាអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។

---

ဒုကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នានិទ្ទេសនៃទុកៈ ចប់ហើយ។

---

စတုက္ကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នានិទ្ទេសនៃចតុក្កៈ

---

၉၆၆. ပစ္ဆိမပဒဿာတိ ဝိညာတပဒဿ. သဗ္ဗမေဝ ဟိ ရူပံ ဝိညာတန္တိ တဿ အဘိန္ဒိတဗ္ဗတ္တာ ဝိညာတတော အညံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတဉ္စ န ဟောတီတိ ပုစ္ဆံ အကတွာဝ ဝိဿဇ္ဇိတံ. န ဟိ သက္ကာ ဝိညာတတော အညံ ‘‘ကတမံ ရူပံ ဒိဋ္ဌ’’န္တိ [Pg.156] ပုစ္ဆိတုန္တိ အဓိပ္ပာယော. ယထာ ဟိ ဒွီသု ဥဒ္ဒိဋ္ဌေသု နောပါဒတော အညတ္တံ သန္ဓာယ ‘‘ကတမံ တံ ရူပံ ဥပါဒါ’’တိ ပုစ္ဆိတံ, ဧဝံ ဒိဋ္ဌာဒီသု စတူသု ဥဒ္ဒိဋ္ဌေသု သုတာဒီဟိ တီဟိပိ အညတ္တံ သန္ဓာယ ‘‘ကတမံ တံ ရူပံ ဒိဋ္ဌ’’န္တိ ပုစ္ဆိတဗ္ဗံ သိယာ, တဒဘာဝေါ န ပုစ္ဆိတံ, ဧဝံ သုတာဒီသုပီတိ. ဒဿနာဒိဂ္ဂဟဏဝိသေသတော ပန ဒိဋ္ဌာဒီဟိ အညဿ ဝိညာတဿ သဗ္ဘာဝတော စ စတုက္ကော ဝုတ္တော.

៩៦៦. ពាក្យថា "Pacchimapadassāti" គឺសំដៅលើវិញ្ញាតបទ។ ព្រោះថារូបទាំងអស់ពិតជាវិញ្ញាតរូប (រូបដែលដឹងបាន) ដោយហេតុដែលវិញ្ញាតរូបនោះមិនគួរចែកចេញទៅទៀត រូបដទៃពីវិញ្ញាតរូប គឺទិដ្ឋរូប សុតរូប និងមុតរូប មិនមានឡើយ ព្រះមានព្រះភាគទើបមិនទ្រង់សួរ ហើយឆ្លើយតបតែម្តង។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះមិនអាចសួររកសភាវៈដទៃពីវិញ្ញាតរូបថា "រូបដែលឃើញនោះ តើដូចម្តេច?" បានឡើយ។ ដូចជាកាលបើបទទាំងពីរដែលព្រះអង្គទ្រង់សំដែងទុកសង្ខេបហើយ ព្រះអង្គទ្រង់សួរដោយសំដៅយកសភាវៈដទៃពីនោបាទារូបថា "រូបដែលឧបាទា តើដូចម្តេច?" យ៉ាងណា កាលបើបទទាំងបួនមានទិដ្ឋៈជាដើមដែលទ្រង់សំដែងទុកសង្ខេបហើយ ក៏គួរតែសួរដោយសំដៅយកសភាវៈដទៃពីបទទាំងបីមានសុតៈជាដើមថា "រូបដែលឃើញនោះ តើដូចម្តេច?" យ៉ាងនោះដែរ ប៉ុន្តែព្រោះគ្មានសភាវៈដទៃពីនោះ ទើបមិនទ្រង់សួរ សូម្បីក្នុងសុតបទជាដើមក៏មានន័យដូចគ្នា យ៉ាងនេះគួរជ្រាប។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែភាពប្លែកគ្នានៃការកាន់យកដោយការឃើញជាដើមផង ព្រោះតែភាពមានពិតនៃវិញ្ញាតរូបដែលដទៃពីទិដ្ឋរូបជាដើមផង ព្រះអង្គទើបត្រាស់ចតុក្កៈនេះ។

---

ပဉ္စကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នានិទ្ទេសនៃបញ្ចកៈ

---

၉၆၉. တေဇောဘာဝံ ဂတန္တိ သဘာဝေနေဝ တေဇောဘာဝံ ပတ္တန္တိ အတ္ထော. ဝုတ္တဿပိ အညေန ပကာရေန သင်္ဂဟာရဟဿ သင်္ဂဏှနံ နယကရဏံ ဣဓ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, တယိဒံ ‘‘ဝိညာတ’’န္တိ စတုက္ကပဒေပိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဖောဋ္ဌဗ္ဗဿ ဘေဒသဗ္ဘာဝေါ အဋ္ဌကေ နယော.

៩៦៩. ពាក្យថា "Tejobhāvaṃ gataṃ" មានសេចក្តីពន្យល់ថា ដល់នូវភាពជាតេជោធាតុដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនតែម្តង។ ការសង្គ្រោះយកនូវរូបដែលគួរដល់ការសង្គ្រោះដោយអាការៈដទៃ សូម្បីតែរូបដែលទ្រង់សំដែងហើយ យ៉ាងនេះគួរជ្រាបថាជាការតាំងឡើងនូវវិធី (នយករណៈ) ក្នុងរូបកណ្ឌនេះ វិធីនោះគួរយកទៅប្រកបសូម្បីក្នុងបទចតុក្កៈថា "viññātaṃ" នោះដែរ។ ចំណែកឯភាពផ្សេងគ្នានៃផោដ្ឋព្វរូប គឺជាវិធីក្នុងអដ្ឋកៈ។

---

ပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាបកិណ្ណកកថា

---

၉၇၅. နတ္ထိ နီဝရဏာတိ ဝစနေန မိဒ္ဓဿပိ နီဝရဏဿ ပဟာနံ ဝုတ္တံ, န စ ရူပံ ပဟာတဗ္ဗံ, န စ ရူပကာယဂေလညံ မုနိနော နတ္ထီတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ ‘‘ပိဋ္ဌိ မေ အာဂိလာယတိ, တမဟံ အာယမိဿာမီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၂) ဝစနတော. သဝိညာဏကသဒ္ဒေါတိ ဝိညာဏေန ပဝတ္တိတော ဝစီဃောသာဒိသဒ္ဒေါ. န ဟိ ဧတာနိ ဇာယန္တီတိ ပရိပစ္စမာနဿ ရူပဿ ပရိပစ္စနံ ဇရာ, ခီယမာနဿ ခယော အနိစ္စတာတိ ရူပဘာဝမတ္တာနိ ဧတာနိ, န သယံ သဘာဝဝန္တာနီတိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တထာ ဇာယမာနဿ ဇနနံ ဇာတိ, သာ စ ရူပဘာဝေါဝ, န သယံ သဘာဝဝတီတိ ‘‘န ပန ပရမတ္ထတော ဇာတိ ဇာယတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

៩៧៥. ដោយពាក្យថា "Natthi nīvaraṇā" ព្រះសង្គហការាចារ្យសំដៅដល់ការលះបង់នូវនីវរណៈ សូម្បីតែមិទ្ធៈ។ ម្យ៉ាងទៀត រូបមិនមែនជាធម៌ដែលត្រូវលះបង់ឡើយ ហើយក៏មិនអាចនិយាយបានថា ព្រះមុនីមិនមានសេចក្តីឈឺចុកចាប់ក្នុងរូបកាយនោះទេ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា "Piṭṭhi me āgilāyati, tamahaṃ āyamissāmi" (ខ្នងតថាគតចុកណាស់ តថាគតនឹងលាតខ្នងនោះ)។ ពាក្យថា "Saviññāṇakasaddo" គឺសំដៅលើសម្លេងមានសម្លេងនិយាយជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា "Na hi etāni jāyanti" ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលដោយសំដៅសេចក្តីថា ភាពចាស់ជ្រីវជ្រួញនៃរូបដែលកំពុងចាស់ ឈ្មោះថា ជរា, ភាពអស់ទៅនៃរូបដែលកំពុងអស់ទៅ ឈ្មោះថា អនិច្ចតា, រូបទាំងនេះ (ជរតា និងអនិច្ចតា) គ្រាន់តែជាអាការៈនៃរូបប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាសភាវរូបដែលមានសភាវៈដោយខ្លួនឯងឡើយ។ ដូចគ្នាដែរ ការកើតឡើងនៃរូបដែលកំពុងកើត ឈ្មោះថា ជាតិ ហើយជាតិទើបជាត្រឹមតែអាការៈនៃរូបប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាសភាវរូបដែលមានសភាវៈដោយខ្លួនឯងឡើយ ហេតុនោះទើបពោលថា "Na pana paramatthato jāti jāyati" (ជាតិមិនមែនកើតឡើងដោយបរមត្ថឡើយ)។

---

တေသံ ပစ္စယော ဧတိဿာတိ တပ္ပစ္စယာ, တပ္ပစ္စယာယ ဘာဝေါ တပ္ပစ္စယဘာဝေါ, တပ္ပစ္စယဘာဝေန ပဝတ္တော ဝေါဟာရော တပ္ပစ္စယဘာဝဝေါဟာရော, တံ လဘတိ. အဘိနိဗ္ဗတ္တိတဓမ္မက္ခဏသ္မိန္တိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိယမာနဓမ္မက္ခဏသ္မိန္တိ အဓိပ္ပာယော. န ဟိ တဒါ တေ ဓမ္မာ န ဇာယန္တီတိ ဇာယမာနဘာဝေါဝ ဇာတီတိ ယုတ္တာ တဿာ ကမ္မာဒိသမုဋ္ဌာနတာ တံနိဗ္ဗတ္တတာ စ, န ပန တဒါ တေ ဓမ္မာ ဇီယန္တိ ခီယန္တိ စ, တသ္မာ န တေသံ တေ ဇီရဏဘိဇ္ဇနဘာဝါ စိတ္တာဒိသမုဋ္ဌာနာ တံနိဗ္ဗတ္တာ စာတိ ဝစနံ အရဟန္တိ. ဧဝမပိ ဥပါဒိန္န-သဒ္ဒေါ ဥပေတေန ကမ္မုနာ အာဒိန္နတံ ဝဒတိ, န နိဗ္ဗတ္တိန္တိ ဥပါဒိန္နပါကဘေဒါနံ ဥပါဒိန္နတာ တေသံ ဝတ္တဗ္ဗာတိ စေ? န, အာဒိန္န-သဒ္ဒဿ နိဗ္ဗတ္တိဝါစကတ္တာ. ဥပေတေန [Pg.157] နိဗ္ဗတ္တဉှိ ဥပါဒိန္နန္တိ ပစ္စယာနုဘာဝက္ခဏဉ္စ နိဗ္ဗတ္တိဉ္စ ဂဟေတွာဝ ပဝတ္တော အယံ ဝေါဟာရော တဒါ အဘာဝါ ဇရာမရဏေ န ပဝတ္တတီတိ. ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာနံ ဓမ္မာနံ ဇရာမရဏတ္တာ တေသံ ဥပ္ပာဒေ သတိ ဇရာမရဏံ ဟောတိ, အသတိ န ဟောတိ. န ဟိ အဇာတံ ပရိပစ္စတိ ဘိဇ္ဇတိ ဝါ, တသ္မာ ဇာတိပစ္စယတံ သန္ဓာယ ‘‘ဇရာမရဏံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္န’’န္တိ ဝုတ္တံ.

បច្ច័យនៃធម៌ទាំងនោះ មានដល់ជាតិ (ការកើតឡើង) នេះ ហេតុនោះ ជាតិទើបឈ្មោះថា "Tappaccayā" (មានបច្ច័យនៃធម៌ទាំងនោះ)។ ភាពនៃជាតិដែលមានបច្ច័យនៃធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា "Tappaccayabhāvo"។ វោហារដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពនៃជាតិដែលមានបច្ច័យនៃធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា "Tappaccayabhāvovohāro" ជាតិរមែងបាននូវវោហារនោះ។ ពាក្យថា "Abhinibbattitadhammakkhaṇasmiṃ" នេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ក្នុងខណៈនៃឧប្បាទៈនៃធម៌ទាំងឡាយដែលកំពុងកើតឡើង។ ព្រោះថា ក្នុងខណៈនៃឧប្បាទៈនោះ ធម៌ទាំងនោះមិនមែនមិនកើតឡើងនោះទេ ហេតុនោះ សភាវៈដែលកំពុងកើតឡើងនោះឯង ទើបឈ្មោះថា ជាតិ ភាពជាកម្មសមុដ្ឋានជាដើម និងភាពជាធម៌ដែលកើតអំពីកម្មជាដើមនៃជាតិនោះ ទើបសមគួរ។ ប៉ុន្តែក្នុងខណៈនៃឧប្បាទៈនោះ ធម៌ទាំងឡាយមិនទាន់ចាស់ជ្រីវជ្រួញ ឬអស់ទៅឡើយទេ ហេតុនោះ សភាវៈចាស់ជ្រីវជ្រួញ និងសភាវៈអស់ទៅនៃធម៌ទាំងនោះ មិនគួរពោលថាមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន ឬកើតអំពីចិត្តជាដើមឡើយ។ បើមានពាក្យចោទសួរថា៖ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ឧបាទិន្នសព្ទ តែងពោលនូវភាពដែលកម្មប្រកបដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិកាន់យកហើយ មិនមែនពោលនូវការកើតឡើងឡើយ ជរតា និងអនិច្ចតានៃរូបដែលកើតអំពីកម្មជាឧបាទិន្នៈទាំងនោះ គួរពោលថាជាឧបាទិន្នៈដែរឬទេ? ឆ្លើយថា៖ មិនគួរពោលឡើយ ព្រោះថា អាទិន្នសព្ទ អាចសំដែងនូវសេចក្តីថា ការកើតឡើងបាន។ ព្រោះថារូបដែលកើតឡើងដោយកម្មដែលប្រកបដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិ ឈ្មោះថា ឧបាទិន្នៈ វោហារថា ឧបាទិន្នៈ នេះ ប្រព្រឹត្តទៅដោយកាន់យកនូវខណៈនៃកម្លាំងបច្ច័យផង នូវការកើតឡើងផង ព្រោះតែមិនមានក្នុងខណៈឋិតិនិងភង្គៈនោះ ទើបមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងជរានិងមរណៈ (ជរតា និងអនិច្ចតា) យ៉ាងនេះគួរជ្រាប។ ព្រោះតែភាពជាជរានិងមរណៈនៃធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងព្រោះបច្ច័យ កាលបើការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងនោះមាន ជរានិងមរណៈក៏មាន កាលបើគ្មាន ការកើតឡើងក៏មិនមាន។ ព្រោះថារូបដែលមិនទាន់កើត មិនដែលចាស់ ឬបែកធ្លាយឡើយ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ដោយសំដៅយកភាពមានជាតិជាបច្ច័យថា "Jarāmaraṇaṃ paṭiccasamuppannaṃ" (ជរានិងមរណៈ ជាធម៌កើតឡើងព្រោះបច្ច័យ)។

---

နိဿယပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတောတိ ဇာယမာနပရိပစ္စမာနဘိဇ္ဇမာနာနံ ဇာယမာနာဒိဘာဝမတ္တတ္တာ ဇာယမာနာဒိနိဿယပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိကာ ဇာတိအာဒယောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယဒိ ဧဝံ ဥပါဒါယရူပါနဉ္စ စက္ခာယတနာဒီနံ ဥပ္ပာဒါဒိသဘာဝဘူတာ ဇာတိအာဒယော တံနိဿိတာ ဟောန္တီတိ ဘူတနိဿိတာနံ တေသံ လက္ခဏာနံ ဥပါဒါယဘာဝေါ ဝိယ ဥပါဒါယရူပနိဿိတာနံ ဥပါဒါယုပါဒါယဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ စေ? န, ဘူတပဋိဗဒ္ဓဥပါဒါယရူပလက္ခဏာနဉ္စ ဘူတပဋိဗဒ္ဓဘာဝဿ အဝိနိဝတ္တနတော. အပိစ ဧကကလာပပရိယာပန္နာနံ ရူပါနံ သဟေဝ ဥပ္ပာဒါဒိပ္ပဝတ္တိတော ဧကဿ ကလာပဿ ဥပ္ပာဒါဒယော ဧကေကာဝ ဟောန္တီတိ ယထာ ဧကေကဿ ကလာပဿ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ကလာပါနုပါလကံ ‘‘ဥပါဒါယရူပ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ကလာပုပ္ပာဒါဒိသဘာဝါ ဇာတိအာဒယော ‘‘ဥပါဒါယရူပါနိ’’စ္စေဝ ဝုစ္စန္တိ. ဧဝံ ဝိကာရပရိစ္ဆေဒရူပါနိ စ ယောဇေတဗ္ဗာနိ.

ពាក្យថា "Nissayapaṭibaddhavuttito" មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រោះតែភាពជាត្រឹមតែអាការៈមានការកំពុងកើតឡើងជាដើម នៃរូបទាំងឡាយដែលកំពុងកើត កំពុងចាស់ និងកំពុងបែកធ្លាយ ធម៌ទាំងឡាយមានជាតិជាដើម ទើបឈ្មោះថាមានការប្រព្រឹត្តទៅជាប់ទាក់ទងនឹងទីអាស្រ័យមានរូបដែលកំពុងកើតជាដើម។ បើមានពាក្យចោទសួរថា៖ បើដូច្នោះមែន ធម៌ទាំងឡាយមានជាតិជាដើម ដែលជាសភាវៈមានការកើតឡើងជាដើមនៃឧបាទារូបទាំងឡាយមានចក្ខាយតនៈជាដើម រមែងអាស្រ័យនូវឧបាទារូបនោះ ភាពជាឧបាទារូបនៃលក្ខណរូបទាំងនោះដែលអាស្រ័យនូវមហាភូតរូប យ៉ាងណា ភាពជាឧបាទាយុបាទារូប (រូបដែលអាស្រ័យនូវរូបដែលអាស្រ័យ) នៃលក្ខណរូបទាំងនោះដែលអាស្រ័យនូវឧបាទារូប ក៏ត្រូវធ្លាក់ចុះមកយ៉ាងនោះដែរ មែនទេ? ឆ្លើយថា៖ មិនមែនឡើយ ព្រោះថា ភាពជាប់ទាក់ទងនឹងមហាភូតរូបនៃលក្ខណរូបទាំងឡាយរបស់ឧបាទារូបដែលជាប់ទាក់ទងនឹងមហាភូតរូបនោះ មិនដែលសាបសូន្យឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែការប្រព្រឹត្តទៅមានការកើតឡើងជាដើមនៃរូបទាំងឡាយដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងកលាបតែមួយ រមែងកើតឡើងព្រមគ្នា ឧប្បាទៈជាដើមនៃកលាបមួយ រមែងមានតែមួយៗប៉ុណ្ណោះ ដូចជាជីវិតិន្រ្ទិយដែលរក្សានូវកលាបនៃកលាបនីមួយៗ តែងហៅថា "Upādāyarūpaṃ" (ឧបាទារូប) យ៉ាងណា ធម៌ទាំងឡាយមានជាតិជាដើមដែលមានសភាវៈជាឧប្បាទៈជាដើមនៃកលាប ក៏ហៅថា "Upādāyarūpāni" (ឧបាទារូបទាំងឡាយ) យ៉ាងនោះដែរ។ សូម្បីតែវិការរូប និងបរិច្ឆេទរូប ក៏គួរយកទៅប្រកបយ៉ាងនេះដែរ។

---

ကမ္မသမုဋ္ဌာနသမ္ဗန္ဓံ ဥတုသမုဋ္ဌာနံ ကမ္မဝိသေသေန သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏသုသဏ္ဌိတဒုဿဏ္ဌိတာဒိဝိသေသံ ဟောတီတိ ‘‘ကမ္မပစ္စယ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကမ္မဝိပါကာနုဘဝနဿ ကာရဏဘူတံ ဗာဟိရဥတုသမုဋ္ဌာနံ ကမ္မပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနံ. ကမ္မသဟာယော ပစ္စယော, ကမ္မဿ ဝါ သဟာယဘူတော ပစ္စယော ကမ္မပစ္စယော, သောဝ ဥတု ကမ္မပစ္စယဥတု, သော သမုဋ္ဌာနံ ဧတဿာတိ ကမ္မပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနန္တိ ဝစနတ္ထော. သီတေ ဥဏှေ ဝါ ကိသ္မိဉ္စိ ဥတုမှိ သမာဂတေ တတော သုဒ္ဓဋ္ဌကံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ သော ဥတု သမုဋ္ဌာနံ. ဒုတိယဿ သုဒ္ဓဋ္ဌကဿ ဥတုသမုဋ္ဌာနိကပဋိဗန္ဓကဿ သော ဧဝ ပုရိမော ဥတု ပစ္စယော. တတိယံ ပန သုဒ္ဓဋ္ဌကံ ပုရိမဥတုသဟာယေန ဥတုနာ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ‘‘ဥတုပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝမယံ ပုရိမော ဥတု တိဿော သန္တတိယော ဃဋ္ဋေတိ, တတော ပရံ အညဥတုသမာဂမေ အညသန္တတိတ္တယံ, တတော စ အညေန အညန္တိ ဧဝံ ပဝတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တဒေတံ သီတုဏှာနံ အပ္ပဗဟုဘာဝေ တံသမ္ဖဿဿ အစိရပ္ပဝတ္တိယာ စိရပ္ပဝတ္တိယာ [Pg.158] စ ဝေဒိတဗ္ဗံ, အနုပါဒိန္နေန ဒီပနာ န သန္တတိတ္တယဝသေန, အထ ခေါ မေဃသမုဋ္ဌာပကမူလဥတုဝသေန ပကာရန္တရေန ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဥတုသမုဋ္ဌာနော နာမ ဝလာဟကော’’တိအာဒိမာဟ. ရူပရူပါနံ ဝိကာရာဒိမတ္တဘာဝတော အပရိနိပ္ဖန္နတာ ဝုတ္တာ. တေသဉှိ ရူပဝိကာရာဒိဘာဝတော ရူပတာတိ အဓိပ္ပာယော. ရူပဝိကာရာဒိဘာဝတော ဧဝ ပန ရူပေ သတိ သန္တိ, အသတိ န သန္တီတိ အသင်္ခတဘာဝနိဝါရဏတ္ထံ ပရိနိပ္ဖန္နတာ ဝုတ္တာတိ.

រូបដែលកើតអំពីឧតុ ដែលជាប់ទាក់ទងនឹងរូបដែលកើតអំពីកម្ម រមែងមានសេចក្តីប្លែកគ្នា មានពណ៌ល្អ ពណ៌មិនល្អ ទ្រង់ទ្រាយល្អ ទ្រង់ទ្រាយមិនល្អជាដើម ដោយអំណាចនៃកម្មដ៏វិសេស ហេតុនោះទើបពោលថា "Kammapaccayaṃ" (មានកម្មជាបច្ច័យ)។ រូបដែលកើតអំពីឧតុខាងក្រៅ ដែលជាហេតុនៃការទទួលផលនៃកម្មវិបាក ឈ្មោះថា "Kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ" (រូបមានឧតុជាសមុដ្ឋានដោយមានកម្មជាបច្ច័យ)។ បច្ច័យដែលមានកម្មជាជំនួយ ឬបច្ច័យដែលជាជំនួយនៃកម្ម ឈ្មោះថា កម្មបច្ច័យ ឧតុនោះឯងឈ្មោះថា កម្មបច្ច័យឧតុ ឧតុនោះជាសមុដ្ឋាននៃរូបនេះ ហេតុនោះ រូបនោះទើបឈ្មោះថា "Kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ" នេះជាវិគ្រោះនៃពាក្យ។ កាលបើឧតុណាមួយ ទោះត្រជាក់ក្តី ក្តៅក្តី មកជួបប្រទះនឹងអជ្ឈត្តិកឧតុ សុទ្ធដ្ឋកកលាបរមែងកើតឡើងអំពីឧតុនោះ ឧតុនោះជាសមុដ្ឋាននៃសុទ្ធដ្ឋកកលាបនោះ។ ឧតុដំបូងនោះឯង ជាបច្ច័យនៃសុទ្ធដ្ឋកកលាបទីពីរ ដែលតភ្ជាប់នូវរូបដែលកើតអំពីឧតុ។ ចំណែកឯសុទ្ធដ្ឋកកលាបទីបី ព្រោះកើតឡើងអំពីឧតុទីពីរដែលមានឧតុដំបូងជាជំនួយ ហេតុនោះ ទើបពោលតាមន័យដែលពោលហើយខាងដើមថា "Utupaccayautusamuṭṭhānaṃ" (រូបមានឧតុជាសមុដ្ឋានដោយមានឧតុជាបច្ច័យ)។ យ៉ាងនេះ ឧតុដំបូងនេះ រមែងតភ្ជាប់នូវសន្តតិទាំងបី ខាងក្រោយអំពីនោះ កាលបើមានការជួបប្រទះនឹងឧតុដទៃ សន្តតិបីដទៃទៀតក៏កើតឡើង ខាងក្រោយអំពីនោះ សន្តតិបីដទៃទៀតក៏កើតឡើងដោយឧតុដទៃទៀត ការប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះគួរជ្រាប។ សន្តតិទាំងបីនោះ គួរជ្រាបដោយភាពតិចឬច្រើននៃភាពត្រជាក់និងក្តៅ ព្រោះតែការប្រព្រឹត្តទៅមិនយូរ ឬការប្រព្រឹត្តទៅយូរនៃផស្សៈនៃឧតុនោះ ការបង្ហាញដោយរូបដែលមិនមែនជាឧបាទិន្នៈ មិនមែនបង្ហាញដោយអំណាចនៃសន្តតិទាំងបីឡើយ តែបង្ហាញដោយអំណាចនៃមូលឧតុដែលញ៉ាំងពពកឲ្យតាំងឡើង ដោយវិធីដទៃវិញ ដើម្បីបង្ហាញនូវវិធីនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា "Utusamuṭṭhāno nāma valāhako" ជាដើម។ ភាពជាអបរិនិប្ផន្នរូបនៃរូបទាំងឡាយ (អនិប្ផន្នរូប) ព្រះអង្គទ្រង់សំដែងហើយ ព្រោះតែភាពជាត្រឹមតែវិការៈជាដើមនៃរូបពិតទាំងឡាយ (និប្ផន្នរូប)។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះតែភាពជាវិការៈនៃរូបជាដើមនៃរូបទាំងនោះ ភាពជារូបទើបមាន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែភាពជាវិការៈនៃរូបជាដើមនោះឯង កាលបើមានរូបពិត (និប្ផន្នរូប) រូបទាំងនោះ (អនិប្ផន្នរូប) ក៏មាន កាលបើគ្មានរូបពិត រូបទាំងនោះក៏គ្មាន ហេតុនោះ ដើម្បីការពារភាពជាអសង្ខតធម៌ ព្រះអង្គទើបត្រាស់នូវភាពជាបរិនិប្ផន្នរូប (នៃរូបពិតទាំងឡាយ) យ៉ាងនេះឯង។

---

ရူပကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នារូបកណ្ឌ ចប់ហើយ។

---

၃. နိက္ခေပကဏ္ဍံ

៣. និក្ខេបកណ្ឌ

---

တိကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ

ការពណ៌នាតិកនិក្ខេបកថា

---

၉၈၅. သဗ္ဗေသန္တိ [Pg.159] စိတ္တုပ္ပာဒဝသေန ရူပါသင်္ခတဝသေန စ ဘိန္နာနံ သဗ္ဗေသံ ဖဿာဒိစက္ခာဒိပဒဘာဇနနယေန ဝိတ္ထာရိတော. တတ္ထ ပန အသင်္ခတဿ ဘေဒါဘာဝတော အသင်္ခတာ ဓာတူတွေဝ ပဒဘာဇနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယေဝါပနကာနံ ပန သုခုမုပါဒါယရူပဿ စ ဣန္ဒြိယဝိကာရပရိစ္ဆေဒလက္ခဏရူပုပတ္ထမ္ဘကဘာဝရဟိတဿ ဟဒယဝတ္ထုဿ ပဒုဒ္ဓါရေန ဣဓ နိဒ္ဒေသာနရဟတ္တာ နိဒ္ဒေသော န ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. န ဟိ တထာဂတဿ ဓမ္မေသု အာစရိယမုဋ္ဌိ အတ္ထီတိ. နိက္ခိပိတွာတိ ဝိတ္ထာရဒေသနံ ဌပေတွာ, အပနေတွာတိ အတ္ထော, ဝိတ္ထာရဒေသနံ အန္တောဂဓံ ကတွာတိ ဝါ. ဂါထာတ္ထော နိဒါနေ ဝုတ္တော ဧဝ.

៩៨៥. ពាក្យថា "Sabbesaṃ" គឺព្រះអង្គទ្រង់សំដែងពង្រីកដោយវិធីចែកបទមានផស្សៈជាដើម និងចក្ខុជាដើម នៃធម៌ទាំងអស់ដែលប្លែកគ្នាដោយអំណាចនៃចិត្តុប្បាទផង ដោយអំណាចនៃរូបនិងអសង្ខតធម៌ផង។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ព្រោះតែអសង្ខតធម៌ (ព្រះនិព្វាន) មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នា ការចែកបទគួរជ្រាបថាមានត្រឹមតែពាក្យថា "Asaṅkhatā dhātu" ប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែយេវបនកធម៌ទាំងឡាយក្តី សុខុមរូបដែលជាឧបាទារូបក្តី និងហទយវត្ថុដែលប្រាសចាកភាពជាឥន្ទ្រិយរូប វិការរូប បរិច្ឆេទរូប លក្ខណរូប និងភាពជាធម៌ឧបត្ថម្ភកៈនៃរូបទាំងឡាយក្តី មិនគួរដល់ការសំដែងដោយពិស្តារក្នុងទីនេះដោយការលើកឡើងនូវបទឡើយ ហេតុនោះ ការសំដែងដោយពិស្តារទើបមិនទ្រង់ធ្វើ យ៉ាងនេះគួរជ្រាប។ ព្រោះថា គ្រូដែលក្តាប់ទុកនូវធម៌ (អាចរិយមុដ្ឋិ) ក្នុងធម៌ទាំងឡាយ រមែងមិនមានដល់ព្រះតថាគតឡើយ។ ពាក្យថា "Nikkhipitvā" មានសេចក្តីថា វៀរលែងនូវការសំដែងដោយពិស្តារ ឬថាដកចេញនូវការសំដែងដោយពិស្តារ ម្យ៉ាងទៀត មានសេចក្តីថា ធ្វើការសំដែងដោយពិស្តារនោះឲ្យរួមបញ្ចូលទៅខាងក្នុង។ ចំណែកឯសេចក្តីនៃគាថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពោលរួចហើយក្នុងនិទានកថា។

---

မူလဝသေန ပစ္စယဘာဝေါ ဟေတုပစ္စယတ္ထော. ပဘဝတိ ဧတသ္မာတိ ပဘဝေါ, သော ဧဝ ‘‘ဇနကော’’တိ ဝိသေသိတော. သမုဋ္ဌာတိ ဧတေနာတိ သမုဋ္ဌာနံ, တဿ ဝိသေသနံ နိဗ္ဗတ္တကန္တိ. သဗ္ဗာနိ ဝါ ဧတာနိ ပရိယာယဝစနာနိ. အတ္ထဝသေနာတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ကုသလမူလာနံ ဟေတုဘာဝတော ဓမ္မဝသေနာတိ ယုတ္တန္တိ? သစ္စမေတံ, အလောဘာဒီနံ ပန တိဏ္ဏံ သမာနဿ မူလဋ္ဌဿ ဝသေန ဒဿိတတံ သန္ဓာယ ‘‘အတ္ထဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣမိနာ ဓမ္မောတိ ဘာဝေါ, အတ္ထောတိ ဓမ္မကိစ္စံ အဓိပ္ပေတန္တိ ဝိညာယတိ. ‘‘အလောဘော နိဒါနံ ကမ္မာနံ သမုဒယာယာ’’တိအာဒိဝစနတော (အ. နိ. ၃.၃၄) တာနိ ကုသလမူလာနိ သမုဋ္ဌာနံ ဧတဿာတိပိ တံသမုဋ္ဌာနံ. တံ ပန တေဟိ သမုဋ္ဌိတံ ဟောတီတိ ‘‘အလောဘာဒီဟိ သမုဋ္ဌိတ’’န္တိ အာဟ. တေ ကုသလမူလတံသမ္ပယုတ္တာ သမုဋ္ဌာနံ ဧတဿာတိပိ အတ္ထော သမ္ဘဝတိ. ဧတ္ထ ပန စေတနံ ဌပေတွာ အညေ ‘‘တံသမ္ပယုတ္တာ’’တိ သမုဋ္ဌာနဘာဝေ ဝတ္တဗ္ဗာ. တတ္ထ မူလေဟိ အတ္တနော ပစ္စယတော ကုသလေ ပရိယာဒိယတိ, ခန္ဓေဟိ သဘာဝတော, ကမ္မေဟိ အညဿ နိဗ္ဗတ္တနကိစ္စတော. မူလေဟိ စ ကုသလာနံ အနဝဇ္ဇတာယ ဟေတုံ ဒဿေတိ, ခန္ဓေဟိ တံသမ္ပယောဂကတံ အနဝဇ္ဇသဘာဝံ, ကမ္မေဟိ သုခဝိပါကတံ. မူလေဟိ ဝါ နိဒါနသမ္ပတ္တိယာ အာဒိကလျာဏတံ, ခန္ဓေဟိ သဘာဝသမ္ပတ္တိယာ မဇ္ဈေကလျာဏတံ, ကမ္မေဟိ နိဗ္ဗတ္တိသမ္ပတ္တိယာ ပရိယောသာနကလျာဏတံ.

ភាពជាបច្ច័យដោយអំណាចនៃឫសគល់ ឈ្មោះថា ហេតុបច្ចយត្ថ។ ធម៌ដែលជាទីកើតឡើងនៃផលនេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បភវៈ បភវៈនោះឯង ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើឲ្យវិសេសដោយពាក្យថា "Janako" (អ្នកញ៉ាំងផលឲ្យកើត)។ ផលរមែងតាំងឡើងដោយសារហេតុនេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សមុដ្ឋាន ពាក្យថា "Nibbattakaṃ" (អ្នកបង្កើត) ជាវិសេសនៈនៃសមុដ្ឋាននោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យទាំងអស់នេះ (ហេតុ បច្ច័យ បភវៈ ជនកៈ សមុដ្ឋាន និព្វត្តកៈ) សុទ្ធតែជាពាក្យវេវចនៈនឹងគ្នា។ បើមានពាក្យចោទសួរថា៖ ហេតុអ្វីបានជាព្រះសង្គហការាចារ្យពោលថា "Atthavasena" (ដោយអំណាចនៃសេចក្តី) ព្រោះតែកុសលមូលទាំងឡាយជាហេតុ គួរតែពោលថា "Dhammavasena" (ដោយអំណាចនៃធម៌) មិនមែនឬ? ឆ្លើយថា៖ ពាក្យចោទសួរនោះពិតជាត្រឹមត្រូវហើយ ប៉ុន្តែព្រោះតែព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកការបង្ហាញដោយអំណាចនៃសេចក្តីជាឫសគល់ដ៏ស្មើគ្នានៃធម៌ទាំងបីមានអលោភៈជាដើម ទើបពោលថា "Atthavasena"។ ម៉្យាងទៀត ដោយពាក្យថា "Dhammo" នេះ គួរដឹងថាសំដៅយកសភាវៈ ដោយពាក្យថា "Attho" នេះ គួរដឹងថាសំដៅយកកិច្ចនៃធម៌ (មានការជាឫសគល់ជាដើម)។ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា "Alobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya" (អលោភៈជាហេតុ ជាទីកើតឡើងនៃកម្មទាំងឡាយ) ជាដើម កុសលមូលទាំងនោះជាសមុដ្ឋាននៃកម្មនេះ ហេតុនោះ កម្មនោះទើបឈ្មោះថា "Taṃsamuṭṭhānaṃ" (មានកុសលមូលនោះជាសមុដ្ឋាន)។ ប៉ុន្តែកម្មនោះរមែងតាំងឡើងដោយសារកុសលមូលទាំងនោះ ហេតុនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា "Alobhādīhi samuṭṭhitaṃ" (តាំងឡើងអំពីអលោភៈជាដើម) សូម្បីតែសេចក្តីថា កុសលមូលទាំងនោះ និងខន្ធដែលសម្បយុត្តនឹងកុសលមូលទាំងនោះ ជាសមុដ្ឋាននៃកម្មនេះ ក៏សមគួរដែរ។ ក្នុងទីនេះ វៀរលែងតែចេតនាចេញ ធម៌ដទៃពីចេតនា គួរពោលថា "Taṃsampayuttā" (ធម៌ដែលសម្បយុត្តនឹងកុសលមូលនោះ) ក្នុងភាពជាសមុដ្ឋាន។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ (មានមូល ខន្ធ និងកម្ម) ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកនូវកុសលធម៌ទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃបច្ច័យរបស់ខ្លួន ដោយសារមូលទាំងឡាយ ទ្រង់កាន់យកដោយសភាវៈ ដោយសារខន្ធទាំងឡាយ ទ្រង់កាន់យកដោយកិច្ចនៃការញ៉ាំងផលដទៃឲ្យកើតឡើង ដោយសារកម្មទាំងឡាយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវហេតុនៃភាពមិនមានទោសនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយ ដោយសារមូលទាំងឡាយ ទ្រង់បង្ហាញនូវសភាវៈមិនមានទោសដែលធ្វើឡើងដោយការសម្បយុត្តនឹងកុសលមូលនោះ ដោយសារខន្ធទាំងឡាយ ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពមានវិបាកជាសុខ ដោយសារកម្មទាំងឡាយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវភាពជាធម៌ល្អក្នុងកាលខាងដើម ដោយការបរិបូណ៌នៃហេតុ ដោយសារមូលទាំងឡាយ ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពជាធម៌ល្អក្នុងកាលកណ្តាល ដោយការបរិបូណ៌នៃសភាវៈ ដោយសារខន្ធទាំងឡាយ ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពជាធម៌ល្អក្នុងកាលខាងចុង ដោយការបរិបូណ៌នៃផលដែលសម្រេចហើយ ដោយសារកម្មទាំងឡាយ។

---

၉၈၆. တံ [Pg.160]…ပေ… ဥဒ္ဓံ အကုသလံ နာမ နတ္ထီတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသဟဂတမောဟော အတ္ထီတိ? သစ္စမေတံ, တေန ပန ဝိနာ တံသမ္ပယုတ္တတာ နတ္ထီတိ တံသမ္ပယုတ္တေသု ဂဟိတေသု မောဟော ဂဟိတော ဧဝါတိ ကတွာ ‘‘တတော ဥဒ္ဓံ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ အညတ္ထ အဘာဝါ. ဧကသ္မိံ ဌိတံ ဧကဋ္ဌံ, သဟဇဘာဝေန ဧကဋ္ဌံ သဟဇေကဋ္ဌံ. ပဟာတဗ္ဗန္တိ ပဟာနံ, ပဟာနဘာဝေန ဧကဋ္ဌံ ပဟာနေကဋ္ဌံ. ယေန ဟိ ယံ သဟ ပဟာတဗ္ဗံ, တေန တံ ဧကသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ဌိတံ ဟောတိ, ဧကသ္မိံ သမုစ္ဆိန္နေ အသမုစ္ဆိန္နေ စ ဣတရဿ သမုစ္ဆိန္နတာယ အသမုစ္ဆိန္နတာယ စ ဝသေန အညမညာဝိရဟိတတော.

៩៨៦. ពាក្យថា "Taṃ …pe… uddhaṃ akusalaṃ nāma natthīti" (ធម៌អកុសលក្រៅពីនោះមិនមាន) តើហេតុអ្វីបានជាព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុក? តើមោហៈដែលកើតរួមជាមួយវិចិកិច្ឆានិងឧទ្ធច្ចៈមិនមានទេឬ? សេចក្តីនោះពិតមែនហើយ ប៉ុន្តែបើគ្មានមោហៈនោះទេ ភាពជាសម្បយុត្តធម៌នៃធម៌ដែលកើតរួមជាមួយមោហៈនោះក៏មិនមាន ហេតុនោះ កាលបើកាន់យកធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយមោហៈនោះ (គឺវិចិកិច្ឆានិងឧទ្ធច្ចៈ) ក៏ឈ្មោះថាកាន់យកមោហៈរួចជាស្រេចហើយ ទើបពោលថា "ក្រៅពីនោះមិនមាន" ព្រោះមិនមានក្នុងទីដទៃ។ ធម៌ដែលតាំងនៅក្នុងចិត្តតែមួយ ឈ្មោះថា ឯកដ្ឋៈ។ ធម៌ដែលតាំងនៅក្នុងចិត្តតែមួយដោយភាពកើតរួមគ្នា ឈ្មោះថា សហជេកដ្ឋៈ។ ធម៌ដែលគប្បីលះបង់ ឈ្មោះថា បហានៈ។ ធម៌ដែលតាំងនៅក្នុងបុគ្គលតែម្នាក់ដោយភាពជាធម៌គប្បីលះបង់ ឈ្មោះថា បហានេកដ្ឋៈ។ ព្រោះថា ធម៌ណាដែលគប្បីលះបង់រួមគ្នាជាមួយធម៌ណា ធម៌នោះក៏តាំងនៅក្នុងបុគ្គលតែម្នាក់ជាមួយធម៌នោះ ដោយមិនប្រាសចាកគ្នាទៅវិញទៅមក ដោយអំណាចនៃភាពដែលធម៌ដទៃត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ជាដាច់ខាត ឬមិនទាន់ត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ជាដាច់ខាត កាលបើធម៌មួយត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ជាដាច់ខាត ឬមិនទាន់ត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ជាដាច់ខាត។

---

၉၈၇. တီဏိ လက္ခဏာနီတိ အနိစ္စဒုက္ခအနတ္တတာ. နာမကသိဏသတ္တပညတ္တိယော တိဿော ပညတ္တိယော. ပရမတ္ထေ အမုဉ္စိတွာ ဝေါဟရိယမာနာ ဝိဟာရမဉ္စာဒိကာ ဥပါဒါပညတ္တိ သတ္တပညတ္တိဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဧတာနိ စ လက္ခဏာဒီနိ ဟေဋ္ဌာ ဒွီသု ကဏ္ဍေသု ဝိညတ္တိအာဒီနိ ဝိယ န ဝုတ္တာနိ, န စ သဘာဝဓမ္မာတိ ကတွာ န လဗ္ဘန္တီတိ ဝုတ္တာနိ. န ဟိ ကောစိ သဘာဝေါ ကုသလတ္တိကာသင်္ဂဟိတောတိ ဝတ္တုံ ယုတ္တန္တိ.

៩៨៧. ពាក្យថា "tīṇi lakkhaṇāni" (លក្ខណៈ ៣) បានแก่ ភាពជាអនិច្ចៈ ភាពជាទុក្ខ និងភាពជាអនត្តា។ បញ្ញត្តិទាំង ៣ គឺ នាមបញ្ញត្តិ កសិណបញ្ញត្តិ និងសត្តបញ្ញត្តិ។ គប្បីជ្រាបថា ឧបាទាបញ្ញត្តិ មានវិហារបញ្ញត្តិ និងមញ្ចបញ្ញត្តិជាដើម ដែលគេហៅរកដោយមិនលះបង់នូវបរមត្ថធម៌ ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលដោយការកាន់យកនូវសត្តបញ្ញត្តិ។ ម្យ៉ាងទៀត លក្ខណៈជាដើមទាំងនេះ ព្រះអង្គមិនបានសម្តែងទុកក្នុងកណ្ឌទាំងពីរខាងក្រោម ដូចជាវិញ្ញត្តិជាដើមឡើយ ហើយព្រោះធម៌ទាំងនោះមិនមែនជាសភាវធម៌ ទើបក្នុងអដ្ឋកថាពោលថា "មិនបាន" (មិនមាន)។ ព្រោះថា សភាវធម៌ណាមួយដែលមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងកុសលតិកៈ មិនមានឡើយ សេចក្តីនេះគប្បីពោលដោយសមគួរ។

---

၉၈၈. သုခဘူမီတိ ကာမာဝစရာဒယောပိ ယုဇ္ဇန္တိ. သုခသဟဂတာ ဟိ ကာမာဝစရာဒိဘူမိ သုခဘူမိ. ကာမာဝစရာဒိဘူမီတိ စ ကာမာဝစရာဒိတာယ ဓမ္မာ ဧဝ ဝုစ္စန္တီတိ ကာမာဝစရာဒိစိတ္တုပ္ပာဒေသူတိ အတ္ထတော ဝိညာယတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘သုခဘူမိယ’’န္တိ ဝတွာ တဿာ ဧဝ ဝိဘာဂဒဿနတ္ထံ ‘‘ကာမာဝစရေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဘူမိ-သဒ္ဒေါ စ အဘိဓမ္မေ ကာမာဝစရာဒီသု နိရုဠှောတိ ‘‘စတူသု ဘူမီသု ကုသလ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၃၈၄) အညဘူမိဂ္ဂဟဏံ န ဟောတီတိ. ပါဠိတော စာတိ ‘‘ဝိသိဋ္ဌာနံ ပါကာတိ ဝိပါကာ’’တိအာဒိဝစနတ္ထဝိဘာဝနေန ပါဠိတော. ‘‘ဝိပက္ကဘာဝမာပန္နာနံ အရူပဓမ္မာနမေတံ အဓိဝစန’’န္တိအာဒိနာ ဘာသိတတ္ထဝိဘာဝနေန အတ္ထတော စ. နာမပရိစ္ဆေဒါဒီဟိ တိကဒုကာနံ ဝဝတ္ထာနဒဿနေန ဝါ ပါဠိတော, တဒတ္ထဝိညာပနေန အတ္ထတော.

៩៨៨. ក្នុងពាក្យថា "sukhabhūmi" (សុខភូមិ) នេះ សូម្បីតែកាមាវចរចិត្តុប្បាទជាដើមក៏សមគួរដែរ ព្រោះថាកាមាវចរភូមិជាដើមដែលកើតរួមដោយសុខវេទនា ឈ្មោះថា សុខភូមិ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងពាក្យថា "កាមាវចរភូមិជាដើម" នេះ ព្រោះភាពជាទីត្រាច់ទៅនៃកាមតណ្ហាជាដើម ព្រះអង្គទើបហៅធម៌ទាំងឡាយ (គឺចិត្តុប្បាទ) ថាជាភូមិ ហេតុនោះ ដោយអត្ថន័យ គប្បីជ្រាបថា សំដៅយកកាមាវចរចិត្តុប្បាទជាដើម។ កាលបើទ្រង់ពោលយ៉ាងនេះហើយថា "ក្នុងសុខភូមិ" ដើម្បីបង្ហាញការបែងចែកនៃសុខភូមិនោះឯង ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា "កាមាវចរ" ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត សព្ទថា "ភូមិ" ក្នុងព្រះអភិធម្ម ជារូបសព្ទដែលធ្លាប់ប្រើក្នុងកាមាវចរចិត្តុប្បាទជាដើម ហេតុនោះ ក្នុងបាលីថា "catūsu bhūmīsu kusalaṃ" (កុសលក្នុងភូមិទាំង ៤) ជាដើម ការកាន់យកនូវភូមិដទៃ (ក្រៅពីចិត្តុប្បាទ) មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា "pāḷito ca" (ដោយបាលីផង) គឺដោយបាលី តាមរយៈការបង្ហាញវចនត្ថៈថា "visiṭṭhānaṃ pākāti vipākā" (ផលដែលញ៉ាំងវិសេសឱ្យឆ្អិន ឈ្មោះថា វិបាក) ជាដើម និងដោយអត្ថ តាមរយៈការបង្ហាញសេចក្តីដែលបានពោលទុកថា "vipakkabhāvamāpannānaṃ arūpadhammānametaṃ adhivacanaṃ" (នេះជាឈ្មោះនៃអរូបធម៌ទាំងឡាយដែលដល់នូវភាពឆ្អិនហើយ) ជាដើម ឬម៉្យាងទៀត ដោយបាលី តាមរយៈការបង្ហាញការកំណត់នៃតិកៈនិងទុកៈ ដោយការកំណត់ឈ្មោះជាដើម និងដោយអត្ថ តាមរយៈការធ្វើឱ្យដឹងនូវសេចក្តីនៃតិកៈនិងទុកៈទាំងនោះ។

---

၉၉၁. သာလိဖလန္တိ သာလိပါကမာဟ.

៩៩១. ពាក្យថា "sāliphalanti" (ផលនៃស្រូវសាលី) ព្រះសង្គហការៈសំដៅយក "sālipākaṃ" (បាយស្រូវសាលី)។

---

၉၉၄. အမှာကံ မာတုလတ္ထေရောတိ ပုဂ္ဂလာရမ္မဏဿပိ ဥပါဒါနဿ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဧဝ ပစ္စယော, န လောကုတ္တရာ, ကော ပန ဝါဒေါ ခန္ဓာရမ္မဏဿ. တေနာဟ ‘‘အဂ္ဂဟိတာနီ’’တိ.

៩៩៤. ពាក្យថា "amhākaṃ mātulatthero" (ព្រះថេរៈជាមាភារបស់យើង) សូម្បីតែឧបាទានដែលមានបុគ្គលបញ្ញត្តិជាអារម្មណ៍ ក៏មានតែឧបាទានក្ខន្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះជាបច្ច័យ ធម៌លោកុត្តរៈទាំងឡាយមិនមែនជាបច្ច័យឡើយ ចំណែកឯឧបាទានដែលមានខន្ធជាអារម្មណ៍ (ក្នុងការដែលធម៌លោកុត្តរៈមិនមែនជាបច្ច័យ) តើចាំបាច់ត្រូវនិយាយទៅថ្វីទៀត? ហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈទើបពោលថា "aggahitāni" (ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនត្រូវបានកាន់យក)។

---

၉၉၈. ယထာ [Pg.161] ဥပါဒါနေဟိ အဂ္ဂဟေတဗ္ဗာ အနုပါဒါနိယာ, ဧဝံ သံကိလေသေဟိ အဂ္ဂဟေတဗ္ဗာ အသံကိလေသိကာတိ ကတွာ ‘‘အသံ…ပေ… ဧသေဝ နယော’’တိ အာဟ.

៩៩៨. ធម៌ទាំងឡាយដែលឧបាទានមិនគប្បីកាន់យក ឈ្មោះថា អនុបាទានិយៈ យ៉ាងណា ធម៌ទាំងឡាយដែលសង្កិលេសមិនគប្បីកាន់យក ឈ្មោះថា អសង្កិលេសិកៈ យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈទើបពោលថា "asaṃ…pe… eseva nayo" (អសង្កិលេសិកៈ... ន័យនេះក៏ដូចគ្នាដែរ)។

---

၁၀၀၆. ဒိဋ္ဌိယာ ဂဟိတော အတ္တာ န ဝိဇ္ဇတိ. ယေသု ပန ဝိပလ္လတ္ထဂါဟော, တေ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာဝ ဝိဇ္ဇန္တိ. တသ္မာ ယသ္မိံ အဝိဇ္ဇမာနနိစ္စာဒိဝိပရိယာသာကာရဂဟဏံ အတ္ထိ, သောဝ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကသင်္ခါတော ကာယော. တတ္ထ နိစ္စာဒိအာကာရဿ အဝိဇ္ဇမာနတာဒဿနတ္ထံ ရုပ္ပနာဒိသဘာဝဿေဝ စ ဝိဇ္ဇမာနတာဒဿနတ္ထံ ဝိဇ္ဇမာနော ကာယောတိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တော, လောကုတ္တရာ ပန န ကဒါစိ အဝိဇ္ဇမာနာကာရေန ဂယှန္တီတိ န ဣဒံ ဝိသေသနံ အရဟန္တိ. သက္ကာယေ ဒိဋ္ဌိ, သတီ ဝါ ကာယေ ဒိဋ္ဌိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ. အတ္တနာ ဂဟိတာကာရဿ အဝိဇ္ဇမာနတာယ သယမေဝ သတီ, န တာယ ဂဟိတော အတ္တာ အတ္တနိယံ ဝါတိ အတ္ထော. အယံ ပနတ္ထော သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဝုတ္တော, ပုရိမော ဧဝ ပန ပဓာနော. ဒုတိယေ ဟိ ဒိဋ္ဌိယာ ဝတ္ထု အဝိသေသိတံ ဟောတိ. ကာယောတိ ဟိ ခန္ဓပဉ္စကေ ဝုစ္စမာနေ လောကုတ္တရာပနယနံ နတ္ထိ. န ဟိ လောကုတ္တရေသု ကာယ-သဒ္ဒေါ န ဝတ္တတိ. ကာယပဿဒ္ဓိအာဒီသု ဟိ လောကုတ္တရေသု ကာယ-သဒ္ဒေါပိ လောကုတ္တရက္ခန္ဓဝါစကောတိ. သီလေနာတိ သုဒ္ဓိယာ အဟေတုဘူတေန သီလေန. ဂဟိတသမာဒါနန္တိ ဥပ္ပာဒိတပရာမာသောဝ. သော ဟိ သမာဒိယန္တိ ဧတေန ကုက္ကုရသီလဝတာဒီနီတိ ‘‘သမာဒါန’’န္တိ ဝုတ္တော. တတ္ထ အဝီတိက္ကမနီယတာယ သီလံ, ဘတ္တိဝသေန သတတံ စရိတဗ္ဗတာယ ဝတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

១០០៦. ខ្លួន (អត្តា) ដែលទិដ្ឋិកាន់យកហើយ មិនមានប្រាកដឡើយ ប៉ុន្តែ ឧបាទានក្ខន្ធទាំងឡាយណាដែលមានការកាន់យកដោយវិបល្លាស ឧបាទានក្ខន្ធទាំងនោះឯងមានប្រាកដ។ ហេតុនោះ ក្នុងឧបាទានក្ខន្ធណាដែលមានការកាន់យកដោយអាការៈវិបល្លាសមាននិច្ចៈជាដើមដែលមិនមានប្រាកដដោយបរមត្ថ ក្រុមដែលពោលគឺឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ នោះឯង ឈ្មោះថា កាយ។ ក្នុងកាយនោះ ដើម្បីបង្ហាញភាពមិនមានប្រាកដនៃអាការៈមាននិច្ចៈជាដើមផង និងដើម្បីបង្ហាញភាពមានប្រាកដនៃសភាវៈមានការបែកធ្លាយ (រុប្បនៈ) ជាដើមផង ទើបព្រះអង្គពោលដោយធ្វើសេចក្តីវិសេសនៈថា "vijjamāno kāyo" (កាយដែលមានប្រាកដ) ចំណែកឯធម៌លោកុត្តរៈទាំងឡាយ គេមិនដែលកាន់យកដោយអាការៈដែលមិនមានប្រាកដឡើយ ហេតុនោះ ធម៌លោកុត្តរៈទាំងនោះមិនសមគួរនឹងវិសេសនៈនេះទេ។ ទិដ្ឋិដែលកើតឡើងក្នុងសក្កាយ (កាយដែលមានប្រាកដ) ឈ្មោះថា សក្កាយទិដ្ឋិ ម៉្យាងទៀត ទិដ្ឋិដែលមានប្រាកដ កើតឡើងក្នុងកាយ ឈ្មោះថា សក្កាយទិដ្ឋិ។ ព្រោះភាពមិនមានប្រាកដនៃអាការៈដែលខ្លួនកាន់យក គឺមានតែទិដ្ឋិខ្លួនឯងប៉ុណ្ណោះដែលមានប្រាកដ ចំណែកឯខ្លួន (អត្តា) ឬរបស់ខ្លួន (អត្តនិយៈ) ដែលទិដ្ឋិនោះកាន់យក មិនមានប្រាកដឡើយ នេះជាអត្ថន័យ។ ម្យ៉ាងទៀត អត្ថន័យទីពីរនេះក៏សមគួរដែរ ហេតុនោះទើបពោលទុកយ៉ាងនេះ ប៉ុន្តែ អត្ថន័យខាងដើមប៉ុណ្ណោះជាប្រធាន ព្រោះថាក្នុងអត្ថន័យទីពីរ វត្ថុ (គឺខន្ធ) ជាទីតាំងនៃទិដ្ឋិ មិនត្រូវបានធ្វើវិសេសនៈឡើយ។ ព្រោះថាកាលបើពោលថា "កាយ" សំដៅយកខន្ធទាំង ៥ ការដកចេញនូវធម៌លោកុត្តរៈក៏មិនមាន ព្រោះថាសព្ទថា "កាយ" មិនមែនមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងធម៌លោកុត្តរៈនោះឡើយ គឺក្នុងធម៌លោកុត្តរៈទាំងឡាយមានកាយបស្សទ្ធិជាដើម សូម្បីតែសព្ទថា "កាយ" ក៏ជាសព្ទសម្តែងនូវលោកុត្តរខន្ធដែរ។ ពាក្យថា "sīlena" (ដោយសីល) គឺដោយសីលមានវត្តរបស់ឆ្កែជាដើម ដែលមិនមែនជាហេតុនៃសេចក្តីបរិសុទ្ធិ។ ពាក្យថា "gahitasamādānaṃ" (ការកាន់យកនិងការសមាទាន) គឺសេចក្តីស្ទាបអង្អែល (បរាមាសៈ) ដែលកើតឡើងហើយនោះឯង ព្រោះថា ពួកជនតែងសមាទាននូវវត្តមានសីលរបស់ឆ្កែជាដើមដោយសារទិដ្ឋិនោះ ហេតុនោះទើបហៅថា "សមាទាន"។ ក្នុងវត្តនិងសីលទាំងនោះ ធម៌ដែលមិនគប្បីកន្លង គប្បីជ្រាបថា "សីល" ធម៌ដែលគប្បីប្រព្រឹត្តជានិច្ចដោយអំណាចនៃការសេពគប់ គប្បីជ្រាបថា "វត្ត"។

---

၁၀၀၇. ဣဓေဝ တိဋ္ဌမာနဿာတိ ဣမိဿာယေဝ ဣန္ဒသာလဂုဟာယံ တိဋ္ဌမာနဿ. ဝါစုဂ္ဂတကရဏံ ဥဂ္ဂဟော. အတ္ထပရိပုစ္ဆနံ ပရိပုစ္ဆာ. ကုသလေဟိ သဟ စောဒနာပရိဟရဏဝသေန ဝိနိစ္ဆယကရဏံ ဝိနိစ္ဆယော. ဗဟူနံ နာနပ္ပကာရာနံ သက္ကာယဒိဋ္ဌီနံ အဝိဟတတ္တာ တာ ဇနေန္တိ, တာဟိ ဇနိတာတိ ဝါ ပုထုဇ္ဇနာ. အဝိဃာတမေဝ ဝါ ဇန-သဒ္ဒေါ ဝဒတိ. ပုထု သတ္ထာရာနံ မုခုလ္လောကိကာတိ ဧတ္ထ ပုထူ ဇနာ ဧတေသန္တိ ပုထုဇ္ဇနာတိ ဝစနတ္ထော. ပုထု…ပေ… အဝုဋ္ဌိတာတိ ဧတ္ထ ဇနေတဗ္ဗာ, ဇာယန္တိ ဝါ ဧတ္ထာတိ ဇနာ, ဂတိယော. ပုထူ ဇနာ ဧတေသန္တိ ပုထုဇ္ဇနာ. ဣတော ပရေ ဇာယန္တိ ဧတေဟီတိ ဇနာ, အဘိသင်္ခါရာဒယော. တေ ဧတေသံ ပုထူ ဝိဇ္ဇန္တီတိ ပုထုဇ္ဇနာ. အဘိသင်္ခရဏာဒိအတ္ထော ဧဝ ဝါ ဇန-သဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ရာဂဂ္ဂိအာဒယော သန္တာပါ. တေ ဧဝ သဗ္ဗေပိ ဝါ ကိလေသာ ပရိဠာဟာ. ပုထု ပဉ္စသု [Pg.162] ကာမဂုဏေသူတိ ဧတ္ထ ဇာယတီတိ ဇနော, ‘‘ရာဂေါ ဂေဓော’’တိ ဧဝမာဒိကော. ပုထု ဇနော ဧတေသန္တိ ပုထုဇ္ဇနာ. ပုထူသု ဝါ ဇနာ ဇာတာ ရတ္တာတိ ဧဝံ ရာဂါဒိအတ္ထော ဧဝ ဇန-သဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပလိဗုဒ္ဓါတိ သမ္ဗဒ္ဓါ ဥပဒ္ဒုတာ ဝါ. အဿုတဝါတိ ဧတေန အန္ဓတာ ဝုတ္တာတိ ‘‘အန္ဓပုထုဇ္ဇနော ဝုတ္တော’’တိ အာဟ.

