Tipiṭaka Translation

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Con thành kính đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Chánh Giác.

Abhidhammapiṭake

Tạng Vi Diệu Pháp

Aṭṭhasālinī nāma

Tên là Aṭṭhasālinī

Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā

Sớ giải bộ Pháp Tụ

Ganthārambhakathā

Lời Nói Đầu

Karuṇā [Pg.1] viya sattesu, paññā yassa mahesino;

Ñeyyadhammesu sabbesu, pavattittha yathāruci.

Trí tuệ của bậc Đại Sĩ nào đã vận hành theo ý muốn trong tất cả các pháp cần được biết, cũng giống như lòng bi mẫn của Ngài đối với chúng sanh.

Dayāya tāya sattesu, samussāhitamānaso;

Pāṭihīrāvasānamhi, vasanto tidasālaye.

Với tâm được khích lệ bởi lòng bi mẫn ấy đối với chúng sanh, trong khi đang ngự tại cung trời Ba Mươi Ba vào cuối (mùa an cư) thần thông.

Pāricchattakamūlamhi, paṇḍukambalanāmake;

Silāsane sannisinno, ādiccova yugandhare.

Đang ngự tọa trên phiến đá tên là Paṇḍukambala tại gốc cây Pāricchattaka, như mặt trời trên đỉnh núi Yugandhara.

Cakkavāḷasahassehi, dasahāgamma sabbaso;

Sannisinnena devānaṃ, gaṇena parivārito.

Ngài được vây quanh bởi chúng chư thiên đang ngồi, là những vị đã đến từ khắp mười ngàn thế giới.

Mātaraṃ pamukhaṃ katvā, tassā paññāya tejasā;

Abhidhammakathāmaggaṃ, devānaṃ sampavattayi.

Lấy thân mẫu làm vị đứng đầu, bằng uy lực trí tuệ của Ngài, Ngài đã thuyết giảng con đường Vi Diệu Pháp cho chư thiên.

Tassa pāde namassitvā, sambuddhassa sirīmato;

Saddhammañcassa pūjetvā, katvā saṅghassa cañjaliṃ.

Sau khi đảnh lễ đôi chân của Đức Chánh Đẳng Giác, bậc đầy phúc đức ấy, sau khi cúng dường Diệu Pháp của Ngài, và sau khi chắp tay kính lễ Tăng chúng.

Nipaccakārassetassa, katassa ratanattaye;

Ānubhāvena sosetvā, antarāye asesato.

Nhờ oai lực của sự cung kính này đã được thực hiện đối với Tam Bảo, làm cho các chướng ngại khô cạn không còn dư sót.

Visuddhācārasīlena, nipuṇāmalabuddhinā;

Bhikkhunā buddhaghosena, sakkaccaṃ abhiyācito.

(Tôi) được Tỳ khưu Buddhaghosa, vị có giới hạnh và cách hành xử trong sạch, có trí tuệ sắc bén và không tỳ vết, thỉnh cầu một cách trân trọng.

Yaṃ [Pg.2] devadevo devānaṃ, desetvā nayato puna;

Therassa sāriputtassa, samācikkhi vināyako.

(Pháp) nào mà bậc Thiên-nhơn-thiên sau khi đã thuyết cho chư thiên, rồi lại theo phương pháp mà bậc Đạo Sư đã chỉ dạy cho Trưởng lão Sāriputta.

Anotattadahe katvā, upaṭṭhānaṃ mahesino;

Yañca sutvāna so thero, āharitvā mahītalaṃ.

Và (pháp) nào mà vị Trưởng lão ấy, sau khi hầu hạ bậc Đại Sĩ tại hồ Anotatta và đã nghe, đã mang đến mặt đất.

Bhikkhūnaṃ payirudāhāsi, iti bhikkhūhi dhārito;

Saṅgītikāle saṅgīto, vedehamuninā puna.

Đã giảng dạy cho các Tỳ khưu, do đó đã được các Tỳ khưu gìn giữ, được trùng tụng vào lúc kết tập, và lại nữa bởi bậc Thánh nhân Vedeha.

Tassa gambhīrañāṇehi, ogāḷhassa abhiṇhaso;

Nānānayavicittassa, abhidhammassa ādito.

Của Vi Diệu Pháp ấy, vốn đa dạng với nhiều phương pháp khác nhau, được thường xuyên thâm nhập bởi các trí tuệ thâm sâu, (tôi sẽ giải thích) từ lúc ban đầu.

Yā mahākassapādīhi, vasīhiṭṭhakathā purā;

Saṅgītā anusaṅgītā, pacchāpi ca isīhi yā.

Bộ sớ giải nào vào thời xưa đã được các bậc tự tại như ngài Mahākassapa trùng tụng, và bộ sớ giải nào cũng đã được các bậc hiền triết trùng tụng lại về sau.

Ābhatā pana therena, mahindenetamuttamaṃ;

Yā dīpaṃ dīpavāsīnaṃ, bhāsāya abhisaṅkhatā.

Lại nữa, bộ sớ giải cao quý này đã được Trưởng lão Mahinda mang đến hòn đảo, và đã được soạn thảo bằng ngôn ngữ của cư dân trên đảo.

Apanetvā tato bhāsaṃ, tambapaṇṇinivāsinaṃ;

Āropayitvā niddosaṃ, bhāsaṃ tantinayānugaṃ.

Loại bỏ ngôn ngữ của cư dân xứ Tambapaṇṇi ra khỏi đó, và thay vào bằng ngôn ngữ không sai lỗi, phù hợp với phương pháp của Thánh điển.

Nikāyantaraladdhīhi, asammissaṃ anākulaṃ;

Mahāvihāravāsīnaṃ, dīpayanto vinicchayaṃ.

Không pha trộn, không rối loạn với các học thuyết của các bộ phái khác, tôi sẽ làm sáng tỏ sự quyết đoán của các vị ở Đại Tự.

Atthaṃ pakāsayissāmi, āgamaṭṭhakathāsupi;

Gahetabbaṃ gahetvāna, tosayanto vicakkhaṇe.

Sau khi đã tiếp thu những gì cần tiếp thu ngay cả trong các sớ giải truyền thống, tôi sẽ giải thích ý nghĩa để làm hài lòng những người có trí.

Kammaṭṭhānāni sabbāni, cariyābhiññā vipassanā;

Visuddhimagge panidaṃ, yasmā sabbaṃ pakāsitaṃ.

Vì tất cả các đề mục thiền định, cách hành xử, thắng trí và minh sát, tất cả những điều này đã được giải thích trong bộ Visuddhimagga.

Tasmā taṃ aggahetvāna, sakalāyapi tantiyā;

Padānukkamato eva, karissāmatthavaṇṇanaṃ.

Do đó, không đề cập đến điều đó, tôi sẽ thực hiện việc giải thích ý nghĩa chỉ theo thứ tự các từ của toàn bộ Thánh điển.

Iti me bhāsamānassa, abhidhammakathaṃ imaṃ;

Avikkhittā nisāmetha, dullabhā hi ayaṃ kathāti.

Khi tôi đang nói bài pháp thoại về Vi Diệu Pháp này, xin quý vị hãy lắng nghe với tâm không tán loạn, vì bài pháp thoại này thật khó được nghe.

Nidānakathā

Duyên Khởi

Tattha [Pg.3] kenaṭṭhena abhidhammo? Dhammātirekadhammavisesaṭṭhena. Atirekavisesatthadīpako hettha ‘abhi’-saddo. ‘‘Bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti no paṭikkamanti’’ (ma. ni. 3.384; saṃ. ni. 5.195) ‘‘abhikkantavaṇṇā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.1-2) viya. Tasmā yathā samussitesu bahūsu chattesu ceva dhajesu ca yaṃ atirekappamāṇaṃ visesavaṇṇasaṇṭhānañca chattaṃ, taṃ ‘aticchatta’nti vuccati, yo atirekappamāṇo nānāvirāgavaṇṇavisesasampanno ca dhajo so ‘atidhajo’ti vuccati, yathā ca ekato sannipatitesu bahūsu rājakumāresu ceva devesu ca yo jātibhogayasaissariyādisampattīhi atirekataro ceva visesavantataro ca rājakumāro so ‘atirājakumāro’ti vuccati, yo āyuvaṇṇaissariyayasasampattiādīhi atirekataro ceva visesavantataro ca devo so ‘atidevo’ti vuccati, tathārūpo brahmāpi ‘atibrahmā’ti vuccati, evameva ayampi dhammo dhammātirekadhammavisesaṭṭhena ‘abhidhammo’ti vuccati.

Trong đó, Abhidhamma (Vi Diệu Pháp) có nghĩa là gì? Có nghĩa là pháp thù thắng và pháp đặc biệt. Ở đây, tiếp đầu ngữ ‘abhi’ có nghĩa là thù thắng và đặc biệt. Giống như trong các câu “Các cảm thọ đau đớn của tôi gia tăng (abhikkamanti), không thuyên giảm” và “sắc đẹp thù thắng (abhikkantavaṇṇā)” v.v... Do đó, cũng như trong số nhiều lọng và cờ được giương lên, chiếc lọng nào có kích thước vượt trội và có màu sắc hình dáng đặc biệt thì được gọi là ‘lọng thù thắng’ (aticchatta), lá cờ nào có kích thước vượt trội và có nhiều màu sắc đặc biệt khác nhau thì được gọi là ‘cờ thù thắng’ (atidhajo), và cũng như trong số nhiều vương tử và chư thiên tụ hội lại một nơi, vị vương tử nào vượt trội hơn và đặc biệt hơn về dòng dõi, tài sản, danh tiếng, quyền lực v.v... thì được gọi là ‘vương tử thù thắng’ (atirājakumāra), vị thiên nhân nào vượt trội hơn và đặc biệt hơn về tuổi thọ, sắc đẹp, quyền lực, danh tiếng v.v... thì được gọi là ‘thiên nhân thù thắng’ (atideva), vị Phạm thiên như vậy cũng được gọi là ‘Phạm thiên thù thắng’ (atibrahmā), cũng vậy, pháp này được gọi là ‘Abhidhamma’ (Vi Diệu Pháp) vì có nghĩa là pháp thù thắng và pháp đặc biệt.

Suttantañhi patvā pañcakkhandhā ekadeseneva vibhattā, na nippadesena; abhidhammaṃ patvā pana suttantabhājanīyaabhidhammabhājanīyapañhapucchakanayānaṃ vasena nippadesato vibhattā. Tathā dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo, cattāri saccāni, bāvīsatindriyāni, dvādasapadiko paccayākāro. Kevalañhi indriyavibhaṅge suttantabhājanīyaṃ natthi, paccayākāre ca pañhapucchakaṃ natthi. Suttantañca patvā cattāro satipaṭṭhānā ekadeseneva vibhattā, na nippadesena; abhidhammaṃ patvā pana tiṇṇampi nayānaṃ vasena nippadesatova vibhattā. Tathā cattāri sammappadhānāni, cattāro iddhipādā, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, cattāri jhānāni, catasso appamaññāyo, pañca sikkhāpadāni, catasso paṭisambhidā. Kevalañhettha sikkhāpadavibhaṅge suttantabhājanīyaṃ natthi. Suttantaṃ patvā ca ñāṇaṃ ekadeseneva vibhattaṃ na nippadesena; tathā kilesā. Abhidhammaṃ patvā pana ‘‘ekavidhena ñāṇavatthū’’tiādinā (vibha. 751) nayena mātikaṃ ṭhapetvā nippadesatova [Pg.4] vibhattaṃ. Tathā ekakato paṭṭhāya anekehi nayehi kilesā. Suttantaṃ patvā ca bhūmantaraparicchedo ekadeseneva vibhatto, na nippadesena; abhidhammaṃ pana patvā tiṇṇampi nayānaṃ vasena bhūmantaraparicchedo nippadesatova vibhatto. Evaṃ dhammātirekadhammavisesaṭṭhena abhidhammoti veditabbo.

Thật vậy, trong Tạng Kinh, năm uẩn chỉ được phân tích một phần, không toàn diện; nhưng trong Tạng Vi Diệu Pháp, chúng được phân tích một cách toàn diện theo các phương pháp phân tích theo Tạng Kinh (suttantabhājanīya), phân tích theo Tạng Vi Diệu Pháp (abhidhammabhājanīya), và vấn đáp (pañhapucchaka). Tương tự như vậy đối với mười hai xứ, mười tám giới, bốn chân lý, hai mươi hai quyền, và Thập Nhị Nhân Duyên. Chỉ có điều trong phần phân tích các quyền thì không có phần phân tích theo Tạng Kinh, và trong phần Thập Nhị Nhân Duyên thì không có phần vấn đáp. Và trong Tạng Kinh, bốn niệm xứ chỉ được phân tích một phần, không toàn diện; nhưng trong Tạng Vi Diệu Pháp, chúng được phân tích một cách toàn diện theo cả ba phương pháp. Tương tự như vậy đối với bốn chánh cần, bốn như ý túc, bảy giác chi, Thánh đạo tám ngành, bốn thiền, bốn vô lượng tâm, năm học giới, và bốn vô ngại giải. Chỉ có điều ở đây, trong phần phân tích các học giới thì không có phần phân tích theo Tạng Kinh. Và trong Tạng Kinh, trí tuệ chỉ được phân tích một phần, không toàn diện; các phiền não cũng vậy. Nhưng trong Tạng Vi Diệu Pháp, sau khi đặt ra đề mục theo phương pháp “cơ sở của trí tuệ theo một cách” v.v..., trí tuệ được phân tích một cách toàn diện. Tương tự, các phiền não (được phân tích) theo nhiều phương pháp, bắt đầu từ một. Và trong Tạng Kinh, sự phân định giữa các cõi chỉ được phân tích một phần, không toàn diện; nhưng trong Tạng Vi Diệu Pháp, sự phân định giữa các cõi được phân tích một cách toàn diện theo cả ba phương pháp. Như vậy, nên hiểu Abhidhamma có nghĩa là pháp thù thắng và pháp đặc biệt.

Pakaraṇaparicchedato panesa dhammasaṅgaṇīvibhaṅgadhātukathāpuggalapaññattikathāvatthuyamakapaṭṭhānānaṃ sattannaṃ pakaraṇānaṃ vasena ṭhito. Ayamettha ācariyānaṃ samānakathā. Vitaṇḍavādī panāha – ‘kathāvatthu kasmā gahitaṃ? Nanu sammāsambuddhassa parinibbānato aṭṭhārasavassādhikāni dve vassasatāni atikkamitvā moggaliputtatissattherenetaṃ ṭhapitaṃ? Tasmā sāvakabhāsitattā chaḍḍetha na’nti. ‘Kiṃ pana chappakaraṇāni abhidhammo’ti? ‘Evaṃ na vadāmī’ti. ‘Atha kiṃ vadesī’ti. ‘Sattappakaraṇānī’ti. ‘Kataraṃ gahetvā satta karosī’ti? ‘Mahādhammahadayaṃ nāma atthi, etena saha sattā’ti. ‘Mahādhammahadaye apubbaṃ natthi, katipayāva pañhāvārā avasesā, kathāvatthunāva saddhiṃ sattā’ti. ‘No kathāvatthunā, mahādhātukathā nāma atthi, tāya saddhiṃ sattā’ti. ‘Mahādhātukathāyaṃ apubbaṃ natthi, appamattikāva tanti avasesā. Kathāvatthunāva saddhiṃ sattā’ti.

Về phương diện phân chia các bộ luận, tạng này được xác lập theo bảy bộ luận là Pháp Tụ, Phân Tích, Giới Thuyết, Nhân Chế Định, Ngữ Tông, Song Đối, và Vị Trí. Đây là lời trình bày tương đồng của các vị Luận sư. Tuy nhiên, có người theo ngụy biện luận đã nói rằng: ‘Tại sao bộ Ngữ Tông lại được kể vào? Chẳng phải bộ luận này đã được trưởng lão Moggaliputtatissa xác lập sau khi đức Chánh Đẳng Giác nhập Niết-bàn đã trôi qua hai trăm năm và mười tám năm hay sao? Vì vậy, do là lời nói của vị Thinh văn nên hãy loại bỏ đi.’ ‘Vậy, Abhidhamma có sáu bộ luận phải không?’ ‘Tôi không nói như vậy.’ ‘Thế thì ông nói thế nào?’ ‘Có bảy bộ luận.’ ‘Kể thêm bộ nào để thành bảy?’ ‘Có bộ tên là Mahādhammahadaya, cùng với bộ này là bảy.’ ‘Trong bộ Mahādhammahadaya không có gì mới lạ, chỉ còn lại vài phẩm vấn đáp, cùng với bộ Ngữ Tông mới là bảy.’ ‘Không phải cùng với bộ Ngữ Tông, có bộ tên là Mahādhātukathā, cùng với bộ ấy là bảy.’ ‘Trong bộ Mahādhātukathā không có gì mới lạ, chỉ còn lại một ít văn bản. Cùng với bộ Ngữ Tông mới là bảy.’

Sammāsambuddho hi sattappakaraṇāni desento kathāvatthuṃ patvā yā esā puggalavāre tāva catūsu pañhesu dvinnaṃ pañcakānaṃ vasena aṭṭhamukhā vādayutti taṃ ādiṃ katvā sabbakathāmaggesu asampuṇṇabhāṇavāramattāya pāḷiyā mātikaṃ ṭhapesi. Sā panesā ‘‘puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenāti. Āmantā. Yo saccikaṭṭho paramattho tato so puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenāti. Nahevaṃ vattabbe. Ājānāhi niggahaṃ…pe… puggalo nupalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenāti. Āmantā. Yo saccikaṭṭho paramattho tato so puggalo nupalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenāti. Nahevaṃ vattabbe. Ājānāhi niggahaṃ…pe…. Sabbattha puggalo upalabbhati sabbattha puggalo nupalabbhati, sabbadā puggalo upalabbhati sabbadā puggalo nupalabbhati, sabbesu puggalo upalabbhati sabbesu puggalo nupalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā’’ti (kathā. 15-16) evaṃ paṭhamaṃ vādaṃ nissāya [Pg.5] paṭhamaṃ niggahaṃ, dutiyaṃ nissāya dutiyaṃ …pe… aṭṭhamaṃ nissāya aṭṭhamaṃ niggahaṃ dassentena satthārā ṭhapitā. Iminā nayena sabbattha mātikāṭhapanaṃ veditabbaṃ. Taṃ panetaṃ mātikaṃ ṭhapento imaṃ disvā ṭhapesi – mama parinibbānato aṭṭhārasavassādhikānaṃ dvinnaṃ vassasatānaṃ matthake moggaliputtatissatthero nāma bhikkhu bhikkhusahassamajjhe nisinno sakavāde pañca suttasatāni paravāde pañcāti suttasahassaṃ samodhānetvā dīghanikāyappamāṇaṃ kathāvatthuppakaraṇaṃ bhājessatīti.

Thật vậy, khi thuyết giảng bảy bộ luận, đức Chánh Đẳng Giác khi đến bộ Ngữ Tông đã xác lập đề cương (mātikā) bằng một đoạn Pāli có độ dài bằng một phẩm tụng chưa trọn vẹn trong tất cả các chương luận, bắt đầu với tám phương pháp luận nghị theo cách thức của hai nhóm năm trong bốn câu hỏi ở phẩm về Puggala (Nhân). Và đề cương ấy là: ‘Có thể nhận thấy con người theo nghĩa chân đế và tối hậu đế chăng? Thưa phải. Cái gì là nghĩa chân đế, là tối hậu đế, từ đó có thể nhận thấy con người theo nghĩa chân đế và tối hậu đế chăng? Không nên nói như vậy. Hãy nhận biết sự khiển trách... v.v... Không thể nhận thấy con người theo nghĩa chân đế và tối hậu đế chăng? Thưa phải. Cái gì là nghĩa chân đế, là tối hậu đế, từ đó không thể nhận thấy con người theo nghĩa chân đế và tối hậu đế chăng? Không nên nói như vậy. Hãy nhận biết sự khiển trách... v.v... Ở khắp nơi có thể nhận thấy con người, ở khắp nơi không thể nhận thấy con người; luôn luôn có thể nhận thấy con người, luôn luôn không thể nhận thấy con người; trong tất cả có thể nhận thấy con người, trong tất cả không thể nhận thấy con người theo nghĩa chân đế và tối hậu đế.’ (Kathā. 15-16) Như vậy, đề cương đã được đức Đạo Sư xác lập bằng cách chỉ ra sự khiển trách thứ nhất dựa vào luận điểm thứ nhất, sự khiển trách thứ hai dựa vào luận điểm thứ hai... v.v... sự khiển trách thứ tám dựa vào luận điểm thứ tám. Theo phương pháp này, cần hiểu việc xác lập đề cương ở khắp nơi. Và khi xác lập đề cương này, Ngài đã thấy điều này và xác lập: ‘Vào cuối hai trăm năm và mười tám năm sau khi ta nhập Niết-bàn, một vị tỳ khưu tên là Moggaliputtatissa, ngồi giữa một ngàn vị tỳ khưu, sẽ tổng hợp một ngàn kinh, gồm năm trăm kinh về chủ thuyết của mình và năm trăm về chủ thuyết của người khác, rồi phân tích bộ Ngữ Tông có dung lượng bằng Trường Bộ Kinh.’

Moggaliputtatissattheropi idaṃ pakaraṇaṃ desento na attano ñāṇena desesi, satthārā pana dinnanayena ṭhapitamātikāya desesi. Iti satthārā dinnanayena ṭhapitamātikāya desitattā sakalampetaṃ pakaraṇaṃ buddhabhāsitameva nāma jātaṃ. Yathā kiṃ? Yathā madhupiṇḍikasuttantādīni. Madhupiṇḍikasuttantasmiñhi bhagavā ‘‘yatonidānaṃ bhikkhu purisaṃ papañcasaññāsaṅkhā samudācaranti, ettha ce natthi abhinanditabbaṃ abhivaditabbaṃ ajjhositabbaṃ, esevanto rāgānusayāna’’nti (ma. ni. 1.202) mātikaṃ ṭhapetvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi.

Cả trưởng lão Moggaliputtatissa, khi thuyết giảng bộ luận này, cũng không thuyết giảng bằng trí tuệ của riêng mình, mà ngài đã thuyết giảng theo đề cương đã được xác lập theo phương pháp do đức Đạo Sư ban cho. Do đó, vì được thuyết giảng theo đề cương đã được xác lập theo phương pháp do đức Đạo Sư ban cho, nên toàn bộ bộ luận này được gọi là lời Phật dạy. Giống như điều gì? Giống như kinh Madhupiṇḍika và các kinh khác. Thật vậy, trong kinh Madhupiṇḍika, đức Thế Tôn sau khi xác lập đề cương: ‘Này Tỳ khưu, do nhân duyên nào mà các loại tưởng và khái niệm hý luận khởi lên nơi một người, nếu ở đó không có gì đáng hoan hỷ, đáng tán dương, đáng chấp thủ, thì đó chính là sự chấm dứt các tùy miên tham ái.’ (M. i. 202), Ngài đã đứng dậy khỏi chỗ ngồi và đi vào tịnh xá.

Dhammappaṭiggāhakā bhikkhū mahākaccānattheraṃ upasaṅkamitvā dasabalena ṭhapitamātikāya atthaṃ pucchiṃsu. Thero pucchitamattakeneva akathetvā dasabalassa apacitidassanatthaṃ ‘‘seyyathāpi āvuso puriso sāratthiko sāragavesī’’ti (ma. ni. 1.203) sāropamaṃ āharitvā sārarukkho viya bhagavā sākhāpalāsasadisā sāvakā, ‘‘so hāvuso bhagavā jānaṃ jānāti, passaṃ passati cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato’’ti satthāraṃ thometvā punappunaṃ therehi yācito satthārā ṭhapitamātikāya atthaṃ vibhajitvā ‘‘ākaṅkhamānā ca pana tumhe āyasmanto bhagavantaṃyeva upasaṅkamitvā etamatthaṃ paṭipuccheyyātha sace sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsandiyamānaṃ sameti gaṇheyyātha, no ce mā gaṇhitthā’’ti iminā adhippāyena ‘‘yathā vo bhagavā byākaroti tathā naṃ dhāreyyāthā’’ti vatvā uyyojesi.

Các vị tỳ khưu thọ trì Chánh pháp đã đến gặp trưởng lão Mahākaccāna và hỏi về ý nghĩa của đề cương do bậc Thập Lực đã xác lập. Vị trưởng lão, để thể hiện lòng tôn kính đối với bậc Thập Lực, đã không nói ngay khi vừa được hỏi, mà đã đưa ra ví dụ về lõi cây: ‘Ví như, chư hiền, một người cần lõi cây, đi tìm lõi cây,’ (M. i. 203) rồi ví đức Thế Tôn như cây có lõi, các vị Thinh văn như cành lá, và tán thán đức Đạo Sư rằng: ‘Vị Thế Tôn ấy, chư hiền, biết điều cần biết, thấy điều cần thấy, là con mắt, là trí tuệ, là Chánh pháp, là Phạm thiên, là người nói, người giảng, người dẫn đến ý nghĩa, người ban cho sự bất tử, là chủ của Chánh pháp, là Như Lai.’ Sau khi được các vị trưởng lão thỉnh cầu nhiều lần, ngài đã phân tích ý nghĩa của đề cương do đức Đạo Sư xác lập và với ý định rằng: ‘Và nếu các hiền giả mong muốn, hãy đến gặp chính đức Thế Tôn và hỏi lại về ý nghĩa này. Nếu (lời giải thích của tôi) phù hợp và tương ứng với trí tuệ toàn giác, thì hãy chấp nhận; nếu không, thì đừng chấp nhận,’ ngài đã nói: ‘Đức Thế Tôn giải thích cho quý vị thế nào, hãy ghi nhớ như vậy,’ rồi cho họ ra về.

Te [Pg.6] satthāraṃ upasaṅkamitvā pucchiṃsu. Satthā dukkathitaṃ kaccānenāti avatvā suvaṇṇāliṅgaṃ ussāpento viya gīvaṃ unnāmetvā supupphitasatapattasassirikaṃ mahāmukhaṃ pūrento brahmassaraṃ nicchāretvā sādhu sādhūti therassa sādhukāraṃ datvā ‘‘paṇḍito, bhikkhave, mahākaccāno, mahāpañño bhikkhave mahākaccāno, maṃ cepi tumhe, bhikkhave, etamatthaṃ paṭipuccheyyātha, ahampi taṃ evamevaṃ byākareyyaṃ yathā taṃ mahākaccānena byākata’’nti (ma. ni. 1.205) āha.

Họ đã đến gặp đức Đạo Sư và hỏi. Đức Đạo Sư, không nói rằng ‘Kaccāna đã nói sai,’ mà như đang giương cao một bức tượng vàng, Ngài ngẩng cao cổ, phát ra Phạm âm vang đầy kim khẩu rực rỡ như hoa sen trăm cánh nở rộ, và ban lời tán thán ‘Lành thay, lành thay!’ cho vị trưởng lão, rồi nói: ‘Này các Tỳ khưu, Mahākaccāna là bậc hiền trí. Này các Tỳ khưu, Mahākaccāna có trí tuệ lớn. Này các Tỳ khưu, nếu các ông hỏi ta về ý nghĩa này, ta cũng sẽ giải thích y như Mahākaccāna đã giải thích.’ (M. i. 205).

Evaṃ satthārā anumoditakālato paṭṭhāya ca pana sakalaṃ suttaṃ buddhabhāsitaṃ nāma jātaṃ. Ānandattherādīhi vitthāritasuttesupi eseva nayo. Evameva sammāsambuddho sattappakaraṇāni desento kathāvatthuṃ patvā vuttanayena mātikaṃ ṭhapesi. Ṭhapento ca pana imaṃ addasa –

Kể từ lúc được Bậc Đạo Sư tán thành như vậy, toàn bộ bài kinh đã trở thành lời Phật dạy. Phương pháp này cũng tương tự trong các bài kinh được trưởng lão Ānanda và các vị khác trình bày chi tiết. Cũng vậy, khi thuyết giảng bảy bộ luận, lúc đến bộ Kathāvatthu, Bậc Chánh Đẳng Giác đã thiết lập đề cương theo phương pháp đã nói. Và khi thiết lập, Ngài đã thấy điều này –

Mama parinibbānato aṭṭhārasavassādhikānaṃ dvinnaṃ vassasatānaṃ matthake moggaliputtatissatthero nāma bhikkhu bhikkhusahassamajjhe nisinno sakavāde pañca suttasatāni paravāde pañcāti suttasahassaṃ samodhānetvā dīghanikāyappamāṇaṃ kathāvatthuppakaraṇaṃ bhājessatīti.

‘Sau khi Ta nhập Niết-bàn, vào cuối hai trăm mười tám năm, một vị tỳ khưu tên là trưởng lão Moggaliputtatissa, ngồi giữa một ngàn vị tỳ khưu, sẽ tổng hợp một ngàn bài kinh, gồm năm trăm bài kinh về quan điểm của mình và năm trăm về quan điểm của người khác, và sẽ phân tích bộ Kathāvatthu có dung lượng bằng Trường Bộ Kinh.’

Moggaliputtatissattheropi imaṃ pakaraṇaṃ desento na attano ñāṇena desesi, satthārā pana dinnanayena ṭhapitamātikāya desesi. Iti satthārā dinnanayena ṭhapitamātikāya desitattā sakalampetaṃ pakaraṇaṃ buddhabhāsitameva jātaṃ. Evaṃ kathāvatthunāva saddhiṃ satta pakaraṇāni abhidhammo nāma.

Trưởng lão Moggaliputtatissa cũng vậy, khi thuyết giảng bộ luận này, đã không thuyết giảng bằng trí tuệ của riêng mình, mà đã thuyết giảng theo đề cương được thiết lập bằng phương pháp do Bậc Đạo Sư ban cho. Vì được thuyết giảng theo đề cương được thiết lập bằng phương pháp do Bậc Đạo Sư ban cho, toàn bộ bộ luận này đã trở thành lời Phật dạy. Như vậy, bảy bộ luận cùng với bộ Kathāvatthu được gọi là Vi Diệu Pháp.

Tattha dhammasaṅgaṇīpakaraṇe catasso vibhattiyo – cittavibhatti rūpavibhatti nikkheparāsi atthuddhāroti. Tattha kāmāvacarakusalato aṭṭha, akusalato dvādasa, kusalavipākato soḷasa, akusalavipākato satta, kiriyato ekādasa; rūpāvacarakusalato pañca, vipākato pañca, kiriyato pañca; arūpāvacarakusalato cattāri, vipākato cattāri, kiriyato cattāri; lokuttarakusalato cattāri, vipākato cattārīti ekūnanavuti cittāni cittavibhatti nāma. Cittuppādakaṇḍantipi etasseva nāmaṃ. Taṃ vācanāmaggato atirekachabhāṇavāraṃ, vitthāriyamānaṃ pana anantamaparimāṇaṃ hoti.

Trong đó, bộ Dhammasaṅgaṇī có bốn phần phân tích: Phân tích Tâm, Phân tích Sắc, Tổng hợp Tóm tắt, và Trích lục Ý nghĩa. Trong đó, tám tâm thiện Dục giới, mười hai tâm bất thiện, mười sáu tâm quả thiện, bảy tâm quả bất thiện, mười một tâm duy tác; năm tâm thiện Sắc giới, năm tâm quả, năm tâm duy tác; bốn tâm thiện Vô sắc giới, bốn tâm quả, bốn tâm duy tác; bốn tâm thiện Siêu thế, bốn tâm quả Siêu thế, như vậy tám mươi chín tâm được gọi là Phân tích Tâm. Chương về Sự Sanh Khởi của Tâm cũng là tên của phần này. Theo cách đọc tụng, nó dài hơn sáu tụng phẩm, nhưng khi được giải rộng ra thì trở nên vô hạn, vô lượng.

Tadanantaraṃ [Pg.7] ekavidhena duvidhenātiādinā nayena mātikaṃ ṭhapetvā vitthārena vibhajitvā dassitā rūpavibhatti nāma. Rūpakaṇḍantipi etasseva nāmaṃ. Taṃ vācanāmaggato atirekadvibhāṇavāraṃ. Vitthāriyamānaṃ pana anantamaparimāṇaṃ hoti.

Tiếp theo đó, sau khi thiết lập đề cương theo phương pháp một pháp, hai pháp, v.v., phần được trình bày bằng cách phân tích chi tiết được gọi là Phân tích Sắc. Chương về Sắc cũng là tên của phần này. Theo cách đọc tụng, nó dài hơn hai tụng phẩm. Nhưng khi được giải rộng ra thì trở nên vô hạn, vô lượng.

Tadanantaraṃ mūlato khandhato dvārato bhūmito atthato dhammato nāmato liṅgatoti evaṃ mūlādīhi nikkhipitvā desito nikkheparāsi nāma. So –

Tiếp theo đó, phần được thuyết giảng bằng cách tóm tắt theo căn, theo uẩn, theo môn, theo địa, theo nghĩa, theo pháp, theo danh, theo tướng, v.v. như vậy được gọi là Tổng hợp Tóm tắt. Nó là –

Mūlato khandhato cāpi, dvārato cāpi bhūmito;

Atthato dhammato cāpi, nāmato cāpi liṅgato;

Nikkhipitvā desitattā, nikkhepoti pavuccati.

Theo căn và theo uẩn, theo môn và theo địa; Theo nghĩa và theo pháp, theo danh và theo tướng; Vì được thuyết giảng bằng cách tóm tắt, nên được gọi là ‘Tóm tắt’.

Nikkhepakaṇḍantipi tasseva nāmaṃ. Taṃ vācanāmaggato timattabhāṇavāraṃ. Vitthāriyamānaṃ pana anantamaparimāṇaṃ hoti.

Chương Tóm tắt cũng là tên của nó. Theo cách đọc tụng, nó dài khoảng ba tụng phẩm. Nhưng khi được giải rộng ra thì trở nên vô hạn, vô lượng.

Tadanantaraṃ pana tepiṭakassa buddhavacanassa atthuddhārabhūtaṃ yāva saraṇadukā nikkhittaṃ aṭṭhakathākaṇḍaṃ nāma. Yato mahāpakaraṇiyā bhikkhū mahāpakaraṇe gaṇanacāraṃ asallakkhentā gaṇanacāraṃ samānenti. Taṃ vācanāmaggato dvimattabhāṇavāraṃ. Vitthāriyamānaṃ pana anantamaparimāṇaṃ hoti.

Tiếp theo đó nữa, phần là sự trích lục ý nghĩa của Tam Tạng, lời Phật dạy, được tóm tắt cho đến cặp pháp có nơi nương tựa, được gọi là Chương Chú giải. Từ đó, các vị tỳ khưu chuyên về Đại Luận, khi không nhận thấy được phương pháp tính toán trong Đại Luận, đã đưa ra phương pháp tính toán. Theo cách đọc tụng, nó dài khoảng hai tụng phẩm. Nhưng khi được giải rộng ra thì trở nên vô hạn, vô lượng.

Iti sakalampi dhammasaṅgaṇīpakaraṇaṃ vācanāmaggato atirekaterasamattabhāṇavāraṃ. Vitthāriyamānaṃ pana anantamaparimāṇaṃ hoti. Evametaṃ –

Như vậy, toàn bộ bộ Dhammasaṅgaṇī, theo cách đọc tụng, dài hơn mười ba tụng phẩm. Nhưng khi được giải rộng ra thì trở nên vô hạn, vô lượng. Nó là như vầy –

Cittavibhatti rūpañca, nikkhepo atthajotanā;

Gambhīraṃ nipuṇaṃ ṭhānaṃ, tampi buddhena desitaṃ.

Phân tích Tâm và Sắc, Tóm tắt, và làm sáng tỏ ý nghĩa; Những pháp môn sâu xa, vi tế này, cũng đã được Đức Phật thuyết giảng.

Tadanantaraṃ vibhaṅgappakaraṇaṃ nāma. Taṃ khandhavibhaṅgo āyatanavibhaṅgo dhātuvibhaṅgo saccavibhaṅgo idriyavibhaṅgo paccayākāravibhaṅgo satipaṭṭhānavibhaṅgo sammappadhānavibhaṅgo iddhipādavibhaṅgo bojjhaṅgavibhaṅgo maggaṅgavibhaṅgo jhānavibhaṅgo appamaññāvibhaṅgo sikkhāpadavibhaṅgo paṭisambhidāvibhaṅgo ñāṇavibhaṅgo khuddakavatthuvibhaṅgo dhammahadayavibhaṅgoti aṭṭhārasavidhena vibhattaṃ.

Tiếp theo đó là bộ Vibhaṅga (Phân Tích). Nó được chia thành mười tám loại: Phân tích Uẩn, Phân tích Xứ, Phân tích Giới, Phân tích Đế, Phân tích Căn, Phân tích Duyên Khởi, Phân tích Niệm Xứ, Phân tích Chánh Cần, Phân tích Thần Túc, Phân tích Giác Chi, Phân tích Đạo Chi, Phân tích Thiền, Phân tích Vô Lượng, Phân tích Học Giới, Phân tích Vô Ngại Giải, Phân tích Trí, Phân tích Tiểu Đề, và Phân tích Tâm Yếu Pháp.

Tattha [Pg.8] khandhavibhaṅgo suttantabhājanīyaabhidhammabhājanīyapañhapucchakānaṃ vasena tidhā vibhatto. So vācanāmaggato pañcamattabhāṇavāro, vitthāriyamāno pana ananto aparimāṇo hoti. Tato paraṃ āyatanavibhaṅgādayopi eteheva tīhi nayehi vibhattā. Tesu āyatanavibhaṅgo vācanāmaggato atirekabhāṇavāro, dhātuvibhaṅgo dvimattabhāṇavāro. Tathā saccavibhaṅgo. Indriyavibhaṅge suttantabhājanīyaṃ natthi; vācanāmaggato panesa atirekabhāṇavāramatto. Paccayākāravibhaṅgo chamattabhāṇavāro, pañhapucchakaṃ panettha natthi. Satipaṭṭhānavibhaṅgo atirekabhāṇavāramatto; tathā sammappadhāna iddhipādabojjhaṅgamaggaṅgavibhaṅgā. Jhānavibhaṅgo dvibhāṇavāramatto, appamaññāvibhaṅgo atirekabhāṇavāramatto. Sikkhāpadavibhaṅgepi suttantabhājanīyaṃ natthi; vācanāmaggato panesa atirekabhāṇavāramatto; tathā paṭisambhidāvibhaṅgo. Ñāṇavibhaṅgo dasavidhena vibhatto; vācanāmaggato panesa timattabhāṇavāro. Khuddakavatthuvibhaṅgopi dasavidhena vibhatto; vācanāmaggato panesa timattabhāṇavāro. Dhammahadayavibhaṅgo tividhena vibhatto; vācanāmaggato panesa atirekadvibhāṇavāramatto. Sabbepi vitthāriyamānā anantā aparimāṇā honti. Evametaṃ vibhaṅgappakaraṇaṃ vācanāmaggato pañcatiṃsamattabhāṇavāraṃ; vitthārato pana anantamaparimāṇaṃ hoti.

Trong ấy, Phân Tích Uẩn được phân chia làm ba theo cách phân tích theo Kinh, phân tích theo Vi Diệu Pháp, và phần vấn đáp. Theo đường lối tụng đọc, chương ấy có khoảng năm tụng phẩm, nhưng khi được triển khai thì trở nên vô tận, vô lượng. Sau đó, các Phân Tích Xứ v.v... cũng được phân chia theo ba phương pháp này. Trong số ấy, Phân Tích Xứ theo đường lối tụng đọc thì có hơn một tụng phẩm, Phân Tích Giới có khoảng hai tụng phẩm. Phân Tích Đế cũng vậy. Trong Phân Tích Quyền, không có phần phân tích theo Kinh; nhưng theo đường lối tụng đọc thì có khoảng hơn một tụng phẩm. Phân Tích Duyên Khởi có khoảng sáu tụng phẩm, và ở đây không có phần vấn đáp. Phân Tích Niệm Xứ có khoảng hơn một tụng phẩm; các Phân Tích Chánh Cần, Thần Túc, Giác Chi, Đạo Chi cũng vậy. Phân Tích Thiền có khoảng hai tụng phẩm, Phân Tích Vô Lượng có khoảng hơn một tụng phẩm. Trong Phân Tích Học Giới cũng không có phần phân tích theo Kinh; nhưng theo đường lối tụng đọc thì có khoảng hơn một tụng phẩm; Phân Tích Vô Ngại Giải cũng vậy. Phân Tích Trí được phân chia theo mười cách; nhưng theo đường lối tụng đọc thì có khoảng ba tụng phẩm. Phân Tích Tiểu Sự cũng được phân chia theo mười cách; nhưng theo đường lối tụng đọc thì có khoảng ba tụng phẩm. Phân Tích Pháp Tâm được phân chia theo ba cách; nhưng theo đường lối tụng đọc thì có khoảng hơn hai tụng phẩm. Tất cả các phân tích này khi được triển khai thì trở nên vô tận, vô lượng. Như vậy, bộ Phân Tích này theo đường lối tụng đọc thì có khoảng ba mươi lăm tụng phẩm; còn về mặt chi tiết thì trở nên vô tận, vô lượng.

Tadanantaraṃ dhātukathāpakaraṇaṃ nāma. Taṃ saṅgaho asaṅgaho, saṅgahitena asaṅgahitaṃ, asaṅgahitena saṅgahitaṃ, saṅgahitena saṅgahitaṃ, asaṅgahitena asaṅgahitaṃ; sampayogo vippayogo, sampayuttena vippayuttaṃ, vippayuttena sampayuttaṃ, sampayuttena sampayuttaṃ, vippayuttena vippayuttaṃ; saṅgahitena sampayuttaṃ vippayuttaṃ; sampayuttena saṅgahitaṃ asaṅgahitaṃ, asaṅgahitena sampayuttaṃ vippayuttaṃ, vippayuttena saṅgahitaṃ asaṅgahitanti cuddasavidhena vibhattaṃ. Taṃ vācanāmaggato atirekachabhāṇavāramattaṃ, vitthāriyamānaṃ pana anantamaparimāṇaṃ hoti.

Kế đó là bộ Ngữ Tông. Bộ ấy được phân chia theo mười bốn cách là: Nhiếp và Bất Nhiếp; Bất Nhiếp với cái đã được Nhiếp, Nhiếp với cái Bất Nhiếp, Nhiếp với cái đã được Nhiếp, Bất Nhiếp với cái Bất Nhiếp; Tương Ưng và Bất Tương Ưng; Bất Tương Ưng với cái đã Tương Ưng, Tương Ưng với cái Bất Tương Ưng, Tương Ưng với cái đã Tương Ưng, Bất Tương Ưng với cái Bất Tương Ưng; Tương Ưng, Bất Tương Ưng với cái đã được Nhiếp; Tương Ưng, Bất Nhiếp với cái đã Tương Ưng; Tương Ưng, Bất Tương Ưng với cái Bất Nhiếp; Nhiếp, Bất Nhiếp với cái Bất Tương Ưng. Theo đường lối tụng đọc, bộ ấy có khoảng hơn sáu tụng phẩm, nhưng khi được triển khai thì trở nên vô tận, vô lượng.

Tadanantaraṃ puggalapaññatti nāma. Sā ‘‘khandhapaññatti āyatanapaññatti dhātupaññatti saccapaññatti indriyapaññatti puggalapaññattī’’ti chabbidhena vibhattā. Sā vācanāmaggato atirekapañcabhāṇavārā; vitthāriyamānā pana anantā aparimāṇāva hoti.

Kế đó là bộ Nhân Định. Bộ ấy được phân chia theo sáu cách là: chế định về uẩn, chế định về xứ, chế định về giới, chế định về đế, chế định về quyền, và chế định về cá nhân. Theo đường lối tụng đọc, bộ ấy có hơn năm tụng phẩm; nhưng khi được triển khai thì cũng trở nên vô tận, vô lượng.

Tadanantaraṃ [Pg.9] kathāvatthuppakaraṇaṃ nāma. Taṃ sakavāde pañca suttasatāni paravāde pañcāti suttasahassaṃ samodhānetvā vibhattaṃ. Taṃ vācanāmaggato idāni potthake likhitaṃ aggahetvā saṅgītiāropitanayena dīghanikāyappamāṇaṃ, vitthāriyamānaṃ pana anantamaparimāṇaṃ hoti.

Kế đó là bộ Luận Sự. Bộ ấy được phân chia bằng cách hợp lại một ngàn kinh, gồm năm trăm kinh về quan điểm của mình và năm trăm về quan điểm của người khác. Theo đường lối tụng đọc, không kể đến những gì được viết trong sách hiện nay, theo cách thức được đưa vào kỳ kết tập thì có dung lượng bằng Trường Bộ Kinh, nhưng khi được triển khai thì trở nên vô tận, vô lượng.

Tadanantaraṃ yamakaṃ nāma. Taṃ mūlayamakaṃ khandhayamakaṃ āyatanayamakaṃ dhātuyamakaṃ saccayamakaṃ saṅkhārayamakaṃ anusayayamakaṃ cittayamakaṃ dhammayamakaṃ indriyayamakanti dasavidhena vibhattaṃ. Taṃ vācanāmaggato vīsabhāṇavārasataṃ, vitthārato pana anantamaparimāṇaṃ hoti.

Kế đó là bộ Song Đối. Bộ ấy được phân chia theo mười cách là: Song Đối Căn, Song Đối Uẩn, Song Đối Xứ, Song Đối Giới, Song Đối Đế, Song Đối Hành, Song Đối Tùy Miên, Song Đối Tâm, Song Đối Pháp, và Song Đối Quyền. Theo đường lối tụng đọc, bộ ấy có một trăm hai mươi tụng phẩm, còn về mặt chi tiết thì trở nên vô tận, vô lượng.

Tadanantaraṃ mahāpakaraṇaṃ nāma. Paṭṭhānantipi tasseva nāmaṃ. Taṃ hetupaccayo ārammaṇapaccayo adhipatipaccayo anantarapaccayo samanantarapaccayo sahajātapaccayo aññamaññapaccayo nissayapaccayo upanissayapaccayo purejātapaccayo pacchājātapaccayo āsevanapaccayo kammapaccayo vipākapaccayo āhārapaccayo indriyapaccayo jhānapaccayo maggapaccayo sampayuttapaccayo vippayuttapaccayo atthipaccayo natthipaccayo vigatapaccayo avigatapaccayoti. Paccayavasena tāva catuvīsatividhena vibhattaṃ.

Kế đó là bộ Đại Tác. Vị Trí cũng là tên của bộ ấy. Bộ ấy, trước hết theo phương diện duyên, được phân chia theo hai mươi bốn cách là: duyên nhân, duyên cảnh, duyên trưởng, duyên vô gián, duyên đẳng vô gián, duyên câu sanh, duyên hỗ tương, duyên y chỉ, duyên cận y, duyên tiền sanh, duyên hậu sanh, duyên trùng dụng, duyên nghiệp, duyên dị thục, duyên vật thực, duyên quyền, duyên thiền, duyên đạo, duyên tương ưng, duyên bất tương ưng, duyên hiện hữu, duyên vô hữu, duyên ly, và duyên bất ly.

Imasmiṃ pana ṭhāne paṭṭhānaṃ samānetabbaṃ. Kusalattikādayo hi dvāvīsati tikā, nāma hetū dhammā nahetū dhammā…pe… saraṇā dhammā araṇā dhammāti ime sataṃ dukā. Aparepi vijjābhāgino dhammā avijjābhāgino dhammā…pe… khaye ñāṇaṃ, anuppāde ñāṇanti dvācattālīsa suttantikadukā nāma. Tesu dvāvīsati tikā sataṃ dukāti ayaṃ āhaccabhāsitā jinavacanabhūtā sabbaññubuddhena desitā sattannaṃ pakaraṇānaṃ mātikā nāma.

Tuy nhiên, ở đây nên hợp lại phần Vị Trí. Quả vậy, có hai mươi hai nhóm ba, bắt đầu với nhóm ba Thiện, và một trăm nhóm hai này, (bắt đầu với) các pháp là nhân, các pháp không là nhân... cho đến... các pháp có phiền não, các pháp không có phiền não. Lại nữa, có bốn mươi hai nhóm hai thuộc về Kinh, (bắt đầu với) các pháp thuộc phần minh, các pháp thuộc phần vô minh... cho đến... trí về sự đoạn tận, trí về sự không sanh khởi. Trong số ấy, hai mươi hai nhóm ba và một trăm nhóm hai này, được gọi là Đề Mục của bảy bộ, đã được bậc Toàn Giác thuyết giảng, là lời của bậc Chiến Thắng, được nói ra một cách trực tiếp.

Athāpare dvācattālīsa suttantikadukā kutopabhavā kena ṭhapitā kena desitāti? Dhammasenāpatisāriputtattherappabhavā, tena ṭhapitā, tena desitāti. Ime ṭhapento pana thero na sāmukkaṃsikena attano ñāṇena ṭhapesi. Ekuttariyaṃ pana ekanipātadukanipātasaṅgīti dasuttarasuttantehi samodhānetvā ābhidhammikattherānaṃ suttantaṃ patvā akilamatthaṃ ṭhapitā. Te panete ekasmiṃ nikkhepakaṇḍeyeva matthakaṃ [Pg.10] pāpetvā vibhattā. Sesaṭṭhānesu yāva saraṇadukā abhidhammo vibhatto.

Vậy, bốn mươi hai nhóm hai thuộc về Kinh còn lại do đâu mà có, do ai thiết lập, do ai thuyết giảng? Chúng do Trưởng lão Tướng quân Chánh pháp Sāriputta mà có, do vị ấy thiết lập, do vị ấy thuyết giảng. Tuy nhiên, khi thiết lập những điều này, vị Trưởng lão đã không thiết lập bằng trí tuệ đặc thù của riêng mình. Mà chúng đã được thiết lập nhằm mục đích không gây mệt nhọc cho các vị Trưởng lão thông thạo Vi Diệu Pháp khi đề cập đến Kinh tạng, bằng cách hợp lại từ Tăng Nhất Bộ, các kỳ kết tập Một Pháp, Hai Pháp, và kinh Thập Thượng. Và những điều này đã được phân tích, được đưa đến phần đỉnh điểm chỉ trong một chương Tóm Lược. Ở những nơi còn lại, Vi Diệu Pháp được phân tích cho đến nhóm hai về phiền não.

Sammāsambuddhena hi anulomapaṭṭhāne dvāvīsati tike nissāya tikapaṭṭhānaṃ nāma niddiṭṭhaṃ. Sataṃ duke nissāya dukapaṭṭhānaṃ nāma niddiṭṭhaṃ. Tato paraṃ dvāvīsati tike gahetvā dukasate pakkhipitvā dukatikapaṭṭhānaṃ nāma dassitaṃ. Tato paraṃ dukasataṃ gahetvā dvāvīsatiyā tikesu pakkhipitvā tikadukapaṭṭhānaṃ nāma dassitaṃ. Tike pana tikesuyeva pakkhipitvā tikatikapaṭṭhānaṃ nāma dassitaṃ. Duke ca dukesuyeva pakkhipitvā dukadukapaṭṭhānaṃ nāma dassitaṃ. Evaṃ –

Thật vậy, trong phần Vị trí Thuận, đức Chánh Đẳng Giác đã chỉ ra phần gọi là Vị trí Mẫu ba do nương vào hai mươi hai mẫu ba. Ngài đã chỉ ra phần gọi là Vị trí Mẫu hai do nương vào một trăm mẫu hai. Sau đó, sau khi đã lấy hai mươi hai mẫu ba phối hợp vào một trăm mẫu hai, Ngài đã trình bày phần gọi là Vị trí Mẫu hai - Mẫu ba. Sau đó, sau khi đã lấy một trăm mẫu hai phối hợp vào hai mươi hai mẫu ba, Ngài đã trình bày phần gọi là Vị trí Mẫu ba - Mẫu hai. Lại nữa, sau khi đã phối hợp các mẫu ba vào chính các mẫu ba, Ngài đã trình bày phần gọi là Vị trí Mẫu ba - Mẫu ba. Và sau khi đã phối hợp các mẫu hai vào chính các mẫu hai, Ngài đã trình bày phần gọi là Vị trí Mẫu hai - Mẫu hai. Như vậy –

Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,Dukatikañceva tikadukañca;

Tikatikañceva dukadukañca,Cha anulomamhi nayā sugambhīrāti. (paṭṭhā. 1.1.39);

Vị trí Mẫu ba cao quý, Mẫu hai tối thượng, và Mẫu hai - Mẫu ba, và Mẫu ba - Mẫu hai; và Mẫu ba - Mẫu ba, và Mẫu hai - Mẫu hai, sáu phương pháp trong phần Thuận thật là thậm thâm. (Paṭṭhā. 1.1.39);

Paccanīyapaṭṭhānepi dvāvīsatitike nissāya tikapaṭṭhānaṃ nāma. Dukasataṃ nissāya dukapaṭṭhānaṃ nāma. Dvāvīsatitike dukasate pakkhipitvā dukatikapaṭṭhānaṃ nāma. Dukasataṃ dvāvīsatiyā tikesu pakkhipitvā tikadukapaṭṭhānaṃ nāma. Tike tikesuyeva pakkhipitvā tikatikapaṭṭhānaṃ nāma. Duke dukesuyeva pakkhipitvā dukadukapaṭṭhānaṃ nāmāti paccanīyepi chahi nayehi paṭṭhānaṃ niddiṭṭhaṃ. Tena vuttaṃ –

Cũng vậy, trong phần Vị trí Đối nghịch, phần gọi là Vị trí Mẫu ba là do nương vào hai mươi hai mẫu ba. Phần gọi là Vị trí Mẫu hai là do nương vào một trăm mẫu hai. Phần gọi là Vị trí Mẫu hai - Mẫu ba là sau khi đã phối hợp hai mươi hai mẫu ba vào một trăm mẫu hai. Phần gọi là Vị trí Mẫu ba - Mẫu hai là sau khi đã phối hợp một trăm mẫu hai vào hai mươi hai mẫu ba. Phần gọi là Vị trí Mẫu ba - Mẫu ba là sau khi đã phối hợp các mẫu ba vào chính các mẫu ba. Phần gọi là Vị trí Mẫu hai - Mẫu hai là sau khi đã phối hợp các mẫu hai vào chính các mẫu hai. Như thế, trong phần Đối nghịch cũng đã được chỉ ra Vị trí theo sáu phương pháp. Do đó, có lời nói rằng –

Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,Dukatikañceva tikadukañca;

Tikatikañceva dukadukañca,Cha paccanīyamhi nayā sugambhīrāti. (paṭṭhā. 1.1.44);

Vị trí Mẫu ba cao quý, Mẫu hai tối thượng, và Mẫu hai - Mẫu ba, và Mẫu ba - Mẫu hai; và Mẫu ba - Mẫu ba, và Mẫu hai - Mẫu hai, sáu phương pháp trong phần Đối nghịch thật là thậm thâm. (Paṭṭhā. 1.1.44);

Tato paraṃ anulomapaccanīyepi eteneva upāyena cha nayā dassitā. Tenāha –

Sau đó, trong phần Thuận - Đối nghịch cũng đã được trình bày sáu phương pháp bằng chính phương thức này. Do đó, Ngài nói rằng –

Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,Dukatikañceva tikadukañca;

Tikatikañceva dukadukañca,Cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrāti. (paṭṭhā. 1.1.48);

Vị trí Mẫu ba cao quý, Mẫu hai tối thượng, và Mẫu hai - Mẫu ba, và Mẫu ba - Mẫu hai; và Mẫu ba - Mẫu ba, và Mẫu hai - Mẫu hai, sáu phương pháp trong phần Thuận - Đối nghịch thật là thậm thâm. (Paṭṭhā. 1.1.48);

Tadanantaraṃ [Pg.11] paccanīyānulomepi eteheva chahi nayehi niddiṭṭhaṃ. Tenāha –

Kế đó, trong phần Đối nghịch - Thuận cũng đã được chỉ ra bằng chính sáu phương pháp này. Do đó, Ngài nói rằng –

Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,Dukatikañceva tikadukañca;

Tikatikañceva dukadukañca,Cha paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrāti. (paṭṭhā. 1.1.52);

Vị trí Mẫu ba cao quý, Mẫu hai tối thượng, và Mẫu hai - Mẫu ba, và Mẫu ba - Mẫu hai; và Mẫu ba - Mẫu ba, và Mẫu hai - Mẫu hai, sáu phương pháp trong phần Đối nghịch - Thuận thật là thậm thâm. (Paṭṭhā. 1.1.52);

Evaṃ anulome cha paṭṭhānāni, paṭilome cha, anulomapaccanīye cha, paccanīyānulome cha paṭṭhānānīti idaṃ catuvīsatisamantapaṭṭhānasamodhānaṃ paṭṭhānaṃ mahāpakaraṇaṃ nāma.

Như vậy, có sáu Vị trí trong phần Thuận, sáu trong phần Đảo nghịch, sáu trong phần Thuận - Đối nghịch, và sáu Vị trí trong phần Đối nghịch - Thuận. Sự hợp lại của hai mươi bốn Vị trí toàn diện này được gọi là Đại Thư, tức là bộ Vị Trí.

Idāni imassa abhidhammassa gambhīrabhāvavijānanatthaṃ cattāro sāgarā veditabbā – saṃsārasāgaro, jalasāgaro, nayasāgaro, ñāṇasāgaroti. Tattha saṃsārasāgaro nāma –

Bây giờ, để biết được sự thậm thâm của Vi Diệu Pháp này, cần phải biết đến bốn biển cả: biển luân hồi, biển nước, biển phương pháp, và biển trí tuệ. Trong ấy, biển luân hồi được gọi là –

Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca;

Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccatīti.

Sự nối tiếp của các uẩn, và của các giới và các xứ; diễn tiến không gián đoạn, được gọi là luân hồi.

Evaṃ vuttaṃ saṃsāravaṭṭaṃ. Svāyaṃ yasmā imesaṃ sattānaṃ uppattiyā purimā koṭi na paññāyati ettakānañhi vassasatānaṃ vā vassasahassānaṃ vā vassasatasahassānaṃ vā, kappasatānaṃ vā kappasahassānaṃ vā kappasatasahassānaṃ vā matthake sattā uppannā, tato pubbe nāhesunti vā, asukassa nāma rañño kāle uppannā, asukassa buddhassa kāle uppannā tato pubbe nāhesunti vā, ayaṃ paricchedo natthi; ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ito pubbe avijjā nāhosi atha pacchā samabhavī’’ti (a. ni. 10.61) iminā pana nayena saṃsārasāgaro anamataggova.

Vòng luân hồi đã được nói đến như vậy. Vòng luân hồi này, vì rằng điểm khởi đầu sự sanh khởi của các chúng sanh này là không thể nhận biết được, nên không có sự xác định rằng: ‘Các chúng sanh đã sanh khởi sau từng ấy trăm năm, hay ngàn năm, hay trăm ngàn năm, hoặc trăm kiếp, hay ngàn kiếp, hay trăm ngàn kiếp, và trước đó thì không có,’ hoặc là: ‘(Chúng sanh) đã sanh khởi vào thời của vị vua tên là thế này, đã sanh khởi vào thời của vị Phật tên là thế này, và trước đó thì không có.’ Lại nữa, theo phương pháp này: ‘Này các Tỳ khưu, điểm khởi đầu của vô minh là không thể nhận biết được, (nghĩ rằng) trước đây vô minh đã không có, rồi sau đó mới có mặt,’ (A. Ni. 10.61) thì biển luân hồi quả thật là vô thỉ.

Mahāsamuddo pana jalasāgaro nāmāti veditabbo. So caturāsītiyojanasahassagambhīro. Tattha udakassa āḷhakasatehi vā āḷhakasahassehi vā āḷhakasatasahassehi vā pamāṇaṃ nāma natthi[Pg.12]. Atha kho asaṅkhyeyyo appameyyo mahāudakakkhandhotveva saṅkhyaṃ gacchati. Ayaṃ jalasāgaro nāma.

Lại nữa, đại dương cần được biết là biển nước. Biển ấy sâu tám mươi bốn ngàn do-tuần. Ở đó, không có sự đo lường nước bằng trăm, hay ngàn, hay trăm ngàn āḷhaka. Mà trái lại, nó được tính đến chỉ như là một khối nước lớn không thể đếm được, không thể lường được. Đây được gọi là biển nước.

Katamo nayasāgaro? Tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ. Dvepi hi tantiyo paccavekkhantānaṃ saddhāsampannānaṃ pasādabahulānaṃ ñāṇuttarānaṃ kulaputtānaṃ anantaṃ pītisomanassaṃ uppajjati. Katamā dve? Vinayañca abhidhammañca. Vinayadharabhikkhūnañhi vinayatantiṃ paccavekkhantānaṃ dosānurūpaṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ nāma – imasmiṃ dose imasmiṃ vītikkame idaṃ nāma hotīti sikkhāpadapaññāpanaṃ – aññesaṃ avisayo, buddhānameva visayoti. Uttarimanussadhammapeyyālaṃ paccavekkhantānaṃ nīlapeyyālaṃ paccavekkhantānaṃ sañcarittapeyyālaṃ paccavekkhantānaṃ anantaṃ pītisomanassaṃ uppajjati. Ābhidhammikabhikkhūnampi khandhantaraṃ āyatanantaraṃ dhātvantaraṃ indriyantaraṃ balabojjhaṅgakammavipākantaraṃ rūpārūpaparicchedaṃ saṇhasukhumadhammaṃ gaganatale tārakarūpāni gaṇhanto viya rūpārūpadhamme pabbaṃ pabbaṃ koṭṭhāsaṃ koṭṭhāsaṃ katvā vibhajanto dassesi vata no satthāti abhidhammatantiṃ paccavekkhantānaṃ anantaṃ pītisomanassaṃ uppajjati.

Biển phương pháp là gì? Là Tam Tạng, lời dạy của đức Phật. Thật vậy, đối với các thiện gia nam tử có đức tin, có nhiều tịnh tín, có trí tuệ siêu việt, khi quán xét cả hai bộ kinh điển, niềm hoan hỷ và vui mừng vô biên khởi sanh. Hai (bộ) là gì? Là Tạng Luật và Tạng Vi Diệu Pháp. Đối với các vị Tỳ khưu thông thuộc Tạng Luật, khi quán xét bộ kinh điển Luật, (họ nghĩ rằng) việc chế định học giới tương ứng với tội lỗi – tức là việc chế định học giới rằng ‘trong tội này, trong sự vi phạm này, thì có (điều) này’ – là không phải cảnh giới của những người khác, mà chính là cảnh giới của chư Phật. Khi quán xét đoạn văn về pháp của bậc siêu nhân, khi quán xét đoạn văn về màu xanh, khi quán xét đoạn văn về việc dẫn mối, niềm hoan hỷ và vui mừng vô biên khởi sanh. Cũng vậy, đối với các vị Tỳ khưu thông thuộc Vi Diệu Pháp, khi quán xét bộ kinh điển Vi Diệu Pháp, (họ nghĩ rằng): ‘Ôi, bậc Đạo Sư của chúng ta đã trình bày, đã phân chia các pháp sắc và danh, từng đốt từng đốt, từng phần từng phần, giống như người đang đếm các hình thể của những vì sao trên bầu trời, (Ngài đã phân tích) sự khác biệt giữa các uẩn, sự khác biệt giữa các xứ, sự khác biệt giữa các giới, sự khác biệt giữa các quyền, sự khác biệt giữa các lực, các giác chi, nghiệp và quả của nghiệp, sự phân định sắc pháp và danh pháp, là các pháp tế nhị và vi tế,’ niềm hoan hỷ và vui mừng vô biên khởi sanh.

Evaṃ uppattiyā panassa idaṃ vatthupi veditabbaṃ – mahāgatigamiyatissadattatthero kira nāma mahābodhiṃ vandissāmīti paratīraṃ gacchanto nāvāya uparitale nisinno mahāsamuddaṃ olokesi. Athassa tasmiṃ samaye neva paratīraṃ paññāyittha, na orimatīraṃ, ūmivegappabhedasamuggatajalacuṇṇaparikiṇṇo pana pasāritarajatapaṭṭasumanapupphasantharasadiso mahāsamuddova paññāyittha. So kiṃ nu kho mahāsamuddassa ūmivego balavā udāhu catuvīsatippabhede samantapaṭṭhāne nayamukhaṃ balavanti cintesi. Athassa mahāsamudde paricchedo paññāyati – ayañhi heṭṭhā mahāpathaviyā paricchinno, upari ākāsena, ekato cakkavāḷapabbatena, ekato velantena paricchinno; samantapaṭṭhānassa pana paricchedo na paññāyatīti saṇhasukhumadhammaṃ paccavekkhantassa balavapīti uppannā. So pītiṃ vikkhambhetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā yathānisinnova sabbakilese khepetvā aggaphale arahatte patiṭṭhāya udānaṃ udānesi –

Và câu chuyện về sự phát sinh của pháp này cũng nên được biết như sau: Tương truyền, trưởng lão Mahāgatigamiyatissadatta, trong khi đi đến bờ bên kia với ý định đảnh lễ cây Bồ-đề vĩ đại, đã ngồi trên boong thuyền và nhìn ra đại dương. Bấy giờ, đối với vị ấy, bờ bên kia không hiện ra, bờ bên này cũng không; chỉ có đại dương hiện ra, trông giống như một tấm bạc được trải rộng hay một lớp hoa sumanā, bị bao phủ bởi những hạt nước li ti sinh khởi từ sức mạnh của những con sóng vỗ. Vị ấy suy nghĩ rằng: ‘Sức mạnh của sóng biển trong đại dương này mạnh hơn, hay phương pháp trong bộ Samantapaṭṭhāna với hai mươi bốn loại duyên hệ mạnh hơn?’ Bấy giờ, giới hạn của đại dương hiện rõ với vị ấy – đại dương này bị giới hạn bởi đại địa ở phía dưới, bởi hư không ở phía trên, bởi dãy núi Cakkavāḷa ở một bên, và bởi bờ biển ở một bên; nhưng giới hạn của Samantapaṭṭhāna thì không hiện rõ. Khi vị ấy quán chiếu pháp vi tế và sâu sắc như vậy, một niềm hỷ lạc mạnh mẽ đã khởi sinh. Vị ấy đã chế ngự niềm hỷ lạc, phát triển tuệ quán, và ngay khi đang ngồi như thế, đã đoạn trừ tất cả các phiền não, an trú trong quả vị cao nhất là A-la-hán, và thốt lên lời cảm hứng rằng –

Attheva [Pg.13] gambhīragataṃ sudubbudhaṃ,Sayaṃ abhiññāya sahetusambhavaṃ;

Yathānupubbaṃ nikhilena desitaṃ,Mahesinā rūpagataṃva passatīti.

Ý nghĩa sâu xa, rất khó liễu tri, đã được bậc Đại Sĩ tự mình chứng ngộ cùng với nhân duyên sinh khởi của nó; và đã được Ngài thuyết giảng một cách tuần tự và trọn vẹn, người ta thấy nó như thể đã hiện thành hình sắc.

Ayaṃ nayasāgaro nāma.

Đây được gọi là biển phương pháp.

Katamo ñāṇasāgaro? Sabbaññutaññāṇaṃ ñāṇasāgaro nāma. Ayaṃ saṃsārasāgaro nāma, ayaṃ jalasāgaro nāma, ayaṃ nayasāgaro nāmāti hi aññena na sakkā jānituṃ, sabbaññutaññāṇeneva sakkā jānitunti sabbaññutaññāṇaṃ ñāṇasāgaro nāma. Imesu catūsu sāgaresu imasmiṃ ṭhāne nayasāgaro adhippeto. Imañhi sabbaññubuddhāva paṭivijjhanti.

Thế nào là biển trí tuệ? Trí tuệ nhất thiết chủng trí được gọi là biển trí tuệ. Thật vậy, không ai khác có thể biết được rằng: ‘Đây là biển luân hồi, đây là biển nước, đây là biển phương pháp.’ Chỉ có trí tuệ nhất thiết chủng trí mới có thể biết được, do đó trí tuệ nhất thiết chủng trí được gọi là biển trí tuệ. Trong bốn biển này, ở đây, biển phương pháp được nói đến. Chỉ có các vị Phật Toàn Giác mới thâm nhập được pháp này.

Ayampi bhagavā bodhimūle nisinno ‘imaṃ paṭivijjhitvā imaṃ vata me dhammaṃ esantassa gavesantassa kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni vītivattāni, atha me imasmiṃ pallaṅke nisinnena diyaḍḍhakilesasahassaṃ khepetvā ayaṃ dhammo paṭividdho’ti paṭividdhadhammaṃ paccavekkhanto sattāhaṃ ekapallaṅkena nisīdi. Tato tamhā pallaṅkā vuṭṭhāya ‘imasmiṃ vata me pallaṅke sabbaññutaññāṇaṃ paṭividdha’nti animisehi cakkhūhi sattāhaṃ pallaṅkaṃ olokento aṭṭhāsi. Tato devatānaṃ ‘ajjāpi nūna siddhatthassa kattabbakiccaṃ atthi, pallaṅkasmiñhi ālayaṃ na vijahatī’ti parivitakko udapādi.

Vị Thế Tôn này cũng vậy, sau khi ngồi dưới cội Bồ-đề và thâm nhập được pháp này, Ngài đã ngồi trên một bảo tọa trong bảy ngày để quán chiếu pháp đã chứng ngộ, suy niệm rằng: ‘Ôi, trong khi tìm kiếm và truy tầm pháp này, ta đã trải qua bốn a-tăng-kỳ và hơn một trăm ngàn đại kiếp. Và rồi, khi ngồi trên bảo tọa này, ta đã đoạn trừ một ngàn năm trăm phiền não và chứng ngộ được pháp này.’ Sau đó, Ngài đứng dậy khỏi bảo tọa ấy và đứng nhìn bảo tọa trong bảy ngày với đôi mắt không chớp, nghĩ rằng: ‘Ôi, trên bảo tọa này, ta đã chứng ngộ trí tuệ nhất thiết chủng trí.’ Bấy giờ, các vị chư thiên khởi lên suy nghĩ: ‘Chắc hẳn thái tử Tất-đạt-đa vẫn còn phận sự phải làm, vì ngài vẫn chưa từ bỏ sự quyến luyến đối với bảo tọa.’

Satthā devatānaṃ vitakkaṃ ñatvā tāvadeva tāsaṃ vitakkavūpasamanatthaṃ vehāsaṃ abbhuggantvā yamakapāṭihāriyaṃ dassesi. Mahābodhipallaṅkasmiñhi katapāṭihāriyañca, ñātisamāgame katapāṭihāriyañca, pāṭiyaputtasamāgame katapāṭihāriyañca, sabbaṃ kaṇḍambarukkhamūle katayamakapāṭihāriyasadisameva ahosi. Evaṃ yamakapāṭihāriyaṃ katvā pallaṅkassa ṭhitaṭṭhānassa ca antare ākāsato oruyha sattāhaṃ caṅkami. Imesu ca ekavīsatiyā divasesu ekadivasepi satthu sarīrato rasmiyo na nikkhantā.

Bậc Đạo Sư, biết được suy nghĩ của chư thiên, ngay lập tức bay lên không trung để dẹp tan suy nghĩ của họ và đã thị hiện song thông. Thần thông được thực hiện tại bảo tọa Đại Bồ-đề, thần thông được thực hiện tại buổi họp mặt quyến thuộc, và thần thông được thực hiện tại buổi họp mặt ở Pāṭiyaputta, tất cả đều giống như song thông được thực hiện dưới gốc cây Kaṇḍamba. Sau khi thực hiện song thông như vậy, Ngài từ trên không trung đi xuống khoảng giữa nơi bảo tọa và nơi Ngài đã đứng, rồi đi kinh hành trong bảy ngày. Và trong hai mươi mốt ngày này, không một tia sáng nào phát ra từ thân của bậc Đạo Sư.

Catutthe pana sattāhe pacchimuttarāya disāya ratanaghare nisīdi – ratanagharaṃ nāma neva sattaratanamayaṃ gehaṃ. Sattannaṃ pana pakaraṇānaṃ sammasitaṭṭhānaṃ [Pg.14] ratanagharanti veditabbaṃ – tattha dhammasaṅgaṇiṃ sammasantassāpi sarīrato rasmiyo na nikkhantā. Vibhaṅgappakaraṇaṃ dhātukathaṃ puggalapaññattiṃ kathāvatthuppakaraṇaṃ yamakappakaraṇaṃ sammasantassāpi sarīrato rasmiyo na nikkhantā. Yadā pana mahāpakaraṇaṃ oruyha ‘‘hetupaccayo ārammaṇapaccayo…pe… avigatapaccayo’’ti sammasanaṃ ārabhi, athassa catuvīsatisamantapaṭṭhānaṃ sammasantassa ekantato sabbaññutaññāṇaṃ mahāpakaraṇeyeva okāsaṃ labhi. Yathā hi timirapiṅgalamahāmaccho caturāsītiyojanasahassagambhīre mahāsamuddeyeva okāsaṃ labhati, evameva sabbaññutaññāṇaṃ ekantato mahāpakaraṇeyeva okāsaṃ labhi.

Vào tuần lễ thứ tư, Ngài ngự tại ngôi nhà báu (Ratanaghara) ở hướng tây bắc – nên biết rằng, ngôi nhà báu không phải là một ngôi nhà làm bằng bảy loại báu vật, mà là nơi Ngài đã quán xét bảy bộ luận. Tại đó, ngay cả khi quán xét bộ Pháp Tụ (Dhammasaṅgaṇi), các tia sáng cũng không phát ra từ thân Ngài. Ngay cả khi quán xét bộ Phân Tích (Vibhaṅga), bộ Chất Ngữ (Dhātukathā), bộ Nhân Chế Định (Puggalapaññatti), bộ Ngữ Tông (Kathāvatthu), và bộ Song Đối (Yamaka), các tia sáng cũng không phát ra từ thân Ngài. Nhưng khi Ngài đi vào bộ Đại Luận (Mahāpakaraṇa) và bắt đầu quán xét ‘Nhân duyên, cảnh duyên… cho đến… bất ly duyên,’ bấy giờ, khi quán xét hai mươi bốn duyên hệ trong bộ Samantapaṭṭhāna, trí tuệ nhất thiết chủng trí của Ngài mới hoàn toàn tìm thấy được phạm vi của nó trong bộ Đại Luận. Giống như con cá lớn Timirapiṅgala chỉ tìm thấy được không gian của nó trong đại dương sâu tám mươi bốn ngàn do-tuần, cũng vậy, trí tuệ nhất thiết chủng trí chỉ hoàn toàn tìm thấy được phạm vi của nó trong bộ Đại Luận.

Satthu evaṃ laddhokāsena sabbaññutaññāṇena yathāsukhaṃ saṇhasukhumadhammaṃ sammasantassa sarīrato nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassaravasena chabbaṇṇarasmiyo nikkhamiṃsu. Kesamassūhi ceva akkhīnañca nīlaṭṭhānehi nīlarasmiyo nikkhamiṃsu, yāsaṃ vasena gaganatalaṃ añjanacuṇṇasamokiṇṇaṃ viya umāpupphanīluppaladalasañchannaṃ viya vītipatantamaṇitālavaṇṭaṃ viya sampasāritamecakapaṭaṃ viya ca ahosi.

Khi bậc Đạo Sư đang quán xét pháp vi tế và sâu sắc một cách thoải mái với trí tuệ nhất thiết chủng trí đã tìm thấy được phạm vi của nó như vậy, sáu màu hào quang đã phát ra từ thân Ngài: màu xanh, vàng, đỏ, trắng, màu da cam, và màu rực rỡ. Từ tóc, râu và tròng đen của mắt, những tia sáng màu xanh phát ra, nhờ đó bầu trời trở nên như thể được rắc bột chì, như thể được bao phủ bởi hoa lanh và cánh hoa sen xanh, như thể một chiếc quạt bằng ngọc báu đang phe phẩy, và như thể một tấm vải màu xanh đậm được trải ra.

Chavito ceva akkhīnañca pītaṭṭhānehi pītarasmiyo nikkhamiṃsu; yāsaṃ vasena disābhāgā suvaṇṇarasadhārābhisiñcamānā viya suvaṇṇapaṭapasāritā viya kuṅkumacuṇṇakaṇikārapupphasamparikiṇṇā viya ca virociṃsu.

Từ da và tròng vàng của mắt, những tia sáng màu vàng phát ra; nhờ đó, các phương trời tỏa sáng như thể đang được tưới bởi những dòng vàng lỏng, như thể được trải bằng một tấm vải vàng, và như thể được rải đầy bột nghệ tây và hoa kaṇikāra.

Maṃsalohitehi ceva akkhīnañca rattaṭṭhānehi lohitarasmiyo nikkhamiṃsu yāsaṃ vasena disābhāgā cīnapiṭṭhacuṇṇarañjitā viya supakkalākhārasasiñcamānā viya rattakambalaparikkhittā viya jayasumanapāribhaddakabandhujīvakakusumasamparikiṇṇā viya ca virociṃsu.

Từ thịt, máu và tròng đỏ của mắt, những tia sáng màu đỏ phát ra, nhờ đó các phương trời tỏa sáng như thể được nhuộm bằng bột chu sa, như thể được tưới bởi nước cánh kiến đã nấu kỹ, như thể được bao phủ bởi những tấm chăn len màu đỏ, và như thể được rải đầy hoa jayasumana, pāribhaddaka, và bandhujīvaka.

Aṭṭhīhi ceva dantehi ca akkhīnañca setaṭṭhānehi odātarasmiyo nikkhamiṃsu; yāsaṃ vasena disābhāgā rajataghaṭehi āsiñcamānakhīradhārāsamparikiṇṇā viya sampasāritarajatapaṭṭavitānā viya, vītipatantarajatatālavaṇṭā viya, kundakumudasinduvārasumanamallikādikusumasañchannā viya ca virociṃsu.

Từ xương, từ răng, và từ tròng trắng của đôi mắt, các luồng quang minh màu trắng phát ra; nhờ các luồng quang minh ấy, các phương trời trở nên rực rỡ như thể được tưới đẫm bởi những dòng sữa đang tuôn chảy từ các bình bạc, như thể được giăng che bởi những tấm lụa bạc, như thể được phất qua phất lại bởi những chiếc quạt lá cọ bằng bạc, và như thể được bao phủ bởi các loài hoa như lài, súng, sinduvāra, sumana, và mallikā.

Mañjiṭṭhapabhassarā [Pg.15] pana tamhā tamhā sarīrappadesā nikkhamiṃsu. Iti tā chabbaṇṇarasmiyo nikkhamitvā ghanamahāpathaviṃ gaṇhiṃsu.

Còn các luồng quang minh màu đỏ thắm rực rỡ thì phát ra từ các nơi này nơi khác trên thân thể. Như vậy, sáu màu quang minh ấy phát ra và bao trùm lấy đại địa vững chắc.

Catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā mahāpathavī niddhantasuvaṇṇapiṇḍi viya ahosi. Atha mahāpathaviṃ bhinditvā heṭṭhā udakaṃ gaṇhiṃsu. Pathavisandhārakaṃ aṭṭhanahutādhikacatuyojanasatasahassabahalaṃ udakaṃ suvaṇṇakalasehi āsiñcamānavilīnasuvaṇṇaṃ viya ahosi. Udakaṃ vinivijjhitvā vātaṃ aggahesuṃ. Chanahutādhikanavayojanasatasahassabahalo vāto samussitasuvaṇṇakkhandho viya ahosi. Vātaṃ vinivijjhitvā heṭṭhā ajaṭākāsaṃ pakkhandiṃsu.

Đại địa, dày hai trăm bốn mươi ngàn do-tuần, đã trở nên như một khối vàng ròng đã được tinh luyện. Kế đó, các luồng quang minh xuyên thủng đại địa và bao trùm lấy khối nước ở bên dưới. Khối nước nâng đỡ quả đất, dày bốn trăm tám mươi ngàn do-tuần, đã trở nên như vàng nóng chảy đang được rót ra từ những chiếc bình vàng. Sau khi xuyên qua khối nước, các luồng quang minh bao trùm lấy khối gió. Khối gió, dày chín trăm sáu mươi ngàn do-tuần, đã trở nên như một khối vàng được dựng đứng. Sau khi xuyên qua khối gió, các luồng quang minh lao vào hư không ở bên dưới.

Uparibhāgena uggantvāpi cātumahārājike gaṇhiṃsu. Te vinivijjhitvā tāvatiṃse tato yāme tato tusite tato nimmānaratī tato paranimmitavasavattī tato nava brahmaloke tato vehapphale tato pañca suddhāvāse vinivijjhitvā cattāro āruppe gaṇhiṃsu. Cattāro ca āruppe vinivijjhitvā ajaṭākāsaṃ pakkhandiṃsu.

Hướng lên trên, các luồng quang minh cũng bay lên và bao trùm cõi trời Tứ Đại Thiên Vương. Sau khi xuyên qua cõi trời ấy, các luồng quang minh bao trùm cõi trời Đao Lợi, rồi đến cõi trời Dạ Ma, rồi đến cõi trời Đâu Suất, rồi đến cõi trời Hóa Lạc, rồi đến cõi trời Tha Hóa Tự Tại, rồi đến chín cõi trời Phạm thiên, rồi đến cõi trời Quảng Quả, rồi sau khi xuyên qua năm cõi Tịnh Cư, các luồng quang minh bao trùm bốn cõi Vô Sắc. Và sau khi xuyên qua bốn cõi Vô Sắc, các luồng quang minh lao vào hư không.

Tiriyabhāgehi anantā lokadhātuyo pakkhandiṃsu. Ettakesu ṭhānesu candamhi candappabhā natthi, sūriye sūriyappabhā natthi, tārakarūpesu tārakarūpappabhā natthi, devatānaṃ uyyānavimānakapparukkhesu ceva sarīresu ca ābharaṇesu cāti sabbattha pabhā natthi. Tisahassimahāsahassilokadhātuyā ālokapharaṇasamattho mahābrahmāpi sūriyuggamane khajjopanako viya ahosi. Candasūriyatārakarūpadevatuyyānavimānakapparukkhānaṃ paricchedamattakameva paññāyittha. Ettakaṃ ṭhānaṃ buddharasmīhiyeva ajjhotthaṭaṃ ahosi. Ayañca neva buddhānaṃ adhiṭṭhāniddhi, na bhāvanāmayiddhi. Saṇhasukhumadhammaṃ pana sammasato lokanāthassa lohitaṃ pasīdi, vatthurūpaṃ pasīdi, chavivaṇṇo pasīdi. Cittasamuṭṭhānā vaṇṇadhātu samantā asītihatthamatte padese niccalāva aṭṭhāsi. Iminā nīhārena sattāhaṃ sammasi.

Theo các phương ngang, các luồng quang minh lao vào vô số thế giới. Ở tất cả những nơi ấy, mặt trăng không có ánh trăng, mặt trời không có ánh nắng, các vì sao không có ánh sao, và ở khắp mọi nơi, các vị trời, các khu vườn, các lâu đài, các cây như ý, cả trên thân thể và các đồ trang sức của họ cũng đều không có ánh sáng. Ngay cả vị Đại Phạm Thiên có khả năng chiếu sáng khắp tam thiên đại thiên thế giới cũng trở nên như con đom đóm lúc mặt trời mọc. Người ta chỉ có thể nhận ra được hình dáng của mặt trăng, mặt trời, các vì sao, các vị trời, các khu vườn, các lâu đài, và các cây như ý mà thôi. Toàn thể không gian ấy đã bị hào quang của Đức Phật bao trùm. Và đây không phải là thần thông do sự quyết tâm của các vị Phật, cũng không phải là thần thông do sự tu tập. Nhưng khi bậc Lãnh Đạo Thế Gian đang quán xét pháp vi diệu và sâu sắc, huyết của ngài trở nên trong sáng, sắc pháp làm nền tảng trở nên trong sáng, màu da của ngài trở nên trong sáng. Sắc chất do tâm sanh khởi đã đứng yên không lay động trong một vùng khoảng tám mươi khuỷu tay xung quanh. Ngài đã quán xét theo cách này trong bảy ngày.

Satta rattindivāni sammasitadhammo kittako ahosīti? Ananto aparimāṇo ahosi. Ayaṃ tāva manasādesanā nāma. Satthā pana evaṃ sattāhaṃ manasā cintitadhammaṃ vacībhedaṃ katvā desento vassasatenapi [Pg.16] vassasahassenapi vassasatasahassenapi matthakaṃ pāpetvā desetuṃ na sakkotīti na vattabbaṃ. Aparabhāgepi hi tathāgato tāvatiṃsabhavane pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ dasasahassacakkavāḷadevatānaṃ majjhe nisinno mātaraṃ kāyasakkhiṃ katvā kusalā dhammā, akusalā dhammā, abyākatā dhammāti dhammaṃ desento satabhāgena sahassabhāgena satasahassabhāgena dhammantarā dhammantaraṃ saṅkamitvā saṅkamitvāva desesi. Tayo māse nirantaraṃ pavattitadesanā vegena pavattā ākāsagaṅgā viya adhomukhaṭhapitaudakaghaṭā nikkhantaudakadhārā viya ca hutvā anantā aparimāṇā ahosi.

Pháp được quán xét trong bảy ngày đêm ấy nhiều đến mức nào? Pháp ấy là vô tận, không thể lường được. Đây được gọi là sự thuyết giảng bằng ý. Tuy nhiên, không nên nói rằng bậc Đạo Sư, khi dùng lời nói để thuyết giảng pháp đã được tư duy bằng ý trong bảy ngày như vậy, lại không thể thuyết giảng cho đến khi kết thúc dù trong một trăm năm, một ngàn năm, hay một trăm ngàn năm. Bởi vì, trong một dịp sau này, đức Như Lai, khi ngự trên phiến đá Paṇḍukambala dưới cội cây Pāricchattaka ở cõi trời Đao Lợi, giữa các vị trời của mười ngàn thế giới, đã lấy mẫu thân làm chứng nhân tại chỗ và thuyết giảng Vi Diệu Pháp về 'các pháp thiện, các pháp bất thiện, các pháp vô ký,' ngài đã thuyết giảng bằng cách chuyển từ đề mục pháp này sang đề mục pháp khác, chỉ bằng một phần trăm, một phần ngàn, một phần trăm ngàn. Bài pháp được thuyết giảng liên tục trong ba tháng, giống như dòng sông trên không trung chảy xiết, và giống như dòng nước tuôn ra từ một bình nước bị úp ngược, đã trở nên vô tận và không thể lường được.

Buddhānañhi bhattānumodanakālepi thokaṃ vaḍḍhetvā anumodentānaṃ desanā dīghamajjhimanikāyappamāṇā hoti. Pacchābhattaṃ pana sampattaparisāya dhammaṃ desentānaṃ desanā saṃyuttaaṅguttarikadvemahānikāyappamāṇāva hoti. Kasmā? Buddhānañhi bhavaṅgaparivāso lahuko dantāvaraṇaṃ suphusitaṃ mukhādānaṃ siliṭṭhaṃ jivhā mudukā saro madhuro vacanaṃ lahuparivattaṃ. Tasmā taṃ muhuttaṃ desitadhammopi ettako hoti. Temāsaṃ desitadhammo pana ananto aparimāṇoyeva.

Đối với các vị Phật, ngay cả vào lúc tùy hỷ sau bữa ăn, bài pháp của các ngài, khi tùy hỷ bằng cách giảng rộng ra một chút, cũng có dung lượng bằng Trường Bộ Kinh và Trung Bộ Kinh. Còn bài pháp của các ngài khi thuyết giảng cho hội chúng đã vân tập sau bữa ăn thì có dung lượng bằng hai bộ kinh lớn là Tương Ưng Bộ và Tăng Chi Bộ. Tại sao vậy? Vì đối với các vị Phật, dòng tâm hữu phần trôi chảy nhanh chóng, hàng rào răng được sắp xếp khít khao, cửa miệng trơn láng, lưỡi mềm mại, giọng nói ngọt ngào, và lời nói chuyển đổi mau lẹ. Do đó, ngay cả pháp được thuyết trong một khoảnh khắc cũng nhiều đến như vậy. Huống nữa là pháp được thuyết trong ba tháng thì quả thật là vô tận, không thể lường được.

Ānandatthero hi bahussuto tipiṭakadharo pañcadasa gāthāsahassāni saṭṭhi padasahassāni latāpupphāni ākaḍḍhanto viya ṭhitapadeneva ṭhatvā gaṇhāti vā vāceti vā deseti vā. Ettako therassa eko uddesamaggo nāma hoti. Therassa hi anupadaṃ uddesaṃ dadamāno añño dātuṃ na sakkoti, na sampāpuṇāti. Sammāsambuddhova sampāpuṇeyya. Evaṃ adhimattasatimā adhimattagatimā adhimattadhitimā sāvako satthārā temāsaṃ iminā nīhārena desitadesanaṃ vassasataṃ vassasahassaṃ uggaṇhantopi matthakaṃ pāpetuṃ na sakkoti.

Quả vậy, trưởng lão Ānanda, bậc đa văn, thông thuộc Tam Tạng, có thể học, hoặc đọc, hoặc thuyết giảng mười lăm ngàn bài kệ, sáu mươi ngàn từ, trong khi vẫn đứng yên tại chỗ, giống như người ta hái hoa từ một dây leo. Ngần ấy được gọi là một khóa học của vị trưởng lão. Thật vậy, không một ai khác có thể đọc cho vị trưởng lão học thuộc từng lời một, vì không theo kịp. Chỉ có bậc Chánh Đẳng Giác mới có thể theo kịp. Một vị đệ tử có niệm lực, trí tuệ, và nghị lực siêu việt như vậy, đối với bài pháp được bậc Đạo Sư thuyết giảng theo cách này trong ba tháng, dù có học trong một trăm năm hay một ngàn năm cũng không thể nào học đến hết được.

Evaṃ temāsaṃ nirantaraṃ desentassa pana tathāgatassa kabaḷīkārāhārappaṭibaddhaṃ upādinnakasarīraṃ kathaṃ yāpesīti? Paṭijagganeneva. Buddhānañhi so so kālo suvavatthito suparicchinno supaccakkho. Tasmā bhagavā dhammaṃ desentova manussaloke kālaṃ oloketi. So bhikkhācāravelaṃ [Pg.17] sallakkhetvā nimmitabuddhaṃ māpetvā ‘imassa cīvaraggahaṇaṃ pattaggahaṇaṃ sarakutti ākappo ca evarūpo nāma hotu, ettakaṃ nāma dhammaṃ desetū’ti adhiṭṭhāya pattacīvaramādāya anotattadahaṃ gacchati. Devatā nāgalatādantakaṭṭhaṃ denti. Taṃ khāditvā anotattadahe sarīraṃ paṭijaggitvā manosilātale ṭhito surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā cīvaraṃ pārupitvā cātumahārājadattiyaṃ selamayaṃ pattaṃ ādāya uttarakuruṃ gacchati. Tato piṇḍapātaṃ āharitvā anotattadahatīre nisinno taṃ paribhuñjitvā divāvihārāya candanavanaṃ gacchati.

Lại nữa, đối với đức Như Lai, vị đã thuyết giảng liên tục trong ba tháng như thế, thân thể vật chất vốn phụ thuộc vào đoàn thực đã được duy trì như thế nào? Chính là nhờ sự chăm sóc. Quả vậy, đối với các đức Phật, mỗi thời điểm đều được xác định rõ ràng, phân định rõ ràng, nhận biết rõ ràng. Do đó, trong khi đang thuyết Pháp, đức Thế Tôn vẫn quan sát thời gian ở cõi người. Ngài, sau khi nhận thấy đã đến giờ đi khất thực, liền hóa hiện một vị Phật hóa thân, rồi quyết định rằng: ‘Việc cầm y, cầm bát, giọng nói, và phong thái của vị này hãy như thế này, và hãy thuyết chừng ấy Pháp,’ rồi Ngài mang y bát đi đến hồ Anotatta. Chư thiên dâng tăm xỉa răng làm bằng dây Nāgalatā. Sau khi nhai (xỉa răng) xong, Ngài chăm sóc thân thể ở hồ Anotatta, rồi đứng trên phiến đá Manosilā, đắp tấm hạ y màu đỏ thẫm, khoác thượng y, mang bát bằng đá do Tứ Đại Thiên Vương dâng, rồi đi đến châu Uttarakuru. Từ đó, Ngài mang vật thực khất thực về, ngồi bên bờ hồ Anotatta, thọ dụng xong, rồi đi đến rừng Chiên-đàn để nghỉ ban ngày.

Dhammasenāpatisāriputtattheropi tattha gantvā sammāsambuddhassa vattaṃ katvā ekamantaṃ nisīdati. Athassa satthā nayaṃ deti. ‘Sāriputta, ettako dhammo mayā desito’ti ācikkhati. Evaṃ sammāsambuddhe nayaṃ dente paṭisambhidāppattassa aggasāvakassa velante ṭhatvā hatthaṃ pasāretvā dassitasamuddasadisaṃ nayadānaṃ hoti. Therassāpi nayasatena nayasahassena nayasatasahassena bhagavatā desitadhammo upaṭṭhātiyeva.

Trưởng lão Tướng quân Chánh pháp Sāriputta cũng đi đến đó, làm phận sự đối với đức Chánh Đẳng Giác, rồi ngồi xuống một bên. Bấy giờ, đức Đạo Sư ban cho ngài phương pháp. Ngài nói: ‘Này Sāriputta, chừng ấy Pháp đã được ta thuyết giảng.’ Như vậy, khi đức Chánh Đẳng Giác ban cho phương pháp, việc ban phương pháp ấy cho vị Thượng thủ Thinh văn đã chứng đắc Tuệ phân tích cũng giống như việc đứng trên bờ biển, đưa tay ra chỉ cho thấy đại dương. Đối với vị Trưởng lão, giáo pháp do đức Thế Tôn thuyết giảng cũng hiện rõ qua trăm phương pháp, ngàn phương pháp, trăm ngàn phương pháp.

Satthā divāvihāraṃ nisīditvā dhammaṃ desetuṃ kāya velāya gacchatīti? Sāvatthivāsīnaṃ kulaputtānaṃ sampattānaṃ dhammadesanavelā nāma atthi, tāya velāya gacchati. Dhammaṃ desetvā gacchantaṃ vā āgacchantaṃ vā ke jānanti ke na jānantīti? Mahesakkhā devatā jānanti, appesakkhā devatā na jānanti. Kasmā na jānantīti? Sammāsambuddhassa vā nimmitabuddhassa vā rasmiādīsu nānattābhāvā. Ubhinnampi hi tesaṃ rasmīsu vā saresu vā vacanesu vā nānattaṃ natthi.

Đức Đạo Sư, sau khi ngồi nghỉ ban ngày, đi thuyết Pháp vào lúc nào? Có một thời điểm thuyết Pháp cho các thiện gia tử đã thành tựu ở thành Sāvatthī, Ngài đi vào thời điểm ấy. Khi Ngài đi hoặc đến sau khi thuyết Pháp, ai biết và ai không biết? Chư thiên có đại thần lực thì biết, chư thiên có ít thần lực thì không biết. Tại sao không biết? Vì không có sự khác biệt về hào quang, v.v... giữa đức Chánh Đẳng Giác và vị Phật hóa thân. Quả vậy, đối với cả hai vị ấy, không có sự khác biệt nào về hào quang, giọng nói, hay lời nói.

Sāriputtattheropi satthārā desitaṃ desitaṃ dhammaṃ āharitvā attano saddhivihārikānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ desesi. Tesaṃ ayaṃ pubbayogo – te kira kassapadasabalassa kāle khuddakavagguliyoniyaṃ nibbattā pabbhāre olambantā dvinnaṃ ābhidhammikabhikkhūnaṃ abhidhammaṃ sajjhāyantānaṃ sare nimittaṃ gahetvā kaṇhapakkhasukkapakkhe ajānitvāpi sare nimittaggāhamattakeneva kālaṃ katvā devaloke nibbattiṃsu. Ekaṃ buddhantaraṃ devaloke vasitvā tasmiṃ kāle manussaloke nibbattā yamakapāṭihāriye pasīditvā therassa santike pabbajiṃsu. Thero satthārā desitaṃ desitaṃ dhammaṃ āharitvā tesaṃ desesi. Sammāsambuddhassa abhidhammadesanāpariyosānañca [Pg.18] tesaṃ bhikkhūnaṃ sattappakaraṇauggahaṇañca ekappahāreneva ahosi.

Trưởng lão Sāriputta cũng mang giáo pháp đã được đức Đạo Sư thuyết giảng đến thuyết lại cho năm trăm vị tỳ khưu là đệ tử của mình. Đây là tiền duyên của các vị ấy: Tương truyền, vào thời đức Thập Lực Kassapa, các vị ấy sanh vào loài dơi nhỏ, trong khi đang treo mình trong một hang núi, đã nắm bắt được âm tướng trong giọng tụng của hai vị tỳ khưu thông thuộc Abhidhamma đang trùng tụng Abhidhamma. Dù không biết về hắc nguyệt và bạch nguyệt, chỉ nhờ nắm bắt âm tướng ấy mà sau khi chết, các vị ấy đã tái sanh vào cõi trời. Sau khi sống ở cõi trời trong một Phật kỳ, các vị ấy tái sanh vào cõi người vào thời điểm này, có đức tin nơi phép Song thông thần biến, rồi xuất gia với vị Trưởng lão. Vị Trưởng lão đã mang giáo pháp được đức Đạo Sư thuyết giảng đến thuyết lại cho các vị ấy. Việc kết thúc bài thuyết giảng Abhidhamma của đức Chánh Đẳng Giác và việc học thuộc bảy bộ luận của các vị tỳ khưu ấy đã xảy ra đồng thời trong cùng một lúc.

Abhidhamme vācanāmaggo nāma sāriputtattherappabhavo. Mahāpakaraṇe gaṇanacāropi thereneva ṭhapito. Thero hi iminā nīhārena dhammantaraṃ amakkhetvāva sukhaṃ gahetuṃ dhāretuṃ pariyāpuṇituṃ vācetuñca pahotīti gaṇanacāraṃ ṭhapesi. Evaṃ sante therova paṭhamataraṃ ābhidhammiko hotīti? Na hoti. Sammāsambuddhova paṭhamataraṃ ābhidhammiko. So hi naṃ mahābodhipallaṅke nisīditvā paṭivijjhi. Buddho hutvā ca pana sattāhaṃ ekapallaṅkena nisinno udānaṃ udānesi –

Con đường khẩu truyền Abhidhamma (Vi Diệu Pháp) bắt nguồn từ Trưởng lão Sāriputta. Phương pháp đếm trong bộ Đại Luận (Mahāpakaraṇa) cũng do chính vị Trưởng lão thiết lập. Vị Trưởng lão đã thiết lập phương pháp đếm vì nghĩ rằng: ‘Với phương thức này, người ta có thể dễ dàng nắm bắt, ghi nhớ, học thuộc, và đọc tụng mà không làm lu mờ các pháp khác.’ Nếu vậy, phải chăng Trưởng lão là vị thông thuộc Abhidhamma đầu tiên? Không phải vậy. Chính đức Chánh Đẳng Giác mới là vị thông thuộc Abhidhamma đầu tiên. Vì rằng, Ngài đã thấu triệt pháp ấy khi đang ngự trên Bồ-đề đoàn. Và sau khi thành Phật, Ngài đã ngự trên một tòa suốt bảy ngày và thốt lên lời cảm hứng rằng:

‘‘Yadā have pātubhavanti dhammā,Ātāpino jhāyato brāhmaṇassa;

Athassa kaṅkhā vapayanti sabbā,Yato pajānāti sahetudhammaṃ.

“Khi các pháp hiện rõ, Đến vị Bà-la-môn nhiệt tâm thiền định; Bấy giờ mọi hoài nghi, Của vị ấy đều tan biến, Vì vị ấy tuệ tri pháp cùng với nhân.”

‘‘Yadā have pātubhavanti dhammā,Ātāpino jhāyato brāhmaṇassa;

Athassa kaṅkhā vapayanti sabbā,Yato khayaṃ paccayānaṃ avedi.

“Khi các pháp hiện rõ, Đến vị Bà-la-môn nhiệt tâm thiền định; Bấy giờ mọi hoài nghi, Của vị ấy đều tan biến, Vì vị ấy đã biết sự đoạn diệt của các duyên.”

‘‘Yadā have pātubhavanti dhammā,Ātāpino jhāyato brāhmaṇassa;

Vidhūpayaṃ tiṭṭhati mārasenaṃ,Sūriyova obhāsayamantalikkha’’nti. (mahāva. 1-3;

udā. 1-3);

“Khi các pháp hiện rõ, Đến vị Bà-la-môn nhiệt tâm thiền định; Vị ấy đứng xua tan, Quân đội của Ma vương, Như mặt trời rọi sáng cả hư không.”

Idaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ nāma. Dhammapadabhāṇakā pana –

Đây được gọi là lời Phật dạy đầu tiên. Tuy nhiên, các vị tụng đọc Pháp Cú thì nói rằng –

‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ;

Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ.

“Lang thang trong vòng luân hồi nhiều kiếp, Ta tìm mãi mà không gặp, Người thợ cất nhà này. Sự tái sanh quả là đau khổ.”

‘‘Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi;

Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ;

Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti. (dha. pa. 153-154);

“Hỡi người thợ cất nhà, ngươi đã bị thấy! Ngươi sẽ không cất nhà nữa. Tất cả sườn nhà của ngươi đã gãy, Nóc nhà đã bị phá tan. Tâm đã đạt đến vô vi, Đã chứng ngộ sự đoạn diệt của ái dục.”

Idaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ nāmāti vadanti.

Đây được gọi là lời Phật dạy đầu tiên, họ nói như vậy.

Yamakasālānamantare [Pg.19] nipannena parinibbānasamaye ‘‘handa dāni, bhikkhave, āmantayāmi vo, vayadhammā saṅkhārā, appamādena sampādethā’’ti (dī. ni. 2.218) vuttavacanaṃ pacchimabuddhavacanaṃ nāma.

Lời được nói ra vào lúc nhập Vô Dư Niết-bàn, khi Ngài đang nằm giữa hai cây Sa-la song thọ: ‘Này các Tỳ khưu, giờ đây Ta nhắn nhủ các con: Các pháp hữu vi có tính chất hoại diệt, hãy tinh tấn không dể duật mà thành tựu,’ được gọi là lời Phật dạy cuối cùng.

Ubhinnamantare pañcacattālīsa vassāni pupphadāmaṃ ganthentena viya, ratanāvaliṃ āvunantena viya, ca kathito amatappakāsano saddhammo majjhimabuddhavacanaṃ nāma.

Chánh pháp soi sáng Bất tử, được thuyết giảng trong suốt bốn mươi lăm năm giữa hai lời dạy ấy, giống như người kết một tràng hoa, hay như người xâu một chuỗi ngọc, được gọi là lời Phật dạy ở giữa.

Taṃ sabbampi saṅgayhamānaṃ piṭakato tīṇi piṭakāni honti, nikāyato pañca nikāyā, aṅgato navaṅgāni, dhammakkhandhato caturāsītidhammakkhandhasahassāni. Kathaṃ? Sabbampi hetaṃ piṭakato vinayapiṭakaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakanti tippabhedameva hoti. Tattha ubhayāni pātimokkhāni dve vibhaṅgā dvāvīsati khandhakā soḷasa parivārāti idaṃ vinayapiṭakaṃ nāma. Brahmajālādicatuttiṃsasuttasaṅgaho dīghanikāyo. Mūlapariyāyasuttādidiyaḍḍhasatadvesuttasaṅgaho majjhimanikāyo. Oghataraṇasuttādisattasuttasahassasattasatadvāsaṭṭhisuttasaṅgaho saṃyuttanikāyo. Cittapariyādānasuttādinavasuttasahassapañcasatasattapaññāsasuttasaṅgaho aṅguttaranikāyo. Khuddakapāṭhadhammapadaudānaitivuttakasuttanipātavimānavatthupetavatthutheragāthātherīgāthājātakaniddesapaṭisambhidāapadānabuddhavaṃsacariyāpiṭakavasena pannarasappabhedo khuddakanikāyoti idaṃ suttantapiṭakaṃ nāma. Dhammasaṅgaṇīādīni satta pakaraṇāni abhidhammapiṭakaṃ nāma. Tattha –

Toàn bộ giáo pháp ấy, khi được phân loại, theo Tạng (piṭaka) thì có ba Tạng, theo Bộ (nikāya) thì có năm Bộ, theo Chi (aṅga) thì có chín Chi, theo Uẩn Pháp (dhammakkhandha) thì có tám mươi bốn ngàn Uẩn Pháp. Như thế nào? Toàn bộ giáo pháp này, theo Tạng, chỉ có ba loại là: Tạng Luật (Vinayapiṭaka), Tạng Kinh (Suttantapiṭaka), và Tạng Vi Diệu Pháp (Abhidhammapiṭaka). Trong đó, hai bộ Giới Bổn (Pātimokkha), hai bộ Phân Tích (Vibhaṅga), hai mươi hai thiên (Khandhaka), mười sáu phẩm Phụ Lục (Parivāra), đây được gọi là Tạng Luật. Bộ sưu tập ba mươi bốn bài kinh bắt đầu từ kinh Phạm Võng (Brahmajāla) là Trường Bộ Kinh (Dīghanikāya). Bộ sưu tập một trăm năm mươi hai bài kinh bắt đầu từ kinh Pháp Môn Căn Bản (Mūlapariyāya) là Trung Bộ Kinh (Majjhimanikāya). Bộ sưu tập bảy ngàn bảy trăm sáu mươi hai bài kinh bắt đầu từ kinh Vượt Bộc Lưu (Oghataraṇa) là Tương Ưng Bộ Kinh (Saṃyuttanikāya). Bộ sưu tập chín ngàn năm trăm năm mươi bảy bài kinh bắt đầu từ kinh Quán Tâm (Cittapariyādāna) là Tăng Chi Bộ Kinh (Aṅguttaranikāya). Tiểu Bộ Kinh (Khuddakanikāya) có mười lăm loại là: Tiểu Tụng (Khuddakapāṭha), Pháp Cú (Dhammapada), Phật Tự Thuyết (Udāna), Phật Thuyết Như Vậy (Itivuttaka), Kinh Tập (Suttanipāta), Chuyện Thiên Cung (Vimānavatthu), Chuyện Ngạ Quỷ (Petavatthu), Trưởng Lão Tăng Kệ (Theragāthā), Trưởng Lão Ni Kệ (Therīgāthā), Bổn Sanh (Jātaka), Nghĩa Tích (Niddesa), Vô Ngại Giải Đạo (Paṭisambhidāmagga), Thánh Nhân Ký Sự (Apadāna), Phật Sử (Buddhavaṃsa), và Hạnh Tạng (Cariyāpiṭaka). Đây được gọi là Tạng Kinh. Bảy bộ luận bắt đầu từ bộ Pháp Tụ (Dhammasaṅgaṇī) được gọi là Tạng Vi Diệu Pháp. Trong đó –

Vividhavisesanayattā, vinayanato ceva kāyavācānaṃ;

Vinayatthavidūhi ayaṃ, vinayo vinayoti akkhāto.

Do có nhiều phương pháp đa dạng và đặc thù, và cũng do sự huấn luyện thân và khẩu; nên các bậc thông hiểu Luật đã gọi đây là Luật (Vinaya) vì nó là sự huấn luyện.

Vividhā hi ettha pañcavidhapātimokkhuddesapārājikādisattaāpattikkhandhamātikāvibhaṅgādippabhedā nayā visesabhūtā ca daḷhīkammasithilakaraṇappayojanā anupaññattinayā. Kāyikavācasikaajjhācāranisedhanato cesa kāyaṃ vācañca vineti. Tasmā vividhanayattā visesanayattā kāyavācānañca vinayanato ayaṃ vinayo vinayoti akkhāto. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ –

Thật vậy, trong đây có nhiều phương pháp đa dạng, như là năm cách tụng đọc Giới Bổn (Pātimokkha), bảy nhóm tội từ tội Bất Cộng Trụ (Pārājika) trở đi, các loại như Đề Mục (Mātikā) và Phân Tích (Vibhaṅga); và có những phương pháp đặc thù là các chế định bổ sung nhằm mục đích làm cho vững chắc hoặc nới lỏng (giới luật). Và do ngăn cấm sự vi phạm thuộc thân và khẩu, nên Luật này huấn luyện thân và khẩu. Do đó, vì có nhiều phương pháp đa dạng, phương pháp đặc thù, và vì huấn luyện thân và khẩu, nên đây được gọi là Luật (Vinaya). Vì thế, để cho thiện xảo về ngữ nghĩa của từ này, điều ấy đã được nói rằng –

‘‘Vividhavisesanayattā[Pg.20], vinayanato ceva kāyavācānaṃ;

Vinayatthavidūhi ayaṃ, vinayo vinayoti akkhāto’’ti.

“Do có nhiều phương pháp đa dạng và đặc thù, và cũng do sự huấn luyện thân và khẩu; nên các bậc thông hiểu Luật đã gọi đây là Luật (Vinaya) vì nó là sự huấn luyện.”

Itaraṃ pana –

Còn về phần khác –

Atthānaṃ sūcanato, suvuttato savanatotha sūdanato;

Suttāṇā suttasabhāgato ca ‘sutta’nti akkhātaṃ.

Vì chỉ dẫn các ý nghĩa, vì được khéo nói, vì tuôn chảy và trào ra; vì khéo bảo vệ, và vì tương tự như sợi chỉ, nên được gọi là ‘kinh’ (sutta).

Tañhi attatthaparatthādibhede atthe sūceti. Suvuttā cettha atthā veneyyajjhāsayānulomena vuttattā. Savati cetaṃ atthe, sassamiva phalaṃ, pasavatīti vuttaṃ hoti. Sūdati cetaṃ, dhenu viya khīraṃ, paggharatīti vuttaṃ hoti. Suṭṭhu ca ne tāyati rakkhatīti vuttaṃ hoti. Suttasabhāgañcetaṃ. Yathā hi tacchakānaṃ suttaṃ pamāṇaṃ hoti evametampi viññūnaṃ. Yathā ca suttena saṅgahitāni pupphāni na vikiriyanti na viddhaṃsiyanti evametena saṅgahitā atthā. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ –

Thật vậy, kinh chỉ dẫn các ý nghĩa thuộc nhiều loại như tự lợi, lợi tha. Và trong đây, các ý nghĩa được khéo nói vì được thuyết giảng phù hợp với khuynh hướng của chúng sanh cần được giáo hóa. Và kinh này tuôn chảy các ý nghĩa, giống như mùa màng sinh ra hoa trái; được nói là nó sản sinh. Nó trào ra, giống như bò mẹ cho sữa; được nói là nó tuôn trào. Và nó bảo vệ, gìn giữ chúng một cách tốt đẹp; được nói là nó che chở. Và nó tương tự như sợi chỉ. Ví như sợi chỉ của người thợ mộc là tiêu chuẩn, thì kinh này cũng vậy đối với bậc trí. Và ví như những đóa hoa được xâu lại bằng sợi chỉ thì không bị rơi rớt, không bị hư hoại, thì các ý nghĩa được thu gom bằng kinh này cũng vậy. Vì thế, để cho thiện xảo về ngữ nghĩa của từ này, điều ấy đã được nói rằng –

‘‘Atthānaṃ sūcanato, suvuttato savanatotha sūdanato;

Suttāṇā suttasabhāgato ca suttanti akkhāta’’nti.

“Vì chỉ dẫn các ý nghĩa, vì được khéo nói, vì tuôn chảy và trào ra; vì khéo bảo vệ, và vì tương tự như sợi chỉ, nên được gọi là ‘kinh’ (sutta).”

Abhidhammassa vacanattho vuttoyeva. Aparo nayo –

Ngữ nghĩa của Vi Diệu Pháp (Abhidhamma) đã được nói đến. Đây là một phương pháp khác –

Yaṃ ettha vuḍḍhimanto, salakkhaṇā pūjitā paricchinnā;

Vuttādhikā ca dhammā, abhidhammo tena akkhāto.

Bởi vì trong đây các pháp được tăng trưởng, có tự tướng, được tôn kính, được phân định, và được nói là thù thắng, nên được gọi là Vi Diệu Pháp (Abhidhamma).

Ayañhi abhisaddo vuḍḍhilakkhaṇapūjitaparicchinnādhikesu dissati. Tathā hesa ‘‘bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.384; saṃ. ni. 5.195) vuḍḍhiyaṃ āgato. ‘‘Yā tā rattiyo abhiññātā abhilakkhitā’’tiādīsu (ma. ni. 1.49) lakkhaṇe. ‘‘Rājābhirājā manujindo’’tiādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 558) pūjite. ‘‘Paṭibalo vinetuṃ abhidhamme abhivinaye’’tiādīsu (mahāva. 85) paricchinne; aññamaññasaṅkaravirahite dhamme ca vinaye cāti vuttaṃ hoti. ‘‘Abhikkantena vaṇṇenā’’tiādīsu (vi. va. 75) adhike.

Thật vậy, tiếp đầu ngữ ‘abhi’ này được thấy trong các nghĩa là tăng trưởng, đặc tướng, tôn kính, phân định, và thù thắng. Như vậy, nó mang nghĩa ‘tăng trưởng’ trong các đoạn như: “Các cảm thọ đau đớn của tôi đang tăng trưởng (abhikkamanti), không thuyên giảm”. Nó mang nghĩa ‘đặc tướng’ trong các đoạn như: “Những đêm ấy đã được nhận biết rõ (abhiññātā), được ghi nhận rõ (abhilakkhitā)”. Nó mang nghĩa ‘tôn kính’ trong các đoạn như: “Vua của các vua (rājābhirājā), chúa của loài người”. Nó mang nghĩa ‘phân định’ trong các đoạn như: “Có khả năng huấn luyện về Vi Diệu Pháp (abhidhamme) và Vi Diệu Luật (abhivinaye)”; điều này có nghĩa là trong Pháp và Luật không có sự lẫn lộn với nhau. Nó mang nghĩa ‘thù thắng’ trong các đoạn như: “Với vẻ đẹp thù thắng (abhikkantena)”.

Ettha [Pg.21] ca ‘‘rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (dha. sa. 163 ādayo) nayena vuḍḍhimantopi dhammā vuttā. ‘‘Rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā’’tiādinā (dha. sa. 1) nayena ārammaṇādīhi lakkhaṇīyattā salakkhaṇāpi. ‘‘Sekkhā dhammā, asekkhā dhammā, lokuttarā dhammā’’tiādinā (dha. sa. tikamātikā 11; dukamātikā 12) nayena pūjitāpi; pūjārahāti adhippāyo. ‘‘Phasso hoti, vedanā hotī’’tiādinā (dha. sa. 1) nayena sabhāvaparicchinnattā paricchinnāpi. ‘‘Mahaggatā dhammā, appamāṇā dhammā, anuttarā dhammā’’tiādinā (dha. sa. tikamātikā 12; dukamātikā 99) nayena adhikāpi dhammā vuttā. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ –

Và trong đây, các pháp cũng được nói là ‘tăng trưởng’ theo phương pháp trong các đoạn như: “Vị ấy tu tập đạo lộ để tái sanh vào cõi Sắc giới... vị ấy an trú, biến mãn một phương với tâm câu hữu với từ”. Cũng là ‘có tự tướng’ vì chúng được xác định đặc điểm bởi đối tượng, v.v., theo phương pháp trong các đoạn như: “Đối tượng sắc hoặc đối tượng thanh...”. Cũng là ‘được tôn kính’ theo phương pháp trong các đoạn như: “Các pháp hữu học, các pháp vô học, các pháp siêu thế”; ý nghĩa là ‘đáng được tôn kính’. Cũng là ‘được phân định’ vì chúng được phân định bởi tự tánh, theo phương pháp trong các đoạn như: “Có xúc, có thọ...”. Các pháp ‘thù thắng’ cũng được nói đến theo phương pháp trong các đoạn như: “Các pháp đáo đại, các pháp vô lượng, các pháp vô thượng”. Vì thế, để cho thiện xảo về ngữ nghĩa của từ này, điều ấy đã được nói rằng –

‘‘Yaṃ ettha vuḍḍhimanto, salakkhaṇā pūjitā paricchinnā;

Vuttādhikā ca dhammā, abhidhammo tena akkhāto’’ti.

“Bởi vì trong đây các pháp được tăng trưởng, có tự tướng, được tôn kính, được phân định, và được nói là thù thắng, nên được gọi là Vi Diệu Pháp (Abhidhamma).”

Yaṃ panettha avisiṭṭhaṃ, taṃ –

Phần chung trong đây, đó là –

Piṭakaṃ piṭakatthavidū, pariyattibbhājanatthato āhu;

Tena samodhānetvā, tayopi vinayādayo ñeyyā.

Bậc thông hiểu Tạng nói rằng Tạng (Piṭaka) có nghĩa là giáo pháp và vật chứa; do hợp lại với ý nghĩa đó, cả ba tạng bắt đầu bằng Luật, v.v., cần được hiểu như vậy.

Pariyattipi hi ‘‘mā piṭakasampadānenā’’tiādīsu (a. ni. 3.66) piṭakanti vuccati. ‘‘Atha puriso āgaccheyya kudālapiṭakaṃādāyā’’tiādīsu (ma. ni. 1.228; a. ni. 3.70) yaṃkiñci bhājanampi. Tasmā piṭakaṃ piṭakatthavidū pariyattibhājanatthato āhu.

Thật vậy, giáo pháp (pariyatti) cũng được gọi là ‘tạng’ (piṭaka) trong các đoạn như: “Chớ có bằng lòng với sự thông thuộc Tam Tạng (piṭakasampadānena)”. Và bất cứ vật chứa đựng (bhājana) nào cũng (được gọi là piṭaka) trong các đoạn như: “Rồi một người đàn ông có thể đến, mang theo một cái cuốc và một cái giỏ (kudālapiṭakaṃ)”. Do đó, các bậc thông hiểu Tạng nói rằng Tạng (Piṭaka) có nghĩa là giáo pháp và vật chứa.

Idāni tena samodhānetvā tayopi vinayādayo ñeyyāti. Tena evaṃ duvidhatthena piṭakasaddena saha samāsaṃ katvā vinayo ca so piṭakañca pariyattibhāvato, tassa tassa atthassa bhājanato cāti vinayapiṭakaṃ. Yathāvutteneva nayena suttantañca taṃ piṭakañcāti suttantapiṭakaṃ. Abhidhammo ca so piṭakañcāti abhidhammapiṭakanti evamete tayopi vinayādayo ñeyyā.

Giờ đây, sau khi đã kết hợp với ý nghĩa ấy, ba tạng bắt đầu bằng Luật nên được hiểu như sau. Do đã được kết hợp với từ ‘piṭaka’ (tạng) có hai ý nghĩa như vậy, nên (1) Luật cũng là tạng (piṭaka) vì là giáo pháp được học tập và vì là vật chứa đựng các ý nghĩa tương ứng, do đó gọi là Luật Tạng (Vinayapiṭaka). (2) Theo phương cách đã được trình bày, Kinh cũng là tạng, do đó gọi là Kinh Tạng (Suttantapiṭaka). (3) Vi Diệu Pháp cũng là tạng, do đó gọi là Vi Diệu Pháp Tạng (Abhidhammapiṭaka). Theo cách này, cả ba tạng bắt đầu bằng Luật nên được hiểu như vậy.

Evaṃ ñatvā ca punapi tesveva piṭakesu nānappakārakosallatthaṃ –

Và sau khi đã hiểu như vậy, lại nữa, để có được sự thông thạo về nhiều phương diện trong chính các tạng ấy –

Desanāsāsanakathābhedaṃ tesu yathārahaṃ;

Sikkhāpahānagambhīrabhāvañca paridīpaye.Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiñcāpi yaṃ yahiṃ;

Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvaye.

(Vị ấy) nên trình bày sự khác biệt về pháp thoại, giáo huấn, và luận giải trong các tạng ấy một cách thích hợp; cả về thực trạng của học giới, sự đoạn trừ, và tính chất thâm sâu. Vị ấy cũng nên làm sáng tỏ tất cả những điều này: sự khác biệt của giáo pháp, sự thành tựu và cả sự thất bại, mà một vị tỳ khưu đạt được ở đâu và như thế nào.

Tatrāyaṃ [Pg.22] paridīpanā vibhāvanā ca – etāni hi tīṇi piṭakāni yathākkamaṃ āṇāvohāraparamatthadesanā, yathāparādhayathānulomayathādhammasāsanāni, saṃvarāsaṃvaradiṭṭhiviniveṭhananāmarūpaparicchedakathāti ca vuccanti.

Trong đó, đây là sự trình bày và làm sáng tỏ: Ba tạng này, theo thứ tự, được gọi là: (1) pháp thoại về mệnh lệnh, về quy ước, và về chân nghĩa; (2) giáo huấn tùy theo tội phạm, tùy theo xu hướng, và tùy theo các pháp; và (3) luận giải về sự phòng hộ và không phòng hộ, về sự tháo gỡ các tà kiến, và về sự phân định danh và sắc.

Ettha hi vinayapiṭakaṃ āṇārahena bhagavatā āṇābāhullato desitattā āṇādesanā; suttantapiṭakaṃ vohārakusalena bhagavatā vohārabāhullato desitattā vohāradesanā; abhidhammapiṭakaṃ paramatthakusalena bhagavatā paramatthabāhullato desitattā paramatthadesanāti vuccati.

Ở đây, (1) Luật Tạng được gọi là pháp thoại về mệnh lệnh (āṇādesanā) vì đã được Đức Thế Tôn, bậc xứng đáng ra mệnh lệnh, thuyết giảng với phần lớn là mệnh lệnh; (2) Kinh Tạng được gọi là pháp thoại về quy ước (vohāradesanā) vì đã được Đức Thế Tôn, bậc thiện xảo về quy ước, thuyết giảng với phần lớn là quy ước; (3) Vi Diệu Pháp Tạng được gọi là pháp thoại về chân nghĩa (paramatthadesanā) vì đã được Đức Thế Tôn, bậc thiện xảo về chân nghĩa, thuyết giảng với phần lớn là chân nghĩa.

Tathā paṭhamaṃ ye te pacurāparādhā sattā te yathāparādhaṃ ettha sāsitāti yathāparādhasāsanaṃ; dutiyaṃ anekajjhāsayānusayacariyādhimuttikā sattā yathānulomaṃ ettha sāsitāti yathānulomasāsanaṃ; tatiyaṃ dhammapuñjamatte ‘ahaṃ mamā’ti saññino sattā yathādhammaṃ ettha sāsitāti yathādhammasāsananti vuccati.

Tương tự, (1) tạng thứ nhất được gọi là giáo huấn tùy theo tội phạm (yathāparādhasāsanaṃ) vì ở đây, những chúng sanh có nhiều tội phạm được giáo huấn tùy theo tội phạm của họ; (2) tạng thứ hai được gọi là giáo huấn tùy theo xu hướng (yathānulomasāsanaṃ) vì ở đây, những chúng sanh có nhiều ý hướng, tùy miên, hạnh kiểm, và khuynh hướng khác nhau được giáo huấn tùy theo xu hướng của họ; (3) tạng thứ ba được gọi là giáo huấn tùy theo các pháp (yathādhammasāsanaṃ) vì ở đây, những chúng sanh có tưởng 'ta' và 'của ta' trong cái chỉ là một khối các pháp được giáo huấn tùy theo các pháp.

Tathā paṭhamaṃ ajjhācārapaṭipakkhabhūto saṃvarāsaṃvaro ettha kathitoti saṃvarāsaṃvarakathā; saṃvarāsaṃvaroti khuddako ceva mahanto ca saṃvarāsaṃvaro, kammākammaṃ viya ca phalāphalaṃ viya ca; dutiyaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhipaṭipakkhabhūtā diṭṭhiviniveṭhanā ettha kathitāti diṭṭhiviniveṭhanakathā; tatiyaṃ rāgādipaṭipakkhabhūto nāmarūpaparicchedo ettha kathitoti nāmarūpaparicchedakathāti vuccati.

Tương tự, (1) tạng thứ nhất được gọi là luận giải về sự phòng hộ và không phòng hộ (saṃvarāsaṃvarakathā) vì ở đây, sự phòng hộ và không phòng hộ, vốn là đối trị của sự vi phạm, được luận giải; sự phòng hộ và không phòng hộ ở đây có nghĩa là sự phòng hộ và không phòng hộ nhỏ và lớn, cũng giống như nghiệp và phi nghiệp, và quả và phi quả; (2) tạng thứ hai được gọi là luận giải về sự tháo gỡ các tà kiến (diṭṭhiviniveṭhanakathā) vì ở đây, sự tháo gỡ các tà kiến, vốn là đối trị của sáu mươi hai tà kiến, được luận giải; (3) tạng thứ ba được gọi là luận giải về sự phân định danh và sắc (nāmarūpaparicchedakathā) vì ở đây, sự phân định danh và sắc, vốn là đối trị của tham ái v.v..., được luận giải.

Tīsupi cetesu tisso sikkhā tīṇi pahānāni catubbidho ca gambhīrabhāvo veditabbo. Tathā hi vinayapiṭake visesena adhisīlasikkhā vuttā, suttantapiṭake adhicittasikkhā, abhidhammapiṭake adhipaññāsikkhā.

Trong cả ba tạng này, ba học giới, ba sự đoạn trừ, và bốn phương diện thâm sâu cần phải được hiểu. Cụ thể là, trong Luật Tạng, tăng thượng giới học được nói đến một cách đặc biệt; trong Kinh Tạng là tăng thượng tâm học; trong Vi Diệu Pháp Tạng là tăng thượng tuệ học.

Vinayapiṭake ca vītikkamappahānaṃ, kilesānaṃ vītikkamapaṭipakkhattā sīlassa; suttantapiṭake pariyuṭṭhānappahānaṃ, pariyuṭṭhānapaṭipakkhattā samādhissa; abhidhammapiṭake anusayappahānaṃ, anusayapaṭipakkhattā paññāya.