១០០៧. ពាក្យថា "idheva tiṭṭhamānassa" (កាលដែលស្ថិតនៅក្នុងទីនេះឯង) គឺកាលដែលស្ថិតនៅក្នុងគុហាឥន្ទសាលៈនេះឯង។ ការធ្វើឱ្យចាំមាត់ ឈ្មោះថា ឧគ្គហៈ (ការរៀនសូត្រ)។ ការសាកសួរនូវសេចក្តី ឈ្មោះថា បរិបុច្ឆា (ការសាកសួរ)។ ការធ្វើសេចក្តីសម្រេចដោយអំណាចនៃការចោទសួរនិងការដោះស្រាយរួមគ្នាជាមួយពួកអ្នកឈ្លាសវៃ ឈ្មោះថា វិនិច្ឆ័យ។ ព្រោះមិនទាន់កម្ចាត់បង់នូវសក្កាយទិដ្ឋិដ៏ច្រើនមានប្រការផ្សេងៗ ពួកជនទាំងនោះតែងបង្កើតនូវសក្កាយទិដ្ឋិទាំងនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន ម៉្យាងទៀត ពួកជនដែលសក្កាយទិដ្ឋិទាំងនោះបង្កើតឡើង ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន។ ម៉្យាងទៀត សព្ទថា "ជន" សម្តែងនូវសេចក្តីថាមិនទាន់កម្ចាត់បង់នោះឯង។ ក្នុងពាក្យថា "puthu satthārānaṃ mukhullokikā" នេះ ពួកជន (គឺគ្រូ) ដ៏ច្រើនរបស់សត្វទាំងឡាយនេះមានប្រាកដ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន នេះជាវចនត្ថៈ។ ក្នុងពាក្យថា "puthu…pe… avuṭṭhitā" នេះ ធម៌ទាំងឡាយដែលគប្បីបង្កើតឡើង ឬសត្វទាំងឡាយតែងកើតក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ជន បានแก่ គតិទាំងឡាយ។ គតិដ៏ច្រើនរបស់សត្វទាំងឡាយនេះមានប្រាកដ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន។ ក្រៅពីនេះ ធម៌ទាំងឡាយដែលញ៉ាំងសត្វឱ្យកើតឡើងដោយសារធម៌ទាំងនេះ ឈ្មោះថា ជន បានแก่ អភិសង្ខារជាដើម។ អភិសង្ខារជាដើមដ៏ច្រើនទាំងនោះរបស់សត្វទាំងឡាយនេះមានប្រាកដ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន។ ម៉្យាងទៀត សព្ទថា "ជន" គប្បីជ្រាបថាមានអត្ថថាការปรุงแต่ง (អភិសង្ខរណៈ) ជាដើមនោះឯង។ ភ្លើងមានភ្លើងគឺរាគៈជាដើម ឈ្មោះថា សន្តាបៈ (សេចក្តីក្តៅក្រហាយ)។ ភ្លើងទាំងនោះឯង ឬសូម្បីតែកិលេសទាំងពួង ឈ្មោះថា បរិឡាហៈ (សេចក្តីក្តៅក្រហាយខ្លាំង)។ ក្នុងពាក្យថា "puthu pañcasu kāmaguṇesu" នេះ ធម៌ដែលកើតឡើង ឈ្មោះថា ជន បានแก่ រាគៈនិងគេធៈជាដើម។ ជន (គឺរាគៈជាដើម) ដ៏ច្រើនរបស់សត្វទាំងឡាយនេះមានប្រាកដ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន។ ម៉្យាងទៀត ពួកជនដែលកើតហើយ គឺត្រេកអរហើយក្នុងកាមគុណដ៏ច្រើន ហេតុនោះ សព្ទថា "ជន" គប្បីជ្រាបថាមានអត្ថថារាគៈជាដើមនោះឯង។ ពាក្យថា "palibuddhā" គឺជាប់ជំពាក់ហើយ ឬត្រូវបៀតបៀនហើយ។ ដោយពាក្យថា "assutavā" (អ្នកមិនបានស្តាប់) ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវភាពជាមនុស្សខ្វាក់ ហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈទើបពោលថា "andhaputhujjano vutto" (ទ្រង់សំដៅយកអន្ធបុថុជ្ជន)។

---

အနယေတိ အဝဍ္ဎိယံ. သဗ္ဗတ္ထ နိရုတ္တိလက္ခဏေန ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အနေကေသု စ ကပ္ပသတသဟဿေသု ကတံ ဇာနန္တိ, ပါကဋဉ္စ ကရောန္တိ ဥပကာရံ သတိဇနနအာမိသပဋိဂ္ဂဟဏာဒိနာ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓါ, တထေဝ ဒုက္ခိတဿ သက္ကစ္စံ ကာတဗ္ဗံ ကရောန္တိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ပန အသင်္ချေယျအပ္ပမေယျေသုပိ ကတံ ဥပကာရံ မဂ္ဂဖလာနံ ဥပနိဿယဉ္စ ဇာနာတိ, ပါကဋဉ္စ ကရောတိ, သီဟော ဝိယ စ ဇဝံ သဗ္ဗတ္ထ သက္ကစ္စမေဝ ဓမ္မဒေသနံ ကရောတိ. အရိယဘာဝေါတိ ယေဟိ ယောဂတော အရိယာ ဝုစ္စန္တိ, တေ မဂ္ဂဖလဓမ္မာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အရိယကရဓမ္မာ အနိစ္စဒဿနာဒယော, ဝိပဿိယမာနာ ဝါ အနိစ္စာဒယော.

ពាក្យថា "anaye" គឺក្នុងសេចក្តីមិនចម្រើន។ ក្នុងពាក្យទាំងពួង គប្បីជ្រាបការសម្រេចរូបសព្ទដោយលក្ខណៈនៃនិរុត្តិ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ តែងដឹងនូវឧបការៈដែលបានធ្វើទុកក្នុងសែនកប្បដ៏ច្រើន និងញ៉ាំងឧបការៈនោះឱ្យប្រាកដ ដោយការធ្វើឱ្យកើតសតិរលឹកគុណ និងការទទួលនូវអាមិសៈជាដើម ហើយតែងធ្វើនូវកិច្ចដែលគប្បីធ្វើដល់បុគ្គលអ្នកមានទុក្ខដោយគោរព ដូច្នោះឯង។ ចំណែកឯព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ តែងដឹងនូវឧបការៈដែលបានធ្វើទុកសូម្បីក្នុងកាលដែលរាប់មិនបានប្រមាណមិនបាន និងដឹងនូវឧបនិស្ស័យនៃមគ្គនិងផលទាំងឡាយ និងញ៉ាំងឧបការៈនោះឱ្យប្រាកដ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអង្គតែងសម្តែងធម៌ដោយគោរពក្នុងទីទាំងពួង ដូចជាសត្វសីဟៈសម្តែងនូវល្បឿន ដូច្នោះឯង។ ពាក្យថា "ariyabhāvo" (ភាពជាព្រះអរិយៈ) គប្បីជ្រាបថា សំដៅយកមគ្គនិងផលធម៌ទាំងឡាយ ដែលបុគ្គលប្រកបហើយទើបហៅថា ព្រះអរិយៈ។ ធម៌ដែលធ្វើឱ្យទៅជាព្រះអរិយៈ បានแก่ ការឃើញរឿយៗនូវភាពជាអនិច្ចៈជាដើម ម៉្យាងទៀត បានแก่ ធម៌មានអនិច្ចៈជាដើមដែលបុគ្គលកំពុងវិបស្សនា។

---

သောတာနီတိ တဏှာဒိဋ္ဌိကိလေသဒုစ္စရိတအဝိဇ္ဇာသောတာနိ. ‘‘သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ပညာယေတေ ပိဓီယရေ’’တိ ဝစနေန သောတာနံ သံဝရော ပိဒဟနံ သမုစ္ဆေဒဉာဏန္တိ ဝိညာယတိ. ခန္တီတိ အဓိဝါသနာ, သာ စ တထာပဝတ္တာ ခန္ဓာ. ပညာတိ ဧကေ, အဒေါသော ဧဝ ဝါ. ကာယဒုစ္စရိတာဒီနန္တိ ဒုဿီလျသင်္ခါတာနံ ကာယဝစီဒုစ္စရိတာနံ မုဋ္ဌဿစ္စသင်္ခါတဿ ပမာဒဿ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿာနံ ပါပကာနံ အက္ခန္တိအညာဏကောသဇ္ဇာနဉ္စ. အနုပေက္ခာ သင်္ခါရေဟိ အဝိဝဋ္ဋနံ, သာလယတာတိ အတ္ထော. ဓမ္မဋ္ဌိတိယံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေ ပဋိလောမဘာဝေါ သဿတုစ္ဆေဒဂါဟော, တပ္ပဋိစ္ဆာဒကမောဟော ဝါ. နိဗ္ဗာနေ ပဋိလောမဘာဝေါ သင်္ခါရေသု ရတိ, နိဗ္ဗာနပဋိစ္ဆာဒကော မောဟော ဝါ. သင်္ခါရနိမိတ္တဂ္ဂါဟောတိ ယာဒိသဿ ကိလေသဿ အပ္ပဟီနတ္တာ ဝိပဿနာ သင်္ခါရနိမိတ္တံ န မုဉ္စတိ, သော ကိလေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သင်္ခါရနိမိတ္တဂ္ဂဟဏဿ အတိက္ကမနံ ဝါ ပဟာနံ.

ពាក្យថា "sotāni" (ខ្សែទឹកទាំងឡាយ) បានแก่ ខ្សែទឹកគឺតណ្ហា ទិដ្ឋិ កិលេសដែលសេសសល់ ទុច្ចរិត និងអវិជ្ជា។ កាលបើទ្រង់ត្រាស់ថា "sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi" (តថាគតពោលនូវការសង្រួមខ្សែទឹកទាំងឡាយ) ហើយ ដោយព្រះតម្រាស់ថា "paññāyete pidhīyare" (ខ្សែទឹកទាំងនោះ តែងត្រូវបិទដោយបញ្ញា) គប្បីជ្រាបថា ការសង្រួមខ្សែទឹកទាំងឡាយ គឺការបិទខ្ទប់ បានแก่ សមុច្ឆេទញាណ។ ការអត់ធន់ (អធិវាសនៈ) ឈ្មោះថា ខន្តិ ហើយការអត់ធន់នោះឯង គឺនាមខន្ធដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈអត់ធន់នោះ អាចារ្យខ្លះពោលថា ជាបញ្ញា ម៉្យាងទៀត គឺអទោសៈនោះឯង。 ពាក្យថា "kāyaduccaritādīnaṃ" (នៃកាយទុច្ចរិតជាដើម) គឺនៃកាយទុច្ចរិតនិងវចីទុច្ចរិតដែលពោលគឺទ្រុស្តសីល នៃអភិជ្ឈានិងទោមនស្សដ៏លាមកដែលពោលគឺការភ្លេចស្មារតី (មុដ្ឋសច្ចៈ) និងនៃអខន្តិ អញ្ញាណ និងកោសជ្ជៈ។ ការមិនត្រឡប់ថយក្រោយចាកសង្ខារទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អនុបេក្ខា សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកមានសេចក្តីអាល័យក្នុងសង្ខារធម៌ទាំងឡាយ។ ភាពជាសត្រូវ (បដិលោមភាព) ក្នុងធម្មដ្ឋិតិ គឺបដិច្ចសមុប្បាទ បានแก่ ការកាន់យកនូវសស្សតទិដ្ឋិនិងឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ម៉្យាងទៀត បានแก่ មោហៈដែលបិទបាំងនូវបដិច្ចសមុប្បាទនោះ។ ភាពជាសត្រូវក្នុងព្រះនិព្វាន បានแก่ ការត្រេកអរក្នុងសង្ខារទាំងឡាយ ម៉្យាងទៀត បានแก่ មោហៈដែលបិទបាំងនូវព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា "saṅkhāranimittaggāho" (ការកាន់យកនូវសង្ខារនិមិត្ត) គប្បីជ្រាបថា សំដៅយកកិលេសដែលវិបស្សនាមិនទាន់លះបង់ ព្រោះមិនទាន់លះបង់កិលេសបែបនោះ វិបស្សនាក៏មិនលះបង់នូវសង្ខារនិមិត្ត ម៉្យាងទៀត ការកន្លងផុតនូវការកាន់យកសង្ខារនិមិត្ត ឈ្មោះថា បហានៈ (ការលះបង់)។

---

စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂါနံ ဘာဝိတတ္တာ အစ္စန္တံ အပ္ပဝတ္တိဘာဝေန ယံ ပဟာနန္တိ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကေန ပန ပဟာနန္တိ? အရိယမဂ္ဂေဟေဝါတိ ဝိညာယမာနော အယမတ္ထော တေသံ ဘာဝိတတ္တာ အပ္ပဝတ္တိဝစနေန. သမုဒယပက္ခိကဿာတိ ဧတ္ထ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ စတုသစ္စာဘိသမယာတိ ကတွာ တေဟိ ပဟာတဗ္ဗေန [Pg.163] တေန တေန သမုဒယေန သဟ ပဟာတဗ္ဗတ္တာ သမုဒယသဘာဂတ္တာ စ သစ္စဝိဘင်္ဂေ စ သဗ္ဗကိလေသာနံ သမုဒယဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘သမုဒယပက္ခိကာ’’တိ ဒိဋ္ဌိအာဒယော ဝုစ္စန္တိ. ကာယဝါစာစိတ္တာနံ ဝိရူပပ္ပဝတ္တိယာ နယနံ အပယာပနံ, ကာယဒုစ္စရိတာဒီနံ ဝိနာသနယနံ ဝါ ဝိနယော, တေသံ ဝါ ဇိမှပ္ပဝတ္တိံ ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဥဇုကနယနံ ဝိနယနံ. ဧသေသေတိ ဧသော သော ဧဝ, အတ္ထတော အနညောတိ အတ္ထော. တဇ္ဇာတေတိ အတ္ထတော တံသဘာဝေါဝ. သပ္ပုရိသော အရိယသဘာဝေါ, အရိယော စ သပ္ပုရိသဘာဝေါတိ အတ္ထော.

គប្បីជ្រាបការប្រកបពាក្យថា "ការលះបង់ណា ដោយភាពមិនប្រព្រឹត្តទៅជាដាច់ខាត ព្រោះភាពដែលអរិយមគ្គទាំង ៤ ត្រូវបានចម្រើនហើយ"។ ចោទសួរថា៖ តើការលះបង់នោះកើតឡើងដោយធម៌ណា? ដោះស្រាយថា៖ ដោយពាក្យថា "tesaṃ bhāvitattā appavatti" (ព្រោះភាពដែលមគ្គទាំងនោះត្រូវបានចម្រើនហើយ មិនប្រព្រឹត្តទៅ) គb្បីដឹងនូវអត្ថន័យនេះថា "ការលះបង់កើតឡើងដោយអរិយមគ្គទាំងឡាយនោះឯង"។ ក្នុងពាក្យថា "samudayapakkhikassa" នេះ ព្រោះមគ្គទាំង ៤ សូម្បីទាំងអស់ជាគ្រឿងត្រាស់ដឹងនូវសច្ចៈ ៤ ហេតុនោះ ព្រោះធម៌ទាំងនោះគb្បីលះបង់រួមគ្នាជាមួយសមុទយៈនោះៗដែលគb្បីលះបង់ដោយមគ្គទាំងនោះផង ព្រោះភាពជាធម៌មានចំណែកស្មើគ្នាជាមួយសមុទយៈផង និងព្រោះក្នុងសច្ចវិភង្គ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវភាពជាសមុទយៈនៃកិលេសទាំងពួងផង ទើបហៅទិដ្ឋិជាដើមថា "សមុទយបក្ខិកៈ" (ធម៌មានចំណែកក្នុងសមុទយៈ)។ ការនាំចេញ គឺការកម្ចាត់បង់នូវការប្រព្រឹត្តទៅដ៏ខុសឆ្គងនៃកាយ វាចា និងចិត្ត ឈ្មោះថា វិន័យ ម៉្យាងទៀត ការនាំទៅរកសេចក្តីវិនាសនៃកាយទុច្ចរិតជាដើម ឈ្មោះថា វិន័យ ម៉្យាងទៀត ការកាត់ផ្តាច់នូវការប្រព្រឹត្តទៅដ៏វៀចវេរនៃកាយ វាចា និងចិត្តទាំងនោះ ហើយនាំទៅរកភាពត្រង់ ឈ្មោះថា វិន័យ។ ពាក្យថា "ese se" (នុះឯង នុះឯង) គឺ អរិយៈ អរិយធម៌ និងអរិយវិន័យនោះឯង គឺសប្បុរស សប្បុរិសធម៌ និងសប្បុរិសវិន័យនោះឯង ដោយអត្ថ មិនមែនជាធម៌ផ្សេងគ្នាឡើយ នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា "tajjāte" គឺដោយអត្ថ មានសភាវៈបែបនោះឯង សប្បុរស មានសភាវៈជាព្រះអរិយៈ និងព្រះអរិយៈ ក៏មានសប្បុរិសសភាវៈ នេះជាអត្ថន័យ។

---

အဒွယန္တိ ဒွယတာရဟိတံ, ဝဏ္ဏမေဝ ‘‘အစ္စီ’’တိ ဂဟေတွာ အစ္စိံ ဝါ ‘‘ဝဏ္ဏော ဧဝါ’’တိ တေသံ ဧကတ္တံ ပဿန္တော ဝိယ ယထာတက္ကိတံ အတ္တာနံ ‘‘ရူပ’’န္တိ, ယထာဒိဋ္ဌံ ဝါ ရူပံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ တေသံ ဧကတ္တံ ပဿန္တော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ ‘‘ရူပံ အတ္တာ’’တိ ဣမိဿာ ပဝတ္တိယာ အဘာဝေပိ ရူပေ အတ္တဂ္ဂဟဏံ ပဝတ္တမာနံ အစ္စိယံ ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏံ ဝိယ. ဥပမာယော စ အနညတ္တာဒိဂ္ဂဟဏနိဒဿနဝသေနေဝ ဝုတ္တာ, န ဝဏ္ဏာဒီနံ ဝိယ အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနတ္တဿ, အတ္တနော ဝိယ ဝါ ဝဏ္ဏာဒီနံ အဝိဇ္ဇမာနတ္တဿ ဒဿနတ္ထံ.

ពាក្យថា "advayaṃ" (មិនមែនជាពីរ) គឺប្រាសចាកភាពជាពីរ។ បុគ្គលគប្បីជ្រាបថា ដូចជាអ្នកដែលកាន់យកនូវពណ៌នោះឯងថាជាអណ្តាតភ្លើង ឬម៉្យាងទៀត កាន់យកនូវអណ្តាតភ្លើងថាជាពណ៌នោះឯង ហើយឃើញនូវភាពជាធម៌តែមួយនៃអណ្តាតភ្លើងនិងពណ៌ទាំងនោះ យ៉ាងណា បុគ្គលដែលកាន់យកនូវខ្លួនដែលខ្លួនត្រិះរិះយ៉ាងណាថាជារូប ឬម៉្យាងទៀត កាន់យកនូវរូបដែលខ្លួនឃើញយ៉ាងណាថាជាខ្លួន ហើយឃើញនូវភាពជាធម៌តែមួយនៃរូបនិងខ្លួនទាំងនោះ គប្បីជ្រាប យ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសក្កាយទិដ្ឋិទាំងនេះ ទោះបីជាមិនមានការប្រព្រឹត្តទៅថា "រូបជាខ្លួន" យ៉ាងនេះក៏ដោយ ការកាន់យកថាជាខ្លួនក្នុងរូបដែលប្រព្រឹត្តទៅ ក៏ដូចជាការកាន់យកនូវពណ៌ក្នុងអណ្តាតភ្លើង ដូច្នោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ឧបមាទាំងឡាយ ព្រះអង្គពោលទុកដោយអំណាចនៃការបង្ហាញការកាន់យកនូវភាពមិនមែនជាធម៌ផ្សេងគ្នាជាដើមប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដើម្បីបង្ហាញភាពមានប្រាកដនៃខ្លួន ដូចជាភាពមានប្រាកដនៃពណ៌ជាដើមឡើយ ឬមិនមែនដើម្បីបង្ហាញភាពមិនមានប្រាកដនៃពណ៌ជាដើម ដូចជាភាពមិនមានប្រាកដនៃខ្លួនឡើយ។

---

၁၀၀၈. သရီရနိပ္ဖတ္တိယာတိ သရီရပါရိပူရိယာ. နိစ္ဆေတုံ အသက္ကောန္တော ဝိစိနန္တော ကိစ္ဆတီတိ ဝိစိကိစ္ဆာ. ဣဒပ္ပစ္စယာနံ ဘာဝေါတိ ဇာတိအာဒိသဘာဝမေဝ အာဟ, ဇာတိအာဒီနံ ဝါ ဇရာမရဏာဒိဥပ္ပာဒနသမတ္ထတံ. သာ ပန ဇာတိအာဒိဝိနိမုတ္တာ နတ္ထီတိ တေသံယေဝါဓိဝစနံ ဟောတိ ‘‘ဣဒပ္ပစ္စယတာ’’တိ.

១០០៨. ពាក្យថា "sarīranipphattiyā" (ដោយការសម្រេចនូវសរីរៈ) គឺដោយការពេញបរិបូណ៌នៃសរីរៈ។ ធម៌ដែលបុគ្គលកាលមិនអាចសម្រេចបាន ត្រិះរិះស៊ើបសួរទៅ តែងលំបាក (កិច្ឆតិ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វិចិកិច្ឆា។ ដោយពាក្យថា "idappaccayānaṃ bhāvo" (ភាពនៃធម៌ទាំងឡាយមានបច្ច័យនេះ) ព្រះអង្គសម្តែងនូវសភាវៈមានជាតិជាដើមនោះឯង ម៉្យាងទៀត សម្តែងនូវភាពជាអ្នកអាចញ៉ាំងជរានិងមរណៈជាដើមឱ្យកើតឡើងនៃជាតិជាដើមទាំងឡាយ។ ប៉ុន្តែ ភាពជាអ្នកអាចញ៉ាំងជរានិងមរណៈជាដើមឱ្យកើតឡើង ដែលរួចផុតចាកជាតិជាដើមនោះ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា "idappaccayatā" (ឥទប្បច្ចយតា) នេះឯង គឺជាឈ្មោះនៃជាតិជាដើមទាំងនោះ។

---

၁၀၀၉. ဣဓ အနာဂတကိလေသာ ‘‘တဒေကဋ္ဌာ ကိလေသာ’’တိ ဝုစ္စန္တီတိ တေ ဒဿေတုံ ‘‘ဣမိဿာ စ ပါဠိယာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. သဟဇေကဋ္ဌဝသေနာတိ တတ္ထ ဥပ္ပန္နဒိဋ္ဌိယာ သဟဇေကဋ္ဌဝသေနာတိ အတ္ထတော ဝိညာယတိ. တံသမ္ပယုတ္တောတိ တေဟိ သံယောဇနကိလေသေဟိ သမ္ပယုတ္တောတိပိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. တထာ တေ သံယောဇနကိလေသာ သမုဋ္ဌာနံ ဧတဿာတိ တံသမုဋ္ဌာနန္တိ ဝါ. သံယောဇနရဟိတေဟိ စ ပန ကိလေသေဟိ သမ္ပယုတ္တာနံ သမုဋ္ဌိတာနဉ္စ သဗ္ဘာဝတော ကိလေသေဟေဝ ယောဇနာ ကတာ.

១០០៩. ក្នុងអធិប្បាយនេះ កិលេសទាំងឡាយដែលមិនទាន់មកដល់ដោយត្រង់ លោកហៅថា «តទេកដ្ឋកិលេស» ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវកិលេសទាំងនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបផ្ដើមពាក្យថា «imissā ca pāḷiyā» ជាដើម។ ពាក្យថា «sahajekaṭṭhavasena» នោះ គប្បីដឹងដោយសេចក្ដីពិតថា ដោយអំណាចនៃការកើតរួមគ្នា និងការតាំងនៅក្នុងចិត្តតែមួយជាមួយគ្នានឹងទិដ្ឋិដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយទិដ្ឋិជាអសង្ខារិកនោះ។ ពាក្យថា «taṃsampayutto» នោះ សូម្បីតែសេចក្ដីថា សម្បយុត្តដោយសញ្ញោជនកិលេសទាំងនោះ ក៏សមគួរដែរ។ ដូច្នោះដែរ សញ្ញោជនកិលេសទាំងនោះជាសមុដ្ឋាននៃកម្មនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «taṃsamuṭṭhāna» ម៉្យាងទៀត។ មួយវិញទៀត ព្រោះតែការមានប្រាកដនៃធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តនឹងកិលេសដែលវៀរចាកសញ្ញោជនៈ និងកម្មទាំងឡាយដែលតាំងឡើងដោយកិលេសទាំងនោះ ការភ្ជាប់ពាក្យត្រូវបានធ្វើឡើងជាមួយនឹងកិលេសទាំងឡាយតែប៉ុណ្ណោះ។

---

၁၀၁၁. သံယောဇနာဒီနံ ဝိယာတိ သံယောဇနတဒေကဋ္ဌကိလေသာဒီနံ ယထာဝုတ္တာနံ ဝိယ. တေဟီတိ ဒဿနဘာဝနာမဂ္ဂေဟိ. အဘိသင်္ခါရဝိညာဏံ ကုသလာကုသလံ, [Pg.164] နာမရူပဉ္စ ဝိပါကန္တိ ကတွာ ‘‘ကုသလာဒီနမ္ပိ ပဟာနံ အနုညာတ’’န္တိ အာဟ.

១០១១. ពាក្យថា «saṃyojanādīnaṃ viya» គឺដូចជាសញ្ញោជនៈ និងតទេកដ្ឋកិលេសជាដើម ដែលបានពោលរួចហើយ។ ពាក្យថា «tehi» គឺសំដៅយកទស្សនមគ្គ និងភាវនាមគ្គទាំងឡាយ។ ដោយធ្វើទុកក្នុងចិត្តថា អភិសង្ខារវិញ្ញាណជាកុសលនិងអកុសល និងនាមរូបជាវិបាក ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា «សូម្បីការលះបង់នូវកុសលធម៌ជាដើម ក៏ត្រូវបានអនុញ្ញាតហើយ»។

---

၁၀၁၃. ဟေတူ စေဝါတိ ‘‘ပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ’’တိ ဧတသ္မိံ သမာသပဒေ ဧကဒေသေန သမာသပဒတ္ထံ ဝဒတိ. ဧတ္ထ စ ပုရိမနယေန ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ’’တိ ဣမေယေဝ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကာ, န ဣတော အညေတိ အယံ နိယမော ပညာယတိ, န ဣမေ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကာယေဝါတိ. တသ္မာ ဣမေသံ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကဘာဝေါ အနိယတော ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတမောဟဿ အဟေတုကတ္တာတိ ပုရိမနယော ဝိဝရဏီယတ္ထဝါ ဟောတိ. တသ္မာ ပုရိမနယေန ဓမ္မတော ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကေ နိက္ခိပိတွာ အတ္ထတော နိက္ခိပိတုံ ဒုတိယနယော ဝုတ္တော.

១០១៣. ពាក្យថា «hetū ca eva» គឺក្នុងសមាសបទថា «pahātabbahetukā» នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលនូវសេចក្ដីនៃសមាសបទដោយចំណែកមួយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងបាលីនេះ តាមន័យមុន ការកំណត់ថា «ធម៌ទាំងឡាយនេះ ជាធម៌មានហេតុដែលត្រូវលះបង់ដោយទស្សនៈ ធម៌ដទៃក្រៅពីនេះមិនមែនទេ» រមែងប្រាកដច្បាស់ តែការកំណត់ថា «ធម៌ទាំងឡាយនេះ ជាធម៌មានហេតុដែលត្រូវលះបង់ដោយទស្សនៈតែប៉ុណ្ណោះ» នោះ មិនប្រាកដច្បាស់ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាធម៌មានហេតុដែលត្រូវលះបង់ដោយទស្សនៈនៃធម៌ទាំងឡាយនេះ គឺមិនទៀងទាត់ឡើយ ព្រោះមោហៈដែលកើតរួមនឹងវិចិកិច្ឆាជាអហេតុកៈ ន័យមុននេះទើបជាសេចក្ដីដែលត្រូវពន្យល់បន្ថែម។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ទុកជាអធ្យាស្រ័យនូវធម៌មានហេតុដែលត្រូវលះបង់ដោយទស្សនៈដោយធម៌តាមន័យមុនហើយ ដើម្បីទ្រង់ទុកជាអធ្យាស្រ័យដោយសេចក្ដីពិត ទើបទ្រង់សម្ដែងន័យទីពីរ។

---

၁၀၂၉. မဟဂ္ဂတာ ဝါ ဣဒ္ဓိဝိဓာဒယော. အပ္ပမာဏာရမ္မဏာ မဟဂ္ဂတာ စေတောပရိယပုဗ္ဗေနိဝါသာနာဂတံသဉာဏသမ္ပယုတ္တာ.

១០២៩. ម៉្យាងទៀត ធម៌ជាមហគ្គតៈទាំងឡាយ មានឥទ្ធិវិធអភិញ្ញាជាដើម។ ធម៌ជាមហគ្គតៈដែលមានអប្បមាណធម៌ជាអារម្មណ៍ គឺធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយចេតោបរិយញ្ញាណ បុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ និងអនាគតំសញ្ញាណ។

---

၁၀၃၅. အနန္တရေ နိယုတ္တာနိ, အနန္တရဖလပ္ပယောဇနာနိ, အနန္တရဖလကရဏသီလာနိ ဝါ အာနန္တရိကာနိ. တာနိ ပန ပဋိပက္ခေန အနိဝါရဏီယဖလတ္တာ အန္တရာယရဟိတာနီတိ ‘‘အနန္တရာယေန ဖလဒါယကာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. အနန္တရာယာနိ ဝါ အာနန္တရိကာနီတိ နိရုတ္တိဝသေန ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧကသ္မိမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန အနေကသ္မိမ္ပိ အာယူဟိတေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝနတ္ထီတိ ဒဿေတိ. န စ တေသံ အညမညပဋိဗာဟကတ္တံ အတ္ထိ အပ္ပဋိပက္ခတ္တာ, အပ္ပဋိပက္ခတာ စ သမာနဖလတ္တာ အနုဗလပ္ပဒါနတော စ. ‘‘နတ္ထိ ဟေတု နတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၈) ဧဝမာဒိကော အဟေတုကဝါဒေါ. ‘‘ကရောတော ခေါ ကာရယတော ဆိန္ဒတော ဆေဒါပယတော…ပေ… ကရောတော န ကရီယတိ ပါပ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၆) ဧဝမာဒိကော အကိရိယဝါဒေါ. ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၇၁; မ. နိ. ၂.၉၄; ၃.၉၁) ဧဝမာဒိကော နတ္ထိကဝါဒေါ. ဧတေသု ပုရိမဝါဒေါ ဗန္ဓမောက္ခာနံ ဟေတုံ ပဋိသေဓေတိ, ဒုတိယော ကမ္မံ, တတိယော ဝိပါကန္တိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. တဉှီတိ အဟေတုကာဒိနိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ, န ပန နိယတဘာဝံ အပ္ပတ္တံ.

១០៣៥. កម្មទាំងឡាយដែលប្រកបក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីចុតិ មានផលក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ជាប្រយោជន៍ ឬមានប្រក្រតីធ្វើនូវផលក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ ឈ្មោះថា «អានន្តរិកកម្ម»។ ក៏ប៉ុន្តែ អានន្តរិកកម្មទាំងនោះ ព្រោះមានផលគឺអវិចីដែលកម្មជាបដិបក្ខដទៃមិនអាចរារាំងបាន ទើបមិនមានអន្តរាយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា «ជាកម្មដែលឲ្យផលដោយមិនមានអន្តរាយ»។ ម៉្យាងទៀត កម្មដែលមិនមានអន្តរាយ ឈ្មោះថា «អានន្តរិកៈ» គប្បីដឹងនូវការសម្រេចរូបបទដោយអំណាចនៃនិរុត្តិវិធី។ ពាក្យថា «ekasmiṃ pi» នោះ ដោយសព្ទថា «ពិ» (សូម្បី) បង្ហាញថា សូម្បីតែកាលដែលបុគ្គលសន្សំទុកនូវកម្មជាច្រើន ក៏មិនបាច់និយាយទៅថ្វី (ថាជាអានន្តរិកកម្ម)។ ម៉្យាងទៀត ភាពជាគ្រឿងរារាំងគ្នាទៅវិញទៅមកនៃអានន្តរិកកម្មទាំងនោះ មិនមានឡើយ ព្រោះមិនមែនជាបដិបក្ខនឹងគ្នា និងព្រោះមានផលគឺអវិចីដូចគ្នា និងព្រោះជាគ្រឿងជួយឧបត្ថម្ភកម្លាំងដល់គ្នាទៅវិញទៅមក។ វាទៈមានជាដើមថា «មិនមានហេតុ មិនមានបច្ច័យ ដើម្បីសេចក្ដីសៅហ្មងនៃសត្វទាំងឡាយឡើយ» ឈ្មោះថា «អហេតុកវាទៈ»។ វាទៈមានជាដើមថា «កាលដែលបុគ្គលធ្វើខ្លួនឯង ប្រើអ្នកដទៃឲ្យធ្វើ កាត់ខ្លួនឯង ប្រើអ្នកដទៃឲ្យកាត់... កាលដែលធ្វើ ក៏មិនឈ្មោះថាធ្វើបាបឡើយ» ឈ្មោះថា «អកិរិយវាទៈ»។ វាទៈមានជាដើមថា «ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មិនមានផលឡើយ» ឈ្មោះថា «នត្ថិកវាទៈ»។ ក្នុងវាទៈទាំងបីនេះ វាទៈមុនរមែងបដិសេធនូវហេតុនៃសេចក្ដីចងជំពាក់ និងការរួចផុតក្នុងសង្សារវដ្ត វាទៈទីពីររមែងបដិសេធនូវកម្ម វាទៈទីបីរមែងបដិសេធនូវផលវិបាក នេះជាសេចក្ដីប្លែកគ្នានៃវាទៈទាំងឡាយនេះ។ ពាក្យថា «taṃ» នោះ សំដៅយកនិយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ មានអហេតុកវាទៈជាដើម មិនមែនជាមិច្ឆាទិដ្ឋិដែលមិនទាន់ដល់នូវភាពជាសេចក្ដីយល់ខុសដ៏ទៀងទាត់នោះឡើយ។

---

၁၀၃၉. ပစ္စယဋ္ဌေနာတိ မဂ္ဂပစ္စယသင်္ခါတေန သမ္ပယောဂဝိသိဋ္ဌေန ပစ္စယဘာဝေနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ မဂ္ဂင်္ဂါနံ ဌပနံ မဂ္ဂပစ္စယဘာဝရဟိတေ မဂ္ဂဟေတုကေ [Pg.165] ဒဿေတုံ, တေန မဂ္ဂဟေတုကေ အသင်္ကရတော ဝဝတ္ထပေတိ. သစေ ပန ကောစိ ဝဒေယျ ‘‘ဧကေကံ အင်္ဂံ ဌပေတွာ တံတံသမ္ပယုတ္တာနံ မဂ္ဂဟေတုကဘာဝေပိ ‘မဂ္ဂင်္ဂါနိ ဌပေတွာ’တိ ဣဒံ ဝစနံ ယုဇ္ဇတီ’’တိ. ဧဝဉှိ သတိ တတိယနယေ ဝိယ ဣဓာပိ ‘‘ဌပေတွာ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ဝုတ္တဉ္စေတံ, တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. မဂ္ဂင်္ဂါမဂ္ဂင်္ဂါနဉှိ သမ္ပယုတ္တာနံ ဝိသေသဒဿနတ္ထော အယံ နယောတိ. သေသမဂ္ဂင်္ဂါနံ ပုဗ္ဗေ ဌပိတာနန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဖဿာဒီနဉှိ ပုရိမနယေပိ မဂ္ဂဟေတုကတာ သိဒ္ဓါတိ.

១០៣៩. ពាក្យថា «paccayaṭṭhena» គប្បីដឹងថា ដោយភាពជាបច្ច័យដែលពោលគឺមគ្គបច្ច័យ ដែលសម្បយោគៈធ្វើឲ្យប្លែក។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងន័យទីមួយនេះ ការវៀរទុកនូវមគ្គង្គទាំងឡាយ គឺដើម្បីបង្ហាញនូវធម៌ទាំងឡាយដែលមានមគ្គជាហេតុ ដែលវៀរចាកភាពជាមគ្គបច្ច័យ ដោយការវៀរទុកនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់កំណត់ទុកនូវធម៌ទាំងឡាយដែលមានមគ្គជាហេតុ ដោយមិនឲ្យច្រឡំនឹងមគ្គង្គទាំងប្រាំបីឡើយ។ បើប្រសិនបើមានបុគ្គលណាមួយពោលថា «ការវៀរទុកនូវអង្គនីមួយៗ សូម្បីក្នុងភាពជាធម៌មានមគ្គជាហេតុនៃធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តនឹងមគ្គង្គនោះៗ ពាក្យថា 'maggaṅgāni ṭhapetvā' នេះ ក៏សមគួរដែរ» យ៉ាងនេះ។ កាលបើមានយ៉ាងនេះមែន ដូចជាក្នុងន័យទីបីដែរ សូម្បីក្នុងន័យទីមួយនេះ ក៏មិនគួរពោលពាក្យថា «ṭhapetvā» ឡើយ តែពាក្យនេះត្រូវបានពោលហើយ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីដឹងសេចក្ដីតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងអដ្ឋកថាប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ន័យនេះមានប្រយោជន៍ដើម្បីបង្ហាញសេចក្ដីប្លែកគ្នានៃធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្ត គឺមគ្គង្គ និងមិនមែនមគ្គង្គ។ សេចក្ដីអធិប្បាយរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យថា «of the remaining path factors which were set aside before» (of the remaining path factors which were set aside before) គឺ «នៃមគ្គង្គដែលសេសសល់ដែលបានវៀរទុកមុនហើយ»។ ព្រោះថា ភាពជាធម៌មានមគ្គជាហេតុនៃធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើម សូម្បីក្នុងន័យមុន ក៏សម្រេចរួចហើយ។

---

သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဒုတိယနယေပိ ဌပိတာယ တတိယနယေ သဟေတုကဘာဝေါ ဒဿိတော. ကထံ ဒဿိတော, နနု အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိဿ ‘‘အလောဘော အဒေါသော ဣမေ ဓမ္မာ မဂ္ဂဟေတူ’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၃၉) အဝတွာ ‘‘အလောဘော အဒေါသော အမောဟော ဣမေ ဓမ္မာ မဂ္ဂဟေတူ’’တိ ဝိသုံ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒိကေ မဂ္ဂဟေတူ ဒဿေတွာ ‘‘တံသမ္ပယုတ္တော…ပေ… ဝိညာဏက္ခန္ဓော’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၃၉) ဝိသုံ မဂ္ဂဟေတုကာနံ ဒဿိတတ္တာ ‘‘မဂ္ဂဟေတူသု အမောဟော’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၃၉) ဝုတ္တာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ မဂ္ဂဟေတုကတာ န ဒဿိတာ သိယာ? နော န ဒဿိတာ. ယထာ ဟိ တီဏိ သံယောဇနာနိ ဒဿေတွာ ‘‘တဒေကဋ္ဌော လောဘော ဒေါသော မောဟော, ဣမေ ဓမ္မာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗဟေတူ’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၁၇) ဝိသုံ ပဟာတဗ္ဗဟေတူ နိယမေတွာ ‘‘တဒေကဋ္ဌာ စ ကိလေသာ’’တိအာဒိဝစနေန (ဓ. သ. ၁၀၁၇) လောဘဒေါသမောဟာ စ အညမညသဟဇေကဋ္ဌာ အညမညသမ္ပယုတ္တာ သင်္ခါရက္ခန္ဓဘူတာ စ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကာတိ ဒဿိတာ ဟောန္တိ, ဧဝမိဓာပိ ‘‘အလောဘာဒယော ဣမေ ဓမ္မာ မဂ္ဂဟေတူ’’တိ နိဂမိတာပိ အညမညသမ္ပယုတ္တသင်္ခါရက္ခန္ဓဘာဝတော တံသမ္ပယုတ္တသင်္ခါရက္ခန္ဓဝစနေန ‘‘မဂ္ဂဟေတုကာ’’တိ ဒဿိတာ ဧဝါတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ, သမ္မာဒိဋ္ဌိယာပိ အမောဟောတိ ဝုတ္တာယ မဂ္ဂဟေတုကဘာဝဒဿနံ. သစေ ပန ယော ဒုတိယနယေ မဂ္ဂေါ စေဝ ဟေတု စာတိ ဝုတ္တော, တတော အညဿေဝ အညေန အသာဓာရဏေန ပရိယာယေန မဂ္ဂဟေတုဘာဝံ ဒဿေတွာ တံသမ္ပယောဂတော သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ မဂ္ဂဟေတုကဘာဝဒဿနတ္ထော တတိယနယော သိယာ. ‘‘အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိဿ အလောဘော အဒေါသော ဣမေ ဓမ္မာ မဂ္ဂဟေတူ’’တိအာဒိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ယသ္မာ ပန ‘‘မဂ္ဂဟေတူ’’တိ ဣမိနာ အညေန သာဓာရဏေန ပရိယာယေန ယေသံ မဂ္ဂဟေတုဘာဝေါ သမ္ဘဝတိ, တေ သဗ္ဗေ ‘‘မဂ္ဂဟေတူ’’တိ ဒဿေတွာ တံသမ္ပယုတ္တာနံ [Pg.166] တေသံ အညေသဉ္စ မဂ္ဂဟေတုကဘာဝဒဿနတ္ထော တတိယနယော, တသ္မာ တတ္ထ ‘‘အမောဟော’’တိပိ ဝုတ္တံ. န ဟိ သော မဂ္ဂဟေတု န ဟောတီတိ. ဣမေ ပန တယောပိ နယာ အတ္ထဝိသေသဝသေန နိက္ခိတ္တတ္တာ အတ္ထတော နိက္ခေပါ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အထ ဝါ သရူပေန ဝစနံ ဓမ္မတော နိက္ခေပေါ, အတ္ထေန အတ္ထတောတိ ဧဝမ္ပိ ယောဇနာ သမ္ဘဝတိ. တတ္ထ ဒုတိယတတိယနယာ သရူပတော ဟေတုဟေတုမန္တုဒဿနဝသေန ဓမ္မတော နိက္ခေပေါ. ပဌမနယော တထာအဒဿနတော အတ္ထေန စ မဂ္ဂင်္ဂတံသမ္ပယုတ္တာနံ ဟေတုဟေတုမန္တုဘာဝါဝဂမနတော အတ္ထတော နိက္ခေပေါတိ.

ភាពជាសហេតុកៈនៃសម្មាទិដ្ឋិដែលត្រូវបានវៀរទុកសូម្បីក្នុងន័យទីពីរ ត្រូវបានបង្ហាញក្នុងន័យទីបី។ តើត្រូវបានបង្ហាញយ៉ាងដូចម្ដេច? តើមិនមែនជាការដែលព្រះមានព្រះភាគមិនបានត្រាស់ថា «អលោភៈ អទោសៈ ធម៌ទាំងឡាយនេះជាមគ្គហេតុ» នៃបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយអរិយមគ្គ តែទ្រង់ត្រាស់ថា «អលោភៈ អទោសៈ អមោហៈ ធម៌ទាំងឡាយនេះជាមគ្គហេតុ» ដោយទ្រង់បង្ហាញនូវមគ្គហេតុទាំងឡាយមានសម្មាទិដ្ឋិជាដើមដោយឡែកពីគ្នា ហើយទ្រង់បង្ហាញថា «វិញ្ញាណក្ខន្ធដែលសម្បយុត្តនឹងធម៌នោះ...» ដោយឡែកពីគ្នានៃធម៌ដែលមានមគ្គជាហេតុទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនោះ នៃសម្មាទិដ្ឋិដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «អមោហៈក្នុងមគ្គហេតុទាំងឡាយ» ភាពជាធម៌មានមគ្គជាហេតុ មិនត្រូវបានបង្ហាញទេឬ? មិនមែនមិនបានបង្ហាញទេ គឺបានបង្ហាញហើយពិតមែន។ ព្រោះថា ដូចជាកាលដែលទ្រង់បង្ហាញនូវសញ្ញោជនៈទាំងបីហើយ ទ្រង់កំណត់នូវហេតុដែលត្រូវលះបង់ដោយឡែកថា «លោភៈ ទោសៈ មោហៈ ដែលមានឋានៈតែមួយជាមួយគ្នានឹងសញ្ញោជនៈទាំងនោះ ធម៌ទាំងឡាយនេះជាហេតុដែលត្រូវលះបង់ដោយទស្សនៈ» ដោយទ្រង់កំណត់ហេតុដែលត្រូវលះបង់ដោយឡែកពីគ្នាហើយ ដោយព្រះតម្រាស់មានជាដើមថា «និងកិលេសទាំងឡាយដែលមានឋានៈតែមួយជាមួយគ្នានឹងសញ្ញោជនៈនោះ» លោភៈ ទោសៈ មោហៈ ដែលកើតរួមគ្នា និងមានឋានៈតែមួយជាមួយគ្នាទៅវិញទៅមក ដែលសម្បយុត្តនឹងគ្នាទៅវិញទៅមក និងដែលជាសង្ខារក្ខន្ធ ត្រូវបានបង្ហាញថាជាធម៌មានហេតុដែលត្រូវលះបង់ដោយទស្សនៈ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងន័យទីបីនេះក៏ដូច្នោះដែរ សូម្បីតែទ្រង់សន្និដ្ឋានថា «ធម៌ទាំងឡាយមានអលោភៈជាដើមនេះជាមគ្គហេតុ» ក៏ដោយ ព្រោះភាពជាសង្ខារក្ខន្ធដែលសម្បយុត្តនឹងគ្នាទៅវិញទៅមក ដោយព្រះតម្រាស់សំដៅយកសង្ខារក្ខន្ធដែលសម្បយុត្តនឹងហេតុនោះ គឺត្រូវបានបង្ហាញថា «មានមគ្គជាហេតុ» ដូច្នោះឯង ទើបសម្រេចបាននូវការបង្ហាញនូវភាពជាធម៌មានមគ្គជាហេតុ សូម្បីនៃសម្មាទិដ្ឋិដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «អមោហៈ» នោះ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើសម្មាទិដ្ឋិណាដែលទ្រង់ត្រាស់ក្នុងន័យទីពីរថា «ជាមគ្គផង ជាហេតុផង» នោះ នៃធម៌ដទៃក្រៅពីសម្មាទិដ្ឋិនោះ គឺអលោភៈ និងអទោសៈប៉ុណ្ណោះ ដោយបរិយាយដទៃដែលមិនទូទៅ ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពជាមគ្គហេតុហើយ ព្រោះការសម្បយុត្តនឹងអលោភៈនិងអទោសៈនោះ ន័យទីបីគប្បីមានប្រយោជន៍ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាធម៌មានមគ្គជាហេតុនៃសម្មាទិដ្ឋិ ព្រះអង្គក៏គួរត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «អលោភៈ អទោសៈ ធម៌ទាំងឡាយនេះជាមគ្គហេតុ នៃបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយអរិយមគ្គ» ដូច្នោះដែរ។ តែព្រោះហេតុតែដោយព្រះតម្រាស់ជាបរិយាយទូទៅដទៃថា «មគ្គហេតុ» នេះ ភាពជាមគ្គហេតុរមែងមានដល់ហេតុទាំងបីណា ទ្រង់បង្ហាញនូវហេតុទាំងបីទាំងអស់នោះថា «មគ្គហេតុ» ហើយ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាធម៌មានមគ្គជាហេតុនៃធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តនឹងហេតុទាំងនោះផង នៃហេតុទាំងនោះផង និងនៃធម៌ដទៃទៀត ន័យទីបីនេះទើបមានប្រយោជន៍យ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងន័យទីបីនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា «amoho» ផងដែរ។ ព្រោះថា អមោហៈនោះ មិនមែនមិនមែនជាមគ្គហេតុនោះឡើយ។ ក៏ប៉ុន្តែ ន័យទាំងបីនេះឯង ព្រោះតែទ្រង់សម្ដែងទុកដោយអំណាចនៃសេចក្ដីប្លែកគ្នានៃអត្ថៈ គប្បីដឹងថាជា «អត្ថតោនិក្ខេបៈ»។ ម៉្យាងទៀត ព្រះតម្រាស់ដែលសម្ដែងដោយសរូបៈ ឈ្មោះថា «ធម្មតោនិក្ខេបៈ» ព្រះតម្រាស់ដែលសម្ដែងដោយអត្ថៈ ឈ្មោះថា «អត្ថតោនិក្ខេបៈ» ការភ្ជាប់សេចក្ដីសូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏សមគួរដែរ។ ក្នុងន័យទាំងនោះ ន័យទីពីរ និងន័យទីបី ដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវហេតុ និងធម៌ដែលមានហេតុដោយសរូបៈ ជា «ធម្មតោនិក្ខេបៈ»។ ចំណែកឯន័យទីមួយ ព្រោះមិនបានបង្ហាញយ៉ាងនោះផង និងព្រោះការដឹងនូវភាពជាហេតុ និងធម៌ដែលមានហេតុនៃមគ្គង្គ និងធម៌ដែលសម្បយុត្តនឹងមគ្គង្គនោះដោយអត្ថៈផង ទើបជា «អត្ថតោនិក្ខេបៈ» ដូច្នោះឯង។

---

၁၀၄၀. ယသ္မိံ သဘာဝဓမ္မေ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရဘာဝေန စိတ္တံ ပဝတ္တတိ, သော တဿ အာရမ္မဏာဓိပတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. စေတောပရိယဉာဏေန ဇာနိတွာ ပစ္စဝေက္ခမာနော တေန ပစ္စဝေက္ခမာနောတိ ဝုတ္တော. ဧတ္ထာပီတိ ဧတသ္မိမ္ပိ အဋ္ဌကထာဝစနေ, ဧတ္ထ ဝါ ပဋ္ဌာနေ မဂ္ဂါဒီနိ ဌပေတွာ အညေသံ အဓိပတိပစ္စယဘာဝဿ အဝစနေနေဝ ပဋိက္ခေပပါဠိယံ. အယမေဝတ္ထောတိ အတ္တနော မဂ္ဂဖလံ ဌပေတွာတိ အတ္ထော. ဝီမံသာဓိပတေယျန္တိ ပဓာနေန အဓိပတိနာ သဟဇာတာဓိပတိ နိဒဿိတော, တယိဒံ နယဒဿနမတ္တမေဝ ဟောတီတိ အညောပိ ဧဝံပကာရော သဟဇာတော မဂ္ဂါဓိပတိ နိဒဿိတော ဟောတိ, တသ္မာ ဝီရိယာဓိပတေယျန္တိ စ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣဒမ္ပိ ဟိ အတ္ထတော ဝုတ္တမေဝါတိ.

១០៤០. ក្នុងសភាវធម៌ណាដែលចិត្តប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាធម៌ដែលបង្អោនទៅ ផ្អៀងទៅ និងរេទៅរក សភាវធម៌នោះគប្បីដឹងថាជា «អារម្មណាធិបតី» នៃចិត្តនោះ។ កាលដែលបុគ្គលដឹងដោយចេតោបរិយញ្ញាណជាមុនហើយពិចារណា ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា «ពិចារណាដោយចេតោបរិយញ្ញាណនោះ»។ ពាក្យថា «etthāpi» នោះ សូម្បីក្នុងពាក្យអដ្ឋកថានេះ ឬមួយក្នុងបដ្ឋានៈនេះ ដោយវៀរទុកនូវមគ្គជាដើម ព្រោះតែការមិនត្រាស់សម្ដែងនូវភាពជាអធិបតីបច្ច័យនៃធម៌ដទៃទាំងឡាយនោះឯង ក្នុងបាលីបដិសេធនេះ ពាក្យថា «ayamevattho» មានសេចក្ដីថា «ដោយវៀរទុកនូវមគ្គផលរបស់ខ្លួន»។ ពាក្យថា «vīmaṃsādhipateyyaṃ» នោះ ដោយអធិបតីដែលជាប្រធាន ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវសហជាតាធិបតីហើយ ពាក្យនោះគ្រាន់តែជាការបង្ហាញនូវន័យប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែសហជាតមគ្គាធិបតីដទៃដែលមានប្រការយ៉ាងនេះ (គឺវីរិយៈ) ក៏ឈ្មោះថាទ្រង់បង្ហាញហើយដែរ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីភ្ជាប់ពាក្យថា «vīriyādhipateyyaṃ» ក្នុងបាលីផងដែរ។ ព្រោះថា សូម្បីតែពាក្យនេះ ក៏ឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់សម្ដែងហើយដោយអត្ថៈពិតមែន។

---

၁၀၄၁. အတ္တနော သဘာဝေါ အတ္တဘာဝေါ. လဒ္ဓေါကာသဿ ကမ္မဿ ဝိပါကော ကပ္ပသဟဿာတိက္ကမေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အနေကကပ္ပသဟဿာယုကာနံ သတ္တာနံ, ကပ္ပသဟဿာတိက္ကမေပိ ဝါ လဒ္ဓေါကာသံ ယံ ဘဝိဿတိ, တဒပိ လဒ္ဓေါကာသမေဝါတိ အတ္တနော ဝိပါကံ သန္ဓာယ ဝုစ္စတိ. နတ္ထိ နာမ န ဟောတီတိ အနုပ္ပန္နော နာမ န ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဥပ္ပာဒီသု အန္တောဂဓတ္တာ ‘‘ဥပ္ပာဒိနော ဓမ္မာ’’တိ ဧတေန ဝစနေန ဝုစ္စတီတိ ကတွာ အာဟ ‘‘ဥပ္ပာဒိနော ဓမ္မာ နာမ ဇာတော’’တိ. အရူပသင်္ခါတော အတ္တာတိ အရူပဘဝင်္ဂံ အာဟ. တတ္ထ အာကာသာနဉ္စာယတနသညာဒိမယော အတ္တာတိ ဟိ အတ္ထတော ဝေါဟာရော ပဝတ္တောတိ.

១០៤១. សភាវៈរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា «អត្តភាព»។ វិបាកនៃកម្មដែលបានឱកាសហើយ រមែងកើតឡើងក្នុងកាលកន្លងទៅនៃពាន់កប្ប នៃសត្វទាំងឡាយដែលមានអាយុច្រើនពាន់កប្ប ឬមួយក្នុងកាលកន្លងទៅនៃពាន់កប្បសូម្បីតែយ៉ាងនេះ កម្មណាដែលនឹងបានឱកាស កម្មនោះក៏ជាកម្មដែលបានឱកាសហើយដូច្នោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកវិបាករបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា «natthi» នោះ មិនមែនជាមិនមានឡើយ មានសេចក្ដីអធិប្បាយថា ធម៌ដែលមិនទាន់កើតឡើង មិនមែនជាមិនមានឡើយ។ ព្រោះការចូលទៅក្នុងខណៈទាំងបីមានឧប្បាទខណៈជាដើម ព្រោះហេតុតែពោលបានដោយពាក្យថា «uppādino dhammā» នេះ ព្រះសង្គហការាចារ្យទើបពោលថា «uppādino dhammā គឺធម៌ដែលកើតឡើងហើយ»។ ពាក្យថា «អត្តាដែលពោលគឺអរូបៈ» នោះ សំដៅយកអរូបភវង្គ។ ព្រោះក្នុងអរូបភវង្គនោះ វោហារថា «អត្តាដែលសម្រេចដោយអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាជាដើម» រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអត្ថៈយ៉ាងនេះឯង។

---

ယဒိ ပန အာယူ…ပေ… သဗ္ဗံ ဝိပါကံ ဒဒေယျ, အလဒ္ဓေါကာသဉ္စ ဝိပါကံ ဒေတီတိ ကတွာ ဝိပက္ကဝိပါကဉ္စ ဒဒေယျ, တတော ဧကဿေဝ ကမ္မဿ သဗ္ဗဝိပါကေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အညဿ ကမ္မဿ ဩကာသော န ဘဝေယျ နိရတ္ထကတ္တာ[Pg.167], ဥပ္ပတ္တိယာယေဝ ဩကာသော န ဘဝေယျ, ဥပ္ပန္နဿ ဝါ ဖလဒါနေ. အထ ဝါ အလဒ္ဓေါကာသဿ ဝိပါကဒါနေ ပစ္စယန္တရရဟိတဿပိ ဝိပါကဒါနံ အာပန္နန္တိ အဝိဇ္ဇာတဏှာဒိပစ္စယန္တရခေပကဿ အညဿ အပစယဂါမိကမ္မဿ ကမ္မက္ခယကရဿ ဩကာသော န ဘဝေယျ. ဘာဝိတေပိ မဂ္ဂေ အဝိဇ္ဇာဒိပစ္စယန္တရရဟိတဿ စ ကမ္မဿ ဝိပစ္စနတော သမတ္ထတာ န သိယာတိ အတ္ထော. သဗ္ဗဒါ ဝါ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိယာ ဧဝ ဘဝိတဗ္ဗတ္တာ ဝိပါကတော အညဿ ပဝတ္တိဩကာသော န ဘဝေယျ. တံ ပနာတိ အာယူဟိတံ ကမ္မံ. ဣဒံ ပန ဓုဝဝိပါကဿ ဝိပါကေန အဓုဝဝိပါကဿပိ လဒ္ဓေါကာသဿ ဝိပါကံ ဥပ္ပာဒီတိ ဒဿေတုံ အာရဒ္ဓန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော စ ဗလဝဝိရဟေ အဂ္ဂမဂ္ဂဘာဝနာဝိရဟေ စ အပ္ပဟီနသဘာဝတော ဓုဝံ ဝိပစ္စန္တီတိ ဓုဝဝိပါကာတိ ဝုတ္တာ. အာယူဟိတကမ္မေ ဝုစ္စမာနေ အနုပ္ပန္နံ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ? ယံ အာယူဟိတံ ဘဝိဿတိ, တတ္ထာပိ အာယူဟိတ-သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝါ.

បើប្រសិនបើសូម្បីតែកម្មដែលសន្សំទុក...ទាំងអស់ ឲ្យផលវិបាក ដោយធ្វើទុកក្នុងចិត្តថា សូម្បីតែកម្មដែលមិនទាន់បានឱកាស ក៏ឲ្យផលវិបាកដែរ កម្មដែលឲ្យផលរួចហើយ ក៏គប្បីឲ្យផលម្ដងទៀត ព្រោះហេតុនោះ ផលវិបាកទាំងអស់គប្បីកើតឡើងអំពីកម្មតែមួយប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ឱកាសនៃកម្មដទៃក៏មិនគប្បីមានឡើយ ព្រោះភាពជាកម្មដែលមិនមានប្រយោជន៍ ឬមួយឱកាសនៃការកើតឡើងនៃកម្មដទៃក៏មិនគប្បីមានឡើយ ក្នុងកាលដែលកម្មដែលកើតឡើងហើយឲ្យផលម្ដងទៀតនោះ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងកាលដែលកម្មដែលមិនទាន់បានឱកាសឲ្យផលនោះ ការឲ្យផលសូម្បីនៃកម្មដែលវៀរចាកបច្ច័យដទៃមានអវិជ្ជា និងតណ្ហាជាដើម ក៏គប្បីដល់នូវការឲ្យផលដែរ ព្រោះហេតុនោះ ឱកាសនៃអបចយគាមិកម្មដទៃដែលជាគ្រឿងធ្វើនូវការអស់ទៅនៃកម្ម ដែលជាគ្រឿងអស់ទៅនៃបច្ច័យដទៃមានអវិជ្ជា និងតណ្ហាជាដើម ក៏មិនគប្បីមានឡើយ។ សូម្បីកាលដែលមគ្គត្រូវបានចម្រើនហើយក៏ដោយ ព្រោះតែការឲ្យផលនៃកម្មដែលវៀរចាកបច្ច័យដទៃមានអវិជ្ជាជាដើមនោះ ភាពជាកម្មដែលអាចធ្វើឲ្យអស់កម្មបាន ក៏មិនគប្បីមានឡើយ នេះជាសេចក្ដីអធិប្បាយ។ ម៉្យាងទៀត គ្រប់កាលទាំងអស់ ព្រោះតែការដែលត្រូវមានការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិបាកតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ឱកាសនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃធម៌ដទៃក្រៅពីវិបាក ក៏មិនគប្បីមានឡើយ។ ពាក្យថា «taṃ pana» នោះ សំដៅយកកម្មដែលសន្សំទុកហើយ។ ក៏ប៉ុន្តែ ពាក្យនេះ គប្បីដឹងថា ត្រូវបានផ្ដើមឡើងដើម្បីបង្ហាញថា ដោយផលនៃធម៌ដែលមានផលទៀងទាត់ នូវផលនៃកម្មដែលបានឱកាសហើយ សូម្បីតែជាធម៌ដែលមានផលមិនទៀងទាត់ក៏ដោយ ឈ្មោះថា «ឧប្បាទិ»។ ម៉្យាងទៀត សមាបត្តិទាំងប្រាំបី ក្នុងកាលដែលវៀរចាកកម្មដទៃដែលមានកម្លាំងខ្លាំងក្ដី និងក្នុងកាលដែលវៀរចាកអរហត្តមគ្គភាវនាក្ដី ព្រោះភាពជាធម៌ដែលមិនទាន់លះបង់បានដោយសភាវៈ រមែងឲ្យផលជាប្រាកដ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «ធុវវិបាក»។ កាលដែលពោលនូវកម្មដែលសន្សំទុកហើយ ហេតុអ្វីបានជាពោលនូវកម្មដែលមិនទាន់កើតឡើង? កម្មណាដែលនឹងត្រូវសន្សំទុក ព្រោះក្នុងកម្មនោះ សូម្បីតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃសព្ទថា «សន្សំទុកហើយ» ក៏សមគួរដែរ។

---

၁၀၅၀. ဥပါဒိန္နာတိ ဧတ္ထ န ဥပေတေန အာဒိန္နာတိ အယမတ္ထော, ဥပသဒ္ဒေါ ပန ဥပသဂ္ဂမတ္တမေဝ, တသ္မာ ဥပါဒါနာရမ္မဏာ ဥပါဒါနေဟိ, အညေ စ အနဘိနိဝေသေန ‘‘အဟံ မဂ္ဂံ ဘာဝယိံ, မမ မဂ္ဂေါ ဥပ္ပန္နော’’တိအာဒိကေန ဂဟဏေန အာဒိန္နာ ဣစ္စေဝ ဥပါဒိန္နာ. ဥပါဒိန္န-သဒ္ဒေန ဝါ အမဂ္ဂဖလဓမ္မာယေဝ ဝုတ္တာ, ဣတရေဟိ မဂ္ဂဖလဓမ္မာ စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

១០៥០. ក្នុងពាក្យថា "ឧបាទិន្នា" នេះ សេចក្តីថា "ធម៌ដែលកម្មប្រកបដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិកាន់យកហើយ" ដូច្នេះ មិនមែនជាអត្ថក្នុងទីនេះទេ, ចំណែកឯ "ឧប" សព្ទ គ្រាន់តែជាឧបសគ្គប៉ុណ្ណោះ, ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាអារម្មណ៍នៃឧបាទាន (គឺលោកិយធម៌) ដែលឧបាទានទាំងឡាយកាន់យកហើយ, និងធម៌ដទៃទៀត (គឺមគ្គនិងផល) ដែលបុគ្គលកាន់យកដោយការពិចារណាដែលមិនមានអភិនិវេសៈ (ការស្ទាបអង្អែលដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិ) ថា "អាត្មាអញបានចម្រើនមគ្គហើយ, មគ្គរបស់អាត្មាអញកើតឡើងហើយ" ជាដើម, ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះទើបឈ្មោះថា "ឧបាទិន្នៈ"។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ដោយ "ឧបាទិន្នសព្ទ" នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកតែធម៌ទាំងឡាយដែលមិនមែនជាមគ្គនិងផលប៉ុណ្ណោះ, ចំណែកឯធម៌ជាមគ្គនិងផល ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកដោយសព្ទដទៃទៀត (មានអជ្ឈត្តំ បច្ចត្តំ ជាដើម)។

---

တိကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការបរិយាយពន្យល់អំពីតិកនិក្ខេបកថា ចប់ហើយ។

---

ဒုကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ

ការបរិយាយពន្យល់អំពីទុកនិក្ខេបកថា

---

၁၀၆၂. မေတ္တာယနဝသေနာတိ မေတ္တာဖရဏဝသေန. ‘‘မေတ္တယနဝသေနာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဒီဃံ ကတွာ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. မေတ္တာ, မေဒနံ ဝါ မေတ္တာယနံ, တဉ္စ သိနေဟဝသေန. အနုဒယတီတိ အနုဒါတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘အနုဒ္ဒါ’’တိ ဒ-ကာရာဂမနံ ကတွာ ဝုတ္တံ. အနုဒ္ဒါယနာကာရောတိ အနုရက္ခဏာကာရော. ရက္ခဏဉှိ ဒါယနာ. အနုဒ္ဒါယိတဿာတိ အနုဒ္ဒါယ အယိတဿ. ‘‘ဇာတိပိ ဒုက္ခာ’’တိအာဒိံ သုဏန္တဿ သဝနေ, အနိစ္စာဒိတော သမ္မသန္တဿ သမ္မသနေ, မဂ္ဂေနေတ္ထ သမ္မောဟံ ဝိဒ္ဓံသေန္တဿ ပဋိဝေဓေ, ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ပစ္စဝေက္ခဏေတိ စတူသု ကာလေသု ဒုက္ခေ ဉာဏံ ဝတ္တတိ.