Và trong Luật Tạng là sự đoạn trừ (phiền não) qua sự vi phạm (vītikkamappahānaṃ), vì giới là đối trị của sự vi phạm của các phiền não; trong Kinh Tạng là sự đoạn trừ (phiền não) ở tầng độ triền cái (pariyuṭṭhānappahānaṃ), vì định là đối trị của triền cái; trong Vi Diệu Pháp Tạng là sự đoạn trừ (phiền não) ở tầng độ tùy miên (anusayappahānaṃ), vì tuệ là đối trị của tùy miên.

Paṭhame [Pg.23] ca tadaṅgappahānaṃ kilesānaṃ, itaresu vikkhambhanasamucchedappahānāni. Paṭhame ca duccaritasaṃkilesassa pahānaṃ, itaresu taṇhādiṭṭhisaṃkilesānaṃ pahānaṃ.

Và trong tạng thứ nhất là sự đoạn trừ các phiền não bằng chi phần tương ứng (tadaṅgappahānaṃ), trong các tạng còn lại là sự đoạn trừ bằng cách đè nén (vikkhambhana) và bằng cách cắt đứt (samuccheda). Và trong tạng thứ nhất là sự đoạn trừ cấu uế của ác hạnh, trong các tạng còn lại là sự đoạn trừ các cấu uế của tham ái và tà kiến.

Ekamekasmiñcettha catubbidhopi dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīrabhāvo veditabbo – tattha dhammoti tanti. Atthoti tassāyevattho. Desanāti tassā manasā vavatthāpitāya tantiyā desanā. Paṭivedhoti tantiyā tantiatthassa ca yathābhūtāvabodho. Tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhā. Yasmā sasādīhi viya mahāsamuddo mandabuddhīhi dukkhogāhā alabbhaneyyapatiṭṭhā ca tasmā gambhīrā. Evaṃ ekamekasmiṃ ettha catubbidhopi gambhīrabhāvo veditabbo.

Và trong mỗi tạng, bốn phương diện thâm sâu về pháp, nghĩa, pháp thoại, và sự chứng ngộ cũng cần được hiểu. Ở đây, 'pháp' (dhamma) là văn bản (tanti). 'Nghĩa' (attha) là ý nghĩa của chính văn bản ấy. 'Pháp thoại' (desanā) là sự thuyết giảng văn bản đã được tâm xác định. 'Sự chứng ngộ' (paṭivedha) là sự liễu tri đúng như thật về văn bản và ý nghĩa của văn bản. Trong cả ba tạng này đều có pháp, nghĩa, pháp thoại, và sự chứng ngộ. Bởi vì chúng khó thâm nhập và không thể tìm thấy chỗ đứng vững chắc bởi những người có trí tuệ kém cỏi, giống như đại dương đối với các loài thủy quái v.v..., do đó chúng được gọi là thâm sâu. Như vậy, trong mỗi tạng, bốn phương diện thâm sâu này cần được hiểu.

Aparo nayo – dhammoti hetu. Vuttañhetaṃ – ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti (vibha. 720). Atthoti hetuphalaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 720). Desanāti paññatti, yathādhammaṃ dhammābhilāpoti adhippāyo; anulomapaṭilomasaṅkhepavitthārādivasena vā kathanaṃ. Paṭivedhoti abhisamayo. So ca lokiyalokuttaro. Visayato ca asammohato ca; atthānurūpaṃ dhammesu, dhammānurūpaṃ atthesu, paññattipathānurūpaṃ paññattīsu avabodho. Tesaṃ tesaṃ vā tattha tattha vuttadhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo.

Một phương pháp khác: 'Pháp' (dhamma) là nhân. Điều này đã được nói: "Trí tuệ về nhân là Pháp vô ngại giải" (Vibh. 720). 'Nghĩa' (attha) là quả của nhân. Điều này đã được nói: "Trí tuệ về quả của nhân là Nghĩa vô ngại giải" (Vibh. 720). 'Pháp thoại' (desanā) là sự chế định, ý muốn nói là sự trình bày các pháp đúng theo pháp; hoặc là sự luận giải theo cách thuận, nghịch, tóm tắt, chi tiết, v.v... 'Sự chứng ngộ' (paṭivedha) là sự liễu ngộ. Sự liễu ngộ ấy có cả thế gian và siêu thế. Về phương diện đối tượng và về phương diện không si mê; đó là sự thấu hiểu các pháp phù hợp với nghĩa, các nghĩa phù hợp với pháp, các chế định phù hợp với đường lối chế định. Hoặc đó là tự tánh không sai lạc, được gọi là tự tướng, cần được thâm nhập của các pháp khác nhau đã được nói đến ở nơi này nơi kia.

Idāni yasmā etesu piṭakesu yaṃ yaṃ dhammajātaṃ vā atthajātaṃ vā yā cāyaṃ yathā yathā ñāpetabbo attho sotūnaṃ ñāṇassa abhimukho hoti tathā tathā tadatthajotikā desanā, yo cettha aviparītāvabodhasaṅkhāto paṭivedho tesaṃ tesaṃ vā dhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo – sabbampetaṃ anupacitakusalasambhārehi duppaññehi, sasādīhi viya mahāsamuddo, dukkhogāhaṃ alabbhaneyyapatiṭṭhañca, tasmā gambhīraṃ. Evampi ekamekasmiṃ ettha catubbidhopi gambhīrabhāvo veditabbo. Ettāvatā ca –

Giờ đây, bởi vì trong các tạng này, bất cứ tập hợp pháp nào hay tập hợp nghĩa nào, và bất cứ pháp thoại nào làm sáng tỏ ý nghĩa ấy theo cách mà ý nghĩa cần được hiểu được trình bày cho trí tuệ của người nghe, và bất cứ sự chứng ngộ nào ở đây, được gọi là sự liễu tri không sai lạc, hoặc là tự tánh không sai lạc, được gọi là tự tướng, cần được thâm nhập của các pháp khác nhau – tất cả những điều này, đối với những người trí tuệ kém cỏi chưa tích lũy các tư lương thiện pháp, đều khó thâm nhập và không thể tìm thấy chỗ đứng vững chắc, giống như đại dương đối với các loài thủy quái v.v..., do đó chúng được gọi là thâm sâu. Theo cách này nữa, trong mỗi tạng, bốn phương diện thâm sâu này cần được hiểu. Và với chừng ấy –

Desanāsāsanakathābhedaṃ tesu yathārahaṃ;

Sikkhāpahānagambhīrabhāvañca paridīpayeti –

(Vị ấy) nên trình bày sự khác biệt về pháp thoại, giáo huấn, và luận giải trong các tạng ấy một cách thích hợp; cả về thực trạng của học giới, sự đoạn trừ, và tính chất thâm sâu –

Ayaṃ gāthā vuttatthā hoti.

câu kệ này đã được giải thích ý nghĩa.

Pariyattibhedaṃ [Pg.24] sampattiṃ, vipattiñcāpi yaṃ yahiṃ;

Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvayeti.

Sự phân loại pháp học, sự thành tựu, và cả sự thất bại, ở đâu và như thế nào vị tỳ khưu đạt được, tất cả những điều ấy cũng sẽ được trình bày rõ.

Ettha pana tīsu piṭakesu tividho pariyattibhedo daṭṭhabbo. Tisso hi pariyattiyo – alagaddūpamā nissaraṇatthā bhaṇḍāgārikapariyattīti.

Ở đây, trong ba tạng, cần phải hiểu có ba loại phân biệt về pháp học. Thật vậy, có ba loại pháp học: pháp học ví như con rắn nước, pháp học vì mục đích giải thoát, và pháp học của người giữ kho.

Tattha yā duggahitā upārambhādihetu pariyāpuṭā ayaṃ alagaddūpamā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, puriso alagaddatthiko alagaddagavesī alagaddapariyesanaṃ caramāno, so passeyya mahantaṃ alagaddaṃ, tamenaṃ bhoge vā naṅguṭṭhe vā gaṇheyya, tassa so alagaddo paṭiparivattitvā hatthe vā bāhāya vā aññatarasmiṃ vā aṅgapaccaṅge ḍaṃseyya, so tato nidānaṃ maraṇaṃ vā nigaccheyya maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ. Taṃ kissa hetu? Duggahitattā, bhikkhave, alagaddassa. Evameva kho, bhikkhave, idhekacce moghapurisā dhammaṃ pariyāpuṇanti suttaṃ…pe… vedallaṃ, te taṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā tesaṃ dhammānaṃ paññāya atthaṃ na upaparikkhanti, tesaṃ te dhammā paññāya atthaṃ anupaparikkhataṃ na nijjhānaṃ khamanti, te upārambhānisaṃsā ceva dhammaṃ pariyāpuṇanti itivādappamokkhānisaṃsā ca. Yassa catthāya dhammaṃ pariyāpuṇanti tañcassa atthaṃ nānubhonti. Tesaṃ te dhammā duggahitā dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Duggahitattā, bhikkhave, dhammāna’’nti (ma. ni. 1.238).

Trong ấy, pháp học nào được học thuộc một cách sai lạc vì mục đích chỉ trích, v.v..., pháp học này được ví như con rắn nước. Về điều này, có lời dạy rằng: ‘Này các Tỳ khưu, ví như một người đàn ông cần rắn nước, tìm kiếm rắn nước, đi lanh quanh để tìm rắn nước, người ấy có thể thấy một con rắn nước lớn, và bắt nó ở thân hoặc ở đuôi. Con rắn nước ấy sẽ quay lại cắn vào tay, vào cánh tay, hoặc vào một trong các chi thể của người ấy. Do nhân duyên đó, người ấy có thể đi đến chỗ chết hoặc chịu đau khổ gần như chết. Vì sao vậy? Này các Tỳ khưu, vì đã bắt con rắn nước một cách sai lạc. Cũng vậy, này các Tỳ khưu, ở đây có những kẻ ngu si học thuộc Chánh pháp — Kinh... cho đến... Vị tằng hữu pháp. Sau khi học thuộc Chánh pháp ấy, họ không thẩm xét ý nghĩa của các pháp ấy bằng trí tuệ. Đối với họ, vì không thẩm xét ý nghĩa bằng trí tuệ, các pháp ấy không đưa đến sự kham nhẫn thẩm sát. Họ học thuộc Chánh pháp chỉ vì lợi ích chỉ trích và vì lợi ích thoát khỏi sự tranh luận. Và mục đích mà họ học thuộc Chánh pháp, họ không thể nghiệm được mục đích ấy. Đối với họ, các pháp ấy, do được học thuộc một cách sai lạc, sẽ đưa đến bất hạnh và đau khổ trong một thời gian dài. Vì sao vậy? Này các Tỳ khưu, vì đã học thuộc Chánh pháp một cách sai lạc.’” (ma. ni. 1.238).

Yā pana suggahitā sīlakkhandhādipāripūriṃyeva ākaṅkhamānena pariyāpuṭā na upārambhādihetu, ayaṃ nissaraṇatthā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tesaṃ te dhammā suggahitā dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Suggahitattā, bhikkhave, dhammāna’’nti (ma. ni. 1.239).

Còn pháp học nào được học thuộc một cách đúng đắn, do người chỉ mong muốn sự viên mãn của các uẩn như giới uẩn, v.v..., chứ không phải vì mục đích chỉ trích, v.v..., pháp học này là vì mục đích giải thoát. Về điều này, có lời dạy rằng: ‘Đối với họ, các pháp ấy, do được học thuộc một cách đúng đắn, sẽ đưa đến hạnh phúc và an lạc trong một thời gian dài. Vì sao vậy? Này các Tỳ khưu, vì đã học thuộc Chánh pháp một cách đúng đắn.’” (ma. ni. 1.239).

Yaṃ pana pariññātakkhandho pahīnakileso bhāvitamaggo paṭividdhākuppo sacchikatanirodho khīṇāsavo kevalaṃ paveṇipālanatthāya vaṃsānurakkhaṇatthāya pariyāpuṇāti, ayaṃ bhaṇḍāgārikapariyattīti.

Còn pháp học nào được học thuộc bởi bậc đã liễu tri các uẩn, đã đoạn trừ các phiền não, đã tu tập đạo, đã chứng ngộ sự bất động, đã thực chứng sự diệt, bậc lậu tận, chỉ vì mục đích bảo tồn truyền thống và vì mục đích gìn giữ dòng dõi, pháp học này là pháp học của người giữ kho.

Vinaye pana suppaṭipanno bhikkhu sīlasampadaṃ nissāya tisso vijjā pāpuṇāti, tāsaṃyeva ca tattha pabhedavacanato. Sutte suppaṭipanno samādhisampadaṃ nissāya chaḷabhiññā pāpuṇāti, tāsaṃyeva ca tattha pabhedavacanato. Abhidhamme suppaṭipanno paññāsampadaṃ nissāya catasso paṭisambhidā [Pg.25] pāpuṇāti tāsañca tattheva pabhedavacanato. Evametesu suppaṭipanno yathākkamena imaṃ vijjāttayachaḷabhiññācatupaṭisambhidāppabhedaṃ sampattiṃ pāpuṇāti.

Vị tỳ khưu thực hành tốt trong Luật tạng, nương vào giới thành tựu, sẽ đạt được tam minh, vì sự giải thích về các phân loại của chúng được nói đến ở đó. Vị tỳ khưu thực hành tốt trong Kinh tạng, nương vào định thành tựu, sẽ đạt được lục thông, vì sự giải thích về các phân loại của chúng được nói đến ở đó. Vị tỳ khưu thực hành tốt trong A-tỳ-đàm, nương vào tuệ thành tựu, sẽ đạt được tứ vô ngại giải, vì sự giải thích về các phân loại của chúng được nói đến ở đó. Như vậy, vị tỳ khưu thực hành tốt trong các tạng này, theo thứ tự, sẽ đạt được sự thành tựu này, được phân loại là tam minh, lục thông, và tứ vô ngại giải.

Vinaye pana duppaṭipanno anuññātasukhasamphassaattharaṇapāvuraṇādiphassasāmaññato paṭikkhittesu upādinnakaphassādīsu anavajjasaññī hoti. Vuttañhetaṃ – ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti (pāci. 417; ma. ni. 1.234). Tato dussīlabhāvaṃ pāpuṇāti. Sutte duppaṭipanno ‘‘cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’ntiādīsu (a. ni. 4.5) adhippāyaṃ ajānanto duggahitaṃ gaṇhāti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘attanā duggahitena amhe ceva abbhācikkhati attānañca khanati bahuñca apuññaṃ pasavatī’’ti (pāci. 417; ma. ni. 1.236). Tato micchādiṭṭhitaṃ pāpuṇāti. Abhidhamme duppaṭipanno dhammacintaṃ atidhāvanto acinteyyānipi cinteti, tato cittakkhepaṃ pāpuṇāti. Vuttañhetaṃ – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, acinteyyāni, na cintetabbāni, yāni cintento ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77). Evametesu duppaṭipanno yathākkamena imaṃ dussīlabhāvamicchādiṭṭhitācittakkhepappabhedaṃ vipattiṃ pāpuṇātīti. Ettāvatā ca –

Còn vị tỳ khưu thực hành sai lạc trong Luật tạng, do sự tương đồng về xúc chạm với những vật được cho phép như tấm trải và y choàng có xúc chạm dễ chịu, v.v..., sẽ có tưởng là không có tội trong những trường hợp bị cấm đoán như sự xúc chạm với người nữ, v.v... Về điều này, có lời dạy rằng: ‘Tôi hiểu Chánh pháp do đức Thế Tôn thuyết giảng như thế này: những pháp được đức Thế Tôn gọi là các pháp chướng ngại, khi thực hành chúng, không đủ để gây ra chướng ngại.’ (pāci. 417; ma. ni. 1.234). Do đó, vị ấy đi đến tình trạng ác giới. Vị tỳ khưu thực hành sai lạc trong Kinh tạng, trong các kinh như ‘Này các Tỳ khưu, có bốn hạng người này hiện hữu, có mặt ở trên đời,’ v.v... (a. ni. 4.5), do không biết được chủ ý, đã chấp thủ sai lạc. Về điều này, có lời dạy rằng: ‘Do sự chấp thủ sai lạc của mình, người ấy vừa xuyên tạc chúng ta, vừa tự đào bới mình, và tạo ra nhiều điều bất thiện.’ (pāci. 417; ma. ni. 1.236). Do đó, vị ấy đi đến tình trạng tà kiến. Vị tỳ khưu thực hành sai lạc trong A-tỳ-đàm, do suy tư về pháp quá mức, cũng suy tư cả những điều không thể nghĩ bàn, do đó đi đến tình trạng tâm tán loạn. Về điều này, có lời dạy rằng: ‘Này các Tỳ khưu, có bốn điều không thể nghĩ bàn này, không nên suy tư về chúng, người nào suy tư về chúng sẽ trở thành người có phần điên cuồng và phiền não.’ (a. ni. 4.77). Như vậy, vị tỳ khưu thực hành sai lạc trong các tạng này, theo thứ tự, sẽ đi đến sự thất bại này, được phân loại là tình trạng ác giới, tình trạng tà kiến, và tình trạng tâm tán loạn. Và cho đến đây –

Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiñcāpi yaṃ yahiṃ;

Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvayeti.

Sự phân loại pháp học, sự thành tựu, và cả sự thất bại, ở đâu và như thế nào vị tỳ khưu đạt được, tất cả những điều ấy cũng đã được trình bày rõ.

Ayampi gāthā vuttatthā hoti. Evaṃ nānappakārato piṭakāni ñatvā tesaṃ vasena sabbampetaṃ saṅgayhamānaṃ tīṇi piṭakāni honti.

Ý nghĩa của kệ ngôn này cũng đã được nói đến. Sau khi đã biết các tạng theo nhiều cách như vậy, do bởi chúng, tất cả những điều này khi được thu tập lại sẽ trở thành ba tạng.

Kathaṃ nikāyato pañca nikāyāti? Sabbameva hetaṃ dīghanikāyo majjhimanikāyo saṃyuttanikāyo aṅguttaranikāyo khuddakanikāyoti pañcappabhedaṃ hoti. Tattha katamo dīghanikāyo? Tivaggasaṅgahāni brahmajālādīni catuttiṃsa suttāni.

Như thế nào, theo Nikāya, có năm bộ? Tất cả những điều này trở thành năm loại là: Trường Bộ, Trung Bộ, Tương Ưng Bộ, Tăng Chi Bộ, và Tiểu Bộ. Trong đó, thế nào là Trường Bộ? Là ba mươi bốn kinh, bắt đầu với kinh Phạm Võng, được thu tập trong ba phẩm.

Catuttiṃseva suttantā, tivaggo yassa saṅgaho;

Esa dīghanikāyoti, paṭhamo anulomiko.

Ba mươi bốn kinh điển, được thu tập thành ba phẩm; đó là Trường Bộ, bộ đầu tiên theo thứ tự.

Kasmā [Pg.26] panesa dīghanikāyoti vuccati? Dīghappamāṇānaṃ suttānaṃ samūhato nivāsato ca. Samūhanivāsā hi nikāyoti vuccanti. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekanikāyampi samanupassāmi evaṃ cittaṃ yathayidaṃ, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā (saṃ. ni. 3.100), poṇikanikāyo, cikkhallikanikāyo’’ti. Evamādīni cettha sādhakāni sāsanato lokato ca. Evaṃ sesānampi nikāyabhāve vacanattho veditabbo.

Tại sao lại được gọi là Trường Bộ (Dīghanikāya)? Do là sự tập hợp và là nơi trú ngụ của các bài kinh có độ dài. Thật vậy, sự tập hợp và nơi trú ngụ được gọi là ‘bộ’ (nikāya). ‘Này các Tỳ khưu, Ta không thấy một bộ loại nào khác đa dạng như thế này, này các Tỳ khưu, (đó là) các loài bàng sanh (Tương Ưng Bộ 3.100), bộ loại của những người gánh cỏ, bộ loại của những người sống trong bùn lầy.’ Những (trích dẫn) như vậy ở đây là những bằng chứng từ trong giáo pháp và từ ngoài thế gian. Cũng vậy, ý nghĩa của từ ngữ về phương diện là bộ đối với các bộ còn lại cũng nên được hiểu như thế.

Katamo majjhimanikāyo? Majjhimappamāṇāni pañcadasavaggasaṅgahāni mūlapariyāyasuttādīni diyaḍḍhasataṃ dve ca suttāni.

Trung Bộ (Majjhimanikāya) là gì? Là một trăm năm mươi hai bài kinh có độ dài trung bình, bắt đầu với kinh Căn Bản Pháp Môn, được thu tập trong mười lăm phẩm.

Diyaḍḍhasatasuttantā, dve ca suttāni yattha so;

Nikāyo majjhimo pañca, dasavaggapariggaho.

Nơi nào có một trăm năm mươi kinh và hai kinh, bộ ấy là Trung Bộ, bao gồm mười lăm phẩm.

Katamo saṃyuttanikāyo? Devatāsaṃyuttādivasena ṭhitāni oghataraṇādīni satta suttasahassāni satta suttasatāni ca dvāsaṭṭhi ca suttāni.

Tương Ưng Bộ (Saṃyuttanikāya) là gì? Là bảy ngàn bảy trăm sáu mươi hai bài kinh, bắt đầu với kinh Vượt Bộc Lưu, được sắp xếp theo cách chia của Tương Ưng Chư Thiên v.v...

Satta suttasahassāni, satta suttasatāni ca;

Dvāsaṭṭhi ceva suttantā, eso saṃyuttasaṅgaho.

Bảy ngàn kinh, và bảy trăm kinh, và sáu mươi hai kinh, đó là tuyển tập Tương Ưng.

Katamo aṅguttaranikāyo? Ekekaaṅgātirekavasena ṭhitāni cittapariyādānādīni nava suttasahassāni pañca suttasatāni sattapaññāsañca suttāni.

Tăng Chi Bộ (Aṅguttaranikāya) là gì? Là chín ngàn năm trăm năm mươi bảy bài kinh, bắt đầu với kinh Thuần Hóa Tâm, được sắp xếp theo cách tăng thêm tuần tự từng chi phần.

Nava suttasahassāni, pañca suttasatāni ca;

Sattapaññāsasuttāni, saṅkhyā aṅguttare ayaṃ.

Chín ngàn kinh, và năm trăm kinh, và năm mươi bảy kinh, đây là con số trong Tăng Chi.

Katamo khuddakanikāyo? Sakalaṃ vinayapiṭakaṃ, abhidhammapiṭakaṃ, khuddakapāṭha, dhammapadādayo ca pubbe dassitā pañcadasappabhedā; ṭhapetvā cattāro nikāye avasesaṃ buddhavacananti.

Tiểu Bộ (Khuddakanikāya) là gì? Toàn bộ Tạng Luật, Tạng Vi Diệu Pháp, và mười lăm loại (sách) đã được chỉ ra trước đây như Tiểu Tụng, Pháp Cú v.v...; ngoại trừ bốn bộ kia, phần còn lại là lời Phật dạy.

Ṭhapetvā caturopete, nikāye dīghaādike;

Tadaññaṃ buddhavacanaṃ, nikāyo khuddako matoti.

Ngoại trừ bốn bộ được đề cập, bắt đầu với Trường Bộ, lời Phật dạy khác ngoài những bộ ấy, được xem là Tiểu Bộ.

Evaṃ nikāyato pañca nikāyā honti.

Như vậy, về phương diện bộ, có năm bộ.

Kathaṃ [Pg.27] aṅgavasena navaṅgānīti? Sabbameva hidaṃ ‘suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedalla’nti navappabhedaṃ hoti. Tattha ubhatovibhaṅganiddesakhandhakaparivārā suttanipāte maṅgalasuttaratanasuttanālakasuttatuvaṭṭakasuttāni aññampi ca suttanāmakaṃ tathāgatavacanaṃ suttanti veditabbaṃ. Sabbampi sagāthakaṃ suttaṃ geyyanti veditabbaṃ. Visesena saṃyuttanikāye sakalopi sagāthāvaggo. Sakalampi abhidhammapiṭakaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ, yañca aññampi aṭṭhahi aṅgehi asaṅgahitaṃ buddhavacanaṃ, taṃ veyyākaraṇanti veditabbaṃ. Dhammapadaṃ theragāthā therīgāthā suttanipāte nosuttanāmikā suddhikagāthā ca gāthāti veditabbā. Somanassañāṇamayikagāthāppaṭisaṃyuttā dvāsīti suttantā udānanti veditabbaṃ. ‘Vuttañhetaṃ bhagavatā’tiādinayappavattā (itivu. 1) dasuttarasatasuttantā itivuttakanti veditabbaṃ. Apaṇṇakajātakādīni paññāsādhikāni pañca jātakasatāni jātakanti veditabbaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā ānande’’tiādinayapavattā (dī. ni. 2.209; a. ni. 4.129) sabbepi acchariyaabbhutadhammappaṭisaṃyuttā suttantā abbhutadhammanti veditabbaṃ.

Thế nào là chín chi phần về phương diện chi phần? Toàn bộ (lời dạy) này có chín loại là: ‘Kinh, Phúng Tụng, Ký Thuyết, Kệ, Cảm Hứng Ngữ, Như Thị Thuyết, Bổn Sanh, Vị Tằng Hữu Pháp, và Phương Quảng’. Trong đó, hai Phân Tích, Đại Phẩm, các Thiên, và Tập Yếu; trong Kinh Tập có kinh Hạnh Phúc, kinh Tam Bảo, kinh Nāḷaka, kinh Tuvaṭṭaka, và những lời dạy khác của Như Lai có tên là kinh nên được hiểu là Kinh. Tất cả các kinh có kệ tụng nên được hiểu là Phúng Tụng. Đặc biệt là toàn bộ Phẩm Có Kệ trong Tương Ưng Bộ. Toàn bộ Tạng Vi Diệu Pháp, các kinh không có kệ tụng, và những lời Phật dạy khác không được bao gồm trong tám chi phần kia, nên được hiểu là Ký Thuyết. Pháp Cú, Trưởng Lão Tăng Kệ, Trưởng Lão Ni Kệ, và các kệ thuần túy không có tên kinh trong Kinh Tập nên được hiểu là Kệ. Tám mươi hai bài kinh tương ứng với các kệ được thốt lên do hỷ và trí tuệ nên được hiểu là Cảm Hứng Ngữ. Một trăm mười hai bài kinh được bắt đầu theo cách ‘Điều này đã được Thế Tôn nói’ v.v... nên được hiểu là Như Thị Thuyết. Năm trăm năm mươi câu chuyện Bổn sanh bắt đầu với Bổn sanh Apaṇṇaka nên được hiểu là Bổn Sanh. Tất cả các bài kinh tương ứng với các pháp kỳ diệu, hy hữu được bắt đầu theo cách ‘Này các Tỳ khưu, có bốn pháp kỳ diệu, hy hữu này nơi A Nan’ v.v... nên được hiểu là Vị Tằng Hữu Pháp.

Cūḷavedallamahāvedallasammādiṭṭhisakkapañhasaṅkhārabhājanīyamahāpuṇṇamasuttādayo sabbepi vedañca tuṭṭhiñca laddhā laddhā pucchitasuttantā vedallanti veditabbaṃ. Evametaṃ aṅgato navaṅgāni.

Các kinh Tiểu Phương Quảng, Đại Phương Quảng, Chánh Tri Kiến, Đế Thích Vấn, Phân Tích Hành, Đại Mãn Nguyệt v.v..., tất cả các bài kinh được hỏi sau khi đã lần lượt đạt được trí tuệ và sự hoan hỷ nên được hiểu là Phương Quảng. Như vậy, về phương diện chi phần, có chín chi phần.

Kathaṃ dhammakkhandhato caturāsīti dhammakkhandhasahassānīti? Sabbameva hidaṃ buddhavacanaṃ.

Thế nào là tám mươi bốn ngàn pháp uẩn về phương diện pháp uẩn? Toàn bộ lời Phật dạy này.

‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;

Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti. (theragā. 1027);

‘Tám mươi hai ngàn (pháp) tôi đã nhận từ Đức Phật, hai ngàn từ các vị Tỳ khưu; Tám mươi bốn ngàn, là những pháp đang lưu hành nơi tôi.’ (Trưởng Lão Tăng Kệ 1027);

Evaṃ paridīpitadhammakkhandhavasena caturāsītisahassappabhedaṃ hoti. Tattha ekānusandhikaṃ suttaṃ eko dhammakkhandho. Yaṃ anekānusandhikaṃ tattha anusandhivasena dhammakkhandhagaṇanā. Gāthābandhesu pañhāpucchanaṃ eko dhammakkhandho, vissajjanaṃ eko. Abhidhamme ekamekaṃ tikadukabhājanaṃ ekamekañca cittavārabhājanaṃ eko dhammakkhandho. Vinaye atthi vatthu, atthi mātikā, atthi padabhājanīyaṃ, atthi āpatti, atthi anāpatti, atthi [Pg.28] antarāpatti, atthi tikacchedo. Tattha ekameko koṭṭhāso ekameko dhammakkhandhoti veditabbo. Evaṃ dhammakkhandhato caturāsīti dhammakkhandhasahassāni.

Như vậy, theo cách phân loại pháp uẩn đã được trình bày, có tám mươi bốn ngàn loại. Trong đó, một bài kinh có một mạch văn là một pháp uẩn. Bài kinh nào có nhiều mạch văn thì việc đếm pháp uẩn dựa vào mạch văn. Trong các phần kệ tụng, câu hỏi là một pháp uẩn, câu trả lời là một pháp uẩn. Trong Vi Diệu Pháp, mỗi một phần phân tích tam đề và nhị đề, và mỗi một phần phân tích chương tâm là một pháp uẩn. Trong Luật, có sự việc, có đề mục, có phân tích từ ngữ, có tội, có vô tội, có tội trung gian, có phần kết thúc. Trong đó, mỗi một phần như vậy nên được hiểu là một pháp uẩn. Như vậy, về phương diện pháp uẩn, có tám mươi bốn ngàn pháp uẩn.

Evametaṃ sabbampi buddhavacanaṃ pañcasatikasaṅgītikāle saṅgāyantena mahākassapappamukhena vasīgaṇena ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo, idaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ, idaṃ majjhimabuddhavacanaṃ, idaṃ pacchimabuddhavacanaṃ, idaṃ vinayapiṭakaṃ, idaṃ suttantapiṭakaṃ, idaṃ abhidhammapiṭakaṃ, ayaṃ dīghanikāyo…pe… ayaṃ khuddakanikāyo, imāni suttādīni navaṅgāni, imāni caturāsīti dhammakkhandhasahassānīti imaṃ pabhedaṃ vavatthapetvāva saṅgītaṃ. Na kevalañca imameva aññampi uddānasaṅgahavaggasaṅgahapeyyālasaṅgahaekanipātadukanipātādinipātasaṅgahasaṃyuttasaṅgaha paṇṇāsasaṅgahādianekavidhaṃ, tīsu piṭakesu sandissamānaṃ saṅgahappabhedaṃ vavatthapetvāva sattahi māsehi saṅgītaṃ.

Như vậy, toàn bộ lời dạy của đức Phật này đã được kết tập bởi hội chúng các bậc đã làm chủ, đứng đầu là ngài Đại Ca-diếp, trong kỳ kết tập lần thứ nhất. (Hội chúng) đã xác lập sự phân loại này: ‘Đây là Pháp, đây là Luật; đây là lời dạy ban đầu của đức Phật, đây là lời dạy giai đoạn giữa của đức Phật, đây là lời dạy giai đoạn cuối của đức Phật; đây là Tạng Luật, đây là Tạng Kinh, đây là Tạng Vi Diệu Pháp; đây là Trường Bộ… đây là Tiểu Bộ; đây là chín chi phần gồm kinh v.v…; đây là tám mươi bốn ngàn pháp uẩn,’ rồi mới tiến hành kết tập. Không chỉ có sự phân loại này mà còn có nhiều loại phân loại tổng hợp khác được thấy trong ba Tạng, như là tổng hợp kệ tóm lược, tổng hợp phẩm, tổng hợp phần tỉnh lược, tổng hợp các pháp số như pháp một chi, pháp hai chi, tổng hợp tương ưng, tổng hợp năm mươi, v.v… cũng đã được xác lập rồi mới tiến hành kết tập trong bảy tháng.

Saṅgītipariyosāne cassa idaṃ mahākassapattherena dasabalassa sāsanaṃ pañcavassasahassaparimāṇakālaṃ pavattanasamatthaṃ katanti sañjātappamodā sādhukāraṃ viya dadamānā ayaṃ mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā anekappakāraṃ kampi saṅkampi sampakampi sampavedhi. Anekāni ca acchariyāni pāturahesuṃ.

Và vào lúc kết thúc kỳ kết tập, do sự hoan hỷ phát sinh rằng: ‘Giáo pháp của bậc Thập Lực này đã được trưởng lão Đại Ca-diếp làm cho có khả năng tồn tại trong khoảng thời gian năm ngàn năm,’ quả đại địa này, như đang reo lên lời tán thán, đã rung động, chấn động, chuyển động, lay động theo nhiều cách cho đến tận cùng là nước. Và nhiều điều kỳ diệu đã xuất hiện.

Evaṃ saṅgīte panettha ayaṃ abhidhammo piṭakato abhidhammapiṭakaṃ, nikāyato khuddakanikāyo, aṅgato veyyākaraṇaṃ, dhammakkhandhato katipayāni dhammakkhandhasahassāni honti.

Khi đã được kết tập như vậy, ở đây, Vi Diệu Pháp này, xét về Tạng thì là Tạng Vi Diệu Pháp, xét về Bộ thì là Tiểu Bộ, xét về chi phần thì là Ký Thuyết, xét về pháp uẩn thì gồm có một số ngàn pháp uẩn.

Taṃ dhārayantesu bhikkhūsu pubbe eko bhikkhu sabbasāmayikaparisāya nisīditvā abhidhammato suttaṃ āharitvā dhammaṃ kathento ‘‘rūpakkhandho abyākato, cattāro khandhā siyā kusalā siyā akusalā siyā abyākatā; dasāyatanā abyākatā, dve āyatanā siyā kusalā siyā akusalā siyā abyākatā; soḷasa dhātuyo abyākatā, dve dhātuyo siyā kusalā siyā akusalā siyā abyākatā; samudayasaccaṃ akusalaṃ, maggasaccaṃ kusalaṃ, nirodhasaccaṃ abyākataṃ, dukkhasaccaṃ siyā kusalaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākataṃ; dasindriyā abyākatā, domanassindriyaṃ akusalaṃ, anaññātaññassāmītindriyaṃ kusalaṃ, cattāri indriyāni siyā kusalā siyā abyākatā, cha [Pg.29] indriyāni siyā kusalā siyā akusalā siyā abyākatā’’ti dhammakathaṃ kathesi.

Trong số các vị tỳ-khưu thông thuộc (Vi Diệu Pháp) ấy, thuở xưa có một vị tỳ-khưu, sau khi ngồi trong hội chúng của tất cả các tôn giáo, đã trích dẫn một bài kinh từ Vi Diệu Pháp và thuyết pháp rằng: ‘Sắc uẩn là vô ký; bốn uẩn kia có khi là thiện, có khi là bất thiện, có khi là vô ký. Mười xứ là vô ký; hai xứ có khi là thiện, có khi là bất thiện, có khi là vô ký. Mười sáu giới là vô ký; hai giới có khi là thiện, có khi là bất thiện, có khi là vô ký. Tập đế là bất thiện; Đạo đế là thiện; Diệt đế là vô ký; Khổ đế có khi là thiện, có khi là bất thiện, có khi là vô ký. Mười căn là vô ký; ưu căn là bất thiện; vị tri cụ tri căn là thiện; bốn căn có khi là thiện, có khi là vô ký; sáu căn có khi là thiện, có khi là bất thiện, có khi là vô ký.’”

Tasmiṃ ṭhāne eko bhikkhu nisinno ‘dhammakathika tvaṃ sineruṃ parikkhipanto viya dīghasuttaṃ āharasi, kiṃ suttaṃ nāmeta’nti āha. ‘Abhidhammasuttaṃ nāma, āvuso’ti. ‘Abhidhammasuttaṃ kasmā āharasi? Kiṃ aññaṃ buddhabhāsitaṃ suttaṃ āharituṃ na vaṭṭatī’ti? ‘Abhidhammo kena bhāsito’ti? ‘Na eso buddhabhāsito’ti. ‘Kiṃ pana te, āvuso, vinayapiṭakaṃ uggahita’nti? ‘Na uggahitaṃ, āvuso’ti. ‘Avinayadhāritāya maññe tvaṃ ajānanto evaṃ vadesī’ti. ‘Vinayamattameva, āvuso, uggahita’nti. ‘Tampi te duggahitaṃ, parisapariyante nisīditvā niddāyantena uggahitaṃ bhavissati; tumhādise hi pabbājento vā upasampādento vā sātisāro hoti’. ‘Kiṃ kāraṇā’? Vinayamattassapi duggahitattā; vuttañhetaṃ – ‘‘tattha anāpatti, na vivaṇṇetukāmo iṅgha tāva, āvuso, suttantaṃ vā gāthāyo vā abhidhammaṃ vā pariyāpuṇassu, pacchāpi vinayaṃ pariyāpuṇissasī’’ti (pāci. 442) bhaṇati. ‘‘Suttante okāsaṃ kārāpetvā abhidhammaṃ vā vinayaṃ vā pucchati, abhidhamme okāsaṃ kārāpetvā suttantaṃ vā vinayaṃ vā pucchati, vinaye okāsaṃ kārāpetvā suttantaṃ vā abhidhammaṃ vā pucchatī’’ti (pāci. 1221). ‘Tvaṃ pana ettakampi na jānāsī’ti ettakenapi paravādī niggahito hoti.

Tại nơi ấy, một vị tỳ-khưu đang ngồi đã nói rằng: ‘Này pháp sư, ngài trích dẫn một bài kinh dài như đang bao quanh núi Tu-di. Bài kinh này tên là gì?’ – ‘Thưa hiền giả, tên là Kinh Vi Diệu Pháp.’ – ‘Tại sao ngài lại trích dẫn Kinh Vi Diệu Pháp? Chẳng lẽ không được phép trích dẫn một bài kinh khác do đức Phật thuyết hay sao?’ – ‘Vi Diệu Pháp do ai thuyết?’ – ‘Đó không phải là lời Phật thuyết.’ – ‘Này hiền giả, vậy hiền giả đã học thuộc Tạng Luật chưa?’ – ‘Thưa hiền giả, chưa học thuộc.’ – ‘Ta cho rằng vì không thông thuộc Luật nên ngài không biết mà nói như vậy.’ – ‘Thưa hiền giả, chỉ có Luật là đã học thuộc.’ – ‘Cái đó ngài cũng học sai rồi. Chắc là đã học thuộc trong khi ngồi ngủ gật ở rìa hội chúng; vì người cho hạng người như ngài xuất gia hay tế độ sẽ có lỗi.’ – ‘Vì lý do gì?’ – ‘Vì đã học sai ngay cả Luật; vì điều này đã được nói: “Ở đây, vô tội, (khi vị ấy) không có ý chê bai mà nói rằng: ‘Này hiền giả, trước hết hãy học thuộc Kinh tạng, hoặc kệ ngôn, hoặc Vi Diệu Pháp, sau đó sẽ học thuộc Luật.’” (pāci. 442). Và: “Sau khi xin phép về Kinh tạng, vị ấy hỏi về Vi Diệu Pháp hoặc Luật; sau khi xin phép về Vi Diệu Pháp, vị ấy hỏi về Kinh tạng hoặc Luật; sau khi xin phép về Luật, vị ấy hỏi về Kinh tạng hoặc Vi Diệu Pháp.’” (pāci. 1221). ‘Ngài ngay cả chừng ấy cũng không biết.’ Chỉ với chừng ấy, người theo tà thuyết đã bị bác bỏ.

Mahāgosiṅgasuttaṃ pana itopi balavataraṃ. Tatra hi dhammasenāpati sāriputtatthero aññamaññaṃ pucchitapañhañca vissajjanañca ārocetuṃ satthu santikaṃ gantvā mahāmoggallānattherassa vissajjanaṃ ārocento ‘‘idhāvuso sāriputta, dve bhikkhū abhidhammakathaṃ kathenti, te aññamaññaṃ pañhaṃ pucchanti, aññamaññassa pañhaṃ puṭṭhā vissajjenti, no ca saṃsādenti, dhammī ca nesaṃ kathāpavattinī hoti, evarūpena kho, āvuso, sāriputta, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’’ti (ma. ni. 1.343) āha. Satthā ābhidhammikā nāma mama sāsane paribāhirāti avatvā suvaṇṇāliṅgasadisaṃ gīvaṃ unnāmetvā puṇṇacandasassirīkaṃ mahāmukhaṃ pūretvā brahmaghosaṃ nicchārento ‘‘sādhu sādhu [Pg.30] sāriputtā’’ti mahāmoggallānattherassa sādhukāraṃ datvā ‘‘yathā taṃ moggallāno ca sammā byākaramāno byākareyya, moggallāno hi sāriputta dhammakathiko’’ti (ma. ni. 1.343) āha. Ābhidhammikabhikkhūyeva kira dhammakathikā nāma, avasesā dhammakathaṃ kathentāpi na dhammakathikā. Kasmā? Te hi dhammakathaṃ kathentā kammantaraṃ vipākantaraṃ rūpārūpaparicchedaṃ dhammantaraṃ āloḷetvā kathenti. Ābhidhammikā pana dhammantaraṃ na āloḷenti. Tasmā ābhidhammiko bhikkhu dhammaṃ kathetu vā mā vā, pucchitakāle pana pañhaṃ kathessatīti. Ayameva ekantadhammakathiko nāma hoti. Idaṃ sandhāya satthā sādhukāraṃ datvā ‘sukathitaṃ moggallānenā’ti āha.

Hơn nữa, kinh Đại Gosinga (Mahāgosiṅgasutta) còn mạnh mẽ hơn thế này. Ở đó, vị Tướng quân Chánh pháp, trưởng lão Sāriputta, sau khi đến gần đức Thế Tôn để trình bày các câu hỏi và câu trả lời mà các vị đã hỏi lẫn nhau, khi trình bày câu trả lời của trưởng lão Mahāmoggallāna, đã nói rằng: ‘Này hiền giả Sāriputta, ở đây có hai vị tỳ khưu luận bàn về Abhidhamma (Vi Diệu Pháp), các vị ấy hỏi nhau câu hỏi, và khi được hỏi, các vị ấy trả lời câu hỏi của nhau, và không bị đình trệ, và cuộc pháp đàm của các vị ấy được tiến hành. Này hiền giả Sāriputta, một vị tỳ khưu như vậy có thể làm cho rừng Gosingasāla được rực rỡ.’ (Ma. ni. 1.343). Đức Thế Tôn đã không nói rằng: ‘Những người nghiên cứu Abhidhamma là những người ngoại đạo trong giáo pháp của ta,’ mà ngẩng cao chiếc cổ giống như trống vàng, làm đầy đặn gương mặt vĩ đại rạng rỡ như trăng rằm, và phát ra Phạm âm, đã tán thán trưởng lão Mahāmoggallāna rằng: ‘Lành thay, lành thay, Sāriputta!’ và nói rằng: ‘Như Moggallāna đã giải thích một cách đúng đắn, thì nên giải thích như vậy. Này Sāriputta, Moggallāna quả là một vị pháp sư.’ (Ma. ni. 1.343). Quả thật, chỉ có các vị tỳ khưu thông suốt Abhidhamma mới được gọi là pháp sư; những vị còn lại, dù có thuyết pháp, cũng không phải là pháp sư. Tại sao? Vì khi thuyết pháp, các vị ấy trộn lẫn các pháp khác nhau như nghiệp khác, quả khác, sự phân định sắc và phi sắc. Còn những vị thông suốt Abhidhamma thì không trộn lẫn các pháp khác. Do đó, một vị tỳ khưu thông suốt Abhidhamma, dù có thuyết pháp hay không, nhưng khi được hỏi thì sẽ trả lời câu hỏi. Vị ấy được gọi là một pháp sư tuyệt đối. Nhắm đến điều này, đức Thế Tôn đã tán thán và nói rằng: ‘Moggallāna đã khéo nói.’

Abhidhammaṃ paṭibāhento imasmiṃ jinacakke pahāraṃ deti, sabbaññutaññāṇaṃ paṭibāhati, satthu vesārajjaññāṇaṃ paṭinivatteti, sotukāmaṃ parisaṃ visaṃvādeti, ariyamagge āvaraṇaṃ bandhati, aṭṭhārasasu bhedakaravatthūsu ekasmiṃ sandissati ukkhepanīyakammatajjanīyakammāraho hoti. Taṃ taṃ kammaṃ katvā uyyojetabbo ‘gaccha vighāsādo hutvā jīvissasī’ti.

Người nào bác bỏ Abhidhamma là giáng một đòn vào Pháp luân của bậc Chiến Thắng, bác bỏ trí tuệ toàn giác, làm thối lui trí tuệ vô sở úy của bậc Đạo Sư, lừa dối hội chúng muốn lắng nghe, tạo ra chướng ngại trên Thánh đạo, người ấy được thấy trong một trong mười tám điều gây chia rẽ, và xứng đáng chịu hình phạt cử tội và khiển trách. Sau khi đã thực hiện các hình phạt ấy, người ấy phải bị trục xuất với lời nói: ‘Hãy đi, ngươi sẽ sống bằng đồ ăn thừa.’

Athāpi evaṃ vadeyya – ‘‘sace abhidhammo buddhabhāsito, yathā anekesu suttasahassesu ‘ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharatī’tiādinā nayena nidānaṃ sajjitaṃ, evamassāpi nidānaṃ sajjitaṃ bhaveyyā’’ti. So ‘jātakasuttanipātadhammapadādīnaṃ evarūpaṃ nidānaṃ natthi, na cetāni na buddhabhāsitānī’ti paṭikkhipitvā uttaripi evaṃ vattabbo – ‘paṇḍita, abhidhammo nāmesa sabbaññubuddhānaṃyeva visayo, na aññesaṃ visayo. Buddhānañhi okkanti pākaṭā, abhijāti pākaṭā, abhisambodhi pākaṭā, dhammacakkappavattanaṃ pākaṭaṃ. Yamakapāṭihāriyaṃ pākaṭaṃ, tidivakkamo pākaṭo, devaloke desitabhāvo pākaṭo, devorohanaṃ pākaṭaṃ. Yathā nāma cakkavattirañño hatthiratanaṃ vā assaratanaṃ vā thenetvā yānake yojetvā vicaraṇaṃ nāma aṭṭhānaṃ akāraṇaṃ; cakkaratanaṃ vā pana thenetvā palālasakaṭe olambitvā vicaraṇaṃ nāma aṭṭhānaṃ akāraṇaṃ; yojanappamāṇaṃ obhāsanasamatthaṃ maṇiratanaṃ vā pana kappāsapacchiyaṃ pakkhipitvā vaḷañjanaṃ [Pg.31] nāma aṭṭhānaṃ akāraṇaṃ. Kasmā? Rājārahabhaṇḍatāya; evameva abhidhammo nāma na aññesaṃ visayo, sabbaññubuddhānaṃyeva visayo. Tesaṃ vasena desetabbadesanā. Buddhānañhi okkanti pākaṭā…pe… devorohanaṃ pākaṭaṃ. Abhidhammassa nidānakiccaṃ nāma natthi paṇḍitā’ti. Na hi sakkā evaṃ vutte paravādinā sahadhammikaṃ udāharaṇaṃ udāharituṃ.

Lại nữa, nếu có người nói rằng: ‘Nếu Abhidhamma là do đức Phật thuyết, thì cũng phải có phần duyên khởi được trình bày, giống như trong nhiều ngàn bài kinh, duyên khởi được trình bày theo cách thức bắt đầu bằng ‘Một thời, đức Thế Tôn trú tại Rājagaha (Vương Xá).’ Người ấy nên bị bác bỏ bằng cách nói rằng: ‘Các bộ như Jātaka (Bổn Sanh), Suttanipāta (Kinh Tập), Dhammapada (Pháp Cú), v.v... không có duyên khởi như vậy, nhưng không phải là chúng không phải do đức Phật thuyết,’ và hơn nữa, nên nói như sau: ‘Này bậc trí, Abhidhamma là lĩnh vực riêng của các vị Phật Toàn Giác, không phải là lĩnh vực của những người khác. Vì sự nhập thai của các đức Phật là hiển nhiên, sự đản sanh là hiển nhiên, sự chứng đắc Chánh Đẳng Giác là hiển nhiên, sự chuyển Pháp luân là hiển nhiên, Song thông thần biến là hiển nhiên, sự bước lên cõi trời Ba Mươi Ba là hiển nhiên, việc thuyết pháp ở cõi trời là hiển nhiên, và sự từ cõi trời trở về là hiển nhiên. Ví như, việc trộm voi báu hay ngựa báu của một vị Chuyển luân vương rồi thắng vào một cỗ xe nhỏ để đi lại là điều không thể, không có lý do; hay việc trộm bánh xe báu rồi treo lên một chiếc xe rơm để đi lại là điều không thể, không có lý do; hay việc lấy viên ngọc báu có khả năng chiếu sáng một do-tuần rồi bỏ vào túi vải bông để sử dụng là điều không thể, không có lý do. Tại sao? Vì đó là những vật dụng xứng đáng với nhà vua. Cũng vậy, Abhidhamma không phải là lĩnh vực của những người khác, mà là lĩnh vực riêng của các vị Phật Toàn Giác. Đó là bài pháp nên được thuyết giảng bởi quyền năng của các Ngài. Vì sự nhập thai của các đức Phật là hiển nhiên... cho đến... sự từ cõi trời trở về là hiển nhiên. Này các bậc trí, Abhidhamma không có phận sự về duyên khởi.’ Khi đã nói như vậy, người theo tà thuyết không thể đưa ra một ví dụ hợp lý.

Maṇḍalārāmavāsī tissabhūtitthero pana mahābodhinidāno esa abhidhammo nāmāti dassetuṃ ‘‘yena svāhaṃ, bhikkhave, vihārena paṭhamābhisambuddho viharāmi tassa padesena vihāsi’’nti (saṃ. ni. 5.11) imaṃ padesavihārasuttantaṃ āharitvā kathesi. Dasavidho hi padeso nāma – khandhapadeso, āyatanapadeso, dhātupadeso, saccapadeso, indriyapadeso, paccayākārapadeso, satipaṭṭhānapadeso, jhānapadeso, nāmapadeso, dhammapadesoti. Tesu satthā mahābodhimaṇḍe pañcakkhandhe nippadesena paṭivijjhi, imaṃ temāsaṃ vedanākkhandhavaseneva vihāsi. Dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo nippadesena paṭivijjhi. Imaṃ temāsaṃ dhammāyatane vedanāvasena dhammadhātuyañca vedanāvaseneva vihāsi. Cattāri saccāni nippadesena paṭivijjhi, imaṃ temāsaṃ dukkhasacce vedanāvaseneva vihāsi. Bāvīsatindriyāni nippadesena paṭivijjhi, imaṃ temāsaṃ vedanāpañcakaindriyavasena vihāsi. Dvādasapadikaṃ paccayākāravaṭṭaṃ nippadesena paṭivijjhi, imaṃ temāsaṃ phassapaccayā vedanāvaseneva vihāsi. Cattāro satipaṭṭhāne nippadesena paṭivijjhi, imaṃ temāsaṃ vedanāsatipaṭṭhānavaseneva vihāsi. Cattāri jhānāni nippadesena paṭivijjhi, imaṃ temāsaṃ jhānaṅgesu vedanāvaseneva vihāsi. Nāmaṃ nippadesena paṭivijjhi, imaṃ temāsaṃ tattha vedanāvaseneva vihāsi. Dhamme nippadesena paṭivijjhi, imaṃ temāsaṃ vedanāttikavaseneva vihāsīti. Evaṃ thero padesavihārasuttantavasena abhidhammassa nidānaṃ kathesi.

Vị Trưởng lão Tissabhūti, trú tại tu viện Maṇḍalārāma, để chỉ ra rằng Abhidhamma (Vi Diệu Pháp) này có nguồn gốc từ cội Bồ Đề, đã trích dẫn và thuyết giảng bài kinh Padesavihārasuttanta (Kinh Trú Một Phần) này: “Này các Tỳ khưu, Ta đã trú bằng một phần của pháp trú mà Ta đã trú khi mới chứng đắc Chánh Đẳng Giác.” (Saṃ. ni. 5.11). Thật vậy, có mười loại phần (padeso) là: phần uẩn, phần xứ, phần giới, phần đế, phần quyền, phần duyên khởi, phần niệm xứ, phần thiền, phần danh, và phần pháp. Trong số đó, bậc Đạo Sư đã thấu triệt trọn vẹn năm uẩn tại cội Bồ Đề; trong ba tháng này, Ngài đã trú theo cách của thọ uẩn. Ngài đã thấu triệt trọn vẹn mười hai xứ và mười tám giới. Trong ba tháng này, Ngài đã trú theo cách của thọ trong pháp xứ và theo cách của thọ trong pháp giới. Ngài đã thấu triệt trọn vẹn bốn đế. Trong ba tháng này, Ngài đã trú theo cách của thọ trong khổ đế. Ngài đã thấu triệt trọn vẹn hai mươi hai quyền. Trong ba tháng này, Ngài đã trú theo cách của năm quyền thuộc về thọ. Ngài đã thấu triệt trọn vẹn vòng duyên khởi mười hai chi. Trong ba tháng này, Ngài đã trú theo cách của thọ do xúc làm duyên. Ngài đã thấu triệt trọn vẹn bốn niệm xứ. Trong ba tháng này, Ngài đã trú theo cách của niệm xứ về thọ. Ngài đã thấu triệt trọn vẹn bốn thiền. Trong ba tháng này, Ngài đã trú theo cách của thọ trong các thiền chi. Ngài đã thấu triệt trọn vẹn danh. Trong ba tháng này, Ngài đã trú theo cách của thọ trong đó. Ngài đã thấu triệt trọn vẹn các pháp. Trong ba tháng này, Ngài đã trú theo cách của bộ ba về thọ. Như vậy, vị Trưởng lão đã trình bày nguồn gốc của Abhidhamma theo cách của kinh Padesavihārasuttanta.

Gāmavāsī sumanadevatthero pana heṭṭhālohapāsāde dhammaṃ parivattento ‘ayaṃ paravādī bāhā paggayha araññe kandanto viya, asakkhikaṃ aḍḍaṃ karonto viya ca, abhidhamme nidānassa atthibhāvampi na jānātī’ti vatvā nidānaṃ kathento evamāha – ekaṃ samayaṃ bhagavā devesu viharati tāvatiṃsesu pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ. Tatra kho bhagavā devānaṃ [Pg.32] tāvatiṃsānaṃ abhidhammakathaṃ kathesi – ‘‘kusalā dhammā, akusalā dhammā, abyākatā dhammā’’ti.

Vị Trưởng lão Sumanadeva, một vị ở làng, trong khi đang ôn lại giáo pháp tại tầng dưới của Lâu đài Đồng (Lohapāsāda), đã nói về người theo tà thuyết rằng: ‘Người này giống như kẻ giơ tay kêu gào trong rừng, hay như kẻ đưa ra lời tố cáo mà không có nhân chứng, thậm chí không biết đến sự hiện hữu của nguồn gốc Abhidhamma.’ Sau khi nói vậy, ngài đã trình bày về nguồn gốc như sau: – Một thời, Thế Tôn trú tại cõi trời Đao Lợi (Tāvatiṃsa), dưới gốc cây Pāricchattaka, trên phiến đá Paṇḍukambala. Tại đó, Thế Tôn đã thuyết giảng Abhidhamma cho chư thiên ở cõi trời Đao Lợi: “Các pháp thiện, các pháp bất thiện, các pháp vô ký.”

Aññesu pana suttesu ekameva nidānaṃ. Abhidhamme dve nidānāni – adhigamanidānañca desanānidānañca. Tattha adhigamanidānaṃ dīpaṅkaradasabalato paṭṭhāya yāva mahābodhipallaṅkā veditabbaṃ. Desanānidānaṃ yāva dhammacakkappavattanā. Evaṃ ubhayanidānasampannassa panassa abhidhammassa nidānakosallatthaṃ idaṃ tāva pañhākammaṃ veditabbaṃ – ayaṃ abhidhammo nāma kena pabhāvito? Kattha paripācito? Kattha adhigato? Kadā adhigato? Kena adhigato? Kattha vicito? Kadā vicito? Kena vicito? Kattha desito? Kassatthāya desito? Kimatthaṃ desito? Kehi paṭiggahito? Ke sikkhanti? Ke sikkhitasikkhā? Ke dhārenti? Kassa vacanaṃ? Kenābhatoti?

Trong các kinh khác, chỉ có một nguồn gốc. Trong Abhidhamma, có hai nguồn gốc: nguồn gốc chứng đắc (adhigamanidāna) và nguồn gốc thuyết giảng (desanānidāna). Trong đó, nguồn gốc chứng đắc cần được hiểu là bắt đầu từ thời Đức Phật Mười Lực Dīpaṅkara cho đến tòa Bồ Đề. Nguồn gốc thuyết giảng là cho đến khi chuyển Pháp luân. Như vậy, để thông thạo về nguồn gốc của Abhidhamma, vốn được trang bị cả hai nguồn gốc này, trước hết cần phải hiểu rõ những câu hỏi sau: Abhidhamma này do ai khởi xướng? Được trau dồi ở đâu? Được chứng đắc ở đâu? Được chứng đắc khi nào? Do ai chứng đắc? Được thẩm xét ở đâu? Được thẩm xét khi nào? Do ai thẩm xét? Được thuyết giảng ở đâu? Được thuyết giảng vì lợi ích của ai? Được thuyết giảng nhằm mục đích gì? Được ai tiếp nhận? Ai học tập? Ai là những người đã học xong? Ai gìn giữ? Đây là lời của ai? Do ai truyền lại?

Tatridaṃ vissajjanaṃ – kena pabhāvitoti bodhiabhinīhārasaddhāya pabhāvito. Kattha paripācitoti aḍḍhachakkesu jātakasatesu. Kattha adhigatoti bodhimūle. Kadā adhigatoti visākhāpuṇṇamāsiyaṃ. Kenādhigatoti sabbaññubuddhena. Kattha vicitoti bodhimaṇḍe. Kadā vicitoti ratanagharasattāhe. Kena vicitoti sabbaññubuddhena. Kattha desitoti devesu tāvatiṃsesu. Kassatthāya desitoti devatānaṃ. Kimatthaṃ desitoti caturoghaniddharaṇatthaṃ. Kehi paṭiggahitoti devehi. Ke sikkhantīti sekkhā ca puthujjanakalyāṇā ca. Ke sikkhitasikkhāti arahanto khīṇāsavā. Ke dhārentīti yesaṃ vattati te dhārenti. Kassa vacananti bhagavato vacanaṃ, arahato sammāsambuddhassa. Kenābhatoti ācariyaparamparāya.

Đây là lời giải đáp: Do ai khởi xướng? – Được khởi xướng bởi niềm tin vào sự phát nguyện Bồ đề. Được trau dồi ở đâu? – Trong năm trăm năm mươi chuyện tiền thân (Jātaka). Được chứng đắc ở đâu? – Dưới cội Bồ Đề. Được chứng đắc khi nào? – Vào ngày rằm tháng Visākha. Do ai chứng đắc? – Do Đức Phật Toàn Giác. Được thẩm xét ở đâu? – Tại tòa Bồ Đề. Được thẩm xét khi nào? – Trong tuần lễ ở tại ngôi nhà báu (Ratanaghara). Do ai thẩm xét? – Do Đức Phật Toàn Giác. Được thuyết giảng ở đâu? – Tại cõi trời Đao Lợi. Vì lợi ích của ai? – Vì lợi ích của chư thiên. Nhằm mục đích gì? – Nhằm mục đích vượt qua bốn dòng bộc lưu. Được ai tiếp nhận? – Do chư thiên. Ai học tập? – Các bậc hữu học và các thiện phàm phu. Ai là những người đã học xong? – Các bậc A-la-hán, lậu tận. Ai gìn giữ? – Những ai còn thực hành thì gìn giữ. Đây là lời của ai? – Là lời của Thế Tôn, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác. Do ai truyền lại? – Do dòng truyền thừa của các vị thầy.

Ayañhi sāriputtatthero bhaddaji sobhito piyajālī piyapālo piyadassī kosiyaputto siggavo sandeho moggaliputto sudatto dhammiyo dāsako soṇako revatoti evamādīhi yāva tatiyasaṅgītikālā ābhato. Tato uddhaṃ tesaṃyeva sissānusissehīti evaṃ tāva jambudīpatale ācariyaparamparāya ābhato. Imaṃ pana dīpaṃ –

Thật vậy, (Abhidhamma) này đã được truyền lại bởi Trưởng lão Sāriputta, Bhaddaji, Sobhita, Piyajālī, Piyapālo, Piyadassī, Kosiyaputta, Siggavo, Sandeho, Moggaliputta, Sudatto, Dhammiyo, Dāsako, Soṇako, Revata, và các vị khác cho đến thời kỳ kết tập tam tạng lần thứ ba. Từ đó trở đi, (Abhidhamma) được truyền lại bởi các đệ tử và các đệ tử của đệ tử của chính các vị ấy. Như vậy, trước tiên (Abhidhamma) đã được truyền lại trên đất Jambudīpa (Ấn Độ) bởi dòng truyền thừa của các vị thầy. Còn đến hòn đảo này thì –

Tato [Pg.33] mahindo iṭṭiyo, uttiyo sambalo tathā;

Paṇḍito bhaddanāmo ca, ete nāgā mahāpaññā.

Sau đó, Mahinda, Iṭṭiya, Uttiya, và Sambala; Cùng với vị hiền trí Bhaddanāma, những bậc Long Tượng, đại trí tuệ này.

Jambudīpā idhāgatāti (pari. 3, 8).

Đã từ Jambudīpa đến đây. (pari. 3, 8).

Imehi mahānāgehi ābhato. Tato uddhaṃ tesaṃyeva sissānusissasaṅkhātāya ācariyaparamparāya yāvajjatanakālā ābhato.

(Abhidhamma) đã được truyền lại bởi những bậc Đại Long Tượng này. Từ đó trở đi, (Abhidhamma) đã được truyền lại bởi dòng truyền thừa của các vị thầy, được kể là các đệ tử và các đệ tử của đệ tử của chính các vị ấy, cho đến tận ngày nay.

Sumedhakathā

Câu chuyện về Sumedha

Evaṃ ābhatassa panassa yaṃ taṃ dīpaṅkaradasabalato paṭṭhāya yāva mahābodhipallaṅkā adhigamanidānaṃ, yāva dhammacakkappavattanā desanānidānañca vuttaṃ, tassa āvibhāvatthaṃ ayaṃ anupubbikathā veditabbā –

Để làm sáng tỏ nguồn gốc chứng đắc, được nói là bắt đầu từ thời Đức Phật Mười Lực Dīpaṅkara cho đến tòa Bồ Đề, và nguồn gốc thuyết giảng cho đến khi chuyển Pháp luân, của (Abhidhamma) đã được truyền lại như vậy, cần phải biết câu chuyện tuần tự sau đây –

Ito kira kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake amaravatī nāma nagaraṃ ahosi. Tattha sumedho nāma brāhmaṇo paṭivasati ubhato sujāto, mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā kulaparivaṭṭā akkhitto anupakuṭṭho jātivādena, abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato. So aññaṃ kammaṃ akatvā brāhmaṇasippameva uggaṇhi. Tassa daharakāleyeva mātāpitaro kālamakaṃsu. Athassa rāsivaḍḍhako amacco āyapotthakaṃ āharitvā suvaṇṇarajatamaṇimuttādipūrite gabbhe vivaritvā ‘ettakaṃ te kumāra mātu santakaṃ, ettakaṃ pitu santakaṃ, ettakā ayyakapayyakānaṃ santakāti yāva sattamā kulaparivaṭṭā dhanaṃ ācikkhitvā etaṃ paṭipajjāhī’ti āha. Sumedhapaṇḍito cintesi – ‘imaṃ dhanaṃ saṃharitvā mayhaṃ pitupitāmahādayo paralokaṃ gacchantā ekakahāpaṇampi gahetvā na gatā, mayā pana gahetvā gamanakāraṇaṃ kātuṃ vaṭṭatī’ti so rañño ārocetvā nagare bheriṃ carāpetvā mahājanassa dānaṃ datvā tāpasapabbajjaṃ pabbaji. Imasmiṃ pana ṭhāne sumedhakathā kathetabbā. Vuttañhetaṃ buddhavaṃse (bu. vaṃ. 2.1-33) –

Kể từ đây, về trước bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, có một thành phố tên là Amaravatī. Ở đó, có một vị Bà-la-môn tên là Sumedha cư ngụ, có dòng dõi trong sạch từ cả hai bên, từ bên mẹ và bên cha, có nguồn gốc thanh tịnh, cho đến bảy đời tổ tiên không bị chê bai, không bị chỉ trích về mặt dòng dõi, có dung sắc xinh đẹp, đáng ưa nhìn, khả ái, sở hữu vẻ đẹp tuyệt vời. Vị ấy không làm công việc nào khác, chỉ học tập nghề nghiệp của Bà-la-môn. Khi vị ấy còn trẻ, cha mẹ đã qua đời. Khi ấy, vị quan quản lý tài sản của ngài mang sổ sách thu nhập đến, mở các kho chứa đầy vàng, bạc, ngọc trai, ngọc báu và nói rằng: 'Thưa công tử, chừng này là tài sản của mẹ ngài, chừng này là của cha ngài, chừng này là của ông bà tổ tiên', rồi chỉ ra tài sản cho đến bảy đời và nói: 'Xin ngài hãy tiếp nhận tài sản này'. Đạo sĩ Sumedha suy nghĩ: 'Cha ông của ta, khi tích lũy tài sản này rồi đi sang thế giới bên kia, đã không mang theo được dù chỉ một đồng tiền. Còn ta, ta nên làm điều gì đó để có thể mang theo được'. Vị ấy tâu lên đức vua, cho đánh trống loan báo trong thành, bố thí cho đại chúng, rồi xuất gia làm đạo sĩ. Ở đây, câu chuyện về Sumedha nên được kể lại. Điều này đã được nói đến trong Phật Sử (Buddhavaṃsa, 2.1-33):

Kappe ca satasahasse, caturo ca asaṅkhiye;

Amaraṃ nāma nagaraṃ, dassaneyyaṃ manoramaṃ.

Bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn kiếp, có thành tên Amara, đáng nhìn, đẹp lòng.

Dasahi [Pg.34] saddehi avivittaṃ, annapānasamāyutaṃ;

Hatthisaddaṃ assasaddaṃ, bherisaṅkharathāni ca;

Khādatha pivatha ceva, annapānena ghositaṃ.

Không ngớt mười loại âm thanh, đầy đủ đồ ăn thức uống; tiếng voi, tiếng ngựa, tiếng trống, tiếng tù và, tiếng xe; và tiếng hô vang 'hãy ăn, hãy uống' cùng với đồ ăn thức uống.

Nagaraṃ sabbaṅgasampannaṃ, sabbakammamupāgataṃ;

Sattaratanasampannaṃ, nānājanasamākulaṃ;

Samiddhaṃ devanagaraṃva, āvāsaṃ puññakamminaṃ.

Thành phố đầy đủ mọi phương diện, mọi công việc đều được thực hiện; đầy đủ bảy báu, đông đúc nhiều hạng người; thịnh vượng như thành của chư Thiên, là nơi ở của những người có phước nghiệp.

Nagare amaravatiyā, sumedho nāma brāhmaṇo;

Anekakoṭisannicayo, pahūtadhanadhaññavā.

Trong thành Amaravatī, có vị Bà-la-môn tên Sumedha; tích lũy nhiều trăm triệu, có nhiều của cải và lúa gạo.

Ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedāna pāragū;

Lakkhaṇe itihāse ca, sadhamme pāramiṃ gato.

Là người học tập, thông thuộc thần chú, tinh thông ba bộ Vệ-đà; trong tướng pháp và cổ sử, đã đạt đến sự toàn hảo trong chánh pháp của mình.

Rahogato nisīditvā, evaṃ cintesahaṃ tadā;

Dukkho punabbhavo nāma, sarīrassa ca bhedanaṃ.

Khi ấy, ta ngồi ở nơi vắng vẻ, suy nghĩ như thế này: Tái sanh là khổ, và sự tan rã của thân thể cũng vậy.

Jātidhammo jarādhammo, byādhidhammo sahaṃ tadā;

Ajaraṃ amataṃ khemaṃ, pariyesissāmi nibbutiṃ.

Ta có bản chất sanh, bản chất già, bản chất bệnh; ta sẽ tìm cầu sự không già, không chết, an ổn, là Niết-bàn.

Yaṃnūnimaṃ pūtikāyaṃ, nānākuṇapapūritaṃ;

Chaḍḍayitvāna gaccheyyaṃ, anapekkho anatthiko.

Chắc chắn rằng ta nên từ bỏ thân thể hôi thối này, chứa đầy các loại tử thi, rồi ra đi, không luyến tiếc, không cần đến.

Atthi hehiti so maggo, na so sakkā na hetuye;

Pariyesissāmi taṃ maggaṃ, bhavato parimuttiyā.

Chắc chắn có con đường ấy, không thể nào không có được; ta sẽ tìm kiếm con đường ấy, để giải thoát khỏi sự hiện hữu.

Yathāpi dukkhe vijjante, sukhaṃ nāmapi vijjati;

Evaṃ bhave vijjamāne, vibhavopi icchitabbako.

Ví như khi có khổ, cũng có cái gọi là lạc; cũng vậy, khi có sự hiện hữu, sự không hiện hữu cũng đáng được mong cầu.

Yathāpi uṇhe vijjante, aparaṃ vijjati sītalaṃ;

Evaṃ tividhaggi vijjante, nibbānaṃ icchitabbakaṃ.

Ví như khi có nóng, cũng có cái khác là mát lạnh; cũng vậy, khi có ba ngọn lửa, Niết-bàn cũng đáng được mong cầu.

Yathāpi pāpe vijjante, kalyāṇamapi vijjati;

Evameva jāti vijjante, ajātipicchitabbakaṃ.

Ví như khi có điều ác, cũng có điều thiện; cũng vậy, khi có sự sanh, sự không sanh cũng đáng được mong cầu.

Yathā [Pg.35] gūthagato puriso, taḷākaṃ disvāna pūritaṃ;

Na gavesati taṃ taḷākaṃ, na doso taḷākassa so.

Ví như người rơi vào hố phân, thấy một cái hồ đầy nước; nếu không tìm đến cái hồ ấy, đó không phải là lỗi của cái hồ.

Evaṃ kilesamaladhove, vijjante amatantaḷe;

Na gavesati taṃ taḷākaṃ, na doso amatantaḷe.

Cũng vậy, khi có hồ nước bất tử để gột rửa cấu uế của phiền não; nếu không tìm đến hồ nước ấy, đó không phải là lỗi của hồ nước bất tử.

Yathā arīhi pariruddho, vijjante gamanampathe;

Na palāyati so puriso, na doso añjasassa so.

Ví như người bị kẻ thù bao vây, khi có con đường để đi; nếu người ấy không trốn thoát, đó không phải là lỗi của con đường.

Evaṃ kilesapariruddho, vijjamāne sive pathe;

Na gavesati taṃ maggaṃ, na doso sivamañjase.

Cũng vậy, người bị phiền não bao vây, khi có con đường an lành; nếu không tìm kiếm con đường ấy, đó không phải là lỗi của con đường an lành.

Yathāpi byādhito puriso, vijjamāne tikicchake;

Na tikicchāpeti taṃ byādhiṃ, na doso so tikicchake.

Ví như người bệnh, khi có thầy thuốc; nếu không chữa trị căn bệnh ấy, đó không phải là lỗi của thầy thuốc.

Evaṃ kilesabyādhīhi, dukkhito paripīḷito;

Na gavesati taṃ ācariyaṃ, na doso so vināyake.

Cũng vậy, người bị các bệnh phiền não làm cho đau khổ, bức bách; nếu không tìm kiếm vị đạo sư, đó không phải là lỗi của bậc dẫn dắt.

Yathāpi kuṇapaṃ puriso, kaṇṭhe baddhaṃ jigucchiya;

Mocayitvāna gaccheyya, sukhī serī sayaṃvasī.

Ví như người ghê tởm tử thi buộc ở cổ; sau khi cởi bỏ nó, người ấy sẽ ra đi, được an lạc, tự do, tự tại.

Tathevimaṃ pūtikāyaṃ, nānākuṇapasañcayaṃ;

Chaḍḍayitvāna gaccheyyaṃ, anapekkho anatthiko.

Cũng vậy, ta nên từ bỏ thân thể hôi thối này, là nơi tích tụ các loại tử thi, rồi ra đi, không luyến tiếc, không cần đến.

Yathā uccāraṭṭhānamhi, karīsaṃ naranāriyo;

Chaḍḍayitvāna gacchanti, anapekkhā anatthikā.

Ví như ở nơi đại tiện, những người nam và nữ sau khi thải phân; họ ra đi, không luyến tiếc, không cần đến.

Evamevāhaṃ imaṃ kāyaṃ, nānākuṇapapūritaṃ;

Chaḍḍayitvāna gacchissaṃ, vaccaṃ katvā yathā kuṭiṃ.

Cũng vậy, ta sẽ từ bỏ thân này, chứa đầy các loại tử thi, rồi ra đi, như người rời khỏi nhà xí sau khi đã đi vệ sinh.

Yathāpi jajjaraṃ nāvaṃ, paluggaṃ udagāhiniṃ;

Sāmī chaḍḍetvā gacchanti, anapekkhā anatthikā.

Ví như chiếc thuyền cũ nát, mục nát, bị nước vào; những người chủ bỏ nó lại mà đi, không luyến tiếc, không cần đến.

Evamevāhaṃ imaṃ kāyaṃ, navacchiddaṃ dhuvassavaṃ;

Chaḍḍayitvāna gacchissaṃ, jiṇṇanāvaṃva sāmikā.

Cũng vậy, ta sẽ từ bỏ thân này, có chín lỗ luôn chảy ra, rồi ra đi, như người chủ bỏ lại chiếc thuyền cũ.

Yathāpi puriso corehi, gacchanto bhaṇḍamādiya;

Bhaṇḍacchedabhayaṃ disvā, chaḍḍayitvāna gacchati.

Ví như người mang theo hàng hóa đi cùng với bọn cướp; thấy nguy cơ bị cướp mất hàng hóa, người ấy vứt bỏ nó rồi ra đi.

Evameva [Pg.36] ayaṃ kāyo, mahācorasamo viya;

Pahāyimaṃ gamissāmi, kusalacchedanābhayā.

Cũng vậy, thân này giống như một tên đại trộm; ta sẽ từ bỏ nó mà đi, vì sợ bị cắt đứt các thiện pháp.

Evāhaṃ cintayitvāna, nekakoṭisataṃ dhanaṃ;

Nāthānāthānaṃ datvāna, himavantamupāgamiṃ.

Suy nghĩ như vậy, ta đã bố thí nhiều trăm triệu tài sản cho những người cần và không cần, rồi đi đến Hy-mã-lạp sơn.

Himavantassāvidūre, dhammiko nāma pabbato;

Assamo sukato mayhaṃ, paṇṇasālā sumāpitā.

Không xa Hy-mã-lạp sơn, có ngọn núi tên là Dhammika; am thất của ta được xây dựng tốt đẹp, một tịnh xá bằng lá được tạo dựng khéo léo.

Caṅkamaṃ tattha māpesiṃ, pañcadosavivajjitaṃ;

Aṭṭhaguṇasamupetaṃ, abhiññābalamāhariṃ.

Ở đó, ta đã tạo ra một con đường kinh hành, tránh được năm lỗi; ta đã đạt được năng lực của các thắng trí, hội đủ tám phẩm chất.

Sāṭakaṃ pajahiṃ tattha, navadosamupāgataṃ;

Vākacīraṃ nivāsesiṃ, dvādasaguṇamupāgataṃ.

Ở tại nơi ấy, ta đã từ bỏ y phục bằng vải, là vật có chín điều lỗi; ta đã mặc vào y phục bằng vỏ cây, là vật có mười hai phẩm chất.

Aṭṭhadosasamākiṇṇaṃ, pajahiṃ paṇṇasālakaṃ;

Upāgamiṃ rukkhamūlaṃ, guṇe dasahupāgataṃ.

Ta đã từ bỏ am lá, là nơi đầy dẫy tám điều lỗi; ta đã đi đến gốc cây, là nơi có mười phẩm chất.

Vāpitaṃ ropitaṃ dhaññaṃ, pajahiṃ niravasesato;

Anekaguṇasampannaṃ, pavattaphalamādiyiṃ.

Ta đã từ bỏ không còn sót lại các loại lúa đã được gieo, đã được trồng; ta đã thọ dụng các loại trái cây rụng tự nhiên, là vật được phú bẩm nhiều phẩm chất.

Tatthappadhānaṃ padahiṃ, nisajjaṭṭhānacaṅkame;

Abbhantaramhi sattāhe, abhiññābala pāpuṇinti. (bu. vaṃ. 2.1-33);

Ở tại nơi ấy, ta đã tinh tấn nỗ lực trong các oai nghi ngồi, đứng, và kinh hành; trong vòng bảy ngày, ta đã đạt được năng lực của các thắng trí. (bu. vaṃ. 2.1-33);

Tattha assamo sukato mayhaṃ, paṇṇasālā sumāpitāti imissā pāḷiyā sumedhapaṇḍitena assamapaṇṇasālācaṅkamā sahatthā māpitā viya vuttā. Ayaṃ panettha attho – mahāsattañhi ‘‘himavantaṃ ajjhogāhetvā ajja dhammikapabbataṃ pavisissāmī’’ti nikkhantaṃ disvā sakko devānamindo vissakammadevaputtaṃ āmantesi – ‘‘gaccha, tāta, ayaṃ sumedhapaṇḍito ‘pabbajissāmī’ti nikkhanto etassa vasanaṭṭhānaṃ māpehī’’ti. So tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā ramaṇīyaṃ assamaṃ suguttaṃ paṇṇasālaṃ, manoramaṃ caṅkamañca māpesi. Bhagavā pana tadā attano puññānubhāvena nipphannaṃ taṃ assamapadaṃ sandhāya ‘‘sāriputta tasmiṃ dhammikapabbate –

Trong câu Pāli này: ‘Ở tại nơi ấy, am thất của ta được khéo làm, am lá được khéo xây dựng,’ đã được nói đến dường như đạo sĩ Sumedha đã tự tay xây dựng am thất, am lá, và đường kinh hành. Ở đây, ý nghĩa là như vầy: Thật vậy, khi trông thấy vị Đại Sĩ đã ra đi với ý nghĩ rằng: ‘Sau khi đi sâu vào Hy-mã-lạp, hôm nay ta sẽ đi vào ngọn núi Dhammika,’ đức Sakka, vua của chư thiên, đã gọi thiên tử Vissakamma đến và bảo rằng: ‘Này con, hãy đi, vị đạo sĩ Sumedha này đã ra đi với ý nghĩ rằng: ‘Ta sẽ xuất gia.’ Con hãy tạo dựng một nơi cư ngụ cho vị ấy.’ Vị ấy sau khi vâng theo lời dạy của đức Sakka đã tạo dựng một am thất khả ái, một am lá được che chở kỹ lưỡng, và một con đường kinh hành đẹp ý. Tuy nhiên, khi ấy đức Thế Tôn đã đề cập đến trú xứ ẩn cư ấy, là nơi đã được thành tựu do oai lực phước báu của chính ngài, và nói rằng: ‘Này Sāriputta, ở tại ngọn núi Dhammika ấy –

Assamo [Pg.37] sukato mayhaṃ, paṇṇasālā sumāpitā;

Caṅkamaṃ tattha māpesiṃ, pañcadosavivajjita’’nti. –

Am thất của ta được khéo làm, am lá được khéo xây dựng; ở tại nơi ấy, ta đã tạo nên đường kinh hành, là nơi không có năm điều lỗi.’” –

Āha. Tattha assamo sukato mayhanti sukato mayā. Paṇṇasālā sumāpitāti paṇṇacchannā sālāpi me sumāpitā ahosi.

Ngài đã nói. Ở đây, câu ‘Am thất của ta được khéo làm’ có nghĩa là được khéo làm bởi ta. Câu ‘Am lá được khéo xây dựng’ có nghĩa là ngôi nhà lợp bằng lá của ta cũng đã được khéo xây dựng.

Pañcadosavivajjitanti pañcime caṅkamadosā nāma thaddhavisamatā, antorukkhatā, gahanacchannatā, atisambādhatā, ativisālatāti. Thaddhavisamabhūmibhāgasmiñhi caṅkame caṅkamantassa pādā rujjanti, phoṭā uṭṭhahanti, cittaṃ ekaggataṃ na labhati, kammaṭṭhānaṃ vipajjati. Mudusamatale pana phāsuvihāraṃ āgamma kammaṭṭhānaṃ sampajjati. Tasmā thaddhavisamabhūmibhāgatā eko dosoti veditabbo. Caṅkamanassa anto vā majjhe vā koṭiyaṃ vā rukkhe sati pamādamāgamma caṅkamantassa nalāṭaṃ vā sīsaṃ vā paṭihaññatīti antorukkhatā dutiyo doso. Tiṇalatādigahanacchanne caṅkame caṅkamanto andhakāravelāyaṃ uragādike pāṇe akkamitvā vā māreti, tehi vā daṭṭho dukkhaṃ āpajjatīti gahanacchannatā tatiyo doso. Atisambādhe caṅkame vitthārato ratanike vā aḍḍharatanike vā caṅkamantassa paricchede pakkhalitvā nakhāpi aṅguliyopi bhijjantīti atisambādhatā catuttho doso. Ativisāle caṅkame caṅkamantassa cittaṃ vidhāvati, ekaggataṃ na labhatīti ativisālatā pañcamo doso. Puthulato pana diyaḍḍharatanaṃ dvīsu passesu ratanamattaanucaṅkamaṃ dīghato saṭṭhihatthaṃ mudutalaṃ samavippakiṇṇavālukaṃ caṅkamaṃ vaṭṭati, cetiyagirimhi dīpappasādakamahāmahindattherassa caṅkamanaṃ viya, tādisaṃ taṃ ahosi. Tenāha ‘‘caṅkamaṃ tattha māpesiṃ, pañcadosavivajjita’’nti.

Câu ‘Không có năm điều lỗi’ có nghĩa là: Có năm điều lỗi này của đường kinh hành, gọi là: (1) sự cứng và không bằng phẳng, (2) có cây cối ở bên trong, (3) bị cây cỏ rậm rạp che phủ, (4) quá chật hẹp, và (5) quá rộng rãi. Thật vậy, trên con đường kinh hành có mặt đất cứng và không bằng phẳng, bàn chân của người đang kinh hành bị đau, các mụn nước nổi lên, tâm không đạt được sự nhất điểm, đề mục thiền định bị hỏng. Trái lại, trên mặt đất mềm và bằng phẳng, do có sự trú ngụ thoải mái, đề mục thiền định được thành tựu. Vì thế, mặt đất cứng và không bằng phẳng cần được biết là một điều lỗi. Khi có cây cối ở bên trong, hoặc ở giữa, hoặc ở cuối đường kinh hành, do sự bất cẩn, trán hoặc đầu của người đang kinh hành có thể bị va đập; do đó, việc có cây cối ở bên trong là điều lỗi thứ hai. Trên con đường kinh hành bị che phủ bởi bụi rậm như cỏ, dây leo, v.v., người đang kinh hành vào lúc trời tối có thể giẫm đạp và giết chết các loài chúng sanh như rắn, v.v., hoặc bị chúng cắn và gặp phải đau khổ; do đó, việc bị cây cỏ rậm rạp che phủ là điều lỗi thứ ba. Trên con đường kinh hành quá chật hẹp, có chiều rộng một cubit hoặc nửa cubit, người đang kinh hành có thể bị vấp ở mép đường và bị gãy móng chân hoặc ngón chân; do đó, việc quá chật hẹp là điều lỗi thứ tư. Trên con đường kinh hành quá rộng, tâm của người đang kinh hành bị phân tán, không đạt được sự nhất điểm; do đó, việc quá rộng rãi là điều lỗi thứ năm. Trái lại, con đường kinh hành có chiều rộng một cubit rưỡi, có lối đi phụ rộng một cubit ở hai bên, có chiều dài sáu mươi hắc-tay, có mặt đất mềm mại và được rải cát đều đặn là thích hợp, giống như đường kinh hành của Đại Trưởng lão Mahinda, người đã làm cho hòn đảo được sáng tỏ, ở tại núi Cetiyagiri. Con đường ấy đã được như vậy. Vì thế, ngài đã nói: ‘Ở tại nơi ấy, ta đã tạo nên đường kinh hành, là nơi không có năm điều lỗi.’”

Aṭṭhaguṇasamupetanti aṭṭhahi samaṇasukhehi upetaṃ. Aṭṭhimāni samaṇasukhāni nāma dhanadhaññapariggahābhāvo anavajjapiṇḍapariyesanabhāvo, nibbutapiṇḍabhuñjanabhāvo, raṭṭhaṃ pīḷetvā dhanasāraṃ vā sīsakahāpaṇādīni vā gaṇhantesu rājakulesu raṭṭhapīḷanakilesābhāvo, upakaraṇesu nicchandarāgabhāvo, coravilope nibbhayabhāvo, rājarājamahāmaccehi asaṃsaṭṭhabhāvo catūsu disāsu appaṭihatabhāvoti. Idaṃ vuttaṃ hoti [Pg.38] ‘‘yathā tasmiṃ assame vasantena sakkā honti imāni aṭṭha samaṇasukhāni vindituṃ, evaṃ aṭṭhaguṇasamupetaṃ taṃ assamaṃ māpesi’’ nti.

Câu ‘Được hợp thành bởi tám phẩm chất’ có nghĩa là được hợp thành bởi tám sự an lạc của sa-môn. Tám sự an lạc của sa-môn này là: (1) không có sự sở hữu tài sản và lúa gạo, (2) có sự tìm cầu vật thực khất thực một cách không đáng chê trách, (3) có sự thọ dụng vật thực khất thực một cách an tịnh, (4) không có phiền não về việc áp bức xứ sở như trong các hoàng tộc, là những người thu lấy của cải hoặc tiền thuế, v.v., bằng cách áp bức xứ sở, (5) không có sự tham muốn và ái luyến đối với các vật dụng, (6) không có sự sợ hãi về việc bị trộm cướp, (7) không có sự giao du với các vị vua và các vị đại thần, (8) có sự không bị ngăn ngại trong bốn phương. Điều này được nói đến có nghĩa là: ‘Vị ấy đã tạo dựng am thất ấy được hợp thành bởi tám phẩm chất theo cách mà trong khi đang trú ngụ ở am thất ấy, vị ấy có thể tìm thấy được tám sự an lạc này của sa-môn.’”

Abhiññābalamāharinti pacchā tasmiṃ assame vasanto kasiṇaparikammaṃ katvā abhiññānañca samāpattīnañca uppādanatthāya aniccato dukkhato vipassanaṃ ārabhitvā thāmappattaṃ vipassanābalaṃ āhariṃ. Yathā tasmiṃ vasanto taṃ balaṃ āharituṃ sakkomi, evaṃ taṃ assamaṃ tassa abhiññatthāya vipassanābalassa anucchavikaṃ katvā māpesinti attho.

Câu ‘Ta đã mang lại năng lực của thắng trí’ có nghĩa là: Về sau, trong khi đang trú ngụ ở am thất ấy, sau khi đã thực hành công việc chuẩn bị về kasina, ta đã khởi sự thiền quán về vô thường, khổ, v.v., với mục đích làm phát sanh các thắng trí và các chứng đắc, và đã mang lại năng lực của thiền quán đã đạt đến sức mạnh. Ý nghĩa là: ‘Vị ấy đã tạo dựng am thất ấy theo cách mà trong khi đang trú ngụ ở nơi ấy, ta có thể mang lại được năng lực ấy, tức là đã làm cho am thất ấy trở nên thích hợp cho thắng trí và năng lực của thiền quán ấy.’”

Sāṭakaṃ pajahiṃ tattha, navadosamupāgatanti etthāyaṃ anupubbikathā, tadā kira kuṭileṇacaṅkamādipaṭimaṇḍitaṃ pupphūpagaphalūpagarukkhasañchannaṃ ramaṇīyaṃ madhurasalilāsayaṃ apagatavāḷamigabhiṃsanakasakuṇaṃ pavivekakkhamaṃ assamaṃ māpetvā alaṅkatacaṅkamassa ubhosu antesu ālambanaphalakaṃ saṃvidhāya nisīdanatthāya caṅkamavemajjhe samatalaṃ muggavaṇṇasilaṃ māpetvā antopaṇṇasālāyaṃ jaṭāmaṇḍalavākacīratidaṇḍakuṇḍikādike tāpasaparikkhāre maṇḍape pānīyaghaṭapānīyasaṅkhapānīyasarāvāni aggisālāyaṃ aṅgārakapalladāruādīnīti evaṃ yaṃ yaṃ pabbajitānaṃ upakārāya saṃvattati, taṃ taṃ sabbaṃ māpetvā paṇṇasālāya bhittiyaṃ ‘‘ye keci pabbajitukāmā ime parikkhāre gahetvā pabbajantū’’ti akkharāni chinditvā devalokameva gate vissakammadevaputte sumedhapaṇḍito himavantapāde girikandarānusārena attano nivāsanānurūpaṃ phāsukaṭṭhānaṃ olokento nadīnivattane vissakammanimmitaṃ sakkadattiyaṃ ramaṇīyaṃ assamaṃ disvā caṅkamakoṭiṃ gantvā padavalañjaṃ apassanto ‘‘dhuvaṃ pabbajitā dhuragāme bhikkhaṃ pariyesitvā kilantarūpā āgantvā paṇṇasālaṃ pavisitvā nisinnā bhavissantī’’ti cintetvā thokaṃ āgametvā ‘‘ativiya cirāyanti, jānissāmī’’ti paṇṇasālakuṭidvāraṃ vivaritvā anto pavisitvā ito cito ca olokento mahābhittiyaṃ akkharāni vācetvā ‘‘mayhaṃ kappiyaparikkhārā ete, ime gahetvā pabbajissāmī’’ti attanā nivatthapārutaṃ sāṭakayugaṃ pajahi. Tenāha ‘‘sāṭakaṃ pajahiṃ tatthā’’ti. Evaṃ paviṭṭho ahaṃ sāriputta tassaṃ paṇṇasālāyaṃ sāṭakaṃ pajahiṃ.

‘Ta đã từ bỏ tấm vải ở tại nơi ấy, đã nhận thấy chín điều tai hại.’ Ở đây, đây là câu chuyện tuần tự. Tương truyền rằng khi ấy, sau khi đã tạo ra ngôi am thất khả ái, được trang hoàng với hang động quanh co và đường kinh hành, được che phủ bởi các loại cây có hoa và có quả, có hồ nước ngọt ngào, không có các loài thú dữ và chim muông đáng sợ, thích hợp cho việc ẩn dật; sau khi đã sắp đặt tấm ván vịn tay ở hai đầu của con đường kinh hành được trang trí, và đã tạo ra phiến đá màu đậu xanh bằng phẳng ở giữa đường kinh hành để ngồi; sau khi đã sắp đặt các vật dụng của vị ẩn sĩ như búi tóc bện, y vỏ cây, cây gậy ba nhánh, bình nước, v.v... ở bên trong am lá; các bình nước uống, vỏ ốc để uống nước, chén uống nước ở trong nhà nghỉ; than củi, cành cây khô, v.v... ở trong nhà bếp; như thế, bất cứ vật gì có ích lợi cho các vị xuất gia, sau khi đã tạo ra tất cả những thứ ấy và đã khắc những chữ trên vách của am lá rằng: ‘Bất cứ ai muốn xuất gia, hãy lấy những vật dụng này và xuất gia,’ thiên tử Vissakamma đã đi về cõi trời. Bấy giờ, bậc hiền trí Sumedha, trong khi đang tìm kiếm một nơi ở thoải mái thích hợp cho mình dọc theo các khe núi ở chân núi Hy-mã-lạp, đã nhìn thấy ngôi am thất khả ái, một món quà của Sakka, do Vissakamma tạo ra ở khúc quanh của dòng sông. Sau khi đi đến cuối đường kinh hành và không nhìn thấy dấu chân nào, vị ấy đã suy nghĩ rằng: ‘Chắc chắn các vị xuất gia, sau khi tìm kiếm vật thực ở ngôi làng xa xôi, đã trở về với thân thể mệt mỏi, đi vào am lá và đang ngồi nghỉ.’ Sau khi chờ đợi một lúc, vị ấy nghĩ: ‘Họ chậm trễ quá, ta sẽ tìm hiểu.’ Vị ấy mở cửa am lá, đi vào bên trong, nhìn quanh đây đó, đọc những chữ trên bức vách lớn và nghĩ: ‘Đây là những vật dụng thích hợp cho ta, ta sẽ lấy chúng và xuất gia.’ Vị ấy đã từ bỏ cặp y phục mà mình đang mặc. Do đó, có lời nói rằng: ‘Ta đã từ bỏ tấm vải ở tại nơi ấy.’ Này Sāriputta, sau khi đã đi vào như thế, ta đã từ bỏ tấm vải ở trong am lá ấy.

Navadosamupāgatanti [Pg.39] sāṭakaṃ pajahanto nava dose disvā pajahinti dīpeti. Tāpasapabbajjaṃ pabbajitānañhi sāṭakasmiṃ nava dosā upaṭṭhahanti. Tesu tassa mahagghabhāvo eko doso, parapaṭibaddhatāya uppajjanabhāvo eko, paribhogena lahuṃ kilissanabhāvo eko, kiliṭṭho hi dhovitabbo ca rajitabbo ca hoti, paribhogena lahukaṃ jīraṇabhāvo eko jiṇṇassa hi tunnaṃ vā aggaḷadānaṃ vā kātabbaṃ hoti. Punapariyesanāya durabhisambhavabhāvo eko, tāpasapabbajjāya asāruppabhāvo eko, paccatthikānaṃ sādhāraṇabhāvo eko, yathā hi naṃ paccatthikā na gaṇhanti, evaṃ gopetabbo hoti. Paribhuñjantassa vibhūsanaṭṭhānabhāvo eko, gahetvā carantassa khandhabhāramahicchabhāvo ekoti.

‘Đã nhận thấy chín điều tai hại’ có nghĩa là: Ngài giải thích rằng ngài đã từ bỏ tấm vải sau khi đã nhìn thấy chín điều tai hại. Thật vậy, đối với những người đã xuất gia theo hạnh ẩn sĩ, có chín điều tai hại phát sinh ở tấm vải. Trong số đó: 1. Việc nó có giá trị lớn là một tai hại. 2. Việc nó phát sinh do phụ thuộc vào người khác là một tai hại. 3. Việc nó dễ bị dơ bẩn khi sử dụng là một tai hại; vì khi bị dơ, nó phải được giặt và nhuộm. 4. Việc nó mau bị cũ rách khi sử dụng là một tai hại; vì khi bị rách, nó phải được vá hoặc đắp thêm miếng vải. 5. Việc khó có được nó khi tìm kiếm lại là một tai hại. 6. Việc nó không thích hợp với đời sống xuất gia của ẩn sĩ là một tai hại. 7. Việc nó là của chung đối với kẻ thù (trộm cắp) là một tai hại; vì nó phải được giữ gìn để kẻ thù không lấy đi. 8. Việc nó là một vật trang sức cho người sử dụng là một tai hại. 9. Việc nó là gánh nặng cho vai và (nguồn gốc của) lòng ham muốn lớn khi mang đi đây đó là một tai hại.

Vākacīraṃ nivāsesinti tadā ahaṃ sāriputta ime nava dose disvā sāṭakaṃ pahāya vākacīraṃ nivāsesiṃ muñjatiṇaṃ hīraṃ hīraṃ katvā ganthetvā kataṃ vākacīraṃ nivāsanapārupanatthāya ādiyinti attho.

‘Ta đã mặc y vỏ cây.’ Có nghĩa là: ‘Này Sāriputta, khi ấy, sau khi đã nhìn thấy chín điều tai hại này và từ bỏ tấm vải, ta đã mặc y vỏ cây.’ Ý nghĩa là: ‘Ta đã nhận lấy y vỏ cây, được làm bằng cách tước sợi cỏ muñja rồi bện lại, để dùng làm y mặc và y choàng.’

Dvādasaguṇamupāgatanti dvādasahi ānisaṃsehi samannāgataṃ, vākacīrasmiñhi dvādasānisaṃsā – appagghaṃ sundaraṃ kappiyanti ayaṃ tāva eko ānisaṃso, sahatthā kātuṃ sakkāti ayaṃ dutiyo, paribhogena saṇikaṃ kilissati dhoviyamānepi papañco natthīti ayaṃ tatiyo, paribhogena jiṇṇepi sibbitabbābhāvo catuttho, puna pariyesantassa sukhena karaṇabhāvo pañcamo, tāpasapabbajjāya sāruppabhāvo chaṭṭho, paccatthikānaṃ nirupabhogabhāvo sattamo, paribhuñjantassa vibhūsanaṭṭhānābhāvo aṭṭhamo, dhāraṇe sallahukabhāvo navamo, cīvarapaccaye appicchabhāvo dasamo, vākuppattiyā dhammikaanavajjabhāvo ekādasamo vākacīre naṭṭhepi anapekkhabhāvo dvādasamoti.

‘Đã thành tựu mười hai phẩm chất.’ Có nghĩa là được trang bị mười hai điều lợi ích. Thật vậy, ở y vỏ cây có mười hai điều lợi ích: 1. Trước hết, đây là một lợi ích: ‘Giá trị ít, đẹp, và thích hợp.’ 2. Đây là điều thứ hai: ‘Có thể tự tay làm được.’ 3. Đây là điều thứ ba: ‘Khi sử dụng, nó chậm bị dơ bẩn, và cũng không phiền phức khi giặt giũ.’ 4. Điều thứ tư: ‘Ngay cả khi bị cũ rách, cũng không cần phải vá.’ 5. Điều thứ năm: ‘Khi tìm kiếm lại, có thể làm ra một cách dễ dàng.’ 6. Điều thứ sáu: ‘Thích hợp với đời sống xuất gia của ẩn sĩ.’ 7. Điều thứ bảy: ‘Không có giá trị sử dụng đối với kẻ thù.’ 8. Điều thứ tám: ‘Không phải là vật trang sức cho người sử dụng.’ 9. Điều thứ chín: ‘Nhẹ nhàng khi mặc.’ 10. Điều thứ mười: ‘(Giúp) ít ham muốn về phương diện y phục.’ 11. Điều thứ mười một: ‘Việc có được từ vỏ cây là đúng pháp và không đáng chê trách.’ 12. Điều thứ mười hai: ‘Ngay cả khi y vỏ cây bị mất, cũng không có sự luyến tiếc.’

Aṭṭhadosasamākiṇṇaṃ, pajahiṃ paṇṇasālakanti kathaṃ pajahiṃ? So kira varasāṭakayugaṃ omuñcanto cīvaravaṃse laggitaṃ anojapupphadāmasadisaṃ rattavākacīraṃ gahetvā nivāsetvā tassupari aparaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ vākacīraṃ paridahitvā punnāgapupphasantharasadisaṃ sakhuraṃ ajinacammaṃ ekaṃsaṃ katvā jaṭāmaṇḍalaṃ [Pg.40] paṭimuñcitvā cūḷāya saddhiṃ niccalabhāvakaraṇatthaṃ sārasūciṃ pavesetvā muttājālasadisāya sikkāya pavāḷavaṇṇaṃ kuṇḍikaṃ odahitvā tīsu ṭhānesu vaṅkakājaṃ ādāya ekissā kājakoṭiyā kuṇḍikaṃ, ekissā aṅkusakapacchitidaṇḍakādīni olaggetvā khārikājaṃ aṃse katvā dakkhiṇena hatthena kattaradaṇḍaṃ gahetvā paṇṇasālato nikkhamitvā saṭṭhihatthe mahācaṅkame aparāparaṃ caṅkamanto attano vesaṃ oloketvā ‘‘mayhaṃ manoratho matthakaṃ patto, sobhati vata me pabbajjā, buddhapaccekabuddhādīhi sabbehipi dhīrapurisehi vaṇṇitā thomitā ayaṃ pabbajjā nāma, pahīnaṃ me gihibandhanaṃ, nikkhantosmi nekkhammaṃ, laddhā me uttamapabbajjā, karissāmi samaṇadhammaṃ, labhissāmi aggaphalasukha’’nti ussāhajāto khārikājaṃ otāretvā caṅkamavemajjhe muggavaṇṇasilāpaṭṭe suvaṇṇapaṭimā viya nisinno divasabhāgaṃ vītināmetvā sāyanhasamayaṃ paṇṇasālaṃ pavisitvā bidalamañcakapasse kaṭṭhattharikāya nipanno sarīraṃ utuṃ gāhāpetvā balavapaccūse pabujjhitvā attano āgamanaṃ āvajjesi ‘‘ahaṃ gharāvāse ādīnavaṃ disvā amitabhogaṃ anantayasaṃ pahāya araññaṃ pavisitvā nekkhamagavesako hutvā pabbajito, ito dāni paṭṭhāya pamādacāraṃ carituṃ na vaṭṭati, pavivekañhi pahāya vicarantaṃ micchāvitakkamakkhikā khādanti, idāni mayā pavivekamanubrūhetuṃ vaṭṭati, ahañhi gharāvāsaṃ palibodhato disvā nikkhanto, ayañca manāpā paṇṇasālā, beluvapakkavaṇṇā paribhaṇḍakatā bhūmi, rajatavaṇṇā setabhittiyo, kapotapādavaṇṇaṃ paṇṇacchadanaṃ, vicittattharaṇavaṇṇo bidalamañcako, nivāsaphāsukaṃ vasanaṭṭhānaṃ, na etto atirekatarā viya me gehasampadā paññāyatī’’ti paṇṇasālāya dose vicinanto aṭṭha dose passi.

“Ta đã từ bỏ am lá, nơi đầy dẫy tám điều lỗi.” Ta đã từ bỏ như thế nào? Chuyện kể rằng, vị ấy cởi bỏ đôi y phục quý giá, lấy tấm y vỏ cây màu đỏ giống như vòng hoa anojā được treo trên sào phơi y, mặc vào, rồi khoác lên trên một tấm y vỏ cây khác màu vàng óng. Vị ấy vắt tấm da con sơn dương có móng, giống như tấm thảm hoa punnāga, qua một bên vai, búi tóc thành búi tóc của đạo sĩ, và để cho búi tóc được cố định, vị ấy gài một chiếc trâm bằng lõi cây. Vị ấy đặt chiếc bình nước màu san hô vào trong một cái túi lưới giống như lưới ngọc trai, rồi lấy một cây gậy cong ở ba chỗ, treo bình nước vào một đầu gậy, và treo các vật dụng như móc câu, rìu, gậy gộc vào đầu kia. Vị ấy mang cây đòn gánh trên vai, tay phải cầm cây gậy chống, rồi đi ra khỏi am lá. Vị ấy đi kinh hành tới lui trên con đường kinh hành lớn dài sáu mươi hắc-tay, nhìn ngắm y phục của mình và nghĩ rằng: “Ước nguyện của ta đã được thành tựu. Đời sống xuất gia của ta thật là đẹp đẽ! Đời sống xuất gia này đã được tất cả các bậc hiền nhân như chư Phật, chư Phật Độc Giác tán thán, ca ngợi. Ta đã từ bỏ những ràng buộc của đời sống tại gia, ta đã ra đi để xuất gia. Ta đã có được đời sống xuất gia cao quý. Ta sẽ thực hành pháp của Sa-môn, ta sẽ đạt được hạnh phúc của quả vị tối thượng.” Với lòng hăng hái dâng trào, vị ấy đặt cây đòn gánh xuống, ngồi trên phiến đá màu đậu xanh ở giữa đường kinh hành như một pho tượng vàng, và trải qua phần ngày. Vào buổi chiều, vị ấy vào am lá, nằm xuống trên tấm ván gỗ bên cạnh chiếc giường chõng tre, để cho thân thể được thích nghi với thời tiết. Thức dậy vào lúc rạng đông, vị ấy suy xét về việc ra đi của mình: “Ta đã thấy những nguy hại trong đời sống tại gia, đã từ bỏ tài sản vô lượng và danh vọng vô biên, vào rừng, trở thành người tìm cầu sự thoát ly và đã xuất gia. Từ nay trở đi, không nên sống buông thả. Những con ruồi tà tư duy sẽ cắn xé người sống xa rời sự thanh vắng. Bây giờ, ta nên vun bồi sự thanh vắng. Ta đã ra đi vì thấy đời sống tại gia là một chướng ngại. Và cái am lá này thật dễ chịu, nền đất được tô điểm màu như trái beluva chín, những bức tường trắng màu bạc, mái lá màu chân chim bồ câu, chiếc giường chõng tre như tấm thảm sặc sỡ, một nơi ở thoải mái, dễ chịu. Dường như sự sung túc ở nhà của ta cũng không hơn thế này.” Trong khi tìm kiếm những lỗi lầm của am lá, vị ấy đã thấy được tám điều lỗi.

Paṇṇasālāparibhogasmiñhi aṭṭha ādīnavā – mahāsamārambhena? Dabbasambhāre samodhānetvā karaṇapariyesanabhāvo eko ādīnavo. Tiṇapaṇṇamattikāsu patitāsu tāsaṃ punappunaṃ ṭhapetabbatāya nibaddhajagganabhāvo [Pg.41] dutiyo, senāsanaṃ nāma mahallakassa pāpuṇāti, avelāya vuṭṭhāpiyamānassa cittekaggatā na hotīti uṭṭhāpanīyabhāvo tatiyo, sītuṇhapaṭighātena kāyassa sukhumālakaraṇabhāvo catuttho, gehaṃ paviṭṭhena yaṃkiñci pāpaṃ sakkā kātunti garahapaṭicchādanabhāvo pañcamo, ‘‘mayha’’nti pariggahakaraṇabhāvo chaṭṭho, gehassa atthibhāvo nāmesa dutiyakavāso viyāti sattamo ūkāmaṅgulagharagoḷikādīnaṃ sādhāraṇatāya bahusādhāraṇabhāvo aṭṭhamoti ime aṭṭha ādīnave disvā mahāsatto paṇṇasālaṃ pajahi. Tenāha ‘‘aṭṭhadosasamākiṇṇaṃ, pajahiṃ paṇṇasālaka’’nti.

Trong việc sử dụng am lá có tám điều nguy hại. Một là, phải khởi sự lớn lao, phải tìm kiếm và thu thập vật liệu để xây dựng. Hai là, khi cỏ, lá, đất sét bị rơi rụng, phải thường xuyên canh chừng để sửa chữa lại. Ba là, chỗ ở thường thuộc về người lớn tuổi hơn, và khi bị yêu cầu dọn đi không đúng lúc, tâm không được nhất quán, đó là việc phải dọn đi. Bốn là, vì ngăn được lạnh nóng, thân thể trở nên yếu mềm. Năm là, khi đã vào trong nhà, người ta có thể làm bất cứ điều ác nào, đó là việc che giấu điều đáng chê trách. Sáu là, phát sinh sự chấp thủ “của ta”. Bảy là, sự tồn tại của một ngôi nhà giống như có một người bạn đồng hành thứ hai. Tám là, phải chia sẻ chung với nhiều loài như rận, rệp, thằn lằn, đó là sự chung đụng với nhiều chúng sanh. Thấy được tám điều nguy hại này, vị Đại Sĩ đã từ bỏ am lá. Vì thế, có lời nói rằng: “Ta đã từ bỏ am lá, nơi đầy dẫy tám điều lỗi.”

Upāgamiṃ rukkhamūlaṃ guṇe dasahupāgatanti channaṃ paṭikkhipitvā dasahi guṇehi upetaṃ rukkhamūlaṃ upāgatosmīti vadati.

“Ta đã đến dưới gốc cây, nơi hội đủ mười đức tính.” Câu này có nghĩa là: Ta đã từ bỏ nơi ở (am lá) và đã đến dưới gốc cây, nơi có mười đức tính.

Tatrime dasa guṇā – appasamārambhatā eko guṇo upagamanamattameva hi tattha hotīti. Appaṭijagganatā dutiyo tañhi sammaṭṭhampi asammaṭṭhampi paribhogaphāsukaṃ hotiyeva. Anuṭṭhāpanīyabhāvo tatiyo, garahaṃ nappaṭicchādeti, tattha hi pāpaṃ karonto lajjatīti garahāya appaṭicchādanabhāvo catuttho, abbhokāsāvāso viya kāyaṃ na santhambhetīti kāyassa asanthambhanabhāvo pañcamo. Pariggahakaraṇābhāvo chaṭṭho, gehālayapaṭikkhepo sattamo, bahusādhāraṇagehe viya ‘‘paṭijaggissāmi naṃ, nikkhamathā’’ti nīharaṇābhāvo aṭṭhamo, vasantassa sappītikabhāvo navamo, rukkhamūlasenāsanassa gatagataṭṭhāne sulabhatāya anapekkhabhāvo dasamoti, ime dasa guṇe disvā rukkhamūlaṃ upāgatosmīti vadati.

Mười đức tính ấy là: Một là, ít phải khởi sự, vì ở đó chỉ cần đi đến là đủ. Hai là, không cần phải chăm sóc, vì dù được quét dọn hay không, nơi đó vẫn dễ dàng sử dụng. Ba là, không bị yêu cầu dọn đi. Bốn là, không che giấu điều đáng chê trách, vì người làm điều ác ở đó sẽ cảm thấy hổ thẹn. Năm là, không làm cho thân thể chai cứng, vì nó không giống như chỗ ở ngoài trời quang đãng. Sáu là, không phát sinh sự chấp thủ. Bảy là, từ bỏ sự quyến luyến với nhà cửa. Tám là, không phải đuổi ai đi như trong một ngôi nhà chung, nói rằng: “Ta sẽ chăm sóc nơi này, các ngươi hãy đi ra.” Chín là, người ở đó có được hỷ lạc. Mười là, không luyến tiếc, vì chỗ ở dưới gốc cây dễ dàng tìm thấy ở bất cứ nơi nào mình đến. Thấy được mười đức tính này, vị ấy nói rằng: “Ta đã đến dưới gốc cây.”

Imāni ettakāni kāraṇāni sallakkhetvā mahāsatto punadivase bhikkhāya gāmaṃ pāvisi. Athassa sampattagāme manussā mahantena ussāhena bhikkhaṃ adaṃsu. So bhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā assamaṃ āgamma nisīditvā cintesi ‘‘nāhaṃ ‘āhāraṃ na labhāmī’ti pabbajito siniddhāhāro nāmesa mānamadapurisamade vaḍḍheti. Āhāramūlakassa dukkhassa anto natthi yaṃnūnāhaṃ vāpitaṃ ropitaṃ dhaññanibbattakaṃ āhāraṃ pajahitvā pavattaphalabhojano bhaveyya’’nti. So tato paṭṭhāya tathā [Pg.42] katvā ghaṭento vāyamanto sattāhabbhantareyeva aṭṭha samāpattiyo pañca ca abhiññāyo nibbattesi. Tena vuttaṃ –

Sau khi nhận thấy bấy nhiêu lý do này, vào ngày hôm sau, vị Đại Sĩ đã vào làng để khất thực. Khi vị ấy đến làng, dân chúng đã cúng dường vật thực với lòng nhiệt thành to lớn. Sau khi thọ thực xong, vị ấy trở về am thất, ngồi xuống và suy nghĩ: “Ta xuất gia không phải vì ‘không có thức ăn’. Thức ăn ngon béo làm tăng trưởng lòng kiêu mạn, sự say đắm, và tính tự phụ của người đàn ông. Nỗi khổ phát sinh từ thức ăn không có hồi kết. Vậy thì, ta nên từ bỏ thức ăn được làm từ ngũ cốc gieo trồng, và trở thành người chỉ ăn trái cây rụng.” Từ đó trở đi, vị ấy đã làm như vậy, và trong vòng bảy ngày, với sự nỗ lực và tinh tấn, vị ấy đã chứng đắc tám tầng thiền và năm pháp thần thông. Vì thế, có lời nói rằng –

‘‘Vāpitaṃ ropitaṃ dhaññaṃ, pajahiṃ niravasesato;

Anekaguṇasampannaṃ, pavattaphalamādiyiṃ.

Hạt giống đã gieo đã trồng, ta từ bỏ không sót lại; quả đã sanh khởi, thành tựu nhiều phẩm chất, ta đã thọ nhận.

‘‘Tatthappadhānaṃ padahiṃ, nisajjaṭṭhānacaṅkame;

Abbhantaramhi sattāhe, abhiññābala pāpuṇi’’nti.

Ở nơi ấy, ta đã tinh tấn nỗ lực trong các oai nghi ngồi, đứng, và kinh hành; trong vòng bảy ngày, ta đã đạt được năng lực của các thắng trí.

Evaṃ me siddhippattassa, vasībhūtassa sāsane;

Dīpaṅkaro nāma jino, uppajji lokanāyako.

Khi ta đã đạt được thành tựu như thế, đã làm chủ được giáo pháp, thì bậc Toàn Giác tên là Dīpaṅkara, vị Lãnh Đạo của thế gian, đã xuất hiện.

Uppajjante ca jāyante, bujjhante dhammadesane;

Caturo nimitte nāddasaṃ, jhānaratisamappito.

Trong lúc (vị ấy) xuất hiện, đản sanh, giác ngộ, và thuyết Pháp, ta đã không nhìn thấy bốn điềm báo, vì đang chuyên tâm vào sự thích thú của thiền định.

Paccantadesavisaye, nimantetvā tathāgataṃ;

Tassa āgamanaṃ maggaṃ, sodhenti tuṭṭhamānasā.

Ở một xứ miền biên địa, sau khi đã thỉnh mời đức Như Lai, họ với tâm ý vui mừng đang dọn dẹp con đường cho sự quang lâm của ngài.

Ahaṃ tena samayena, nikkhamitvā sakassamā;

Dhunanto vākacīrāni, gacchāmi ambare tadā.

Vào lúc ấy, ta sau khi rời khỏi am thất của mình, đang giũ các y vỏ cây, đi ở trên không trung.

Vedajātaṃ janaṃ disvā, tuṭṭhahaṭṭhaṃ pamoditaṃ;

Orohitvāna gaganā, manusse pucchi tāvade.

Khi nhìn thấy dân chúng tràn đầy hân hoan, thỏa thích, và vui mừng, ta từ trên không trung đi xuống, liền hỏi những người ấy.

‘‘Tuṭṭhahaṭṭho pamudito, vedajāto mahājano;

Kassa sodhīyati maggo, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ’’.

‘Đại chúng thỏa thích, vui mừng, hân hoan, và tràn đầy hỷ lạc; con đường, con đường thẳng, đường cái này được dọn dẹp cho ai vậy?’

Te me puṭṭhā viyākaṃsu ‘‘buddho loke anuttaro;

Dīpaṅkaro nāma jino, uppajji lokanāyako;

Tassa sodhīyati maggo, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ’’.

Họ, được ta hỏi, đã giải thích rằng: ‘Bậc Vô Thượng Giác ở trên đời, bậc Toàn Giác tên là Dīpaṅkara, vị Lãnh Đạo của thế gian, đã xuất hiện. Con đường, con đường thẳng, đường cái này được dọn dẹp cho vị ấy.’

‘‘Buddho’’ti vacanaṃ sutvāna, pīti uppajji tāvade;

‘‘Buddho buddho’’ti kathayanto, somanassaṃ pavedayiṃ.

Nghe được lời nói ‘Buddha,’ hỷ lạc liền sanh khởi ngay lúc ấy. Trong khi nói lên ‘Buddha, Buddha,’ ta đã biểu lộ niềm hoan hỷ.

Tattha ṭhatvā vicintesiṃ, tuṭṭho saṃviggamānaso;

‘‘Idha bījāni ropissaṃ, khaṇo ve mā upaccagā’’.

Đứng ở nơi ấy, với tâm vui mừng và xúc động, ta đã suy xét rằng: ‘Nơi đây ta sẽ gieo trồng các hạt giống, chớ để cho khoảnh khắc này trôi qua!’

Yadi buddhassa sodhetha, ekokāsaṃ dadātha me;

Ahampi sodhayissāmi, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ.

‘Nếu quý vị dọn dẹp (con đường) cho đức Phật, xin hãy cho tôi một khoảng. Tôi cũng sẽ dọn dẹp con đường, con đường thẳng, đường cái này.’

Adaṃsu [Pg.43] te mamokāsaṃ, sodhetuṃ añjasaṃ tadā;

‘‘Buddho buddho’’ti cintento, maggaṃ sodhemahaṃ tadā.

Khi ấy, họ đã cho ta một khoảng để dọn dẹp con đường thẳng. Trong khi tâm niệm ‘Buddha, Buddha,’ ta đã dọn dẹp con đường vào lúc ấy.

Aniṭṭhite pamokāse, dīpaṅkaro mahāmuni;

Catūhi satasahassehi, chaḷabhiññehi tādihi;

Khīṇāsavehi vimalehi, paṭipajji añjasaṃ jino.

Khi khoảng của ta chưa được hoàn tất, bậc Đại ẩn sĩ Dīpaṅkara, bậc Toàn Giác, cùng với bốn trăm ngàn vị như thế có sáu thắng trí, đã đoạn tận các lậu hoặc, không còn ô nhiễm, đã bước lên con đường thẳng.

Paccuggamanā vattanti, vajjanti bheriyo bahū;

Āmoditā naramarū, sādhukāraṃ pavattayuṃ.

Các nghi lễ nghênh đón được tiến hành, nhiều trống được đánh lên. Loài người và chư thiên hoan hỷ, cùng nhau vang lên tiếng ‘Lành thay.’

Devā manusse passanti, manussāpi ca devatā;

Ubhopi te pañjalikā, anuyanti tathāgataṃ.

Chư thiên nhìn thấy loài người, và loài người cũng (nhìn thấy) chư thiên. Cả hai hạng chúng sanh ấy đều chắp tay, đi theo sau đức Như Lai.

Devā dibbehi turiyehi, manussā mānusehi ca;

Ubhopi te vajjayantā, anuyanti tathāgataṃ.

Chư thiên với các nhạc cụ của chư thiên, và loài người với (các nhạc cụ) của loài người; cả hai hạng chúng sanh ấy đều đang tấu nhạc, đi theo sau đức Như Lai.

Dibbaṃ mandāravaṃ pupphaṃ, padumaṃ pārichattakaṃ;

Disodisaṃ okiranti, ākāsanabhagatā marū.

Các vị trời đã đến trên không trung rải các loài hoa cõi trời là mandārava, paduma, và pārichattaka đi khắp mọi phương hướng.

Dibbaṃ candanacuṇṇañca, varagandhañca kevalaṃ;

Disodisaṃ okiranti, ākāsanabhagatā marū.

Các vị trời đã đến trên không trung cũng rải bột chiên-đàn cõi trời và toàn những hương thơm thượng hạng đi khắp mọi phương hướng.

Campakaṃ salalaṃ nīpaṃ, nāgapunnāgaketakaṃ;

Disodisaṃ ukkhipanti, bhūmitalagatā narā.

Loài người ở trên mặt đất tung lên khắp mọi phương hướng các loài hoa campaka, salala, nīpa, nāga, punnāga, và ketaka.

Kese muñcitvāhaṃ tattha, vākacīrañca cammakaṃ;

Kalale pattharitvāna, avakujjo nipajjahaṃ.

Ở nơi ấy, ta đã xõa tóc ra, (trải) cả y vỏ cây và da thú, sau khi đã trải chúng trên vũng bùn, ta đã nằm úp mặt xuống.

Akkamitvāna maṃ buddho, saha sissehi gacchatu;

Mā naṃ kalale akkamittha, hitāya me bhavissati.

‘Mong rằng đức Phật cùng với các đệ tử hãy đi sau khi đã dẫm lên ta; mong ngài đừng dẫm lên vũng bùn. Điều ấy sẽ là sự lợi ích cho ta.’

Pathaviyaṃ nipannassa, evaṃ me āsi cetaso;

‘‘Icchamāno ahaṃ ajja, kilese jhāpaye mama.

Đối với ta, người đang nằm trên mặt đất, tâm tư này đã khởi lên: ‘Nếu muốn, hôm nay ta có thể đốt sạch các phiền não của mình.’

‘‘Kiṃ me aññātavesena, dhammaṃ sacchikatenidha;

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, buddho hessaṃ sadevake.

‘Có ích gì cho ta khi chứng ngộ Chánh Pháp ở đây với một thân phận không ai biết đến? Sau khi đạt được Nhất thiết trí, ta sẽ trở thành một vị Phật trong thế giới cùng với chư thiên.’

‘‘Kiṃ [Pg.44] me ekena tiṇṇena, purisena thāmadassinā;

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, santāressaṃ sadevakaṃ.

‘Có ích gì cho ta, một người có sức mạnh, chỉ một mình vượt qua? Sau khi đạt được Nhất thiết trí, ta sẽ giúp cho thế giới cùng với chư thiên được vượt qua.’

‘‘Iminā me adhikārena, katena purisuttame;

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, tāremi janataṃ bahuṃ.

‘Với sự quyết tâm này của ta, được thực hiện trước bậc Tối Thượng Nhân, sau khi đạt được Nhất thiết trí, ta sẽ đưa nhiều chúng sanh qua (bờ bên kia).’

‘‘Saṃsārasotaṃ chinditvā, viddhaṃsetvā tayo bhave;

Dhammanāvaṃ samāruyha, santāressaṃ sadevakaṃ’’.

‘Sau khi cắt đứt dòng chảy luân hồi, sau khi phá tan ba cõi hữu, sau khi lên con thuyền Chánh Pháp, ta sẽ giúp cho thế giới cùng với chư thiên được vượt qua.’

Dīpaṅkaro lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho;

Ussīsake maṃ ṭhatvāna, idaṃ vacanamabravi.

Đức Dīpaṅkara, bậc Thế Gian Giải, bậc đáng thọ nhận các vật cúng dường, sau khi đứng ở phía đầu của ta, đã nói lên lời này.

‘‘Passatha imaṃ tāpasaṃ, jaṭilaṃ uggatāpanaṃ;

Aparimeyye ito kappe, buddho loke bhavissati.

‘Hãy nhìn vị đạo sĩ khổ hạnh có bím tóc này, người có sự tu tập khắc khổ. Sau vô lượng kiếp kể từ đây, vị này sẽ trở thành một vị Phật ở trên đời.’

‘‘Ahu kapilavhayā rammā, nikkhamitvā tathāgato;

Padhānaṃ padahitvāna, katvā dukkarakārikaṃ.

‘Từ thành phố khả ái tên là Kapila, vị Như Lai sau khi đã xuất gia, sau khi đã tinh tấn nỗ lực, sau khi đã thực hành khổ hạnh.’

‘‘Ajapālarukkhamūle, nisīditvā tathāgato;

Tattha pāyāsaṃ paggayha, nerañjaramupehiti.

‘Sau khi ngồi xuống ở gốc cây Ajapāla, vị Như Lai; ở nơi ấy, sau khi thọ nhận món cháo sữa, sẽ đi đến sông Nerañjarā.

‘‘Nerañjarāya tīramhi, pāyāsaṃ ada so jino;

Paṭiyattavaramaggena, bodhimūlamupehiti.

‘Ở tại bờ sông Nerañjarā, bậc Toàn Thắng ấy đã dùng món cháo sữa; bằng con đường tuyệt hảo đã được dọn sẵn, vị ấy sẽ đi đến gốc cây Bồ-đề.

‘‘Tato padakkhiṇaṃ katvā, bodhimaṇḍaṃ anuttaro;

Assattharukkhamūlamhi, bujjhissati mahāyaso.

‘Khi ấy, sau khi thực hiện việc đi quanh theo chiều phải, bậc Vô Thượng ở nơi Bồ-đề đoàn; tại gốc cây Assattha, bậc Đại Danh Xưng sẽ được giác ngộ.

‘‘Imassa janikā mātā, māyā nāma bhavissati;

Pitā suddhodano nāma, ayaṃ hessati gotamo.

‘Mẹ sanh của vị này sẽ có tên là Māyā; cha tên là Suddhodana, vị này sẽ là Gotama.

‘‘Anāsavā vītarāgā, santacittā samāhitā;

Kolito upatisso ca, aggā hessanti sāvakā;

Ānando nāmupaṭṭhāko, upaṭṭhissatimaṃ jinaṃ.

‘Không còn các lậu hoặc, đã ly tham, tâm được an tịnh, và có định; Kolita và Upatissa sẽ là các vị Thinh Văn hàng đầu. Vị thị giả tên là Ānanda sẽ hầu hạ bậc Toàn Thắng này.

‘‘Khemā uppalavaṇṇā ca, aggā hessanti sāvikā;

Anāsavā vītarāgā, santacittā samāhitā.

‘Khemā và Uppalavaṇṇā sẽ là các vị nữ Thinh Văn hàng đầu; không còn các lậu hoặc, đã ly tham, tâm được an tịnh, và có định.

‘‘Bodhi [Pg.45] tassa bhagavato, assatthoti pavuccati;

Citto ca hatthāḷavako, aggā hessantupaṭṭhakā;

Uttarā nandamātā ca, aggā hessantupaṭṭhikā’’.

‘Cây Bồ-đề của đức Thế Tôn ấy được gọi là Assattha. Citta và Hatthāḷavaka sẽ là các nam thí chủ hàng đầu. Uttarā và Nandamātā sẽ là các nữ thí chủ hàng đầu’.

Idaṃ sutvāna vacanaṃ, asamassa mahesino;

Āmoditā naramarū, buddhabījaṃ kira ayaṃ.