១០៦២. ពាក្យថា "មេត្តាយនវសេន" សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការផ្សាយមេត្តា។ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងពាក្យដែលគួរពោលថា "មេត្តយនវសេន" នោះ លោកធ្វើឲ្យជាទីឃៈ (សំឡេងវែង) ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត សេចក្តីស្រឡាញ់នៃមេត្តា ឈ្មោះថា "មេត្តាយនៈ" ហើយសេចក្តីស្រឡាញ់នោះ គឺការប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសេចក្តីស្នេហា។ ពាក្យថា "អនុទយតិ" (រមែងអនុគ្រោះ) ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា "អនុទា" កាលបើគួរពោលយ៉ាងនេះ លោកធ្វើ "ទ" អក្សរាគម ទើបពោលថា "អនុទ្ទា"។ ពាក្យថា "អនុទ្ទាយនាកោរោ" សេចក្តីថា អាការៈនៃការរក្សា។ ព្រោះថា ការរក្សា ឈ្មោះថា "ទយនា"。 ពាក្យថា "អនុទ្ទាយិតស្ស" សេចក្តីថា នៃចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការអនុគ្រោះ។ ញាណរមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទុក្ខសច្ចៈ ក្នុងកាលទាំង ៤ គឺ៖ ក្នុងកាលនៃការស្តាប់ របស់បុគ្គលអ្នកស្តាប់នូវពាក្យមានជាដើមថា "ជាតិបិ ទុក្ខា" (សូម្បីជាតិក៏ជាទុក្ខ), ក្នុងកាលនៃការពិចារណា របស់បុគ្គលអ្នកពិចារណាដោយភាពជាអនិច្ចៈជាដើម, ក្នុងកាលនៃការចាក់ធ្លុះ របស់បុគ្គលអ្នកកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីវង្វេងក្នុងទុក្ខសច្ចៈនេះដោយមគ្គ, និងក្នុងកាលនៃការពិចារណាឡើងវិញ របស់បុគ្គលអ្នកចាក់ធ្លុះហើយពិចារណាដោយបច្ចវេក្ខណញាណ។

---

၁၀၆၅. စိတ္တဿ [Pg.168] သံရဉ္ဇနံ စိတ္တဿ သာရာဂေါ. ဂိဇ္ဈန္တီတိ အဘိကင်္ခန္တိ. သဉ္ဇံန္တီတိ ဗန္ဓန္တိ. လဂ္ဂနဋ္ဌေနာတိ သံဝရဏဋ္ဌေန, ဩလမ္ဗနဋ္ဌေန ဝါ. တဿ တဿေဝ ဘဝဿာတိ ကာမဘဝါဒိသင်္ခါတဿ ဝိပါကကဋတ္တာရူပဿ အဘိနိဗ္ဗတ္တိအတ္ထံ ပဋိသန္ဓိယာ ပစ္စယဘာဝဝသေန ပရိကဍ္ဎတိ. စိတ္တမဿ ဘဝန္တရေ ဝိဓာဝတိ နိဗ္ဗတ္တတိ. တဏှာဝိပ္ဖန္ဒိတနိဝေသော အဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတာဒိဘာဝေန တဏှာပဝတ္တိယေဝ.

១០៦៥. សេចក្តីត្រេកត្រអាលខ្លាំងនៃចិត្ត ឈ្មោះថា "ចិត្តស្ស សារាគោ" (សេចក្តីតម្រេកនៃចិត្ត)។ ពាក្យថា "គិជ្ឈន្តិ" សេចក្តីថា រមែងប្រាថ្នាខ្លាំង។ ពាក្យថា "សញ្ជន្តិ" សេចក្តីថា រមែងចងទុក។ ពាក្យថា "លគ្គនដ្ឋេន" សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងរារាំង ឬដោយអត្ថថាជាគ្រឿងតោងទាក់ (ដូចជាការយារធ្លាក់ចុះ)។ ពាក្យថា "តស្ស តស្សេវ ភវស្ស" សេចក្តីថា រមែងទាញនាំទៅដោយអំណាចនៃភាពជាបច្ច័យនៃបដិសន្ធិ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការកើតឡើងនៃវិបាកនាមក្ខន្ធនិងកដត្តារូប ដែលពោលគឺកាមភពជាដើមនោះៗ។ ចិត្តរបស់សត្វនោះ រមែងអន្ទោលទៅ កើតឡើងក្នុងភពដទៃ។ ពាក្យថា "តណ្ហាវិប្ផន្ទិតនិវេសោ" គឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃតណ្ហានោះឯង ដោយភាពជាតណ្ហាវិចរិត ១០៨ ជាដើម ដែលជាការញាប់ញ័រនិងការចូលទៅតាំងនៅផ្សេងៗនៃតណ្ហា។

---

သရိတာနီတိ ရာဂဝသေန အလ္လာနိ. တံသမ္ပယုတ္တပီတိဝသေန သိနိဒ္ဓါနိ သိနေဟိတာနိ. ဝိသတာတိ ဝိတ္ထတာ. ရူပါဒီသု တေဘူမကဓမ္မေသု ဗျာပနဝသေန ဝိသဋာ. ပုရိမဝစနမေဝ တ-ကာရဿ ဋ-ကာရံ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဝိသာလာတိ ဝိပုလာ. ဝိသက္ကတီတိ ပရိသပ္ပတိ, သဟတိ ဝါ. ရတ္တော ဟိ ရာဂဝတ္ထုနာ ပါဒေန တာလိယမာနောပိ သဟတီတိ. ဩသက္ကနံ, ဝိပ္ဖန္ဒနံ ဝါ ဝိသက္ကနန္တိ ဝဒန္တိ. အနိစ္စာဒိံ နိစ္စာဒိတော ဂဏှန္တီ ဝိသံဝါဒိကာ ဟောတိ. ဝိသံဟရတီတိ တထာ တထာ ကာမေသု အာနိသံသံ ပဿန္တီ ဝိဝိဓေဟာကာရေဟိ နေက္ခမ္မာဘိမုခပ္ပဝတ္တိတော စိတ္တံ သံဟရတိ သင်္ခိပတိ. ဝိသံ ဝါ ဒုက္ခံ, တံ ဟရတိ ဝဟတီတိ အတ္ထော. ဒုက္ခနိဗ္ဗတ္တကဿ ကမ္မဿ ဟေတုဘာဝတော ဝိသမူလာ, ဝိသံ ဝါ ဒုက္ခဝေဒနာမူလံ ဧတိဿာတိ ဝိသမူလာ. ဒုက္ခသမုဒယတ္တာ ဝိသံ ဖလံ ဧတိဿာတိ ဝိသဖလာ. တဏှာယ ရူပါဒိကဿ ဒုက္ခဿေဝ ပရိဘောဂေါ ဟောတိ, န အမတဿာတိ သာ ‘‘ဝိသပရိဘောဂါ’’တိ ဝုတ္တာ. သဗ္ဗတ္ထ နိရုတ္တိဝသေန ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယော ပနေတ္ထ ပဓာနော အတ္ထော, တံ ဒဿေတုံ ပုန ‘‘ဝိသတာ ဝါ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝန္တိ မနုဿဘာဝဒေဝါဒိဘာဝဘူတံ.

ពាក្យថា "សរិតានិ" សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលសើមដោយអំណាចនៃរាគៈ, ឈ្មោះថា ញ៉ាំងចិត្តឲ្យរអិល ឲ្យស្អិតរមួត ដោយអំណាចនៃបីតិដែលសម្បយុត្តដោយរាគៈនោះ។ ពាក្យថា "វិសតា" សេចក្តីថា ផ្សាយទៅហើយ គឺផ្សាយទៅក្នុងតេភូមិកធម៌ទាំងឡាយមានរូបជាដើម ដោយអំណាចនៃការផ្សព្វផ្សាយ។ ពាក្យមុននោះឯង (គឺ វិសតា) លោកធ្វើ "ត" អក្សរ ឲ្យជា "ដ" អក្សរ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា "វិសាលា" សេចក្តីថា ធំទូលាយ។ ពាក្យថា "វិសក្កតិ" សេចក្តីថា ហក់ហើរទៅក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយ ឬថា ញ៉ាំងសត្វឲ្យអត់ធន់។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកត្រេកត្រអាលហើយ ទោះបីជាម្ចាស់នៃវត្ថុជាទីត្រេកត្រអាល (មានស្រីឬប្រុសជាដើម) យកជើងធាក់ ក៏នៅតែអត់ធន់បាន។ ម៉្យាងទៀត លោកពោលថា ការថយក្រោយ ឬការញាប់ញ័រ ឈ្មោះថា "វិសក្កនៈ"។ តណ្ហាកាលកាន់យកនូវខន្ធ ៥ មានអនិច្ចៈជាដើម ដោយភាពជានិច្ចៈជាដើម រមែងជាធម្មជាតិញ៉ាំងសត្វឲ្យឃ្លាតចាកការពិត (វិសំវាទិកា)。 ពាក្យថា "វិសំហរតិ" សេចក្តីថា កាលដែលតណ្ហានោះឃើញនូវអានិសង្សក្នុងកាមនោះៗ រមែងដកថយ គឺបង្រួញចិត្តចាកការប្រព្រឹត្តទៅដែលឆ្ពោះទៅរកនេក្ខម្មៈ ដោយអាការៈផ្សេងៗ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា "វិសំ" បានដល់ ទុក្ខ, តណ្ហានោះរមែងនាំទៅ គឺទ្រទ្រង់ទុកនូវទុក្ខនោះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា "វិសំဟរតិ"។ តណ្ហាឈ្មោះថា "វិសមូលា" ព្រោះជាហេតុនៃកម្មដែលបង្កើតទុក្ខ, ម៉្យាងទៀត ទុក្ខវេទនាដែលប្រៀបដូចជាពិស គឺជាឫសគល់នៃតណ្ហានោះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា "វិសមូលា"។ ផលដែលប្រៀបដូចជាពិស (គឺទុក្ខ) ជារបស់តណ្ហានោះ ព្រោះតណ្ហានោះជាទុក្ខសមុទ័យ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា "វិសផឡា"។ ការបរិភោគនូវទុក្ខមានរូបជាដើមប៉ុណ្ណោះ រមែងមានដោយតណ្ហា មិនមែនការបរិភោគនូវអមតមហានិព្វានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ តណ្ហានោះទើបលោកហៅថា "វិសបរិភោគា"។ គប្បីជ្រាបការសម្រេចរូបសព្ទក្នុងបទទាំងពួង ដោយអំណាចនៃនិរុត្តិ។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថណាដែលជាប្រធានក្នុងទីនេះ លោកទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា "វិសតា វា បនា" នេះម្តងទៀត។ ពាក្យថា "ឥត្ថភាវញ្ញថភាវំ" សេចក្តីថា ភាពជាមនុស្ស និងភាពជាទេវតាជាដើម។

---

ပဏိဓာနကဝသေနာတိ စိတ္တဿ ရူပါဒီသု ဌပနကဝသေန. အညောပိ ဗန္ဓု တဏှာယ ဧဝ ဟောတိ, သော ပန အဗန္ဓုပိ ဟောတိ. တဏှာ ပန နိစ္စသန္နိဿိတာတိ ‘‘ပါဋိယေက္ကော ဗန္ဓူ’’တိ ဝုတ္တာ. အသနတောတိ ဗျာပနတော ဘုဉ္ဇနတော စ. တဒုဘယံ ဒဿေတိ ‘‘အဇ္ဈောတ္ထရဏတော’’တိအာဒိနာ. အာသီသနဝသေနာတိ ဣစ္ဆနဝသေန. အညေနာကာရေနာတိ ဇပ္ပနာဇပ္ပိတတ္တာနံ ဇပ္ပာယ အနညတ္တဒဿနာကာရေန. စိတ္တံ ပရိယုဋ္ဌာတီတိ စိတ္တံ မူသတိ. မာရပါသောတိ မာရေန ဂဟိတတာယ ရာဂေါ မာရပါသော.

ពាក្យថា "បណិធានកវសេន" សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការតម្កល់ទុកនូវចិត្តក្នុងអារម្មណ៍មានរូបជាដើម។ សូម្បីតែញាតិដទៃ ក៏រមែងមានព្រោះតែតណ្ហាប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែញាតិនោះ ជួនកាលក៏មិនមែនជាញាតិឡើយ។ ចំណែកឯតណ្ហា ជាញាតិដែលសត្វតែងអាស្រ័យនៅជានិច្ច ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "បាដិយេក្កោ ពន្ធុ" (ញាតិដោយឡែក)។ ពាក្យថា "អសនតោ" សេចក្តីថា ព្រោះការផ្សព្វផ្សាយទៅផង ព្រោះការបរិភោគផង។ លោកបង្ហាញនូវអត្ថទាំងពីរនោះ ដោយពាក្យមានជាដើមថា "អជ្ឈោត្ថរណតោ" (ព្រោះការគ្របសង្កត់)។ ពាក្យថា "អាសីសនវសេន" សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នា។ ពាក្យថា "អញ្ញេនាកាលេន" សេចក្តីថា ដោយអាការៈមិនបង្ហាញនូវភាពជាសភាពដទៃ នៃសេចក្តីរអ៊ូរទាំនិងភាពជាអ្នករអ៊ូរទាំដោយតណ្ហា។ ពាក្យថា "ចិត្តំ បរិយុដ្ឋាតិ" សេចក្តីថា រមែងលួចប្លន់នូវកុសលចិត្ត។ ពាក្យថា "មារបាសោ" សេចក្តីថា រាគៈ ឈ្មោះថាជាអន្ទាក់នៃមារ ព្រោះមារកាន់យកហើយ។

---

၁၀၆၆. သင်္ခါရေသု ဥပ္ပန္နော ကမ္မပထဘေဒံ န ကရောတီတိ ဧတေန သတ္တေသု ဥပ္ပန္နော အဋ္ဌာနကောပေါ ကရောတီတိ ဝိညာယတိ. ‘‘အတ္ထံ မေ နာစရိ[Pg.169], န စရတိ, န စရိဿတိ, ပိယဿ မေ မနာပဿ အတ္ထံ နာစရိ, န စရတိ, န စရိဿတိ, အပ္ပိယဿ မေ အမနာပဿ အနတ္ထံ နာစရိ, န စရတိ, န စရိဿတီ’’တိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ ဟိ ကောပေါ အဝတ္ထုသ္မိံ ဥပ္ပန္နတ္တာ အဋ္ဌာနကောပေါ ဧဝ ဘဝိတုံ ယုတ္တော. အာဃာတေန္တောတိ ဟနန္တော. ပုနရုတ္တိဒေါသော ပဋိသေဓိတောတိ ဒေါသ-ပဒဿ ပဋိဝိရောဓ-ပဒဿ စ ဒွိက္ခတ္တုံ အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ. ပဋိဃဿ ဝါ ဝိသေသနတ္ထံ ပုဗ္ဗေ ‘‘ပဋိဝိရောဓော’’တိ, ပဒေါသာဒိဝိသေသနတ္ထံ ‘‘ဒေါသော’’တိ စ ဝုတ္တံ, ဒုဿနာဒိဝိသေသနတ္ထံ ပစ္ဆာ ‘‘ဒေါသော’’တိ, ဝိရောဓဝိသေသနတ္ထဉ္စ ‘‘ပဋိဝိရောဓော’’တိ ဝုတ္တန္တိ နတ္ထိ ပုနရုတ္တိဒေါသော.

១០៦៦. ដោយពាក្យថា "កំហឹងដែលកើតឡើងក្នុងសង្ខារទាំងឡាយ មិនធ្វើនូវការបែកធ្លាយនៃកម្មបថឡើយ" នេះ គប្បីជ្រាបថា កំហឹងដែលមិនគួរកើត (អដ្ឋានកោបៈ) ដែលកើតឡើងក្នុងសត្វទាំងឡាយ រមែងធ្វើនូវការបែកធ្លាយនៃកម្មបថ។ ព្រោះថា កំហឹងទោះបីកើតឡើងយ៉ាងនេះថា "បុគ្គលនេះ មិនបានធ្វើ មិនធ្វើ មិនធ្វើសេចក្តីចម្រើនដល់អាត្មាអញ, មិនបានធ្វើ មិនធ្វើ មិនធ្វើសេចក្តីចម្រើនដល់បុគ្គលជាទីស្រឡាញ់ជាទីគាប់ចិត្តរបស់អាត្មាអញ, មិនបានធ្វើ មិនធ្វើ មិនធ្វើសេចក្តីវិនាសដល់បុគ្គលមិនជាទីស្រឡាញ់មិនជាទីគាប់ចិត្តរបស់អាត្មាអញ" ដូច្នេះ ក៏សមគួរហៅថា "អដ្ឋានកោបៈ" (កំហឹងក្នុងទីមិនគួរខឹង) ព្រោះកើតឡើងក្នុងវត្ថុដែលមិនមែនជាហេតុ។ ពាក្យថា "អាឃាតេន្តោ" សេចក្តីថា ញាំញី ឬបៀតបៀន។ ពាក្យថា "ការឃាត់បង់នូវបុនរុត្តិទោស" លោកពោលព្រោះបទថា "ទោសៈ" និងបទថា "បដិវិរោធៈ" មកពីរដង។ ម៉្យាងទៀត លោកពោលពាក្យថា "បដិវិរោធោ" ក្នុងខាងដើម ដើម្បីជាវិសេសនៈនៃបដិឃៈ, ពោលពាក្យថា "ទោសោ" ដើម្បីជាវិសេសនៈនៃបទោសៈជាដើម, និងពោលពាក្យថា "ទោសោ" ក្នុងខាងក្រោយ ដើម្បីជាវិសេសនៈនៃទុស្សនៈជាដើម, ពោលពាក្យថា "បដិវិរោធោ" ដើម្បីជាវិសេសនៈនៃវិរោធៈ, ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនមានបុនរុត្តិទោស (ទោសនៃការនិយាយជាន់គ្នា) ឡើយ។

---

၁၀၉၁. အနိဒ္ဓါရိတပရိစ္ဆေဒေ ဓမ္မာနံ အတ္ထိတာမတ္တဒီပကေ မာတိကုဒ္ဒေသေ အပရိစ္ဆေဒေန ဗဟုဝစနေန ဥဒ္ဒေသော ကတောတိ ဗဟုဝစနေနေဝ ပုစ္ဆတိ – ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ အပ္ပစ္စယာ’’တိ. သဘာဝသင်္ခါပရိစ္ဆေဒါဒိဝသေန ဟိ ဓမ္မေ အဇာနန္တဿ ဝသေန ဥဒ္ဒေသော ပုစ္ဆာ စ ကရီယတီတိ. တသ္မာ ပရိစ္ဆေဒံ အကတွာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ ပုစ္ဆိတာ စ. ဣမေတိ အသင်္ခတဓာတုတော ဥဒ္ဓံ နတ္ထီတိ ဒီပနတ္ထံ ဧကမ္ပိ တံ နိဒ္ဒိသိတွာ ဗဟုဝစနေနေဝ နိဂမနံ ကတံ နိဒ္ဒေသတော ပုဗ္ဗေ ဗောဓနေယျဿ အဇာနနကာလံ ဥပါဒါယ.

១០៩១. ក្នុងមាតិកាឧទ្ទេស ដែលបង្ហាញត្រឹមតែភាពមាននៃធម៌ទាំងឡាយ ដោយមិនបានកំណត់ចំណែកដាច់ដោយឡែក ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើឧទ្ទេសដោយពហុវចនៈដែលមិនមានការកំណត់ចំណែក ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់សួរដោយពហុវចនៈយ៉ាងនោះឯងថា "កតមេ ធម្មា អប្បច្ចយា" (ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមិនមានបច្ច័យ)? ព្រោះថា ឧទ្ទេសក្តី បុច្ឆាក្តី រមែងធ្វើឡើងដោយអំណាចនៃបុគ្គលអ្នកស្តាប់ដែលមិនទាន់ដឹងនូវធម៌ទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃការកំណត់សភាវៈនិងចំនួនជាដើម, ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់សំដែងឧទ្ទេសនិងសួរដោយមិនបានធ្វើការកំណត់ចំណែកឡើយ។ ដើម្បីបង្ហាញថា ធម៌ដែលមិនមានបច្ច័យ ក្រៅពីអសង្ខតធាតុទៅ មិនមានទៀតឡើយ ព្រះអង្គទើបទ្រង់សំដែងនូវអសង្ខតធាតុនោះ ទោះបីជាធម៌តែមួយក្តី រួចហើយទ្រង់ធ្វើនិគមនៈ (ការសន្និដ្ឋាន) ដោយពហុវចនៈថា "ឥមេ" (ធម៌ទាំងឡាយនេះ) ក្នុងខាងដើមនៃនិទ្ទេស ដោយអាស្រ័យកាលដែលវេនេយ្យសត្វមិនទាន់ដឹង។

---

၁၁၀၁. ကိံ ပန နတ္ထိ, ကိံ တေန န ဝုတ္တာတိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ဣဒမေဝ မနောဝိညေယျန္တိ နိယမာဘာဝေါ ဝဝတ္ထာနာဘာဝေါ. စက္ခုဝိညာဏာဒိဝိညေယျမေဝ စက္ခာဒိဝိညေယျန္တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တန္တိ မနောဝိညာဏဝိညေယျေနပိ မနောဝိညေယျေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ကတွာ အဋ္ဌကထာယ ‘‘ကိံ ပန မနောဝိညာဏေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကေဟိစိ ဝိညေယျာ ကေဟိစိ အဝိညေယျာတိ ဣဒံ ကာမာဝစရံ မနောဝိညာဏံ အာရမ္မဏာဒိဝသေန ဘိန္ဒိတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ရူပါဝစရာဒိအာရမ္မဏေန ဟိ ကာမာဝစရမနောဝိညာဏေန ရူပရာဂါဒိသမ္ပယုတ္တေန စ ကာမာဝစရဓမ္မာ န ဝိညေယျာ, ဣတရေန စ ဝိညေယျာ. ဧဝံ ကာမာဝစရာနမေဝ အာရမ္မဏာနံ ကေသဉ္စိ သဒ္ဒါဒီနံ ရူပါရမ္မဏာဒီဟိ အဝိညေယျတာ ဝိညေယျတာ စ ယောဇေတဗ္ဗာ, တထာ ဒွါရဘေဒဝသေန. အထ ဝါ သောမနဿသဟဂတသန္တီရဏံ ဣဋ္ဌာရမ္မဏမေဝါတိ ဣတရံ တေန န ဝိညေယျံ. ဧဝံ ဥပေက္ခာသဟဂတေ ကုသလဝိပါကေ အကုသလဝိပါကေ စာတိ သဗ္ဗတ္ထ ယထာယောဂံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ရူပါဝစရာဒယော ကာမာဝစရဝိပါကာဒီဟိ အဝိညေယျာ, ကေစိဒေဝ ဝိညေယျာ [Pg.170] အရူပါဝစရေဟီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ အနုဝတ္တမာနတ္တာ. နိဗ္ဗာနေန အဝိညေယျတ္တာတိ ‘‘ကေဟိစိ အဝိညေယျာ’’တိ ဣမဿ ပဒဿ အတ္ထသမ္ဘဝမတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န နိဗ္ဗာနဿ အနုဝတ္တမာနမနောဝိညာဏဘာဝတော.

១១០១. គប្បីធ្វើការប្រកបបទយ៉ាងនេះថា "តើមិនមានឬ? ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគមិនបានត្រាស់សំដែងឬ?"។ ការមិនមានការកំណត់ថា "អារម្មណ៍នេះឯងដែលមនោវិញ្ញាណគប្បីដឹង" ឈ្មោះថា "វវត្ថានាភាវៈ" (ការមិនមានការកំណត់)។ ក្នុងព្រះបាលី លោកពោលថា ធម៌ដែលចក្ខុវិញ្ញាណជាដើមគប្បីដឹងប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថា "ចក្ខុវិញ្ញេយ្យៈជាដើម" ព្រោះហេតុនោះ ទើបយល់ថា សូម្បីធម៌ដែលមនោវិញ្ញាណគប្បីដឹង ក៏គប្បីជា "មនោវិញ្ញេយ្យៈ" ដែរ, លោកទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា "កិំ បន មនោវិញ្ញាណេន" ក្នុងអដ្ឋកថា។ ពាក្យថា "កេហិចិ វិញ្ញេយ្យា កេហិចិ អវិញ្ញេយ្យា" (ធម៌ខ្លះវិញ្ញាណខ្លះគប្បីដឹង ធម៌ខ្លះវិញ្ញាណខ្លះមិនគប្បីដឹង) នេះ គប្បីបំបែកកាមាវចរមនោវិញ្ញាណដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ជាដើម រួចហើយប្រកបសេចក្តី។ ព្រោះថា កាមាវចរធម៌ទាំងឡាយ មិនមែនជាធម៌ដែលកាមាវចរមនោវិញ្ញាណដែលមានរូបាវចរធម៌ជាដើមជាអារម្មណ៍ និងកាមាវចរមនោវិញ្ញាណដែលសម្បយុត្តដោយរូបរាគៈជាដើមគប្បីដឹងឡើយ, ប៉ុន្តែជាធម៌ដែលកាមាវចរមនោវិញ្ញាណក្រៅពីនោះគប្បីដឹង។ ដូចគ្នានោះដែរ គប្បីប្រកបសេចក្តីអំពីភាពជាធម៌ដែលវិញ្ញាណមិនគប្បីដឹង និងគប្បីដឹង នៃអារម្មណ៍ទាំងឡាយមានសទ្ទារម្មណ៍ជាដើម ដែលជាកាមាវចរធម៌នោះឯង ដោយរូបារម្មណ៍ជាដើម, និងដោយអំណាចនៃការបែកធ្លាយនៃទ្វារ។ ម៉្យាងទៀត សោមនស្សសហគតសន្តីរណចិត្ត មានតែឥដ្ឋារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះជាអារម្មណ៍ ព្រោះហេតុនោះ អារម្មណ៍ក្រៅពីនោះ ទើបសន្តីរណចិត្តនោះមិនគប្បីដឹងឡើយ។ ក្នុងឧបេក្ខាសហគតសន្តីរណចិត្ត ដែលជាកុសលវិបាកនិងអកុសលវិបាក ក៏មានសេចក្តីដូចគ្នា គប្បីប្រកបសេចក្តីក្នុងមនោវិញ្ញាណទាំងពួងតាមសមគួរ។ គប្បីប្រកបសេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយមានរូបាវចរធម៌ជាដើម ជាធម៌ដែលកាមាវចរវិបាកចិត្តជាដើមមិនគប្បីដឹងឡើយ, ធម៌ខ្លះ (គឺអរូបាវចរធម៌ខ្លះ) ប៉ុណ្ណោះ ជាធម៌ដែលអរូបាវចរចិត្តទាំងឡាយគប្បីដឹង ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅតាមលំដាប់។ ពាក្យថា "ព្រោះព្រះនិព្វានមិនមែនជាធម៌ដែលវិញ្ញាណគប្បីដឹង" នេះ លោកពោលសំដៅយកត្រឹមតែលទ្ធភាពនៃអត្ថនៃបទថា "កេហិចិ អវិញ្ញេយ្យា" នេះប៉ុណ្ណោះ, មិនមែនព្រោះព្រះនិព្វានមានភាពជាមនោវិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមលំដាប់នោះឡើយ។

---

၁၁၀၂. ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂေါတိ ဥက္ကဋ္ဌဝသေန ဝုတ္တံ. ဘဝါသဝံ ဌပေတွာ သဗ္ဗော လောဘော ကာမာသဝေါတိ ယုတ္တံ သိယာ. သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ ဘဝဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တတ္တာ ‘‘ဘဝါသဝေါ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တော. ဘဝါသဝေါ ပန ‘‘ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ္တေသု ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တော. သောပိ ရာဂေါ ကာမာသဝေါ ဘဝိတုံ ယုတ္တော. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကဒုက္ခာနံ ကာရဏဘူတာ ကာမာသဝါဒယောပိ ဒွိဓာ ဝုတ္တာ.

១១០២. ពាក្យថា "តម្រេកក្នុងកាមគុណទាំង ៥" នេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃវិធីដ៏ឧត្តម (ឧក្កដ្ឋន័យ)។ ការពោលថា "វៀរលែងតែភវាសវៈចេញ លោភៈទាំងអស់ជាកាមាសវៈ" ដូច្នេះ ទើបជាការសមគួរ។ រាគៈដែលកើតឡើងជាមួយសស្សតទិដ្ឋិ លោកហៅថា "ភវាសវៈ" ក្នុងអដ្ឋកថា ព្រោះសម្បយុត្តដោយភវទិដ្ឋិ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងព្រះបាលី លោកពោលថា ភវាសវៈរមែងកើតឡើងក្នុងទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តចិត្តទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីតែរាគៈនោះ ក៏សមគួរជាកាមាសវៈដែរ។ សូម្បីកាមាសវៈជាដើម ដែលជាហេតុនៃទុក្ខក្នុងបច្ចុប្បន្ននិងទុក្ខក្នុងបរលោក លោកក៏ពោលជាពីរយ៉ាងដែរ។

---

၁၁၀၃. ကာမာသဝနိဒ္ဒေသေ စ ကာမေသူတိ ကာမရာဂဒိဋ္ဌိရာဂါဒိအာရမ္မဏဘူတေသု တေဘူမကေသု ဝတ္ထုကာမေသူတိ အတ္ထော သမ္ဘဝတိ. တတ္ထ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ သာ တဏှာ သဗ္ဗာပိ န ကာမစ္ဆန္ဒာဒိနာမံ န လဘတီတိ. ကတ္တုကမျတာဆန္ဒော အကုသလေပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န ပန ဓမ္မစ္ဆန္ဒော.

១១០៣. និងក្នុងកាមាសវនិទ្ទេស ពាក្យថា "កាមេសុ" នេះ សេចក្តីថា ក្នុងវត្ថុកាមទាំងឡាយជាតេភូមិកធម៌ ដែលជាអារម្មណ៍នៃកាមរាគៈនិងទិដ្ឋិរាគៈជាដើម ដូច្នេះ ទើបជាអត្ថដែលសមគួរ។ ព្រោះថា តណ្ហានោះ ទោះបីកើតឡើងក្នុងវត្ថុកាមជាតេភូមិកធម៌ទាំងនោះ ក៏រមែងបាននូវឈ្មោះថា កាមច្ឆន្ទៈជាដើមទាំងអស់ ដោយពិត។ កត្តុកម្យតាច្ឆន្ទៈ រមែងកើតឡើងសូម្បីក្នុងអកុសលធម៌, ចំណែកឯធម្មច្ឆន្ទៈ មិនកើតឡើងក្នុងអកុសលធម៌ឡើយ។

---

၁၁၀၅. အညံ ဇီဝန္တိ ဂဟဏံ ယဒိပိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသွေဝ ပဝတ္တတိ, ရူပေ…ပေ… ဝိညာဏေ ဝါ ပန န ပတိဋ္ဌာတိ. တတော အညံ ကတွာ ဇီဝံ ဂဏှာတီတိ သဿတဒိဋ္ဌိ ဟောတီတိ. ဗြဟ္မာဒိံ ဧကစ္စံ အတ္တာနံ ‘‘ဟောတီ’’တိ နိစ္စတော အညဉ္စ ‘‘န ဟောတီ’’တိ အနိစ္စတော ဂဏှန္တဿ ‘‘ဟောတိ စ န စ ဟောတီ’’တိ ဧကစ္စသဿတဒိဋ္ဌိ. ‘‘ဟောတီ’’တိ စ ပုဋ္ဌေ ‘‘နေဝါ’’တိ, ‘‘န ဟောတီ’’တိ စ ပုဋ္ဌေ ‘‘န’’ဣတိ သဗ္ဗတ္ထ ပဋိက္ခိပန္တဿ အမရာဝိက္ခေပဒိဋ္ဌိ, အမရာ အနုပစ္ဆေဒါ, အမရမစ္ဆသဒိသီ ဝါ ဝိက္ခေပဒိဋ္ဌီတိ အတ္ထော.

១១០៥. ការកាន់យកថា "ជីវៈផ្សេង (ចាកខន្ធ)" នេះ ទោះបីជាប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឧបាទានក្ខន្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះក៏ដោយ ប៉ុន្តែមិនបានតាំងនៅមាំក្នុងរូប...បេ... ឬក្នុងវិញ្ញាណឡើយ។ បុគ្គលធ្វើនូវជីវៈនោះឲ្យជាសភាពផ្សេងចាកឧបាទានក្ខន្ធនោះ រួចហើយកាន់យកនូវជីវៈ ព្រោះហេតុនោះ ទើបជាសស្សតទិដ្ឋិ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិ រមែងមានដល់បុគ្គលអ្នកកាន់យកនូវអត្តាខ្លះមានព្រហ្មជាដើមថា "រមែងមាន (ក្រោយពីស្លាប់)" ដោយភាពជានិច្ចៈផង កាន់យកនូវអត្តាដទៃក្រៅពីព្រហ្មជាដើមនោះថា "មិនមាន" ដោយភាពជាអនិច្ចៈផង ថា "មានខ្លះ មិនមានខ្លះ"។ អមរាវិក្ខេបទិដ្ឋិ រមែងមានដល់បុគ្គលអ្នកបដិសេធក្នុងសំនួរទាំងពួង គឺកាលបើគេសួរថា "មានឬ?" ក៏ឆ្លើយថា "មិនមែនជាមានឡើយ", កាលបើគេសួរថា "មិនមានឬ?" ក៏ឆ្លើយថា "មិនមែនជាមិនមានឡើយ"។ ពាក្យថា "អមរា" សេចក្តីថា មិនដាច់សូន្យ, ម៉្យាងទៀត សេចក្តីថា ទិដ្ឋិដែលរេរាដូចជាត្រីអមរៈ (ត្រីឆ្លាំង) ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា "អមរាវិក្ខេបទិដ្ឋិ" នេះជាអត្ថក្នុងទីនេះ។

---

ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ ကာမာသဝေါတိ ဝုတ္တောတိ ကတွာ ဗြဟ္မာနံ ဝိမာနာဒီသု ရာဂဿ ဒိဋ္ဌိရာဂဿ စ ကာမာသဝဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ. ယဒိ ပန လောဘော ကာမာသဝဘဝါသဝဝိနိမုတ္တော အတ္ထိ, သော ယဒါ ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ္တေသု ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဒါ တေန သမ္ပယုတ္တော အဝိဇ္ဇာသဝေါ အာသဝဝိပ္ပယုတ္တောတိ ဒေါမနဿဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသမ္ပယုတ္တဿ ဝိယ တဿပိ အာသဝဝိပ္ပယုတ္တတာ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ ‘‘စတူသု ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ္တေသု လောဘသဟဂတေသု စိတ္တုပ္ပာဒေသု ဥပ္ပန္နော မောဟော သိယာ အာသဝသမ္ပယုတ္တော သိယာ အာသဝဝိပ္ပယုတ္တော’’တိ. ‘‘ကာမာသဝေါ အဋ္ဌသု လောဘသဟဂတေသု စိတ္တုပ္ပာဒေသု ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ, ‘‘ကာမာသဝံ ပဋိစ္စ ဒိဋ္ဌာသဝေါ အဝိဇ္ဇာသဝေါ’’တိ [Pg.171] (ပဋ္ဌာ. ၃.၃.၁) စ ဝစနတော ဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ ကာမာသဝေါ န ဟောတီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. ကိလေသပဋိပါဋိယာပိ အာဟရိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ အာသဝါနံ ဝစနံ ပဟာတဗ္ဗဒဿနတ္ထန္တိ ကတွာ တေ ပဟာနေ အာဟရိယမာနာ ပဟာတဗ္ဗာနမ္ပိ တေသံ ကိလေသာနံ ဥဒ္ဒေသက္ကမေန အာဟရိတုံ ဝဋ္ဋန္တိ ပဇဟနကာနံ မဂ္ဂါနမ္ပီတိ အတ္ထော.

ព្រោះហេតុតែលោកពោលទុកហើយថា "រាគៈក្នុងកាមគុណទាំង ៥ ជាកាមាសវៈ" ដូច្នេះ លោកទើបបដិសេធនូវភាពជាកាមាសវៈនៃរាគៈនិងទិដ្ឋិរាគៈក្នុងវិមានជាដើមរបស់ព្រហ្មទាំងឡាយ។ ប្រសិនបើលោភៈដែលរួចផុតចាកកាមាសវៈនិងភវាសវៈនៅមាន, កាលណាលោភៈនោះកើតឡើងក្នុងទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តចិត្តទាំងឡាយ, កាលនោះ អវិជ្ជាសវៈដែលសម្បយុត្តដោយលោភៈនោះ ក៏ឈ្មោះថាជាអាសវវិប្បយុត្ត ដូចជាមោហៈដែលសម្បយុត្តដោយទោមនស្ស វិចិកិច្ឆានិងឧទ្ធច្ចៈដែរ, សូម្បីភាពជាអាសវវិប្បយុត្តនៃមោហៈដែលជាទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តនោះ ក៏គប្បីពោលយ៉ាងនេះថា "មោហៈដែលកើតឡើងក្នុងលោភសហគតចិត្តុប្បាទ ៤ ដែលជាទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្ត ជួនកាលជាអាសវសម្បយុត្ត ជួនកាលជាអាសវវិប្បយុត្ត"។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា "កាមាសវៈ រមែងកើតឡើងក្នុងលោភសហគតចិត្តុប្បាទទាំង ៨" និង "ព្រោះអាស្រ័យកាមាសវៈ ទើបមានទិដ្ឋាសវៈនិងអវិជ្ជាសវៈ" ដូច្នេះ ហេតុនោះ ទើបមិនអាចពោលបានថា រាគៈដែលកើតឡើងជាមួយទិដ្ឋិ មិនមែនជាកាមាសវៈឡើយ។ សូម្បីការនាំមកនូវកិលេសតាមលំដាប់ ក៏ជាការសមគួរ ព្រោះការសំដែងនូវអាសវៈទាំងឡាយ មានប្រយោជន៍ក្នុងការបង្ហាញនូវកិលេសដែលគប្បីលះ, ព្រោះហេតុនោះ កាលដែលអាសវៈទាំងនោះ លោកនាំមកក្នុងអត្ថនៃការលះ សូម្បីកិលេសទាំងឡាយដែលគប្បីលះទាំងនោះ ក៏សមគួរនាំមកតាមលំដាប់នៃឧទ្ទេសដែរ សូម្បីមគ្គទាំងឡាយដែលជាធម៌លះ ក៏មានសេចក្តីដូចគ្នា នេះជាអត្ថ។

---

၁၁၂၁. ပဌမကမာနဘာဇနီယေတိ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိ မာနဿ နိဒ္ဒေသေ. တတ္ထ ဟိ ‘‘ဧကစ္စော ဇာတိယာ ဝါ ဂေါတ္တေန ဝါ ကောလပုတ္တိယေန ဝါ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယ ဝါ ဓနေန ဝါ အဇ္ဈေနေန ဝါ ကမ္မာယတနေန ဝါ သိပ္ပာယတနေန ဝါ ဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနေန ဝါ သုတေန ဝါ ပဋိဘာနေန ဝါ အညတရညတရေန ဝါ ဝတ္ထုနာ မာနံ ဇပ္ပေတိ, ယော ဧဝရူပေါ မာနော မညနာ…ပေ… ကေတုကမျတာ စိတ္တဿာ’’တိ (ဝိဘ. ၈၆၆) သေယျဿ သဒိသဿ ဟီနဿ စ ပဝတ္တမာနော ပုဂ္ဂလဝိသေသံ အနာမသိတွာ သေယျမာနော ဝိဘတ္တောတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ဧကော မာနော တိဏ္ဏံ ဇနာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ကထိတော’’တိ အာဟ. န ကေဝလဉ္စာယံ ပဌမကမာနဘာဇနီယေ ဧဝ ဧဝံ ကထိတော, ဒုတိယကတတိယကမာနဘာဇနီယေပိ ကထိတော ဧဝါတိ နိဒဿနမတ္ထံ ဧတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ ပုဂ္ဂလေ အနိဿာယ ဝုတ္တာနံ တိဏ္ဏမ္ပိ မာနာနံ ဘာဇနီယံ ‘‘ပဌမကမာနဘာဇနီယေ’’တိ အာဟ. သေယျဿ ‘‘သေယျောဟမသ္မီတိ မာနော’’တိအာဒီနဉှိ ပုဂ္ဂလံ အာမသိတွာ ဝုတ္တာနံ နဝန္နံ မာနာနံ ဘာဇနီယံ ဒုတိယကမာနဘာဇနီယံ ဟောတိ, တဿ မာနရာသိဿ ပုဂ္ဂလံ အနာမသိတွာ ဝုတ္တမာနရာသိတော ဒုတိယတတိယကတ္တာတိ, အထာပိ စ ယထာဝုတ္တေ ဒုတိယကမာနဘာဇနီယေ ‘‘ဧကေကဿ တယော တယော မာနာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ကထိတ’’န္တိ ဣဓ ဝုတ္တာယ အတ္ထဝဏ္ဏနာယ သမာနဒဿနတ္ထံ ‘‘ပဌမကမာနဘာဇနီယေ’’တိ ဝုတ္တံ. သော ဧဝ မာနော ဣဓာဂတောတိ တတ္ထ ကထိတော ဧဝ အတ္ထော ယုဇ္ဇတီတိ အဓိပ္ပာယော. မာနကရဏဝသေနာတိ ‘‘သေယျော’’တိအာဒိကိစ္စကရဏဝသေန. အပရာပရေ ဥပါဒါယာတိ ဣဒံ ပုရိမပုရိမာ မာနာ အပရာပရေ ဥပနိဿယဘာဝေန တေ ဥပ္ပာဒေန္တာ အစ္စုဂ္ဂစ္ဆန္တီတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကေတုကမျတာစိတ္တံ အစ္စုဂ္ဂတဘာဝံ ဂစ္ဆတီတိ ကတွာ စိတ္တေနေဝ ဝိသေသိတံ.

១១២១. ពាក្យថា Paṭhamakamānabhājanīyeti គឺក្នុងនិទ្ទេសនៃមានះថា «seyyohamasmi» (យើងជាអ្នកប្រសើរជាងគេ)។ ព្រោះថា ក្នុងបឋមកមានភាជនីយនោះ លោកពោលថា «បុគ្គលខ្លះ តែងធ្វើមានះឲ្យកើតឡើងដោយហេតុណាមួយ គឺដោយជាតិក្តី ដោយគោត្រក្តី ដោយភាពជាកុលបុត្រក្តី ដោយសម្បុរនិងទ្រង់ទ្រាយក្តី ដោយទ្រព្យក្តី ដោយការសិក្សាក្តី ដោយការងារក្តី ដោយសិល្បៈក្តី ដោយវិជ្ជាដ្ឋានក្តី ដោយសុតៈក្តី ដោយបដិភាណក្តី មានះណាដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ការសំគាល់... ភាពជាទង់នៃចិត្ត» ដូច្នេះ លោកចែកសេយ្យមានះដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលជាសេយ្យៈ សទិសៈ និងហីនៈ ដោយមិនបានចង្អុលបង្ហាញបុគ្គលជាពិសេសឡើយ លោកសំដៅដល់សេចក្តីនេះ ទើបពោលថា «មានះតែមួយ លោកពោលថា កើតឡើងដល់ជនទាំង ៣»។ ម្យ៉ាងទៀត មានះនេះ មិនមែនលោកពោលយ៉ាងនេះតែក្នុងបឋមកមានភាជនីយប៉ុណ្ណោះទេ ទោះបីក្នុងទុតិយកមានភាជនីយ និងតតិយកមានភាជនីយ ក៏លោកពោលយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ គប្បីយល់ថា ពាក្យនេះលោកពោលទុកគ្រាន់តែជាឧទាហរណ៍ប៉ុណ្ណោះ។ មួយវិញទៀត លោកហៅភាជនីយនៃមានះទាំង ៣ ដែលពោលដោយមិនអាស្រ័យបុគ្គលថា «បឋមកមានភាជនីយ»។ ព្រោះថា ភាជនីយនៃមានះ ៩ យ៉ាង មានមានះថា seyyohamasmi ជាដើម ដែលពោលដោយចង្អុលបង្ហាញបុគ្គល គឺទុតិយកមានភាជនីយ ព្រោះភាពជាភាជនីយទីពីរ និងទីបី ចាកគំនរមានះដែលពោលដោយមិនចង្អុលបង្ហាញបុគ្គល។ ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញភាពដូចគ្នានឹងការពណ៌នាសេចក្តីដែលពោលក្នុងទីនេះថា «ក្នុងទុតិយកមានភាជនីយដែលពោលហើយនោះ មានះ ៣-៣ តែងកើតឡើងដល់បុគ្គលម្នាក់ៗ» លោកទើបពោលថា «ក្នុងបឋមកមានភាជនីយ»។ មានះនោះឯងដែលមកក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ សេចក្តីដែលពោលក្នុងបឋមកមានភាជនីយនោះឯង ទើបសមគួរ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា Mānakaraṇavasenāti គឺដោយអំណាចនៃការធ្វើកិច្ចមានការសំគាល់ខ្លួនថា ប្រសើរជាងគេជាដើម។ ពាក្យថា Aparāpare upādāyāti នេះ លោកពោលសំដៅដល់សេចក្តីនេះថា មានះមុនៗ កាលធ្វើមានះក្រោយៗឲ្យកើតឡើងដោយភាពជាឧបនិស្សយបច្ច័យ ក៏រមែងកម្រើកឡើងខ្លាំង។ លោកធ្វើការកំណត់ដោយចិត្តប៉ុណ្ណោះ ព្រោះគិតថា ចិត្តដែលមានភាពជាទង់ តែងដល់នូវភាពកម្រើកឡើងខ្លាំង។

---

၁၁၂၆. အက္ခမနဘာဝပ္ပကာသနံ ခိယျနံ. မနေန ပိယကရဏန္တိ ဧဝံပကာရံ ပူဇနံ မာနနန္တိ ဝုစ္စတီတိ အတ္ထော. ဣဿာကရဏဝသေနာတိ လာဘာဒိအက္ခမနကိစ္စဝသေန.

១១២៦. ការសម្តែងចេញនូវសេចក្តីមិនអត់ធន់ ឈ្មោះថា khiyyana (ការតិះដៀល)។ ពាក្យថា Manena piyakaraṇanti គឺការបូជាមានសភាពយ៉ាងនេះ លោកហៅថា mānana (ការរាប់អាន) នេះជាសេចក្តី។ ពាក្យថា Issākaraṇavasenāti គឺដោយអំណាចនៃកិច្ចមានការមិនអត់ធន់នឹងលាភសក្ការៈជាដើមរបស់បុគ្គលដទៃ។

---

၁၁၂၇. အရိယသာဝကာတိ [Pg.172] ဝစနံ ‘‘အရိယသာဝကာနံယေဝ ပဋိဝေဓော အတ္ထိ, တေ စ တံ န မစ္ဆရာယန္တီ’’တိ ပဋိဝေဓဓမ္မေ မစ္ဆရိယာဘာဝဒဿနတ္ထံ. ဂန္ထောတိ ပါဠိ. ကထာမဂ္ဂေါတိ အဋ္ဌကထာပဗန္ဓော. ဓမ္မန္တရန္တိ ကုသလာဒိဓမ္မံ ဘိန္ဒိတွာ အကုသလာဒိံ အတ္တနော လောလတာယ တထာဂတဘာသိတံ တိတ္ထိယဘာသိတံ ဝါ ကရောန္တော အာလောလေဿတိ. အတ္တာနံ အာဝိကတွာတိ အတ္တာနံ အညထာ သန္တံ အညထာ ပဝေဒယိတွာ. ယော ပနာတိ တိတ္ထိယော ဂဟဋ္ဌော ဝါ အတ္တနော သမယဿ သဒေါသဘာဝံ ဒဋ္ဌုံ အနိစ္ဆန္တော အညာဏေန အဘိနိဝေသေန ဝါ.

១១២៧. ពាក្យថា Ariyasāvakāti លោកពោលដើម្បីបង្ហាញការមិនមានមច្ឆរិយៈក្នុងបដិវេធធម៌ថា «ការចាក់ធ្លុះដឹង (បដិវេធៈ) មានដល់ព្រះអរិយសាវ័កទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ហើយព្រះអរិយសាវ័កទាំងនោះ ក៏មិនកំណាញ់នូវបដិវេធៈនោះឡើយ»។ ពាក្យថា Ganthoti គឺគម្ពីរបាលី។ ពាក្យថា Kathāmaggoti គឺលំដាប់នៃអដ្ឋកថា។ ពាក្យថា Dhammantaranti គឺការបំផ្លាញធម៌មានកុសលជាដើម ហើយធ្វើអកុសលជាដើមឲ្យកើតឡើង ឬមួយទៀត ព្រោះភាពជាអ្នកល្មោភរបស់ខ្លួន ក៏ធ្វើធម៌ដែលព្រះតថាគតសម្តែងហើយ ឲ្យទៅជាធម៌ដែលតិរ្ថិយសម្តែងវិញ ហើយញ៉ាំងធម៌នោះឲ្យច្របូកច្របល់។ ពាក្យថា Attānaṃ āvikatvāti គឺកាលខ្លួនមានសភាពម្យ៉ាង បែរជាធ្វើឲ្យគេដឹងថាមានសភាពម្យ៉ាងទៀត។ ពាក្យថា Yo panāti គឺតិរ្ថិយក្តី គ្រហស្ថក្តី កាលមិនប្រាថ្នានឹងឃើញទោសនៃលទ្ធិរបស់ខ្លួន ដោយសេចក្តីមិនដឹង ឬដោយការប្រកាន់មាំ។

---

ဗျာပိတုမနိစ္ဆောတိ ဝိဝိစ္ဆော, တဿ ဘာဝေါ ဝေဝိစ္ဆံ. အနာဒရောတိ မစ္ဆရိယေန ဒါနေ အာဒရရဟိတော. ကဋစ္ဆုနာ ဂါဟော ဘတ္တဿ ကဋစ္ဆုဂ္ဂါဟော, ကဋစ္ဆုဂ္ဂါဟော ဝိယ ကဋစ္ဆုဂ္ဂါဟော. ယထာ ဟိ ကဋစ္ဆုဂ္ဂါဟော ယထာဝုတ္တေ ဘတ္တေ န သံပသာရယတိ, ဧဝံ မစ္ဆရိယမ္ပိ အာဝါသာဒီသူတိ. ဂယှတိ ဧတေနာတိ ဝါ ဂါဟော, ကဋစ္ဆု ဧဝ ဂါဟော ကဋစ္ဆုဂ္ဂါဟော. သော ယထာ သင်္ကုဋိတဂ္ဂေါ န သံပသာရယတိ, ဧဝံ မစ္ဆရိယမ္ပီတိ. အာဝရိတွာ ဂဟိတံ အဂ္ဂဟိတံ, တဿ ဘာဝေါ အဂ္ဂဟိတတ္တံ, မစ္ဆရိယံ. ‘‘အာဝါသာဒိ ပရေဟိ သာဓာရဏမသာဓာရဏံ ဝါ မယှေဝ ဟောတူ’’တိ ပဝတ္တိဝသေန အတ္တသမ္ပတ္တိဂ္ဂဟဏလက္ခဏတာ, ‘‘မာ အညဿာ’’တိ ပဝတ္တိဝသေန အတ္တသမ္ပတ္တိနိဂူဟဏလက္ခဏတာ စ ယောဇေတဗ္ဗာ. ယံ ပန ‘‘ပရသန္တကံ ဂဏှိတုကာမော’’တိ ဝုတ္တံ, တံ မစ္ဆရိယဿ ပရသန္တကလောဘဿ ဥပနိဿယဘာဝံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယဒိ ဟိ တံ မစ္ဆရိယပ္ပဝတ္တိဒဿနံ, ပရသမ္ပတ္တိဂ္ဂဟဏလက္ခဏတာ စ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာတိ.

ពាក្យថា វិវិច្ឆៈ (viviccho) បានដល់ បុគ្គលមិនប្រាថ្នាដើម្បីផ្សព្វផ្សាយទៅ, ភាពនៃបុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា វេវិច្ឆៈ (vevicchaṃ)។ ពាក្យថា ឥតអើពើ (anādaro) បានដល់ បុគ្គលដែលមិនមានសេចក្តីអើពើក្នុងការឲ្យទាន ព្រោះមច្ឆរិយៈ។ ការដួសបាយដោយវែក ឈ្មោះថា កដច្ឆុគ្គាហៈ (kaṭacchuggāho), ម្យ៉ាងទៀត ការដួសដែលប្រៀបដូចជាការដួសដោយវែក ឈ្មោះថា កដច្ឆុគ្គាហៈ។ ព្រោះថា វែកដួសបាយ មិនរាលដាលទៅក្នុងបាយដែលពោលហើយយ៉ាងណា មច្ឆរិយៈក៏មិនរាលដាលទៅក្នុងអាវាសជាដើម យ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត វត្ថុដែលគេប្រើសម្រាប់ដួស ឈ្មោះថា គាហៈ (gāho), វែកនោះឯងជាគ្រឿងដួស ឈ្មោះថា កដច្ឆុគ្គាហៈ។ វែកនោះ មានចុងកោងក្រឡុប មិនរាលដាលទៅយ៉ាងណា មច្ឆរិយៈក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ចិត្តដែលខ្ទប់ទុកហើយកាន់យក ឈ្មោះថា អគ្គហិតៈ (aggahitaṃ), ភាពនៃចិត្តដែលខ្ទប់ទុកហើយកាន់យកនោះ ឈ្មោះថា អគ្គហិតត្តៈ (aggahitattaṃ) គឺមច្ឆរិយៈ។ គប្បីប្រកបនូវលក្ខណៈនៃការកាន់យកនូវសម្បត្តិរបស់ខ្លួន ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅថា «សូមឲ្យអាវាសជាដើម ទោះជាទូទៅ ឬមិនទូទៅដល់អ្នកដទៃ ចូរមានដល់យើងតែម្នាក់ឯងប៉ុណ្ណោះ» និងលក្ខណៈនៃការលាក់ទុកនូវសម្បត្តិរបស់ខ្លួន ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅថា «កុំបីមានដល់អ្នកដទៃឡើយ»។ ចំណែកពាក្យណាដែលពោលថា «ប្រាថ្នានឹងកាន់យកទ្រព្យរបស់អ្នកដទៃ» ពាក្យនោះ គប្បីជ្រាបថា ពោលដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាឧបនិស្ស័យនៃលោភៈក្នុងទ្រព្យរបស់អ្នកដទៃ របស់មច្ឆរិយៈ។ ព្រោះថា ប្រសិនបើពាក្យនោះជាការបង្ហាញការប្រព្រឹត្តទៅនៃមច្ឆរិយៈ លក្ខណៈនៃការកាន់យកនូវសម្បត្តិរបស់អ្នកដទៃ ក៏គប្បីត្រូវពោលដែរ។

---

၁၁၄၀. အဘိဇ္ဈာကာမရာဂါနံ ဝိသေသော အာသဝဒွယဧကာသဝဘာဝေါ သိယာ, နအဘိဇ္ဈာယ နောအာသဝဘာဝေါ စာတိ နောအာသဝလောဘဿ သဗ္ဘာဝေါ ဝိစာရေတဗ္ဗော. န ဟိ အတ္ထိ ‘‘အာသဝေါ စ နောအာသဝေါ စ ဓမ္မာ အာသဝဿ ဓမ္မဿ အာသဝဿ စ နောအာသဝဿ စ ဓမ္မဿ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ သတ္တမော စ နဝမော စ ပဉှော. ဂဏနာယ စ ‘‘ဟေတုယာ သတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ, န ‘‘နဝါ’’တိ. ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တေ ပန လောဘေ နောအာသဝေ ဝိဇ္ဇမာနေ သတ္တမနဝမာပိ ပဉှဝိဿဇ္ဇနံ လဘေယျုံ, ဂဏနာ စ ‘‘ဟေတုယာ နဝါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ. ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တေ စ လောဘေ နောအာသဝေ ဝိဇ္ဇမာနေ ပုဗ္ဗေ ဒဿိတော ဒေါသောတိ.

១១៤០. សេចក្តីប្លែកគ្នានៃអភិជ្ឈានិងកាមរាគៈ គប្បីមានដោយភាពជាអាសវៈពីរ និងភាពជាអាសវៈមួយ, មិនមែនដោយភាពជាមិនមែនអាសវៈនៃអភិជ្ឈាឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ភាពមាននៃលោភៈដែលមិនមែនជាអាសវៈ គប្បីត្រូវពិចារណា។ ព្រោះថា បញ្ហាទី ៧ និងទី ៩ ថា «ធម៌ជាអាសវៈផង មិនមែនជាអាសវៈផង ជាបច្ច័យដល់ធម៌ជាអាសវៈ... ដោយហេតុបច្ច័យ» មិនមានឡើយ។ និងក្នុងគណនាវារៈ ទ្រង់ត្រាស់ថា «ហេតុយា សត្ត» (ដោយហេតុមាន ៧) មិនមែនត្រាស់ថា «នវ» (៩) ឡើយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើលោភៈដែលមិនមែនជាអាសវៈ ក្នុងទិដ្ឋិសម្បយុត្តចិត្ត មានប្រាកដ សូម្បីបញ្ហាទី ៧ និងទី ៩ ក៏គប្បីបាននូវការដោះស្រាយ ហើយការរាប់ (គណនា) ក៏គប្បីត្រូវពោលថា «ហេតុយា នវ» (ដោយហេតុមាន ៩) ដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើលោភៈដែលមិនមែនជាអាសវៈ ក្នុងទិដ្ឋិវិប្បយុត្តចិត្ត មានប្រាកដ ទោសដែលបានបង្ហាញហើយក្នុងកាលមុន ក៏រមែងមាន។

---

၁၁၅၉. ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏနိဒ္ဒေသေ [Pg.173] ကာမေသူတိ တေဘူမကေသု သာသဝေသု သဗ္ဗေသု ဝတ္ထုကာမေသု. သဗ္ဗော ဟိ လောဘော ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ. တေနေဝ တဿ အာရုပ္ပေ ဥပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ‘‘နီဝရဏံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ နီဝရဏော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ န ပုရေဇာတပစ္စယာ. အာရုပ္ပေ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ ပဋိစ္စ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏံ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏံ. အာရုပ္ပေ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ ပဋိစ္စ ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏံ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏံ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏ’’န္တိ (ပဋ္ဌာ. ၃.၈.၁).

១១៥៩. ក្នុងកាមច្ឆន្ទនីវរណនិទ្ទេស ពាក្យថា «កាមេសុ» បានដល់ ក្នុងវត្ថុកាមទាំងពួង ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងភូមិបី ដែលប្រកបដោយអាសវៈ។ ព្រោះថា លោភៈទាំងអស់ គឺជាកាមច្ឆន្ទនីវរណៈ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ការកើតឡើងនៃកាមច្ឆន្ទនីវរណៈនោះ ក្នុងអរូបភូមិ ទ្រង់ទើបត្រាស់ទុកថា «ធម៌ជានីវរណៈ អាស្រ័យនូវធម៌ជានីវរណៈ កើតឡើង មិនមែនដោយបុរេជាតបច្ច័យឡើយ... ក្នុងអរូបភូមិ ឧទ្ធច្ចនីវរណៈ និងអវិជ្ជានីវរណៈ អាស្រ័យនូវកាមច្ឆន្ទនីវរណៈ កើតឡើង។ ក្នុងអរូបភូមិ ថីនមិទ្ធនីវរណៈ ឧទ្ធច្ចនីវរណៈ និងអវិជ្ជានីវរណៈ អាស្រ័យនូវកាមច្ឆន្ទនីវរណៈ កើតឡើង» (បដ្ឋាន. ៣.៨.១)។

---

၁၁၆၂. ဣရိယာပထိကစိတ္တန္တိ ဣရိယာပထူပတ္ထမ္ဘကံ အဋ္ဌပညာသဝိဓံ စိတ္တံ. တတ္ထ ပန ဗလဝထိနမိဒ္ဓသဟဂတံ စိတ္တံ ‘‘ဣရိယာပထံ သန္ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဩလီယတီတိ ဩလမ္ဗတိ.

១១៦២. ពាក្យថា «ឥរិយាបថិកចិត្ត» បានដល់ ចិត្តមានប្រភេទទាំង ៥៨ ដែលជាគ្រឿងទ្រទ្រង់ឥរិយាបថ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងចិត្តទាំងនោះ ចិត្តដែលប្រកបដោយថីនមិទ្ធៈដ៏មានកម្លាំង ទ្រង់ត្រាស់ថា «មិនអាចទ្រទ្រង់ឥរិយាបថបានឡើយ»។ ពាក្យថា «ឱលីយតិ» បានដល់ យារចុះ (រួញថយ)។

---

၁၁၆၃. ဩနယှတီတိ ဆာဒေတိ, အဝတ္ထရတိ ဝါ. နာနာရမ္မဏေသု ပဝတ္တိနိဝါရဏေန, ဝိပ္ဖာရိကတာနိဝါရဏေနေဝ ဝါ အန္တောသမောရောဓော. ဧကစ္စာနန္တိ သိရီသာဒိရုက္ခာနံ. ရူပကာယေနေဝ သိယုံ, တေန သုခပ္ပဋိသံဝေဒနနိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာနံ ရူပတာပတ္တိ သိယာတိ အဓိပ္ပာယော. တသ္မာတိ ‘‘ကာယဿာ’’တိ ဝစနဿ ရူပတ္တာသာဓကတ္တာ. န ဟိ နာမကာယော သုပတီတိ ဣဒံ ထိနမိဒ္ဓသမုဋ္ဌိတရူပေဟိ ရူပကာယဿ ဂရုဘာဝပ္ပတ္တံ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါဒီနံ သံသီဒနံ သောပ္ပန္တိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န ဇာဂရဏစိတ္တရဟိတံ ဘဝင်္ဂသန္တတိန္တိ. တဿ ဖလတ္တာတိ ဖလူပစာရေန ဣန္ဒြိယံ ဝိယ မိဒ္ဓံ ဒဿေတုံ မိဒ္ဓဿ ဖလတ္တာ ဣန္ဒြိယနိဒ္ဒေသေ ဝိယ လိင်္ဂါဒီနိ မိဒ္ဓနိဒ္ဒေသေပိ သောပ္ပာဒီနိ ဝုတ္တာနီတိ အတ္ထော.

១១៦៣. ពាក្យថា «ឱនយ្ហតិ» បានដល់ បិទបាំង ឬគ្របដណ្តប់។ ការខ្ទប់ទុកខាងក្នុង ដោយការរារាំងការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ផ្សេងៗ ឬដោយការរារាំងភាពផ្សព្វផ្សាយទៅប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «ឯកច្ចានំ» បានដល់ ដើមឈើទាំងឡាយមានដើមច្រេសជាដើម។ ការសោយសុខ និងការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន គប្បីមានដោយរូបកាយប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ការដល់នូវភាពជារូបនៃសេចក្តីសោយសុខ និងការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន គប្បីមាន នេះជាអធិប្បាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «កាយស្ស» មិនអាចសម្រេចនូវភាពជារូបបានឡើយ។ ព្រោះថា ពាក្យថា «នាមកាយមិនដេកលក់ឡើយ» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកការរួញថយនៃអវយវៈធំតូច ដែលដល់នូវភាពធ្ងន់នៃរូបកាយ ព្រោះរូបទាំងឡាយមានថីនមិទ្ធៈជាសមុដ្ឋាន ថាជាការដេកលក់ (សោប្បៈ) មិនមែនសំដៅយកភវង្គសន្តតិដែលប្រាសចាកចិត្តភ្ញាក់រលឹកឡើយ។ ពាក្យថា «តស្ស ផលត្តា» សេចក្តីថា ដើម្បីបង្ហាញមិទ្ធៈ ដូចជាការបង្ហាញឥន្ទ្រិយដោយផលូបចារៈ ព្រោះមិទ្ធៈជាផល ហេតុនោះ ក្នុងមិទ្ធនិទ្ទេស ទើបត្រាស់ពាក្យមានសោប្បៈជាដើម ដូចជាត្រាស់លិង្គជាដើមក្នុងឥន្ទ្រិយនិទ្ទេស នេះជាសេចក្តី។

---

ရူပကာယဿ အန္တောသမောရောဓော နတ္ထီတိ သော နာမကာယေ ဝုတ္တောတိ ဝိညာယတိ. တေန သဟ ဝုတ္တာ ဩနာဟပရိယောနာဟာ စ. ရူပကာယဿ ဝါ ဝိပ္ဖာရိကာဝိပ္ဖာရိကဘာဝေါ နာမ အတ္တနော သဘာဝေန နတ္ထိ, နာမကာယဿ နာမကာယေ ဝိပ္ဖာရိကေ လဟုကော, အဝိပ္ဖာရိကေ ဂရုကောတိ အဝိပ္ဖာရိကဘာဝေန ဩနာဟနာဒိ နာမကာယဿေဝ ဟောတီတိ ဩနာဟနာဒယောပိ နာမကာယေ ဝိညာယန္တိ. တေနာဟ ‘‘န ဟိ ရူပံ နာမကာယဿ ဩနာဟော…ပေ… ဟောတီ’’တိ. အာဝရဏဘာဝေါ ဝိယ ဟိ ဩနာဟနာဒိဘာဝေါပိ နာမကာယဿေဝ ဟောတီတိ. ဣတရော အဓိပ္ပာယံ အဇာနန္တော မေဃာဒီဟိ ရူပေဟိ ရူပါနံ ဩနာဟနာဒိံ ပဿန္တော ‘‘နနု စာ’’တိအာဒိမာဟ. ယဒိ ဧဝန္တိ ယဒိ ရူပဿ ဩနာဟနာဒိတာ သိဒ္ဓါ, အရူပဿ န သိယာ[Pg.174], သေတုဗန္ဓာဒီသု ရူပဿ အာဝရဏံ ဒိဋ္ဌန္တိ အာဝရဏမ္ပိ အရူပဿ န ဘဝေယျာတိ အတ္ထော.

ការខ្ទប់ទុកខាងក្នុងនៃរូបកាយមិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ការខ្ទប់ទុកខាងក្នុងនោះ គប្បីជ្រាបថា ទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងនាមកាយ។ សូម្បីឱនាហៈ និងបរិយោនាហៈ ដែលត្រាស់រួមជាមួយគ្នានោះ ក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងនាមកាយដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាសភាវៈផ្សព្វផ្សាយ ឬមិនផ្សព្វផ្សាយនៃរូបកាយ តាមសភាវៈរបស់ខ្លួន គឺមិនមានឡើយ, កាលបើនាមកាយផ្សព្វផ្សាយ រូបកាយរមែងស្រាល, កាលបើនាមកាយមិនផ្សព្វផ្សាយ រូបកាយរមែងធ្ងន់ ព្រោះហេតុនោះ ឱនាហនៈជាដើម ដោយភាពមិនផ្សព្វផ្សាយ រមែងមានដល់នាមកាយប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីឱនាហនៈជាដើម ក៏គប្បីជ្រាបក្នុងនាមកាយដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសង្គហការៈទើបពោលថា «រូបមិនមែនជាគ្រឿងរួបរឹត... នៃនាមកាយឡើយ»។ ព្រោះថា សូម្បីភាពជាឱនាហនៈជាដើម ក៏រមែងមានដល់នាមកាយប៉ុណ្ណោះ ដូចជាភាពជាគ្រឿងរារាំង (អាវរណៈ) ដែរ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ចោទកៈក្រៅពីនេះ មិនដឹងនូវអធិប្បាយ កាលឃើញការបិទបាំងជាដើមនៃរូបទាំងឡាយ ដោយរូបទាំងឡាយមានមេឃជាដើម ទើបពោលពាក្យមានពាក្យថា «ននុ ច» ជាដើម។ ពាក្យថា «យទិ ឯវំ» សេចក្តីថា ប្រសិនបើភាពជាឱនាហនៈជាដើមនៃរូប សម្រេចហើយ (ការបិទបាំងនៃអរូប ក៏មិនគប្បីមាន) ការរារាំងនៃរូប ក្នុងទំនប់ទឹកជាដើម គេធ្លាប់ឃើញហើយ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីការរារាំង ក៏មិនគប្បីមានដល់អរូបដែរ នេះជាសេចក្តី។

---

သုရာမေရယပါနံ အကုသလန္တိ ကတွာ ယုတ္တော တဿ ဥပက္ကိလေသဘာဝေါ, သုရာ…ပေ… ပမာဒဋ္ဌာနာနုယောဂဿ စ အကုသလတ္တာ ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏဘာဝေါ ယုတ္တော, တထာပိ ပရဿ အဓိပ္ပာယံ အနုဇာနိတွာ သုရာမေရယဿ ဥပက္ကိလေသတာ ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏတာ စ ဥပက္ကိလေသာနံ ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာနဉ္စ ပစ္စယတ္တာ ဖလဝေါဟာရေန ဝုတ္တာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘န, ပစ္စယနိဒ္ဒေသတော’’တိ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ယထာ ဇာတရူပဿ အယော လောဟံ တိပု သီသံ သဇ္ဇန္တိ ပဉ္စုပက္ကိလေသေဟိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌံ ဇာတရူပံ န စေဝ မုဒု ဟောတိ, န စ ကမ္မနိယံ, န စ ပဘဿရံ ပဘင်္ဂု စ, န စ သမ္မာ ဥပေတိ ကမ္မာယ, ဧဝမေဝ. ပစ္စယနိဒ္ဒေသတောတိ ဥပက္ကိလေသပညာဒုဗ္ဗလီကရဏာနံ ပစ္စယဘာဝနိဒ္ဒေသတော, ပစ္စယေ ဖလနိဒ္ဒေသတောတိ အတ္ထော. သယမေဝ ကိလေသော ဥပက္ကိလေသနိဒ္ဒေသေသု နိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ အဓိပ္ပာယော.

ការផឹកសុរានិងមេរ័យ ជាអកុសល ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាឧបក្កិលេសនៃសុរានិងមេរ័យនោះ ទើបសមគួរ, និងព្រោះភាពជាអកុសលនៃសេចក្តីប្រមាទក្នុងការផឹកសុរានិងមេរ័យ... ភាពជាគ្រឿងធ្វើប្រាជ្ញាឲ្យទន់ខ្សោយ ក៏សមគួរ។ ទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រះសង្គហការៈ កាលនឹងបង្ហាញថា «ភាពជាឧបក្កិលេស និងភាពជាគ្រឿងធ្វើប្រាជ្ញាឲ្យទន់ខ្សោយនៃសុរានិងមេរ័យ ទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយផលវោហារ ព្រោះជាបច្ច័យនៃឧបក្កិលេសទាំងឡាយ និងធម៌ទាំងឡាយដែលធ្វើប្រាជ្ញាឲ្យទន់ខ្សោយ» ទើបត្រាស់ថា «មិនមែនទេ ព្រោះការសម្តែងដោយបច្ច័យ»។ ពាក្យថា «ឯវមេវ ខោ» សេចក្តីថា ដូចជាមាសដែលសៅហ្មងដោយឧបក្កិលេស ៥ យ៉ាង គឺដែក ស្ពាន់ សំណប៉ាហាំង សំណភក់ ប្រាក់ រមែងមិនទន់ មិនគួរដល់ការងារ មិនភ្លឺផ្លេក និងជាធម្មជាតិផុយស្រួយ មិនដល់នូវការធ្វើដោយប្រពៃ ដើម្បីការងារយ៉ាងណា យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា «បច្ចយនិទ្ទេសតោ» សេចក្តីថា ព្រោះការសម្តែងនូវភាពជាបច្ច័យនៃឧបក្កិលេស និងការធ្វើប្រាជ្ញាឲ្យទន់ខ្សោយ គឺការសម្តែងផលក្នុងបច្ច័យ នេះជាសេចក្តី។ ខ្លួនឯងជាកិលេស ទើបលោកសម្តែងទុកក្នុងឧបក្កិលេសនិទ្ទេសទាំងឡាយ នេះជាអធិប្បាយ។

---

နီဝရဏံ ဟုတွာဝ နီဝရဏသမ္ပယုတ္တေ ဒဿိယမာနေ န နီဝရဏတာဒဿနတ္ထော အာရမ္ဘော, အထ ခေါ သိဒ္ဓနီဝရဏဘာဝဿ နီဝရဏသမ္ပယုတ္တတာဒဿနတ္ထောတိ ယထာလာဘဝသေန စ အသမ္ပယုတ္တဿ ဝစနံ န ယုဇ္ဇတိ. ယထာ ဟိ တိဋ္ဌန္တမ္ပိ စရန္တမ္ပီတိ သိပ္ပိသမ္ဗုကာဒီသု ယထာလာဘသမ္ဘဝံ တံ ဒွယံ ဝုတ္တံ, န ဧဝံ ‘‘ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏံ သမ္ပယုတ္တမ္ပိ အသမ္ပယုတ္တမ္ပီ’’တိ ဝစနံ အတ္ထိ, ယံ ယထာလာဘံ သမ္ဘဝေယျာတိ. စိတ္တဇဿာသမ္ဘဝဝစနတောတိ ‘‘စတ္တတ္တာ’’တိအာဒိဝစနဿ ဈာနက္ခဏေ စိတ္တဇဿ ထိနမိဒ္ဓဿ အသမ္ဘဝဝစနဘာဝတောတိ အတ္ထော, ‘‘စတ္တတ္တာ’’တိအာဒိဝစနေန ဝါ အသမ္ဘဝဿ ဝစနတော ပကာသနတောတိ အတ္ထော.

កាលបើធម៌ជានីវរណៈ កើតឡើងហើយ ទើបសម្តែងក្នុងនីវរណសម្បយុត្តធម៌ ការផ្តើមឡើងមិនមែនមានប្រយោជន៍ដើម្បីបង្ហាញភាពជានីវរណៈឡើយ តែមានប្រយោជន៍ដើម្បីបង្ហាញភាពជានីវរណសម្បយុត្តនៃថីនមិទ្ធៈដែលមានភាពជានីវរណៈសម្រេចហើយ ព្រោះហេតុនោះ ការពោលនូវធម៌ដែលមិនសម្បយុត្ត ដោយអំណាចនៃយថាលាភៈ ទើបមិនសមគួរ។ ព្រោះថា ពាក្យថា «សូម្បីឈរ សូម្បីដើរ» ក្នុងខ្យងនិងខ្ចៅជាដើម ទ្រង់ត្រាស់ទុកនូវកិរិយាទាំងពីរនោះ តាមដែលបានសម្រេចយ៉ាងណា ពាក្យថា «ថីនមិទ្ធនីវរណៈ សូម្បីសម្បយុត្ត សូម្បីមិនសម្បយុត្ត» ដែលគប្បីមានតាមយថាលាភៈ មិនមានយ៉ាងនោះឡើយ។ ពាក្យថា «ចិត្តជស្សាសម្ភវវចនតោ» សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាពាក្យពោលដល់ការមិនមាននៃថីនមិទ្ធៈដែលកើតអំពីចិត្ត ក្នុងខណៈនៃឈាន នៃពាក្យមានពាក្យថា «ចត្តត្តា» ជាដើម ឬសេចក្តីថា ព្រោះការសម្តែងនូវការមិនមាន ដោយពាក្យមានពាក្យថា «ចត្តត្តា» ជាដើម។

---

ကာမေသု ခေါ ပန…ပေ… သုဒိဋ္ဌောတိ ဣမိနာ ကာမာဒီနဝေ အညာဏဿ ပဟာနမာဟ. တံ တတ္ထ ပဟာနန္တိ တံ တတ္ထ ရူပေ ပဟာနန္တိ ပဟာနံ အပေက္ခိတွာ ‘‘တ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ ဝိနယနန္တိ ဝါ အတ္ထော. တေန ရူပဿ အပ္ပဟာတဗ္ဗတ္တမေဝ ဒဿေတိ, န ပန ‘‘ဆ ဓမ္မေ ပဟာယာ’’တိအာဒီသု မိဒ္ဓဿ အပ္ပဟာတဗ္ဗတာဒဿနတော အညော ပကာရော ဝုတ္တော. န ယထာ…ပေ… ဝုတ္တန္တိ ဆ ဓမ္မာ ပဉ္စ နီဝရဏာနိ စ ယထာ ပဟာတဗ္ဗာနေဝ ဟောန္တာနိ [Pg.175] ‘‘ပဟာတဗ္ဗာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ, န ဧဝံ ရူပံ ပဟာတဗ္ဗမေဝ ဟောန္တံ ‘‘ပဟာတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော.

ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់សម្ដែងនូវការលះបង់នូវសេចក្ដីមិនដឹង (អវិជ្ជា) ក្នុងទោសនៃកាមទាំងឡាយ ដោយពាក្យថា «Kāmesu kho pana…pe… sudiṭṭho» នេះ។ ពាក្យថា «Taṃ tattha pahānaṃ» នោះ សេចក្ដីថា ការលះបង់ (នូវឆន្ទរាគៈ) ក្នុងរូបនោះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកការលះបង់ ទើបត្រាស់ថា «taṃ» (នោះ) ឬមួយទៀត មានសេចក្ដីថា ការកំចាត់បង់នូវឆន្ទរាគៈនោះ។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញតែភាពនៃរូបដែលមិនគួរលះបង់ប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែ ក្នុងបាលីទាំងឡាយមានពាក្យថា «cha dhamme pahāya» ជាដើម ព្រះអង្គមិនបានត្រាស់សម្ដែងនូវប្រការដទៃដែលបង្ហាញពីភាពនៃមិទ្ធៈដែលមិនគួរលះបង់ឡើយ។ ពាក្យថា «Na yathā…pe… vuttaṃ» មានសេចក្ដីថា ធម៌ ៦ ប្រការក្ដី នីវរណៈ ៥ ប្រការក្ដី ដែលជាធម៌គួរលះបង់ពិតប្រាកដ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «គួរលះបង់» យ៉ាងណា ព្រះអង្គមិនមែនមិនត្រាស់ថា រូបជាធម្មជាតិគួរលះបង់ពិតប្រាកដថា «គួរលះបង់» យ៉ាងនោះឡើយ។

---

အညေဟိ စ သုတ္တေဟီတိ ဝုတ္တသုတ္တာနံ ဒဿနတ္ထံ ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ကုသလပ္ပဝတ္တိံ အာဝရန္တီတိ အာဝရဏာ. နီဝါရေန္တီတိ နီဝရဏာ. စိတ္တံ အဘိဘဝန္တာ အာရောဟန္တီတိ စေတသော အဇ္ဈာရုဟာ. အာဝရဏာဒိကိစ္စဉ္စ အရူပဿေဝ ယုဇ္ဇတိ, တထာ အန္ဓကရဏာဒိကိစ္စံ. တတ္ထ စတူသု ပဒေသု ပုရိမပုရိမဿ ပစ္ဆိမပစ္ဆိမော အတ္ထော. သံသာရဒုက္ခံ ဝိဃာတော, တံဇနကတာယ ဝိဃာတပက္ခိကံ. စေတသော ပရိယုဋ္ဌာနံ အယောနိသောမနသိကာရတော ဥပ္ပတ္တိ အကုသလရာသိဘာဝေါ စ အရူပဿေဝ ဟောတီတိ အရူပမေဝ မိဒ္ဓံ.

ដើម្បីបង្ហាញនូវសូត្រទាំងឡាយដែលបានពោលហើយ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យមានពាក្យថា «tathā hi» ជាដើម។ ធម៌ទាំងឡាយណា រារាំងនូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃកុសល ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា គ្រឿងរារាំង (អាវរណៈ)។ ធម៌ទាំងឡាយណា ហាមឃាត់ (នូវកុសលធម៌) ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា នីវរណៈ។ ធម៌ទាំងឡាយណា គ្របសង្កត់ហើយឡើងកាន់ចិត្ត ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា ធម៌ឡើងកាន់ចិត្ត (ចេតសោ អជ្ឈារុហា)។ កិច្ចមានការរារាំងជាដើមក្ដី កិច្ចមានការធ្វើឲ្យងងឹតជាដើមក្ដី តែងសមគួរដល់អរូប (នាមធម៌) ប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងបទទាំង ៤ នោះ បទខាងក្រោយៗ ជាសេចក្ដីពន្យល់នៃបទខាងមុខៗ។ សេចក្ដីទុក្ខក្នុងសង្សារ ឈ្មោះថា វិឃាតៈ (សេចក្ដីចង្អៀតចង្អល់) ព្រោះតែការបង្កើតនូវសេចក្ដីទុក្ខក្នុងសង្សារនោះ ទើបឈ្មោះថា វិឃាតបក្ខិកៈ (មានចំណែកនៃសេចក្ដីចង្អៀតចង្អល់)។ ការរោលរាលនៃចិត្តក្ដី ការកើតឡើងដោយសារអយោនិសោមនសិការក្ដី ភាពជាគំនរនៃអកុសលក្ដី តែងមានដល់អរូប (នាមធម៌) ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ មិទ្ធៈ ទើបជាអរូប (នាមធម៌) ពិតប្រាកដ។

---

၁၁၆၆. ဂဏဘောဇနာဒိအကပ္ပိယဘောဇနံ ကပ္ပိယသညီ ဘုဉ္ဇိတွာ ပုန ဇာနိတွာ ကောစိ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတိ, အနဝဇ္ဇဉ္စ ဘိက္ခုဒဿနစေတိယဝန္ဒနာဒိံ ဝဇ္ဇသညီ အကတွာ ကတွာ စ ကောစိ အဿဒ္ဓေါ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတိ. ဝတ္ထုန္တိ မူလံ. ဧဝရူပန္တိ မူလဝသေန ဧဝံပကာရန္တိ အတ္ထော. ကုက္ကုစ္စပဒံ ယေဝါပနကေသု ‘‘ကုစ္ဆိတံ ကတံ ကုကတံ, တဿ ဘာဝေါ’’တိ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. ကုက္ကုစ္စာယနာကာရောတိ ကုက္ကုစ္စဘာဝနာကာရော ကုက္ကုစ္စကရဏာကာရော ကုက္ကုစ္စဂမနာကာရော ဝါ. ဧတေန ကုက္ကုစ္စံ ကိရိယဘာဝေန ဒဿေတိ. ‘‘ကပ္ပတိ န ကပ္ပတီ’’တိ ပဝတ္တစိတ္တုပ္ပာဒေါဝ ဝိနယကုက္ကုစ္စံ.

១១៦៦. បុគ្គលខ្លះ សំគាល់ថាសមគួរ ហើយបរិភោគនូវភោជនដែលមិនសមគួរ មានគណភោជនជាដើម ក្រោយមកដឹងថា មិនសមគួរ ក៏កើតសេចក្ដីក្តៅក្រហាយចិត្ត (វិប្បដិសារៈ)។ បុគ្គលខ្លះ សំគាល់ថាមានទោស ក្នុងអំពើដែលមិនមានទោស មានការជួបភិក្ខុ និងការថ្វាយបង្គំចេតិយជាដើម ហើយមិនធ្វើ ឬធ្វើហើយ បុគ្គលដែលមិនមានសទ្ធាខ្លះ ក៏កើតសេចក្ដីក្តៅក្រហាយចិត្ត។ បទថា «vatthu» គឺ ហេតុ (ឫសគល់)។ បទថា «evarūpaṃ» មានសេចក្ដីថា មានប្រការយ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃហេតុ។ បទថា «kukkucca» ក្នុងយេវាបនកធម៌ទាំងឡាយ មានសេចក្ដីដូចដែលបានពោលហើយថា «អំពើដែលធ្វើមិនល្អ ឈ្មោះថា កុកតៈ ភាពនៃកុកតៈនោះ ឈ្មោះថា កុក្កុច្ចៈ»។ បទថា «kukkuccāyanākāro» គឺ អាការៈនៃការធ្វើឲ្យកើតកុក្កុច្ចៈ ឬអាការៈនៃការធ្វើកុក្កុច្ចៈ ឬអាការៈនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃកុក្កុច្ចៈ។ ដោយបទនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវកុក្កុច្ចៈ ដោយភាពជាកិរិយា។ ការកើតឡើងនៃចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅថា «គួរ ឬមិនគួរ» នេះឯង ឈ្មោះថា វិនយកុក្កុច្ចៈ។

---

၁၁၇၆. စိတ္တဝိက္ခိပနကိစ္စသာမညေန ဥဒ္ဓစ္စံ ကုက္ကုစ္စဉ္စ သဟ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကာမစ္ဆန္ဒဿ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဟာနံ ဥက္ကဋ္ဌနီဝရဏဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယဒိ ဟိ လောဘော နောနီဝရဏော သိယာ, ‘‘နောနီဝရဏော ဓမ္မော နီဝရဏဿ ဓမ္မဿ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န စေတံ ဝုတ္တံ. ဂဏနာယ စ ‘‘ဟေတုယာ စတ္တာရီ’’တိ ဝုတ္တံ, န ‘‘နဝါ’’တိ. တသ္မာ သဗ္ဗော လောဘော ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏန္တိ အရဟတ္တမဂ္ဂေနဿ ပဟာနဝစနံ ယုတ္တံ.

១១៧៦. គប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សម្ដែងនូវឧទ្ធច្ចៈ និងកុក្កុច្ចៈ រួមគ្នា ព្រោះមានកិច្ចស្មើគ្នា គឺការធ្វើចិត្តឲ្យរាយមាយ។ គប្បីជ្រាបថា ការលះបង់នូវកាមច្ឆន្ទៈដោយអនាគាមិមគ្គ ព្រះអង្គត្រាស់សម្ដែងដោយអំណាចនៃកាមច្ឆន្ទនីវរណៈដ៏ក្រាស់ក្រែល។ ព្រោះថា ប្រសិនបើលោភៈដែលមិនមែនជានីវរណៈមានពិតមែននោះ ព្រះអង្គគប្បីត្រាស់សម្ដែងថា «nonīvaraṇo dhammo nīvaraṇassa dhammassa hetupaccayena paccayo» (ធម៌មិនមែននីវរណៈ ជាបច្ច័យនៃធម៌ជានីវរណៈ ដោយហេតុបច្ច័យ) ជាដើម ប៉ុន្តែព្រះអង្គមិនបានត្រាស់សម្ដែងយ៉ាងនេះឡើយ។ ហើយក្នុងគណនាវារៈ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «hetuyā cattāri» (ក្នុងហេតុបច្ច័យ មាន ៤) មិនមែនត្រាស់ថា «nava» (មាន ៩) ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោភៈទាំងអស់ គឺកាមច្ឆន្ទនីវរណៈ ដូចនេះ ពាក្យដែលពោលថា ការលះបង់នូវកាមច្ឆន្ទនីវរណៈនោះ ដោយអរហត្តមគ្គ ទើបជាពាក្យសមគួរ។

---

၁၂၁၉. ကာမော စာတိ ကိလေသကာမော စ. ပုရိမဒိဋ္ဌိံ ဥတ္တရဒိဋ္ဌိ ဥပါဒိယတီတိ ပုရိမဒိဋ္ဌိံ ‘‘သဿတော’’တိ ဂဏှန္တီ ဥပါဒိယတိ, ပုရိမဒိဋ္ဌိအာကာရေနေဝ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဥတ္တရဒိဋ္ဌိ တေနေဝ ပုရိမဒိဋ္ဌိံ ဒဠှံ ကရောန္တီ တံ ဥပါဒိယတီတိ ဝုတ္တံ. ဂေါသီလဂေါဝတာဒီနီတိ တထာဘူတံ ဒိဋ္ဌိမာဟ. အဘိနိဝေသတောတိ [Pg.176] အဘိနိဝေသဘာဝတော, အဘိနိဝိသနတော ဝါ. အတ္တဝါဒမတ္တမေဝါတိ အတ္တဿ အဘာဝါ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဣဒံ ဝစနမတ္တမေဝ. ဥပါဒိယန္တိ ဒဠှံ ဂဏှန္တိ. ကထံ? အတ္တာတိ. အတ္တာတိ ဟိ အဘိနိဝိသန္တာ ဝစနမေဝ ဒဠှံ ကတွာ ဂဏှန္တီတိ အတ္ထော. ဧဝံ အတ္တဝါဒမတ္တမေဝ ဥပါဒိယန္တီတိ ဝုတ္တံ. ‘‘အတ္တဝါဒမတ္တ’’န္တိ ဝါ ဝါစာဝတ္ထုမတ္တမာဟ. ဝါစာဝတ္ထုမတ္တမေဝ ဟိ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဥပါဒိယန္တိ အတ္ထဿ အဘာဝါတိ.

១២១៩. បទថា «kāmo ca» គឺ កិលេសកាមផង។ បទថា «purimadiṭṭhiṃ uttaradiṭṭhi upādiyati» សេចក្ដីថា ទិដ្ឋិខាងក្រោយ តែងប្រកាន់យកនូវទិដ្ឋិខាងមុន ដោយយល់ថា «ទៀង» (សស្សតៈ) ឬមួយទៀត ទិដ្ឋិខាងក្រោយដែលកើតឡើងដោយអាការៈនៃទិដ្ឋិខាងមុននោះឯង កាលធ្វើនូវទិដ្ឋិខាងមុននោះឲ្យមាំមួនដោយអាការៈនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា តែងប្រកាន់យកនូវទិដ្ឋិខាងមុននោះ។ បទថា «gosīlagovatādīni» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកមិច្ឆាទិដ្ឋិដែលកើតឡើងដោយការប្រកាន់ថា បរិសុទ្ធចាកកិលេសដោយសារវត្តរបស់គោ និងសីលរបស់គោជាដើម។ បទថា «abhinivesato» គឺ ព្រោះភាពជាការចូលទៅស្ទាបអង្អែល (ការប្រកាន់មាំ) ឬព្រោះការចូលទៅស្ទាបអង្អែល។ បទថា «attavādamattameva» សេចក្ដីថា ព្រោះតែភាពមិនមាននៃអត្តា ពាក្យថា «អត្តា» នេះ គឺគ្រាន់តែជាពាក្យសម្ដីប៉ុណ្ណោះ។ ពួកជនតែងប្រកាន់យក គឺប្រកាន់យកយ៉ាងមាំមួន។ ប្រកាន់យកយ៉ាងដូចម្ដេច? គឺប្រកាន់យកថា «អត្តា»។ ព្រោះថា ពួកជនកាលចូលទៅប្រកាន់មាំថា «អត្តា» តែងធ្វើនូវពាក្យសម្ដីនោះឯងឲ្យមាំមួន ហើយប្រកាន់យក នេះជាសេចក្ដី។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «តែងប្រកាន់យកនូវអត្តវាទៈប៉ុណ្ណោះ» យ៉ាងនេះ។ ឬមួយទៀត បទថា «attavādamatta» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកត្រឹមតែទីតាំងនៃវាចា (ពាក្យសម្ដី) ព្រោះថា ពួកជនតែងប្រកាន់យកត្រឹមតែទីតាំងនៃវាចាថា «អត្តា» ព្រោះតែភាពមិនមាននៃអត្តាពិតប្រាកដ។

---

၁၂၂၁. ဒိန္နန္တိ ဒါနမာဟ, တံ အဖလတ္တာ ရူပံ ဝိယ ဒါနံ နာမ န ဟောတီတိ ပဋိက္ခိပတိ. မဟာဝိဇိတယညသဒိသော ယညော မဟာယာဂေါ. အာမန္တေတွာ ဟဝနံ ဒါနံ အာဟုနံ, ပါဟုနာနံ အတိထီနံ အတိထိကိရိယာ ပါဟုနံ, အာဝါဟာဒီသု မင်္ဂလတ္ထံ ဒါနံ မင်္ဂလကိရိယာ. ပရလောကေ ဌိတော ဣမံ လောကံ ‘‘နတ္ထီ’’တိ ဂဏှာတီတိ ဣမံ လောကံ အဝေက္ခိတွာ ပရလောကော, ပရဉ္စ အဝေက္ခိတွာ အယံ လောကော ဟောတိ ဂန္တဗ္ဗတော အာဂန္တဗ္ဗတော စာတိ ပရလောကတော ဣဓာဂမနဿ အဘာဝါ တတ္ထေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇနတော စိတ္တေန ပရလောကေ ဌိတော ဣမံ လောကံ ‘‘နတ္ထီ’’တိ ဂဏှာတီတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. န ဟိ အယံ ဒိဋ္ဌိ ပရလောကေ နိဗ္ဗတ္တဿေဝ ဟောတီတိ. ဣဓလောကေ ဌိတောတိ ဧတ္ထာပိ အယမေဝ နယော. အယံ ဝါ ဧတ္ထ အတ္ထော ‘‘သံသရဏပ္ပဒေသော ဣဓလောကော စ ပရလောကော စ နာမ ကောစိ နတ္ထိ သံသရဏဿ အဘာဝါ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇနတော’’တိ. ပုရိမဘဝတော ပစ္ဆိမဘဝေ ဥပပတနံ ဥပပါတော, သော ယေသံ သီလံ, တေ ဩပပါတိကာ. တေ ပန စဝနကာ ဥပပဇ္ဇနကာ ဟောန္တီတိ ကတွာ အာဟ ‘‘စဝနကဥပပဇ္ဇနကသတ္တာ နတ္ထီတိ ဂဏှာတီ’’တိ. အနုလောမပ္ပဋိပဒန္တိ နိဗ္ဗာနာနုကူလံ သီလာဒိပ္ပဋိပဒံ.

១២២១. បទថា «dinnaṃ» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកទានចេតនា ទាននោះ ព្រោះតែមិនមានផល ទើបមិច្ឆាទិដ្ឋិបដិសេធថា មិនឈ្មោះថាទាន ដូចជារូបធាតុដែរ។ យ័ញ្ញដែលស្មើដោយយ័ញ្ញរបស់ព្រះរាជាមហាវីជិតៈ ឈ្មោះថា យ័ញ្ញ (ការបូជាធំ)។ ការអញ្ជើញមកហើយបូជា គឺការឲ្យទាន ឈ្មោះថា អាហុណៈ។ ការធ្វើបដិសណ្ឋារកិច្ចចំពោះភ្ញៀវទាំងឡាយ ឈ្មោះថា បាហុណៈ។ ការឲ្យទានដើម្បីជាមង្គលក្នុងពិធីអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាដើម ឈ្មោះថា មង្គលកិរិយា។ បទថា «paraloke ṭhito imaṃ lokaṃ natthīti gaṇhāti» គប្បីជ្រាបសេចក្ដីថា បរលោក រមែងមានព្រោះសំដៅយកលោកនេះ លោកនេះ រមែងមានព្រោះសំដៅយកបរលោក ព្រោះតែជាទីដែលត្រូវទៅ និងជាទីដែលត្រូវមក ព្រោះតែមិនមានការមកពីបរលោកមកកាន់លោកនេះ និងព្រោះតែការដាច់សូន្យនៅក្នុងបរលោកនោះឯង បុគ្គលដែលមានចិត្តឋិតនៅក្នុងបរលោក ទើបប្រកាន់យកថាលោកនេះមិនមាន។ ព្រោះថា ទិដ្ឋិនេះ មិនមែនកើតឡើងចំពោះតែបុគ្គលដែលកើតក្នុងបរលោកប៉ុណ្ណោះឡើយ។ សូម្បីក្នុងបទថា «idhaloke ṭhito» ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ឬមួយទៀត ក្នុងបទនេះ មានសេចក្ដីយ៉ាងនេះថា «លោកនេះក្ដី បរលោកក្ដី ដែលជាទីកន្លែងសម្រាប់អន្ទោលទៅ មិនមានឡើយ ព្រោះមិនមានការអន្ទោលទៅ ដោយសារតែសត្វទាំងឡាយរមែងដាច់សូន្យក្នុងភពនោះៗ»។ ការធ្លាក់ចុះ (ការកើតឡើង) ពីភពមុនទៅកាន់ភពក្រោយ ឈ្មោះថា ឧបបាតៈ សត្វទាំងឡាយណាមានការកើតឡើងនោះជាប្រក្រតី សត្វទាំងនោះ ឈ្មោះថា ឱបបាតិកៈ។ ម្យ៉ាងទៀត សត្វឱបបាតិកៈទាំងនោះ គឺជាសត្វដែលត្រូវច្យុត និងសត្វដែលត្រូវកើតឡើង ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «តែងប្រកាន់យកថាសត្វដែលច្យុត និងកើតឡើងមិនមាន»។ បទថា «anulomappaṭipadaṃ» គឺ បដិបទាមានសីលជាដើម ដែលសមគួរដល់ព្រះនិព្វាន។

---

၁၂၃၆. နိပ္ပဒေသတောဝ ဂဟိတောတိ ဣမိနာ ယံ အာသဝဂေါစ္ဆကေ ဗြဟ္မာနံ ကပ္ပရုက္ခာဒီသု ရာဂဿ စ ဒိဋ္ဌိရာဂဿ စ အသင်္ဂဟဏေန နီဝရဏဂေါစ္ဆကေ စ ကာမစ္ဆန္ဒဿ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဟာတဗ္ဗတာဒဿနေန သပ္ပဒေသတ္တံ ဝုတ္တံ, တံ နိဝါရိတံ ဟောတိ. အရဟတ္တမဂ္ဂေနာတိ ဝစနေန စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ ပဟာတဗ္ဗတာ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဟိ ပုရိမေဟိ အတနုကတာ မောဟာဒယော အရဟတ္တမဂ္ဂေန ပဟီယန္တီတိ.

១២៣៦. ដោយបទថា «nippadesatova gahito» នេះ សេចក្ដីណាដែលជាសប្បទេសៈ (ការលះបង់ដោយមានសេសសល់) ដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកក្នុងអាសវគោច្ឆកៈ ព្រោះមិនបានសង្គ្រោះយកនូវរាគៈដែលត្រេកអរក្នុងដើមកប្បព្រឹក្សជាដើមរបស់ព្រហ្មទាំងឡាយ និងទិដ្ឋិរាគៈ និងក្នុងនីវរណគោច្ឆកៈ ដោយការបង្ហាញពីភាពនៃកាមច្ឆន្ទៈដែលគួរលះបង់ដោយអនាគាមិមគ្គ សេចក្ដីជាសប្បទេសៈនោះ ត្រូវបានហាមឃាត់ហើយ។ គប្បីយល់ឃើញថា ដោយពាក្យថា «arahattamaggena» ព្រះអង្គត្រាស់សម្ដែងនូវភាពដែលគួរលះបង់ដោយមគ្គទាំង ៤។ ព្រោះថា មោហៈជាដើមដែលមគ្គមុនៗ មិនទាន់បានធ្វើឲ្យស្តើងស្តើង មិនមែនជាធម៌ដែលត្រូវលះបង់ដោយអរហត្តមគ្គឡើយ។

---

၁၂၈၇. နိရတိအတ္ထေနာတိ ပီတိဝိရဟေန, ဗလဝနိကန္တိဝိရဟေန ဝါ. န ဟိ ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ ရဇ္ဇန္တီတိ. အဝ-သဒ္ဒေန အဝဂါဟတ္ထော အဓောအတ္ထော စာတိ ဒွိဓာ အဝ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝုတ္တော.

១២៨៧. បទថា «nirati» មានសេចក្ដីថា ព្រោះប្រាសចាកបីតិ ឬព្រោះប្រាសចាកនិកន្តិ (សេចក្ដីត្រេកអរ) ដ៏ខ្លាំងក្លា។ ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយ មិនត្រេកអរក្នុងទុក្ខវេទនាឡើយ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យត្រាស់សម្ដែងនូវសេចក្ដីនៃ «ava» សព្ទ ជាពីរប្រការ គឺ មានសេចក្ដីថា ចូលទៅជិត (អវគាហៈ) និងមានសេចក្ដីថា ខាងក្រោម (អធោ)។

---

၁၃၀၁. ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတော [Pg.177] မောဟရဏော ပဟာနေကဋ္ဌေန ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တေန ရာဂရဏေန သရဏော, ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတော ရူပရာဂအရူပရာဂသင်္ခါတေန. အရဏဝိဘင်္ဂသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၃၃၃) ပန ‘‘ယော ကာမပဋိသန္ဓိသုခိနော သောမနဿာနုယောဂေါ ဟီနော ဂမ္မော ပေါထုဇ္ဇနိကော အနရိယော အနတ္ထသံဟိတော, သဒုက္ခော ဧသော ဓမ္မော သဥပဃာတော သဥပါယာသော သပရိဠာဟော မိစ္ဆာပဋိပဒါ. တသ္မာ ဧသော ဓမ္မော သရဏော’’တိအာဒိဝစနတော ဖလဘူတဒုက္ခဥပဃာတဥပါယာသပရိဠာဟသဘာဝဘူတော မိစ္ဆာပဋိပဒါဘာဝေါဝ ‘‘သရဏော’’တိ ဝိညာယတီတိ တေဟိ သဗ္ဗာကုသလာနံ သရဏတာ သိဒ္ဓါ ဟောတီတိ.

១៣០១. មោហធូលីដែលប្រកបដោយវិចិកិច្ឆា ឈ្មោះថា សរណៈ (មានធូលី) ព្រោះតែជាធម៌ឋិតនៅក្នុងបុគ្គលតែមួយដោយភាពជាធម៌គួរលះបង់ ជាមួយនិងរាគធូលីដែលសម្បយុត្តដោយទិដ្ឋិ ចំណែកឯមោហធូលីដែលប្រកបដោយឧទ្ធច្ចៈ ឈ្មោះថា សរណៈ ជាមួយនិងរាគធូលីដែលពោលគឺរូបរាគៈ និងអរូបរាគៈ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអរណវិភង្គសូត្រ មានព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា «ការប្រកបជឿយៗនូវសោមនស្សដែលជាសុខរបស់បុគ្គលអ្នកជាប់ជំពាក់ក្នុងកាមណា ដែលជាធម៌ថោកទាប ជារបស់អ្នកស្រុក ជារបស់បុថុជ្ជន មិនមែនជារបស់ព្រះអរិយៈ មិនប្រកបដោយប្រយោជន៍ ធម៌នោះ ប្រកបដោយទុក្ខ ប្រកបដោយសេចក្ដីចង្អៀតចង្អល់ ប្រកបដោយសេចក្ដីចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត ប្រកបដោយសេចក្ដីក្តៅក្រហាយ ជាមិច្ឆាបដិបទា ព្រោះហេតុនោះ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា សរណៈ» គប្បីដឹងថា ភាពនៃមិច្ឆាបដិបទាដែលជាសភាវៈនៃទុក្ខ ឧបឃាតៈ ឧបាយាសៈ និងបរិឡាហៈ ដែលជាផលនោះឯង ឈ្មោះថា «saraṇo» (សរណៈ) ដោយធម៌ទាំងឡាយនោះ ភាពជាសរណៈនៃអកុសលធម៌ទាំងអស់ ត្រូវបានសម្រេចហើយ។

---

သုတ္တန္တိကဒုကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយអំពីសូត្រន្តិកទុកនិក្ខេបកថា

---

၁၃၀၃. ဝိဝေစိတတ္တာတိ ဝိသုံ ကတတ္တာ ပကာသိတတ္တာ. အသေသေတွာ ခေပေတီတိ ဝဇိရံ အတ္တနာ ပတိတဋ္ဌာနံ အသေသေတွာ ခေပေတိ ပုန အပါကတိကတာအာပါဒနေန.

១៣០៣. បទថា «vivecitattā» គឺ ព្រោះធ្វើឲ្យដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ឬព្រោះធ្វើឲ្យប្រាកដច្បាស់。 បទថា «asesetvā khepeti» សេចក្ដីថា វជិរៈ (ពេជ្រ) តែងបំផ្លាញនូវកន្លែងដែលខ្លួនធ្លាក់ចុះមិនឲ្យមានសេសសល់ ដោយការធ្វើមិនឲ្យមានសភាពដើមវិញជាថ្មីទៀត។

---

၁၃၁၁. တပ္ပတီတိ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတိ, အနုသောစတိ ဝါ.

១៣១១. បទថា «tappati» គឺ កើតសេចក្ដីក្តៅក្រហាយចិត្ត ឬសោកស្ដាយជឿយៗ។

---

၁၃၁၃. အဟန္တိ ဣတိ-သဒ္ဒပရေန အဟံ-သဒ္ဒေန ဟေတုဘူတေန ယော အတ္ထော ဝိညာယတိ, သော သံကထီယတိ, ဥဒီရီယတီတိ အတ္ထော. အညထာ ဟိ ဝုစ္စမာနဿ ဝစနေန ပကာသိယမာနဿ ပဒတ္ထဿ သင်္ခါဒိဘာဝေ သဗ္ဗေသံ ကုသလာဒိဓမ္မာနံ အဓိဝစနာဒိတာ သိယာတိ. ဘာဝေါတိ သတ္တဝေဝစနန္တိ ဘဏန္တိ, ဓာတုယာ ဝါ ဧတံ အဓိဝစနံ. ဒတ္တောတိ ဧတ္တာဝတာ သတ္တပညတ္တိံ ဒဿေတွာ အညမ္ပိ ဥပါဒါပညတ္တိံ ဒဿေတုံ ‘‘မဉ္စော’’တိအာဒိမာဟ. အဟန္တိ စ ပဝတ္တံ အဓိဝစနံ ဝဒန္တေန သုဏန္တေန စ ပုဗ္ဗေ ဂဟိတသညေန အတ္ထပ္ပကာသနဘာဝေန ဝိညာယတိ. န ဟိ တသ္မိံ အဝိညာတေ တဒတ္ထဝိဇာနနံ အတ္ထီတိ ဝိသေသေန အဓိဝစနံ ‘‘ဉာယတီတိ သမညာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတဿတ္ထဿ အဟန္တိ ဣဒံ အဓိဝစနန္တိ ဧဝံ ဝါ သညာဂဟဏဝသေန ဉာယတိ သမညာယတိ ပါကဋာ ဟောတီတိ သမညာ. ပညာပီယတီတိ အဟန္တိ ဣဒံ ဧတဿ အဓိဝစနန္တိ ဧဝံ ဌပီယတီတိ အတ္ထော. ဝေါဟရီယတီတိ ဝုစ္စတိ. ဥဒ္ဓေယျန္တိ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗံ. အပိ နာမသဟဿတောတိ အနေကေဟိပိ နာမသဟဿေဟီတိ အတ္ထော. သယမေဝ ဥပပတနသီလံ နာမံ ‘‘ဩပပါတိကနာမ’’န္တိ ဝုစ္စတိ.

១៣១៣. បទថា «ahaṃ» សេចក្ដីថា សេចក្ដីណាដែលដឹងបានដោយសារ «ahaṃ» សព្ទ ដែលមាន «iti» សព្ទនៅខាងក្រោយ ដែលជាហេតុ សេចក្ដីនោះ ត្រូវបានពោលយ៉ាងល្អ ឬត្រូវបានបញ្ចេញវាចា។ ព្រោះថា ប្រសិនបើប្រកាន់យកសេចក្ដីដោយប្រការដទៃពីដែលបានពោលហើយនោះ កាលបើអត្ថន័យនៃបទដែលកំពុងពោល ដែលត្រូវបានបង្ហាញដោយវាចា មានភាពជាសង្ខ្យាជាដើម ភាពជាអធិវចនៈជាដើមនៃកុសលធម៌ទាំងអស់ គប្បីមាន។ ពួកអាចារ្យពោលថា បទថា «bhāvo» គឺ ជាវេវចនៈនៃសត្វ ឬមួយទៀត បទនេះ ជាអធិវចនៈនៃធាតុ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលបង្ហាញនូវសត្តបញ្ញត្តិត្រឹមតែពាក្យថា «Datto» ប៉ុណ្ណេះហើយ ដើម្បីបង្ហាញនូវឧបាទាបញ្ញត្តិដទៃទៀត ទើបពោលពាក្យមានពាក្យថា «mañco» (គ្រែ) ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត អធិវចនៈដែលប្រព្រឹត្តទៅថា «ahaṃ» នេះ បុគ្គលអ្នកពោលក្ដី បុគ្គលអ្នកស្ដាប់ក្ដី ដែលមានសញ្ញាប្រកាន់យកហើយក្នុងកាលមុន តែងដឹងបានដោយភាពជាគ្រឿងបង្ហាញនូវសេចក្ដី ព្រោះថា កាលបើមិនទាន់ដឹងនូវសព្ទនោះទេ ការដឹងនូវសេចក្ដីនៃសព្ទនោះ មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា អធិវចនៈដែលដឹងបានដោយវិសេស «ñāyatīti samaññā» (ឈ្មោះថា សមញ្ញា)។ ឬមួយទៀត ឈ្មោះថា សមញ្ញា ព្រោះតែដឹងបាន គឺដឹងបានច្បាស់ ឬប្រាកដច្បាស់ ដោយអំណាចនៃការប្រកាន់យកសញ្ញាយ៉ាងនេះថា «ពាក្យថា ahaṃ នេះ ជាអធិវចនៈនៃសេចក្ដីនេះ»។ បទថា «paññāpīyati» មានសេចក្ដីថា ត្រូវបានតម្កល់ទុកយ៉ាងនេះថា «ពាក្យថា ahaṃ នេះ ជាអធិវចនៈនៃសេចក្ដីនេះ»។ បទថា «voharīyati» គឺ ត្រូវបានហៅ ឬនិយាយ។ បទថា «uddheyyaṃ» គឺ គប្បីដកស្រង់ចេញ។ បទថា «api nāmasahassato» មានសេចក្ដីថា សូម្បីដោយពាន់នៃនាមដ៏ច្រើន។ នាមដែលធ្លាក់ចុះ (កើតឡើង) ដោយខ្លួនឯង ឈ្មោះថា «opapātikanāma» (ឱបបាតិកនាម)។

---

ကရီယတီတိ [Pg.178] ကမ္မံ, နာမမေဝ ကမ္မံ နာမကမ္မံ. တထာ နာမဓေယျံ. ကရဏဌပနသဒ္ဒါပိ ဟိ ကမ္မတ္ထာ ဟောန္တီတိ. အထ ကရဏတ္ထာ, ကရီယတိ စ ဌပီယတိ စ ဧတေန အတ္ထော ဧဝံနာမောတိ ပညာပီယတီတိ ကရဏံ ဌပနဉ္စ နာမ ဟောတိ. အထ ဘာဝတ္ထာ, ဉာပနမတ္တမေဝ ကရဏံ ဌပနန္တိ စ ဝုတ္တံ. နာမနိရုတ္တိ နာမဗျဉ္ဇနန္တိ နာမမိစ္စေဝ ဝုတ္တံ ဟောတိ. န ဟိ ပထဝီသင်္ခါတံ အတ္ထပ္ပကာရမတ္တံ နိဝဒတိ ဗျဉ္ဇယတိ ဝါ ပထဝီတိ နာမံ နိဝဒတိ ဗျဉ္ဇယတိ ဝါ, တသ္မာ အနာမဿ နိရုတ္တိဗျဉ္ဇနဘာဝနိဝါရဏတ္ထံ ‘‘နာမနိရုတ္တိ နာမဗျဉ္ဇန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ နာမာဘိလာပေါတိ ဧတ္ထာပိ နယော. ဧတ္ထ ပန သင်္ခါ သမညာ ပညတ္တိ ဝေါဟာရောတိ စတူဟိ ပဒေဟိ ပညာပိတဗ္ဗတော ပညတ္တိ ဝုတ္တာ, ဣတရေဟိ ပညာပနတော.

អំពើដែលគេធ្វើ ឈ្មោះថា កម្ម នាមនោះឯងជាកម្ម ឈ្មោះថា នាមកម្ម។ នាមធេយ្យៈ ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ ព្រោះថា សព្ទថា ករណៈ និងឋបនៈ សូម្បីទាំងនេះ ក៏មានអត្ថជាកម្មដែរ។ ប្រសិនបើមានអត្ថជាករណៈ (គ្រឿងធ្វើ) សេចក្ដីថា សេចក្ដីដែលគេធ្វើក្ដី តម្កល់ទុកក្ដី ព្រោះតែសេចក្ដីត្រូវបានគេឲ្យដឹងដោយពាក្យនេះថា «មានឈ្មោះយ៉ាងនេះ» ហេតុនោះ ករណៈ និងឋបនៈ ទើបឈ្មោះថា នាម។ ប្រសិនបើមានអត្ថជាភាវៈ (ភាព) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា គ្រាន់តែជាការធ្វើឲ្យដឹងប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថា ករណៈ និងឋបនៈ។ បទថា «nāmanirutti nāmabyañjanaṃ» គឺ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកតែនាមប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ធម្មជាតិដែលគ្រាន់តែជាការបង្ហាញសេចក្ដីដែលគេរាប់ថាផែនដី មិនមែននិយាយ ឬធ្វើឲ្យប្រាកដឡើយ គឺនាមថា «pathavī» នេះឯង តែងនិយាយ ឬធ្វើឲ្យប្រាកដ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីហាមឃាត់នូវភាពជាការនិយាយ និងការធ្វើឲ្យប្រាកដនៃធម៌ដែលមិនមែនជានាម ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «nāmanirutti nāmabyañjanaṃ»។ សូម្បីក្នុងបទថា «nāmābhilāpo» ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងបទទាំងនេះ បញ្ញត្តិដែលព្រះអង្គត្រាស់សម្ដែងដោយបទទាំង ៤ គឺ សង្ខ្យា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារ ព្រោះជាធម៌ដែលគប្បីឲ្យដឹង ចំណែកបទដទៃទៀត ព្រោះជាគ្រឿងធ្វើឲ្យដឹង។

---

တတ္ထ စ ‘‘ပုရိမာ ဥပါဒါပညတ္တိ ဥပ္ပာဒဝယကိစ္စရဟိတာ လောကသင်္ကေတသိဒ္ဓါ, ပစ္ဆိမာ နာမပညတ္တိ, ယာယ ပုရိမာ ပညတ္တိ ရူပါဒယော စ သောတဒွါရဝိညာဏသန္တာနာနန္တရမုပ္ပန္နေန ဂဟိတပုဗ္ဗသင်္ကေတေန မနောဒွါရဝိညာဏသန္တာနေန ဂဟိတာယ ပညာပီယန္တီ’’တိ အာစရိယာ ဝဒန္တိ. ဧတသ္မိံ ပန ဣမိဿာ ပါဠိယာ အဋ္ဌကထာယ စ အတ္ထေ သတိ ယံ ဝုတ္တံ မာတိကာယံ ‘‘ဝစနမတ္တမေဝ အဓိကာရံ ကတွာ ပဝတ္တာ အဓိဝစနာ နာမ, သဟေတုကံ ကတွာ ဝုစ္စမာနာ အဘိလာပါ နိရုတ္တိ နာမ, ပကာရေန ဉာပနတော ပညတ္တိ နာမာ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၀၁-၁၀၈), တေန ဝိရောဓော သိယာ. န ဟိ ဥပ္ပာဒဝယကိစ္စရဟိတဿ ဝစနမတ္တံ အဓိကာရံ ကတွာ ပဝတ္တိ အတ္ထိ ဥပ္ပာဒါဒိသဟိတဿေဝ ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝတော, န စ ဝစနဝစနတ္ထဝိမုတ္တဿ နာမဿ နိဒ္ဓါရေတွာ သဟေတုကံ ကတွာ ဝုစ္စမာနတာ အတ္ထိ, နာပိ အနိဒ္ဓါရိတသဘာဝဿ ပဒတ္ထဿ တေန တေန ပကာရေန ဉာပနံ အတ္ထီတိ.

ក្នុងប្បញ្ញត្តិទាំងពីរនោះ ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយពោលថា «ប្បញ្ញត្តិខាងដើម គឺឧបាទាប្បញ្ញត្តិ ជាធម្មជាតិប្រាសចាកកិច្ចគឺការកើតនិងការរលត់ សម្រេចដោយលោកសង្កេត, ប្បញ្ញត្តិខាងចុង គឺនាមប្បញ្ញត្តិ ដែលជាគ្រឿងញុំាងឧបាទាប្បញ្ញត្តិខាងដើម និងរូបជាដើម ឲ្យដឹងច្បាស់ ដោយមនោទ្វារវិញ្ញាណសន្តានដែលកាន់យកនូវសង្កេតក្នុងកាលមុន ដែលកើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃសោតទ្វារវិញ្ញាណសន្តាន»។ កាលបើអត្ថនៃព្រះបាលី និងព្រះអដ្ឋកថានេះ មានយ៉ាងនេះ ពាក្យណាដែលពោលទុកក្នុងមាតិកាអដ្ឋកថាថា «ឈ្មោះថា អធិវចនៈ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើសូរសព្ទប៉ុណ្ណោះឲ្យជាអធិការ, ឈ្មោះថា អភិលាបៈ និងនិរុត្តិ ព្រោះពោលដោយធ្វើឲ្យមានហេតុ, ឈ្មោះថា ប្បញ្ញត្តិ ព្រោះញុំាងឲ្យដឹងដោយប្រការផ្សេងៗ» (ធម្មសង្គណីអដ្ឋកថា ១០១-១០៨) ពាក្យនោះ គប្បីផ្ទុយគ្នា (នឹងពាក្យរបស់អាចារ្យទាំងឡាយនោះ)។ ព្រោះថា ការប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើសូរសព្ទប៉ុណ្ណោះឲ្យជាអធិការ នៃធម៌ដែលប្រាសចាកកិច្ចគឺការកើតនិងការរលត់ មិនមានឡើយ ព្រោះភាពមាននៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃធម៌ដែលប្រកបដោយការកើតជាដើមប៉ុណ្ណោះ, ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាពាក្យដែលពោលដោយធ្វើឲ្យមានហេតុ ដោយញែកចេញនូវនាមដែលរួចផុតចាកសព្ទ និងអត្ថនៃសព្ទ ក៏មិនមានឡើយ, សូម្បីការញុំាងឲ្យដឹងនូវអត្ថនៃបទដែលមានសភាវៈមិនបានញែកចេញ ដោយប្រការនោះៗ ក៏មិនមានឡើយ។

---

ဒုဝိဓာ စာယံ ပညတ္တိ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရာတိ အဋ္ဌကထာဝစနဉ္စ န ဒိဿတိ, အဋ္ဌကထာယံ ပန ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိအာဒယော ဆ ပညတ္တိယောဝ ဝုတ္တာ. တတ္ထ ‘‘ရူပံ ဝေဒနာ’’တိအာဒိကာ ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ‘‘ဣတ္ထီ ပုရိသော’’တိအာဒိကာ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ‘‘တေဝိဇ္ဇော ဆဠဘိညော’’တိအာဒိကာ ဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ‘‘ဣတ္ထိသဒ္ဒေါ ပုရိသသဒ္ဒေါ’’တိအာဒိကာ အဝိဇ္ဇမာနေန ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ‘‘စက္ခုဝိညာဏံ သောတဝိညာဏ’’န္တိအာဒိကာ ဝိဇ္ဇမာနေန ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ‘‘ခတ္တိယကုမာရော ဗြာဟ္မဏကုမာရော’’တိအာဒိကာ အဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. န စေတ္ထ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရာ ဒုဝိဓာ ပညတ္တိ ဝုတ္တာတိ [Pg.179] သက္ကာ ဝိညာတုံ. ဝိဇ္ဇမာနဿ ဟိ သင်္ခါ…ပေ… အဘိလာပေါ ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. အဝိဇ္ဇမာနဿ စ သင်္ခါဒိကာ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. တေသံယေဝ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေန ပဝတ္တာ သင်္ခါဒယော ဣတရာတိ.

ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីពាក្យអដ្ឋកថាថា «ប្បញ្ញត្តិនេះ មាន ២ ប្រការ តាមប្រការដែលពោលហើយ» ក៏មិនប្រាកដឡើយ, ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលតែប្បញ្ញត្តិ ៦ យ៉ាង មានវិជ្ជមានប្បញ្ញត្តិជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងប្បញ្ញត្តិទាំងនោះ ប្បញ្ញត្តិមានពាក្យថា «រូប វេទនា» ជាដើម ឈ្មោះថា វិជ្ជមានប្បញ្ញត្តិ។ ប្បញ្ញត្តិមានពាក្យថា «ស្រី ប្រុស» ជាដើម ឈ្មោះថា អវិជ្ជមានប្បញ្ញត្តិ។ ប្បញ្ញត្តិមានពាក្យថា «អ្នកបានវិជ្ជាបី អ្នកបានអភិញ្ញាញប្រាំមួយ» ជាដើម ឈ្មោះថា វិជ្ជមានេន អវិជ្ជមានប្បញ្ញត្តិ។ ប្បញ្ញត្តិមានពាក្យថា «សម្លេងស្រី សម្លេងប្រុស» ជាដើម ឈ្មោះថា អវិជ្ជមានេន វិជ្ជមានប្បញ្ញត្តិ។ ប្បញ្ញត្តិមានពាក្យថា «ចក្ខុវិញ្ញាណ សោតវិញ្ញាណ» ជាដើម ឈ្មោះថា វិជ្ជមានេន វិជ្ជមានប្បញ្ញត្តិ។ ប្បញ្ញត្តិមានពាក្យថា «ក្សត្រកុមារ ព្រាហ្មណកុមារ» ជាដើម ឈ្មោះថា អវិជ្ជមានេន អវិជ្ជមានប្បញ្ញត្តិ។ និងក្នុងអដ្ឋកថានេះ មិនអាចដឹងបានថា ទ្រង់ត្រាស់ប្បញ្ញត្តិ ២ ប្រការ តាមប្រការដែលពោលហើយនោះឡើយ។ ព្រោះថា ឈ្មោះ... គ្រឿងពោលហៅនូវធម៌ដែលមានពិត ឈ្មោះថា វិជ្ជមានប្បញ្ញត្តិ។ ឈ្មោះជាដើមនៃធម៌ដែលមិនមានពិត ឈ្មោះថា អវិជ្ជមានប្បញ្ញត្តិ។ ឈ្មោះជាដើមទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាវិសេសនៈ និងវិសេសិតព្វៈ នៃធម៌ទាំងពីរនោះឯង ឈ្មោះថា ប្បញ្ញត្តិក្រៅពីនេះ។

---

အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဝစနေန ပညာပိတဗ္ဗာ ဥပါဒါပညတ္တိ, တဿာ ပညာပနဘူတာ နာမပညတ္တိ စ ဝုတ္တာ, ဣတရေဟိ နာမပညတ္တိယေဝ ယထာဝုတ္တာတိ စေ? န, အသိဒ္ဓတ္တာ. သတိ ဟိ ဥဇုကေ ပုရိမေ ပါဠိအနုဂတေ အတ္ထေ အယမတ္ထော ဣမာယ အဋ္ဌကထာယ ဝုတ္တောတိ အသိဒ္ဓမေတံ. ယဒိ စ သတ္တရထဃဋာဒိဒိသာကာလကသိဏအဇဋာကာသကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသအာကိဉ္စညာယတနဝိသယနိရောဓသမာပတ္တိအာဒိပ္ပကာရာ ဥပါဒါပညတ္တိ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ, ဧတေနေဝ ဝစနေန တဿာ အဝိဇ္ဇမာနတာ ဝုတ္တာတိ န သာ အတ္ထီတိ ဝတ္တဗ္ဗာ. ယထာ စ ပညာပိတဗ္ဗတော အဝိဇ္ဇမာနာနံ သတ္တာဒီနံ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝေါ, ဧဝံ ရူပါဒီနံ ဝိဇ္ဇမာနာနံ ပညပေတဗ္ဗတော ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ. တတော ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ ပညတ္တီ’’တိ ပညတ္တိပထေဟိ အဝိသိဋ္ဌော ပညတ္တိဓမ္မနိဒ္ဒေသော ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ. အထာပိ ပညာပိတဗ္ဗပညာပနဝိသေသဒဿနတ္ထော သင်္ခါဒိနိဒ္ဒေသော, တထာပိ ‘‘ဧကဓမ္မော သဗ္ဗဓမ္မေသု နိပတတိ, သဗ္ဗဓမ္မာ ဧကဓမ္မသ္မိံ နိပတန္တီ’’တိအာဒိနာ ပညာပိတဗ္ဗာနံ ပညတ္တိပထဘာဝဿ ဒဿိတတ္တာ ပညာပိတဗ္ဗာနံ ပညတ္တိဘာဝေ ပညတ္တိပထာ ပညတ္တိသဒ္ဒေနေဝ ဝုတ္တာတိ ပညတ္တိပထပဒံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, နာပိ သက္ကာ ပညာပိတဗ္ဗပညာပနဝိသေသဒဿနတ္ထော သင်္ခါဒိနိဒ္ဒေသောတိ ဝတ္တုံ သင်္ခါဒိသဒ္ဒါနံ သမာနတ္ထတ္တာ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘မရဏေနပိ တံ ပဟီယတိ, ယံ ပုရိသော မမိဒန္တိ မညတီ’’တိ (မဟာနိ. ၄၁) ဧတ္ထ ‘‘ပုရိသောတိ သင်္ခါ သမညာ…ပေ… အဘိလာပေါ’’တိ (မဟာနိ. ၄၁). တထာ ‘‘မာဂဏ္ဍိယောတိ တဿ ဗြာဟ္မဏဿ နာမံ သင်္ခါ သမညာ’’တိအာဒိ (မဟာနိ. ၇၃). န စ ‘‘အယံ ဣတ္ထန္နာမော’’တိ သင်္ကေတဂ္ဂဟဏံ ‘‘ရူပံ တိဿော’’တိအာဒိဝစနဂ္ဂဟဏဉ္စ မုဉ္စိတွာ အညဿ အသိဒ္ဓသဘာဝဿ အတ္ထပညာပနေ သမတ္ထတာ သမ္ဘဝတိ, တေသဉ္စ အသမတ္ထတာ. ယဒိ ဟိ တေသံ ဝိနာ ပညတ္တိယာ အတ္ထပညာပနေ အသမတ္ထတာ သိယာ, ပညတ္တိပညာပနေ စ အသမတ္ထတာတိ တဿာ အညာ ပညတ္တိ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ, တဿာ တဿာတိ အနဝတ္ထာနံ, တတော အတ္ထဝိဇာနနမေဝ န သိယာ, နာပိ သင်္ကေတဂ္ဂဟဏံ သင်္ကေတဿ ပညတ္တိဘာဝေ ‘‘အယံ ဣမဿ ဘာသိတဿ အတ္ထော’’တိ ဝါ, ‘‘ဣမဿတ္ထဿ ဣဒံ ဝစနံ ဇောတက’’န္တိ ဝါ. သညုပ္ပာဒမတ္တေ ပန သင်္ကေတဂ္ဂဟဏေ ဝစနဿ ဝစနတ္ထဝိနိမုတ္တဿ [Pg.180] ကပ္ပနေ ပယောဇနံ နတ္ထိ. ‘‘ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဝေါဟာရော လောကိယေ သောတေ ပဋိဟညတိ’’ (ကထာ. ၃၄၇), ‘‘အဘိဇာနာသိ နော တွံ အာနန္ဒ ဣတော ပုဗ္ဗေ ဧဝရူပံ နာမဓေယျံ သုတံ ယဒိဒံ ဇနဝသဘော’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၈၀), ‘‘နာမဉ္စ သာဝေတိ ကောဏ္ဍညော အဟံ ဘဂဝါ’’တိအာဒီဟိ (သံ. နိ. ၁.၂၁၇) စ ပညတ္တိယာ ဝစနဘာဝေါ သိဒ္ဓေါ. တသ္မာ ပါဠိယာ အဋ္ဌကထာယ စ အဝိရုဒ္ဓေါ အတ္ထော ဝိစာရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗော.