Sau khi nghe lời nói này của bậc Đại Ẩn Sĩ không ai sánh bằng, loài người và chư thiên đã vui mừng (nghĩ rằng): ‘Vị này quả thật là mầm mống của một vị Phật’.

Ukkuṭṭhisaddā vattanti, apphoṭenti hasanti ca;

Katañjalī namassanti, dasasahassī sadevakā.

Những tiếng reo hò vang lên, họ vỗ tay và cười lớn; mười ngàn thế giới cùng với chư thiên chắp tay và đảnh lễ.

Yadimassa lokanāthassa, virajjhissāma sāsanaṃ;

Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ.

Nếu chúng tôi bỏ lỡ giáo pháp của vị Hộ Trì Thế Gian này, trong thời vị lai, chúng tôi sẽ được diện kiến vị này.

Yathā manussā nadiṃ tarantā, paṭititthaṃ virajjhiya;

Heṭṭhā titthe gahetvāna, uttaranti mahānadiṃ.

Giống như những người đang vượt qua sông, sau khi bỏ lỡ bến đò đối diện, đã nắm lấy bến đò ở phía dưới mà vượt qua dòng sông lớn.

Evameva mayaṃ sabbe, yadi muñcāmimaṃ jinaṃ;

Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ.

Cũng giống như thế, tất cả chúng tôi, nếu bỏ lỡ bậc Toàn Thắng này, trong thời vị lai, chúng tôi sẽ được diện kiến vị này.

Dīpaṅkaro lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho;

Mama kammaṃ pakittetvā, dakkhiṇaṃ pādamuddhari.

Đức Dīpaṅkara, bậc Thông Suốt Thế Gian, bậc Xứng Đáng Thọ Lãnh Lễ Vật, sau khi tuyên dương về hành vi của tôi, đã nhấc lên bàn chân phải.

Ye tatthāsuṃ jinaputtā, sabbe padakkhiṇamakaṃsu maṃ;

Narā nāgā ca gandhabbā, abhivādetvāna pakkamuṃ.

Các vị con của bậc Toàn Thắng đã có mặt ở nơi ấy, tất cả đã đi quanh tôi theo chiều phải. Loài người, loài nāga, và loài gandhabba, sau khi đảnh lễ đã ra đi.

Dassanaṃ me atikkante, sasaṅghe lokanāyake;

Haṭṭhatuṭṭhena cittena, āsanā vuṭṭhahiṃ tadā.

Khi bậc Lãnh Đạo Thế Gian cùng với Tăng chúng đã đi khuất tầm nhìn của tôi, với tâm hân hoan và vui sướng, khi ấy tôi đã đứng lên từ chỗ ngồi.

Sukhena sukhito homi, pāmojjena pamodito;

Pītiyā ca abhissanno, pallaṅkaṃ ābhujiṃ tadā.

Tôi được hạnh phúc với sự an lạc, tôi được vui mừng với niềm hân hoan, và được thấm nhuần bởi niềm hoan hỷ, khi ấy tôi đã ngồi xuống trong thế kiết-già.

Pallaṅkena nisīditvā, evaṃ cintesahaṃ tadā;

‘‘Vasībhūto ahaṃ jhāne, abhiññāpāramiṃ gato.

Sau khi ngồi xuống trong thế kiết-già, khi ấy tôi đã suy nghĩ như vầy: ‘Ta đã làm chủ được các tầng thiền, đã đạt đến sự toàn hảo về các thắng trí.’

‘‘Dasasahassilokamhi[Pg.46], isayo natthi me samā;

Asamo iddhidhammesu, alabhiṃ īdisaṃ sukhaṃ’’.

‘Trong mười ngàn thế giới, không có vị ẩn sĩ nào bằng ta; không ai sánh bằng về các pháp thần thông, ta đã đạt được sự an lạc như thế này’.

Pallaṅkābhujane mayhaṃ, dasasahassādhivāsino;

Mahānādaṃ pavattesuṃ, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Trong lúc tôi đang ngồi kiết-già, các chúng sanh ở mười ngàn thế giới đã phát ra tiếng rống lớn: ‘Chắc chắn ngài sẽ thành Phật’.

Yā pubbe bodhisattānaṃ, pallaṅkavaramābhuje;

Nimittāni padissanti, tāni ajja padissare.

Những điềm báo nào trước đây đã hiện ra cho các vị Bồ-tát trong lúc ngồi kiết-già tuyệt hảo, những điềm báo ấy hôm nay đang hiện ra.

Sītaṃ byapagataṃ hoti, uṇhañca upasammati;

Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Sự lạnh lẽo được xua tan, và sự nóng bức được lắng dịu; những điềm báo ấy hôm nay đang hiện ra, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Dasasahassī lokadhātū, nissaddā honti nirākulā;

Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Mười ngàn thế giới trở nên im lặng và không bị khuấy động; những điềm báo ấy hôm nay đang hiện ra, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Mahāvātā na vāyanti, na sandanti savantiyo;

Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Những ngọn gió lớn không thổi, các dòng sông không chảy; những điềm báo ấy hôm nay đang hiện ra, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Thalajā dakajā pupphā, sabbe pupphanti tāvade;

Tepajja pupphitā sabbe, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Các loài hoa trên cạn và dưới nước, tất cả đều nở vào lúc ấy; hôm nay tất cả chúng đều đã nở, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Latā vā yadi vā rukkhā, phalabhārā honti tāvade;

Tepajja phalitā sabbe, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Các loài dây leo hay là cây cối, đều nặng trĩu quả vào lúc ấy; hôm nay tất cả chúng đều đã kết quả, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Ākāsaṭṭhā ca bhūmaṭṭhā, ratanā jotanti tāvade;

Tepajja ratanā jotanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Các loại bảo vật ở trên không và ở dưới đất đều chiếu sáng vào lúc ấy; hôm nay các loại bảo vật ấy đang chiếu sáng, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Mānussakā ca dibbā ca, turiyā vajjanti tāvade;

Tepajjubho abhiravanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Các nhạc cụ của loài người và của chư thiên đều được trỗi lên vào lúc ấy; hôm nay cả hai loại đều đang vang dội, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Vicittapupphā gaganā, abhivassanti tāvade;

Tepi ajja pavassanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Những đóa hoa đa dạng từ trên trời rơi xuống như mưa vào lúc ấy; hôm nay chúng cũng đang rơi xuống, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Mahāsamuddo ābhujati, dasasahassī pakampati;

Tepajjubho abhiravanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Biển lớn gầm vang, mười ngàn thế giới rung chuyển; hôm nay cả hai đều đang vang dội, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Nirayepi [Pg.47] dasasahasse, aggī nibbanti tāvade;

Tepajja nibbutā aggī, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Ngay cả trong các địa ngục ở mười ngàn thế giới, các ngọn lửa cũng được dập tắt vào lúc ấy; hôm nay các ngọn lửa ấy đã được dập tắt, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Vimalo hoti sūriyo, sabbā dissanti tārakā;

Tepi ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Mặt trời trở nên không tì vết, tất cả các vì sao đều được nhìn thấy; những điềm ấy hôm nay cũng hiện ra, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Anovaṭṭhena udakaṃ, mahiyā ubbhijji tāvade;

Tampajjubbhijjate mahiyā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Nước không do mưa mà vào lúc ấy đã vọt lên từ mặt đất; hôm nay nước ấy cũng vọt lên từ mặt đất, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Tārāgaṇā virocanti, nakkhattā gaganamaṇḍale;

Visākhā candimāyuttā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Các chòm sao chiếu sáng, các tinh tú trên vòm trời; sao Visākhā hợp cùng mặt trăng, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Bilāsayā darīsayā, nikkhamanti sakāsayā;

Tepajja āsayā chuddhā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Các loài sống trong hang, sống trong hốc núi, đều ra khỏi nơi ở của mình; hôm nay chúng cũng đã rời bỏ nơi ở, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Na hoti arati sattānaṃ, santuṭṭhā honti tāvade;

Tepajja sabbe santuṭṭhā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Chúng sanh không có sự bất mãn, vào lúc ấy họ đều được hoan hỷ; hôm nay tất cả họ đều hoan hỷ, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Rogā tadupasammanti, jighacchā ca vinassati;

Tānipajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Khi ấy, bệnh tật được lắng dịu, và sự đói khát bị tiêu diệt; những điềm ấy hôm nay cũng hiện ra, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Rogo tadā tanu hoti, doso moho vinassati;

Tepajja vigatā sabbe, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Khi ấy, tham ái trở nên mỏng manh, sân hận và si mê bị tiêu diệt; hôm nay tất cả những thứ ấy đều đã biến mất, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Bhayaṃ tadā na bhavati, ajjapetaṃ padissati;

Tena liṅgena jānāma, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Khi ấy, không có sự sợ hãi, hôm nay điều ấy cũng được thấy; do điềm triệu ấy, chúng tôi biết rằng, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Rajo nuddhaṃsati uddhaṃ, ajjapetaṃ padissati;

Tena liṅgena jānāma, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Bụi không bay lên cao, hôm nay điều ấy cũng được thấy; do điềm triệu ấy, chúng tôi biết rằng, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Aniṭṭhagandho pakkamati, dibbagandho pavāyati;

Sopajja vāyati gandho, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Mùi hôi thối bay đi, hương thơm chư Thiên tỏa ra; hôm nay hương thơm ấy cũng đang lan tỏa, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Sabbe devā padissanti, ṭhapayitvā arūpino;

Tepajja sabbe dissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Tất cả chư Thiên đều hiện ra, ngoại trừ các vị Vô Sắc; hôm nay tất cả các vị ấy đều được nhìn thấy, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Yāvatā nirayā nāma, sabbe dissanti tāvade;

Tepajja sabbe dissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Bao nhiêu các địa ngục, vào lúc ấy tất cả đều được nhìn thấy; hôm nay tất cả chúng đều được nhìn thấy, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Kuṭṭā [Pg.48] kavāṭā selā ca, na hontāvaraṇā tadā;

Akāsabhūtā tepajja, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Tường vách, cửa nẻo, và núi đá, khi ấy không còn là vật cản; hôm nay chúng đã trở thành hư không, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Cutī ca upapatti ca, khaṇe tasmiṃ na vijjati;

Tānipajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Sự chết và sự tái sanh, trong khoảnh khắc ấy không tồn tại; những điềm ấy hôm nay cũng hiện ra, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Daḷhaṃ paggaṇha vīriyaṃ, mā nivatta abhikkama;

Mayampetaṃ vijānāma, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Hãy nỗ lực tinh tấn một cách vững chắc, đừng thối lui, hãy tiến bước; chúng tôi cũng biết điều này, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Buddhassa vacanaṃ sutvā, dasasahassīnacūbhayaṃ;

Tuṭṭhahaṭṭho pamodito, evaṃ cintesahaṃ tadā.

Nghe lời của đức Phật, và (lời của chư Thiên) trong mười ngàn thế giới, tôi vui mừng, hoan hỷ, phấn khởi, khi ấy tôi đã suy nghĩ như vầy.

Advejjhavacanā buddhā, amoghavacanā jinā;

Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.

Chư Phật có lời nói không hai nghĩa, các đấng Chiến Thắng có lời nói không luống uổng; nơi chư Phật không có điều sai trái, chắc chắn ta sẽ thành Phật.

Yathā khittaṃ nabhe leḍḍu, dhuvaṃ patati bhūmiyaṃ;

Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ.

Ví như cục đất ném lên trời, chắc chắn sẽ rơi xuống đất; cũng vậy, lời của các bậc Tối Thắng Phật, là chắc chắn và vĩnh hằng.

Yathāpi sabbasattānaṃ, maraṇaṃ dhuvasassataṃ;

Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ.

Ví như cái chết của tất cả chúng sanh, là chắc chắn và vĩnh hằng; cũng vậy, lời của các bậc Tối Thắng Phật, là chắc chắn và vĩnh hằng.

Yathā rattikkhaye patte, sūriyuggamanaṃ dhuvaṃ;

Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ.

Ví như khi đêm tàn, mặt trời mọc là điều chắc chắn; cũng vậy, lời của các bậc Tối Thắng Phật, là chắc chắn và vĩnh hằng.

Yathā nikkhantasayanassa, sīhassa nadanaṃ dhuvaṃ;

Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ.

Ví như tiếng rống của sư tử, khi đã ra khỏi hang là điều chắc chắn; cũng vậy, lời của các bậc Tối Thắng Phật, là chắc chắn và vĩnh hằng.

Yathā āpannasattānaṃ, bhāramoropanaṃ dhuvaṃ;

Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ.

Ví như loài hữu tình mang thai, việc hạ sanh gánh nặng là điều chắc chắn; cũng vậy, lời của các bậc Tối Thắng Phật, là chắc chắn và vĩnh hằng.

Handa buddhakare dhamme, vicināmi ito cito;

Uddhaṃ adho dasa disā, yāvatā dhammadhātuyā.

Nào, ta hãy tìm kiếm các pháp tạo nên một vị Phật, ở đây và ở kia; trên, dưới, trong mười phương, cho đến tận cùng của pháp giới.

Vicinanto tadādakkhiṃ, paṭhamaṃ dānapāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, anuciṇṇaṃ mahāpathaṃ.

Trong khi tìm kiếm, khi ấy ta đã thấy, ba-la-mật bố thí là đầu tiên; con đường vĩ đại đã được các bậc Đại sĩ xưa kia thực hành.

Imaṃ tvaṃ paṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Dānapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

Trước tiên, ngài hãy thực hành điều này, sau khi đã thọ trì một cách vững chắc; hãy đi đến ba-la-mật bố thí, nếu ngài mong muốn đạt được giác ngộ.

Yathāpi [Pg.49] kumbho sampuṇṇo, yassa kassaci adhokato;

Vamate vudakaṃ nissesaṃ, na tattha parirakkhati.

Ví như một bình nước đầy, khi bị ai đó úp ngược; nó trút ra hết sạch nước, không giữ lại chút nào ở trong đó.

Tatheva yācake disvā, hīnamukkaṭṭhamajjhime;

Dadāhi dānaṃ nissesaṃ, kumbho viya adhokato.

Cũng vậy, khi thấy những người cầu xin, dù hạ liệt, cao quý, hay trung bình; hãy bố thí không giữ lại, như chiếc bình bị úp ngược.

Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

Các pháp của một vị Phật, chắc chắn không chỉ có chừng ấy; ta sẽ tìm kiếm cả những pháp khác, những pháp dẫn đến sự giác ngộ.

Vicinanto tadādakkhiṃ, dutiyaṃ sīlapāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

Trong khi tìm kiếm, khi ấy ta đã thấy, ba-la-mật trì giới là thứ hai; đã được các bậc Đại sĩ xưa kia thực hành và tu tập.

Imaṃ tvaṃ dutiyaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Sīlapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

Điều thứ hai này, ngài hãy thực hành, sau khi đã thọ trì một cách vững chắc; hãy đi đến ba-la-mật trì giới, nếu ngài mong muốn đạt được giác ngộ.

Yathāpi camarī vālaṃ, kismiñci paṭilaggitaṃ;

Upeti maraṇaṃ tattha, na vikopeti vāladhiṃ.

Ví như con ly ngưu, khi lông đuôi bị vướng vào đâu đó; thà chịu chết tại nơi ấy, chứ không làm hư hại chùm lông đuôi.

Tatheva catūsu bhūmīsu, sīlāni paripūraya;

Parirakkha sadā sīlaṃ, camarī viya vāladhiṃ.

Cũng thế ấy, trong bốn cõi, hãy làm cho trọn vẹn các giới; hãy luôn luôn bảo vệ giới, như con ly ngưu bảo vệ chùm lông đuôi.

Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

Các pháp của chư Phật sẽ không chỉ có chừng ấy; ta sẽ tìm kiếm các pháp khác nữa, những pháp làm cho sự giác ngộ được chín muồi.

Vicinanto tadādakkhiṃ, tatiyaṃ nekkhammapāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

Khi đang tìm kiếm, khi ấy ta đã thấy pháp ba-la-mật thứ ba là xuất gia; đã được các bậc Đại Sĩ đời trước thực hành và theo đuổi.

Imaṃ tvaṃ tatiyaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Nekkhammapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

Trước tiên, ngươi hãy thực hành pháp thứ ba này một cách kiên cố; hãy đi đến xuất gia ba-la-mật, nếu ngươi muốn đạt đến sự giác ngộ.

Yathā andughare puriso, ciravuttho dukhaṭṭito;

Na tattha rāgaṃ janeti, muttimeva gavesati.

Ví như người đàn ông ở lâu trong nhà tù, bị đau khổ; không sanh khởi lòng tham ái ở đó, chỉ tìm kiếm sự giải thoát.

Tatheva tvaṃ sabbabhave, passa andugharaṃ viya;

Nekkhammābhimukho hoti, bhavato parimuttiyā.

Cũng thế ấy, ngươi hãy xem tất cả các cõi hữu như nhà tù; hãy hướng đến sự xuất gia, để giải thoát khỏi các cõi hữu.

Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

Các pháp của chư Phật sẽ không chỉ có chừng ấy; ta sẽ tìm kiếm các pháp khác nữa, những pháp làm cho sự giác ngộ được chín muồi.

Vicinanto [Pg.50] tadādakkhiṃ, catutthaṃ paññāpāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

Khi đang tìm kiếm, khi ấy ta đã thấy pháp ba-la-mật thứ tư là trí tuệ; đã được các bậc Đại Sĩ đời trước thực hành và theo đuổi.

Imaṃ tvaṃ catutthaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Paññāpāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

Trước tiên, ngươi hãy thực hành pháp thứ tư này một cách kiên cố; hãy đi đến trí tuệ ba-la-mật, nếu ngươi muốn đạt đến sự giác ngộ.

Yathāpi bhikkhu bhikkhanto, hīnamukkaṭṭhamajjhime;

Kulāni na vivajjento, evaṃ labhati yāpanaṃ.

Ví như vị tỳ khưu đi khất thực, không tránh né các gia đình thấp kém, cao sang, và trung bình; như vậy, vị ấy có được vật thực để nuôi mạng.

Tatheva tvaṃ sabbakālaṃ, paripucchaṃ budhaṃ janaṃ;

Paññāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

Cũng thế ấy, ngươi trong mọi lúc hãy hỏi han người có trí; đi đến trí tuệ ba-la-mật, ngươi sẽ đạt đến Chánh Đẳng Giác.

Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

Các pháp của chư Phật sẽ không chỉ có chừng ấy; ta sẽ tìm kiếm các pháp khác nữa, những pháp làm cho sự giác ngộ được chín muồi.

Vicinanto tadādakkhiṃ, pañcamaṃ vīriyapāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

Khi đang tìm kiếm, khi ấy ta đã thấy pháp ba-la-mật thứ năm là tinh tấn; đã được các bậc Đại Sĩ đời trước thực hành và theo đuổi.

Imaṃ tvaṃ pañcamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Vīriyapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

Trước tiên, ngươi hãy thực hành pháp thứ năm này một cách kiên cố; hãy đi đến tinh tấn ba-la-mật, nếu ngươi muốn đạt đến sự giác ngộ.

Yathāpi sīho migarājā, nisajjaṭṭhānacaṅkame;

Alīnavīriyo hoti, paggahitamano sadā.

Ví như sư tử, vua của các loài thú, trong lúc ngồi, đứng, và đi kinh hành; có sự tinh tấn không thối chuyển, luôn luôn có tâm hăng hái.

Tatheva tvaṃ sabbabhave, paggaṇha vīriyaṃ daḷhaṃ;

Vīriyapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

Cũng thế ấy, ngươi trong tất cả các cõi hữu hãy nỗ lực tinh tấn một cách kiên cố; đi đến tinh tấn ba-la-mật, ngươi sẽ đạt đến Chánh Đẳng Giác.

Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

Các pháp của chư Phật sẽ không chỉ có chừng ấy; ta sẽ tìm kiếm các pháp khác nữa, những pháp làm cho sự giác ngộ được chín muồi.

Vicinanto tadādakkhiṃ, chaṭṭhamaṃ khantipāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

Khi đang tìm kiếm, khi ấy ta đã thấy pháp ba-la-mật thứ sáu là nhẫn nại; đã được các bậc Đại Sĩ đời trước thực hành và theo đuổi.

Imaṃ tvaṃ chaṭṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Tattha advejjhamānaso, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

Trước tiên, ngươi hãy thực hành pháp thứ sáu này một cách kiên cố; ở đó, với tâm không dao động, ngươi sẽ đạt đến Chánh Đẳng Giác.

Yathāpi pathavī nāma, sucimpi asucimpi ca;

Sabbaṃ sahati nikkhepaṃ, na karoti paṭighaṃ tayā.

Ví như đất vậy, chịu đựng tất cả những gì được vứt bỏ lên, cả vật trong sạch lẫn vật không trong sạch; không có sự chống đối với điều ấy.

Tatheva [Pg.51] tvampi sabbesaṃ, sammānāvamānakkhamo;

Khantipāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

Cũng thế ấy, ngươi hãy chịu đựng tất cả sự kính trọng và sự khinh miệt; đi đến nhẫn nại ba-la-mật, ngươi sẽ đạt đến Chánh Đẳng Giác.

Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

Các pháp của chư Phật sẽ không chỉ có chừng ấy; ta sẽ tìm kiếm các pháp khác nữa, những pháp làm cho sự giác ngộ được chín muồi.

Vicinanto tadādakkhiṃ, sattamaṃ saccapāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

Khi đang tìm kiếm, khi ấy ta đã thấy pháp ba-la-mật thứ bảy là sự thật; đã được các bậc Đại Sĩ đời trước thực hành và theo đuổi.

Imaṃ tvaṃ sattamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Tattha advejjhavacano, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

Trước tiên, ngươi hãy thực hành pháp thứ bảy này một cách kiên cố; ở đó, với lời nói không hai lòng, ngươi sẽ đạt đến Chánh Đẳng Giác.

Yathāpi osamī nāma, tulābhūtā sadevake;

Samaye utuvasse vā, na vokkamati, vīthito.

Ví như sao Hôm vậy, là cái cân đối với thế gian có chư Thiên; trong các thời, các mùa, hay các năm, không đi lệch khỏi quỹ đạo của nó.

Tatheva tvampi saccesu, mā vokkamasi vīthito;

Saccapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

Cũng thế ấy, ngươi trong các sự thật chớ đi lệch khỏi con đường; đi đến sự thật ba-la-mật, ngươi sẽ đạt đến Chánh Đẳng Giác.

Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

Các pháp của chư Phật sẽ không chỉ có chừng ấy; ta sẽ tìm kiếm các pháp khác nữa, những pháp làm cho sự giác ngộ được chín muồi.

Vicinanto tadādakkhiṃ, aṭṭhamaṃ adhiṭṭhānapāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

Khi đang tìm kiếm, khi ấy ta đã thấy pháp ba-la-mật thứ tám là quyết định; đã được các bậc Đại Sĩ đời trước thực hành và theo đuổi.

Imaṃ tvaṃ aṭṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Tattha tvaṃ acalo hutvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

Trước tiên, ngươi hãy thực hành pháp thứ tám này một cách kiên cố; ở đó, ngươi hãy trở nên không lay chuyển, ngươi sẽ đạt đến Chánh Đẳng Giác.

Yathāpi pabbato selo, acalo suppatiṭṭhito;

Na kampati bhusavātehi, sakaṭṭhāneva tiṭṭhati.

Ví như ngọn núi đá, không lay động, đứng vững vàng; không rung chuyển bởi gió mạnh, vẫn đứng yên tại chỗ của mình.

Tatheva tvampi adhiṭṭhāne, sabbadā acalo bhava;

Adhiṭṭhānapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

Cũng thế, ngươi hãy luôn luôn không lay động trong sự quyết định; đi đến ba-la-mật về quyết định, ngươi sẽ đạt được quả vị Chánh Đẳng Giác.

Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

Chắc chắn các pháp của bậc Phật không chỉ có chừng ấy; ta sẽ tìm kiếm các pháp khác nữa, là những pháp dẫn đến sự giác ngộ.

Vicinanto tadādakkhiṃ, navamaṃ mettāpāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

Khi ấy, trong lúc tìm kiếm, ta đã thấy ba-la-mật về tâm từ là pháp thứ chín; đã được các bậc Đại sĩ thời quá khứ thực hành và tu tập.

Imaṃ [Pg.52] tvaṃ navamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Mettāya asamo hohi, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

Trước tiên, ngươi hãy thực hành vững chắc pháp thứ chín này; hãy trở nên không ai sánh bằng về tâm từ, nếu ngươi muốn đạt được sự giác ngộ.

Yathāpi udakaṃ nāma, kalyāṇe pāpake jane;

Samaṃ pharati sītena, pavāheti rajomalaṃ.

Ví như nước vậy, đối với người hiền và kẻ ác; ban trải sự mát lạnh một cách đồng đều, và cuốn trôi đi bụi bặm và vết nhơ.

Tatheva tvampi hitāhite, samaṃ mettāya bhāvaya;

Mettāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

Cũng thế, ngươi hãy tu tập tâm từ một cách đồng đều đối với người lợi và kẻ hại; đi đến ba-la-mật về tâm từ, ngươi sẽ đạt được quả vị Chánh Đẳng Giác.

Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

Chắc chắn các pháp của bậc Phật không chỉ có chừng ấy; ta sẽ tìm kiếm các pháp khác nữa, là những pháp dẫn đến sự giác ngộ.

Vicinanto tadādakkhiṃ, dasamaṃ upekkhāpāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

Khi ấy, trong lúc tìm kiếm, ta đã thấy ba-la-mật về tâm xả là pháp thứ mười; đã được các bậc Đại sĩ thời quá khứ thực hành và tu tập.

Imaṃ tvaṃ dasamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Tulābhūto daḷho hutvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

Trước tiên, ngươi hãy thực hành vững chắc pháp thứ mười này; trở nên vững vàng như cái cân, ngươi sẽ đạt được quả vị Chánh Đẳng Giác.

Yathāpi pathavī nāma, nikkhittaṃ asuciṃ suciṃ;

Upekkhati ubhopete, kopānunayavajjitā.

Ví như đất vậy, đối với vật ô uế và vật trong sạch được ném xuống; giữ sự thản nhiên đối với cả hai, không giận hờn cũng không thiên vị.

Tatheva tvampi sukhadukkhe, tulābhūto sadā bhava;

Upekkhāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

Cũng thế, ngươi hãy luôn luôn như cái cân đối với sự vui và sự khổ; đi đến ba-la-mật về tâm xả, ngươi sẽ đạt được quả vị Chánh Đẳng Giác.

Ettakāyeva te loke, ye dhammā bodhipācanā;

Tatuddhaṃ natthi aññatra, daḷhaṃ tattha patiṭṭhaha.

Ở trong đời, chỉ có chừng ấy các pháp dẫn đến sự giác ngộ; ngoài những pháp ấy ra không có pháp nào khác, hãy đứng vững ở nơi đó.

Ime dhamme sammasato, sabhāvarasalakkhaṇe;

Dhammatejena vasudhā, dasasahassī pakampatha.

Trong khi vị ấy đang quán xét các pháp này, về tự tánh, thể tánh, và đặc tính; do oai lực của Pháp, quả đất của mười ngàn thế giới đã rung chuyển.

Calatā ravati pathavī, ucchuyantaṃva pīḷitaṃ;

Telayante yathā cakkaṃ, evaṃ kampati medinī.

Mặt đất rung chuyển và gầm rống, như guồng mía đang bị ép; quả đất rung động, giống như bánh xe của máy ép dầu.

Yāvatā parisā āsi, buddhassa parivesane;

Pavedhamānā sā tattha, mucchitā sesi bhūmiyā.

Tất cả hội chúng có mặt, ở nơi đức Phật ngự; họ run rẩy dữ dội ở đó, rồi ngất đi và nằm xuống mặt đất.

Ghaṭānekasahassāni[Pg.53], kumbhīnañca satā bahū;

Sañcuṇṇamathitā tattha, aññamaññaṃ paghaṭṭitā.

Nhiều ngàn cái ghè và nhiều trăm cái hũ; đã bị nghiền nát và tan vỡ ở đó, do va chạm vào nhau.

Ubbiggā tasitā bhītā, bhantā byāthitamānasā;

Mahājanā samāgamma, dīpaṅkaramupāgamuṃ.

Bị kích động, kinh hãi, sợ sệt, hoang mang, với tâm trí rối loạn; đám đông dân chúng tụ tập lại, đi đến gần đức Phật Dīpaṅkara.

Kiṃ bhavissati lokassa, kalyāṇamatha pāpakaṃ;

Sabbo upadduto loko, taṃ vinodehi cakkhuma.

Điều gì sẽ xảy đến cho thế gian, điều tốt lành hay điều tai hại? Toàn thể thế gian đang bị hoạn nạn, xin Ngài là bậc có Mắt hãy xua tan điều ấy.

Tesaṃ tadā saññāpesi, dīpaṅkaro mahāmuni;

Vissatthā hotha mā bhātha, imasmiṃ pathavikampane.

Khi ấy, đức Dīpaṅkara, bậc Đại Muni, đã làm cho họ hiểu rằng: 'Hãy yên tâm, đừng sợ hãi về trận động đất này.'

Yamahaṃ ajja byākāsiṃ, buddho loke bhavissati;

Eso sammasati dhammaṃ, pubbakaṃ jinasevitaṃ.

Vị mà hôm nay ta đã thọ ký, sẽ trở thành một vị Phật ở trong đời; vị ấy đang quán xét các pháp, đã được các bậc Toàn Giác quá khứ thực hành.

Tassa sammasato dhammaṃ, buddhabhūmiṃ asesato;

Tenāyaṃ kampitā pathavī, dasasahassī sadevake.

Do vị ấy đang quán xét các pháp, toàn bộ nền tảng của Phật quả; vì lý do ấy, quả đất của mười ngàn thế giới cùng với chư Thiên này đã rung chuyển.

Buddhassa vacanaṃ sutvā, mano nibbāyi tāvade;

Sabbe maṃ upasaṅkamma, punāpi abhivandisuṃ.

Sau khi nghe lời nói của đức Phật, tâm trí của họ liền được an tịnh; tất cả đã đi đến gần ta, và lại một lần nữa đảnh lễ.

Samādayitvā buddhaguṇaṃ, daḷhaṃ katvāna mānasaṃ;

Dīpaṅkaraṃ namassitvā, āsanā vuṭṭhahiṃ tadā.

Sau khi đã thọ trì các đức hạnh của bậc Phật, làm cho tâm trí trở nên vững chắc; sau khi đã đảnh lễ đức Phật Dīpaṅkara, khi ấy ta đã đứng lên từ chỗ ngồi.

Dibbaṃ mānusakaṃ pupphaṃ, devā mānusakā ubho;

Samokiranti pupphehi, vuṭṭhahantassa āsanā.

Các loài hoa của chư Thiên và của nhân loại, cả chư Thiên và nhân loại; họ cùng nhau tung rắc những đóa hoa, lên người đang đứng dậy từ chỗ ngồi.

Vedayanti ca te sotthiṃ, devā mānusakā ubho;

Mahantaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, taṃ labhassu yathicchitaṃ.

Và họ, cả chư Thiên và nhân loại, đã tuyên lên lời chúc phúc: 'Nguyện vọng của ngài thật là to lớn, mong ngài sẽ đạt được điều ấy như ý muốn.'

Sabbītiyo vivajjantu, soko rogo vinassatu;

Mā te bhavantvantarāyā, phusa khippaṃ bodhimuttamaṃ.

Mong mọi tai ương được tránh khỏi, mong sầu muộn và bệnh tật được tiêu tan; mong ngài không gặp phải các chướng ngại, mong ngài nhanh chóng chứng ngộ Bồ-đề tối thượng.

Yathāpi samaye patte, pupphanti pupphino dumā;

Tatheva tvaṃ mahāvīra, buddhañāṇena pupphasu.

Ví như khi đến thời, các cây có hoa đều trổ hoa; cũng thế, hỡi bậc Đại Hùng, mong ngài sẽ nở hoa với trí tuệ của bậc Phật.

Yathā [Pg.54] ye keci sambuddhā, pūrayuṃ dasapāramī;

Tatheva tvaṃ mahāvīra, pūrehi dasapāramī.

Ví như các bậc Chánh Đẳng Giác nào đó, đã làm tròn mười pháp ba-la-mật; cũng thế, hỡi bậc Đại Hùng, mong ngài hãy làm tròn mười pháp ba-la-mật.

Yathā ye keci sambuddhā, bodhimaṇḍamhi bujjhare;

Tatheva tvaṃ mahāvīra, bujjhassu jinabodhiyaṃ.

Ví như các bậc Chánh Đẳng Giác nào đó, đã giác ngộ tại cội Bồ-đề; cũng thế, hỡi bậc Đại Hùng, mong ngài hãy giác ngộ sự giác ngộ của bậc Toàn Giác.

Yathā ye keci sambuddhā, dhammacakkaṃ pavattayuṃ;

Tatheva tvaṃ mahāvīra, dhammacakkaṃ pavattaya.

Cũng như các bậc Chánh Đẳng Giác đã chuyển bánh xe Pháp; Cũng vậy, hỡi bậc Đại Hùng, Ngài hãy chuyển bánh xe Pháp.

Puṇṇamāye yathā cando, parisuddho virocati;

Tatheva tvaṃ puṇṇamano, viroca dasasahassiyaṃ.

Như vầng trăng ngày rằm, thanh tịnh chiếu sáng rực rỡ; Cũng vậy, với tâm viên mãn, Ngài hãy chiếu sáng trong mười ngàn thế giới.

Rāhumutto yathā sūriyo, tāpena atirocati;

Tatheva lokā muñcitvā, viroca siriyā tuvaṃ.

Như mặt trời thoát khỏi Rāhu, chiếu sáng rực rỡ với sức nóng; Cũng vậy, sau khi giải thoát thế gian, Ngài hãy chiếu sáng với vẻ huy hoàng.

Yathā yā kāci nadiyo, osaranti mahodadhiṃ;

Evaṃ sadevakā lokā, osarantu tavantike.

Như những con sông nào cũng đều chảy về đại dương; Cũng vậy, thế gian cùng với chư Thiên hãy quy hướng về Ngài.

Tehi thutappasattho so, dasa dhamme samādiya;

Te dhamme paripūrento, pavanaṃ pāvisī tadā.

Được họ tán thán ca ngợi như thế, vị ấy đã quyết tâm thực hành mười pháp; Trong khi làm cho viên mãn các pháp ấy, khi ấy vị ấy đã đi vào khu rừng.

Sumedhakathā niṭṭhitā.

Câu chuyện về Sumedha đã kết thúc.

Tadā te bhojayitvāna, sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ;

Upagacchuṃ saraṇaṃ tassa, dīpaṅkarassa satthuno.

Khi ấy, sau khi cúng dường vật thực đến bậc Lãnh Đạo thế gian cùng Tăng chúng, họ đã đến quy y nơi bậc Đạo Sư Dīpaṅkara ấy.

Saraṇāgamane kañci, nivesesi tathāgato;

Kañci pañcasu sīlesu, sīle dasavidhe paraṃ.

Bậc Như Lai đã an lập một số người trong sự quy y Tam Bảo; một số người trong năm giới, và những người khác trong mười loại giới.

Kassaci deti sāmaññaṃ, caturo phalamuttame;

Kassaci asame dhamme, deti so paṭisambhidā.

Ngài ban cho một số người quả vị Sa-môn, bốn quả vị tối thượng; Vị ấy ban cho một số người các tuệ phân tích, là những pháp vô song.

Kassaci varasamāpattiyo, aṭṭha deti narāsabho;

Tisso kassaci vijjāyo, chaḷabhiññā pavecchati.

Bậc Nhân Ngưu ban cho một số người tám thiền chứng thù thắng; Ngài ban cho một số người ba minh, và sáu thắng trí.

Tena [Pg.55] yogena janakāyaṃ, ovadati mahāmuni;

Tena vitthārikaṃ āsi, lokanāthassa sāsanaṃ.

Bằng phương tiện ấy, bậc Đại Mâu-ni giáo huấn chúng sanh; Do đó, giáo pháp của bậc Lãnh Đạo thế gian đã được lan rộng.

Mahāhanusabhakkhandho, dīpaṅkarasanāmako;

Bahū jane tārayati, parimoceti duggatiṃ.

Vị có tên là Dīpaṅkara, có cằm to và vai như bò đực; Ngài đưa nhiều người qua biển khổ, giải thoát họ khỏi cảnh khổ.

Bodhaneyyaṃ janaṃ disvā, satasahassepi yojane;

Khaṇena upagantvāna, bodheti taṃ mahāmuni.

Sau khi thấy người có thể giác ngộ, dù ở cách trăm ngàn do-tuần; Bậc Đại Mâu-ni đi đến trong khoảnh khắc và làm cho người ấy giác ngộ.

Paṭhamābhisamaye buddho, koṭisatamabodhayi;

Dutiyābhisamaye nātho, navutikoṭimabodhayi.

Trong lần chứng ngộ đầu tiên, đức Phật đã làm cho một trăm ức vị giác ngộ; Trong lần chứng ngộ thứ hai, bậc Lãnh Đạo đã làm cho chín mươi ức vị giác ngộ.

Yadā ca devabhavanamhi, buddho dhammadesayi;

Navutikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahu.

Và khi đức Phật thuyết Pháp tại cung trời, sự chứng ngộ lần thứ ba đã xảy ra cho chín mươi ngàn ức vị.

Sannipātā tayo āsuṃ, dīpaṅkarassa satthuno;

Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo.

Đã có ba lần hội họp của các vị Thánh đệ tử của bậc Đạo Sư Dīpaṅkara; Lần hội họp đầu tiên là của một trăm ngàn ức vị.

Puna nāradakūṭamhi, pavivekagate jine;

Khīṇāsavā vītamalā, samiṃsu satakoṭiyo.

Lại nữa, khi bậc Chiến Thắng nhập độc cư tại đỉnh núi Nārada; Một trăm ức vị đã đoạn tận lậu hoặc, đã lìa cấu uế, đã hội họp.

Yamhi kāle mahāvīro, sudassanasiluccaye;

Navutikoṭisahassehi, pavāresi mahāmuni.

Vào lúc bậc Đại Hùng, bậc Đại Mâu-ni, làm lễ Tự tứ trên tảng đá Sudassana cùng với chín mươi ngàn ức vị.

Ahaṃ tena samayena, jaṭilo uggatāpano;

Antalikkhamhi caraṇo, pañcābhiññāsu pāragū.

Vào thời ấy, ta là một đạo sĩ bện tóc, có khổ hạnh mãnh liệt; Ta đi lại trong hư không, thiện xảo trong năm thắng trí.

Dasavīsasahassānaṃ, dhammābhisamayo ahu;

Ekadvinnaṃ abhisamayā, gaṇanāto asaṅkhiyā.

Sự chứng ngộ Pháp đã xảy ra cho mười, hai mươi ngàn vị; Các sự chứng ngộ của một, hai vị thì không thể đếm được về số lượng.

Vitthārikaṃ bāhujaññaṃ, iddhaṃ phītaṃ ahu tadā;

Dīpaṅkarassa bhagavato, sāsanaṃ suvisodhitaṃ.

Vào lúc ấy, giáo pháp của đức Thế Tôn Dīpaṅkara đã được lan rộng, được nhiều người biết đến, thịnh vượng, phát triển, và được thanh tịnh tốt đẹp.

Cattāri satasahassāni, chaḷabhiññā mahiddhikā;

Dīpaṅkaraṃ lokaviduṃ, parivārenti sabbadā.

Bốn trăm ngàn vị có sáu thắng trí, có đại thần lực, luôn luôn vây quanh đức Dīpaṅkara, bậc Thông Suốt thế gian.

Ye [Pg.56] keci tena samayena, jahanti mānusaṃ bhavaṃ;

Appattamānasā sekhā, garahitā bhavanti te.

Vào thời ấy, những ai từ bỏ kiếp người trong khi vẫn là bậc hữu học, chưa đạt được mục đích, thì họ bị chê trách.

Supupphitaṃ pāvacanaṃ, arahantehi tādihi;

Khīṇāsavehi vimalehi, upasobhati sadevake.

Giáo pháp nở rộ tốt đẹp, được làm cho rực rỡ trong thế gian cùng với chư Thiên bởi các bậc A-la-hán như thế, những vị đã đoạn tận lậu hoặc, những vị vô cấu.

Nagaraṃ rammavatī nāma, sudevo nāma khattiyo;

Sumedhā nāma janikā, dīpaṅkarassa satthuno.

Thành phố tên là Rammavatī, vua phụ thân là Sudeva, người mẹ là Sumedhā, của bậc Đạo Sư Dīpaṅkara.

Sumaṅgalo ca tisso ca, ahesuṃ aggasāvakā;

Sāgato nāmupaṭṭhāko, dīpaṅkarassa satthuno.

Sumaṅgala và Tissa đã là các vị Thượng thủ Thinh văn; Vị thị giả tên là Sāgata, của bậc Đạo Sư Dīpaṅkara.

Nandā ceva sunandā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

Bodhi tassa bhagavato, pipphalīti pavuccati.

Nandā và Sunandā đã là các vị Thượng thủ Nữ Thinh văn; Cội Bồ-đề của đức Thế Tôn ấy được gọi là Pipphali.

Asītihatthamubbedho, dīpaṅkaro mahāmuni;

Sobhati dīparukkhova, sālarājāva pupphito;

Pabhā vidhāvati tassa, samantā dvādasayojane.

Bậc Đại Mâu-ni Dīpaṅkara cao tám mươi hắc-thủ; Ngài tỏa sáng như cây đèn, như cây Sa-la vương đang trổ hoa; Ánh sáng của ngài lan tỏa xung quanh mười hai do-tuần.

Satasahassavassāni, āyu tassa mahesino;

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

Tuổi thọ của bậc Đại Sĩ ấy là một trăm ngàn năm; Trong khi sống chừng ấy thời gian, vị ấy đã cứu độ nhiều chúng sanh.

Jotayitvāna saddhammaṃ, santāretvā mahājanaṃ;

Jalitvā aggikkhandhova, nibbuto so sasāvako.

Sau khi làm sáng tỏ Chánh pháp, sau khi cứu độ đại chúng; Vị ấy, sau khi bừng cháy như một khối lửa, đã tịch diệt cùng với các vị Thinh văn.

Sā ca iddhi so ca yaso, tāni ca pādesu cakkaratanāni;

Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārāti.

Thần thông ấy và danh vọng ấy, cùng những bánh xe báu ở dưới chân; Tất cả những thứ ấy đã biến mất. Quả thật, tất cả các pháp hữu vi đều là trống rỗng.

Dīpaṅkarassa bhagavato aparabhāge ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā koṇḍañño nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā ahesuṃ. Paṭhamasannipāte koṭisatasahassaṃ. Dutiye koṭisahassaṃ, tatiye navutikoṭiyo.

Về sau đức Thế Tôn Dīpaṅkara, sau khi trải qua một a-tăng-kỳ, một vị Đạo Sư tên là Koṇḍañña đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội họp các vị thinh văn. Trong lần hội họp thứ nhất có một trăm ngàn ức vị. Lần thứ nhì có một ngàn ức vị, lần thứ ba có chín mươi ức vị.

Tadā bodhisatto vijitāvī nāma cakkavattī hutvā koṭisatasahassasaṅkhassa buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adāsi. Satthā bodhisattaṃ ‘‘buddho bhavissatī’’ti byākaritvā dhammaṃ desesi. So satthu [Pg.57] dhammakathaṃ sutvā rajjaṃ niyyātetvā pabbaji. So tīṇi piṭakāni uggahetvā aṭṭha samāpattiyo, pañca ca abhiññāyo uppādetvā aparihīnajjhāno brahmaloke nibbatti. Koṇḍaññabuddhassa pana rammavatī nāma nagaraṃ, sunando nāma khattiyo pitā, sujātā nāma mātā, bhaddo ca subhaddo ca dve aggasāvakā, anuruddho nāma upaṭṭhāko, tissā ca upatissā ca dve aggasāvikā, sālakalyāṇī bodhi, aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ sarīraṃ, vassasatasahassaṃ āyuppamāṇaṃ ahosi.

Khi ấy, vị Bồ-tát là một vị chuyển luân vương tên là Vijitāvī, đã cúng dường đại thí đến chư Tăng với đức Phật là vị đứng đầu, số lượng một trăm ngàn ức vị. Vị Đạo Sư đã thuyết Pháp sau khi thọ ký cho vị Bồ-tát rằng: ‘Vị này sẽ thành Phật.’ Vị ấy sau khi nghe Pháp thoại của Đạo Sư đã từ bỏ vương quốc và xuất gia. Vị ấy sau khi học thuộc Tam Tạng, đã phát sanh tám bậc thiền chứng và năm pháp thắng trí, với thiền định không bị suy thoái, đã tái sanh vào cõi Phạm thiên. Về phần đức Phật Koṇḍañña, thành phố tên là Rammavatī, vua cha thuộc dòng Sát-đế-lỵ tên là Sunanda, hoàng hậu mẹ tên là Sujātā, hai vị thượng thủ thinh văn là Bhadda và Subhadda, vị thị giả là Anuruddha, hai vị nữ thượng thủ thinh văn là Tissā và Upatissā, cây bồ-đề là cây Sālakalyāṇī, thân cao tám mươi tám hắc tay, tuổi thọ là một trăm ngàn năm.

Tassa aparabhāge ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā ekasmiṃyeva kappe cattāro buddhā nibbattiṃsu maṅgalo sumano revato sobhitoti. Maṅgalassa pana bhagavato tīsu sāvakasannipātesu paṭhamasannipāte koṭisatasahassabhikkhū ahesuṃ. Dutiye koṭisahassaṃ. Tatiye navutikoṭiyo. Vemātikabhātā panassa ānandakumāro nāma navutikoṭisaṅkhyāya parisāya saddhiṃ dhammasavanatthāya satthu santikaṃ agamāsi, satthā tassa anupubbikathaṃ kathesi. So saddhiṃ parisāya saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Satthā tesaṃ kulaputtānaṃ pubbacariyakaṃ olokento iddhimayapattacīvarassa upanissayaṃ disvā dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā ‘‘etha bhikkhavo’’ti āha. Sabbe taṅkhaṇaññeva iddhimayapattacīvaradharā saṭṭhivassikattherā viya ākappasampannā hutvā satthāraṃ vanditvā parivārayiṃsu ayamassa tatiyo sāvakasannipāto ahosi.

Về sau vị ấy, sau khi trải qua một a-tăng-kỳ, trong cùng một kiếp có bốn vị Phật đã xuất hiện là Maṅgala, Sumana, Revata, và Sobhita. Về phần đức Thế Tôn Maṅgala, trong ba lần hội họp các vị thinh văn, lần hội họp thứ nhất có một trăm ngàn ức vị tỳ-khưu. Lần thứ nhì có một ngàn ức vị. Lần thứ ba có chín mươi ức vị. Khi ấy, người em cùng cha khác mẹ của ngài là hoàng tử Ānanda, cùng với hội chúng gồm chín mươi ức vị, đã đi đến gần vị Đạo Sư với mục đích nghe Pháp. Vị Đạo Sư đã thuyết cho vị ấy bài pháp tuần tự. Vị ấy cùng với hội chúng đã đắc quả A-la-hán cùng với các pháp vô ngại giải. Vị Đạo Sư, trong khi nhìn đến hạnh nghiệp quá khứ của các thiện gia nam tử ấy, và thấy được duyên lành cho y bát do thần thông tạo thành, đã duỗi cánh tay phải ra và nói: ‘Hãy đến, các tỳ-khưu.’ Ngay lúc ấy, tất cả các vị ấy, mang y bát do thần thông tạo thành, trở nên có oai nghi giống như các vị trưởng lão sáu mươi tuổi hạ, đã đảnh lễ vị Đạo Sư và vây quanh ngài. Đây là lần hội họp các vị thinh văn thứ ba của ngài.

Yathā pana aññesaṃ buddhānaṃ samantā asītihatthappamāṇāyeva sarīrappabhā hoti, na, evaṃ tassa. Tassa pana bhagavato sarīrappabhā niccakālaṃ dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi. Rukkhapathavīpabbatasamuddādayo antamaso ukkhaliyādīni upādāya suvaṇṇapaṭa pariyonaddhā viya ahesuṃ. Āyuppamāṇaṃ panassa navutivassasahassāni ahosi. Ettakaṃ kālaṃ candimasūriyādayo attano pabhāya virocituṃ nāsakkhiṃsu, rattindivaparicchedo na paññāyittha. Divā sūriyālokena viya sattā niccaṃ buddhālokeneva vicariṃsu. Sāyaṃ pupphitānaṃ kusumānaṃ, pāto ravanakasakuṇānañca vasena loko rattindivaparicchedaṃ sallakkhesi[Pg.58]. Kiṃ pana aññesaṃ buddhānaṃ ayamānubhāvo natthīti? No natthi, tepi hi ākaṅkhamānā dasasahassiṃ vā lokadhātuṃ, tato vā bhiyyo ābhāya phareyyuṃ. Maṅgalassa pana bhagavato pubbapatthanāvasena aññesaṃ byāmappabhā viya sarīrappabhā niccameva dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi.

Hào quang thân thể của các vị Phật khác chỉ tỏa ra xung quanh trong phạm vi tám mươi hắc tay, nhưng đối với ngài thì không phải như vậy. Hào quang thân thể của đức Thế Tôn ấy luôn luôn chiếu khắp mười ngàn thế giới. Cây cối, đất đai, núi non, biển cả, v.v... cho đến cả những thứ như nồi niêu, đều giống như được bao phủ bởi một tấm vàng. Tuổi thọ của ngài là chín mươi ngàn năm. Trong suốt thời gian ấy, mặt trăng, mặt trời, v.v... đã không thể chiếu sáng bằng ánh sáng của chính mình, sự phân biệt ngày và đêm đã không được biết đến. Giống như chúng sanh đi lại bằng ánh sáng mặt trời vào ban ngày, họ luôn đi lại bằng ánh sáng của đức Phật. Thế gian nhận biết sự phân biệt ngày và đêm nhờ vào các loài hoa nở vào buổi chiều và tiếng chim hót vào buổi sáng. Phải chăng các vị Phật khác không có oai lực này? Không phải là không có, vì các vị ấy nếu mong muốn cũng có thể chiếu sáng khắp mười ngàn thế giới hoặc hơn thế nữa. Nhưng đối với đức Thế Tôn Maṅgala, do lời nguyện trong quá khứ, hào quang thân thể của ngài, không giống như hào quang một tầm của các vị khác, đã luôn luôn chiếu khắp mười ngàn thế giới.

So kira bodhisattacariyakāle vessantarasadise attabhāve ṭhito saputtadāro vaṅkapabbatasadise pabbate vasi. Atheko kharadāṭhiko nāma yakkho mahāpurisassa dānajjhāsayataṃ sutvā brāhmaṇavaṇṇena upasaṅkamitvā mahāsattaṃ dve dārake yāci. Mahāsatto ‘‘dadāmi brāhmaṇassa puttake’’ti haṭṭhapahaṭṭho udakapariyantaṃ pathaviṃ kampento dvepi dārake adāsi. Yakkho caṅkamanakoṭiyaṃ ālambanaphalakaṃ nissāya ṭhatvā passantasseva mahāsattassa muḷālakalāpaṃ viya dve dārake khādi. Mahāpurisassa yakkhaṃ oloketvā vivaṭamatte aggijālaṃ viya lohitadhāraṃ uggiramānaṃ tassa mukhaṃ disvāpi kesaggamattampi domanassaṃ nuppajji, ‘‘sudinnaṃ vata me dāna’’nti cintayato panassa sarīre mahantaṃ pītisomanassaṃ udapādi. So ‘‘imassa me nissandena anāgate imināva nīhārena sarīrato rasmiyo nikkhamantū’’ti patthanaṃ akāsi. Tassa taṃ patthanaṃ nissāya buddhabhūtassa sarīrato rasmiyo nikkhamitvā ettakaṃ ṭhānaṃ phariṃsu.

Tương truyền rằng, trong thời gian thực hành hạnh Bồ-tát, trong một kiếp sống tương tự như Vessantara, ngài đã cùng vợ con sống trên một ngọn núi tương tự như núi Vaṅka. Bấy giờ, một dạ-xoa tên là Kharadāṭhika, sau khi nghe về tâm nguyện bố thí của vị Đại nhân, đã hiện ra dưới hình dạng một người Bà-la-môn đến gần và xin vị Đại sĩ hai người con. Vị Đại sĩ vô cùng hoan hỷ, nghĩ rằng: ‘Ta trao các con cho người Bà-la-môn,’ làm cho mặt đất rung chuyển đến tận mép nước, đã trao cả hai người con. Vị dạ-xoa đứng tựa vào lan can ở cuối đường kinh hành, ngay trước mắt vị Đại sĩ đang nhìn, đã ăn hai đứa trẻ như thể ăn một bó củ sen. Vị Đại nhân, trong khi nhìn vị dạ-xoa, dù thấy miệng của y vừa mở ra đã tuôn ra một dòng máu như một ngọn lửa, cũng không một chút buồn rầu nào khởi lên dù chỉ bằng một sợi tóc. Nhưng khi ngài nghĩ rằng: ‘Quả thật, sự bố thí của ta đã được khéo cho,’ thì một niềm hỷ lạc lớn lao đã khởi lên trong thân ngài. Ngài đã phát nguyện rằng: ‘Do kết quả của việc làm này của ta, trong tương lai, cũng theo cách này, mong rằng các tia sáng sẽ phát ra từ thân ta.’ Nhờ vào lời nguyện ấy, khi ngài thành Phật, các tia sáng đã phát ra từ thân ngài và chiếu khắp một phạm vi rộng lớn như vậy.

Aparampissa pubbacaritaṃ atthi. So kira bodhisattakāle ekassa buddhassa cetiyaṃ disvā ‘‘imassa buddhassa mayā jīvitaṃ pariccajituṃ vaṭṭatī’’ti daṇḍakadīpikāveṭhananiyāmena sakalasarīraṃ veṭhāpetvā ratanamattamakulaṃ satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapātiṃ sappissa pūrāpetvā tattha sahassavaṭṭiyo jālāpetvā taṃ sīsenādāya sakalasarīraṃ jālāpetvā cetiyaṃ padakkhiṇaṃ karonto sakalarattiṃ vītināmesi. Evaṃ yāva aruṇuggamanā vāyamantassāpissa lomakūpamattampi usumaṃ na gaṇhi, padumagabbhaṃ paviṭṭhakālo viya ahosi. Dhammo hi nāmesa attānaṃ rakkhantaṃ rakkhati. Tenāha bhagavā –

Lại nữa, có một tiền thân khác của vị ấy. Nghe nói rằng, vào thời Bồ-tát, sau khi nhìn thấy bảo tháp của một vị Phật, vị ấy đã nghĩ rằng: “Ta nên từ bỏ mạng sống vì vị Phật này.” (Vị ấy) đã cho quấn toàn thân mình theo cách quấn đuốc bằng gậy, cho đổ đầy bơ lỏng vào một cái bát bằng vàng trị giá một trăm ngàn (đồng tiền) có kích thước bằng một viên ngọc, cho thắp lên một ngàn tim đèn ở trong đó, đội cái bát ấy lên đầu, cho đốt cháy toàn thân, và đã trải qua suốt cả đêm trong khi đi kinh hành quanh bảo tháp. Mặc dù đã tinh tấn như vậy cho đến khi rạng đông, nhưng sức nóng cũng không thấm đến dù chỉ bằng một lỗ chân lông của vị ấy, (thân vị ấy) giống như lúc đi vào trong lòng hoa sen. Quả thật, Pháp bảo hộ người thực hành Pháp. Do đó, đức Thế Tôn đã nói:

‘‘Dhammo [Pg.59] have rakkhati dhammacāriṃ,Dhammo suciṇṇo sukhamāvahāti;

Esānisaṃso dhamme suciṇṇe,Na duggatiṃ gacchati dhammacārī’’ti. (theragā. 303;

jā. 1.10.102;

1.15.385);

“Quả thật, Pháp hộ trì người hành Pháp, Pháp được khéo hành trì, mang lại an lạc; Đây là quả báu của Pháp được khéo hành trì, Người hành Pháp không đi đến ác thú.” (Trưởng Lão Kệ 303; Chuyện Tiền Thân 1.10.102; 1.15.385);

Imassāpi kammassa nissandena tassa bhagavato sarīrobhāso dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi.

Do kết quả của nghiệp này, hào quang từ thân của đức Thế Tôn ấy đã lan tỏa và đứng vững khắp mười ngàn thế giới.

Tadā amhākaṃ bodhisatto suruci nāma brāhmaṇo hutvā ‘‘satthāraṃ nimantessāmī’’ti upasaṅkamitvā madhuradhammakathaṃ sutvā ‘‘sve mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhatha bhante’’ti āha. Brāhmaṇa kittakehi te bhikkhūhi atthoti, kittakā pana vo bhante parivārā bhikkhūti. Tadā satthu paṭhamasannipātoyeva hoti. Tasmā ‘‘koṭisatasahassa’’nti āha. ‘‘Bhante, sabbehipi saddhiṃ mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti āha. Satthā adhivāsesi. Brāhmaṇo svātanāya nimantetvā gehaṃ gacchanto cintesi ‘‘ahaṃ ettakānaṃ bhikkhūnaṃ yāgubhattavatthādīni dātuṃ no na sakkomi, nisīdanaṭṭhānaṃ pana kathaṃ bhavissatī’’ti. Tassa sā cintā caturāsītiyojanasahassamatthake ṭhitassa devarañño paṇḍukambalasilāsanassa uṇhabhāvaṃ janesi. Sakko ‘‘ko nu kho maṃ imasmā ṭhānā cāvetukāmo’’ti dibbacakkhunā olokento mahāpurisaṃ disvā ‘‘ayaṃ suruci brāhmaṇo buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā nisīdanaṭṭhānatthāya cintesi, mayāpi tattha gantvā puññakoṭṭhāsaṃ gahetuṃ vaṭṭatī’’ti vaḍḍhakivaṇṇaṃ nimminitvā vāsipharasuhattho mahāpurisassa purato pāturahosi. ‘‘Atthi nu kho kassaci bhatiyā kattabbakicca’’nti āha. Mahāpuriso taṃ disvā ‘‘kiṃ kammaṃ karissasī’’ti āha. Mama ajānanasippaṃ nāma natthi, gehaṃ vā maṇḍapaṃ vā yo yaṃ kāreti, tassa taṃ kātuṃ jānāmīti. Tena hi mayhaṃ kammaṃ atthīti. Kiṃ, ayyāti? Svātanāya me koṭisatasahassabhikkhū nimantitā, tesaṃ nisīdanamaṇḍapaṃ karissasīti. Ahaṃ nāma kareyyaṃ, sace me bhatiṃ dātuṃ sakkhissathāti. Sakkhissāmi, tātāti. ‘‘Sādhu karissāmī’’ti gantvā ekaṃ padesaṃ olokesi.

Khi ấy, Bồ-tát của chúng ta là một vị Bà-la-môn tên Suruci, đã đi đến với ý định “Ta sẽ thỉnh mời đức Đạo Sư,” sau khi nghe bài pháp thoại ngọt ngào, đã nói rằng: “Bạch ngài, ngày mai xin hãy nhận vật thực của con.” (Đức Đạo Sư hỏi:) “Này Bà-la-môn, ông cần bao nhiêu vị tỳ-khưu?” (Bà-la-môn hỏi:) “Bạch ngài, chúng tùy tùng của ngài có bao nhiêu vị tỳ-khưu?” Khi ấy chính là lần hội chúng đầu tiên của đức Đạo Sư. Do đó, Ngài đã nói: “Một trăm ngàn ức.” (Vị ấy) nói: “Bạch ngài, xin hãy cùng với tất cả (chư vị) nhận vật thực của con.” Đức Đạo Sư đã nhận lời. Vị Bà-la-môn, sau khi thỉnh mời cho ngày mai, trong khi đi về nhà đã suy nghĩ: “Ta không phải là không thể cúng dường cháo, cơm, y phục, v.v... cho từng ấy vị tỳ-khưu, nhưng chỗ ngồi thì sẽ như thế nào đây?” Sự suy tư ấy của ông đã làm cho phiến đá Paṇḍukambala của vị thiên chủ, vốn ở trên đỉnh (núi Tu-di) cao tám mươi bốn ngàn do-tuần, trở nên nóng lên. Đế-thích, trong khi nhìn bằng thiên nhãn với ý nghĩ “Ai muốn làm ta rời khỏi chỗ này?”, đã nhìn thấy vị Đại nhân và nghĩ rằng: “Vị Bà-la-môn Suruci này, sau khi thỉnh mời Tăng chúng với đức Phật là vị đứng đầu, đang lo lắng về chỗ ngồi. Ta cũng nên đến đó để nhận phần phước báu.” (Nghĩ vậy,) ngài đã hóa hiện thành một người thợ mộc, tay cầm bào và rìu, xuất hiện trước mặt vị Đại nhân. (Và) nói: “Có ai có việc gì cần làm thuê không?” Vị Đại nhân nhìn thấy người ấy và hỏi: “Ông sẽ làm công việc gì?” (Người thợ mộc nói:) “Không có nghề nào mà tôi không biết. Ai muốn làm nhà hay đình tạ, tôi đều biết cách làm cho người ấy.” (Vị Đại nhân nói:) “Vậy thì ta có việc cho ông.” (Người thợ mộc hỏi:) “Việc gì, thưa ngài?” (Vị Đại nhân nói:) “Ta đã thỉnh mời một trăm ngàn ức vị tỳ-khưu cho ngày mai, ông sẽ làm một cái đình tạ để họ ngồi chứ?” (Người thợ mộc nói:) “Tôi sẽ làm, nếu ngài có thể trả công cho tôi.” (Vị Đại nhân nói:) “Ta có thể, này ông.” (Người thợ mộc) nói: “Tốt lắm, tôi sẽ làm,” rồi đi đến và nhìn vào một khu đất.

Dvādasaterasayojanappamāṇo [Pg.60] padeso kasiṇamaṇḍalaṃ viya samatalo ahosi. So ‘‘ettake ṭhāne sattaratanamayo maṇḍapo uṭṭhahatū’’ti cintetvā olokesi. Tāvadeva pathaviṃ bhinditvā maṇḍapo uṭṭhahi. Tassa suvaṇṇamayesu thambhesu rajatamayā ghaṭakā ahesuṃ, rajatamayesu thambhesu suvaṇṇamayā, maṇitthambhesu pavāḷamayā, pavāḷatthambhesu maṇimayā, sattaratanamayesu thambhesu sattaratanamayāva ghaṭakā ahesuṃ. Tato ‘‘maṇḍapassa antarantena kiṅkiṇikajālaṃ olambatū’’ti olokesi. Saha olokaneneva kiṅkiṇikajālaṃ olambi, yassa mandavāteritassa pañcaṅgikasseva tūriyassa madhurasaddo niggacchati. Dibbasaṅgītivattanakālo viya ahosi. ‘‘Antarantarā gandhadāmamālādāmāni olambantū’’ti cintesi. Tāvadeva dāmāni olambiṃsu. ‘‘Koṭisatasahassasaṅkhyānaṃ bhikkhūnaṃ āsanāni ca ādhārakāni ca pathaviṃ bhinditvā uṭṭhahantū’’ti cintesi. Tāvadeva uṭṭhahiṃsu. ‘‘Koṇe koṇe ekekā udakacāṭiyo uṭṭhahantū’’ti cintesi, tāvadeva udakacāṭiyo uṭṭhahiṃsu ettakaṃ māpetvā brāhmaṇassa santikaṃ gantvā ‘‘ehi ayya tava maṇḍapaṃ oloketvā mayhaṃ bhatiṃ dehī’’ti āha. Mahāpuriso gantvā maṇḍapaṃ olokesi. Olokentassevassa sakalasarīraṃ pañcavaṇṇāya pītiyā nirantaraṃ phuṭaṃ ahosi. Athassa maṇḍapaṃ oloketvā etadahosi ‘‘nāyaṃ maṇḍapo manussabhūtena kato, mayhaṃ pana ajjhāsayaṃ mayhaṃ guṇaṃ āgamma addhā sakkassa bhavanaṃ uṇhaṃ ahosi. Tato sakkena devaraññā ayaṃ maṇḍapo kārito bhavissatī’’ti. ‘‘Na kho pana me yuttaṃ evarūpe maṇḍape ekadivasaṃyeva dānaṃ dātuṃ, sattāhaṃ dassāmī’’ti cintesi.

Khu đất rộng khoảng mười hai, mười ba do-tuần đã trở nên bằng phẳng như một vòng tròn kasiṇa. Vị ấy suy nghĩ: “Mong rằng một đình tạ bằng bảy báu vật hãy hiện lên ở nơi này,” rồi nhìn. Ngay lập tức, một đình tạ đã trồi lên từ mặt đất. Trên các cột bằng vàng của đình tạ ấy có các đầu cột bằng bạc, trên các cột bằng bạc có các đầu cột bằng vàng, trên các cột bằng ngọc ma-ni có các đầu cột bằng san hô, trên các cột bằng san hô có các đầu cột bằng ngọc ma-ni, trên các cột bằng bảy báu vật có các đầu cột cũng bằng bảy báu vật. Sau đó, vị ấy nhìn và (nghĩ): “Mong rằng một mạng lưới chuông nhỏ hãy treo lơ lửng bên trong đình tạ.” Cùng với cái nhìn, mạng lưới chuông nhỏ đã treo lơ lửng, mà khi được gió nhẹ lay động, âm thanh ngọt ngào phát ra giống như của dàn nhạc ngũ âm. Giống như là lúc diễn ra một buổi hòa nhạc của chư thiên. Vị ấy suy nghĩ: “Mong rằng các tràng hương và tràng hoa hãy treo lơ lửng xen kẽ.” Ngay lập tức, các tràng (hương hoa) đã treo lơ lửng. Vị ấy suy nghĩ: “Mong rằng các chỗ ngồi và các vật tựa lưng cho một trăm ngàn ức vị tỳ-khưu hãy trồi lên từ mặt đất.” Ngay lập tức, chúng đã trồi lên. Vị ấy suy nghĩ: “Mong rằng ở mỗi góc hãy hiện lên một chum nước,” ngay lập tức các chum nước đã hiện lên. Sau khi hóa hiện từng ấy thứ, (người thợ mộc) đi đến gần vị Bà-la-môn và nói: “Thưa ngài, hãy đến xem đình tạ của ngài rồi trả công cho tôi.” Vị Đại nhân đi đến và nhìn vào đình tạ. Ngay khi đang nhìn, toàn thân vị ấy đã tràn ngập không gián đoạn với hỷ lạc năm màu. Bấy giờ, sau khi nhìn đình tạ, vị ấy đã nghĩ thế này: “Đình tạ này không phải do một con người làm ra. Chắc chắn là do ý nguyện và đức hạnh của ta mà cung điện của Đế-thích đã nóng lên. Do đó, đình tạ này hẳn đã được thiên chủ Đế-thích cho làm ra.” (Và) vị ấy suy nghĩ: “Thật không thích hợp cho ta khi chỉ cúng dường trong một ngày ở một đình tạ như thế này, ta sẽ cúng dường trong bảy ngày.”

Bāhirakadānañhi tattakampi samānaṃ bodhisattānaṃ tuṭṭhiṃ kātuṃ na sakkoti. Alaṅkatasīsaṃ pana chinditvā añjitaakkhīni uppāṭetvā, hadayamaṃsaṃ vā uppāṭetvā dinnakāle bodhisattānaṃ cāgaṃ nissāya tuṭṭhi nāma hoti. Amhākampi hi bodhisattassa sivijātake devasikaṃ pañcasatasahassakahāpaṇāni vissajjetvā catūsu nagaradvāresu, majjhe nagare ca dānaṃ dadantassa taṃ dānaṃ tuṭṭhiṃ uppādetuṃ nāsakkhi. Yadā panassa brāhmaṇavaṇṇena āgantvā sakko devarājā akkhīni yāci, tadā tāni uppāṭetvā [Pg.61] dadamānasseva hāso uppajji, kesaggamattampi cittassa aññathattaṃ nāhosi. Evaṃ dānaṃ nissāya bodhisattānaṃ titti nāma natthi. Tasmā sopi mahāpuriso ‘‘sattāhaṃ mayā koṭisatasahassasaṅkhyānaṃ bhikkhūnaṃ dānaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā tasmiṃ maṇḍape buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā sattāhaṃ gavapānaṃ nāma adāsi. Gavapānanti mahante mahante kolambe khīrassa pūretvā uddhanesu āropetvā ghanapākapakke khīre thoke taṇḍule pakkhipitvā pakkamadhusakkaracuṇṇasappīhi abhisaṅkhataṃ bhojanaṃ vuccati. Manussāyeva pana parivisituṃ nāsakkhiṃsu, devāpi ekantarikā hutvā parivisiṃsu. Dvādasaterasayojanappamāṇaṃ ṭhānampi bhikkhū gaṇhituṃ nappahotiyeva. Te pana bhikkhū attano ānubhāvena nisīdiṃsu. Pariyosānadivase sabbabhikkhūnaṃ pattāni dhovāpetvā bhesajjatthāya sappinavanītatelamadhuphāṇitānaṃ pūretvā ticīvarehi saddhiṃ adāsi. Saṅghanavakabhikkhunā laddhaticīvarasāṭakā satasahassagghanikā ahesuṃ. Satthā anumodanaṃ karonto ‘‘ayaṃ puriso evarūpaṃ mahādānaṃ adāsi, ko nu kho bhavissatī’’ti upadhārento ‘‘anāgate kappasatasahassādhikānaṃ dvinnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti disvā mahāpurisaṃ āmantetvā ‘‘tvaṃ ettakaṃ nāma kālaṃ atikkamitvā gotamo nāma buddho bhavissasī’’ti byākāsi.

Việc bố thí ngoại vật, dù cho có như thế nào đi nữa, cũng không thể làm cho các vị Bồ-tát được hoan hỷ. Nhưng vào lúc chặt cái đầu đã được trang điểm, hoặc móc đôi mắt đã được tô điểm, hoặc xé thịt tim mà cho đi, khi ấy do nhờ sự xả thí, niềm hoan hỷ của các vị Bồ-tát mới khởi sanh. Thật vậy, đối với vị Bồ-tát của chúng ta trong bổn sanh Sivi, việc hằng ngày chi tiêu năm trăm ngàn đồng kahāpaṇa để bố thí ở bốn cổng thành và ở giữa thành phố đã không thể làm phát sanh niềm hoan hỷ. Nhưng khi vua trời Sakka đến dưới hình dạng người Bà-la-môn và xin đôi mắt, khi ấy lúc đang móc đôi mắt ấy ra mà cho đi, niềm hân hoan đã phát sanh, tâm của ngài đã không có sự thay đổi dù chỉ bằng một sợi tóc. Như vậy, do nhờ sự bố thí, các vị Bồ-tát không có sự thỏa mãn. Do đó, vị đại nhân ấy cũng đã suy nghĩ rằng: “Ta nên cúng dường đến các vị tỳ-khưu có số lượng một trăm ngàn ức trong bảy ngày,” rồi đã cho chúng Tăng với đức Phật là vị dẫn đầu ngự trong pháp tòa ấy và đã dâng cúng món gọi là gavapāna trong bảy ngày. Gavapāna được gọi là món ăn được chế biến với mật ong đã nấu, đường bột, và bơ tinh khiết, sau khi đã cho một ít gạo vào trong sữa đã được nấu chín đặc, bằng cách đổ đầy sữa vào trong những cái nồi rất lớn rồi đặt lên trên lò. Chỉ loài người đã không thể phục vụ, cả chư thiên cũng đã thay phiên nhau mà phục vụ. Chỗ ngồi có khoảng cách mười hai, mười ba do-tuần cũng không đủ cho các vị tỳ-khưu thọ nhận. Nhưng các vị tỳ-khưu ấy đã ngồi xuống bằng thần lực của mình. Vào ngày cuối cùng, ngài đã cho rửa sạch các bình bát của tất cả tỳ-khưu rồi cho đổ đầy bơ tinh khiết, bơ tươi, dầu, mật ong, và đường phèn để làm thuốc và đã dâng cúng cùng với tam y. Các tấm y của tam y mà vị tỳ-khưu nhỏ nhất trong Tăng chúng nhận được đã trị giá một trăm ngàn. Bậc Đạo Sư, trong khi thực hiện việc tùy hỷ, đã quán xét rằng: “Người này đã thực hiện đại thí dường ấy, vị ấy sẽ là ai đây?” rồi đã thấy rằng: “Trong tương lai, sau hai a-tăng-kỳ và hơn một trăm ngàn đại kiếp, vị ấy sẽ trở thành vị Phật tên là Gotama,” rồi đã gọi vị đại nhân ấy và đã thọ ký rằng: “Sau khi trải qua khoảng thời gian chừng ấy, ngươi sẽ trở thành vị Phật tên là Gotama.”

Mahāpuriso byākaraṇaṃ sutvā ‘‘ahaṃ kira buddho bhavissāmi, ko me gharāvāsena attho, pabbajissāmī’’ti cintetvā tathārūpaṃ sampattiṃ kheḷapiṇḍaṃ viya pahāya satthu santike pabbaji. Pabbajitvā ca buddhavacanaṃ uggaṇhitvā abhiññā, samāpattiyo ca nibbattetvā āyupariyosane brahmaloke nibbatti.

Vị đại nhân sau khi nghe lời thọ ký đã suy nghĩ rằng: “Ta chắc chắn sẽ trở thành vị Phật, ta còn có ích lợi gì với đời sống tại gia, ta sẽ xuất gia,” rồi đã từ bỏ tài sản tương xứng như thế giống như cục đờm và đã xuất gia nơi bậc Đạo Sư. Và sau khi xuất gia, ngài đã học thuộc lòng lời dạy của đức Phật, đã làm phát sanh các thắng trí và các thiền chứng, và vào lúc cuối đời đã tái sanh ở Phạm thiên giới.

Maṅgalassa pana bhagavato uttaraṃ nāma nagaraṃ ahosi. Pitāpi uttaro nāma khattiyo, mātāpi uttarā nāma, sudevo ca dhammaseno ca dve aggasāvakā, pālito nāma upaṭṭhāko, sīvalī ca asokā ca dve aggasāvikā, nāgarukkho bodhi, aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ sarīraṃ ahosi. Navutivassasahassāni ṭhatvā parinibbute pana tasmiṃ ekappahāreneva [Pg.62] dasacakkavāḷasahassāni ekandhakārāni ahesuṃ. Sabbacakkavāḷesu manussānaṃ mahantaṃ ārodanaparidevanaṃ ahosi.

Và đức Thế Tôn Maṅgala đã có thành phố tên là Uttara. Người cha cũng là vị Sát-đế-lỵ tên là Uttara, người mẹ cũng tên là Uttarā. Sudeva và Dhammasena là hai vị Thượng thủ Thinh văn. Pālita là vị thị giả. Sīvalī và Asokā là hai vị nữ Thượng thủ Thinh văn. Cây bồ-đề là cây Nāga. Thân của ngài cao tám mươi tám hắc-tay. Và sau khi tồn tại chín mươi ngàn năm, lúc vị ấy nhập Niết-bàn thì mười ngàn thế giới cùng một lúc đã trở nên tối tăm. Ở tất cả các thế giới, sự than khóc và kể lể lớn lao của loài người đã diễn ra.

Evaṃ dasasahassilokadhātuṃ andhakāraṃ katvā parinibbutassa tassa bhagavato aparabhāge sumano nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā. Paṭhamasannipāte koṭisatasahassabhikkhū ahesuṃ. Dutiye kañcanapabbatamhi navutikoṭisahassāni, tatiye asītikoṭisahassāni. Tadā mahāsatto atulo nāma nāgarājā ahosi mahiddhiko mahānubhāvo, so ‘‘buddho uppanno’’ti sutvā ñātisaṅghaparivuto nāgabhavanā nikkhamitvā koṭisatasahassabhikkhuparivārassa tassa bhagavato dibbatūriyehi upahāraṃ kārāpetvā mahādānaṃ pavattetvā paccekaṃ dussayugāni datvā saraṇesu patiṭṭhāsi. Sopi naṃ satthā ‘‘anāgate buddho bhavissasī’’ti byākāsi.

Sau khi đức Thế Tôn ấy, người đã làm cho mười ngàn thế giới trở nên tối tăm như thế, đã nhập Niết-bàn, về sau bậc Đạo Sư tên là Sumana đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội chúng Thinh văn. Trong lần hội chúng đầu tiên, đã có một trăm ngàn ức vị tỳ-khưu. Lần thứ nhì ở núi Kañcana, đã có chín mươi ngàn ức vị. Lần thứ ba, đã có tám mươi ngàn ức vị. Khi ấy, vị Đại Sĩ là Long vương tên là Atula, có đại thần lực, có đại oai lực. Vị ấy, sau khi nghe rằng: “Đức Phật đã xuất hiện,” được đoàn thể quyến thuộc vây quanh, đã đi ra từ cung điện của loài rồng, đã cho thực hiện sự cúng dường đến đức Thế Tôn ấy, người có một trăm ngàn ức vị tỳ-khưu làm đoàn tùy tùng, bằng các nhạc cụ của chư thiên, đã tiến hành cuộc đại thí, đã dâng cúng mỗi vị một cặp y, và đã an trú trong các nơi nương tựa. Bậc Đạo Sư ấy cũng đã thọ ký cho vị ấy rằng: “Trong tương lai, ngươi sẽ trở thành vị Phật.”

Tassa bhagavato nagaraṃ mekhalaṃ nāma ahosi, sudatto nāma rājā pitā, sirimā nāma mātā, saraṇo ca bhāvitatto ca dve aggasāvakā, udeno nāma upaṭṭhāko, soṇā ca upasoṇā ca dve aggasāvikā, nāgarukkhova bodhi, navutihatthubbedhaṃ sarīraṃ, navutiyeva vassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosīti.

Thành phố của đức Thế Tôn ấy tên là Mekhala. Vua cha tên là Sudatta, mẹ tên là Sirimā. Saraṇa và Bhāvitatta là hai vị Thượng thủ Thinh văn. Udena là vị thị giả. Soṇā và Upasoṇā là hai vị nữ Thượng thủ Thinh văn. Cây bồ-đề cũng là cây Nāga. Thân của ngài cao chín mươi hắc-tay, và tuổi thọ cũng là chín mươi ngàn năm.

Tassa aparabhāge revato nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā ahesuṃ, paṭhamasannipāte gaṇanā nāma natthi, dutiye koṭisatasahassabhikkhū ahesuṃ, tathā tatiye. Tadā bodhisatto atidevo nāma brāhmaṇo hutvā satthu dhammadesanaṃ sutvā saraṇesu patiṭṭhāya sirasmiṃ añjaliṃ ṭhapetvā tassa satthuno kilesappahāne vaṇṇaṃ vatvā uttarāsaṅgena pūjamakāsi. Sopi naṃ ‘‘buddho bhavissasī’’ti byākāsi.

Về sau vị ấy, bậc Đạo Sư tên là Revata đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội chúng Thinh văn. Trong lần hội chúng đầu tiên, không có sự tính đếm. Lần thứ nhì, đã có một trăm ngàn ức vị tỳ-khưu, lần thứ ba cũng như thế. Khi ấy, vị Bồ-tát là người Bà-la-môn tên là Atideva, sau khi nghe pháp thoại của bậc Đạo Sư, đã an trú trong các nơi nương tựa, đã đặt hai tay chắp lại ở trên đầu, đã nói lên lời tán dương về sự đoạn trừ các phiền não của bậc Đạo Sư ấy, và đã thực hiện sự cúng dường bằng chiếc thượng y. Vị ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: “Ngươi sẽ trở thành vị Phật.”

Tassa pana bhagavato nagaraṃ sudhaññavatī nāma ahosi, pitā vipulo nāma khattiyo, mātāpi vipulā nāma, varuṇo ca brahmadevo ca dve aggasāvakā, sambhavo nāma upaṭṭhāko, bhaddā ca subhaddā ca dve aggasāvikā, nāgarukkhova bodhi, sarīraṃ asītihatthubbedhaṃ ahosi, āyu saṭṭhivassasahassānīti.

Và thành phố của đức Thế Tôn ấy tên là Sudhaññavatī. Người cha là vị Sát-đế-lỵ tên là Vipula, người mẹ cũng tên là Vipulā. Varuṇa và Brahmadeva là hai vị Thượng thủ Thinh văn. Sambhava là vị thị giả. Bhaddā và Subhaddā là hai vị nữ Thượng thủ Thinh văn. Cây bồ-đề cũng là cây Nāga. Thân của ngài cao tám mươi hắc-tay, tuổi thọ là sáu mươi ngàn năm.

Tassa [Pg.63] aparabhāge sobhito nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā, paṭhamasannipāte koṭisatabhikkhū ahesuṃ, dutiye navutikoṭiyo, tatiye asītikoṭiyo. Tadā bodhisatto ajito nāma brāhmaṇo hutvā satthu dhammadesanaṃ sutvā saraṇesu patiṭṭhāya buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adāsi. Sopi naṃ ‘‘buddho bhavissasī’’ti byākāsi.

Về sau đó, một vị Đạo Sư tên là Sobhita đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội họp các vị Thinh văn, trong lần hội họp thứ nhất có một trăm triệu vị tỳ-khưu, lần thứ nhì có chín mươi triệu vị, lần thứ ba có tám mươi triệu vị. Khi ấy, vị Bồ-tát là một vị Bà-la-môn tên là Ajita, sau khi nghe pháp thoại của vị Đạo Sư đã an trú trong các nơi nương tựa, đã dâng cúng đại thí đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu. Vị ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: “Vị này sẽ thành Phật.”

Tassa pana bhagavato nagaraṃ sudhammaṃ nāma ahosi, pitā sudhammo nāma rājā, mātāpi sudhammā nāma, asamo ca sunetto ca dve aggasāvakā, anomo nāma upaṭṭhāko, nakulā ca sujātā ca dve aggasāvikā, nāgarukkhova bodhi, aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṃ sarīraṃ ahosi, navuti vassasahassāni āyuppamāṇanti.

Vị Thế Tôn ấy có kinh thành tên là Sudhamma, phụ thân là đức vua tên là Sudhamma, mẫu thân cũng tên là Sudhammā, Asama và Sunetta là hai vị Thượng thủ Thinh văn, vị thị giả tên là Anoma, Nakulā và Sujātā là hai vị Thượng thủ Thinh văn Ni, cây bồ-đề là cây Nāga, thân hình cao năm mươi tám hắc-tay, tuổi thọ là chín mươi ngàn năm.

Tassa aparabhāge ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā ekasmiṃyeva kappe tayo buddhā nibbattiṃsu anomadassī, padumo, nāradoti. Anomadassissa bhagavato tayo sāvakasannipātā, paṭhame aṭṭha bhikkhusatasahassāni ahesuṃ, dutiye satta, tatiye cha tadā bodhisatto eko yakkhasenāpati ahosi mahiddhiko mahānubhāvo anekakoṭisatasahassānaṃ yakkhānaṃ adhipati. So ‘‘buddho uppanno’’ti sutvā āgantvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adāsi. Satthāpi naṃ ‘‘anāgate buddho bhavissasī’’ti byākāsi.

Về sau đó, sau khi đã trải qua một a-tăng-kỳ, trong cùng một kiếp có ba vị Phật đã xuất hiện là Anomadassī, Paduma, và Nārada. Đức Thế Tôn Anomadassī có ba lần hội họp các vị Thinh văn, lần thứ nhất có tám trăm ngàn vị tỳ-khưu, lần thứ nhì có bảy trăm ngàn, lần thứ ba có sáu trăm ngàn. Khi ấy, vị Bồ-tát là một vị tướng quân dạ-xoa có đại thần lực, có đại oai lực, là thủ lĩnh của nhiều trăm ngàn triệu dạ-xoa. Vị ấy, sau khi nghe rằng: “Một đức Phật đã xuất hiện,” đã đến và dâng cúng đại thí đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu. Vị Đạo Sư cũng đã thọ ký cho ngài rằng: “Trong tương lai, vị này sẽ thành Phật.”

Anomadassissa pana bhagavato candavatī nāma nagaraṃ ahosi, yasavā nāma rājā pitā, yasodharā nāma mātā, nisabho ca anomo ca dve aggasāvakā, varuṇo nāma upaṭṭhāko, sundarī ca sumanā ca dve aggasāvikā, ajjunarukkho bodhi, sarīraṃ aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṃ ahosi, vassasatasahassaṃ āyūti.

Vị Thế Tôn Anomadassī có kinh thành tên là Candavatī, phụ thân là đức vua tên là Yasavā, mẫu thân tên là Yasodharā, Nisabha và Anoma là hai vị Thượng thủ Thinh văn, vị thị giả tên là Varuṇa, Sundarī và Sumanā là hai vị Thượng thủ Thinh văn Ni, cây bồ-đề là cây Ajjuna, thân hình cao năm mươi tám hắc-tay, tuổi thọ là một trăm ngàn năm.

Tassa aparabhāge padumo nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā, paṭhamasannipāte koṭisatasahassabhikkhū ahesuṃ, dutiye tīṇisatasahassāni, tatiye agāmake araññe mahāvanasaṇḍavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ dve satasahassāni. Tadā tathāgate tasmiṃyeva vanasaṇḍe vasante bodhisatto sīho hutvā satthāraṃ nirodhasamāpattisamāpannaṃ disvā pasannacitto vanditvā padakkhiṇaṃ katvā [Pg.64] pītisomanassajāto tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā sattāhaṃ buddhārammaṇaṃ pītiṃavijahitvā pītisukheneva gocarāya apakkamitvā jīvitapariccāgaṃ katvā payirupāsamāno aṭṭhāsi. Satthā sattāhaccayena nirodhā vuṭṭhito sīhaṃ oloketvā ‘‘bhikkhusaṅghepi cittaṃ pasādetvā saṅghaṃ vandissatī’’ti ‘‘bhikkhusaṅgho āgacchatū’’ti cintesi. Bhikkhū tāvadeva āgamiṃsu. Sīho saṅghe cittaṃ pasādeti. Satthā tassa mānasaṃ oloketvā ‘‘anāgate buddho bhavissasī’’ti byākāsi.

Về sau đó, một vị Đạo Sư tên là Paduma đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội họp các vị Thinh văn, trong lần hội họp thứ nhất có một trăm ngàn triệu vị tỳ-khưu, lần thứ nhì có ba trăm ngàn vị, lần thứ ba có hai trăm ngàn vị tỳ-khưu trú trong khu rừng lớn, ở nơi hoang dã không có làng mạc. Khi ấy, trong lúc đức Như Lai đang trú trong chính khu rừng ấy, vị Bồ-tát là một con sư tử, đã thấy vị Đạo Sư đang nhập Diệt Thọ Tưởng Định, với tâm tịnh tín đã đảnh lễ, đi nhiễu quanh bên phải, sanh tâm hoan hỷ và thỏa ý, đã rống lên tiếng rống sư tử ba lần, trong bảy ngày đã không từ bỏ niềm hỷ lạc với đức Phật là đối tượng, đã không đi tìm mồi với niềm hỷ lạc ấy, đã xả bỏ mạng sống và đứng hầu hạ. Vị Đạo Sư, sau khi hết bảy ngày, đã xuất khỏi định Diệt, nhìn con sư tử và suy nghĩ rằng: “Nó cũng sẽ làm cho tâm tịnh tín nơi Tăng chúng và sẽ đảnh lễ Tăng chúng,” (ngài) đã nghĩ: “Mong rằng Tăng chúng hãy đến.” Các vị tỳ-khưu đã đến ngay lúc ấy. Con sư tử làm cho tâm tịnh tín nơi Tăng chúng. Vị Đạo Sư, sau khi nhìn thấy tâm ý của nó, đã thọ ký rằng: “Trong tương lai, vị này sẽ thành Phật.”

Padumassa pana bhagavato campakaṃ nagaraṃ ahosi asamo nāma rājā pitā, mātā asamā nāma, sālo ca upasālo ca dve aggasāvakā, varuṇo nāma upaṭṭhāko, rāmā ca surāmā ca dve aggasāvikā, soṇarukkho nāma bodhi aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṃ sarīraṃ ahosi, āyu vassasatasahassanti.

Vị Thế Tôn Paduma có kinh thành tên là Campaka, phụ thân là đức vua tên là Asama, mẫu thân tên là Asamā, Sāla và Upasāla là hai vị Thượng thủ Thinh văn, vị thị giả tên là Varuṇa, Rāmā và Surāmā là hai vị Thượng thủ Thinh văn Ni, cây bồ-đề tên là Soṇa, thân hình cao năm mươi tám hắc-tay, tuổi thọ là một trăm ngàn năm.

Tassa aparabhāge nārado nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā, paṭhamasannipāte koṭisatasahassabhikkhū ahesuṃ, dutiye navutikoṭisahassāni, tatiye asītikoṭisahassāni. Tadā bodhisatto isipabbajjaṃ pabbajitvā pañcasu abhiññāsu, aṭṭhasu ca samāpattīsu ciṇṇavasī hutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā lohitacandanena pūjamakāsi, sopi naṃ ‘‘anāgate buddho bhavissasī’’ti byākāsi.

Về sau đó, một vị Đạo Sư tên là Nārada đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội họp các vị Thinh văn, trong lần hội họp thứ nhất có một trăm ngàn triệu vị tỳ-khưu, lần thứ nhì có chín mươi ngàn triệu vị, lần thứ ba có tám mươi ngàn triệu vị. Khi ấy, vị Bồ-tát đã xuất gia theo lối tu của đạo sĩ, đã trở nên thuần thục trong năm loại thắng trí và tám bậc thiền chứng, đã dâng cúng đại thí đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu, đã cúng dường bằng gỗ chiên-đàn đỏ, vị ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: “Trong tương lai, vị này sẽ thành Phật.”

Tassa pana bhagavato dhaññavatī nāma nagaraṃ ahosi, sudevo nāma khattiyo pitā, anomā nāma mātā, bhaddasālo ca jitamitto ca dve aggasāvakā, vāsiṭṭho nāma upaṭṭhāko, uttarā ca phaggunī ca dve aggasāvikā, mahāsoṇarukkho bodhi, sarīraṃ aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ ahosi, navuti vassasahassāni āyūti.

Vị Thế Tôn ấy có kinh thành tên là Dhaññavatī, phụ thân là một vị Sát-đế-lỵ tên là Sudeva, mẫu thân tên là Anomā, Bhaddasāla và Jitamitta là hai vị Thượng thủ Thinh văn, vị thị giả tên là Vāsiṭṭha, Uttarā và Phaggunī là hai vị Thượng thủ Thinh văn Ni, cây bồ-đề là cây Mahāsoṇa, thân hình cao tám mươi tám hắc-tay, tuổi thọ là chín mươi ngàn năm.

Nāradabuddhassa pana aparabhāge ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā ito satasahassakappamatthake ekasmiṃ kappe ekova padumuttaro nāma buddho udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā, paṭhamasannipāte koṭisatasahassabhikkhū ahesuṃ, dutiye vebhārapabbate navutikoṭisahassāni, tatiye asītikoṭisahassāni. Tadā bodhisatto jaṭilo nāma mahāraṭṭhiyo hutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sacīvaraṃ dānaṃ [Pg.65] adāsi. Sopi naṃ ‘‘anāgate buddho bhavissasī’’ti byākāsi. Padumuttarassa pana bhagavato kāle titthiyā nāma nāhesuṃ sabbe devamanussā buddhameva saraṇamakaṃsu.

Về sau thời đức Phật Nārada, sau khi đã trải qua một a-tăng-kỳ, cách đây một trăm ngàn kiếp, trong một kiếp, chỉ có một vị Phật tên là Padumuttara đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội họp các vị Thinh văn, trong lần hội họp thứ nhất có một trăm ngàn triệu vị tỳ-khưu, lần thứ nhì ở núi Vebhāra có chín mươi ngàn triệu vị, lần thứ ba có tám mươi ngàn triệu vị. Khi ấy, vị Bồ-tát là một vị trưởng làng tên là Jaṭila, đã dâng cúng vật thí gồm cả y phục đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu. Vị ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: “Trong tương lai, vị này sẽ thành Phật.” Hơn nữa, trong thời của đức Thế Tôn Padumuttara, không có những người được gọi là ngoại đạo, tất cả chư thiên và nhân loại đều đã quy y chính đức Phật.

Tassa nagaraṃ haṃsavatī nāma ahosi, pitā ānando nāma khattiyo, mātā sujātā nāma, devalo ca sujāto ca dve aggasāvakā sumano nāma upaṭṭhāko, amitā ca asamā ca dve aggasāvikā, salalarukkho bodhi, sarīraṃ aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ ahosi, sarīrappabhā samantato dvādasa yojanāni gaṇhi vassasatasahassaṃ āyūti.

Kinh thành của vị ấy tên là Haṃsavatī, phụ thân là vị Sát-đế-lỵ tên Ānanda, mẫu thân tên là Sujātā. Devala và Sujāta là hai vị Thượng thủ Tinh văn, vị thị giả tên là Sumana. Amitā và Asamā là hai vị Thượng thủ Nữ Tinh văn, cây bồ-đề là cây Salala. Thân của vị ấy cao tám mươi tám hắc-thủ, hào quang của thân vị ấy tỏa ra xung quanh mười hai do-tuần, tuổi thọ là một trăm ngàn năm.

Tassa aparabhāge sattatikappasahassāni atikkamitvā ito tiṃsakappasahassamatthake sumedho ca sujāto cāti ekasmiṃ kappe dve buddhā nibbattiṃsu. Sumedhassāpi tayo sāvakasannipātā, paṭhamasannipāte sudassananagare koṭisatakhīṇāsavā ahesuṃ, dutiye navutikoṭiyo, tatiye asītikoṭiyo. Tadā bodhisatto uttaro nāma brāhmaṇamāṇavo hutvā nidahitvā ṭhapitaṃyeva asītikoṭidhanaṃ vissajjetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā dhammaṃ sutvā saraṇesu patiṭṭhāya nikkhamitvā pabbaji. Sopi naṃ ‘‘anāgate buddho bhavissasī’’ti byākāsi.

Về sau, sau khi đã trải qua bảy mươi ngàn kiếp, vào lúc ba mươi ngàn kiếp trước đây, trong cùng một kiếp, hai vị Phật là Sumedha và Sujāta đã xuất hiện. Đức Sumedha cũng có ba lần hội họp các Tinh văn. Trong lần hội họp thứ nhất tại kinh thành Sudassana, có một trăm ức vị lậu tận. Lần thứ hai có chín mươi ức vị, lần thứ ba có tám mươi ức vị. Khi ấy, Bồ-tát là một thanh niên Bà-la-môn tên là Uttara, đã từ bỏ tài sản tám mươi ức vốn đã được chôn cất và cất giữ, đã thực hiện việc bố thí trọng đại đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu, sau khi nghe Pháp, đã an trú trong các nơi quy y rồi xuất gia tu hành. Vị ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: “Trong tương lai, ngươi sẽ thành Phật.”

Sumedhassa bhagavato sudassanaṃ nāma nagaraṃ ahosi, sudatto nāma rājā pitā, mātāpi sudattā nāma, saraṇo ca sabbakāmo ca dve aggasāvakā, sāgaro nāma upaṭṭhāko, rāmā ca surāmā ca dve aggasāvikā, mahānīparukkho bodhi, sarīraṃ aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ ahosi, āyu navuti vassasahassānīti.

Kinh thành của Đức Thế Tôn Sumedha tên là Sudassana, phụ thân là đức vua tên Sudatta, mẫu thân cũng tên là Sudattā. Saraṇa và Sabbakāma là hai vị Thượng thủ Tinh văn, vị thị giả tên là Sāgara. Rāmā và Surāmā là hai vị Thượng thủ Nữ Tinh văn, cây bồ-đề là cây Mahānīpa. Thân của vị ấy cao tám mươi tám hắc-thủ, tuổi thọ là chín mươi ngàn năm.

Tassa aparabhāge sujāto nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā, paṭhamasannipāte saṭṭhibhikkhusatasahassāni ahesuṃ[Pg.66], dutiye paññāsaṃ, tatiye cattālīsaṃ. Tadā bodhisatto cakkavattirājā hutvā ‘‘buddho uppanno’’ti sutvā upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa saddhiṃ sattahi ratanehi catumahādīparajjaṃ datvā satthu santike pabbaji. Sakalaraṭṭhavāsino raṭṭhuppādaṃ gahetvā ārāmikakiccaṃ sādhentā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niccaṃ mahādānaṃ adaṃsu. Sopi naṃ satthā byākāsi.

Về sau, bậc Đạo Sư tên là Sujāta đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội họp các Tinh văn. Trong lần hội họp thứ nhất, có sáu triệu vị tỳ-khưu. Lần thứ hai có năm triệu vị, lần thứ ba có bốn triệu vị. Khi ấy, Bồ-tát là một vị Chuyển luân vương, sau khi nghe tin “Đức Phật đã xuất hiện” đã đến hầu, nghe Pháp, rồi dâng cúng vương quyền bốn đại châu cùng với bảy báu vật đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu, và đã xuất gia tu hành nơi bậc Đạo Sư. Toàn thể dân chúng trong xứ đã nhận lấy phần sản vật của quốc gia và thực hiện các công việc của người giữ vườn, đã thường xuyên thực hiện việc bố thí trọng đại đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu. Bậc Đạo Sư ấy cũng đã thọ ký cho ngài.

Tassa bhagavato nagaraṃ sumaṅgalaṃ nāma ahosi, uggato nāma rājā pitā, pabhāvatī nāma mātā, sudassano ca sudevo ca dve aggasāvakā, nārado nāma upaṭṭhāko, nāgā ca nāgasamālā ca dve aggasāvikā, mahāveḷurukkho bodhi, so kira mandacchiddo ghanakkhandho upariniggatāhi mahāsākhāhi morapiñchakalāpo viya virocittha. Tassa bhagavato sarīraṃ paṇṇāsahatthubbedhaṃ ahosi, āyu navutivassasahassānīti.

Kinh thành của Đức Thế Tôn ấy tên là Sumaṅgala, phụ thân là đức vua tên Uggata, mẫu thân tên là Pabhāvatī. Sudassana và Sudeva là hai vị Thượng thủ Tinh văn, vị thị giả tên là Nārada. Nāgā và Nāgasamālā là hai vị Thượng thủ Nữ Tinh văn, cây bồ-đề là cây Mahāveḷu. Cây ấy được cho là có ít kẽ hở, thân đặc, rực rỡ như một bó đuôi công với những cành lớn vươn lên trên. Thân của Đức Thế Tôn ấy cao năm mươi hắc-thủ, tuổi thọ là chín mươi ngàn năm.

Tassa aparabhāge ito aṭṭhārasakappasatamatthake ekasmiṃ kappe piyadassī, atthadassī, dhammadassīti tayo buddhā nibbattiṃsu. Piyadassissāpi tayo sāvakasannipātā. Paṭhame koṭisatasahassabhikkhū ahesuṃ, dutiye navutikoṭiyo, tatiye asītikoṭiyo. Tadā bodhisatto kassapo nāma māṇavo tiṇṇaṃ vedānaṃ pāraṅgato hutvā satthu dhammadesanaṃ sutvā koṭisatasahassadhanapariccāgena saṅghārāmaṃ kāretvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāsi. Atha naṃ satthā ‘‘aṭṭhārasakappasataccayena buddho bhavissasī’’ti byākāsi.

Về sau, vào lúc một ngàn tám trăm kiếp trước đây, trong cùng một kiếp, ba vị Phật là Piyadassī, Atthadassī, và Dhammadassī đã xuất hiện. Đức Piyadassī cũng có ba lần hội họp các Tinh văn. Trong lần thứ nhất, có một trăm ngàn ức vị tỳ-khưu. Lần thứ hai có chín mươi ức vị, lần thứ ba có tám mươi ức vị. Khi ấy, Bồ-tát là một thanh niên tên Kassapa, đã thông suốt ba bộ Vệ-đà, sau khi nghe bài thuyết Pháp của bậc Đạo Sư, đã cho xây dựng một ngôi tịnh xá cho Tăng chúng bằng cách từ bỏ tài sản một trăm ngàn ức, và đã an trú trong các nơi quy y và các giới. Bấy giờ, bậc Đạo Sư đã thọ ký cho ngài rằng: “Sau khi một ngàn tám trăm kiếp trôi qua, ngươi sẽ thành Phật.”

Tassa bhagavato anomaṃ nāma nagaraṃ ahosi, pitā sudinno nāma rājā, mātā candā nāma, pālito ca sabbadassī ca dve aggasāvakā, sobhito nāma upaṭṭhāko, sujātā ca dhammadinnā ca dve aggasāvikā, piyaṅgurukkho bodhi, sarīraṃ asītihatthubbedhaṃ ahosi, navutivassasahassāni āyūti.

Kinh thành của Đức Thế Tôn ấy tên là Anoma, phụ thân là đức vua tên Sudinna, mẫu thân tên là Candā. Pālita và Sabbadassī là hai vị Thượng thủ Tinh văn, vị thị giả tên là Sobhita. Sujātā và Dhammadinnā là hai vị Thượng thủ Nữ Tinh văn, cây bồ-đề là cây Piyaṅgu. Thân của vị ấy cao tám mươi hắc-thủ, tuổi thọ là chín mươi ngàn năm.

Tassa aparabhāge atthadassī nāma bhagavā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā. Paṭhame aṭṭhanavutibhikkhusatasahassāni ahesuṃ, dutiye aṭṭhāsītisahassāni, tathā tatiye. Tadā bodhisatto susīmo [Pg.67] nāma mahiddhiko tāpaso hutvā devalokato mandāravapupphacchattaṃ āharitvā satthāraṃ pūjesi. Sopi naṃ satthā byākāsi.

Về sau, Đức Thế Tôn tên là Atthadassī đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội họp các Tinh văn. Trong lần thứ nhất, có chín triệu tám trăm ngàn vị tỳ-khưu. Lần thứ hai có tám mươi tám ngàn vị, lần thứ ba cũng vậy. Khi ấy, Bồ-tát là một vị đạo sĩ có đại thần lực tên là Susīma, đã mang lọng hoa Mandārava từ cõi trời đến cúng dường bậc Đạo Sư. Bậc Đạo Sư ấy cũng đã thọ ký cho ngài.

Tassa bhagavato sobhaṇaṃ nāma nagaraṃ ahosi, sāgaro nāma rājā pitā, sudassanā nāma mātā, santo ca upasanto ca dve aggasāvakā, abhayo nāma upaṭṭhāko, dhammā ca sudhammā ca dve aggasāvikā, campakarukkho bodhi, sarīraṃ asītihatthubbedhaṃ ahosi, sarīrappabhā samantato sabbakālaṃ yojanamattaṃ pharitvā aṭṭhāsi, āyu vassasatasahassanti.

Kinh thành của Đức Thế Tôn ấy tên là Sobhaṇa, phụ thân là đức vua tên Sāgara, mẫu thân tên là Sudassanā. Santa và Upasanta là hai vị Thượng thủ Tinh văn, vị thị giả tên là Abhaya. Dhammā và Sudhammā là hai vị Thượng thủ Nữ Tinh văn, cây bồ-đề là cây Campaka. Thân của vị ấy cao tám mươi hắc-thủ, hào quang của thân vị ấy luôn luôn tỏa khắp một do-tuần xung quanh, tuổi thọ là một trăm ngàn năm.

Tassa aparabhāge dhammadassī nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā. Paṭhamasannipāte koṭisatabhikkhū ahesuṃ, dutiye navutikoṭiyo, tatiye asītikoṭiyo. Tadā bodhisatto sakko devarājā hutvā dibbagandhapupphehi ca dibbatūriyehi ca pūjamakāsi. Sopi naṃ satthā byākāsi.

Về sau, bậc Đạo Sư tên là Dhammadassī đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội họp các Tinh văn. Trong lần hội họp thứ nhất, có một trăm ức vị tỳ-khưu. Lần thứ hai có chín mươi ức vị, lần thứ ba có tám mươi ức vị. Khi ấy, Bồ-tát là vua trời Sakka, đã cúng dường bằng hương hoa cõi trời và nhạc cụ cõi trời. Bậc Đạo Sư ấy cũng đã thọ ký cho ngài.

Tassa bhagavato saraṇaṃ nāma nagaraṃ ahosi, pitā saraṇo nāma rājā, mātā sunandā nāma, padumo ca phussadevo ca dve aggasāvakā, sunetto nāma upaṭṭhāko, khemā ca sabbanāmā ca dve aggasāvikā, rattaṅkurarukkho bodhi, ‘‘kakudharukkho’’tipi ‘‘bimbijālo’’tipi vuccati sarīraṃ panassa asītihatthubbedhaṃ ahosi, vassasatasahassaṃ āyūti.

Đức Thế Tôn ấy có thành tên là Saraṇa, vua cha tên là Saraṇa, mẹ tên là Sunandā, Paduma và Phussadeva là hai vị Thượng thủ Tinh văn, thị giả tên là Sunetta, Khemā và Sabbanāmā là hai vị nữ Thượng thủ Tinh văn, cây Bồ-đề là cây rattaṅkura, cũng được gọi là cây kakudha hay cây bimbijāla, thân của ngài cao tám mươi hắc-tay, tuổi thọ là một trăm ngàn năm.

Tassa aparabhāge ito catunavutikappamatthake ekasmiṃ kappe ekova siddhattho nāma buddho udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā. Paṭhamasannipāte koṭisatasahassabhikkhū ahesuṃ, dutiye navutikoṭiyo tatiye asītikoṭiyo. Tadā bodhisatto uggatejo abhiññābalasampanno maṅgalo nāma tāpaso hutvā mahājambuphalaṃ āharitvā tathāgatassa adāsi. Satthā taṃ phalaṃ paribhuñjitvā ‘‘catunavutikappamatthake buddho bhavissasī’’ti bodhisattaṃ byākāsi.

Về sau đó, cách đây chín mươi bốn kiếp, trong một kiếp có một vị Phật tên là Siddhattha đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba hội chúng Tinh văn. Trong hội chúng thứ nhất có một trăm ngàn ức vị tỳ-khưu, thứ nhì có chín mươi ức, thứ ba có tám mươi ức. Khi ấy, vị Bồ-tát là một đạo sĩ tên Maṅgala, có uy lực lớn, thành tựu năng lực thắng trí, đã mang một quả diêm-phù-đề lớn đến dâng cho đức Như Lai. Bậc Đạo Sư sau khi dùng quả ấy đã thọ ký cho vị Bồ-tát rằng: "Cách đây chín mươi bốn kiếp, ngươi sẽ thành Phật."

Tassa [Pg.68] bhagavato nagaraṃ vebhāraṃ nāma ahosi, pitā jayaseno nāma rājā, mātā suphassā nāma, sambalo ca sumitto ca dve aggasāvakā, revato nāma upaṭṭhāko, sīvalā ca surāmā ca dve aggasāvikā, kaṇikārarukkho bodhi, sarīraṃ saṭṭhihatthubbedhaṃ ahosi, vassasatasahassaṃ āyūti.

Đức Thế Tôn ấy có thành tên là Vebhāra, vua cha tên là Jayasena, mẹ tên là Suphassā, Sambala và Sumitta là hai vị Thượng thủ Tinh văn, thị giả tên là Revata, Sīvalā và Surāmā là hai vị nữ Thượng thủ Tinh văn, cây Bồ-đề là cây kaṇikāra, thân của ngài cao sáu mươi hắc-tay, tuổi thọ là một trăm ngàn năm.

Tassa aparabhāge ito dvenavutikappamatthake tisso phussoti ekasmiṃ kappe dve buddhā nibbattiṃsu. Tissassa pana bhagavato tayo sāvakasannipātā. Paṭhamasannipāte bhikkhūnaṃ koṭisataṃ ahosi, dutiye navutikoṭiyo, tatiye asītikoṭiyo. Tadā bodhisatto mahābhogo mahāyaso sujāto nāma khattiyo hutvā isipabbajjaṃ pabbajitvā mahiddhikabhāvaṃ patvā ‘‘buddho uppanno’’ti sutvā dibbamandāravapadumapāricchattakapupphāni ādāya catuparisamajjhe gacchantaṃ tathāgataṃ pūjesi, ākāse pupphavitānaṃ hutvā aṭṭhāsi. Sopi naṃ satthā ‘‘ito dvenavutikappamatthake buddho bhavissasī’’ti byākāsi.

Về sau đó, cách đây chín mươi hai kiếp, trong một kiếp có hai vị Phật là Tissa và Phussa đã xuất hiện. Về phần đức Thế Tôn Tissa, ngài có ba hội chúng Tinh văn. Trong hội chúng thứ nhất có một trăm ức vị tỳ-khưu, thứ nhì có chín mươi ức, thứ ba có tám mươi ức. Khi ấy, vị Bồ-tát là một vị Sát-đế-lỵ tên là Sujāta, có nhiều tài sản, nhiều danh tiếng, đã xuất gia theo lối tu của ẩn sĩ, đạt được thần thông lớn. Nghe tin "Đức Phật đã xuất hiện", ngài đã lấy các loài hoa trời là mandārava, paduma, và pāricchattaka cúng dường đức Như Lai đang đi giữa bốn chúng. Các đóa hoa đã trở thành một lọng hoa ở trên không và đứng yên. Vị Đạo Sư ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: "Cách đây chín mươi hai kiếp, ngươi sẽ thành Phật."

Tassa bhagavato khemaṃ nāma nagaraṃ ahosi, pitā janasandho nāma khattiyo, mātā padumā nāma, brahmadevo ca udayo ca dve aggasāvakā samaṅgo nāma upaṭṭhāko, phussā ca sudattā ca dve aggasāvikā asanarukkho bodhi, sarīraṃ saṭṭhihatthubbedhaṃ ahosi, vassasatasahassaṃ āyūti.

Đức Thế Tôn ấy có thành tên là Khema, vua cha là vị Sát-đế-lỵ tên là Janasandha, mẹ tên là Padumā, Brahmadeva và Udaya là hai vị Thượng thủ Tinh văn, thị giả tên là Samaṅga, Phussā và Sudattā là hai vị nữ Thượng thủ Tinh văn, cây Bồ-đề là cây asana, thân của ngài cao sáu mươi hắc-tay, tuổi thọ là một trăm ngàn năm.

Tassa aparabhāge phusso nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā, paṭhamasannipāte saṭṭhi bhikkhusatasahassāni ahesuṃ, dutiye paṇṇāsa, tatiye dvattiṃsa. Tadā bodhisatto vijitāvī nāma khattiyo hutvā mahārajjaṃ pahāya satthu santike pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā mahājanassa dhammakathaṃ kathesi. Sīlapāramiñca pūresi. Sopi naṃ ‘‘buddho bhavissasī’’ti byākāsi.

Về sau đó, bậc Đạo Sư tên là Phussa đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba hội chúng Tinh văn, trong hội chúng thứ nhất có sáu triệu vị tỳ-khưu, thứ nhì có năm triệu, thứ ba có ba triệu hai trăm ngàn. Khi ấy, vị Bồ-tát là một vị Sát-đế-lỵ tên là Vijitāvī, đã từ bỏ vương quốc lớn, xuất gia nơi bậc Đạo Sư, đã học thuộc ba tạng và đã thuyết Pháp cho đại chúng. Ngài cũng đã làm tròn đủ Giới Ba-la-mật. Vị ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: "Ngươi sẽ thành Phật."

Tassa bhagavato kāsi nāma nagaraṃ ahosi, jayaseno nāma rājā pitā, sirimā nāma mātā, surakkhito ca dhammaseno ca dve aggasāvakā, sabhiyo nāma upaṭṭhāko, cālā ca upacālā ca dve aggasāvikā[Pg.69], āmalakarukkho bodhi, sarīraṃ aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṃ ahosi, navuti vassasahassāni āyūti.

Đức Thế Tôn ấy có thành tên là Kāsi, vua cha tên là Jayasena, mẹ tên là Sirimā, Surakkhita và Dhammasena là hai vị Thượng thủ Tinh văn, thị giả tên là Sabhiya, Cālā và Upacālā là hai vị nữ Thượng thủ Tinh văn, cây Bồ-đề là cây āmalaka, thân của ngài cao năm mươi tám hắc-tay, tuổi thọ là chín mươi ngàn năm.

Tassa aparabhāge ito ekanavutikappe vipassī nāma bhagavā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā, paṭhamasannipāte aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassāni ahesuṃ, dutiye ekasatasahassaṃ, tatiye asītisahassāni. Tadā bodhisatto mahiddhiko mahānubhāvo atulo nāma nāgarājā hutvā sattaratanakhacitaṃ sovaṇṇamayaṃ mahāpīṭhaṃ bhagavato adāsi. Sopi naṃ satthā ‘‘ito ekanavutikappe buddho bhavissasī’’ti byākāsi.

Về sau đó, cách đây chín mươi mốt kiếp, đức Thế Tôn tên là Vipassī đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba hội chúng Tinh văn, trong hội chúng thứ nhất có sáu triệu tám trăm ngàn vị tỳ-khưu, thứ nhì có một trăm ngàn, thứ ba có tám mươi ngàn. Khi ấy, vị Bồ-tát là một vị long vương tên là Atula, có thần thông lớn, có oai lực lớn, đã dâng cúng đức Thế Tôn một chiếc ngai lớn bằng vàng, được khảm bằng bảy loại báu. Vị Đạo Sư ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: "Cách đây chín mươi mốt kiếp, ngươi sẽ thành Phật."

Tassa bhagavato bandhumatī nāma nagaraṃ ahosi, bandhumā nāma rājā pitā. Bandhumatī nāma mātā, khaṇḍo ca tisso ca dve aggasāvakā, asoko nāma upaṭṭhāko, candā ca candamittā ca dve aggasāvikā pāṭalirukkho bodhi, sarīraṃ asītihatthubbedhaṃ ahosi, sarīrappabhā sadā satta yojanāni pharitvā aṭṭhāsi, asītivassasahassāni āyūti.

Đức Thế Tôn ấy có thành tên là Bandhumatī, vua cha tên là Bandhumā, mẹ tên là Bandhumatī, Khaṇḍa và Tissa là hai vị Thượng thủ Tinh văn, thị giả tên là Asoka, Candā và Candamittā là hai vị nữ Thượng thủ Tinh văn, cây Bồ-đề là cây pāṭali, thân của ngài cao tám mươi hắc-tay, hào quang thân thể của ngài luôn luôn tỏa ra bảy do-tuần, tuổi thọ là tám mươi ngàn năm.

Tassa aparabhāge ito ekatiṃsakappe sikhī, vessabhū cāti dve buddhā ahesuṃ. Sikhissāpi bhagavato tayo sāvakasannipātā, paṭhamasannipāte bhikkhusatasahassaṃ ahosi, dutiye asītisahassāni, tatiye sattati. Tadā bodhisatto arindamo nāma rājā hutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sacīvaraṃ mahādānaṃ pavattetvā sattaratanapaṭimaṇḍitaṃ hatthiratanaṃ datvā hatthippamāṇaṃ katvā kappiyabhaṇḍaṃ adāsi. Sopi naṃ ‘‘ito ekatiṃsakappe buddho bhavissasī’’ti byākāsi.

Về sau đó, cách đây ba mươi mốt kiếp, có hai vị Phật là Sikhī và Vessabhū. Về phần đức Thế Tôn Sikhī, ngài có ba hội chúng Tinh văn, trong hội chúng thứ nhất có một trăm ngàn vị tỳ-khưu, thứ nhì có tám mươi ngàn, thứ ba có bảy mươi ngàn. Khi ấy, vị Bồ-tát là một vị vua tên là Arindama, đã thực hiện cuộc đại bố thí gồm cả y phục đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu, đã dâng cúng một con voi báu được trang hoàng bằng bảy loại báu, và đã dâng cúng các vật dụng thích hợp chất cao bằng con voi. Vị ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: "Cách đây ba mươi mốt kiếp, ngươi sẽ thành Phật."

Tassa pana bhagavato aruṇavatī nāma nagaraṃ ahosi, aruṇavā nāma khattiyo pitā, pabhāvatī nāma mātā, abhibhū ca sambhavo ca dve aggasāvakā khemaṅkaro nāma upaṭṭhāko, sakhilā ca padumā ca dve aggasāvikā, puṇḍarīkarukkho bodhi, sarīraṃ sattatihatthubbedhaṃ ahosi, sarīrappabhā yojanattayaṃ pharitvā aṭṭhāsi, sattahivassasahassāni āyūti.

Vị Thế Tôn ấy có thành tên là Aruṇavatī, vua cha tên là Aruṇavā, mẹ tên là Pabhāvatī, hai vị Thượng thủ Tinh văn là Abhibhū và Sambhava, vị thị giả tên là Khemaṅkara, hai vị Thượng thủ Tinh văn ni là Sakhilā và Padumā, cây Bồ-đề là cây puṇḍarīka, thân cao bảy mươi hắc-tay, hào quang thân tỏa ra ba do-tuần, tuổi thọ là bảy mươi ngàn năm.

Tassa aparabhāge vessabhū nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā paṭhamasannipāte asītibhikkhusahassāni ahesuṃ dutiye [Pg.70] sattati, tatiye saṭṭhi. Tadā bodhisatto sudassano nāma rājā hutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sacīvaraṃ mahādānaṃ datvā satthu santike pabbajitvā ācāraguṇasampanno buddharatane cittīkārapītibahulo ahosi. Sopi naṃ ‘‘ito ekatiṃse kappe buddho bhavissasī’’ti byākāsi.

Về sau vị ấy, bậc Đạo Sư tên là Vessabhū đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba hội chúng Tinh văn: trong hội chúng thứ nhất có tám mươi ngàn vị tỳ-khưu, thứ nhì bảy mươi ngàn, thứ ba sáu mươi ngàn. Khi ấy, vị Bồ-tát là đức vua tên Sudassana, đã dâng cúng đại thí cùng với y phục đến chúng Tỳ-khưu có đức Phật dẫn đầu, đã xuất gia nơi bậc Đạo Sư, thành tựu phẩm hạnh giới đức, đã có nhiều sự hoan hỷ và tôn kính đối với Phật bảo. Vị ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: “Kể từ đây, trong kiếp thứ ba mươi mốt, ngươi sẽ thành Phật.”

Tassa pana bhagavato anomaṃ nāma nagaraṃ ahosi, suppatīto nāma rājā pitā, yasavatī nāma mātā, soṇo ca uttaro ca dve aggasāvakā upasanto nāma upaṭṭhāko dāmā ca samālā ca dve aggasāvikā, sālarukkho bodhi, sarīraṃ saṭṭhihatthubbedhaṃ ahosi, saṭṭhivassasahassāni āyūti.

Vị Thế Tôn ấy có thành tên là Anoma, vua cha tên là Suppatīta, mẹ tên là Yasavatī, hai vị Thượng thủ Tinh văn là Soṇa và Uttara, vị thị giả tên là Upasanta, hai vị Thượng thủ Tinh văn ni là Dāmā và Samālā, cây Bồ-đề là cây sāla, thân cao sáu mươi hắc-tay, tuổi thọ là sáu mươi ngàn năm.

Tassa aparabhāge imasmiṃ kappe cattāro buddhā nibbattā kakusandho, koṇāgamano, kassapo, amhākaṃ bhagavāti. Kakusandhassa bhagavato eko sāvakasannipāto, tattha cattālīsabhikkhusahassāni ahesuṃ. Tadā bodhisatto khemo nāma rājā hutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sapattacīvaraṃ mahādānañca añjanādibhesajjāni ca datvā satthu dhammadesanaṃ sutvā pabbaji. Sopi naṃ satthā byākāsi.

Về sau vị ấy, trong kiếp này có bốn vị Phật đã sanh ra: Kakusandha, Koṇāgamana, Kassapa, và đức Thế Tôn của chúng ta. Đức Thế Tôn Kakusandha có một hội chúng Tinh văn, ở đó có bốn mươi ngàn vị tỳ-khưu. Khi ấy, vị Bồ-tát là đức vua tên Khema, đã dâng cúng đại thí gồm y bát và các dược phẩm như thuốc nhỏ mắt đến chúng Tỳ-khưu có đức Phật dẫn đầu, đã nghe pháp thoại của bậc Đạo Sư rồi xuất gia. Bậc Đạo Sư ấy cũng đã thọ ký cho ngài.

Kakusandhassa pana bhagavato khemaṃ nāma nagaraṃ ahosi, aggidatto nāma brāhmaṇo pitā, visākhā nāma brāhmaṇī mātā, vidhuro ca sañjīvo ca dve aggasāvakā, buddhijo nāma upaṭṭhāko sāmā ca campā ca dve aggasāvikā mahāsirīsarukkho bodhi sarīraṃ cattālīsahatthubbedhaṃ ahosi, cattālīsavassasahassāni āyūti.

Vị Thế Tôn Kakusandha có thành tên là Khema, cha là Bà-la-môn tên Aggidatta, mẹ là nữ Bà-la-môn tên Visākhā, hai vị Thượng thủ Tinh văn là Vidhura và Sañjīva, vị thị giả tên là Buddhija, hai vị Thượng thủ Tinh văn ni là Sāmā và Campā, cây Bồ-đề là cây mahāsirīsa, thân cao bốn mươi hắc-tay, tuổi thọ là bốn mươi ngàn năm.

Tassa aparabhāge koṇāgamano nāma satthā udapādi. Tassāpi eko sāvakasannipāto, tattha tiṃsabhikkhusahassāni ahesuṃ. Tadā bodhisatto pabbato nāma rājā hutvā amaccagaṇaparivuto satthu santikaṃ gantvā dhammadesanaṃ sutvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā mahādānaṃ pavattetvā pattuṇṇacīnapaṭakoseyyakambaladukulāni ceva suvaṇṇapādukañca datvā satthu santike pabbaji. Sopi naṃ satthā byākāsi.

Về sau vị ấy, bậc Đạo Sư tên là Koṇāgamana đã xuất hiện. Vị ấy cũng có một hội chúng Tinh văn, ở đó có ba mươi ngàn vị tỳ-khưu. Khi ấy, vị Bồ-tát là đức vua tên Pabbata, được đoàn tùy tùng là các vị cận thần vây quanh, đã đi đến nơi bậc Đạo Sư, nghe pháp thoại, đã thỉnh mời chúng Tỳ-khưu có đức Phật dẫn đầu, đã thực hiện việc đại thí, đã dâng cúng các loại vải pattuṇṇa, vải lụa Trung Hoa, vải koseyya, vải len, vải dukūla và cả đôi dép bằng vàng, rồi xuất gia nơi bậc Đạo Sư. Bậc Đạo Sư ấy cũng đã thọ ký cho ngài.

Tassa bhagavato sobhavatī nāma nagaraṃ ahosi, yaññadatto nāma brāhmaṇo pitā, uttarā nāma brāhmaṇī mātā, bhiyyoso ca uttaro [Pg.71] ca dve aggasāvakā, sotthijo nāma upaṭṭhāko, samuddā ca uttarā ca dve aggasāvikā, udumbararukkho bodhi, sarīraṃ tiṃsahatthubbedhaṃ ahosi, tiṃsavassasahassāni āyūti.

Vị Thế Tôn ấy có thành tên là Sobhavatī, cha là Bà-la-môn tên Yaññadatta, mẹ là nữ Bà-la-môn tên Uttarā, hai vị Thượng thủ Tinh văn là Bhiyyosa và Uttara, vị thị giả tên là Sotthija, hai vị Thượng thủ Tinh văn ni là Samuddā và Uttarā, cây Bồ-đề là cây udumbara, thân cao ba mươi hắc-tay, tuổi thọ là ba mươi ngàn năm.

Tassa aparabhāge kassapo nāma satthā udapādi. Tassāpi ekova sāvakasannipāto, tattha vīsatibhikkhusahassāni ahesuṃ. Tadā bodhisatto jotipālo nāma māṇavo tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū bhūmiyañceva antalikkhe ca pākaṭo ghaṭikārassa kumbhakārassa mitto ahosi, so tena saddhiṃ satthāraṃ upasaṅkamitvā dhammakathaṃ sutvā pabbajitvā āraddhavīriyo tīṇi piṭakāni uggahetvā vattasampattiyā buddhasāsanaṃ sobhesi. Sopi naṃ satthā byākāsi.

Về sau vị ấy, bậc Đạo Sư tên là Kassapa đã xuất hiện. Vị ấy cũng chỉ có một hội chúng Tinh văn, ở đó có hai mươi ngàn vị tỳ-khưu. Khi ấy, vị Bồ-tát là thanh niên Bà-la-môn tên Jotipāla, thông suốt ba bộ Vệ-đà, nổi tiếng trên mặt đất và cả trên không, là bạn của người thợ gốm Ghaṭikāra. Vị ấy cùng với người bạn kia đã đi đến yết kiến bậc Đạo Sư, nghe pháp thoại rồi xuất gia, tinh tấn nỗ lực, đã học thuộc ba Tạng, đã làm rạng rỡ giáo pháp của đức Phật bằng sự thành tựu các phận sự. Bậc Đạo Sư ấy cũng đã thọ ký cho ngài.

Tassa bhagavato jātanagaraṃ bārāṇasī nāma ahosi. Brahmadatto nāma brāhmaṇo pitā, dhanavatī nāma brāhmaṇī mātā, tisso ca bhāradvājo ca dve aggasāvakā, sabbamitto nāma upaṭṭhāko anuḷā ca uruveḷā ca dve aggasāvikā, nigrodharukkho bodhi sarīraṃ vīsatihatthubbedhaṃ ahosi, vīsativassasahassāni āyūti.

Thành phố nơi sanh của vị Thế Tôn ấy là Bārāṇasī. Cha là Bà-la-môn tên Brahmadatta, mẹ là nữ Bà-la-môn tên Dhanavatī, hai vị Thượng thủ Tinh văn là Tissa và Bhāradvāja, vị thị giả tên là Sabbamitta, hai vị Thượng thủ Tinh văn ni là Anuḷā và Uruveḷā, cây Bồ-đề là cây nigrodha, thân cao hai mươi hắc-tay, tuổi thọ là hai mươi ngàn năm.

Tassa pana bhagavato orabhāge ṭhapetvā imaṃ sammāsambuddhaṃ añño buddho nāma natthi. Iti dīpaṅkarādīnaṃ catuvīsatiyā buddhānaṃ santike laddhabyākaraṇo pana bodhisatto yenena –

Về phần sau của vị Thế Tôn ấy, ngoại trừ vị Chánh Đẳng Giác này, không có vị Phật nào khác. Như vậy, vị Bồ-tát đã nhận được lời thọ ký nơi hai mươi bốn vị Phật bắt đầu từ đức Dīpaṅkara, bằng cách –

‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ;

Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā;

Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.59);

“Thân người, thành tựu giới tính, có nhân duyên, thấy bậc Đạo Sư; Sự xuất gia, thành tựu phẩm hạnh, có sự phục vụ, và có ý muốn; Do sự hội đủ tám pháp này, lời nguyện ước được thành tựu.” (bu. vaṃ. 2.59);

Ime aṭṭha dhamme samodhānetvā dīpaṅkarapādamūle katābhinīhārena ‘‘handa buddhakare dhamme vicināmi ito cito’’ti ussāhaṃ katvā ‘‘vicinanto tadādakkhiṃ, paṭhamaṃ dānapārami’’nti dānapāramitādayo buddhakarā dhammā diṭṭhā, te pūrento yāva vessantarattabhāvā āgami. Āgacchanto ca ye te katābhinīhārānaṃ bodhisattānaṃ ānisaṃsā saṃvaṇṇitā –

Sau khi hội đủ tám pháp này, với lời nguyện đã được thực hiện dưới chân đức Phật Dīpaṅkara, đã nỗ lực rằng: “Này, ta sẽ tìm kiếm các pháp tạo nên Phật quả ở đây và ở kia,” (và) “Trong khi tìm kiếm, khi ấy ta đã thấy, trước tiên là pháp ba-la-mật về bố thí,” các pháp tạo nên Phật quả bắt đầu từ pháp ba-la-mật về bố thí đã được thấy. Trong khi thực hành viên mãn các pháp ấy, ngài đã đi đến kiếp sống Vessantara. Và trong khi đi đến, những quả báu của các vị Bồ-tát đã thực hiện lời nguyện đã được tán dương rằng –

‘‘Evaṃ [Pg.72] sabbaṅgasampannā, bodhiyā niyatā narā;

Saṃsaraṃ dīghamaddhānaṃ, kappakoṭisatehipi.

“Như vậy, những người thành tựu tất cả các chi phần, những người chắc chắn sẽ giác ngộ; (dù) luân hồi trong khoảng thời gian dài, dù cho hàng trăm ức kiếp.”

‘‘Avīcimhi nuppajjanti, tathā lokantaresu ca;

Nijjhāmataṇhā khuppipāsā, na honti kālakañjikā.

“(Họ) không sanh vào địa ngục Avīci, cũng như trong các cõi Lokantarika; không trở thành hạng ngạ quỷ Nijjhāmataṇhā, (hạng ngạ quỷ) Khuppipāsā, và không là hạng chúng sanh Kālakañjikā.”

‘‘Na honti khuddakā pāṇā, uppajjantāpi duggatiṃ;

Jāyamānā manussesu, jaccandhā na bhavanti te.

“Các chúng sanh ấy không phải là nhỏ mọn, dầu có sanh vào đường dữ; khi được sanh trong loài người, các vị ấy không bị mù từ lúc mới sanh.

‘‘Sotavekallatā natthi, na bhavanti mūgapakkhikā;

Itthibhāvaṃ na gacchanti, ubhatobyañjanapaṇḍakā.

“Không có sự khiếm khuyết về tai, không bị câm ngọng; không đi đến tình trạng là người nữ, là người lưỡng tính, là người á nam á nữ.

‘‘Na bhavanti pariyāpannā, bodhiyā niyatā narā;

Muttā ānantarikehi, sabbattha suddhagocarā.

“Các vị ấy không bị bao gồm (trong vòng sanh tử), là những người chắc chắn sẽ đạt được sự Giác Ngộ; được giải thoát khỏi các tội vô gián, ở mọi nơi đều có cảnh giới thanh tịnh.

‘‘Micchādiṭṭhiṃ na sevanti, kammakiriyadassanā;

Vasamānāpi saggesu, asaññaṃ nupapajjare.

“Các vị ấy không theo tà kiến, có quan điểm về nghiệp và quả của nghiệp; dầu có đang trú ở các cõi trời, các vị ấy không sanh vào cõi vô tưởng.

‘‘Suddhāvāsesu devesu, hetu nāma na vijjati;

Nekkhammaninnā sappurisā, visaṃyuttā bhavābhave;

Caranti lokatthacariyāyo, pūrenti sabbapāramī’’ti.

“Đối với các vị trời ở Tịnh Cư Thiên, không có cái gọi là nhân (sanh); các bậc chân nhân hướng về sự xuất ly, không còn bị ràng buộc trong các cõi hữu; các vị ấy thực hành hạnh lợi tha, làm viên mãn tất cả các pháp ba-la-mật.”

Te ānisaṃse adhigantvāva āgato. Pāramiyo pūrentassa ca tassa akittibrāhmaṇakāle saṅkhabrāhmaṇakāle dhanañcayarājakāle mahāsudassanarājakāle mahāgovindakāle nimimahārājakāle candakumārakāle visayhaseṭṭhikāle sivirājakāle vessantararājakāleti dānapāramitāya pūritattabhāvānaṃ parimāṇaṃ nāma natthi. Ekantena panassa sasapaṇḍitajātakāle –

Vị ấy đã đến sau khi chứng đắc được các quả báu ấy. Và trong khi làm viên mãn các pháp ba-la-mật, không thể nào kể xiết được số lượng các kiếp sống mà vị ấy đã làm viên mãn bố thí ba-la-mật vào thời làm bà-la-môn Akitti, thời làm bà-la-môn Saṅkha, thời làm vua Dhanañcaya, thời làm vua Mahāsudassana, thời làm Mahāgovinda, thời làm vua Nimi, thời làm hoàng tử Canda, thời làm trưởng giả Visayha, thời làm vua Sivi, và thời làm vua Vessantara. Tuy nhiên, một cách chắc chắn, vào thời (bổn sanh) Thỏ Trí Giả –

‘‘Bhikkhāya upagataṃ disvā, sakattānaṃ pariccajiṃ;

Dānena me samo natthi, esā me dānapāramī’’ti. (cariyā. 1.143 tassuddāna –

“Thấy người đến xin ăn, ta đã từ bỏ thân mình; không ai bằng ta về bố thí, đó là bố thí ba-la-mật của ta.” (Cariyāpiṭaka 1.143, phần tóm tắt của kinh ấy –

Evaṃ attapariccāgaṃ karontassa dānapāramitā paramatthapāramī nāma jātā.

Như vậy, trong khi thực hành sự từ bỏ tự thân, bố thí ba-la-mật đã trở thành bậc thượng thừa ba-la-mật.

Tathā [Pg.73] sīlavanāgarājakāle campeyyanāgarājakāle bhūridattanāgarājakāle chaddantanāgarājakāle jayaddisarājaputtakāle alīnasattukumārakāleti sīlapāramitāya pūritattabhāvānaṃ parimāṇaṃ nāma natthi. Ekantena panassa saṅkhapālajātakāle –

Cũng vậy, không thể nào kể xiết được số lượng các kiếp sống mà vị ấy đã làm viên mãn giới ba-la-mật vào thời làm vua rắn Sīlava, thời làm vua rắn Campeyya, thời làm vua rắn Bhūridatta, thời làm vua rắn Chaddanta, thời làm hoàng tử Jayaddisa, và thời làm hoàng tử Alīnasattu. Tuy nhiên, một cách chắc chắn, vào thời (bổn sanh) Saṅkhapāla –

‘‘Sūlehipi vijjhiyanto, koṭṭiyantopi sattihi;

Bhojaputte na kuppāmi, esā me sīlapāramī’’ti. (cariyā. 2.91) –

“Dầu bị đâm bằng các cây nhọn, dầu bị chặt bằng các ngọn giáo; ta không nổi giận với các hoàng tử Bhoja, đó là giới ba-la-mật của ta.” (Cariyāpiṭaka 2.91) –

Evaṃ attapariccāgaṃ karontassa sīlapāramitā paramatthapāramī nāma jātā.

Như vậy, trong khi thực hành sự từ bỏ tự thân, giới ba-la-mật đã trở thành bậc thượng thừa ba-la-mật.

Tathā somanassakumārakāle hatthipālakumārakāle ayogharapaṇḍitakāleti mahārajjaṃ pahāya nekkhammapāramitāya pūritattabhāvānaṃ parimāṇaṃ nāma natthi. Ekantena panassa cūḷasutasomajātakāle –

Cũng vậy, không thể nào kể xiết được số lượng các kiếp sống mà vị ấy đã từ bỏ vương quốc vĩ đại để làm viên mãn xuất ly ba-la-mật vào thời làm hoàng tử Somanassa, thời làm hoàng tử Hatthipāla, và thời làm nhà hiền triết Ayoghara. Tuy nhiên, một cách chắc chắn, vào thời (bổn sanh) Cūḷasutasoma –

‘‘Mahārajjaṃ hatthagataṃ, kheḷapiṇḍaṃva chaḍḍayiṃ;

Cajato na hoti laganaṃ, esā me nekkhammapāramī’’ti. –

“Vương quốc vĩ đại đã ở trong tay, ta đã vứt bỏ nó như cục đờm; khi từ bỏ, không có sự luyến tiếc, đó là xuất ly ba-la-mật của ta.” –

Evaṃ nissaṅgatāya rajjaṃ chaḍḍetvā nikkhamantassa nekkhammapāramitā paramatthapāramī nāma jātā.

Như vậy, trong khi xuất gia sau khi đã từ bỏ vương quốc với tâm không luyến tiếc, xuất ly ba-la-mật đã trở thành bậc thượng thừa ba-la-mật.

Tathā vidhurapaṇḍitakāle mahāgovindapaṇḍitakāle kudālapaṇḍitakāle arakapaṇḍitakāle bodhiparibbājakakāle mahosadhapaṇḍitakāleti paññāpāramitāya pūritattabhāvānaṃ parimāṇaṃ nāma natthi. Ekantena panassa sattubhastajātake senakapaṇḍitakāle –

Cũng vậy, không thể nào kể xiết được số lượng các kiếp sống mà vị ấy đã làm viên mãn trí tuệ ba-la-mật vào thời làm nhà hiền triết Vidhura, thời làm nhà hiền triết Mahāgovinda, thời làm nhà hiền triết Kudāla, thời làm nhà hiền triết Araka, thời làm du sĩ Bodhi, và thời làm nhà hiền triết Mahosadha. Tuy nhiên, một cách chắc chắn, vào thời (bổn sanh) Sattubhasta, khi làm nhà hiền triết Senaka –

‘‘Paññāya vicinantohaṃ, brāhmaṇaṃ mocayiṃ dukhā;

Paññāya me samo natthi, esā me paññāpāramī’’ti. –

“Ta, trong khi suy xét bằng trí tuệ, đã giải thoát người bà-la-môn khỏi khổ đau; không ai bằng ta về trí tuệ, đó là trí tuệ ba-la-mật của ta.” –

Antobhastagataṃ sappaṃ dassentassa paññāpāramitā paramatthapāramī nāma jātā.

Trong khi chỉ ra con rắn ở bên trong cái túi, trí tuệ ba-la-mật đã trở thành bậc thượng thừa ba-la-mật.

Tathā vīriyapāramitādīnampi pūritattabhāvānaṃ parimāṇaṃ nāma natthi. Ekantena panassa mahājanakajātake –

Cũng vậy, không thể nào kể xiết được số lượng các kiếp sống mà vị ấy đã làm viên mãn tinh tấn ba-la-mật và các pháp ba-la-mật khác. Tuy nhiên, một cách chắc chắn, vào thời (bổn sanh) Mahājanaka –

‘‘Atīradassī jalamajjhe, hatā sabbeva mānusā;

Cittassa aññathā natthi, esā me vīriyapāramī’’ti. –

“Giữa biển nước không thấy bờ, tất cả mọi người đều đã chết; tâm ta không có sự đổi khác, đó là tinh tấn ba-la-mật của ta.” –

Evaṃ [Pg.74] mahāsamuddaṃ tarantassa vīriyapāramitā paramatthapāramī nāma jātā.

Như vậy, trong khi vượt qua đại dương, tinh tấn ba-la-mật đã trở thành bậc thượng thừa ba-la-mật.

Khantivādījātake –

Trong (bổn sanh) Khantivādī –

‘‘Acetanaṃva koṭṭente, tiṇhena pharasunā mamaṃ;

Kāsirāje na kuppāmi, esā me khantipāramī’’ti. –

“Trong khi vua xứ Kāsi chặt ta bằng chiếc búa bén, như thể (ta) là vật vô tri; ta không nổi giận với vua xứ Kāsi, đó là nhẫn nại ba-la-mật của ta.” –

Evaṃ acetanabhāvena viya mahādukkhaṃ adhivāsentassa khantipāramitā paramatthapāramī nāma jātā.

Như vậy, trong khi chịu đựng nỗi khổ lớn lao như thể là vật vô tri, nhẫn nại ba-la-mật đã trở thành bậc thượng thừa ba-la-mật.

Mahāsutasomajātake –

Trong (bổn sanh) Mahāsutasoma –

‘‘Saccavācaṃ anurakkhanto, cajitvā mama jīvitaṃ;

Mocesiṃ ekasataṃ khattiye, esā me saccapāramī’’ti. –

“Trong khi bảo vệ lời nói chân thật, ta đã từ bỏ mạng sống của mình; ta đã giải thoát một trăm vị Sát-đế-lỵ, đó là chân thật ba-la-mật của ta.” –

Evaṃ jīvitaṃ cavitvā saccamanurakkhantassa saccapāramitā paramatthapāramī nāma jātā.

Như vậy, trong khi bảo vệ sự chân thật bằng cách từ bỏ mạng sống, chân thật ba-la-mật đã trở thành bậc thượng thừa ba-la-mật.

Mūgapakkhajātake –

Trong (bổn sanh) Mūgapakkha –

‘‘Mātā pitā na me dessā, napi dessaṃ mahāyasaṃ;

Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā vatamadhiṭṭhahi’’nti. –

“Cha và mẹ không phải là người ta ghét, danh vọng lớn lao cũng không phải là điều ta ghét; sự toàn giác là điều ta yêu quý, vì thế ta đã quyết tâm giữ vững lời nguyện.” –

Evaṃ jīvitaṃ cajitvā vataṃ adhiṭṭhahantassa adhiṭṭhānapāramitā paramatthapāramī nāma jātā.

Như vậy, trong khi quyết tâm giữ vững lời nguyện bằng cách từ bỏ mạng sống, quyết định ba-la-mật đã trở thành bậc thượng thừa ba-la-mật.

Ekarājajātake –

Trong (bổn sanh) Ekarāja –

‘‘Na maṃ koci uttasati, napihaṃ bhāyāmi kassaci;

Mettābalenupatthaddho, ramāmi pavane tadā’’ti. (cariyā. 3.113) –

“Không một ai làm cho tôi kinh sợ, và tôi cũng không kinh sợ bất cứ ai; được nâng đỡ bởi năng lực của tâm từ, khi ấy tôi an vui ở trong rừng.” (cariyā. 3.113) –

Evaṃ jīvitaṃ anapaloketvā mettāyantassa mettāpāramitā paramatthapāramī nāma jātā.

Như thế, do vị ấy đã thực hành tâm từ không đoái hoài đến mạng sống nên ba-la-mật về tâm từ đã trở thành điều được gọi là ba-la-mật bậc thượng.

Lomahaṃsajātake [Pg.75] –

Trong Bổn Sanh Lomahaṃsa –

‘‘Susāne seyyaṃ kappemi, chavaṭṭhikaṃ upanidhāyahaṃ;

Gāmaṇḍalā upāgantvā, rūpaṃ dassenti nappaka’’nti. –

“Tôi sắp đặt chỗ nằm ở nghĩa địa, tôi đã dùng xương của tử thi (làm gối); những đứa trẻ trong làng đi đến, chúng đã biểu hiện nhiều hình dạng (để chọc phá).” –

Evaṃ gāmadārakesu niṭṭhubhanādīhi ceva mālāgandhūpahārādīhi ca sukhadukkhaṃ uppādentesupi upekkhanaṃ anativattentassa upekkhāpāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panesa attho cariyāpiṭakato gahetabbo.

Như thế, trong khi những đứa trẻ trong làng đang tạo ra sự khổ và sự vui bằng những việc như là khạc nhổ v.v... và bằng những việc như là dâng cúng vòng hoa, hương liệu v.v..., do vị ấy đã không từ bỏ tâm xả nên ba-la-mật về tâm xả đã trở thành điều được gọi là ba-la-mật bậc thượng. Đây là phần tóm lược ở đây, còn ý nghĩa chi tiết thì nên được hiểu biết từ Tạng Cariyāpiṭaka.

Evaṃ pāramiyo pūretvā vessantarattabhāve ṭhito –

Sau khi đã viên mãn các pháp ba-la-mật như thế, trong lúc đang hiện hữu ở kiếp Vessantara –

‘‘Acetanāyaṃ pathavī, aviññāya sukhaṃ dukhaṃ;

Sāpi dānabalā mayhaṃ, sattakkhattuṃ pakampathā’’ti. (cariyā. 1.124);

“Mặt đất này không có tâm, không biết được sự khổ và sự vui; ngay cả mặt đất ấy, do năng lực bố thí của ta, cũng đã rung chuyển bảy lần.” (cariyā. 1.124);

Evaṃ mahāpathavīkampanāni mahāpuññāni katvā āyupariyosāne tato cuto tusitabhavane nibbatti, tattha aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhitvā ‘‘yāvatāyukaṃ dibbasampattiṃ anubhavanto manussagaṇanāya idāni sattahi divasehi āyukkhayaṃ pāpuṇissatī’’ti vatthāni kilissanti, mālā milāyanti, kacchehi sedā muccanti, kāye vevaṇṇiyaṃ okkamati, devo devāsane na saṇṭhahatīti imesu pañcasu pubbanimittesu uppannesu tāni disvā ‘‘suññā vata bho saggā bhavissantī’’ti saṃvegajātāhi devatāhi mahāsattassa pūritapāramibhāvaṃ ñatvā ‘‘imasmiṃ idāni aññaṃ devalokaṃ anupagantvā manussaloke uppajjitvā buddhabhāvaṃ patte puññāni katvā cutā cutā manussā devalokaṃ paripūressantī’’ti cintetvā –

Sau khi đã thực hiện các đại phước nghiệp làm rung chuyển đại địa như thế, vào lúc cuối tuổi thọ, vị ấy mệnh chung từ nơi ấy và đã tái sanh ở cõi trời Tusita. Ở nơi ấy, sau khi đã vượt trội các vị trời khác về mười phương diện, trong lúc đang thụ hưởng sự thành tựu của chư thiên cho đến mãn tuổi thọ, khi năm điềm báo trước này đã sanh khởi là: y phục bị hoen ố, vòng hoa bị héo tàn, mồ hôi toát ra từ nách, sự đổi màu hiện ra ở thân, vị trời không an tọa ở thiên tọa của mình, (báo hiệu rằng) ‘vị này, theo cách tính của nhân loại, bây giờ sẽ mệnh chung trong bảy ngày nữa,’ sau khi nhìn thấy các điềm báo ấy, các vị chư thiên có tâm cảm động (nghĩ rằng): ‘Ôi, các cõi trời sẽ trở nên trống rỗng,’ rồi sau khi biết được trạng thái đã viên mãn các pháp ba-la-mật của vị Đại Sĩ, và sau khi đã suy nghĩ rằng: ‘Vị này, bây giờ không đi đến cõi trời nào khác mà sau khi sanh ra ở thế giới loài người và chứng đạt trạng thái Phật, những người đã thực hiện các phước nghiệp, sau khi mệnh chung, sẽ làm cho các cõi trời được sung mãn,’ –

‘‘Yatohaṃ tusite kāye, santusito nāmahaṃ tadā;

Dasasahassī samāgantvā, yācanti pañjalī mamaṃ.

“Khi ấy, lúc ta ở trong chúng Tusita, ta có tên là Santusita; (chư thiên từ) mười ngàn (thế giới) đã cùng nhau hội họp, chắp tay thỉnh cầu ta.

‘‘Kālo deva mahāvīra, uppajja mātukucchiyaṃ;

Sadevakaṃ tārayanto, bujjhassu amataṃ pada’’nti. (bu. vaṃ. 1.66-67);

“Thưa ngài, bậc Đại Anh Hùng, đã đến lúc rồi, xin ngài hãy sanh vào lòng mẹ; trong khi đưa thế giới cùng với chư thiên vượt qua, xin ngài hãy giác ngộ trạng thái bất tử.” (bu. vaṃ. 1.66-67);

Evaṃ [Pg.76] buddhabhāvatthāya āyācito kālaṃ, dīpaṃ, desaṃ, kulaṃ, janettiyā āyuppamāṇanti imāni pañca mahāvilokanāni viloketvā katasanniṭṭhāno tato cuto sakyarājakule paṭisandhiṃ gahetvā tattha mahāsampattiyā parihariyamāno anukkamena bhadrayobbanaṃ anupāpuṇi. Imasmiṃ antare ‘‘sato sampajāno ānanda bodhisatto tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamī’’tiādīnaṃ (ma. ni. 3.200) suttapadānañceva tesaṃ aṭṭhakathāya ca vasena vitthāro veditabbo.

Sau khi được thỉnh cầu vì mục đích chứng đạt trạng thái Phật như thế, vị ấy đã xem xét năm sự xem xét vĩ đại này là: thời điểm, châu lục, xứ sở, dòng tộc, và tuổi thọ của người mẹ, rồi sau khi đã quyết định, vị ấy mệnh chung từ nơi ấy và đã thọ sanh trong hoàng tộc Sakya. Ở nơi ấy, trong khi được nuôi dưỡng với sự thành tựu to lớn, vị ấy đã tuần tự đạt đến tuổi thanh xuân tốt đẹp. Trong khoảng thời gian này, phần chi tiết nên được hiểu biết theo cách của các đoạn kinh như là: ‘Này Ānanda, Bồ-tát có chánh niệm và tỉnh giác, sau khi mệnh chung từ chúng Tusita đã đi vào lòng mẹ’ v.v... (ma. ni. 3.200) và theo cách của Chú Giải của các đoạn kinh ấy.

So tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavikesu tīsu pāsādesu devalokasiriṃ viya rajjasiriṃ anubhavamāno uyyānakīḷāya gamanasamaye anukkamena jiṇṇabyādhimatasaṅkhāte tayo devadūte disvā sañjātasaṃvego nivattitvā catutthavāre pabbajitaṃ disvā ‘sādhu pabbajjā’ti pabbajjāya ruciṃ uppādetvā uyyānaṃ gantvā tattha divasabhāgaṃ khepetvā maṅgalapokkharaṇītīre nisinno kappakavesaṃ gahetvā āgatena vissakammena devaputtena alaṅkatapaṭiyatto rāhulabhaddassa jātasāsanaṃ sutvā puttasinehassa balavabhāvaṃ ñatvā ‘yāva idaṃ bandhanaṃ na vaḍḍhati tāvadeva naṃ chindissāmī’ti cintetvā sāyaṃ nagaraṃ pavisanto –

Vị ấy, trong khi đang thụ hưởng sự huy hoàng của vương quốc giống như sự huy hoàng của thế giới chư thiên ở trong ba cung điện thích hợp cho ba mùa, vào lúc đi đến ngự uyển để dạo chơi, sau khi đã tuần tự nhìn thấy ba vị thiên sứ được biết là người già, người bệnh, và người chết, đã có tâm cảm động và đã quay trở về. Vào lần thứ tư, sau khi nhìn thấy vị xuất gia, vị ấy đã khởi lên sự ưa thích đối với việc xuất gia (nghĩ rằng): ‘Việc xuất gia là tốt đẹp,’ rồi đã đi đến ngự uyển và đã trải qua phần ngày ở nơi ấy. Trong lúc đang ngồi ở bờ hồ sen tốt lành, vị ấy đã được trang điểm và phục sức bởi thiên tử Vissakamma, người đã đến sau khi mang lấy hình dạng của người thợ hớt tóc. Sau khi nghe tin tức về sự ra đời của Rāhula hiền thiện, và sau khi biết được bản chất mạnh mẽ của tình thương con, vị ấy đã suy nghĩ rằng: ‘Ta sẽ cắt đứt sự ràng buộc này trước khi nó lớn mạnh,’ rồi trong khi đi vào thành phố vào buổi chiều –

‘‘Nibbutā nūna sā mātā, nibbuto nūna so pitā;

Nibbutā nūna sā nārī, yassāyaṃ īdiso patī’’ti. (bu. vaṃ. aṭṭha. 27 avidūrenidānakathā;

dha. pa. aṭṭha. 1.10 sāriputtattheravatthu;

apa. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā;

jā. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā);

“Hẳn là an tịnh thay người mẹ ấy, hẳn là an tịnh thay người cha ấy, hẳn là an tịnh thay người vợ ấy, người có được một người chồng như thế này.” (bu. vaṃ. aṭṭha. 27 avidūrenidānakathā; dha. pa. aṭṭha. 1.10 sāriputtattheravatthu; apa. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā; jā. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā);

Kisāgotamiyā nāma pitucchādhītāya bhāsitaṃ imaṃ gāthaṃ sutvā, ‘ahaṃ imāya nibbutapadaṃ sāvito’ti gīvato satasahassagghanikaṃ muttāhāraṃ muñcitvā, tassā pesetvā, attano bhavanaṃ pavisitvā, sirisayane nisinno niddāvasena nāṭakānaṃ vippakāraṃ disvā, nibbinnahadayo channaṃ uṭṭhāpetvā, kaṇḍakaṃ āharāpetvā, kaṇḍakaṃ āruyha, channasahāyova dasasahassilokadhātudevatāhi kataparivāro mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā, teneva rattāvasesena tīṇi mahārajjāni atikkamma anomānadītīre pabbajitvā, anukkamena rājagahaṃ gantvā, tattha piṇḍāya caritvā, paṇḍavapabbatapabbhāre nisinno magadharājena rajjena nimantiyamāno taṃ paṭikkhipitvā, sabbaññutaṃ patvā tassa vijitaṃ āgamanatthāya tena gahitapaṭiñño[Pg.77], āḷārañca udakañca upasaṅkamitvā, tesaṃ santike adhigatavisesena aparituṭṭho chabbassāni mahāpadhānaṃ padahitvā, visākhāpuṇṇamadivase pātova senānigame sujātāya dinnaṃ pāyāsaṃ paribhuñjitvā, nerañjarāya nadiyā suvaṇṇapātiṃ pavāhetvā, nerañjarāya tīre mahāvanasaṇḍe nānāsamāpattīhi divasabhāgaṃ vītināmetvā, sāyanhasamaye sotthiyena dinnaṃ aṭṭhatiṇamuṭṭhiṃ gahetvā, kāḷena nāgarājena abhitthutaguṇo bodhimaṇḍaṃ āruyha tiṇāni santharitvā, ‘na tāvimaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī’ti paṭiññaṃ katvā, pācīnadisābhimukho nisīditvā, sūriye anatthaṅgamiteyeva mārabalaṃ vidhamitvā, paṭhamayāme pubbenivāsañāṇaṃ, majjhimayāme cutūpapātañāṇaṃ patvā, pacchimayāmāvasāne dasabalacatuvesārajjādisabbabuddhaguṇapaṭimaṇḍitaṃ sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhantoyeva imaṃ abhidhammanayasamuddaṃ adhigañchi. Evamassa adhigamanidānaṃ veditabbaṃ.

Sau khi nghe bài kệ này do người con gái của người cô tên là Kisāgotamī nói, (nghĩ rằng) ‘ta đã được người này cho nghe về trạng thái tịch tịnh’, (Ngài) đã cởi chuỗi ngọc trai trị giá một trăm ngàn từ cổ, gửi cho nàng, đi vào cung điện của mình, ngồi trên giường báu, do cơn buồn ngủ, thấy được tình trạng lộn xộn của các vũ nữ, với tâm nhàm chán, đã đánh thức Channa, cho đem con ngựa Kaṇḍaka đến, rồi cỡi lên con Kaṇḍaka, cùng với Channa làm bạn đồng hành, được các vị trời ở mười ngàn thế giới vây quanh, đã thực hiện cuộc đại xuất ly, trong phần còn lại của đêm đó, đã vượt qua ba đại vương quốc, xuất gia bên bờ sông Anomā, tuần tự đi đến thành Rājagaha, khất thực tại đó, ngồi trên sườn núi Paṇḍava, được vua xứ Magadha mời thọ hưởng vương quốc, đã từ chối điều đó, đã hứa với vị vua ấy rằng sẽ trở lại vương quốc của ông sau khi đạt được Nhất thiết trí, đã đến gần Āḷāra và Udaka, không hài lòng với sự chứng đắc đặc biệt ở nơi họ, đã thực hành đại tinh tấn trong sáu năm, vào buổi sáng ngày rằm tháng Visākha, đã thọ dụng món cháo sữa do nàng Sujātā ở làng Senāni dâng cúng, đã thả trôi chiếc bát vàng trên sông Nerañjarā, đã trải qua phần ngày trong các định chứng khác nhau tại khu rừng lớn bên bờ sông Nerañjarā, vào buổi chiều, đã nhận lấy tám bó cỏ do Sotthiya dâng, được vua rồng Kāḷa ca ngợi các đức hạnh, đã đi lên Bồ-đề đoàn, trải cỏ ra, đã lập lời thệ nguyện rằng: ‘Ta sẽ không rời khỏi thế ngồi kiết-già này cho đến khi tâm ta được giải thoát khỏi các lậu hoặc do không còn chấp thủ’, đã ngồi xuống hướng về phương đông, đã phá tan ma quân ngay khi mặt trời chưa lặn, đã đạt được Túc mạng minh trong canh đầu, Thiên nhãn minh trong canh giữa, và vào cuối canh cuối, trong khi đang chứng ngộ Nhất thiết trí được trang hoàng bởi tất cả các Phật đức như mười lực, bốn vô sở úy, v.v., Ngài đã chứng đắc biển phương pháp Vi Diệu Pháp này. Như vậy, nhân duyên chứng đắc của Ngài cần được hiểu.

Evaṃ adhigatābhidhammo ekapallaṅkena nisinnasattāhaṃ animisasattāhaṃ caṅkamanasattāhañca atikkamitvā, catutthe sattāhe sayambhūñāṇādhigamena adhigataṃ abhidhammaṃ vicinitvā aparānipi ajapālamucalindarājāyatanesu tīṇi sattāhāni vītināmetvā, aṭṭhame sattāhe ajapālanigrodharukkhamūle nisinno dhammagambhīratāpaccavekkhaṇena appossukkataṃ āpajjamāno dasasahassimahābrahmaparivārena sahampatibrahmunā āyācitadhammadesano buddhacakkhunā lokaṃ oloketvā, brahmuno ajjhesanaṃ ādāya ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’nti olokento āḷārudakānaṃ kālaṅkatabhāvaṃ ñatvā, pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ bahūpakārataṃ anussaritvā, uṭṭhāyāsanā kāsipuraṃ gacchanto antarāmagge upakena saddhiṃ mantetvā, āsāḷhīpuṇṇamadivase isipatane migadāye pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ patvā,te ananucchavikena samudācārena samudācarante saññāpetvā, dhammacakkaṃ pavattento aññāsikoṇḍaññattherappamukhā aṭṭhārasa brahmakoṭiyo amatapānaṃ pāyesi. Evaṃ yāva dhammacakkappavattanā desanānidānaṃ [Pg.78] veditabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana sāṭṭhakathānaṃ ariyapariyesana(ma. ni. 1.274) pabbajjasuttādīnaṃ (su. ni. 407 ādayo) vasena veditabbo.

Sau khi đã chứng đắc Vi Diệu Pháp như vậy, (Ngài) đã trải qua tuần lễ ngồi một thế kiết-già, tuần lễ không chớp mắt, và tuần lễ kinh hành, vào tuần lễ thứ tư, đã quán xét Vi Diệu Pháp mà Ngài đã chứng đắc bằng trí tuệ tự chứng, và sau đó đã trải qua ba tuần lễ nữa tại cây Ajapāla, Mucalinda, và Rājāyatana. Vào tuần lễ thứ tám, khi đang ngồi dưới gốc cây đa Ajapāla, do quán xét sự thâm sâu của Giáo pháp, Ngài đã trở nên ngần ngại (trong việc thuyết pháp). Được Phạm thiên Sahampati cùng với đoàn tùy tùng mười ngàn đại Phạm thiên thỉnh cầu thuyết pháp, (Ngài) đã nhìn khắp thế gian bằng Phật nhãn, đã chấp nhận lời thỉnh cầu của Phạm thiên. Khi đang xem xét ‘Ta nên thuyết pháp cho ai trước tiên?’, đã biết được rằng Āḷāra và Udaka đã mệnh chung, đã nhớ lại sự giúp đỡ nhiều của nhóm năm vị tỳ-khưu, đã đứng dậy khỏi chỗ ngồi và đi đến thành Kāsī, trên đường đã trò chuyện với Upaka. Vào ngày rằm tháng Āsāḷhī, đã đến nơi ở của nhóm năm vị tỳ-khưu tại vườn Lộc Uyển, Isipatana, đã thuyết phục họ khi họ đang đối xử (với Ngài) bằng cách thức không thích hợp, trong khi chuyển Pháp luân, đã cho mười tám triệu Phạm thiên, đứng đầu là trưởng lão Aññāsikoṇḍañña, uống vị cam lồ. Như vậy, nhân duyên thuyết pháp cho đến khi chuyển Pháp luân cần được hiểu. Đây là phần tóm tắt. Còn phần chi tiết nên được hiểu theo các kinh như Ariyapariyesana (Trung Bộ Kinh 1.274), Pabbajjāsutta (Kinh Tập 407 trở đi) cùng với các bản chú giải.

Evaṃ adhigamanidānadesanānidānasampannassa panassa abhidhammassa aparānipi dūrenidānaṃ, avidūrenidānaṃ, santikenidānanti tīṇi nidānāni. Tattha dīpaṅkarapādamūlato paṭṭhāya yāva tusitapurā dūrenidānaṃ veditabbaṃ. Tusitapurato paṭṭhāya yāva bodhimaṇḍā avidūrenidānaṃ. ‘Ekaṃ samayaṃ bhagavā devesu viharati tāvatiṃsesu pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ, tattha kho bhagavā devānaṃ tāvatiṃsānaṃ abhidhammakathaṃ kathesī’ti idamassa santikenidānaṃ. Ayaṃ tāva nidānakathā.

Hơn nữa, đối với Vi Diệu Pháp này, vốn đã đầy đủ nhân duyên chứng đắc và nhân duyên thuyết pháp như vậy, còn có ba nhân duyên khác nữa là: nhân duyên xa, nhân duyên không xa, và nhân duyên gần. Trong đó, từ dưới chân đức Phật Dīpaṅkara cho đến cõi trời Tusita cần được hiểu là nhân duyên xa. Từ cõi trời Tusita cho đến Bồ-đề đoàn là nhân duyên không xa. ‘Một thời, Thế Tôn trú tại cõi trời Tāvatiṃsa, dưới gốc cây Pāricchattaka, trên tảng đá Paṇḍukambala. Tại đó, Thế Tôn đã thuyết Vi Diệu Pháp cho các vị trời ở cõi Tāvatiṃsa.’ Đây là nhân duyên gần của Vi Diệu Pháp này. Đây là câu chuyện về nhân duyên.

Nidānakathā niṭṭhitā.

Dứt câu chuyện về nhân duyên.

1. Cittuppādakaṇḍo

1. Chương về Tâm Sanh

Tikamātikāpadavaṇṇanā

Giải thích các đề mục trong Mẫu đề ba

Idāni

Bây giờ

Iti [Pg.79] me bhāsamānassa, abhidhammakathaṃ imaṃ;

Avikkhittā nisāmetha, dullabhā hi ayaṃ kathāti.

Như vầy, khi tôi đang nói, bài pháp về Vi Diệu Pháp này; hãy lắng nghe không xao lãng, vì bài pháp này thật khó được nghe.

Evaṃ paṭiññātāya abhidhammakathāya kathanokāso sampatto. Tattha yasmā abhidhammo nāma dhammasaṅgaṇīādīni sattappakaraṇāni; dhammasaṅgaṇīpi cittuppādakaṇḍādīnaṃ vasena cattāri kaṇḍāni; cittuppādakaṇḍampi mātikāpadabhājanīyavasena duvidhaṃ; tattha mātikā ādi; sāpi tikamātikā dukamātikāti duvidhā; tattha tikamātikā ādi; tikamātikāyapi kusalattikaṃ kusalattikepi kusalā dhammāti idaṃ padaṃ; tasmā –

Như vậy, cơ hội để nói bài pháp về Vi Diệu Pháp đã được hứa khả đã đến. Trong đó, vì Vi Diệu Pháp có tên là bảy bộ, bắt đầu với Dhammasaṅgaṇī; bộ Dhammasaṅgaṇī cũng có bốn chương, bắt đầu với chương Tâm Sanh; chương Tâm Sanh cũng có hai loại, theo cách phân chia Mẫu đề và Đề mục; trong đó, Mẫu đề là phần đầu; Mẫu đề ấy cũng có hai loại: Mẫu đề ba và Mẫu đề đôi; trong đó, Mẫu đề ba là phần đầu; trong Mẫu đề ba cũng có bộ ba về thiện; trong bộ ba về thiện cũng có đề mục ‘các pháp thiện’; do đó –

Ito paṭṭhāya gambhīraṃ, abhidhammakathaṃ imaṃ;

Vuccamānaṃ nisāmetha, ekaggā sādhu sādhavoti.

Kể từ đây, bài pháp Vi Diệu Pháp thâm sâu này; đang được nói, hãy lắng nghe một cách chuyên tâm, lành thay, hỡi những người thiện lành.

1. ‘‘Kusalā dhammā, akusalā dhammā, abyākatā dhammā’’ti ayaṃ tāva ādipadena laddhanāmo kusalattiko nāma. ‘‘Sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā, dukkhāya vedanāya sampayuttā dhammā, adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā dhammā’’ti ayaṃ sabbapadehi laddhanāmo vedanāttiko nāma. Evaṃ ādipadavasena vā sabbapadavasena vā sabbesampi tikadukānaṃ nāmaṃ veditabbaṃ. Sabbeva cete pañcadasahi paricchedehi vavatthitā. Tikānañhi eko paricchedo, dukānaṃ catuddasa. ‘‘Hetū dhammā, nahetū dhammā’’tiādayo hi cha dukā ganthato ca atthato ca aññamaññasambandhena kaṇṇikā viya ghaṭā viya hutvā ṭhitattā ‘hetugocchako’ti vuccati. Tato apare ‘‘sappaccayā dhammā appaccayā dhammā’’tiādayo satta dukā, aññamaññaṃ asambandhā, kevalaṃ dukasāmaññato uccinitvā uccinitvā visuṃ visuṃ gocchakantare ṭhapitattā aññehi ca mahantaradukehi cūḷakattā ‘cūḷantaradukā’ti veditabbā. Tato paraṃ āsavadukādīnaṃ channaṃ vasena ‘āsavagocchako’[Pg.80]; tathā saṃyojanadukādīnaṃ vasena ‘saṃyojanagocchako’; tathā ganthaoghayoganīvaraṇadukādīnaṃ vasena ‘ganthaoghayoganīvaraṇagocchakā’; parāmāsadukādīnaṃ pañcannaṃ vasena ‘parāmāsagocchako’ti. Sabbepi satta gocchakā veditabbā. Tato paraṃ ‘‘sārammaṇā dhammā’’tiādayo catuddasa dukā ‘mahantaradukā’ nāma. Tato upādānadukādayo cha dukā ‘upādānagocchako’ nāma. Tato kilesadukādayo aṭṭha dukā ‘kilesagocchako’ nāma. Tato paraṃ dassanenapahātabbadukādayo aṭṭhārasa dukā abhidhammamātikāya pariyosāne ṭhapitattā ‘piṭṭhidukā’ nāma. ‘‘Vijjābhāgino dhammā avijjābhāgino dhammā’’tiādayo pana dvācattālīsa dukā ‘suttantikadukā’ nāma. Evaṃ sabbepete pañcadasahi paricchedehi vavatthitāti veditabbā.

1. Trước hết, câu ‘Các pháp thiện, các pháp bất thiện, các pháp vô ký’ này được gọi là tam đề thiện (kusalattika) do tên gọi được lấy từ chữ đầu tiên. Câu ‘Các pháp tương ưng với thọ lạc, các pháp tương ưng với thọ khổ, các pháp tương ưng với thọ bất khổ bất lạc’ này được gọi là tam đề thọ (vedanāttika) do tên gọi được lấy từ tất cả các chữ. Như vậy, nên biết tên gọi của tất cả các tam đề và nhị đề là do dựa vào chữ đầu tiên hoặc do dựa vào tất cả các chữ. Tất cả những pháp này được sắp xếp trong mười lăm chương. Thật vậy, các tam đề có một chương, các nhị đề có mười bốn chương. Thật vậy, sáu nhị đề bắt đầu bằng ‘Các pháp hữu nhân, các pháp vô nhân’ được gọi là ‘nhóm nhân’ (hetugocchaka) vì chúng có mối liên hệ với nhau cả về văn tự lẫn ý nghĩa, được kết lại thành chùm như hoa, được sắp đặt thành nhóm như bình. Sau đó, bảy nhị đề bắt đầu bằng ‘Các pháp hữu duyên, các pháp vô duyên’ nên được biết là ‘các nhị đề nhỏ xen kẽ’ (cūḷantaradukā) vì chúng không liên quan đến nhau, chỉ được thu thập lại do có điểm chung là nhị đề và được đặt riêng biệt giữa các nhóm, và vì chúng nhỏ hơn so với các nhị đề lớn khác. Kế đến, do sáu nhị đề bắt đầu bằng nhị đề lậu hoặc nên có ‘nhóm lậu hoặc’ (āsavagocchaka); tương tự, do các nhị đề bắt đầu bằng nhị đề kiết sử nên có ‘nhóm kiết sử’ (saṃyojanagocchaka); tương tự, do các nhị đề bắt đầu bằng nhị đề triền, bộc, phược, cái nên có ‘các nhóm triền, bộc, phược, cái’ (ganthaoghayoganīvaraṇagocchakā); do năm nhị đề bắt đầu bằng nhị đề thủ nên có ‘nhóm thủ’ (parāmāsagocchako). Nên biết có tất cả bảy nhóm như vậy. Sau đó, mười bốn nhị đề bắt đầu bằng ‘Các pháp có đối tượng’ được gọi là ‘các nhị đề lớn’ (mahantaradukā). Sau đó, sáu nhị đề bắt đầu bằng nhị đề thủ được gọi là ‘nhóm thủ’ (upādānagocchako). Sau đó, tám nhị đề bắt đầu bằng nhị đề phiền não được gọi là ‘nhóm phiền não’ (kilesagocchako). Kế đến, mười tám nhị đề bắt đầu bằng nhị đề được đoạn trừ bằng kiến đạo được gọi là ‘các nhị đề cuối’ (piṭṭhidukā) vì chúng được đặt ở cuối Mẫu đề Vi Diệu Pháp. Còn bốn mươi hai nhị đề bắt đầu bằng ‘Các pháp thuộc phần minh, các pháp thuộc phần vô minh’ được gọi là ‘các nhị đề thuộc Kinh tạng’ (suttantikadukā). Như vậy, nên biết rằng tất cả những pháp này được sắp xếp trong mười lăm chương.

Evaṃ vavatthitā panete sappadesanippadesavasena dve koṭṭhāsā honti. Tesu hi nava tikā ekasattati ca dukā sappadesānaṃ rūpārūpadhammānaṃ pariggahitattā sappadesā nāma. Avasesā terasa tikā ekasattati ca dukā nippadesā nāma. Tattha tikesu tāva vedanāttiko vitakkattiko pītittiko uppannattiko atītattiko cattāro ārammaṇattikāti ime nava tikā sappadesā nāma. Dukesu hetugocchakādīnaṃ upādānagocchakapariyosānānaṃ navannaṃ gocchakānaṃ pariyosāne tayo tayo dukā, kilesagocchakapariyosāne cattāro dukā, ‘‘cittasampayuttā dhammā, cittavippayuttā dhammā’’‘‘cittasaṃsaṭṭhā dhammā, cittavisaṃsaṭṭhā dhammā’’ti dve mahantaradukā, suttantikadukesu adhivacanadukaṃ niruttidukaṃ paññattidukaṃ nāmarūpadukanti ime cattāro duke ṭhapetvā avasesā aṭṭhatiṃsa dukā cāti ete sappadesā nāma. Vuttāvasesā tikadukā sabbepi nippadesāti veditabbā.

Những pháp được sắp xếp như vậy lại có hai phần, theo cách hữu dư và vô dư. Trong số đó, chín tam đề và bảy mươi mốt nhị đề được gọi là hữu dư (sappadesa) vì chúng bao gồm các pháp sắc và phi sắc một cách hữu dư. Mười ba tam đề và bảy mươi mốt nhị đề còn lại được gọi là vô dư (nippadesa). Trong đó, trước hết về các tam đề, chín tam đề này được gọi là hữu dư: tam đề thọ, tam đề tầm, tam đề hỷ, tam đề đã sanh, tam đề quá khứ, và bốn tam đề đối tượng. Về các nhị đề, những nhị đề này được gọi là hữu dư: ba nhị đề cuối của mỗi trong chín nhóm từ nhóm nhân đến nhóm thủ; bốn nhị đề cuối của nhóm phiền não; hai nhị đề lớn là ‘các pháp tương ưng với tâm, các pháp không tương ưng với tâm’ và ‘các pháp hỗn hợp với tâm, các pháp không hỗn hợp với tâm’; và ba mươi tám nhị đề còn lại trong các nhị đề thuộc Kinh tạng, sau khi trừ ra bốn nhị đề này: nhị đề danh xưng, nhị đề ngôn ngữ, nhị đề chế định, và nhị đề danh sắc. Nên biết rằng tất cả các tam đề và nhị đề còn lại sau khi đã kể trên đều là vô dư.

Idāni kusalā dhammātiādīnaṃ mātikāpadānaṃ ayamanupubbapadavaṇṇanā – ‘kusala’-saddo tāva ārogyaanavajjachekasukhavipākesu dissati. Ayañhi ‘‘kacci nu bhoto kusalaṃ, kacci bhoto anāmaya’’ntiādīsu (jā. 1.15.146; 2.20.129) ārogye dissati. ‘‘Katamo pana, bhante, kāyasamācāro kusalo? Yo kho, mahārāja, kāyasamācāro anavajjo’’ti (ma. ni. 2.361) ca, ‘‘aparaṃ pana, bhante, etadānuttariyaṃ [Pg.81] yathā bhagavā dhammaṃ deseti kusalesu dhammesū’’ti (dī. ni. 3.145) ca evamādīsu anavajje. ‘‘Kusalo tvaṃ rathassa aṅgapaccaṅgānaṃ’’ (ma. ni. 2.87), ‘‘kusalā naccagītassa sikkhitā cāturitthiyo’’tiādīsu (jā. 2.22.94) cheke. ‘‘Kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu’’ (dī. ni. 3.80), ‘‘kusalassa kammassa katattā upacitattā’’tiādīsu (dha. sa. 431) sukhavipāke. Svāyamidha ārogyepi anavajjepi sukhavipākepi vattati.

Bây giờ, đây là phần giải thích tuần tự các từ trong Mẫu đề, bắt đầu bằng ‘các pháp thiện’. Trước hết, từ ‘kusala’ (thiện) được thấy có nghĩa là sức khỏe, không đáng chê trách, khéo léo, và quả báo an lạc. Thật vậy, từ này được thấy có nghĩa là sức khỏe trong các câu như: ‘Ngài có được an lành không, ngài có được khỏe mạnh không?’ Và trong các câu như: ‘Bạch Thế Tôn, thế nào là thân hành thiện? Thưa Đại vương, thân hành nào không đáng chê trách,’ và ‘Bạch Thế Tôn, lại nữa, đây là điều vô thượng, khi Thế Tôn thuyết pháp về các pháp thiện,’ từ này có nghĩa là không đáng chê trách. Trong các câu như: ‘Ngươi thật khéo léo về các bộ phận của cỗ xe,’ và ‘Bốn người phụ nữ được huấn luyện, khéo léo trong múa hát,’ từ này có nghĩa là khéo léo. Trong các câu như: ‘Này các Tỳ khưu, do nhân thọ trì các pháp thiện,’ và ‘do nghiệp thiện đã được làm, đã được tích lũy,’ từ này có nghĩa là quả báo an lạc. Ở đây, từ này được dùng với các nghĩa sức khỏe, không đáng chê trách, và quả báo an lạc.

Dhammasaddo panāyaṃ pariyattihetuguṇanissattanijjīvatādīsu dissati. Ayañhi ‘‘dhammaṃ pariyāpuṇāti suttaṃ geyya’’ntiādīsu (a. ni. 4.102) pariyattiyaṃ dissati. ‘‘Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 720) hetumhi.

Còn từ ‘dhamma’ (pháp) này được thấy có các nghĩa như giáo pháp, nhân, đức hạnh, phi hữu tình và vô ngã. Thật vậy, từ này được thấy có nghĩa là giáo pháp trong các câu như: ‘học thuộc lòng Pháp, tức là Kinh và Kệ tụng.’ Trong các câu như: ‘Trí tuệ về nhân là pháp vô ngại giải,’ từ này có nghĩa là nhân.

‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino;

Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’nti. (theragā. 304;

jā. 1.15.386) –

‘Thật vậy, pháp và phi pháp, cả hai không có quả báo như nhau; Phi pháp dẫn đến địa ngục, pháp đưa đến cõi lành.’

Ādīsu guṇe. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti’’ (dha. sa. 121), ‘‘dhammesu dhammānupassī viharatī’’tiādīsu (dī. ni. 2.373) nissattanijjīvatāyaṃ. Svāyamidhāpi nissattanijjīvatāyameva vaṭṭati.

Trong các câu như trên, từ này có nghĩa là đức hạnh. Trong các câu như: ‘Vào lúc ấy, có các pháp,’ và ‘vị ấy sống quán pháp trên các pháp,’ từ này có nghĩa là phi hữu tình và vô ngã. Và ở đây, từ này cũng được dùng với nghĩa phi hữu tình và vô ngã.

Vacanattho panettha – kucchite pāpake dhamme salayanti calayanti kampenti viddhaṃsentīti kusalā. Kucchitena vā ākārena sayantīti kusā. Te akusalasaṅkhāte kuse lunanti chindantīti kusalā. Kucchitānaṃ vā sānato tanukaraṇato osānakaraṇato ñāṇaṃ kusaṃ nāma. Tena kusena lātabbāti kusalā; gahetabbā pavattetabbāti attho. Yathā vā kusā ubhayabhāgagataṃ hatthappadesaṃ lunanti, evamimepi uppannānuppannabhāvena ubhayabhāgagataṃ kilesapakkhaṃ lunanti. Tasmā kusā viya lunantītipi kusalā. Attano pana sabhāvaṃ dhārentīti dhammā. Dhāriyanti vā paccayehi, dhārīyanti vā yathāsabhāvatoti dhammā. Na kusalā akusalā. Mittapaṭipakkhā amittā viya, lobhādipaṭipakkhā alobhādayo viya ca, kusalapaṭipakkhāti attho. Na byākatāti abyākatā, kusalākusalabhāvena akathitāti attho. Tesu pana [Pg.82] anavajjasukhavipākalakkhaṇā kusalā, sāvajjadukkhavipākalakkhaṇā akusalā, avipākalakkhaṇā abyākatā.

Ở đây, ý nghĩa của từ là – chúng làm lay động, rung chuyển, rúng động, phá hủy các pháp đáng chê trách, xấu ác, nên gọi là thiện (kusalā). Hoặc, chúng nằm theo cách đáng chê trách, nên gọi là kusā. Chúng cắt đứt, chặt đứt những thứ kusā được gọi là bất thiện, nên gọi là thiện (kusalā). Hoặc, trí tuệ được gọi là kusaṃ vì nó làm cho mỏng đi, làm cho suy yếu, làm cho chấm dứt những điều đáng chê trách. Chúng được tiếp nhận bởi kusa (trí tuệ) ấy, nên gọi là thiện (kusalā); nghĩa là chúng cần được nắm giữ, cần được phát triển. Hoặc, như cỏ kusa cắt vào tay ở cả hai bên, cũng vậy, các pháp này cắt đứt phe phái phiền não ở cả hai bên, tức là đã sanh và chưa sanh. Vì thế, chúng cũng được gọi là thiện (kusalā) vì chúng cắt đứt như cỏ kusa. Còn, chúng mang giữ tự tánh của mình, nên gọi là pháp (dhammā). Hoặc, chúng được các duyên nâng đỡ, hoặc chúng được nâng đỡ theo tự tánh, nên gọi là pháp (dhammā). Không phải thiện là bất thiện. Giống như không-phải-bạn là đối nghịch của bạn, và vô-tham v.v... là đối nghịch của tham v.v..., nghĩa là (bất thiện) là đối nghịch của thiện. Không được tuyên bố, nên gọi là vô ký (abyākatā), nghĩa là không được nói đến với tính cách thiện hay bất thiện. Trong số đó, thiện có đặc tính không đáng chê trách và cho quả vui; bất thiện có đặc tính đáng chê trách và cho quả khổ; vô ký có đặc tính không có quả.

Kiṃ panetāni ‘kusalā’ti vā ‘dhammā’ti vātiādīni ekatthāni udāhu nānatthānīti? Kiñcettha? Yadi tāva ekatthāni ‘kusalā dhammā’ti idaṃ ‘kusalākusalā’tivuttasadisaṃ hoti. Atha nānatthāni tikadukānaṃ chakkacatukkabhāvo āpajjati padānañca asambandho.

Vậy, những từ như ‘thiện’ hay ‘pháp’ v.v... này là đồng nghĩa hay dị nghĩa? Có vấn đề gì ở đây? Nếu chúng đồng nghĩa, thì câu ‘các pháp thiện’ này sẽ giống như nói ‘thiện thiện’. Còn nếu chúng dị nghĩa, thì các bộ ba và bộ hai sẽ trở thành bộ sáu và bộ bốn, và các từ sẽ không có liên quan.

Yathā hi ‘kusalā’ ‘rūpaṃ’‘cakkhumā’ti vutte atthavasena aññamaññaṃ anolokentānaṃ padānaṃ na koci sambandho, evamidhāpi padānaṃ asambandho āpajjati. Pubbāparasambandharahitāni ca padāni nippayojanāni nāma honti. Yāpi cesā parato ‘katame dhammā kusalā’ti pucchā, tāyapi saddhiṃ virodho āpajjati. Neva hi dhammā kusalā; atha ca panidaṃ vuccati – katame dhammā ‘kusalā’ti. Aparo nayo – yadi etāni ekatthāni, tiṇṇaṃ ‘dhammānaṃ’ ekattā kusalādīnampi ekattaṃ āpajjati. Kusalādiparānañhi tiṇṇampi ‘dhammānaṃ’ dhammabhāvena ekattaṃ. Tasmā dhammattayena saddhiṃ atthato ninnānatthānaṃ kusalādīnampi ekattaṃ āpajjati. ‘Yadeva kusalaṃ, taṃ akusalaṃ, taṃ abyākata’nti. ‘Athāpi tiṇṇaṃ dhammānaṃ ekattaṃ na sampaṭicchatha, aññova kusalaparo dhammo, añño akusalaparo dhammo, añño abyākataparo dhammoti vadatha, evaṃ sante dhammo nāma bhāvo, bhāvato ca añño abhāvoti kusalaparā bhāvasaṅkhātā dhammā añño akusalaparo dhammo abhāvo siyā, tathā abyākataparo. Tehi ca añño kusalaparopi. Evaṃ abhāvattaṃ āpannehi dhammehi anaññe kusalādayopi abhāvāyeva siyu’nti.

Ví như khi nói ‘thiện’, ‘sắc’, ‘người có mắt’, các từ này không có liên quan gì với nhau về mặt ý nghĩa, cũng vậy, ở đây các từ cũng sẽ không có liên quan. Và các từ không có liên quan trước sau thì được gọi là vô dụng. Câu hỏi ở sau ‘Những pháp nào là thiện?’ cũng sẽ trở nên mâu thuẫn. Vì các pháp không phải là thiện; thế mà lại nói rằng – những pháp nào là ‘thiện’? Một cách khác – nếu chúng đồng nghĩa, do ba ‘pháp’ là một, thì thiện v.v... cũng sẽ trở thành một. Vì cả ba ‘pháp’ đi sau thiện v.v... đều là một về phương diện là pháp. Do đó, vì không có sự khác biệt về nghĩa với ba pháp tính, nên thiện v.v... cũng sẽ trở thành một. ‘Cái gì là thiện, cái đó là bất thiện, cái đó là vô ký’. ‘Còn nếu quý vị không chấp nhận tính đồng nhất của ba pháp, mà nói rằng pháp đi sau thiện là khác, pháp đi sau bất thiện là khác, pháp đi sau vô ký là khác, trong trường hợp đó, pháp có nghĩa là thực thể, và cái khác với thực thể là phi thực thể, thì các pháp được gọi là thực thể đi sau thiện sẽ khác, còn pháp đi sau bất thiện sẽ là phi thực thể, tương tự đối với pháp đi sau vô ký. Và pháp đi sau thiện cũng khác với chúng. Như vậy, khi các pháp đã trở thành phi thực thể, thì thiện v.v... vốn không khác với chúng cũng sẽ là phi thực thể.’

Sabbametaṃ akāraṇaṃ. Kasmā? Yathānumativohārasiddhitoti. Vohāro hi yathā yathā atthesu anumato sampaṭicchito tathā tatheva siddho. Na cāyaṃ ‘‘kusalā dhammā’’tiādīsu kusalapubbo dhammābhilāpo dhammaparo ca kusalābhilāpo, yathā ‘kusalā kusalā’ti evaṃ, attano atthavisesābhāvena paṇḍitehi sampaṭicchito; na ca ‘kusalā’ ‘rūpaṃ’cakkhumāsaddā viya aññamaññaṃ anolokitatthabhāvena. ‘Kusala’-saddo panettha anavajjasukhavipākasaṅkhātassa atthassa [Pg.83] jotakabhāvena sampaṭicchito, ‘akusala’-saddo sāvajjadukkhavipākatthajotakattena, ‘abyākata’-saddo avipākatthajotakattena, ‘dhamma’-saddo sabhāvadhāraṇādiatthajotakattena. So etesaṃ aññatarānantare vuccamāno attano atthasāmaññaṃ dīpeti. Sabbeva hi ete sabhāvadhāraṇādinā lakkhaṇena dhammā. Kusalādisaddā cāpi dhammasaddassa purato vuccamānā attano attano atthavisesaṃ tassa dīpenti. Dhammo hi kusalo vā hoti akusalo vā abyākato vā. Evamete visuṃ visuṃ vuccamānā attano attano atthamattadīpakattena sampaṭicchitā. Dhammasaddena saha vuccamānā attano attano atthasāmaññaṃ atthavisesaṃ vā dīpakattena loke paṇḍitehi sampaṭicchitā. Tasmā yadetamettha ekatthanānātthataṃ vikappetvā dosāropanakāraṇaṃ vuttaṃ sabbametaṃ akāraṇaṃ. Ayaṃ tāva kusalattikassa anupubbapadavaṇṇanā. Imināva nayena sesatikadukānampi nayo veditabbo. Ito paraṃ pana visesamattameva vakkhāma.

Tất cả điều này không phải là lý do. Tại sao? Vì nó được thành lập theo cách sử dụng được chấp thuận. Vì cách sử dụng được thành lập theo đúng như cách nó được chấp thuận và thừa nhận về mặt ý nghĩa. Trong câu ‘các pháp thiện’ v.v..., cách nói ‘pháp’ được đi trước bởi ‘thiện’ và cách nói ‘thiện’ được theo sau bởi ‘pháp’, không được các bậc hiền trí chấp nhận là giống như ‘thiện thiện’ do không có ý nghĩa đặc biệt; cũng không phải như các từ ‘thiện’, ‘sắc’, ‘người có mắt’ do có ý nghĩa không liên quan đến nhau. Ở đây, từ ‘thiện’ được chấp nhận là làm sáng tỏ ý nghĩa được gọi là không đáng chê trách và cho quả vui; từ ‘bất thiện’ làm sáng tỏ ý nghĩa đáng chê trách và cho quả khổ; từ ‘vô ký’ làm sáng tỏ ý nghĩa không có quả; từ ‘pháp’ làm sáng tỏ ý nghĩa mang giữ tự tánh v.v... Từ ấy (pháp) khi được nói sau một trong những từ này, nó chỉ ra ý nghĩa chung của chính nó. Thật vậy, tất cả chúng đều là pháp do có đặc tính mang giữ tự tánh v.v... Và các từ thiện v.v... khi được nói trước từ pháp, chúng chỉ ra ý nghĩa đặc biệt của riêng chúng cho từ ấy. Vì một pháp có thể là thiện, hoặc bất thiện, hoặc vô ký. Như vậy, khi được nói riêng rẽ, chúng được chấp nhận là chỉ biểu thị ý nghĩa của riêng mình. Khi được nói cùng với từ pháp, chúng được các bậc hiền trí trên đời chấp nhận là biểu thị ý nghĩa chung hoặc ý nghĩa đặc biệt của riêng mình. Do đó, tất cả những gì đã được nói ở đây, tức là lý do quy lỗi bằng cách suy xét về sự đồng nghĩa và dị nghĩa, đều không phải là lý do hợp lệ. Đây là phần giải thích tuần tự các từ của bộ ba thiện. Phương pháp cho các bộ ba và bộ hai còn lại cũng nên được hiểu theo cách này. Từ đây về sau, chúng tôi sẽ chỉ nói về những điểm đặc biệt.

2. Sukhāya vedanāyātiādīsu ‘sukha’-saddo tāva sukhavedanāsukhamūlasukhārammaṇasukhahetusukhapaccayaṭṭhānaabyābajjhanibbānādīsu dissati. Ayañhi ‘‘sukhassa ca pahānā’’tiādīsu (dī. ni. 1.232) sukhavedanāyaṃ dissati. ‘‘Sukho buddhānaṃ uppādo’’ (dha. pa. 194), ‘‘sukhā virāgatā loke’’tiādīsu (udā. 11; mahāva. 5) sukhamūle ‘‘yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkanta’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.60) sukhārammaṇe. ‘‘Sukhassetaṃ, bhikkhave, adhivacanaṃ yadidaṃ puññānī’’tiādīsu (a. ni. 7.62) sukhahetumhi. ‘‘Yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva sukhā saggā’’ (ma. ni. 3.255), ‘‘na te sukhaṃ pajānanti ye na passanti nandana’’ntiādīsu (saṃ. ni. 1.11) sukhapaccayaṭṭhāne. ‘‘Diṭṭhadhammasukhavihārā ete dhammā’’tiādīsu (ma. ni. 1.82) abyābajjhe. ‘‘Nibbānaṃ paramaṃ sukha’’ntiādisu (dha. pa. 203-204) nibbāne. Idha panāyaṃ sukhavedanāyameva daṭṭhabbo. ‘Vedanā’-saddo ‘‘viditā vedanā uppajjantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.208) vedayitasmiṃyeva vattati.

2. Trong câu ‘sukhāya vedanāya’ (thọ lạc), v.v... trước hết, từ ‘sukha’ (lạc) được thấy trong các trường hợp như là thọ lạc, căn bản của lạc, đối tượng của lạc, nhân của lạc, trú xứ là duyên của lạc, vô não hại, và Níp-bàn. Thật vậy, từ này được thấy trong ý nghĩa thọ lạc ở câu ‘sukhassa ca pahānā’ (do đoạn trừ lạc), v.v... (dī. ni. 1.232). Trong ý nghĩa căn bản của lạc ở câu ‘sukho buddhānaṃ uppādo’ (sự xuất hiện của chư Phật là lạc), (dha. pa. 194), ‘sukhā virāgatā loke’ (sự ly tham ở đời là lạc), v.v... (udā. 11; mahāva. 5). Trong ý nghĩa đối tượng của lạc ở câu ‘yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkanta’ (này Mahāli, vì rằng sắc là lạc, đi theo lạc, đi vào trong lạc), v.v... (saṃ. ni. 3.60). Trong ý nghĩa nhân của lạc ở câu ‘sukhassetaṃ, bhikkhave, adhivacanaṃ yadidaṃ puññānī’ (này các Tỳ-khưu, đây là tên gọi của lạc, tức là các phước), v.v... (a. ni. 7.62). Trong ý nghĩa trú xứ là duyên của lạc ở câu ‘yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva sukhā saggā’ (này các Tỳ-khưu, điều này không dễ gì đạt đến bằng lời nói rằng các cõi trời là lạc dường nào), (ma. ni. 3.255), ‘na te sukhaṃ pajānanti ye na passanti nandana’ (những ai không thấy được vườn Nandana, họ không biết được lạc), v.v... (saṃ. ni. 1.11). Trong ý nghĩa vô não hại ở câu ‘diṭṭhadhammasukhavihārā ete dhammā’ (các pháp này là sự an trú lạc trong hiện tại), v.v... (ma. ni. 1.82). Trong ý nghĩa Níp-bàn ở câu ‘nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ’ (Níp-bàn là lạc tối thượng), v.v... (dha. pa. 203-204). Tuy nhiên, ở đây từ này nên được hiểu chính là thọ lạc. Từ ‘vedanā’ (thọ) trong câu ‘viditā vedanā uppajjantī’ (các thọ được biết đến khi sanh khởi), v.v... (ma. ni. 3.208) có nghĩa là ‘cái được cảm nhận’.

‘Dukkha’-saddo [Pg.84] dukkhavedanādukkhavatthudukkhārammaṇadukkhapaccayadukkhapaccayaṭṭhānādīsu dissati. Ayañhi ‘‘dukkhassa ca pahānā’’tiādīsu dukkhavedanāyaṃ dissati. ‘‘Jātipi dukkhā’’tiādīsu (dī. ni. 2.387; vibha. 190) dukkhavatthusmiṃ. ‘‘Yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ dukkhaṃ dukkhānupatitaṃ dukkhāvakkanta’’ntiādīsu dukkhārammaṇe. ‘‘Dukkho pāpassa uccayo’’tiādīsu (dha. pa. 117) dukkhapaccaye. ‘‘Yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva dukkhā nirayā’’tiādīsu (ma. ni. 3.250) dukkhapaccayaṭṭhāne. Idha panāyaṃ dukkhavedanāyameva daṭṭhabbo.

Từ ‘dukkha’ (khổ) được thấy trong các trường hợp như là thọ khổ, vật khổ, đối tượng của khổ, duyên của khổ, và trú xứ là duyên của khổ. Thật vậy, từ này được thấy trong ý nghĩa thọ khổ ở câu ‘dukkhassa ca pahānā’ (do đoạn trừ khổ), v.v... Trong ý nghĩa vật khổ ở câu ‘jātipi dukkhā’ (sanh cũng là khổ), v.v... (dī. ni. 2.387; vibha. 190). Trong ý nghĩa đối tượng của khổ ở câu ‘yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ dukkhaṃ dukkhānupatitaṃ dukkhāvakkanta’ (này Mahāli, vì rằng sắc là khổ, đi theo khổ, đi vào trong khổ), v.v... Trong ý nghĩa duyên của khổ ở câu ‘dukho pāpassa uccayo’ (sự tích lũy điều ác là khổ), v.v... (dha. pa. 117). Trong ý nghĩa trú xứ là duyên của khổ ở câu ‘yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva dukkhā nirayā’ (này các Tỳ-khưu, điều này không dễ gì đạt đến bằng lời nói rằng các địa ngục là khổ dường nào), v.v... (ma. ni. 3.250). Tuy nhiên, ở đây từ này nên được hiểu chính là thọ khổ.

Vacanattho panettha – sukhayatīti sukhā. Dukkhayatīti dukkhā. Na dukkhā na sukhāti adukkhamasukhā. ‘Ma-kāro padasandhivasena vutto. Sabbāpi ārammaṇarasaṃ vedayanti anubhavantīti vedanā. Tāsu iṭṭhānubhavanalakkhaṇā sukhā, aniṭṭhānubhavanalakkhaṇā dukkhā, ubhayaviparītānubhavanalakkhaṇā adukkhamasukhā. Yopanāyaṃ tīsupi padesu ‘sampayutta’-saddo, tassattho – samaṃ pakārehi yuttāti sampayuttā. Katarehi pakārehīti? Ekuppādatādīhi. ‘‘Natthi keci dhammā kehici dhammehi sampayuttāti? Āmantā’’ti hi imassa pañhassa paṭikkhepe ‘‘nanu atthi keci dhammā kehici dhammehi sahagatā sahajātā saṃsaṭṭhā ekuppādā ekanirodhā ekavatthukā ekārammaṇā’’ti (kathā. 473) evaṃ ekuppādatādīnaṃ vasena sampayogattho vutto. Iti imehi ekuppādatādīhi samaṃ pakārehi yuttāti sampayuttā.

Ở đây, ý nghĩa của từ ngữ là: ‘Sukhā’ là làm cho an lạc. ‘Dukkhā’ là làm cho đau khổ. ‘Adukkhamasukhā’ là không khổ không lạc. Phụ âm ‘ma’ được nói đến do sự nối âm. Tất cả (các thọ) đều cảm nhận, trải nghiệm hương vị của đối tượng nên được gọi là ‘vedanā’ (thọ). Trong các thọ ấy, thọ lạc có trạng thái là sự trải nghiệm điều khả ái, thọ khổ có trạng thái là sự trải nghiệm điều không khả ái, thọ không khổ không lạc có trạng thái là sự trải nghiệm điều ngược lại với cả hai. Còn từ ‘sampayutta’ (tương ưng) ở trong cả ba câu, ý nghĩa của nó là: ‘Sampayuttā’ là được liên kết cùng nhau bằng các cách thức. Bằng những cách thức nào? Bằng cách đồng sanh, v.v... Thật vậy, trong sự bác bỏ câu hỏi rằng: “Không có pháp nào tương ưng với pháp nào phải không? – Vâng, đúng vậy,” ý nghĩa của sự tương ưng đã được nói đến bằng các cách thức đồng sanh, v.v... như sau: “Chẳng phải có các pháp nào đó đi cùng với các pháp nào đó, đồng sanh, hòa trộn, đồng sanh, đồng diệt, đồng một vật, đồng một đối tượng hay sao?” (kathā. 473). Do đó, ‘sampayuttā’ là được liên kết cùng nhau bằng các cách thức này, tức là đồng sanh, v.v...

3. Vipākattike aññamaññavisiṭṭhānaṃ kusalākusalānaṃ pākāti vipākā. Vipakkabhāvamāpannānaṃ arūpadhammānametaṃ adhivacanaṃ. Vipākadhammadhammāti vipākasabhāvadhammā. Yathā jātijarāsabhāvā jātijarāpakatikā sattā jātidhammā jarādhammāti vuccanti evaṃ vipākajanakaṭṭhena vipākasabhāvā vipākapakatikā dhammāti attho. Tatiyapadaṃ ubhayasabhāvapaṭikkhepavasena vuttaṃ.

3. Trong bộ ba về quả, ‘vipākā’ (pháp quả) là sự chín muồi của các pháp thiện và bất thiện vốn khác biệt nhau. Đây là tên gọi của các pháp vô sắc đã đạt đến trạng thái chín muồi. ‘Vipākadhammadhammā’ (pháp sanh quả) là các pháp có bản chất sanh ra quả. Giống như chúng sanh có bản chất sanh và già, có tự tánh sanh và già, được gọi là ‘pháp phải sanh,’ ‘pháp phải già,’ cũng vậy, các pháp này được gọi là có bản chất của quả, có tự tánh của quả do có vai trò sanh ra quả, đó là ý nghĩa. Câu thứ ba được nói đến theo cách phủ định bản chất của cả hai.

4. Upādinnupādāniyattike ārammaṇakaraṇavasena taṇhādiṭṭhīhi upetena kammunā ādinnā, phalabhāvena gahitāti upādinnā. Ārammaṇabhāvaṃ [Pg.85] upagantvā upādānasambandhena upādānānaṃ hitāti upādāniyā. Upādānassa ārammaṇapaccayabhūtānametaṃ adhivacanaṃ. Upādiṇṇā ca te upādāniyā cāti upādiṇṇupādāniyā; sāsavakammanibbattānaṃ rūpārūpadhammānametaṃ adhivacanaṃ. Iti iminā nayena sesapadadvayepi paṭisedhasahito attho veditabbo.

4. Trong bộ ba về thủ và bị thủ, ‘upādinnā’ (pháp bị thủ) là được nghiệp vốn đi kèm với tham ái và tà kiến tiếp nhận bằng cách lấy làm đối tượng, được nắm giữ trong trạng thái là quả. ‘Upādāniyā’ (pháp thuộc về thủ) là thích hợp cho sự chấp thủ do trở thành đối tượng và có liên quan đến sự chấp thủ. Đây là tên gọi của các pháp trở thành duyên đối tượng cho sự chấp thủ. ‘Upādiṇṇupādāniyā’ (pháp bị thủ và thuộc về thủ) là các pháp vừa bị thủ vừa thuộc về thủ; đây là tên gọi của các pháp sắc và vô sắc được sanh ra bởi nghiệp hữu lậu. Theo phương pháp này, ý nghĩa của hai câu còn lại cũng nên được hiểu cùng với sự phủ định.

5. Saṃkiliṭṭhasaṃkilesikattike saṃkilesetīti saṃkileso, vibādhati, upatāpeti cāti attho. Saṃkilesena samannāgatāti saṃkiliṭṭhā. Attānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattanena saṃkilesaṃ arahanti, saṃkilese vā niyuttā, tassa ārammaṇabhāvānatikkamanatoti saṃkilesikā. Saṃkilesassa ārammaṇapaccayabhūtānametaṃ adhivacanaṃ. Saṃkiliṭṭhā ca te saṃkilesikā cāti saṃkiliṭṭhasaṃkilesikā. Sesapadadvayampi purimattike vuttanayeneva veditabbaṃ.

5. Trong bộ ba về ô nhiễm và thuộc về ô nhiễm, ‘saṃkileso’ (sự ô nhiễm) là làm cho ô nhiễm, có nghĩa là bức hại, làm cho phiền muộn. ‘Saṃkiliṭṭhā’ (pháp bị ô nhiễm) là đi kèm với sự ô nhiễm. ‘Saṃkilesikā’ (pháp thuộc về ô nhiễm) là các pháp đáng bị ô nhiễm do diễn tiến bằng cách lấy chính chúng làm đối tượng, hoặc là các pháp dấn vào trong sự ô nhiễm, vì không vượt qua khỏi trạng thái làm đối tượng của sự ô nhiễm ấy. Đây là tên gọi của các pháp trở thành duyên đối tượng cho sự ô nhiễm. ‘Saṃkiliṭṭhasaṃkilesikā’ (pháp bị ô nhiễm và thuộc về ô nhiễm) là các pháp vừa bị ô nhiễm vừa thuộc về ô nhiễm. Hai câu còn lại cũng nên được biết theo phương pháp đã được nói trong bộ ba trước.

6. Vitakkattike sampayogavasena vattamānena saha vitakkena savitakkā. Saha vicārena savicārā. Savitakkā ca te savicārā cāti savitakkasavicārā. Ubhayarahitā avitakkaavicārā. Vitakkavicāresu vicārova mattā, pamāṇaṃ, etesanti vicāramattā. Vicārato uttari vitakkena saddhiṃ sampayogaṃ na gacchantīti attho. Avitakkā ca te vicāramattā cāti avitakkavicāramattā.

6. Trong bộ ba về tầm, ‘savitakkā’ (pháp có tầm) là cùng với tầm đang hiện hành theo cách tương ưng. ‘Savicārā’ (pháp có tứ) là cùng với tứ. ‘Savitakkasavicārā’ (pháp có tầm có tứ) là các pháp vừa có tầm vừa có tứ. ‘Avitakkaavicārā’ (pháp không tầm không tứ) là các pháp không có cả hai. Đối với tầm và tứ, ‘vicāramattā’ (pháp chỉ có tứ) là các pháp có tứ là mức độ, là giới hạn. Có nghĩa là, vượt ngoài tứ ra, chúng không đi đến sự tương ưng cùng với tầm. ‘Avitakkavicāramattā’ (pháp không tầm chỉ có tứ) là các pháp vừa không có tầm vừa chỉ có tứ.

7. Pītittike pītiyā saha ekuppādādibhāvaṃ gatāti pītisahagatā, pītisampayuttāti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo. Upekkhāti cettha adukkhamasukhā vedanā vuttā. Sā hi sukhadukkhākārappavattiṃ upekkhati, majjhattākārasaṇṭhitattā tenākārena pavattatīti upekkhā. Iti vedanāttikato padadvayameva gahetvā nippītikassa sukhassa sappītikasukhato visesadassanavasena ayaṃ tiko vutto.

7. Trong tam đề về hỷ (pītittika), (các pháp) được gọi là câu hành với hỷ (pītisahagatā) vì đã đi đến trạng thái đồng sanh v.v... cùng với hỷ. Nghĩa là tương ưng với hỷ (pītisampayutta). Phương pháp này cũng tương tự đối với hai thuật ngữ còn lại. Ở đây, xả (upekkhā) được nói là thọ không khổ không lạc. Vì nó 'nhìn vào' (upekkhati) sự diễn tiến của lạc và khổ, và vì nó an trú trong trạng thái trung tính và diễn tiến theo cách đó, nên được gọi là xả (upekkhā). Như vậy, tam đề này được nói đến bằng cách chỉ lấy hai thuật ngữ từ tam đề về thọ (vedanāttika) để chỉ ra sự khác biệt của lạc không có hỷ so với lạc có hỷ.

8. Dassanattike dassanenāti sotāpattimaggena. So hi paṭhamaṃ nibbānaṃ dassanato dassananti vutto. Gotrabhu pana kiñcāpi paṭhamataraṃ passati, yathā pana rañño santikaṃ kenacideva karaṇīyena āgato puriso dūratova rathikāya carantaṃ hatthikkhandhagataṃ rājānaṃ disvāpi ‘diṭṭho te [Pg.86] rājā’ti puṭṭho disvāpi kattabbakiccassa akatattā ‘na passāmī’ti āha. Evameva nibbānaṃ disvāpi kattabbassa kilesappahānassābhāvā na dassananti vuccati. Tañhi ñāṇaṃ maggassa āvajjanaṭṭhāne tiṭṭhati. Bhāvanāyāti sesamaggattayena. Sesamaggattayañhi paṭhamamaggena diṭṭhasmiṃyeva dhamme bhāvanāvasena uppajjati, adiṭṭhapubbaṃ kiñci na passati, tasmā bhāvanāti vuccati. Tatiyapadaṃ ubhayapaṭikkhepavasena vuttaṃ.

8. Trong tam đề về kiến (dassanattika), 'do kiến' (dassanena) có nghĩa là do Tu-đà-hoàn đạo. Vì đạo ấy thấy Niết-bàn lần đầu tiên nên được gọi là 'kiến' (dassana). Tuy nhiên, mặc dù tâm chuyển tộc (gotrabhū) thấy trước hơn, nhưng cũng giống như một người đến yết kiến vua vì một công việc nào đó, dù đã thấy vua ngồi trên lưng voi đi trên đường từ xa, khi được hỏi 'Ngươi đã thấy vua chưa?', dù đã thấy nhưng vì công việc cần làm chưa được thực hiện nên trả lời 'Tôi chưa thấy'. Tương tự như vậy, dù (tâm chuyển tộc) đã thấy Niết-bàn, nhưng vì việc cần làm là đoạn trừ phiền não chưa được thực hiện, nên không được gọi là 'kiến'. Vì trí tuệ ấy đứng ở vị trí hướng tâm cho đạo. 'Do tu' (bhāvanāya) có nghĩa là do ba đạo còn lại. Vì ba đạo còn lại sanh khởi bằng cách tu tập trên chính pháp đã được thấy bởi đạo đầu tiên, chúng không thấy bất cứ điều gì chưa từng được thấy trước đó, do đó được gọi là 'tu' (bhāvanā). Thuật ngữ thứ ba được nói theo cách phủ định cả hai.

9. Tadanantarattike dassanena pahātabbo hetu etesanti dassanena pahātabbahetukā. Dutiyapadepi eseva nayo. Tatiyapade neva dassanena na bhāvanāya pahātabbo hetu etesanti evamatthaṃ aggahetvā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbo hetu etesaṃ atthīti evamattho gahetabbo. Itarathā hi ahetukānaṃ aggahaṇaṃ bhaveyya; hetuyeva hi tesaṃ natthi yo dassanabhāvanāhi pahātabbo siyā. Sahetukesupi hetuvajjānaṃ pahānaṃ āpajjati, na hetūnaṃ; hetuyeva hi etesaṃ ‘neva dassanena na bhāvanāya pahātabbo’ti vutto, na te dhammā. Ubhayampi cetaṃ anadhippetaṃ. Tasmā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbo hetu etesaṃ atthīti nevadassanena nabhāvanāya pahātabbahetukāti ayamattho gahetabbo.

9. Trong tam đề kế tiếp, (các pháp) có nhân cần được đoạn trừ do kiến được gọi là (các pháp) hữu nhân cần đoạn trừ do kiến (dassanena pahātabbahetukā). Phương pháp này cũng tương tự đối với thuật ngữ thứ hai. Đối với thuật ngữ thứ ba, không nên hiểu theo nghĩa 'nhân của chúng không cần đoạn trừ do kiến cũng không do tu', mà nên hiểu theo nghĩa 'chúng không có nhân nào cần được đoạn trừ do kiến hay do tu'. Nếu không, các pháp vô nhân sẽ không được bao gồm; vì chúng thực sự không có nhân nào để có thể được đoạn trừ do kiến hay do tu. Ngay cả đối với các pháp hữu nhân, điều đó sẽ dẫn đến việc đoạn trừ các pháp khác ngoài nhân, chứ không phải chính các nhân; vì chính nhân của chúng được nói là 'không cần đoạn trừ do kiến cũng không do tu', chứ không phải các pháp ấy. Cả hai điều này đều không phải là ý muốn. Do đó, nên hiểu theo nghĩa này: 'chúng không có nhân nào cần được đoạn trừ do kiến hay do tu', vì vậy (chúng được gọi là) các pháp hữu nhân không cần đoạn trừ do kiến cũng không do tu (nevadassanena nabhāvanāya pahātabbahetukā).

10. Ācayagāmittike kammakilesehi āciyatīti ācayo. Paṭisandhicutigatippavattānaṃ etaṃ nāmaṃ. Tassa kāraṇaṃ hutvā nipphādanakabhāvena taṃ ācayaṃ gacchanti, yassa vā pavattanti taṃ puggalaṃ yathāvuttameva ācayaṃ gamentītipi ācayagāmino; sāsavakusalākusalānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Tato eva ācayasaṅkhātā cayā apetattā, nibbānaṃ apetaṃ cayāti apacayo. Taṃ ārammaṇaṃ katvā pavattanato apacayaṃ gacchantīti apacayagāmino; ariyamaggānametaṃ adhivacanaṃ. Apica pākāraṃ iṭṭhakavaḍḍhakī viya pavattaṃ ācinantā gacchantīti ācayagāmino. Tena citaṃ citaṃ iṭṭhakaṃ viddhaṃsayamāno puriso viya tadeva pavattaṃ apacinantā gacchantīti apacayagāmino. Tatiyapadaṃ ubhayapaṭikkhepena vuttaṃ.

10. Trong tam đề về pháp dẫn đến tích tập (ācayagāmī), 'tích tập' (ācayo) là cái được tích lũy bởi nghiệp và phiền não. Đây là tên gọi cho sự tái sanh, sự chết, thú sanh và dòng diễn tiến (của đời sống). (Các pháp) được gọi là 'dẫn đến tích tập' (ācayagāmino) vì chúng, bằng cách là nguyên nhân và tác nhân tạo ra, đi đến sự tích tập ấy; hoặc chúng làm cho cá nhân mà chúng khởi lên đi đến sự tích tập đã nói. Đây là một tên gọi cho các pháp thiện và bất thiện hữu lậu. Vì đã thoát khỏi sự tích tập được gọi là 'chất chồng' ấy, Niết-bàn là 'không tích tập' (apacayo), tức là không có sự chất chồng. (Các pháp) được gọi là 'dẫn đến không tích tập' (apacayagāmino) vì chúng đi đến sự không tích tập do diễn tiến với đối tượng là Niết-bàn. Đây là một tên gọi cho các thánh đạo. Hơn nữa, giống như người thợ xây gạch xây một bức tường, (các pháp này) diễn tiến trong khi tích lũy dòng đời, do đó chúng là 'dẫn đến tích tập'. Giống như một người phá hủy những viên gạch đã được xây, (các pháp này) diễn tiến trong khi tháo dỡ chính dòng đời ấy, do đó chúng là 'dẫn đến không tích tập'. Thuật ngữ thứ ba được nói theo cách phủ định cả hai.

11. Sekkhattike tīsu sikkhāsu jātāti sekkhā. Sattannaṃ sekkhānaṃ etetipi sekkhā. Apariyositasikkhattā sayameva sikkhantītipi sekkhā[Pg.87]. Upari sikkhitabbābhāvato na sekkhāti asekkhā. Vuḍḍhippattā vā sekkhātipi asekkhā. Arahattaphaladhammānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Tatiyapadaṃ ubhayapaṭikkhepena vuttaṃ.

11. Trong tam đề về hữu học (sekkha), 'hữu học' (sekkhā) là những vị sanh khởi trong ba môn học. Đây là bảy hạng hữu học. Hoặc, vì sự học tập chưa hoàn mãn, họ vẫn đang học, nên gọi là 'hữu học'. Vì không còn gì để học thêm nữa, nên gọi là 'vô học' (asekkhā). Hoặc, họ đã đạt đến đỉnh cao của sự học, nên gọi là 'vô học'. Đây là một tên gọi cho các pháp thuộc A-la-hán quả. Thuật ngữ thứ ba được nói theo cách phủ định cả hai.

12. Parittattike samantato khaṇḍitattā appamattakaṃ parittanti vuccati; ‘parittaṃ gomayapiṇḍa’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.96) viya. Imepi appānubhāvatāya parittā viyāti parittā; kāmāvacaradhammānametaṃ adhivacanaṃ. Kilesavikkhambhanasamatthatāya vipulaphalatāya dīghasantānatāya ca mahantabhāvaṃ gatā, mahantehi vā uḷāracchandavīriyacittapaññehi gatā paṭipannātipi mahaggatā. Pamāṇakarā dhammā rāgādayo pamāṇaṃ nāma. Ārammaṇato vā sampayogato vā natthi etesaṃ pamāṇaṃ, pamāṇassa ca paṭipakkhāti appamāṇā.

12. Trong tam đề về pháp nhỏ hẹp (paritta), một lượng nhỏ được gọi là 'nhỏ hẹp' (paritta) vì nó bị phân mảnh khắp nơi; giống như trong (cụm từ) 'một cục phân bò nhỏ' v.v... Các pháp này cũng vậy, vì có năng lực nhỏ bé, chúng giống như những thứ nhỏ hẹp, nên được gọi là 'nhỏ hẹp' (parittā). Đây là một tên gọi cho các pháp thuộc cõi Dục. (Các pháp) đã đạt đến trạng thái vĩ đại, do có khả năng chế ngự phiền não, có quả báo to lớn, và có dòng tương tục dài lâu, (nên được gọi là) 'đáo đại' (mahaggatā). Hoặc, vì chúng được đạt đến hay chứng ngộ bởi dục, tấn, tâm, và tuệ vĩ đại và cao thượng, nên cũng gọi là 'đáo đại'. Các pháp tạo ra sự đo lường, như tham v.v..., được gọi là 'sự đo lường' (pamāṇa). Đối với các pháp này, không có sự đo lường nào, dù là về đối tượng hay về sự tương ưng, và chúng đối nghịch với sự đo lường, nên được gọi là 'vô lượng' (appamāṇā).

13. Parittārammaṇattike parittaṃ ārammaṇaṃ etesanti parittārammaṇā. Sesapadadvayepi eseva nayo.

13. Trong tam đề về đối tượng nhỏ hẹp (parittārammaṇa), (các pháp) có đối tượng nhỏ hẹp được gọi là (các pháp) có đối tượng nhỏ hẹp (parittārammaṇā). Phương pháp này cũng tương tự đối với hai thuật ngữ còn lại.

14. Hīnattike hīnāti lāmakā akusalā dhammā. Hīnappaṇītānaṃ majjhe bhavāti majjhimā. Avasesā tebhūmakā dhammā uttamaṭṭhena atappakaṭṭhena ca paṇītā; lokuttarā dhammā.

14. Trong tam đề về pháp hạ liệt (hīna), 'hạ liệt' (hīnā) là các pháp bất thiện, thấp kém. 'Trung bình' (majjhimā) là các pháp ở giữa hạ liệt và cao thượng. Các pháp tam giới còn lại (là trung bình). Các pháp siêu thế là 'cao thượng' (paṇītā) theo nghĩa là tối thượng và tuyệt hảo.

15. Micchattattike ‘hitasukhāvahā me bhavissantī’ti evaṃ āsīsitāpi tathā abhāvato, ‘asubhādīsuyeva subha’ntiādi viparītappavattito ca micchāsabhāvāti micchattā; vipākadāne sati khandhabhedānantarameva vipākadānato niyatā; micchattā ca te niyatā cāti micchattaniyatā. Vuttaviparītena atthena sammāsabhāvāti sammattā; sammattā ca te niyatā ca anantarameva phaladānenāti sammattaniyatā. Ubhayathāpi na niyatāti aniyatā.

15. Trong tam đề về tà tánh (micchatta), (các pháp) được gọi là 'tà tánh' (micchattā) vì chúng có bản chất sai lầm, do chúng không như vậy dù được mong mỏi rằng 'chúng sẽ mang lại lợi ích và hạnh phúc cho ta', và do chúng diễn tiến một cách điên đảo, như (thấy) 'cái đẹp trong cái không đẹp' v.v... Khi cho quả, chúng 'nhất định' (niyatā) vì cho quả ngay sau khi uẩn tan rã; chúng vừa là tà tánh vừa là nhất định, nên gọi là 'tà định' (micchattaniyatā). Theo nghĩa ngược lại với những gì đã nói, (các pháp) có bản chất đúng đắn nên gọi là 'chánh tánh' (sammattā); chúng vừa là chánh tánh vừa là nhất định vì cho quả ngay lập tức, nên gọi là 'chánh định' (sammattaniyatā). Không nhất định theo cả hai cách, nên gọi là 'bất định' (aniyatā).

16. Maggārammaṇattike nibbānaṃ maggati, gavesati, kilese vā mārento gacchatīti maggo. Maggo ārammaṇaṃ etesanti maggārammaṇā. Aṭṭhaṅgikopi maggo paccayaṭṭhena etesaṃ hetūti maggahetukā. Maggasampayuttā vā hetū magge vā hetūti maggahetū. Te etesaṃ hetūtipi [Pg.88] maggahetukā. Sammādiṭṭhi sayaṃ maggo ceva hetu ca. Iti maggo hetu etesantipi maggahetukā. Abhibhavitvā pavattanaṭṭhena maggo adhipati etesanti maggādhipatino.

16. Trong bộ ba về đối tượng là đạo (maggārammaṇattika), (pháp) tìm cầu, truy tầm quả vị Niết-bàn, hoặc đi đến trong khi diệt trừ các phiền não được gọi là đạo (maggo). Các pháp lấy đạo làm đối tượng được gọi là có đối tượng là đạo (maggārammaṇā). Bát chi đạo cũng là nhân của các pháp này theo ý nghĩa là duyên, nên được gọi là có nhân là đạo (maggahetukā). Hoặc các nhân tương ưng với đạo, hoặc các nhân trong đạo được gọi là nhân đạo (maggahetū). Chúng là nhân của các pháp này, nên cũng được gọi là có nhân là đạo (maggahetukā). Chánh kiến tự nó vừa là đạo vừa là nhân. Do đó, đạo là nhân của các pháp này, nên cũng được gọi là có nhân là đạo (maggahetukā). Theo ý nghĩa diễn tiến bằng cách áp đảo, đạo là trưởng của các pháp này, nên được gọi là có trưởng là đạo (maggādhipatino).

17. Uppannattike uppādato paṭṭhāya yāva bhaṅgā uddhaṃ pannā gatā pavattāti uppannā. Na uppannāti anuppannā. Pariniṭṭhitakāraṇekadesattā avassaṃ uppajjissantīti uppādino.

17. Trong bộ ba về pháp đã sanh (uppannattika), các pháp đã sanh, đã đi đến, đã diễn tiến lên trên kể từ lúc sanh cho đến lúc diệt được gọi là đã sanh (uppannā). Các pháp chưa sanh được gọi là chưa sanh (anuppannā). Do một phần nguyên nhân đã hoàn tất, chúng chắc chắn sẽ sanh khởi, nên được gọi là sẽ sanh (uppādino).

18. Atītattike attano sabhāvaṃ uppādādikkhaṇaṃ vā patvā atikkantāti atītā. Tadubhayampi na āgatāti anāgatā. Taṃ taṃ kāraṇaṃ paṭicca uppannāti paccuppannā.

18. Trong bộ ba về quá khứ (atītattika), các pháp đã trôi qua sau khi đã đạt đến tự tánh của mình hoặc sát-na sanh v.v... được gọi là quá khứ (atītā). Các pháp chưa đến trong cả hai phương diện ấy được gọi là vị lai (anāgatā). Các pháp đã sanh khởi do duyên theo nguyên nhân này hay nguyên nhân khác được gọi là hiện tại (paccuppannā).

19. Anantarattike atītaṃ ārammaṇaṃ etesanti atītārammaṇā. Sesapadadvayepi eseva nayo.

19. Trong bộ ba tiếp theo, các pháp lấy quá khứ làm đối tượng được gọi là có đối tượng là quá khứ (atītārammaṇā). Phương pháp này cũng tương tự đối với hai chi pháp còn lại.

20. Ajjhattattike ‘evaṃ pavattamānā mayaṃ attā’ti gahaṇaṃ, ‘gamissāmā’ti iminā viya adhippāyena attānaṃ adhikāraṃ katvā pavattāti ajjhattā. ‘Ajjhatta’-saddo panāyaṃ gocarajjhatte niyakajjhatte ajjhattajjhatte visayajjhatteti catūsu atthesu dissati. ‘‘Tenānanda, bhikkhunā tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapetabbaṃ’’ (ma. ni. 3.188), ‘‘ajjhattarato samāhito’’tiādīsu (dha. pa. 362) hi ayaṃ gocarajjhatte dissati. ‘‘Ajjhattaṃ sampasādanaṃ’’ (dī. ni. 1.228; dha. sa. 161), ‘‘ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharatī’’tiādīsu (dī. ni. 2.373) niyakajjhatte. ‘‘Cha ajjhattikāni āyatanānī’’tiādīsu (ma. ni. 3.304) ajjhattajjhatte. ‘‘Ayaṃ kho panānanda, vihāro tathāgatena abhisambuddho yadidaṃ sabbanimittānaṃ amanasikārā ajjhattaṃ suññataṃ upasampajja viharatī’’tiādīsu (ma. ni. 3.187) visayajjhatte; issariyaṭṭhāneti attho. Phalasamāpatti hi buddhānaṃ issariyaṭṭhānaṃ nāma. Idha pana niyakajjhatte adhippeto. Tasmā attano santāne pavattā pāṭipuggalikā dhammā ajjhattāti veditabbā. Tato bāhirabhūtā pana indriyabaddhā vā anindriyabaddhā vā bahiddhā nāma. Tatiyapadaṃ tadubhayavasena vuttaṃ.

20. Trong bộ ba về nội phần (ajjhattattika), các pháp diễn tiến bằng cách lấy tự ngã làm thẩm quyền, với ý định như là sự chấp thủ ‘chúng ta đang diễn tiến như vậy là tự ngã,’ hoặc giống như ý ‘chúng ta sẽ đi,’ được gọi là nội phần (ajjhattā). Từ ‘ajjhatta’ (nội phần) này được thấy trong bốn ý nghĩa: nội phần về hành xứ (gocarajjhatta), nội phần về tự thân (niyakajjhatta), nội phần về tự thể (ajjhattajjhatta), và nội phần về cảnh giới (visayajjhatta). Thật vậy, trong các đoạn như: “Này Ānanda, do đó, vị Tỳ-khưu nên an trú tâm ngay trong tướng định trước kia một cách nội tại” (ma. ni. 3.188), “hoan hỷ trong nội tâm, định tĩnh” (dha. pa. 362), từ này được thấy theo nghĩa nội phần về hành xứ. Trong các đoạn như: “sự tịnh chỉ nội tâm” (dī. ni. 1.228; dha. sa. 161), “vị ấy trú, quán pháp trong các pháp ở nội phần” (dī. ni. 2.373), (từ này được thấy) theo nghĩa nội phần về tự thân. Trong các đoạn như: “sáu nội xứ” (ma. ni. 3.304), (từ này được thấy) theo nghĩa nội phần về tự thể. Trong các đoạn như: “Này Ānanda, sự an trú này đã được Như Lai chánh đẳng giác, đó là, do không tác ý đến tất cả các tướng, vị ấy nhập và an trú trong không tánh nội tại” (ma. ni. 3.187), (từ này được thấy) theo nghĩa nội phần về cảnh giới; nghĩa là trong trạng thái quyền uy. Quả định thật sự là trạng thái quyền uy của các vị Phật. Tuy nhiên, ở đây, nó được chủ định theo nghĩa nội phần về tự thân. Do đó, cần phải hiểu rằng các pháp thuộc cá nhân diễn tiến trong dòng tương tục của chính mình được gọi là nội phần. Còn các pháp ở bên ngoài, dù liên quan đến các căn hay không liên quan đến các căn, được gọi là ngoại phần (bahiddhā). Chi pháp thứ ba được nói theo phương diện của cả hai.

21. Anantarattiko [Pg.89] teyeva tippakārepi dhamme ārammaṇaṃ katvā pavattanavasena vutto.

21. Bộ ba tiếp theo được nói theo phương diện diễn tiến bằng cách lấy chính các pháp ấy trong ba loại làm đối tượng.

22. Sanidassanattike daṭṭhabbabhāvasaṅkhātena saha nidassanenāti sanidassanā. Paṭihananabhāvasaṅkhātena saha paṭighenāti sappaṭighā. Sanidassanā ca te sappaṭighā cāti sanidassanasappaṭighā. Natthi etesaṃ daṭṭhabbabhāvasaṅkhātaṃ nidassananti anidassanā. Anidassanā ca te vuttanayeneva sappaṭighā cāti anidassanasappaṭighā. Tatiyapadaṃ ubhayapaṭikkhepena vuttaṃ. Ayaṃ tāva tikamātikāya anupubbapadavaṇṇanā.

22. Trong bộ ba về pháp hữu kiến (sanidassanattika), các pháp cùng với sự thấy được, được gọi là sự có thể thấy, là pháp hữu kiến (sanidassanā). Các pháp cùng với sự va chạm, được gọi là trạng thái đối ngại, là pháp hữu đối ngại (sappaṭighā). Các pháp ấy vừa hữu kiến vừa hữu đối ngại, nên là pháp hữu kiến hữu đối ngại (sanidassanasappaṭighā). Các pháp không có sự thấy được, được gọi là trạng thái có thể thấy, là pháp vô kiến (anidassanā). Các pháp ấy vừa vô kiến vừa hữu đối ngại theo phương pháp đã nói, nên là pháp vô kiến hữu đối ngại (anidassanasappaṭighā). Chi pháp thứ ba được nói bằng cách phủ định cả hai. Đây là phần tuần tự giải thích các chi pháp trong Mẫu Đề Bộ Ba.

Tikamātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích các chi pháp trong Mẫu Đề Bộ Ba đã hoàn tất.

Dukamātikāpadavaṇṇanā

Phần giải thích các chi pháp trong Mẫu Đề Bộ Hai

1-6. Dukamātikāyaṃ pana tikesu anāgatapadavaṇṇanaṃyeva karissāma. Hetugocchake tāva hetudhammāti mūlaṭṭhena hetusaṅkhātā dhammā. Hetū dhammātipi pāṭho. Na hetūti tesaṃyeva paṭikkhepavacanaṃ. Sampayogato pavattena saha hetunāti sahetukā. Tatheva pavatto natthi etesaṃ hetūti ahetukā. Ekuppādāditāya hetunā sampayuttāti hetusampayuttā. Hetunā vippayuttāti hetuvippayuttā. Imesaṃ dvinnampi dukānaṃ kiñcāpi atthato nānattaṃ natthi, desanāvilāsena pana tathā bujjhantānaṃ vā puggalānaṃ ajjhāsayavasena vuttā. Tato paraṃ paṭhamadukaṃ dutiyatatiyehi saddhiṃ yojetvā tesaṃ ‘hetū na hetū’tiādīnaṃ padānaṃ vasena yathāsambhavato aparepi tayo dukā vuttā. Tattha yatheva ‘hetū ceva dhammā sahetukā cā’ti etaṃ sambhavati, tathā ‘hetū ceva dhammā ahetukā cā’ti idampi. Yathā ca ‘sahetukā ceva dhammā na ca hetū’ti etaṃ sambhavati, tathā ‘ahetukā ceva dhammā na ca hetū’ti idampi. Hetusampayuttadukena saddhiṃ yojanāyapi eseva nayo.

1-6. Tuy nhiên, trong Mẫu Đề Bộ Hai, chúng tôi sẽ chỉ giải thích các chi pháp chưa được đề cập trong các bộ ba. Trước hết, trong nhóm về Nhân (Hetugocchaka), các pháp nhân (hetudhammā) là các pháp được gọi là nhân theo ý nghĩa là gốc rễ. Cũng có cách đọc là các pháp là nhân (hetū dhammā). Không phải nhân (na hetū) là lời phủ định của chính các pháp ấy. Cùng với nhân diễn tiến do sự tương ưng, nên gọi là hữu nhân (sahetukā). Tương tự, các pháp không có nhân diễn tiến như vậy, nên gọi là vô nhân (ahetukā). Tương ưng với nhân do sự đồng sanh v.v..., nên gọi là tương ưng nhân (hetusampayuttā). Bất tương ưng với nhân, nên gọi là bất tương ưng nhân (hetuvippayuttā). Mặc dù không có sự khác biệt về ý nghĩa giữa hai bộ hai này, nhưng chúng được nói ra do sự khéo léo trong thuyết giảng hoặc tùy theo căn tánh của những người hiểu theo cách đó. Sau đó, bằng cách kết hợp bộ hai thứ nhất với bộ hai thứ hai và thứ ba, ba bộ hai khác nữa được nói ra, tùy theo khả năng, dựa trên các chi pháp của chúng như ‘nhân, không phải nhân’ v.v... Trong đó, cũng như trường hợp ‘các pháp vừa là nhân vừa hữu nhân’ có thể xảy ra, thì trường hợp ‘các pháp vừa là nhân vừa vô nhân’ này cũng vậy. Và cũng như trường hợp ‘các pháp hữu nhân nhưng không phải là nhân’ có thể xảy ra, thì trường hợp ‘các pháp vô nhân và không phải là nhân’ này cũng vậy. Phương pháp này cũng tương tự đối với sự kết hợp với bộ hai tương ưng nhân.

Tatra yadetaṃ ‘na hetū dhammā sahetukāpi ahetukāpī’ti siddhe, ‘na hetū kho pana dhammā’ti atirittaṃ ‘kho panā’ti padaṃ vuttaṃ, tassa vasena [Pg.90] ayaṃ atirekattho saṅgahitoti veditabbo. Kathaṃ? Na kevalaṃ ‘na hetu dhammā atha kho aññepi na ca sahetukāpi ahetukāpi icceva, atha kho aññathāpīti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yatheva hi ‘na hetū dhammā sahetukāpi ahetukāpi’, evaṃ ‘hetū dhammā sahetukāpi ahetukāpi’. Yathā ca ‘na hetū dhammā sahetukāpi ahetukāpi’, evaṃ ‘na hetū dhammā hetusampayuttāpi hetuvippayuttāpī’ti.

Trong đó, khi đã xác định rằng ‘các pháp không phải nhân thì vừa hữu nhân vừa vô nhân,’ các từ thừa ‘kho pana’ được nói trong câu ‘na hetū kho pana dhammā’ (tuy nhiên, các pháp không phải nhân). Cần phải hiểu rằng ý nghĩa bổ sung này được bao hàm nhờ vào các từ đó. Như thế nào? Không chỉ là ‘các pháp không phải nhân, và cả các pháp khác nữa, không phải hữu nhân cũng không phải vô nhân,’ mà còn theo cách khác nữa. Điều này được nói như sau: cũng như ‘các pháp không phải nhân thì vừa hữu nhân vừa vô nhân,’ thì cũng vậy ‘các pháp là nhân thì vừa hữu nhân vừa vô nhân.’ Và cũng như ‘các pháp không phải nhân thì vừa hữu nhân vừa vô nhân,’ thì cũng vậy ‘các pháp không phải nhân thì vừa tương ưng nhân vừa bất tương ưng nhân.’

7-13. Cūḷantaradukesu attano nipphādakena saha paccayenāti sappaccayā. Natthi etesaṃ uppāde vā ṭhitiyaṃ vā paccayoti appaccayā. Paccayehi samāgantvā katāti saṅkhatā. Na saṅkhatāti asaṅkhatā. Avinibbhogavasena rūpaṃ etesaṃ atthīti rūpino. Tathāvidhaṃ natthi etesaṃ rūpanti arūpino. Ruppanalakkhaṇaṃ vā rūpaṃ; taṃ etesaṃ atthīti rūpino. Na rūpino arūpino. Lokiyā dhammāti loko vuccati lujjanapalujjanaṭṭhena vaṭṭaṃ; tasmiṃ pariyāpannabhāvena loke niyuttāti lokiyā. Tato uttiṇṇāti uttarā; loke apariyāpannabhāvena lokato uttarāti lokuttarā. Kenaci viññeyyāti cakkhuviññāṇādīsu kenaci ekena cakkhuviññāṇena vā sotaviññāṇena vā vijānitabbā. Kenaci na viññeyyāti teneva cakkhuviññāṇena vā sotaviññāṇena vā na vijānitabbā. Evaṃ sante dvinnampi padānaṃ atthanānattato duko hoti.

7-13. Trong các cặp phụ (Cūḷantaraduka), (các pháp) có nhân duyên cùng với tác nhân tạo ra chính nó được gọi là hữu duyên (sappaccayā). Không có nhân duyên cho sự sanh khởi hay tồn tại của chúng được gọi là vô duyên (appaccayā). Được tạo ra do các duyên hợp lại được gọi là hữu vi (saṅkhatā). Không phải hữu vi là vô vi (asaṅkhatā). Do không thể tách rời, sắc pháp tồn tại nơi chúng nên được gọi là hữu sắc (rūpino). Không có sắc pháp như vậy nơi chúng nên được gọi là vô sắc (arūpino). Hoặc, sắc pháp có đặc tính biến hoại; đặc tính ấy có nơi chúng nên được gọi là hữu sắc (rūpino). Không phải hữu sắc là vô sắc (arūpino). Các pháp thuộc thế gian (lokiyā dhammā) có nghĩa là: thế gian (loko) được gọi là vòng luân hồi (vaṭṭaṃ) vì có ý nghĩa là tan rã và hủy hoại; do bao gồm trong đó, chúng được gắn liền với thế gian nên gọi là thuộc thế gian (lokiyā). Vượt thoát khỏi đó nên gọi là siêu việt (uttarā); do không bao gồm trong thế gian, vượt thoát khỏi thế gian nên gọi là siêu thế (lokuttarā). Có thể được biết bởi thức nào đó (kenaci viññeyyā) có nghĩa là có thể được biết bởi một thức nào đó trong các thức như nhãn thức, v.v., hoặc bởi nhãn thức, hoặc bởi nhĩ thức. Không thể được biết bởi thức nào đó (kenaci na viññeyyā) có nghĩa là không thể được biết bởi chính nhãn thức ấy hoặc nhĩ thức ấy. Khi như vậy, do sự khác biệt về ý nghĩa của cả hai thuật ngữ, nên có một cặp (duka).

14-19. Āsavagocchake āsavantīti āsavā. Cakkhutopi…pe… manatopi sandanti pavattantīti vuttaṃ hoti. Dhammato yāva gotrabhuṃ, okāsato yāva bhavaggaṃ savantīti vā āsavā. Ete dhamme etañca okāsaṃ antokaritvā pavattantīti attho. Antokaraṇattho hi ayaṃ ‘ā’kāro. Cirapārivāsiyaṭṭhena madirādayo āsavā. Āsavā viyātipi āsavā. Lokasmiñhi cirapārivāsikā madirādayo āsavāti vuccanti. Yadi ca cirapārivāsiyaṭṭhena āsavā, eteyeva bhavitumarahanti. Vuttañhetaṃ – ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ito pubbe avijjā nāhosī’’tiādi (a. ni. 10.61). Āyataṃ vā saṃsāradukkhaṃ savanti pasavantītipi āsavā. Tato aññe no āsavā nāma. Attānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattehi [Pg.91] saha āsavehīti sāsavā. Evaṃ pavattamānā natthi etesaṃ āsavāti anāsavā. Sesaṃ hetugocchake vuttanayena veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – yathā tattha ‘na hetū kho pana dhammā sahetukāpi ahetukāpīti ayaṃ osānaduko paṭhamadukassa dutiyapadaṃ ādimhi ṭhapetvā vutto, evaṃ idha ‘no āsavā kho pana dhammā sāsavāpi anāsavāpī’ti na vutto. Kiñcāpi na vutto, atha kho ayañca añño ca bhedo tattha vuttanayeneva veditabbo.

14-19. Trong nhóm Lậu Hoặc (Āsavagocchaka), chúng chảy ra nên gọi là lậu hoặc (āsavā). Điều này có nghĩa là chúng tuôn chảy, diễn tiến từ mắt... cho đến... từ ý. Hoặc, chúng chảy đến tận Chuyển Tộc (gotrabhu) về phương diện pháp, và chảy đến tận Cõi Trời Hữu Đảnh (bhavagga) về phương diện không gian, nên gọi là lậu hoặc. Nghĩa là chúng diễn tiến bao gồm các pháp này và không gian này. Thật vậy, tiếp đầu ngữ ‘ā’ này có nghĩa là bao gồm. Giống như rượu v.v., chúng là lậu hoặc theo nghĩa đã được ngâm ủ lâu ngày. Chúng cũng giống như lậu hoặc (rượu) nên gọi là lậu hoặc. Thật vậy, trong thế gian, rượu v.v. được ngâm ủ lâu ngày được gọi là āsavā. Và nếu chúng là lậu hoặc theo nghĩa đã được ngâm ủ lâu ngày, thì chúng chỉ có thể là những thứ này. Điều này đã được nói: "Này các Tỳ khưu, khởi điểm ban đầu của vô minh không thể được biết rõ, rằng trước đây vô minh đã không có" v.v... (A. Ni. 10.61). Hoặc, chúng chảy ra, sinh ra khổ đau luân hồi dài lâu, nên cũng gọi là lậu hoặc. Các pháp khác ngoài những pháp ấy không được gọi là lậu hoặc. Cùng với các lậu hoặc, đối với các pháp sanh khởi lấy chính mình làm đối tượng, được gọi là hữu lậu (sāsavā). Đối với các pháp không sanh khởi như vậy, không có lậu hoặc nơi chúng, được gọi là vô lậu (anāsavā). Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong nhóm Nhân (Hetugocchaka). Tuy nhiên, có điểm đặc biệt này: giống như ở đó, cặp cuối cùng 'các pháp không phải là nhân, nhưng có thể là hữu nhân hoặc vô nhân' được nói bằng cách đặt thuật ngữ thứ hai của cặp đầu tiên lên trước, thì ở đây, cặp 'các pháp không phải là lậu hoặc, nhưng có thể là hữu lậu hoặc vô lậu' lại không được nói đến. Mặc dù không được nói đến, nhưng sự phân biệt này và các sự phân biệt khác nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở đó.

20-25. Saṃyojanagocchake yassa saṃvijjanti, taṃ puggalaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojenti bandhantīti saṃyojanā. Tato aññe no saṃyojanā nāma. Ārammaṇabhāvaṃ upagantvā saṃyojanasambandhane saṃyojanānaṃ hitāti saṃyojaniyā. Saṃyojanassa ārammaṇapaccayabhūtānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Na saṃyojaniyā asaṃyojaniyā. Sesaṃ hetugocchake vuttanayeneva yojetabbaṃ.

20-25. Trong nhóm Kiết Sử (Saṃyojanagocchaka), chúng trói buộc, cột chặt (saṃyojenti bandhanti) cá nhân nào có chúng vào vòng luân hồi (vaṭṭa), nên được gọi là kiết sử (saṃyojanā). Các pháp khác ngoài những pháp ấy không được gọi là kiết sử. Do trở thành đối tượng, chúng có lợi cho các kiết sử trong việc trói buộc, nên được gọi là thuộc kiết sử (saṃyojaniyā). Đây là tên gọi cho những pháp trở thành duyên đối tượng của kiết sử. Không thuộc kiết sử là không thuộc kiết sử (asaṃyojaniyā). Phần còn lại nên được áp dụng theo phương pháp đã nói trong nhóm Nhân (Hetugocchaka).

26-31. Ganthagocchake yassa saṃvijjanti taṃ cutipaṭisandhivasena vaṭṭasmiṃ ganthenti ghaṭentīti ganthā. Tato aññe no ganthā. Ārammaṇakaraṇavasena ganthehi ganthitabbāti ganthaniyā. Sesaṃ hetugocchake vuttanayeneva yojetabbaṃ. Yathā ca idha, evaṃ ito paresupi vuttāvasesaṃ tattha tattha vuttanayeneva veditabbaṃ.

26-31. Trong nhóm Triền Phược (Ganthagocchaka), chúng cột, nối (ganthenti ghaṭenti) cá nhân nào có chúng vào vòng luân hồi (vaṭṭa) thông qua sự chết và tái sanh, nên được gọi là triền phược (ganthā). Các pháp khác ngoài những pháp ấy không được gọi là triền phược. Do có thể bị triền phược cột lấy bằng cách trở thành đối tượng, nên được gọi là thuộc triền phược (ganthaniyā). Phần còn lại nên được áp dụng theo phương pháp đã nói trong nhóm Nhân (Hetugocchaka). Và cũng như ở đây, trong các phần sau cũng vậy, phần còn lại chưa được nói đến nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày ở mỗi nơi tương ứng.

32-37. Oghagocchake yassa saṃvijjanti taṃ vaṭṭasmiṃyeva ohananti osīdāpentīti oghā. Ārammaṇaṃ katvā atikkamanīyato oghehi atikkamitabbāti oghaniyā. Oghānaṃ ārammaṇadhammā eva veditabbā.

32-37. Trong nhóm Bộc Lưu (Oghagocchaka), chúng nhấn chìm, làm cho chìm đắm (ohananti osīdāpenti) cá nhân nào có chúng vào chính vòng luân hồi, nên được gọi là bộc lưu (oghā). Do phải được vượt qua bằng cách lấy làm đối tượng, chúng có thể bị các bộc lưu vượt qua, nên được gọi là thuộc bộc lưu (oghaniyā). Chúng nên được hiểu chính là các pháp làm đối tượng của các bộc lưu.

38-43. Yogagocchake vaṭṭasmiṃ yojentīti yogā. Yoganiyā oghaniyā viya veditabbā.

38-43. Trong nhóm Ách (Yogagocchaka), chúng cột vào (yojenti) vòng luân hồi, nên được gọi là ách (yogā). Các pháp thuộc ách (yoganiyā) nên được hiểu giống như các pháp thuộc bộc lưu (oghaniyā).

44-49. Nīvaraṇagocchake cittaṃ nīvaranti pariyonandhantīti nīvaraṇā. Nīvaraṇiyā saṃyojaniyā viya veditabbā.

44-49. Trong nhóm Triền Cái (Nīvaraṇagocchaka), chúng ngăn che, bao phủ (nīvaranti pariyonandhanti) tâm, nên được gọi là triền cái (nīvaraṇā). Các pháp thuộc triền cái (nīvaraṇiyā) nên được hiểu giống như các pháp thuộc kiết sử (saṃyojaniyā).

50-54. Parāmāsagocchake [Pg.92] dhammānaṃ yathābhūtaṃ aniccādiākāraṃ atikkamitvā ‘nicca’nti ādivasena pavattamānā parato āmasantīti parāmāsā. Parāmāsehi ārammaṇakaraṇavasena parāmaṭṭhattā parāmaṭṭhā.

50-54. Trong nhóm Chấp Thủ (Parāmāsagocchake), chúng nắm bắt sai lệch (parato āmasanti), sanh khởi theo cách cho là 'thường hằng' v.v., sau khi đã vượt qua bản chất như thật của các pháp là vô thường v.v., nên được gọi là chấp thủ (parāmāsā). Do bị các chấp thủ nắm lấy bằng cách trở thành đối tượng, nên được gọi là bị chấp thủ (parāmaṭṭhā).

55-68. Mahantaradukesu ārammaṇaṃ aggahetvā appavattito saha ārammaṇenāti sārammaṇā. Natthi etesaṃ ārammaṇanti anārammaṇā. Cintanaṭṭhena cittā, vicittaṭṭhena vā cittā. Avippayogavasena cetasi niyuttāti cetasikā. Nirantarabhāvūpagamanatāya, uppādato yāva bhaṅgā, cittena saṃsaṭṭhāti cittasaṃsaṭṭhā. Ekato vattamānāpi nirantarabhāvaṃ anupagamanatāya cittena visaṃsaṭṭhāti cittavisaṃsaṭṭhā. Samuṭṭhahanti etenāti samuṭṭhānaṃ. Cittaṃ samuṭṭhānaṃ etesanti cittasamuṭṭhānā. Saha bhavantīti sahabhuno. Cittena sahabhuno cittasahabhuno. Anuparivattantīti anuparivattino. Kiṃ anuparivattanti? Cittaṃ. Cittassa anuparivattino cittānuparivattino. Cittasaṃsaṭṭhā ca te cittasamuṭṭhānā cāti cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānā. Cittasaṃsaṭṭhā ca te cittasamuṭṭhānā ca cittasahabhuno eva cāti cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānasahabhuno. Cittasaṃsaṭṭhā ca te cittasamuṭṭhānā ca cittānuparivattino eva cāti cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānānuparivattino. Sesāni sabbapadāni vuttapadānaṃ paṭikkhepavasena veditabbāni. Ajjhattajjhattaṃ sandhāya ajjhattattike vuttavasena ajjhattāva ajjhattikā. Tato bahibhūtāti bāhirā. Upādiyanteva bhūtāni, na bhūtāni viya upādiyantīti upādā. Na upādiyantevāti noupādā.

55-68. Trong các bộ đôi lớn, (các pháp) có đối tượng (sārammaṇā) là vì không thể sanh khởi nếu không bắt lấy đối tượng, (chúng sanh khởi) cùng với đối tượng. (Các pháp) không có đối tượng (anārammaṇā) là vì chúng không có đối tượng. Tâm (cittā) là vì có ý nghĩa suy tư, hoặc vì có ý nghĩa đa dạng. Sở hữu tâm (cetasikā) là vì được gắn liền với tâm theo nghĩa không tách rời. Tương ưng với tâm (cittasaṃsaṭṭhā) là vì hòa trộn với tâm từ lúc sanh cho đến lúc diệt, do đạt đến trạng thái không gián đoạn. Bất tương ưng với tâm (cittavisaṃsaṭṭhā) là vì không hòa trộn với tâm, do không đạt đến trạng thái không gián đoạn mặc dù hiện hành cùng một lúc. Do cái này mà sanh khởi, nên gọi là sở sanh (samuṭṭhānaṃ). (Các pháp) có tâm làm sở sanh nên gọi là do tâm sanh (cittasamuṭṭhānā). Cùng hiện hữu nên gọi là câu hữu (sahabhuno). Câu hữu với tâm nên gọi là câu hữu với tâm (cittasahabhuno). Luân chuyển theo nên gọi là tùy chuyển (anuparivattino). Luân chuyển theo cái gì? Theo tâm. Tùy chuyển của tâm nên gọi là tùy chuyển theo tâm (cittānuparivattino). Vừa tương ưng với tâm, vừa do tâm sanh, nên gọi là tương ưng và do tâm sanh (cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānā). Vừa tương ưng với tâm, vừa do tâm sanh, lại vừa câu hữu với tâm, nên gọi là tương ưng, do tâm sanh và câu hữu (cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānasahabhuno). Vừa tương ưng với tâm, vừa do tâm sanh, lại vừa tùy chuyển theo tâm, nên gọi là tương ưng, do tâm sanh và tùy chuyển (cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānānuparivattino). Tất cả các thuật ngữ còn lại nên được hiểu theo cách phủ định các thuật ngữ đã được nói đến. (Pháp) nội (ajjhattikā) là pháp bên trong, theo cách đã được nói trong bộ ba nội phần, liên quan đến tự thân. (Pháp) ngoại (bāhirā) là vì ở bên ngoài cái đó. (Pháp) sở tạo (upādā) là vì chúng được các đại hiển tạo ra, chứ không phải chúng được tạo ra như các đại hiển. Không được tạo ra như vậy nên gọi là vô sở tạo (noupādā).

69-74. Upādānagocchake bhusaṃ ādiyantīti upādānā; daḷhaggāhaṃ gaṇhantīti attho. Tato aññe noupādānā.

69-74. Trong nhóm thủ, thủ (upādānā) là vì chúng bám giữ một cách mạnh mẽ; nghĩa là chúng nắm giữ một cách chắc chắn. Các pháp khác ngoài những pháp này là vô thủ (noupādānā).

75-82. Kilesagocchake saṃkiliṭṭhattike vuttanayeneva attho veditabbo.

75-82. Trong nhóm phiền não, ý nghĩa cần được hiểu theo phương pháp đã được nói trong bộ ba ô nhiễm.

83-100. Piṭṭhidukesu kāme avacarantīti kāmāvacarā rūpe avacarantīti rūpāvacarā. Arūpe avacarantīti arūpāvacarā. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana parato āvi bhavissati. Tebhūmakavaṭṭe pariyāpannā antogadhāti pariyāpannā. Tasmiṃ na pariyāpannāti apariyāpannā. Vaṭṭamūlaṃ chindantā nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā vaṭṭato niyyantīti niyyānikā. Iminā [Pg.93] lakkhaṇena na niyyantīti aniyyānikā. Cutiyā vā attano vā pavattiyā anantaraṃ phaladāne niyatattā niyatā. Tathā aniyatattā aniyatā. Aññe dhamme uttaranti pajahantīti uttarā. Attānaṃ uttarituṃ samatthehi saha uttarehīti sauttarā. Natthi etesaṃ uttarāti anuttarā. Raṇanti etehīti raṇā; yehi abhibhūtā sattā nānappakārena kandanti paridevanti, tesaṃ rāgādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Sampayogavasena pahānekaṭṭhatāvasena ca saha raṇehīti saraṇā. Tenākārena natthi etesaṃ raṇāti araṇā.

83-100. Trong các bộ đôi phụ trợ, (pháp) hành xứ trong cõi dục nên gọi là dục giới (kāmāvacarā), hành xứ trong cõi sắc nên gọi là sắc giới (rūpāvacarā). Hành xứ trong cõi vô sắc nên gọi là vô sắc giới (arūpāvacarā). Đây là phần tóm tắt ở đây. Phần chi tiết sẽ được làm rõ sau. (Pháp) thuộc về (pariyāpannā) là vì được bao gồm, nằm trong vòng luân hồi của ba cõi. Không thuộc về trong đó nên gọi là không thuộc về (apariyāpannā). (Pháp) xuất thế (niyyānikā) là vì chúng đoạn trừ gốc rễ của luân hồi, lấy Niết Bàn làm đối tượng, và dẫn ra khỏi vòng luân hồi. Không dẫn ra với đặc tính này nên gọi là không xuất thế (aniyyānikā). (Pháp) nhất định (niyatā) là vì được xác định trong việc cho quả ngay sau khi chết hoặc trong chính đời sống của mình. Không được xác định như vậy nên gọi là bất định (aniyatā). (Pháp) thượng (uttarā) là vì chúng vượt qua, từ bỏ các pháp khác. (Pháp) hữu thượng (sauttarā) là vì cùng với các pháp thượng có khả năng vượt qua chính nó. Không có gì vượt qua chúng nên gọi là vô thượng (anuttarā). Do những pháp này mà có chiến tranh, nên gọi là chiến tranh (raṇā); đây là tên gọi của tham ái v.v..., do bị chúng áp đảo mà chúng sanh khóc lóc, than van đủ cách. (Pháp) hữu chiến (saraṇā) là vì cùng với chiến tranh theo nghĩa tương ưng và theo nghĩa có cùng một phận sự là bị đoạn trừ. Theo cách đó, chúng không có chiến tranh nên gọi là vô chiến (araṇā).