ដោយពាក្យថា «អវិជ្ជមានប្បញ្ញត្តិ» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅពោលដល់ឧបាទាប្បញ្ញត្តិ ដែលគប្បីឲ្យដឹងដោយប្រការផ្សេងៗ និងនាមប្បញ្ញត្តិ ដែលជាគ្រឿងធ្វើឲ្យដឹងនូវឧបាទាប្បញ្ញត្តិនោះ មិនមែនឬ? ប្រសិនបើចោទសួរថា «ដោយពាក្យ ៥ យ៉ាងផ្សេងទៀត មានវិជ្ជមានប្បញ្ញត្តិជាដើម ក្រៅពីពាក្យថា អវិជ្ជមានប្បញ្ញត្តិ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅពោលតែនាមប្បញ្ញត្តិប៉ុណ្ណោះ តាមដែលពោលមកហើយ មិនមែនឬ?» ឆ្លើយថា មិនមែនទេ ព្រោះសេចក្តីនោះមិនទាន់សម្រេច (មិនទាន់ច្បាស់លាស់)។ ព្រោះថា កាលបើមានសេចក្តីត្រង់ ខាងដើម ដែលស្របតាមព្រះបាលីស្រាប់ហើយ ការពោលថា «សេចក្តីនៃប្បញ្ញត្តិទាំងពីរយ៉ាងនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសម្តែងហើយក្នុងអដ្ឋកថានេះ» ដូច្នេះ គឺជាសេចក្តីដែលមិនទាន់សម្រេចឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើឧបាទាប្បញ្ញត្តិ មានប្រការផ្សេងៗ មានសត្វប្បញ្ញត្តិ រថប្បញ្ញត្តិ ឆ្នាំងប្បញ្ញត្តិ ទិសាប្បញ្ញត្តិ កាលប្បញ្ញត្តិ កសិណប្បញ្ញត្តិ អាកាសប្បញ្ញត្តិដែលមិនច្របូកច្របល់ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសប្បញ្ញត្តិ នត្ថិភាវប្បញ្ញត្តិដែលជាអារម្មណ៍នៃអាកិញ្ចញ្ញាយតនជ្ឈាន និងនិរោធសមាបត្តិប្បញ្ញត្តិជាដើម ជាអវិជ្ជមានប្បញ្ញត្តិ ភាពជាអវិជ្ជមាននៃឧបាទាប្បញ្ញត្តិនោះ ក៏ឈ្មោះថាព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលហើយដោយពាក្យនេះឯង ព្រោះហេតុនោះ មិនគប្បីពោលថា ឧបាទាប្បញ្ញត្តិនោះមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាភាពជាអវិជ្ជមានប្បញ្ញត្តិ រមែងសម្រេចដល់សត្វជាដើមដែលមិនមានប្រាកដ ព្រោះជាសភាវៈដែលគប្បីឲ្យដឹងដោយប្រការផ្សេងៗ យ៉ាងណាមិញ ភាពជាវិជ្ជមានប្បញ្ញត្តិ ក៏រមែងសម្រេចដល់ធម៌ទាំងឡាយមានរូបជាដើមដែលមានប្រាកដ ព្រោះជាសភាវៈដែលគប្បីបញ្ញត្តិ យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុដែលសម្រេចយ៉ាងនោះ ការសម្តែងធម៌គឺប្បញ្ញត្តិ ដែលមិនប្លែកគ្នាអំពីប្បញ្ញត្តិបថទាំងឡាយ គប្បីត្រាស់សម្តែងថា «ធម៌ទាំងពួងជាប្បញ្ញត្តិ» ដូច្នេះ។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើពោលថា ការសម្តែងមានសង្ខ្យាជាដើម មានប្រយោជន៍ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការធ្វើឲ្យដឹងនូវធម៌ដែលគប្បីឲ្យដឹង ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រោះភាពដែលព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញទុកហើយនូវភាពជាប្បញ្ញត្តិបថនៃធម៌ទាំងឡាយដែលគប្បីឲ្យដឹង ដោយពាក្យជាដើមថា «ធម៌មួយ រមែងរួមចុះក្នុងធម៌ទាំងពួង ធម៌ទាំងពួង រមែងរួមចុះក្នុងធម៌មួយ» ដូច្នេះ កាលបើមានភាពជាប្បញ្ញត្តិនៃធម៌ទាំងឡាយដែលគប្បីឲ្យដឹង ធម៌ទាំងឡាយជាប្បញ្ញត្តិបថ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យក៏បានពោលដោយសព្ទថា ប្បញ្ញត្តិ ហ្នឹងឯងហើយ ព្រោះហេតុនោះ បទថា ប្បញ្ញត្តិបថ ក៏មិនគប្បីពោលឡើយ ទាំងមិនអាចពោលបានថា ការសម្តែងមានសង្ខ្យាជាដើម មានប្រយោជន៍ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការធ្វើឲ្យដឹងនូវធម៌ដែលគប្បីឲ្យដឹងនោះទេ ព្រោះសព្ទទាំងឡាយមានសង្ខ្យាជាដើម មានសេចក្តីស្មើគ្នា។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកហើយថា «របស់ណាដែលបុរសសម្គាល់ថា របស់នេះជារបស់អញ របស់នោះ បុរសរមែងលះបង់បាន សូម្បីដោយសេចក្តីស្លាប់» ក្នុងបាលីនេះ មានពាក្យថា «ពាក្យថា បុរស គឺសង្ខ្យា សមញ្ញា... អភិលាបៈ» ដូច្នេះ។ មួយវិញទៀត ត្រាស់ថា «ពាក្យថា មាគណ្ឌិយៈ គឺជានាម ជាសង្ខ្យា ជាសមញ្ញា នៃព្រាហ្មណ៍នោះ» ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត មិនមែនថា ការកាន់យកនូវសញ្ញាតាំង (សង្កេត) ថា «របស់នេះមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ» និងការកាន់យកនូវពាក្យសម្តីថា «រូប ៣» ជាដើម វៀរលែងហើយ នឹងមានសមត្ថភាពក្នុងការធ្វើឲ្យដឹងនូវសេចក្តីនៃប្បញ្ញត្តិដទៃដែលមានសភាវៈមិនប្រាកដនោះឡើយ ទាំងការកាន់យកនូវសង្កេត និងពាក្យសម្តីទាំងនោះ ក៏គ្មានសមត្ថភាពដែរ។ ព្រោះថា ប្រសិនបើការកាន់យកនូវសង្កេត និងពាក្យសម្តីទាំងនោះ បើវៀរចាកប្បញ្ញត្តិហើយ គ្មានសមត្ថភាពក្នុងការធ្វើឲ្យដឹងនូវសេចក្តីទេ ក្នុងការធ្វើឲ្យដឹងនូវប្បញ្ញត្តិ ក៏គប្បីគ្មានសមត្ថភាពដែរ ព្រោះហេតុនោះ ប្បញ្ញត្តិដទៃទៀតនៃប្បញ្ញត្តិនោះ ក៏គប្បីត្រូវពោល ទាំងប្បញ្ញត្តិដទៃទៀតនៃប្បញ្ញត្តិដទៃទៀតនោះ ក៏គប្បីត្រូវពោល យ៉ាងនេះ រមែងនាំឲ្យមានការមិនចេះចប់មិនចេះហើយ (អនវត្ថាវសិទ្ធិ) ព្រោះការមិនចេះចប់មិនចេះហើយនោះ ការដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីដើមនោះឯង ក៏មិនគប្បីមានឡើយ ទាំងការកាន់យកនូវសង្កេត ក៏មិនគប្បីមាន កាលបើមានភាពជាប្បញ្ញត្តិនៃសង្កេត ថា «នេះជាសេចក្តីនៃពាក្យដែលពោលនេះ» ឬថា «ពាក្យនេះជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីនេះឲ្យភ្លឺច្បាស់» ដូច្នេះឡើយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើការកាន់យកនូវសង្កេត មានត្រឹមតែការកើតឡើងនៃសញ្ញាប៉ុណ្ណោះ ការសន្មតនូវពាក្យដែលរួចផុតចាកសេចក្តីនៃពាក្យ រមែងគ្មានប្រយោជន៍ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាពាក្យសម្តីនៃប្បញ្ញត្តិ រមែងសម្រេចដោយព្រះបាលីជាដើមថា «វោហាររបស់ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ រមែងប៉ះទង្គិចក្នុងត្រចៀករបស់សត្វលោក» ថា «ម្នាលអានន្ទ អ្នកដឹងឬទេថា មុនអំពីពេលនេះ អ្នកធ្លាប់បានឮនាមមានសភាពយ៉ាងនេះ គឺឈ្មោះថា ជនវសភៈ ដែរឬទេ» និងថា «ព្រះកោណ្ឌញ្ញៈរមែងញ៉ាំងនាមឲ្យឮថា ខ្ញុំព្រះអង្គឈ្មោះកោណ្ឌញ្ញៈ ដូច្នេះ» ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីពិចារណាហើយកាន់យកនូវសេចក្តីដែលមិនផ្ទុយគ្នានឹងព្រះបាលី និងអដ្ឋកថាចុះ។

---

ယဒိ သတ္တာဒယော အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ န ဟောန္တိ, ကာ ပန အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ နာမာတိ? ပကာသိတော အယမတ္ထော ‘‘အဝိဇ္ဇမာနာနံ သတ္တာဒီနံ သင်္ခါ…ပေ… အဘိလာပေါ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီ’’တိ. သတ္တာဒီနဉ္စ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ အတ္ထိတာ နေဝ ဝတ္တဗ္ဗာ, ယေ စ ဝဒေယျုံ ‘‘ရူပါဒီနိ ဝိယ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ အဝိဇ္ဇမာနတာ ဝုတ္တာ, န နတ္ထိဘာဝတော’’တိ, အယဉ္စ ဝါဒေါ ဟေဝတ္ထိကထာယ ပဋိသိဒ္ဓေါ, န စ ရူပံ ဝေဒနာ န ဟောတီတိ အဝိဇ္ဇမာနံ နာမ ဟောတိ. ဧဝံ သတ္တာဒယောပိ ယဒိ အတ္ထိ, ရူပါဒယော န ဟောန္တီတိ အဝိဇ္ဇမာနာတိ န ဝတ္တဗ္ဗာ. ယသ္မာ ပန ယေသု ရူပါဒီသု စက္ခာဒီသု စ တထာ တထာ ပဝတ္တမာနေသု ‘‘သတ္တော ဣတ္ထီ ရထော ဃဋော’’တိအာဒိကာ ဝိစိတ္တသညာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သညာနုလောမာနိ စ အဓိဝစနာနိ, တေဟိ ရူပစက္ခာဒီဟိ အညော သတ္တရထာဒိသညာဝလမ္ဗိတော ဝစနတ္ထော ဝိဇ္ဇမာနော န ဟောတိ, တသ္မာ သတ္တရထာဒိအဘိလာပါ ‘‘အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, န စ တေ ‘‘မုသာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ လောကသမညာဝသေန ပဝတ္တတ္တာ. တတော ဧဝ တေ အဘိလာပါ ‘‘သမ္မုတိသစ္စ’’န္တိ ဝုစ္စန္တိ. သော စ ဝစနတ္ထော သယံ အဝိဇ္ဇမာနောပိ ဝိဇ္ဇမာနဿ ဝစနဿေဝ ဝသေန ပညတ္တိဝေါဟာရံ လဘတိ, ‘‘သမ္မုတိသစ္စ’’န္တိ စ ဝုစ္စတိ ယထာဂဟိတသညာဝသေန ပဝတ္တဝစနတ္ထဘာဝတော. ‘‘သမ္မုတိဉာဏံ သစ္စာရမ္မဏမေဝ, နာညာရမ္မဏ’’န္တိ (ကထာ. ၄၃၄) ကထာယ စ ‘‘ပထဝီကသိဏာဒိ စီဝရာဒိ စ သမ္မုတိသစ္စမှီ’’တိ ဣမိနာဝ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တန္တိ ဝိညာယတိ. ယသ္မာ ရူပါဒီသု သန္တာနေန ပဝတ္တမာနေသု ဧကတ္တဂ္ဂဟဏဝသေန တေ အမုဉ္စိတွာ ပဝတ္တံ သတ္တာဒိဂ္ဂဟဏံ စက္ခုဝိညာဏာဒီနိ ဝိယ ရူပါဒီသု တေသု ခန္ဓေသု စက္ခာဒီသု စ အသန္တံ အဝိဇ္ဇမာနံ သတ္တရထာဒိံ ဂဏှာတိ, တသ္မာ တံ ပရိတ္တာရမ္မဏာဒိဘာဝေန န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ. တထာ ယံ ခန္ဓသမူဟသန္တာနံ ဧကတ္တေန ဂဟိတံ ဥပါဒါယ ‘‘ကလျာဏမိတ္တော ပါပမိတ္တော [Pg.181] ပုဂ္ဂလော’’တိ ဂဟဏံ ပညတ္တိ စ ပဝတ္တတိ, တံ တဒုပါဒါနဘူတံ ပုဂ္ဂလသညာယ သေဝမာနဿ ကုသလာကုသလာနံ ဥပ္ပတ္တိ ဟောတီတိ ‘‘ပုဂ္ဂလောပိ ဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၉) ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန ပုဂ္ဂလော နာမ ကောစိ ဘာဝေါ နတ္ထိ, တသ္မာ ယထာ အာပေါဓာတုအာဒီနိ စိတ္တေန ဝိဝေစေတွာ ပထဝီဓာတု ဥပလဗ္ဘတိ, န ဧဝံ ရူပါဒယော ခန္ဓေ ဝိဝေစေတွာ ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတိ. ပဋိသေဓိတာ စ ပုဂ္ဂလကထာယ ပုဂ္ဂလဒိဋ္ဌိ. ဝဇိရာယ စ ဘိက္ခုနိယာ ဝုတ္တံ –

ប្រសិនបើសត្វជាដើម មិនមែនជាអវិជ្ជមានប្បញ្ញត្តិទេ ចុះអ្វីទៅដែលឈ្មោះថា អវិជ្ជមានប្បញ្ញត្តិ? សេចក្តីនេះ ខ្ញុំបានសម្តែងឲ្យច្បាស់ហើយថា «ការរាប់អាន... pe... ការពោលហៅ នូវសត្វជាដើមដែលមិនមានប្រាកដ ឈ្មោះថា អវិជ្ជមានប្បញ្ញត្តិ»។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះសត្វជាដើមមិនមានប្រាកដ ភាពជាសត្វមានប្រាកដ មិនគប្បីពោលឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកជនណាគប្បីពោលថា «ព្រោះភាពមិនមានប្រាកដ ដូចជារូបជាដើម ភាពជាអវិជ្ជមាន ទើបព្រះអង្គត្រាស់សម្តែង មិនមែនត្រាស់ព្រោះភាពមិនមានទាល់តែសោះនោះទេ» ដូច្នេះ វាទៈនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានហាមឃាត់ហើយក្នុងហេវត្ថិកថា។ ម្យ៉ាងទៀត រូបមិនមែនជាវេទនា ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថាជាអវិជ្ជមាន ក៏មិនមែនដែរ។ យ៉ាងនោះដែរ សូម្បីសត្វជាដើម ប្រសិនបើមានពិតមែន កាលបើរូបជាដើមមិនមាន មិនគប្បីពោលថាជាអវិជ្ជមានឡើយ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែ កាលបើធម៌ទាំងឡាយមានរូបជាដើម និងចក្ខុជាដើម កាលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រការនោះៗ សេចក្តីសម្គាល់ផ្សេងៗថា «សត្វ ស្រី រថ ឆ្នាំង» ជាដើម រមែងកើតឡើង ទាំងអធិវចនៈទាំងឡាយដែលស្របតាមសេចក្តីសម្គាល់នោះ ក៏រមែងកើតឡើងដែរ សេចក្តីនៃពាក្យដែលអាស្រ័យនូវសេចក្តីសម្គាល់ថា សត្វ រថ ជាដើម ដទៃក្រៅពីរូប និងចក្ខុជាដើមទាំងនោះ ដែលមានប្រាកដ រមែងមិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះទាំងឡាយមានសត្វ និងរថជាដើម ទើបលោកហៅថា «អវិជ្ជមានប្បញ្ញត្តិ» ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះទាំងនោះ លោកមិនហៅថា «មុសា» ឡើយ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសមញ្ញាញាណរបស់លោក។ ព្រោះហេតុនោះឯង ឈ្មោះទាំងនោះ ទើបលោកហៅថា «សម្មតិសច្ចៈ»។ ឯសេចក្តីនៃពាក្យនោះ ទោះបីខ្លួនឯងមិនមានប្រាកដក៏ដោយ ក៏រមែងបាននូវវោហារថា ប្បញ្ញត្តិ ដោយអំណាចនៃពាក្យសម្តីដែលមានប្រាកដប៉ុណ្ណោះ ទាំងលោកហៅថា «សម្មតិសច្ចៈ» ផង ព្រោះជាសភាវៈនៃសេចក្តីរបស់ពាក្យដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសញ្ញាដែលគេកាន់យកតាមដែលបានមក។ ក្នុងកថាថា «សម្មតិញាណ មានសច្ចៈជាអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ មិនមានធម៌ដទៃជាអារម្មណ៍ឡើយ» នោះ គប្បីដឹងថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកសេចក្តីនេះឯងថា «បថវីកសិណជាដើម និងចីវរជាដើម ស្ថិតនៅក្នុងសម្មតិសច្ចៈ»។ ព្រោះហេតុតែ កាលបើធម៌ទាំងឡាយមានរូបជាដើម កំពុងប្រព្រឹត្តទៅដោយសន្តតិ ការកាន់យកនូវសត្វជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការកាន់យកនូវភាពជាធ្លុងមួយ ដោយមិនលះបង់នូវធម៌ទាំងនោះ រមែងកាន់យកនូវសត្វ និងរថជាដើម ដែលមិនមាន មិនប្រាកដ ក្នុងរូបជាដើម ក្នុងខន្ធទាំងឡាយនោះ និងក្នុងចក្ខុជាដើមនោះ ដូចជាចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម កាន់យកនូវអារម្មណ៍ ដូច្នោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ អារម្មណ៍នោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «មិនគប្បីពោលដោយភាពជាបរិត្តារម្មណ៍ជាដើមឡើយ»។ មួយវិញទៀត ការកាន់យក និងប្បញ្ញត្តិថា «កល្យាណមិត្ត បាបមិត្ត បុគ្គល» រមែងប្រព្រឹត្តទៅ ដោយអាស្រ័យនូវសន្តតិនៃប្រជុំខន្ធដែលគេកាន់យកដោយភាពជាធ្លុងមួយណា កាលបើបុគ្គលសេពគប់នូវសន្តតិនៃប្រជុំខន្ធនោះ ដែលជាហេតុនៃការប្រកាន់យកនោះ ដោយបុគ្គលសញ្ញា ការកើតឡើងនៃកុសល និងអកុសលរមែងមាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «សូម្បីបុគ្គល ក៏ជាបច្ច័យដោយឧបនិស្សយបច្ច័យដែរ»។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែសភាវៈណាមួយឈ្មោះថា បុគ្គល មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ដូចជាអាបោធាតុជាដើម ដែលបុគ្គលញែកចេញដោយចិត្តហើយ រមែងបាននូវបថវីធាតុ យ៉ាងណាមិញ គេមិនអាចញែករូបជាដើមក្នុងខន្ធទាំងឡាយ ហើយបាននូវបុគ្គល យ៉ាងនោះឡើយ។ ទាំងបុគ្គលទិដ្ឋិ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យក៏បានហាមឃាត់ហើយក្នុងបុគ្គលកថា។ ទាំងវជិរាភិក្ខុនីក៏បានពោលទុកហើយថា៖

---

‘‘ကံ နု သတ္တောတိ ပစ္စေသိ, မာရ ဒိဋ္ဌိဂတံ နု တေ;

သုဒ္ဓသင်္ခါရပုဉ္ဇောယံ, နယိဓ သတ္တုပလဗ္ဘတီ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၇၁;

မဟာနိ. ၁၈၆;

ကထာ. ၂၃၃);

«ម្នាលមារ ហេតុអ្វីបានជាអ្នកយល់ឃើញថាជាសត្វ នេះជាលំអាននៃទិដ្ឋិរបស់អ្នកទេដឹង? គំនរនៃសង្ខារនេះ សុទ្ធតែជាសង្ខារសុទ្ធសាធ ក្នុងគំនរសង្ខារនេះ មិនមានសត្វឡើយ។»

---

သတ္တောတိ ပန ဝစနဿ ပညတ္တိယာ ပဝတ္တိံ ဒဿေတုံ သာ ဧဝမာဟ –

ប៉ុន្តែ ដើម្បីបង្ហាញនូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃប្បញ្ញត្តិគឺពាក្យថា «សត្វ» នាងវជិរាភិក្ខុនីនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះថា៖

---

‘‘ယထာပိ အင်္ဂသမ္ဘာရာ, ဟောတိ သဒ္ဒေါ ရထော ဣတိ;

ဧဝံ ခန္ဓေသု သန္တေသု, ဟောတိ သတ္တောတိ သမ္မုတီ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၇၁;

မဟာနိ. ၁၈၆;

ကထာ. ၂၃၃);

«កាលបើការប្រជុំនៃអង្គទាំងឡាយ មានឡើង សព្ទថា «រថ» រមែងមានយ៉ាងណាមិញ កាលបើខន្ធទាំងឡាយមាន សម្មតិថា «សត្វ» ក៏រមែងមានយ៉ាងនោះដែរ។»

---

ယဒိ ပုဂ္ဂလော န ဝိဇ္ဇတိ, ကထံ ပုဂ္ဂလဂ္ဂဟဏဿ သာရမ္မဏတာ သိယာတိ? အဝိဇ္ဇမာနဿပိ အာရမ္မဏဿ ဂဟဏတော. အဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဟိ ပရိကပ္ပိတံ လောကသညာတံ ဝါ ဝိဇ္ဇမာနံ ဝါ သဘာဝဘူတံ အာရမ္မဏံ ဂဟေတွာဝ ဥပ္ပဇ္ဇနတော သာရမ္မဏတာ ဝုတ္တာ. သာရမ္မဏာတိ ဟိ ဝစနံ စိတ္တစေတသိကာနံ အာရမ္မဏေန ဝိနာ အပ္ပဝတ္တိညေဝ ဒီပေတိ, န တေဟိ ဂဟိတဿ အာရမ္မဏဿ ဝိဇ္ဇမာနတံ အဝိဇ္ဇမာနတံ ဝါတိ. အယံ သင်္ခတာသင်္ခတဝိနိမုတ္တဿ အတ္ထိတာပဋိသေဓံ သဗ္ဗထာ အနုဝတ္တန္တာနံ ဝိနိစ္ဆယော.

ប្រសិនបើបុគ្គលមិនមានប្រាកដទេ ចុះការកាន់យកនូវបុគ្គល នឹងមានភាពជាសភាវៈមានអារម្មណ៍ (សារម្មណភាព) ដូចម្តេចបាន? ឆ្លើយថា ព្រោះការកាន់យកនូវអារម្មណ៍ សូម្បីតែអារម្មណ៍នោះមិនមានប្រាកដ។ ព្រោះថា ចិត្តនិងចេតសិក កាលកើតឡើង រមែងកាន់យកនូវអារម្មណ៍ ទោះបីជាអារម្មណ៍ដែលមិនមានប្រាកដ ដែលគេត្រិះរិះឡើងក្តី ដែលលោកសន្មតដឹងក្តី ឬអារម្មណ៍ដែលមានប្រាកដ ដែលជាសភាវធម៌ពិតក្តី ទើបលោកពោលថា មានភាពជាសភាវៈមានអារម្មណ៍ (សារម្មណភាព)។ ព្រោះថា ពាក្យថា សារម្មណៈ នេះ បង្ហាញតែការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តនិងចេតសិក បើវៀរចាកអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនបង្ហាញនូវភាពមានប្រាកដ ឬមិនមានប្រាកដ នៃអារម្មណ៍ដែលចិត្តនិងចេតសិកទាំងនោះកាន់យកឡើយ។ នេះជាការវិនិច្ឆ័យរបស់ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយ ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមការបដិសេធនូវភាពមានប្រាកដនៃប្បញ្ញត្តិ ដែលរួចផុតចាកសង្ខតធម៌ និងអសង្ខតធម៌ ដោយប្រការទាំងពួង។

---

၁၃၁၆. နာမကရဏဋ္ဌေနာတိ အညံ အနပေက္ခိတွာ သယမေဝ အတ္တနော နာမကရဏသဘာဝတောတိ အတ္ထော. ယဉှိ ပရဿ နာမံ ကရောတိ, တဿ စ တဒပေက္ခတ္တာ အညာပေက္ခံ နာမကရဏန္တိ နာမကရဏသဘာဝတာ န ဟောတိ. တသ္မာ မဟာဇနဿ ဉာတီနံ ဂုဏာနဉ္စ သာမညနာမာဒိကာရကာနံ နာမဘာဝေါ နာပဇ္ဇတိ. ယဿ စ အညေဟိ နာမံ ကရီယတိ, တဿ စ နာမကရဏသဘာဝတာ နတ္ထီတိ နတ္ထိယေဝ နာမဘာဝေါ, ဝေဒနာဒီနံ ပန သဘာဝသိဒ္ဓတ္တာ ဝေဒနာဒိနာမဿ နာမကရဏသဘာဝတော နာမတာ ဝုတ္တာ. ပထဝီအာဒိနိဒဿနေန နာမဿ သဘာဝသိဒ္ဓတံယေဝ နိဒဿေတိ, န နာမဘာဝသာမညံ, နိရုဠှတ္တာ ပန နာမသဒ္ဒေါ အရူပဓမ္မေသု ဧဝ ဝုတ္တော, န ပထဝီအာဒီသူတိ န တေသံ နာမဘာဝေါ. မာတိကာယ စ ပထဝီအာဒီနံ နာမတာနာပတ္တိ [Pg.182] ဝုတ္တာဝ. န ဟိ ပထဝီအာဒိနာမံ ဝိဇဟိတွာ ကေသာဒိနာမေဟိ ရူပဓမ္မာနံ ဝိယ ဝေဒနာဒိနာမံ ဝိဇဟိတွာ အညေန နာမေန အရူပဓမ္မာနံ ဝေါဟရိတဗ္ဗေန ပိဏ္ဍာကာရေန ပဝတ္တိ အတ္ထီတိ.

១៣១៦. ពាក្យថា Nāmakaraṇaṭṭhena (ដោយអត្ថថាធ្វើនូវនាម) សេចក្តីថា ព្រោះសភាវៈនៃការធ្វើនូវនាមរបស់ខ្លួនដោយខ្លួនឯង ដោយមិនរំពឹងគិតដល់ធម៌ដទៃ។ ព្រោះថា ធម្មជាតិណាធ្វើនូវនាមរបស់ធម៌ដទៃ ធម្មជាតិនោះរមែងរំពឹងគិតដល់ធម៌ដទៃនោះ ព្រោះហេតុនោះ ការធ្វើនូវនាមដែលរំពឹងគិតដល់ធម៌ដទៃ ទើបមិនមែនជាសភាវៈនៃការធ្វើនូវនាមឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ភាពជានាមរមែងមិនសម្រេចដល់មហាជន ពួកញាតិ និងគុណទាំងឡាយ ដែលជាអ្នកធ្វើនូវសាធារណនាមជាដើមឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលណាដែលអ្នកដទៃធ្វើនាមឲ្យ បុគ្គលនោះក៏មិនមានសភាវៈនៃការធ្វើនូវនាមដែរ ព្រោះហេតុនោះ ភាពជានាមទើបមិនមានឡើយ ចំណែកឯពួកវេទនាជាដើម ព្រោះសម្រេចដោយសភាវៈ ភាពជានាមនៃនាមមានវេទនាជាដើម ទើបព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយសភាវៈនៃការធ្វើនូវនាម។ ការបង្ហាញដោយឧទាហរណ៍មានបឋវីធាតុជាដើម រមែងបង្ហាញតែភាពសម្រេចដោយសភាវៈនៃនាមប៉ុណ្ណោះ មិនមែនបង្ហាញភាពទូទៅនៃភាពជានាមឡើយ ប៉ុន្តែព្រោះពាក្យថា «នាម» នេះ ល្បីល្បាញក្នុងអរូបធម៌ទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ទុកក្នុងអរូបធម៌ទាំងឡាយ មិនបានត្រាស់ទុកក្នុងបឋវីធាតុជាដើមឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ភាពជានាមនៃរូបធម៌ទាំងនោះ ទើបមិនមាន។ ក្នុងមាតិកាក៏បានត្រាស់ទុកហើយអំពីការមិនដល់នូវភាពជានាមនៃបឋវីធាតុជាដើម។ ព្រោះថា ការប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈជាក្រុមដែលត្រូវហៅដោយនាមដទៃ ដោយលះបង់នាមមានបឋវីជាដើម ហើយហៅដោយនាមមានសក់ជាដើម នៃរូបធម៌ទាំងឡាយ មានយ៉ាងណា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃអរូបធម៌ទាំងឡាយ ដោយអាការៈជាក្រុមដែលត្រូវហៅដោយនាមដទៃ ដោយលះបង់នាមមានវេទនាជាដើម រមែងមិនមានយ៉ាងនោះឡើយ។

---

အထ ဝါ ရူပဓမ္မာ စက္ခာဒယော ရူပါဒယော စ တေသံ ပကာသကပကာသိတဗ္ဗဘာဝတော ဝိနာ နာမေန ပါကဋာ ဟောန္တိ, န ဧဝံ အရူပဓမ္မာတိ အဓိဝစနသမ္ဖဿော ဝိယ နာမာယတ္တဂဟဏီယဘာဝေန ‘‘နာမ’’န္တိ ဝုတ္တာ, ပဋိဃသမ္ဖဿောပိ န စက္ခာဒီနိ ဝိယ နာမေန ဝိနာ ပါကဋောတိ ‘‘နာမ’’န္တိ ဝုတ္တော. အရူပတာယ ဝါ အညနာမသဘာဂတ္တာ သင်္ဂဟိတောယံ, အညဖဿသဘာဂတ္တာ ဝါ. ဝစနတ္ထောပိ ဟိ ‘‘ရူပယတီတိ ရူပံ, နာမယတီတိ နာမ’’န္တိ ဣဓ ပစ္ဆိမပုရိမာနံ သမ္ဘဝတိ. ရူပယတီတိ ဝိနာပိ နာမေန အတ္တာနံ ပကာသယတီတိ အတ္ထော, နာမယတီတိ နာမေန ဝိနာ အပါကဋဘာဝတော အတ္တနော ပကာသကံ နာမံ ကရောတီတိ အတ္ထော. အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယတာယာတိ သတိပိ ရူပဿ အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယဘာဝေ န ပရမဿာသဘူတံ နိဗ္ဗာနံ ဝိယ သာတိသယံ တံနာမနသဘာဝေန ပစ္စယောတိ နိဗ္ဗာနမေဝ ‘‘နာမ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

ម៉្យាងទៀត រូបធម៌ទាំងឡាយ មានចក្ខុជាដើម និងរូបារម្មណ៍ជាដើម រមែងប្រាកដច្បាស់ដោយមិនបាច់មាននាម ព្រោះសភាវៈជាអ្នកញ៉ាំងឲ្យប្រាកដ និងជាធម៌ត្រូវញ៉ាំងឲ្យប្រាកដនៃរូបធម៌ទាំងនោះ អរូបធម៌ទាំងឡាយ មិនមែនប្រាកដច្បាស់យ៉ាងនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ អរូបធម៌ទាំងឡាយ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «នាម» ព្រោះសភាវៈដែលត្រូវកាន់យកដោយអាស្រ័យនឹងនាម ដូចជាអធិវចនសម្ផស្សដែរ សូម្បីតែបដិឃសម្ផស្ស ក៏មិនប្រាកដច្បាស់ដោយគ្មាននាម ដូចជាចក្ខុជាដើមឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «នាម»។ ម៉្យាងទៀត បដិឃសម្ផស្សនេះ ព្រះអង្គសង្គ្រោះចូលក្នុងនាម ព្រោះភាពជាអរូបធម៌ ឬព្រោះមានសភាវៈដូចគ្នានឹងនាមធម៌ដទៃ ឬព្រោះមានសភាវៈដូចគ្នានឹងផស្សៈដទៃ។ ព្រោះថា វិគ្រោះនៃពាក្យថា «ធម្មជាតិណាធ្វើឲ្យប្រាកដ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា រូប, ធម្មជាតិណាធ្វើនូវនាម ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា នាម» ក្នុងនាមរូបទុកៈនេះ រមែងសមគួរដល់ធម៌ខាងក្រោយ និងធម៌ខាងដើម។ ពាក្យថា Rūpayati មានសេចក្តីថា ញ៉ាំងខ្លួនឲ្យប្រាកដច្បាស់ សូម្បីតែគ្មាននាមក៏ដោយ ពាក្យថា Nāmayati មានសេចក្តីថា ព្រោះភាពមិនប្រាកដច្បាស់កាលបើគ្មាននាម ទើបធ្វើនូវនាមដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងខ្លួនឲ្យប្រាកដច្បាស់។ ពាក្យថា Ārammaṇādhipatipaccayatāya (ដោយភាពជាអារម្មណាធិបតិបច្ច័យ) សេចក្តីថា សូម្បីតែរូបមានភាពជាអារម្មណាធិបតិបច្ច័យក៏ដោយ ក៏រូបនោះមិនមែនជាបច្ច័យដោយសភាវៈបង្អោនទៅរកខ្លួនដ៏ក្រៃលែង ដូចជាព្រះនិព្វានដែលជាទីរលត់ទុក្ខដ៏ឧត្តមនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ហៅតែព្រះនិព្វានប៉ុណ្ណោះថា «នាម»។

---

၁၃၁၈. ဝဋ္ဋမူလသမုဒါစာရဒဿနတ္ထန္တိ သတ္တာနံ ဝဋ္ဋမူလသမုဒါစာရော နာမ အဝိဇ္ဇာ စ ဘဝတဏှာ စ, တံဒဿနတ္ထန္တိ အတ္ထော. တတ္ထ သမုဒါစရတီတိ သမုဒါစာရော, ဝဋ္ဋမူလမေဝ သမုဒါစာရော ဝဋ္ဋမူလသမုဒါစာရော, ဝဋ္ဋမူလဒဿနေန ဝဋ္ဋမူလာနံ ပဝတ္တိ ဒဿိတာ ဟောတီတိ ဝဋ္ဋမူလာနံ သမုဒါစာရဿ ဒဿနတ္ထန္တိပိ အတ္ထော.

១៣១៨. ពាក្យថា Vaṭṭamūlasamudācāradassanattha (ដើម្បីបង្ហាញនូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃឫសគល់នៃវដ្តៈ) សេចក្តីថា ធម្មជាតិដែលឈ្មោះថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃឫសគល់នៃវដ្តៈរបស់សត្វទាំងឡាយ គឺអវិជ្ជា និងភវតណ្ហា ដើម្បីបង្ហាញនូវអវិជ្ជា និងភវតណ្ហានោះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ធម្មជាតិណាប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងក្រៃលែង ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា សមុទាចារៈ (ការប្រព្រឹត្តទៅ) ឫសគល់នៃវដ្តៈនោះឯង ជាសមុទាចារៈ ឈ្មោះថា វដ្តមូលសមុទាចារៈ ព្រោះការបង្ហាញនូវឫសគល់នៃវដ្តៈ ឈ្មោះថាជាការបង្ហាញនូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃឫសគល់នៃវដ្តៈទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីសេចក្តីថា «ដើម្បីបង្ហាញនូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃឫសគល់នៃវដ្តៈទាំងឡាយ» ក៏សមគួរដែរ។

---

၁၃၂၀. ဧကေကသ္မိဉ္စ အတ္တာတိ စ လောကောတိ စ ဂဟဏဝိသေသံ ဥပါဒါယ ‘‘အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧကံ ဝါ ခန္ဓံ အတ္တတော ဂဟေတွာ အညံ အတ္တနော ဥပဘောဂဘူတော လောကောတိ ဂဏှန္တဿ အတ္တနော အတ္တာနံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ ပရဿ အတ္တာနံ ‘‘လောကော’’တိ ဂဏှန္တဿ ဝါ ဝသေန ‘‘အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ ဝုတ္တံ. တံ ဘဝိဿတီတိ တံ ဒွိဓာပိ ဂဟိတံ ခန္ဓပဉ္စကံ ဘဝိဿတီတိ နိဝိဋ္ဌာ ပရာမသန္တီတိ အတ္ထော.

១៣២០. ព្រះអង្គត្រាស់ថា «ខ្លួន និងលោក» ដោយអាស្រ័យការប្រកាន់យកដ៏វិសេសថា «ខ្លួន» ខ្លះ ថា «លោក» ខ្លះ ក្នុងខន្ធមួយៗ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះអង្គត្រាស់ថា «ខ្លួន និងលោក» ដោយអំណាចនៃបុគ្គលដែលប្រកាន់យកខន្ធមួយថាជាខ្លួន ហើយប្រកាន់យកខន្ធដទៃដែលជាគ្រឿងប្រើប្រាស់របស់ខ្លួនថាជាលោក ឬដោយអំណាចនៃបុគ្គលដែលប្រកាន់យកខ្លួនរបស់ខ្លួនថាជា «ខ្លួន» ហើយប្រកាន់យកខ្លួនរបស់បុគ្គលដទៃថាជា «លោក»។ ពាក្យថា Taṃ bhavissati សេចក្តីថា ទិដ្ឋិដែលចូលទៅស្ទាបអង្អែលដោយការជាប់ជំពាក់ថា «ខន្ធទាំងប្រាំនោះ ដែលប្រកាន់យកដោយវិធីទាំងពីរយ៉ាងនោះ នឹងមាន»។

---

၁၃၃၂. သဟ သိက္ခိတဗ္ဗော ဓမ္မော သဟဓမ္မော, တတ္ထ ဘဝံ သဟဓမ္မိကံ. ကမ္မတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ဒေါဝစဿသဒ္ဒတော အာယ-သဒ္ဒံ အနညတ္ထံ ကတွာ ‘‘ဒေါဝစဿာယ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဒုဗ္ဗစဿ ကမ္မ’’န္တိ အာဟ. ဒေါဝစဿဿ ဝါ အယနံ ပဝတ္တိ ဒေါဝစဿာယံ. ဝစနဿ ပဋိဝိရုဒ္ဓဝစနံ ပဋာဏိကဂဟဏံ[Pg.183]. ဂုဏေဟိ ဂရူသု ဂါရဝေန ဝသနံ ဂရုဝါသော. ဇာတိအာဒီဟိ ဇေဋ္ဌကေသု ပဋိဿုဏိတဗ္ဗေသု ဝသနံ သဇေဋ္ဌကဝါသော. ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗာ ဝါ ဂရုနော. ဟိရိယိတဗ္ဗာ ဇေဋ္ဌကာ. ယာယ စေတနာယ ဒုဗ္ဗစော ဟောတိ, သာ ဒေါဝစဿတာ ဘဝိတုံ အရဟတီတိ ‘‘သင်္ခါရက္ခန္ဓောယေဝါ’’တိ အာဟ.

១៣៣២. ធម៌ដែលត្រូវសិក្សាជាមួយគ្នា ឈ្មោះថា សហធម៌ ធម៌ដែលកើតក្នុងសហធម៌នោះ ឈ្មោះថា សហធម្មិកៈ។ ព្រោះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «កម្មរបស់បុគ្គលដែលគេប្រដៅបានដោយក្រ» ដោយអធិប្បាយថា ព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យថា dovacassāya ដោយធ្វើនូវសព្ទថា āya ឲ្យមានអត្ថមិនប្លែកពីអត្ថដើម ពីក្រោយ dovacassa សព្ទ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកម្មត្ថៈ។ ម៉្យាងទៀត ការប្រព្រឹត្តទៅនៃភាពជាបុគ្គលដែលគេប្រដៅបានដោយក្រ ឈ្មោះថា ទោវចស្សាយៈ។ ការនិយាយផ្ទុយនឹងពាក្យរបស់បុគ្គលដទៃ ឈ្មោះថា បដាណិកគ្គហណៈ (ការកាន់យកនូវការប្រឆាំង)។ ការរស់នៅដោយសេចក្តីគោរពក្នុងបុគ្គលទាំងឡាយដែលជាទីគោរពដោយគុណមានសីលជាដើម ឈ្មោះថា គរុវាសៈ។ ការរស់នៅជាមួយបុគ្គលទាំងឡាយដែលជាធំដោយជាតិជាដើម ដែលខ្លួនគួរជឿស្តាប់ ឈ្មោះថា សជេដ្ឋកវាសៈ។ ម៉្យាងទៀត បុគ្គលដែលគួរខ្លាច ឈ្មោះថា គរុ បុគ្គលដែលគួរខ្មាស ឈ្មោះថា ជេដ្ឋកៈ។ ចេតនាណាដែលញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យទៅជាអ្នកដែលគេប្រដៅបានដោយក្រ ចេតនានោះទើបគួរជាទោវចស្សតា (ភាពជាអ្នកដែលគេប្រដៅបានដោយក្រ) ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «គឺសង្ខារក្ខន្ធនោះឯង»។

---

၁၃၃၃. ဒု-သဒ္ဒေန ယုတ္တံ နာမံ ဒုန္နာမံ. အနုပသင်္ကမန္တဿပိ အနုသိက္ခနံ သေဝနာတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဘဇနာတိ ဥပသင်္ကမနာ’’တိ အာဟ. သဗ္ဗတောဘာဂေနာတိ ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ အာဝိ စေဝ ရဟော စ.

១៣៣៣. នាមដែលប្រកបដោយ Du សព្ទ ឈ្មោះថា ទុន្នាម (ឈ្មោះមិនល្អ)។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ការគប់រក គឺការចូលទៅជិត» ដោយអធិប្បាយថា ការរៀនតម្រាប់តាម សូម្បីតែរបស់បុគ្គលដែលមិនបានចូលទៅជិត ក៏ឈ្មោះថា ការសេពគប់ដែរ។ ពាក្យថា Sabbatobhāgena (ដោយចំណែកទាំងពួង) សេចក្តីថា ដោយកាយ វាចា និងចិត្ត ទាំងក្នុងទីចំពោះមុខ និងទីកំបាំងមុខ។

---

၁၃၃၆. ဝိနယောတိ ဝိဘင်္ဂခန္ဓကာ ဝုတ္တာ. ဝတ္ထုဝီတိက္ကမတော ပုဗ္ဗေ ပရတော စ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇန္တော နာမ န ဟောတီတိ သဟ ဝတ္ထုနာ အာပတ္တိံ ပရိစ္ဆိန္ဒတိ. တေနာဟ ‘‘သဟ ဝတ္ထုနာ…ပေ… အာပတ္တိကုသလတာ နာမာ’’တိ. သဟ ကမ္မဝါစာယာတိ အဗ္ဘာနတိဏဝတ္ထာရကကမ္မဝါစာယ ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, ဣတ္ထန္နာမံ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇိ’’န္တိအာဒိကာယ စ. သဟေဝ ဟိ ကမ္မဝါစာယ အာပတ္တိဝုဋ္ဌာနဉ္စ ပရိစ္ဆိန္ဒတီတိ. အာပတ္တိယာ ဝါ ကာရဏံ ဝတ္ထု, ဝုဋ္ဌာနဿ ကာရဏံ ကမ္မဝါစာတိ ကာရဏေန သဟ ဖလဿ ဇာနနဝသေန ‘‘သဟ ဝတ္ထုနာ သဟ ကမ္မဝါစာယာ’’တိ ဝုတ္တံ.

១៣៣៦. ព្រះអង្គត្រាស់ហៅវិភង្គ និងខន្ធកៈទាំងឡាយថា វិន័យ។ បុគ្គលដែលឈ្មោះថា ត្រូវអាបត្តិ មុន ឬក្រោយការកន្លងវត្ថុ រមែងមិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ វិន័យរមែងកំណត់អាបត្តិជាមួយគ្នានឹងវត្ថុ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «សេចក្តីឈ្លាសក្នុងអាបត្តិ... ជាមួយគ្នានឹងវត្ថុ» ជាដើម។ ពាក្យថា Saha kammavācāya សេចក្តីថា ជាមួយគ្នានឹងកម្មវាចាមានអព្ភានកម្មវាចា និងតិណវត្ថារកកម្មវាចាជាដើម និងពាក្យជាដើមថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះករុណាឈ្មោះនេះ បានត្រូវអាបត្តិហើយ»។ ព្រោះថា វិន័យរមែងកំណត់ការចេញចាកអាបត្តិ ជាមួយគ្នានឹងកម្មវាចាប៉ុណ្ណោះ។ ម៉្យាងទៀត វត្ថុជាហេតុនៃអាបត្តិ កម្មវាចាជាហេតុនៃការចេញចាកអាបត្តិ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «ជាមួយគ្នានឹងវត្ថុ ជាមួយគ្នានឹងកម្មវាចា» ដោយអំណាចនៃការដឹងនូវផលជាមួយគ្នានឹងហេតុ។

---

၁၃၃၈. အယမေဝတ္ထော သဟ ပရိကမ္မေနာတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တော. ဝုဋ္ဌာနကပညာယာတိ ဝုဋ္ဌာနဿ ကာရဏဘူတာယ ပရိကမ္မပညာယ.

១៣៣៨. សេចក្តីនេះឯង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលហើយក្នុងពាក្យថា saha parikammena (ជាមួយគ្នានឹងបរិកម្ម) នេះ។ ពាក្យថា Vuṭṭhānakapaññāya សេចក្តីថា ដោយបញ្ញាក្នុងបរិកម្ម ដែលជាហេតុនៃការចេញចាក (សមាបត្តិ)។

---

၁၃၄၀. ဓာတုဝိသယာ သဗ္ဗာပိ ပညာ ဓာတုကုသလတာ, တဒေကဒေသာ မနသိကာရကုသလတာတိ အဓိပ္ပာယေန ပုရိမပဒေပိ ဥဂ္ဂဟမနသိကာရဇာနနပညာ ဝုတ္တာ. ပုရိမပဒေ ဝါ ဝါစုဂ္ဂတာယ ဓာတုပါဠိယာ မနသိကရဏံ ‘‘မနသိကာရော’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဥဂ္ဂဏှန္တီ မနသိကရောန္တီ ဓာတုပါဠိယာ အတ္ထံ သုဏန္တီ ဂန္ထတော စ အတ္ထတော စ ဓာရေန္တီ ‘‘အယံ စက္ခုဓာတု နာမာ’’တိအာဒိနာ သဘာဝတော အဋ္ဌာရသေဝါတိ ဂဏနတော စ ပရိစ္ဆေဒံ ဇာနန္တီ စ ပညာ ဥဂ္ဂဟပညာဒိကာ ဝုတ္တာ. ပစ္ဆိမပဒေ ပဉ္စဝိဓာပိ သာ ပညာ ဥဂ္ဂဟောတိ တတော စ ပဝတ္တော အနိစ္စာဒိမနသိကာရော ‘‘ဥဂ္ဂဟမနသိကာရော’’တိ ဝုတ္တော, တဿ ဇာနနံ ပဝတ္တနမေဝ, ယထာ ပဝတ္တံ ဝါ ဥဂ္ဂဟံ, ဧဝမေဝ ပဝတ္တော ဥဂ္ဂဟောတိ ဇာနနံ ဥဂ္ဂဟဇာနနံ. မနသိကာရောပိ ‘‘ဧဝံ ပဝတ္တေတဗ္ဗော ဧဝဉ္စ ပဝတ္တော’’တိ ဇာနနံ မနသိကာရဇာနနံ. တဒုဘယမ္ပိ မနသိကာရကောသလ္လန္တိ [Pg.184] ဝုတ္တံ. ဥဂ္ဂဟောပိ ဟိ မနသိကာရသမ္ပယောဂတော မနသိကာရနိရုတ္တိံ လဒ္ဓုံ ယုတ္တောတိ ယော စ မနသိ ကာတဗ္ဗော, ယော စ မနသိကရဏုပါယော, သဗ္ဗော သော မနသိကာရောတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ. တတ္ထ စ ကောသလ္လံ မနသိကာရကုသလတာတိ.

១៣៤០. បញ្ញាទាំងអស់ដែលមានធាតុជាអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា ធាតុឈ្លាស (ធាតុកុសលតា) ចំណែកឯបញ្ញាដែលជាចំណែកមួយនៃធាតុឈ្លាសនោះ ឈ្មោះថា មនសិការឈ្លាស (មនសិការកុសលតា) ដោយអធិប្បាយយ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងបទមុន ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យក៏ត្រាស់ទុកនូវបញ្ញាដែលដឹងនូវឧគ្គហៈ និងមនសិការដែរ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងបទមុន ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវធាតុបាលីដែលស្ទាត់មាត់ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «មនសិការៈ»។ ក្នុងបញ្ញាទាំងនោះ បញ្ញាដែលរៀនសូត្រ បញ្ញាដែលធ្វើទុកក្នុងចិត្ត បញ្ញាដែលស្តាប់នូវអត្ថនៃធាតុបាលី បញ្ញាដែលទ្រទ្រង់ទុកទាំងដោយគន្ថៈ និងដោយអត្ថ និងបញ្ញាដែលដឹងនូវការកំណត់ដោយសភាវៈថា «នេះឈ្មោះថា ចក្ខុធាតុ» ជាដើម និងដោយការរាប់ថា «ធាតុទាំងឡាយមានតែ ១៨ ប៉ុណ្ណោះ» ឈ្មោះថា ឧគ្គហបញ្ញាជាដើម ព្រះអង្គត្រាស់ទុកហើយ។ ក្នុងបទក្រោយ បញ្ញាទាំងប្រាំប្រការនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «ឧគ្គហៈ» ហើយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តមានអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅបន្ទាប់ពីឧគ្គហបញ្ញានោះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «ឧគ្គហមនសិការៈ» ការដឹងនូវឧគ្គហមនសិការៈនោះ គឺការញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត ការដឹងថា «ការរៀនសូត្រដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងណា ការរៀនសូត្រក៏ប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះឯង» ឈ្មោះថា ឧគ្គហជាននៈ (ការដឹងនូវការរៀនសូត្រ)។ សូម្បីតែមនសិការៈ ការដឹងថា «គួរឲ្យប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ និងបានប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះហើយ» ឈ្មោះថា មនសិការជាននៈ (ការដឹងនូវមនសិការៈ)។ ការដឹងទាំងពីរយ៉ាងនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា មនសិការកោសល្លៈ (ភាពឈ្លាសក្នុងមនសិការៈ)។ ព្រោះថា សូម្បីតែឧគ្គហៈ ក៏គួរបាននូវឈ្មោះថា មនសិការៈ ព្រោះការប្រកបដោយមនសិការៈ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ណាដែលគួរធ្វើទុកក្នុងចិត្ត និងធម៌ណាដែលជាឧបាយនៃការធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ធម៌ទាំងអស់នោះ គួរហៅថា មនសិការៈបាន ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីឈ្លាសក្នុងមនសិការៈទាំងពីរនោះ ទើបឈ្មោះថា មនសិការកុសលតា។

---

၁၃၄၂. တီသုပိ ဝါ…ပေ… ဝဋ္ဋတီတိ တဿာ စ ဥဂ္ဂဟာဒိဘာဝေါ ဝုတ္တော. သမ္မသနံ ပညာ, သာ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ အနိစ္စာဒိသမ္မသနကိစ္စံ သာဓေတိ နိစ္စသညာဒိပဇဟနတော. မနသိကာရော သမ္မသနသမ္ပယုတ္တော တထေဝ အနိစ္စာဒိမနသိကာရကိစ္စံ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တော သာဓေတိ. တေနာဟ ‘‘သမ္မသနမနသိကာရာ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ’’တိ. ဣမိနာ ပန ပစ္စယေန ဣဒံ ဟောတီတိ ဧဝံ အဝိဇ္ဇာဒီနံ သင်္ခါရာဒိပစ္စယုပ္ပန္နဿ ပစ္စယဘာဝဇာနနံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကုသလတာတိ ဒဿေတိ.

១៣៤២. សូម្បីក្នុងកាលទាំងបី... ភាពជាឧគ្គហៈជាដើមនៃកុសលតានោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យក៏បានពោលហើយ។ ការពិចារណា (សម្មសនៈ) គឺបញ្ញា បញ្ញានោះកាលប្រកបដោយមគ្គ រមែងសម្រេចនូវកិច្ចនៃការពិចារណាមានអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម ព្រោះការលះបង់នូវនិច្ចសញ្ញាជាដើម។ មនសិការៈដែលប្រកបដោយសម្មសនញ្ញាណ ក៏សម្រេចនូវកិច្ចនៃអនិច្ចមនសិការៈ កាលប្រកបដោយមគ្គ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «សម្មសនៈ និងមនសិការៈ ជាធម៌ច្រឡំគ្នាដោយលោកិយ និងលោកុត្តរៈ»។ ម្យ៉ាងទៀត ការដឹងនូវភាពជាបច្ច័យនៃធម៌មានអវិជ្ជាជាដើម ដល់ធម៌ដែលកើតអំពីបច្ច័យមានសង្ខារជាដើម យ៉ាងនេះថា «ព្រោះបច្ច័យនេះ ធម៌នេះទើបកើតឡើង» ឈ្មោះថា បដិច្ចសមុប្បាទកុសលតា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវសេចក្តីនេះ។

---

၁၃၄၄. အမ္ဗဗီဇာဒီနိ အနုပါဒိန္နကဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တာနိ. သောတဝိညာဏာဒီနံ ဝိသဘာဂါ အနနုရူပါ အနုပ္ပာဒကာယေဝ စက္ခာဒယော ‘‘ဝိသဘာဂပစ္စယာ’’တိ ဝုတ္တာ, တေဟိ အနုပ္ပဇ္ဇမာနာနေဝ စ သောတဝိညာဏာဒီနိ ‘‘ဝိသဘာဂပစ္စယသမုပ္ပန္နဓမ္မာ’’တိ. သောတဝိညာဏေန ဝါ ဝိသဘာဂဿ စက္ခုဝိညာဏဿ ပစ္စယောတိ ဝိသဘာဂပစ္စယော, စက္ခာယတနဿ ဝိသဘာဂေန သောတာယတနေန ပစ္စယေန သမုပ္ပန္နော ဝိသဘာဂပစ္စယသမုပ္ပန္နော.

១៣៤៤. គ្រាប់ស្វាយជាដើម ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដើម្បីបង្ហាញនូវអនុបាទិន្នកធម៌ (ធម៌ដែលកម្មមិនបានកាន់យក)។ ចក្ខុទ្វារជាដើម ដែលមានសភាវៈខុសគ្នា មិនសមគួរ និងមិនញ៉ាំងសោតវិញ្ញាណជាដើមឲ្យកើតឡើង ព្រះអង្គត្រាស់ថា «វិសភាគបច្ច័យ» សោតវិញ្ញាណជាដើម ដែលមិនកើតឡើងព្រោះចក្ខុទ្វារជាដើមនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «វិសភាគបច្ចយសមុប្បន្នធម៌»។ ម៉្យាងទៀត ចក្ខុទ្វារជាបច្ច័យនៃចក្ខុវិញ្ញាណ ដែលមានសភាវៈខុសគ្នានឹងសោតវិញ្ញាណ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា វិសភាគបច្ច័យ ធម៌ដែលកើតឡើងព្រោះសោតាយតនបច្ច័យ ដែលមានសភាវៈខុសគ្នានឹងចក្ខាយតនៈ ឈ្មោះថា វិសភាគបច្ចយសមុប្បន្នៈ។

---

၁၃၄၆. အဇ္ဇဝနိဒ္ဒေသေ အဇ္ဇဝေါ အဇ္ဇဝတာတိ ဥဇုတာ ဥဇုကတာ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ အဇ္ဇဝမဒ္ဒဝနိဒ္ဒေသေသု ဥဇုကတာမုဒုတာနိဒ္ဒေသေဟိ ဝိသေသံ မဒ္ဒဝနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တံ ‘‘နီစစိတ္တတာ’’တိပဒမာဟ. တတ္ထ ‘‘နီစစိတ္တတာ မုဒုတာ’’တိ ပုန မုဒုတာဝစနံ နီစစိတ္တတာယ ဝိသေသနတ္ထံ. ဩမာနောပိ ဟိ နီစစိတ္တတာ ဟောတိ, န ပန မုဒုတာတိ.

១៣៤៦. ក្នុងអជ្ជវនិទ្ទេស ពាក្យថា «អជ្ជវៈ អជ្ជវតា» ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកភាពត្រង់ និងភាពជាអ្នកត្រង់ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងអជ្ជវមទ្ទវនិទ្ទេសទាំងឡាយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលនូវបទថា nīcacittatā (ភាពមានចិត្តទាប) ដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកក្នុងមទ្ទវនិទ្ទេសដ៏វិសេស ជាងឧជុកតានិទ្ទេស និងមុទុតានិទ្ទេស។ ក្នុងមទ្ទវនិទ្ទេសនោះ ពាក្យថា «មុទុតា» ដែលព្រះអង្គត្រាស់ម្តងទៀតក្នុងពាក្យថា «នីចចិត្តតា មុទុតា» គឺដើម្បីជាវិសេសនៈនៃនីចចិត្តតា។ ព្រោះថា សូម្បីតែឱមានៈ (មានះថយថោក) ក៏ជាភាពមានចិត្តទាបដែរ ប៉ុន្តែមិនមែនជាភាពទន់ភ្លន់ឡើយ។

---

၁၃၄၈. ပရေသံ ဒုက္ကဋံ ဒုရုတ္တဉ္စ ပဋိဝိရောဓာကရဏေန အတ္တနော ဥပရိ အာရောပေတွာ ဝါသေန္တိ. စိတ္တဿ သကမနတာတိ စိတ္တဿ အဗျာပန္နော သကော မနောဘာဝေါတိ အတ္ထော. စိတ္တန္တိ ဝါ စိတ္တပ္ပဗန္ဓံ ဧကတ္တေန ဂဟေတွာ တဿ အန္တရာ ဥပ္ပန္နေန ပီတိသဟဂတမနေန သကမနတ္တံ အာဟ. အတ္တမနော ဝါ ပုဂ္ဂလော, တဿ ဘာဝေါ အတ္တမနတာ. သာ န သတ္တဿာတိ ပုဂ္ဂလဒိဋ္ဌိနိဝါရဏတ္တံ ‘‘စိတ္တဿာ’’တိ ဝုတ္တံ.

១៣៤៨. ពួកសប្បុរសរមែងលើកដាក់លើខ្លួន ហើយអត់ធន់នូវអំពើអាក្រក់ និងពាក្យអាក្រក់របស់បុគ្គលដទៃ ដោយការមិនធ្វើការប្រឆាំងតបត។ ពាក្យថា Cittassa sakamanatā មានសេចក្តីថា សភាវៈនៃចិត្តរបស់ខ្លួនដែលមិនប្រទូស្ត (មិនព្យាបាទ)។ ម៉្យាងទៀត ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលនូវភាពជាចិត្តរបស់ខ្លួន ដោយចិត្តដែលប្រកបដោយបីតិ ដែលកើតឡើងក្នុងចន្លោះនៃចិត្តនោះ ដោយកាន់យកសន្តានចិត្តថាជាធម៌តែមួយ ដោយពាក្យថា «ចិត្ត»។ ម៉្យាងទៀត បុគ្គលដែលមានចិត្តរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា អត្តមនៈ ភាពនៃបុគ្គលដែលមានចិត្តរបស់ខ្លួននោះ ឈ្មោះថា អត្តមនតា។ អត្តមនតានោះ មិនមែនជារបស់សត្វឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «នៃចិត្ត» ដើម្បីការពារនូវបុគ្គលទិដ្ឋិ (ការយល់ឃើញថាជាបុគ្គល)។

---

၁၃၄၉. ကာယဝါစာဟိ [Pg.185] ကတ္တဗ္ဗဿ အကရဏေန အသာဒိယိတဗ္ဗဿ သာဒိယနေန စ မနသာပိ အာစရတိ ဧဝ, ဣန္ဒြိယသံဝရာဒိဘေဒနဝသေန ဝါ ဧတံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

១៣៤៩. គប្បីដឹងថា បុគ្គលរមែងប្រព្រឹត្តកន្លងសូម្បីដោយចិត្ត ព្រោះការមិនធ្វើនូវកិច្ចដែលគួរធ្វើដោយកាយ និងវាចា និងព្រោះការត្រេកអរនូវវត្ថុដែលមិនគួរត្រេកអរ (មានមាសប្រាក់ជាដើម) ម៉្យាងទៀត ព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យនេះ ដោយអំណាចនៃការបែកធ្លាយនៃឥន្ទ្រិយសំវរៈជាដើម។

---

၁၃၅၀. သဒေါသဝဏေ ရုက္ခေ နိယျာသပိဏ္ဍိယော, အဟိစ္ဆတ္တကာနိ ဝါ ဥဋ္ဌိတာနိ ‘‘အဏ္ဍကာနီ’’တိ ဝဒန္တိ. ဖေဂ္ဂုရုက္ခဿ ပန ကုထိတဿ အဏ္ဍာနိ ဝိယ ဥဋ္ဌိတာ စုဏ္ဏပိဏ္ဍိယော ဂဏ္ဌိယော ဝါ ‘‘အဏ္ဍကာနီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပဒုမနာဠံ ဝိယ သောတံ ဃံသယမာနာ ဝိယ ပဝိသန္တီ ကက္ကသာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ကောဓေန နိဗ္ဗတ္တာ တဿ ပရိဝါရဘူတာ ကောဓသာမန္တာ. ပုရေ သံဝဍ္ဎနာရီ ပေါရီ, သာ ဝိယ သုကုမာရာ မုဒုကာ ဝါစာ ပေါရီ ဝိယာတိ ပေါရီ. တတ္ထာတိ ‘‘ဘာသိတာ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တာယ ကိရိယာယာတိပိ ယောဇနာ သမ္ဘဝတိ, တတ္ထ ဝါစာယာတိ ဝါ. သဏှဝါစတာတိအာဒိနာ တံ ဝါစံ ပဝတ္တယမာနံ စေတနံ ဒဿေတိ.

១៣៥០. ពួកមនុស្សរមែងហៅដុំជ័រ ឬផ្សិតដែលដុះឡើងលើដើមឈើដែលមានដំបៅ (មានស្នាមប្រេះ) ថា «អណ្ឌកៈ» (ពងឈើ)។ ប៉ុន្តែ គប្បីដឹងថា ដុំម្សៅ ឬដុំពកដែលដុះឡើងដូចជាពងឈើ នៃដើមឈើខ្លឹមដែលពុកផុយ ឈ្មោះថា «អណ្ឌកៈ»។ វាចាណាដែលចូលទៅកាន់ត្រចៀក ហាក់ដូចជាខាត់ខ្សឹបត្រចៀក ដូចជាក្រឡៅឈូក គប្បីឃើញថាជាវាចាគ្រោតគ្រាត (កក្កសៈ)។ វាចាដែលកើតអំពីក្រោធ ដែលជាបរិវារនៃក្រោធនោះ ឈ្មោះថា កោធសាមន្តៈ (វាចាជិតខាងនឹងសេចក្តីក្រោធ)។ ស្រ្តីដែលចម្រើនធំធាត់ក្នុងក្រុង ឈ្មោះថា បោរី (ស្រ្តីអ្នកក្រុង) វាចាដែលទន់ភ្លន់ ល្អិតល្អន់ ដូចជាស្រ្តីអ្នកក្រុងនោះ ឈ្មោះថា បោរី។ ក្នុងពាក្យថា tattha នោះ ការប្រកបសេចក្តីសូម្បីក្នុងកិរិយាដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា «ជាវាចាដែលបុគ្គលពោលហើយ» ក៏សមគួរដែរ ឬប្រកបក្នុងពាក្យថា «ក្នុងវាចានោះ» ក៏បាន។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវចេតនាដែលញ៉ាំងវាចានោះឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយពាក្យជាដើមថា «ភាពជាអ្នកមានវាចាល្អិតល្អន់»។

---

၁၃၅၁. အာမိသာလာဘေန ယံ ဆိဒ္ဒံ ဟောတိ, တံ အာမိသာလာဘေန ‘‘ဆိဒ္ဒ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဒွေယေဝ ဟီတိ ယထာဝုတ္တာနိ အာမိသဓမ္မာလာဘေဟိ ပဝတ္တမာနာနိ ဆိဒ္ဒါနိ အာဟ. ဂမနသဘာဂေနာတိ ဂမနမဂ္ဂဿ အနုစ္ဆဝိကဒိသာဘာဂေန. သင်္ဂဟပက္ခေ ဌတွာတိ သင်္ဂဟံ ကရောမိစ္စေဝ ကထေတဗ္ဗံ, န လာဘသက္ကာရကာမတာဒီဟီတိ အတ္ထော. အဝဿံ ကာတဗ္ဗံ ကိစ္စံ, ဣတရံ ကရဏီယံ. အဗ္ဘာနတော အညံ အာပတ္တိဝုဋ္ဌာနံ ‘‘ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ.

១៣៥១. ចន្លោះប្រហោងណាដែលកើតឡើងព្រោះការមិនបានអាមិសៈ ចន្លោះប្រហោងនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យហៅថា «ចន្លោះប្រហោងព្រោះការមិនបានអាមិសៈ»។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលនូវចន្លោះប្រហោងទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅព្រោះការមិនបានអាមិសៈ និងការមិនបានធម៌ តាមដែលបានពោលហើយ ដោយពាក្យថា «ពីរយ៉ាងប៉ុណ្ណោះ»។ ពាក្យថា Gamanasabhāgena សេចក្តីថា ដោយចំណែកនៃទិសដ៏សមគួរដល់ផ្លូវដែលត្រូវទៅ។ ពាក្យថា Saṅgahapakkhe ṭhatvā មានសេចក្តីថា គប្បីសម្តែងធម៌ដោយគិតតែថា «អាត្មាអញនឹងធ្វើនូវការសង្គ្រោះ» ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសម្តែងព្រោះភាពជាអ្នកចង់បានលាភសក្ការៈជាដើមឡើយ។ កិច្ចដែលត្រូវធ្វើដោយខានមិនបាន ឈ្មោះថា កិច្ច, កិច្ចក្រៅពីនោះ ឈ្មោះថា ករណីយៈ។ ការចេញចាកអាបត្តិដទៃក្រៅពីអព្ភានកម្ម ព្រះអង្គត្រាស់ថា «វុដ្ឋានៈ» (ការចេញចាក)។

---

၁၃၅၂. သသမ္ဘာရကထာတိ ဒဿနဿ ကာရဏသဟိတာတိ အတ္ထော, သသမ္ဘာရဿ ဝါ ဒဿနဿ ကထာ သသမ္ဘာရကထာ. ယဿ စက္ခုန္ဒြိယာသံဝရဿ ဟေတူတိ ဝတွာ ပုန ‘‘တဿ စက္ခုန္ဒြိယဿ သတိကဝါဋေန ပိဒဟနတ္ထာယာ’’တိ ဝုတ္တံ, န အသံဝရဿာတိ. တဒိဒံ ယံ စက္ခုန္ဒြိယာသံဝရဿ ဟေတု အဘိဇ္ဈာဒိအနွာဿဝနံ ဒဿိတံ, တံ အသံဝုတစက္ခုန္ဒြိယဿေဝ ဟေတုပဝတ္တံ ဒဿိတန္တိ ကတွာ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ, ယတွာဓိကရဏန္တိ ဟိ ယဿ စက္ခုန္ဒြိယဿ ကာရဏာတိ အတ္ထော. ကဿ စ ကာရဏာတိ? အသံဝုတဿ. ကိဉ္စ အသံဝုတံ? ယဿ စက္ခုန္ဒြိယာသံဝရဿ ဟေတု အနွာဿဝန္တိ တဒုပလက္ခိတံ, တဿ သံဝရာယာတိ အယမတ္ထယောဇနာ.

១៣៥២. ពាក្យថា សសម្ភារកថា សេចក្តីថា ការឃើញប្រកបដោយហេតុ (ចក្ខុបសាទ) ឬមួយ ពាក្យពោលអំពីការឃើញប្រកបដោយសសម្ភារៈ (ចក្ខុបសាទ) ឈ្មោះថា សសម្ភារកថា។ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា "ព្រោះហេតុនៃសេចក្តីមិនសង្រួមចក្ខុន្ទ្រិយណា" ហើយត្រាស់ម្តងទៀតថា "ដើម្បីបិទបាំងចក្ខុន្ទ្រិយនោះដោយទ្វារគឺសតិ" មិនមែនត្រាស់សំដៅលើការមិនសង្រួមឡើយ។ សេចក្តីនោះ គួរជ្រាបថា ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកការហូរចូលនៃអភិជ្ឈាជាដើម ព្រោះហេតុនៃសេចក្តីមិនសង្រួមចក្ខុន្ទ្រិយណា ការហូរចូលនោះ ព្រះអង្គបង្ហាញថា ប្រព្រឹត្តទៅព្រោះហេតុនៃចក្ខុន្ទ្រិយដែលមិនបានសង្រួមប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ពាក្យថា យត្វាធិករណំ សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនៃចក្ខុន្ទ្រិយណា។ ចុះព្រោះហេតុនៃចក្ខុន្ទ្រិយបែបណា? គឺចក្ខុន្ទ្រិយដែលមិនបានសង្រួម។ ចុះអ្វីដែលហៅថា មិនបានសង្រួម? ការហូរចូលនៃធម៌មានអភិជ្ឈាជាដើម ព្រោះហេតុនៃសេចក្តីមិនសង្រួមចក្ខុន្ទ្រិយណា ចក្ខុន្ទ្រិយដែលសម្គាល់ដោយការហូរចូលនោះ ឈ្មោះថា មិនបានសង្រួម, ការរៀបចំសេចក្តី (អត្ថយោជនា) ក្នុងទីនេះថា "ដើម្បីសង្រួមចក្ខុន្ទ្រិយនោះ" ដូច្នេះឯង។

---

ဇဝနက္ခဏေ ပန ဒုဿီလျံ ဝါတိအာဒိ ပုန အဝစနတ္ထံ ဣဓေဝ သဗ္ဗံ ဝုတ္တန္တိ ဆသု ဒွါရေသု ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗံ. န ဟိ ပဉ္စဒွါရေ ကာယဝစီဒုစ္စရိတသင်္ခါတံ ဒုဿီလျံ အတ္ထီတိ. ယထာ ကိန္တိအာဒိနာ နဂရဒွါရေ အသံဝရေ သတိ [Pg.186] တံသမ္ဗန္ဓာနံ ဃရာဒီနံ အသံဝုတတာ ဝိယ ဇဝနေ အသံဝရေ သတိ တံသမ္ဗန္ဓာနံ ဒွါရာဒီနံ အသံဝုတတာတိ ဧဝံ အညေသံ သံဝရေ, အညေသံ သံဝုတတာသာမညမေဝ နိဒဿေတိ, န ပုဗ္ဗာပရသာမညံ အန္တော ဗဟိ သာမညံ ဝါ. သတိ ဝါ ဒွါရဘဝင်္ဂါဒိကေ ပုန ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဇဝနံ ဗာဟိရံ ဝိယ ကတွာ နဂရဒွါရသမာနံ ဝုတ္တံ, ဣတရဉ္စ အန္တောနဂရဒွါရသမာနံ. ဇဝနေ ဝါ အသံဝရေ ဥပ္ပန္နေ တတော ပရံ ဒွါရဘဝင်္ဂါဒီနံ အသံဝရဟေတုဘာဝါပတ္တိတော နဂရဒွါရသဒိသေန ဇဝနေန ပဝိသိတွာ ဒုဿီလျာဒိစောရာနံ ဒွါရဘဝင်္ဂါဒိမူသနံ ကုသလဘဏ္ဍဝိနာသနံ ကထိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ម៉្យាងទៀត ដើម្បីកុំឱ្យពោលពាក្យថា "ទ្រុស្តសីលក្នុងខណៈជវនៈ" ជាដើម ម្តងទៀត ព្រះអង្គទើបត្រាស់សេចក្តីទាំងអស់ក្នុងចក្ខុទ្វារនេះឯង គួរផ្សារភ្ជាប់ទៅក្នុងទ្វារទាំង ៦ តាមដែលគួរ។ ព្រោះថា ទ្រុស្តសីលដែលរាប់ថាជាកាយទុច្ចរិត និងវចីទុច្ចរិត មិនមានក្នុងបញ្ចទ្វារឡើយ។ ដូចជាពាក្យថា យថា កឹ ជាដើម បង្ហាញថា កាលបើទ្វារក្រុងមិនបានសង្រួម សេចក្តីមិនបានសង្រួមនៃផ្ទះជាដើមដែលទាក់ទងនឹងទ្វារក្រុងនោះ រមែងមានយ៉ាងណា កាលបើជវនៈមិនបានសង្រួម សេចក្តីមិនបានសង្រួមនៃទ្វារជាដើមដែលទាក់ទងនឹងជវនៈនោះ រមែងមានយ៉ាងនោះ ម៉្យាងទៀត កាលបើទ្វារក្រុងដទៃបានសង្រួម សេចក្តីសង្រួមនៃផ្ទះដទៃជាដើម រមែងមាន ព្រះអង្គបង្ហាញតែភាពដូចគ្នានៃការសង្រួមប៉ុណ្ណោះ មិនមែនបង្ហាញភាពដូចគ្នានៃមុននិងក្រោយ ឬភាពដូចគ្នានៃខាងក្នុងនិងខាងក្រៅឡើយ។ មួយវិញទៀត កាលបើទ្វារ និងភវង្គជាដើមមានរួចហើយ ជវនៈដែលកើតឡើងជាថ្មី ព្រះអង្គធ្វើឱ្យដូចជាខាងក្រៅ ហើយត្រាស់ថាស្មើនឹងទ្វារក្រុង ចំណែកធម៌ក្រៅពីនោះ (មានទ្វារ និងភវង្គជាដើម) ស្មើនឹងទ្វារខាងក្នុងក្រុង។ ឬមួយ កាលបើការមិនសង្រួមក្នុងជវនៈកើតឡើងហើយ ព្រោះហេតុតែទ្វារ និងភវង្គជាដើមបន្ទាប់ពីនោះ ដល់នូវភាពជាហេតុនៃការមិនសង្រួម គួរជ្រាបថា ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅលើពួកចោរមានទ្រុស្តសីលជាដើម ចូលទៅតាមជវនៈដែលប្រៀបដូចជាទ្វារក្រុង ហើយប្លន់យកទ្វារ និងភវង្គជាដើម ព្រមទាំងបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិគឺកុសលធម៌។

---

၁၃၅၃. ဣမိနာ အာဟာရေန နိတ္ထရဏတ္ထေန အတ္ထိကဘာဝေါ ဣဒမတ္ထိကတာ. အာဟာရပရိဘောဂေ အသန္တုဿနာတိ အာဟာရပရိဘောဂက္ခဏေ ပဝတ္တာ အသန္တုဿနာ, ဒဝတ္ထာဒိအဘိလာသောတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ အသန္တုဋ္ဌိတာ လောဘော, အမတ္တညုတာ အပ္ပဋိသင်္ခါ စ မောဟောတိ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ ‘‘ဘောဇနေ အမတ္တညုတာ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

១៣៥៣. ភាពជាអ្នកមានប្រយោជន៍ដោយអាហារនេះ ក្នុងន័យថាជាគ្រឿងរំដោះខ្លួន (ចាកវដ្តៈ) ឈ្មោះថា ឥទមត្ថិកតា។ ពាក្យថា ការមិនត្រេកអរក្នុងការបរិភោគអាហារ សេចក្តីថា ការមិនត្រេកអរដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈបរិភោគអាហារ គឺការប្រាថ្នាចង់បានវត្ថុដែលមិនមែនជាគ្រឿងលម្អជាដើម។ ក្នុងធម៌ទាំងពីរនេះ សេចក្តីមិនសន្តោស (អសន្តុដ្ឋិតា) គឺលោភៈ, ភាពជាអ្នកមិនដឹងប្រមាណ (អមត្តញ្ញុតា) និងការមិនពិចារណា (អប្បដិសង្ខា) គឺមោហៈ ធម៌ទាំងពីរនេះ គួរជ្រាបថា "ភាពជាអ្នកមិនដឹងប្រមាណក្នុងភោជន"។

---

၁၃၅၅. ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တမာနောဝ မာနမဒေါ. အသဒ္ဓမ္မသေဝနာသမတ္ထတံ နိဿာယ ပဝတ္တော မာနော, ရာဂေါ ဧဝ ဝါ ပုရိသမဒေါ. သက္ကရသပ္ပိခီရာဒီနိ ယောဇေတွာ ဗဟလပက္ကံ ဘောဇနံ ပိဏ္ဍရသဘောဇနံ, ဗဟလပက္ကံ ဝါ မံသရသာဒိဘောဇနံ. မန္ဒန္တိ အပ္ပံ. ဌိတိယာတိ ဌိတတ္ထံ. တဒတ္ထဉ္စ ဘုဉ္ဇန္တော ယသ္မာ ‘‘ကာယံ ဌပေဿာမီ’’တိ ဘုဉ္ဇတိ, တသ္မာ ‘‘ဌပနတ္ထာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. အဘုတ္တပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကာတိ ဣဒံ ခုဒါယ ဝိသေသနံ ယဿာ အပ္ပဝတ္တိ ဘောဇနေန ကာတဗ္ဗာ, တဿာ ဒဿနတ္ထံ. သကလံ သာသနန္တိ ပါဠိဓမ္မမ္ပိ သဗ္ဗကုသလေပိ သင်္ဂဏှာတိ. အဘုတ္တပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကဝေဒနာ, ဘုတ္တပစ္စယာ န ဥပ္ပဇ္ဇနကဝေဒနာတိ ဧတာသံ ကော ဝိသေသော? ပုရိမာ ယထာပဝတ္တာ ဇိဃစ္ဆာနိမိတ္တာ ဝေဒနာ. သာ ဟိ အဘုဉ္ဇန္တဿ ဘိယျော ပဝတ္တနဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. ပစ္ဆိမာပိ ခုဒါနိမိတ္တာဝ အင်္ဂဒါဟသူလာဒိဝေဒနာ အပ္ပဝတ္တာ. သာ ဟိ ဘုတ္တပစ္စယာ ပုဗ္ဗေ အနုပ္ပန္နာဝ န ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ. ဝိဟိံသာနိမိတ္တတာ စေတာသံ ဝိဟိံသာယ ဝိသေသော.

១៣៥៥. ម៉ានៈដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយពាក្យថា "យើងជាអ្នកប្រសើរជាងគេ" ជាដើម ឈ្មោះថា ម៉ានមទៈ (សេចក្តីស្រវឹងក្នុងមានៈ)។ មានៈដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យសមត្ថភាពក្នុងការសេពអសទ្ធម៌ (មេថុនធម្ម) ឬរាគៈនោះឯង ឈ្មោះថា បុរិសមទៈ (សេចក្តីស្រវឹងរបស់បុរស)។ ភោជនដែលគេលាយដោយស្ករ ទឹកដោះថ្លា និងទឹកដោះស្រស់ជាដើម ហើយដណ្តាំឱ្យខាប់ ឈ្មោះថា បិណ្ឌរសភោជន ឬមួយ ភោជនដែលលាយដោយទឹកសាច់ជាដើមដ៏ខាប់។ ពាក្យថា មន្ទំ គឺបន្តិចបន្តួច។ ពាក្យថា ឋិតិយា គឺដើម្បីតាំងនៅ។ ព្រោះហេតុតែអ្នកបរិភោគដើម្បីប្រយោជន៍នោះ គិតថា "យើងនឹងញ៉ាំងកាយនេះឱ្យតាំងនៅ" ទើបបរិភោគ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា "ដើម្បីតាំងនៅ"។ ពាក្យថា កើតឡើងព្រោះបច្ច័យគឺការមិនបានបរិភោគ នេះជាវិសេសនៈរបស់សេចក្តីឃ្លាន (ខុទា) ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីឃ្លានដែលការមិនកើតឡើងរបស់វា ត្រូវធ្វើដោយការបរិភោគ។ ពាក្យថា សាសនាទាំងអស់ រមែងសង្គ្រោះយកទាំងព្រះបាលីធម៌ ទាំងកុសលធម៌ទាំងអស់។ វេទនាដែលកើតឡើងព្រោះបច្ច័យគឺការមិនបានបរិភោគ និងវេទនាដែលមិនកើតឡើងព្រោះបច្ច័យគឺការបានបរិភោគ ចុះវេទនាទាំងនេះមានសេចក្តីប្លែកគ្នាយ៉ាងណា? វេទនាខាងដើម គឺវេទនាមានសេចក្តីឃ្លានជាហេតុ ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមធម្មតា។ ព្រោះថា វេទនានោះ រមែងកើតឡើងដល់អ្នកមិនបានបរិភោគ ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅដ៏ក្រៃលែង។ ចំណែកឯវេទនាខាងចុង ក៏មានសេចក្តីឃ្លានជាហេតុដែរ គឺវេទនាមានការក្តៅក្រហាយក្នុងរាងកាយ និងការចុកសៀតជាដើម ដែលមិនទាន់កើតឡើង។ ព្រោះថា វេទនានោះ កាលបើបានបរិភោគជាបច្ច័យហើយ មុននឹងមិនទាន់កើតឡើង ក៏នឹងមិនកើតឡើងឡើយ។ ភាពមានសេចក្តីបៀតបៀនជាហេតុ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការបៀតបៀនរបស់វេទនាទាំងពីរនេះ។

---

ယာတြာတိ ယာပနာ ဝုတ္တာ, ပုဗ္ဗေပိ ‘‘ယာပနာယာ’’တိ ဝုတ္တံ, ကော ဧတ္ထ ဝိသေသော? ပုဗ္ဗေ ‘‘ယာပနာယာတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယယာပနတ္ထာယာ’’တိ ဝုတ္တံ, ဣဓ ပန စတုန္နံ ဣရိယာပထာနံ အဝိစ္ဆေဒသင်္ခါတာ ယာပနာ ယာတြာတိ အယမေတ္ထ ဝိသေသော[Pg.187]. ဒါယကဒေယျဓမ္မာနံ အတ္တနော စ ပမာဏံ အဇာနိတွာ ပဋိဂ္ဂဟဏံ, သဒ္ဓါဒေယျဝိနိပါတနတ္ထံ ဝါ ပဋိဂ္ဂဟဏံ အဓမ္မိကပဋိဂ္ဂဟဏံ, ယေန ဝါ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇေယျ. အပစ္စဝေက္ခိတပရိဘောဂေါ အဓမ္မေန ပရိဘောဂေါ. အနဝဇ္ဇေ အနိန္ဒိတဗ္ဗေ ပစ္စယေ သာဝဇ္ဇံ သနိန္ဒံ ပရိဘောဂေန အတ္တာနံ ကရောတိ. အနဝဇ္ဇတာ စ ဘဝိဿတီတိ အတ္တနော ပကတိအဂ္ဂိဗလာဒိံ ဇာနိတွာ ‘‘ဧဝံ မေ အဂရဟိတဗ္ဗတာ စ ဘဝိဿတီ’’တိ ပမာဏယုတ္တံ အာဟာရေတီတိ အတ္ထော.

ពាក្យថា យាត្រា ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅលើការញ៉ាំងជីវិតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ (យាបនា) សូម្បីក្នុងកាលមុនក៏ត្រាស់ថា "ដើម្បីញ៉ាំងជីវិតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ" ដែរ ចុះក្នុងទីនេះមានសេចក្តីប្លែកគ្នាយ៉ាងណា? ក្នុងកាលមុន ត្រាស់ថា "ដើម្បីញ៉ាំងជីវិតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ គឺដើម្បីរក្សាជីវិតិន្ទ្រិយ" ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ការញ៉ាំងជីវិតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដែលរាប់ថាជាការមិនដាច់ខាតនៃឥរិយាបថទាំង ៤ ឈ្មោះថា យាត្រា នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងទីនេះ។ ការទទួលយកដោយមិនដឹងប្រមាណនៃទាយក ទេយ្យធម៌ និងខ្លួនឯង ឬការទទួលយកដើម្បីញ៉ាំងទេយ្យធម៌ដែលគេប្រគល់ឱ្យដោយសទ្ធាឱ្យធ្លាក់ចុះ (ខូចខាត) ឈ្មោះថា ការទទួលមិនប្រកបដោយធម៌ ឬការទទួលដែលជាហេតុឱ្យត្រូវអាបត្តិ។ ការបរិភោគដោយមិនពិចារណា ឈ្មោះថា ការបរិភោគមិនប្រកបដោយធម៌។ បុគ្គលធ្វើខ្លួនឱ្យប្រកបដោយទោស និងការតិះដៀល ដោយការបរិភោគក្នុងបច្ច័យដែលមិនមានទោស មិនគួរតិះដៀល។ ពាក្យថា ភាពជាអ្នកមិនមានទោសនឹងមាន សេចក្តីថា បុគ្គលដឹងនូវកម្លាំងធម្មតា និងកម្លាំងភ្លើងធាតុជាដើមរបស់ខ្លួន ហើយបរិភោគអាហារល្មមសមគួរដោយគិតថា "កាលបើធ្វើដូច្នេះ ភាពជាអ្នកមិនគួរតិះដៀលនឹងមានដល់អាត្មាអញ"។

---

သုခေါ ဣရိယာပထဝိဟာရော ဖာသုဝိဟာရော. ဧတ္တကဉှိ ဘုဉ္ဇိတွာ…ပေ… ပဝတ္တန္တီတိ ဣရိယာပထာနံ သုခပ္ပဝတ္တိယာ ကာရဏဘူတံ ဘုဉ္ဇနံ ပိဝနဉ္စ ဣရိယာပထေဟိ ကာရဏဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ တေဟိ သာဓိတံ ဝိယ ဝုတ္တံ. ‘‘အဘုတွာ ဥဒကံ ပိဝေ’’တိ လိခန္တိ, ‘‘ဘုတွာနာ’’တိ ပန ပါဌော. ပုနပိ ဟိ အပ္ပဿေဝ အနုဇာနနဝသေန –

ការប្រព្រឹត្តទៅនៃឥរិយាបថដ៏ជាសុខ ឈ្មោះថា ផាសុវិហារ (ការនៅជាសុខ)។ ពាក្យថា បរិភោគត្រឹមប៉ុណ្ណេះ...បេ... រមែងប្រព្រឹត្តទៅ ព្រោះហេតុតែការបរិភោគ និងការផឹកដែលជាហេតុនៃសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅជាសុខនៃឥរិយាបថទាំងឡាយ ត្រូវបានកាន់យកដោយភាពជាហេតុនៃឥរិយាបថទាំងឡាយ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថាដូចជាសម្រេចបានដោយឥរិយាបថទាំងនោះ។ ពួកអាចារ្យខ្លះសរសេរថា "មិនទាន់បរិភោគ គប្បីផឹកទឹក" ប៉ុន្តែបទបាលីថា "បរិភោគហើយ" ដូច្នេះវិញ។ ព្រោះថា ព្រះអង្គអនុញ្ញាតសូម្បីតែវត្ថុបន្តិចបន្តួចម្តងទៀត ដោយអំណាចនៃការអនុញ្ញាតថា៖

---

‘‘ကပ္ပိယံ တံ စေ ဆာဒေတိ, စီဝရံ ဣဒမတ္ထိကံ;

အလံ ဖာသုဝိဟာရာယ.

"បើចីវរនោះជាកប្បិយៈ ជួយបិទបាំងរាងកាយ ចីវរនោះមានប្រយោជន៍ (ដល់ភិក្ខុនោះ) គឺល្មមដើម្បីការនៅជាសុខ។

---

‘‘ပလ္လင်္ကေန နိသိန္နဿ, ဇဏ္ဏုကေ နာဘိဝဿတိ;

အလံ ဖာသုဝိဟာရာယာ’’တိ. (ထေရဂါ. ၉၈၄-၉၈၅) –

"កាលបើភិក្ខុអង្គុយពត់ភ្នែន ភ្លៀងមិនធ្លាក់ទទឹកជង្គង់ទាំងពីរ ទីនោះល្មមដើម្បីការនៅជាសុខ" ដូច្នេះ។

---

အာဟ.

ព្រះធម្មសេនាបតីបានពោលទុកហើយ។

---

ဘောဇနာနိသံသောတိ ယထာဝုတ္တေဟိ အဋ္ဌဟင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတဿ ဘောဇနဿ အဂရဟိတဗ္ဗတာ သုခဝိဟာရော စ အာနိသံသောတိ အတ္ထော. ယုတ္တဿ နိဒ္ဒေါသဿ ဘောဇနဿ ပရိမာဏဿ စ ဝသေန ဇာနနံ ယုတ္တပမာဏဇာနနံ နာမ.

ពាក្យថា អានិសង្សនៃភោជន សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកមិនគួរតិះដៀល និងការនៅជាសុខនៃភោជនដែលប្រកបដោយអង្គ ៨ ដូចដែលបានពោលមកហើយ ឈ្មោះថា អានិសង្ស។ ការដឹងដោយអំណាចនៃភោជនដ៏សមគួរ មិនមានទោស និងដឹងនូវប្រមាណ ឈ្មោះថា យុត្តប្បមាណជាននៈ (ការដឹងប្រមាណដ៏សមគួរ)។

---

၁၃၅၆. ဝိနာသံ ပတ္တိယာ နဋ္ဌာ, ပဋိပက္ခေဟိ အဘိဘူတတ္တာ မုဋ္ဌာ စ သတိ ယဿ, သော နဋ္ဌမုဋ္ဌဿတိ, တဿ ဘာဝေါ နဋ္ဌမုဋ္ဌဿတိတာ.

១៣៥៦. បុគ្គលណាមានសតិវិនាសទៅ ព្រោះដល់នូវសេចក្តីវិនាស និងមានសតិភ្លេចភ្លាំង ព្រោះត្រូវពួកធម៌ជាបដិបក្ខគ្របសង្កត់ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា នដ្ឋមុដ្ឋស្សតិ (អ្នកមានសតិវិនាសនិងភ្លេចភ្លាំង) ភាវៈនៃបុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា នដ្ឋមុដ្ឋស្សតិតា (ភាពជាអ្នកមានសតិវិនាសនិងភ្លេចភ្លាំង)។

---

၁၃၆၈. ဝိသုဒ္ဓိပ္ပတ္တန္တိ မဂ္ဂဖလသီလံ ဝုစ္စတိ. လောကုတ္တရဓမ္မာဝါတိ လောကုတ္တရသတိအာဒိဓမ္မာဝ. သီလသမ္ပဒါ ပန ရူပါရူပါဝစရာ နတ္ထီတိ သမ္ဘဝတော ယောဇေတဗ္ဗာ.

១៣៦៨. ពាក្យថា ដល់នូវសេចក្តីបរិសុទ្ធ ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថាសីលក្នុងមគ្គនិងផល។ ពាក្យថា លោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយ សំដៅយកតែលោកុត្តរសតិជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯសីលសម្បទាដែលជាកាមាវចរ រូបាវចរ និងអរូបាវចរ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ គួរផ្សារភ្ជាប់ទៅតាមការគួរដែលកើតឡើងបាន។

---

၁၃၇၃. ဘောဂူပကရဏေဟိ [Pg.188] သဘောဂေါ. စတုန္နံ သစ္စာနံ အနုလောမန္တိ စတုသစ္စပ္ပဋိဝေဓဿ အနုလောမန္တိ အတ္ထော. ‘‘သစ္စာန’’န္တိ ဟိ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗေဟိ ပဋိဝေဓော ဝုတ္တော, စတုသစ္စပ္ပဋိဝေဓဿ ဝါ ဥပနိဿယဘူတံ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗာနံ စတုန္နံ သစ္စာနံ အနုလောမန္တိ ဝုတ္တံ.

១៣៧៣. បុគ្គលដែលប្រកបដោយគ្រឿងប្រើប្រាស់គឺភោគៈ ឈ្មោះថា សភោគៈ។ ពាក្យថា អនុលោមដល់សច្ចៈទាំង ៤ សេចក្តីថា អនុលោមដល់ការចាក់ធ្លុះដឹងនូវសច្ចៈទាំង ៤។ ព្រោះថា ពាក្យថា "នៃសច្ចៈទាំងឡាយ" ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅលើការចាក់ធ្លុះដឹងនូវសច្ចៈដែលគួរចាក់ធ្លុះដឹង ឬមួយ ព្រះអង្គត្រាស់ថា អនុលោមដល់សច្ចៈទាំង ៤ ដែលគួរចាក់ធ្លុះដឹង ដែលជាឧបនិស្ស័យនៃការចាក់ធ្លុះដឹងនូវសច្ចៈទាំង ៤។

---

၁၃၇၈. ‘‘မမ ဃရံ ဓုရံ ကတွာ ဘိက္ခံ ပဝိသထာ’’တိ ဒိယျမာနံ ဓုရဘတ္တန္တိ ဝဒန္တိ. နိစ္စဘတ္တာဒိ ဝါ အညေပိ အာဏာပေတွာ သယံ ဓုရံ ဟုတွာ ဒိန္နံ ဓုရဘတ္တံ.

១៣៧៨. ភត្តដែលគេប្រគេនដោយពោលថា "សូមលោកម្ចាស់ធ្វើផ្ទះរបស់ខ្ញុំព្រះករុណាឱ្យជាប្រធាន ហើយចូលទៅទទួលភិក្ខាចារចុះ" គេហៅថា ធុរភត្ត។ ឬមួយ ភត្តដែលបុគ្គលបង្គាប់អ្នកដទៃឱ្យចាត់ចែងភត្តមាននិច្ចភត្តជាដើម ហើយខ្លួនឯងធ្វើជាប្រធានប្រគេន ឈ្មោះថា ធុរភត្ត។

---

၁၃၇၉. ပဋိဝါသေတိ နာမာတိ နိဝတ္တေတိ နာမ ဩသက္ကေတိ နာမ.

១៣៧៩. ពាក្យថា បដិវាសេតិ គឺញ៉ាំងឱ្យត្រឡប់ថយក្រោយ គឺធ្វើឱ្យថយក្រោយ។

---

၁၃၈၀. ပုဗ္ဗေ နိဝုတ္ထက္ခန္ဓာတိ ပုရိမဇာတီသု သန္တတိပရိယာပန္နေ ခန္ဓေ အာဟ. ခန္ဓပဋိဗဒ္ဓန္တိ ဝတ္ထာဘရဏယာနဂါမဇနပဒါဒိ. ခယသမယေတိ မဂ္ဂက္ခဏံ အာဟ.

១៣៨០. ពាក្យថា ខន្ធដែលធ្លាប់អាស្រ័យនៅកាលពីមុន ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅលើខន្ធដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសន្តតិក្នុងជាតិមុនៗ។ ពាក្យថា វត្ថុទាក់ទងនឹងខន្ធ សំដៅយកសម្លៀកបំពាក់ គ្រឿងអលង្ការ យានជំនិះ ភូមិ និងជនបទជាដើម។ ពាក្យថា ក្នុងសម័យជាទីអស់ទៅ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅលើខណៈនៃមគ្គ។

---

၁၃၈၁. အဓိမုစ္စနဋ္ဌေနာတိ အနိဂ္ဂဟိတပက္ခန္ဒနသင်္ခါတေန ယထာသုခံ ပဝတ္တနဋ္ဌေန.

១៣៨១. ពាក្យថា ដោយអត្ថថាបង្អោនចិត្តទៅ សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាប្រព្រឹត្តទៅតាមសេចក្តីសប្បាយ ដែលរាប់ថាជាការស្ទុះចូលទៅដោយមិនបានសង្កត់សង្កិន។

---

၁၃၈၂. ခီဏာနံ အန္တော အဝသာနံ နိဋ္ဌိတဘာဝေါ ခီဏန္တော, ခီဏာနံ ဝါ အာဒိကာလော, တသ္မိံ ခီဏန္တေ. ဧသ နယော နိရုဒ္ဓန္တေတိအာဒီသု.

១៣៨២. ទីបំផុត គឺការចប់ ឬភាពជាទីបញ្ចប់នៃកិលេសដែលអស់ទៅ ឈ្មោះថា ឃីណន្តៈ ឬមួយ កាលជាខាងដើមនៃកិលេសដែលអស់ទៅ ក្នុងពាក្យថា តស្មឹ ឃីណន្តេ នោះ។ វិធីនេះ ក៏គួរជ្រាបក្នុងពាក្យថា និរុទ្ធន្តេ ជាដើមដែរ។

---

ဒုကနိက္ခေပကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីទុកនិក្ខេបកថា ចប់ហើយ។

---

နိက္ခေပကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអំពីនិក្ខេបកណ្ឌ ចប់ហើយ។

---

၄. အဋ္ဌကထာကဏ္ဍံ

៤. អដ្ឋកថាកណ្ឌ

---

တိကအတ္ထုဒ္ဓါရဝဏ္ဏနာ

ការអធិប្បាយអំពីតិកអត្ថុទ្ធារៈ

---

၁၃၈၄. နယမဂ္ဂန္တိ [Pg.189] သုတ္တန္တဘာဇနီယာဒိနယဂမနံ အနုလောမာဒိနယဂမနဉ္စ. တမ္ပိ ဟိ ဧတ္ထ အတ္ထေသု နိစ္ဆိတေသု သုခံ သမာနေန္တိ. ပဉှုဒ္ဓါရန္တိ ဧကူနပညာသာယ ဧကူနပညာသာယ နဝသု နဝသု စ ပဉှေသု လဗ္ဘမာနဿ ဥဒ္ဓရဏံ, တေသုယေဝ လဗ္ဘမာနာနံ ဂဏနာနံ ဌပနံ ဂဏနာစာရော. အတ္ထုဒ္ဓါရန္တိ ‘‘ဣမေ နာမ စိတ္တုပ္ပာဒါဒယော အတ္ထာ ကုသလာဒိကာ’’တိ ဥဒ္ဓရဏံ. ကဏ္ဏိကံ ကဏ္ဏိကန္တိ စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍရူပကဏ္ဍေသု ဝိဘတ္တေ ပသဋေ ဓမ္မေ ‘‘စတူသု ဘူမီသု ကုသလံ ဒွါဒသာကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါ’’တိအာဒိနာ ရာသိရာသိဝသေန သဟ ဂန္ထေတွာတိ အတ္ထော. ဃဋဂေါစ္ဆကာ ကဏ္ဏိကဝေဝစနာနေဝ. ဧတ္ထ ပန စတူသု ဘူမီသု ကုသလန္တိ ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော စတုဘူမကာနံ ကုသလဖဿာဒီနံ ကုသလဘာဝေ ဧကတ္တူပဂမနတော. စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍရူပကဏ္ဍေသု စတုဘူမိစိတ္တုပ္ပာဒါဒိဝသေန ဝိညာတဓမ္မဿ ဝသေနာယံ အတ္ထုဒ္ဓါရဒေသနာ အာရဒ္ဓါတိ တတ္ထ ယံ စတူသု ဘူမီသု ကုသလံ ဝိဘတ္တံ ယာဝ ဝိညာတံ, ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာတိ အတ္ထော.

១៣៨៤. ពាក្យថា គន្លងនៃណយ សំដៅលើការប្រព្រឹត្តទៅនៃណយមានសុត្តន្តភាជនីយ៍ជាដើម និងការប្រព្រឹត្តទៅនៃណយមានអនុលោមជាដើម។ ព្រោះថា សូម្បីតែគន្លងនៃណយនោះ កាលបើអត្ថទាំងឡាយត្រូវបានសម្រេចហើយ ពួកអាចារ្យរមែងប្រៀបធៀបឱ្យដូចគ្នាបានដោយងាយក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា បញ្ហុទ្ធារៈ គឺការដកស្រង់យកបញ្ហាដែលបានក្នុងបញ្ហា ៤៩, ៤៩ និង ៩, ៩ មកបង្ហាញ ព្រមទាំងការដាក់លេខដែលបានក្នុងបញ្ហាទាំងនោះ ឈ្មោះថា គណនាចារៈ (ការរៀបចំចំនួនលេខ)។ ពាក្យថា អត្ថុទ្ធារៈ គឺការដកស្រង់ឡើងមកបង្ហាញថា "អត្ថមានចិត្តុប្បាទជាដើមទាំងនេះ ឈ្មោះថាកុសលជាដើម"។ ពាក្យថា កណ្ណិកំ កណ្ណិកំ សេចក្តីថា ការចងក្រងធម៌ទាំងឡាយដែលបានចែកទុក និងផ្សព្វផ្សាយទៅក្នុងចិត្តុប្បាទកណ្ឌ និងរូបកណ្ឌ ដោយអំណាចនៃគំនរៗ មានពាក្យថា "កុសលក្នុងភូមិ ៤, អកុសលចិត្តុប្បាទ ១២" ជាដើម។ ពាក្យថា ឃដៈ និងគោច្ឆកៈ គ្រាន់តែជាវេវចនៈនៃពាក្យថា កណ្ណិកា ប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ការសម្តែងដោយឯកវចនៈថា "កុសលក្នុងភូមិ ៤" ព្រោះហេតុតែធម៌មានកុសលផស្សៈជាដើមដែលជាភូមិ ៤ ដល់នូវភាពជាធម៌តែមួយក្នុងភាពជាកុសល។ ព្រះអង្គទ្រង់ផ្តើមអត្ថុទ្ធារទេសនានេះ ដោយអំណាចនៃបុគ្គលដែលបានដឹងធម៌ដោយអំណាចនៃចិត្តុប្បាទជាដើមក្នុងភូមិ ៤ ក្នុងចិត្តុប្បាទកណ្ឌ និងរូបកណ្ឌ ហេតុនោះ កុសលណាដែលបានចែកទុកក្នុងភូមិ ៤ ក្នុងចិត្តុប្បាទកណ្ឌ និងរូបកណ្ឌនោះ ដរាបដល់បុគ្គលបានដឹងច្បាស់ សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយនេះជាកុសល។

---

ယဒိပိ ကုသလတ္တိကဝိတ္ထာရော ပုဗ္ဗေ ဝိညာတော, တထာပိ တတ္ထ ဓမ္မာ သမယဝသေန ဖဿာဒိသဘာဝဝသေန စ ဝိဘတ္တာ ဘိန္နာ ဝိညာတာ, န ပန ဧကသ္မိံ လက္ခဏေ သမာနေတွာ, တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တံ သမယာဒိဘေဒံ ဝဇ္ဇေတွာ သဗ္ဗဘေဒဘိန္နာနံ ဧကသ္မိံ ကုသလာဒိလက္ခဏေ သမာနေတွာ ဗောဓနတ္ထံ ဣဓ ကုသလတ္တိကနိဒ္ဒေသော ပုန ဝိဘတ္တော. ဧတ္ထ စ ဧကဝစနေန ကုသလနိဒ္ဒေသံ ကတွာ ဗဟုဝစနေန နိဂမနဿ ကာရဏံ ဝုတ္တမေဝ. ယဒိ ဓမ္မာနံ ကုသလတ္တေ ဧကတ္တူပဂမနံ, ကသ္မာ ဧကဝစနေန ပုစ္ဆာပိ န ကတာ? ဥဒ္ဒေသေ ကုသလ-သဒ္ဒဿ ဓမ္မဝိသေသနဘာဝတော တဗ္ဗိသေသနာနံ ဓမ္မာနံ ပုစ္ဆိတတ္တာ တေသဉ္စ အနိဒ္ဓါရိတသင်္ခါဝိသေသတ္တာ, နိဒ္ဒေသေ ပန စတူဟိ ဘူမီဟိ ဝိတ္ထာရတော ဝိညာတာဟိ ကုသလေ ဝိသေသေတွာ ဒဿေတီတိ ယုတ္တံ ‘‘စတူသု ဘူမီသု ကုသလ’’န္တိ ဧကတ္တံ နေတွာ ဝစနံ. ကုသလပဒဉှိ ဧတ္ထ ပဓာနံ, တဉ္စ ဝိသေသိတဗ္ဗာနပေက္ခံ ကုသလာကာရမေဝ အတ္တနော သဘာဝေ ဌိတံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တမာနံ ဧကတ္တမေဝ ဥပါဒါယ ပဝတ္တတိ, န ဘေဒန္တိ.

ទោះបីជាសេចក្តីពិស្តារនៃកុសលតិកៈ ត្រូវបានដឹងច្បាស់ហើយក្នុងកាលមុនក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងទីនោះ ធម៌ទាំងឡាយត្រូវបានដឹងដោយការបែងចែកផ្សេងៗគ្នា ដោយអំណាចនៃសម័យ និងដោយអំណាចនៃសភាវៈមានផស្សៈជាដើម មិនមែនដឹងដោយការធ្វើឱ្យដូចគ្នាក្នុងលក្ខណៈតែមួយឡើយ ហេតុនោះ ដើម្បីឱ្យដឹងដោយការធ្វើឱ្យដូចគ្នាក្នុងលក្ខណៈមានកុសលលក្ខណៈជាដើមតែមួយ នៃធម៌ដែលប្លែកគ្នាដោយការបែងចែកទាំងអស់ ដោយវៀរចាកការបែងចែកមានសម័យជាដើមដែលបានពោលក្នុងទីនោះ ព្រះអង្គទើបចែកកុសលតិកនិទ្ទេសក្នុងទីនេះម្តងទៀត។ ម៉្យាងទៀត ហេតុនៃការសម្តែងកុសលនិទ្ទេសដោយឯកវចនៈ ហើយសន្និដ្ឋានដោយពហុវចនៈក្នុងទីនេះ ត្រូវបានពោលរួចហើយ។ បើធម៌ទាំងឡាយដល់នូវភាពជាធម៌តែមួយក្នុងភាពជាកុសល ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គមិនសួរដោយឯកវចនៈផង? ព្រោះថា ក្នុងឧទ្ទេស ពាក្យថាកុសល ជាវិសេសនៈរបស់ធម៌ ព្រោះតែព្រះអង្គសួររកធម៌ទាំងឡាយដែលមានកុសលនោះជាវិសេសនៈ និងព្រោះតែធម៌ទាំងនោះមានចំនួនពិសេសដែលមិនទាន់បានកំណត់ទុក ចំណែកក្នុងនិទ្ទេស ព្រះអង្គបង្ហាញដោយធ្វើកុសលឱ្យប្លែកដោយភូមិទាំង ៤ ដែលបានដឹងដោយពិស្តារហើយ ហេតុនោះ ការពោលដោយនាំទៅរកភាពជាធម៌តែមួយថា "កុសលក្នុងភូមិ ៤" ទើបសមគួរ។ ព្រោះថា បទថាកុសល ក្នុងទីនេះជាប្រធាន ហើយបទថាកុសលនោះ មិនគិតដល់វិសេស្យ (ធម៌) ឡើយ កាលបើកាន់យកតែកុសលាការៈ (អាការៈនៃកុសល) ដែលតាំងនៅក្នុងសភាវៈរបស់ខ្លួន ហើយប្រព្រឹត្តទៅ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យតែភាពជាធម៌តែមួយប៉ុណ្ណោះ មិនប្រព្រឹត្តទៅតាមការបែងចែកឡើយ។

---

၁၃၈၅. ဒွါဒသ [Pg.190] အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါတိ ဧတ္ထာပိ ပဌမာကုသလစိတ္တုပ္ပာဒေါ သမယဖဿာဒိဝသေန ဘေဒံ အနာမသိတွာ သောမနဿသဟဂတဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ္တစိတ္တုပ္ပာဒဘာဝေ ဧကတ္တံ နေတွာ ဝုတ္တော, ဧဝံ ယာဝ ဒွါဒသမောတိ ‘‘ဒွါဒသ အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ စတူသု ဘူမီသု ဝိပါကောတိအာဒီသုပိ ယထာယောဂံ ယောဇေတဗ္ဗံ. စိတ္တုပ္ပာဒါတိ ဧတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧတ္ထာတိ ဥပ္ပာဒေါ, ကိံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ? စိတ္တံ, စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒေါ စိတ္တုပ္ပာဒေါတိ ဧဝံ အဝယဝေန သမုဒါယောပလက္ခဏဝသေန အတ္ထော သမ္ဘဝတိ. ဧဝဉှိ သတိ စိတ္တစေတသိကရာသိ စိတ္တုပ္ပာဒေါတိ သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘စိတ္တမေဝ ဥပ္ပာဒေါ စိတ္တုပ္ပာဒေါ’’တိ အညဿုပ္ပဇ္ဇနကဿ နိဝတ္တနတ္ထံ စိတ္တဂ္ဂဟဏံ ကတံ, စိတ္တဿ အနုပ္ပဇ္ဇနကဘာဝနိဝတ္တနတ္ထံ ဥပ္ပာဒဂ္ဂဟဏံ, စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍေ ဝါ ‘‘စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီ’’တိ စိတ္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇနကဘာဝေါ ပါကဋောတိ ကတွာ ‘‘စိတ္တမေဝ ဥပ္ပာဒေါ’’တိ ဝုတ္တံ, စိတ္တဿ အနုပ္ပဇ္ဇနကဿ နိဝတ္တေတဗ္ဗဿ သဗ္ဘာဝါ ဥပ္ပာဒဂ္ဂဟဏံ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယဉ္စတ္ထော ‘‘ဒွေပဉ္စဝိညာဏာနီ’’တိအာဒီသု ဝိယ စိတ္တပ္ပဓာနော နိဒ္ဒေသောတိ ကတွာ ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

១៣៨៥. ក្នុងពាក្យថា «អកុសលចិត្តុប្បាទ ១២» នេះ សូម្បីតែការកើតឡើងនៃអកុសលចិត្តទីមួយ លោកក៏មិនបានពោលដល់សេចក្តីប្លែកគ្នាដោយអំណាចនៃសម័យ និងផស្សៈជាដើមឡើយ ប៉ុន្តែបាននាំទៅកាន់ភាពជាតែមួយក្នុងភាពជាចិត្តុប្បាទដែលប្រកបដោយទិដ្ឋិ និងសហគតដោយសោមនស្ស ហើយពោលទុក យ៉ាងនេះរហូតដល់ដួងទីដប់ពីរ ទើបពោលថា «អកុសលចិត្តុប្បាទ ១២»។ សូម្បីក្នុងពាក្យជាដើមថា «វិបាកក្នុងភូមិទាំង ៤» ក៏គប្បីផ្សំផ្គុំទៅតាមសមគួរយ៉ាងនេះដែរ។ ក្នុងពាក្យថា «ចិត្តុប្បាទ» នេះ ពាក្យថា «ឧប្បាទ» គឺការកើតឡើងក្នុងទីនេះ តើអ្វីកើតឡើង? គឺចិត្ត ការកើតឡើងនៃចិត្ត ឈ្មោះថា ចិត្តុប្បាទ សេចក្តីនេះរមែងសមរម្យដោយអំណាចនៃការសម្គាល់នូវសមុទាយៈ (សេចក្តីរួម) ដោយអវយវៈ (ចំណែករង) យ៉ាងនេះ។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះហើយ គំនរនៃចិត្តនិងចេតសិក ឈ្មោះថា «ចិត្តុប្បាទ» រមែងសម្រេចបាន។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា ពោលថា «ចិត្តនោះឯងជាឧប្បាទ ឈ្មោះថា ចិត្តុប្បាទ» ការពោលពាក្យថា «ចិត្ត» គឺដើម្បីឃាត់នូវរូបដែលកើតឡើងដទៃទៀត ការពោលពាក្យថា «ឧប្បាទ» គឺដើម្បីឃាត់នូវភាពមិនកើតឡើងនៃចិត្ត ឬមួយទៀត ក្នុងចិត្តុប្បាទកណ្ឌ ព្រោះភាពជាគ្រឿងកើតឡើងនៃចិត្តប្រាកដច្បាស់ ដោយពាក្យថា «ចិត្តកើតឡើងហើយ» ទើបពោលថា «ចិត្តនោះឯងជាឧប្បាទ» គប្បីជ្រាបថា ការពោលពាក្យថា «ឧប្បាទ» គឺព្រោះមានសភាពនៃចិត្តដែលមិនកើតឡើង ដែលត្រូវឃាត់ចេញ។ ហើយសេចក្តីនេះ គប្បីយល់ឃើញថា ជាការសម្តែងដែលមានចិត្តជាប្រធាន ដូចជាក្នុងពាក្យជាដើមថា «ទ្វេបញ្ចវិញ្ញាណ» ដូច្នេះឯង។

---

၁၄၂၀. ဆသု ဒွါရေသူတိ ဧတ္ထ ပဉ္စဒွါရေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ, မနောဒွါရေပိ ပရိတ္တာရမ္မဏမေဝ ဇဝနံ တဒါရမ္မဏသင်္ခါတံ ဘဝင်္ဂံ အနုဗန္ဓတိ. တဉှိ ပရိတ္တဿ ကမ္မဿ ဝိပါကော, ဝိပါကော စ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏာနုဘဝနံ, ကမ္မာနုရူပေါ စ ဝိပါကော ဟောတီတိ ပရိတ္တကမ္မဝိပါကော ပရိတ္တာရမ္မဏဿေဝ အနုဘဝနံ ဟောတိ. တသ္မာ သဗ္ဗံ တဒါရမ္မဏံ ‘‘ပရိတ္တာရမ္မဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဧဝံ မဟဂ္ဂတဝိပါကောပိ မဟဂ္ဂတာနုဘဝနမေဝ အာပဇ္ဇတီတိ စေ? န, သမာဓိပ္ပဓာနဿ ကမ္မဿ အပ္ပနာပ္ပတ္တဿ သညာဝသာရမ္မဏဿ တာဒိသေနေဝ ဝိပါကေန ဘဝိတဗ္ဗတ္တာ. တသ္မာ သမာဓိ သုခါနုဘဝနဘူတော, သောပိ ကမ္မာနုရူပတောယေဝ ကမ္မာရမ္မဏော ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကမ္မာနုရူပတော ဧဝ စ တဒါရမ္မဏံ ပရိတ္တာရမ္မဏမ္ပိ မဟဂ္ဂတဇဝနံ နာနုဗန္ဓတိ. တတော ဧဝ ပဋိသန္ဓိအာဒိဘူတော ကာမာဝစရဝိပါကော ကမ္မနိမိတ္တမ္ပိ ပရိတ္တမေဝ အာရမ္မဏံ ကရောတိ, န မဟဂ္ဂတံ အပ္ပမာဏံ ဝါ. ယသ္မာ ပန ဝုတ္တံ ‘‘မဟဂ္ဂတာရမ္မဏော ဓမ္မော ပရိတ္တာရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော, အပ္ပမာဏာရမ္မဏော ဓမ္မော ပရိတ္တာရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ, န စ မဟဂ္ဂတပ္ပမာဏဝိပါကော ပရိတ္တာရမ္မဏော အတ္ထိ, ဣဓ စ သဗ္ဗကာမာဝစရဝိပါကာနံ ပရိတ္တာရမ္မဏတာဝ ဝုတ္တာ, တသ္မာ ကမ္မာနုရူပတော မဟဂ္ဂတပ္ပမာဏာရမ္မဏမ္ပိ [Pg.191] ပရိတ္တကမ္မံ ယဒိ ပဋိသန္ဓိံ ဒေတိ, ကမ္မဂတိနိမိတ္တာရမ္မဏမေဝ ဒေတိ. ပဝတ္တိဝိပါကမ္ပိ ရူပါဒိပရိတ္တာရမ္မဏမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ခီဏာသဝါနံ ဝါသနာဝသေန သတိဝိပ္ပယုတ္တဟသနံ ပဝတ္တမာနံ ပရိတ္တေသွေဝ ပဝတ္တတိ, န ဣတရေသု ကိလေသဝိရဟေ တာဒိသဟသနပစ္စယဘာဝါဘာဝတော. တသ္မာ တဿ ပရိတ္တာရမ္မဏတာ ဝုတ္တာ. ခီဏာသဝါနံ အသက္ကစ္စဒါနာဒီနိ အာဒရာကရဏဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ, န ကောသဇ္ဇာဒိအကုသလဝသေန. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓသဗ္ဗုဿုက္ကာ ဟိ တေ ဥတ္တမပုရိသာတိ. တေသံ အာဒရာကရဏဉ္စ နိရုဿုက္ကတာ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

១៤២០. ក្នុងពាក្យថា «ក្នុងទ្វារទាំង ៦» នេះ ក្នុងបញ្ចទ្វារ មិនបាច់ត្រូវពោលឡើយ សូម្បីក្នុងមនោទ្វារ ភវង្គដែលរាប់ថាជាតទារម្មណ៍ រមែងអន្ទោលតាមក្រោយជវនៈដែលមានអារម្មណ៍ជាបរិត្តៈ (កាមារម្មណ៍) ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា តទារម្មណ៍នោះ ជាវិបាកនៃកាមកម្ម (បរិត្តកម្ម) ហើយវិបាករមែងជាការសោយនូវអារម្មណ៍ជាទីប្រាថ្នានិងមិនជាទីប្រាថ្នា ហើយវិបាករមែងសមគួរដល់កម្ម ហេតុនោះ វិបាកនៃកាមកម្ម ទើបជាការសោយនូវកាមារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ。 ព្រោះហេតុនោះ តទារម្មណ៍ទាំងអស់ ទើបពោលថា «មានបរិត្តារម្មណ៍»។ ប្រសិនបើដូច្នោះ សូម្បីមហគ្គតវិបាក ក៏ត្រូវតែសោយនូវមហគ្គតារម្មណ៍ដែរឬ? មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះមហគ្គតកម្មដែលដល់នូវអប្បនា ដែលមានសមាធិជាប្រធាន មានអារម្មណ៍ដោយអំណាចនៃសញ្ញា ត្រូវតែមានវិបាកបែបនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីវិបាកនោះ ដែលជាការសោយនូវសមាធិសុខ ក៏មានអារម្មណ៍នៃកម្មទៅតាមសមគួរដល់កម្មនោះឯង គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ហើយដោយអំណាចនៃភាពសមគួរដល់កម្មនោះឯង តទារម្មណ៍ ទោះបីមានបរិត្តារម្មណ៍ ក៏មិនអន្ទោលតាមមហគ្គតជវនៈឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង កាមាវចរវិបាកដែលជាបដិសន្ធិជាដើម រមែងធ្វើសូម្បីតែកម្មនិមិត្តឲ្យជាអារម្មណ៍ដ៏តូច (បរិត្តារម្មណ៍) ប៉ុណ្ណោះ មិនធ្វើមហគ្គតារម្មណ៍ ឬអប្បមាណារម្មណ៍ឡើយ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះមានពាក្យពោលទុកថា «ធម៌មានមហគ្គតារម្មណ៍ ជាបច្ច័យនៃធម៌មានបរិត្តារម្មណ៍ ដោយកម្មបច្ច័យ, ធម៌មានអប្បមាណារម្មណ៍ ជាបច្ច័យនៃធម៌មានបរិត្តារម្មណ៍ ដោយកម្មបច្ច័យ» ហើយមហគ្គតវិបាក និងអប្បមាណវិបាក ដែលមានបរិត្តារម្មណ៍ មិនមានឡើយ ហើយក្នុងទីនេះ ភាពមានបរិត្តារម្មណ៍នៃកាមាវចរវិបាកទាំងអស់ប៉ុណ្ណោះ ដែលទ្រង់សម្តែងទុក ហេតុនោះ ប្រសិនបើកាមាវចរកម្មដែលមានមហគ្គតារម្មណ៍ ឬអប្បមាណារម្មណ៍ ឲ្យបដិសន្ធិទៅតាមសមគួរដល់កម្ម វារមែងឲ្យបដិសន្ធិដែលមានកម្មារម្មណ៍ ឬគតិនំមិត្តារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ សូម្បីបវត្តវិបាក ក៏មានតែរូបារម្មណ៍ជាដើម ដែលជាបរិត្តារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ការញញឹមដែលមិនប្រកបដោយសតិ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃវាសនារបស់ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបរិត្តារម្មណ៍ទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ មិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ដទៃឡើយ ព្រោះកាលបើប្រាសចាកកិលេសហើយ ភាពជាបច្ច័យនៃសើចញញឹមបែបនោះ មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ភាពមានបរិត្តារម្មណ៍នៃហសិតុប្បាទនោះ ទើបលោកពោលទុក។ ការឲ្យទានជាដើមដោយមិនគោរពរបស់ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ គប្បីជ្រាបថា ដោយអំណាចនៃការមិនធ្វើសេចក្តីអើពើប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយអំណាចនៃអកុសលមានកោសជ្ជៈជាដើមឡើយ ព្រោះថា ព្រះខីណាស្រពទាំងនោះ ជាឧត្តមបុរស មានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយទាំងពួងរំលត់អស់ហើយ ការមិនធ្វើសេចក្តីអើពើរបស់ព្រះខីណាស្រពទាំងនោះ គប្បីជ្រាបថា ជាភាពមិនមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយប៉ុណ្ណោះ។

---

၁၄၂၁. အတိပဂုဏာနန္တိ ဝစနံ နိရာဒရဿ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တပစ္စဝေက္ခဏဿ ဝိသယဒဿနံ, န တဿေဝါတိ ဝိသယနိယမနံ. ဉာဏသမ္ပယုတ္တဿပိ ဟိ အတိပဂုဏာနံ ဝိသယတာ သုဋ္ဌုတရံ ဟောတိ ဧဝ. ယထာ ပဂုဏံ ဂန္ထံ သဇ္ဈာယန္တော ဒွေ တယော ဝါစနာမဂ္ဂေ ဂတေပိ န သလ္လက္ခေတိ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တသတိမန္တေန သဇ္ဈာယိတတ္တာ, ဧဝံ ပဂုဏဇ္ဈာနေသုပိ ပဝတ္တိ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အတိပဂုဏာန’’န္တိအာဒိ. ကသိဏနိမိတ္တာဒိပညတ္တီတိ ပုဗ္ဗေ ဒဿိတံ သဗ္ဗံ ဥပါဒါပညတ္တိမာဟ. တံ ပန ရူပါဒယော ဝိယ အဝိဇ္ဇမာနော ဝိဇ္ဇမာနော စ အတ္ထောတိ အာစရိယာ ဝဒန္တိ. သမ္မုတိသစ္စေ ပန ဝုစ္စမာနာနံ ကသိဏနိမိတ္တာဒိ ဝါစာဝတ္ထုမတ္တတော ဝစနဝေါဟာရေနေဝ ပညတ္တီတိ ဝုစ္စတိ. တဿ ဟိ ပညာပနံ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီတိ တဿ အဝိဇ္ဇမာနတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တန္တိ. အဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ပန တံ ဝိဇ္ဇမာနမိဝ ဂဟေတွာ ပဝတ္တမာနာယ သညာယ ပရိတ္တာဒီသု ‘‘အယံ နာမ ဓမ္မော အာရမ္မဏ’’န္တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ တေ ဧဝ ဓမ္မေ ဥပါဒါယ ပဝတ္တမာနာယပိ ဓမ္မေသွေဝ အဋ္ဌာနတော. တသ္မာ သာ သသမ္ပယုတ္တာ ပရိတ္တာဒိအာရမ္မဏာတိ န ဝတ္တဗ္ဗာတိ ဝုတ္တာ. နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏာတိ ဣဒံ ပန ဝစနံ ယထာဂဟိတာကာရဿ သညာဝိသယဿ နဝတ္တဗ္ဗတံ သန္ဓာယ နဝတ္တဗ္ဗံ အာရမ္မဏံ ဧတေသန္တိ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏာ, စိတ္တုပ္ပာဒါတိ အညပဒတ္ထသမာသံ ကတွာ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ.