Suttantikadukamātikāpadavaṇṇanā

Giải Thích Các Thuật Ngữ Trong Mẫu Đề Bộ Đôi Kinh Tạng

101-108. Suttantikadukesu sampayogavasena vijjaṃ bhajantīti vijjābhāgino; vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vattantītipi vijjābhāgino. Tattha vipassanāñāṇaṃ, manomayiddhi, cha abhiññāti aṭṭha vijjā. Purimena atthena tāhi sampayuttadhammāpi vijjābhāgino. Pacchimena atthena tāsu yā kāci ekā vijjā vijjā. Sesā vijjābhāginoti. Evaṃ vijjāpi vijjāya sampayuttadhammāpi vijjābhāginotveva veditabbā. Idha pana sampayuttadhammāva adhippetā. Sampayogavaseneva avijjaṃ bhajantīti avijjābhāgino. Avijjābhāge avijjākoṭṭhāse vattantītipi avijjābhāgino. Tattha dukkhapaṭicchādakaṃ tamo samudayādipaṭicchādakanti catasso avijjā. Purimanayeneva tāhi sampayuttadhammāpi avijjābhāgino. Tāsu yā kāci ekā avijjā avijjā. Sesā avijjābhāginoti. Evaṃ avijjāpi avijjāya sampayuttadhammāpi avijjābhāginotveva veditabbā. Idha pana sampayuttadhammāva adhippetā.

101-108. Trong các bộ đôi Kinh Tạng, (pháp) thuộc phần minh (vijjābhāgino) là vì chúng tham dự vào minh theo nghĩa tương ưng; hoặc (pháp) thuộc phần minh là vì chúng hiện hành trong phần minh, trong phạm vi của minh. Trong đó, có tám loại minh: tuệ quán, hóa tâm thần thông, và sáu thắng trí. Theo nghĩa thứ nhất, các pháp tương ưng với chúng cũng là thuộc phần minh. Theo nghĩa thứ hai, bất kỳ một minh nào trong số đó là minh, các pháp còn lại là thuộc phần minh. Như vậy, cả minh và các pháp tương ưng với minh đều cần được hiểu là thuộc phần minh. Tuy nhiên, ở đây chỉ có ý nói đến các pháp tương ưng. (Pháp) thuộc phần vô minh (avijjābhāgino) là vì chúng tham dự vào vô minh theo nghĩa tương ưng. Hoặc (pháp) thuộc phần vô minh là vì chúng hiện hành trong phần vô minh, trong phạm vi của vô minh. Trong đó, có bốn loại vô minh: bóng tối che lấp khổ, che lấp tập khởi v.v... Theo phương pháp trước, các pháp tương ưng với chúng cũng là thuộc phần vô minh. Bất kỳ một vô minh nào trong số đó là vô minh, các pháp còn lại là thuộc phần vô minh. Như vậy, cả vô minh và các pháp tương ưng với vô minh đều cần được hiểu là thuộc phần vô minh. Tuy nhiên, ở đây chỉ có ý nói đến các pháp tương ưng.

Puna anajjhottharaṇabhāvena kilesandhakāraṃ viddhaṃsetuṃ asamatthatāya vijju upamā etesanti vijjūpamā. Nissesaṃ viddhaṃsanasamatthatāya vajiraṃ upamā etesanti vajirūpamā. Bālesu ṭhitattā yattha ṭhitā tadupacārena bālā. Paṇḍitesu ṭhitattā paṇḍitā. Bālakarattā vā bālā, paṇḍitakarattā paṇḍitā. Kaṇhāti kāḷakā, cittassa apabhassarabhāvakaraṇā. Sukkāti odātā[Pg.94], cittassa pabhassarabhāvakaraṇā. Kaṇhābhijātihetuto vā kaṇhā; sukkābhijātihetuto sukkā. Idha ceva samparāye ca tapentīti tapanīyā. Na tapanīyā atapanīyā.

Lại nữa, (pháp) ví như tia chớp (vijjūpamā) là vì chúng có tia chớp làm ví dụ, do không có khả năng phá tan bóng tối phiền não vì không thể áp đảo hoàn toàn. (Pháp) ví như kim cương (vajirūpamā) là vì chúng có kim cương làm ví dụ, do có khả năng phá tan hoàn toàn không còn dư sót. (Pháp) ngu si (bālā) là vì chúng tồn tại nơi kẻ ngu, do ẩn dụ từ nơi chúng tồn tại. (Pháp) trí tuệ (paṇḍitā) là vì chúng tồn tại nơi bậc trí. Hoặc, (pháp) ngu si là vì chúng làm cho ngu si, (pháp) trí tuệ là vì chúng làm cho có trí tuệ. (Pháp) đen (kaṇhā) là vì chúng có màu đen, do làm cho tâm không trong sáng. (Pháp) trắng (sukkā) là vì chúng trong sạch, do làm cho tâm trong sáng. Hoặc, (pháp) đen là vì là nhân cho sanh thú đen tối; (pháp) trắng là vì là nhân cho sanh thú trong sáng. (Pháp) gây ray rứt (tapanīyā) là vì chúng làm cho ray rứt ở đời này và đời sau. Không gây ray rứt là (pháp) không gây ray rứt (atapanīyā).

Adhivacanadukādayo tayo atthato ninnānākaraṇā; byañjanamevettha nānaṃ. Sirivaḍḍhako dhanavaḍḍhakoti ādayo hi vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattā adhivacanā nāma. Adhivacanānaṃ pathā adhivacanapathā. ‘‘Abhisaṅkharontīti kho, bhikkhave, tasmā saṅkhārā’’ti (saṃ. ni. 3.79) evaṃ niddhāretvā sahetukaṃ katvā vuccamānā abhilāpā nirutti nāma. Niruttīnaṃ pathā niruttipathā. Takko vitakko saṅkappoti (dha. sa. 7) evaṃ tena tena pakārena ñāpanato paññatti nāma. Paññattīnaṃ pathā paññattipathā. Ettha ca ekaṃ dukaṃ vatvāpi itaresaṃ vacane payojanaṃ hetugocchake vuttanayeneva veditabbaṃ.

Ba pháp nhị đề bắt đầu bằng Adhivacanaduka (pháp nhị đề về danh xưng) về mặt ý nghĩa thì không có sự khác biệt; ở đây chỉ có văn tự là khác nhau. Thật vậy, các từ như Sirivaḍḍhaka (người làm tăng trưởng tài lộc), Dhanavaḍḍhaka (người làm tăng trưởng của cải) v.v... được gọi là danh xưng (adhivacana) vì chúng được hình thành chỉ dựa trên lời nói. Con đường của các danh xưng là adhivacanapatha (danh xưng đạo). Những cách diễn đạt được nói ra sau khi đã xác định và nêu rõ nguyên nhân, như trong câu: "Này các Tỳ khưu, vì chúng tạo tác nên được gọi là các hành (saṅkhāra)", được gọi là ngữ nguyên (nirutti). Con đường của các ngữ nguyên là niruttipatha (ngữ nguyên đạo). Việc làm cho biết bằng các cách thức khác nhau như: "Tầm, tứ, và ý định" được gọi là chế định (paññatti). Con đường của các chế định là paññattipatha (chế định đạo). Và ở đây, mặc dù chỉ nói một pháp nhị đề, nhưng lợi ích của việc nói đến các pháp nhị đề khác nên được hiểu theo cách đã được trình bày trong chùm nhân (hetugocchaka).

109-118. Nāmarūpaduke nāmakaraṇaṭṭhena namanaṭṭhena nāmanaṭṭhena ca nāmaṃ. Ruppanaṭṭhena rūpaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana nikkhepakaṇḍe āvi bhavissati. Avijjāti dukkhādīsu aññāṇaṃ. Bhavataṇhāti bhavapatthanā. Bhavadiṭṭhīti bhavo vuccati sassataṃ; sassatavasena uppajjanadiṭṭhi. Vibhavadiṭṭhīti vibhavo vuccati ucchedaṃ; ucchedavasena uppajjanadiṭṭhi. Sassato attā ca loko cāti pavattā diṭṭhi sassatadiṭṭhi. Ucchijjissatīti pavattā diṭṭhi ucchedadiṭṭhi. Antavāti pavattā diṭṭhi antavādiṭṭhi. Anantavāti pavattā diṭṭhi anantavādiṭṭhi. Pubbantaṃ anugatā diṭṭhi pubbantānudiṭṭhi. Aparantaṃ anugatā diṭṭhi aparantānudiṭṭhi. Ahirikanti yaṃ na hiriyati hiriyitabbenāti (dha. sa. 387) evaṃ vitthāritā nillajjatā. Anottappanti yaṃ na ottappati ottappitabbenāti evaṃ vitthārito abhāyanakaākāro. Hiriyanā hirī, ottappanā ottappaṃ. Dovacassatādīsu dukkhaṃ vaco etasmiṃ vippaṭikūlagāhimhi vipaccanīkasāte anādare puggaleti dubbaco. Tassa kammaṃ dovacassaṃ. Tassa bhāvo dovacassatā. Pāpā assaddhādayo puggalā etassa mittāti pāpamitto; tassa bhāvo pāpamittatā. Sovacassatā ca kalyāṇamittatā ca vuttapaṭipakkhanayena veditabbā.

109-118. Trong pháp nhị đề về danh sắc, danh (nāma) có nghĩa là làm cho có tên, có nghĩa là hướng đến, và có nghĩa là uốn cong. Sắc (rūpa) có nghĩa là bị biến hoại. Đây là phần tóm tắt. Phần chi tiết sẽ được làm rõ trong chương Nikkhepakaṇḍa. Vô minh (avijjā) là sự không biết về khổ, v.v... Hữu ái (bhavataṇhā) là sự mong cầu cõi hữu. Hữu kiến (bhavadiṭṭhi) là: cõi hữu được gọi là thường hằng; là tà kiến khởi lên theo quan điểm thường hằng. Phi hữu kiến (vibhavadiṭṭhi) là: phi hữu được gọi là đoạn diệt; là tà kiến khởi lên theo quan điểm đoạn diệt. Tà kiến cho rằng "ngã và thế gian là thường hằng" là thường kiến. Tà kiến cho rằng "sẽ bị đoạn diệt" là đoạn kiến. Tà kiến cho rằng "(thế gian) có giới hạn" là hữu biên kiến. Tà kiến cho rằng "(thế gian) không có giới hạn" là vô biên kiến. Tà kiến liên quan đến quá khứ là tà kiến chấp quá khứ. Tà kiến liên quan đến tương lai là tà kiến chấp tương lai. Vô tàm (ahirika) là sự không hổ thẹn đối với điều đáng hổ thẹn, được giải thích rộng là sự không biết xấu hổ. Vô quý (anottappa) là sự không ghê sợ đối với điều đáng ghê sợ, được giải thích rộng là trạng thái không sợ hãi. Sự hổ thẹn là tàm, sự ghê sợ là quý. Trong các pháp như tính khó dạy, người có lời nói khó nghe, người có thái độ chống đối, người có tính cách trái ngược, người không tôn trọng, được gọi là người khó dạy (dubbaco). Hành động của người đó là sự khó dạy (dovacassaṃ). Bản chất của người đó là tính khó dạy (dovacassatā). Người có bạn bè là những người xấu ác như người không có đức tin, v.v... được gọi là người có bạn ác (pāpamitto); bản chất của người đó là tính có bạn ác (pāpamittatā). Tính dễ dạy và tính có bạn lành nên được hiểu theo cách đối nghịch với những gì đã được nói.

119-123. ‘Pañcapi [Pg.95] āpattikkhandhā āpattiyo, sattapi āpattikkhandhā āpattiyo’ti (dha. sa. 1336) evaṃ vuttāsu āpattīsu kusalabhāvo āpattikusalatā. Tāhi āpattīhi vuṭṭhāne kusalabhāvo āpattivuṭṭhānakusalatā. Samāpattīsu kusalabhāvo samāpattikusalatā. Samāpattīnaṃ appanāparicchedapaññāyetaṃ adhivacanaṃ. Samāpattīhi vuṭṭhāne kusalabhāvo samāpattivuṭṭhānakusalatā. Aṭṭhārasasu dhātūsu kusalabhāvo dhātukusalatā. Tāsaṃyeva dhātūnaṃ manasikāre kusalabhāvo manasikārakusalatā. Cakkhāyatanādīsu kusalabhāvo āyatanakusalatā. Dvādasaṅge paṭiccasamuppāde kusalabhāvo paṭiccasamuppādakusalatā. Tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne kusalabhāvo ṭhānakusalatā. Ṭhānanti kāraṇaṃ vuccati. Tasmiñhi tadāyattavuttitāya phalaṃ tiṭṭhati nāma, tasmā ṭhānanti vuttaṃ. Aṭṭhāne kusalabhāvo aṭṭhānakusalatā.

119-123. Sự thiện xảo trong các tội được nói đến như: "Năm uẩn tội là các tội, bảy uẩn tội là các tội" là sự thiện xảo về tội (āpattikusalatā). Sự thiện xảo trong việc ra khỏi các tội ấy là sự thiện xảo về việc xuất tội (āpattivuṭṭhānakusalatā). Sự thiện xảo trong các định chứng là sự thiện xảo về định chứng (samāpattikusalatā). Đây là danh xưng cho trí tuệ phân định an chỉ của các định chứng. Sự thiện xảo trong việc ra khỏi các định chứng là sự thiện xảo về việc xuất định (samāpattivuṭṭhānakusalatā). Sự thiện xảo trong mười tám giới là sự thiện xảo về giới (dhātukusalatā). Sự thiện xảo trong việc tác ý đến chính các giới ấy là sự thiện xảo về tác ý (manasikārakusalatā). Sự thiện xảo trong các xứ như nhãn xứ, v.v... là sự thiện xảo về xứ (āyatanakusalatā). Sự thiện xảo trong pháp Duyên khởi có mười hai chi phần là sự thiện xảo về Duyên khởi (paṭiccasamuppādakusalatā). Sự thiện xảo trong từng xứ là sự thiện xảo về xứ (ṭhānakusalatā). Xứ (ṭhāna) được gọi là nguyên nhân. Thật vậy, trong đó, quả được gọi là tồn tại do sự vận hành phụ thuộc vào nó, vì vậy nó được gọi là xứ (ṭhāna). Sự thiện xảo trong phi xứ là sự thiện xảo về phi xứ (aṭṭhānakusalatā).

124-134. Ujubhāvo ajjavo. Mudubhāvo maddavo. Adhivāsanasaṅkhāto khamanabhāvo khanti. Suratassa bhāvo soraccaṃ. Sammodakamudubhāvasaṅkhāto sakhilabhāvo sākhalyaṃ. Yathā parehi saddhiṃ attano chiddaṃ na hoti evaṃ dhammāmisehi paṭisantharaṇaṃ paṭisanthāro. Indriyasaṃvarabhedasaṅkhāto manacchaṭṭhesu indriyesu aguttadvārabhāvo indriyesu aguttadvāratā. Paṭiggahaṇaparibhogavasena bhojane mattaṃ ajānanabhāvo bhojane amattaññutā. Anantaraduko vuttapaṭipakkhanayena veditabbo. Sativippavāsasaṅkhāto muṭṭhassatibhāvo muṭṭhassaccaṃ. Asampajānabhāvo asampajaññaṃ. Saratīti sati. Sampajānātīti sampajaññaṃ. Appaṭisaṅkhāne akampanaṭṭhena paṭisaṅkhānasaṅkhātaṃ balaṃ paṭisaṅkhānabalaṃ. Vīriyasīsena satta bojjhaṅge bhāventassa uppannaṃ balaṃ bhāvanābalaṃ. Paccanīkadhamme sametīti samatho. Aniccādivasena vividhena ākārena passatīti vipassanā. Samathova taṃ ākāraṃ gahetvā puna pavattetabbassa samathassa nimittavasena samathanimittaṃ. Paggāhanimittepi eseva nayo. Sampayuttadhamme paggaṇhātīti paggāho. Na vikkhipatīti avikkhepo.

124-134. Tính ngay thẳng là sự chính trực (ajjavo). Tính mềm mỏng là sự nhu hòa (maddavo). Tính kiên nhẫn, được gọi là sự chịu đựng, là kham nhẫn (khanti). Bản chất của người hiền lành là sự hiền hòa (soraccaṃ). Tính thân thiện, được gọi là trạng thái vui vẻ và mềm mỏng, là sự hòa ái (sākhalyaṃ). Sự tiếp đãi (paṭisanthāro) là việc đối xử bằng pháp và vật thực sao cho không có sự rạn nứt giữa mình với người khác. Tính không phòng hộ các căn (indriyesu aguttadvāratā) là trạng thái không bảo vệ các cửa trong sáu căn với ý là căn thứ sáu, được gọi là một loại không thu thúc lục căn. Tính không biết tiết độ trong ăn uống (bhojane amattaññutā) là trạng thái không biết chừng mực trong việc ăn uống về phương diện thọ nhận và tiêu thụ. Pháp nhị đề kế tiếp nên được hiểu theo cách đối nghịch với những gì đã được nói. Sự thất niệm (muṭṭhassaccaṃ) là trạng thái quên niệm, được gọi là sự vắng mặt của niệm. Trạng thái không tỉnh giác là sự bất tỉnh giác (asampajaññaṃ). Ghi nhớ là niệm (sati). Biết rõ là tỉnh giác (sampajaññaṃ). Thẩm sát lực (paṭisaṅkhānabalaṃ) là sức mạnh được gọi là sự thẩm sát, có ý nghĩa là không lay động trong sự không thẩm sát. Tu tập lực (bhāvanābalaṃ) là sức mạnh phát sinh nơi người tu tập bảy giác chi với tinh tấn làm đầu. Làm cho các pháp đối nghịch được lắng dịu là chỉ (samatho). Thấy theo nhiều phương diện như vô thường, v.v... là quán (vipassanā). Chỉ tướng (samathanimittaṃ) là chính pháp chỉ, khi nắm giữ phương diện ấy, nó trở thành tướng cho pháp chỉ được tiến hành trở lại. Đối với đề mục tướng (paggāhanimitta) cũng theo cách này. Nâng đỡ các pháp tương ưng là sự đề mục (paggāho). Không phân tán là sự bất tán loạn (avikkhepo).

135-142. Sīlavināsikā asaṃvarasaṅkhātā sīlassa vipatti sīlavipatti. Sammādiṭṭhivināsikā micchādiṭṭhisaṅkhātā diṭṭhiyā vipatti diṭṭhivipatti. Soraccameva [Pg.96] sīlassa sampādanato sīlaparipūraṇato sīlassa sampadāti sīlasampadā. Diṭṭhipāripūribhūtaṃ ñāṇaṃ diṭṭhiyā sampadāti diṭṭhisampadā. Visuddhibhāvaṃ sampattā sīlasaṅkhātā sīlassa visuddhi, sīlavisuddhi. Nibbānasaṅkhātaṃ visuddhiṃ pāpetuṃ samatthā, dassanasaṅkhātā, diṭṭhiyā visuddhi diṭṭhivisuddhi. Diṭṭhivisuddhi kho pana yathādiṭṭhissa ca padhānanti kammassakataññāṇādisaṅkhātā diṭṭhivisuddhi ceva yathādiṭṭhissa ca anurūpadiṭṭhissa kalyāṇadiṭṭhissa taṃsampayuttameva padhānaṃ. Saṃvegoti jātiādīni paṭicca uppannabhayasaṅkhātaṃ saṃvijjanaṃ. Saṃvejaniyaṭṭhānanti saṃvegajanakaṃ jātiādikāraṇaṃ. Saṃviggassa ca yonisopadhānanti evaṃ saṃvegajātassa upāyapadhānaṃ. Asantuṭṭhitā ca kusalesu dhammesūti kusaladhammapūraṇe asantuṭṭhibhāvo. Appaṭivānitā ca padhānasminti arahattaṃ apatvā padhānasmiṃ anivattanatā anosakkanatā. Vijānanato vijjā. Vimuccanato vimutti. Khaye ñāṇanti kilesakkhayakare ariyamagge ñāṇaṃ. Anuppāde ñāṇanti paṭisandhivasena anuppādabhūte taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ anuppādapariyosāne uppanne ariyaphale ñāṇaṃ. Ayaṃ mātikāya anupubbapadavaṇṇanā.

Sự thất bại của giới, được gọi là sự không phòng hộ, làm hủy hoại giới, là giới thất bại (sīlavipatti). Sự thất bại của tri kiến, được gọi là tà kiến, làm hủy hoại chánh kiến, là kiến thất bại (diṭṭhivipatti). Chính sự nhu hòa, do thành tựu giới, do làm viên mãn giới, là sự thành tựu của giới, nên gọi là giới thành tựu (sīlasampadā). Trí tuệ làm viên mãn tri kiến là sự thành tựu của tri kiến, nên gọi là kiến thành tựu (diṭṭhisampadā). Sự trong sạch của giới, được gọi là giới đã đạt đến trạng thái thanh tịnh, là giới thanh tịnh (sīlavisuddhi). Sự trong sạch của tri kiến, được gọi là sự thấy, có khả năng đưa đến sự thanh tịnh được gọi là Nibbāna, là kiến thanh tịnh (diṭṭhivisuddhi). Kiến thanh tịnh, được gọi là nghiệp tự hữu trí v.v., và sự tinh tấn của người có tri kiến như thật, có tri kiến tương ứng, có tri kiến tốt đẹp, chính là sự tinh tấn tương ưng với điều đó. Chấn động (saṃvega) là sự rung động được gọi là nỗi sợ hãi sanh khởi do duyên sanh v.v... Cảnh chấn động (saṃvejaniyaṭṭhāna) là nguyên nhân như sanh v.v... làm sanh khởi sự chấn động. Sự tinh tấn như lý của người đã chấn động là sự tinh tấn có phương pháp của người đã sanh khởi chấn động như vậy. Sự không thỏa mãn trong các pháp thiện là trạng thái không thỏa mãn trong việc làm viên mãn các pháp thiện. Sự không thối chuyển trong tinh tấn là không quay lui, không lùi bước trong sự tinh tấn khi chưa đạt đến A-la-hán quả. Do biết rõ nên gọi là minh (vijjā). Do giải thoát nên gọi là giải thoát (vimutti). Trí trong sự đoạn tận (khaye ñāṇa) là trí trong Thánh đạo làm đoạn tận các phiền não. Trí trong sự không sanh (anuppāde ñāṇa) là trí trong Thánh quả sanh khởi khi sự không sanh của các phiền não tương ứng cần được đoạn trừ bởi đạo lộ ấy đã kết thúc, (các phiền não ấy) đã trở thành không sanh khởi do sự tái sanh. Đây là phần giải thích tuần tự các từ trong mẫu đề.

Dukamātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần giải thích các từ trong mẫu đề đôi.

Kāmāvacarakusalapadabhājanīyaṃ

Phần phân tích chi tiết về Thiện Dục giới

1. Idāni [Pg.97] yathānikkhittāya mātikāya saṅgahite dhamme pabhedato dassetuṃ katame dhammā kusalāti idaṃ padabhājanīyaṃ āraddhaṃ. Tattha yadetaṃ yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotīti paṭhamaṃ kāmāvacarakusalaṃ dassitaṃ, tassa tāva niddese dhammavavatthānavāro saṅgahavāro suññatavāroti tayo mahāvārā honti. Tesu dhammavavatthānavāro uddesaniddesavasena dvidhā ṭhito. Tesu uddesavārassa pucchā, samayaniddeso, dhammuddeso, appanāti cattāro paricchedā. Tesu ‘katame dhammā kusalā’ti ayaṃ pucchā nāma. ‘Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ…pe… tasmiṃ samaye’ti ayaṃ samayaniddeso nāma. ‘Phasso hoti…pe… avikkhepo hotī’ti ayaṃ dhammuddeso nāma. ‘Ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ime dhammā kusalā’ti ayaṃ appanā nāma.

1. Bây giờ, để trình bày một cách chi tiết các pháp đã được thâu tóm trong mẫu đề đã được trình bày, phần phân tích chi tiết (padabhājanīya) này được bắt đầu với câu hỏi "Các pháp thiện là gì?". Trong đó, tâm thiện Dục giới đầu tiên đã được trình bày qua câu "Vào lúc nào tâm thiện Dục giới sanh khởi". Trong phần giải thích về điều đó, có ba đại chương là: chương xác định pháp (dhammavavatthānavāra), chương tổng hợp (saṅgahavāra), và chương tánh không (suññatavāra). Trong số đó, chương xác định pháp được chia làm hai theo cách đề cương và giải thích. Trong số đó, chương đề cương có bốn phần: câu hỏi, giải thích về thời điểm, đề cương các pháp, và kết luận. Trong đó, câu "Các pháp thiện là gì?" này được gọi là câu hỏi. Câu "Vào lúc nào... Dục giới... vào lúc ấy" này được gọi là giải thích về thời điểm. Câu "Có xúc... cho đến... có sự không tán loạn" này được gọi là đề cương các pháp. Câu "Và vào lúc ấy, còn có các pháp vô sắc nào khác sanh khởi do duyên, các pháp này là thiện" này được gọi là kết luận.

Evaṃ catūhi paricchedehi ṭhitassa uddesavārassa yvāyaṃ paṭhamo pucchāparicchedo, tattha ‘katame dhammā kusalā’ti ayaṃ kathetukamyatāpucchā. Pañcavidhāhi pucchā – adiṭṭhajotanāpucchā, diṭṭhasaṃsandanāpucchā, vimaticchedanāpucchā, anumatipucchā, kathetukamyatāpucchāti. Tāsaṃ idaṃ nānattaṃ –

Như vậy, trong chương đề cương được thiết lập với bốn phần, phần câu hỏi đầu tiên này, trong đó câu "Các pháp thiện là gì?" là câu hỏi do muốn thuyết giảng. Có năm loại câu hỏi: câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy, câu hỏi để đối chiếu điều đã thấy, câu hỏi để đoạn trừ hoài nghi, câu hỏi để được chấp thuận, và câu hỏi do muốn thuyết giảng. Đây là sự khác biệt của chúng:

Katamā adiṭṭhajotanāpucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti, adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ. Tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhūtatthāya vibhāvanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ adiṭṭhajotanāpucchā (mahāni. 150; cūḷani. puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12).

Câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy là gì? (Là câu hỏi về) một đặc tính tự nhiên chưa được biết, chưa được thấy, chưa được cân nhắc, chưa được thẩm xét, chưa được hiển lộ, chưa được làm cho rõ ràng. Người ấy đặt câu hỏi để biết, để thấy, để cân nhắc, để thẩm xét, vì mục đích làm cho hiển lộ, vì mục đích làm cho rõ ràng về đặc tính ấy. Đây là câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy.

Katamā diṭṭhasaṃsandanāpucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti, diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ, so aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ diṭṭhasaṃsandanāpucchā (mahāni. 150; cūḷani. puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12).

Câu hỏi để đối chiếu điều đã thấy là gì? (Là câu hỏi về) một đặc tính tự nhiên đã được biết, đã được thấy, đã được cân nhắc, đã được thẩm xét, đã được hiển lộ, đã được làm cho rõ ràng. Người ấy đặt câu hỏi cùng với các bậc hiền trí khác vì mục đích đối chiếu. Đây là câu hỏi để đối chiếu điều đã thấy.

Katamā [Pg.98] vimaticchedanāpucchā? Pakatiyā saṃsayapakkhando hoti, vimatipakkhando dveḷhakajāto – ‘evaṃ nu kho, nanu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’ti. So vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ vimaticchedanāpucchā (mahāni. 150; cūḷani. puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12).

Câu hỏi để đoạn trừ hoài nghi là gì? (Là khi) một người tự nhiên rơi vào nghi ngờ, rơi vào hoài nghi, sanh khởi sự phân vân: "Có phải như vậy chăng? Hay không phải như vậy chăng? Là cái gì chăng? Là như thế nào chăng?". Người ấy đặt câu hỏi vì mục đích đoạn trừ hoài nghi. Đây là câu hỏi để đoạn trừ hoài nghi.

Katamā anumatipucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ anumatiyā pañhaṃ pucchati – ‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’ti? ‘Aniccaṃ, bhante’. ‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’ti? ‘Dukkhaṃ, bhante’. ‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti? ‘Nohetaṃ, bhante’ti (saṃ. ni. 3.79; mahāva. 21). Ayaṃ anumatipucchā.

Câu hỏi để được chấp thuận là gì? (Là khi) Đức Thế Tôn hỏi các Tỳ khưu một câu hỏi để được sự chấp thuận của họ: "Này các Tỳ khưu, các ông nghĩ thế nào về điều này: Sắc là thường hay vô thường?". "Bạch Thế Tôn, là vô thường". "Cái gì vô thường, cái đó là khổ hay lạc?". "Bạch Thế Tôn, là khổ". "Cái gì vô thường, khổ, có bản chất biến hoại, có thích hợp để quán xét rằng: 'Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi' không?". "Bạch Thế Tôn, không thích hợp". Đây là câu hỏi để được chấp thuận.

Katamā kathetukamyatāpucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ kathetukamyatāya pañhaṃ pucchati. ‘‘Cattārome, bhikkhave, satipaṭṭhānā. Katame cattāro’’ti (dī. ni. 2.373)? Ayaṃ kathetukamyatāpucchāti.

Câu hỏi do muốn thuyết giảng là gì? (Là khi) Đức Thế Tôn hỏi các Tỳ khưu một câu hỏi do Ngài muốn thuyết giảng. "Này các Tỳ khưu, có bốn niệm xứ này. Bốn là những gì?". Đây là câu hỏi do muốn thuyết giảng.

Tattha buddhānaṃ purimā tisso pucchā natthi. Kasmā? Buddhānañhi tīsu addhāsu kiñci saṅkhataṃ, addhāvimuttaṃ vā asaṅkhataṃ, adiṭṭhaṃ anaññātaṃ ajotitaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ nāma natthi. Tena tesaṃ adiṭṭhajotanāpucchā natthi. Yaṃ pana bhagavatā attano ñāṇena paṭividdhaṃ, tassa aññena samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā saddhiṃ saṃsandanakiccaṃ natthi. Tenassa diṭṭhasaṃsandanāpucchā natthi. Yasmā panesa akathaṃkathī tiṇṇavicikiccho sabbadhammesu vihatasaṃsayo, tenassa vimaticchedanāpucchā natthi. Itarā dve pana pucchā bhagavato atthi. Tāsu ayaṃ kathetukamyatāpucchāti veditabbā.

Trong ấy, đối với các đức Phật, ba câu hỏi đầu tiên không có. Vì sao? Bởi vì đối với các đức Phật, trong ba thời, không có pháp nào gọi là pháp hữu vi hoặc pháp vô vi đã thoát khỏi ba thời mà chưa được thấy, chưa được biết, chưa được làm cho sáng tỏ, chưa được cân lường, chưa được thẩm xét, chưa được hiển lộ, chưa được làm cho rõ ràng. Do đó, đối với các Ngài, không có câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy. Lại nữa, pháp nào đã được đức Thế Tôn thâm nhập bằng trí tuệ của chính Ngài, đối với pháp ấy, không có việc cần phải đối chiếu cùng với sa-môn, bà-la-môn, chư thiên, ma vương, hay phạm thiên nào khác. Do đó, đối với Ngài, không có câu hỏi đối chiếu điều đã thấy. Lại nữa, vì rằng vị này là bậc không còn hoài nghi, đã vượt qua hoài nghi, đã đoạn trừ mọi nghi ngờ trong tất cả các pháp, do đó, đối với Ngài, không có câu hỏi đoạn trừ sự phân vân. Tuy nhiên, hai câu hỏi còn lại thì có nơi đức Thế Tôn. Trong hai câu hỏi ấy, câu hỏi này nên được biết là câu hỏi do muốn thuyết giảng.

Tattha ‘katame’tipadena niddisitabbadhamme pucchati. ‘Dhammā kusalā’ti hi vacanamattena ‘kiṃ katā kiṃ vā karontī’ti na sakkā ñātuṃ. ‘Katame’ti vutte pana tesaṃ puṭṭhabhāvo paññāyati. Tena vuttaṃ ‘katametipadena niddisitabbadhamme pucchatī’ti. ‘Dhammā kusalā’tipadadvayena pucchāya puṭṭhadhamme dasseti. Tesaṃ attho heṭṭhā pakāsitova.

Trong đó, bằng từ ‘katame’ (những pháp nào), Ngài hỏi về các pháp cần được chỉ rõ. Bởi vì chỉ với lời nói ‘dhammā kusalā’ (các pháp thiện), thì không thể biết được ‘chúng được tạo ra như thế nào, hay chúng làm ra cái gì’. Nhưng khi nói ‘katame’, thì tình trạng được hỏi của chúng trở nên rõ ràng. Do đó, đã được nói rằng: ‘bằng từ ‘katame’, Ngài hỏi về các pháp cần được chỉ rõ’. Bằng hai từ ‘dhammā kusalā’, Ngài chỉ ra các pháp được hỏi trong câu hỏi. Ý nghĩa của chúng đã được giải thích ở dưới.

Kasmā panettha mātikāyaṃ viya ‘kusalā dhammā’ti avatvā ‘dhammā kusalā’ti padānukkamo katoti? Pabhedato dhammānaṃ desanaṃ dīpetvā pabhedavantadassanatthaṃ. Imasmiñhi abhidhamme dhammāva desetabbā. Te ca kusalādīhi pabhedehi anekappabhedā. Tasmā dhammāyeva idha desetabbā[Pg.99]. Nāyaṃ vohāradesanā. Te ca anekappabhedato desetabbā, na dhammamattato. Pabhedato hi desanā ghanavinibbhogapaṭisambhidāñāṇāvahā hotīti ‘kusalā dhammā’ti evaṃ pabhedato dhammānaṃ desanaṃ dīpetvā, idāni ye tena pabhedena desetabbā dhammā te dassetuṃ, ayaṃ ‘katame dhammā kusalā’ti padānukkamo katoti veditabbo. Pabhedavantesu hi dassitesu pabhedo dassiyamāno yujjati suviññeyyo ca hotīti.

Vì sao ở đây, không nói ‘kusalā dhammā’ (các pháp thiện) như trong mātikā, mà thứ tự các từ lại được đặt là ‘dhammā kusalā’? (Trả lời:) Để sau khi đã chỉ ra sự thuyết giảng các pháp theo sự phân loại, thì chỉ ra các pháp có sự phân loại ấy. Bởi vì trong Abhidhamma này, chỉ có các pháp (dhammā) là cần được thuyết giảng. Và các pháp ấy có nhiều loại khác nhau qua các sự phân loại như thiện, v.v. Do đó, ở đây chỉ có các pháp là cần được thuyết giảng. Đây không phải là sự thuyết giảng theo quy ước. Và các pháp ấy cần được thuyết giảng theo nhiều loại khác nhau, không phải chỉ là pháp đơn thuần. Bởi vì sự thuyết giảng theo sự phân loại sẽ mang lại trí tuệ phân tích khối đặc và trí tuệ vô ngại giải. Do đó, sau khi đã chỉ ra sự thuyết giảng các pháp theo sự phân loại như vậy là ‘kusalā dhammā’, bây giờ, để chỉ ra những pháp nào cần được thuyết giảng theo sự phân loại ấy, nên hiểu rằng thứ tự các từ này ‘katame dhammā kusalā’ đã được đặt ra. Bởi vì khi các pháp có sự phân loại đã được chỉ ra, thì việc chỉ ra sự phân loại sẽ hợp lý và dễ hiểu.

Idāni yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittanti. Ettha –

Bây giờ, trong câu ‘vào lúc nào tâm thiện Dục giới (sanh khởi)’. Ở đây –

Samaye niddisi cittaṃ, cittena samayaṃ muni;

Niyametvāna dīpetuṃ, dhamme tattha pabhedato.

Bậc Mâu-ni đã chỉ rõ tâm trong thời điểm, sau khi đã xác định thời điểm bằng tâm, để chỉ ra các pháp trong đó theo sự phân loại.

‘Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ citta’nti hi niddisanto bhagavā samaye cittaṃ niddisi. Kiṃkāraṇā? Tena samayaniyamitena cittena pariyosāne ‘tasmiṃ samaye’ti evaṃ samayaṃ niyametvāna, atha vijjamānepi samayanānatte yasmiṃ samaye cittaṃ tasmiṃyeva samaye phasso hoti, vedanā hotīti evaṃ tasmiṃ cittaniyamite samaye ete santatisamūhakiccārammaṇaghanavasena duranubodhappabhede phassavedanādayo dhamme bodhetunti attho.

Bởi vì khi chỉ rõ ‘Vào lúc nào tâm thiện Dục giới (sanh khởi)’, đức Thế Tôn đã chỉ rõ tâm trong thời điểm. Vì lý do gì? (Là để) sau khi đã xác định thời điểm ở cuối câu là ‘vào lúc ấy’ bằng tâm ấy, cái được xác định bởi thời điểm, rồi, mặc dù có sự khác biệt về thời điểm, (vẫn có thể chỉ ra rằng) vào lúc nào có tâm, thì chính vào lúc ấy có xúc, có thọ. Như vậy, ý nghĩa là để làm cho liễu tri các pháp này là xúc, thọ, v.v., là những pháp có sự phân loại khó thâm nhập do tính chất khối đặc của tương tục, của tập hợp, của phận sự, và của đối tượng, vào thời điểm được xác định bởi tâm ấy.

Idāni ‘yasmiṃ samaye’tiādīsu ayamanupubbapadavaṇṇanā. Yasminti aniyamato bhummaniddeso. Samayeti aniyamaniddiṭṭhaparidīpanaṃ. Ettāvatā aniyamato samayo niddiṭṭho hoti. Tattha samayasaddo –

Bây giờ, trong các từ ‘yasmiṃ samaye’, v.v., đây là sự giải thích các từ theo thứ tự. Từ ‘yasmiṃ’ là sự chỉ định vị trí cách một cách không xác định. Từ ‘samaye’ là sự làm rõ điều đã được chỉ định một cách không xác định. Bằng chừng ấy, thời điểm được chỉ định một cách không xác định. Trong đó, từ ‘samaya’ –

Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetu diṭṭhisu;

Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati.

Được thấy trong (nghĩa) hội hợp, khoảnh khắc, thời gian; trong (nghĩa) nhóm họp, nguyên nhân, các tà kiến; và trong (nghĩa) chứng đắc, đoạn tận, và trong (nghĩa) thông suốt.

Tathā hissa ‘‘appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti (dī. ni. 1.447) evamādīsu samavāyo attho. ‘‘Ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu (a. ni. 8.29) khaṇo. ‘‘Uṇhasamayo pariḷāhasamayo’’tiādīsu (pāci. 358) kālo. ‘‘Mahāsamayo pavanasmi’’ntiādīsu samūho. ‘‘Samayopi kho te, bhaddāli, appaṭividdho ahosi [Pg.100] – bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati, bhagavāpi maṃ jānissati ‘bhaddāli nāma bhikkhu satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī’ti. Ayampi kho te, bhaddāli, samayo appaṭividdho ahosī’’tiādīsu (ma. ni. 2.135) hetu. ‘‘Tena kho pana samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.260) diṭṭhi.

Thật vậy, trong các trường hợp như: ‘Mong rằng ngày mai chúng tôi sẽ đi đến, tùy thuộc vào thời gian và sự hội hợp’ (dī. ni. 1.447), (từ samaya) có nghĩa là sự hội hợp. Trong các trường hợp như: ‘Này các Tỳ khưu, chỉ có một khoảnh khắc và một thời điểm này để sống đời phạm hạnh’ (a. ni. 8.29), (từ samaya có nghĩa là) khoảnh khắc. Trong các trường hợp như: ‘Mùa nóng, mùa nhiệt não’ (pāci. 358), (từ samaya có nghĩa là) thời gian. Trong các trường hợp như: ‘Đại hội trong khu rừng’ (từ samaya có nghĩa là) nhóm họp. Trong các trường hợp như: ‘Này Bhaddāli, ngươi đã không thông suốt được nguyên nhân này: – Thế Tôn đang trú ở Sāvatthī, và Thế Tôn sẽ biết về ta rằng: ‘Vị Tỳ khưu tên Bhaddāli là người không thực hành trọn vẹn sự học tập trong giáo pháp của bậc Đạo Sư.’ Này Bhaddāli, ngươi đã không thông suốt được cả nguyên nhân này nữa’ (ma. ni. 2.135), (từ samaya có nghĩa là) nguyên nhân. Trong các trường hợp như: ‘Vào lúc bấy giờ, du sĩ Uggāhamāna, con trai của Samaṇamuṇḍikā, đang trú tại giảng đường Samayappavādaka (Nơi Thuyết Giảng Các Tà Kiến) trong khu vườn của bà Mallikā, có một sảnh đường duy nhất, lợp bằng lá cây tinduka’ (ma. ni. 2.260), (từ samaya có nghĩa là) tà kiến.

‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko;

Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.129) –

‘Và người nào (hiểu rõ) lợi ích trong hiện tại, và lợi ích trong tương lai; do sự thông suốt lợi ích, bậc trí được gọi là bậc hiền trí.’ (saṃ. ni. 1.129) –

Ādīsu paṭilābho. ‘‘Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’tiādīsu (ma. ni. 1.28) pahānaṃ. ‘‘Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho’’tiādīsu (paṭi. ma. 2.8) paṭivedho. Evamanekesu samayesu –

Trong các trường hợp trên, (từ abhisamaya có nghĩa là) sự chứng đắc. Trong các trường hợp như: ‘Do đoạn tận hoàn toàn ngã mạn, đã chấm dứt khổ đau’ (ma. ni. 1.28), (từ abhisamaya có nghĩa là) sự đoạn tận. Trong các trường hợp như: ‘Ý nghĩa của khổ là bị bức bách, là bị tạo tác, là bị thiêu đốt, là bị biến hoại, là ý nghĩa cần được thông suốt’ (paṭi. ma. 2.8), (từ abhisamaya có nghĩa là) sự thông suốt. Như vậy, trong nhiều ý nghĩa của từ samaya –

Samavāyo khaṇo kālo, samūho hetuyeva ca;

Ete pañcapi viññeyyā, samayā idha viññunā.

Sự hội tụ, khoảnh khắc, thời gian, tập hợp, và cả nguyên nhân; năm ý nghĩa này của ‘samaya’ nên được người có trí hiểu ở đây.

‘Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusala’nti imasmiñhi kusalādhikāre tesu navasu samayesu ete samavāyādayo pañca samayā paṇḍitena veditabbā.

Bởi vì trong chương về thiện này, trong câu ‘Vào lúc nào tâm thiện Dục giới (sanh khởi)’, trong chín ý nghĩa của ‘samaya’ ấy, năm ý nghĩa này bắt đầu bằng ‘samavāya’ (sự hội tụ) nên được người hiền trí biết.

Tesu paccayasāmaggī, samavāyo khaṇo pana;

Ekova navamo ñeyyo, cakkāni caturopi vā.

Trong năm ý nghĩa ấy, sự hội đủ của các duyên là ‘samavāya’ (sự hội tụ). Còn ‘khaṇa’ (khoảnh khắc) nên được hiểu là chỉ một, là (ý nghĩa) thứ chín, hoặc cả bốn bánh xe (cũng là ‘khaṇa’).

Yā hi esā sādhāraṇaphalanipphādakattena saṇṭhitā paccayānaṃ sāmaggī, sā idha samavāyoti ñātabbā. ‘‘Ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’ti (a. ni. 8.29) evaṃ vutto pana navamova khaṇo eko khaṇoti veditabbo. Yāni vā panetāni ‘‘cattārimāni, bhikkhave, cakkāni yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ vattatī’’ti – ettha ‘patirūpadesavāso, sappurisūpanissayo, attasammāpaṇidhi, pubbe ca katapuññatā’ti (a. ni. 4.31) cattāri cakkāni vuttāni, etāni [Pg.101] vā ekajjhaṃ katvā okāsaṭṭhena khaṇoti veditabbāni. Tāni hi kusaluppattiyā okāsabhūtāni.

Thật vậy, sự hòa hợp nào đây của các duyên đã được thiết lập do có đặc tính tạo ra quả chung, sự hòa hợp ấy ở đây nên được biết là samavāya (sự hội tụ). Lại nữa, chính sát-na thứ chín đã được nói đến như vầy: “Này các Tỳ khưu, chỉ có một sát-na và thời điểm để sống đời phạm hạnh” nên được hiểu là ‘một sát-na’. Hoặc là, bốn bánh xe nào đã được nói đến ở đây: “Này các Tỳ khưu, có bốn bánh xe này, do được trang bị những bánh xe này mà bốn bánh xe (của chư thiên và loài người) vận hành” – là ‘trú ở xứ thích hợp, thân cận bậc chân nhân, tự mình hướng đến chánh đạo, và đã tạo phước từ trước’ – hoặc là những điều này, sau khi gộp chung lại, nên được biết là ‘sát-na’ với ý nghĩa là cơ hội. Quả vậy, những điều ấy là cơ hội cho thiện pháp sanh khởi.

Evaṃ samavāyañca khaṇañca ñatvā itaresu –

Như vậy, sau khi đã biết samavāya và khaṇa, trong những (thời điểm) còn lại –

Taṃ taṃ upādāya paññatto, kālo vohāramattako;

Puñjo phassādidhammānaṃ, samūhoti vibhāvito.

Thời gian được chế định y cứ vào cái này cái kia, chỉ là sự xưng hô; sự tích tụ của các pháp như xúc, v.v... được giải thích là samūha (sự tập hợp).

‘Cittakālo rūpakālo’tiādinā hi nayena dhamme vā, ‘atīto anāgato’tiādinā nayena dhammavuttiṃ vā, ‘bījakālo aṅkurakālo’ti ādinā nayena dhammapaṭipāṭiṃ vā, ‘uppādakālo jarākālo’tiādinā nayena dhammalakkhaṇaṃ vā, ‘vediyanakālo sañjānanakālo’tiādinā nayena dhammakiccaṃ vā, ‘nhānakālo pānakālo’tiādinā nayena sattakiccaṃ vā, ‘gamanakālo ṭhānakālo’tiādinā nayena iriyāpathaṃ vā, ‘pubbaṇho sāyanho divā rattī’tiādinā nayena candimasūriyādiparivattanaṃ vā, ‘aḍḍhamāso māso’tiādinā nayena ahorattādisaṅkhātaṃ kālasañcayaṃ vāti – evaṃ taṃ taṃ upādāya paññatto kālo nāma. So panesa sabhāvato avijjamānattā paññattimattako evāti veditabbo. Yo panesa phassavedanādīnaṃ dhammānaṃ puñjo, so idha samūhoti vibhāvito. Evaṃ kālasamūhepi ñatvā itaro pana –

Thật vậy, hoặc là các pháp theo phương pháp v.v... là ‘thời của tâm, thời của sắc’; hoặc là sự diễn tiến của các pháp theo phương pháp v.v... là ‘quá khứ, vị lai’; hoặc là thứ tự của các pháp theo phương pháp v.v... là ‘thời của hạt giống, thời của mầm non’; hoặc là đặc tính của các pháp theo phương pháp v.v... là ‘thời sanh, thời già’; hoặc là phận sự của các pháp theo phương pháp v.v... là ‘thời cảm nhận, thời tưởng tri’; hoặc là phận sự của chúng sanh theo phương pháp v.v... là ‘thời tắm, thời uống’; hoặc là oai nghi theo phương pháp v.v... là ‘thời đi, thời đứng’; hoặc là sự xoay vần của mặt trăng, mặt trời, v.v... theo phương pháp v.v... là ‘buổi sáng, buổi chiều, ban ngày, ban đêm’; hoặc là sự tích tập thời gian được gọi là ngày đêm, v.v... theo phương pháp v.v... là ‘nửa tháng, tháng’ – như vậy, cái được gọi là thời gian được chế định y cứ vào cái này cái kia. Lại nữa, cái đó nên được biết chỉ là chế định mà thôi, vì không hiện hữu về mặt tự tánh. Lại nữa, sự tích tụ nào đây của các pháp như xúc, thọ, v.v..., cái đó ở đây được giải thích là samūha. Như vậy, sau khi đã biết về kāla và samūha, còn lại, lại nữa –

Hetūti paccayovettha, tassa dvāravasena vā;

Anekabhāvo viññeyyo, paccayānaṃ vasena vā.

Ở đây, hetu (nhân) chính là duyên; tính đa dạng của nó nên được hiểu, hoặc do năng lực của các căn môn, hoặc do năng lực của các duyên.

Ettha hi paccayova hetu nāma, tassa dvārānaṃ vā paccayānaṃ vā vasena anekabhāvo veditabbo. Kathaṃ? Cakkhudvārādīsu hi uppajjamānānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ cakkhurūpaālokamanasikārādayo paccayā, mahāpakaraṇe ca ‘‘hetupaccayo ārammaṇapaccayo’’tiādinā nayena catuvīsati paccayā vuttā. Tesu ṭhapetvā vipākapaccayañca pacchājātapaccayañca, sesā kusaladhammānaṃ paccayā hontiyeva. Te sabbepi idha hetūti adhippetā. Evamassa iminā dvāravasena vā paccayavasena vā anekabhāvo veditabbo[Pg.102]. Evamete samavāyādayo pañca atthā idha samayasaddena pariggahitāti veditabbā.

Thật vậy, ở đây, duyên chính là cái được gọi là nhân (hetu); tính đa dạng của nó nên được hiểu do năng lực của các căn môn hoặc do năng lực của các duyên. Như thế nào? Thật vậy, đối với nhãn thức, v.v... đang sanh khởi ở nhãn môn, v.v..., thì nhãn (căn), sắc (trần), ánh sáng, tác ý, v.v... là các duyên. Và trong bộ Đại Luận (Paṭṭhāna), hai mươi bốn duyên đã được nói đến theo phương pháp v.v... là “nhân duyên, sở duyên duyên”. Trong số đó, ngoại trừ dị thục duyên và hậu sanh duyên, các duyên còn lại chính là duyên cho các thiện pháp. Tất cả những duyên ấy ở đây được chủ trương là hetu (nhân). Như vậy, tính đa dạng của nó nên được hiểu hoặc do năng lực của các căn môn này, hoặc do năng lực của các duyên này. Như vậy, nên biết rằng năm ý nghĩa này là samavāya, v.v... đã được bao gồm bởi từ samaya ở đây.

‘Kasmā pana etesu yaṃkiñci ekaṃ apariggahetvā sabbesaṃ pariggaho kato’ti? ‘Tena tena tassa tassa atthavisesassa dīpanato. Etesu hi samavāyasaṅkhāto samayo anekahetuto vuttiṃ dīpeti. Tena ekakāraṇavādo paṭisedhito hoti. Samavāyo ca nāma sādhāraṇaphalanipphādane aññamaññāpekkho hoti. Tasmā ‘eko kattā nāma natthī’ti imampi atthaṃ dīpeti. Sabhāvena hi kāraṇe sati kāraṇantarāpekkhā ayuttāti. Evaṃ ekassa kassaci kāraṇassa abhāvadīpanena ‘‘sayaṃkataṃ sukhadukkha’’ntiādi paṭisedhitaṃ hoti.

‘Nhưng tại sao trong số những ý nghĩa này, không nắm lấy một ý nghĩa bất kỳ nào mà sự nắm lấy tất cả (năm ý nghĩa) lại được thực hiện?’ ‘Do sự chỉ ra ý nghĩa đặc biệt này hay ý nghĩa đặc biệt kia bằng ý nghĩa này hay ý nghĩa kia. Thật vậy, trong số những ý nghĩa này, thời điểm (samaya) được gọi là samavāya chỉ ra sự diễn tiến (của pháp) từ nhiều nhân. Do đó, thuyết nhất nhân bị bác bỏ. Và cái gọi là samavāya, trong việc tạo ra quả chung, có sự tương quan lẫn nhau. Vì vậy, nó cũng chỉ ra ý nghĩa này: ‘không có cái gọi là một đấng sáng tạo’. Vì khi có một nguyên nhân tự thân, sự trông chờ vào một nguyên nhân khác là không hợp lý. Như vậy, bằng cách chỉ ra sự không hiện hữu của bất kỳ một nguyên nhân đơn độc nào, (tà kiến) v.v... là “hạnh phúc và đau khổ do tự mình làm” bị bác bỏ.

Tattha siyā – ‘yaṃ vuttaṃ anekahetuto vuttiṃ dīpetī’ti, taṃ na yuttaṃ. ‘Kiṃkāraṇā’?‘Asāmaggiyaṃ ahetūnaṃ sāmaggiyampi ahetubhāvāpattito’. ‘Na hi ekasmiṃ andhe daṭṭhuṃ asakkonte andhasataṃ passatī’ti. ‘No na yuttaṃ; sādhāraṇaphalanipphādakattena hi ṭhitabhāvo sāmaggī; na anekesaṃ samodhānamattaṃ. Na ca andhānaṃ dassanaṃ nāma sādhāraṇaphalaṃ’. ‘Kasmā’?‘Andhasate satipi tassa abhāvato. Cakkhādīnaṃ pana taṃ sādhāraṇaphalaṃ, tesaṃ bhāve bhāvato. Asāmaggiyaṃ ahetūnampi ca sāmaggiyaṃ hetubhāvo siddho. Svāyaṃ asāmaggiyaṃ phalābhāvena, sāmaggiyañcassa bhāvena, veditabbo. Cakkhādīnañhi vekalle cakkhuviññāṇādīnaṃ abhāvo, avekalle ca bhāvo, paccakkhasiddho lokassā’ti. Ayaṃ tāva samavāyasaṅkhātena samayena attho dīpito.

Ở đây, có thể có (sự phản bác) rằng: ‘Điều đã được nói: “nó chỉ ra sự diễn tiến từ nhiều nhân” là không hợp lý’. ‘Vì lý do gì?’ ‘Vì những gì không phải là nhân khi không hòa hợp, thì cũng sẽ trở thành không phải là nhân ngay cả khi hòa hợp’. ‘Vì khi một người mù không thể thấy, thì một trăm người mù (hợp lại) cũng không thấy’. (Đáp:) ‘Không phải là không hợp lý; vì sự hòa hợp là trạng thái được thiết lập do có đặc tính tạo ra quả chung; không chỉ đơn thuần là sự kết hợp của nhiều thứ. Và cái thấy không phải là quả chung của những người mù’. ‘Tại sao?’ ‘Vì ngay cả khi có một trăm người mù, cái thấy đó vẫn không có. Nhưng cái thấy đó là quả chung của nhãn căn, v.v..., vì khi chúng có mặt thì nó có mặt. Và đối với những gì không phải là nhân khi không hòa hợp, thì tính chất là nhân của chúng khi hòa hợp đã được xác lập. Điều này nên được hiểu qua sự không có quả khi không hòa hợp, và qua sự có mặt của quả khi hòa hợp. Vì khi nhãn căn, v.v... bị khiếm khuyết, thì không có nhãn thức, v.v..., và khi không bị khiếm khuyết thì có, điều này được thế gian chứng thực rõ ràng’. Trước hết, ý nghĩa này được chỉ ra bởi thời điểm (samaya) được gọi là samavāya.

Yo panesa aṭṭhahi akkhaṇehi parivajjito navamo khaṇo, patirūpadesavāsādiko ca catucakkasaṅkhāto okāsaṭṭhena khaṇo vutto, so manussattabuddhuppādasaddhammaṭṭhitiādikaṃ khaṇasāmaggiṃ vinā natthi. Manussattādīnañca kāṇakacchapopamādīhi (ma. ni. 3.252) dullabhabhāvo. Iti khaṇassa dullabhattā suṭṭhutaraṃ khaṇāyattaṃ lokuttaradhammānaṃ upakārabhūtaṃ kusalaṃ dullabhameva[Pg.103]. Evametesu khaṇasaṅkhāto samayo kusaluppattiyā dullabhabhāvaṃ dīpeti. Evaṃ dīpentena anena adhigatakhaṇānaṃ khaṇāyattasseva tassa kusalassa ananuṭṭhānena moghakhaṇaṃ kurumānānaṃ pamādavihāro paṭisedhito hoti. Ayaṃ khaṇasaṅkhātena samayena attho dīpito.

Lại nữa, sát-na thứ chín nào đây được tránh khỏi tám phi thời, và sát-na được gọi là bốn bánh xe, bắt đầu bằng việc trú ở xứ thích hợp, v.v..., được nói với ý nghĩa là cơ hội, cái đó không có nếu không có sự hòa hợp của các sát-na như được làm người, sự xuất hiện của Đức Phật, sự tồn tại của Chánh pháp, v.v. Và tính khó được của việc làm người, v.v... đã được nói đến qua ví dụ con rùa mù, v.v. Như vậy, do tính khó được của sát-na, thiện pháp vốn là sự hỗ trợ cho các pháp siêu thế và phụ thuộc vào sát-na lại càng khó được hơn. Như vậy, trong số những ý nghĩa này, thời điểm (samaya) được gọi là khaṇa chỉ ra tính khó được của sự sanh khởi của thiện pháp. Bằng (thời điểm) này, khi chỉ ra như vậy, sự sống buông lung của những người đã đạt được sát-na (cơ hội tốt) nhưng lại đang làm cho sát-na trở nên vô ích bằng cách không thực hành thiện pháp đó vốn phụ thuộc vào sát-na, đã bị bác bỏ. Ý nghĩa này được chỉ ra bởi thời điểm (samaya) được gọi là khaṇa.

Yo panetassa kusalacittassa pavattikālo nāma hoti, so atiparitto. Sā cassa atiparittatā ‘‘yathā ca, bhikkhave, tassa purisassa javo, yathā ca candimasūriyānaṃ javo, yathā ca yā devatā candimasūriyānaṃ purato dhāvanti tāsaṃ devatānaṃ javo, tato sīghataraṃ āyusaṅkhārā khīyantī’’ti (saṃ. ni. 2.228) – imassa suttassa aṭṭhakathāvasena veditabbā. Tatra hi so rūpajīvitindriyassa tāva parittako kālo vutto. Yāva paṭuppannaṃ rūpaṃ tiṭṭhati tāva soḷasa cittāni uppajjitvā bhijjanti. Iti tesaṃ kālaparittatāya upamāpi natthi. Tenevāha – ‘‘yāvañcidaṃ, bhikkhave, upamāpi na sukarā yāva lahuparivattaṃ citta’’nti (a. ni. 1.48). Evametesu kālasaṅkhāto samayo kusalacittappavattikālassa atiparittataṃ dīpeti. Evaṃ dīpentena cānena atiparittakālatāya, vijjulatobhāsena muttāvuṇanaṃ viya, duppaṭivijjhamidaṃ cittaṃ, tasmā etassa paṭivedhe mahāussāho ca ādaro ca kattabboti ovādo dinno hoti. Ayaṃ kālasaṅkhātena samayena attho dīpito.

Lại nữa, thời gian diễn tiến của tâm thiện này thì rất ngắn ngủi. Và sự rất ngắn ngủi ấy của nó nên được hiểu theo Chú giải của bài kinh này: “Này các Tỳ khưu, ví như tốc độ của người kia, ví như tốc độ của mặt trăng và mặt trời, ví như tốc độ của các vị trời chạy trước mặt trăng và mặt trời, các hành của tuổi thọ (āyusaṅkhārā) còn tiêu hoại nhanh hơn thế.” (saṃ. ni. 2.228). Thật vậy, ở đó, thời gian được nói là ngắn ngủi như của sắc mạng quyền. Trong khi một sắc pháp hiện tại tồn tại, mười sáu tâm sanh lên rồi diệt đi. Do đó, không có ví dụ nào cho sự ngắn ngủi về thời gian của chúng. Chính vì thế, Ngài đã nói: “Này các Tỳ khưu, không dễ gì đưa ra ví dụ về tâm thay đổi nhanh chóng đến mức nào.” (a. ni. 1.48). Như vậy, trong các ý nghĩa này, samaya được gọi là thời gian (kāla) chỉ ra sự rất ngắn ngủi của thời gian diễn tiến của tâm thiện. Và do vị ấy (Đức Phật) chỉ ra như vậy, lời khuyên được ban cho rằng: do thời gian rất ngắn ngủi, tâm này khó thâm nhập, giống như xỏ chỉ vào hạt trai bằng ánh chớp; do đó, cần phải có sự nỗ lực lớn và sự tôn trọng trong việc thâm nhập nó. Ý nghĩa này được chỉ ra bởi samaya được gọi là thời gian.

Samūhasaṅkhāto pana samayo anekesaṃ sahuppattiṃ dīpeti. Phassādīnañhi dhammānaṃ puñjo samūhoti vutto. Tasmiñca uppajjamānaṃ cittaṃ saha tehi dhammehi uppajjatīti anekesaṃ sahuppatti dīpitā. Evaṃ dīpentena cānena ekasseva dhammassa uppatti paṭisedhitā hoti. Ayaṃ samūhasaṅkhātena samayena attho dīpito.

Lại nữa, samaya được gọi là tập hợp (samūha) chỉ ra sự đồng sanh của nhiều pháp. Thật vậy, sự tụ tập của các pháp như xúc... được gọi là tập hợp. Và khi tâm sanh khởi trong tập hợp ấy, nó sanh khởi cùng với các pháp ấy. Do đó, sự đồng sanh của nhiều pháp được chỉ ra. Và do vị ấy chỉ ra như vậy, sự sanh khởi của chỉ một pháp duy nhất bị bác bỏ. Ý nghĩa này được chỉ ra bởi samaya được gọi là tập hợp.

Hetusaṅkhāto pana samayo parāyattavuttitaṃ dīpeti. ‘Yasmiṃ samaye’ti hi padassa yasmā ‘yasmiṃ hetumhi sati’ uppannaṃ hotīti ayamattho, tasmā ‘hetumhi sati’ pavattito parāyattavuttitā dīpitā. Evaṃ [Pg.104] dīpentena cānena dhammānaṃ savasavattitābhimāno paṭisedhito hoti. Ayaṃ hetusaṅkhātena samayena attho dīpito.

Lại nữa, samaya được gọi là nhân (hetu) chỉ ra sự diễn tiến phụ thuộc vào cái khác. Thật vậy, vì câu ‘yasmiṃ samaye’ có ý nghĩa là ‘khi có nhân nào’, (tâm) đã sanh khởi; do đó, sự diễn tiến phụ thuộc vào cái khác được chỉ ra bởi sự diễn tiến ‘khi có nhân’. Và do vị ấy chỉ ra như vậy, sự ngã mạn rằng các pháp có quyền tự chủ bị bác bỏ. Ý nghĩa này được chỉ ra bởi samaya được gọi là nhân.

Tattha ‘yasmiṃ samaye’ti kālasaṅkhātassa samayassa vasena ‘yasmiṃ kāle’ti attho; samūhasaṅkhātassa ‘yasmiṃ samūhe’ti. Khaṇasamavāyahetusaṅkhātānaṃ ‘yasmiṃ khaṇe sati, yāya sāmaggiyā sati, yamhi hetumhi sati’ kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃyeva sati ‘phassādayopī’ti ayamattho veditabbo. Adhikaraṇañhi kālasaṅkhāto samūhasaṅkhāto ca samayo. Tattha vuttadhammānanti adhikaraṇavasenettha bhummaṃ. Khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhīyatīti bhāvenabhāvalakkhaṇavasenettha bhummaṃ.

Ở đó, câu ‘yasmiṃ samaye’ theo samaya được gọi là thời gian có nghĩa là ‘vào thời gian nào’; theo (samaya) được gọi là tập hợp, (có nghĩa là) ‘trong tập hợp nào’. Theo (các samaya) được gọi là sát-na, sự hội tụ, và nhân, ý nghĩa này nên được hiểu: ‘khi có sát-na nào, khi có sự hòa hợp nào, khi có nhân nào’ tâm thiện cõi Dục đã sanh khởi, thì ‘khi có chính điều đó’, ‘xúc v.v... cũng (sanh khởi)’. Thật vậy, samaya được gọi là thời gian và samaya được gọi là tập hợp là nơi nương tựa (adhikaraṇa) của các pháp được nói đến ở đó. Do đó, ở đây cách thứ bảy (bhummaṃ) được dùng theo nghĩa nơi nương tựa (adhikaraṇa). Và vì sự hiện hữu của chúng (các pháp như xúc) được biểu thị bởi sự hiện hữu của samaya được gọi là sát-na, sự hội tụ, và nhân, nên ở đây cách thứ bảy được dùng theo nghĩa ‘bhāvena bhāvalakkhaṇa’ (khi có sự hiện hữu của cái này, sự hiện hữu của cái kia được biểu thị).

Kāmāvacaranti ‘‘katame dhammā kāmāvacarā? Heṭṭhato avīcinirayaṃ uparito paranimmitavasavattiṃ pariyantaṃ katvā’’tiādinā (dha. sa. 1287) nayena vuttesu kāmāvacaradhammesu pariyāpannaṃ. Tatrāyaṃ vacanattho – uddānato dve kāmā, vatthukāmo ca kilesakāmo ca. Tattha kilesakāmo atthato chandarāgova vatthukāmo tebhūmakavaṭṭaṃ. Kilesakāmo cettha kāmetīti kāmo; itaro pana kāmiyatīti kāmo. Yasmiṃ pana padese duvidhopeso kāmo pavattivasena avacarati, so catunnaṃ apāyānaṃ, manussānaṃ, channañca devalokānaṃ vasena ekādasavidho padeso. Kāmo ettha avacaratīti kāmāvacaro, sasatthāvacaro viya. Yathā hi yasmiṃ padese sasatthā purisā avacaranti, so vijjamānesupi aññesu dvipadacatuppadesu avacarantesu, tesaṃ abhilakkhitattā ‘sasatthāvacaro’tveva vuccati, evaṃ vijjamānesupi aññesu rūpāvacarādīsu tattha avacarantesu, tesaṃ abhilakkhitattā ayaṃ padeso ‘kāmāvacaro’tveva vuccati. Svāyaṃ yathā rūpabhavo rūpaṃ, evaṃ uttarapadalopaṃ katvā ‘kāmo’tveva vuccati. Evamidaṃ cittaṃ imasmiṃ ekādasapadesasaṅkhāte kāme avacaratīti kāmāvacaraṃ.

Kāmāvacara (thuộc cõi Dục) có nghĩa là: thuộc về các pháp cõi Dục được nói đến theo phương pháp bắt đầu bằng: “Những pháp nào là thuộc cõi Dục? Lấy địa ngục Vô Gián ở dưới cùng và cõi trời Tha Hóa Tự Tại ở trên cùng làm giới hạn.” (dha. sa. 1287). Ở đây, đây là phân tích từ nguyên: Tóm lại, có hai loại dục (kāma): vật dục (vatthukāma) và phiền não dục (kilesakāma). Trong đó, phiền não dục về mặt ý nghĩa chính là dục tham (chandarāga); vật dục là sự luân hồi trong ba cõi (tebhūmakavaṭṭa). Ở đây, phiền não dục được gọi là kāma vì nó ham muốn (kāmeti); còn cái kia (vật dục) được gọi là kāma vì nó được ham muốn (kāmiyati). Vùng đất nơi cả hai loại dục này diễn tiến, vùng đất đó có mười một loại, gồm bốn cõi khổ, cõi người, và sáu cõi trời. Vì dục (kāma) đi lại (avacarati) ở đây (ettha), nên gọi là kāmāvacara, giống như sasatthāvacara (nơi người mang vũ khí đi lại). Thật vậy, ví như vùng đất nơi những người mang vũ khí đi lại, mặc dù có những chúng sanh hai chân và bốn chân khác cũng đi lại ở đó, nhưng nó vẫn được gọi là ‘sasatthāvacara’ vì nó được đánh dấu bởi họ; cũng vậy, mặc dù có những pháp khác như thuộc cõi Sắc (rūpāvacara) v.v... cũng đi lại ở đó, nhưng vùng đất này vẫn được gọi là ‘kāmāvacara’ vì nó được đánh dấu bởi chúng (các pháp dục). Giống như rūpabhava (cõi Sắc) được gọi là rūpa, bằng cách lược bỏ từ sau (uttarapadalopa), (kāmāvacara) cũng được gọi là kāma. Như vậy, tâm này đi lại trong cõi Dục này, được gọi là vùng đất mười một cõi, do đó nó là kāmāvacara.

Kiñcāpi hi etaṃ rūpārūpabhavesupi avacarati, yathā pana saṅgāme avacaraṇato saṅgāmāvacaroti laddhanāmako nāgo nagare carantopi ‘saṅgāmāvacaro’tveva vuccati, thalajalacarā ca pāṇā athale [Pg.105] ajale ca ṭhitāpi ‘thalacarā jalacarā’tveva vuccanti, evamidaṃ aññattha avacarantampi kāmāvacaramevāti veditabbaṃ. Ārammaṇakaraṇavasena vā ettha kāmo avacaratītipi kāmāvacaraṃ. Kāmañcesa rūpārūpāvacaresupi avacarati, yathā pana vadatīti ‘vaccho’, mahiyaṃ setīti ‘mahiṃso’ti vutte, na sattā yattakā vadanti, mahiyaṃ vā senti sabbesaṃ taṃ nāmaṃ hoti, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Apica kāmabhavasaṅkhāte kāme paṭisandhiṃ avacāretītipi kāmāvacaraṃ.

Thật vậy, mặc dù tâm này cũng đi lại trong các cõi Sắc và Vô Sắc, nhưng nên hiểu rằng nó vẫn là kāmāvacara. Ví như con voi được đặt tên là saṅgāmāvacara (kẻ đi trong trận chiến) vì nó đi lại trong trận chiến, vẫn được gọi là ‘saṅgāmāvacara’ ngay cả khi đang đi trong thành phố; và các loài vật sống trên cạn và dưới nước, ngay cả khi chúng ở nơi không phải cạn hoặc không phải nước, vẫn được gọi là ‘loài sống trên cạn’ và ‘loài sống dưới nước’; cũng vậy, tâm này, mặc dù đi lại ở nơi khác, vẫn nên được hiểu là kāmāvacara. Hoặc, nó là kāmāvacara vì dục (kāma) đi lại trong nó theo cách lấy làm đối tượng. Và mặc dù (dục) này cũng đi lại trong các (tâm) cõi Sắc và Vô Sắc, nhưng ví như khi nói ‘con bê’ (vaccha) vì nó kêu (vadati), ‘con trâu’ (mahiṃsa) vì nó nằm trên đất (mahiyaṃ seti), không phải tất cả chúng sanh nào kêu hoặc nằm trên đất đều có tên đó; điều này nên được hiểu theo cách tương tự. Hơn nữa, nó cũng là kāmāvacara vì nó làm cho sự tái sanh (paṭisandhi) đi vào cõi Dục, được gọi là cõi hữu Dục (kāmabhava).

Kusalanti kucchitānaṃ salanādīhi atthehi kusalaṃ. Apica ārogyaṭṭhena anavajjaṭṭhena kosallasambhūtaṭṭhena ca kusalaṃ. Yatheva hi ‘kacci nu bhoto kusala’nti (jā. 1.15.146; 2.20.129) rūpakāye anāturatāya agelaññena nibyādhitāya ārogyaṭṭhena kusalaṃ vuttaṃ, evaṃ arūpadhammepi kilesāturatāya kilesagelaññassa ca kilesabyādhino abhāvena ārogyaṭṭhena kusalaṃ veditabbaṃ. Kilesavajjassa pana kilesadosassa kilesadarathassa ca abhāvā anavajjaṭṭhena kusalaṃ. Kosallaṃ vuccati paññā; kosallato sambhūtattā kosallasambhūtaṭṭhena kusalaṃ.

Kusala (thiện): Kusala là do các ý nghĩa như là làm lay động, v.v... các pháp bất thiện đáng ghê tởm. Hơn nữa, kusala là do ý nghĩa vô bệnh, do ý nghĩa không đáng chê trách, và do ý nghĩa được sanh khởi từ sự khéo léo. Thật vậy, giống như trong câu ‘kacci nu bhoto kusalanti – có phải ngài được vô bệnh chăng?’, từ kusala được nói đến với ý nghĩa vô bệnh trong thân sắc là không bị đau đớn, không bệnh hoạn, không ốm đau; cũng vậy, trong các pháp vô sắc, từ kusala nên được hiểu với ý nghĩa vô bệnh là do sự vắng mặt của sự đau đớn phiền não, của bệnh hoạn phiền não, và của ốm đau phiền não. Lại nữa, kusala là do ý nghĩa không đáng chê trách vì vắng mặt lỗi lầm phiền não, tỳ vết phiền não, và sự thiêu đốt phiền não. Sự khéo léo được gọi là trí tuệ; kusala là do ý nghĩa được sanh khởi từ sự khéo léo vì đã được sanh khởi từ sự khéo léo.

‘Ñāṇasampayuttaṃ’ tāva evaṃ hotu; ñāṇavippayuttaṃ kathanti. Tampi ruḷhīsaddena kusalameva. Yathā hi tālapaṇṇehi akatvā kilañjādīhi katampi taṃsarikkhattā ruḷhīsaddena tālavaṇṭantveva vuccati, evaṃ ‘ñāṇavippayutta’mpi kusalantveva veditabbaṃ. Nippariyāyena pana ‘ñāṇasampayuttaṃ’ ārogyaṭṭhena anavajjaṭṭhena kosallasambhūtaṭṭhenāti tividhenapi kusalanti nāmaṃ labhati, ñāṇavippayuttaṃ duvidheneva. Iti yañca jātakapariyāyena yañca bāhitikasuttapariyāyena yañca abhidhammapariyāyena kusalaṃ kathitaṃ sabbaṃ taṃ tīhipi atthehi imasmiṃ citte labbhati.

Tạm thời, (tâm) ‘tương ưng với trí’ cứ cho là như vậy; (còn tâm) bất tương ưng với trí thì thế nào? Cái ấy cũng là thiện do từ ngữ thông dụng. Giống như cái quạt dù không được làm bằng lá cọ mà được làm bằng chiếu, v.v... nhưng do giống với cái ấy nên vẫn được gọi là ‘quạt lá cọ’ do từ ngữ thông dụng; cũng vậy, (tâm) ‘bất tương ưng với trí’ cũng nên được hiểu là thiện. Hơn nữa, một cách trực tiếp, (tâm) ‘tương ưng với trí’ nhận được tên gọi là thiện theo cả ba phương diện: do ý nghĩa vô bệnh, do ý nghĩa không đáng chê trách, và do ý nghĩa được sanh khởi từ sự khéo léo; (còn tâm) bất tương ưng với trí thì chỉ theo hai phương diện. Như vậy, pháp thiện nào đã được nói theo phương pháp Bổn Sanh, pháp thiện nào (đã được nói) theo phương pháp kinh Bāhitika, và pháp thiện nào (đã được nói) theo phương pháp Vi Diệu Pháp, tất cả những pháp thiện ấy đều được tìm thấy trong tâm này với cả ba ý nghĩa.

Tadetaṃ lakkhaṇādivasena anavajjasukhavipākalakkhaṇaṃ, akusalaviddhaṃsanarasaṃ, vodānapaccupaṭṭhānaṃ, yonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ. Avajjapaṭipakkhattā vā anavajjalakkhaṇameva kusalaṃ, vodānabhāvarasaṃ, iṭṭhavipākapaccupaṭṭhānaṃ, yathāvuttapadaṭṭhānameva. Lakkhaṇādīsu hi tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sabhāvo vā sāmaññaṃ vā lakkhaṇaṃ nāma. Kiccaṃ vā sampatti vā raso nāma. Upaṭṭhānākāro vā phalaṃ vā paccupaṭṭhānaṃ nāma. Āsannakāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ nāma. Iti yattha yattha lakkhaṇādīni vakkhāma tattha tattha imināva nayena tesaṃ nānattaṃ veditabbaṃ.

Pháp thiện này, theo phương diện tướng, v.v..., có tướng là không đáng chê trách và quả an lạc, có phận sự là phá hủy bất thiện, có sự hiện hữu là sự trong sạch, có nhân cần thiết là như lý tác ý. Hoặc, do là đối nghịch của điều đáng chê trách, thiện chỉ có tướng là không đáng chê trách, có phận sự là trạng thái trong sạch, có sự hiện hữu là quả khả ái, và có nhân cần thiết như đã nói. Thật vậy, trong tướng, v.v..., tự tánh hoặc tánh chung của các pháp được gọi là tướng. Phận sự hoặc sự thành tựu được gọi là vị. Cách thức hiện khởi hoặc quả được gọi là sự hiện hữu. Nhân gần được gọi là nhân cần thiết. Như vậy, bất cứ nơi nào chúng tôi sẽ nói về tướng, v.v..., ở đó sự khác biệt của chúng nên được hiểu theo phương pháp này.

Cittanti [Pg.106] ārammaṇaṃ cintetīti cittaṃ; vijānātīti attho. Yasmā vā ‘citta’nti sabbacittasādhāraṇo esa saddo, tasmā yadettha lokiyakusalākusalakiriyacittaṃ, taṃ javanavīthivasena attano santānaṃ cinotīti cittaṃ. Vipākaṃ kammakilesehi citanti cittaṃ. Apica sabbampi yathānurūpato cittatāya cittaṃ. Cittakaraṇatāya cittanti evampettha attho veditabbo. Tattha yasmā aññadeva sarāgaṃ cittaṃ, aññaṃ sadosaṃ, aññaṃ samohaṃ; aññaṃ kāmāvacaraṃ, aññaṃ rūpāvacarādibhedaṃ; aññaṃ rūpārammaṇaṃ, aññaṃ saddādiārammaṇaṃ; rūpārammaṇesu cāpi aññaṃ nīlārammaṇaṃ, aññaṃ pītādiārammaṇaṃ; saddādiārammaṇesupi eseva nayo; sabbesupi cetesu aññaṃ hīnaṃ aññaṃ majjhimaṃ aññaṃ paṇītaṃ; hīnādīsupi aññaṃ chandādhipateyyaṃ, aññaṃ vīriyādhipateyyaṃ aññaṃ cittādhipateyyaṃ, aññaṃ vīmaṃsādhipateyyaṃ, tasmā assa imesaṃ sampayuttabhūmiārammaṇahīnamajjhimapaṇītādhipatīnaṃ vasena cittatā veditabbā. Kāmañcettha ekameva evaṃ cittaṃ na hoti, cittānaṃ pana antogadhattā etesu yaṃkiñci ekampi cittatāya cittanti vattuṃ vaṭṭati. Evaṃ tāva cittatāya cittaṃ.

Tâm (citta): Tâm là cái suy tư về đối tượng; ý nghĩa là ‘biết’. Hoặc, vì từ ‘tâm’ này là từ chung cho tất cả các tâm, do đó, tâm thiện, bất thiện, và duy tác ở cõi đời nào, tâm ấy tích lũy dòng tương tục của chính nó theo lộ trình tốc hành tâm, nên gọi là tâm. Quả được tích lũy bởi nghiệp và phiền não, nên gọi là tâm. Hơn nữa, tất cả tâm, tùy theo sự tương xứng, được gọi là tâm do tính chất đa dạng. (Và) được gọi là tâm do tạo ra sự đa dạng; ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Trong đó, vì tâm có tham là khác, tâm có sân là khác, tâm có si là khác; tâm cõi Dục là khác, tâm có các loại như cõi Sắc là khác; tâm có sắc làm đối tượng là khác, tâm có thanh, v.v... làm đối tượng là khác; và ngay cả trong các tâm có sắc làm đối tượng, tâm có đối tượng màu xanh là khác, tâm có đối tượng màu vàng, v.v... là khác; trong các tâm có thanh, v.v... làm đối tượng cũng theo phương pháp này; và trong tất cả các tâm này, tâm hạ liệt là khác, tâm trung bình là khác, tâm cao thượng là khác; và ngay cả trong các tâm hạ liệt, v.v..., tâm có dục làm chủ là khác, tâm có cần làm chủ là khác, tâm có tâm làm chủ là khác, tâm có thẩm làm chủ là khác, do đó, tính đa dạng của nó nên được hiểu theo phương diện của các pháp tương ưng, cõi, đối tượng, hạ-trung-thượng, và chủ này. Mặc dù một tâm duy nhất không thể đa dạng như vậy, nhưng vì nó được bao gồm trong các tâm (đa dạng), nên có thể nói bất kỳ một tâm nào trong số này là ‘tâm’ do tính đa dạng của nó. Như vậy, trước hết, tâm là do tính đa dạng.

Kathaṃ cittakaraṇatāyāti? Lokasmiñhi cittakammato uttari aññaṃ cittaṃ nāma natthi. Tasmimpi caraṇaṃ nāma cittaṃ aticittameva hoti. Taṃ karontānaṃ cittakārānaṃ ‘evaṃvidhāni ettha rūpāni kātabbānī’ti cittasaññā uppajjati. Tāya cittasaññāya lekhāgahanarañjanaujjotanavattanādinipphādikā cittakiriyā uppajjanti, tato caraṇasaṅkhāte citte aññataraṃ vicittarūpaṃ nipphajjati. Tato ‘imassa rūpassa upari idaṃ hotu, heṭṭhā idaṃ, ubhayapasse ida’nti cintetvā yathācintitena kamena sesacittarūpanipphādanaṃ hoti, evaṃ yaṃkiñci loke vicittaṃ sippajātaṃ sabbaṃ taṃ citteneva kariyati, evaṃ imāya karaṇavicittatāya tassa tassa cittassa nipphādakaṃ cittampi tatheva cittaṃ hoti. Yathācintitassa vā anavasesassa anipphajjanato tatopi cittameva cittataraṃ. Tenāha bhagavā –

Thế nào là (tâm) do tạo ra sự đa dạng? Thật vậy, trong thế gian, không có gì gọi là đa dạng hơn tác phẩm nghệ thuật. Trong đó, bức tranh gọi là caraṇa là vô cùng đa dạng. Đối với các họa sĩ đang vẽ nó, tưởng về tâm khởi lên rằng ‘những hình dạng như thế này nên được vẽ ở đây’. Do tưởng về tâm ấy, các hoạt động của tâm như cầm cọ, tô màu, làm sáng, vẽ các đường cong, v.v... khởi lên, sau đó một hình dạng đa dạng nào đó được hoàn thành trong bức tranh gọi là caraṇa. Sau đó, sau khi suy nghĩ ‘trên hình này hãy có cái này, dưới nó hãy có cái này, hai bên hãy có cái này’, việc hoàn thành các hình dạng đa dạng còn lại diễn ra theo thứ tự đã suy nghĩ. Như vậy, bất kỳ loại hình nghệ thuật đa dạng nào trong thế gian, tất cả đều được thực hiện bởi tâm. Như vậy, do sự đa dạng của hành động này, tâm tạo ra bức tranh đa dạng đó cũng đa dạng như vậy. Hoặc, vì không thể hoàn thành trọn vẹn những gì đã được suy tưởng, nên chính tâm còn đa dạng hơn cả tác phẩm nghệ thuật đó. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Diṭṭhaṃ vo, bhikkhave, caraṇaṃ nāma cittanti? ‘Evaṃ, bhante’. Tampi kho, bhikkhave, caraṇaṃ nāma cittaṃ citteneva cintitaṃ. Tenapi kho, bhikkhave, caraṇena cittena cittaṃyeva cittatara’’nti (saṃ. ni. 3.100).

“Này các Tỳ khưu, các ông đã thấy bức tranh gọi là caraṇa chưa?” “Bạch Thế Tôn, vâng.” “Này các Tỳ khưu, bức tranh gọi là caraṇa ấy cũng được suy tư bởi tâm. Này các Tỳ khưu, so với bức tranh caraṇa ấy, chính tâm còn đa dạng hơn.” (Tương Ưng Bộ 3.100).

Tathā [Pg.107] yadetaṃ devamanussanirayatiracchānabhedāsu gatīsu kammaliṅgasaññāvohārādibhedaṃ ajjhattikaṃ cittaṃ tampi cittakatameva. Kāyakammādibhedañhi dānasīlavihiṃsāsāṭheyyādinayappavattaṃ kusalākusalakammaṃ cittanipphāditaṃ kammanānattaṃ. Kammanānatteneva ca tāsu tāsu gatīsu hatthapādakaṇṇaudaragīvāmukhādisaṇṭhānabhinnaṃ liṅganānattaṃ. Liṅganānattato yathāgahitasaṇṭhānavasena ‘ayaṃ itthī ayaṃ puriso’ti uppajjamānāya saññāya saññānānattaṃ. Saññānānattato saññānurūpena ‘itthī’ti vā ‘puriso’ti vā voharantānaṃ vohāranānattaṃ. Vohāranānattavasena pana yasmā ‘itthī bhavissāmi puriso bhavissāmi, khattiyo bhavissāmi brāhmaṇo bhavissāmī’ti evaṃ tassa tassa attabhāvassa janakaṃ kammaṃ karīyati, tasmā vohāranānattato kammanānattaṃ. Taṃ panetaṃ kammanānattaṃ yathāpatthitaṃ bhavaṃ nibbattentaṃ yasmā gativasena nibbatteti tasmā kammanānattato gatinānattaṃ. Kammanānatteneva ca tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tassā tassā gatiyā apādakadvipādakāditā, tassā tassā upapattiyā uccanīcāditā, tasmiṃ tasmiṃ attabhāve suvaṇṇadubbaṇṇāditā, lokadhammesu lābhālābhāditā ca paññāyati. Tasmā sabbametaṃ devamanussanirayatiracchānabhedāsu gatīsu kammaliṅgasaññāvohārādibhedaṃ ajjhattikaṃ cittaṃ citteneva katanti veditabbaṃ. Svāyamattho imassa saṅgītianāruḷhassa suttassa vasena veditabbo. Vuttañhetaṃ –

Lại nữa, sự đa dạng nội tâm này, vốn có sự khác biệt về nghiệp, hình tướng, tưởng, danh xưng, v.v. trong các cõi trời, người, địa ngục, và súc sanh, thì sự đa dạng ấy cũng chính do tâm tạo ra. Thật vậy, nghiệp thiện và bất thiện, vốn có sự khác biệt về thân nghiệp v.v., diễn ra theo cách bố thí, giữ giới, hãm hại, xảo trá, v.v., là do tâm làm cho thành tựu, đó là sự đa dạng của nghiệp. Và chính do sự đa dạng của nghiệp mà trong các cõi ấy có sự đa dạng của hình tướng, vốn khác biệt về hình dạng tay, chân, tai, bụng, cổ, mặt, v.v. Do sự đa dạng của hình tướng, tùy theo hình dạng được ghi nhận, mà có sự đa dạng của tưởng do tưởng khởi lên rằng ‘đây là nữ, đây là nam’. Do sự đa dạng của tưởng, có sự đa dạng của danh xưng của những người gọi là ‘nữ’ hay ‘nam’ phù hợp với tưởng. Lại nữa, do sự đa dạng của danh xưng, vì người ta tạo nghiệp làm nhân sanh cho thân mạng này hay thân mạng khác như vầy: ‘Tôi sẽ là nữ, tôi sẽ là nam, tôi sẽ là Sát-đế-lỵ, tôi sẽ là Bà-la-môn’, do đó, do sự đa dạng của danh xưng mà có sự đa dạng của nghiệp. Lại nữa, sự đa dạng của nghiệp ấy, khi làm cho hữu được mong cầu sanh khởi, vì nó làm cho sanh khởi tùy theo cõi, do đó, do sự đa dạng của nghiệp mà có sự đa dạng của cõi. Và chính do sự đa dạng của nghiệp mà tình trạng không chân, hai chân, v.v. của các chúng sanh ấy trong cõi ấy; tình trạng cao sang, thấp hèn, v.v. trong sự sanh khởi ấy; tình trạng sắc đẹp, sắc xấu, v.v. trong thân mạng ấy; và tình trạng được lợi, không được lợi, v.v. trong các pháp thế gian được biết đến. Do đó, nên biết rằng tất cả sự đa dạng nội tâm này, vốn có sự khác biệt về nghiệp, hình tướng, tưởng, danh xưng, v.v. trong các cõi trời, người, địa ngục, và súc sanh, là chỉ do tâm tạo ra. Ý nghĩa này nên được hiểu tùy theo kinh này, vốn không được kết tập trong các kỳ kiết tập. Điều này đã được nói rằng –

‘‘Kammanānattaputhuttappabhedavavatthānavasena liṅganānattaputhuttappabhedavavatthānaṃ bhavati, liṅganānattaputhuttappabhedavavatthānavasena saññānānattaputhuttappabhedavavatthānaṃ bhavati, saññānānattaputhuttappabhedavavatthānavasena vohāranānattaputhuttappabhedavavatthānaṃ bhavati, vohāranānattaputhuttappabhedavavatthānavasena kammanānattaputhuttappabhedavavatthānaṃ bhavati. Kammanānākaraṇaṃ paṭicca sattānaṃ gatiyā nānākaraṇaṃ paññāyati – apadā dvipadā catuppadā bahuppadā, rūpino arūpino, saññino asaññino nevasaññīnāsaññino. Kammanānākaraṇaṃ paṭicca sattānaṃ upapattiyā nānākaraṇaṃ paññāyati – uccanīcatā hīnapaṇītatā sugataduggatatā. Kammanānākaraṇaṃ [Pg.108] paṭicca sattānaṃ attabhāve nānākaraṇaṃ paññāyati – suvaṇṇadubbaṇṇatā sujātadujjātatā susaṇṭhitadussaṇṭhitatā. Kammanānākaraṇaṃ paṭicca sattānaṃ lokadhamme nānākaraṇaṃ paññāyati – lābhālābhe yasāyase nindāpasaṃsāyaṃ sukhadukkhe’’ti.

‘Do sự xác định về tính đa dạng, tính nhiều loại, và tính khác biệt của nghiệp mà có sự xác định về tính đa dạng, tính nhiều loại, và tính khác biệt của hình tướng; do sự xác định về tính đa dạng, tính nhiều loại, và tính khác biệt của hình tướng mà có sự xác định về tính đa dạng, tính nhiều loại, và tính khác biệt của tưởng; do sự xác định về tính đa dạng, tính nhiều loại, và tính khác biệt của tưởng mà có sự xác định về tính đa dạng, tính nhiều loại, và tính khác biệt của danh xưng; do sự xác định về tính đa dạng, tính nhiều loại, và tính khác biệt của danh xưng mà có sự xác định về tính đa dạng, tính nhiều loại, và tính khác biệt của nghiệp. Duyên theo sự khác biệt của nghiệp, sự khác biệt trong cõi của chúng sanh được biết đến – (chúng sanh) không chân, hai chân, bốn chân, nhiều chân; có sắc, không sắc; có tưởng, không tưởng, phi tưởng phi phi tưởng. Duyên theo sự khác biệt của nghiệp, sự khác biệt trong sự sanh khởi của chúng sanh được biết đến – cao sang thấp hèn, ưu việt thấp kém, thiện thú ác thú. Duyên theo sự khác biệt của nghiệp, sự khác biệt trong thân mạng của chúng sanh được biết đến – sắc đẹp sắc xấu, sanh tốt sanh xấu, hình dáng tốt hình dáng xấu. Duyên theo sự khác biệt của nghiệp, sự khác biệt trong pháp thế gian của chúng sanh được biết đến – trong sự được lợi và không được lợi, trong danh thơm và tiếng xấu, trong sự chê bai và tán dương, trong khổ và lạc’.

Aparampi vuttaṃ –

Lại nữa, đã được nói rằng –

Kammato liṅgato ceva, liṅgasaññā pavattare;

Saññāto bhedaṃ gacchanti, itthāyaṃ purisoti vā.

Từ nghiệp và từ hình tướng, tưởng về hình tướng diễn tiến; Từ tưởng, chúng đi đến sự khác biệt, rằng ‘đây là nữ’ hay ‘đây là nam’.

‘‘Kammunā vattate loko, kammunā vattate pajā;

Kammanibandhanā sattā, rathassāṇīva yāyato’’. (ma. ni. 2.460;

su. ni. 659);

‘Thế gian vận hành do nghiệp, chúng sanh vận hành do nghiệp; Chúng sanh bị trói buộc bởi nghiệp, như cái chốt của cỗ xe đang lăn’.

Kammena kittiṃ labhate pasaṃsaṃ,Kammena jāniñca vadhañca bandhaṃ;

Taṃ kammanānākaraṇaṃ viditvā,Kasmā vade natthi kammanti loke. (kathā. 785);

Do nghiệp, người ta được danh tiếng và lời tán dương, Do nghiệp, (người ta bị) tổn thất, giết chóc và trói buộc; Biết được sự khác biệt của nghiệp ấy, Sao lại nói ‘không có nghiệp’ trong thế gian.

‘‘Kammassakā māṇava sattā kammadāyādā kammayonī kammabandhū kammapaṭisaraṇā; kammaṃ satte vibhajati yadidaṃ hīnappaṇītatāyā’’ti (ma. ni. 3.289).

‘Này thanh niên, chúng sanh có nghiệp là của riêng, là người thừa tự của nghiệp, có nghiệp là thai tạng, có nghiệp là quyến thuộc, có nghiệp là nơi nương tựa; nghiệp phân chia chúng sanh, tức là thành thấp kém và ưu việt’.

Evaṃ imāya karaṇacittatāyapi cittassa cittatā veditabbā. Sabbānipi hi etāni vicitrāni citteneva katāni. Aladdhokāsassa pana cittassa yaṃ vā pana avasesapaccayavikalaṃ tassa ekaccacittakaraṇābhāvato yadetaṃ cittena kataṃ ajjhattikaṃ cittaṃ vuttaṃ, tatopi cittameva cittataraṃ. Tenāha bhagavā –

Như vậy, cũng do sự đa dạng của cái được tạo ra này mà nên biết tính đa dạng của tâm (là nguyên nhân). Thật vậy, tất cả những điều đa dạng này chỉ do tâm tạo ra. Lại nữa, đối với tâm chưa có cơ hội (cho quả), hoặc thiếu các duyên còn lại, do không có khả năng tạo ra một số sự đa dạng, nên sự đa dạng nội tâm được nói là do tâm tạo ra này, (so với đó) thì chính tâm (nguyên nhân) còn đa dạng hơn. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekanikāyampi samanupassāmi evaṃ cittaṃ yathayidaṃ, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā… tehipi kho, bhikkhave, tiracchānagatehi pāṇehi cittaṃyeva cittatara’’nti (saṃ. ni. 3.100).

‘Này các Tỳ khưu, Ta không thấy một loài nào khác đa dạng như các loài súc sanh. ... Này các Tỳ khưu, nhưng so với các loài súc sanh ấy, chính tâm còn đa dạng hơn’.

Uppannaṃ hotīti ettha vattamānabhūtāpagatokāsakatabhūmiladdhavasena uppannaṃ nāma anekappabhedaṃ. Tattha sabbampi uppādajarābhaṅgasamaṅgīsaṅkhātaṃ vattamānuppannaṃ nāma. Ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddhaṃ, anubhūtāpagatasaṅkhātaṃ kusalākusalaṃ[Pg.109], uppādādittayaṃ anuppatvā niruddhaṃ, bhūtāpagatasaṅkhātaṃ, sesasaṅkhatañca bhūtāpagatuppannaṃ nāma. ‘‘Yānissa tāni pubbe katāni kammānī’’ti (ma. ni. 3.248) evamādinā nayena vuttaṃ kammaṃ atītampi samānaṃ, aññaṃ vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassokāsaṃ katvā ṭhitattā, tathā katokāsañca vipākaṃ anuppannampi samānaṃ evaṃ kate okāse ekantena uppajjanato okāsakatuppannaṃ nāma. Tāsu tāsu bhūmīsu asamūhataṃ akusalaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāma. Ettha ca bhūmiyā bhūmiladdhassa ca nānattaṃ veditabbaṃ. Bhūmīti vipassanāya ārammaṇabhūtā tebhūmakā pañcakkhandhā. Bhūmiladdhaṃ nāma tesu khandhesu uppattārahaṃ kilesajātaṃ. Tena hesā bhūmi laddhā nāma hoti, tasmā bhūmiladdhanti vuccati. Evametesu catūsu uppannesu idha ‘vattamānuppannaṃ’ adhippetaṃ.

Ở đây, trong câu ‘uppannaṃ hoti’ (đã sanh khởi), cái được gọi là ‘uppanna’ (đã sanh khởi) có nhiều loại khác nhau, do sự phân chia thành: vattamāna (hiện tại), bhūtāpagata (quá khứ đã qua), okāsakata (đã tạo cơ hội), và bhūmiladdha (đã đạt được cảnh giới). Trong số đó, tất cả pháp hữu vi được gọi là có đủ sanh, già, và diệt được gọi là vattamānuppanna (hiện tại sanh). Pháp thiện và bất thiện đã diệt sau khi kinh nghiệm vị của đối tượng, được gọi là anubhūtāpagata (đã kinh nghiệm và đã qua); và pháp hữu vi còn lại đã diệt sau khi tuần tự đạt đến ba giai đoạn sanh, v.v., được gọi là bhūtāpagata (đã có và đã qua), được gọi là bhūtāpagatuppanna (quá khứ đã qua sanh). Nghiệp được nói theo phương pháp bắt đầu bằng câu “Những nghiệp nào đã được người ấy làm trước đây” (Ma. ni. 3.248), dù đã là quá khứ, nhưng vì đã đứng vững sau khi ngăn cản quả khác và tạo cơ hội cho quả của chính nó; và quả đã được tạo cơ hội như vậy, dù chưa sanh, nhưng vì chắc chắn sẽ sanh khi cơ hội đã được tạo ra như vậy, nên được gọi là okāsakatuppanna (đã tạo cơ hội sanh). Pháp bất thiện chưa được nhổ bật trong các cảnh giới ấy được gọi là bhūmiladdhuppanna (đã đạt được cảnh giới sanh). Và ở đây, cần phải biết sự khác biệt giữa bhūmi (cảnh giới) và bhūmiladdha (đã đạt được cảnh giới). Bhūmi là năm uẩn thuộc ba cõi, là đối tượng của tuệ quán. Bhūmiladdha là tập hợp các phiền não có khả năng sanh khởi trong các uẩn ấy. Vì do phiền não ấy mà cảnh giới này được gọi là đã đạt được, do đó, nó được gọi là bhūmiladdha. Như vậy, trong bốn loại uppanna này, ở đây, ‘vattamānuppanna’ (hiện tại sanh) được chủ ý đến.

Tatrāyaṃ vacanattho – pubbantato uddhaṃ uppādādiabhimukhaṃ pannanti uppannaṃ. ‘Uppanna’-saddo panesa atīte paṭiladdhe samuṭṭhite avikkhambhite asamucchinne khaṇattayagateti anekesu atthesu dissati. Ayañhi ‘‘tena kho pana, bhikkhave, samayena kakusandho bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke uppanno’’ti (saṃ. ni. 2.143) ettha atīte āgato. ‘‘Āyasmato ānandassa atirekacīvaraṃ uppannaṃ hotī’’ti (pārā. 461) ettha paṭiladdhe. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, uppannaṃ mahāmeghaṃ tamenaṃ mahāvāto antarāyeva antaradhāpetī’’ti (saṃ. ni. 5.157) ettha samuṭṭhite. ‘‘Uppannaṃ gamiyacittaṃ duppaṭivinodanīyaṃ (a. ni. 5.160; pari. 325); uppannuppanne pāpake akusale dhamme ṭhānaso antaradhāpetī’’ti (pārā. 165) ettha avikkhambhite. ‘‘Ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvento bahulīkaronto uppannuppanne pāpake akusale dhamme ṭhānaso antarāyeva antaradhāpetī’’ti (saṃ. ni. 5.156-157) ettha asamucchinne. ‘‘Uppajjamānaṃ uppannanti? Āmantā’’ti (yama. 2.cittayamaka.81) ettha khaṇattayagate. Svāyamidhāpi khaṇattayagateva daṭṭhabbo. Tasmā ‘uppannaṃ hotī’ti ettha khaṇattayagataṃ hoti, vattamānaṃ hoti, paccuppannaṃ hotīti. Ayaṃ saṅkhepattho.

Ở đó, đây là ngữ nghĩa: ‘uppannaṃ’ là đã đạt đến (pannaṃ) hướng về sanh, v.v. (uppādādiabhimukhaṃ) ở phía trên (uddhaṃ) từ điểm cuối trước đó (pubbantato). Và từ ‘uppanna’ này được thấy trong nhiều nghĩa như: quá khứ, đã đạt được, đã khởi lên, chưa được trấn phục, chưa được đoạn trừ, đã đạt đến ba sát-na. Thật vậy, trong câu “Này các Tỳ khưu, vào lúc bấy giờ, Đức Thế Tôn Kakusandha, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, đã xuất hiện (uppanno) ở đời” (Saṃ. ni. 2.143), từ này đã đến với nghĩa là quá khứ. Trong câu “Y phục dư của Tôn giả Ānanda đã phát sanh (uppannaṃ)” (Pārā. 461), nó có nghĩa là đã đạt được. Trong câu “Này các Tỳ khưu, ví như một đám mây lớn đã khởi lên (uppannaṃ), rồi một trận gió lớn làm nó tan biến ngay giữa chừng” (Saṃ. ni. 5.157), nó có nghĩa là đã khởi lên. Trong các câu “Tâm muốn đi đã sanh khởi (uppannaṃ) thì khó mà từ bỏ” (A. ni. 5.160; Pari. 325); “Làm cho các pháp ác bất thiện đã sanh khởi (uppannuppanne) tan biến ngay lập tức” (Pārā. 165), nó có nghĩa là chưa được trấn phục. Trong câu “Khi tu tập, khi làm cho sung mãn Thánh đạo Tám ngành, vị ấy làm cho các pháp ác bất thiện đã sanh khởi (uppannuppanne) tan biến ngay lập tức” (Saṃ. ni. 5.156-157), nó có nghĩa là chưa được đoạn trừ. Trong câu “Cái đang sanh khởi là đã sanh khởi phải không? – Thưa vâng” (Yama. 2.cittayamaka.81), nó có nghĩa là đã đạt đến ba sát-na. Từ ấy ở đây cũng nên được hiểu với nghĩa là đã đạt đến ba sát-na. Do đó, trong câu ‘uppannaṃ hoti’, nó có nghĩa là đã đạt đến ba sát-na, là hiện tại, là hiện tiền. Đây là ý nghĩa tóm tắt.

Cittaṃ uppannaṃ hotīti cetaṃ desanāsīsameva. Na pana cittaṃ ekakameva uppajjati. Tasmā yathā rājā āgatoti vutte na parisaṃ pahāya ekakova āgato, rājaparisāya pana saddhiṃyeva āgatoti paññāyati[Pg.110], evamidampi paropaṇṇāsakusaladhammehi saddhiṃyeva uppannanti veditabbaṃ. Pubbaṅgamaṭṭhena pana ‘‘cittaṃ uppannaṃ hoti’’cceva vuttaṃ.

Câu ‘cittaṃ uppannaṃ hoti’ (tâm đã sanh khởi) này chỉ là phần đầu của bài pháp. Nhưng tâm không sanh khởi một mình. Do đó, cũng như khi nói ‘vua đã đến’, không phải nhà vua đến một mình sau khi bỏ lại đoàn tùy tùng, mà được hiểu là đã đến cùng với đoàn tùy tùng của vua; tương tự như vậy, điều này cũng nên được hiểu là đã sanh khởi cùng với hơn năm mươi pháp thiện. Tuy nhiên, câu ‘tâm đã sanh khởi’ được nói ra chỉ vì ý nghĩa dẫn đầu.

Lokiyadhammañhi patvā cittaṃ jeṭṭhakaṃ cittaṃ dhuraṃ cittaṃ pubbaṅgamaṃ hoti. Lokuttaradhammaṃ patvā paññā jeṭṭhikā paññā dhurā paññā pubbaṅgamā. Teneva bhagavā vinayapariyāyaṃ patvā pañhaṃ pucchanto ‘kiṃphassosi, kiṃvedanosi, kiṃsaññosi, kiṃcetanosī’ti apucchitvā ‘‘kiṃcitto tvaṃ bhikkhū’’ti cittameva dhuraṃ katvā pucchati. ‘‘Atheyyacitto ahaṃ bhagavā’’ti ca vutte ‘anāpatti atheyyaphassassā’tiādīni avatvā ‘‘anāpatti bhikkhu atheyyacittassā’’ti vadati.

Thật vậy, khi đề cập đến pháp thế gian, tâm là bậc nhất, tâm là chủ đạo, tâm là đi trước. Khi đề cập đến pháp siêu thế, trí tuệ là bậc nhất, trí tuệ là chủ đạo, trí tuệ là đi trước. Chính vì vậy, Đức Thế Tôn, khi đề cập đến phần Luật, trong khi hỏi một câu hỏi, đã không hỏi ‘Ngươi có xúc gì, có thọ gì, có tưởng gì, có tư gì?’, mà hỏi, lấy tâm làm chủ đạo: “Này Tỳ khưu, ngươi có tâm gì?”. Và khi được trả lời: “Bạch Đức Thế Tôn, con không có tâm trộm cắp”, Ngài đã không nói những điều như ‘không phạm tội đối với xúc không trộm cắp’, mà nói rằng: “Này Tỳ khưu, không phạm tội đối với tâm không trộm cắp”.

Na kevalañca vinayapariyāyaṃ, aññampi lokiyadesanaṃ desento cittameva dhuraṃ katvā deseti. Yathāha – ‘‘ye keci, bhikkhave, dhammā akusalā akusalabhāgiyā akusalapakkhikā sabbete manopubbaṅgamā. Mano tesaṃ dhammānaṃ paṭhamaṃ uppajjati’’ (a. ni. 1.56).

Và không chỉ trong phần Luật, mà khi thuyết giảng các bài pháp thế gian khác, Ngài cũng thuyết giảng lấy tâm làm chủ đạo. Như Ngài đã nói: “Này các Tỳ khưu, bất cứ pháp nào là bất thiện, thuộc phần bất thiện, thuộc phe bất thiện, tất cả chúng đều do tâm dẫn đầu. Tâm sanh khởi trước các pháp ấy” (A. ni. 1.56).

‘‘Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā;

Manasā ce paduṭṭhena, bhāsati vā karoti vā;

Tato naṃ dukkhamanveti, cakkaṃva vahato padaṃ.

“Các pháp do tâm dẫn đầu, tâm làm chủ, do tâm tạo tác; Nếu với tâm ô nhiễm, nói lên hay hành động, khổ não liền theo sau, như xe theo chân vật kéo.”

‘‘Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā;

Manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā;

Tato naṃ sukhamanveti, chāyāva anapāyinī’’. (dha. pa. 1,2);

“Các pháp do tâm dẫn đầu, tâm làm chủ, do tâm tạo tác; Nếu với tâm trong sạch, nói lên hay hành động, an lạc liền theo sau, như bóng không rời hình.” (Dha. pa. 1,2);

‘‘Cittena nīyati loko, cittena parikassati;

Cittassa ekadhammassa, sabbeva vasamanvagū’’. (saṃ. ni. 1.62);

“Thế gian bị tâm dẫn dắt, bị tâm lôi kéo; Tất cả đều thuận theo, quyền lực của một pháp là tâm.” (Saṃ. ni. 1.62);

‘‘Cittasaṃkilesā, bhikkhave, sattā saṃkilissanti cittavodānā visujjhanti’’ (saṃ. ni. 3.100);

“Này các Tỳ khưu, do tâm ô nhiễm, chúng sanh bị ô nhiễm; do tâm trong sạch, chúng sanh được thanh tịnh.” (Saṃ. ni. 3.100);

‘‘Pabhassaramidaṃ, bhikkhave, cittaṃ, tañca kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ’’ (a. ni. 1.49);

“Này các Tỳ khưu, tâm này là trong sáng, nhưng nó bị ô nhiễm bởi các phiền não từ bên ngoài đến.” (A. ni. 1.49);

‘‘Citte[Pg.111], gahapati, arakkhite kāyakammampi arakkhitaṃ hoti, vacīkammampi arakkhitaṃ hoti, manokammampi arakkhitaṃ hoti; citte, gahapati, rakkhite…pe… citte, gahapati, byāpanne…pe… citte, gahapati, abyāpanne…pe… citte, gahapati, avassute…pe… citte, gahapati, anavassute kāyakammampi anavassutaṃ hoti, vacīkammampi anavassutaṃ hoti, manokammampi anavassutaṃ hotī’’ti (a. ni. 3.110).

Này gia chủ, khi tâm không được phòng hộ, thân nghiệp cũng không được phòng hộ, khẩu nghiệp cũng không được phòng hộ, ý nghiệp cũng không được phòng hộ. Này gia chủ, khi tâm được phòng hộ... Này gia chủ, khi tâm bị hư hỏng... Này gia chủ, khi tâm không bị hư hỏng... Này gia chủ, khi tâm bị thấm ướt... Này gia chủ, khi tâm không bị thấm ướt, thân nghiệp cũng không bị thấm ướt, khẩu nghiệp cũng không bị thấm ướt, ý nghiệp cũng không bị thấm ướt.

Evaṃ lokiyadhammaṃ patvā cittaṃ jeṭṭhakaṃ hoti, cittaṃ dhuraṃ hoti, cittaṃ pubbaṅgamaṃ hotīti veditabbaṃ. Imesu pana suttesu ekaṃ vā dve vā aggahetvā suttānurakkhaṇatthāya sabbānipi gahitānīti veditabbāni.

Như vậy, đối với pháp thế gian, nên hiểu rằng tâm là bậc tối thượng, tâm là đầu tàu, tâm đi trước. Lại nữa, nên hiểu rằng trong các bài kinh này, thay vì chỉ lấy một hoặc hai bài, tất cả đều đã được lấy vào vì mục đích bảo tồn các bài kinh.

Lokuttaradhammaṃ pucchanto pana ‘kataraphassaṃ adhigatosi, kataravedanaṃ katarasaññaṃ kataracetanaṃ kataracitta’nti apucchitvā, ‘katarapaññaṃ tvaṃ bhikkhu adhigato’si, ‘kiṃ paṭhamaṃ maggapaññaṃ, udāhu dutiyaṃ…pe… tatiyaṃ…pe… catutthaṃ maggapaññaṃ adhigato’ti paññaṃ jeṭṭhikaṃ paññaṃ dhuraṃ katvā pucchati. Paññuttarā sabbe kusalā dhammā na parihāyanti. Paññā pana kimatthiyā (ma. ni. 1.451)? ‘‘Paññavato, bhikkhave, ariyasāvakassa tadanvayā saddhā saṇṭhāti, tadanvayaṃ vīriyaṃ saṇṭhāti, tadanvayā sati saṇṭhāti, tadanvayo samādhi saṇṭhātī’’ti (saṃ. ni. 5.515) evamādīni panettha suttāni daṭṭhabbāni. Iti lokuttaradhammaṃ patvā paññā jeṭṭhikā hoti paññā dhurā paññā pubbaṅgamāti veditabbā. Ayaṃ pana lokiyadesanā. Tasmā cittaṃ dhuraṃ katvā desento ‘‘cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti āha.

Lại nữa, khi hỏi về pháp siêu thế, vị ấy không hỏi rằng: ‘Vị ấy đã chứng đắc xúc nào, thọ nào, tưởng nào, tư nào, tâm nào?’ mà hỏi rằng: ‘Này Tỳ khưu, thầy đã chứng đắc tuệ nào? Thầy đã chứng đắc tuệ đạo thứ nhất, hay là tuệ đạo thứ hai... thứ ba... thứ tư?’ bằng cách lấy tuệ làm bậc tối thượng, lấy tuệ làm đầu tàu. Tất cả các thiện pháp đều có tuệ là vượt trội và không bị suy giảm. Lại nữa, tuệ có mục đích gì? ‘Này các Tỳ khưu, đối với vị Thánh đệ tử có trí tuệ, niềm tin của vị ấy được thiết lập tương ứng theo đó, tinh tấn được thiết lập tương ứng theo đó, chánh niệm được thiết lập tương ứng theo đó, định được thiết lập tương ứng theo đó.’ Các bài kinh như vậy nên được xem ở đây. Do đó, nên hiểu rằng đối với pháp siêu thế, tuệ là bậc tối thượng, tuệ là đầu tàu, tuệ đi trước. Tuy nhiên, đây là bài thuyết giảng về pháp thế gian. Vì vậy, khi thuyết giảng với tâm làm đầu tàu, Ngài đã nói: ‘tâm sanh khởi’.

Somanassasahagatanti sātamadhuravedayitasaṅkhātena somanassena saha ekuppādādibhāvaṃ gataṃ. Ayaṃ pana ‘sahagata’-saddo tabbhāve vokiṇṇe nissaye ārammaṇe saṃsaṭṭheti imesu atthesu dissati. Tattha ‘‘yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā nandirāgasahagatā’’ti (vibha. 203) tabbhāve veditabbo; nandirāgabhūtāti attho. ‘‘Yā, bhikkhave, vīmaṃsā kosajjasahagatā kosajjasampayuttā’’ti (saṃ. ni. 5.832) vokiṇṇe veditabbo; antarantarā uppajjamānena kosajjena vokiṇṇāti ayamettha attho. ‘‘Aṭṭhikasaññāsahagataṃ [Pg.112] satisambojjhaṅgaṃ bhāvetī’’ti (saṃ. ni. 5.238) nissaye veditabbo; aṭṭhikasaññaṃ nissāya aṭṭhikasaññaṃ bhāvetvā paṭiladdhanti attho. ‘‘Lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ arūpasahagatānaṃ vā’’ti (pu. pa. 3-5) ārammaṇe; veditabbo rūpārūpārammaṇānanti attho. ‘‘Idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagataṃ hoti sahajātaṃ saṃsaṭṭhaṃ sampayutta’’nti (vibha. 578) saṃsaṭṭhe. Imasmimpi pade ayamevattho adhippeto. Somanassasaṃsaṭṭhañhi idha somanassasahagatanti vuttaṃ.

Câu ‘somanassasahagataṃ’ (câu hữu với thọ hỷ) có nghĩa là đã đi đến trạng thái đồng sanh v.v... cùng với thọ hỷ, được gọi là sự cảm nhận ngọt ngào và vừa ý. Lại nữa, từ ‘sahagata’ này được thấy trong các ý nghĩa sau: ‘là chính nó’ (tabbhāva), ‘xen lẫn’ (vokiṇṇa), ‘nương tựa’ (nissaya), ‘đối tượng’ (ārammaṇa), và ‘tương hợp’ (saṃsaṭṭha). Trong đó, trong câu ‘yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā nandirāgasahagatā’ (ái dục dẫn đến tái sanh, câu hữu với hỷ và tham này), nên hiểu (từ sahagata) theo nghĩa ‘là chính nó;’ nghĩa là ‘trở thành hỷ và tham.’ Trong câu ‘yā, bhikkhave, vīmaṃsā kosajjasahagatā kosajjasampayuttā’ (này các Tỳ khưu, sự thẩm sát nào câu hữu với biếng nhác, tương ưng với biếng nhác), nên hiểu theo nghĩa ‘xen lẫn;’ ở đây có nghĩa là ‘xen lẫn với sự biếng nhác sanh khởi trong khoảng giữa.’ Trong câu ‘aṭṭhikasaññāsahagataṃ satisambojjhaṅgaṃ bhāveti’ (vị ấy tu tập niệm giác chi câu hữu với tưởng về xương), nên hiểu theo nghĩa ‘nương tựa;’ nghĩa là ‘đã đạt được sau khi nương tựa vào tưởng về xương, sau khi tu tập tưởng về xương.’ Trong câu ‘lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ arūpasahagatānaṃ vā’ (vị ấy là người chứng đắc các thiền chứng câu hữu với sắc hoặc câu hữu với vô sắc), nên hiểu theo nghĩa ‘đối tượng;’ nghĩa là ‘có đối tượng là sắc và vô sắc.’ Trong câu ‘idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagataṃ hoti sahajātaṃ saṃsaṭṭhaṃ sampayuttaṃ’ (lạc này câu hữu với hỷ này, là đồng sanh, tương hợp, tương ưng), (nên hiểu) theo nghĩa ‘tương hợp.’ Trong cụm từ này (somanassasahagataṃ), chính ý nghĩa này được chủ trương. Vì rằng ở đây, ‘tương hợp với thọ hỷ’ (somanassasaṃsaṭṭhaṃ) được gọi là ‘câu hữu với thọ hỷ’ (somanassasahagataṃ).

‘Saṃsaṭṭha’-saddopi cesa sadise avassute mittasanthave sahajāteti bahūsu atthesu dissati. Ayañhi ‘‘kise thūle vivajjetvā saṃsaṭṭhā yojitā hayā’’ti (jā. 2.22.70) ettha sadise āgato. ‘‘Saṃsaṭṭhāva tumhe ayye viharathā’’ti (pāci. 727) avassute. ‘‘Gihi saṃsaṭṭho viharatī’’ti (saṃ. ni. 3.3) mittasanthave. ‘‘Idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagataṃ hoti sahajātaṃ saṃsaṭṭhaṃ sampayutta’’nti sahajāte. Idhāpi sahajāte adhippeto. Tattha ‘sahagataṃ’ asahajātaṃ asaṃsaṭṭhaṃ asampayuttaṃ nāma natthi. Sahajātaṃ pana saṃsaṭṭhaṃ sampayuttaṃ hotipi, na hotipi. Rūpārūpadhammesu hi ekato jātesu rūpaṃ arūpena sahajātaṃ hoti, na saṃsaṭṭhaṃ, na sampayuttaṃ; tathā arūpaṃ rūpena; rūpañca rūpena; arūpaṃ pana arūpena saddhiṃ niyamatova sahagataṃ sahajātaṃ saṃsaṭṭhaṃ sampayuttameva hotīti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘somanassasahagata’nti.

Và từ ‘saṃsaṭṭha’ (tương hợp) này cũng được thấy trong nhiều ý nghĩa như: ‘tương đồng’ (sadisa), ‘thấm ướt’ (avassuta), ‘thân mật’ (mittasanthava), và ‘đồng sanh’ (sahajāta). Thật vậy, trong câu ‘kise thūle vivajjetvā saṃsaṭṭhā yojitā hayā’ (tránh những con ngựa gầy và mập, những con ngựa tương đồng đã được thắng vào xe), từ này có nghĩa là ‘tương đồng.’ Trong câu ‘saṃsaṭṭhāva tumhe ayye viharathā’ (này các mệnh phụ, các vị hãy sống bị thấm ướt), nó có nghĩa là ‘thấm ướt.’ Trong câu ‘gihi saṃsaṭṭho viharati’ (sống thân mật với người tại gia), nó có nghĩa là ‘thân mật.’ Trong câu ‘idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagataṃ hoti sahajātaṃ saṃsaṭṭhaṃ sampayuttaṃ’ (lạc này câu hữu với hỷ này, là đồng sanh, tương hợp, tương ưng), nó có nghĩa là ‘đồng sanh.’ Ở đây cũng vậy, ý nghĩa ‘đồng sanh’ được chủ trương. Trong đó, không có cái gọi là ‘câu hữu’ (sahagata) mà lại không phải là đồng sanh (asahajāta), không tương hợp (asaṃsaṭṭha), không tương ưng (asampayutta). Nhưng cái đồng sanh (sahajāta) thì có khi là tương hợp và tương ưng, có khi không. Thật vậy, trong các pháp sắc và danh đồng sanh, sắc (rūpa) là đồng sanh với danh (arūpa), nhưng không tương hợp, không tương ưng; tương tự, danh với sắc, và sắc với sắc. Nhưng danh với danh thì chắc chắn luôn luôn là câu hữu, đồng sanh, tương hợp, và tương ưng. Chính với ý nghĩa đó mà câu ‘câu hữu với thọ hỷ’ (somanassasahagata) đã được nói đến.

Ñāṇasampayuttanti ñāṇena sampayuttaṃ, samaṃ ekuppādādippakārehi yuttanti attho. Yaṃ panettha vattabbaṃ siyā taṃ mātikāvaṇṇanāya vedanāttike vuttanayameva. Tasmā ekuppādā ekanirodhā ekavatthukā ekārammaṇāti iminā lakkhaṇenetaṃ sampayuttanti veditabbaṃ. Ukkaṭṭhaniddeso cesa. Arūpe pana vināpi ekavatthukabhāvaṃ sampayogo labbhati.

Câu ‘ñāṇasampayuttaṃ’ (tương ưng với trí) có nghĩa là tương ưng với trí, tức là hợp nhất một cách đồng đều qua các phương diện như đồng sanh v.v... Bất cứ điều gì nên được nói ở đây đều theo phương pháp đã được trình bày trong phần giải về Mātikā, trong Vedanāttika. Do đó, nên hiểu rằng nó ‘tương ưng’ (sampayutta) qua đặc tính này: đồng sanh, đồng diệt, đồng một vật căn, đồng một đối tượng. Và đây là sự trình bày ở mức độ cao nhất. Lại nữa, trong cõi vô sắc, sự tương ưng vẫn có được ngay cả khi không có trạng thái đồng một vật căn.

Ettāvatā kiṃ kathitaṃ? Kāmāvacarakusalesu somanassasahagataṃ tihetukaṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikaṃ mahācittaṃ kathitaṃ. ‘‘Katame dhammā kusalā’’ti hi aniyamitapucchāya catubhūmakakusalaṃ gahitaṃ. ‘Kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’ti vacanena pana tebhūmakaṃ kusalaṃ [Pg.113] pariccajitvā, aṭṭhavidhaṃ kāmāvacarakusalameva gahitaṃ. ‘Somanassasahagata’nti vacanena tato catubbidhaṃ upekkhāsahagataṃ pariccajitvā catubbidhaṃ somanassasahagatameva gahitaṃ. ‘Ñāṇasampayutta’nti vacanena tato duvidhaṃ ñāṇavippayuttaṃ pariccajitvā dve ñāṇasampayuttāneva gahitāni. Asaṅkhārikabhāvo pana anābhaṭṭhatāyeva na gahito. Kiñcāpi na gahito, parato pana ‘sasaṅkhārenā’ti vacanato idha ‘asaṅkhārenā’ti avuttepi asaṅkhārikabhāvo veditabbo. Sammāsambuddho hi āditova idaṃ mahācittaṃ bhājetvā dassetuṃ niyametvāva imaṃ desanaṃ ārabhīti evamettha sanniṭṭhānaṃ katanti veditabbaṃ.

Với chừng ấy, điều gì đã được thuyết giảng? Trong các tâm thiện Dục giới, đại tâm thiện câu hành hỷ, có ba nhân, tương ưng trí tuệ, và vô trợ đã được thuyết giảng. Thật vậy, do câu hỏi không xác định "Các pháp nào là thiện?", pháp thiện thuộc bốn địa đã được đề cập. Tuy nhiên, do lời nói "Tâm thiện Dục giới đã sanh khởi", sau khi loại bỏ pháp thiện thuộc ba địa, chỉ có tám loại tâm thiện Dục giới được đề cập. Do lời nói "câu hành hỷ", sau khi loại bỏ bốn loại câu hành xả từ đó, chỉ có bốn loại câu hành hỷ được đề cập. Do lời nói "tương ưng trí tuệ", sau khi loại bỏ hai loại bất tương ưng trí tuệ từ đó, chỉ có hai loại tương ưng trí tuệ được đề cập. Tuy nhiên, trạng thái vô trợ đã không được đề cập chỉ vì nó không được nói đến. Mặc dù không được đề cập, nhưng vì về sau có nói "hữu trợ", ở đây, dù không nói "vô trợ", trạng thái vô trợ vẫn nên được hiểu. Thật vậy, nên hiểu rằng bậc Chánh Đẳng Giác, ngay từ đầu đã xác định phân tích và chỉ bày đại tâm này, rồi mới bắt đầu bài pháp này; do đó, kết luận đã được thực hiện ở đây theo cách như vậy.

Idāni tameva cittaṃ ārammaṇato dassetuṃ rūpārammaṇaṃ vātiādimāha. Bhagavā hi arūpadhammaṃ dassento vatthunā vā dasseti, ārammaṇena vā, vatthārammaṇehi vā, sarasabhāvena vā. ‘‘Cakkhusamphasso…pe… manosamphasso; cakkhusamphassajā vedanā…pe… manosamphassajā vedanā; cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇa’’ntiādīsu hi vatthunā arūpadhammā dassitā. ‘‘Rūpasaññā…pe… dhammasaññā, rūpasañcetanā…pe… dhammasañcetanā’’tiādīsu ārammaṇena. ‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso…pe… manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.60) vatthārammaṇehi. ‘‘Avijjāpaccayā, bhikkhave, saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇa’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.1) sarasabhāvena arūpadhammā dassitā. Imasmiṃ pana ṭhāne ārammaṇena dassento ‘rūpārammaṇaṃ’ vātiādimāha.

Bây giờ, để chỉ bày chính tâm ấy theo phương diện đối tượng, Ngài đã nói "sắc trần, hoặc..." v.v. Thật vậy, khi Đức Thế Tôn chỉ bày pháp vô sắc, Ngài chỉ bày bằng vật, hoặc bằng đối tượng, hoặc bằng vật và đối tượng, hoặc bằng tự tánh của nó. Trong các đoạn như "nhãn xúc... cho đến... ý xúc; thọ sanh từ nhãn xúc... cho đến... thọ sanh từ ý xúc; nhãn thức... cho đến... ý thức", các pháp vô sắc được chỉ bày bằng vật. Trong các đoạn như "sắc tưởng... cho đến... pháp tưởng, sắc tư... cho đến... pháp tư", (chúng được chỉ bày) bằng đối tượng. Trong các đoạn như "Do duyên con mắt và các sắc, nhãn thức sanh khởi; sự hội hợp của ba pháp là xúc... cho đến... Do duyên ý và các pháp, ý thức sanh khởi; sự hội hợp của ba pháp là xúc", (chúng được chỉ bày) bằng vật và đối tượng. Trong các đoạn như "Này các Tỳ khưu, do duyên vô minh, các hành (sanh khởi); do duyên các hành, thức (sanh khởi)", các pháp vô sắc được chỉ bày bằng tự tánh của chúng. Tuy nhiên, ở đây, khi chỉ bày bằng đối tượng, Ngài đã nói "sắc trần, hoặc..." v.v.