១៤២១. ពាក្យថា «នៃធម៌ទាំងឡាយដែលស្ទាត់ជំនាញក្រៃលែង» នេះ ជាការបង្ហាញនូវអារម្មណ៍នៃញាណវិប្បយុត្តបច្ចវេក្ខណៈដែលមិនមានសេចក្តីអើពើ មិនមែនជាការកំណត់អារម្មណ៍ចំពោះតែចិត្តនោះឡើយ។ ព្រោះថា ភាពជាអារម្មណ៍នៃធម៌ដែលស្ទាត់ជំនាញក្រៃលែង សូម្បីនៃញាណសម្បយុត្តចិត្ត ក៏រមែងមានបានយ៉ាងល្អក្រៃលែង។ ដូចជាបុគ្គលកាលសូត្រធម៌ដែលស្ទាត់ជំនាញ ទោះបីកន្លងទៅពីរឬបីវគ្គ ក៏មិនបានកំណត់សម្គាល់ ព្រោះការសូត្រដោយសតិដែលមិនប្រកបដោយញាណ យ៉ាងណាមិញ ការប្រព្រឹត្តទៅសូម្បីក្នុងឈានដែលស្ទាត់ជំនាញ ក៏រមែងមានយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «នៃធម៌ទាំងឡាយដែលស្ទាត់ជំនាញក្រៃលែង» ជាដើម។ ពាក្យថា «កសិណនិមិត្តបញ្ញត្តិជាដើម» នេះ សំដៅដល់ឧបាទាបញ្ញត្តិទាំងអស់ដែលបានបង្ហាញទុកខាងដើម។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យទាំងឡាយពោលថា បញ្ញត្តិនោះ ជាអត្ថៈដែលមិនមានពិត និងមានពិត ដូចជារូបជាដើម។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសម្មុតិសច្ចៈ អត្ថៈទាំងឡាយមានកសិណនិមិត្តជាដើមដែលលោកពោល ព្រោះជាត្រឹមតែទីតាំងនៃវាចា ទើបហៅថា «បញ្ញត្តិ» ដោយវោហារនៃពាក្យសម្តែងប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះការធ្វើឲ្យដឹងនូវសម្មុតិសច្ចៈនោះ ជាអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ ហេតុនោះ ភាពមិនមានពិតនៃសម្មុតិសច្ចៈនោះ ទើបលោកពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថា។ ប៉ុន្តែ សូម្បីបញ្ញត្តិដែលមិនមានពិតនោះ កាលបើកាន់យកដូចជាមានពិត ហើយប្រព្រឹត្តទៅដោយសញ្ញា ក្នុងធម៌មានបរិត្តៈជាដើម ក៏មិនអាចពោលបានថា «ធម៌ឈ្មោះនេះជាអារម្មណ៍» ឡើយ ព្រោះទោះបីប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យធម៌ទាំងនោះ ក៏មិនតាំងនៅក្នុងធម៌ទាំងនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ សញ្ញានោះ រួមទាំងធម៌ដែលប្រកបជាមួយ ទើបលោកពោលថា មិនគប្បីហៅថា «មានបរិត្តារម្មណ៍ជាដើម» ឡើយ។ ចំណែកពាក្យថា «នវត្តព្វារម្មណ៍» នេះ លោកសំដៅដល់ភាពមិនគួរពោលនៃអារម្មណ៍របស់សញ្ញាដែលកាន់យកតាមអាការយ៉ាងណា ហើយធ្វើអញ្ញបទត្ថសហាសៈ (ពហុវីហិសហាស) ថា «ចិត្តុប្បាទទាំងឡាយណា មានអារម្មណ៍ដែលមិនគួរពោល ឈ្មោះថា នវត្តព្វារម្មណ៍» ដូច្នេះ ទើបពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថា។

---

စတုပညာသစိတ္တုပ္ပာဒါနံ ရူပဿ စ ဝသေန ပဉ္စပဏ္ဏာသာယ. ကေဝလန္တိ ဝိနာ ပရာမသနေန. အနိဋ္ဌင်္ဂတဝသေနာတိ အနိစ္ဆယဂမနဝသေန, အနိစ္ဆယံ ဝါ ဒွေဠှံ ဂတော စိတ္တုပ္ပာဒေါ အနိဋ္ဌင်္ဂတော, တေနာကာရေန ပဝတ္တိ ‘‘အနိဋ္ဌင်္ဂတဝသေန ပဝတ္တီ’’တိ ဝုတ္တာ. နာနာရမ္မဏေသု စိတ္တဿ ဝိက္ခိပနံ ဝိက္ခေပေါ. အနဝဋ္ဌာနံ အဝူပသမော. ဂေါတြဘုဝေါဒါနေ ဂေါတြဘူတိ ဂဟေတွာ ‘‘ဂေါတြဘုကာလေ’’တိ အာဟ.

ដោយអំណាចនៃចិត្តុប្បាទ ៥៤ និងរូប ទើបជាធម៌ ៥៥។ ពាក្យថា «សុទ្ធសាធ» (កេវលំ) គឺវៀរចាកការស្ទាបអង្អែល (បរាមាសនៈ)។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃសេចក្តីមិនដល់នូវការសម្រេច» គឺដោយអំណាចនៃការមិនដល់នូវការវិនិច្ឆ័យ ឬមួយទៀត ចិត្តុប្បាទដែលដល់នូវសេចក្តីមិនវិនិច្ឆ័យ គឺភាពជាពីរចំណែក ឈ្មោះថា អនិដ្ឋង្គតៈ ការប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការនោះ ទើបលោកពោលថា «ការប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសេចក្តីមិនដល់នូវការសម្រេច»។ ការខ្ចាត់ខ្ចាយនៃចិត្តក្នុងអារម្មណ៍ផ្សេងៗ ឈ្មោះថា វិក្ខេបៈ។ ការមិនតាំងនៅមាំ ឈ្មោះថា អវូបសមៈ (ការមិនស្ងប់រំលត់)។ ក្នុងពាក្យថា «គោត្រភូ និងវោទានៈ» លោកកាន់យកពាក្យថា «គោត្រភូ» ហើយពោលថា «ក្នុងកាលនៃគោត្រភូ»។

---

သဗ္ဗတ္ထပါဒကစတုတ္ထန္တိ [Pg.192] ဣဓ သဗ္ဗတ္ထ-သဒ္ဒေါ သာမိအတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, သဗ္ဗေသု ဝါ ဝိပဿနာဒီသု ပါဒကံ ကာရဏံ သဗ္ဗတ္ထပါဒကန္တိ ဖလဿ ဝိသယဘာဝေန နိဒ္ဒေသော. အာကာသကသိဏစတုတ္ထန္တိ ပရိစ္ဆေဒါကာသကသိဏစတုတ္ထမာဟ. တဉှိ ရူပါဝစရံ, န ဣတရန္တိ. ကုသလတောပိ ဒွါဒသဝိဓံ ကိရိယတောပီတိ စတုဝီသတိဝိဓတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ဝဋ္ဋဿပိ ပါဒကံ ဟောတိယေဝါတိ ကုသလံ ကိရိယဉ္စ ဧကတော ကတွာ သဗ္ဗတ္ထပါဒကံ ဝုတ္တန္တိ ကိရိယဇ္ဈာနဿ အဝဋ္ဋပါဒကတ္တာ သာသင်္ကံ ဝဒတိ. မဟဂ္ဂတစိတ္တေ သမောဒဟတီတိ ဣဒံ ‘‘သော ဧဝံ သမာဟိတေ စိတ္တေ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တံ ပါကဋံ ပါဒကဇ္ဈာနစိတ္တံ ပရိကမ္မေဟိ ဂဟေတွာ စိတ္တေ ရူပကာယံ အဓိဋ္ဌာနစိတ္တေန သမောဒဟတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ပါဒကဇ္ဈာနစိတ္တံ ရူပကာယေ သမောဒဟတီတိ ဣဒမ္ပိ ယထာဝုတ္တံ ပါဒကဇ္ဈာနစိတ္တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ စိတ္တသန္တာနံ ရူပကာယေ သမောဒဟိတံ တဒနုဂတိကံ ကတွာ အဓိဋ္ဌာတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ, ဣဒံ ပန အဓိဋ္ဌာနဒွယံ အဒိဿမာနကာယတံ ဒိဿမာနကာယတဉ္စ အာပါဒေတိ. ဂန္တုကာမတာပရိကမ္မဝသေန တံသမ္ပယုတ္တာယ သညာယ သုခသညာလဟုသညာဘာဝတော ဂမနမ္ပိ နိပ္ဖာဒေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ក្នុងពាក្យថា «សព្វត្ថបាទកចតុត្ថៈ» នេះ ពាក្យថា «សព្វត្ថ» គប្បីយល់ថា មានសាមីអត្ថៈ ឬមួយទៀត ឈានដែលជាហេតុជាគ្រឹះក្នុងវិបស្សនាជាដើមទាំងពួង ឈ្មោះថា សព្វត្ថបាទកៈ នេះជាការសម្តែងដោយភាពជាវិស័យនៃផល។ ពាក្យថា «អាកាសកសិណចតុត្ថៈ» គឺលោកសំដៅដល់ បរិច្ឆេទាកាសកសិណចតុត្ថជ្ឈាន។ ព្រោះថា ឈាននោះជារូបាវចរ មិនមែនជាធម៌ដទៃឡើយ។ សូម្បីដោយអំណាចកុសល ក៏មាន ១២ យ៉ាង ដោយអំណាចកិរិយា ក៏មាន ១២ យ៉ាង ហេតុនោះ ភាពជា ២៤ យ៉ាង ទើបឈ្មោះថា លោកពោលទុកហើយ។ ពាក្យថា «សូម្បីជាគ្រឹះនៃវដ្តៈ ក៏មានពិតមែន» គឺលោកធ្វើកុសលនិងកិរិយាឲ្យរួមជាតែមួយ ហើយពោលថា «សព្វត្ថបាទកៈ» ព្រោះកិរិយាឈានមិនមែនជាគ្រឹះនៃវដ្តៈ ទើបពោលដោយមានសេចក្តីសង្ស័យ។ ពាក្យថា «បង្អោនទៅក្នុងមហគ្គតចិត្ត» នេះ លោកសំដៅដល់ចិត្តដែលជាបាទកជ្ឈានដ៏ប្រាកដច្បាស់ ដែលទ្រង់សម្តែងដោយន័យជាដើមថា «ភិក្ខុនោះ កាលបើចិត្តតាំងមាំយ៉ាងនេះហើយ» កាលកាន់យកដោយបរិកម្មទាំងឡាយ ហើយបង្អោនរូបកាយទៅក្នុងចិត្ត ដោយអំណាចនៃអធិដ្ឋានចិត្ត ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ សូម្បីពាក្យថា «បង្អោនបាទកជ្ឈានចិត្តទៅក្នុងរូបកាយ» នេះ ក៏លោកធ្វើបាទកជ្ឈានចិត្តដែលពោលហើយឲ្យជាអារម្មណ៍ ហើយបង្អោនចិត្តសន្តានទៅក្នុងរូបកាយ ធ្វើឲ្យអន្ទោលតាមរូបកាយនោះ ហើយអធិដ្ឋាន ទើបពោលយ៉ាងនេះ ម្យ៉ាងទៀត ការអធិដ្ឋានទាំងពីរនេះ រមែងញ៉ាំងភាពជាកាយដែលមិនប្រាកដច្បាស់ និងកាយដែលប្រាកដច្បាស់ឲ្យសម្រេចបាន។ គប្បីជ្រាបថា ដោយអំណាចនៃបរិកម្មគឺភាពជាអ្នកចង់ទៅ ព្រោះភាពជាសុខសញ្ញានិងលហុសញ្ញានៃសញ្ញាដែលប្រកបដោយបរិកម្មនោះ ទើបញ៉ាំងការទៅឲ្យសម្រេចបានផងដែរ។

---

သောတာပန္နဿ စိတ္တန္တိ သောတာပန္နဿ ပါဋိပုဂ္ဂလိကံ မဂ္ဂဖလစိတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မာရာဒီနဉှိ ဘဂဝတော စိတ္တဇာနနံ ဝုတ္တန္တိ စေတောပရိယဉာဏလာဘီ ကသ္မာ သာသဝစိတ္တံ န ဇာနိဿတီတိ. ဆိန္နဝဋုမကာ ဆိန္နသံသာရဝဋ္ဋာ ဗုဒ္ဓါ. မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏတောပီတိ ဧတ္ထ မဂ္ဂဖလပစ္စဝေက္ခဏာနိ တာဝ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏေန မဂ္ဂဖလေသု ဉာတေသု ပဝတ္တန္တိ, နိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏဉ္စ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေသု အပ္ပမာဏဓမ္မေသု ဉာတေသူတိ မဂ္ဂါဒိပစ္စဝေက္ခဏာနိ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ အပ္ပမာဏာရမ္မဏတံ သာဓေန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ‘‘အပ္ပမာဏာ ခန္ဓာ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’ဣစ္စေဝ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၂.၅၈) ဟိ ဝုတ္တံ, န နိဗ္ဗာနန္တိ. တသ္မာ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏေန ဧဝ မဂ္ဂဖလပစ္စဝေက္ခဏကိစ္စေ ဝုစ္စမာနေပိ နိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏတာ န သက္ကာ ဝတ္တုံ, အဋ္ဌကထာယံ ပန တဿပိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတာ အနုညာတာတိ ဒိဿတိ. ကာမာဝစရေနိဗ္ဗတ္တိဿတီတိ နိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓဇာနနမာဟ. နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿတီတိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေဟိ မဂ္ဂဖလေဟိ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနဘူတေဟိ ပရိနိဗ္ဗာယိဿတီတိ အတ္ထော သမ္ဘဝတိ.

ពាក្យថា «ចិត្តរបស់ព្រះសោតាបន្នៈ» គប្បីជ្រាបថា សំដៅដល់មគ្គចិត្តនិងផលចិត្តដែលជារបស់បុគ្គលជាសោតាបន្នៈដោយឡែក។ ព្រោះថា ការដឹងនូវចិត្តរបស់ព្រះមានព្រះភាគ របស់មារជាដើម លោកពោលទុកហើយ ចុះហេតុអ្វីអ្នកបានចេតោបរិយញាណ នឹងមិនដឹងនូវសាសវចិត្ត (ចិត្តដែលប្រកបដោយអាសវៈ) របស់បុគ្គលដទៃឡើយ? ពាក្យថា «ឆិន្នវដុមៈ» គឺព្រះពុទ្ធទាំងឡាយដែលមានវដ្តសង្សារកាត់ផ្តាច់ហើយ។ ក្នុងពាក្យថា «សូម្បីពីការពិចារណានូវមគ្គ ផល និងនិព្វាន» នេះ ជាដំបូង ការពិចារណានូវមគ្គនិងផលទាំងឡាយ រមែងប្រព្រឹត្តទៅ កាលបើមគ្គនិងផលត្រូវបានដឹងហើយ ដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ ហើយការពិចារណានូវនិព្វាន រមែងប្រព្រឹត្តទៅ កាលបើអប្បមាណធម៌ទាំងឡាយដែលមាននិព្វានជាអារម្មណ៍ត្រូវបានដឹងហើយ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ការពិចារណានូវមគ្គជាដើម រមែងញ៉ាំងភាពមានអប្បមាណារម្មណ៍នៃបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណឲ្យសម្រេចបាន។ ព្រោះថា លោកពោលទុកយ៉ាងនេះឯងថា «អប្បមាណខន្ធទាំងឡាយ ជាបច្ច័យនៃបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ ដោយអារម្មណបច្ច័យ» មិនមែនពោលថា និព្វានឡើយ។ ហេតុនោះ ទោះបីកាលពោលដល់កិច្ចនៃការពិចារណានូវមគ្គនិងផល ដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណនោះឯង ក៏មិនអាចពោលនូវភាពជាគ្រឿងពិចារណានូវនិព្វានបានឡើយ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា ភាពមាននិព្វានជាអារម្មណ៍ សូម្បីនៃបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណនោះ ក៏ឃើញថា លោកអនុញ្ញាតទុកដែរ។ ពាក្យថា «នឹងកើតក្នុងកាមាវចរភូមិ» គឺលោកសំដៅដល់ការដឹងនូវខន្ធដែលនឹងកើតឡើង។ ពាក្យថា «នឹងបរិនិព្វានដោយនិព្វានធាតុ» សេចក្តីថា នឹងបរិនិព្វានដោយមគ្គនិងផលដែលមាននិព្វានជាអារម្មណ៍ ដែលជាគ្រឿងបរិនិព្វាននៃកិលេស ដូច្នេះ ទើបសមរម្យ。

---

၁၄၂၉. အသဟဇာတတ္တာတိ [Pg.193] အသမ္ပယုတ္တတ္တာတိ အတ္ထော. န ဟိ အရူပဓမ္မာနံ အရူပဓမ္မေဟိ သဟဇာတတာ သမ္ပယောဂတော အညာ အတ္ထီတိ. ‘‘အညဓမ္မာရမ္မဏကာလေ’’တိ ဝုတ္တံ, မဂ္ဂါရမ္မဏကာလေပိ ပန ဂရုံ အကရဏေ မဂ္ဂါဓိပတိဘာဝေန နဝတ္တဗ္ဗတာ ယောဇေတဗ္ဗာ.

១៤២៩. ពាក្យថា «ព្រោះមិនកើតឡើងជាមួយគ្នា» សេចក្តីថា ព្រោះមិនប្រកបជាមួយគ្នា។ ព្រោះថា ភាពកើតឡើងជាមួយគ្នានៃអរូបធម៌ទាំងឡាយ ជាមួយអរូបធម៌ទាំងឡាយ ក្រៅពីសម្បយោគៈ មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា «ក្នុងកាលមានធម៌ដទៃជាអារម្មណ៍» លោកពោលទុកហើយ ប៉ុន្តែ សូម្បីក្នុងកាលមានមគ្គជាអារម្មណ៍ កាលបើមិនធ្វើសេចក្តីគោរព ភាពមិនគួរពោលដោយភាពជាមគ្គាធិបតី ក៏គប្បីផ្សំផ្គុំយ៉ាងនោះដែរ។

---

၁၄၃၃. နိယောဂါတိ နိယောဂတောတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘နိယမေနာ’’တိ အာဟ, နိယောဂဝန္တော ဝါ နိယောဂါ, နိယတာတိ အတ္ထော. စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍေ ဟိ ဗောဓိတေသု စိတ္တုပ္ပာဒေသု ဧကန္တေန အနာဂတာရမ္မဏော ကောစိ နတ္ထီတိ.

១៤៣៣. ពាក្យថា «និយោគៈ» លោកសំដៅដល់សេចក្តីនេះថា «ដោយការប្រកបជានិច្ច» ទើបពោលថា «ដោយការកំណត់» ឬមួយទៀត ធម៌ទាំងឡាយដែលមានការប្រកបជានិច្ច ឈ្មោះថា និយោគៈ សេចក្តីថា ជាធម៌ទៀងទាត់។ ព្រោះថា ក្នុងបណ្តាចិត្តុប្បាទទាំងឡាយដែលទ្រង់សម្តែងក្នុងចិត្តុប្បាទកណ្ឌ ចិត្តុប្បាទណាមួយដែលមានអនាគតារម្មណ៍ដោយចំណែកមួយ មិនមានឡើយ。

---

၁၄၃၄. ကမ္မံ ဝါ ကမ္မနိမိတ္တံ ဝါ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိယံ အတီတာရမ္မဏာဝါတိ ဝုတ္တံ, ကမ္မနိမိတ္တံ ပန အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိယံ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဘာဝဉ္စ ပဋိသန္ဓိယာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာယံ ဝက္ခတိ. တသ္မာ ဣဒံ မနောဒွါရစုတိယံ အတီတကမ္မနိမိတ္တံ မနောဒွါရေ အာပါထဂတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သတဒါရမ္မဏာယ စုတိယာ ပဉ္စစိတ္တက္ခဏာဝသိဋ္ဌာယုကေ ဂတိနိမိတ္တေ ပဋိသန္ဓိယာ ပဝတ္တာယ စတ္တာရိ ဘဝင်္ဂါနိ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာနိ, ဣတရတ္ထ စ ဆ သန္ဓာယာဟ ‘‘တတော ပရံ ဘဝင်္ဂကာလေ စာ’’တိ. ယဒါ ဟိ ဂတိနိမိတ္တာရမ္မဏေ ဇဝနေ ပဝတ္တေ အနုပ္ပန္နေ ဧဝ တဒါရမ္မဏေ စုတိ ဟောတိ ရူပါဝစရာရူပါဝစရသတ္တဿ ဝိယ ကာမဓာတုံ ဥပပဇ္ဇန္တဿ, တဒါ ပဋိသန္ဓိတော ပရာနိ ဆ ဘဝင်္ဂါနိ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာနိ ဟောန္တီတိ. ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တေဟိ အဿာဒနာဒီနိ သပရာမာသာနေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. ပဏ္ဏတ္တိနိဗ္ဗာနာရမ္မဏာနဉ္စ ဇဝနာနံ ပုရေစာရိကကာလေတိ ယေသံ ပုရေစာရိကကာလေ ဧကန္တေန အာဝဇ္ဇနာယ အတီတာဒိအာရမ္မဏဘာဝေန နဝတ္တဗ္ဗတာ, တေသံ ဝသေန နယံ ဒဿေတိ. နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာနမ္ပိ ဇဝနာနံ ပုရေစာရိကကာလေ သာ တထာ န ဝတ္တဗ္ဗာ, န ပန ဧကန္တေန မဂ္ဂဖလဝီထီသု တဿာ အနိဗ္ဗာနာရမ္မဏတ္တာ.

១៤៣៤. ពាក្យថា «កាលបើប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រារព្ធនូវកម្ម ឬកម្មនិមិត្ត មានអារម្មណ៍ជាអតីត» ដូច្នេះ (ព្រះសង្គហការាចារ្យ) បានពោលហើយ។ ប៉ុន្តែ (ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ) នឹងពោលនូវភាពនៃបដិសន្ធិដែលមានអារម្មណ៍ជាបច្ចុប្បន្ន ក្នុងកាលដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រារព្ធនូវកម្មនិមិត្ត ក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គវណ្ណនា។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យនេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលសំដៅយកអតីតកម្មនិមិត្តដែលមកកាន់ប្រចក្សក្នុងមនោទ្វារ ក្នុងមនោទ្វារចុតិ។ ព្រះសង្គហការាចារ្យពោលថា «តតោ បរំ ភវង្គកាលេ ច» (បន្ទាប់ពីនោះមក ក្នុងកាលនៃភវង្គ) ដូច្នេះ សំដៅយកភវង្គទាំងឡាយ ៤ ដែលមានអារម្មណ៍ជាបច្ចុប្បន្ន ក្នុងកាលដែលបដិសន្ធិប្រព្រឹត្តទៅក្នុងគតីនិមិត្តដែលមានអាយុនៅសល់ ៥ ចិត្តក្ខណៈ នៃចុតិដែលប្រកបដោយតទារម្មណៈ និងសំដៅយកភវង្គទាំងឡាយ ៦ ក្នុងទីដទៃ (គឺចុតិដែលមិនមានតទារម្មណៈ)។ ព្រោះថា កាលណាជវនៈមានគតីនិមិត្តជាអារម្មណ៍ប្រព្រឹត្តទៅហើយ កាលបើដទារម្មណៈមិនទាន់កើតឡើង ចុតិក៏រមែងមាន ដូចជាសត្វក្នុងរូបាវចរភព និងអរូបាវចរភព ដែលមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងកាមធាតុ ក្នុងកាលនោះ ភវង្គទាំងឡាយ ៦ បន្ទាប់ពីបដិសន្ធិ រមែងមានអារម្មណ៍ជាបច្ចុប្បន្ន គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ គប្បីឃើញនូវអស្សាទនៈ (ការត្រេកអរ) ជាដើម ថាជាធម៌ប្រកបដោយបរាមាសៈ (ការស្ទាបអង្អែលដោយទិដ្ឋិ) តែម៉្យាង ដោយចិត្តទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា «ក្នុងកាលជាបុព្វចារិកៈនៃជវនៈទាំងឡាយដែលមានបញ្ញត្តិ និងនិព្វានជាអារម្មណ៍» គឺព្រះសង្គហការាចារ្យបង្ហាញនូវន័យដោយអំណាចនៃជវនៈទាំងឡាយណា ដែលក្នុងកាលជាបុព្វចារិកៈ (របស់ជវនៈទាំងនោះ) មិនគប្បីពោលដោយភាពនៃអាវជ្ជនៈដែលមានអារម្មណ៍ជាអតីតជាដើមដោយចំណែកមួយឡើយ។ សូម្បីក្នុងកាលជាបុព្វចារិកៈនៃជវនៈទាំងឡាយដែលមាននិព្វានជាអារម្មណ៍ អាវជ្ជនៈនោះ ក៏មិនគប្បីពោលយ៉ាងនោះដែរ ប៉ុន្តែមិនមែនដោយចំណែកមួយឡើយ ព្រោះអាវជ្ជនៈនោះមិនមាននិព្វានជាអារម្មណ៍ក្នុងមគ្គផលវិថីទាំងឡាយ។

---

ဣမေ ဂန္ဓာတိ နနု ပစ္စုပ္ပန္နာ ဂန္ဓာ ဂဟိတာ, ကထံ ဧတ္ထ အနာဂတာရမ္မဏတာ ဟောတီတိ? ‘‘အဋ္ဌာရသဝဿာဓိကာနိ ဒွေ ဝဿသတာနိ မာ သုဿိံသူ’’တိ ပဝတ္တိတော, အနာဂတေ မာ သုဿိံ သူတိ ဟိ အနာဂတံ ဂန္ဓံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တတီတိ အဓိပ္ပာယော. စိတ္တဝသေန ကာယံ ပရိဏာမေန္တော အဘိမုခီဘူတံ တဒါ ဝိဇ္ဇမာနမေဝ ကာယံ အာရမ္မဏံ ကရောတီတိ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏံ အဓိဋ္ဌာနစိတ္တံ ဟောတိ. တထာ အတ္တနော ကာယဿ ဒီဃရဿာဏုထူလနီလာဒိဘာဝါပါဒနဝသေန အညဿ စ ပါဋိဟာရိယဿ ကရဏေ ယောဇေတဗ္ဗံ[Pg.194]. ဧတ္ထန္တရေ ဧကဒွေသန္တတိဝါရာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဧတ္ထန္တရေ ပဝတ္တာ ရူပသန္တတိအရူပသန္တတိဝါရာ ဧကဒွေသန္တတိဝါရာ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. အတိပရိတ္တသဘာဝဥတုအာဒိသမုဋ္ဌာနာ ဝါ ‘‘ဧကဒွေသန္တတိဝါရာ’’တိ ဝုတ္တာ. ဥဘယမေတံ ပစ္စုပ္ပန္နန္တိ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နံ ဟောန္တံ ဧတံ ဥဘယံ ဟောတီတိ အတ္ထော. သံဟီရတီတိ တဏှာဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာဟိ အာကဍ္ဎီယတိ.

ចោទថា៖ ពាក្យថា «ក្លិនទាំងឡាយនេះ» តើមិនមែនជាក្លិនជាបច្ចុប្បន្នដែលចិត្តកាន់យកហើយទេឬ? ចុះហេតុអ្វីក្នុងទីនេះ ទើបមានភាពជាអារម្មណ៍ជាអនាគតទៅវិញ? ដោះស្រាយថា៖ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តថា «សូមកុំឲ្យស្ងួតអស់រយៈពេលពីររយដប់ប្រាំបីឆ្នាំឡើយ» គឺចិត្តរមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយកាន់យកនូវក្លិនជាអនាគតថា «សូមកុំឲ្យស្ងួតឡើយ» ក្នុងអនាគត នេះជាអធិប្បាយ (របស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ)។ បុគ្គលកាលញ៉ាំងកាយឲ្យឱនទៅដោយអំណាចនៃចិត្ត រមែងធ្វើនូវកាយដែលប្រឈមមុខ ដែលមានប្រាកដក្នុងកាលនោះឯង ឲ្យជាអារម្មណ៍ ព្រោះហេតុនោះ អធិដ្ឋានចិត្ត ទើបមានអារម្មណ៍ជាបច្ចុប្បន្ន។ គប្បីផ្សារភ្ជាប់យ៉ាងនោះ សូម្បីក្នុងការធ្វើនូវកាយរបស់ខ្លួនឲ្យវែង ខ្លី តូច ធំ ខៀវ ជាដើម និងក្នុងការធ្វើនូវបាដិហារិយ៍របស់បុគ្គលដទៃ។ ពាក្យថា «ក្នុងចន្លោះនេះ គប្បីជ្រាបថាជាឯកទ្វិសន្តតិវារៈ» សេចក្តីថា គប្បីជ្រាបថា វារៈនៃរូបសន្តតិ និងអរូបសន្តតិដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចន្លោះនេះ ឈ្មោះថា ឯកទ្វិសន្តតិវារៈ។ ម៉្យាងទៀត សន្តតិទាំងឡាយដែលកើតឡើងអំពីឧតុជាដើមដែលមានសភាវៈខ្លីបំផុត ឈ្មោះថា «ឯកទ្វិសន្តតិវារៈ» ដែលព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលហើយ។ ពាក្យថា «ធម៌ទាំងពីរនេះជាបច្ចុប្បន្ន» សេចក្តីថា ធម៌ទាំងពីរនេះ កាលបើមាន ក៏ជាអទ្ធាបច្ចុប្បន្ន។ ពាក្យថា «រមែងត្រូវទាញទៅ» សេចក្តីថា រមែងត្រូវទាញទៅដោយអភិនន្ទនៈ គឺតណ្ហានិងទិដ្ឋិ។

---

ကေစီတိ အဘယဂိရိဝါသိနောတိ ဝဒန္တိ, တေ ပန စိတ္တဿ ဌိတိက္ခဏံ န ဣစ္ဆန္တီတိ ‘‘ဌိတိက္ခဏေ ဝါ ပဋိဝိဇ္ဈတီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. တထာ ယေ ‘‘ဣဒ္ဓိမဿ စ ပရဿ စ ဧကက္ခဏေ ဝတ္တမာနံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တေသံ ‘‘ဌိတိက္ခဏေ ဝါ ဘင်္ဂက္ခဏေ ဝါ ပဋိဝိဇ္ဈတီ’’တိ ဝစနံ န သမေတိ. န ဟိ တသ္မိံ ခဏဒွယေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ပရစိတ္တေန သဟ ဧကက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမာတိ. ဌိတိဘင်္ဂက္ခဏေသု စ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဧကဒေသံ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏံ, ဧကဒေသံ အတီတာရမ္မဏံ အာပဇ္ဇတိ. ယဉ္စ ဝုတ္တံ ‘‘ပရဿ စိတ္တံ ဇာနိဿာမီတိ ရာသိဝသေန မဟာဇနဿ စိတ္တေ အာဝဇ္ဇိတေ’’တိ, ဧတ္ထ စ မဟာဇနော အတ္တနာ ပရေ အနေကေ ပုဂ္ဂလာတိ ပရေသံ စိတ္တံ ဇာနိဿာမီတိ အာဝဇ္ဇနပ္ပဝတ္တိ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ. အထာပိ ပရဿာတိ မဟာဇနဿာတိ အတ္ထော သမ္ဘဝေယျ, တထာပိ တဿ ပုဂ္ဂလဿေဝ ဝါ စိတ္တရာသိံ အာဝဇ္ဇိတွာ ဧကဿ ပဋိဝိဇ္ဈနံ အယုတ္တံ. န ဟိ ရာသိအာဝဇ္ဇနံ ဧကဒေသာဝဇ္ဇနံ ဟောတီတိ. တသ္မာ တေဟိ ‘‘မဟာဇနဿ စိတ္တေ အာဝဇ္ဇိတေ’’တိအာဒိ န ဝတ္တဗ္ဗံ.

ពួកអាចារ្យខ្លះ ពោលថា «ពួកអភយគិរិវាសី» ប៉ុន្តែពួកអាចារ្យទាំងនោះ មិនប្រាថ្នានូវឋិតិខណៈនៃចិត្តឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «រមែងចាក់ធ្លុះក្នុងឋិតិខណៈ» មិនគប្បីពោលឡើយ។ ដូចគ្នាដែរ ពួកអាចារ្យណាដែលពោលថា «ចិត្តដែលជាបច្ចុប្បន្នរបស់បុគ្គលមានឫទ្ធិ និងរបស់បុគ្គលដទៃ រមែងកើតឡើងក្នុងខណៈជាមួយគ្នា» ពាក្យរបស់ពួកអាចារ្យទាំងនោះថា «រមែងចាក់ធ្លុះក្នុងឋិតិខណៈ ឬក្នុងភង្គខណៈ» រមែងមិនសមស្របគ្នាឡើយ។ ព្រោះថា ចិត្តដែលកើតឡើងក្នុងខណៈទាំងពីរនោះ មិនឈ្មោះថាកើតឡើងក្នុងខណៈជាមួយគ្នាជាមួយនឹងចិត្តរបស់បុគ្គលដទៃឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ចិត្តដែលកើតឡើងក្នុងឋិតិខណៈ និងភង្គខណៈ រមែងដល់នូវភាពមានអារម្មណ៍ជាបច្ចុប្បន្នមួយចំណែក មានអារម្មណ៍ជាអតីតមួយចំណែក។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យណាដែលពោលថា «កាលបើអាវជ្ជនៈប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចិត្តរបស់មហាជនដោយអំណាចនៃគំនរ ដោយគិតថា អាត្មាអញនឹងដឹងនូវចិត្តរបស់បុគ្គលដទៃ» ក្នុងពាក្យនេះ ពាក្យថា មហាជន គឺបុគ្គលដទៃជាច្រើនក្រៅពីខ្លួន ព្រោះហេតុនោះ គប្បីពោលនូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃអាវជ្ជនៈថា «អាត្មាអញនឹងដឹងនូវចិត្តរបស់បុគ្គលដទៃទាំងឡាយ»។ ទោះបីជាពាក្យថា «របស់បុគ្គលដទៃ» មានសេចក្តីថា «របស់មហាជន» គប្បីមានបានក៏ដោយ ក៏ការពិចារណានូវគំនរនៃចិត្តរបស់បុគ្គលនោះឯង ឬរបស់បុគ្គលម្នាក់ ហើយចាក់ធ្លុះដឹងនូវចិត្តតែមួយ ក៏មិនសមគួរឡើយ។ ព្រោះថា ការពិចារណានូវគំនរនៃចិត្ត មិនមែនជាការពិចារណានូវចំណែកមួយឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ពួកអាចារ្យទាំងនោះ មិនគប្បីពោលពាក្យជាដើមថា «កាលបើអាវជ្ជនៈប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចិត្តរបស់មហាជន» ឡើយ។

---

ယံ ပန တေ ဝဒန္တိ ‘‘ယသ္မာ ဣဒ္ဓိမဿ စ ပရဿ စ ဧကက္ခဏေ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ, တတ္ထာယံ အဓိပ္ပာယော သိယာ – စေတောပရိယဉာဏလာဘီ ပရဿ စိတ္တံ ဉာတုကာမော ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ အတီတာဒိဝိဘာဂံ အကတွာ စိတ္တသာမညေန ‘‘ဣမဿ စိတ္တံ ဇာနာမီ’’တိ ပရိကမ္မံ ကတွာ ပုန ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ သာမညေနေဝ စိတ္တံ အာဝဇ္ဇိတွာ တိဏ္ဏံ စတုန္နံ ဝါ ပရိကမ္မာနံ အနန္တရာ စေတောပရိယဉာဏေန ပရစိတ္တံ ပဋိဝိဇ္ဈတိ ဝိဘာဝေတိ ရူပံ ဝိယ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ. တတော ပရံ ပန ကာမာဝစရစိတ္တေဟိ သရာဂါဒိဝဝတ္ထာနံ ဟောတိ နီလာဒိဝဝတ္ထာနံ ဝိယ. တတ္ထ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဒိဋ္ဌဟဒယဝတ္ထုရူပဿ သတ္တဿ အဘိမုခီဘူတဿ စိတ္တသာမညေန စိတ္တံ အာဝဇ္ဇယမာနံ အာဝဇ္ဇနံ အဘိမုခီဘူတံ ဝိဇ္ဇမာနံ စိတ္တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ စိတ္တံ အာဝဇ္ဇေတိ. ပရိကမ္မာနိ စ တံ တံ ဝိဇ္ဇမာနံ စိတ္တံ စိတ္တသာမညေနေဝ အာရမ္မဏံ [Pg.195] ကတွာ စိတ္တဇာနနပရိကမ္မာနိ ဟုတွာ ပဝတ္တန္တိ. စေတောပရိယဉာဏံ ပန ဝိဇ္ဇမာနံ စိတ္တံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တံ ဝိဘာဝေန္တံ တေန သဟ ဧကက္ခဏေ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တတ္ထ ယသ္မာ သန္တာနဿ သန္တာနဂ္ဂဟဏတော ဧကတ္တဝသေန အာဝဇ္ဇနာဒီနိ စိတ္တန္တွေဝ ပဝတ္တာနိ, တဉ္စ စိတ္တမေဝ, ယံ စေတောပရိယဉာဏေန ဝိဘာဝိတံ, တသ္မာ သမာနာကာရပ္ပဝတ္တိတော န အနိဋ္ဌေ မဂ္ဂဖလဝီထိတော အညသ္မိံ ဌာနေ နာနာရမ္မဏတာ အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ ဟောတိ. ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဉ္စ ပရိကမ္မံ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဿ စေတောပရိယဉာဏဿ အာသေဝနပစ္စယောတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ. အတီတတ္တိကော စ ဧဝံ အဘိန္နော ဟောတိ. အညထာ သန္တတိပစ္စုပ္ပန္နေ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နေ စ ပစ္စုပ္ပန္နန္တိ ဣဓ ဝုစ္စမာနေ အတီတာနာဂတာနဉ္စ ပစ္စုပ္ပန္နတာ အာပဇ္ဇေယျ, တထာ စ သတိ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န စ တံ ဝုတ္တံ. ‘‘အတီတော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော, ပုရိမာ ပုရိမာ အတီတာ ခန္ဓာ ပစ္ဆိမာနံ ပစ္ဆိမာနံ ပစ္စုပ္ပန္နာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရ…ပေ… အနုလောမံ ဂေါတြဘုဿာ’’တိအာဒိဝစနတော (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၈.၅) ပန အဒ္ဓါသန္တတိပစ္စုပ္ပန္နေသွေဝ အနန္တရာတီတာ စတ္တာရော ခန္ဓာ အတီတာတိ ဝိညာယန္တိ, န စ အဘိဓမ္မမာတိကာယ အာဂတဿ ပစ္စုပ္ပန္နပဒဿ အဒ္ဓါသန္တတိပစ္စုပ္ပန္နပဒတ္ထတာ ကတ္ထစိ ပါဠိယံ ဝုတ္တာ. တသ္မာ တေဟိ ဣဒ္ဓိမဿ စ ပရဿ စ ဧကက္ခဏေ စိတ္တုပ္ပတ္တိယာ စေတောပရိယဉာဏဿ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတာ ဝုတ္တာ. ယဒါ ပန ‘‘ယံ ဣမဿ စိတ္တံ ပဝတ္တံ, တံ ဇာနာမိ. ယံ ဘဝိဿတိ, တံ ဇာနိဿာမီ’’တိ ဝါ အာဘောဂံ ကတွာ ပါဒကဇ္ဈာနသမာပဇ္ဇနာဒီနိ ကရောတိ, တဒါ အာဝဇ္ဇနပရိကမ္မာနိ စေတောပရိယဉာဏဉ္စ အတီတာနာဂတာရမ္မဏာနေဝ ဟောန္တိ အာဝဇ္ဇနေနေဝ ဝိဘာဂဿ ကတတ္တာ.

ប៉ុន្តែ ពាក្យណាដែលពួកអាចារ្យទាំងនោះពោលថា «ព្រោះចិត្តរបស់បុគ្គលមានឫទ្ធិ និងរបស់បុគ្គលដទៃ កើតឡើងក្នុងខណៈជាមួយគ្នា» ក្នុងពាក្យនោះ គប្បីមានអធិប្បាយយ៉ាងនេះថា៖ បុគ្គលអ្នកបានចេតោបរិយញាណ កាលប្រាថ្នានឹងដឹងនូវចិត្តរបស់បុគ្គលដទៃ ចូលកាន់បាទកជ្ឈាន ហើយចេញមក មិនធ្វើនូវការបែងចែកជាអតីតជាដើមឡើយ ធ្វើនូវបរិកម្មដោយសាមញ្ញភាពនៃចិត្តថា «អាត្មាអញនឹងដឹងនូវចិត្តរបស់បុគ្គលនេះ» ហើយចូលកាន់បាទកជ្ឈានម្តងទៀត ចេញមក ពិចារណានូវចិត្តដោយសាមញ្ញភាពឯង ក្នុងលំដាប់នៃបរិកម្មទាំងឡាយ ៣ ឬ ៤ រមែងចាក់ធ្លុះដឹងនូវចិត្តរបស់បុគ្គលដទៃដោយចេតោបរិយញាណ ញ៉ាំងចិត្តនោះឲ្យប្រាកដ ដូចជាបុគ្គលញ៉ាំងរូបឲ្យប្រាកដដោយទិព្វចក្ខុ។ បន្ទាប់ពីនោះមក ការកំណត់ដឹងនូវចិត្តដែលមានរាគៈជាដើម ដោយកាមាវចរចិត្តទាំងឡាយ រមែងមាន ដូចជាការកំណត់ដឹងនូវពណ៌ខៀវជាដើម។ ក្នុងទីនោះ អាវជ្ជនៈកាលពិចារណានូវចិត្តដោយសាមញ្ញភាពនៃចិត្ត របស់សត្វដែលប្រឈមមុខ ដែលមានហទយវត្ថុរូបដែលខ្លួនឃើញហើយដោយទិព្វចក្ខុ រមែងធ្វើនូវចិត្តដែលមានប្រាកដ ដែលប្រឈមមុខ ឲ្យជាអារម្មណ៍ ហើយពិចារណានូវចិត្ត។ ម្យ៉ាងទៀត បរិកម្មទាំងឡាយ កាលធ្វើនូវចិត្តដែលមានប្រាកដនោះៗ ដោយសាមញ្ញភាពនៃចិត្តឯងឲ្យជាអារម្មណ៍ ក៏ជាបរិកម្មសម្រាប់ដឹងនូវចិត្ត ហើយប្រព្រឹត្តទៅ។ ចំណែកឯចេតោបរិយញាណ កាលចាក់ធ្លុះដឹង ញ៉ាំងចិត្តដែលមានប្រាកដឲ្យច្បាស់លាស់ រមែងកើតឡើងក្នុងខណៈជាមួយគ្នានឹងចិត្តនោះឯង។ ក្នុងទីនោះ ព្រោះហេតុតែការកាន់យកនូវសន្តតិ អាវជ្ជនៈជាដើមរមែងប្រព្រឹត្តទៅថាជាចិត្តតែម៉្យាង ដោយអំណាចនៃភាពជាធម៌តែមួយ ហើយចិត្តនោះឯង ដែលចេតោបរិយញាណញ៉ាំងឲ្យច្បាស់លាស់ហើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈស្មើគ្នា ភាពមានអារម្មណ៍ផ្សេងគ្នានៃអាវជ្ជនៈនិងជវនៈ ក្នុងទីដទៃក្រៅពីមគ្គផលវិថីដែលមិនប្រាថ្នា រមែងមិនមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត បរិកម្មដែលមានអារម្មណ៍ជាបច្ចុប្បន្ន ជាអាសេវនប្បច្ច័យដល់ចេតោបរិយញាណដែលមានអារម្មណ៍ជាបច្ចុប្បន្ន នេះជាសេចក្តីសម្រេចហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត អតីតតិកៈ រមែងមិនបែកធ្លាយយ៉ាងនេះ។ បើមិនដូច្នោះទេ កាលបើពោលក្នុងទីនេះនូវសន្តតិបច្ចុប្បន្ន និងអទ្ធាបច្ចុប្បន្នថាជាបច្ចុប្បន្ន ភាពជាបច្ចុប្បន្ននៃធម៌ជាអតីតនិងអនាគតក៏គប្បីមាន កាលបើដូច្នោះ ព្រះមានព្រះភាគក៏គប្បីត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «ធម៌ជាបច្ចុប្បន្ន ជាបច្ច័យដល់ធម៌ជាបច្ចុប្បន្ន ដោយអនន្តរប្បច្ច័យ» តែព្រះអង្គមិនបានត្រាស់ពាក្យនោះឡើយ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះព្រះពុទ្ធវចនៈជាដើមថា «ធម៌ជាអតីត ជាបច្ច័យដល់ធម៌ជាបច្ចុប្បន្ន ដោយអនន្តរប្បច្ច័យ ខន្ធទាំងឡាយជាអតីតមុនៗ ជាអនន្តរប្បច្ច័យដល់ខន្ធទាំងឡាយជាបច្ចុប្បន្នក្រោយៗ... អនុលោម ដល់គោត្រភូ» ដូច្នេះ ខន្ធទាំងឡាយ ៤ ដែលរលត់ទៅក្នុងលំដាប់ ក្នុងអទ្ធាបច្ចុប្បន្ន និងសន្តតិបច្ចុប្បន្ននោះឯង ទើបដឹងថាជាអតីត ហើយភាពនៃបទថា បច្ចុប្បន្ន ដែលមកក្នុងអភិធម្មមាតិកា មានអត្ថថាជាអទ្ធាបច្ចុប្បន្ន និងសន្តតិបច្ចុប្បន្ន មិនដែលត្រាស់ទុកក្នុងបាលីណាមួយឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ពួកអាចារ្យទាំងនោះ ទើបពោលនូវភាពមានអារម្មណ៍ជាបច្ចុប្បន្ននៃចេតោបរិយញាណ ដោយការកើតឡើងនៃចិត្តក្នុងខណៈជាមួយគ្នានៃបុគ្គលមានឫទ្ធិ និងបុគ្គលដទៃ។ ប៉ុន្តែ កាលណា បុគ្គលធ្វើនូវការយកចិត្តទុកដាក់ថា «ចិត្តរបស់បុគ្គលនេះឯណាដែលប្រព្រឹត្តទៅហើយ អាត្មាអញនឹងដឹងនូវចិត្តនោះ ចិត្តឯណាដែលនឹងមាន អាត្មាអញនឹងដឹងនូវចិត្តនោះ» ហើយធ្វើការចូលកាន់បាទកជ្ឈានជាដើម ក្នុងកាលនោះ អាវជ្ជនៈ បរិកម្ម និងចេតោបរិយញាណ រមែងមានអារម្មណ៍ជាអតីត និងអនាគតពិតប្រាកដ ព្រោះការបែងចែក គឺអាវជ្ជនៈនោះឯងបានធ្វើហើយ។

---

ယေ ပန ‘‘ဣဒ္ဓိမာ ပရဿ စိတ္တံ ဇာနိတုကာမော အာဝဇ္ဇေတိ, အာဝဇ္ဇနံ ခဏပစ္စုပ္ပန္နံ အာရမ္မဏံ ကတွာ တေနေဝ သဟ နိရုဇ္ဈတိ, တတော စတ္တာရိ ပဉ္စ ဝါ ဇဝနာနိ. ယေသံ ပစ္ဆိမံ ဣဒ္ဓိစိတ္တံ, သေသာနိ ကာမာဝစရာနိ, တေသံ သဗ္ဗေသမ္ပိ တဒေဝ နိရုဒ္ဓံ စိတ္တမာရမ္မဏံ ဟောတိ, န စ တာနိ နာနာရမ္မဏာနိ ဟောန္တိ, အဒ္ဓါဝသေန ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတ္တာ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ နိဿာယ ‘‘အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ ပစ္စုပ္ပန္နာတီတာရမ္မဏဘာဝေပိ နာနာရမ္မဏတ္တာဘာဝေါ ဝိယ ဧကဒွိတိစတုပဉ္စစိတ္တက္ခဏာနာဂတေသုပိ စိတ္တေသု အာဝဇ္ဇိတေသု အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ ယထာသမ္ဘဝံ အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာတီတာရမ္မဏဘာဝေပိ နာနာရမ္မဏတာ န [Pg.196] သိယာ, တေန စတုပဉ္စစိတ္တက္ခဏာနာဂတေ အာဝဇ္ဇိတေ အနာဂတာရမ္မဏပရိကမ္မာနန္တရံ ခဏပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏံ စေတောပရိယဉာဏံ သိဒ္ဓ’’န္တိ ဝဒန္တိ, တေသံ ဝါဒေါ ‘‘အနာဂတာရမ္မဏော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော, ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏော ဓမ္မော အတီတာရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဣမေသံ ပဉှာနံ အနုဒ္ဓဋတ္တာ ဂဏနာယ စ ‘‘အာသေဝနေ တီဏီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ န သိဇ္ဈတိ. န ဟိ ကုသလကိရိယမဟဂ္ဂတံ အနာသေဝနံ အတ္ထီတိ.

ចំណែកពួកអាចារ្យណា អាស្រ័យនូវពាក្យនេះថា «បុគ្គលមានឫទ្ធិ កាលប្រាថ្នានឹងដឹងនូវចិត្តរបស់បុគ្គលដទៃ រមែងពិចារណា អាវជ្ជនៈធ្វើនូវខណបច្ចុប្បន្នឲ្យជាអារម្មណ៍ ហើយរមែងរលត់ទៅជាមួយគ្នានឹងអារម្មណ៍នោះឯង បន្ទាប់ពីនោះមក ជវនៈទាំងឡាយ ៤ ឬ ៥ រមែងកើតឡើង ជវនៈចុងក្រោយនៃជវនៈទាំងនោះ ជាឥទ្ធិចិត្ត ជវនៈដែលសេសសល់ជាកាមាវចរចិត្ត សូម្បីចិត្តដែលរលត់ទៅនោះឯង ក៏ជាអារម្មណ៍នៃជវនៈទាំងអស់នោះ ម្យ៉ាងទៀត ជវនៈទាំងនោះមិនមានអារម្មណ៍ផ្សេងគ្នាឡើយ ព្រោះភាពមានអារម្មណ៍ជាបច្ចុប្បន្នដោយអំណាចនៃអទ្ធា» ហើយពោលថា «ទោះបីជាអាវជ្ជនៈនិងជវនៈមានភាពមានអារម្មណ៍ជាបច្ចុប្បន្ននិងអតីតក៏ដោយ ក៏ភាពមិនមានអារម្មណ៍ផ្សេងគ្នា រមែងមាន ដូចគ្នាដែរ សូម្បីកាលបើចិត្តទាំងឡាយដែលមិនទាន់មកដល់ដោយអំណាចនៃចិត្តក្ខណៈ ១, ២, ៣, ៤, ៥ គប្បីពិចារណាហើយ ភាពមានអារម្មណ៍ផ្សេងគ្នានៃអាវជ្ជនៈនិងជវនៈ ក៏មិនគប្បីមានឡើយ ទោះបីជាមានភាពមានអារម្មណ៍ជាអនាគត បច្ចុប្បន្ន និងអតីត តាមដែលគួរមានក៏ដោយ ព្រោះហេតុនោះ កាលបើចិត្តដែលមិនទាន់មកដល់ដោយអំណាចនៃចិត្តក្ខណៈ ៤ ឬ ៥ គប្បីពិចារណាហើយ ចេតោបរិយញាណដែលមានអារម្មណ៍ជាខណបច្ចុប្បន្ន ក្នុងលំដាប់នៃបរិកម្មដែលមានអារម្មណ៍ជាអនាគត រមែងសម្រេចបាន» ដូច្នេះ វាទៈរបស់ពួកអាចារ្យទាំងនោះ រមែងមិនសម្រេចឡើយ ព្រោះមិនបានដកស្រង់នូវបញ្ហាទាំងឡាយនេះថា «ធម៌មានអារម្មណ៍ជាអនាគត ជាបច្ច័យដល់ធម៌មានអារម្មណ៍ជាបច្ចុប្បន្ន ដោយអាសេវនប្បច្ច័យ ធម៌មានអារម្មណ៍ជាបច្ចុប្បន្ន ជាបច្ច័យដល់ធម៌មានអារម្មណ៍ជាអតីត ដោយអាសេវនប្បច្ច័យ» និងព្រោះការត្រាស់ទុកក្នុងគណនាវារៈថា «ក្នុងអាសេវនៈ មាន ៣»។ ព្រោះថា កុសលមហគ្គតៈ និងកិរិយាមហគ្គតៈ ដែលមិនមែនជាអាសេវនៈ មិនមានឡើយ homework»។

---

ဧတဿ စ ဝါဒဿ နိဿယဘာဝေါ အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ ခဏပစ္စုပ္ပန္နနိရုဒ္ဓါရမ္မဏတာဝစနဿ န သိဇ္ဈတိ, ယံ ပဝတ္တံ ယံ ပဝတ္တိဿတီတိ ဝါ ဝိသေသံ အကတွာ ဂဟဏေ အာဝဇ္ဇနဿ အနာဂတဂ္ဂဟဏဘာဝံ, တဒဘာဝါ ဇဝနာနမ္ပိ ဝတ္တမာနဂ္ဂဟဏာဘာဝဉ္စ သန္ဓာယေဝ တဿ ဝုတ္တတ္တာ. တဒါ ဟိ ဘဝင်္ဂစလနာနန္တရံ အဘိမုခီဘူတမေဝ စိတ္တံ အာရဗ္ဘ အာဝဇ္ဇနာ ပဝတ္တတီတိ. ဇာနနစိတ္တဿပိ ဝတ္တမာနာရမ္မဏဘာဝေ အာဝဇ္ဇနဇာနနစိတ္တာနံ သဟဋ္ဌာနဒေါသာပတ္တိယာ ရာသိဧကဒေသာဝဇ္ဇနပဋိဝေဓေ သမ္ပတ္တသမ္ပတ္တာဝဇ္ဇနဇာနနေ စ အနိဋ္ဌေ ဌာနေ အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ နာနာရမ္မဏဘာဝဒေါသာပတ္တိယာ စ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘ခဏပစ္စုပ္ပန္နံ စိတ္တံ စေတောပရိယဉာဏဿ အာရမ္မဏံ ဟောတီ’’တိ, တံ အယုတ္တန္တိ ပဋိက္ခိပိတွာ ယထာဝုတ္တဒေါသာနာပတ္တိကာလဝသေနေဝ အဒ္ဓါသန္တတိပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတ္တာ နာနာရမ္မဏတာဘာဝံ ဒိသွာ အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ ဝတ္တမာနတံ နိရုဒ္ဓါရမ္မဏဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ, တမ္ပိ ဝစနံ ပုရိမဝါဒိနော နာနုဇာနေယျုံ. တသ္မိဉှိ သတိ အာဝဇ္ဇနာ ကုသလာနန္တိအာဒီသု ဝိယ အညပဒသင်္ဂဟိတဿ အနန္တရပစ္စယဝိဓာနတော ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာ အာဝဇ္ဇနာ အတီတာရမ္မဏာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န စ ဝုတ္တန္တိ.

ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាទីបង្អែកនៃវាទៈនេះ មិនសម្រេចដល់ពាក្យដែលពោលថា អាវជ្ជនៈ និងជវនៈទាំងឡាយ មានអារម្មណ៍ជាខណបច្ចុប្បន្ន និងរលត់ទៅហើយនោះទេ ព្រោះពាក្យនោះ លោកពោលសំដៅយកតែភាពមិនមានការកាន់យកនូវអនាគតនៃអាវជ្ជនៈ និងព្រោះភាពមិនមានការកាន់យកនូវអនាគតនោះ ទើបជវនៈទាំងឡាយ (មានបរិកម្មជាដើម) ក៏មិនមានការកាន់យកនូវបច្ចុប្បន្នដែរ កាលបើកាន់យកដោយមិនធ្វើការប្លែកគ្នាថា 'ចិត្តណាដែលកើតឡើងហើយ (យើងនឹងដឹងនូវចិត្តនោះ)' ឬថា 'ចិត្តណាដែលនឹងកើតឡើង (យើងនឹងដឹងនូវចិត្តនោះ)' ដូច្នេះ។ ព្រោះថា ក្នុងកាលនោះ អាវជ្ជនៈរមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រារព្ធនូវចិត្តដែលជាបច្ចុប្បន្នដ៏ប្រឈមមុខនោះឯង ក្នុងលំដាប់នៃភវង្គចលនៈ។ មួយវិញទៀត កាលបើចិត្តដែលដឹង (អភិញ្ញាចិត្ត) មានអារម្មណ៍ជាបច្ចុប្បន្នដែរ, ព្រោះដល់នូវទោសគឺការតាំងនៅជាមួយគ្នានៃអាវជ្ជនចិត្ត និងជាននចិត្ត (ចិត្តដែលដឹង) ក្តី, ព្រោះការពិចារណានូវគំនរនៃចិត្ត និងការចាក់ធ្លុះដឹងនូវចិត្តមួយចំណែកក្នុងគំនរនោះក្តី, ព្រោះការពិចារណានិងការដឹងនូវអារម្មណ៍ដែលមកដល់ហើយៗក្តី, និងក្នុងទីដែលមិនគួរប្រាថ្នា (ក្រៅពីមគ្គវិថី និងផលវិថី) ព្រោះដល់នូវទោសគឺភាពមានអារម្មណ៍ផ្សេងគ្នានៃអាវជ្ជនៈ និងជវនៈទាំងឡាយក្តី, ពាក្យណាដែលពោលថា 'ចិត្តជាខណបច្ចុប្បន្ន ជាអារម្មណ៍នៃចេតោបរិយញ្ញាណ' ពាក្យនោះមិនសមគួរឡើយ ដូច្នេះ លោកក៏បដិសេធហើយ ឃើញនូវភាពមិនមានអារម្មណ៍ផ្សេងគ្នា ដោយអំណាចនៃកាលដែលមិនដល់នូវទោសតាមដែលពោលហើយនោះឯង ព្រោះមានអារម្មណ៍ជាអទ្ធាបច្ចុប្បន្ន និងសន្តតិបច្ចុប្បន្ន ទើបពោលថា 'ភាពជាបច្ចុប្បន្ន និងភាពមានអារម្មណ៍រលត់ទៅហើយនៃអាវជ្ជនៈ និងជវនៈទាំងឡាយ' ដូច្នេះ សូម្បីតែពាក្យនោះ ពួកបុព្វវាទីក៏មិនអនុញ្ញាតឡើយ។ ព្រោះថាកាលបើមាន (អារម្មណ៍ជាអទ្ធាបច្ចុប្បន្ន និងសន្តតិបច្ចុប្បន្ន) នោះ, ដូចជាក្នុងបាលីថា 'អាវជ្ជនៈជាកុសល...' ជាដើម, ព្រោះការបញ្ញត្តនូវអនន្តរបច្ច័យនៃធម៌ជាបច្ចុប្បន្នដែលសង្គ្រោះដោយបទដទៃ, គួរតែពោលថា 'អាវជ្ជនៈមានអារម្មណ៍ជាបច្ចុប្បន្ន ជាបច្ច័យដោយអនន្តរបច្ច័យ ដល់ខន្ធទាំងឡាយមានអារម្មណ៍ជាអតីត' តែលោកមិនបានពោលឡើយ។

---

ကသ္မာ ပနေဝံ စေတောပရိယဉာဏဿ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတာ ဝိစာရိတာ, နနု ‘‘အတီတော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ, အနာဂတော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧတေသံ ဝိဘင်္ဂေသု ‘‘အတီတာ ခန္ဓာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿစေတောပရိယဉာဏဿ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ ယထာကမ္မူပဂဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၈.၂), ‘‘အနာဂတာ ခန္ဓာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿ စေတောပရိယဉာဏဿ အနာဂတံသဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၇.၃-၄), ဥပ္ပန္နတ္တိကေ စ ‘‘အနုပ္ပန္နာခန္ဓာ, ဥပ္ပာဒိနော [Pg.197] ခန္ဓာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿ စေတောပရိယဉာဏဿ အနာဂတံသဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ စေတောပရိယဉာဏဂ္ဂဟဏံ ကတွာ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿာ’’တိ ဧတဿ ဝိဘင်္ဂေ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နာ ခန္ဓာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၈.၃), ဥပ္ပန္နတ္တိကေ စ ‘‘ဥပ္ပန္နာ ခန္ဓာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၇.၂) ဧတ္တကဿေဝ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နစိတ္တေ စေတောပရိယဉာဏံ နပ္ပဝတ္တတီ’’တိ ဝိညာယတိ. ယဒိ ဟိ ပဝတ္တေယျ, ပုရိမေသု ဝိယ ဣတရေသု စ စေတောပရိယဉာဏဂ္ဂဟဏံ ကတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ? သစ္စံ ကတ္တဗ္ဗံ, နယဒဿနဝသေန ပနေတံ သံခိတ္တန္တိ အညာယ ပါဠိယာ ဝိညာယတိ. ‘‘အတီတာရမ္မဏော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၉.၂၀), အနာဂတာရမ္မဏော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဿ. ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏဿာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၉.၂၂) ဧတေသဉှိ ဝိဘင်္ဂေသု ‘‘စေတောပရိယဉာဏေန အတီတာရမ္မဏပစ္စုပ္ပန္နစိတ္တသမင်္ဂိဿ စိတ္တံ ဇာနာတိ. အတီတာရမ္မဏာ ပစ္စုပ္ပန္နာ ခန္ဓာ စေတောပရိယဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၉.၂၂), ‘‘စေတောပရိယဉာဏေန အနာဂတာရမ္မဏပစ္စုပ္ပန္နစိတ္တသမင်္ဂိဿ စိတ္တံ…ပေ… စေတောပရိယဉာဏေန ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏပစ္စုပ္ပန္နစိတ္တသမင်္ဂိဿ စိတ္တံ ဇာနာတိ. ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာ ပစ္စုပ္ပန္နာ ခန္ဓာ စေတောပရိယဉာဏဿ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၉.၂၁) စေတောပရိယဉာဏဿ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏေ ပဝတ္တိ ဝုတ္တာတိ. တေနေဝါယံ ဝိစာရဏာ ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ក៏ព្រោះហេតុអ្វី បានជាលោកពិចារណានូវភាពមានអារម្មណ៍ជាបច្ចុប្បន្ននៃចេតោបរិយញ្ញាណយ៉ាងនេះ? តើមិនមែនជាការដឹងទេឬថា ក្នុងវិភង្គនៃបទទាំងឡាយនេះថា 'ធម៌ជាអតីត ជាបច្ច័យនៃធម៌ជាបច្ចុប្បន្ន... ធម៌ជាអនាគត ជាបច្ច័យនៃធម៌ជាបច្ចុប្បន្ន ដោយអារម្មណបច្ច័យ' លោកពោលទុកថា 'ខន្ធទាំងឡាយជាអតីត ជាបច្ច័យនៃឥទ្ធិវិធញ្ញាណ ចេតោបរិយញ្ញាណ បុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ យថាកម្មូបគញ្ញាណ និងអាវជ្ជនៈ ដោយអារម្មណបច្ច័យ' និងថា 'ខន្ធទាំងឡាយជាអនាគត ជាបច្ច័យនៃឥទ្ធិវិធញ្ញាណ ចេតោបរិយញ្ញាណ អនាគតំសញ្ញាណ និងអាវជ្ជនៈ ដោយអារម្មណបច្ច័យ' និងក្នុងឧប្បន្នតិកៈថា 'ខន្ធទាំងឡាយមិនទាន់កើតឡើង ខន្ធទាំងឡាយដែលកំពុងកើតឡើង ជាបច្ច័យនៃឥទ្ធិវិធញ្ញាណ ចេតោបរិយញ្ញាណ អនាគតំសញ្ញាណ និងអាវជ្ជនៈ ដោយអារម្មណបច្ច័យ' ដូច្នេះ លោកបានកាន់យកនូវចេតោបរិយញ្ញាណហើយ, តែក្នុងវិភង្គនៃបទថា 'ធម៌ជាបច្ចុប្បន្ន ជាបច្ច័យនៃធម៌ជាបច្ចុប្បន្ន' លោកពោលត្រឹមតែថា 'ខន្ធទាំងឡាយជាបច្ចុប្បន្ន ជាបច្ច័យនៃឥទ្ធិវិធញ្ញាណ និងអាវជ្ជនៈ ដោយអារម្មណបច្ច័យ' និងក្នុងឧប្បន្នតិកៈថា 'ខន្ធទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយ ជាបច្ច័យនៃឥទ្ធិវិធញ្ញាណ និងអាវជ្ជនៈ ដោយអារម្មណបច្ច័យ' ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបដឹងថា 'ចេតោបរិយញ្ញាណ មិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចិត្តជាបច្ចុប្បន្នឡើយ' មិនមែនឬ? ព្រោះថា ប្រសិនបើវាប្រព្រឹត្តទៅមែន គួរតែមានការកាន់យកនូវចេតោបរិយញ្ញាណ ក្នុងបទទាំងឡាយដ៏សេស ដូចជាក្នុងបទមុនៗដែរ? ពិតណាស់ គួរតែធ្វើ (ពោល) យ៉ាងនោះ, ប៉ុន្តែ លោកសង្ខេបទុកយ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវន័យ (នយទស្សនៈ) ដូច្នេះ គប្បីដឹងតាមរយៈព្រះបាលីដទៃ។ ព្រោះថា ក្នុងវិភង្គនៃបទទាំងឡាយនេះថា 'ធម៌មានអារម្មណ៍ជាអតីត... ធម៌មានអារម្មណ៍ជាអនាគត... ធម៌មានអារម្មណ៍ជាបច្ចុប្បន្ន ជាបច្ច័យនៃធម៌មានអារម្មណ៍ជាបច្ចុប្បន្ន' លោកពោលទុកថា 'បុគ្គលរមែងដឹងនូវចិត្តនៃបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយចិត្តជាបច្ចុប្បន្នមានអារម្មណ៍ជាអតីត ដោយចេតោបរិយញ្ញាណ។ ខន្ធទាំងឡាយជាបច្ចុប្បន្នមានអារម្មណ៍ជាអតីត ជាបច្ច័យនៃចេតោបរិយញ្ញាណ និងអាវជ្ជនៈ ដោយអារម្មណបច្ច័យ' ... 'បុគ្គលរមែងដឹងនូវចិត្តនៃបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយចិត្តជាបច្ចុប្បន្នមានអារម្មណ៍ជាអនាគត ដោយចេតោបរិយញ្ញាណ... បុគ្គលរមែងដឹងនូវចិត្តនៃបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយចិត្តជាបច្ចុប្បន្នមានអារម្មណ៍ជាបច្ចុប្បន្ន ដោយចេតោបរិយញ្ញាណ។ ខន្ធទាំងឡាយជាបច្ចុប្បន្នមានអារម្មណ៍ជាបច្ចុប្បន្ន ជាបច្ច័យនៃចេតោបរិយញ្ញាណ និងអាវជ្ជនៈ ដោយអារម្មណបច្ច័យ' ដូច្នេះ លោកពោលនូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃចេតោបរិយញ្ញាណ ក្នុងអារម្មណ៍ជាបច្ចុប្បន្នហើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង គប្បីដឹងថា លោកទើបធ្វើការពិចារណានេះ។

---

တေသန္တိ တေသု ဒွီသု ဉာဏေသူတိ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနံ. ကုသလာ ခန္ဓာတိ ဣဒ္ဓိဝိဓပုဗ္ဗေနိဝါသာနာဂတံသဉာဏာပေက္ခော ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော, န စေတောပရိယဉာဏယထာကမ္မူပဂဉာဏာပေက္ခောတိ. တေသံ စတုက္ခန္ဓာရမ္မဏဘာဝဿ အသာဓကောတိ စေ? န, အညတ္ထ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ ခန္ဓာ စ ဝိစာရော စ စေတောပရိယဉာဏဿ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ အနာဂတံသဉာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၆.၇၂) ‘‘သဝိတက္ကသဝိစာရာ ခန္ဓာ စ ဝိတက္ကော စ စေတောပရိယဉာဏဿ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ အနာဂတံသဉာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၆.၆၉) စ ဝုတ္တတ္တာ စေတောပရိယဉာဏာပေက္ခောပိ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသောတိ ဣမဿတ္ထဿ သိဒ္ဓိတော. ဧဝမပိ [Pg.198] ယထာကမ္မူပဂဉာဏဿ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ ခန္ဓာ စ ဝိစာရော စာ’’တိအာဒီသု အဝုတ္တတ္တာ စတုက္ခန္ဓာရမ္မဏတာ န သိဇ္ဈတီတိ? န, တတ္ထ အဝစနဿ အညကာရဏတ္တာ. ယထာကမ္မူပဂဉာဏေန ဟိ ကမ္မသံသဋ္ဌာ စတ္တာရော ခန္ဓာ ကမ္မပ္ပမုခေန ဂယှန္တိ. တဉှိ ယထာ စေတောပရိယဉာဏံ ပုရိမပရိကမ္မဝသေန သဝိတက္ကာဒိဝိဘာဂံ သရာဂါဒိဝိဘာဂဉ္စ စိတ္တံ ဝိဘာဝေတိ, န ဧဝံ သဝိဘာဂံ ဝိဘာဝေတိ, ကမ္မဝသေနေဝ ပန သမုဒါယံ ဝိဘာဝေတီတိ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ ခန္ဓာ စ ဝိစာရော စာ’’တိအာဒိကေ ဝိဘာဂကရဏေ တံ န ဝုတ္တံ, န စတုက္ခန္ဓာနာရမ္မဏတောတိ. ဣဒံ ပန အဝစနဿ ကာရဏန္တိ. ကေစိ တတ္ထာပိ ‘‘ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ ယထာကမ္မူပဂဉာဏဿ အနာဂတံသဉာဏဿာ’’တိ ပဌန္တိ ဧဝ. န ဟိ တံ ကုသလာကုသလဝိဘာဂံ ဝိယ သဝိတက္ကာဒိဝိဘာဂံ ကမ္မံ ဝိဘာဝေတုံ အသမတ္ထံ. ဒုစ္စရိတသုစရိတဘာဝဝိဘာဝနမ္ပိ ဟိ လောဘာဒိအလောဘာဒိသမ္ပယောဂဝိသေသဝိဘာဝနံ ဟောတီတိ.