Tattha catusamuṭṭhānaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ rūpameva rūpārammaṇaṃ. Dvisamuṭṭhāno atītānāgatapaccuppanno saddova saddārammaṇaṃ. Catusamuṭṭhāno atītānāgatapaccuppanno gandhova gandhārammaṇaṃ. Catusamuṭṭhāno atītānāgatapaccuppanno rasova rasārammaṇaṃ. Catusamuṭṭhānaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ phoṭṭhabbameva phoṭṭhabbārammaṇaṃ. Ekasamuṭṭhānā dvisamuṭṭhānā tisamuṭṭhānā catusamuṭṭhānā nakutocisamuṭṭhānā atītānāgatapaccuppannā cittacetasikā, tathā navattabbā ca, vuttāvasesā cittagocarasaṅkhātā dhammāyeva dhammārammaṇaṃ. Ye pana anāpāthagatā rūpādayopi dhammārammaṇamicceva vadanti te iminā suttena paṭikkhipitabbā. Vuttañhetaṃ –

Trong đó, chính sắc pháp có bốn nguồn sanh, thuộc quá khứ, vị lai, hoặc hiện tại, là sắc trần. Chính thinh trần có hai nguồn sanh, thuộc quá khứ, vị lai, hoặc hiện tại, là thinh trần. Chính khí trần có bốn nguồn sanh, thuộc quá khứ, vị lai, hoặc hiện tại, là khí trần. Chính vị trần có bốn nguồn sanh, thuộc quá khứ, vị lai, hoặc hiện tại, là vị trần. Chính xúc trần có bốn nguồn sanh, thuộc quá khứ, vị lai, hoặc hiện tại, là xúc trần. Các pháp có một nguồn sanh, hai nguồn sanh, ba nguồn sanh, bốn nguồn sanh, không có nguồn sanh nào, thuộc quá khứ, vị lai, hoặc hiện tại là tâm, sở hữu tâm; và những pháp không thể nói theo cách đó, và những pháp còn lại đã được nói đến được gọi là hành xứ của tâm—chính những pháp ấy là pháp trần. Tuy nhiên, những ai nói rằng ngay cả sắc v.v. không đi vào phạm vi cũng là pháp trần, thì nên bị bác bỏ bằng kinh này. Vì điều này đã được nói rằng –

‘‘Imesaṃ [Pg.114] kho, āvuso, pañcannaṃ indriyānaṃ nānāvisayānaṃ nānāgocarānaṃ na aññamaññassa gocaravisayaṃ paccanubhontānaṃ mano paṭisaraṇaṃ mano nesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotī’’ti (ma. ni. 1.455).

“Này chư Hiền, đối với năm căn này có đối tượng khác nhau, có hành xứ khác nhau, không trải nghiệm hành xứ và đối tượng của nhau, thì ý là nơi nương tựa của chúng, ý trải nghiệm hành xứ và đối tượng của chúng.”

Etesañhi rūpārammaṇādīni gocaravisayo nāma. Tāni manena paccanubhaviyamānānipi rūpārammaṇādīniyevāti ayamattho siddho hoti. Dibbacakkhuñāṇādīnañca rūpādiārammaṇattāpi ayamattho siddhoyeva hoti. Anāpāthagatāneva hi rūpārammaṇādīni dibbacakkhuādīnaṃ ārammaṇāni, na ca tāni dhammārammaṇāni bhavantīti vuttanayeneva ārammaṇavavatthānaṃ veditabbaṃ.

Thật vậy, đối với năm căn này, sắc trần v.v. được gọi là hành xứ và đối tượng của chúng. Ngay cả khi những đối tượng ấy được ý trải nghiệm, chúng vẫn chỉ là sắc trần v.v. Ý nghĩa này được xác lập. Và cũng vì thiên nhãn trí v.v. có sắc v.v. làm đối tượng, ý nghĩa này chắc chắn được xác lập. Thật vậy, chính những sắc trần v.v. không đi vào phạm vi (của các giác quan) là đối tượng của thiên nhãn v.v., và chúng không trở thành pháp trần. Do đó, sự xác định đối tượng nên được hiểu theo cách đã được nói.

Tattha ekekaṃ ārammaṇaṃ dvīsu dvīsu dvāresu āpāthamāgacchati. Rūpārammaṇañhi cakkhupasādaṃ ghaṭṭetvā taṅkhaṇaññeva manodvāre āpāthamāgacchati; bhavaṅgacalanassa paccayo hotīti attho. Saddagandharasaphoṭṭhabbārammaṇesupi eseva nayo. Yathā hi sakuṇo ākāsenāgantvā rukkhagge nilīyamānova rukkhasākhañca ghaṭṭeti, chāyā cassa pathaviyaṃ paṭihaññati sākhāghaṭṭanachāyāpharaṇāni apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇeyeva bhavanti, evaṃ paccuppannarūpādīnaṃ cakkhupasādādighaṭṭanañca bhavaṅgacalanasamatthatāya manodvāre āpāthagamanañca apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇeyeva hoti. Tato bhavaṅgaṃ vicchinditvā cakkhudvārādīsu uppannānaṃ āvajjanādīnaṃ voṭṭhabbanapariyosānānaṃ anantarā tesaṃ ārammaṇānaṃ aññatarasmiṃ idaṃ mahācittaṃ uppajjati.

Trong đó, mỗi một đối tượng đi vào phạm vi ở hai môn. Thật vậy, sắc trần, sau khi va chạm vào thần kinh nhãn, ngay trong khoảnh khắc ấy liền đi vào phạm vi của ý môn; nghĩa là, nó trở thành duyên cho sự rung động của hộ kiếp. Đối với thinh trần, khí trần, vị trần, và xúc trần cũng theo phương pháp tương tự. Ví như một con chim bay đến từ không trung và đậu trên ngọn cây, nó vừa va chạm vào cành cây, và bóng của nó cũng vừa in xuống mặt đất; việc va chạm cành cây và việc bóng lan ra không trước không sau, mà xảy ra trong cùng một khoảnh khắc. Cũng vậy, đối với các sắc trần v.v. ở hiện tại, việc va chạm vào thần kinh nhãn v.v. và việc đi vào phạm vi của ý môn với khả năng làm cho hộ kiếp rung động, xảy ra không trước không sau, mà trong cùng một khoảnh khắc. Sau đó, sau khi cắt đứt dòng hộ kiếp, ngay sau các (sát-na) bắt đầu bằng hướng môn và kết thúc bằng đoán định, đã sanh khởi ở nhãn môn v.v., đại tâm thiện này sanh khởi đối với một trong những đối tượng ấy.

Suddhamanodvāre pana pasādaghaṭṭanakiccaṃ natthi. Pakatiyā diṭṭhasutaghāyitasāyitaphuṭṭhavaseneva etāni ārammaṇāni āpāthamāgacchanti. Kathaṃ? Idhekacco katasudhākammaṃ haritālamanosilādivaṇṇavicittaṃ paggahitanānappakāradhajapaṭākaṃ mālādāmavinaddhaṃ dīpamālāparikkhittaṃ atimanoramāya siriyā virocamānaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ mahācetiyaṃ padakkhiṇaṃ katvā soḷasasu pādapiṭṭhikāsu pañcapatiṭṭhitena vanditvā añjaliṃ paggayha ullokento buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā tiṭṭhati. Tassa evaṃ cetiyaṃ passitvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ nibbattetvā aparabhāge yattha katthaci gatassa rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu [Pg.115] nisinnassa āvajjamānassa alaṅkatapaṭiyattaṃ mahācetiyaṃ cakkhudvāre āpāthamāgatasadisameva hoti, padakkhiṇaṃ katvā cetiyavandanakālo viya hoti. Evaṃ tāva diṭṭhavasena rūpārammaṇaṃ āpāthamāgacchati.

Lại nữa, trong thuần ý môn, không có phận sự va chạm vào sắc thần kinh. Một cách tự nhiên, các đối tượng này đi vào tầm (của ý môn) chỉ do năng lực của (đối tượng) đã thấy, đã nghe, đã ngửi, đã nếm, đã chạm. Như thế nào? Ở đây, một người nào đó sau khi đi nhiễu bên phải đại bảo tháp được tô vôi, được trang hoàng với các màu sắc như hùng hoàng, thư hoàng v.v..., có các loại cờ phướn khác nhau được dựng lên, được kết vòng hoa, được bao quanh bởi dãy đèn, chiếu sáng với vẻ huy hoàng rất đẹp lòng, được trang hoàng sửa soạn; rồi tại mười sáu nền chân tháp, đảnh lễ bằng năm điểm chạm đất, chắp tay lên, ngước nhìn, và đứng với tâm hoan hỷ có đức Phật làm đối tượng. Về sau, khi người ấy đã đi đến một nơi nào đó, đang ngồi ở nơi nghỉ ban đêm hay ban ngày, lúc đang hướng tâm đến, đại bảo tháp được trang hoàng sửa soạn ấy giống như đi vào tầm của nhãn môn, giống như lúc đi nhiễu và đảnh lễ bảo tháp. Như vậy, trước hết, do năng lực của (đối tượng) đã thấy, đối tượng sắc đi vào tầm (của ý môn).

Madhurena pana sarena dhammakathikassa vā dhammaṃ kathentassa, sarabhāṇakassa vā sarena bhaṇantassa saddaṃ sutvā aparabhāge yattha katthaci nisīditvā āvajjamānassa dhammakathā vā sarabhaññaṃ vā sotadvāre āpāthamāgataṃ viya hoti, sādhukāraṃ datvā suṇanakālo viya hoti. Evaṃ sutavasena saddārammaṇaṃ āpāthamāgacchati.

Lại nữa, sau khi nghe âm thanh của vị pháp sư đang thuyết pháp với giọng ngọt ngào, hoặc của vị tụng kinh đang tụng đọc với giọng điệu, về sau, khi ngồi ở một nơi nào đó và đang hướng tâm đến, bài pháp thoại hay bài tụng kinh ấy giống như đi vào tầm của nhĩ môn, giống như lúc đang nghe và tán thán "lành thay". Như vậy, do năng lực của (đối tượng) đã nghe, đối tượng thinh đi vào tầm (của ý môn).

Sugandhaṃ pana gandhaṃ vā mālaṃ vā labhitvā āsane vā cetiye vā gandhārammaṇena cittena pūjaṃ katvā aparabhāge yattha katthaci nisīditvā āvajjamānassa taṃ gandhārammaṇaṃ ghānadvāre āpāthamāgataṃ viya hoti, pūjākaraṇakālo viya hoti. Evaṃ ghāyitavasena gandhārammaṇaṃ āpāthamāgacchati.

Lại nữa, sau khi nhận được hương thơm hoặc hoa thơm, rồi cúng dường tại pháp tòa hoặc tại bảo tháp với tâm có đối tượng là hương, về sau, khi ngồi ở một nơi nào đó và đang hướng tâm đến, đối tượng hương ấy giống như đi vào tầm của tỷ môn, giống như lúc đang cúng dường. Như vậy, do năng lực của (đối tượng) đã ngửi, đối tượng hương đi vào tầm (của ý môn).

Paṇītaṃ pana khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā sabrahmacārīhi saddhiṃ saṃvibhajitvā paribhuñjitvā aparabhāge yattha katthaci kudrūsakādibhojanaṃ labhitvā ‘asukakāle paṇītaṃ bhojanaṃ sabrahmacārīhi saddhiṃ saṃvibhajitvā paribhutta’nti āvajjamānassa taṃ rasārammaṇaṃ jivhādvāre āpāthamāgataṃ viya hoti, paribhuñjanakālo viya hoti. Evaṃ sāyitavasena rasārammaṇaṃ āpāthamāgacchati.

Lại nữa, sau khi chia sớt vật thực cứng hoặc vật thực mềm hảo hạng cùng các vị đồng phạm hạnh rồi thọ dụng, về sau, ở một nơi nào đó, khi nhận được vật thực như lúa lùn v.v..., lúc đang hướng tâm rằng: 'vào lúc nọ, ta đã chia sớt và thọ dụng vật thực hảo hạng cùng các vị đồng phạm hạnh', đối tượng vị ấy giống như đi vào tầm của thiệt môn, giống như lúc đang thọ dụng. Như vậy, do năng lực của (đối tượng) đã nếm, đối tượng vị đi vào tầm (của ý môn).

Mudukaṃ pana sukhasamphassaṃ mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā attharaṇapāpuraṇaṃ vā paribhuñjitvā aparabhāge yattha katthaci dukkhaseyyaṃ kappetvā ‘asukakāle me mudukaṃ mañcapīṭhaṃ attharaṇapāvuraṇaṃ paribhutta’nti āvajjamānassa taṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ kāyadvāre āpāthamāgataṃ viya hoti. Sukhasamphassaṃ vedayitakālo viya hoti. Evaṃ phuṭṭhavasena phoṭṭhabbārammaṇaṃ āpāthamāgacchati. Evaṃ suddhamanodvāre pasādaghaṭṭanakiccaṃ natthi. Pakatiyā diṭṭhasutaghāyitasāyitaphuṭṭhavaseneva etāni ārammaṇāni āpāthamāgacchantīti veditabbāni.

Lại nữa, sau khi sử dụng giường, ghế, hoặc đồ trải, đồ đắp mềm mại, có xúc chạm êm ái, về sau, ở một nơi nào đó, khi phải nằm trên chỗ nằm khó chịu, lúc đang hướng tâm rằng: 'vào lúc nọ, ta đã sử dụng giường ghế, đồ trải đồ đắp mềm mại', đối tượng xúc ấy giống như đi vào tầm của thân môn. Giống như lúc đang cảm nhận xúc chạm êm ái. Như vậy, do năng lực của (đối tượng) đã chạm, đối tượng xúc đi vào tầm (của ý môn). Như vậy, trong thuần ý môn, không có phận sự va chạm vào sắc thần kinh. Nên biết rằng một cách tự nhiên, các đối tượng này đi vào tầm (của ý môn) chỉ do năng lực của (đối tượng) đã thấy, đã nghe, đã ngửi, đã nếm, đã chạm.

Idāni [Pg.116] pakatiyā diṭṭhādīnaṃ vasena āpāthagamane ayamaparopi aṭṭhakathāmuttako nayo hoti. Diṭṭhaṃ sutaṃ ubhayasambandhanti ime tāva diṭṭhādayo veditabbā. Tattha ‘diṭṭhaṃ’ nāma pañcadvāravasena gahitapubbaṃ. ‘Suta’nti paccakkhato adisvā anussavavasena gahitā rūpādayova. Tehi dvīhipi sambandhaṃ ‘ubhayasambandhaṃ’ nāma. Iti imesampi diṭṭhādīnaṃ vasena etāni manodvāre āpāthamāgacchantīti veditabbāni. Tattha diṭṭhavasena tāva āpāthagamanaṃ heṭṭhā pañcahi nayehi vuttameva.

Bây giờ, trong việc (các đối tượng) đi vào tầm (của ý môn) một cách tự nhiên do năng lực của (đối tượng) đã thấy v.v..., cũng có phương pháp khác này, là phương pháp không có trong Chú giải. Trước hết, nên biết những (đối tượng) đã thấy v.v... này là: (đối tượng) đã thấy, đã nghe, và có liên quan đến cả hai. Trong đó, gọi là 'đã thấy' là (đối tượng) đã từng được bắt lấy do năng lực của ngũ môn. Gọi là 'đã nghe' chính là các đối tượng sắc v.v... được bắt lấy do năng lực của sự nghe lại, chứ không phải thấy trực tiếp. Gọi là 'có liên quan đến cả hai' là (đối tượng) có liên quan đến cả hai thứ ấy. Như vậy, nên biết rằng các đối tượng này đi vào tầm của ý môn cũng do năng lực của những (đối tượng) đã thấy v.v... này. Trong đó, việc đi vào tầm (của ý môn) do năng lực của (đối tượng) đã thấy đã được nói đến bằng năm phương pháp ở phần trước.

Ekacco pana suṇāti – ‘bhagavato puññātisayanibbattaṃ evarūpaṃ nāma rūpaṃ, atimadhuro saddo, kismiñci padese kesañci pupphānaṃ atimanuñño gandho, kesañci phalānaṃ atimadhuro raso, kesañci pāvuraṇādīnaṃ atisukho samphasso’ti. Tassa, cakkhupasādādighaṭṭanaṃ vinā, sutamattāneva tāni manodvāre āpāthamāgacchanti. Athassa taṃ cittaṃ tasmiṃ rūpe vā sadde vā pasādavasena gandhādīsu ariyānaṃ dātukāmatāvasena aññehi dinnesu anumodanāvasena vā pavattati. Evaṃ sutavasena etāni manodvāre āpāthamāgacchanti.

Lại nữa, một người nào đó nghe rằng: 'Sắc thân của Đức Thế Tôn, được tạo thành do kết quả của phước báu vượt trội, là như thế này; âm thanh (của Ngài) rất ngọt ngào; ở một nơi nào đó, hương của một loài hoa nào đó rất thơm ngát; vị của một loại quả nào đó rất ngọt ngào; xúc chạm của một loại y choàng nào đó rất êm ái'. Đối với người ấy, không có sự va chạm vào sắc thần kinh nhãn v.v..., các đối tượng ấy, chỉ đơn thuần được nghe, đi vào tầm của ý môn. Khi ấy, tâm ấy của người đó khởi lên đối với sắc thân hay âm thanh ấy do năng lực của sự tịnh tín; hoặc đối với hương v.v..., (tâm) khởi lên do năng lực của ý muốn dâng cúng đến các bậc Thánh, hoặc do năng lực của sự tùy hỷ khi (các vật ấy) được người khác dâng cúng. Như vậy, do năng lực của (đối tượng) đã nghe, các đối tượng này đi vào tầm của ý môn.

Aparena pana yathāvuttāni rūpādīni diṭṭhāni vā sutāni vā honti. Tassa ‘īdisaṃ rūpaṃ āyatiṃ uppajjanakabuddhassāpi bhavissatī’tiādinā nayena cakkhupasādādighaṭṭanaṃ vinā diṭṭhasutasambandheneva tāni manodvāre āpāthamāgacchanti. Athassa heṭṭhā vuttanayeneva tesu aññatarārammaṇaṃ idaṃ mahācittaṃ pavattati. Evaṃ ubhayasambandhavasena etāni manodvāre āpāthamāgacchanti.

Lại nữa, đối với một người khác, các đối tượng sắc v.v... như đã nói đã được thấy hoặc đã được nghe. Đối với người ấy, theo phương pháp như là 'sắc thân như thế này cũng sẽ có nơi vị Phật sẽ xuất hiện trong tương lai', không có sự va chạm vào sắc thần kinh nhãn v.v..., chỉ do sự liên quan đến (đối tượng) đã thấy và đã nghe, các đối tượng ấy đi vào tầm của ý môn. Khi ấy, của người đó, theo đúng phương pháp đã nói ở phần trước, đại thiện tâm này có một trong các đối tượng ấy làm đối tượng khởi lên. Như vậy, do năng lực của sự liên quan đến cả hai (đã thấy và đã nghe), các đối tượng này đi vào tầm của ý môn.

Idampi ca mukhamattameva. Saddhāruciākāraparivitakkadiṭṭhinijjhānakkhantiādīnaṃ pana vasena vitthārato etesaṃ manodvāre āpāthagamanaṃ veditabbameva. Yasmā pana evaṃ āpāthaṃ āgacchantāni bhūtānipi honti abhūtānipi, tasmā ayaṃ nayo aṭṭhakathāyaṃ na gahito. Evaṃ ekekārammaṇaṃ javanaṃ dvīsu dvīsu dvāresu uppajjatīti veditabbaṃ. Rūpārammaṇañhi javanaṃ cakkhudvārepi uppajjati manodvārepi. Saddādiārammaṇesupi eseva nayo.

Và điều này cũng chỉ là phần giới thiệu sơ lược. Tuy nhiên, nên biết rằng sự xuất hiện của các đối tượng này trong ý môn một cách chi tiết là do các yếu tố như tín, ý thích, sự suy xét về các khía cạnh, sự chấp nhận sau khi thẩm sát bằng trí tuệ, v.v. Lại nữa, vì các đối tượng xuất hiện theo cách này có thể là thật và cũng có thể là không thật, do đó phương pháp này không được chấp nhận trong Chú giải. Nên biết rằng, như vậy, tốc hành tâm với từng đối tượng một sanh khởi ở hai môn. Thật vậy, tốc hành tâm bắt cảnh sắc sanh khởi cả ở nhãn môn lẫn ở ý môn. Đối với các tốc hành tâm bắt cảnh thinh v.v. cũng theo phương pháp tương tự.

Tattha manodvāre uppajjamānaṃ rūpārammaṇaṃ javanaṃ dānamayaṃ sīlamayaṃ bhāvanāmayanti tividhaṃ hoti. Tesu ekekaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammanti [Pg.117] tividhameva hoti. Saddagandharasaphoṭṭhabbadhammārammaṇesupi eseva nayo.

Trong số đó, tốc hành tâm bắt cảnh sắc sanh khởi ở ý môn có ba loại: thành tựu do bố thí, thành tựu do giữ giới, và thành tựu do tu tiến. Trong số đó, mỗi loại lại có ba loại: thân nghiệp, khẩu nghiệp, và ý nghiệp. Đối với các tốc hành tâm bắt cảnh thinh, cảnh khí, cảnh vị, cảnh xúc, và cảnh pháp cũng theo phương pháp tương tự.

Tattha rūpaṃ tāva ārammaṇaṃ katvā uppajjamānaṃ etaṃ mahākusalacittaṃ nīlapītalohitodātavaṇṇesu pupphavatthadhātūsu aññataraṃ subhanimittasaṅkhātaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ rajanīyaṃ vaṇṇaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjati. Nanu cetaṃ iṭṭhārammaṇaṃ lobhassa vatthu? Kathaṃ etaṃ cittaṃ kusalaṃ nāma jātanti? Niyamitavasena pariṇāmitavasena samudācāravasena ābhujitavasenāti. Yassa hi ‘kusalameva mayā kattabba’nti kusalakaraṇe cittaṃ niyamitaṃ hoti, akusalappavattito nivattetvā kusalakaraṇeyeva pariṇāmitaṃ, abhiṇhakaraṇena kusalasamudācāreneva samudācaritaṃ, patirūpadesavāsasappurisūpanissayasaddhammasavanapubbekatapuññatādīhi ca upanissayehi yoniso ca ābhogo pavattati, tassa iminā niyamitavasena pariṇāmitavasena samudācāravasena ābhujitavasena ca kusalaṃ nāma jātaṃ hoti.

Trong số đó, trước hết, đại thiện tâm này sanh khởi bằng cách lấy cảnh sắc làm đối tượng, bằng cách lấy làm đối tượng một màu sắc nào đó trong các màu xanh, vàng, đỏ, trắng, ở các vật như hoa, vải, chất liệu, được gọi là tịnh tướng, là đối tượng khả ái, khả hỷ, khả ý, đáng ưa thích. Chẳng phải đối tượng khả ái này là nền tảng của tham sao? Làm thế nào tâm này lại trở thành thiện? (Trở thành thiện) là do sức mạnh của sự quyết định, do sức mạnh của sự hướng tâm, do sức mạnh của sự thực hành, và do sức mạnh của sự tác ý. Thật vậy, đối với người nào có tâm đã quyết định trong việc làm thiện rằng: ‘Ta chỉ nên làm điều thiện’, đã hướng tâm đến việc làm thiện sau khi đã từ bỏ sự sanh khởi của bất thiện, đã được thực hành bằng sự thực hành thiện thường xuyên, và sự tác ý như lý sanh khởi nhờ các duyên y chỉ mạnh mẽ như sống ở nơi thích hợp, thân cận bậc chân nhân, nghe diệu pháp, đã tạo phước từ trước, v.v., thì đối với người đó, tâm được gọi là thiện sanh khởi do sức mạnh của sự quyết định, sức mạnh của sự hướng tâm, sức mạnh của sự thực hành, và sức mạnh của sự tác ý này.

Ārammaṇavasena panettha somanassasahagatabhāvo veditabbo. Iṭṭhārammaṇasmiñhi uppannattā etaṃ somanassasahagataṃ jātaṃ. Saddhābahulatādīnipettha kāraṇāniyeva. Assaddhānañhi micchādiṭṭhīnañca ekantaiṭṭhārammaṇabhūtaṃ tathāgatarūpampi disvā somanassaṃ nuppajjati. Ye ca kusalappavattiyaṃ ānisaṃsaṃ na passanti tesaṃ parehi ussāhitānaṃ kusalaṃ karontānampi somanassaṃ nuppajjati. Tasmā saddhābahulatā visuddhadiṭṭhitā ānisaṃsadassāvitāti. Evampettha somanassasahagatabhāvo veditabbo. Apica ekādasadhammā pītisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – buddhānussati dhammānussati saṅghānussati sīlānussati cāgānussati devatānussati upasamānussati lūkhapuggalaparivajjanatā siniddhapuggalasevanatā pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇatā tadadhimuttatāti. Imehipi kāraṇehettha somanassasahagatabhāvo veditabbo. Imesaṃ pana vitthāro bojjhaṅgavibhaṅge (vibha. aṭṭha. 367 bojjhaṅgapabbavaṇṇanā, 468-469) āvi bhavissati.

Ở đây, nên hiểu rằng trạng thái câu hành với thọ hỷ là do đối tượng. Thật vậy, vì sanh khởi trên đối tượng khả ái nên tâm này trở thành câu hành với thọ hỷ. Ở đây, các yếu tố như có nhiều đức tin v.v. cũng chính là nguyên nhân. Thật vậy, đối với những người không có đức tin và những người có tà kiến, thọ hỷ không sanh khởi ngay cả khi thấy được sắc thân của Như Lai, vốn là đối tượng hoàn toàn khả ái. Và những ai không thấy được quả báu trong việc làm thiện, đối với họ, thọ hỷ cũng không sanh khởi ngay cả khi làm thiện do được người khác khuyến khích. Do đó, (nên hiểu rằng) có nhiều đức tin, có chánh kiến thanh tịnh, và có thói quen thấy quả báu. Như vậy, ở đây nên hiểu trạng thái câu hành với thọ hỷ. Hơn nữa, có mười một pháp dẫn đến sự sanh khởi của hỷ giác chi – niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm giới, niệm thí, niệm thiên, niệm sự tịch tịnh, tránh xa người thô lỗ, gần gũi người hiền hòa, quán xét các kinh văn tạo niềm tịnh tín, và có lòng hướng về điều đó. Do những nguyên nhân này, ở đây cũng nên hiểu trạng thái câu hành với thọ hỷ. Phần chi tiết về những điều này sẽ được làm rõ trong phần phân tích về Giác chi.

Kammato, upapattito, indriyaparipākato, kilesadūrībhāvatoti imehi panettha kāraṇehi ñāṇasampayuttatā veditabbā. Yo hi paresaṃ [Pg.118] dhammaṃ deseti anavajjāni sippāyatanakammāyatanavijjāṭṭhānāni sikkhāpeti dhammakathikaṃ sakkāraṃ katvā dhammaṃ kathāpeti, ‘āyatiṃ paññavā bhavissāmī’ti patthanaṃ paṭṭhapetvā nānappakāraṃ dānaṃ deti, tassa evarūpaṃ kammaṃ upanissāya kusalaṃ uppajjamānaṃ ñāṇasampayuttaṃ uppajjati. Abyāpajje loke uppannassa vāpi ‘‘tassa tattha sukhino dhammapadā pilavanti… dandho, bhikkhave, satuppādo, atha so satto khippaṃyeva visesagāmī hotī’’ti (a. ni. 4.191) iminā nayena upapattiṃ nissāyapi uppajjamānaṃ kusalaṃ ñāṇasampayuttaṃ uppajjati. Tathā indriyaparipākaṃ upagatānaṃ paññādasakappattānaṃ indriyaparipākaṃ nissāyapi kusalaṃ uppajjamānaṃ ñāṇasampayuttaṃ uppajjati. Yehi pana kilesā vikkhambhitā tesaṃ kilesadūrībhāvaṃ nissāyapi uppajjamānaṃ kusalaṃ ñāṇasampayuttaṃ uppajjati. Vuttampi cetaṃ –

Do nghiệp, do tái sanh, do các căn chín muồi, do xa lìa phiền não – do những nguyên nhân này, ở đây nên hiểu là trạng thái tương ưng với trí. Thật vậy, người nào thuyết pháp cho người khác, dạy các ngành nghề, công việc, và học thuật không có tội lỗi, cúng dường vị pháp sư và thỉnh thuyết pháp, thực hiện nhiều loại bố thí sau khi đã phát nguyện rằng: ‘Trong tương lai, mong rằng tôi sẽ trở thành người có trí tuệ’, thì đối với người đó, khi thiện sanh khởi y vào nghiệp như vậy, nó sanh khởi tương ưng với trí. Hoặc đối với người đã sanh vào thế giới không có sân hận, theo phương pháp này: “Đối với người có hạnh phúc ở đó, các pháp cú hiện khởi... Này các Tỳ khưu, sự sanh khởi của niệm là chậm chạp, nhưng khi ấy chúng sanh đó nhanh chóng đạt đến sự thù thắng”, thì thiện sanh khởi y vào sự tái sanh cũng sanh khởi tương ưng với trí. Tương tự, đối với những người đã đạt đến sự chín muồi của các căn, đã đạt đến thập niên trí tuệ, thì thiện sanh khởi y vào sự chín muồi của các căn cũng sanh khởi tương ưng với trí. Lại nữa, đối với những người đã chế ngự được phiền não, thì thiện sanh khởi y vào sự xa lìa phiền não cũng sanh khởi tương ưng với trí. Điều này cũng đã được nói rằng –

‘‘Yogā ve jāyatī bhūri, ayogā bhūrisaṅkhayo’’ti (dha. pa. 282).

“Thật vậy, trí tuệ sanh từ sự thực hành, do không thực hành, trí tuệ bị tiêu vong.”

Evaṃ kammato upapattito indriyaparipākato kilesadūrībhāvatoti imehi kāraṇehi ñāṇasampayuttatā veditabbā.

Như vậy, do nghiệp, do tái sanh, do các căn chín muồi, do xa lìa phiền não – do những nguyên nhân này, nên hiểu là trạng thái tương ưng với trí.

Apica satta dhammā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – paripucchakatā, vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā, duppaññapuggalaparivajjanā, paññavantapuggalasevanā, gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā, tadadhimuttatāti. Imehipi kāraṇehi ñāṇasampayuttatā veditabbā. Imesaṃ pana vitthāro bojjhaṅgavibhaṅge (vibha. aṭṭha. 367 bojjhaṅgapabbavaṇṇanā) āvi bhavissati.

Hơn nữa, có bảy pháp dẫn đến sự sanh khởi của trạch pháp giác chi – sự hay hỏi han, làm trong sạch các vật (nội và ngoại), giữ quân bình các căn, tránh xa người kém trí tuệ, gần gũi người có trí tuệ, quán xét các pháp hành sâu sắc của trí, và có lòng hướng về điều đó. Do những nguyên nhân này, cũng nên hiểu là trạng thái tương ưng với trí. Phần chi tiết về những điều này sẽ được làm rõ trong phần phân tích về Giác chi.

Evaṃ ñāṇasampayuttaṃ hutvā uppannañcetaṃ asaṅkhārena appayogena anupāyacintanāya uppannattā asaṅkhāraṃ nāma jātaṃ. Tayidaṃ rajanīyavaṇṇārammaṇaṃ hutvā uppajjamānameva tividhena niyamena uppajjati – dānamayaṃ vā hoti, sīlamayaṃ vā, bhāvanāmayaṃ vā.

Như vậy, (tâm đại thiện thứ nhất) này sau khi sanh khởi tương ưng với trí, do sanh khởi không cần sự trợ giúp, không cần sự cố gắng, không cần suy tính phương tiện, nên được gọi là vô trợ. Tâm ấy, sau khi có sắc cảnh đáng ưa thích làm đối tượng, ngay khi đang sanh khởi liền sanh khởi theo ba cách thức nhất định – hoặc là thành tựu do bố thí, hoặc là thành tựu do trì giới, hoặc là thành tựu do tu tiến.

Kathaṃ? Yadā hi nīlapītalohitodātesu pupphādīsu aññataraṃ labhitvā vaṇṇavasena ābhujitvā ‘vaṇṇadānaṃ mayha’nti buddharatanādīni pūjeti, tadā dānamayaṃ hoti. Tatridaṃ vatthu – bhaṇḍāgārikasaṅghamitto kira ekaṃ suvaṇṇakhacitaṃ vatthaṃ labhitvā idampi vatthaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ, sammāsambuddhopi suvaṇṇavaṇṇo, suvaṇṇavaṇṇaṃ vatthaṃ suvaṇṇavaṇṇasseva anucchavikaṃ, amhākañca vaṇṇadānaṃ bhavissatīti mahācetiye āropesi. Evarūpe [Pg.119] kāle dānamayaṃ hotīti veditabbaṃ. Yadā pana tathārūpameva deyyadhammaṃ labhitvā ‘mayhaṃ kulavaṃso, kulatanti kulappaveṇī esā, kulavattaṃ eta’nti buddharatanādīni pūjeti tadā sīlamayaṃ hoti. Yadā pana tādiseneva vatthunā ratanattayassa pūjaṃ katvā ‘ayaṃ vaṇṇo khayaṃ gacchissati, vayaṃ gacchissatī’ti khayavayaṃ paṭṭhapeti, tadā bhāvanāmayaṃ hoti.

Thế nào? Thật vậy, khi một người sau khi nhận được một vật nào đó trong các vật như hoa v.v... có màu xanh, vàng, đỏ, trắng, rồi hướng tâm theo phương diện màu sắc và cúng dường đến Phật Bảo v.v... với ý nghĩ rằng: ‘Việc cúng dường màu sắc này là của ta’, khi ấy (thiện nghiệp) thành tựu do bố thí. Về việc này, có câu chuyện như sau: Nghe nói, vị quan giữ kho tên là Saṅghamitta, sau khi nhận được một tấm vải được thêu bằng vàng, đã dâng lên tại Đại Bảo tháp với ý nghĩ rằng: ‘Tấm vải này có màu vàng, bậc Chánh Đẳng Giác cũng có màu vàng, tấm vải màu vàng chỉ thích hợp với bậc có màu vàng, và việc cúng dường màu sắc của chúng ta sẽ được thành tựu’. Nên biết rằng vào lúc như vậy, (thiện nghiệp) thành tựu do bố thí. Lại nữa, khi một người sau khi nhận được vật đáng thí có tính chất như vậy, rồi cúng dường đến Phật Bảo v.v... với ý nghĩ rằng: ‘Đây là dòng dõi của ta, là truyền thống của ta, là gia phong của ta, là bổn phận của dòng họ ta’, khi ấy (thiện nghiệp) thành tựu do trì giới. Lại nữa, khi một người sau khi dùng vật như vậy cúng dường Tam Bảo, rồi thiết lập (sự tu tiến) về sự tiêu hoại với ý nghĩ rằng: ‘Màu sắc này sẽ đi đến hoại diệt, sẽ đi đến tiêu vong’, khi ấy (thiện nghiệp) thành tựu do tu tiến.

Dānamayaṃ pana hutvā vattamānampi yadā tīṇi ratanāni sahatthena pūjentassa pavattatti, tadā kāyakammaṃ hoti. Yadā tīṇi ratanāni pūjento puttadāradāsakammakaraporisādayopi āṇāpetvā pūjāpeti tadā vacīkammaṃ hoti. Yadā tadeva vuttappakāraṃ vijjamānakavatthuṃ ārabbha vaṇṇadānaṃ dassāmīti cinteti tadā manokammaṃ hoti. Vinayapariyāyaṃ patvā hi ‘dassāmi karissāmī’ti vācā bhinnā hotīti (pārā. 659) iminā lakkhaṇena dānaṃ nāma hoti. Abhidhammapariyāyaṃ patvā pana vijjamānakavatthuṃ ārabbha ‘dassāmī’ti manasā cintitakālato paṭṭhāya kusalaṃ hoti. Aparabhāge kāyena vā vācāya vā kattabbaṃ karissatīti vuttaṃ. Evaṃ dānamayaṃ kāyavacīmanokammavaseneva tividhaṃ hoti.

Lại nữa, đối với (thiện nghiệp) thành tựu do bố thí đang hiện hành, khi nó phát sanh nơi người đang cúng dường Tam Bảo bằng chính tay mình, khi ấy đó là thân nghiệp. Khi người ấy, trong lúc cúng dường Tam Bảo, ra lệnh cho con cái, vợ, tôi tớ, người làm công v.v... và khiến họ cúng dường, khi ấy đó là khẩu nghiệp. Khi người ấy, bắt lấy vật hiện có đã được nói đến theo cách trên, suy nghĩ rằng: ‘Ta sẽ cúng dường màu sắc’, khi ấy đó là ý nghiệp. Thật vậy, theo pháp môn Tạng Luật, khi lời nói ‘Tôi sẽ cho, tôi sẽ làm’ được thốt ra, với đặc điểm này, nó được gọi là bố thí. Lại nữa, theo pháp môn Tạng Vi Diệu Pháp, bắt đầu từ lúc suy nghĩ bằng ý ‘Tôi sẽ cho’ đối với vật hiện có, thì thiện nghiệp sanh khởi. Đã được nói rằng, về sau người ấy sẽ làm việc cần làm bằng thân hoặc bằng khẩu. Như vậy, (thiện nghiệp) thành tựu do bố thí có ba loại theo phương diện thân nghiệp, khẩu nghiệp, và ý nghiệp.

Yadā pana taṃ vuttappakāraṃ vatthuṃ labhitvā kulavaṃsādivasena sahatthā ratanattayaṃ pūjeti tadā sīlamayaṃ kāyakammaṃ hoti. Yadā kulavaṃsādivaseneva puttadārādayo āṇāpetvā pūjāpeti tadā vacīkammaṃ hoti. Yadā ‘mayhaṃ kulavaṃso, kulatanti kulappaveṇī esā, kulavattameta’nti vijjamānakavatthuṃ ārabbha ‘vaṇṇadānaṃ dassāmī’ti cinteti tadā manokammaṃ hoti. Evaṃ sīlamayaṃ kāyavacīmanokammavasena tividhaṃ hoti.

Lại nữa, khi một người sau khi nhận được vật đã được nói đến theo cách trên, rồi cúng dường Tam Bảo bằng chính tay mình theo truyền thống dòng họ v.v..., khi ấy đó là thân nghiệp thành tựu do trì giới. Khi người ấy, cũng theo truyền thống dòng họ v.v..., ra lệnh cho con cái, vợ v.v... và khiến họ cúng dường, khi ấy đó là khẩu nghiệp. Khi người ấy, bắt lấy vật hiện có, suy nghĩ rằng: ‘Ta sẽ cúng dường màu sắc’ với ý nghĩ ‘Đây là dòng dõi của ta, là truyền thống của ta, là gia phong của ta, là bổn phận của dòng họ ta’, khi ấy đó là ý nghiệp. Như vậy, (thiện nghiệp) thành tựu do trì giới có ba loại theo phương diện thân nghiệp, khẩu nghiệp, và ý nghiệp.

Yadā pana taṃ vuttappakāraṃ vatthuṃ labhitvā tīṇi ratanāni pūjetvā caṅkamanto khayavayaṃ paṭṭhapeti tadā bhāvanāmayaṃ kāyakammaṃ hoti. Vācāya sammasanaṃ paṭṭhapentassa vacīkammaṃ hoti, kāyaṅgavācaṅgāni acopetvā manasāva sammasanaṃ paṭṭhapentassa manokammaṃ hoti. Evaṃ bhāvanāmayaṃ kāyavacīmanokammavasena tividhaṃ hoti. Evametaṃ rūpārammaṇaṃ kusalaṃ tividhapuññakiriyavatthuvasena navahi kammadvārehi bhājetvā dassesi dhammarājā. Saddārammaṇādīsupi eseva nayo.

Lại nữa, khi một người sau khi nhận được vật đã được nói đến theo cách trên, cúng dường Tam Bảo, rồi trong lúc đi kinh hành, thiết lập (sự tu tiến) về sự tiêu hoại, khi ấy đó là thân nghiệp thành tựu do tu tiến. Đối với người thiết lập sự quán xét bằng lời nói, đó là khẩu nghiệp. Đối với người không cử động thân phần và khẩu phần, chỉ thiết lập sự quán xét bằng ý, đó là ý nghiệp. Như vậy, (thiện nghiệp) thành tựu do tu tiến có ba loại theo phương diện thân nghiệp, khẩu nghiệp, và ý nghiệp. Như vậy, Pháp Vương đã phân chia và chỉ dạy thiện nghiệp có sắc làm đối tượng này theo ba phước sự và chín nghiệp môn. Đối với (thiện nghiệp) có thanh làm đối tượng v.v..., phương pháp cũng tương tự.

Bherisaddādīsu [Pg.120] hi rajanīyasaddaṃ ārammaṇaṃ katvā heṭṭhā vuttanayeneva tīhi niyamehetaṃ kusalaṃ uppajjati. Tattha saddaṃ kandamūlaṃ viya uppāṭetvā nīluppalahatthakaṃ viya ca hatthe ṭhapetvā dātuṃ nāma na sakkā, savatthukaṃ pana katvā dento saddadānaṃ deti nāma. Tasmā yadā ‘saddadānaṃ dassāmī’ti bherimudiṅgādīsu aññataratūriyena tiṇṇaṃ ratanānaṃ upahāraṃ karoti, ‘saddadānaṃ me’ti bheriādīni ṭhapāpeti, dhammakathikabhikkhūnaṃ sarabhesajjatelaphāṇitādīni deti, dhammasavanaṃ ghoseti, sarabhaññaṃ bhaṇati, dhammakathaṃ katheti, upanisinnakakathaṃ anumodanakathaṃ karoti, tadā dānamayaṃyeva hoti. Yadā etadeva vidhānaṃ kulavaṃsādivasena vattavasena karoti tadā sīlamayaṃ hoti. Yadā sabbampetaṃ katvā ayaṃ ettako saddo brahmalokappamāṇopi hutvā ‘khayaṃ gamissati, vayaṃ gamissatī’ti sammasanaṃ paṭṭhapeti tadā bhāvanāmayaṃ hoti.

Thật vậy, trong các âm thanh như tiếng trống lớn v.v..., khi lấy âm thanh đáng ưa thích làm đối tượng, thiện nghiệp này sanh khởi theo ba cách thức đã được nói ở trên. Trong đó, không thể nào cho âm thanh bằng cách nhổ nó lên như củ sen, hoặc đặt nó vào tay như một bó hoa sen xanh; nhưng người cho bằng cách làm cho nó có vật chất đi kèm thì được gọi là cho âm thanh. Do đó, khi một người với ý nghĩ ‘Ta sẽ cúng dường âm thanh’, dâng cúng đến Tam Bảo bằng một loại nhạc cụ nào đó trong các loại như trống lớn, trống mudiṅga v.v...; hoặc với ý nghĩ ‘Việc cúng dường âm thanh là của ta’, cho đặt các loại trống lớn v.v...; hoặc cho các vị Tỳ khưu thuyết pháp các thứ như thuốc làm trong giọng, dầu, đường phèn v.v...; hoặc loan báo giờ nghe pháp; hoặc đọc tụng; hoặc thuyết pháp; hoặc nói pháp cho người ngồi gần, nói lời tùy hỷ, khi ấy, đó chính là (thiện nghiệp) thành tựu do bố thí. Khi người ấy làm chính những việc này theo truyền thống dòng họ v.v..., theo bổn phận, khi ấy đó là (thiện nghiệp) thành tựu do trì giới. Khi, sau khi làm tất cả những việc này, người ấy thiết lập sự quán xét rằng: ‘Âm thanh này, dù có mức độ lan đến cõi Phạm thiên, cũng sẽ đi đến hoại diệt, sẽ đi đến tiêu vong’, khi ấy đó là (thiện nghiệp) thành tựu do tu tiến.

Tattha dānamayaṃ tāva yadā bheriādīni gahetvā sahatthā upahāraṃ karoti, niccupahāratthāya ṭhapentopi sahatthā ṭhapeti, ‘saddadānaṃ me’ti dhammasavanaṃ ghosetuṃ gacchati, dhammakathaṃ sarabhaññaṃ kātuṃ vā gacchati, tadā kāyakammaṃ hoti. Yadā ‘gacchatha, tātā, amhākaṃ saddadānaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ upahāraṃ karothā’ti āṇāpeti, ‘saddadānaṃ me’ti cetiyaṅgaṇesu ‘imaṃ bheriṃ, imaṃ mudiṅgaṃ ṭhapethā’ti āṇāpeti, sayameva dhammasavanaṃ ghoseti, dhammakathaṃ katheti, sarabhaññaṃ bhaṇati, tadā vacīkammaṃ hoti. Yadā kāyaṅgavācaṅgāni acopetvā ‘saddadānaṃ dassāmī’ti vijjamānakavatthuṃ manasā pariccajati, tadā manokammaṃ hoti.

Trong đó, trước hết là (thiện nghiệp) thành tựu do bố thí. Khi một người lấy trống lớn v.v... và dâng cúng bằng chính tay mình; hoặc khi đặt (nhạc cụ) để cúng dường thường xuyên, cũng đặt bằng chính tay mình; hoặc với ý nghĩ ‘Việc cúng dường âm thanh là của ta’, người ấy đi để loan báo giờ nghe pháp, hoặc đi để thuyết pháp, để đọc tụng, khi ấy đó là thân nghiệp. Khi người ấy ra lệnh: ‘Này các con, hãy đi, hãy dâng cúng âm thanh của chúng ta đến Tam Bảo’; hoặc với ý nghĩ ‘Việc cúng dường âm thanh là của ta’, ra lệnh: ‘Hãy đặt cái trống lớn này, cái trống mudiṅga này trong sân bảo tháp’; hoặc tự mình loan báo giờ nghe pháp, thuyết pháp, đọc tụng, khi ấy đó là khẩu nghiệp. Khi, không cử động thân phần và khẩu phần, người ấy từ bỏ vật hiện có bằng ý với ý nghĩ ‘Ta sẽ cúng dường âm thanh’, khi ấy đó là ý nghiệp.

Sīlamayampi ‘saddadānaṃ nāma mayhaṃ kulavaṃso kulatanti kulappaveṇī’ti bheriādīhi sahatthā upahāraṃ karontassa, bheriādīni sahatthā cetiyaṅgaṇādīsu ṭhapentassa, dhammakathikānaṃ sarabhesajjaṃ sahatthā dadantassa, vattasīsena dhammasavanaghosanadhammakathākathanasarabhaññabhaṇanatthāya ca gacchantassa kāyakammaṃ hoti. ‘Saddadānaṃ nāma amhākaṃ kulavaṃso kulatanti kulappaveṇī, gacchatha, tātā, buddharatanādīnaṃ upahāraṃ karothā’ti āṇāpentassa kulavaṃsavaseneva attanā dhammakathaṃ vā sarabhaññaṃ vā karontassa ca vacīkammaṃ hoti. ‘Saddadānaṃ nāma mayhaṃ kulavaṃso [Pg.121] saddadānaṃ dassāmī’ti kāyaṅgavācaṅgāni acopetvā manasāva vijjamānakavatthuṃ pariccajantassa manokammaṃ hoti.

Đối với thiện sự thuộc về giới (sīlamaya), khi một người tự tay dâng cúng các loại trống v.v... với ý nghĩ rằng: ‘Việc cúng dường âm thanh là dòng dõi, là truyền thống, là gia phong của ta’; hoặc khi một người tự tay đặt các loại trống v.v... ở sân tháp v.v...; hoặc khi một người tự tay dâng thuốc làm trong giọng cho các vị pháp sư; hoặc khi một người đi lại vì mục đích loan báo buổi nghe pháp, thuyết giảng pháp thoại, hoặc tụng đọc kinh kệ, xem đó là phận sự hàng đầu, thì đó là thân nghiệp (kāyakamma). Khi một người ra lệnh rằng: ‘Này các con, việc cúng dường âm thanh là dòng dõi, là truyền thống, là gia phong của chúng ta. Hãy đi và dâng cúng lên Tam Bảo v.v...’; hoặc khi một người tự mình thuyết pháp hay tụng kinh theo truyền thống gia đình, thì đó là khẩu nghiệp (vacīkamma). Khi một người không cử động thân và khẩu, chỉ dùng ý từ bỏ một vật hiện có với ý nghĩ rằng: ‘Việc cúng dường âm thanh là dòng dõi của ta, ta sẽ cúng dường âm thanh’, thì đó là ý nghiệp (manokamma).

Bhāvanāmayampi yadā caṅkamanto sadde khayavayaṃ paṭṭhapeti tadā kāyakammaṃ hoti. Kāyaṅgaṃ pana acopetvā vācāya sammasantassa vacīkammaṃ hoti. Kāyaṅgavācaṅgaṃ acopetvā manasāva saddāyatanaṃ sammasantassa manokammaṃ hoti. Evaṃ saddārammaṇampi kusalaṃ tividhapuññakiriyavatthuvasena navahi kammadvārehi bhājetvā dassesi dhammarājā.

Đối với thiện sự thuộc về tu tiến (bhāvanāmaya), khi một người đang đi kinh hành và thiết lập sự nhận biết về tính sanh diệt của âm thanh, thì đó là thân nghiệp (kāyakamma). Lại nữa, khi một người không cử động thân mà dùng lời nói để quán xét, thì đó là khẩu nghiệp (vacīkamma). Khi một người không cử động thân và khẩu, chỉ dùng ý để quán xét thanh xứ, thì đó là ý nghiệp (manokamma). Như vậy, Pháp Vương đã phân chia và chỉ dạy thiện sự lấy âm thanh làm đối tượng (saddārammaṇa) qua chín nghiệp môn, theo ba loại phước sự hành.

Mūlagandhādīsupi rajanīyagandhaṃ ārammaṇaṃ katvā heṭṭhā vuttanayeneva tīhi niyamehetaṃ kusalaṃ uppajjati. Tattha yadā mūlagandhādīsu yaṃkiñci gandhaṃ labhitvā gandhavasena ābhujitvā ‘gandhadānaṃ mayha’nti buddharatanādīni pūjeti, tadā dānamayaṃ hotīti sabbaṃ vaṇṇadāne vuttanayeneva vitthārato veditabbaṃ. Evaṃ gandhārammaṇampi kusalaṃ tividhapuññakiriyavatthuvasena navahi kammadvārehi bhājetvā dassesi dhammarājā.

Đối với các loại hương thơm từ rễ cây v.v..., khi lấy một mùi hương đáng ưa thích làm đối tượng, thiện sự này cũng sanh khởi theo ba nguyên tắc đã được trình bày ở trên. Trong trường hợp này, khi một người có được một loại hương nào đó từ rễ cây v.v..., rồi hướng tâm theo mùi hương ấy và cúng dường lên Tam Bảo v.v... với ý nghĩ: ‘Đây là sự cúng dường hương thơm của ta’, thì khi ấy phát sanh thiện sự thuộc về bố thí (dānamaya). Tất cả những điều này cần được hiểu một cách chi tiết theo phương pháp đã trình bày trong phần cúng dường sắc tướng (vaṇṇadāna). Như vậy, Pháp Vương đã phân chia và chỉ dạy thiện sự lấy hương thơm làm đối tượng (gandhārammaṇa) qua chín nghiệp môn, theo ba loại phước sự hành.

Mūlarasādīsu pana rajanīyarasaṃ ārammaṇaṃ katvā heṭṭhā vuttanayeneva tīhi niyamehetaṃ kusalaṃ uppajjati. Tattha yadā mūlarasādīsu yaṃkiñci rajanīyaṃ rasavatthuṃ labhitvā rasavasena ābhujitvā ‘rasadānaṃ mayha’nti deti pariccajati, tadā dānamayaṃ hotīti sabbaṃ vaṇṇadāne vuttanayeneva vitthārato veditabbaṃ. Sīlamaye panettha ‘saṅghassa adatvā paribhuñjanaṃ nāma amhākaṃ na āciṇṇa’nti dvādasannaṃ bhikkhusahassānaṃ dāpetvā sādurasaṃ paribhuttassa duṭṭhagāmaṇiabhayarañño vatthuṃ ādiṃ katvā mahāaṭṭhakathāyaṃ vatthūni āgatāni. Ayameva viseso. Evaṃ rasārammaṇampi kusalaṃ tividhapuññakiriyavatthuvasena navahi kammadvārehi bhājetvā dassesi dhammarājā.

Lại nữa, đối với các vị từ rễ cây v.v..., khi lấy một vị đáng ưa thích làm đối tượng, thiện sự này cũng sanh khởi theo ba nguyên tắc đã được trình bày ở trên. Trong trường hợp này, khi một người có được một vật có vị đáng ưa thích nào đó từ rễ cây v.v..., rồi hướng tâm theo vị ấy và bố thí, từ bỏ với ý nghĩ: ‘Đây là sự cúng dường vị của ta’, thì khi ấy phát sanh thiện sự thuộc về bố thí (dānamaya). Tất cả những điều này cần được hiểu một cách chi tiết theo phương pháp đã trình bày trong phần cúng dường sắc tướng (vaṇṇadāna). Tuy nhiên, trong phần thiện sự thuộc về giới (sīlamaya) ở đây, có những câu chuyện được ghi lại trong Đại Chú Giải (Mahāaṭṭhakathā), bắt đầu với câu chuyện về vua Duṭṭhagāmaṇi Abhaya, người đã dâng cúng cho mười hai ngàn vị tỳ-khưu rồi mới thọ dụng vị ngon, với ý nghĩ rằng: ‘Việc tự mình thọ dụng mà không dâng cúng cho Tăng-già không phải là thông lệ của chúng ta’. Đây chính là điểm khác biệt. Như vậy, Pháp Vương đã phân chia và chỉ dạy thiện sự lấy vị làm đối tượng (rasārammaṇa) qua chín nghiệp môn, theo ba loại phước sự hành.

Phoṭṭhabbārammaṇepi pathavīdhātu tejodhātu vāyodhātūti tīṇi mahābhūtāni phoṭṭhabbārammaṇaṃ nāma. Imasmiṃ ṭhāne etesaṃ vasena yojanaṃ akatvā mañcapīṭhādivasena kātabbā. Yadā hi mañcapīṭhādīsu yaṃkiñci rajanīyaṃ phoṭṭhabbavatthuṃ labhitvā phoṭṭhabbavasena ābhujitvā ‘phoṭṭhabbadānaṃ mayha’nti deti pariccajati, tadā dānamayaṃ hotīti sabbaṃ vaṇṇadāne vuttanayeneva vitthārato veditabbaṃ. Evaṃ phoṭṭhabbārammaṇampi kusalaṃ tividhapuññakiriyavatthuvasena navahi kammadvārehi bhājetvā dassesi dhammarājā.

Đối với đối tượng xúc chạm (phoṭṭhabbārammaṇa), ba đại chủng là địa đại, hỏa đại, và phong đại được gọi là đối tượng xúc chạm. Ở đây, không nên giải thích theo ba đại chủng này, mà nên giải thích theo các vật dụng như giường, ghế v.v... Bởi vì, khi một người có được một vật xúc chạm đáng ưa thích nào đó như giường, ghế v.v..., rồi hướng tâm theo sự xúc chạm ấy và bố thí, từ bỏ với ý nghĩ: ‘Đây là sự cúng dường vật xúc chạm của ta’, thì khi ấy phát sanh thiện sự thuộc về bố thí (dānamaya). Tất cả những điều này cần được hiểu một cách chi tiết theo phương pháp đã trình bày trong phần cúng dường sắc tướng (vaṇṇadāna). Như vậy, Pháp Vương đã phân chia và chỉ dạy thiện sự lấy xúc chạm làm đối tượng (phoṭṭhabbārammaṇa) qua chín nghiệp môn, theo ba loại phước sự hành.

Dhammārammaṇe [Pg.122] cha ajjhattikāni āyatanāni, tīṇi lakkhaṇāni, tayo arūpino khandhā, pannarasa sukhumarūpāni, nibbānapaññattīti ime dhammāyatane pariyāpannā ca, apariyāpannā ca, dhammā dhammārammaṇaṃ nāma. Imasmiṃ pana ṭhāne etesaṃ vasena yojanaṃ akatvā ojadānapānadānajīvitadānavasena kātabbā. Ojādīsu hi rajanīyaṃ dhammārammaṇaṃ ārammaṇaṃ katvā heṭṭhā vuttanayeneva tīhi niyamehetaṃ kusalaṃ uppajjati.

Đối với đối tượng pháp (dhammārammaṇa), sáu nội xứ, ba tướng (vô thường, khổ, vô ngã), ba uẩn vô sắc, mười lăm sắc tế, Niết-bàn và khái niệm – những pháp này, dù có thuộc hay không thuộc về pháp xứ, đều được gọi là đối tượng pháp. Tuy nhiên, ở đây, không nên giải thích theo những pháp này, mà nên giải thích theo sự cúng dường dưỡng chất, cúng dường thức uống, và cúng dường mạng sống. Bởi vì, khi lấy một đối tượng pháp đáng ưa thích trong các thứ như dưỡng chất v.v... làm đối tượng, thiện sự này cũng sanh khởi theo ba nguyên tắc đã được trình bày ở trên.

Tattha yadā ‘ojadānaṃ mayha’nti sappinavanītādīni deti, pānadānanti aṭṭha pānāni deti, jīvitadānanti salākabhattasaṅghabhattādīni deti, aphāsukānaṃ bhikkhūnaṃ bhesajjaṃ deti, vejjaṃ paccupaṭṭhāpeti, jālaṃ phālāpeti, kumīnaṃ viddhaṃsāpeti, sakuṇapañjaraṃ viddhaṃsāpeti, bandhanamokkhaṃ kārāpeti, māghātabheriṃ carāpeti, aññānipi jīvitaparittāṇatthaṃ evarūpāni kammāni karoti tadā dānamayaṃ hoti. Yadā pana ‘ojadānapānadānajīvitadānāni mayhaṃ kulavaṃso kulatanti kulappaveṇī’ti vattasīsena ojadānādīni pavatteti tadā sīlamayaṃ hoti. Yadā dhammārammaṇasmiṃ khayavayaṃ paṭṭhapeti tadā bhāvanāmayaṃ hoti.

Trong đó, khi một người cúng dường bơ, bơ tươi v.v... với ý nghĩ: ‘Đây là sự cúng dường dưỡng chất của ta’; hoặc cúng dường tám loại thức uống với ý nghĩ: ‘Đây là sự cúng dường thức uống’; hoặc cúng dường các loại vật thực như vật thực phân theo thẻ, vật thực cho Tăng-già v.v..., cúng dường thuốc men cho các vị tỳ-khưu bị bệnh, mời thầy thuốc đến chữa trị, cho người phá lưới, phá bẫy cá, phá lồng chim, giải thoát cho các chúng sanh bị giam cầm, cho người đi rao trống không sát sanh, và làm các việc tương tự khác để bảo vệ mạng sống với ý nghĩ: ‘Đây là sự cúng dường mạng sống’, thì khi ấy phát sanh thiện sự thuộc về bố thí (dānamaya). Lại nữa, khi một người thực hiện việc cúng dường dưỡng chất v.v... với phận sự hàng đầu, nghĩ rằng: ‘Việc cúng dường dưỡng chất, thức uống, và mạng sống là dòng dõi, là truyền thống, là gia phong của ta’, thì khi ấy phát sanh thiện sự thuộc về giới (sīlamaya). Khi một người thiết lập sự nhận biết về tính sanh diệt của đối tượng pháp, thì khi ấy phát sanh thiện sự thuộc về tu tiến (bhāvanāmaya).

Dānamayaṃ pana hutvā pavattamānampi yadā ojadānapānadānajīvitadānāni sahatthā deti, tadā kāyakammaṃ hoti. Yadā puttadārādayo āṇāpetvā dāpeti, tadā vacīkammaṃ hoti. Yadā kāyaṅgavācaṅgāni acopetvā ojadānapānadānajīvitadānavasena vijjamānakavatthuṃ ‘dassāmī’ti manasā cinteti, tadā manokammaṃ hoti.

Lại nữa, ngay cả khi đang thực hiện thiện sự thuộc về bố thí (dānamaya), khi một người tự tay thực hiện việc cúng dường dưỡng chất, thức uống, và mạng sống, thì đó là thân nghiệp (kāyakamma). Khi một người ra lệnh cho con cái, vợ chồng v.v... để họ thực hiện việc cúng dường, thì đó là khẩu nghiệp (vacīkamma). Khi một người không cử động thân và khẩu, chỉ dùng ý suy nghĩ: ‘Ta sẽ cúng dường’ một vật hiện có theo cách cúng dường dưỡng chất, thức uống, và mạng sống, thì đó là ý nghiệp (manokamma).

Yadā pana vuttappakāraṃ vijjamānakavatthuṃ kulavaṃsādivasena sahatthā deti, tadā sīlamayaṃ kāyakammaṃ hoti. Yadā kulavaṃsādivaseneva puttadārādayo āṇāpetvā dāpeti, tadā vacīkammaṃ hoti. Yadā kulavaṃsādivaseneva vuttappakāraṃ vijjamānakavatthuṃ ‘dassāmī’ti manasāva cinteti, tadā manokammaṃ hoti.

Lại nữa, khi nào do vì dòng dõi gia tộc v.v... mà tự tay cho vật hiện có đã được nói đến, khi ấy là thân nghiệp thuộc về giới. Khi nào chỉ do vì dòng dõi gia tộc v.v... mà ra lệnh cho con cái, vợ v.v... rồi khiến cho (họ) dâng cúng, khi ấy là khẩu nghiệp. Khi nào chỉ do vì dòng dõi gia tộc v.v... mà chỉ suy nghĩ bằng ý rằng: ‘Ta sẽ cho vật hiện có đã được nói đến’, khi ấy là ý nghiệp.

Caṅkamitvā dhammārammaṇe khayavayaṃ paṭṭhapentassa pana bhāvanāmayaṃ kāyakammaṃ hoti. Kāyaṅgaṃ acopetvā vācāya khayavayaṃ paṭṭhapentassa vacīkammaṃ hoti. Kāyaṅgavācaṅgāni acopetvā manasāva dhammārammaṇe khayavayaṃ [Pg.123] paṭṭhapentassa manokammaṃ hoti. Evaṃ bhāvanāmayaṃ kāyavacīmanokammavasena tividhaṃ hoti. Evametaṃ dhammārammaṇampi kusalaṃ tividhapuññakiriyavatthuvasena navahi kammadvārehi bhājetvā dassesi dhammarājā.

Lại nữa, đối với người đi kinh hành rồi thiết lập sự sinh diệt trong pháp trần, (việc ấy) là thân nghiệp thuộc về tu tiến. Đối với người không cử động thân phần, dùng lời nói để thiết lập sự sinh diệt, (việc ấy) là khẩu nghiệp. Đối với người không cử động thân phần và khẩu phần, chỉ dùng ý để thiết lập sự sinh diệt trong pháp trần, (việc ấy) là ý nghiệp. Như vậy, (phước) tu tiến có ba loại theo thân nghiệp, khẩu nghiệp, và ý nghiệp. Như vậy, Pháp Vương đã phân chia và chỉ ra thiện pháp này, vốn cũng có pháp trần làm đối tượng, bằng chín nghiệp môn theo ba loại phước sự.

Evamidaṃ cittaṃ nānāvatthūsu nānārammaṇavasena dīpitaṃ. Idaṃ pana ekavatthusmimpi nānārammaṇavasena labbhatiyeva. Kathaṃ? Catūsu hi paccayesu cīvare cha ārammaṇāni labbhanti – navarattassa hi cīvarassa vaṇṇo manāpo hoti dassanīyo, idaṃ vaṇṇārammaṇaṃ. Paribhogakāle paṭapaṭasaddaṃ karoti, idaṃ saddārammaṇaṃ. Yo tattha kāḷakacchakādigandho, idaṃ gandhārammaṇaṃ. Rasārammaṇaṃ pana paribhogarasavasena kathitaṃ. Yā tattha sukhasamphassatā, idaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ. Cīvaraṃ paṭicca uppannā sukhā vedanā, dhammārammaṇaṃ. Piṇḍapāte rasārammaṇaṃ nippariyāyeneva labbhati. Evaṃ catūsu paccayesu nānārammaṇavasena yojanaṃ katvā dānamayādibhedo veditabbo.

Như vậy, tâm này đã được trình bày theo các đối tượng khác nhau trong các vật khác nhau. Lại nữa, tâm này cũng có thể được tìm thấy theo các đối tượng khác nhau ngay trong một vật duy nhất. Bằng cách nào? Thật vậy, trong y phục, một trong bốn vật dụng, sáu đối tượng có thể được tìm thấy – Thật vậy, màu sắc của y mới nhuộm thì đẹp đẽ, đáng nhìn; đây là sắc trần. Khi sử dụng, nó phát ra tiếng sột soạt; đây là thanh trần. Mùi thuốc nhuộm đen v.v... ở trong đó; đây là hương trần. Lại nữa, vị trần được nói đến theo nghĩa vị hưởng dụng. Trạng thái xúc chạm êm ái ở trong đó; đây là xúc trần. Thọ lạc phát sinh do duyên y phục là pháp trần. Trong vật thực khất thực, vị trần được tìm thấy một cách trực tiếp. Như vậy, sau khi áp dụng theo các đối tượng khác nhau trong bốn vật dụng, sự phân biệt về bố thí v.v... cần được hiểu rõ.

Imassa pana cittassa ārammaṇameva nibaddhaṃ, vinā ārammaṇena anuppajjanato. Dvāraṃ pana anibaddhaṃ. Kasmā? Kammassa anibaddhattā. Kammasmiñhi anibaddhe dvārampi anibaddhameva hoti.

Lại nữa, đối với tâm này, chỉ có đối tượng là cố định, vì nó không phát sinh nếu không có đối tượng. Nhưng cửa (môn) thì không cố định. Tại sao? Vì nghiệp không cố định. Thật vậy, khi nghiệp không cố định, cửa (môn) cũng không cố định.

Kāmāvacarakusalaṃ dvārakathā

Thiện Dục Giới: Luận về Môn

Kāyakammadvārakathā

Luận về Thân Nghiệp Môn

Imassa panatthassa pakāsanatthaṃ imasmiṃ ṭhāne mahāaṭṭhakathāyaṃ dvārakathā kathitā. Tattha tīṇi kammāni, tīṇi kammadvārāni, pañca viññāṇāni, pañca viññāṇadvārāni, cha phassā, cha phassadvārāni, aṭṭha asaṃvarā, aṭṭha asaṃvaradvārāni, aṭṭha saṃvarā, aṭṭha saṃvaradvārāni, dasa kusalakammapathā, dasa akusalakammapathāti, idaṃ ettakaṃ dvārakathāya mātikāṭhapanaṃ nāma.

Lại nữa, để làm sáng tỏ ý nghĩa này, tại đây, trong Đại Sớ Giải, luận về cửa (môn) đã được trình bày. Trong đó: ba nghiệp, ba nghiệp môn, năm thức, năm thức môn, sáu xúc, sáu xúc môn, tám sự không phòng hộ, tám cửa không phòng hộ, tám sự phòng hộ, tám cửa phòng hộ, mười thiện nghiệp đạo, mười bất thiện nghiệp đạo. Bấy nhiêu đây được gọi là sự thiết lập đề mục trong luận về cửa (môn).

Tattha kiñcāpi tīṇi kammāni paṭhamaṃ vuttāni, tāni pana ṭhapetvā ādito tāva tīṇi kammadvārāni bhājetvā dassitāni. Katamāni tīṇi? Kāyakammadvāraṃ, vacīkammadvāraṃ, manokammadvāranti.

Trong đó, mặc dù ba nghiệp đã được nói đến trước tiên, nhưng sau khi tạm gác chúng lại, trước hết ba nghiệp môn đã được phân chia và chỉ ra. Ba (nghiệp môn) ấy là gì? Thân nghiệp môn, khẩu nghiệp môn, và ý nghiệp môn.

Tattha [Pg.124] catubbidho kāyo – upādinnako, āhārasamuṭṭhāno, utusamuṭṭhāno, cittasamuṭṭhānoti. Tattha cakkhāyatanādīni jīvitindriyapariyantāni aṭṭha kammasamuṭṭhānarūpānipi, kammasamuṭṭhānāneva catasso dhātuyo vaṇṇo gandho raso ojāti aṭṭha upādinnakakāyo nāma. Tāneva aṭṭha āhārajāni āhārasamuṭṭhānikakāyo nāma. Aṭṭha utujāni utusamuṭṭhānikakāyo nāma. Aṭṭha cittajāni cittasamuṭṭhānikakāyo nāma.

Trong đó, thân có bốn loại: thân do nghiệp sanh (upādinnaka), thân do vật thực sanh (āhārasamuṭṭhāna), thân do thời tiết sanh (utusamuṭṭhāna), và thân do tâm sanh (cittasamuṭṭhāna). Trong đó, thân do nghiệp sanh (upādinnakakāyo) là tám loại sắc do nghiệp sanh từ nhãn xứ cho đến mạng quyền, và cũng là tám sắc do nghiệp sanh gồm bốn đại, sắc, hương, vị, và vật thực. Chính tám sắc ấy khi do vật thực sanh thì được gọi là thân do vật thực sanh. Tám sắc ấy khi do thời tiết sanh thì được gọi là thân do thời tiết sanh. Tám sắc ấy khi do tâm sanh thì được gọi là thân do tâm sanh.

Tesu kāyakammadvāranti neva upādinnakakāyassa nāmaṃ na itaresaṃ. Cittasamuṭṭhānesu pana aṭṭhasu rūpesu ekā viññatti atthi, idaṃ kāyakammadvāraṃ nāma. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ kāyaviññatti? Yā kusalacittassa vā, akusalacittassa vā, abyākatacittassa vā, abhikkamantassa vā paṭikkamantassa vā, ālokentassa vā vilokentassa vā, samiñjentassa vā pasārentassa vā, kāyassa thambhanā santhambhanā santhambhitattaṃ, viññatti viññāpanā viññāpitattaṃ, idaṃ taṃ rūpaṃ kāyaviññattī’’ti (dha. sa. 720). ‘Abhikkamissāmi paṭikkamissāmī’ti hi cittaṃ uppajjamānaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Tattha yā pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātu tannissito vaṇṇo gandho raso ojāti imesaṃ aṭṭhannaṃ rūpakalāpānaṃ abbhantare cittasamuṭṭhānā vāyodhātu, sā attanā sahajātaṃ rūpakāyaṃ santhambheti sandhāreti cāleti abhikkamāpeti paṭikkamāpeti.

Trong số những (thân) ấy, 'thân nghiệp môn' không phải là tên của thân do nghiệp sanh, cũng không phải của các thân còn lại. Nhưng trong tám sắc do tâm sanh, có một (sắc) là thân biểu tri; đây được gọi là thân nghiệp môn. Nhắm đến điều này mà có lời dạy rằng: “Sắc pháp ấy là thân biểu tri là gì? Sự nâng đỡ, sự nâng đỡ vững chắc, trạng thái được nâng đỡ vững chắc của thân, sự biểu tri, sự làm cho biết, trạng thái làm cho biết của người đang đi tới hoặc đi lui, đang nhìn tới hoặc nhìn quanh, đang co lại hoặc duỗi ra, (với) tâm thiện, hoặc tâm bất thiện, hoặc tâm vô ký; đây là sắc pháp ấy, là thân biểu tri.” (Pháp Tụ 720). Thật vậy, khi tâm 'Ta sẽ đi tới, ta sẽ đi lui' phát sinh, nó làm phát sinh sắc pháp. Trong đó, phong đại do tâm sanh, ở bên trong tám nhóm sắc pháp này là địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại, và sắc, hương, vị, vật thực phụ thuộc vào chúng, chính phong đại ấy nâng đỡ, duy trì, lay động, làm cho đi tới, làm cho đi lui thân sắc đồng sanh với nó.

Tattha ekāvajjanavīthiyaṃ sattasu javanesu paṭhamacittasamuṭṭhitā vāyodhātu attanā sahajātaṃ rūpakāyaṃ santhambhetuṃ sandhāretuṃ sakkoti, aparāparaṃ pana cāletuṃ na sakkoti. Dutiyādīsupi eseva nayo. Sattamacittena pana samuṭṭhitā vāyodhātu heṭṭhā chahi cittehi samuṭṭhitaṃ vāyodhātuṃ upatthambhanapaccayaṃ labhitvā attanā sahajātaṃ rūpakāyaṃ santhambhetuṃ sandhāretuṃ cāletuṃ abhikkamāpetuṃ paṭikkamāpetuṃ ālokāpetuṃ vilokāpetuṃ sammiñjāpetuṃ pasārāpetuṃ sakkoti. Tena gamanaṃ nāma jāyati, āgamanaṃ nāma jāyati, gamanāgamanaṃ nāma jāyati. ‘Yojanaṃ gato dasayojanaṃ gato’ti vattabbataṃ āpajjāpeti.

Trong đó, trong một lộ trình (tâm) có một Hướng môn, giữa bảy tốc hành tâm, phong đại do tâm tốc hành thứ nhất sanh ra có thể nâng đỡ và duy trì thân sắc đồng sanh với nó, nhưng không thể làm nó di chuyển tới lui. Đối với (phong đại do) các tâm thứ hai v.v... sanh ra cũng theo phương pháp này. Nhưng phong đại do tâm thứ bảy sanh ra, sau khi nhận được phong đại do sáu tâm bên dưới sanh ra làm duyên trợ lực, có thể nâng đỡ, duy trì, lay động, làm cho đi tới, đi lui, nhìn tới, nhìn quanh, co lại, duỗi ra thân sắc đồng sanh với nó. Do đó, sự đi phát sinh, sự đến phát sinh, sự đi và đến phát sinh. Nó làm cho (một người) đạt đến trạng thái có thể được gọi là: 'đã đi một do-tuần, đã đi mười do-tuần'.

Yathā [Pg.125] hi sattahi yugehi ākaḍḍhitabbe sakaṭe paṭhamayuge yuttagoṇā yugaṃ tāva santhambhetuṃ sandhāretuṃ sakkonti, cakkaṃ pana napavaṭṭenti; dutiyādīsupi eseva nayo; sattamayuge pana goṇe yojetvā yadā cheko sārathi dhure nisīditvā yottāni ādāya sabbapurimato paṭṭhāya patodalaṭṭhiyā goṇe ākoṭeti, tadā sabbeva ekabalā hutvā dhurañca sandhārenti cakkāni ca pavaṭṭenti. ‘Sakaṭaṃ gahetvā dasayojanaṃ vīsatiyojanaṃ gatā’ti vattabbataṃ āpādenti – evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ.

Ví như, trên một cỗ xe cần được kéo bởi bảy cái ách, những con bò được thắng vào cái ách đầu tiên trước hết có thể làm cho cái ách vững chắc, có thể giữ vững, nhưng không làm cho bánh xe lăn; ở những cái ách thứ hai v.v... cũng theo cách này. Nhưng khi những con bò được thắng vào cái ách thứ bảy, khi người đánh xe thiện xảo ngồi ở đầu xe, cầm lấy dây cương, bắt đầu từ con bò đầu tiên trong tất cả, dùng roi thúc đánh những con bò, khi ấy, tất cả chúng đồng một sức, giữ vững cả đầu xe và làm cho các bánh xe lăn. Chúng làm cho có thể nói rằng: 'Kéo cỗ xe đi được mười do-tuần, hai mươi do-tuần'. Nên biết điều này được thành tựu như vậy.

Tattha yo cittasamuṭṭhānikakāyo na so viññatti, cittasamuṭṭhānāya pana vāyodhātuyā sahajātaṃ rūpakāyaṃ santhambhetuṃ sandhāretuṃ cāletuṃ paccayo bhavituṃ samattho eko ākāravikāro atthi, ayaṃ viññatti nāma. Sā aṭṭha rūpāni viya na cittasamuṭṭhānā. Yathā pana aniccādibhedānaṃ dhammānaṃ jarāmaraṇattā, ‘‘jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhata’’ntiādi (saṃ. ni. 2.20) vuttaṃ, evaṃ cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ viññattitāya sāpi cittasamuṭṭhānā nāma hoti.

Trong đó, thân nào do tâm sanh thì thân ấy không phải là biểu tri. Tuy nhiên, có một sự biến đổi của trạng thái có khả năng trở thành duyên để làm cho vững chắc, để giữ vững, để lay động thân sắc đồng sanh với phong đại do tâm sanh; cái này được gọi là biểu tri. Biểu tri ấy không phải do tâm sanh như tám sắc (trong một kalāpa). Nhưng ví như, do tính chất già-chết của các pháp có sự phân biệt vô thường v.v..., đã được nói rằng: 'Này các Tỳ khưu, già và chết là vô thường, là pháp hữu vi' v.v...; cũng vậy, do tính chất biểu tri của các sắc do tâm sanh, nó cũng được gọi là do tâm sanh.

Viññāpanattā panesā viññattīti vuccati. Kiṃ viññāpetīti? Ekaṃ kāyikakaraṇaṃ. Cakkhupathasmiñhi ṭhito hatthaṃ vā pādaṃ vā ukkhipati, sīsaṃ vā bhamukaṃ vā cāleti, ayaṃ hatthādīnaṃ ākāro cakkhuviññeyyo hoti. Viññatti pana na cakkhuviññeyyā manoviññeyyā eva. Cakkhunā hi hatthavikārādivasena vipphandamānaṃ vaṇṇārammaṇameva passati. Viññattiṃ pana manodvārikacittena cintetvā ‘idañcidañca esa kāreti maññe’ti jānāti.

Lại nữa, nó được gọi là biểu tri vì nó làm cho biết. Nó làm cho biết điều gì? Một hành động của thân. Thật vậy, người đứng trong tầm mắt giơ tay hoặc chân lên, lắc đầu hoặc nhướng mày, trạng thái này của tay v.v... là đối tượng được biết bởi nhãn thức. Nhưng biểu tri không phải là đối tượng được biết bởi nhãn thức, mà chỉ là đối tượng được biết bởi ý thức. Thật vậy, bằng mắt, người ta chỉ thấy đối tượng sắc đang rung động do sự biến đổi của tay v.v... Nhưng đối với biểu tri, người ta biết bằng cách suy nghĩ với tâm lộ ý rằng: 'Tôi cho rằng người này muốn làm điều này điều này'.

Yathā hi araññe nidāghasamaye udakaṭṭhāne manussā ‘imāya saññāya idha udakassa atthibhāvaṃ jānissantī’ti rukkhagge tālapaṇṇādīni bandhāpenti, surāpānadvāre dhajaṃ ussāpenti, uccaṃ vā pana rukkhaṃ vāto paharitvā cāleti, antoudake macche calante upari bubbuḷakāni uṭṭhahanti, mahoghassa gatamaggapariyante tiṇapaṇṇakasaṭaṃ ussāritaṃ hoti. Tattha tālapaṇṇadhajasākhācalanabubbuḷakatiṇapaṇṇakasaṭe disvā yathā cakkhunā adiṭṭhampi ‘ettha udakaṃ bhavissati, surā bhavissati, ayaṃ rukkho vātena pahato bhavissati, antoudake maccho bhavissati, ettakaṃ [Pg.126] ṭhānaṃ ajjhottharitvā ogho gato bhavissatī’ti manoviññāṇena jānāti, evameva viññattipi na cakkhuviññeyyā manoviññeyyāva. Cakkhunā hi hatthavikārādivasena vipphandamānaṃ vaṇṇārammaṇameva passati. Viññattiṃ pana manodvārikacittena cintetvā ‘idañcidañca esa kāreti maññe’ti jānāti.

Ví như, trong rừng vào mùa nóng, tại nơi có nước, người ta cho buộc lá cọ v.v... trên ngọn cây, nghĩ rằng: 'Nhờ dấu hiệu này, họ sẽ biết sự có mặt của nước ở đây'; họ dựng cờ ở cửa quán rượu; hoặc là gió thổi làm lay động cây cao; khi cá di chuyển trong nước, bong bóng nổi lên trên; ở cuối con đường của dòng lũ lớn, cỏ, lá, rác bị đẩy lên. Ở đó, sau khi thấy lá cọ, cờ, cành cây lay động, bong bóng, cỏ, lá, rác, mặc dù không được thấy bằng mắt, người ta biết bằng ý thức rằng: 'Ở đây chắc có nước', 'chắc có rượu', 'cây này chắc bị gió thổi', 'trong nước chắc có cá', 'dòng lũ chắc đã đi qua bao trùm một khoảng chừng này'. Cũng vậy, biểu tri không phải là đối tượng được biết bởi nhãn thức, mà chỉ là đối tượng được biết bởi ý thức. Thật vậy, bằng mắt, người ta chỉ thấy đối tượng sắc đang rung động do sự biến đổi của tay v.v... Nhưng đối với biểu tri, người ta biết bằng cách suy nghĩ với tâm lộ ý rằng: 'Tôi cho rằng người này muốn làm điều này điều này'.

Na kevalañcesā viññāpanatova viññatti nāma. Viññeyyatopi pana viññattiyeva nāma. Ayañhi paresaṃ antamaso tiracchānagatānampi pākaṭā hoti. Tattha tattha sannipatitā hi soṇasiṅgālakākagoṇādayo daṇḍaṃ vā leḍḍuṃ vā gahetvā paharaṇākāre dassite ‘ayaṃ no paharitukāmo’ti ñatvā yena vā tena vā palāyanti. Pākārakuṭṭādiantarikassa pana parassa apākaṭakālopi atthi. Kiñcāpi tasmiṃ khaṇe apākaṭā sammukhībhūtānaṃ pana pākaṭattā viññattiyeva nāma hoti.

Nó không chỉ được gọi là biểu tri do làm cho biết, mà còn được gọi là biểu tri do có thể được biết. Thật vậy, điều này hiển nhiên đối với những người khác, tối thiểu là cả đối với loài bàng sanh. Thật vậy, chó, chó rừng, quạ, bò v.v... tụ tập ở nơi này nơi kia, khi thấy (ai đó) cầm gậy hoặc cục đất và tỏ ra điệu bộ muốn đánh, chúng biết rằng 'người này muốn đánh chúng ta' và bỏ chạy bằng bất cứ đường nào. Nhưng cũng có lúc nó không hiển nhiên đối với người khác bị che khuất bởi tường, vách v.v... Mặc dù trong khoảnh khắc ấy nó không hiển nhiên, nhưng vì nó hiển nhiên đối với những người đối diện, nó vẫn được gọi là biểu tri.

Cittasamuṭṭhānike pana kāye calante tisamuṭṭhāniko calati na calatīti? Sopi tatheva calati. Taṃgatiko tadanuvattakova hoti. Yathā hi udake gacchante udake patitāni sukkhadaṇḍakatiṇapaṇṇādīnipi udakagatikāneva bhavanti, tasmiṃ gacchante gacchanti, tiṭṭhante tiṭṭhanti – evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Evamesā cittasamuṭṭhānesu rūpesu viññatti kāyakammadvāraṃ nāmāti veditabbā.

Lại nữa, khi thân do tâm sanh lay động, (thân) do ba nguồn gốc (nghiệp, thời tiết, vật thực) sanh có lay động hay không? Nó cũng lay động như vậy. Nó có cùng chuyển động, nó đi theo sau. Ví như khi nước chảy, cả những cành cây khô, cỏ khô, lá khô v.v... rơi trong nước cũng có cùng chuyển động như nước; khi nước chảy, chúng chảy; khi nước dừng, chúng dừng – nên biết điều này được thành tựu như vậy. Như vậy, nên biết rằng biểu tri này trong các sắc do tâm sanh được gọi là thân nghiệp môn.

Yā pana tasmiṃ dvāre siddhā cetanā yāya pāṇaṃ hanati, adinnaṃ ādiyati, micchācāraṃ carati, pāṇātipātādīhi viramati, idaṃ kāyakammaṃ nāma. Evaṃ paravādimhi sati kāyo dvāraṃ, tamhi dvāre siddhā cetanā kāyakammaṃ ‘kusalaṃ vā akusalaṃ vā’ti ṭhapetabbaṃ. Paravādimhi pana asati ‘abyākataṃ vā’ti tikaṃ pūretvāva ṭhapetabbaṃ. Tattha yathā nagaradvāraṃ kataṭṭhāneyeva tiṭṭhati, aṅgulamattampi aparāparaṃ na saṅkamati, tena tena pana dvārena mahājano sañcarati, evameva dvāre dvāraṃ na sañcarati, kammaṃ pana tasmiṃ tasmiṃ dvāre uppajjanato carati. Tenāhu porāṇā –

Lại nữa, tư nào đã thành tựu ở môn ấy, nhờ tư ấy mà người ta sát sanh, lấy của không cho, hành tà hạnh, hoặc từ bỏ sát sanh v.v..., cái này được gọi là thân nghiệp. Như vậy, khi có người khác (làm đối tượng), thân là môn, và tư đã thành tựu ở môn ấy là thân nghiệp, nên được xác định là 'thiện hoặc bất thiện'. Nhưng khi không có người khác, nên được xác định sau khi hoàn tất tam đề là 'hoặc vô ký'. Ở đây, ví như cổng thành chỉ đứng ở nơi nó được làm ra, không di chuyển qua lại dù chỉ một lóng tay, nhưng dân chúng đi lại qua cổng này cổng kia; cũng vậy, môn không đi lại ở môn (khác), nhưng nghiệp thì đi lại (tức là sanh khởi) ở môn này môn kia do sanh khởi ở đó. Do đó, các vị cổ sư đã nói:

Dvāre caranti kammāni, na dvārā dvāracārino;

Tasmā dvārehi kammāni, aññamaññaṃ vavatthitāti.

Các nghiệp đi lại (sanh khởi) ở các môn, các môn không phải là những thứ đi lại ở các môn (khác); Do đó, các nghiệp được phân định với nhau bởi các môn.

Tattha [Pg.127] kammenāpi dvāraṃ nāmaṃ labhati, dvārenāpi kammaṃ. Yathā hi viññāṇādīnaṃ uppajjanaṭṭhānāni viññāṇadvāraṃ phassadvāraṃ asaṃvaradvāraṃ saṃvaradvāranti nāmaṃ labhanti, evaṃ kāyakammassa uppajjanaṭṭhānaṃ kāyakammadvāranti nāmaṃ labhati. Vacīmanokammadvāresupi eseva nayo. Yathā pana tasmiṃ tasmiṃ rukkhe adhivatthā devatā simbalidevatā palāsadevatā pucimandadevatā phandanadevatāti tena tena rukkhena nāmaṃ labhati, evameva kāyadvārena kataṃ kammampi kāyakammanti dvārena nāmaṃ labhati. Vacīkammamanokammesupi eseva nayo. Tattha añño kāyo, aññaṃ kammaṃ, kāyena pana katattā taṃ kāyakammanti vuccati. Tenāhu aṭṭhakathācariyā –

Ở đây, môn cũng được gọi tên theo nghiệp, và nghiệp cũng được gọi tên theo môn. Ví như nơi sanh khởi của thức v.v... được gọi tên là thức môn, xúc môn, bất phòng hộ môn, phòng hộ môn; cũng vậy, nơi sanh khởi của thân nghiệp được gọi tên là thân nghiệp môn. Đối với khẩu nghiệp môn và ý nghiệp môn cũng theo phương pháp này. Lại nữa, ví như vị trời ngự trị trên cây này cây kia được gọi tên theo cây này cây kia là vị trời cây gòn, vị trời cây giòng giòng, vị trời cây sầu đâu, vị trời cây trôm; cũng vậy, nghiệp được làm qua thân môn cũng được gọi tên theo môn là thân nghiệp. Đối với khẩu nghiệp và ý nghiệp cũng theo phương pháp này. Ở đây, thân là khác, nghiệp là khác; nhưng vì được làm qua thân nên nghiệp ấy được gọi là thân nghiệp. Do đó, các vị Chú giải sư đã nói rằng:

Kāyena ce kataṃ kammaṃ, kāyakammanti vuccati;

Kāyo ca kāyakammañca, aññamaññaṃ vavatthitā.

Nếu nghiệp được làm qua thân, được gọi là thân nghiệp; Thân và thân nghiệp, được phân biệt với nhau.

Sūciyā ce kataṃ kammaṃ, sūcikammanti vuccati;

Sūci ca sūcikammañca, aññamaññaṃ vavatthitā.

Nếu việc được làm bằng cây kim, được gọi là việc của kim; Cây kim và việc của kim, được phân biệt với nhau.

Vāsiyā ce kataṃ kammaṃ, vāsikammanti vuccati;

Vāsi ca vāsikammañca, aññamaññaṃ vavatthitā.

Nếu việc được làm bằng cái bào, được gọi là việc của bào; Cái bào và việc của bào, được phân biệt với nhau.

Purisena ce kataṃ kammaṃ, purisakammanti vuccati;

Puriso ca purisakammañca, aññamaññaṃ vavatthitā.

Nếu việc được làm bởi người nam, được gọi là việc của người nam; Người nam và việc của người nam, được phân biệt với nhau.

Evamevaṃ.

Cũng vậy.

Kāyena ce kataṃ kammaṃ, kāyakammanti vuccati;

Kāyo ca kāyakammañca, aññamaññaṃ vavatthitāti.

Nếu nghiệp được làm qua thân, được gọi là thân nghiệp; Thân và thân nghiệp, được phân biệt với nhau.

Evaṃ sante neva dvāravavatthānaṃ yujjati, na kammavavatthānaṃ. Kathaṃ? Kāyaviññattiyañhi ‘‘dvāre caranti kammānī’’ti vacanato vacīkammampi pavattati, tenassā kāyakammadvāranti vavatthānaṃ na yuttaṃ. Kāyakammañca vacīviññattiyampi pavattati, tenassa kāyakammanti vavatthānaṃ na yujjatī’ti. ‘No na yujjati. Kasmā? Yebhuyyavuttitāya ceva tabbahulavuttitāya ca. Kāyakammameva hi yebhuyyena kāyaviññattiyaṃ pavattati na itarāni, tasmā kāyakammassa yebhuyyena pavattito tassā kāyakammadvārabhāvo siddho. Brāhmaṇagāmaambavananāgavanādīnaṃ brāhmaṇagāmādibhāvo viyāti dvāravavatthānaṃ yujjati. Kāyakammaṃ pana kāyadvāramhiyeva bahulaṃ pavattati appaṃ vacīdvāre[Pg.128]. Tasmā kāyadvāre bahulaṃ pavattito etassa kāyakammabhāvo siddho, vanacarakathullakumārikādigocarānaṃ vanacarakādibhāvo viyāti. Evaṃ kammavavatthānampi yujjatī’ti.

Nếu như vậy, việc phân định môn là không hợp lý, việc phân định nghiệp cũng không hợp lý. Tại sao? Bởi vì trong thân biểu tri, theo câu ‘các nghiệp diễn hành trong các môn’ thì khẩu nghiệp cũng diễn tiến, do đó việc phân định nó là thân nghiệp môn là không hợp lý. Và thân nghiệp cũng diễn tiến trong khẩu biểu tri, do đó việc phân định nó là thân nghiệp là không hợp lý.’ ‘Không phải là không hợp lý. Tại sao? Bởi vì nó diễn tiến theo đa số và diễn tiến nhiều ở đó. Bởi vì chỉ có thân nghiệp diễn tiến theo đa số trong thân biểu tri, không phải các nghiệp khác, do đó vì thân nghiệp diễn tiến theo đa số nên trạng thái thân nghiệp môn của nó được thành tựu. Giống như trạng thái làng Bà-la-môn v.v... của làng Bà-la-môn, vườn xoài, rừng cây na-ga v.v...; như vậy việc phân định môn là hợp lý. Lại nữa, thân nghiệp diễn tiến nhiều ở thân môn, ít ở khẩu môn. Do đó, vì diễn tiến nhiều ở thân môn nên trạng thái thân nghiệp của nó được thành tựu, giống như trạng thái người đi rừng v.v... của người có cảnh giới là người đi rừng, cô gái Thullakumārikā v.v... Như vậy, việc phân định nghiệp cũng là hợp lý.’

Kāyakammadvārakathā niṭṭhitā.

Dứt điểm chương về thân nghiệp môn.

Vacīkammadvārakathā

Chương về khẩu nghiệp môn

Vacīkammadvārakathāyaṃ pana cetanāviratisaddavasena tividhā vācā nāma. Tattha ‘‘catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgatā vācā subhāsitā hoti no dubbhāsitā, anavajjā ca ananuvajjā ca viññūna’’nti (saṃ. ni. 1.213); ayaṃ cetanāvācā nāma. Yā ‘‘catūhi vacīduccaritehi ārati virati…pe… ayaṃ vuccati sammāvācā’’ti (vibha. 206), ayaṃ virativācā nāma. ‘‘Vācā girā byappatho udīraṇaṃ ghoso ghosakammaṃ vācā vacībhedo’’ti (dha. sa. 850), ayaṃ saddavācā nāma. Tāsu vacīkammadvāranti neva cetanāya nāmaṃ na viratiyā. Sahasaddā pana ekā viññatti atthi, idaṃ vacīkammadvāraṃ nāma. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ vacīviññatti? Yā kusalacittassa vā akusalacittassa vā abyākatacittassa vā vācā girā byappatho udīraṇaṃ ghoso ghosakammaṃ vācā vacībhedo, ayaṃ vuccati vācā. Yā tāya vācāya viññatti viññāpanā viññāpitattaṃ, idaṃ taṃ rūpaṃ vacīviññattī’’ti (dha. sa. 636).

Lại nữa, trong chương về khẩu nghiệp môn, lời nói có ba loại theo phương diện tư, sự kiêng cữ, và âm thanh. Ở đây, trong câu: ‘Này các Tỳ khưu, lời nói được hội đủ bốn chi phần là lời thiện thuyết, không phải ác thuyết, không có tội lỗi và không bị các bậc trí quở trách,’ đây được gọi là tư ngữ. Trong câu: ‘Sự từ bỏ, sự kiêng cữ... khỏi bốn khẩu ác hành... đây được gọi là chánh ngữ,’ đây được gọi là kiêng cữ ngữ. Trong câu: ‘Lời nói, lời phát biểu, lời trình bày, lời thốt ra, tiếng hô, việc hô to, lời nói, sự phân biệt lời nói,’ đây được gọi là âm thanh ngữ. Trong số đó, khẩu nghiệp môn không phải là tên của tư, cũng không phải của sự kiêng cữ. Nhưng có một biểu tri cùng với âm thanh, đây được gọi là khẩu nghiệp môn. Nhắm đến điều này, đã được nói rằng: ‘Sắc ấy là khẩu biểu tri là gì? Lời nói, lời phát biểu, lời trình bày, lời thốt ra, tiếng hô, việc hô to, lời nói, sự phân biệt lời nói của tâm thiện, hoặc tâm bất thiện, hoặc tâm vô ký, đây được gọi là lời nói. Sự biểu tri, sự làm cho biết, trạng thái đã làm cho biết bằng lời nói ấy, sắc ấy là khẩu biểu tri.’

‘Idaṃ vakkhāmi etaṃ vakkhāmī’ti hi vitakkayato vitakkavipphārasaddo nāma uppajjati. Ayaṃ na sotaviññeyyo manoviññeyyoti mahāaṭṭhakathāyaṃ āgato. Āgamaṭṭhakathāsu pana ‘vitakkavipphārasadda’nti vitakkavipphāravasena uppannaṃ vippalapantānaṃ suttappamattādīnaṃ saddaṃ; ‘sutvā’ti taṃ sutvā, yaṃ vitakkayato tassa so saddo uppanno; tassa vasena ‘evampi te mano, itthampi te mano’ti ādisatīti vatvā vatthūnipi kathitāni. Paṭṭhānepi ‘‘cittasamuṭṭhānaṃ saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti āgataṃ. Tasmā vinā viññattighaṭṭanāya uppajjamāno asotaviññeyyo vitakkavipphārasaddo nāma natthi. ‘Idaṃ vakkhāmi [Pg.129] etaṃ vakkhāmī’ti uppajjamānaṃ pana cittaṃ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātu vaṇṇo gandho raso ojāti aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti. Tesaṃ abbhantare cittasamuṭṭhānā pathavīdhātu upādinnakaṃ ghaṭṭayamānāva uppajjati. Tena dhātusaṅghaṭṭanena saheva saddo uppajjatīti. Ayaṃ cittasamuṭṭhānasaddo nāma. Ayaṃ na viññatti. Tassā pana cittasamuṭṭhānāya pathavīdhātuyā upādinnakaghaṭṭanassa paccayabhūto eko ākāravikāro atthi, ayaṃ vacīviññatti nāma. Ito paraṃ sā aṭṭha rūpāni viya na cittasamuṭṭhānātiādi sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

Bởi vì, đối với người đang tầm ‘tôi sẽ nói điều này, tôi sẽ nói điều kia,’ một âm thanh gọi là âm thanh do tầm lan rộng sanh khởi. Điều này đã được ghi nhận trong Đại Chú giải rằng: ‘Âm thanh này không thể được biết bởi nhĩ thức, chỉ có thể được biết bởi ý thức.’ Nhưng trong các Chú giải Kinh tạng, ‘âm thanh do tầm lan rộng’ là âm thanh của những người đang nói mê, đang ngủ, đang lơ đãng v.v... sanh khởi do năng lực của tầm lan rộng; ‘sau khi nghe’ nghĩa là sau khi nghe âm thanh đó, người đó nói ra điều mà người kia đang tầm khi âm thanh đó sanh khởi; dựa vào đó mà nói rằng: ‘tâm của bạn như thế này, tâm của bạn như thế kia,’ và các câu chuyện cũng đã được kể. Trong bộ Patthāna cũng có nói: ‘Thanh xứ do tâm sanh làm duyên cho nhĩ thức bằng cảnh duyên.’ Do đó, không có cái gọi là âm thanh do tầm lan rộng, sanh khởi mà không có sự va chạm của biểu tri, và không thể được biết bởi nhĩ thức. Lại nữa, tâm sanh khởi ‘tôi sẽ nói điều này, tôi sẽ nói điều kia’ làm sanh khởi tám sắc là: địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại, sắc, hương, vị, vật thực. Trong số đó, địa đại do tâm sanh sanh khởi trong khi va chạm vào (sắc) được chấp thủ. Cùng với sự va chạm của các đại đó, âm thanh sanh khởi. Đây được gọi là âm thanh do tâm sanh. Đây không phải là biểu tri. Nhưng có một sự biến đổi của trạng thái làm duyên cho sự va chạm của địa đại do tâm sanh vào (sắc) được chấp thủ, đây được gọi là khẩu biểu tri. Sau đây, tất cả những gì như ‘nó không phải do tâm sanh như tám sắc’ v.v... nên được hiểu theo phương pháp đã nói ở dưới.

Idhāpi hi ‘tissa, datta, mittā’ti pakkosantassa saddaṃ sutvā viññattiṃ manodvārikacittena cintetvā ‘idañcidañca esa kāreti maññe’ti jānāti. Kāyaviññatti viya ca ayampi tiracchānagatānampi pākaṭā hoti. ‘Ehi, yāhī’ti hi saddaṃ sutvā tiracchānagatāpi ‘idaṃ nāmesa kāreti maññe’ti ñatvā āgacchanti ceva gacchanti ca. Tisamuṭṭhānikakāyaṃ cāleti na cāletīti, ayaṃ pana vāro idha na labbhati. Purimacittasamuṭṭhānāya upatthambhanakiccampi natthi. Yā pana tasmiṃ vacīdvāre siddhā cetanā, yāya musā katheti, pesuññaṃ katheti, pharusaṃ katheti, samphaṃ palapati, musāvādādīhi viramati, idaṃ vacīkammaṃ nāma. Ito paraṃ sabbaṃ kammavavatthānañca dvāravavatthānañca heṭṭhā vuttanayeneva veditabbanti.

Ở đây cũng vậy, thật vậy, sau khi nghe tiếng của người đang gọi 'Tissa, Datta, Mitta', người ấy suy nghĩ về biểu tri bằng tâm ý môn và biết rằng: 'Ta cho rằng người này muốn làm việc này việc này'. Và khẩu biểu tri này, cũng giống như thân biểu tri, cũng hiển nhiên đối với cả loài bàng sanh. Thật vậy, sau khi nghe tiếng 'Hãy đến đây, hãy đi đi', cả loài bàng sanh cũng biết rằng: 'Ta cho rằng người này muốn làm việc tên là thế này', rồi chúng vừa đến và vừa đi. Nhưng trường hợp 'làm cho thân tam sanh khởi chuyển động hay không chuyển động' này không có được ở đây. Cũng không có phận sự nâng đỡ của (địa đại) do tâm trước sanh khởi. Nhưng tư nào đã thành tựu ở khẩu môn ấy, do tư ấy mà người ta nói dối, nói đâm thọc, nói lời thô ác, nói lời vô ích, hoặc kiêng cữ nói dối v.v..., cái này được gọi là khẩu nghiệp. Kể từ đây trở đi, tất cả sự phân định nghiệp và sự phân định môn nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở dưới.

Vacīkammadvārakathā niṭṭhitā.

Luận về Khẩu Nghiệp Môn đã kết thúc.

Manokammadvārakathā

Luận về Ý Nghiệp Môn

Manokammadvārakathāyaṃ pana kāmāvacarādivasena catubbidho mano mano nāma. Tattha kāmāvacaro catupaññāsavidho hoti, rūpāvacaro pannarasavidho, arūpāvacaro dvādasavidho, lokuttaro aṭṭhavidhoti sabbopi ekūnanavutividho hoti. Tattha ayaṃ nāma mano manodvāraṃ na hotīti na vattabbo. Yathā hi ayaṃ nāma cetanā kammaṃ na hotīti na vattabbā, antamaso pañcaviññāṇasampayuttāpi hi cetanā mahāpakaraṇe kammantveva niddiṭṭhā, evameva ayaṃ nāma mano manodvāraṃ na hotīti na vattabbo.

Hơn nữa, trong luận về ý nghiệp môn, tâm có bốn loại theo cách phân chia dục giới v.v... được gọi là ý. Trong đó, (tâm) dục giới có năm mươi bốn loại, (tâm) sắc giới có mười lăm loại, (tâm) vô sắc giới có mười hai loại, (tâm) siêu thế có tám loại; như vậy, tất cả có tám mươi chín loại. Trong đó, không nên nói rằng: 'Ý tên là thế này không phải là ý môn'. Giống như không nên nói rằng: 'Tư tên là thế này không phải là nghiệp', thật vậy, ngay cả tư tương ưng với ngũ song thức cũng đã được chỉ rõ là nghiệp trong bộ Đại Luận (Paṭṭhāna), cũng như thế, không nên nói rằng: 'Ý tên là thế này không phải là ý môn'.

Etthāha [Pg.130] – kammaṃ nāmetaṃ kiṃ karotīti? Āyūhati, abhisaṅkharoti, piṇḍaṃ karoti, ceteti, kappeti, pakappetīti. Evaṃ sante pañcaviññāṇacetanā kiṃ āyūhati, abhisaṅkharoti, piṇḍaṃ karoti, ceteti, kappeti, pakappetīti?. Sahajātadhamme. Sāpi hi sahajāte sampayuttakkhandhe āyūhati abhisaṅkharoti piṇḍaṃ karoti ceteti kappeti pakappetīti. Kiṃ vā iminā vādena? Sabbasaṅgāhikavasena hetaṃ vuttaṃ. Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – tebhūmakakusalākusalo ekūnatiṃsavidho mano manokammadvāraṃ nāma. Yā pana tasmiṃ manodvāre siddhā cetanā yāya abhijjhābyāpādamicchādassanāni ceva anabhijjhāabyāpādasammādassanāni ca gaṇhāti, idaṃ manokammaṃ nāma. Ito paraṃ sabbaṃ kammavavatthānañca dvāravavatthānañca heṭṭhā vuttanayeneva veditabbanti. Imāni tīṇi kammadvārāni nāma.

Ở đây, có người hỏi: "Cái gọi là nghiệp này làm gì?" (Đáp:) "Nó tích tập, nó cố ý tạo tác, nó tạo thành khối, nó chủ ý, nó sắp đặt, nó hoạch định." (Hỏi:) "Nếu vậy, tư trong ngũ song thức tích tập gì, cố ý tạo tác gì, tạo thành khối gì, chủ ý gì, sắp đặt gì, hoạch định gì?" (Đáp:) "(Nó tác động lên) các pháp đồng sanh. Thật vậy, nó cũng tích tập, cố ý tạo tác, tạo thành khối, chủ ý, sắp đặt, hoạch định các uẩn tương ưng đồng sanh." Nhưng tranh luận này có ích gì? Điều này được nói theo cách bao gồm tất cả. Đây là kết luận ở đây: hai mươi chín loại tâm thiện và bất thiện trong ba cõi được gọi là ý nghiệp môn. Nhưng tư nào đã thành tựu ở ý môn ấy, do tư ấy mà người ta nắm giữ tham ái, sân hận, và tà kiến, cũng như vô tham, vô sân, và chánh kiến, cái này được gọi là ý nghiệp. Kể từ đây trở đi, tất cả sự phân định nghiệp và sự phân định môn nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở dưới.

Manokammadvārakathā niṭṭhitā.

Luận về Ý Nghiệp Môn đã kết thúc.

Kammakathā

Luận về Nghiệp

Idāni yāni tīṇi kammāni ṭhapetvā imāni kammadvārāni dassitāni, tāni ādiṃ katvā avasesassa dvārakathāya mātikāṭhapanassa vitthārakathā hoti. Tīṇi hi kammāni – kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammanti. Kiṃ panetaṃ kammaṃ nāmāti? Cetanā ceva, ekacce ca cetanāsampayuttakā dhammā. Tattha cetanāya kammabhāve imāni suttāni –

Bây giờ, sau khi đã trình bày các nghiệp môn này, gác lại ba nghiệp, lấy ba nghiệp ấy làm đầu, sẽ có phần luận giải chi tiết về phần còn lại của luận về môn đã được đặt trong mẫu đề. Thật vậy, có ba nghiệp: thân nghiệp, khẩu nghiệp, và ý nghiệp. Nhưng cái gọi là nghiệp này là gì? (Đó là) tư và một số pháp tương ưng với tư. Trong đó, về việc tư là nghiệp, có những bài kinh sau đây:

‘‘Cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi, cetayitvā kammaṃ karoti kāyena vācāya manasā’’ (a. ni. 6.63; kathā. 539). ‘‘Kāye vā hi, ānanda, sati kāyasañcetanāhetu uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ, vācāya vā, ānanda, sati vacīsañcetanāhetu uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ; mane vā, ānanda, sati manosañcetanāhetu uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ’’ (saṃ. ni. 2.25; a. ni. 4.171). ‘‘Tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā akusalaṃ kāyakammaṃ dukkhudrayaṃ, dukkhavipākaṃ; catubbidhā, bhikkhave, vacīsañcetanā…pe… tividhā, bhikkhave, manosañcetanā akusalaṃ manokammaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipākaṃ tividhā[Pg.131], bhikkhave, kāyasañcetanā kusalaṃ kāyakammaṃ sukhudrayaṃ sukhavipākaṃ catubbidhā, bhikkhave, vacīsañcetanā…pe… tividhā, bhikkhave, manosañcetanā, kusalaṃ manokammaṃ sukhudrayaṃ sukhavipākaṃ’’ (kathā. 539; a. ni. 10.217 thokaṃ visadisaṃ). ‘‘Sacāyaṃ, ānanda, samiddhi moghapuriso pāṭaliputtassa paribbājakassa evaṃ puṭṭho evaṃ byākareyya – sañcetaniyaṃ, āvuso pāṭaliputta, kammaṃ katvā kāyena vācāya manasā, sukhavedanīyaṃ sukhaṃ so vedayati…pe… adukkhamasukhavedanīyaṃ adukkhamasukhaṃ so vedayatīti; evaṃ byākaramāno kho, ānanda, samiddhi moghapuriso pāṭaliputtassa paribbājakassa sammā byākaramāno byākareyyā’’ti (ma. ni. 3.300; kathā. 539).

“Này các Tỳ khưu, Ta tuyên bố rằng tư là nghiệp. Sau khi có tư, người ta tạo nghiệp qua thân, khẩu, ý.” (A. Ni. 6.63; Kathā. 539). “Này Ānanda, khi có thân, do duyên thân tư mà lạc và khổ nội tại sanh khởi; này Ānanda, khi có lời nói, do duyên khẩu tư mà lạc và khổ nội tại sanh khởi; này Ānanda, khi có ý, do duyên ý tư mà lạc và khổ nội tại sanh khởi.” (S. Ni. 2.25; A. Ni. 4.171). “Này các Tỳ khưu, có ba loại thân tư là thân nghiệp bất thiện, có khổ làm quả sanh, có khổ làm quả dị thục; này các Tỳ khưu, có bốn loại khẩu tư… (v.v.)… này các Tỳ khưu, có ba loại ý tư là ý nghiệp bất thiện, có khổ làm quả sanh, có khổ làm quả dị thục. Này các Tỳ khưu, có ba loại thân tư là thân nghiệp thiện, có lạc làm quả sanh, có lạc làm quả dị thục; này các Tỳ khưu, có bốn loại khẩu tư… (v.v.)… này các Tỳ khưu, có ba loại ý tư là ý nghiệp thiện, có lạc làm quả sanh, có lạc làm quả dị thục.” (Kathā. 539; A. Ni. 10.217, hơi khác một chút). “Này Ānanda, nếu kẻ ngu si Samiddhi này, khi được du sĩ Pāṭaliputta hỏi như vậy, trả lời như vầy: 'Thưa hiền giả Pāṭaliputta, sau khi tạo nghiệp cố ý qua thân, khẩu, ý, người ấy cảm thọ lạc thuộc về cảm thọ lạc… (v.v.)… người ấy cảm thọ bất khổ bất lạc thuộc về cảm thọ bất khổ bất lạc'; này Ānanda, khi trả lời như vậy, kẻ ngu si Samiddhi này đã trả lời đúng cho du sĩ Pāṭaliputta.” (M. Ni. 3.300; Kathā. 539).

Imāni tāva cetanāya kammabhāve suttāni. Cetanāsampayuttadhammānaṃ pana kammabhāvo kammacatukkena dīpito. Vuttañhetaṃ –

Trước hết, đây là những bài kinh về việc tư là nghiệp. Còn việc các pháp tương ưng với tư là nghiệp đã được giải thích bằng bốn pháp về nghiệp (kammacatukka). Điều này đã được nói rằng:

‘‘Cattārimāni, bhikkhave, kammāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditāni. Katamāni cattāri? Atthi, bhikkhave, kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ, atthi, bhikkhave, kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ, atthi, bhikkhave, kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ, atthi, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati (a. ni. 4.232-233).… Katamañca, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati? Yadidaṃ satta bojjhaṅgā – satisambojjhaṅgo…pe… upekkhāsambojjhaṅgo, idaṃ vuccati, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati (a. ni. 4.238).… Katamañca, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo – seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhi. Idaṃ vuccati, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattatī’’ti (a. ni. 4.237).

“Này các Tỳ khưu, có bốn loại nghiệp này đã được Như Lai tự mình chứng ngộ với thắng trí, tự mình chứng nghiệm và tuyên thuyết. Bốn loại là gì? Này các Tỳ khưu, có nghiệp đen, quả đen; này các Tỳ khưu, có nghiệp trắng, quả trắng; này các Tỳ khưu, có nghiệp vừa đen vừa trắng, quả vừa đen vừa trắng; này các Tỳ khưu, có nghiệp không đen không trắng, quả không đen không trắng, đưa đến sự đoạn tận nghiệp.… Và này các Tỳ khưu, thế nào là nghiệp không đen không trắng, quả không đen không trắng, đưa đến sự đoạn tận nghiệp? Đó chính là bảy giác chi – niệm giác chi… cho đến… xả giác chi. Này các Tỳ khưu, đây được gọi là nghiệp không đen không trắng, quả không đen không trắng, đưa đến sự đoạn tận nghiệp.… Và này các Tỳ khưu, thế nào là nghiệp không đen không trắng, quả không đen không trắng, đưa đến sự đoạn tận nghiệp? Đó chính là Thánh đạo tám ngành này – tức là, chánh kiến… cho đến… chánh định. Này các Tỳ khưu, đây được gọi là nghiệp không đen không trắng, quả không đen không trắng, đưa đến sự đoạn tận nghiệp.”

Evaṃ ime bojjhaṅgamaggaṅgappabhedato pannarasa dhammā kammacatukkena dīpitā. Abhijjhā, byāpādo, micchādiṭṭhi, anabhijjhā, abyāpādo, sammādiṭṭhīti imehi pana chahi saddhiṃ ekavīsati cetanāsampayuttakā dhammā veditabbā.

Như vậy, mười lăm pháp này, theo sự phân loại thành giác chi và đạo chi, đã được trình bày bằng bốn loại nghiệp. Lại nữa, cần phải biết hai mươi mốt pháp tương ưng với tư cùng với sáu pháp này là: tham ái, sân hận, tà kiến, vô tham, vô sân, và chánh kiến.

Tattha [Pg.132] lokuttaramaggo bhajāpiyamāno kāyakammādīni tīṇi kammāni bhajati. Yañhi kāyena dussīlyaṃ ajjhācarati, tamhā saṃvaro kāyikoti veditabbo. Yaṃ vācāya dussīlyaṃ ajjhācarati, tamhā saṃvaro vācasikoti veditabbo. Iti sammākammanto kāyakammaṃ, sammāvācā vacīkammaṃ. Etasmiṃ dvaye gahite sammāājīvo tappakkhikattā gahitova hoti. Yaṃ pana manena dussīlyaṃ ajjhācarati, tamhā saṃvaro mānasikoti veditabbo. So diṭṭhisaṅkappavāyāmasatisamādhivasena pañcavidho hoti. Ayaṃ pañcavidhopi manokammaṃ nāma. Evaṃ lokuttaramaggo bhajāpiyamāno tīṇi kammāni bhajati.

Trong đó, khi được phân tích, đạo siêu thế đi vào ba nghiệp là thân nghiệp, v.v. Thật vậy, sự ác giới nào được thực hành qua thân, sự phòng hộ khỏi điều đó cần được biết là thuộc về thân. Sự ác giới nào được thực hành qua lời nói, sự phòng hộ khỏi điều đó cần được biết là thuộc về lời nói. Như vậy, chánh nghiệp là thân nghiệp, chánh ngữ là khẩu nghiệp. Khi hai điều này được nắm giữ, chánh mạng cũng được nắm giữ vì thuộc về phần đó. Lại nữa, sự ác giới nào được thực hành qua ý, sự phòng hộ khỏi điều đó cần được biết là thuộc về ý. Sự phòng hộ ấy có năm loại theo phương diện (chánh) kiến, (chánh) tư duy, (chánh) tinh tấn, (chánh) niệm, và (chánh) định. Cả năm loại này được gọi là ý nghiệp. Như vậy, khi được phân tích, đạo siêu thế đi vào ba nghiệp.

Imasmiṃ ṭhāne dvārasaṃsandanaṃ nāma hoti. Kāyavacīdvāresu hi copanaṃ patvā kammapathaṃ appattampi atthi, manodvāre ca samudācāraṃ patvā kammapathaṃ appattampi atthi; taṃ gahetvā taṃtaṃdvārapakkhikameva akaṃsu.

Tại nơi này, có sự việc gọi là sự tương ứng của các môn. Thật vậy, ở thân môn và khẩu môn, có nghiệp đã đạt đến sự rung động nhưng chưa đạt đến nghiệp đạo; và ở ý môn, cũng có nghiệp đã đạt đến sự biểu hiện nhưng chưa đạt đến nghiệp đạo. (Các vị xưa) đã lấy điều đó và chỉ xếp nó vào phần của từng môn tương ứng.

Tatrāyaṃ nayo – yo ‘migavaṃ gamissāmī’ti dhanuṃ sajjeti, jiyaṃ vaṭṭeti, sattiṃ niseti, bhattaṃ bhuñjati, vatthaṃ paridahati, ettāvatā kāyadvāre copanaṃ pattaṃ hoti. So araññe divasaṃ caritvā antamaso sasabiḷāramattampi na labhati, idaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ nāma hoti na hotīti? Na hoti. Kasmā? Kammapathaṃ appattatāya. Kevalaṃ pana kāyaduccaritaṃ nāma hotīti veditabbaṃ. Macchaggahaṇādī supayogesupi eseva nayo.

Về điều đó, phương pháp là như vầy: Người nào nghĩ rằng 'Ta sẽ đi săn' rồi chuẩn bị cung, căng dây cung, mài giáo, ăn cơm, mặc áo; chỉ với chừng ấy, sự rung động ở thân môn đã đạt đến. Người ấy đi lang thang trong rừng cả ngày và cuối cùng không được dù chỉ một con thỏ hay con mèo. (Hỏi rằng) việc bất thiện này có được gọi là thân nghiệp hay không? Không được gọi là. Tại sao? Vì chưa đạt đến nghiệp đạo. Tuy nhiên, cần phải biết rằng nó chỉ được gọi là thân ác hạnh. Trong các nỗ lực như bắt cá, v.v., phương pháp cũng tương tự như vậy.

Vacīdvārepi ‘migavaṃ gamissāmi’ ‘vegena dhanuādīni sajjethā’ti āṇāpetvā purimanayeneva araññe kiñci alabhantassa kiñcāpi vacīdvāre copanaṃ pattaṃ, kammapathaṃ appattatāya pana kāyakammaṃ na hoti. Kevalaṃ vacīduccaritaṃ nāma hotīti veditabbaṃ.

Ở khẩu môn cũng vậy, sau khi ra lệnh rằng: 'Ta sẽ đi săn', 'Hãy mau chuẩn bị cung tên, v.v.', đối với người không được gì trong rừng, giống như phương pháp trước, mặc dù sự rung động ở khẩu môn đã đạt đến, nhưng vì chưa đạt đến nghiệp đạo, nó không phải là thân nghiệp. Cần phải biết rằng nó chỉ được gọi là khẩu ác hạnh.

Manodvāre pana vadhakacetanāya uppannamattāya eva kammapathabhedova hoti. So ca kho byāpādavasena na pāṇātipātavasena. Akusalañhi kāyakammaṃ kāyavacīdvāresu samuṭṭhāti, na manodvāre; tathā akusalaṃ vacīkammaṃ. Akusalaṃ manokammaṃ pana tīsupi dvāresu samuṭṭhāti; tathā kusalāni kāyavacīmanokammāni.

Lại nữa, ở ý môn, ngay khi tư tâm sát hại vừa khởi lên, sự phân biệt nghiệp đạo liền có mặt. Và điều đó xảy ra theo phương diện sân hận, không phải theo phương diện sát sanh. Thật vậy, thân nghiệp bất thiện khởi lên ở thân môn và khẩu môn, không phải ở ý môn; khẩu nghiệp bất thiện cũng vậy. Nhưng ý nghiệp bất thiện thì khởi lên ở cả ba môn; các thân, khẩu, ý nghiệp thiện cũng vậy.

Kathaṃ[Pg.133]? Sahatthā hi pāṇaṃ hanantassa adinnaṃ ādiyantassa micchācāraṃ carantassa kammaṃ kāyakammameva hoti. Dvārampi kāyadvārameva hoti. Evaṃ tāva akusalaṃ kāyakammaṃ kāyadvāre samuṭṭhāti. Tehi pana cittehi sahajātā abhijjhābyāpādamicchādiṭṭhiyo cetanāpakkhikā vā bhavanti, abbohārikā vā. ‘Gaccha itthannāmaṃ jīvitā voropehi, itthannāmaṃ bhaṇḍaṃ avaharā’ti āṇāpentassa pana kammaṃ kāyakammaṃ hoti, dvāraṃ pana vacīdvāraṃ. Evaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīdvāre samuṭṭhāti. Tehi pana cittehi sahajātā abhijjhābyāpādamicchādiṭṭhiyo cetanāpakkhikā vā bhavanti abbohārikā vā. Ettakā ācariyānaṃ samānatthakathā nāma.

Như thế nào? Thật vậy, đối với người tự tay giết hại chúng sanh, lấy của không cho, thực hành tà hạnh, nghiệp của người ấy chỉ là thân nghiệp. Môn cũng chỉ là thân môn. Như vậy, trước hết, thân nghiệp bất thiện khởi lên ở thân môn. Lại nữa, các pháp tham ái, sân hận, tà kiến đồng sanh với những tâm ấy hoặc là thuộc về phe của tư tâm, hoặc là không được tính (là ý nghiệp). Lại nữa, đối với người ra lệnh rằng: 'Hãy đi đoạt mạng sống của người tên là X, hãy lấy trộm món đồ tên là Y', nghiệp của người ấy là thân nghiệp, nhưng môn là khẩu môn. Như vậy, thân nghiệp bất thiện khởi lên ở khẩu môn. Lại nữa, các pháp tham ái, sân hận, tà kiến đồng sanh với những tâm ấy hoặc là thuộc về phe của tư tâm, hoặc là không được tính (là ý nghiệp). Chừng ấy được gọi là lời giải thích có ý nghĩa tương đồng của các vị thầy.

Vitaṇḍavādī panāha – ‘akusalaṃ kāyakammaṃ manodvārepi samuṭṭhātī’ti. So ‘tayo saṅgahe āruḷhaṃ suttaṃ āharāhī’ti vutto idaṃ kulumbasuttaṃ nāma āhari –

Nhưng người theo phái Ngụy Biện nói rằng: 'Thân nghiệp bất thiện cũng khởi lên ở ý môn'. Khi được yêu cầu: 'Hãy đưa ra một kinh đã được đưa vào ba kỳ kết tập', người ấy đã đưa ra kinh tên là Kulumbasutta –

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā iddhimā cetovasippatto aññissā kucchigataṃ gabbhaṃ pāpakena manasā anupekkhako hoti – ‘aho vatāyaṃ kucchigato gabbho na sotthinā abhinikkhameyyā’ti. Evaṃ, bhikkhave, kulumbassa upaghāto hotī’’ti.

Này các Tỳ khưu, lại nữa, ở đây có một vị Sa-môn hay Bà-la-môn nào đó có thần thông, đạt được sự thuần thục về tâm, quan sát thai nhi trong bụng của người phụ nữ khác với tâm ác ý rằng: ‘Mong rằng thai nhi trong bụng này không được sinh ra an toàn’. Này các Tỳ khưu, như vậy là sự hủy hoại gia đình.

Idaṃ suttaṃ āharitvā āha – ‘evaṃ cintitamatteyeva manasā kucchigato gabbho pheṇapiṇḍo viya vilīyati. Ettha kuto kāyaṅgacopanaṃ vā vācaṅgacopanaṃ vā? Manodvārasmiṃyeva pana idaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ samuṭṭhātī’ti.

Vị ấy dẫn kinh này ra và nói: ‘Như vậy, chỉ vừa mới suy nghĩ bằng ý, bào thai trong bụng đã tan rã như bọt nước. Ở đây, làm gì có sự cử động của thân hay sự cử động của lời nói? Mà chính thân nghiệp bất thiện này khởi lên chỉ ở ý môn mà thôi’.

Tamenaṃ ‘tava suttassa atthaṃ tulayissāmā’ti vatvā evaṃ tulayiṃsu – ‘tvaṃ iddhiyā parūpaghātaṃ vadesi. Iddhi nāma cesā – adhiṭṭhāniddhi, vikubbaniddhi, manomayiddhi, ñāṇavipphāriddhi, samādhivipphāriddhi, ariyiddhi, kammavipākajiddhi, puññavato iddhi, vijjāmayiddhi, tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena [Pg.134] iddhīti dasavidhā (paṭi. ma. 3.10). Tattha kataraṃ iddhiṃ vadesī’ti? ‘Bhāvanāmaya’nti. ‘Kiṃ pana bhāvanāmayiddhiyā parūpaghātakammaṃ hotī’ti? ‘Āma, ekacce ācariyā ekavāraṃ hotī’ti; vadanti yathā hi paraṃ paharitukāmena udakabharite ghaṭe khitte ghaṭopi bhijjati, udakampi nassati, evameva bhāvanāmayiddhiyā ekavāraṃ parūpaghātakammaṃ hoti. Tato paṭṭhāya pana sā nassatīti. Atha naṃ ‘bhāvanāmayiddhiyā neva ekavāraṃ na dve vāre parūpaghātakammaṃ hotī’ti vatvā taṃ saññattiṃ āgacchantaṃ pucchiṃsu – ‘bhāvanāmayiddhi kiṃ kusalā, akusalā, abyākatā? Sukhāya vedanāya sampayuttā, dukkhāya vedanāya sampayuttā, adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā? Savitakkasavicārā, avitakkavicāramattā, avitakkaavicārā? Kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā’ti?

Các vị đã nói với người ấy rằng: ‘Chúng tôi sẽ cân nhắc ý nghĩa bài kinh của ông,’ rồi đã cân nhắc như sau: ‘Ông nói về việc sát hại người khác bằng thần thông. Và thần thông này có mười loại là: adhiṭṭhāniddhi (thần thông do quyết định), vikubbaniddhi (thần thông biến hóa), manomayiddhi (thần thông do ý tạo), ñāṇavipphāri-ddhi (thần thông do trí tuệ lan tỏa), samādhivipphāri-ddhi (thần thông do định lan tỏa), ariyiddhi (thần thông của bậc Thánh), kammavipākajiddhi (thần thông do quả của nghiệp), puññavato iddhi (thần thông của người có phước), vijjāmayiddhi (thần thông do minh chú), và iddhi (thành tựu) theo nghĩa thành công nhờ vào nhân duyên nỗ lực đúng đắn ở các nơi chốn. Trong số đó, ông nói đến loại thần thông nào?’ ‘(Tôi nói đến) thần thông do tu tập.’ ‘Thế nhưng, có nghiệp sát hại người khác bằng thần thông do tu tập không?’ ‘Thưa vâng, một số vị thầy nói rằng có thể xảy ra một lần; ví như khi một người muốn đánh người khác ném một cái bình đầy nước, cái bình cũng vỡ, nước cũng mất đi, cũng vậy, nghiệp sát hại người khác bằng thần thông do tu tập có thể xảy ra một lần. Nhưng kể từ đó, thần thông ấy sẽ biến mất.’ Bấy giờ, sau khi nói với người ấy rằng: ‘Nghiệp sát hại người khác không thể xảy ra dù một lần hay hai lần bằng thần thông do tu tập,’ các vị đã hỏi người ấy, người không đi đến sự thông hiểu đó, rằng: ‘Thần thông do tu tập là thiện, bất thiện, hay vô ký? Tương ưng với thọ lạc, tương ưng với thọ khổ, hay tương ưng với thọ bất khổ bất lạc? Có tầm có tứ, chỉ có tứ không tầm, hay không tầm không tứ? Thuộc Dục giới, Sắc giới, hay Vô sắc giới?’

Imaṃ pana pañhaṃ yo jānāti so evaṃ vakkhati – ‘bhāvanāmayiddhi kusalā vā hoti, abyākatā vā; adukkhamasukhavedanīyā eva, avitakkaavicārā eva, rūpāvacarā evā’ti. So vattabbo – ‘pāṇātipātacetanā kusalādīsu kataraṃ koṭṭhāsaṃ bhajatī’ti? Jānanto vakkhati – ‘pāṇātipātacetanā akusalā eva, dukkhavedanīyā eva, savitakkasavicārā eva kāmāvacarā evā’ti. ‘Evaṃ sante tava pañho neva kusalattikena sameti, na vedanāttikena, na vitakkattikena, na bhūmantarenā’ti.

Vị nào biết câu hỏi này, vị ấy sẽ nói như sau: ‘Thần thông do tu tập hoặc là thiện, hoặc là vô ký; chỉ tương ưng với thọ bất khổ bất lạc, chỉ không tầm không tứ, và chỉ thuộc Sắc giới.’ Vị ấy nên được nói rằng: ‘Tư tâm sát sanh thuộc về phần nào trong các pháp thiện v.v...?’ Người biết sẽ nói rằng: ‘Tư tâm sát sanh chỉ là bất thiện, chỉ tương ưng với thọ khổ, chỉ có tầm có tứ, và chỉ thuộc Dục giới.’ ‘Nếu vậy, vấn đề của ông không phù hợp với tam đề thiện, không phù hợp với tam đề thọ, không phù hợp với tam đề tầm, và không phù hợp với sự phân chia cảnh giới.’

‘Kiṃ pana evaṃ mahantaṃ suttaṃ niratthaka’nti? ‘No niratthakaṃ; tvaṃ panassa atthaṃ na jānāsi. ‘‘Iddhimā cetovasippatto’’ti ettha hi neva bhāvanāmayiddhi adhippetā, āthabbaṇiddhi pana adhippetā. Sā hi ettha labbhamānā labbhati. Sā pana kāyavacīdvārāni muñcitvā kātuṃ na sakkā. Āthabbaṇiddhikā hi sattāhaṃ aloṇakaṃ bhuñjitvā dabbe attharitvā pathaviyaṃ sayamānā tapaṃ caritvā sattame divase susānabhūmiṃ sajjetvā sattame pade ṭhatvā hatthaṃ vaṭṭetvā vaṭṭetvā mukhena vijjaṃ parijappanti. Atha nesaṃ kammaṃ samijjhati. Evaṃ ayampi iddhi kāyavacīdvārāni muñcitvā kātuṃ na sakkāti. ‘Na kāyakammaṃ manodvāre samuṭṭhātī’ti niṭṭhamettha gantabbaṃ.

‘Thế nhưng, phải chăng bài kinh quan trọng như vậy là vô nghĩa?’ ‘Không phải vô nghĩa; nhưng chính ông không biết ý nghĩa của nó. Bởi vì trong câu “người có thần thông, đạt được sự thuần thục về tâm,” thần thông do tu tập hoàn toàn không được ám chỉ, mà là thần thông Athabbaṇa (thần thông bùa chú) được ám chỉ. Vì rằng, nếu có thể đạt được ở đây, chính là thần thông ấy. Nhưng thần thông ấy không thể thực hiện được nếu không qua thân môn và khẩu môn. Thật vậy, những người có thần thông Athabbaṇa, sau khi ăn thức ăn không có muối trong bảy ngày, trải cỏ kusa và nằm trên đất, thực hành khổ hạnh, vào ngày thứ bảy, họ chuẩn bị một khu đất nghĩa địa, đứng ở bước thứ bảy, xoay tay liên tục và tụng niệm minh chú bằng miệng. Khi ấy, việc làm của họ mới thành tựu. Như vậy, thần thông này cũng không thể thực hiện được nếu không qua thân môn và khẩu môn.’ ‘Thân nghiệp không khởi lên ở ý môn,’ đây là kết luận cần phải đi đến.

Hatthamuddāya [Pg.135] pana musāvādādīni kathentassa kammaṃ vacīkammaṃ, dvāraṃ pana kāyadvāraṃ hoti. Evaṃ akusalaṃ vacīkammampi kāyadvāre samuṭṭhāti. Tehi pana cittehi sahajātā abhijjhābyāpādamicchādiṭṭhiyo cetanāpakkhikā vā bhavanti, abbohārikā vā. Vacībhedaṃ pana katvā musāvādādīni kathentassa kammampi vacīkammaṃ dvārampi vacīdvārameva. Evaṃ akusalaṃ vacīkammaṃ vacīdvāre samuṭṭhāti. Tehi pana cittehi sahajātā abhijjhābyāpādamicchādiṭṭhiyo cetanāpakkhikā vā bhavanti abbohārikā vā. Ettakā ācariyānaṃ samānatthakathā nāma.

Hơn nữa, đối với người nói lời nói dối v.v... bằng cử chỉ tay, nghiệp là khẩu nghiệp, nhưng môn là thân môn. Như vậy, khẩu nghiệp bất thiện cũng khởi lên ở thân môn. Hơn nữa, tham, sân, và tà kiến đồng sanh với các tâm ấy hoặc thuộc về phe của tư tâm, hoặc không được gọi là (ý nghiệp). Hơn nữa, đối với người nói lời nói dối v.v... bằng cách phát ra lời nói, nghiệp là khẩu nghiệp và môn cũng chính là khẩu môn. Như vậy, khẩu nghiệp bất thiện khởi lên ở khẩu môn. Hơn nữa, tham, sân, và tà kiến đồng sanh với các tâm ấy hoặc thuộc về phe của tư tâm, hoặc không được gọi là (ý nghiệp). Chừng ấy được gọi là lời giải thích có ý nghĩa tương đồng của các vị thầy.

Vitaṇḍavādī panāha – ‘akusalaṃ vacīkammaṃ manodvārepi samuṭṭhātī’ti. So ‘tayo saṅgahe āruḷhaṃ suttaṃ āharāhī’ti vutto idaṃ uposathakkhandhakato suttaṃ āhari –

Nhưng người ngụy biện nói: ‘Khẩu nghiệp bất thiện cũng khởi lên ở ý môn.’ Khi được yêu cầu: ‘Hãy dẫn ra một bài kinh đã được đưa vào ba kỳ kết tập,’ vị ấy đã dẫn ra bài kinh này từ chương Uposatha –

‘‘Yo pana bhikkhu yāvatatiyaṃ anussāviyamāne saramāno santiṃ āpattiṃ nāvikareyya sampajānamusāvādassa hotī’’ti (mahāva. 134).

“Vị tỳ khưu nào, khi được nhắc nhở đến lần thứ ba, nhớ ra có tội mà không thú nhận, vị ấy phạm tội cố ý nói dối.”

Idaṃ suttaṃ āharitvā āha – ‘evaṃ āpattiṃ anāvikaronto tuṇhībhūtova aññaṃ āpattiṃ āpajjati, ettha kuto kāyaṅgacopanaṃ vā vācaṅgacopanaṃ vā? Manodvārasmiṃyeva pana idaṃ akusalaṃ vacīkammaṃ samuṭṭhātī’ti.

Vị ấy dẫn kinh này ra và nói: ‘Như vậy, người không thú nhận tội lỗi, chỉ giữ im lặng, đã phạm một tội khác. Ở đây, làm gì có sự cử động của thân hay sự cử động của lời nói? Mà chính khẩu nghiệp bất thiện này khởi lên chỉ ở ý môn mà thôi’.

So vattabbo – ‘kiṃ panetaṃ suttaṃ neyyatthaṃ udāhu nītattha’nti? ‘Nītatthameva mayhaṃ sutta’nti. So ‘mā evaṃ avaca, tulayissāmassa attha’nti vatvā evaṃ pucchitabbo – ‘sampajānamusāvāde kiṃ hotī’ti? Jānanto ‘sampajānamusāvāde dukkaṭaṃ hotī’ti vakkhati. Tato vattabbo ‘vinayassa dve mūlāni – kāyo ca vācā ca; sammāsambuddhena hi sabbāpattiyo imesuyeva dvīsu dvāresu paññattā, manodvāre āpattipaññapanaṃ nāma natthi. Tvaṃ ativiya vinaye pakataññū, yo satthārā apaññatte ṭhāne āpattiṃ paññapesi, sammāsambuddhaṃ abbhācikkhasi, jinacakkaṃ paharasī’tiādivacanehi niggaṇhitvā uttari pañhaṃ pucchitabbo – ‘sampajānamusāvādo kiriyato samuṭṭhāti udāhu akiriyato’ti? Jānanto ‘kiriyato’ti vakkhati. Tato vattabbo – ‘anāvikaronto kataraṃ kiriyaṃ karotī’ti? Addhā hi kiriyaṃ apassanto vighātaṃ āpajjissati. Tato imassa suttassa [Pg.136] atthena saññāpetabbo. Ayañhettha attho – yvāyaṃ ‘sampajānamusāvādo hotī’ti vutto, so āpattito kiṃ hoti? ‘Katarāpatti hotī’ti attho. ‘Dukkaṭāpatti hoti’. Sā ca kho na musāvādalakkhaṇena, bhagavato pana vacanena vacīdvāre akiriyasamuṭṭhānā āpatti hotīti veditabbā. Vuttampi cetaṃ –

Vị ấy nên được hỏi rằng: ‘Này, kinh này là kinh có ý nghĩa cần được dẫn giải (neyyattha) hay là kinh có ý nghĩa đã được xác định (nītattha)?’ (Nếu vị ấy trả lời:) ‘Kinh của tôi có ý nghĩa đã được xác định.’ Vị ấy nên được nói rằng: ‘Chớ có nói như vậy, chúng ta sẽ cân nhắc ý nghĩa của kinh này,’ và sau khi nói vậy, nên hỏi như sau: ‘Trong trường hợp cố ý nói dối, điều gì xảy ra?’ Nếu biết, vị ấy sẽ nói: ‘Trong trường hợp cố ý nói dối, phạm tội đột-cát-la (dukkaṭa).’ Do đó, nên nói: ‘Giới luật có hai căn bản: thân và khẩu. Thật vậy, bậc Chánh Đẳng Giác đã chế định tất cả các tội chỉ trong hai môn này, không có việc chế định tội ở ý môn. Ông quả là người am tường Luật tạng quá đỗi, khi ông đã chế định một tội ở nơi mà bậc Đạo Sư chưa chế định, ông đã vu khống bậc Chánh Đẳng Giác, ông đã đả phá Pháp luân của bậc Chiến Thắng.’ Sau khi khiển trách bằng những lời như vậy, nên hỏi thêm câu hỏi nữa: ‘Việc cố ý nói dối khởi sanh từ hành động (kiriyato) hay từ sự không hành động (akiriyato)?’ Nếu biết, vị ấy sẽ nói: ‘Từ hành động.’ Do đó, nên nói: ‘Người không phát lồ (tội) thì làm hành động nào?’ Chắc chắn, vì không thấy được hành động, vị ấy sẽ rơi vào tình trạng bối rối. Do đó, nên làm cho vị ấy hiểu rõ ý nghĩa của kinh này. Đây là ý nghĩa ở đây: Điều được nói là ‘có sự cố ý nói dối’, vậy về phương diện tội, nó là gì? Ý nghĩa là: ‘Phạm tội gì?’ ‘Phạm tội đột-cát-la.’ Và tội ấy không phải do đặc tính của sự nói dối, mà nên được hiểu là tội khởi sanh từ sự không hành động (akiriyasamuṭṭhānā) ở khẩu môn, theo lời dạy của Đức Thế Tôn. Và điều này cũng đã được nói:

‘‘Anālapanto manujena kenaci,Vācāgiraṃ no ca pare bhaṇeyya;

Āpajjeyya vācasikaṃ na kāyikaṃ,Pañhā mesā kusalehi cintitā’’ti. (paṭi. 479);

‘Không nói chuyện với bất kỳ người nào, cũng không nói lời nào với người khác; (vẫn) có thể phạm tội về khẩu, không phải về thân. Đây là câu hỏi được các bậc thiện trí suy xét.’

Evaṃ akusalaṃ vacīkammaṃ na manodvāre samuṭṭhātīti niṭṭhamettha gantabbaṃ.

Như vậy, nên đi đến kết luận ở đây rằng khẩu nghiệp bất thiện không khởi sanh ở ý môn.

Yadā pana abhijjhāsahagatena cetasā kāyaṅgaṃ copento hatthaggāhādīni karoti, byāpādasahagatena cetasā daṇḍaparāmāsādīni, micchādiṭṭhisahagatena cetasā ‘khandasivādayo seṭṭhā’ti tesaṃ abhivādanaañjalikammabhūtapīṭhakaparibhaṇḍādīni karoti, tadā kammaṃ manokammaṃ hoti, dvāraṃ pana kāyadvāraṃ. Evaṃ akusalaṃ manokammaṃ kāyadvāre samuṭṭhāti. Cetanā panettha abbohārikā.

Lại nữa, khi một người với tâm câu hữu tham ái, cử động thân thể, làm những việc như nắm tay v.v.; với tâm câu hữu sân hận, làm những việc như cầm gậy v.v.; với tâm câu hữu tà kiến, nghĩ rằng ‘các vị thần như Khanda, Siva là bậc tối thượng,’ rồi làm những việc như đảnh lễ, chắp tay, lau chùi bệ thờ của họ v.v., khi ấy, nghiệp là ý nghiệp, nhưng môn là thân môn. Như vậy, ý nghiệp bất thiện khởi sanh ở thân môn. Ở đây, tư (cetanā) không được gọi là (thân nghiệp).

Yadā pana abhijjhāsahagatena cetasā vācaṅgaṃ copento ‘aho vata yaṃ parassa, taṃ mamassā’ti paravittūpakaraṇaṃ abhijjhāyati, byāpādasahagatena cetasā ‘ime sattā haññantu vā, bajjhantu vā, ucchijjantu vā, mā vā ahesu’nti vadati, micchādiṭṭhisahagatena cetasā ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭha’ntiādīni vadati, tadā kammaṃ manokammaṃ hoti, dvāraṃ pana vacīdvāraṃ. Evaṃ akusalaṃ manokammaṃ vacīdvāre samuṭṭhāti. Cetanā panettha abbohārikā.

Lại nữa, khi một người với tâm câu hữu tham ái, cử động cơ quan lời nói, thèm muốn tài sản của người khác rằng: ‘Ôi, mong sao những gì của người khác sẽ là của ta!’; với tâm câu hữu sân hận, nói rằng: ‘Mong cho những chúng sanh này bị giết, bị trói, bị tiêu diệt, hoặc mong cho chúng không còn tồn tại!’; với tâm câu hữu tà kiến, nói những lời như: ‘Không có (quả của) sự bố thí, không có (quả của) sự cúng dường,’ khi ấy, nghiệp là ý nghiệp, nhưng môn là khẩu môn. Như vậy, ý nghiệp bất thiện khởi sanh ở khẩu môn. Ở đây, tư (cetanā) không được gọi là (khẩu nghiệp).

Yadā pana kāyaṅgavācaṅgāni acopetvā raho nisinno abhijjhābyāpādamicchādiṭṭhisahagatāni cittāni uppādeti, tadā kammaṃ manokammaṃ, dvārampi manodvārameva. Evaṃ akusalaṃ manokammaṃ manodvāre samuṭṭhāti. Imasmiṃ pana ṭhāne cetanāpi cetanāsampayuttakā dhammāpi manodvāreyeva samuṭṭhahanti. Evaṃ akusalaṃ manokammaṃ tīsupi dvāresu samuṭṭhātīti veditabbaṃ.

Lại nữa, khi một người ngồi ở nơi vắng vẻ, không cử động thân thể và cơ quan lời nói, làm khởi sanh các tâm câu hữu với tham ái, sân hận, và tà kiến, khi ấy, nghiệp là ý nghiệp, và môn cũng chính là ý môn. Như vậy, ý nghiệp bất thiện khởi sanh ở ý môn. Lại nữa, trong trường hợp này, cả tư (cetanā) và các pháp tương ưng với tư đều khởi sanh chỉ ở ý môn. Như vậy, nên hiểu rằng ý nghiệp bất thiện khởi sanh ở cả ba môn.

Yaṃ [Pg.137] pana vuttaṃ ‘tathā kusalāni kāyavacīmanokammānī’ti, tatrāyaṃ nayo – yadā hi kenaci kāraṇena vattuṃ asakkonto ‘pāṇātipātā adinnādānā kāmesumicchācārā paṭiviramāmī’ti imāni sikkhāpadāni hatthamuddāya gaṇhāti, tadā kammaṃ kāyakammaṃ dvārampi kāyadvārameva. Evaṃ kusalaṃ kāyakammaṃ kāyadvāre samuṭṭhāti. Tehi cittehi sahagatā anabhijjhādayo cetanāpakkhikā vā honti, abbohārikā vā.

Về điều đã được nói ‘Cũng vậy đối với các thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp thiện,’ đây là phương pháp. Thật vậy, khi một người vì lý do nào đó không thể nói, thọ trì các học giới này: ‘Tôi xin kiêng cữ sát sanh, trộm cắp, tà dâm trong các dục’ bằng cử chỉ của tay (hatthamuddā), khi ấy, nghiệp là thân nghiệp, và môn cũng chính là thân môn. Như vậy, thân nghiệp thiện khởi sanh ở thân môn. Các pháp như vô tham (anabhijjhā) v.v. câu hữu với những tâm ấy hoặc thuộc về phe của tư (cetanāpakkhikā), hoặc không được gọi là (ý nghiệp) (abbohārikā).

Yadā pana tāneva sikkhāpadāni vacībhedaṃ katvā gaṇhāti, tadā kammaṃ kāyakammaṃ, dvāraṃ pana vacīdvāraṃ hoti. Evaṃ kusalaṃ kāyakammaṃ vacīdvāre samuṭṭhāti. Tehi cittehi sahagatā anabhijjhādayo cetanāpakkhikā vā honti, abbohārikā vā.

Lại nữa, khi một người thọ trì chính những học giới ấy bằng cách nói ra thành lời, khi ấy, nghiệp là thân nghiệp, nhưng môn là khẩu môn. Như vậy, thân nghiệp thiện khởi sanh ở khẩu môn. Các pháp như vô tham (anabhijjhā) v.v. câu hữu với những tâm ấy hoặc thuộc về phe của tư (cetanāpakkhikā), hoặc không được gọi là (ý nghiệp) (abbohārikā).

Yadā pana tesu sikkhāpadesu diyyamānesu kāyaṅgavācaṅgāni acopetvā manasāva ‘pāṇātipātā adinnādānā kāmesumicchācārā paṭiviramāmī’ti gaṇhāti, tadā kammaṃ kāyakammaṃ, dvāraṃ pana manodvāraṃ hoti. Evaṃ kusalaṃ kāyakammaṃ manodvāre samuṭṭhāti. Tehi cittehi sahagatā anabhijjhādayo cetanāpakkhikā vā honti, abbohārikā vā.

Lại nữa, khi các học giới ấy đang được truyền trao, một người không cử động thân thể và cơ quan lời nói, mà chỉ thọ trì bằng ý rằng: ‘Tôi xin kiêng cữ sát sanh, trộm cắp, tà dâm trong các dục,’ khi ấy, nghiệp là thân nghiệp, nhưng môn là ý môn. Như vậy, thân nghiệp thiện khởi sanh ở ý môn. Các pháp như vô tham (anabhijjhā) v.v. câu hữu với những tâm ấy hoặc thuộc về phe của tư (cetanāpakkhikā), hoặc không được gọi là (ý nghiệp) (abbohārikā).

‘Musāvādā veramaṇī’ādīni pana cattāri sikkhāpadāni vuttanayeneva kāyādīhi gaṇhantassa kusalaṃ vacīkammaṃ tīsu dvāresu samuṭṭhātīti veditabbaṃ. Idhāpi anabhijjhādayo cetanāpakkhikā vā honti, abbohārikā vā.

Lại nữa, nên hiểu rằng đối với người thọ trì bốn học giới bắt đầu bằng ‘kiêng cữ nói dối’ qua thân môn v.v. theo phương pháp đã nói, khẩu nghiệp thiện khởi sanh ở ba môn. Ở đây cũng vậy, các pháp như vô tham (anabhijjhā) v.v. hoặc thuộc về phe của tư (cetanāpakkhikā), hoặc không được gọi là (ý nghiệp) (abbohārikā).

Anabhijjhādisahagatehi pana cittehi kāyaṅgaṃ copetvā cetiyaṅgaṇasammajjanagandhamālādipūjanacetiyavandanādīni karontassa kammaṃ manokammaṃ hoti, dvāraṃ pana kāyadvāraṃ. Evaṃ kusalaṃ manokammaṃ kāyadvāre samuṭṭhāti. Cetanā panettha abbohārikā. Anabhijjhāsahagatena cittena vācaṅgaṃ copetvā ‘aho vata yaṃ parassa vittūpakaraṇaṃ na taṃ mamassā’ti anabhijjhāyato abyāpādasahagatena cittena ‘sabbe sattā averā abyābajjhā anīghā sukhī attānaṃ pariharantū’ti vadantassa sammādiṭṭhisahagatena cittena ‘atthi dinna’ntiādīni udāharantassa kammaṃ manokammaṃ hoti, dvāraṃ pana vacīdvāraṃ. Evaṃ kusalaṃ manokammaṃ vacīdvāre samuṭṭhāti. Cetanā [Pg.138] panettha abbohārikā. Kāyaṅgavācaṅgāni pana acopetvā raho nisinnassa manasāva anabhijjhādisahagatāni cittāni uppādentassa kammaṃ manokammaṃ, dvārampi manodvārameva. Evaṃ kusalaṃ manokammaṃ manodvāre samuṭṭhāti. Imasmiṃ pana ṭhāne cetanāpi cetanāsampayuttakā dhammāpi manodvāreyeva samuṭṭhahanti.

Lại nữa, đối với người làm lay động thân thể với các tâm đồng sanh với vô tham v.v., và làm các việc như quét dọn sân tháp, cúng dường hương hoa, đảnh lễ bảo tháp v.v., thì nghiệp là ý nghiệp, nhưng môn là thân môn. Như vậy, ý nghiệp thiện sanh khởi ở thân môn. Ở đây, tư không được gọi (là thân nghiệp). Đối với người làm lay động khẩu thể với tâm đồng sanh với vô tham mà không tham muốn rằng: ‘Ôi, mong sao tài sản của người khác đừng là của ta;’ hoặc đối với người nói với tâm đồng sanh với vô sân rằng: ‘Mong cho tất cả chúng sanh không oan trái, không phiền não, không khổ đau, được an lạc, tự bảo hộ lấy mình;’ hoặc đối với người nói lên những lời như: ‘Có quả của sự bố thí’ với tâm đồng sanh với chánh kiến, thì nghiệp là ý nghiệp, nhưng môn là khẩu môn. Như vậy, ý nghiệp thiện sanh khởi ở khẩu môn. Ở đây, tư không được gọi (là khẩu nghiệp). Lại nữa, đối với người không làm lay động thân thể và khẩu thể, ngồi một mình ở nơi vắng vẻ, chỉ bằng ý mà làm sanh khởi các tâm đồng sanh với vô tham v.v., thì nghiệp là ý nghiệp, và môn cũng chính là ý môn. Như vậy, ý nghiệp thiện sanh khởi ở ý môn. Lại nữa, trong trường hợp này, cả tư và các pháp tương ưng với tư đều sanh khởi chỉ ở ý môn.

Tattha āṇattisamuṭṭhitesu pāṇātipātaadinnādānesu kammampi kāyakammaṃ dvārampi kammavaseneva kāyadvāranti vadanto kammaṃ rakkhati, dvāraṃ bhindati nāma. Hatthamuddāya samuṭṭhitesu musāvādādīsu dvārampi kāyadvāraṃ, kammampi dvāravaseneva kāyakammanti vadanto dvāraṃ rakkhati kammaṃ bhindati nāma. Tasmā ‘kammaṃ rakkhāmī’ti dvāraṃ na bhinditabbaṃ, ‘dvāraṃ rakkhāmī’ti kammaṃ na bhinditabbaṃ. Yathāvutteneva pana nayena kammañca dvārañca veditabbaṃ. Evaṃ kathento hi neva kammaṃ na dvāraṃ bhindatīti.

Trong đó, đối với các (nghiệp) sát sanh, trộm cắp sanh khởi do sai khiến, người nói rằng ‘nghiệp là thân nghiệp, và môn cũng là thân môn chỉ do năng lực của nghiệp’ thì được gọi là bảo vệ nghiệp, phá hoại môn. Đối với các (nghiệp) nói dối v.v. sanh khởi do cử chỉ tay, người nói rằng ‘môn là thân môn, và nghiệp cũng là thân nghiệp chỉ do năng lực của môn’ thì được gọi là bảo vệ môn, phá hoại nghiệp. Do đó, không nên phá hoại môn với ý nghĩ ‘ta sẽ bảo vệ nghiệp’, và không nên phá hoại nghiệp với ý nghĩ ‘ta sẽ bảo vệ môn’. Lại nữa, nên hiểu nghiệp và môn theo đúng phương pháp đã được nói đến. Vì rằng người nói như vậy thì không phá hoại nghiệp cũng không phá hoại môn.

Kammakathā niṭṭhitā.

Luận về nghiệp đã chấm dứt.

Idāni ‘pañca viññāṇāni pañcaviññāṇadvārānī’tiādīsu cakkhuviññāṇaṃ sotaviññāṇaṃ ghānaviññāṇaṃ jivhāviññāṇaṃ kāyaviññāṇanti imāni pañca viññāṇāni nāma. Cakkhuviññāṇadvāraṃ sota… ghāna… jivhā… kāyaviññāṇadvāranti imāni pañca viññāṇadvārāni nāma. Imesaṃ pañcannaṃ dvārānaṃ vasena uppannā cetanā neva kāyakammaṃ hoti, na vacīkammaṃ, manokammameva hotīti veditabbā. Cakkhusamphasso sota… ghāna… jivhā… kāya… manosamphassoti ime pana cha samphassā nāma. Cakkhusamphassadvāraṃ sota… ghāna… jivhā… kāya… manosamphassadvāranti imāni cha samphassadvārāni nāma.

Bây giờ, trong các đoạn mẫu cú như ‘năm thức, năm thức môn’ v.v., nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức – năm thứ này được gọi là năm thức. Nhãn thức môn, nhĩ... tỷ... thiệt... thân thức môn – năm thứ này được gọi là năm thức môn. Tư sanh khởi do năng lực của năm môn này nên được hiểu là không phải thân nghiệp, không phải khẩu nghiệp, mà chính là ý nghiệp. Lại nữa, nhãn xúc, nhĩ... tỷ... thiệt... thân... ý xúc – sáu thứ này được gọi là sáu xúc. Nhãn xúc môn, nhĩ... tỷ... thiệt... thân... ý xúc môn – sáu thứ này được gọi là sáu xúc môn.

Cakkhuasaṃvaro sota… ghāna… jivhā… pasādakāya… copanakāyaasaṃvaro vācāasaṃvaro manoasaṃvaroti – ime aṭṭha asaṃvarā nāma. Te atthato ‘dussīlyaṃ muṭṭhassaccaṃ aññāṇaṃ akkhanti kosajja’nti ime pañca dhammā honti. Tesu ekadhammopi pañcadvāre voṭṭhabbanapariyosānesu cittesu nuppajjati, javanakkhaṇeyeva uppajjati. Javane uppannopi pañcadvāre asaṃvaroti vuccati.

Không phòng hộ mắt, tai... mũi... lưỡi... thân tịnh sắc... thân cử động, không phòng hộ lời nói, không phòng hộ ý – tám thứ này được gọi là tám sự không phòng hộ. Về mặt ý nghĩa, chúng là năm pháp này: ác giới, thất niệm, vô trí, không kham nhẫn, và biếng nhác. Trong số đó, không một pháp nào sanh khởi trong các tâm ở ngũ môn có Hướng môn làm cuối cùng; chúng chỉ sanh khởi trong sát-na tốc hành tâm. Dù sanh khởi trong tốc hành tâm, chúng vẫn được gọi là ‘sự không phòng hộ ở ngũ môn’.

Cakkhuviññāṇasahajāto hi phasso cakkhusamphasso nāma, cetanā manokammaṃ nāma, taṃ cittaṃ manokammadvāraṃ nāma. Ettha pañcavidho asaṃvaro natthi[Pg.139]. Sampaṭicchanasahajāto phasso manosamphasso nāma, cetanā manokammaṃ nāma, taṃ cittaṃ manokammadvāraṃ nāma. Etthāpi asaṃvaro natthi. Santīraṇavoṭṭhabbanesupi eseva nayo. Javanasahajāto pana phasso manosamphasso nāma, cetanā manokammaṃ nāma, taṃ cittaṃ manokammadvāraṃ nāma. Ettha asaṃvaro cakkhuasaṃvaro nāma hoti. Sotaghānajivhāpasādakāyadvāresupi eseva nayo. Yadā pana rūpādīsu aññatarārammaṇaṃ manodvārikajavanaṃ vinā vacīdvārena suddhaṃ kāyadvārasaṅkhātaṃ copanaṃ pāpayamānaṃ uppajjati, tadā tena cittena sahajāto phasso manosamphasso nāma, cetanā kāyakammaṃ nāma, taṃ pana cittaṃ abbohārikaṃ, copanassa uppannattā manodvāranti saṅkhyaṃ na gacchati. Ettha asaṃvaro copanakāyaasaṃvaro nāma. Yadā tādisaṃyeva javanaṃ vinā kāyadvārena suddhaṃ vacīdvārasaṅkhātaṃ copanaṃ pāpayamānaṃ uppajjati, tadā tena cittena sahajāto phasso manosamphasso nāma, cetanā vacīkammaṃ nāma, taṃ pana cittaṃ abbohārikaṃ, copanassa uppannattā manodvāranti saṅkhyaṃ na gacchati. Ettha asaṃvaro vācāasaṃvaro nāma. Yadā pana tādisaṃ javanacittaṃ vinā kāyavacīdvārehi suddhaṃ manodvārameva hutvā uppajjati, tadā tena cittena sahajāto phasso manosamphasso nāma, cetanā manokammaṃ nāma, taṃ pana cittaṃ manokammadvāraṃ nāma. Ettha asaṃvaro manoasaṃvaro nāma. Iti imesaṃ aṭṭhannaṃ asaṃvarānaṃ vasena cakkhuasaṃvaradvāraṃ, sota… ghāna… jivhā… pasādakāya… copanakāya… vācā… manoasaṃvaradvāranti imāni aṭṭha asaṃvaradvārāni veditabbāni.

Thật vậy, xúc đồng sanh với nhãn thức được gọi là nhãn xúc, tư được gọi là ý nghiệp, tâm ấy được gọi là ý nghiệp môn. Ở đây, không có năm loại không phòng hộ. Xúc đồng sanh với tâm Tiếp thâu được gọi là ý xúc, tư được gọi là ý nghiệp, tâm ấy được gọi là ý nghiệp môn. Ở đây cũng không có sự không phòng hộ. Trong các tâm Suy đạc và Hướng môn cũng theo phương pháp này. Lại nữa, xúc đồng sanh với tốc hành tâm được gọi là ý xúc, tư được gọi là ý nghiệp, tâm ấy được gọi là ý nghiệp môn. Ở đây, sự không phòng hộ được gọi là không phòng hộ mắt. Trong các môn tai, mũi, lưỡi, và thân tịnh sắc cũng theo phương pháp này. Lại nữa, khi tốc hành tâm ý môn có một trong các cảnh như sắc v.v. làm đối tượng, sanh khởi không có khẩu môn, đưa đến sự cử động đơn thuần được gọi là thân môn, khi đó, xúc đồng sanh với tâm ấy được gọi là ý xúc, tư được gọi là thân nghiệp, nhưng tâm ấy không được gọi tên, vì sự cử động đã sanh khởi nên nó không được kể là ý môn. Ở đây, sự không phòng hộ được gọi là không phòng hộ thân cử động. Khi tốc hành tâm tương tự như vậy sanh khởi không có thân môn, đưa đến sự cử động đơn thuần được gọi là khẩu môn, khi đó, xúc đồng sanh với tâm ấy được gọi là ý xúc, tư được gọi là khẩu nghiệp, nhưng tâm ấy không được gọi tên, vì sự cử động đã sanh khởi nên nó không được kể là ý môn. Ở đây, sự không phòng hộ được gọi là không phòng hộ lời nói. Lại nữa, khi tâm tốc hành tương tự như vậy sanh khởi không có thân môn và khẩu môn, trở thành chỉ là ý môn đơn thuần, khi đó, xúc đồng sanh với tâm ấy được gọi là ý xúc, tư được gọi là ý nghiệp, và tâm ấy được gọi là ý nghiệp môn. Ở đây, sự không phòng hộ được gọi là không phòng hộ ý. Như vậy, do năng lực của tám sự không phòng hộ này, nên hiểu có tám môn không phòng hộ này: môn không phòng hộ mắt, tai... mũi... lưỡi... thân tịnh sắc... thân cử động... lời nói... môn không phòng hộ ý.

Cakkhusaṃvaro sota… ghāna… jivhā… pasādakāya… copanakāya… vācā… manosaṃvaroti ime pana aṭṭha saṃvarā nāma. Te atthato ‘sīlaṃ sati ñāṇaṃ khanti vīriya’nti ime pañca dhammā honti. Tesupi ekadhammopi pañcadvāre voṭṭhabbanapariyosānesu cittesu nuppajjati. Javanakkhaṇeyeva uppajjati. Javane uppannopi pañcadvāre saṃvaroti vuccati. Tassa sabbassāpi cakkhuviññāṇasahajāto hi phasso cakkhusamphassotiādinā asaṃvare vuttanayeneva uppatti veditabbā. Iti imesaṃ aṭṭhannaṃ saṃvarānaṃ vasena cakkhusaṃvaradvāraṃ…pe… manosaṃvaradvāranti imāni aṭṭha saṃvaradvārāni veditabbāni.

Lại nữa, nhãn phòng hộ, nhĩ... tị... thiệt... thân tịnh sắc phòng hộ... thân tác động phòng hộ... khẩu... ý phòng hộ, đây gọi là tám sự phòng hộ. Về mặt ý nghĩa, chúng là năm pháp này: giới, niệm, tuệ, nhẫn nại, và tinh tấn. Trong số đó, dù chỉ một pháp cũng không sanh khởi trong các tâm có voṭṭhabbana (xác định) làm cuối cùng ở năm cửa. Nó chỉ sanh khởi trong sát-na tốc hành tâm. Dù sanh khởi trong tốc hành tâm, nó cũng được gọi là sự phòng hộ ở năm cửa. Sự sanh khởi của tất cả sự phòng hộ ấy nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần bất phòng hộ, bắt đầu bằng câu "xúc đồng sanh với nhãn thức là nhãn xúc". Như vậy, do năng lực của tám sự phòng hộ này, nên hiểu rằng có tám cửa phòng hộ là: cửa nhãn phòng hộ... cho đến... cửa ý phòng hộ.

Akusalakammapathakathā

Luận về Bất Thiện Nghiệp Đạo

Pāṇātipāto[Pg.140], adinnādānaṃ, kāmesumicchācāro, musāvādo, pisuṇavācā, pharusavācā, samphappalāpo, abhijjhā, byāpādo, micchādiṭṭhīti ime pana dasa akusalakammapathā nāma.

Lại nữa, sát sanh, trộm cắp, tà dâm, nói dối, nói đâm thọc, nói lời thô ác, nói lời vô ích, tham lam, sân hận, và tà kiến, đây gọi là mười bất thiện nghiệp đạo.

Tattha pāṇassa atipāto pāṇātipāto nāma; pāṇavadho, pāṇaghātoti vuttaṃ hoti. Pāṇoti cettha vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto. So guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe appasāvajjo, mahāsarīre mahāsāvajjo. Kasmā? Payogamahantatāya. Payogasamattepi vatthumahantatāya. Guṇavantesu manussādīsu appaguṇe appasāvajjo, mahāguṇe mahāsāvajjo. Sarīraguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo, tibbatāya mahāsāvajjoti veditabbo.

Trong đó, sự hủy hoại sinh mạng được gọi là sát sanh; có nghĩa là giết hại sinh mạng, sát hại sinh mạng. Ở đây, "sinh mạng" (pāṇa) theo tục đế là chúng sanh, theo chân đế là mạng quyền. Lại nữa, đối với sinh mạng đó, tư tâm sát hại phát sanh qua một trong hai cửa thân hoặc khẩu, làm phát khởi sự cố gắng cắt đứt mạng quyền của người có nhận thức về sinh mạng, (tư tâm ấy) là sát sanh. Tội đó, đối với các sinh vật không có đức hạnh như loài bàng sanh, v.v., nếu là sinh vật nhỏ thì ít tội, nếu thân thể lớn thì nhiều tội. Tại sao? Do sự cố gắng lớn lao. Dù sự cố gắng như nhau, (tội nặng hơn) do đối tượng lớn lao. Đối với các chúng sanh có đức hạnh như loài người, v.v., nếu ít đức hạnh thì ít tội, nếu nhiều đức hạnh thì nhiều tội. Lại nữa, khi thân thể và đức hạnh ngang bằng nhau, nên hiểu rằng do phiền não và sự cố gắng yếu ớt nên ít tội, do mãnh liệt nên nhiều tội.

Tassa pañca sambhārā honti – pāṇo, pāṇasaññitā, vadhakacittaṃ, upakkamo, tena maraṇanti. Cha payogā – sāhatthiko, āṇattiko, nissaggiyo, thāvaro, vijjāmayo, iddhimayoti. Imasmiṃ panatthe vitthāriyamāne atipapañco hoti. Tasmā taṃ na vitthārayāma. Aññañca evarūpaṃ atthikehi pana samantapāsādikaṃ vinayaṭṭhakathaṃ (pārā. aṭṭha. 2.172) oloketvā gahetabbaṃ.

Nó có năm thành phần: sinh mạng, nhận thức là sinh mạng, tâm sát hại, sự cố gắng, và cái chết do sự cố gắng ấy. Có sáu phương tiện: tự tay, ra lệnh, ném đi, đặt cố định, dùng thần chú, và dùng thần thông. Lại nữa, nếu giải rộng về ý nghĩa này thì sẽ quá rườm rà. Vì vậy, chúng tôi không giải rộng. Lại nữa, những điều tương tự khác nên được những người quan tâm tìm hiểu và nắm bắt trong bộ Samantapāsādikā, Chú giải Luật tạng (pārā. aṭṭha. 2.172).

Adinnassa ādānaṃ ‘adinnādānaṃ’; parassaharaṇaṃ, theyyaṃ, corikāti vuttaṃ hoti. Tattha adinnanti parapariggahitaṃ, yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti. Tasmiṃ parapariggahite parapariggahitasaññino tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṃ. Taṃ hīne parasantake appasāvajjaṃ, paṇīte mahāsāvajjaṃ. Kasmā? Vatthupaṇītatāya. Vatthusamatte sati guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃ. Taṃtaṃguṇādhikaṃ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ.

Lấy của không cho được gọi là 'trộm cắp'; có nghĩa là lấy của người khác, hành vi trộm cắp, hành vi ăn trộm. Trong đó, 'của không cho' là vật sở hữu của người khác, mà người khác có quyền sử dụng theo ý muốn, không bị trừng phạt và không bị khiển trách. Đối với vật sở hữu của người khác đó, tư tâm trộm cắp làm phát khởi sự cố gắng lấy vật ấy của người có nhận thức rằng đó là vật sở hữu của người khác, (tư tâm ấy) là trộm cắp. Tội đó, đối với tài sản của người khác có giá trị thấp thì ít tội, có giá trị cao thì nhiều tội. Tại sao? Do vật có giá trị cao. Khi vật có giá trị ngang nhau, đối với tài sản của người có nhiều đức hạnh thì nhiều tội. Tùy thuộc vào người có đức hạnh nhiều hơn, đối với tài sản của người có đức hạnh ít hơn thì ít tội.

Tassa [Pg.141] pañca sambhārā honti – parapariggahitaṃ, parapariggahitasaññitā, theyyacittaṃ, upakkamo, tena haraṇanti. Cha payogā – sāhatthikādayova. Te ca kho yathānurūpaṃ theyyāvahāro, pasayhāvahāro, paṭicchannāvahāro, parikappāvahāro, kusāvahāroti imesaṃ pañcannaṃ avahārānaṃ vasena pavattanti. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ (pārā. aṭṭha. 1.138) vutto.

Nó có năm thành phần: vật sở hữu của người khác, nhận thức là vật sở hữu của người khác, tâm trộm cắp, sự cố gắng, và sự lấy đi do sự cố gắng ấy. Có sáu phương tiện, cũng là những phương tiện bắt đầu bằng tự tay. Và chúng diễn ra tùy theo trường hợp, do năng lực của năm cách lấy đi này: lấy trộm, lấy bằng vũ lực, lấy lén lút, lấy bằng mưu kế, và lấy bằng cách gian lận. Đây là phần tóm lược. Còn phần chi tiết đã được nói trong bộ Samantapāsādikā (pārā. aṭṭha. 1.138).

‘Kāmesu micchācāro’ti ettha pana ‘kāmesū’ti methunasamācāresu; ‘micchācāro’ti ekantanindito lāmakācāro. Lakkhaṇato pana asaddhammādhippāyena kāyadvārappavattā agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā kāmesumicchācāro.

Lại nữa, trong câu 'tà dâm trong các dục', 'trong các dục' (kāmesu) có nghĩa là trong các hành vi giao hợp; 'tà dâm' (micchācāro) là hành vi thấp hèn, đáng bị hoàn toàn chê trách. Lại nữa, về mặt đặc tính, tư tâm vi phạm đối tượng không nên đến, phát sanh qua thân môn với ý định hành dâm, là tà dâm trong các dục.

Tattha agamanīyaṭṭhānaṃ nāma – purisānaṃ tāva māturakkhitā, piturakkhitā, mātāpiturakkhitā, bhāturakkhitā, bhaginirakkhitā, ñātirakkhitā, gottarakkhitā, dhammarakkhitā, sārakkhā, saparidaṇḍāti māturakkhitādayo dasa; dhanakkītā, chandavāsinī, bhogavāsinī, paṭavāsinī, odapattakinī, obhaṭacumbaṭā, dāsī ca bhariyā, kammakārī ca bhariyā, dhajāhaṭā, muhuttikāti etā dhanakkītādayo dasāti vīsati itthiyo. Itthīsu pana dvinnaṃ sārakkhasaparidaṇḍānaṃ, dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṃ itthīnaṃ aññe purisā idaṃ agamanīyaṭṭhānaṃ nāma.

Trong đó, đối tượng không nên đến (agamanīyaṭṭhāna) trước hết đối với nam giới là hai mươi loại phụ nữ: mười người bắt đầu bằng người được mẹ bảo vệ (māturakkhitā) là người được mẹ bảo vệ, được cha bảo vệ, được cha mẹ bảo vệ, được anh/em trai bảo vệ, được chị/em gái bảo vệ, được bà con bảo vệ, được dòng họ bảo vệ, được người đồng pháp bảo vệ, người có người bảo vệ, và người có hình phạt; và mười người bắt đầu bằng người được mua bằng tiền (dhanakkītā) là người được mua bằng tiền, người tự nguyện chung sống, người chung sống vì tài sản, người chung sống vì được tặng y phục, người vợ được cưới hỏi đàng hoàng, người vợ được giải thoát khỏi cảnh nô lệ, người vợ vừa là nô tỳ vừa là vợ, người vợ vừa là người làm công vừa là vợ, người vợ bị bắt làm tù binh, và người vợ tạm thời. Lại nữa, đối với phụ nữ, những người đàn ông khác của hai loại phụ nữ là người có người bảo vệ và người có hình phạt, và của mười loại phụ nữ bắt đầu bằng người được mua bằng tiền, tổng cộng mười hai loại phụ nữ này, được gọi là đối tượng không nên đến.

So panesa micchācāro sīlādiguṇarahite agamanīyaṭṭhāne appasāvajjo, sīlādiguṇasampanne mahāsāvajjo. Tassa cattāro sambhārā – agamanīyavatthu, tasmiṃ sevanacittaṃ, sevanappayogo, maggenamaggappaṭipattiadhivāsananti. Eko payogo sāhatthiko eva.

Lại nữa, hành vi tà dâm này, đối với đối tượng không nên đến mà không có các đức hạnh như giới, v.v., thì ít tội; đối với người có đầy đủ các đức hạnh như giới, v.v., thì nhiều tội. Nó có bốn thành phần: đối tượng không nên đến, tâm muốn giao hợp với đối tượng đó, sự cố gắng giao hợp, và sự chấp nhận việc giao hợp. Chỉ có một phương tiện là tự tay thực hiện.

‘Musā’ti visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjako vacīpayogo, kāyapayogo vā. Visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. Aparo nayo – ‘musā’ti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu. ‘Vādo’ti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ. Lakkhaṇato pana atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. So yamatthaṃ bhañjati tassa appatāya appasāvajjo, mahantatāya mahāsāvajjo. Apica gahaṭṭhānaṃ [Pg.142] attano santakaṃ adātukāmatāya ‘natthī’tiādinayappavatto appasāvajjo. Sakkhinā hutvā atthabhañjanatthaṃ vutto mahāsāvajjo. Pabbajitānaṃ appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hasādhippāyena ‘ajja gāme telaṃ nadī maññe sandatī’ti pūraṇakathānayena pavatto appasāvajjo. Adiṭṭhaṃyeva pana diṭṭhantiādinā nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo.

‘Nói dối’ là thân hành động hoặc khẩu hành động làm tổn hại sự thật của người có chủ tâm lừa dối. Hoặc là, tư tâm (cetanā) phát sinh thân hành động và khẩu hành động lừa dối người khác với ý định lừa dối là vọng ngữ (musāvādo). Cách khác: ‘dối’ là sự việc không có thật, không chân thật. ‘Nói’ là sự trình bày việc ấy như là có thật, như là chân thật. Còn về đặc tính, tư tâm phát sinh sự trình bày như vậy của người muốn trình bày cho người khác sự việc không thật như là thật, đó là vọng ngữ. Lời nói dối ấy, do sự việc mà nó làm tổn hại là nhỏ nên có lỗi nhỏ, do sự việc là lớn nên có lỗi lớn. Hơn nữa, đối với hàng tại gia, lời nói dối phát sinh theo cách như ‘không có’ do không muốn cho của cải của mình là có lỗi nhỏ. Lời nói dối được nói ra để phá vỡ sự thật sau khi đã làm nhân chứng là có lỗi lớn. Đối với hàng xuất gia, sau khi nhận được một ít dầu hoặc bơ sữa, lời nói dối phát sinh theo cách nói cường điệu với ý định nói đùa rằng: ‘Hôm nay trong làng, tôi nghĩ một dòng sông dầu đang chảy’ là có lỗi nhỏ. Nhưng đối với những người nói theo cách như ‘cái chưa thấy là đã thấy’ thì có lỗi lớn.

Tassa cattāro sambhārā honti – atathaṃ vatthu, visaṃvādanacittaṃ, tajjo vāyāmo, parassa tadatthavijānananti. Eko payogo – sāhatthikova. So ca kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā vācāya vā paravisaṃvādakakiriyākaraṇe daṭṭhabbo. Tāya ce kiriyāya paro tamatthaṃ jānāti, ayaṃ kiriyasamuṭṭhāpikacetanākkhaṇeyeva musāvādakammunā bajjhati. Yasmā pana yathā kāyakāyappaṭibaddhavācāhi paraṃ visaṃvādeti, tathā imassa ‘imaṃ bhaṇāhī’ti āṇāpentopi, paṇṇaṃ likhitvā purato nissajjantopi, ‘ayamattho evaṃ daṭṭhabbo’ti kuṭṭādīsu likhitvā ṭhapentopi; tasmā ettha āṇattikanissaggiyathāvarāpi payogā yujjanti. Aṭṭhakathāsu pana anāgatattā vīmaṃsitvā gahetabbā.

Vọng ngữ ấy có bốn thành phần: sự việc không thật, tâm lừa dối, sự cố gắng phát sinh từ tâm ấy, và người khác hiểu được ý nghĩa đó. Chỉ có một loại hành động: là tự mình làm. Và hành động ấy cần được hiểu là việc thực hiện hành vi lừa dối người khác bằng thân, bằng vật liên thuộc với thân, hoặc bằng lời nói. Nếu do hành vi ấy mà người khác biết được ý nghĩa đó, thì người ấy bị trói buộc bởi nghiệp vọng ngữ ngay tại khoảnh khắc của tư tâm phát sinh hành vi. Hơn nữa, vì rằng cũng giống như người ta lừa dối người khác bằng thân, vật liên thuộc với thân, và lời nói, thì người ra lệnh ‘hãy nói điều này’, người viết lên lá cây rồi đặt trước mặt, người viết lên tường vách v.v... rằng ‘ý nghĩa này nên được hiểu như thế này’ cũng vậy; do đó, ở đây các hành động ra lệnh, gởi đi, và để lại vật cố định cũng được áp dụng. Tuy nhiên, vì những điều này không được đề cập trong các sách Chú giải, nên cần phải được xem xét kỹ lưỡng rồi mới chấp nhận.

‘Pisuṇavācā’tiādīsu yāya vācāya yassa taṃ vācaṃ bhāsati tassa hadaye attano piyabhāvaṃ parassa ca suññabhāvaṃ karoti, sā pisuṇavācā. Yāya pana attānampi parampi pharusaṃ karoti, yā vācā sayampi pharusā neva kaṇṇasukhā, na hadayaṅgamā, ayaṃ ‘pharusavācā’. Yena samphaṃ palapati, niratthakaṃ, so ‘samphappalāpo’. Tesaṃ mūlabhūtā cetanāpi pisuṇavācādināmameva labhati. Sā eva ca idha adhippetāti.

Trong các câu như ‘lời nói hai lưỡi’ v.v..., lời nói nào mà khi nói với người nào đó, nó tạo ra trong lòng người ấy sự yêu mến đối với mình và sự trống rỗng (ghét bỏ) đối với người khác, đó là lời nói hai lưỡi (pisuṇavācā). Còn lời nói nào làm cho cả mình và người khác trở nên thô lỗ, lời nói mà tự nó cũng thô lỗ, không êm tai, không đi vào lòng, đây là ‘lời nói thô ác’ (pharusavācā). Lời nói nào mà người ta nói những điều phù phiếm, vô ích, đó là ‘lời nói vô ích’ (samphappalāpo). Tư tâm làm gốc rễ của chúng cũng được gọi bằng tên lời nói hai lưỡi v.v... Và chính tư tâm ấy được chủ ý ở đây.

Tattha saṃkiliṭṭhacittassa paresaṃ vā bhedāya attano piyakamyatāya vā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇavācā nāma. Sā yassa bhedaṃ karoti tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā.

Trong số đó, tư tâm phát sinh thân hành động hoặc khẩu hành động của người có tâm ô nhiễm, hoặc để chia rẽ người khác, hoặc vì muốn được yêu mến, được gọi là lời nói hai lưỡi. Lời nói ấy, do người bị chia rẽ có ít đức hạnh nên có lỗi nhỏ, do có nhiều đức hạnh nên có lỗi lớn.

Tassā cattāro sambhārā – ‘bhinditabbo paro’ iti ‘ime nānā bhavissa’nti vinā bhavissantīti bhedapurekkhāratā vā, ‘iti ahaṃ piyo bhavissāmi vissāsiko’ti piyakamyatā vā, tajjo vāyāmo, tassa tadatthavijānananti[Pg.143]. Pare pana abhinne kammapathabhedo natthi, bhinne eva hoti.

Lời nói ấy có bốn thành phần: người khác để bị chia rẽ; chủ tâm chia rẽ với ý nghĩ rằng ‘người này sẽ bị chia rẽ’, ‘họ sẽ trở nên khác biệt, sẽ xa nhau’, hoặc là sự mong muốn được yêu mến với ý nghĩ rằng ‘như vậy ta sẽ được yêu mến, được tin cậy’; sự cố gắng phát sinh từ đó; và người kia hiểu được ý nghĩa đó. Hơn nữa, khi những người khác chưa bị chia rẽ thì chưa hoàn thành nghiệp đạo; chỉ khi họ đã bị chia rẽ thì nghiệp đạo mới hoàn thành.

Parassa mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā ‘pharusavācā’. Tassā āvibhāvatthamidaṃ vatthu – eko kira dārako mātu vacanaṃ anādiyitvā araññaṃ gacchati. Taṃ mātā nivattetuṃ asakkontī ‘caṇḍā taṃ mahiṃsī anubandhatū’ti akkosi. Athassa tatheva araññe mahiṃsī uṭṭhāsi. Dārako ‘yaṃ mama mātā mukhena kathesi taṃ mā hotu, yaṃ cittena cintesi taṃ hotū’ti saccakiriyaṃ akāsi. Mahiṃsī tattheva baddhā viya aṭṭhāsi. Evaṃ mammacchedakopi payogo cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti. Mātāpitaro hi kadāci puttake evampi vadanti – ‘corā vo khaṇḍākhaṇḍikaṃ karontū’ti, uppalapattampi ca nesaṃ upari patantaṃ na icchanti. Ācariyupajjhāyā ca kadāci nissitake evaṃ vadanti – ‘kiṃ ime ahirikā anottappino caranti, niddhamatha ne’ti; atha ca nesaṃ āgamādhigamasampattiṃ icchanti. Yathā ca cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti, evaṃ vacanasaṇhatāya apharusavācāpi na hoti. Na hi mārāpetukāmassa ‘imaṃ sukhaṃ sayāpethā’ti vacanaṃ apharusavācā hoti. Cittapharusatāya panesā pharusavācāva. Sā yaṃ sandhāya pavattitā tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā tayo sambhārā – akkositabbo paro, kupitacittaṃ, akkosananti.

Tư tâm hoàn toàn thô ác, phát sinh thân hành động hoặc khẩu hành động làm tổn thương đến chỗ hiểm của người khác là ‘lời nói thô ác’. Để làm rõ điều này, có câu chuyện sau: Tương truyền, có một cậu bé không vâng lời mẹ mà đi vào rừng. Người mẹ không thể ngăn cản được, đã mắng rằng: ‘Mong cho một con trâu nước hung dữ đuổi theo mày!’. Bấy giờ, đúng như vậy, một con trâu nước đã xuất hiện trong rừng. Cậu bé đã làm một hành động chân thật rằng: ‘Điều mẹ tôi nói bằng miệng, mong rằng đừng xảy ra; điều mẹ tôi nghĩ trong tâm, mong rằng sẽ xảy ra’. Con trâu nước liền đứng yên tại chỗ như bị trói. Như vậy, ngay cả một hành động làm tổn thương đến chỗ hiểm cũng không phải là lời nói thô ác nếu tâm ý hiền hòa. Thật vậy, cha mẹ đôi khi cũng nói với con cái như thế này: ‘Mong cho bọn trộm băm chúng mày ra từng mảnh!’, nhưng họ không muốn dù chỉ một cánh sen rơi lên người chúng. Các vị thầy và tế độ sư đôi khi cũng nói với các đệ tử như thế này: ‘Tại sao những kẻ không biết tàm quý này lại đi lang thang? Hãy đuổi chúng đi!’, nhưng họ lại mong muốn các đệ tử ấy thành tựu về giáo pháp và chứng đắc. Và cũng như không phải là lời nói thô ác do tâm ý hiền hòa, thì cũng không phải là lời nói không thô ác do lời nói hiền hòa. Thật vậy, lời nói của người muốn giết kẻ khác rằng ‘Hãy để người này ngủ một cách thoải mái’ không phải là lời nói không thô ác. Do tâm ý thô ác, nó chính là lời nói thô ác. Lời nói ấy, nhắm đến người có ít đức hạnh thì có lỗi nhỏ, nhắm đến người có nhiều đức hạnh thì có lỗi lớn. Lời nói ấy có ba thành phần: người khác để mắng chửi, tâm sân hận, và hành động mắng chửi.

Anatthaviññāpikā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalacetanā ‘samphappalāpo’. So āsevanamandatāya appasāvajjo. Āsevanamahantatāya mahāsāvajjo. Tassa dve sambhārā – bhāratayuddhasītāharaṇādiniratthakakathāpurekkhāratā, tathārūpīkathākathanañcāti. Pare pana taṃ kathaṃ agaṇhante kammapathabhedo natthi, parena samphappalāpe gahiteyeva hoti.

Tư tâm bất thiện phát sinh thân hành động hoặc khẩu hành động trình bày điều vô ích là ‘lời nói vô ích’. Lời nói ấy, do ít thực hành nên có lỗi nhỏ, do thực hành nhiều nên có lỗi lớn. Lời nói ấy có hai thành phần: chủ tâm kể những câu chuyện vô ích như chiến tranh Bhārata, chuyện nàng Sītā bị bắt cóc v.v..., và việc kể những câu chuyện như vậy. Hơn nữa, khi người khác không chấp nhận câu chuyện đó thì chưa hoàn thành nghiệp đạo; chỉ khi lời nói vô ích được người khác chấp nhận thì nghiệp đạo mới hoàn thành.

Abhijjhāyatīti ‘abhijjhā’. Parabhaṇḍābhimukhī hutvā tanninnatāya pavattatīti attho. Sā ‘aho tava idaṃ mamassā’ti evaṃ parabhaṇḍābhijjhāyanalakkhaṇā. Adinnādānaṃ viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Tassā [Pg.144] dve sambhārā – parabhaṇḍaṃ, attano pariṇāmanañcāti. Parabhaṇḍavatthuke hi lobhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti yāva na ‘aho vata idaṃ mamassā’ti attano pariṇāmeti.

“Nó thèm muốn” nên gọi là ‘tham ái’. Nghĩa là: trở nên hướng đến tài sản của người khác và diễn tiến với sự thiên về nó. Nó có đặc tính thèm muốn tài sản của người khác như vầy: “Ôi, giá như cái này là của ta!”. Giống như trộm cắp, nó có khi ít tội lỗi, có khi nhiều tội lỗi. Nó có hai thành phần: tài sản của người khác và sự hướng về cho mình. Thật vậy, dù lòng tham khởi lên đối với đối tượng là tài sản của người khác, vẫn chưa thành nghiệp đạo cho đến khi người ấy hướng về cho mình rằng: “Ôi, giá như cái này là của ta!”.

Hitasukhaṃ byāpādayatīti ‘byāpādo’. So paravināsāya manopadosalakkhaṇo. Pharusavācā viya appasāvajjo mahāsāvajjo ca. Tassa dve sambhārā – parasatto ca, tassa ca vināsacintāti. Parasattavatthuke hi kodhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti yāva ‘aho vatāyaṃ ucchijjeyya vinasseyyā’ti tassa vināsanaṃ na cintesi.

“Nó làm hại đến lợi ích và hạnh phúc” nên gọi là ‘sân’. Nó có đặc tính là sự hư hoại của tâm ý nhằm hủy hoại người khác. Giống như lời nói thô ác, nó có khi ít tội lỗi, có khi nhiều tội lỗi. Nó có hai thành phần: chúng sinh khác và ý nghĩ hủy hoại chúng sinh ấy. Thật vậy, dù sân hận khởi lên đối với đối tượng là chúng sinh khác, vẫn chưa thành nghiệp đạo cho đến khi người ấy suy nghĩ đến sự hủy hoại của chúng sinh ấy rằng: “Ôi, giá như kẻ này bị tiêu diệt, bị hủy hoại!”.

Yathābhuccagahaṇābhāvena micchā passatīti ‘micchādiṭṭhi’. Sā ‘natthi dinna’ntiādinā nayena viparītadassanalakkhaṇā. Samphappalāpo viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Apica aniyatā appasāvajjā, niyatā mahāsāvajjā. Tassā dve sambhārā – vatthuno ca gahitākāraviparītatā, yathā ca taṃ gaṇhāti tathābhāvena tassupaṭṭhānanti. Tattha natthikāhetukaakiriyadiṭṭhīhi eva kammapathabhedo hoti, na aññadiṭṭhīhi.

“Nó thấy một cách sai lầm do không nắm bắt đúng như thật” nên gọi là ‘tà kiến’. Nó có đặc tính là thấy một cách sai lệch theo phương pháp bắt đầu bằng “không có (quả của) sự bố thí”. Giống như lời nói vô ích, nó có khi ít tội lỗi, có khi nhiều tội lỗi. Hơn nữa, tà kiến bất định thì ít tội lỗi, tà kiến nhất định thì nhiều tội lỗi. Nó có hai thành phần: sự sai lệch trong cách thức nắm bắt đối tượng, và sự hiện khởi của đối tượng ấy theo cách thức mà nó được nắm bắt. Trong đó, chỉ có đoạn kiến, vô nhân kiến, và vô hành kiến mới thành nghiệp đạo, chứ không phải các tà kiến khác.

Imesaṃ pana dasannaṃ akusalakammapathānaṃ dhammato koṭṭhāsato ārammaṇato vedanāto mūlato cāti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo –

Lại nữa, sự phân định về mười bất thiện nghiệp đạo này cần được hiểu theo năm phương diện: về phương diện pháp, về phương diện thành phần, về phương diện đối tượng, về phương diện cảm thọ, và về phương diện căn nguyên.

Tattha ‘dhammato’ti etesu hi paṭipāṭiyā satta cetanādhammāva honti, abhijjhādayo tayo cetanāsampayuttā.

Trong đó, ‘về phương diện pháp’: Thật vậy, trong số này, theo thứ tự, bảy (nghiệp đạo đầu) chỉ là các pháp tư, ba (nghiệp đạo sau) bắt đầu bằng tham ái là các pháp tương ưng với tư.

‘Koṭṭhāsato’ti paṭipāṭiyā satta, micchādiṭṭhi cāti ime aṭṭha kammapathā eva honti; no mūlāni. Abhijjhābyāpādā kammapathā ceva mūlāni ca. Abhijjhā hi mūlaṃ patvā ‘lobho akusalamūlaṃ’ hoti, byāpādo ‘doso akusalamūlaṃ’.

‘Về phương diện thành phần’: Bảy (nghiệp đạo đầu) theo thứ tự và tà kiến, tám pháp này chỉ là nghiệp đạo, không phải là căn nguyên. Tham ái và sân vừa là nghiệp đạo vừa là căn nguyên. Thật vậy, tham ái khi trở thành căn nguyên thì là ‘tham, một bất thiện căn’; sân (khi trở thành căn nguyên thì là) ‘sân, một bất thiện căn’.

‘Ārammaṇato’ti pāṇātipāto jīvitindriyārammaṇato saṅkhārārammaṇo hoti. Adinnādānaṃ sattārammaṇaṃ vā hoti saṅkhārārammaṇaṃ vā. Micchācāro phoṭṭhabbavasena saṅkhārārammaṇo hoti; sattārammaṇotipi eke. Musāvādo sattārammaṇo vā, saṅkhārārammaṇo vā. Tathā pisuṇavācā. Pharusavācā sattārammaṇāva. Samphappalāpo diṭṭhasutamutaviññātavasena sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā. Tathā abhijjhā. Byāpādo sattārammaṇova. Micchādiṭṭhi tebhūmakadhammavasena saṅkhārārammaṇāva.

‘Về phương diện đối tượng’: Sát sinh có đối tượng là hành (saṅkhāra) vì nó lấy mạng quyền làm đối tượng. Trộm cắp có đối tượng là chúng sinh hoặc có đối tượng là hành. Tà dâm có đối tượng là hành do lấy xúc làm đối tượng; một số vị cho rằng nó cũng có đối tượng là chúng sinh. Nói dối có đối tượng là chúng sinh hoặc có đối tượng là hành. Tương tự như vậy là lời nói hai lưỡi. Lời nói thô ác chỉ có đối tượng là chúng sinh. Lời nói vô ích, tùy theo cái được thấy, nghe, cảm nhận, nhận biết, có đối tượng là chúng sinh hoặc có đối tượng là hành. Tương tự như vậy là tham ái. Sân chỉ có đối tượng là chúng sinh. Tà kiến, do liên quan đến các pháp trong ba cõi, chỉ có đối tượng là hành.

‘Vedanāto’ti [Pg.145] pāṇātipāto dukkhavedano hoti. Kiñcāpi hi rājāno coraṃ disvā hasamānāpi ‘gacchatha naṃ ghātethā’ti vadanti, sanniṭṭhāpakacetanā pana nesaṃ dukkhasampayuttāva hoti. Adinnādānaṃ tivedanaṃ. Tañhi parabhaṇḍaṃ disvā haṭṭhatuṭṭhassa gaṇhato sukhavedanaṃ hoti, bhītatasitassa gaṇhato dukkhavedanaṃ. Tathā vipākanissandaphalāni paccavekkhantassa. Gahaṇakāle majjhattabhāve ṭhitassa pana gaṇhato adukkhamasukhavedanaṃ hotīti. Micchācāro sukhamajjhattavasena dvivedano. Sanniṭṭhāpakacitte pana majjhattavedano na hoti. Musāvādo adinnādāne vuttanayeneva tivedano; tathā pisuṇavācā. Pharusavācā dukkhavedanā. Samphappalāpo tivedano. Paresu hi sādhukāraṃ dentesu celukkhepādīni khipantesu haṭṭhatuṭṭhassa sītāharaṇabhāratayuddhādīni kathanakāle so sukhavedano hoti. Paṭhamaṃ dinnavetanena ekena pacchā āgantvā ‘ādito paṭṭhāya kathehī’ti vutte ‘ananusandhikaṃ pakiṇṇakakathaṃ kathessāmi nu kho no’ti domanassitassa kathanakāle dukkhavedano hoti, majjhattassa kathayato adukkhamasukhavedano hoti. Abhijjhā sukhamajjhattavasena dvivedanā; tathā micchādiṭṭhi. Byāpādo dukkhavedano.

‘Về phương diện cảm thọ’: Sát sinh đi kèm với khổ thọ. Mặc dù các vị vua khi thấy tên cướp, dù đang cười, vẫn ra lệnh: “Hãy đi và giết nó”, nhưng tư quyết định của họ thực sự tương ưng với khổ. Trộm cắp có ba loại cảm thọ. Thật vậy, khi một người vui mừng hoan hỷ thấy tài sản của người khác và lấy nó, thì đó là lạc thọ; khi một người sợ hãi run rẩy lấy nó, thì đó là khổ thọ. Tương tự như vậy đối với người quán xét quả dị thục và quả đẳng lưu. Nhưng đối với người giữ thái độ trung lập khi lấy, thì đó là bất khổ bất lạc thọ. Tà dâm có hai loại cảm thọ, tùy thuộc vào lạc và xả. Tuy nhiên, trong tâm quyết định, không có xả thọ. Nói dối, theo cách đã nói trong trường hợp trộm cắp, có ba loại cảm thọ; tương tự như vậy là lời nói hai lưỡi. Lời nói thô ác đi kèm với khổ thọ. Lời nói vô ích có ba loại cảm thọ. Thật vậy, khi người khác tán dương, tung vạt áo, v.v., người kể chuyện vui mừng hoan hỷ kể những câu chuyện như bắt cóc nàng Sītā, trận chiến Bhārata, v.v., thì lúc kể đó là lạc thọ. Khi một người đã được trả tiền trước, sau đó có người khác đến và nói: “Hãy kể lại từ đầu”, người kể chuyện buồn rầu nghĩ: “Ta có nên kể lại câu chuyện rời rạc không có mạch lạc này không?”, thì lúc kể đó là khổ thọ; khi người kể chuyện giữ thái độ trung lập, thì đó là bất khổ bất lạc thọ. Tham ái có hai loại cảm thọ, tùy thuộc vào lạc và xả; tương tự như vậy là tà kiến. Sân đi kèm với khổ thọ.

‘Mūlato’ti pāṇātipāto dosamohavasena dvimūlako hoti. Adinnādānaṃ dosamohavasena vā lobhamohavasena vā. Micchācāro lobhamohavasena. Musāvādo dosamohavasena vā lobhamohavasena vā; tathā pisuṇavācā samphappalāpo ca. Pharusavācā dosamohavasena. Abhijjhā mohavasena ekamūlā; tathā byāpādo. Micchādiṭṭhi lobhamohavasena dvimūlāti.

‘Về phương diện căn nguyên’: Sát sinh có hai căn nguyên, tùy thuộc vào sân và si. Trộm cắp (có hai căn nguyên), tùy thuộc vào sân và si, hoặc tham và si. Tà dâm (có hai căn nguyên), tùy thuộc vào tham và si. Nói dối (có hai căn nguyên), tùy thuộc vào sân và si, hoặc tham và si; tương tự như vậy là lời nói hai lưỡi và lời nói vô ích. Lời nói thô ác (có hai căn nguyên), tùy thuộc vào sân và si. Tham ái có một căn nguyên, tùy thuộc vào si; tương tự như vậy là sân. Tà kiến có hai căn nguyên, tùy thuộc vào tham và si.

Akusalakammapathakathā niṭṭhitā.

Phần luận về bất thiện nghiệp đạo đã kết thúc.

Kusalakammapathakathā

Phần luận về thiện nghiệp đạo

Pāṇātipātādīhi pana viratiyo anabhijjhāabyāpādasammādiṭṭhiyo cāti ime dasa kusalakammapathā nāma. Tattha pāṇātipātādayo vuttatthā eva. Pāṇātipātādīhi etāya viramanti, sayaṃ vā viramati, viramaṇamattameva [Pg.146] vā etanti virati. Yā pāṇātipātā viramantassa ‘‘yā tasmiṃ samaye pāṇātipātā ārati viratī’’ti (dha. sa. 299-301) evaṃ vuttā kusalacittasampayuttā virati, sā pabhedato tividhā hoti – sampattavirati, samādānavirati, samucchedaviratīti.

Lại nữa, sự kiêng cữ khỏi sát sinh, v.v., cùng với vô tham, vô sân, và chánh kiến, mười pháp này được gọi là thiện nghiệp đạo. Trong đó, các từ ‘sát sinh’, v.v., đã được giải thích ý nghĩa. (Pháp này) được gọi là ‘kiêng cữ’ (virati) vì nhờ nó mà người ta kiêng cữ khỏi sát sinh, v.v., hoặc vì tự nó kiêng cữ, hoặc vì nó chỉ đơn thuần là sự kiêng cữ. Sự kiêng cữ tương ưng với thiện tâm của người đang kiêng cữ sát sinh, được nói đến như sau: “Vào lúc ấy, sự tránh xa, sự kiêng cữ khỏi sát sinh...”, sự kiêng cữ ấy, xét về phương diện phân loại, có ba loại: kiêng cữ khi gặp dịp, kiêng cữ do thọ trì, và kiêng cữ do đoạn tuyệt.

Tattha asamādinnasikkhāpadānaṃ attano jātivayabāhusaccādīni paccavekkhitvā ‘ayuttaṃ amhākaṃ evarūpaṃ pāpaṃ kātu’nti sampattaṃ vatthuṃ avītikkamantānaṃ uppajjamānā virati ‘sampattaviratī’ti veditabbā – sīhaḷadīpe cakkanaupāsakassa viya. Tassa kira daharakāleyeva mātuyā rogo uppajji. Vejjena ca ‘allasasamaṃsaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’ti vuttaṃ. Tato cakkanassa bhātā ‘gaccha, tāta, khettaṃ āhiṇḍāhī’ti cakkanaṃ pesesi. So tattha gato. Tasmiñca samaye eko saso taruṇasassaṃ khādituṃ āgato hoti. So taṃ disvāva vegena dhāvanto valliyā baddho ‘kiri kirī’ti saddamakāsi. Cakkano tena saddena gantvā taṃ gahetvā cintesi – ‘mātu bhesajjaṃ karomī’ti. Puna cintesi – ‘na metaṃ patirūpaṃ yvāhaṃ mātu jīvitakāraṇā paraṃ jīvitā voropeyya’nti. Atha naṃ ‘gaccha, araññe sasehi saddhiṃ tiṇodakaṃ paribhuñjā’ti muñci. Bhātarā ca ‘kiṃ tāta saso laddho’ti pucchito taṃ pavattiṃ ācikkhi. Tato naṃ bhātā paribhāsi. So mātusantikaṃ gantvā ‘yato ahaṃ jāto nābhijānāmi sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropetā’ti saccaṃ vatvā aṭṭhāsi. Tāvadevassa mātā arogā ahosi.

Trong ba loại kiêng cữ ấy, sự kiêng cữ đang sanh khởi nơi những người không thọ trì học giới, sau khi quán xét đến các đức hạnh của mình như dòng dõi, tuổi tác, sự đa văn v.v... và không vi phạm đối tượng đã gặp phải (với suy nghĩ rằng): ‘Chúng ta không thích hợp làm điều ác như vậy’, nên được biết là ‘sự kiêng cữ khi gặp dịp’ – giống như (sự kiêng cữ) của cận sự nam Cakkana ở đảo Sīhaḷa. Tương truyền, khi ông còn trẻ, mẹ ông bị bệnh. Và thầy thuốc đã nói: ‘Nên tìm được thịt thỏ tươi sống’. Do đó, anh của Cakkana đã sai Cakkana đi, nói rằng: ‘Này em, hãy đi, hãy đi quanh ruộng’. Anh ta đã đi đến đó. Và vào lúc ấy, có một con thỏ đến để ăn lúa non. Con thỏ ấy vừa thấy anh ta, liền chạy nhanh và bị vướng vào dây leo, kêu lên ‘kiri kiri’. Cakkana nghe tiếng kêu đó, đi đến bắt nó và suy nghĩ: ‘Ta sẽ làm thuốc cho mẹ’. Lại suy nghĩ: ‘Điều này không thích hợp với ta, rằng ta vì mạng sống của mẹ mà tước đoạt mạng sống của kẻ khác’. Rồi ông thả nó ra và nói: ‘Hãy đi, hãy ăn cỏ uống nước cùng với các con thỏ khác trong rừng’. Và khi được anh trai hỏi: ‘Này em, có bắt được thỏ không?’, anh ta đã kể lại sự việc ấy. Do đó, người anh đã mắng nhiếc anh ta. Anh ta đến gần mẹ, nói lời chân thật và đứng yên: ‘Từ khi con được sinh ra, con không hề biết mình đã cố ý tước đoạt mạng sống của chúng sanh nào’. Ngay lúc đó, mẹ của ông đã hết bệnh.

Samādinnasikkhāpadānaṃ pana sikkhāpadasamādāne ca tatuttariñca attano jīvitampi pariccajitvā vatthuṃ avītikkamantānaṃ uppajjamānā virati ‘samādānaviratī’ti veditabbā. Uttaravaḍḍhamānapabbatavāsīupāsakassa viya. So kira ambariyavihāravāsino piṅgalabuddharakkhitattherassa santike sikkhāpadāni gahetvā khettaṃ kasati. Athassa goṇo naṭṭho. So taṃ gavesanto uttaravaḍḍhamānapabbataṃ āruhi. Tatra naṃ mahāsappo aggahesi. So cintesi – ‘imāyassa tikhiṇavāsiyā sīsaṃ chindāmī’ti. Puna cintesi – ‘na metaṃ patirūpaṃ yvāhaṃ bhāvanīyassa garuno santike sikkhāpadāni gahetvā bhindeyya’nti evaṃ yāvatatiyaṃ cintetvā [Pg.147] ‘jīvitaṃ pariccajāmi, na sikkhāpada’nti aṃse ṭhapitaṃ tikhiṇadaṇḍavāsiṃ araññe chaḍḍesi. Tāvadeva naṃ mahāvāḷo muñcitvā agamāsīti.

Còn sự kiêng cữ đang sanh khởi nơi những người đã thọ trì học giới, dù phải từ bỏ cả mạng sống của mình, cả trong lúc thọ trì học giới và sau đó, vẫn không vi phạm đối tượng, nên được biết là ‘sự kiêng cữ do thọ trì’. Giống như (sự kiêng cữ) của người cận sự nam sống ở núi Uttaravaḍḍhamāna. Tương truyền, người cận sự nam ấy sau khi thọ trì các học giới nơi trưởng lão Piṅgalabuddharakkhita, vị trú tại tu viện Ambariya, đã đi cày ruộng. Rồi con bò của ông bị lạc. Ông đi tìm nó và leo lên núi Uttaravaḍḍhamāna. Tại đó, một con rắn lớn đã quấn lấy ông. Ông suy nghĩ: ‘Ta sẽ chặt đầu nó bằng cái rựa bén này’. Lại suy nghĩ: ‘Điều này không thích hợp với ta, rằng ta đã thọ trì các học giới nơi một vị thầy đáng tôn kính mà lại phá vỡ chúng’. Suy nghĩ như vậy đến lần thứ ba, (ông quyết định) ‘Ta từ bỏ mạng sống, chứ không từ bỏ học giới’, rồi vứt cái rựa cán bén đang đeo trên vai vào rừng. Ngay lúc đó, con mãng xà lớn đã nhả ông ra và bỏ đi.

Ariyamaggasampayuttā pana virati ‘samucchedaviratī’ti veditabbā, yassā uppattito pabhuti ‘pāṇaṃ ghātessāmī’ti ariyapuggalānaṃ cittampi nuppajjatīti.

Còn sự kiêng cữ tương ưng với Thánh đạo nên được biết là ‘sự kiêng cữ do đoạn tuyệt’, kể từ khi sự kiêng cữ ấy sanh khởi, ngay cả tâm (với ý nghĩ) ‘ta sẽ giết chúng sanh’ cũng không sanh khởi nơi các bậc Thánh nhân.

Idāni yathā akusalānaṃ evaṃ imesampi kusalakammapathānaṃ dhammato koṭṭhāsato ārammaṇato vedanāto mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo –

Bây giờ, giống như đối với các (nghiệp đạo) bất thiện, sự phân tích đối với các thiện nghiệp đạo này cũng nên được biết theo năm phương diện: về phương diện pháp thể, về phương diện thành phần, về phương diện đối tượng, về phương diện thọ, và về phương diện căn.

Tattha ‘dhammato’ti etesu hi paṭipāṭiyā satta cetanāpi vaṭṭanti, viratiyopi; ante tayo cetanāsampayuttāva.

Trong đó, về phương diện pháp thể: trong các nghiệp đạo này, bảy nghiệp đạo đầu theo thứ tự có thể là tư tâm sở, cũng có thể là các kiêng cữ; ba nghiệp đạo cuối chỉ là (các pháp) tương ưng với tư tâm sở.

‘Koṭṭhāsato’ti paṭipāṭiyā satta kammapathā eva, no mūlāni. Ante tayo kammapathā ceva mūlāni ca. Anabhijjhā hi mūlaṃ patvā ‘alobho kusalamūlaṃ’ hoti. Abyāpādo ‘adoso kusalamūlaṃ’, sammādiṭṭhi ‘amoho kusalamūlaṃ’.

Về phương diện thành phần: bảy nghiệp đạo đầu theo thứ tự chỉ là nghiệp đạo, không phải là căn. Ba nghiệp đạo cuối vừa là nghiệp đạo, vừa là căn. Quả vậy, vô tham khi trở thành căn thì là ‘vô tham thiện căn’. Vô sân (là) ‘vô sân thiện căn’, chánh kiến (là) ‘vô si thiện căn’.

‘Ārammaṇato’ti pāṇātipātādīnaṃ ārammaṇāneva etesaṃ ārammaṇāni. Vītikkamitabbatoyeva hi veramaṇī nāma hoti. Yathā pana nibbānārammaṇo ariyamaggo kilese pajahati, evaṃ jīvitindriyādiārammaṇāpete kammapathā pāṇātipātādīni dussīlyāni pajahantīti veditabbā.

Về phương diện đối tượng: chính những đối tượng của sát sanh v.v... là đối tượng của các nghiệp đạo này. Quả vậy, sự kiêng cữ chỉ xảy ra đối với đối tượng đáng bị vi phạm. Tuy nhiên, nên được biết rằng, giống như Thánh đạo có Níp-bàn làm đối tượng đoạn trừ các phiền não, cũng vậy, các nghiệp đạo này, dù có mạng quyền v.v... làm đối tượng, vẫn đoạn trừ các ác giới như sát sanh v.v...

‘Vedanāto’ti sabbe sukhavedanā vā honti majjhattavedanā vā. Kusalaṃ patvā hi dukkhavedanā nāma natthi.

Về phương diện thọ: tất cả (các nghiệp đạo) hoặc là (tương ưng với) lạc thọ, hoặc là (tương ưng với) xả thọ. Quả vậy, trong phạm vi thiện, không có cái gọi là khổ thọ.

‘Mūlato’ti paṭipāṭiyā satta kammapathā ñāṇasampayuttacittena viramantassa alobhaadosaamohavasena timūlā honti; ñāṇavippayuttacittena viramantassa dvimūlā. Anabhijjhā ñāṇasampayuttacittena viramantassa dvimūlā hoti; ñāṇavippayuttacittena ekamūlā. Alobho pana attanāva attano mūlaṃ na hoti. Abyāpādepi eseva nayo. Sammādiṭṭhi alobhādosavasena dvimūlāva hoti. Ime dasa kusalakammapathā nāma.

Về phương diện căn: bảy nghiệp đạo đầu theo thứ tự, đối với người kiêng cữ bằng tâm tương ưng trí tuệ, là tam nhân do vô tham, vô sân, vô si; đối với người kiêng cữ bằng tâm bất tương ưng trí tuệ, là nhị nhân. Vô tham, đối với người kiêng cữ bằng tâm tương ưng trí tuệ, là nhị nhân; đối với người kiêng cữ bằng tâm bất tương ưng trí tuệ, là đơn nhân. Tuy nhiên, vô tham tự nó không thể là căn của chính nó. Đối với vô sân cũng theo cách này. Chánh kiến chỉ là nhị nhân do vô tham và vô sân. Đây gọi là mười thiện nghiệp đạo.

Kammapathasaṃsandanakathā

Luận về sự liên quan của các nghiệp đạo.

Idāni [Pg.148] imasmiṃ ṭhāne kammapathasaṃsandanaṃ nāma veditabbaṃ. Pañcaphassadvāravasena hi uppanno asaṃvaro akusalaṃ manokammameva hoti. Manophassadvāravasena uppanno tīṇipi kammāni honti – so hi kāyadvāre copanappatto akusalaṃ kāyakammaṃ hoti, vacīdvāre akusalaṃ vacīkammaṃ, ubhayattha copanaṃ appatto akusalaṃ manokammaṃ. Pañcaasaṃvaradvāravasena uppannopi akusalaṃ manokammameva hoti. Copanakāyaasaṃvaradvāravasena uppanno akusalaṃ kāyakammameva hoti, vācāasaṃvaradvāravasena uppanno akusalaṃ vacīkammameva hoti, manoasaṃvaradvāravasena uppanno akusalaṃ manokammameva hoti. Tividhaṃ kāyaduccaritaṃ akusalaṃ kāyakammameva hoti, catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ akusalaṃ vacīkammameva hoti, tividhaṃ manoduccaritaṃ akusalaṃ manokammameva hoti.

Bây giờ, ở đây, nên biết về điều gọi là sự liên quan của các nghiệp đạo. Quả vậy, sự không phòng hộ sanh khởi do năm xúc môn chỉ là bất thiện ý nghiệp. (Sự không phòng hộ) sanh khởi do ý xúc môn có thể là cả ba nghiệp – quả vậy, nó khi đạt đến sự rung động ở thân môn thì là bất thiện thân nghiệp, (khi đạt đến sự rung động) ở khẩu môn thì là bất thiện khẩu nghiệp, khi không đạt đến sự rung động ở cả hai môn thì là bất thiện ý nghiệp. (Sự không phòng hộ) sanh khởi do năm môn không phòng hộ cũng chỉ là bất thiện ý nghiệp. (Sự không phòng hộ) sanh khởi do môn không phòng hộ thân có rung động chỉ là bất thiện thân nghiệp, (sự không phòng hộ) sanh khởi do môn không phòng hộ khẩu chỉ là bất thiện khẩu nghiệp, (sự không phòng hộ) sanh khởi do môn không phòng hộ ý chỉ là bất thiện ý nghiệp. Ba loại thân ác hạnh chỉ là bất thiện thân nghiệp, bốn loại khẩu ác hạnh chỉ là bất thiện khẩu nghiệp, ba loại ý ác hạnh chỉ là bất thiện ý nghiệp.

Pañcaphassadvāravasena uppanno saṃvaropi kusalaṃ manokammameva hoti. Manophassadvāravasena uppanno pana ayampi, asaṃvaro viya, tīṇipi kammāni honti. Pañcasaṃvaradvāravasena uppannopi kusalaṃ manokammameva hoti, copanakāyasaṃvaradvāravasena uppanno kusalaṃ kāyakammameva hoti, vācāsaṃvaradvāravasena uppanno kusalaṃ vacīkammameva hoti, manosaṃvaradvāravasena uppanno kusalaṃ manokammameva hoti. Tividhaṃ kāyasucaritaṃ kusalaṃ kāyakammameva hoti, catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ kusalaṃ vacīkammameva hoti, tividhaṃ manosucaritaṃ kusalaṃ manokammameva hoti.

Sự thu thúc sanh khởi do năng lực của năm xúc môn cũng chỉ là ý nghiệp thiện. Lại nữa, sự thu thúc này sanh khởi do năng lực của ý xúc môn, giống như không thu thúc, cả ba nghiệp đều có. Sự thu thúc sanh khởi do năng lực của năm thu thúc môn cũng chỉ là ý nghiệp thiện, (sự thu thúc) sanh khởi do năng lực của thân thu thúc môn có sự rung động chỉ là thân nghiệp thiện, (sự thu thúc) sanh khởi do năng lực của khẩu thu thúc môn chỉ là khẩu nghiệp thiện, (sự thu thúc) sanh khởi do năng lực của ý thu thúc môn chỉ là ý nghiệp thiện. Ba loại thân thiện hành chỉ là thân nghiệp thiện, bốn loại khẩu thiện hành chỉ là khẩu nghiệp thiện, ba loại ý thiện hành chỉ là ý nghiệp thiện.

Akusalaṃ kāyakammaṃ pañcaphassadvāravasena nuppajjati; manophassadvāravaseneva uppajjati. Tathā akusalaṃ vacīkammaṃ. Akusalaṃ manokammaṃ pana chaphassadvāravasena uppajjati; taṃ kāyavacīdvāresu copanaṃ pattaṃ akusalaṃ kāyavacīkammaṃ hoti, copanaṃ appattaṃ akusalaṃ manokammameva. Yathā ca pañcaphassadvāravasena, evaṃ pañcaasaṃvaradvāravasenapi akusalaṃ kāyakammaṃ nuppajjati, copanakāyaasaṃvaradvāravasena pana vācāasaṃvaradvāravasena ca uppajjati; manoasaṃvaradvāravasena nuppajjati. Akusalaṃ vacīkammampi pañcaasaṃvaradvāravasena nuppajjati, copanakāyavācāasaṃvaradvāravasena uppajjati; manoasaṃvaradvāravasena nuppajjati. Akusalaṃ manokammaṃ aṭṭhaasaṃvaradvāravasenapi uppajjateva. Kusalakāyakammādīsupi eseva nayo.

Thân nghiệp bất thiện không sanh khởi do năng lực của năm xúc môn; chỉ sanh khởi do năng lực của ý xúc môn. Khẩu nghiệp bất thiện cũng như vậy. Lại nữa, ý nghiệp bất thiện sanh khởi do năng lực của sáu xúc môn; ý nghiệp ấy khi đã đạt đến sự rung động ở thân môn và khẩu môn thì trở thành thân nghiệp và khẩu nghiệp bất thiện, khi chưa đạt đến sự rung động thì chỉ là ý nghiệp bất thiện. Và như thân nghiệp bất thiện không sanh khởi do năng lực của năm xúc môn, cũng vậy, nó không sanh khởi do năng lực của năm môn không thu thúc, nhưng lại sanh khởi do năng lực của thân môn không thu thúc có sự rung động và do năng lực của khẩu môn không thu thúc; không sanh khởi do năng lực của ý môn không thu thúc. Khẩu nghiệp bất thiện cũng không sanh khởi do năng lực của năm môn không thu thúc, sanh khởi do năng lực của thân môn không thu thúc có sự rung động và khẩu môn không thu thúc; không sanh khởi do năng lực của ý môn không thu thúc. Ý nghiệp bất thiện chắc chắn sanh khởi do năng lực của cả tám môn không thu thúc. Đối với thân nghiệp thiện v.v... cũng theo phương pháp này.

Ayaṃ [Pg.149] pana viseso – yathā akusalakāyakammavacīkammāni manoasaṃvaradvāravasena nuppajjanti, na tathā etāni. Etāni pana kāyaṅgavācaṅgaṃ acopetvā sikkhāpadāni gaṇhantassa manosaṃvaradvārepi uppajjanti eva. Tattha kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ tividhakammadvāravasena uppajjati, pañcaviññāṇadvāravasena nuppajjati; ‘yamidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ, sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā’ti iminā pana nayena chaphassadvāravasena uppajjati; aṭṭhaasaṃvaradvāravasena nuppajjati, aṭṭhasaṃvaradvāravasena uppajjati; dasaakusalakammapathavasena nuppajjati, dasakusalakammapathavasena uppajjati; tasmā idampi cittaṃ tividhakammadvāravasena vā uppannaṃ hotu, chaphassadvāravasena vā, aṭṭhasaṃvaradvāravasena vā dasakusalakammapathavasena vā. ‘‘Kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti…pe… rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā’’ti vutte sabbaṃ vuttameva hotīti.

Lại nữa, đây là điểm đặc biệt: như thân nghiệp và khẩu nghiệp bất thiện không sanh khởi do năng lực của ý môn không thu thúc, những nghiệp này (thiện) không phải như vậy. Lại nữa, những nghiệp này chắc chắn sanh khởi cả ở ý môn thu thúc của người thọ trì học giới mà không làm rung động các chi phần của thân và khẩu. Trong đó, tâm thiện dục giới sanh khởi do năng lực của ba nghiệp môn, không sanh khởi do năng lực của năm thức môn; lại nữa, theo phương pháp ‘cái thọ nào sanh khởi do duyên nhãn xúc, hoặc lạc, hoặc khổ, hoặc không khổ không lạc’, nó sanh khởi do năng lực của sáu xúc môn; không sanh khởi do năng lực của tám môn không thu thúc, sanh khởi do năng lực của tám môn thu thúc; không sanh khởi do năng lực của mười bất thiện nghiệp lộ, sanh khởi do năng lực của mười thiện nghiệp lộ; do đó, tâm này hoặc được sanh khởi do năng lực của ba nghiệp môn, hoặc do năng lực của sáu xúc môn, hoặc do năng lực của tám môn thu thúc, hoặc do năng lực của mười thiện nghiệp lộ. Khi nói rằng: “Tâm thiện dục giới sanh khởi... v.v... hoặc đối tượng sắc... v.v... hoặc đối tượng pháp”, thì tất cả đều đã được nói đến.

Dvārakathā niṭṭhitā.

Luận về môn đã kết thúc.

Yaṃ yaṃ vā panārabbhāti ettha ayaṃ yojanā – heṭṭhā vuttesu rūpārammaṇādīsu rūpārammaṇaṃ vā ārabbha, ārammaṇaṃ katvāti attho. Saddārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā ārabbha uppannaṃ hoti. Ettāvatā etassa cittassa etesu ārammaṇesu yaṃkiñci ekameva ārammaṇaṃ anuññātasadisaṃ hoti. Idañca ekasmiṃ samaye ekassa vā puggalassa rūpārammaṇaṃ ārabbha uppannaṃ puna aññasmiṃ samaye aññassa vā puggalassa saddādīsupi aññataraṃ ārammaṇaṃ ārabbha uppajjati eva. Evaṃ uppajjamānassa cassa ekasmiṃ bhave paṭhamaṃ rūpārammaṇaṃ ārabbha pavatti hoti, pacchā saddārammaṇanti ayampi kamo natthi. Rūpādīsu cāpi paṭhamaṃ nīlārammaṇaṃ pacchā pītārammaṇanti ayampi niyamo natthi. Iti imaṃ sabbārammaṇatañceva, kamābhāvañca, kamābhāvepi ca nīlapītādīsu niyamābhāvaṃ dassetuṃ ‘yaṃ yaṃ vā panārabbhā’ti āha. Idaṃ vuttaṃ hoti – imesu rūpādīsu na yaṃkiñci ekameva, atha kho yaṃ yaṃ vā panārabbha uppannaṃ hoti. Evaṃ uppajjamānampi ca ‘paṭhamaṃ rūpārammaṇaṃ pacchā saddārammaṇaṃ ārabbhā’ti evampi anuppajjitvā yaṃ yaṃ vā panārabbha uppannaṃ hoti; ‘paṭilomato vā anulomato vā, ekantarikadvantarikādinayena vā, rūpārammaṇādīsu yaṃ vā taṃ vā ārammaṇaṃ katvā uppannaṃ hotī’ti attho. Rūpārammaṇesupi ca ‘paṭhamaṃ [Pg.150] nīlārammaṇaṃ pacchā pītārammaṇa’nti imināpi niyamena anuppajjitvā, yaṃ yaṃ vā panārabbha ‘nīlapītakādīsu rūpārammaṇesu yaṃ vā taṃ vā rūpārammaṇaṃ ārabbha uppannaṃ hotī’ti attho. Saddārammaṇādīsupi eseva nayo. Ayaṃ tāva ekā yojanā.

Ở đây, trong câu ‘yaṃ yaṃ vā panārabbha’, đây là cách giải thích: trong các đối tượng sắc v.v... đã được nói ở dưới, (câu này có nghĩa là) ‘bắt lấy đối tượng sắc’, nghĩa là ‘lấy làm đối tượng’. Nó sanh khởi do bắt lấy đối tượng thanh... v.v... hoặc đối tượng pháp. Với chừng ấy lời, đối với tâm này, trong các đối tượng này, dường như chỉ có một đối tượng bất kỳ nào đó được cho phép. Và tâm này, sanh khởi do bắt lấy đối tượng sắc vào một lúc của một người, lại chắc chắn sanh khởi do bắt lấy một đối tượng nào đó trong các đối tượng thanh v.v... vào một lúc khác của một người khác. Và đối với tâm đang sanh khởi như vậy, trong một kiếp sống, không có thứ tự rằng trước tiên nó diễn tiến do bắt lấy đối tượng sắc, sau đó là đối tượng thanh. Và trong các đối tượng sắc v.v..., cũng không có quy định rằng trước tiên là đối tượng màu xanh, sau đó là đối tượng màu vàng. Vì vậy, để chỉ ra rằng nó có tất cả các đối tượng, rằng không có thứ tự, và ngay cả khi không có thứ tự, cũng không có quy định về màu xanh, màu vàng v.v..., Ngài đã nói ‘yaṃ yaṃ vā panārabbha’. Điều này có nghĩa là: trong các đối tượng sắc v.v... này, không phải nó sanh khởi do bắt lấy chỉ một đối tượng bất kỳ nào đó, mà đúng hơn là nó sanh khởi do bắt lấy bất kỳ đối tượng nào. Và ngay cả khi sanh khởi như vậy, nó cũng không sanh khởi theo cách ‘trước tiên bắt lấy đối tượng sắc, sau đó là đối tượng thanh’, mà nó sanh khởi do bắt lấy bất kỳ đối tượng nào; nghĩa là ‘nó sanh khởi do lấy làm đối tượng bất kỳ cái nào trong các đối tượng sắc v.v..., hoặc theo thứ tự ngược, hoặc theo thứ tự xuôi, hoặc theo phương pháp cách một, cách hai v.v...’. Và ngay cả trong các đối tượng sắc, nó cũng không sanh khởi theo quy định ‘trước tiên là đối tượng màu xanh, sau đó là đối tượng màu vàng’, mà nó sanh khởi do bắt lấy bất kỳ đối tượng nào; nghĩa là ‘nó sanh khởi do bắt lấy bất kỳ đối tượng sắc nào trong các đối tượng sắc như xanh, vàng v.v...’. Đối với các đối tượng thanh v.v... cũng theo phương pháp này. Đây trước hết là một cách giải thích.

Ayaṃ pana aparā – rūpaṃ ārammaṇaṃ etassāti rūpārammaṇaṃ…pe… dhammo ārammaṇaṃ etassāti dhammārammaṇaṃ. Iti rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā cittaṃ uppannaṃ hotīti vatvā puna ‘yaṃ yaṃ vā panārabbhā’ti āha. Tassattho – etesu rūpādīsu heṭṭhā vuttanayeneva yaṃ vā taṃ vā pana ārabbha uppannaṃ hotīti. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana yevāpanake abhinavaṃ natthi, heṭṭhā gahitameva gahita’nti vatvā ‘rūpaṃ vā ārabbha…pe… dhammaṃ vā ārabbha, idaṃ vā idaṃ vā ārabbhāti kathetuṃ idaṃ vutta’nti ettakameva āgataṃ.

Lại nữa, đây là một cách giải thích khác: Sắc là đối tượng của tâm này, vì vậy gọi là rūpārammaṇa (tâm có đối tượng là sắc)... (vân vân)... Pháp là đối tượng của tâm này, vì vậy gọi là dhammārammaṇa (tâm có đối tượng là pháp). Như vậy, sau khi nói rằng: "Tâm có đối tượng là sắc... (vân vân)... hoặc tâm có đối tượng là pháp đã sanh khởi," Ngài lại nói: ‘yaṃ yaṃ vā panārabbha’ (hoặc bắt lấy bất cứ đối tượng nào). Ý nghĩa của câu ấy là: (tâm) sanh khởi do bắt lấy bất cứ đối tượng nào trong các đối tượng sắc v.v... này, theo phương pháp đã được nói ở dưới. Tuy nhiên, trong Đại Chú giải, sau khi nói rằng: "Trong các pháp yevāpanaka, không có gì mới, chỉ là lấy lại những gì đã được lấy ở dưới," chỉ có bấy nhiêu được ghi lại: "Câu này được nói ra để trình bày rằng: 'hoặc bắt lấy sắc... (vân vân)... hoặc bắt lấy pháp, hoặc bắt lấy đối tượng này hay đối tượng kia'."

Dhammuddesavāro

Thiên Trình Bày Các Pháp

Phassapañcamakarāsivaṇṇanā

Giải Thích Về Nhóm Năm Pháp Bắt Đầu Bằng Xúc

Tasmiṃ samayeti idaṃ aniyamaniddiṭṭhassa samayassa niyamato paṭiniddesavacanaṃ. Tasmā ‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃyeva samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hotī’ti ayamattho veditabbo. Tattha yatheva cittaṃ evaṃ phassādīsupi phasso hoti. Kiṃ hoti? ‘Kāmāvacaro hoti, kusalo hoti, uppanno hoti, somanassasahagato hotī’tiādinā nayena labbhamānapadavasena yojanā kātabbā. Vedanāyañhi ‘somanassasahagatā’ti paññindriye ca ‘ñāṇasampayutta’nti na labbhati, tasmā ‘labbhamānapadavasenā’ti vuttaṃ. Idaṃ aṭṭhakathāmuttakaṃ ācariyānaṃ mataṃ; na panetaṃ sārato daṭṭhabbaṃ.

Câu ‘tasmiṃ samaye’ này là lời chỉ định lại một cách xác định về thời điểm đã được chỉ định một cách không xác định. Do đó, ý nghĩa này cần được hiểu là: "Vào lúc nào tâm thiện Dục giới sanh khởi, chính vào lúc ấy xúc sanh khởi... (vân vân)... bất loạn sanh khởi." Ở đây, cũng như tâm (sanh khởi), trong các pháp như xúc v.v... xúc cũng sanh khởi. (Xúc) sanh khởi như thế nào? Việc kết hợp (các từ) nên được thực hiện theo phương pháp này, dựa vào các từ có thể có được: ‘(Xúc) thuộc Dục giới sanh khởi, là thiện sanh khởi, đã sanh khởi, câu hành với thọ hỷ sanh khởi’. Thật vậy, đối với thọ, từ ‘câu hành với thọ hỷ’ không có được, và đối với tuệ quyền, từ ‘tương ưng với trí’ không có được. Do đó, đã nói là ‘dựa vào các từ có thể có được’. Đây là quan điểm của các vị Luận sư, không có trong các Chú giải (cũ); nhưng điều này không nên được xem là có cốt lõi.

Kasmā panettha phassova paṭhamaṃ vuttoti? Cittassa paṭhamābhinipātattā. Ārammaṇasmiñhi cittassa paṭhamābhinipāto hutvā phasso ārammaṇaṃ phusamāno uppajjati, tasmā paṭhamaṃ vutto. Phassena pana phusitvā vedanāya vedayati, saññāya sañjānāti, cetanāya ceteti. Tena vuttaṃ – ‘‘phuṭṭho, bhikkhave, vedeti, phuṭṭho sañjānāti phuṭṭho cetetī’’ti.

Vì sao ở đây chỉ có xúc được nói đến đầu tiên? Vì (xúc) là sự va chạm đầu tiên của tâm. Thật vậy, xúc sanh khởi trong khi tiếp xúc với đối tượng, sau khi đã là sự va chạm đầu tiên của tâm vào đối tượng. Do đó, nó được nói đến đầu tiên. Lại nữa, sau khi xúc chạm bởi xúc, người ta cảm thọ bởi thọ, tưởng tri bởi tưởng, tư duy bởi tư. Do đó, đã được nói rằng: "Này các Tỳ khưu, khi đã xúc chạm, người ấy cảm thọ; khi đã xúc chạm, người ấy tưởng tri; khi đã xúc chạm, người ấy tư duy."

Apica[Pg.151], ayaṃ phasso nāma yathā pāsādaṃ patvā thambho nāma sesadabbasambhārānaṃ balavapaccayo, tulāsaṅghāṭabhittipādakūṭagopānasīpakkhapāsakamukhavaṭṭiyo thambhābaddhā thambhe patiṭṭhitā, evameva sahajātasampayuttadhammānaṃ balavapaccayo hoti. Thambhasadiso hi esa. Avasesā dabbasambhārasadisāti. Tasmāpi paṭhamaṃ vutto. Idaṃ pana akāraṇaṃ. Ekacittasmiñhi uppannadhammānaṃ ‘ayaṃ paṭhamaṃ uppanno ayaṃ pacchā’ti idaṃ vattuṃ na labbhā. Balavapaccayabhāvepi phassassa kāraṇaṃ na dissati. Desanāvāreneva pana phasso paṭhamaṃ vutto. Vedanā hoti phasso hoti, saññā hoti phasso hoti, cetanā hoti phasso hoti, cittaṃ hoti phasso hoti, vedanā hoti saññā hoti, cetanā hoti vitakko hotīti āharitumpi hi vaṭṭeyya. Desanāvārena pana phassova paṭhamaṃ vuttoti veditabbo. Yathā cettha evaṃ sesadhammesupi pubbāparakkamo nāma na pariyesitabbo. Vacanatthalakkhaṇarasādīhi pana dhammā eva pariyesitabbā.

Hơn nữa, pháp gọi là xúc này là một duyên mạnh mẽ cho các pháp đồng sanh tương ưng, cũng như khi đến một cung điện, cây cột là một duyên mạnh mẽ cho các vật liệu xây dựng khác, (như) rầm, kèo, móng tường, chóp, vì kèo, sườn mái, diềm mái được gắn vào cột và đứng vững trên cột. Thật vậy, xúc này giống như cây cột. Các pháp còn lại giống như các vật liệu xây dựng. Vì lý do đó, nó cũng được nói đến đầu tiên. Tuy nhiên, đây không phải là lý do (chính đáng). Thật vậy, đối với các pháp sanh khởi trong cùng một tâm, không thể nói rằng: "Pháp này sanh trước, pháp này sanh sau." Ngay cả trong việc (xúc) là một duyên mạnh mẽ, cũng không thấy có lý do. Tuy nhiên, xúc được nói đến đầu tiên chỉ đơn thuần theo thứ tự trình bày. Thật vậy, cũng có thể trình bày rằng: "Thọ sanh khởi, xúc sanh khởi; tưởng sanh khởi, xúc sanh khởi; tư sanh khởi, xúc sanh khởi; tâm sanh khởi, xúc sanh khởi; thọ sanh khởi, tưởng sanh khởi; tư sanh khởi, tầm sanh khởi." Tuy nhiên, cần phải hiểu rằng chỉ có xúc được nói đến đầu tiên theo thứ tự trình bày. Và cũng như ở đây, đối với các pháp còn lại cũng vậy, không nên tìm kiếm thứ tự trước sau. Tuy nhiên, chỉ nên tìm hiểu các pháp qua ngữ nghĩa, tướng, vị v.v... của chúng.

Seyyathidaṃ – phusatīti phasso. Svāyaṃ phusanalakkhaṇo, saṅghaṭṭanaraso, sannipātapaccupaṭṭhāno, āpāthagatavisayapadaṭṭhāno.

Cụ thể là: Nó xúc chạm, vì vậy gọi là xúc. Xúc này có sự xúc chạm là tướng, có sự va chạm là vị (phận sự), có sự hội tụ là sự hiện hữu (biểu hiện), có đối tượng đã đi vào tầm nhận biết là nhân cần thiết (nhân gần).

Ayañhi arūpadhammopi samāno ārammaṇe phusanākāreneva pavattatīti phusanalakkhaṇo. Ekadesena ca anallīyamānopi rūpaṃ viya cakkhuṃ, saddo viya ca sotaṃ, cittaṃ ārammaṇañca saṅghaṭṭetīti saṅghaṭṭanaraso. Vatthārammaṇasaṅghaṭṭanato vā uppannattā sampattiatthenapi rasena saṅghaṭṭanarasoti veditabbo. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ – ‘‘catubhūmakaphasso hi nophusanalakkhaṇo nāma natthi. Saṅghaṭṭanaraso pana pañcadvārikova hoti. Pañcadvārikassa hi phusanalakkhaṇotipi saṅghaṭṭanarasotipi nāmaṃ; manodvārikassa phusanalakkhaṇotveva nāmaṃ, na saṅghaṭṭanaraso’’ti.

Thật vậy, xúc này, dù là một pháp vô sắc, vẫn diễn ra theo cách thức xúc chạm vào đối tượng, do đó nó có sự xúc chạm là tướng. Và mặc dù không dính mắc vào một phần nào, nó làm va chạm tâm và đối tượng, giống như sắc (làm va chạm) nhãn và âm thanh (làm va chạm) nhĩ, do đó nó có sự va chạm là vị. Hoặc, nên hiểu rằng nó có sự va chạm là vị theo nghĩa là phận sự có ý nghĩa thành tựu, vì nó sanh khởi do sự va chạm của vật và đối tượng. Điều này đã được nói trong Chú giải: "Thật vậy, không có xúc nào trong bốn cõi mà không có tướng xúc chạm. Tuy nhiên, vị va chạm chỉ có ở xúc thuộc năm cửa. Thật vậy, đối với xúc thuộc năm cửa, có cả tên gọi là 'tướng xúc chạm' và 'vị va chạm'; đối với xúc thuộc cửa ý, chỉ có tên gọi là 'tướng xúc chạm', chứ không có 'vị va chạm'."

Idañca vatvā idaṃ suttaṃ ābhataṃ – ‘‘yathā, mahārāja, dve meṇḍā yujjheyyuṃ, tesu yathā eko meṇḍo evaṃ cakkhu daṭṭhabbaṃ, yathā dutiyo meṇḍo evaṃ rūpaṃ daṭṭhabbaṃ; yathā tesaṃ sannipāto evaṃ phasso daṭṭhabbo’’. Evaṃ phusanalakkhaṇo ca phasso, saṅghaṭṭanaraso ca. ‘‘Yathā, mahārāja, dve [Pg.152] sammā vajjeyyuṃ…pe… dve pāṇī vajjeyyuṃ, yathā eko pāṇi evaṃ cakkhu daṭṭhabbaṃ, yathā dutiyo pāṇi evaṃ rūpaṃ daṭṭhabbaṃ, yathā tesaṃ sannipāto evaṃ phasso daṭṭhabbo. Evaṃ phusanalakkhaṇo ca phasso saṅghaṭṭanaraso cā’’ti (mi. pa. 2.3.8) vitthāro.

Và sau khi nói điều này, kinh này đã được trích dẫn: "Tâu Đại vương, ví như hai con cừu đực húc nhau; trong đó, nên xem nhãn như một con cừu, nên xem sắc như con cừu thứ hai; nên xem xúc như sự va chạm của chúng. Như vậy, xúc vừa có tướng xúc chạm, vừa có vị va chạm. Tâu Đại vương, ví như hai cái chũm chọe được đánh vào nhau... (vân vân)... hai bàn tay được vỗ vào nhau; nên xem nhãn như một bàn tay, nên xem sắc như bàn tay thứ hai; nên xem xúc như sự va chạm của chúng. Như vậy, xúc vừa có tướng xúc chạm, vừa có vị va chạm." (Đây là phần) chi tiết.

Yathā vā ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā’’tiādīsu (dha. sa. 1352, 1354) cakkhuviññāṇādīni cakkhuādināmena vuttāni, evamidhāpi tāni cakkhuādināmena vuttānīti veditabbāni. Tasmā ‘evaṃ cakkhu daṭṭhabba’ntiādīsu evaṃ cakkhuviññāṇaṃ daṭṭhabbanti iminā nayena attho veditabbo. Evaṃ sante cittārammaṇasaṅghaṭṭanato imasmimpi sutte kiccaṭṭheneva rasena saṅghaṭṭanarasoti siddho hoti.

Hoặc, cũng như trong các đoạn như "sau khi thấy sắc bằng mắt" v.v..., nhãn thức v.v... được gọi bằng tên "nhãn" v.v..., cũng vậy, ở đây cũng nên hiểu rằng chúng (nhãn thức v.v...) được gọi bằng tên "nhãn" v.v... Do đó, trong các đoạn như "nên xem nhãn như vậy" v.v..., ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp này là "nên xem nhãn thức như vậy". Khi như vậy, do sự va chạm của tâm và đối tượng, ý nghĩa rằng (xúc) có vị va chạm theo nghĩa là phận sự được xác lập ngay cả trong kinh này.

Tikasannipātasaṅkhātassa pana attano kāraṇassa vasena paveditattā sannipātapaccupaṭṭhāno. Ayañhi tattha tattha ‘‘tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti evaṃ kāraṇassa vasena paveditoti. Imassa ca suttapadassa tiṇṇaṃ saṅgatiyā phassoti ayamattho; na saṅgatimattameva phassoti.

Hơn nữa, do được biết đến một cách đặc biệt bởi năng lực của nguyên nhân của chính nó, được gọi là sự hội tụ của ba pháp, nên (xúc) có sự hội tụ là hiện trạng. Quả vậy, ở chỗ này chỗ kia, xúc này được biết đến một cách đặc biệt bởi năng lực của nguyên nhân như vầy: 'Sự gặp gỡ của ba pháp là xúc'. Và ý nghĩa của câu kinh này là: 'Do sự gặp gỡ của ba pháp nên có xúc'; chứ không phải 'chỉ sự gặp gỡ đơn thuần là xúc'.

Evaṃ paveditattā pana tenevākārena paccupaṭṭhātīti sannipātapaccupaṭṭhānoti vutto. Phalaṭṭhena pana paccupaṭṭhānenesa vedanāpaccupaṭṭhāno nāma hoti. Vedanañhesa paccupaṭṭhāpeti uppādetīti attho. Uppādayamāno ca yathā bahiddhā uṇhapaccayāpi lākhāsaṅkhātadhātunissitā usmā attano nissaye mudubhāvakārī hoti, na attano paccayabhūtepi bahiddhā vītaccitaṅgārasaṅkhāte uṇhabhāve, evaṃ vatthārammaṇasaṅkhātaaññapaccayopi samāno, cittanissitattā attano nissayabhūte citte eva esa vedanuppādako hoti, na attano paccayabhūtepi vatthumhi ārammaṇe vāti veditabbo. Tajjāsamannāhārena pana indriyena ca parikkhate visaye anantarāyena uppajjanato esa āpāthagatavisayapadaṭṭhānoti vuccati.

Hơn nữa, do được biết đến một cách đặc biệt như vậy, nên nó hiện khởi với chính trạng thái ấy, vì thế được gọi là 'có sự hội tụ là hiện trạng'. Lại nữa, với hiện trạng có ý nghĩa là quả, xúc này được gọi là 'có thọ là hiện trạng'. Quả vậy, xúc này làm cho thọ hiện khởi, làm cho sanh khởi, đó là ý nghĩa. Và trong khi làm sanh khởi, ví như ở bên ngoài, hơi nóng nương vào chất liệu gọi là cánh kiến, dù có sức nóng làm duyên, cũng chỉ làm cho vật nương của nó có trạng thái mềm mại, chứ không (làm mềm mại) trạng thái nóng được gọi là than hồng không có ngọn lửa ở bên ngoài, dù đó là duyên của chính nó. Cũng vậy, xúc này, dù có duyên khác được gọi là vật và cảnh, do nương vào tâm, nên chỉ làm sanh khởi thọ trong tâm là vật nương của nó, chứ không (làm sanh khởi thọ) trong vật hay cảnh, dù đó là duyên của nó. Nên hiểu như vậy. Lại nữa, do sanh khởi không có chướng ngại trong cảnh đã được chuẩn bị bởi tác ý thích hợp và bởi căn, nên xúc này được gọi là 'có cảnh đã đi vào tầm (của căn) làm nhân cần thiết'.

Vedayatīti vedanā. Sā vedayitalakkhaṇā, anubhavanarasā iṭṭhākārasambhogarasā vā, cetasikaassādapaccupaṭṭhānā, passaddhipadaṭṭhānā.

Cảm thọ, vì vậy gọi là thọ. Thọ ấy có sự cảm thọ là tướng trạng, có sự trải nghiệm là phận sự, hoặc có sự hưởng dụng trạng thái khả ái (của đối tượng) là phận sự, có sự thưởng thức của tâm sở là hiện trạng, có sự an tịnh là nhân cần thiết.

‘Catubhūmikavedanā [Pg.153] hi novedayitalakkhaṇā nāma natthi. Anubhavanarasatā pana sukhavedanāyameva labbhatī’ti vatvā puna taṃ vādaṃ paṭikkhipitvā ‘sukhavedanā vā hotu, dukkhavedanā vā, adukkhamasukhavedanā vā, sabbā anubhavanarasā’ti vatvā ayamattho dīpito – ārammaṇarasānubhavanaṭṭhānaṃ patvā sesasampayuttadhammā ekadesamattakameva anubhavanti. Phassassa hi phusanamattakameva hoti, saññāya sañjānanamattakameva, cetanāya cetanāmattakameva, viññāṇassa vijānanamattakameva. Ekaṃsato pana issaravatāya vissavitāya sāmibhāvena vedanāva ārammaṇarasaṃ anubhavati.

Sau khi nói: 'Quả vậy, không có thọ nào trong bốn cõi mà không có tướng trạng cảm thọ. Nhưng phận sự trải nghiệm chỉ có được ở lạc thọ', rồi lại bác bỏ quan điểm đó và nói: 'Dù là lạc thọ, khổ thọ, hay bất khổ bất lạc thọ, tất cả đều có phận sự trải nghiệm', ý nghĩa này được làm sáng tỏ: Khi đến chỗ trải nghiệm vị của đối tượng, các pháp tương ưng còn lại chỉ trải nghiệm một phần nhỏ. Quả vậy, đối với xúc, chỉ có sự chạm vào; đối với tưởng, chỉ có sự ghi nhận; đối với tư, chỉ có sự chủ ý; đối với thức, chỉ có sự biết. Nhưng một cách chắc chắn, với quyền năng, với sự thích hợp, với vai trò làm chủ, chỉ có thọ mới trải nghiệm vị của đối tượng.

Rājā viya hi vedanā, sūdo viya sesadhammā. Yathā sūdo nānārasabhojanaṃ sampādetvā peḷāya pakkhipitvā lañchanaṃ datvā rañño santike otāretvā lañchanaṃ bhinditvā peḷaṃ vivaritvā sabbasūpabyañjanehi aggaggaṃ ādāya bhājane pakkhipitvā sadosaniddosabhāvavīmaṃsanatthaṃ ajjhoharati, tato rañño nānaggarasabhojanaṃ upanāmeti. Rājā issaravatāya vissavitāya sāmī hutvā icchiticchitaṃ bhuñjati. Tattha hi sūdassa bhattavīmaṃsanamattamiva avasesadhammānaṃ ārammaṇarasassa ekadesānubhavanaṃ. Yathā hi sūdo bhattekadesamattameva vīmaṃsati evaṃ sesadhammāpi ārammaṇarasekadesameva anubhavanti. Yathā pana rājā issaravatāya vissavitāya sāmī hutvā yadicchakaṃ bhuñjati, evaṃ vedanāpi issaravatāya vissavitāya sāmibhāvena ārammaṇarasaṃ anubhavati. Tasmā anubhavanarasāti vuccati.

Quả vậy, thọ giống như vua, các pháp còn lại giống như đầu bếp. Ví như người đầu bếp chuẩn bị xong món ăn nhiều hương vị, cho vào tráp, niêm phong lại, đặt xuống gần vua, phá niêm phong, mở tráp ra, lấy phần ngon nhất từ tất cả các món canh và món ăn, cho vào một cái bát, rồi nếm thử để kiểm tra xem có độc hay không, sau đó dâng món ăn thượng vị nhiều hương vị lên vua. Nhà vua, với quyền năng, với sự thích hợp, trở thành người chủ, ăn món mình muốn. Ở đây, quả vậy, sự trải nghiệm một phần vị của đối tượng của các pháp còn lại giống như việc người đầu bếp chỉ nếm thử món ăn. Quả vậy, ví như người đầu bếp chỉ nếm thử một phần nhỏ món ăn, cũng vậy, các pháp còn lại cũng chỉ trải nghiệm một phần vị của đối tượng. Nhưng ví như nhà vua, với quyền năng, với sự thích hợp, trở thành người chủ, ăn theo ý muốn, cũng vậy, thọ, với quyền năng, với sự thích hợp, với vai trò làm chủ, trải nghiệm vị của đối tượng. Vì vậy, được gọi là 'có phận sự trải nghiệm'.

Dutiye atthavikappe ayaṃ idha adhippetā vedanā yathā vā tathā vā ārammaṇassa iṭṭhākārameva sambhuñjatīti iṭṭhākārasambhogarasāti vuttā. Cetasikaassādato panesā attano sabhāveneva upaṭṭhānaṃ sandhāya cetasikaassādapaccupaṭṭhānāti vuttā. Yasmā pana ‘‘passaddhikāyo sukhaṃ vedeti’’ tasmā passaddhipadaṭṭhānāti veditabbā.

Trong cách giải thích ý nghĩa thứ hai, thọ này được ngụ ý ở đây, dù thế nào đi nữa, cũng chỉ hưởng dụng trạng thái khả ái của đối tượng, vì vậy được gọi là 'có phận sự hưởng dụng trạng thái khả ái'. Lại nữa, thọ này, do là sự thưởng thức của tâm sở, nhắm đến sự hiện khởi bằng chính tự tánh của nó, nên được gọi là 'có sự thưởng thức của tâm sở là hiện trạng'. Lại nữa, bởi vì (có câu) 'người có thân an tịnh cảm thọ lạc', do đó, nên được biết là 'có sự an tịnh là nhân cần thiết'.

Nīlādibhedaṃ ārammaṇaṃ sañjānātīti saññā. Sā sañjānanalakkhaṇā paccābhiññāṇarasā. Catubhūmikasaññā hi nosañjānanalakkhaṇā nāma natthi[Pg.154]. Sabbā sañjānanalakkhaṇāva. Yā panettha abhiññāṇena sañjānāti sā paccābhiññāṇarasā nāma hoti.

Ghi nhận đối tượng có sự khác biệt như xanh, v.v., vì vậy gọi là tưởng. Tưởng ấy có sự ghi nhận là tướng trạng, có sự nhận biết lại là phận sự. Quả vậy, không có tưởng nào trong bốn cõi mà không có tướng trạng ghi nhận. Tất cả đều có tướng trạng ghi nhận. Tưởng nào trong số này ghi nhận bằng dấu hiệu, tưởng đó được gọi là có phận sự nhận biết lại.

Tassā, vaḍḍhakissa dārumhi abhiññāṇaṃ katvā puna tena abhiññāṇena taṃ paccābhijānanakāle, purisassa kāḷatilakādiabhiññāṇaṃ sallakkhetvā puna tena abhiññāṇena asuko nāma esoti tassa paccābhijānanakāle, rañño piḷandhanagopakabhaṇḍāgārikassa tasmiṃ tasmiṃ piḷandhane nāmapaṇṇakaṃ bandhitvā ‘asukaṃ piḷandhanaṃ nāma āharā’ti vutte dīpaṃ jāletvā ratanagabbhaṃ pavisitvā paṇṇaṃ vācetvā tassa tasseva piḷandhanassa āharaṇakāle ca pavatti veditabbā.

Diễn biến của tưởng ấy nên được biết (qua các ví dụ sau): vào lúc người thợ mộc, sau khi làm dấu trên gỗ, nhận biết lại miếng gỗ đó bằng dấu hiệu ấy; vào lúc, sau khi ghi nhận dấu hiệu như nốt ruồi đen, v.v. của một người, lại nhận biết người đó bằng dấu hiệu ấy rằng 'đây là người tên là vậy'; và vào lúc người giữ kho trông coi đồ trang sức của vua, sau khi buộc một mảnh giấy ghi tên vào mỗi món đồ trang sức, khi được bảo 'hãy mang món đồ trang sức tên là vậy đến đây', đã thắp đèn lên, đi vào kho báu, đọc mảnh giấy, rồi mang chính món đồ trang sức đó đến.

Aparo nayo – sabbasaṅgāhikavasena hi sañjānanalakkhaṇā saññā. Punasañjānanapaccayanimittakaraṇarasā, dāruādīsu tacchakādayo viya. Yathāgahitanimittavasena abhinivesakaraṇapaccupaṭṭhānā, hatthidassakaandhā viya. Ārammaṇe anogāḷhavuttitāya aciraṭṭhānapaccupaṭṭhānā vā, vijju viya. Yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā, tiṇapurisakesu migapotakānaṃ ‘purisā’ti uppannasaññā viya. Yā panettha ñāṇasampayuttā hoti sā saññā ñāṇameva anuvattati. Sasambhārapathavīādīsu sesadhammā pathavīādīni viyāti veditabbā.

Một phương pháp khác: Quả vậy, theo cách bao quát tất cả, tưởng có sự ghi nhận là tướng trạng. Có phận sự làm ra dấu hiệu là duyên để ghi nhận lại, giống như những người thợ mộc, v.v. đối với gỗ, v.v. Có sự tạo ra sự chấp thủ là hiện trạng, do năng lực của dấu hiệu đã được nắm bắt, giống như những người mù xem voi. Hoặc có sự không tồn tại lâu dài là hiện trạng, do không có sự đi sâu vào đối tượng, giống như tia chớp. Có đối tượng hiện khởi như thế nào thì đó là nhân cần thiết, giống như tưởng sanh khởi nơi những con nai con rằng 'đó là người' đối với những hình nộm bằng cỏ. Tưởng nào trong số này tương ưng với trí, tưởng đó đi theo trí, giống như các pháp còn lại đi theo đất, v.v. trong (hợp thể) đất có các thành phần phụ thuộc, v.v. Nên được biết như vậy.

Cetayatīti cetanā saddhiṃ attanā sampayuttadhamme ārammaṇe abhisandahatīti attho. Sā cetayitalakkhaṇā, cetanābhāvalakkhaṇāti attho. Āyūhanarasā. Catubhūmikacetanā hi nocetayitalakkhaṇā nāma natthi. Sabbā cetayitalakkhaṇāva. Āyūhanarasatā pana kusalākusalesu eva hoti. Kusalākusalakammāyūhanaṭṭhānañhi patvā sesasampayuttadhammānaṃ ekadesamattakameva kiccaṃ hoti. Cetanā pana atirekaussāhā atirekavāyāmā, diguṇussāhā diguṇavāyāmā. Tenāhu porāṇā – ‘‘thāvariyasabhāvasaṇṭhitā ca panesā cetanā’’ti. Thāvariyoti khettasāmī vuccati. Yathā khettasāmī puriso pañcapaṇṇāsa balipurise gahetvā ‘lāyissāmī’ti ekato khettaṃ otarati. Tassa atireko ussāho atireko vāyāmo, diguṇo ussāho diguṇo vāyāmo hoti, ‘nirantaraṃ gaṇhathā’tiādīni vadati, sīmaṃ ācikkhati, tesaṃ surābhattagandhamālādīni jānāti, maggaṃ samakaṃ harati. Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ[Pg.155]. Khettasāmipuriso viya hi cetanā. Pañcapaṇṇāsa balipurisā viya cittaṅgavasena uppannā pañcapaṇṇāsa kusalā dhammā. Khettasāmipurisassa diguṇussāhadiguṇavāyāmakaraṇakālo viya kusalākusalakammāyūhanaṭṭhānaṃ patvā cetanāya diguṇussāho diguṇavāyāmo hoti. Evamassā āyūhanarasatā veditabbā.