បទថា 'តេសំ' គឺ សាមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថនិទ្ធារណៈ (ការដកចេញ) ថា 'ក្នុងញាណទាំងពីរនោះ'។ បទថា 'កុសលា ខន្ធា' គឺការសម្តែងដោយពហុវចនៈ សំដៅយកឥទ្ធិវិធញ្ញាណ បុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ និងអនាគតំសញ្ញាណ មិនមែនសំដៅយកចេតោបរិយញ្ញាណ និងយថាកម្មូបគញ្ញាណឡើយ។ ប្រសិនបើពោលថា 'ការសម្តែងនោះ មិនអាចសម្រេចនូវភាពមានខន្ធ ៤ ជាអារម្មណ៍នៃញាណទាំងនោះទេឬ?' ឆ្លើយថា មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះក្នុងទីដទៃ លោកពោលទុកថា 'ខន្ធទាំងឡាយមានអវិតក្កវិចារមត្តៈ និងវិចារៈ ជាបច្ច័យនៃចេតោបរិយញ្ញាណ បុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ និងអនាគតំសញ្ញាណ ដោយអារម្មណបច្ច័យ' និងថា 'ខន្ធទាំងឡាយមានសវិតក្កសវិចារៈ និងវិតក្កៈ ជាបច្ច័យនៃចេតោបរិយញ្ញាណ បុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ និងអនាគតំសញ្ញាណ ដោយអារម្មណបច្ច័យ' ដូច្នេះ ការសម្តែងដោយពហុវចនៈ សូម្បីតែសំដៅយកចេតោបរិយញ្ញាណ ក៏សម្រេចនូវសេចក្តីនេះដែរ។ ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រោះយថាកម្មូបគញ្ញាណ មិនបានពោលទុកក្នុងបទទាំងឡាយមាន 'ខន្ធទាំងឡាយមានអវិតក្កវិចារមត្តៈ និងវិចារៈ' ជាដើម ភាពមានខន្ធ ៤ ជាអារម្មណ៍ ក៏មិនសម្រេច (ចំពោះយថាកម្មូបគញ្ញាណ) មិនមែនឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះការមិនពោលក្នុងទីនោះ មានហេតុផ្សេង។ ព្រោះថា ដោយយថាកម្មូបគញ្ញាណ នាមខន្ធទាំង ៤ ដែលច្រឡូកច្រឡំដោយកម្ម រមែងត្រូវបានកាន់យកដោយធ្វើកម្មឲ្យជាប្រធាន។ ព្រោះថា យថាកម្មូបគញ្ញាណនោះ មិនបានញែកចិត្តឲ្យឃើញច្បាស់ជាចំណែកៗ មានចំណែកសវិតក្កៈជាដើម ដូចជាចេតោបរិយញ្ញាណដែលញែកចិត្តឲ្យឃើញច្បាស់នូវចំណែកសវិតក្កៈជាដើម និងចំណែកសរាគៈជាដើម ដោយអំណាចនៃបុព្វបរិកម្មនោះឡើយ តែវាញែកនូវប្រជុំនៃខន្ធឲ្យឃើញច្បាស់ ដោយអំណាចនៃកម្មតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ក្នុងពាក្យសម្តែងការញែកចំណែក មានបទថា 'ខន្ធទាំងឡាយមានអវិតក្កវិចារមត្តៈ និងវិចារៈ' ជាដើម លោកទើបមិនពោលនូវយថាកម្មូបគញ្ញាណនោះ មិនមែនព្រោះវាមិនមានខន្ធ ៤ ជាអារម្មណ៍នោះឡើយ។ នេះជាហេតុនៃការមិនពោល (នូវយថាកម្មូបគញ្ញាណនោះ)។ អាចារ្យខ្លះ សូម្បីក្នុងទីនោះ ក៏សូត្រថា 'បុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណស្ស យថាកម្មូបគញ្ញាណស្ស អនាគតំសញ្ញាណស្ស' ដូច្នោះឯង។ ព្រោះថាកម្មនោះ មិនមែនជាមិនអាចញែកកម្មដែលមានចំណែកសវិតក្កៈជាដើម ដូចជាការញែកចំណែកកុសល និងអកុសលនោះឡើយ។ ព្រោះការញែកនូវភាពជាទុច្ចរិត និងសុចរិត ក៏រមែងជាការញែកនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការប្រកបដោយលោភៈជាដើម និងអលោភៈជាដើមដែរ។

---

၁၄၃၅. နိယကဇ္ဈတ္တပရိယာယဿ အဘာဝေနာတိ သဘာဝဓမ္မတ္တာ ကေနစိ ပရိယာယေန နိယကဇ္ဈတ္တံ အဟောန္တံ သဗ္ဗထာ ဗဟိဒ္ဓါဘာဝေနေဝ ‘‘ဧကန္တဗဟိဒ္ဓါ’’တိ ဝုတ္တံ, န အသဘာဝဓမ္မတ္တာ ဗဟိဒ္ဓါပိ အဟောန္တံ ကသိဏာဒိ ဝိယ နိယကဇ္ဈတ္တမတ္တဿ အသမ္ဘဝတော. အသဘာဝဓမ္မတ္တာ ဧဝ ဟိ ကသိဏာဒိအဇ္ဈတ္တဓမ္မဘူတော စ ကောစိ ဘာဝေါ န ဟောတီတိ အဇ္ဈတ္တတ္တိကေ န ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. တံ သဗ္ဗံ အာကိဉ္စညာယတနာဒိ အတီတာရမ္မဏတ္တိကေ ‘‘နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတ္ထ စ ဝုတ္တန္တိ အနုညာတတ္တာ ဝစနတောတိ ဧတေဟိ ကာရဏေဟိ ပကာသိတန္တိ အတ္ထော.

១៤៣៥. បទថា 'ព្រោះមិនមាននូវនិយកជ្ឈត្តបរិយាយ' សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាសភាវធម៌ ធម៌ដែលមិនអាចជាភពនៃនិយកជ្ឈត្តៈ (អជ្ឈត្តៈផ្ទាល់ខ្លួន) ដោយបរិយាយណាមួយ លោកទើបពោលថា 'ឯកន្តពហិទ្ធា' (ពហិទ្ធៈតែម៉្យាង) ដោយភាពជាពហិទ្ធៈដោយប្រការទាំងពួងនោះឯង, មិនមែនព្រោះភាពមិនមែនជាសភាវធម៌ ទើបមិនជាពហិទ្ធៈ ដូចជាកសិណបញ្ញត្តិជាដើម ព្រោះភាពជាអជ្ឈត្តៈផ្ទាល់ខ្លួនសុទ្ធសាធ មិនអាចមានបានឡើយ។ ព្រោះថា ព្រោះភាពមិនមែនជាសភាវធម៌នោះឯង កសិណបញ្ញត្តិជាដើម ទោះបីជាធម៌ជាអជ្ឈត្តៈកើតឡើងហើយក៏ដោយ ក៏មិនមែនជាសភាវៈពិត (បរមត្ថ) ឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបមិនពោលក្នុងអជ្ឈត្តតិកៈ នេះជាអធិប្បាយរបស់អដ្ឋកថាចារ្យ។ សេចក្តីតភ្ជាប់បទថា 'ធម៌ទាំងអស់នោះ មានអាកិញ្ចញ្ញាយតនៈជាដើម លោកពោលក្នុងអតីតារម្មណតិកៈថា ជាធម៌មានអារម្មណ៍មិនគួរពោល (នវត្តព្វារម្មណៈ)'។ ក្នុងបទថា 'វុត្តំ' នេះ មានសេចក្តីថា លោកបង្ហាញច្បាស់ហើយ ដោយហេតុទាំងឡាយនេះ មានបទថា 'អនុញ្ញាតត្តា វចនតោ' ជាដើម។

---

ဣဒါနိ တန္တိ ‘‘ဧတဉှိ အာကိဉ္စညာယတန’’န္တိ ဝုတ္တံ အာကိဉ္စညာယတနံ တံ-သဒ္ဒေန အာကဍ္ဎိတွာ ဝဒတိ. ယော ပနာယမေတ္ထ အတ္ထော ဝုတ္တော ‘‘အာကိဉ္စညာယတနံ ဧကမ္ပိ ဣဓ ဝုစ္စမာနံ အတီတာရမ္မဏတ္တိကေ တေန သဟေကာရမ္မဏတမ္ပိ သန္ဓာယ ကာမာဝစရကုသလာဒီနံ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏတာယ ဝုတ္တတ္တာ ဣဓာပိ တေသံ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏဘာဝံ ဒီပေတီတိ ကတွာ တသ္မိံ ဝုတ္တေ တာနိပိ ဝုတ္တာနေဝ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဝိသုံ န ဝုတ္တာနီ’’တိ, တမညေ နာနုဇာနန္တိ. န ဟိ ဤဒိသံ လေသဝစနံ အဋ္ဌကထာကဏ္ဍေ အတ္ထိ. ယဒိ သိယာ, ပရိတ္တာရမ္မဏတ္တိကေ ယေသံ သမာနာရမ္မဏာနံ ပရိတ္တာဒိအာရမ္မဏတာ နဝတ္တဗ္ဗတာ စ ဝုတ္တာ. ပုန အတီတာရမ္မဏတ္တိကေ တေသု ဧကမေဝ ဝတွာ အညံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. တထာ ဝေဒနာတ္တိကေ သမာနဝေဒနာနံ ယေသံ သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တတာ [Pg.199] ဝုတ္တာ, တေသု ဧကမေဝ ပီတိတ္တိကေ သုခသဟဂတနိဒ္ဒေသေ ဝတွာ အညံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ဧဝံ ဥပေက္ခာသဟဂတနိဒ္ဒေသာဒီသု ယောဇေတဗ္ဗံ. လေသေန ပန ဝိနာ အဋ္ဌကထာကဏ္ဍေ အတ္ထုဒ္ဓါရဿ ကတတ္တာ အာကိဉ္စညာယတနဿ ဝိယ ကာမာဝစရကုသလာဒီနမ္ပိ အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏတ္တိကေ နဝတ္တဗ္ဗတာယ သတိ တာနိပိ နဝတ္တဗ္ဗာနီတိ ဝတ္တဗ္ဗာနိ, န ပန ဝုတ္တာနိ. တသ္မာ အဘာဝနာသာမညေပိ ယာယ အဘာဝနာနိဋ္ဌပ္ပဝတ္တိယာ အာကိဉ္စညာယတနံ ပဝတ္တမာနံ နဝတ္တဗ္ဗံ ဇာတံ, တဿာ ပဝတ္တိယာ အဘာဝေန တာနိ နဝတ္တဗ္ဗာနီတိ န ဝုတ္တာနိ. ဂဟဏဝိသေသနိမ္မိတာနေဝ ဟိ ကသိဏာဒီနိ သဘာဝတော အဝိဇ္ဇမာနာနီတိ တဒါရမ္မဏာနံ ဗဟိဒ္ဓါဂဟဏဝသေန ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏတာ ဝုတ္တာ. အာကိဉ္စညာယတနံ ပန န ဗဟိဒ္ဓါဂဟဏဘာဝေန ပဝတ္တတိ, နာပိ အဇ္ဈတ္တဂ္ဂဟဏဘာဝေန ပဝတ္တတီတိ နဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ. ယေန ပန ဂဟဏာကာရေန အာကိဉ္စညာယတနံ ပဝတ္တတိ, န တေန သဗ္ဗညုတညာဏမ္ပိ ပဝတ္တတိ. ယဒိ ပဝတ္တေယျ, တမ္ပိ အာကိဉ္စညာယတနမေဝ ဘဝေယျ. ယထာ ဟိ ကိလေသာနံ ဂေါစရံ ပဝတ္တိဝိသေသဉ္စ သဗ္ဗံ ဇာနန္တံ သဗ္ဗညုတညာဏံ န ယထာ တေ ဂဏှန္တိ, တထာ ဂဏှာတိ တဿပိ ကိလေသဘာဝါပတ္တိတော, ဧဝံ အာကိဉ္စညာယတနဿ စ ပဝတ္တနာကာရံ ယထာသဘာဝတော ဇာနန္တံ တံ အာကိဉ္စညာယတနမိဝ န ဂဏှာတိ, ကိမင်္ဂံ ပန အညန္တိ. တေန ကာမာဝစရကုသလာနံ နဝတ္တဗ္ဗတာ န ဝုတ္တာတိ. အယံ ‘‘အာကိဉ္စညာယတနဿ ဝိသယဘူတော အပဂမော နာမ ဧကော အတ္ထော အတ္ထီ’’တိ အနိစ္ဆန္တာနံ အာစရိယာနံ ဝိနိစ္ဆယော.

ឥឡូវនេះ លោកពោលទាញយកនូវអាកិញ្ចញ្ញាយតនៈ ដែលពោលថា 'ឯតញ្ហិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ' នោះ ដោយសព្ទថា 'តំ'។ មួយវិញទៀត សេចក្តីណាដែលពោលក្នុងទីនេះថា 'អាកិញ្ចញ្ញាយតនៈ សូម្បីតែមួយដែលលោកពោលក្នុងអជ្ឈត្តារម្មណតិកៈនេះ ក៏ព្រោះលោកពោលទុកដោយភាពជាធម៌មានអារម្មណ៍មិនគួរពោលនៃកាមាវចរកុសលជាដើម សំដៅយកភាពមានអារម្មណ៍ជាមួយគ្នានឹងអាកិញ្ចញ្ញាយតនៈនោះ ក្នុងអតីតារម្មណតិកៈ ហេតុនោះ សូម្បីក្នុងអជ្ឈត្តារម្មណតិកៈនេះ ក៏លោកធ្វើការបង្ហាញនូវភាពមានអារម្មណ៍មិនគួរពោលនៃកាមាវចរកុសលទាំងនោះដែរ កាលបើលោកពោលនូវអាកិញ្ចញ្ញាយតនៈនោះហើយ សូម្បីធម៌ទាំងនោះ (មានអាវជ្ជនៈជាដើម) ក៏ឈ្មោះថា លោកពោលហើយដូចគ្នា ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបមិនពោលដោយឡែកពីគ្នា' ដូច្នេះ សេចក្តីនោះ អាចារ្យដទៃមិនអនុញ្ញាតឡើយ។ ព្រោះថា ពាក្យដែលជាលេស (ពាក្យលេស ឬពាក្យមិនចំ) បែបនេះ មិនមានក្នុងអដ្ឋកថាកណ្ឌឡើយ។ ប្រសិនបើមានមែន ក្នុងបរិត្តារម្មណតិកៈ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមានអារម្មណ៍ស្មើគ្នា ដែលលោកពោលនូវភាពមានបរិត្តារម្មណៈជាដើម និងភាពមិនគួរពោល (នវត្តព្វភាព) ហើយ, លុះដល់អតីតារម្មណតិកៈ លោកគួរតែពោលតែធម៌មួយក្នុងចំណោមធម៌ទាំងនោះ ហើយមិនគួរពោលនូវធម៌ដទៃឡើយ។ ដូចគ្នានោះដែរ ក្នុងវេទនាតិកៈ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមានវេទនាស្មើគ្នា ដែលលោកពោលនូវភាពប្រកបដោយសុខាយវេទនាហើយ, លុះដល់បីតិតិកៈ ក្នុងសុខសហគតនិទ្ទេស លោកគួរតែពោលតែធម៌មួយក្នុងចំណោមធម៌ទាំងនោះ ហើយមិនគួរពោលនូវធម៌ដទៃឡើយ។ គប្បីប្រកបសេចក្តីយ៉ាងនេះ ក្នុងឧបេក្ខាសហគតនិទ្ទេសជាដើម។ តែព្រោះលោកដកយកសេចក្តីក្នុងអដ្ឋកថាកណ្ឌ ដោយវៀរចាកពាក្យលេស, កាលបើភាពមិនគួរពោលក្នុងអជ្ឈត្តារម្មណតិកៈ មានដល់កាមាវចរកុសលជាដើម ដូចជាអាកិញ្ចញ្ញាយតនៈដែរ ធម៌ទាំងនោះក៏គួរតែពោលថា 'ជាធម៌មិនគួរពោល' ដែរ តែលោកមិនបានពោលឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទោះបីជាមានភាពស្មើគ្នាដោយអភាវនៈ (ការមិនមាន) ក៏ដោយ តែព្រោះមិនមានការប្រព្រឹត្តទៅបែបនោះ (ការមិនមានការសម្រេចនូវអភាវនៈ) ដែលជាហេតុនាំឲ្យអាកិញ្ចញ្ញាយតនៈ កាលបើប្រព្រឹត្តទៅ រមែងជាធម៌មិនគួរពោល ហេតុនោះ លោកទើបមិនពោលនូវធម៌ទាំងនោះថា 'ជាធម៌មិនគួរពោល' ឡើយ។ ព្រោះថាកសិណបញ្ញត្តិជាដើម ដែលបង្កើតឡើងដោយអំណាចនៃការកាន់យកជាពិសេស រមែងមិនមានដោយសភាវៈឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលនូវភាពមានពហិទ្ធារម្មណៈនៃចិត្តទាំងឡាយដែលមានកសិណនោះជាអារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃការកាន់យកនូវពហិទ្ធៈ។ ចំណែកឯអាកិញ្ចញ្ញាយតនៈ មិនប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាការកាន់យកនូវពហិទ្ធៈឡើយ ហើយក៏មិនប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាការកាន់យកនូវអជ្ឈត្តៈដែរ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'មិនគួរពោល'។ មួយវិញទៀត អាកិញ្ចញ្ញាយតនៈ ប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈនៃការកាន់យកណា សូម្បីសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ក៏មិនប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈនៃការកាន់យកនោះឡើយ។ ប្រសិនបើប្រព្រឹត្តទៅមែន សព្វញ្ញុតញ្ញាណនោះ ក៏គប្បីជាអាកិញ្ចញ្ញាយតនៈនោះឯង។ ព្រោះថា ដូចជាសព្វញ្ញុតញ្ញាណ កាលដឹងនូវអារម្មណ៍ និងការប្រព្រឹត្តទៅជាពិសេសនៃកិលេសទាំងពួង ក៏មិនកាន់យកតាមអាការៈដែលកិលេសទាំងនោះកាន់យកឡើយ ព្រោះបើកាន់យកយ៉ាងនោះ សព្វញ្ញុតញ្ញាណនោះ ក៏ត្រូវដល់នូវភាពជាកិលេសដែរ យ៉ាងណាមិញ សព្វញ្ញុតញ្ញាណនោះ កាលដឹងនូវអាការៈនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃអាកិញ្ចញ្ញាយតនៈតាមពិត ក៏មិនកាន់យកដូចជាអាកិញ្ចញ្ញាយតនៈឡើយ យ៉ាងនោះឯង ចាំបាច់ពោលទៅថ្វីដល់ធម៌ដទៃទៀត។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបមិនពោលនូវភាពមិនគួរពោលនៃកាមាវចរកុសលទាំងឡាយ។ នេះជាការវិនិច្ឆ័យរបស់អាចារ្យទាំងឡាយដែលមិនប្រាថ្នាថា 'មានអត្ថមួយឈ្មោះថា អបគមៈ (ការប្រាសទៅនៃវិញ្ញាណញ្ចាយតនៈ) ដែលជាវិស័យនៃអាកិញ្ចញ្ញាយតនៈ' ដូច្នេះ។

---

ဝိပါကံ ပန န ကဿစိ အာရမ္မဏံ ဟောတီတိ ဝိပါကံ အာကာသာနဉ္စာယတနံ ဝိပါကာဒီသု ဝိညာဏဉ္စာယတနေသု န ကဿစိ အာရမ္မဏံ ဟောတီတိ အတ္ထော, တထာ အာကိဉ္စညာယတနဉ္စ နေဝသညာနာသညာယတနဿ. ယထာ ဟိ ဝိပါကတ္တိကေ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မနေဝဝိပါကနဝိပါကဓမ္မဓမ္မမူလကေသု ပဉှေသု ‘‘အာကာသာနဉ္စာယတနကုသလံ ဝိညာဏဉ္စာယတနကုသလဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော, အာကိဉ္စညာယတနကုသလံ နေဝသညာနာသညာယတနကုသလဿ, တထာ ဝိပါကဿ ကိရိယဿ. အာကာသာနဉ္စာယတနကိရိယံ ဝိညာဏဉ္စာယတနကိရိယဿ. အာကိဉ္စညာယတနကိရိယံ နေဝသညာနာသညာယတနကိရိယဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၀၆, ၄၁၀) ဝုတ္တံ, န [Pg.200] တထာ ဝိပါကဓမ္မမူလကေသု ‘‘အာကာသာနဉ္စာယတနအာကိဉ္စညာယတနဝိပါကာ ဝိညာဏဉ္စာယတနနေဝသညာနာသညာယတနဝိပါကကုသလကိရိယာနံ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တာ. ဝိပါကတော ဝုဋ္ဌဟိတွာ စိတ္တဿ အဘိနီဟာရာသမ္ဘဝတောတိ ဝိပါကံ အာရမ္မဏံ ကတွာ အဘိနီဟာရာသမ္ဘဝတောတိ အတ္ထော. ဝိပါကဿ ဟိ အာရမ္မဏံ ကတွာ နတ္ထိ အဘိနီဟာရောတိ.

សេចក្តីថា ពាក្យថា Vipākaṃ pana na kassaci ārammaṇaṃ hoti (ប៉ុន្តែវិបាកមិនមែនជាអារម្មណ៍របស់ចិត្តណាមួយឡើយ) មានន័យថា អាកាសានញ្ចាយតនវិបាក មិនមែនជាអារម្មណ៍របស់វិញ្ញាណញ្ចាយតនៈណាមួយ ក្នុងបណ្តាវិញ្ញាណញ្ចាយតនៈទាំងឡាយមានវិបាកជាដើមឡើយ ព្រមទាំងអាកិញ្ចញ្ញាយតនៈ ក៏មិនមែនជាអារម្មណ៍របស់នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈដែរ។ ពិតមែនតែក្នុងវិបាកត្តិកៈ ក្នុងបញ្ហាទាំងឡាយមានវិបាកធម្មធម្មមូល និងនេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មមូលជាដើម លោកពោលទុកថា «អាកាសានញ្ចាយតនកុសល ជាបច្ច័យដល់វិញ្ញាណញ្ចាយតនកុសល ដោយអារម្មណប្បច្ច័យ អាកិញ្ចញ្ញាយតនកុសល ដល់នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនកុសល ព្រមទាំងវិបាក និងកិរិយាក៏ដូច្នោះដែរ។ អាកាសានញ្ចាយតនកិរិយា ជាបច្ច័យដល់វិញ្ញាណញ្ចាយតនកិរិយា អាកិញ្ចញ្ញាយតនកិរិយា ជាបច្ច័យដល់នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនកិរិយា ដោយអារម្មណប្បច្ច័យ» តែលោកមិនបានពោលទុកក្នុងវិបាកធម្មមូលទាំងឡាយយ៉ាងនោះថា «អាកាសានញ្ចាយតនវិបាក និងអាកិញ្ចញ្ញាយតនវិបាក ជាបច្ច័យដល់វិញ្ញាណញ្ចាយតនវិបាក នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនវិបាក កុសល និងកិរិយា ដោយអារម្មណប្បច្ច័យ» ឡើយ។ ពាក្យថា Vipākato vuṭṭhahitvā cittassa abhinīhārāsambhavato មានន័យថា ព្រោះមិនអាចបង្អោនចិត្តទៅដោយធ្វើវិបាកឲ្យជាអារម្មណ៍បានឡើយ។ ពិតណាស់ ការបង្អោនចិត្តទៅដោយធ្វើវិបាកឲ្យជាអារម្មណ៍ មិនមានឡើយ។

---

အတ္တနော ခန္ဓာဒီနီတိ အရူပက္ခန္ဓေ ‘‘ခန္ဓာ’’တိ ဂဟေတွာ အာဒိ-သဒ္ဒေန ရူပံ ဂဏှာတိ. အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဂယှမာနံ အဟန္တိ ပညတ္တိံ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဂဏှာတိ. ဧသ နယော ပရေသံ ခန္ဓာဒိဂ္ဂဟဏေ စ. ပုန ပညတ္တိဂ္ဂဟဏေန ကသိဏဝိဟာရာဒိအနိန္ဒြိယဗဒ္ဓုပါဒါယပညတ္တိမာဟ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝါ အဟံ ပရံ ပဏ္ဏတ္တိဂ္ဂဟဏေ သဗ္ဗံ ဥပါဒါယပညတ္တိံ. ကမ္မာဒီသု ကမ္မံ အဇ္ဈတ္တံ, ကမ္မနိမိတ္တံ ဥဘယံ, ဂတိနိမိတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အတ္တနော သရီရေ ဧဝ ကိမိ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တမာနဿ ဂတိနိမိတ္တမ္ပိ အဇ္ဈတ္တံ သိယာ. မလ္လိကာယ ကုမ္မာသံ ဒဒမာနာယ ရညော အဂ္ဂမဟေသိဋ္ဌာနလာဘံ, သန္တတိမဟာမတ္တဿ ဟတ္ထိက္ခန္ဓဂတဿ အရဟတ္တပ္ပတ္တိံ, သုမနမာလာကာရဿ စ ပုပ္ဖမုဋ္ဌိနာ ပူဇေန္တဿ ပစ္စေကဗောဓိသစ္ဆိကိရိယံ နိဿာယ ဘဂဝါ သိတံ ပါတွာကာသိ.

ពាក្យថា Attano khandhādīni (ខន្ធទាំងឡាយមានខ្លួនជាដើម) គឺលោកកាន់យកអរូបក្ខន្ធ ដោយពាក្យថា «ខន្ធ» ហើយកាន់យករូប ដោយសព្ទថា «អាទិ»។ ម៉្យាងទៀត លោកកាន់យកបញ្ញត្តិថា «អញ» ដែលត្រូវកាន់យកក្នុងខាងក្នុង (អជ្ឈត្តៈ) ដោយសព្ទថា «អាទិ»។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងការកាន់យកខន្ធជាដើមរបស់បុគ្គលដទៃដែរ។ មួយវិញទៀត ដោយការកាន់យកបញ្ញត្តិ លោកសំដៅយកឧបាទាយបញ្ញត្តិ មានកសិណ និងវិហារៈជាដើម ដែលមិនជាប់ទាក់ទងនឹងឥន្ទ្រិយ។ ម៉្យាងទៀត ដោយសព្ទថា «អាទិ» ក្នុងការកាន់យកបញ្ញត្តិថា «អញ» និង «អ្នកដទៃ» លោកសំដៅយកឧបាទាយបញ្ញត្តិទាំងអស់។ ក្នុងបណ្តាកម្មជាដើម គប្បីជ្រាបថា កម្មជាអជ្ឈត្តៈ (ខាងក្នុង) កម្មនិមិត្តជាឧភយៈ (ទាំងពីរ) គតីនិមិត្តជាពហិទ្ធៈ (ខាងក្រៅ)។ គតីនិមិត្តរបស់បុគ្គលដែលនឹងទៅកើតជាសត្វល្អិតក្នុងរាងកាយរបស់ខ្លួន ក៏គប្បីជាអជ្ឈត្តៈដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ញ៉ាំងការញញឹម (សិតៈ) ឲ្យប្រាកដឡើង ដោយអាស្រ័យការបាននូវឋានៈជាអគ្គមហេសីរបស់ព្រះរាជា នៃនាងមល្លិកាដែលកំពុងប្រគេននំកុម្មាសៈ ១ ការសម្រេចព្រះអរហត្តរបស់សន្តតិមហាមាត្យដែលស្ថិតនៅលើក្បាលដំរី ១ និងការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវបច្ចេកពោធិញ្ញាណរបស់សុមនមាលាការដែលកំពុងបូជាដោយផ្កាមួយក្តាប់ ១។

---

ဣမသ္မိံ တိကေ ဩကာသံ လဘန္တီတိ ပရိတ္တာရမ္မဏာတီတာရမ္မဏတ္တိကေသု အလဒ္ဓေါကာသာနိ နဝတ္တဗ္ဗာနီတိ ဝုတ္တာနိ, ဣဓ ပန နဝတ္တဗ္ဗာနိ န ဟောန္တိ, အဇ္ဈတ္တာဒီသု ဧကာရမ္မဏတံ လဘန္တီတိ အတ္ထော. ဧတာနိ ဟိ ပဉ္စ သဗ္ဗတ္ထပါဒကာကာသာလောကကသိဏစတုတ္ထာနံ ကသိဏာရမ္မဏတ္တာ, ဗြဟ္မဝိဟာရစတုတ္ထဿ ပညတ္တိအာရမ္မဏတ္တာ, အာနာပါနစတုတ္ထဿ နိမိတ္တာရမ္မဏတ္တာ ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏာနီတိ. သကာယစိတ္တာနန္တိ သကကာယစိတ္တာနံ, တေန ပယောဇနံ နတ္ထိ, တသ္မာ န တံ အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏန္တိ အတ္ထော. အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓဿ ဝါ ရူပဿာတိ ဧတ္ထ ‘‘တိဿန္နံ ဝါ ပညတ္တီန’’န္တိ ဣဒမ္ပိ ဝါ-သဒ္ဒေန အာဟရိတဗ္ဗံ, နယဒဿနံ ဝါ ဧတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဤဒိသေ ဟိ ကာလေ ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏန္တိ.

ពាក្យថា Imasmiṃ tike okāsaṃ labhanti (បានឱកាសក្នុងតិកៈនេះ) សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនបានឱកាសក្នុងបរិត្តារម្មណតិកៈ និងអតីតារម្មណតិកៈជាដើម ដែលលោកពោលថា «មិនគប្បីពោល» តែក្នុងអជ្ឈត្តារម្មណតិកៈនេះ មិនមែនជាធម៌មិនគប្បីពោលឡើយ គឺបាននូវភាពមានអារម្មណ៍តែមួយ ក្នុងធម៌មានអជ្ឈត្តៈជាដើម។ ពិតណាស់ ឈានទាំង ៥ នេះ ជាពហិទ្ធារម្មណ៍ ព្រោះមានកសិណជាអារម្មណ៍ នៃចតុត្ថឈានមានអាកាសកសិណ និងអាលោកកសិណជាបាទៈក្នុងធម៌ទាំងពួង ព្រោះមានបញ្ញត្តិជាអារម្មណ៍ នៃព្រហ្មវិហារចតុត្ថឈាន និងព្រោះមាននិមិត្តជាអារម្មណ៍ នៃអានាបានចតុត្ថឈាន។ ពាក្យថា Sakāyacittānaṃ គឺកាយនិងចិត្តរបស់ខ្លួន ការបង្អោនចិត្តទៅដោយកាយនិងចិត្តនោះ មិនមានប្រយោជន៍ឡើយ ហេតុនោះ ឈាននោះមិនមែនជាអជ្ឈត្តារម្មណ៍ឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ក្នុងពាក្យថា Anindriyabaddhassa vā rūpassa នេះ សូម្បីតែពាក្យថា «tissannaṃ vā paññattīnaṃ» នេះ ក៏គប្បីនាំមកដោយ «វា» សព្ទ ឬគប្បីយល់ថា នេះជាការបង្ហាញនូវវិធី។ ពិតណាស់ ក្នុងកាលបែបនេះ ជាពហិទ្ធារម្មណ៍។

---

တိကအတ္ထုဒ္ဓါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃតិកអត្ថុទ្ធារៈ ចប់ហើយ។

---

ဒုကအတ္ထုဒ္ဓါရဝဏ္ဏနာ

ការពន្យល់សេចក្តីនៃទុកអត្ថុទ្ធារៈ

---

၁၄၇၃. မာနော [Pg.201] …ပေ… ဧကဓာဝါတိ ဣဒံ အဝုတ္တပ္ပကာရဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ, အညထာ မာနော ကာမရာဂါဝိဇ္ဇာသညောဇနေဟိ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဒွိဓာတိ ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ. ဧသ နယော ဘဝရာဂါဒီသု. တထာ ဝိစိကိစ္ဆာတိ ဧတ္ထ တထာတိ ဧတဿ ဧကဓာဝါတိ အတ္ထော.

១៤៧៣. ពាក្យថា Māno ...pe... ekadhā នេះ លោកពោលទុកដោយអំណាចនៃការបង្ហាញសេចក្តីប្លែកដែលមិនទាន់បានពោល បើមិនដូច្នោះទេ គប្បីពោលថា «ជាពីរយ៉ាង» ព្រោះមានះកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងកាមរាគសញ្ញោជនៈ និងអវិជ្ជាសញ្ញោជនៈ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងភវរាគៈជាដើមដែរ។ ក្នុងពាក្យថា Tathā vicikicchā នេះ ពាក្យថា Tathā មានន័យថា «ជាយ៉ាងតែមួយ» (ekadhā)។

---

၁၅၁၁. သသင်္ခါရိကေသူတိ ဣဒံ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏဿ တီဟိ နီဝရဏေဟိ သဒ္ဓိံ ဥပ္ပဇ္ဇနဋ္ဌာနဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, န နိယမတော တတ္ထ တဿ တေဟိ ဥပ္ပတ္တိဒဿနတ္ထံ ထိနမိဒ္ဓဿ အနိယတတ္တာ. ဟေဋ္ဌိမပရိစ္ဆေဒေနာတိ ဥဒ္ဓစ္စဿ သဗ္ဗာကုသလေ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတေ ဒွေ, အညေသု ထိနမိဒ္ဓကုက္ကုစ္စဝိရဟေ တီဏိ ဟေဋ္ဌိမန္တတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ကတွာ ‘‘ဒွေ တီဏီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော. ယတ္တကာနံ ပန ဧကတော ဥပ္ပတ္တိယံ နီဝရဏာ စေဝ နီဝရဏသမ္ပယုတ္တာ စာတိ အယမတ္ထော သမ္ဘဝတိ, ဟေဋ္ဌိမန္တေန တေသံ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဒွေ’’တိ ဝုတ္တံ. တတော ဥဒ္ဓမ္ပိ ပဝတ္တိယံ အယမတ္ထော သမ္ဘဝတိ ဧဝါတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘တီဏီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒွေ တီဏီတိ စ ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါတိ အနိယမနိဒ္ဒေသောတိ စတ္တာရိ ဝါ ပဉ္စ ဝါတိပိ ဝိညာယတိ. ယတ္ထ သဟုပ္ပတ္တိ, တတ္ထ နီဝရဏာ စေဝ နီဝရဏသမ္ပယုတ္တာ စ ဟောန္တီတိ ဧတဿ ဝါ လက္ခဏဿ ဒဿနမေတန္တိ. ယတ္ထ စတ္တာရိ ပဉ္စ စ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တတ္ထ စာယမတ္ထော သာဓိတော ဟောတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ကိလေသဂေါစ္ဆကေ စ ‘‘ဒွေ တယော’’တိ ဝုတ္တံ. လက္ခဏဒဿနဝသေန ဟိ ကိလေသာ စေဝ ကိလေသသမ္ပယုတ္တာ စ ဝုတ္တာ, န သဗ္ဗေသံ သမ္ဘဝန္တာနံ သရူပေန ဒဿနဝသေနာတိ.

១៥១១. ពាក្យថា Sasaṅkhārikesu នេះ គប្បីជ្រាបថា ជាត្រឹមតែការបង្ហាញទីកន្លែងកើតឡើងនៃកាមច្ឆន្ទនីវរណៈ ជាមួយគ្នានឹងនីវរណៈ ៣ ម៉្យាងទៀត មិនមែនជាការបង្ហាញការកើតឡើងនៃកាមច្ឆន្ទនីវរណៈនោះ ជាមួយគ្នានឹងនីវរណៈទាំង ៣ នោះដោយទៀងទាត់ឡើយ ព្រោះថីនមិទ្ធៈជាអនិយតចេតសិក។ ពាក្យថា Heṭṭhimaparicchedena សេចក្តីថា ព្រោះឧទ្ធច្ចៈកើតឡើងក្នុងអកុសលទាំងអស់ ក្នុងចិត្តដែលប្រកបដោយឧទ្ធច្ចៈ គប្បីមាននីវរណៈ ២ កើតឡើង ក្នុងអកុសលចិត្តដទៃដែលវៀរចាកថីនមិទ្ធៈ និងកុក្កុច្ចៈ គប្បីមាននីវរណៈ ៣ កើតឡើង ដោយកំណត់យ៉ាងទាបបំផុត ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ពីរ ឬបី»។ មួយវិញទៀត ក្នុងកាលដែលនីវរណៈទាំងឡាយមានប្រមាណប៉ុន្មាន កើតឡើងជាមួយគ្នា សេចក្តីថា «ជានីវរណៈផង ជាធម៌ប្រកបដោយនីវរណៈផង» នេះរមែងសម្រេចបាន លោកទើបពោលថា «ពីរ» ដើម្បីបង្ហាញនូវនីវរណៈទាំងនោះដោយកំណត់យ៉ាងទាបបំផុត។ ដើម្បីបង្ហាញថា សេចក្តីនេះរមែងសម្រេចបាន សូម្បីតែក្នុងការកើតឡើងខ្ពស់ជាងពីរនោះទៅទៀត លោកទើបពោលថា «បី»។ ពាក្យថា «ពីរ ឬបី» នេះ គឺពីរខ្លះ បីខ្លះ ជាការសម្តែងដោយមិនទៀងទាត់ គប្បីយល់ថា សូម្បីតែបួន ឬប្រាំ ក៏បានដែរ។ ម៉្យាងទៀត នេះជាការបង្ហាញលក្ខណៈថា «ក្នុងចិត្តណាមានការកើតឡើងជាមួយគ្នា ក្នុងចិត្តនោះ ធម៌ទាំងឡាយរមែងជានីវរណៈផង ជាធម៌ប្រកបដោយនីវរណៈផង»។ ក្នុងចិត្តណាដែលនីវរណៈបួន និងប្រាំកើតឡើង សេចក្តីនេះក៏រមែងសម្រេចបានក្នុងចិត្តនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលក្នុងកិលេសគោច្ឆកៈថា «ពីរ ឬបី»។ ពិតណាស់ លោកពោលថា «ជានីវរណៈផង ជាធម៌ប្រកបដោយនីវរណៈផង» ដោយអំណាចនៃការបង្ហាញលក្ខណៈ មិនមែនពោលដោយអំណាចនៃការបង្ហាញកិលេសទាំងអស់ដែលកើតឡើងតាមសភាវៈពិតឡើយ។

---

ယဒိ ဥဒ္ဓစ္စံ သဗ္ဗာကုသလေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏံ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတေ စိတ္တုပ္ပာဒေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ? သုတ္တန္တေ ဝုတ္တေသု ပဉ္စသု နီဝရဏေသု အညနီဝရဏရဟိတဿ ဥဒ္ဓစ္စဿ ဝိသယဝိသေသဒဿနတ္ထံ. ဆဋ္ဌံ ပန နီဝရဏံ အဘိဓမ္မေ ဣတရေဟိ သဟဂတန္တိ တဿ အညနီဝရဏရဟိတဿ န ကောစိ ဝိသယဝိသေသော အတ္ထိ, အတ္တနာ သဟဂတေဟိ ဝိနာ ဥပ္ပဇ္ဇနဋ္ဌာနာဘာဝါ တဒုပလက္ခိတဿ စိတ္တုပ္ပာဒဿ အဘာဝါ စ နတ္ထေဝ ဝိသယဝိသေသော, တသ္မာ ‘‘တံ သဗ္ဗာကုသလေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတော ပန ဝုတ္တစိတ္တုပ္ပာဒေါ သေသဓမ္မာနံ ဥဒ္ဓစ္စာနုဝတ္တနဘာဝေန တဒုပလက္ခိတော ဥဒ္ဓစ္စဿ ဝိသယဝိသေသော, တသ္မာ သဗ္ဗာကုသလေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဥဒ္ဓစ္စံ သာမညေန ‘‘ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏ’’န္တိ [Pg.202] ဂဟေတွာပိ တံ အတ္တနော ဝိသယဝိသေသေန ပကာသေတုံ ‘‘ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတေ စိတ္တုပ္ပာဒေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ အာဟ. ဧဝဉ္စ ပကာသနံ ဝိသယဝိသေသေသု လောဘဒေါမနဿသဟဂတသသင်္ခါရိကဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသဟဂတေသု ပဉ္စ နီဝရဏာနိ ဝဝတ္ထပေတွာ တေသံ ဗျာပကဘာဝေန ဆဋ္ဌံ ပကာသေတုံ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ប្រសិនបើឧទ្ធច្ចៈកើតឡើងក្នុងអកុសលទាំងអស់ ហេតុអ្វីបានជាលោកពោលថា «ឧទ្ធច្ចនីវរណៈ កើតឡើងក្នុងចិត្តុប្បាទដែលប្រកបដោយឧទ្ធច្ចៈ»? ឆ្លើយថា ដើម្បីបង្ហាញនូវវិស័យដ៏វិសេសរបស់ឧទ្ធច្ចៈដែលប្រាសចាកនីវរណៈដទៃ ក្នុងបណ្តានីវរណៈទាំង ៥ ដែលលោកពោលទុកក្នុងសុត្តន្តៈ។ មួយវិញទៀត នីវរណៈទី ៦ (អវិជ្ជានីវរណៈ) ក្នុងអភិធម្ម រមែងកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងនីវរណៈដទៃ ហេតុនោះ វិស័យដ៏វិសេសណាមួយរបស់អវិជ្ជានីវរណៈនោះដែលប្រាសចាកនីវរណៈដទៃ មិនមានឡើយ ព្រោះមិនមានទីកន្លែងកើតឡើងក្រៅពីនីវរណៈដែលកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងខ្លួន និងព្រោះមិនមានចិត្តុប្បាទដែលសម្គាល់ដោយអវិជ្ជានីវរណៈនោះ ហេតុនោះ វិស័យដ៏វិសេសទើបមិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «អវិជ្ជានីវរណៈនោះ កើតឡើងក្នុងអកុសលទាំងអស់»។ ចំណែកឯចិត្តុប្បាទដែលប្រកបដោយឧទ្ធច្ចៈដែលពោលហើយនោះ ជាវិស័យដ៏វិសេសរបស់ឧទ្ធច្ចៈ ដែលសម្គាល់ដោយឧទ្ធច្ចៈនោះ ព្រោះភាពជាធម៌ប្រព្រឹត្តទៅតាមឧទ្ធច្ចៈនៃធម៌ដែលសេសសល់ ហេតុនោះ សូម្បីតែកាន់យកឧទ្ធច្ចៈដែលកើតឡើងក្នុងអកុសលទាំងអស់ដោយទូទៅថា «ឧទ្ធច្ចនីវរណៈ» ក៏ដោយ ដើម្បីសម្តែងនូវឧទ្ធច្ចនីវរណៈនោះដោយវិស័យដ៏វិសេសរបស់ខ្លួន លោកទើបពោលថា «កើតឡើងក្នុងចិត្តុប្បាទដែលប្រកបដោយឧទ្ធច្ចៈ»។ គប្បីជ្រាបថា ការសម្តែងយ៉ាងនេះ លោកធ្វើឡើងដើម្បីកំណត់នីវរណៈទាំង ៥ ក្នុងវិស័យដ៏វិសេសទាំងឡាយ មានចិត្តប្រកបដោយលោភៈ ចិត្តប្រកបដោយទោមនស្ស សសង្ខារិកចិត្ត ចិត្តប្រកបដោយវិចិកិច្ឆា និងចិត្តប្រកបដោយឧទ្ធច្ចៈ ហើយសម្តែងនូវនីវរណៈទី ៦ ដោយភាពជាធម៌ផ្សព្វផ្សាយទៅក្នុងនីវរណៈទាំងនោះ។

---

ကေစိ ပန ‘‘ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတေတိ သာမညေန သဗ္ဗံ ဥဒ္ဓစ္စံ ‘ဥဒ္ဓစ္စ’န္တိ ဂဟေတွာ တေန သဟဂတေ စိတ္တုပ္ပာဒေ’’တိ ဝဒန္တိ, အယံ ပနတ္ထော န ဗဟုမတော ဒွါဒသမစိတ္တုပ္ပာဒဿ ဝိယ သဗ္ဗာကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါနံ ဥဒ္ဓစ္စေန အနုပလက္ခိတတ္တာ, သတိ စ ဥပလက္ခိတတ္တေ ‘‘အဋ္ဌသု လောဘသဟဂတေသူ’’တိအာဒီသု ဝိယ အညေသံ စိတ္တုပ္ပာဒါနံ နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘ဒွါဒသသု ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတေသူ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတ္တာ. ဥဒ္ဓစ္စာနုပလက္ခိတတ္တာ ပန သဗ္ဗာကုသလာနံ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏံ ဝိယ ဣဒမ္ပိ ‘‘သဗ္ဗာကုသလေသု ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န ပန ဝုတ္တံ, တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယသ္မာ စ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏံ ဝိယ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏဉ္စ သဗ္ဗာကုသလေသု ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ နိက္ခေပကဏ္ဍေ ‘‘ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏေန နီဝရဏဉ္စေဝ နီဝရဏသမ္ပယုတ္တဉ္စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေန ဧကသ္မိံယေဝ စိတ္တုပ္ပာဒေ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အဂ္ဂဟေတွာ အဓိပ္ပာယော မဂ္ဂိတဗ္ဗောတိ.

ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «ក្នុងពាក្យថា uddhaccasahagate នេះ លោកកាន់យកឧទ្ធច្ចៈទាំងអស់ដោយទូទៅថា ឧទ្ធច្ចៈ ហើយសំដៅយកចិត្តុប្បាទដែលកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងឧទ្ធច្ចៈនោះ (គឺអកុសលចិត្តទាំងអស់)» តែសេចក្តីនេះមិនត្រូវគេរាប់អានច្រើនឡើយ ព្រោះអកុសលចិត្តុប្បាទទាំងអស់ មិនមែនលោកសម្គាល់ដោយឧទ្ធច្ចៈ ដូចជាចិត្តុប្បាទទី ១២ ឡើយ ហើយកាលបើមានការសម្គាល់ គប្បីពោលថា «ក្នុងចិត្តុប្បាទដែលប្រកបដោយឧទ្ធច្ចៈទាំង ១២» ដើម្បីឃាត់នូវចិត្តុប្បាទដទៃ ដូចក្នុងពាក្យថា «ក្នុងចិត្តប្រកបដោយលោភៈទាំង ៨» ជាដើម។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះអកុសលចិត្តទាំងអស់មិនមែនលោកសម្គាល់ដោយឧទ្ធច្ចៈ សូម្បីតែឧទ្ធច្ចនីវរណៈនេះ ក៏គប្បីពោលថា «កើតឡើងក្នុងអកុសលទាំងអស់» ដូចជាអវិជ្ជានីវរណៈដែរ តែលោកមិនបានពោលឡើយ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយវិធីដែលពោលហើយនោះឯង។ មួយវិញទៀត ព្រោះហេតុតែឧទ្ធច្ចនីវរណៈ ក៏កើតឡើងក្នុងអកុសលទាំងអស់ ដូចជាអវិជ្ជានីវរណៈដែរ ហេតុនោះ ក្នុងនិក្ខេបកណ្ឌ លោកទើបពោលថា «កាមច្ឆន្ទនីវរណៈ ជានីវរណៈផង ជាធម៌ប្រកបដោយនីវរណៈផង ជាមួយគ្នានឹងឧទ្ធច្ចនីវរណៈ» ជាដើម។ ហេតុនោះ មិនគប្បីកាន់យកថា ឧទ្ធច្ចនីវរណៈកើតឡើងក្នុងចិត្តុប្បាទតែមួយនោះឡើយ ហើយគប្បីស្វែងរកសេចក្តីអធិប្បាយចុះ។

---

ကိလေသဂေါစ္ဆကေ လောဘာဒီနိ ဒသ ကိလေသဝတ္ထူနိ ဣမိနာ အနုက္ကမေန ဣဓေဝ အဘိဓမ္မေ အာဂတာနိ. တသ္မာ ဣဓေဝ ဝုတ္တဿ ဥဒ္ဓစ္စကိလေသဿ အတ္တနာ သဟ ဝုတ္တေဟိ ကိလေသေဟိ ရဟိတဿ ဝိသယဝိသေသော နတ္ထီတိ ဝိသယဝိသေသေန ပကာသနံ အကတွာ ‘‘ဥဒ္ဓစ္စဉ္စ အဟိရိကဉ္စ အနောတ္တပ္ပဉ္စ သဗ္ဗာကုသလေသု ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ကိလေသာ စေဝ သံကိလိဋ္ဌပဒနိဒ္ဒေသေ ယသ္မာ သံကိလိဋ္ဌပဒံ ကိလေသသမ္ပယုတ္တပဒေန အသမာနတ္ထံ ကေဝလံ မလေန ဥပတာပိတတံ ဝိဗာဓိတတဉ္စ ဒီပေတိ, တသ္မာ ကိလေသာ စေဝ ကိလေသသမ္ပယုတ္တပဒနိဒ္ဒေသေန သမာနံ နိဒ္ဒေသံ အကတွာ ‘‘တေဝ ကိလေသာ ကိလေသာ စေဝ သံကိလိဋ္ဌာ စာ’’တိ ဝုတ္တံ.

ក្នុងកិលេសគោច្ឆកៈ កិលេសវត្ថុទាំង ១០ មានលោភៈជាដើម រមែងមកដល់ក្នុងអភិធម្មនេះតែម្តង ដោយលំដាប់នេះ។ ព្រោះហេតុនោះ វិស័យដ៏វិសេសរបស់ឧទ្ធច្ចកិលេសដែលពោលក្នុងទីនេះ ដែលប្រាសចាកកិលេសទាំងឡាយដែលពោលជាមួយគ្នានឹងខ្លួន មិនមានឡើយ លោកមិនបានសម្តែងដោយវិស័យដ៏វិសេសឡើយ ទើបពោលថា «ឧទ្ធច្ចៈផង អហិរិកៈផង អនោត្តប្បៈផង កើតឡើងក្នុងអកុសលទាំងអស់»។ ក្នុងនិទ្ទេសនៃបទថា Kilesā ceva saṃkiliṭṭhā ព្រោះបទថា saṃkiliṭṭha មានសេចក្តីមិនស្មើគ្នានឹងបទថា kilesasampayutta គឺគ្រាន់តែបង្ហាញនូវភាពជាធម៌ក្តៅក្រហាយ និងការបៀតបៀនដោយគ្រឿងសៅហ្មង (មលៈ) ប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ លោកមិនបានធ្វើនិទ្ទេសឲ្យស្មើគ្នានឹងនិទ្ទេសនៃបទថា kilesā ceva kilesasampayuttā ឡើយ ទើបពោលថា «កិលេសទាំងនោះឯង ជារបស់កិលេសផង ជាធម៌សៅហ្មងផង»។

---

၁၅၇၇. ဒွေ တယော ကိလေသာတိ ဧတ္ထ ‘‘ဒွေ တယောတိ ဟေတုဂေါစ္ဆကာဒီသု ဝုတ္တာဓိကာရဝသေန ရုဠှိယာ ဝုတ္တ’’န္တိ ကေစိ ဝဒန္တိ. ယဒိ အတ္ထံ အနပေက္ခိတွာ ရုဠှိယာ ဝုစ္စေယျ, ဂန္ထဂေါစ္ဆကေ စ ‘‘ယတ္ထ ဒွေ တယော ဂန္ထာ [Pg.203] ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ယဉ္စ ဝဒန္တိ ‘‘ယတ္ထ ဒွေ တယော အညေဟိ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဣမဿတ္ထဿ သမ္ဘဝတော ဧကတော-သဒ္ဒေါ ကိလေသဂေါစ္ဆကေ သာတ္ထကော, န ဟေတုဂေါစ္ဆကာဒီသု တေန ဝိနာပိ အဓိပ္ပာယဝိဇာနနတော’’တိ, တမ္ပိ န, ဟေတုဂေါစ္ဆကာဒီသုပိ နာနာဥပ္ပတ္တိယံ ဟေတူ စေဝ ဟေတုသမ္ပယုတ္တာဒိဂ္ဂဟဏနိဝါရဏတ္ထတ္တာ ဧကတော-သဒ္ဒဿ, တသ္မာ ရုဠှီအနွတ္ထကထာရောပနဉ္စ ဝဇ္ဇေတွာ ယထာဝုတ္တေနေဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ. လောဘော ဆဓာတိအာဒိနာ လောဘပဋိဃမောဟာနံ အညေဟိ ဧကတော ဥပ္ပတ္တိဒဿနေနေဝ တေသမ္ပိ လောဘာဒီဟိ ဧကတော ဥပ္ပတ္တိ ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သေသံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

១៥៧៧. ក្នុងពាក្យថា Dve tayo kilesā នេះ អាចារ្យខ្លះពោលថា «ពាក្យថា ពីរ ឬបី នេះ លោកពោលទុកដោយរុឡ្ហី (ការធ្លាប់ប្រើ) ដោយអំណាចនៃអធិការដែលពោលហើយក្នុងហេតុគោច្ឆកៈជាដើម»។ ប្រសិនបើលោកពោលដោយរុឡ្ហី ដោយមិនគិតដល់សេចក្តីទេ សូម្បីតែក្នុងគន្ថគោច្ឆកៈ ក៏គប្បីពោលថា «ក្នុងចិត្តណា គន្ថៈពីរ ឬបី កើតឡើងជាមួយគ្នា» ដែរ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យដែលពួកអាចារ្យពោលថា «ព្រោះសេចក្តីថា ក្នុងចិត្តណា កិលេសពីរ ឬបី កើតឡើងជាមួយគ្នានឹងកិលេសដទៃ នេះរមែងសម្រេចបាន ហេតុនោះ សព្ទថា ekato (ជាមួយគ្នា) ទើបមានប្រយោជន៍ក្នុងកិលេសគោច្ឆកៈ មិនមែនក្នុងហេតុគោច្ឆកៈជាដើមឡើយ ព្រោះសូម្បីតែគ្មានសព្ទនោះ ក៏អាចដឹងសេចក្តីអធិប្បាយបាន» នោះ ក៏មិនត្រឹមត្រូវដែរ ព្រោះសូម្បីតែក្នុងហេតុគោច្ឆកៈជាដើម ក្នុងការកើតឡើងផ្សេងៗគ្នា សព្ទថា ekato ក៏មានប្រយោជន៍ដើម្បីឃាត់ការកាន់យកធម៌មានហេតុផង ធម៌ប្រកបដោយហេតុផងជាដើមដែរ ហេតុនោះ គប្បីវៀរចាកការលើកឡើងនូវរុឡ្ហីកថា និងអន្វត្ថកថា ហើយគប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយវិធីដែលពោលហើយនោះឯង។ គប្បីជ្រាបថា ដោយការបង្ហាញការកើតឡើងជាមួយគ្នានៃលោភៈ បដិឃៈ និងមោហៈ ជាមួយគ្នានឹងកិលេសដទៃ ដោយពាក្យថា Lobho chadhā (លោភៈមាន ៦ យ៉ាង) ជាដើមនេះឯង ការកើតឡើងជាមួយគ្នានៃកិលេសដទៃទាំងនោះ ជាមួយគ្នានឹងលោភៈជាដើម ក៏លោកបានបង្ហាញហើយដែរ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺងាយយល់ណាស់។

---

အဋ္ဌကထာကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃអដ្ឋកថាកណ្ឌ ចប់ហើយ។

---

စတ္တာရိ စ သဟဿာနိ, ပုန တီဏိ သတာနိ စ;

အဋ္ဌသာလိနိယာ ဧတေ, ပဒါ လီနတ္ထဇောတကာ.

គាថាទាំងឡាយ ៤ ពាន់ និង ៣ រយនេះ ក្នុងអដ្ឋសាលិនី ជាបទដែលញ៉ាំងសេចក្តីដ៏កំបាំងឲ្យច្បាស់លាស់។

---

ဓမ္မမိတ္တောတိ နာမေန, သက္ကစ္စံ အဘိယာစိတော;

အာနန္ဒောဣတိ နာမေန, ကတာ ဂန္ထာ သုဗုဒ္ဓိနာတိ.

ព្រះភិក្ខុព្រះនាម ធម្មមិត្ត បានអារាធនាដោយគោរព ព្រះថេរៈមានប្រាជ្ញាល្អព្រះនាម អានន្ទ បានរៀបចំតែងគម្ពីរទាំងឡាយនេះឡើង។

---

ဣတိ အဋ္ဌသာလိနိယာ လီနတ္ထပဒဝဏ္ဏနာ

ការពន្យល់សេចក្តីនៃបទដ៏កំបាំងក្នុងអដ្ឋសាលិនី ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

---

ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ သမတ္တာ.

ធម្មសង្គណីមូលដីកា ចប់បរិបូណ៌។