Cetanā (tư) là cái thúc giục (cetayati). Nghĩa là, nó gắn kết các pháp tương ưng với chính nó vào đối tượng. Nó có trạng thái là thúc giục, nghĩa là có trạng thái là tư. Nó có phận sự là tích tập. Thật vậy, không có tư nào trong bốn cõi mà không có trạng thái là thúc giục. Tất cả đều có trạng thái là thúc giục. Nhưng phận sự tích tập chỉ có ở các pháp thiện và bất thiện. Thật vậy, khi đến nơi tích tập nghiệp thiện và bất thiện, các pháp tương ưng khác chỉ có một phần nhiệm vụ. Nhưng tư thì có sự nỗ lực vượt trội, có sự tinh tấn vượt trội, có sự nỗ lực gấp đôi, có sự tinh tấn gấp đôi. Do đó, các vị cổ sư đã nói: “Tư này có bản chất vững chắc”. Thāvariya được gọi là chủ ruộng. Giống như một người chủ ruộng, sau khi tập hợp năm mươi lăm người làm công, đi xuống ruộng cùng một lúc với ý định ‘ta sẽ gặt’. Người ấy có sự nỗ lực vượt trội, có sự tinh tấn vượt trội, có sự nỗ lực gấp đôi, có sự tinh tấn gấp đôi, nói những lời như ‘hãy gặt liên tục’, chỉ ra ranh giới, biết về rượu, cơm, hương, hoa… cho họ, và dẫn đường đi một cách đồng đều. Điều này cần được hiểu như vậy. Thật vậy, tư giống như người chủ ruộng. Năm mươi lăm pháp thiện sanh khởi do thành phần của tâm giống như năm mươi lăm người làm công. Giống như thời điểm người chủ ruộng nỗ lực gấp đôi, tinh tấn gấp đôi, thì khi tư đến nơi tích tập nghiệp thiện và bất thiện, nó có sự nỗ lực gấp đôi, sự tinh tấn gấp đôi. Như vậy, phận sự tích tập của nó cần được hiểu.

Sā panesā saṃvidahanapaccupaṭṭhānā. Saṃvidahamānā hi ayaṃ upaṭṭhāti, sakiccaparakiccasādhakā, jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakīādayo viya. Yathā hi jeṭṭhasisso upajjhāyaṃ dūratova āgacchantaṃ disvā sayaṃ adhīyamāno itarepi dārake attano attano ajjhayanakamme pavattayati, tasmiñhi adhīyituṃ āraddhe tepi adhīyanti, tadanuvattitāya. Yathā ca mahāvaḍḍhakī sayaṃ tacchanto itarepi tacchake attano attano tacchanakamme pavattayati, tasmiñhi tacchituṃ āraddhe tepi tacchanti, tadanuvattitāya. Yathā ca yodhanāyako sayaṃ yujjhamāno itarepi yodhe sampahāravuttiyaṃ pavattayati, tasmiñhi yujjhituṃ āraddhe tepi anivattamānā yujjhanti, tadanuvattitāya. Evamesāpi attano kiccena ārammaṇe pavattamānā aññepi sampayuttadhamme attano attano kiriyāya pavatteti. Tassā hi attano kiccaṃ āraddhāya, taṃsampayuttāpi ārabhanti. Tena vuttaṃ – ‘sakiccaparakiccasādhakā, jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakīādayo viyā’ti. Accāyikakammānussaraṇādīsu ca panāyaṃ sampayuttānaṃ ussāhanabhāvena pavattamānā pākaṭā hotīti veditabbā.

Lại nữa, tư này có sự hiện khởi là sắp đặt. Thật vậy, nó hiện khởi như là đang sắp đặt, giống như người học trò cả, người thợ mộc cả, v.v., là những người hoàn thành công việc của mình và của người khác. Thật vậy, giống như người học trò cả, khi thấy thầy tế độ từ xa đến, tự mình tụng đọc và cũng khiến các đứa trẻ khác thực hiện công việc học tập của riêng chúng; vì khi người ấy bắt đầu tụng đọc, những đứa trẻ kia cũng tụng đọc theo. Và giống như người thợ mộc cả, tự mình đẽo gọt và cũng khiến các thợ mộc khác thực hiện công việc đẽo gọt của riêng họ; vì khi người ấy bắt đầu đẽo gọt, những người thợ mộc kia cũng đẽo gọt theo. Và giống như người tướng quân, tự mình chiến đấu và cũng khiến các binh lính khác tham gia vào trận chiến; vì khi người ấy bắt đầu chiến đấu, những binh lính kia cũng chiến đấu không lùi bước, noi theo người ấy. Cũng vậy, tư này, khi đang diễn tiến trên đối tượng bằng phận sự của mình, cũng khiến các pháp tương ưng khác diễn tiến trong phận sự của riêng chúng. Thật vậy, khi phận sự của nó được bắt đầu, các pháp tương ưng với nó cũng bắt đầu. Do đó, đã nói rằng: ‘Giống như người học trò cả, người thợ mộc cả, v.v., là những người hoàn thành công việc của mình và của người khác’. Và lại nữa, cần phải hiểu rằng, trong các trường hợp như tưởng nhớ đến việc làm khẩn cấp, v.v., tư này trở nên rõ ràng khi nó diễn tiến với bản chất là sự khích lệ các pháp tương ưng.

‘Ārammaṇaṃ cintetī’ti cittanti nayena cittassa vacanattho vutto eva. Lakkhaṇādito pana vijānanalakkhaṇaṃ cittaṃ, pubbaṅgamarasaṃ, sandahanapaccupaṭṭhānaṃ, nāmarūpapadaṭṭhānaṃ. Catubhūmakacittañhi novijānanalakkhaṇaṃ nāma natthi. Sabbaṃ vijānanalakkhaṇameva. Dvāraṃ pana patvā ārammaṇavibhāvanaṭṭhāne cittaṃ pubbaṅgamaṃ purecārikaṃ hoti. Cakkhunā hi diṭṭhaṃ rūpārammaṇaṃ citteneva vijānāti…pe… manena viññātaṃ dhammārammaṇaṃ citteneva vijānāti. Yathā hi nagaraguttiko nāma nagaramajjhe siṅghāṭake nisīditvā ‘ayaṃ nevāsiko ayaṃ āgantuko’ti āgatāgataṃ janaṃ upadhāreti vavatthapeti – evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Vuttampi cetaṃ mahātherena – ‘‘yathā, mahārāja[Pg.156], nagaraguttiko nāma majjhe nagarassa siṅghāṭake nisinno puratthimato disato purisaṃ āgacchantaṃ passeyya… pacchimato… dakkhiṇato… uttarato disato purisaṃ āgacchantaṃ passeyya, evameva kho, mahārāja, yaṃ cakkhunā rūpaṃ passati taṃ viññāṇena vijānāti, yaṃ sotena saddaṃ suṇāti, ghānena gandhaṃ ghāyati, jivhāya rasaṃ sāyati, kāyena phoṭṭhabbaṃ phusati, manasā dhammaṃ vijānāti, taṃ viññāṇena vijānātī’’ti (mi. pa. 2.3.12). Evaṃ dvāraṃ patvā ārammaṇavibhāvanaṭṭhāne cittameva pubbaṅgamaṃ purecārikaṃ. Tasmā pubbaṅgamarasanti vuccati.

Ngữ nguyên của tâm (citta) đã được nói đến theo phương pháp ‘Tâm là cái suy tư về đối tượng’. Nhưng về phương diện trạng thái, v.v., tâm có trạng thái là biết, có phận sự là đi trước, có sự hiện khởi là sự nối tiếp, có nhân cần thiết là danh và sắc. Thật vậy, không có tâm nào trong bốn cõi mà không có trạng thái là biết. Tất cả đều có trạng thái là biết. Lại nữa, khi đến cửa (giác quan) tại nơi làm rõ đối tượng, tâm đi trước, dẫn đầu. Thật vậy, đối tượng sắc được thấy bằng mắt, nó biết bằng chính tâm… đối tượng pháp được biết bằng ý, nó biết bằng chính tâm. Giống như người gác cổng, ngồi ở ngã tư giữa thành phố, nhận biết và xác định những người đến và đi rằng ‘đây là người dân địa phương, đây là người khách lạ’ – điều này cần được hiểu như vậy. Và điều này cũng đã được Đại Trưởng lão nói: “Thưa Đại vương, giống như người gác cổng ngồi ở ngã tư giữa thành phố, có thể thấy một người đàn ông đến từ phương đông… từ phương tây… từ phương nam… từ phương bắc, cũng vậy, thưa Đại vương, sắc nào mà người ta thấy bằng mắt, người ta biết nó bằng thức; âm thanh nào mà người ta nghe bằng tai, mùi nào mà người ta ngửi bằng mũi, vị nào mà người ta nếm bằng lưỡi, vật xúc chạm nào mà người ta cảm nhận bằng thân, pháp nào mà người ta biết bằng ý, người ta biết nó bằng thức”. Như vậy, khi đến cửa (giác quan) tại nơi làm rõ đối tượng, chính tâm đi trước, dẫn đầu. Do đó, nó được gọi là có phận sự đi trước.

Tadetaṃ pacchimaṃ pacchimaṃ uppajjamānaṃ purimaṃ purimaṃ nirantaraṃ katvā sandahanameva upaṭṭhātīti sandahanapaccupaṭṭhānaṃ. Pañcavokārabhave panassa niyamato nāmarūpaṃ, catuvokārabhave nāmameva padaṭṭhānaṃ. Tasmā nāmarūpapadaṭṭhānanti vuttaṃ.

Tâm này, khi sanh khởi sau và sau, làm cho tâm trước và trước trở nên liên tục, nó hiện khởi như là sự nối tiếp, do đó gọi là có sự hiện khởi là sự nối tiếp. Lại nữa, trong cõi năm uẩn, nhân cần thiết của nó chắc chắn là danh và sắc; trong cõi bốn uẩn, chỉ có danh là nhân cần thiết. Do đó, đã được nói là có nhân cần thiết là danh và sắc.

Kiṃ panetaṃ cittaṃ purimaniddiṭṭhacittena saddhiṃ ekameva udāhu aññanti? Ekameva. Atha kasmā purimaniddiṭṭhaṃ puna vuttanti? Avicāritaṃ etaṃ aṭṭhakathāyaṃ. Ayaṃ panettha yutti – yathā hi rūpādīni upādāya paññattā sūriyādayo na atthato rūpādīhi aññe honti, teneva yasmiṃ samaye sūriyo udeti tasmiṃ samaye tassa tejasaṅkhātaṃ rūpampīti. Evaṃ vuccamānepi na rūpādīhi añño sūriyo nāma atthi. Na tathā cittaṃ; phassādayo dhamme upādāya paññāpiyati; atthato panetaṃ tehi aññameva. Tena ‘yasmiṃ samaye cittaṃ uppannaṃ hoti ekaṃseneva tasmiṃ samaye phassādīhi atthato aññameva taṃ hotī’ti imassatthassa dīpanatthāya etaṃ puna vuttanti veditabbaṃ.

Vậy phải chăng tâm này cùng với tâm đã được chỉ định trước là một hay là khác? Là một. Vậy tại sao tâm đã được chỉ định trước lại được nói đến lần nữa? Điều này không được xem xét trong Chú giải. Đây là lý lẽ hợp lý trong trường hợp này: ví như mặt trời v.v... được chế định dựa vào sắc v.v... về phương diện thực thể không phải là khác với sắc v.v..., chính vì thế vào lúc mặt trời mọc, vào lúc ấy sắc được gọi là ánh sáng của nó cũng (mọc lên). Dù được nói như vậy, không có cái gọi là mặt trời khác với sắc v.v... Tâm không giống như vậy; (tâm) không được chế định dựa vào các pháp như xúc v.v...; nhưng về phương diện thực thể, tâm này thực sự khác với chúng. Do đó, cần phải hiểu rằng điều này được nói lại để làm sáng tỏ ý nghĩa này: ‘Vào lúc tâm sanh khởi, chắc chắn vào lúc ấy, tâm ấy về phương diện thực thể thực sự khác với xúc v.v...’.

Yathā ca ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti…pe… pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti vedanā hotī’’tiādīsu (dha. sa. 160) pana bhāventena vavatthāpite samaye yo bhāveti na so atthato uppajjati nāma, teneva tattha yathā ‘‘phasso hoti vedanā hotī’’ti vuttaṃ, na evaṃ ‘‘yo bhāveti so hotī’’ti vuttaṃ. ‘‘Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’tiādīsu pana cittena vavatthāpite samaye samayavavatthāpitaṃ cittaṃ na tathā atthato nuppajjati[Pg.157]. Yatheva pana tadā ‘phasso hoti vedanā hoti’, tathā ‘cittampi hotī’ti imassapi atthassa dīpanatthamidaṃ puna vuttanti veditabbaṃ. Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – uddesavāre saṅgaṇhanatthaṃ niddesavāre ca vibhajanatthaṃ purimena hi ‘citta’-saddena kevalaṃ samayo vavatthāpito. Tasmiṃ pana cittena vavatthāpitasamaye ye dhammā honti tesaṃ dassanatthaṃ ‘‘phasso hotī’’tiādi āraddhaṃ. Cittañcāpi tasmiṃ samaye hotiyeva. Tasmā tassāpi saṅgaṇhanatthametaṃ puna vuttaṃ. Imasmiñca ṭhāne etasmiṃ avuccamāne ‘‘katamaṃ tasmiṃ samaye citta’’nti na sakkā bhaveyya niddesavāre vibhajituṃ. Evamassa vibhajanaṃyeva parihāyetha. Tasmā tassa niddesavāre vibhajanatthampi etañca vuttanti veditabbaṃ.

Và cũng như trong các đoạn kinh như: “Vào lúc vị ấy tu tập đạo lộ để tái sanh vào cõi Sắc giới...đề mục đất biến xứ, vào lúc ấy có xúc, có thọ”, trong thời điểm được xác định bởi người đang tu tập, người đang tu tập ấy về phương diện thực thể không thực sự sanh khởi, chính vì thế ở đây đã được nói rằng: “có xúc, có thọ”, chứ không nói rằng: “người đang tu tập ấy có mặt”. Tuy nhiên, trong các đoạn kinh như: “Vào lúc tâm thiện Dục giới sanh khởi”, trong thời điểm được xác định bởi tâm, tâm được xác định bởi thời điểm ấy không phải là không sanh khởi về phương diện thực thể theo cách như vậy. Nhưng cũng như vào lúc ấy ‘có xúc, có thọ’, tương tự như vậy ‘cũng có tâm’, cần phải hiểu rằng điều này được nói lại để làm sáng tỏ ý nghĩa này. Đây là kết luận trong trường hợp này: (từ ‘tâm’ được nói lại) nhằm mục đích bao gồm trong phần Đề Cương và phân tích trong phần Tường Giải. Thật vậy, với từ ‘tâm’ trước đó, chỉ có thời điểm được xác định. Nhưng trong thời điểm được xác định bởi tâm ấy, để chỉ ra các pháp hiện hữu, (Đức Phật) đã bắt đầu với “có xúc” v.v... Và tâm cũng thực sự có mặt vào lúc ấy. Do đó, để bao gồm cả nó, từ ‘tâm’ này đã được nói lại. Và ở đây, nếu điều này không được nói đến, thì trong phần Tường Giải sẽ không thể phân tích rằng: “Thế nào là tâm vào lúc ấy?”. Như vậy, phần phân tích về nó sẽ bị thiếu sót. Do đó, cần phải hiểu rằng điều này được nói đến cũng nhằm mục đích phân tích nó trong phần Tường Giải.

Yasmā vā ‘‘uppannaṃ hotī’’ti ettha cittaṃ uppannanti etaṃ desanāsīsameva, ‘na pana cittaṃ ekameva uppajjatī’ti aṭṭhakathāyaṃ vicāritaṃ, tasmā cittaṃ ‘‘uppanna’’nti etthāpi cittamattameva aggahetvā paropaṇṇāsakusaladhammehi saddhiṃyeva cittaṃ gahitaṃ. Evaṃ tattha saṅkhepato sabbepi cittacetasikadhamme gahetvā idha sarūpena pabhedato dassetuṃ ‘‘phasso hotī’’tiādi āraddhaṃ. Iti phassādayo viya cittampi vuttamevāti veditabbaṃ.

Hoặc là, vì trong câu “đã sanh khởi”, câu “tâm đã sanh khởi” này chỉ là phần tiêu đề của bài pháp, và trong Chú giải đã xem xét rằng ‘tâm không sanh khởi một mình’, do đó, ngay cả trong câu “tâm đã sanh khởi”, không chỉ lấy riêng tâm mà tâm được hiểu là cùng với hơn năm mươi pháp thiện. Như vậy, sau khi đã trình bày tất cả các pháp tâm và tâm sở một cách tóm tắt ở đó, ở đây (Đức Phật) đã bắt đầu với “có xúc” v.v... để trình bày chúng theo tự tánh và theo sự phân loại. Do đó, cần phải hiểu rằng cũng như xúc v.v..., tâm cũng đã được nói đến.

Dhammuddesavāro

Phần Đề Cương Về Các Pháp

Jhānaṅgarāsivaṇṇanā

Giải Thích Về Nhóm Các Chi Thiền

Vitakketīti vitakko; vitakkanaṃ vā vitakko; ūhananti vuttaṃ hoti. Svāyaṃ ārammaṇe cittassa abhiniropanalakkhaṇo. So hi ārammaṇe cittaṃ āropeti. Yathā hi koci rājavallabhaṃ ñātiṃ vā mittaṃ vā nissāya rājagehaṃ ārohati, evaṃ vitakkaṃ nissāya cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati. Tasmā so ārammaṇe cittassa abhiniropanalakkhaṇoti vutto. Nāgasenatthero panāha – ākoṭanalakkhaṇo vitakko. ‘‘Yathā, mahārāja, bherī ākoṭitā atha pacchā anuravati anusaddāyati, evameva kho, mahārāja, yathā ākoṭanā evaṃ vitakko daṭṭhabbo. Yathā pacchā anuravanā anusaddāyanā evaṃ vicāro daṭṭhabbo’’ti (mi. pa. 2.3.14 thokaṃ visadisaṃ). Svāyaṃ āhananapariyāhananaraso. Tathā hi tena yogāvacaro ārammaṇaṃ vitakkāhataṃ vitakkapariyāhataṃ karotīti vuccati. Ārammaṇe cittassa ānayanapaccupaṭṭhāno.

Nó suy nghĩ, vì vậy nó là tầm (vitakka); hoặc tầm là sự suy nghĩ; có nghĩa là sự tư duy. Trạng thái này có đặc tướng là hướng tâm đến đối tượng. Thật vậy, nó đưa tâm lên đối tượng. Ví như một người nào đó nhờ vào người thân hoặc bạn bè thân cận với nhà vua mà vào được hoàng cung, cũng vậy, nhờ vào tầm mà tâm hướng đến đối tượng. Do đó, nó được gọi là có đặc tướng hướng tâm đến đối tượng. Tuy nhiên, Trưởng lão Nāgasena nói: Tầm có đặc tướng là sự gõ vào. “Tâu Đại vương, ví như khi một cái trống được gõ vào, sau đó nó vang vọng và dội lại, cũng vậy, tâu Đại vương, tầm cần được xem như là sự gõ vào, và tứ cần được xem như là sự vang vọng và dội lại sau đó” (Mi. Pa. 2.3.14, có chút khác biệt). Trạng thái này có phận sự là đập và đập xung quanh. Thật vậy, nhờ nó mà hành giả được cho là làm cho đối tượng bị tầm đập vào, bị tầm đập xung quanh. Nó có biểu hiện là mang tâm đến đối tượng.

Ārammaṇe [Pg.158] tena cittaṃ vicaratīti vicāro; vicaraṇaṃ vā vicāro. Anusañcaraṇanti vuttaṃ hoti. Svāyaṃ ārammaṇānumajjanalakkhaṇo. Tattha sahajātānuyojanaraso. Cittassa anuppabandhapaccupaṭṭhāno. Santepi ca nesaṃ katthaci aviyoge oḷārikaṭṭhena pubbaṅgamaṭṭhena ca ghaṇṭābhighāto viya abhiniropanaṭṭhena ca cetaso paṭhamābhinipāto vitakko. Sukhumaṭṭhena anumajjanasabhāvaṭṭhena ca ghaṇṭānuravo viya anuppabandho vicāro. Vipphāravā cettha vitakko, paṭhamuppattikāle paripphandabhūto cittassa. Ākāse uppatitukāmassa pakkhino pakkhavikkhepo viya. Padumābhimukhapāto viya ca gandhānubaddhacetaso bhamarassa. Santavutti vicāro nātiparipphandanabhāvo cittassa, ākāse uppatitassa pakkhino pakkhappasāraṇaṃ viya, paribbhamanaṃ viya ca padumābhimukhapatitassa bhamarassa padumassa uparibhāge.

Tâm di chuyển trên đối tượng nhờ nó, vì vậy nó là tứ (vicāra); hoặc tứ là sự di chuyển. Có nghĩa là sự đi lại liên tục. Trạng thái này có đặc tướng là khảo sát đối tượng. Nó có phận sự là gắn kết các pháp đồng sanh. Nó có biểu hiện là sự duy trì liên tục của tâm. Mặc dù chúng không tách rời ở một số nơi, nhưng do tính chất thô thiển và đi trước, giống như tiếng chuông khi được đánh, và do tính chất hướng đến, sự tác động đầu tiên của tâm là tầm. Do tính chất vi tế và bản chất khảo sát, giống như tiếng chuông ngân, sự duy trì liên tục là tứ. Ở đây, tầm có sự rung động, là sự dao động của tâm vào lúc khởi sanh ban đầu, giống như con chim muốn bay lên trời đập cánh, và giống như con ong có tâm theo đuổi mùi hương bay về phía hoa sen. Tứ có sự vận hành tĩnh lặng, là trạng thái không quá dao động của tâm, giống như con chim đã bay lên trời giang rộng đôi cánh, và giống như con ong đã bay đến hoa sen lượn vòng trên đó.

Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ākāse gacchato mahāsakuṇassa ubhohi pakkhehi vātaṃ gahetvā pakkhe sannisīdāpetvā gamanaṃ viya ārammaṇe cetaso abhiniropanabhāvena pavatto vitakko. So hi ekaggo hutvā appeti vātaggahaṇatthaṃ pakkhe phandāpayamānassa gamanaṃ viya. Anumajjabhāvena pavatto vicāro. So hi ārammaṇaṃ anumajjatīti vuttaṃ, taṃ anuppabandhanena pavattiyaṃ ativiya yujjati. So pana nesaṃ viseso paṭhamadutiyajjhānesu pākaṭo hoti. Apica malaggahitaṃ kaṃsabhājanaṃ ekena hatthena daḷhaṃ gahetvā itarena hatthena cuṇṇatelavālaṇḍupakena parimajjantassa daḷhaggahaṇahattho viya vitakko, parimajjanahattho viya vicāro. Tathā kumbhakārassa daṇḍappahārena cakkaṃ bhamayitvā bhājanaṃ karontassa uppīḷanahattho viya vitakko, ito cito ca sañcaraṇahattho viya vicāro. Tathā maṇḍalaṃ karontassa majjhe sannirumbhitvā ṭhitakaṇṭako viya abhiniropano vitakko, bahiparibbhamanakaṇṭako viya anumajjamāno vicāro.

Lại nữa, trong Chú giải có nói: "Tầm (vitakka) là trạng thái hướng tâm đến đối tượng, giống như sự bay đi của con chim lớn đang bay trên hư không, sau khi dùng cả hai cánh để hứng lấy gió rồi làm cho đôi cánh đứng yên. Thật vậy, Tầm ấy, khi trở nên nhất tâm, sẽ đạt đến an chỉ. Tứ (vicāra) là trạng thái chà xát, giống như sự bay đi của con chim đang đập cánh để hứng lấy gió. Thật vậy, có lời nói rằng: 'Tứ ấy chà xát đối tượng'". Điều đó rất thích hợp trong trường hợp (tâm) diễn tiến bằng cách liên tục gắn kết. Lại nữa, sự khác biệt ấy của chúng trở nên rõ ràng trong thiền thứ nhất và thiền thứ hai. Hơn nữa, Tầm giống như tay nắm chắc của người đang chùi rửa một cái bát đồng bị bám bẩn, một tay nắm chắc, tay kia dùng dầu trộn với bột hoặc giẻ lau để chùi rửa; Tứ giống như tay chùi rửa. Tương tự, đối với người thợ gốm đang làm cái bát sau khi dùng gậy đánh cho bàn xoay quay, Tầm giống như tay ấn xuống; Tứ giống như tay di chuyển qua lại. Tương tự, đối với người đang vẽ một vòng tròn, Tầm là sự hướng đến giống như cái cọc được cắm chắc ở giữa; Tứ là sự chà xát giống như cái cọc xoay quanh bên ngoài.

Piṇayatīti pīti. Sā sampiyāyanalakkhaṇā. Kāyacittapīṇanarasā, pharaṇarasā vā. Odagyapaccupaṭṭhānā. Sā panesā khuddikāpīti, khaṇikāpīti, okkantikāpīti, ubbegāpīti, pharaṇāpītīti pañcavidhā hoti.

Cái làm cho hoan hỷ gọi là hỷ (pīti). Hỷ ấy có trạng thái là sự yêu mến. Có phận sự là làm cho thân và tâm được tươi nhuận, hoặc có phận sự là làm cho thấm nhuần. Có sự biểu hiện là sự hân hoan. Lại nữa, hỷ ấy có năm loại: tiểu hỷ, sát-na hỷ, hải triều hỷ, thượng thăng hỷ, và biến mãn hỷ.

Tattha [Pg.159] khuddikāpīti sarīre lomahaṃsamattameva kātuṃ sakkoti. Khaṇikāpīti khaṇe khaṇe vijjuppādasadisā hoti. Okkantikāpīti, samuddatīraṃ vīci viya, kāyaṃ okkamitvā okkamitvā bhijjati. Ubbegāpīti balavatī hoti, kāyaṃ uddhaggaṃ katvā ākāse laṅghāpanappamāṇappattā. Tathā hi puṇṇavallikavāsī mahātissatthero puṇṇamadivase sāyaṃ cetiyaṅgaṇaṃ gantvā candālokaṃ disvā mahācetiyābhimukho hutvā ‘imāya vata velāya catasso parisā mahācetiyaṃ vandantī’ti pakatiyā diṭṭhārammaṇavasena buddhārammaṇaṃ ubbegaṃ pītiṃ uppādetvā sudhātale pahaṭacitrageṇḍuko viya ākāse uppatitvā mahācetiyaṅgaṇeyeva aṭṭhāsi.

Trong đó, tiểu hỷ chỉ có thể làm cho lông tóc trên thân dựng đứng. Sát-na hỷ giống như tia chớp lóe lên trong từng khoảnh khắc. Hải triều hỷ, giống như sóng biển vỗ vào bờ, nó tràn ngập thân rồi tan biến, tràn ngập rồi tan biến. Thượng thăng hỷ thì mạnh mẽ, đạt đến mức độ có thể làm cho thân bay bổng lên không trung. Thật vậy, trưởng lão Mahātissa, trú tại Puṇṇavallika, vào một ngày rằm, buổi chiều, sau khi đi đến sân tháp, nhìn thấy ánh trăng, hướng về Đại tháp, đã khởi lên hỷ thượng thăng với đối tượng là Đức Phật, dựa vào đối tượng đã từng thấy trước đây, (nghĩ rằng): 'Ôi, vào giờ này, bốn chúng đang đảnh lễ Đại tháp', rồi giống như một quả bóng nhiều màu sắc được ném lên nền vôi vữa, ngài đã bay lên không trung và đứng lại ngay trên sân của Đại tháp.

Tathā girikaṇḍakavihārassa upanissaye vattakālakagāme ekā kuladhītāpi balavabuddhārammaṇāya ubbegāya pītiyā ākāse laṅghesi. Tassā kira mātāpitaro sāyaṃ dhammasavanatthāya vihāraṃ gacchantā ‘amma, tvaṃ garubhārā, akāle vicarituṃ na sakkosi, mayaṃ tuyhaṃ pattiṃ katvā dhammaṃ sossāmā’ti agamaṃsu. Sā gantukāmāpi tesaṃ vacanaṃ paṭibāhituṃ asakkontī ghare ohīyitvā gharadvāre ṭhatvā candālokena girikaṇḍake ākāsacetiyaṅgaṇaṃ olokentī cetiyassa dīpapūjaṃ addasa. Catasso ca parisā mālāgandhādīhi cetiyapūjaṃ katvā padakkhiṇaṃ karontiyo bhikkhusaṅghassa ca gaṇasajjhāyasaddaṃ assosi. Athassā ‘dhaññā vatime manussā ye vihāraṃ gantvā evarūpe cetiyaṅgaṇe anusañcarituṃ evarūpañca madhuraṃ dhammakathaṃ sotuṃ labhantī’ti muttarāsisadisaṃ cetiyaṃ passantiyā eva ubbegāpīti udapādi. Sā ākāse laṅghitvā mātāpitūnaṃ purimataraṃyeva ākāsato cetiyaṅgaṇe oruyha cetiyaṃ vanditvā dhammaṃ suṇamānā aṭṭhāsi. Atha naṃ mātāpitaro āgantvā ‘amma, tvaṃ katarena maggena āgatāsī’ti pucchiṃsu. Sā ‘ākāsena āgatāmhi, na maggenā’ti vatvā ‘amma, ākāsena nāma khīṇāsavā sañcaranti, tvaṃ kathaṃ āgatā’ti puṭṭhā āha – ‘mayhaṃ candālokena cetiyaṃ olokentiyā ṭhitāya buddhārammaṇā balavapīti uppajjati, athāhaṃ neva attano ṭhitabhāvaṃ na nisinnabhāvaṃ aññāsiṃ, gahitanimitteneva pana ākāsaṃ [Pg.160] laṅghitvā cetiyaṅgaṇe patiṭṭhitāmhī’ti. Evaṃ ubbegāpīti ākāse laṅghāpanappamāṇā hoti.

Tương tự, tại làng Vattakālaka, gần tu viện Girikaṇḍaka, một thiếu nữ con nhà gia thế cũng đã bay lên không trung nhờ hỷ thượng thăng mạnh mẽ với đối tượng là Đức Phật. Tương truyền, cha mẹ của cô, vào buổi chiều khi đi đến tu viện để nghe pháp, đã nói: "Này con, con đang mang thai nặng, không thể đi lại vào lúc không thích hợp. Chúng ta sẽ nghe pháp và hồi hướng phước cho con", rồi họ đã đi. Cô ấy dù muốn đi nhưng không thể từ chối lời của họ, nên đã ở lại nhà. Đứng ở cửa nhà, dưới ánh trăng, cô nhìn về sân tháp trên không tại Girikaṇḍaka và thấy lễ cúng dường đèn cho bảo tháp. Cô cũng thấy bốn chúng đang cúng dường bảo tháp bằng vòng hoa, hương liệu, v.v., và đi nhiễu quanh, và nghe tiếng tụng kinh đồng thanh của chư Tăng. Bấy giờ, khi cô đang nhìn bảo tháp giống như một đống ngọc trai, hỷ thượng thăng đã khởi lên trong cô, với ý nghĩ: "Ôi, thật có phước cho những người này, họ đến tu viện và được đi lại trong sân tháp như thế này, và được nghe pháp thoại ngọt ngào như thế này". Cô bay lên không trung, đáp xuống sân tháp từ trên không ngay cả trước cha mẹ mình, đảnh lễ bảo tháp và đứng nghe pháp. Sau đó, cha mẹ cô đến và hỏi: "Này con, con đã đến bằng đường nào?". Cô nói: "Con đến bằng đường không, không phải bằng đường bộ". Khi được nói: "Này con, chỉ có các bậc lậu tận mới đi lại bằng đường không, làm sao con lại đến được?", cô trả lời: "Khi con đang đứng nhìn bảo tháp dưới ánh trăng, một niềm hỷ mạnh mẽ với đối tượng là Đức Phật đã khởi lên. Bấy giờ, con không biết mình đang đứng hay đang ngồi. Chỉ với đối tượng đã nắm bắt, con đã bay lên không trung và đứng lại trên sân tháp". Như vậy, hỷ thượng thăng có khả năng làm cho người ta bay lên không trung.

Pharaṇapītiyā pana uppannāya sakalasarīraṃ dhamitvā pūritavatthi viya, mahatā udakoghena pakkhandapabbatakucchi viya ca anuparipphuṭaṃ hoti. Sā panesā pañcavidhā pīti gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī duvidhaṃ passaddhiṃ paripūreti – kāyapassaddhiñca cittapassaddhiñca. Passaddhi gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī duvidhaṃ sukhaṃ paripūreti – kāyikaṃ cetasikañca. Sukhaṃ gabbhaṃ gaṇhantaṃ paripākaṃ gacchantaṃ tividhaṃ samādhiṃ paripūreti – khaṇikasamādhiṃ upacārasamādhiṃ appanāsamādhinti. Tāsu ṭhapetvā appanāsamādhipūrikaṃ itarā dvepi idha yujjanti.

Lại nữa, khi biến mãn hỷ khởi lên, toàn thân trở nên thấm nhuần tuần tự, giống như một cái bong bóng được thổi đầy hơi, và giống như một hang núi bị dòng nước lớn tràn vào. Lại nữa, năm loại hỷ này, khi được thai nghén và đi đến chín muồi, sẽ làm viên mãn hai loại tịnh – thân tịnh và tâm tịnh. Tịnh, khi được thai nghén và đi đến chín muồi, sẽ làm viên mãn hai loại lạc – thân lạc và tâm lạc. Lạc, khi được thai nghén và đi đến chín muồi, sẽ làm viên mãn ba loại định – sát-na định, cận hành định, và an chỉ định. Trong số đó, ngoại trừ (hỷ) làm viên mãn an chỉ định, hai loại kia cũng thích hợp ở đây.

Sukhayatīti sukhaṃ; yassa uppajjati taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Suṭṭhu vā khādati, khanati ca kāyacittābādhanti sukhaṃ. Somanassavedanāyetaṃ nāmaṃ. Tassa lakkhaṇādīni vedanāpade vuttanayeneva veditabbāni.

Cái làm cho an lạc gọi là lạc (sukha); nghĩa là, nó làm cho người mà nó khởi lên nơi họ được an lạc. Hoặc, nó ăn mòn và đào xới triệt để những đau đớn của thân và tâm, nên gọi là lạc. Đây là tên gọi của thọ hỷ. Các đặc tính, v.v., của nó nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong mục về thọ.

Aparo nayo – sātalakkhaṇaṃ sukhaṃ, sampayuttānaṃ upabrūhanarasaṃ, anuggahaṇapaccupaṭṭhānaṃ. Satipi ca nesaṃ pītisukhānaṃ katthaci avippayoge, iṭṭhārammaṇapaṭilābhatuṭṭhi pīti; paṭiladdharasānubhavanaṃ sukhaṃ. Yattha pīti tattha sukhaṃ. Yattha sukhaṃ tattha na niyamato pīti. Saṅkhārakkhandhasaṅgahitā pīti, vedanākkhandhasaṅgahitaṃ sukhaṃ. Kantārakhinnassa vanantodakadassanasavanesu viya pīti. Vanacchāyāpavesanaudakaparibhogesu viya sukhaṃ.

Một phương pháp khác: Lạc có trạng thái làm cho vui thích, có phận sự làm tăng trưởng các pháp tương ưng, có sự biểu hiện là nâng đỡ. Và mặc dù hỷ và lạc này ở một nơi nào đó không tách rời nhau, hỷ là sự vui thích do được đối tượng vừa ý; lạc là sự cảm nghiệm hương vị đã nhận được. Nơi nào có hỷ, nơi đó có lạc. Nơi nào có lạc, nơi đó không nhất định có hỷ. Hỷ được gom vào trong hành uẩn, lạc được gom vào trong thọ uẩn. Hỷ giống như (sự vui mừng của) người mệt mỏi trong sa mạc khi nghe và thấy rừng và nước. Lạc giống như (sự thoải mái) khi đi vào bóng mát của rừng và dùng nước.

Yathā hi puriso mahākantāramaggaṃ paṭipanno ghammapareto tasito pipāsito paṭipathe purisaṃ disvā ‘kattha pānīyaṃ atthī’ti puccheyya. So ‘aṭaviṃ uttaritvā jātassaravanasaṇḍo atthi, tattha gantvā labhissasī’ti vadeyya. So tassa kathaṃ sutvā haṭṭhapahaṭṭho bhaveyya. Tato gacchanto bhūmiyaṃ patitāni uppaladalanālapattādīni disvā suṭṭhutaraṃ haṭṭhapahaṭṭho hutvā gacchanto allavatthe allakese purise passeyya, vanakukkuṭamorādīnaṃ saddaṃ suṇeyya, jātassarapariyante jātaṃ maṇijālasadisaṃ nīlavanasaṇḍaṃ passeyya, sare jātāni uppalapadumakumudādīni passeyya, acchaṃ vippasannaṃ udakaṃ passeyya. So bhiyyo [Pg.161] bhiyyo haṭṭhapahaṭṭho hutvā jātassaraṃ otaritvā yathāruci nhatvā ca pivitvā ca paṭippassaddhadaratho bhisamuḷālapokkharādīni khāditvā nīluppalādīni piḷandhitvā mandālakamūlāni khandhe karitvā uttaritvā sāṭakaṃ nivāsetvā, udakasāṭakaṃ ātape katvā, sītacchāyāya mandamande vāte paharante nipanno ‘aho sukhaṃ, aho sukha’nti vadeyya. Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.

Ví như một người đàn ông đi vào con đường sa mạc lớn, bị nắng nóng hành hạ, mệt mỏi, khát nước, thấy một người đàn ông trên đường đối diện, bèn hỏi: 'Nước uống ở đâu có?' Người kia nói: 'Sau khi vượt qua khu rừng rậm, có một khu rừng có hồ tự nhiên, đến đó ông sẽ được (nước).' Người ấy nghe lời nói của người kia, trở nên vui mừng hớn hở. Sau đó, trong khi đi, thấy những cánh sen, cọng sen, lá sen... rơi trên mặt đất, trở nên vô cùng vui mừng hớn hở, rồi trong khi đi, thấy những người đàn ông với y phục ướt, tóc ướt, nghe tiếng gà rừng, công..., thấy khu rừng xanh biếc giống như lưới ngọc mọc ở ven hồ tự nhiên, thấy các loài sen xanh, sen hồng, sen trắng... mọc trong hồ, thấy nước trong vắt, đặc biệt trong. Người ấy càng lúc càng vui mừng hớn hở, xuống hồ tự nhiên, tắm và uống tùy thích, đã làm dịu cơn nóng bức, ăn ngó sen, củ sen, hạt sen..., đeo hoa sen xanh..., mang rễ cây mandālaka trên vai, lên khỏi (hồ), mặc y phục, phơi tấm choàng tắm dưới nắng, nằm trong bóng mát, khi gió nhẹ thổi hiu hiu, bèn nói: 'Ôi, sung sướng thay! Ôi, sung sướng thay!' Điều này cần được hiểu là sự thành tựu như vậy.

Tassa hi purisassa jātassaravanasaṇḍasavanato paṭṭhāya yāva udakadassanā haṭṭhapahaṭṭhakālo viya pubbabhāgārammaṇe haṭṭhapahaṭṭhākārā pīti. Nhatvā ca pivitvā ca sītacchāyāya mandamande vāte paharante ‘aho sukhaṃ, aho sukha’nti vadato nipannakālo viya balavappattaṃ ārammaṇarasānubhavanākārasaṇṭhitaṃ sukhaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ samaye pākaṭabhāvato cetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Yattha pana pīti sukhampi tattha atthīti vuttamevetaṃ.

Thật vậy, hỷ có trạng thái vui mừng hớn hở đối với đối tượng ở giai đoạn đầu, giống như khoảng thời gian vui mừng hớn hở của người đàn ông ấy, kể từ khi nghe về khu rừng có hồ tự nhiên cho đến khi thấy nước. Lạc đã đạt đến trạng thái mạnh mẽ, được thiết lập trong trạng thái cảm nghiệm hương vị của đối tượng, giống như khoảng thời gian nằm xuống của người nói 'Ôi, sung sướng thay! Ôi, sung sướng thay!' sau khi đã tắm và uống, trong bóng mát, khi gió nhẹ thổi hiu hiu. Cần phải biết rằng điều này được nói do sự hiển nhiên (của hỷ và lạc) vào những thời điểm tương ứng. Nhưng điều đã được nói là: 'Nơi nào có hỷ, nơi đó cũng có lạc'.

Cittassekaggatāti cittassa ekaggabhāvo; samādhissetaṃ nāmaṃ. Lakkhaṇādīsu panassa aṭṭhakathāyaṃ tāva vuttaṃ – ‘‘pāmokkhalakkhaṇo ca samādhi avikkhepalakkhaṇo ca’’. Yathā hi kūṭāgārakaṇṇikā sesadabbasambhārānaṃ ābandhanato pamukhā hoti evameva sabbakusaladhammānaṃ samādhicittena ijjhanato sabbesampi tesaṃ dhammānaṃ samādhi pāmokkho hoti. Tena vuttaṃ –

Nhất tâm (cittassekaggatā) là trạng thái nhất điểm của tâm; đây là tên gọi của định (samādhi). Về các trạng thái v.v... của nó, trước hết đã được nói trong Chú giải rằng: "Định có trạng thái là chủ đạo và có trạng thái là không phân tán". Ví như nóc nhọn của một ngôi nhà có nóc nhọn là chủ đạo do việc kết nối các vật liệu xây dựng còn lại, cũng vậy, do tất cả các thiện pháp được thành tựu bởi tâm định, nên định là chủ đạo của tất cả các pháp ấy. Do đó đã được nói rằng:

‘‘Yathā, mahārāja, kūṭāgārassa yā kāci gopānasiyo sabbā tā kūṭaṅgamā honti, kūṭaninnā kūṭasamosaraṇā, kūṭaṃ tāsaṃ aggamakkhāyati, evameva kho, mahārāja, ye keci kusalā dhammā sabbe te samādhininnā honti, samādhipoṇā, samādhipabbhārā, samādhi tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (mi. pa. 2.1.14).

"Tâu Đại vương, ví như bất cứ kèo nào của một ngôi nhà có nóc nhọn, tất cả chúng đều hướng về nóc nhọn, xuôi về nóc nhọn, quy tụ về nóc nhọn, nóc nhọn được gọi là tối thượng của chúng; cũng vậy, tâu Đại vương, bất cứ thiện pháp nào, tất cả chúng đều xuôi về định, hướng về định, nghiêng về định, định được gọi là tối thượng của chúng."

Yathā ca senaṅgaṃ patvā rājā nāma yattha yattha senā osīdati taṃ taṃ ṭhānaṃ gacchati, tassa gatagataṭṭhāne senā paripūrati, parasenā bhijjitvā rājānameva anuvattati, evameva sahajātadhammānaṃ vikkhipituṃ vippakirituṃ appadānato samādhi avikkhepalakkhaṇo nāma hotīti.

Và ví như một vị vua, khi đã đến chiến trường, đi đến bất cứ nơi nào quân đội bị suy yếu, và ở bất cứ nơi nào ngài đến, quân đội được củng cố, quân địch bị phá vỡ và phải lui về theo vua của họ; cũng vậy, do không cho phép các pháp đồng sanh bị phân tán, bị tản mác, nên định được gọi là có trạng thái không phân tán.

Aparo [Pg.162] pana nayo – ayaṃ cittassekaggatāsaṅkhāto samādhi nāma avisāralakkhaṇo vā avikkhepalakkhaṇo vā, sahajātadhammānaṃ, sampiṇḍanaraso nhāniyacuṇṇānaṃ udakaṃ viya, upasamapaccupaṭṭhāno ñāṇapaccupaṭṭhāno vā. ‘‘Samāhito yathābhūtaṃ jānāti passatī’’ti hi vuttaṃ. Visesato sukhapadaṭṭhāno, nivāte dīpaccīnaṃ ṭhiti viya cetaso ṭhitīti daṭṭhabbo.

Lại nữa, một phương pháp khác: Định này, được gọi là nhất tâm, có trạng thái không lan rộng hoặc có trạng thái không phân tán; có phận sự gom tụ các pháp đồng sanh, giống như nước đối với bột tắm; có sự biểu hiện là an tịnh hoặc có sự biểu hiện là trí tuệ. Vì đã được nói rằng: "Người có tâm định tĩnh biết và thấy như thật". Đặc biệt, (định) có sự an lạc là nhân gần, cần được hiểu là sự đứng yên của tâm, giống như sự đứng yên của ngọn lửa đèn ở nơi không có gió.

Indriyarāsivaṇṇanā

Giải thích về nhóm quyền

Saddahanti etāya, sayaṃ vā saddahati, saddahanamattameva vā esāti saddhā. Sāva assaddhiyassa abhibhavanato adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ. Adhimokkhalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ. Saddhāva indriyaṃ saddhindriyaṃ. Sā panesā sampasādanalakkhaṇā ca saddhā sampakkhandanalakkhaṇā ca.

Tín (saddhā) là (pháp) mà nhờ đó (chúng sanh) tin tưởng, hoặc tự nó tin tưởng, hoặc nó chỉ là sự tin tưởng. Chính nó là quyền (indriya) theo nghĩa làm chủ vì chế ngự được sự vô tín. Hoặc nó là quyền vì nó thực hiện vai trò chủ tể trong trạng thái quyết định tin tưởng. Tín chính là quyền, (nên gọi là) tín quyền. Lại nữa, tín này có trạng thái làm cho trong sạch và có trạng thái xông vào.

Yathā hi rañño cakkavattissa udakappasādako maṇi udake pakkhitto paṅkasevālapaṇakakaddamaṃ sannisīdāpeti, udakaṃ acchaṃ karoti vippasannaṃ anāvilaṃ, evameva saddhā uppajjamānā nīvaraṇe vikkhambheti, kilese sannisīdāpeti, cittaṃ pasādeti, anāvilaṃ karoti. Pasannena cittena yogāvacaro kulaputto dānaṃ deti, sīlaṃ samādiyati, uposathakammaṃ karoti, bhāvanaṃ ārabhati. Evaṃ tāva saddhā sampasādanalakkhaṇāti veditabbā. Tenāha āyasmā nāgaseno –

Ví như viên ngọc lọc nước của Chuyển luân vương, khi được bỏ vào nước, làm cho bùn, rêu, rong lắng xuống, làm cho nước trở nên trong, trong vắt, không vẩn đục; cũng vậy, tín khi sanh khởi, chế ngự các triền cái, làm cho các phiền não lắng xuống, làm cho tâm trong sạch, làm cho tâm không vẩn đục. Với tâm trong sạch, vị thiện nam tử hành giả bố thí, thọ trì giới, thực hành ngày trai giới, bắt đầu tu tập thiền định. Như vậy, trước hết, tín cần được hiểu là có trạng thái làm cho trong sạch. Do đó, Tôn giả Nāgasena đã nói:

‘‘Yathā, mahārāja, rājā cakkavatti caturaṅginiyā senāya saddhiṃ addhānamaggappaṭipanno parittaṃ udakaṃ tareyya, taṃ udakaṃ hatthīhi ca assehi ca rathehi ca pattīhi ca saṅkhubhitaṃ bhaveyya āvilaṃ lulitaṃ kalalībhūtaṃ, uttiṇṇo ca rājā cakkavatti manusse āṇāpeyya ‘pānīyaṃ bhaṇe āharatha, taṃ pivissāmī’ti. Rañño ca udakappasādako maṇi bhaveyya. ‘Evaṃ devā’ti kho te manussā rañño cakkavattissa paṭissutvā taṃ udakappasādakaṃ maṇiṃ udake pakkhipeyyuṃ. Tasmiṃ udake pakkhittamatte paṅkasevālapaṇakaṃ vigaccheyya, kaddamo ca sannisīdeyya, acchaṃ bhaveyya udakaṃ vippasannaṃ anāvilaṃ, tato rañño cakkavattissa pānīyaṃ upanāmeyyuṃ – ‘pivatu devo pānīya’nti.

Tâu Đại vương, ví như một vị vua Chuyển luân cùng với bốn binh chủng đang đi trên một đoạn đường dài, muốn lội qua một dòng nước nhỏ, dòng nước ấy bị voi, ngựa, xe, và bộ binh làm cho xáo động, trở nên vẩn đục, khuấy lên, và sủi bọt bùn. Sau khi đã qua sông, vị vua Chuyển luân ra lệnh cho người hầu: 'Này các khanh, hãy mang nước uống đến đây, trẫm sẽ uống.' Và nhà vua có một viên ngọc lọc nước. Những người ấy vâng lệnh 'Tâu Thiên tử, xin vâng', rồi bỏ viên ngọc lọc nước ấy vào trong nước. Ngay khi viên ngọc được bỏ vào nước, rong rêu và cỏ dại liền tan biến, bùn đất lắng xuống, nước trở nên trong trẻo, lắng sạch, không vẩn đục. Khi ấy, họ dâng nước uống lên cho vua Chuyển luân và thưa: 'Xin Thiên tử hãy uống nước.'

‘‘Yathā[Pg.163], mahārāja, udakaṃ evaṃ cittaṃ daṭṭhabbaṃ. Yathā te manussā evaṃ yogāvacaro daṭṭhabbo. Yathā paṅkasevālapaṇakaṃ kaddamo ca evaṃ kilesā daṭṭhabbā. Yathā udakappasādako maṇi evaṃ saddhā daṭṭhabbā. Yathā udakappasādake maṇimhi pakkhittamatte paṅkasevālapaṇakaṃ vigacchati kaddamo ca sannisīdati, acchaṃ bhavati udakaṃ vippasannaṃ anāvilaṃ, evameva kho, mahārāja, saddhā uppajjamānā nīvaraṇe vikkhambheti, vinīvaraṇaṃ cittaṃ hoti acchaṃ vippasannaṃ anāvila’’nti (mi. pa. 2.1.10).

Tâu Đại vương, nên hiểu rằng nước ví như tâm. Những người hầu ví như hành giả. Rong rêu, cỏ dại và bùn đất ví như các phiền não. Viên ngọc lọc nước ví như đức tin. Ví như ngay khi viên ngọc lọc nước được bỏ vào, rong rêu, cỏ dại tan biến, bùn đất lắng xuống, nước trở nên trong trẻo, lắng sạch, không vẩn đục; cũng vậy, tâu Đại vương, khi đức tin sanh khởi, nó chế ngự các triền cái, tâm thoát khỏi triền cái, trở nên trong trẻo, lắng sạch, không vẩn đục.

Yathā pana kumbhilamakaragāharakkhasādikiṇṇaṃ pūraṃ mahānadiṃ āgamma bhīrukajano ubhosu tīresu tiṭṭhati. Saṅgāmasūro pana mahāyodho āgantvā ‘kasmā ṭhitatthā’ti pucchitvā ‘sappaṭibhayabhāvena otarituṃ na visahāmā’ti vutte sunisitaṃ asiṃ gahetvā ‘mama pacchato etha, mā bhāyitthā’ti vatvā nadiṃ otaritvā āgatāgate kumbhilādayo paṭibāhitvā orimatīrato manussānaṃ sotthibhāvaṃ karonto pārimatīraṃ neti. Pārimatīratopi sotthinā orimatīraṃ āneti. Evameva dānaṃ dadato sīlaṃ rakkhato uposathakammaṃ karoto bhāvanaṃ ārabhato saddhā pubbaṅgamā purecārikā hoti. Tena vuttaṃ ‘sampakkhandanalakkhaṇā ca saddhā’ti.

Lại nữa, ví như một đám người nhút nhát đến một con sông lớn đầy dẫy cá sấu, giao long, quỷ dạ xoa bắt người và các loài tương tự, rồi đứng lại trên cả hai bờ. Nhưng một vị đại dũng tướng, anh hùng nơi chiến trận, đến hỏi rằng: 'Tại sao quý vị lại đứng đây?' Khi được trả lời: 'Vì có sự nguy hiểm nên chúng tôi không dám xuống nước', vị ấy cầm lấy thanh gươm đã được mài sắc bén, nói rằng: 'Hãy theo sau ta, đừng sợ hãi', rồi xuống sông, ngăn chặn những con cá sấu và các loài tương tự đang tiến đến, làm cho những người ở bờ bên này được an toàn và dẫn họ sang bờ bên kia. Và cũng từ bờ bên kia, đưa họ trở lại bờ bên này một cách an toàn. Cũng vậy, đối với người bố thí, người giữ giới, người thực hành lễ Uposatha, người nỗ lực tu thiền, đức tin đi trước, dẫn đầu. Do đó, đã được nói rằng: 'Đức tin có đặc tính xông vào'.

Aparo nayo – saddahanalakkhaṇā saddhā, okappanalakkhaṇā vā. Pasādanarasā udakappasādakamaṇi viya, pakkhandanarasā vā oghuttaraṇo viya. Akālusiyapaccupaṭṭhānā, adhimuttipaccupaṭṭhānā vā. Saddheyyavatthupadaṭṭhānā sotāpattiyaṅgapadaṭṭhānā vā, sā hatthavittabījāni viya daṭṭhabbā.

Một phương pháp khác: Đức tin có đặc tính tin tưởng, hay có đặc tính quyết định tin theo. Nó có phận sự làm trong sạch như viên ngọc lọc nước, hay có phận sự xông vào như người anh hùng vượt qua dòng nước lũ. Nó có sự không vẩn đục là trạng thái hiện khởi, hay có sự quyết đoán là trạng thái hiện khởi. Nó có đối tượng đáng tin là nhân cần thiết, hay có các chi phần của Dự lưu là nhân cần thiết. Đức tin ấy nên được thấy như tay, tài sản, và hạt giống.

Vīrassa bhāvo vīriyaṃ, vīrānaṃ vā kammaṃ vīriyaṃ. Vidhinā vā nayena upāyena īrayitabbaṃ pavattayitabbanti vīriyaṃ. Tadeva kosajjassa abhibhavanato adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ. Paggahaṇalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ. Vīriyameva indriyaṃ vīriyindriyaṃ. Taṃ panetaṃ upatthambhanalakkhaṇañca vīriyaṃ paggahaṇalakkhaṇañca. Yathā hi jiṇṇagharaṃ āgantukena thūṇupatthambhena tiṭṭhati, evameva yogāvacaro vīriyupatthambhena upatthambhito hutvā sabbakusaladhammehi na hāyati, na parihāyati. Evaṃ tāvassa upatthambhanalakkhaṇatā veditabbā. Tenāha thero nāgaseno –

Tinh tấn là trạng thái của người dũng cảm, hay tinh tấn là hành động của những người dũng cảm. Hay được gọi là tinh tấn vì nó cần được khởi phát, được tiến hành theo phương thức, theo phương pháp, theo phương tiện. Chính tinh tấn ấy, do ý nghĩa làm chủ vì chế ngự được sự lười biếng, nên được gọi là quyền. Hay được gọi là quyền vì nó thực hiện vai trò làm chủ trong đặc tính nâng đỡ. Tinh tấn chính là quyền, (nên gọi là) tấn quyền. Lại nữa, tinh tấn ấy có đặc tính chống đỡ và đặc tính nâng đỡ. Ví như một ngôi nhà cũ đứng vững được nhờ một cây cột chống đỡ được đem đến; cũng vậy, hành giả khi được chống đỡ bởi sự chống đỡ của tinh tấn, sẽ không bị suy giảm, không bị thối thất khỏi tất cả các thiện pháp. Trước hết, nên hiểu đặc tính chống đỡ của nó là như vậy. Do đó, Trưởng lão Nāgasena đã nói:

‘‘Yathā[Pg.164], mahārāja, puriso gehe patante tamaññena dārunā upatthambheyya, upatthambhitaṃ santaṃ evaṃ taṃ gehaṃ na pateyya, evameva kho mahārāja upatthambhanalakkhaṇaṃ vīriyaṃ, vīriyupatthambhitā sabbe kusalā dhammā na hāyanti na parihāyantī’’ti (mi. pa. 2.1.12).

Tâu Đại vương, ví như một người dùng một khúc gỗ khác để chống đỡ một ngôi nhà đang sụp đổ; khi được chống đỡ như vậy, ngôi nhà ấy sẽ không sụp đổ. Cũng vậy, tâu Đại vương, tinh tấn có đặc tính chống đỡ; khi được tinh tấn chống đỡ, tất cả các thiện pháp không bị suy giảm, không bị thối thất.

Yathā vā pana khuddikāya ca mahatikāya ca senāya saṅgāme pavatte khuddikā senā olīyeyya, tato rañño āroceyya, rājā balavāhanaṃ peseyya, tena paggahitā sakasenā parasenaṃ parājeyya, evameva vīriyaṃ sahajātasampayuttadhammānaṃ olīyituṃ osakkituṃ na deti, ukkhipati, paggaṇhāti. Tena vuttaṃ ‘paggahaṇalakkhaṇañca vīriya’nti.

Lại nữa, ví như khi trận chiến xảy ra giữa một đội quân nhỏ và một đội quân lớn, đội quân nhỏ có thể bị chùn bước. Khi ấy, họ tâu lên vua, nhà vua sẽ gửi viện binh. Được viện binh ấy nâng đỡ, quân của mình sẽ đánh bại quân địch. Cũng vậy, tinh tấn không để cho các pháp đồng sanh tương ưng bị chùn bước, bị thoái lui; nó vực dậy, nó nâng đỡ. Do đó, đã được nói rằng: 'Tinh tấn có đặc tính nâng đỡ'.

Aparo nayo – ussāhalakkhaṇaṃ vīriyaṃ, sahajātānaṃ upatthambhanarasaṃ, asaṃsīdanabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, ‘‘saṃviggo yoniso padahatī’’ti (a. ni. 4.113) vacanato saṃvegapadaṭṭhānaṃ, vīriyārambhavatthupadaṭṭhānaṃ vā. Sammā āraddhaṃ sabbāsaṃ sampattīnaṃ mūlaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ.

Một phương pháp khác: Tinh tấn có đặc tính nỗ lực, có phận sự chống đỡ các pháp đồng sanh, có trạng thái không chìm đắm là sự hiện khởi. Nó có sự kinh cảm là nhân cần thiết, theo như lời dạy: 'Người có lòng kinh cảm, nỗ lực một cách như lý', hay có các cơ sở để khởi sự tinh tấn là nhân cần thiết. Nên hiểu rằng tinh tấn được khởi sự một cách đúng đắn là cội nguồn của tất cả mọi thành tựu.

Saranti etāya, sayaṃ vā sarati, saraṇamattameva vā esāti sati. Sāva muṭṭhassaccassa abhibhavanato adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ, upaṭṭhānalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ. Sati eva indriyaṃ satindriyaṃ. Sā panesā apilāpanalakkhaṇā ca sati upaggaṇhanalakkhaṇā ca. Yathā hi rañño bhaṇḍāgāriko dasavidhaṃ ratanaṃ gopayanto sāyaṃpātaṃ rājānaṃ issariyasampattiṃ sallakkhāpeti sāreti, evameva sati kusalaṃ dhammaṃ sallakkhāpeti sarāpeti. Tenāha thero –

Các pháp tương ưng ghi nhớ nhờ nó, hay tự nó ghi nhớ, hay nó chỉ đơn thuần là sự ghi nhớ, vì vậy gọi là niệm. Chính niệm ấy, do ý nghĩa làm chủ vì chế ngự được sự thất niệm, nên được gọi là quyền. Hay được gọi là quyền vì nó thực hiện vai trò làm chủ trong đặc tính an trú. Niệm chính là quyền, (nên gọi là) niệm quyền. Lại nữa, niệm ấy có đặc tính không trôi nổi và đặc tính nắm giữ đối tượng. Ví như người giữ kho báu của vua, trong khi trông coi mười loại bảo vật, sáng chiều đều làm cho vua ghi nhận và nhớ lại sự giàu sang quyền thế của mình; cũng vậy, niệm làm cho (hành giả) ghi nhận và nhớ lại các thiện pháp. Do đó, Trưởng lão đã nói:

‘‘Yathā, mahārāja, rañño cakkavattissa bhaṇḍāgāriko rājānaṃ cakkavattiṃ sāyaṃpātaṃ yasaṃ sarāpeti – ‘ettakā, deva, hatthī, ettakā assā, ettakā rathā, ettakā pattī, ettakaṃ hiraññaṃ, ettakaṃ suvaṇṇaṃ, ettakaṃ sabbaṃ sāpateyyaṃ, taṃ devo saratū’ti, evameva kho, mahārāja, sati kusale dhamme apilāpeti – ime cattāro satipaṭṭhānā, ime cattāro sammappadhānā, ime cattāro iddhipādā, imāni pañcindriyāni, imāni pañca balāni, ime satta bojjhaṅgā, ayaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, ayaṃ samatho, ayaṃ vipassanā, ayaṃ vijjā, ayaṃ vimutti, ime lokuttarā dhammāti. Evaṃ kho, mahārāja, apilāpanalakkhaṇā satī’’ti (mi. pa. 2.1.13).

Tâu đại vương, ví như người quản khố của Chuyển luân vương vào buổi sáng và buổi chiều nhắc nhở Chuyển luân vương về tài sản rằng: 'Tâu thiên tử, có bấy nhiêu voi, bấy nhiêu ngựa, bấy nhiêu xe, bấy nhiêu bộ binh, bấy nhiêu vàng thỏi, bấy nhiêu vàng lá, bấy nhiêu là tất cả tài sản, mong thiên tử hãy ghi nhớ điều ấy.' Tâu đại vương, cũng tương tự như thế, niệm làm cho các thiện pháp không bị trôi mất, đó là: bốn niệm xứ này, bốn chánh cần này, bốn như ý túc này, năm căn này, năm lực này, bảy giác chi này, Thánh đạo tám ngành này, đây là chỉ, đây là quán, đây là minh, đây là giải thoát, đây là các pháp siêu thế. Tâu đại vương, như vậy đó, niệm có đặc tính không làm trôi mất.

Yathā [Pg.165] pana rañño cakkavattissa pariṇāyakaratanaṃ rañño ahite ca hite ca ñatvā ahite apayāpeti, hite upayāpeti, evameva sati hitāhitānaṃ dhammānaṃ gatiyo samanvesitvā ‘ime kāyaduccaritādayo dhammā ahitā’ti ahite dhamme apanudeti, ‘ime kāyasucaritādayo dhammā hitā’ti hite dhamme upaggaṇhāti. Tenāha thero –

Lại nữa, ví như tướng quân báu của Chuyển luân vương, sau khi biết được những người có hại và có lợi cho đức vua, liền loại bỏ những người có hại, và làm cho những người có lợi được gần gũi. Cũng tương tự như thế, niệm sau khi tìm xét các chiều hướng của các pháp hữu ích và vô ích, liền loại trừ các pháp vô ích với sự nhận biết rằng: 'Các pháp này là thân ác hạnh v.v... là pháp vô ích,' và tiếp nhận các pháp hữu ích với sự nhận biết rằng: 'Các pháp này là thân thiện hạnh v.v... là pháp hữu ích.' Do đó, Trưởng lão đã nói rằng:

‘‘Yathā, mahārāja, rañño cakkavattissa pariṇāyakaratanaṃ rañño hitāhite jānāti ‘ime rañño hitā ime ahitā, ime upakārā ime anupakārā’ti, tato ahite apanudeti hite upaggaṇhāti, evameva kho, mahārāja, sati uppajjamānā hitāhitānaṃ dhammānaṃ gatiyo samanvesati ‘ime dhammā hitā ime dhammā ahitā, ime dhammā upakārā ime dhammā anupakārā’ti, tato ahite dhamme apanudeti hite dhamme upaggaṇhāti. Evaṃ kho, mahārāja, upaggaṇhanalakkhaṇā satī’’ti (mi. pa. 2.1.13).

Tâu đại vương, ví như tướng quân báu của Chuyển luân vương biết được những người có lợi và có hại cho đức vua rằng: 'Những người này có lợi cho đức vua, những người này có hại; những người này là người hỗ trợ, những người này không phải là người hỗ trợ.' Từ đó, vị ấy loại trừ những người có hại, tiếp nhận những người có lợi. Tâu đại vương, cũng tương tự như thế, niệm khi sanh khởi liền tìm xét các chiều hướng của các pháp hữu ích và vô ích rằng: 'Các pháp này là hữu ích, các pháp này là vô ích; các pháp này là pháp hỗ trợ, các pháp này không phải là pháp hỗ trợ.' Từ đó, niệm loại trừ các pháp vô ích, tiếp nhận các pháp hữu ích. Tâu đại vương, như vậy đó, niệm có đặc tính tiếp nhận.

Aparo nayo – apilāpanalakkhaṇā sati, asammosanarasā, ārakkhapaccupaṭṭhānā visayābhimukhībhāvapaccupaṭṭhānā vā, thirasaññāpadaṭṭhānā, kāyādisatipaṭṭhānapadaṭṭhānā vā, ārammaṇe daḷhaṃ patiṭṭhitattā pana esikā viya, cakkhudvārādirakkhaṇato dovāriko viya ca daṭṭhabbā.

Một phương pháp khác: Niệm có đặc tính không làm trôi mất, có phận sự không quên lãng, có sự biểu hiện là sự phòng hộ, hoặc có sự biểu hiện là trạng thái hướng đến đối tượng, có nhân cần thiết là tưởng vững chắc, hoặc có nhân cần thiết là các niệm xứ về thân v.v... Lại nữa, do vì được an lập vững chắc trên đối tượng nên niệm cần được xem như cột trụ, và do vì phòng hộ các môn như nhãn môn v.v... nên cần được xem như người gác cổng.

Ārammaṇe cittaṃ sammā adhiyati ṭhapetīti samādhi. Sova vikkhepassa abhibhavanato adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ. Avikkhepalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ. Samādhiyeva indriyaṃ samādhindriyaṃ. Lakkhaṇādīni panassa heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāni.

Định là pháp đặt, an trí tâm một cách chánh đáng trên đối tượng. Chính định ấy là quyền vì có nghĩa là làm chủ do chế ngự được sự phóng dật. Hoặc là quyền vì làm cho (các pháp tương ưng) thực hiện quyền năng trong đặc tính không phóng dật. Chính định là quyền, (nên gọi là) định quyền. Lại nữa, các đặc tính v.v... của định ấy cần được hiểu theo phương pháp đã được nói ở dưới.

Pajānātīti paññā. Kiṃ pajānāti? ‘Idaṃ dukkha’ntiādinā nayena ariyasaccāni. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘paññāpetīti paññā’ti vuttaṃ. Kinti paññāpetīti? Aniccaṃ dukkhaṃ anattāti paññāpeti. Sāva avijjāya abhibhavanato adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ. Dassanalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ. Paññāva indriyaṃ paññindriyaṃ. Sā panesā obhāsanalakkhaṇā ca paññā pajānanalakkhaṇā ca. Yathā hi catubhittike gehe rattibhāge dīpe jalite andhakāro nirujjhati āloko pātubhavati, evameva obhāsanalakkhaṇā [Pg.166] paññā. Paññobhāsasamo obhāso nāma natthi. Paññavato hi ekapallaṅkena nisinnassa dasasahassilokadhātu ekālokā hoti. Tenāha thero –

Tuệ là pháp biết rõ. Biết rõ điều gì? Biết rõ các Thánh đế theo phương pháp bắt đầu bằng 'Đây là khổ'. Lại nữa, trong Chú giải có nói: 'Tuệ là pháp làm cho biết rõ.' Làm cho biết rõ như thế nào? Làm cho biết rõ rằng: 'Vô thường, khổ, vô ngã.' Chính tuệ ấy là quyền vì có nghĩa là làm chủ do chế ngự được vô minh. Hoặc là quyền vì làm cho (các pháp tương ưng) thực hiện quyền năng trong đặc tính thấy. Chính tuệ là quyền, (nên gọi là) tuệ quyền. Lại nữa, tuệ này vừa có đặc tính soi sáng, vừa có đặc tính biết rõ. Ví như trong ngôi nhà có bốn bức tường, vào ban đêm, khi ngọn đèn được thắp lên, bóng tối bị tiêu trừ, ánh sáng hiện khởi. Cũng tương tự như thế, tuệ có đặc tính soi sáng. Thật vậy, không có ánh sáng nào tương đương với ánh sáng của tuệ. Vì rằng đối với người có tuệ, khi đang ngồi trong một thế kiết-già, mười ngàn thế giới hệ trở nên đồng một ánh sáng. Do đó, Trưởng lão đã nói rằng:

‘‘Yathā, mahārāja, puriso andhakāre gehe padīpaṃ paveseyya, paviṭṭho padīpo andhakāraṃ viddhaṃseti, obhāsaṃ janeti, ālokaṃ vidaṃseti, pākaṭāni ca rūpāni karoti, evameva kho, mahārāja, paññā uppajjamānā avijjandhakāraṃ viddhaṃseti, vijjobhāsaṃ janeti, ñāṇālokaṃ vidaṃseti, pākaṭāni ca ariyasaccāni karoti. Evaṃ kho, mahārāja, obhāsanalakkhaṇā paññā’’ti (mi. pa. 2.1.15).

Tâu đại vương, ví như một người mang ngọn đèn vào trong ngôi nhà tối tăm, ngọn đèn khi được mang vào liền phá tan bóng tối, tạo ra sự rực rỡ, làm hiển lộ ánh sáng, và làm cho các hình sắc trở nên rõ ràng. Tâu đại vương, cũng tương tự như thế, tuệ khi sanh khởi liền phá tan bóng tối vô minh, tạo ra sự rực rỡ của minh, làm hiển lộ ánh sáng của trí tuệ, và làm cho các Thánh đế trở nên rõ ràng. Tâu đại vương, như vậy đó, tuệ có đặc tính soi sáng.

Yathā pana cheko bhisakko āturānaṃ sappāyāsappāyāni bhojanāni jānāti, evaṃ paññā uppajjamānā kusalākusale sevitabbāsevitabbe hīnappaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāgaappaṭibhāge dhamme pajānāti. Vuttampi cetaṃ dhammasenāpatinā – ‘‘pajānāti pajānātīti kho, āvuso, tasmā paññavāti vuccati. Kiñca pajānāti? Idaṃ dukkhanti pajānātī’’ti (ma. ni. 1.449) vitthāretabbaṃ. Evamassā pajānanalakkhaṇatā veditabbā.

Lại nữa, ví như một y sĩ tài giỏi biết được các loại thực phẩm thích hợp và không thích hợp cho bệnh nhân, cũng tương tự như thế, tuệ khi sanh khởi liền biết rõ các pháp thiện và bất thiện, các pháp nên thực hành và không nên thực hành, các pháp hạ liệt và cao thượng, các pháp đen, trắng, có phần tương tợ và không có phần tương tợ. Điều này cũng đã được Tướng quân Chánh pháp nói rằng: 'Này hiền giả, vì biết rõ, biết rõ, do đó được gọi là tuệ. Và biết rõ điều gì? Biết rõ rằng: Đây là khổ' v.v... nên được triển khai rộng. Như vậy, đặc tính biết rõ của tuệ cần được hiểu.

Aparo nayo – yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇā paññā; akkhalitapaṭivedhalakkhaṇā vā kusalissāsakhittausupaṭivedho viya. Visayobhāsarasā padīpo viya. Asammohapaccupaṭṭhānā araññagatasudesako viya.

Một phương pháp khác: Tuệ có đặc tính thâm nhập đúng theo thực tánh; hoặc có đặc tính thâm nhập không sai lệch, ví như sự thâm nhập của mũi tên được bắn đi bởi người cung thủ tài giỏi. Có phận sự soi sáng đối tượng, ví như ngọn đèn. Có sự biểu hiện là không si mê, ví như người dẫn đường giỏi trong rừng.

Manatīti mano; vijānātīti attho. Aṭṭhakathācariyā panāhu – nāḷiyā minamāno viya, mahātulāya dhārayamāno viya ca, ārammaṇaṃ minati pajānātīti manoti. Tadeva mananalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ. Manova indriyaṃ manindriyaṃ. Heṭṭhā vuttacittassevetaṃ vevacanaṃ.

Ý là pháp biết; nghĩa là nhận biết. Lại nữa, các vị Chú giải sư đã nói: 'Ví như người đo lường bằng ống đong, và như người cân bằng cái cân lớn, ý đo lường đối tượng chứ không biết rõ, do đó gọi là ý.' Chính ý ấy là quyền vì làm cho (các pháp tương ưng) thực hiện quyền năng trong đặc tính biết. Chính ý là quyền, (nên gọi là) ý quyền. Đây là một biệt danh của tâm đã được nói ở dưới.

Pītisomanassasampayogato sobhanaṃ mano assāti sumano. Sumanassa bhāvo somanassaṃ. Sātalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ. Somanassameva indriyaṃ somanassindriyaṃ. Heṭṭhā vuttavedanāyevetaṃ vevacanaṃ.

Do tương ưng với hỷ, tâm trở nên tốt đẹp, (người có tâm ấy) là 'sumano' (người có ý đẹp). Trạng thái của 'sumano' là 'somanassa' (hỷ). Là quyền vì làm cho (các pháp tương ưng) thực hiện quyền năng trong đặc tính hoan hỷ. Chính hỷ là quyền, (nên gọi là) hỷ quyền. Đây là một biệt danh của thọ đã được nói ở dưới.

Jīvanti [Pg.167] tena taṃsampayuttakā dhammāti jīvitaṃ. Anupālanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ. Jīvitameva indriyaṃ jīvitindriyaṃ. Taṃ pavattasantatādhipateyyaṃ hoti. Lakkhaṇādīhi pana attanā avinibhuttānaṃ dhammānaṃ anupālanalakkhaṇaṃ jīvitindriyaṃ, tesaṃ pavattanarasaṃ, tesaṃyeva ṭhapanapaccupaṭṭhānaṃ, yāpayitabbadhammapadaṭṭhānaṃ. Santepi ca anupālanalakkhaṇādimhi vidhāne atthikkhaṇeyeva taṃ te dhamme anupāleti udakaṃ viya uppalādīni, yathāsakaṃpaccayuppannepi ca dhamme pāleti dhātī viya kumāraṃ, sayaṃpavattitadhammasambandheneva ca pavattati niyāmako viya, na bhaṅgato uddhaṃ pavattayati attano ca pavattayitabbānañca abhāvā, na bhaṅgakkhaṇe ṭhapeti sayaṃ bhijjamānattā khīyamāno viya vaṭṭisineho dīpasikhaṃ. Na ca anupālanapavattanaṭṭhapanānubhāvavirahitaṃ yathāvuttakkhaṇe tassa tassa sādhanatoti daṭṭhabbaṃ.

Các pháp tương ưng với nó sống, vì vậy gọi là mạng (jīvita). Nó làm cho có quyền làm chủ trong trạng thái bảo hộ, vì vậy gọi là quyền (indriya). Mạng chính là quyền, (nên gọi là) mạng quyền (jīvitindriya). Nó có quyền làm chủ đối với sự tương tục của dòng chảy. Về các đặc tính v.v..., mạng quyền có trạng thái là bảo hộ các pháp không thể tách rời với chính nó, có phận sự là làm cho chúng diễn tiến, có sự thể hiện là sự an lập chính các pháp ấy, có nhân cần thiết là các pháp cần được duy trì. Và mặc dù có sự sắp đặt về trạng thái bảo hộ v.v..., nó chỉ bảo hộ các pháp ấy trong sát-na hiện hữu, giống như nước (bảo hộ) hoa sen v.v...; và nó bảo hộ các pháp đã sanh lên từ nhân duyên riêng của chúng, giống như vú nuôi (bảo hộ) đứa trẻ; và nó tồn tại chỉ do sự liên quan đến các pháp do chính nó làm cho diễn tiến, giống như người lái thuyền. Nó không làm cho (các pháp) diễn tiến sau khi đã diệt, vì sự vắng mặt của chính nó và của các pháp cần được làm cho diễn tiến. Nó không an lập (các pháp) trong sát-na diệt, vì chính nó đang bị hoại diệt, giống như dầu trong bấc đèn đang cạn dần không thể (duy trì) ngọn lửa đèn. Và nên hiểu rằng nó không phải là không có năng lực bảo hộ, làm cho diễn tiến, và an lập, vì nó hoàn thành từng phận sự ấy trong từng sát-na đã được nói đến.

Maggaṅgarāsivaṇṇanā

Giải Thích Về Uẩn Chi Đạo

Sammādiṭṭhiādīsu dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi. Abhiniropanaṭṭhena sammāsaṅkappo, paggahanaṭṭhena sammāvāyāmo, upaṭṭhānaṭṭhena sammāsati, avikkhepanaṭṭhena sammāsamādhīti veditabbo. Vacanatthato pana sammā passati, sammā vā tāya passantīti sammādiṭṭhi. Sammā saṅkappeti, sammā vā tena saṅkappentīti sammāsaṅkappo. Sammā vāyāmeti, sammā vā tena vāyamantīti sammāvāyāmo. Sammā sarati, sammā vā tāya sarantīti sammāsati. Sammā samādhiyati, sammā vā tena samādhiyantīti sammāsamādhi. Apica, pasatthā sundarā vā diṭṭhi sammādiṭṭhīti. Imināpi nayena tesaṃ vacanattho veditabbo. Lakkhaṇādīni pana heṭṭhā vuttāneva.

Trong các pháp như Chánh Kiến v.v..., Chánh Kiến có nghĩa là thấy. Chánh Tư Duy có nghĩa là hướng tâm đến đối tượng, Chánh Tinh Tấn có nghĩa là nâng đỡ, Chánh Niệm có nghĩa là an trú, Chánh Định có nghĩa là không phân tán, nên được hiểu như vậy. Về mặt ngữ nguyên, nó thấy một cách chân chánh, hoặc nhờ nó mà (các pháp tương ưng) thấy một cách chân chánh, vì vậy gọi là Chánh Kiến. Nó suy nghĩ một cách chân chánh, hoặc nhờ nó mà (các pháp tương ưng) suy nghĩ một cách chân chánh, vì vậy gọi là Chánh Tư Duy. Nó cố gắng một cách chân chánh, hoặc nhờ nó mà (các pháp tương ưng) cố gắng một cách chân chánh, vì vậy gọi là Chánh Tinh Tấn. Nó ghi nhớ một cách chân chánh, hoặc nhờ nó mà (các pháp tương ưng) ghi nhớ một cách chân chánh, vì vậy gọi là Chánh Niệm. Nó định tĩnh một cách chân chánh, hoặc nhờ nó mà (các pháp tương ưng) định tĩnh một cách chân chánh, vì vậy gọi là Chánh Định. Hơn nữa, cái thấy được tán thán hoặc tốt đẹp là Chánh Kiến. Ngữ nguyên của chúng cũng nên được hiểu theo phương pháp này. Còn các đặc tính v.v... đã được nói đến ở phần trước.

Balarāsivaṇṇanā

Giải Thích Về Uẩn Lực

Saddhābalādīsupi saddhādīni vuttatthāneva. Akampiyaṭṭhena pana balanti veditabbaṃ. Evametesu assaddhiye na kampatīti saddhābalaṃ. Kosajje na kampatīti vīriyabalaṃ. Muṭṭhassacce na kampatīti satibalaṃ. Uddhacce na kampatīti samādhibalaṃ. Avijjāya na kampatīti paññābalaṃ. Ahirike na kampatīti hiribalaṃ[Pg.168]. Anottappe na kampatīti ottappabalanti. Ayaṃ ubhayapadavasena atthavaṇṇanā hoti.

Trong các pháp như Tín Lực v.v..., các pháp như tín v.v... có ý nghĩa đã được nói đến. Nên biết rằng lực có nghĩa là không bị lay động. Như vậy, trong các lực này: không bị lay động bởi sự vô tín, vì vậy gọi là Tín Lực. Không bị lay động bởi sự lười biếng, vì vậy gọi là Tấn Lực. Không bị lay động bởi sự thất niệm, vì vậy gọi là Niệm Lực. Không bị lay động bởi sự phóng dật, vì vậy gọi là Định Lực. Không bị lay động bởi vô minh, vì vậy gọi là Tuệ Lực. Không bị lay động bởi vô tàm, vì vậy gọi là Tàm Lực. Không bị lay động bởi vô quý, vì vậy gọi là Quý Lực. Đây là sự giải thích ý nghĩa theo cách của cả hai từ.

Tattha purimāni pañca heṭṭhā lakkhaṇādīhi pakāsitāneva. Pacchimadvaye kāyaduccaritādīhi hiriyatīti hirī; lajjāyetaṃ adhivacanaṃ. Tehi eva ottappatīti ottappaṃ; pāpato ubbegassetaṃ adhivacanaṃ. Tesaṃ nānākaraṇadīpanatthaṃ ‘samuṭṭhānaṃ adhipati lajjā bhayalakkhaṇena cā’ti imaṃ mātikaṃ ṭhapetvā ayaṃ vitthārakathā vuttā.

Trong số đó, năm lực đầu đã được làm rõ về đặc tính v.v... ở phần trước. Trong hai lực sau, ghê tởm thân ác hạnh v.v..., vì vậy gọi là tàm (hirī); đây là tên gọi khác của sự hổ thẹn. Ghê sợ chính những điều ấy, vì vậy gọi là quý (ottappaṃ); đây là tên gọi khác của sự kinh sợ đối với điều ác. Để chỉ ra sự khác biệt của chúng, sau khi đặt ra đề mục này: ‘Nguồn sanh, quyền chủ, cùng với trạng thái hổ thẹn và sợ hãi’, bài luận chi tiết này đã được nói đến.

Ajjhattasamuṭṭhānā hirī nāma; bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ nāma. Attādhipati hirī nāma; lokādhipati ottappaṃ nāma. Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī nāma; bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappaṃ nāma. Sappatissavalakkhaṇā hirī nāma; vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ nāma.

Tàm có nguồn sanh từ bên trong; quý có nguồn sanh từ bên ngoài. Tàm lấy tự ngã làm chủ; quý lấy thế gian làm chủ. Tàm được thiết lập với bản chất hổ thẹn; quý được thiết lập với bản chất sợ hãi. Tàm có trạng thái là sự tôn trọng; quý có trạng thái là sợ hãi lỗi lầm và thấy sự nguy hiểm.

Tattha ajjhattasamuṭṭhānaṃ hiriṃ catūhi kāraṇehi samuṭṭhāpeti – jātiṃ paccavekkhitvā, vayaṃ paccavekkhitvā, sūrabhāvaṃ paccavekkhitvā, bāhusaccaṃ paccavekkhitvā. Kathaṃ? ‘Pāpakaraṇaṃ nāmetaṃ na jātisampannānaṃ kammaṃ, hīnajaccānaṃ kevaṭṭādīnaṃ idaṃ kammaṃ. Mādisassa jātisampannassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’nti, evaṃ tāva jātiṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Tathā ‘pāpakaraṇaṃ nāmetaṃ daharehi kattabbaṃ kammaṃ, mādisassa vaye ṭhitassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’nti, evaṃ vayaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Tathā ‘pāpakammaṃ nāmetaṃ dubbalajātikānaṃ kammaṃ, na sūrabhāvānaṃ. Mādisassa sūrabhāvasampannassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’nti, evaṃ sūrabhāvaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Tathā ‘pāpakammaṃ nāmetaṃ andhabālānaṃ kammaṃ, na paṇḍitānaṃ. Mādisassa paṇḍitassa bahussutassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’nti, evaṃ bāhusaccaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Evaṃ ajjhattasamuṭṭhānahiriṃ catūhi kāraṇehi samuṭṭhāpeti. Samuṭṭhāpetvā ca pana attano citte hiriṃ pavesetvā pāpakammaṃ na karoti. Evaṃ ajjhattasamuṭṭhānā hirī nāma hoti.

Trong đó, người ấy làm sanh khởi tàm có nguồn gốc từ bên trong bởi bốn nguyên nhân: quán xét dòng dõi, quán xét tuổi tác, quán xét sự dũng cảm, quán xét sự đa văn. Như thế nào? ‘Việc làm ác này không phải là việc của người có dòng dõi cao quý, đây là việc của những người hạ tiện như dân chài v.v... Không thích hợp cho người có dòng dõi cao quý như ta làm việc này.’ Như vậy, trước hết, do quán xét dòng dõi, người ấy không làm điều ác như sát sanh v.v... và làm sanh khởi tàm. Tương tự, ‘Việc làm ác này là việc của người trẻ tuổi, không thích hợp cho người lớn tuổi như ta làm việc này.’ Như vậy, do quán xét tuổi tác, người ấy không làm điều ác như sát sanh v.v... và làm sanh khởi tàm. Tương tự, ‘Việc làm ác này là việc của kẻ yếu đuối, không phải của người dũng cảm. Không thích hợp cho người dũng cảm như ta làm việc này.’ Như vậy, do quán xét sự dũng cảm, người ấy không làm điều ác như sát sanh v.v... và làm sanh khởi tàm. Tương tự, ‘Việc làm ác này là việc của kẻ ngu si, không phải của người có trí. Không thích hợp cho người có trí, đa văn như ta làm việc này.’ Như vậy, do quán xét sự đa văn, người ấy không làm điều ác như sát sanh v.v... và làm sanh khởi tàm. Như vậy, người ấy làm sanh khởi tàm có nguồn gốc từ bên trong bởi bốn nguyên nhân. Và sau khi làm sanh khởi, người ấy đưa tàm vào tâm mình và không làm điều ác. Như vậy, tàm được gọi là có nguồn sanh từ bên trong.

Kathaṃ [Pg.169] bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ nāma? Sace tvaṃ pāpakammaṃ karissasi catūsu parisāsu garahappatto bhavissasi.

Quý được gọi là có nguồn sanh từ bên ngoài như thế nào? Nếu ngươi làm điều ác, ngươi sẽ bị chê trách trong bốn chúng.

Garahissanti taṃ viññū, asuciṃ nāgariko yathā;

Vajjito sīlavantehi, kathaṃ bhikkhu karissasīti.

Người trí sẽ chê trách ngươi, như người thành thị (chê trách) vật ô uế; bị những người có giới đức xa lánh, này Tỳ khưu, ngươi sẽ làm gì?

Evaṃ paccavekkhanto hi bahiddhāsamuṭṭhitena ottappena pāpakammaṃ na karoti. Evaṃ bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ nāma hoti.

Quả vậy, do quán xét như vậy, người ấy không làm điều ác nhờ vào tâm quý sanh khởi từ bên ngoài. Như vậy, quý được gọi là có nguồn sanh từ bên ngoài.

Kathaṃ attādhipati hirī nāma? Idhekacco kulaputto attānaṃ adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā ‘mādisassa saddhāpabbajitassa bahussutassa dhutaṅgadharassa na yuttaṃ pāpakammaṃ kātu’nti pāpaṃ na karoti. Evaṃ attādhipati hirī nāma hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘so attānaṃyeva adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ karitvā akusalaṃ pajahati kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati anavajjaṃ bhāveti, suddhamattānaṃ pariharatī’’ti (a. ni. 3.40).

Thế nào gọi là tàm tự chủ? Ở đây, có thiện nam tử tự xem mình là chủ, là bậc tối thượng, rồi nghĩ rằng: ‘Người như ta, do đức tin mà xuất gia, là bậc đa văn, là người thọ trì hạnh đầu-đà, không thích hợp để làm điều ác’, nên không làm điều ác. Như vậy gọi là tàm tự chủ. Do đó, đức Thế Tôn đã dạy: “Vị ấy tự xem mình là chủ, là bậc tối thượng, rồi từ bỏ điều bất thiện, tu tập điều thiện; từ bỏ điều có tội, tu tập điều không có tội; giữ gìn tự thân trong sạch”.

Kathaṃ lokādhipati ottappaṃ nāma? Idhekacco kulaputto lokaṃ adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā pāpakammaṃ na karoti. Yathāha – ‘‘mahā kho panāyaṃ lokasannivāso. Mahantasmiṃ kho pana lokasannivāse santi samaṇabrāhmaṇā iddhimanto dibbacakkhukā paracittaviduno, te dūratopi passanti, āsannāpi na dissanti, cetasāpi cittaṃ pajānanti, tepimaṃ evaṃ jānissanti ‘passatha bho imaṃ kulaputtaṃ, saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno vokiṇṇo viharati pāpakehi akusalehi dhammehī’ti. Santi devatā iddhimantiniyo dibbacakkhukā paracittaviduniyo. Tā dūratopi passanti, āsannāpi na dissanti, cetasāpi cittaṃ pajānanti, tāpi maṃ jānissanti ‘passatha bho imaṃ kulaputtaṃ, saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno vokiṇṇo viharati pāpakehi akusalehi dhammehī’ti… so lokaṃyeva adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā akusalaṃ pajahati kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati anavajjaṃ bhāveti, suddhamattānaṃ pariharatī’’ti (a. ni. 3.146). Evaṃ lokādhipati ottappaṃ nāma hoti.

Thế nào gọi là quý thế gian chủ? Ở đây, có thiện nam tử xem thế gian là chủ, là bậc tối thượng, rồi không làm điều ác. Như có lời dạy rằng: “Thế gian này thật rộng lớn. Trong thế gian rộng lớn này, có các vị Sa-môn, Bà-la-môn có thần thông, có thiên nhãn, biết được tâm người khác. Các vị ấy thấy được từ xa, dù ở gần cũng không bị thấy, và dùng tâm biết được tâm người khác. Các vị ấy sẽ biết ta như vầy: ‘Này các ông, hãy xem thiện nam tử này, do đức tin từ bỏ gia đình, sống không gia đình, mà lại sống chung với các pháp ác, bất thiện’. Có các vị chư thiên có thần thông, có thiên nhãn, biết được tâm người khác. Các vị ấy thấy được từ xa, dù ở gần cũng không bị thấy, và dùng tâm biết được tâm người khác. Các vị ấy cũng sẽ biết ta: ‘Này các ông, hãy xem thiện nam tử này, do đức tin từ bỏ gia đình, sống không gia đình, mà lại sống chung với các pháp ác, bất thiện’... Vị ấy xem thế gian là chủ, là bậc tối thượng, rồi từ bỏ điều bất thiện, tu tập điều thiện; từ bỏ điều có tội, tu tập điều không có tội; giữ gìn tự thân trong sạch”. Như vậy gọi là quý thế gian chủ.

Lajjāsabhāvasaṇṭhitā [Pg.170] hirī, bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappanti. Ettha pana lajjāti lajjanākāro; tena sabhāvena saṇṭhitā hirī. Bhayanti apāyabhayaṃ; tena sabhāvena saṇṭhitaṃ ottappaṃ. Tadubhayampi pāpaparivajjane pākaṭaṃ hoti. Ekacco hi, yathā nāma eko kulaputto uccārapassāvādīni karonto lajjitabbayuttakaṃ ekaṃ disvā lajjanākārappatto bhaveyya hīḷito, evameva ajjhattaṃ lajjidhammaṃ okkamitvā pāpakammaṃ na karoti. Ekacco apāyabhayabhīto hutvā pāpakammaṃ na karoti.

Tàm có bản chất là sự hổ thẹn, quý có bản chất là sự ghê sợ. Ở đây, hổ thẹn là thái độ hổ thẹn; tàm được thiết lập bởi bản chất ấy. Ghê sợ là sự ghê sợ cảnh khổ; quý được thiết lập bởi bản chất ấy. Cả hai điều này đều biểu hiện rõ khi tránh xa điều ác. Thật vậy, có người, ví như một thiện nam tử đang đi đại tiểu tiện, khi thấy một người đáng phải hổ thẹn thì tự mình có thái độ hổ thẹn, bị khinh miệt; cũng vậy, người ấy đi vào pháp hổ thẹn bên trong rồi không làm điều ác. Có người do sợ hãi cảnh khổ mà không làm điều ác.

Tatridaṃ opammaṃ – yathā hi dvīsu ayoguḷesu eko sītalo bhaveyya gūthamakkhito, eko uṇho āditto. Tattha paṇḍito sītalaṃ gūthamakkhitattā jigucchanto na gaṇhāti, itaraṃ ḍāhabhayena. Tattha sītalassa gūthamakkhanajigucchāya agaṇhanaṃ viya ajjhattaṃ lajjidhammaṃ okkamitvā pāpassa akaraṇaṃ. Uṇhassa ḍāhabhayena agaṇhanaṃ viya apāyabhayena pāpassa akaraṇaṃ veditabbaṃ.

Về điều này có ví dụ như sau: Ví như trong hai hòn sắt, một hòn thì lạnh và dính phẩn, một hòn thì nóng và cháy rực. Trong đó, người trí không cầm hòn sắt lạnh vì ghê tởm nó dính phẩn, và không cầm hòn kia vì sợ bị phỏng. Ở đây, việc không làm điều ác do đi vào pháp hổ thẹn bên trong cũng giống như việc không cầm hòn sắt lạnh vì ghê tởm nó dính phẩn. Cần hiểu rằng, việc không làm điều ác do sợ hãi cảnh khổ cũng giống như việc không cầm hòn sắt nóng vì sợ bị phỏng.

Sappatissavalakkhaṇā hirī, vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappanti. Idampi dvayaṃ pāpaparivajjane eva pākaṭaṃ hoti. Ekacco hi jātimahattapaccavekkhaṇā satthumahattapaccavekkhaṇā dāyajjamahattapaccavekkhaṇā sabrahmacārīmahattapaccavekkhaṇāti catūhi kāraṇehi sappatissavalakkhaṇaṃ hiriṃ samuṭṭhāpetvā pāpaṃ na karoti. Ekacco attānuvādabhayaṃ parānuvādabhayaṃ daṇḍabhayaṃ duggatibhayanti catūhi kāraṇehi vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ samuṭṭhāpetvā pāpaṃ na karoti. Tattha jātimahattapaccavekkhaṇādīni ceva attānuvādabhayādīni ca vitthāretvā kathetabbāni.

Tàm có đặc tính là sự tôn trọng, quý có đặc tính là sự sợ hãi tội lỗi và thấy tội lỗi là điều đáng sợ. Cả hai điều này cũng biểu hiện rõ khi tránh xa điều ác. Thật vậy, có người do bốn nguyên nhân: quán xét sự cao quý của dòng dõi, quán xét sự cao quý của bậc Đạo sư, quán xét sự cao quý của di sản, quán xét sự cao quý của các vị đồng phạm hạnh, mà làm khởi sinh tàm có đặc tính tôn trọng, rồi không làm điều ác. Có người do bốn nguyên nhân: sợ mình tự khiển trách, sợ người khác khiển trách, sợ hình phạt, sợ đọa xứ, mà làm khởi sinh quý có đặc tính sợ hãi tội lỗi và thấy tội lỗi là điều đáng sợ, rồi không làm điều ác. Ở đây, cần phải giải thích rộng rãi về việc quán xét sự cao quý của dòng dõi v.v... và sự sợ hãi mình tự khiển trách v.v...

Mūlarāsivaṇṇanā

Giải Thích Về Nhóm Căn Bản

Na lubbhanti etena, sayaṃ vā na lubbhati, alubbhanamattameva vā tanti alobho. Adosāmohesupi eseva nayo. Tesu alobho ārammaṇe cittassa agedhalakkhaṇo, alaggabhāvalakkhaṇo vā kamaladale jalabindu viya. Apariggahaṇaraso muttabhikkhu viya[Pg.171]. Anallīnabhāvapaccupaṭṭhāno asucimhi patitapuriso viya. Adoso acaṇḍikkalakkhaṇo, avirodhalakkhaṇo vā anukūlamitto viya. Āghātavinayaraso pariḷāhavinayaraso vā candanaṃ viya. Sommabhāvapaccupaṭṭhāno puṇṇacando viya. Amoho lakkhaṇādīhi heṭṭhā paññindriyapade vibhāvito eva.

Vô tham là pháp mà do đó các pháp tương ưng không tham đắm, hoặc tự nó không tham đắm, hoặc chỉ là sự không tham đắm. Đối với vô sân và vô si cũng theo phương pháp này. Trong đó, vô tham có đặc tính là tâm không thèm muốn đối tượng, hoặc có đặc tính là không dính mắc vào đối tượng như giọt nước trên lá sen. Nó có phận sự là không nắm giữ, như vị Tỳ-khưu đã giải thoát. Nó có biểu hiện là không chìm đắm, như người rơi vào hố phẩn. Vô sân có đặc tính là không hung dữ, hoặc có đặc tính là không chống đối, như người bạn hiền. Nó có phận sự là dẹp bỏ sự căm ghét, hoặc dẹp bỏ sự nóng nảy, như gỗ chiên-đàn. Nó có biểu hiện là sự hiền hòa, như mặt trăng tròn. Vô si đã được giải thích về đặc tính v.v... ở dưới trong mục Tuệ quyền.

Imesu pana tīsu alobho maccheramalassa paṭipakkho, adoso dussīlyamalassa, amoho kusalesu dhammesu abhāvanāya paṭipakkho. Alobho cettha dānahetu, adoso sīlahetu, amoho bhāvanāhetu. Tesu ca alobhena anadhikaṃ gaṇhāti, luddhassa adhikaggahaṇato. Adosena anūnaṃ, duṭṭhassa ūnaggahaṇato. Amohena aviparītaṃ, mūḷhassa viparītaggahaṇato.

Lại nữa, trong ba pháp này, vô tham là đối nghịch với cấu uế bỏn xẻn, vô sân là đối nghịch với cấu uế ác giới, vô si là đối nghịch với sự không tu tập các thiện pháp. Ở đây, vô tham là nhân của bố thí, vô sân là nhân của giữ giới, vô si là nhân của tu tập. Và trong đó, do vô tham nên không lấy phần hơn, vì người tham lam thường lấy phần hơn. Do vô sân nên không lấy phần kém, vì người sân hận thường lấy phần kém. Do vô si nên không lấy cái sai lệch, vì người si mê thường lấy cái sai lệch.

Alobhena cettha vijjamānaṃ dosaṃ dosato dhārento dose pavattati; luddho hi dosaṃ paṭicchādeti. Adosena vijjamānaṃ guṇaṃ guṇato dhārento guṇe pavattati; duṭṭho hi guṇaṃ makkheti. Amohena yāthāvasabhāvaṃ yāthāvasabhāvato dhārento yāthāvasabhāve pavattati. Mūḷho hi ‘tacchaṃ atacchanti atacchaṃ ca taccha’nti gaṇhāti. Alobhena ca piyavippayogadukkhaṃ na hoti, luddhassa piyasabhāvato piyavippayogāsahanato ca. Adosena appiyasampayogadukkhaṃ na hoti, duṭṭhassa hi appiyasabhāvato appiyasampayogāsahanato ca. Amohena icchitālābhadukkhaṃ na hoti, amūḷhassa hi ‘taṃ kutettha labbhā’tievamādipaccavekkhaṇasambhavato (dī. ni. 3.34; a. ni. 9.30).

Và ở đây, do vô tham, vị ấy duy trì lỗi lầm hiện hữu đúng như là lỗi lầm, nên hành xử (đúng) trong lỗi lầm; thật vậy, người tham lam che giấu lỗi lầm. Do vô sân, vị ấy duy trì đức hạnh hiện hữu đúng như là đức hạnh, nên hành xử (đúng) trong đức hạnh; thật vậy, người sân hận hủy hoại đức hạnh. Do vô si, vị ấy duy trì thực tánh đúng như là thực tánh, nên hành xử (đúng) trong thực tánh. Thật vậy, người si mê chấp thủ 'cái thật là không thật và cái không thật là thật'. Và do vô tham, khổ vì biệt ly người thân yêu không khởi sanh, vì người tham lam có bản chất yêu mến và không thể chịu đựng được sự biệt ly người thân yêu. Do vô sân, khổ vì gặp gỡ người không ưa không khởi sanh, vì người sân hận có bản chất ghét bỏ và không thể chịu đựng được sự gặp gỡ người không ưa. Do vô si, khổ vì không được điều mong muốn không khởi sanh, vì người không si mê có khả năng quán xét rằng: 'Làm sao có thể đạt được điều đó ở đây?'.

Alobhena cettha jātidukkhaṃ na hoti, alobhassa taṇhāpaṭipakkhato taṇhāmūlakattā ca jātidukkhassa. Adosena jarādukkhaṃ na hoti, tikkhadosassa khippaṃ jarāsambhavato. Amohena maraṇadukkhaṃ na hoti, sammohamaraṇañhi dukkhaṃ, na cetaṃ amūḷhassa hoti. Alobhena ca gahaṭṭhānaṃ, amohena pabbajitānaṃ, adosena pana sabbesampi sukhasaṃvāsatā hoti.

Và ở đây, do vô tham, khổ sanh không khởi lên, vì vô tham là đối nghịch với ái và vì khổ sanh có ái làm gốc rễ. Do vô sân, khổ già không khởi lên, vì người có sân mãnh liệt thì sự già nua mau chóng xảy đến. Do vô si, khổ chết không khởi lên, thật vậy, cái chết trong si mê là khổ, và điều này không xảy ra cho người không si mê. Và do vô tham, có sự chung sống an lạc cho hàng tại gia; do vô si, cho hàng xuất gia; còn do vô sân, có sự chung sống an lạc cho tất cả mọi người.

Visesato [Pg.172] cettha alobhena pettivisaye upapatti na hoti. Yebhuyyena hi sattā taṇhāya pettivisayaṃ upapajjanti, taṇhāya ca paṭipakkho alobho. Adosena niraye upapatti na hoti. Dosena hi caṇḍajātitāya dosasadisaṃ nirayaṃ upapajjanti. Dosassa ca paṭipakkho adoso. Amohena tiracchānayoniyaṃ nibbatti na hoti. Mohena hi niccasammūḷhaṃ tiracchānayoniṃ upapajjanti. Mohassa paṭipakkho ca amoho. Etesu ca alobho rāgavasena upagamanassa abhāvakaro, adoso dosavasena apagamanassa, amoho mohavasena amajjhattabhāvassa.

Đặc biệt ở đây, do vô tham, không có sự tái sanh vào cảnh giới ngạ quỷ. Thật vậy, phần lớn chúng sanh do ái mà tái sanh vào cảnh giới ngạ quỷ, và vô tham là đối nghịch của ái. Do vô sân, không có sự tái sanh vào địa ngục. Thật vậy, do sân, vì bản chất hung dữ, họ tái sanh vào địa ngục tương xứng với sân. Và vô sân là đối nghịch của sân. Do vô si, không có sự sanh khởi trong loài bàng sanh. Thật vậy, do si, họ tái sanh vào loài bàng sanh luôn luôn si mê. Và vô si là đối nghịch của si. Và trong số này, vô tham tạo ra sự không đến gần do tham ái; vô sân tạo ra sự không rời xa do sân hận; vô si tạo ra sự không mất đi trạng thái trung lập do si mê.

Tīhipi cetehi yathāpaṭipāṭiyā nekkhammasaññā abyāpādasaññā avihiṃsāsaññāti imā tisso. Asubhasaññā appamāṇasaññā dhātusaññāti imā ca tisso saññāyo honti. Alobhena pana kāmasukhallikānuyogaantassa, adosena attakilamathānuyogaantassa parivajjanaṃ hoti; amohena majjhimāya paṭipattiyā paṭipajjanaṃ. Tathā alobhena abhijjhākāyaganthassa pabhedanaṃ hoti, adosena byāpādakāyaganthassa, amohena sesaganthadvayassa. Purimāni ca dve satipaṭṭhānāni purimānaṃ dvinnaṃ ānubhāvena, pacchimāni pacchimasseva ānubhāvena ijjhanti.

Và do ba pháp này, theo thứ tự, ba tưởng này khởi sanh: xuất ly tưởng, vô sân tưởng, và vô hại tưởng. Và ba tưởng này cũng khởi sanh: bất tịnh tưởng, vô lượng tưởng, và giới tưởng. Lại nữa, do vô tham, có sự từ bỏ cực đoan hưởng thụ dục lạc; do vô sân, có sự từ bỏ cực đoan khổ hạnh ép xác; do vô si, có sự thực hành trung đạo. Tương tự, do vô tham, có sự phá vỡ tham thân triền; do vô sân, có sự phá vỡ sân thân triền; do vô si, có sự phá vỡ hai triền còn lại. Và hai niệm xứ đầu tiên được thành tựu nhờ oai lực của hai pháp đầu; hai niệm xứ sau được thành tựu chỉ nhờ oai lực của pháp sau cùng.

Alobho cettha ārogyassa paccayo hoti; aluddho hi lobhanīyampi asappāyaṃ na sevati, tena kho arogo hoti. Adoso yobbanassa; aduṭṭho hi valipalitāvahena dosagginā aḍayhamāno dīgharattaṃ yuvā hoti. Amoho dīghāyukatāya; amūḷho hi hitāhitaṃ ñatvā ahitaṃ parivajjanto hitañca paṭisevamāno dīghāyuko hoti.

Ở đây, vô tham là duyên cho sức khỏe; thật vậy, người không tham lam không sử dụng vật không thích hợp dù nó đáng tham, do đó vị ấy được khỏe mạnh. Vô sân là duyên cho tuổi trẻ; thật vậy, người không sân hận, không bị ngọn lửa sân hận mang lại nếp nhăn và tóc bạc thiêu đốt, nên trẻ lâu. Vô si là duyên cho sự trường thọ; thật vậy, người không si mê, biết điều lợi và không lợi, tránh điều không lợi và thực hành điều lợi, nên được sống lâu.

Alobho cettha bhogasampattiyā paccayo hoti, aluddhassa hi cāgena bhogapaṭilābho. Adoso mittasampattiyā, mettāya mittānaṃ paṭilābhato ceva aparihānato ca. Amoho attasampattiyā, amūḷho hi attano hitameva karonto attānaṃ sampādeti[Pg.173]. Alobho ca dibbavihārassa paccayo hoti, adoso brahmavihārassa, amoho ariyavihārassa.

Ở đây, vô tham là duyên cho tài sản sung túc, thật vậy, người không tham lam nhờ bố thí mà được tài sản. Vô sân là duyên cho bạn bè sung túc, vì nhờ tâm từ mà có được bạn bè và không bị mất đi. Vô si là duyên cho tự thân sung túc, thật vậy, người không si mê chỉ làm điều lợi cho mình, nên làm cho tự thân được thành tựu. Và vô tham là duyên cho thiên trú, vô sân là duyên cho phạm trú, vô si là duyên cho thánh trú.

Alobhena cettha sakapakkhesu sattasaṅkhāresu nibbuto hoti, tesaṃ vināsena abhisaṅgahetukassa dukkhassa abhāvā; adosena parapakkhesu, aduṭṭhassa hi verīsupi verisaññāya abhāvato; amohena udāsīnapakkhesu, amūḷhassa sabbābhisaṅgatāya abhāvato.

Ở đây, do vô tham, vị ấy được tịch tịnh đối với chúng sanh và các pháp hữu vi thuộc phe mình, vì không có khổ đau do sự dính mắc gây ra khi chúng bị hủy hoại; do vô sân, đối với phe khác, vì người không sân hận không có tưởng về kẻ thù ngay cả đối với kẻ thù; do vô si, đối với phe trung lập, vì người không si mê không có bất kỳ sự dính mắc nào.

Alobhena ca aniccadassanaṃ hoti; luddho hi upabhogāsāya aniccepi saṅkhāre aniccato na passati. Adosena dukkhadassanaṃ; adosajjhāsayo hi pariccattaāghātavatthupariggaho saṅkhāreyeva dukkhato passati. Amohena anattadassanaṃ; amūḷho hi yāthāvagahaṇakusalo apariṇāyakaṃ khandhapañcakaṃ apariṇāyakato bujjhati. Yathā ca etehi aniccadassanādīni evametepi aniccadassanādīhi honti. Aniccadassanena hi alobho hoti, dukkhadassanena adoso, anattadassanena amoho hoti. Ko hi nāma ‘aniccamida’nti sammā ñatvā tassatthāya pihaṃ uppādeyya, saṅkhāre vā ‘dukkha’nti jānanto aparampi accantatikhiṇaṃ kodhadukkhaṃ uppādeyya, attasuññatañca bujjhitvā puna sammohamāpajjeyyāti?

Và do vô tham, có sự thấy vô thường; thật vậy, người tham lam vì ham muốn hưởng thụ nên không thấy các pháp hữu vi là vô thường, dù chúng là vô thường. Do vô sân, có sự thấy khổ; thật vậy, người có khuynh hướng vô sân, đã từ bỏ sự chấp thủ vào các đối tượng gây phẫn nộ, chỉ thấy các pháp hữu vi là khổ. Do vô si, có sự thấy vô ngã; thật vậy, người không si mê, khéo léo trong việc nắm bắt đúng như thật, hiểu rõ năm uẩn không có người điều khiển là không có người điều khiển. Và như do những pháp này mà có sự thấy vô thường v.v..., cũng vậy, những pháp này cũng có do sự thấy vô thường v.v... Thật vậy, do thấy vô thường mà có vô tham, do thấy khổ mà có vô sân, do thấy vô ngã mà có vô si. Thật vậy, ai sau khi biết đúng rằng 'cái này là vô thường' lại có thể khởi lên lòng ham muốn vì nó, hoặc biết các pháp hữu vi là 'khổ' lại có thể khởi lên một nỗi khổ sân hận khác vô cùng gay gắt, hoặc sau khi hiểu rõ tính không ngã lại rơi vào si mê lần nữa?

Kammapatharāsivaṇṇanā

Giải Thích Về Nhóm Nghiệp Đạo

Nābhijjhāyatīti anabhijjhā. Kāyikacetasikasukhaṃ idhalokaparalokahitaṃ guṇānubhāvapaṭiladdhaṃ kittisaddañca na byāpādetīti abyāpādo. Sammā passati, sobhanā vā diṭṭhīti sammādiṭṭhi. Alobhādīnaṃyeva tāni nāmāni. Heṭṭhā panete dhammā mūlavasena gahitā, idha kammapathavasenāti veditabbā.

Không tham lam, vì vậy gọi là vô tham (anabhijjhā). Không làm hại đến lạc thuộc thân và tâm, lợi ích ở đời này và đời sau, và danh tiếng có được nhờ oai lực của đức hạnh, vì vậy gọi là vô sân (abyāpādo). Thấy một cách chân chánh, hoặc là cái thấy tốt đẹp, vì vậy gọi là chánh kiến (sammādiṭṭhi). Đó chính là những tên gọi của vô tham v.v... Tuy nhiên, ở phần trước, những pháp này được đề cập với tư cách là các căn, ở đây chúng được đề cập với tư cách là các nghiệp đạo, nên được hiểu như vậy.

Lokapāladukavaṇṇanā

Giải Thích Về Cặp Pháp Hộ Trì Thế Gian

Hirottappānipi heṭṭhā balavasena gahitāni, idha lokapālavasena. Lokañhi ime dve dhammā pālayanti. Yathāha –

Tàm và quý cũng đã được đề cập ở phần trước với tư cách là các lực, ở đây chúng được đề cập với tư cách là các pháp hộ trì thế gian. Thật vậy, hai pháp này hộ trì thế gian. Như đã nói:

‘‘Dveme, bhikkhave, sukkā dhammā lokaṃ pālenti. Katame dve? Hirī ca ottappañca. Ime kho, bhikkhave, dve sukkā dhammā lokaṃ pālenti[Pg.174]. Sace, bhikkhave, dve sukkā dhammā lokaṃ na pāleyyuṃ, nayidha paññāyetha mātāti vā, mātucchāti vā, mātulānīti vā, ācariyabhariyāti vā, garūnaṃ dārāti vā. Sambhedaṃ loko agamissa yathā ajeḷakā kukkuṭasūkarā soṇasiṅgālā. Yasmā ca kho, bhikkhave, ime dve sukkā dhammā lokaṃ pālenti, tasmā paññāyati mātāti vā mātucchāti vā mātulānīti vā ācariyabhariyāti vā garūnaṃ dārāti vā’’ti (a. ni. 2.9).

“Này các Tỳ khưu, có hai pháp trắng sáng này bảo hộ thế gian. Hai pháp nào? Tức là tàm và quý. Này các Tỳ khưu, chính hai pháp trắng sáng này bảo hộ thế gian. Này các Tỳ khưu, nếu hai pháp trắng sáng này không bảo hộ thế gian, thì ở đây sẽ không được biết đến là mẹ, hay là dì, hay là vợ của cậu, hay là vợ của thầy, hay là vợ của các bậc đáng kính. Thế gian sẽ đi đến chỗ hỗn loạn như loài dê cừu, gà heo, chó và chó rừng. Và này các Tỳ khưu, vì chính hai pháp trắng sáng này bảo hộ thế gian, do đó được biết đến là mẹ, hay là dì, hay là vợ của cậu, hay là vợ của thầy, hay là vợ của các bậc đáng kính.”

Passaddhādiyugalavaṇṇanā

Luận giải về các cặp pháp bắt đầu bằng Tịnh

Kāyassa passambhanaṃ kāyapassaddhi. Cittassa passambhanaṃ cittapassaddhi. Kāyoti cettha vedanādayo tayo khandhā. Ubhopi panetā ekato katvā kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā kāyacittapassaddhiyo, kāyacittadarathanimmaddanarasā, kāyacittānaṃ aparipphandasītibhāvapaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ avūpasamakarauddhaccādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā.

Sự lắng dịu của thân là thân tịnh. Sự lắng dịu của tâm là tâm tịnh. Ở đây, 'thân' là ba uẩn gồm thọ, v.v. Hơn nữa, gộp cả hai pháp này lại, thân tịnh và tâm tịnh có trạng thái là sự lắng dịu cơn nóng nảy của thân và tâm, có phận sự là dẹp tan cơn nóng nảy của thân và tâm, có sự biểu hiện là trạng thái không dao động, mát mẻ của thân và tâm, có nhân cần thiết là thân và tâm. Nên biết rằng chúng là đối nghịch với các phiền não như trạo cử, v.v., là những pháp làm cho thân và tâm không lắng dịu.

Kāyassa lahubhāvo kāyalahutā. Cittassa lahubhāvo cittalahutā. Tā kāyacittagarubhāvavūpasamalakkhaṇā, kāyacittagarubhāvanimmaddanarasā, kāyacittānaṃ adandhatāpaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ garubhāvakarathinamiddhādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā.

Trạng thái nhẹ nhàng của thân là thân khinh. Trạng thái nhẹ nhàng của tâm là tâm khinh. Chúng có trạng thái là sự lắng dịu trạng thái nặng nề của thân và tâm, có phận sự là dẹp tan trạng thái nặng nề của thân và tâm, có sự biểu hiện là trạng thái không chậm chạp của thân và tâm, có nhân cần thiết là thân và tâm. Nên biết rằng chúng là đối nghịch với các phiền não như hôn trầm và thụy miên, v.v., là những pháp làm cho thân và tâm trở nên nặng nề.

Kāyassa mudubhāvo kāyamudutā. Cittassa mudubhāvo cittamudutā. Tā kāyacittathaddhabhāvavūpasamalakkhaṇā, kāyacittathaddhabhāvanimmaddanarasā, appaṭighātapaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ thaddhabhāvakaradiṭṭhimānādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā.

Trạng thái mềm mại của thân là thân nhu. Trạng thái mềm mại của tâm là tâm nhu. Chúng có trạng thái là sự lắng dịu trạng thái cứng nhắc của thân và tâm, có phận sự là dẹp tan trạng thái cứng nhắc của thân và tâm, có sự biểu hiện là không chống đối, có nhân cần thiết là thân và tâm. Nên biết rằng chúng là đối nghịch với các phiền não như tà kiến và ngã mạn, v.v., là những pháp làm cho thân và tâm trở nên cứng nhắc.

Kāyassa kammaññabhāvo kāyakammaññatā. Cittassa kammaññabhāvo cittakammaññatā. Tā kāyacittaakammaññabhāvavūpasamalakkhaṇā, kāyacittānaṃ akammaññabhāvanimmaddanarasā, kāyacittānaṃ ārammaṇakaraṇasampattipaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ akammaññabhāvakarāvasesanīvaraṇapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā. Tā pasādanīyavatthūsu pasādāvahā, hitakiriyāsu viniyogakkhemabhāvāvahā suvaṇṇavisuddhi viyāti daṭṭhabbā.

Trạng thái thích ứng của thân là thân thích nghiệp. Trạng thái thích ứng của tâm là tâm thích nghiệp. Chúng có trạng thái là sự lắng dịu trạng thái không thích ứng của thân và tâm, có phận sự là dẹp tan trạng thái không thích ứng của thân và tâm, có sự biểu hiện là sự thành tựu trong việc bắt đối tượng của thân và tâm, có nhân cần thiết là thân và tâm. Nên biết rằng chúng là đối nghịch với các triền cái còn lại là những pháp làm cho thân và tâm không thích ứng. Nên biết rằng chúng mang lại sự trong sạch đối với các đối tượng đáng tịnh tín, mang lại trạng thái thích hợp để sử dụng trong các hành động lợi ích, giống như vàng đã được tinh luyện.

Kāyassa [Pg.175] pāguññabhāvo kāyapāguññatā. Cittassa pāguññabhāvo cittapāguññatā. Tā kāyacittānaṃ agelaññabhāvalakkhaṇā, kāyacittagelaññanimmaddanarasā, nirādīnavapaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittagelaññakaraassaddhiyādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā.

Trạng thái thuần thục của thân là thân thuần thục. Trạng thái thuần thục của tâm là tâm thuần thục. Chúng có trạng thái là trạng thái không bệnh hoạn của thân và tâm, có phận sự là dẹp tan sự bệnh hoạn của thân và tâm, có sự biểu hiện là không có lỗi lầm, có nhân cần thiết là thân và tâm. Nên biết rằng chúng là đối nghịch với các phiền não như bất tín, v.v., là những pháp làm cho thân và tâm trở nên bệnh hoạn.

Kāyassa ujukabhāvo kāyujukatā. Cittassa ujukabhāvo cittujukatā. Tā kāyacittānaṃ ajjavalakkhaṇā, kāyacittakuṭilabhāvanimmaddanarasā, ajimhatāpaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ kuṭilabhāvakaramāyāsāṭheyyādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā.

Trạng thái ngay thẳng của thân là thân chánh trực. Trạng thái ngay thẳng của tâm là tâm chánh trực. Chúng có trạng thái là sự ngay thẳng của thân và tâm, có phận sự là dẹp tan sự cong vẹo của thân và tâm, có sự biểu hiện là không cong vẹo, có nhân cần thiết là thân và tâm. Nên biết rằng chúng là đối nghịch với các phiền não như xảo trá và gian trá, v.v., là những pháp làm cho thân và tâm trở nên cong vẹo.

Saratīti sati. Sampajānātīti sampajaññaṃ; samantato pakārehi jānātīti attho. Sātthakasampajaññaṃ sappāyasampajaññaṃ gocarasampajaññaṃ asammohasampajaññanti imesaṃ catunnaṃ panassa vasena bhedo veditabbo. Lakkhaṇādīni ca tesaṃ satindriyapaññindriyesu vuttanayeneva veditabbāni. Iti heṭṭhā vuttamevetaṃ dhammadvayaṃ puna imasmiṃ ṭhāne upakāravasena gahitaṃ.

Ghi nhớ, vì vậy gọi là niệm. Biết rõ, vì vậy gọi là tỉnh giác; nghĩa là biết một cách toàn diện theo nhiều phương diện. Hơn nữa, nên biết sự phân biệt của nó qua bốn loại này: tỉnh giác về lợi ích, tỉnh giác về sự thích hợp, tỉnh giác về hành xứ, và tỉnh giác về sự không si mê. Và các đặc tính, v.v., của chúng nên được hiểu theo cách đã được nói trong phần niệm quyền và tuệ quyền. Như vậy, cặp pháp này đã được nói ở dưới, lại được đề cập ở đây do có sự hữu ích.

Kāmacchandādayo paccanīkadhamme sametīti samatho. Aniccādivasena vividhehi ākārehi dhamme passatīti vipassanā. Paññāvesā atthato. Imesampi dvinnaṃ lakkhaṇādīni heṭṭhā vuttāneva. Idha panete yuganaddhavasena gahitā.

Làm lắng dịu các pháp đối nghịch như dục tham, v.v., vì vậy gọi là chỉ. Thấy các pháp theo nhiều phương diện khác nhau qua vô thường, v.v., vì vậy gọi là quán. Về mặt ý nghĩa, đó chính là trí tuệ. Các đặc tính, v.v., của cả hai pháp này cũng đã được nói ở dưới. Nhưng ở đây, chúng được đề cập theo phương diện song hành.

Sahajātadhamme paggaṇhātīti paggāho. Uddhaccasaṅkhātassa vikkhepassa paṭipakkhabhāvato na vikkhepoti avikkhepo. Etesampi lakkhaṇādīni heṭṭhā vuttāneva. Idha panetaṃ dvayaṃ vīriyasamādhiyojanatthāya gahitanti veditabbaṃ.

Nâng đỡ các pháp đồng sanh, vì vậy gọi là sách tấn. Do là đối nghịch của sự phóng dật được gọi là trạo cử, nên không phải là phóng dật, vì vậy gọi là bất phóng dật. Các đặc tính, v.v., của những pháp này cũng đã được nói ở dưới. Nên biết rằng, ở đây cặp pháp này được đề cập nhằm mục đích kết hợp cần và định.

Yevāpanakavaṇṇanā

Luận giải về các pháp phụ tùy

Ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā, ime dhammā kusalāti ‘phasso hoti…pe… avikkhepo hotī’ti na kevalaṃ padapaṭipāṭiyā uddiṭṭhā ime paropaṇṇāsadhammā eva, atha kho yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ tihetukaṃ somanassasahagataṃ paṭhamaṃ asaṅkhārikaṃ mahācittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃ samaye ye vā pana aññepi tehiyeva phassādīhi sampayuttā hutvā pavattamānā atthi, attano [Pg.176] attano anurūpaṃ paccayaṃ paṭicca samuppannā rūpābhāvena arūpino, sabhāvato upalabbhamānā dhammā sabbepi ime dhammā kusalā.

Câu 'Hoặc là, vào lúc ấy, có những pháp vô sắc khác, duyên sanh, những pháp này là thiện' có nghĩa là: không chỉ có hơn năm mươi pháp này được chỉ ra theo thứ tự các từ 'có xúc... cho đến... có bất phóng dật'. Mà thật ra, vào lúc mà đại tâm thiện thứ nhất thuộc cõi Dục, tam nhân, tương ưng với thọ hỷ, không cần nhắc bảo, đã sanh khởi, vào lúc ấy, hoặc là có những pháp khác đang diễn tiến sau khi đã tương ưng với chính các pháp xúc, v.v., đã sanh khởi do nương vào duyên tương ứng của riêng mình, là vô sắc do không có sắc pháp, là các pháp được nhận biết theo tự tánh; tất cả những pháp này đều là thiện.

Ettāvatā cittaṅgavasena pāḷiyaṃ āruḷhe paropaṇṇāsadhamme dīpetvā yevāpanakavasena aparepi nava dhamme dhammarājā dīpeti. Tesu tesu hi suttapadesu ‘chando adhimokkho manasikāro tatramajjhattatā karuṇā muditā kāyaduccaritavirati vacīduccaritavirati micchājīvaviratī’ti ime nava dhammā paññāyanti. Imasmiñcāpi mahācitte kattukamyatākusaladhammacchando atthi, cittaṅgavasena pana pāḷiyaṃ na āruḷho. So idha yevāpanakavasena gahito.

Bằng chừng ấy, sau khi đã trình bày hơn năm mươi pháp được kể đến trong tạng Pāli theo phương diện thành phần của tâm, đức Pháp Vương lại trình bày chín pháp khác theo phương diện yevāpanaka (pháp tùy nghi). Thật vậy, trong các đoạn kinh văn đó đây, chín pháp này được biết đến là: ‘dục, thắng giải, tác ý, trung bình tánh, bi, hỷ, thân ác hành viễn ly, khẩu ác hành viễn ly, và tà mạng viễn ly’. Và trong đại thiện tâm này cũng có dục thiện pháp là ý muốn làm, nhưng nó không được kể đến trong tạng Pāli theo phương diện thành phần của tâm. Ở đây, nó được kể đến theo phương diện yevāpanaka.

Adhimokkho atthi, manasikāro atthi, tatramajjhattatā atthi. Mettāpubbabhāgo atthi; so adose gahite gahito eva hoti. Karuṇāpubbabhāgo atthi, muditāpubbabhāgo atthi. Upekkhāpubbabhāgo atthi; so pana tatramajjhattatāya gahitāya gahitova hoti. Sammāvācā atthi, sammākammanto atthi. Sammāājīvo atthi; cittaṅgavasena pana pāḷiyaṃ na āruḷho. Sopi idha yevāpanakavasena gahito.

Thắng giải có, tác ý có, trung bình tánh có. Giai đoạn đầu của từ có; khi vô sân được kể, nó cũng được kể luôn. Giai đoạn đầu của bi có, giai đoạn đầu của hỷ có. Giai đoạn đầu của xả có; nhưng khi trung bình tánh được kể, nó cũng được kể luôn. Chánh ngữ có, chánh nghiệp có. Chánh mạng có; nhưng nó không được kể đến trong tạng Pāli theo phương diện thành phần của tâm. Nó cũng được kể đến ở đây theo phương diện yevāpanaka.

Imesu pana navasu chando adhimokkho manasikāro tatramajjhattatāti ime cattārova ekakkhaṇe labbhanti, sesā nānākkhaṇe. Yadā hi iminā cittena micchāvācaṃ pajahati, virativasena sammāvācaṃ pūreti, tadā chandādayo cattāro, sammāvācā cāti ime pañca ekakkhaṇe labbhanti. Yadā micchākammantaṃ pajahati, virativasena sammākammantaṃ pūreti…pe… micchāājīvaṃ pajahati, virativasena sammāājīvaṃ pūreti…pe… yadā karuṇāya parikammaṃ karoti…pe… yadā muditāya parikammaṃ karoti, tadā chandādayo cattāro, muditāpubbabhāgo cāti ime pañca ekakkhaṇe labbhanti. Ito pana muñcitvā, dānaṃ dentassa sīlaṃ pūrentassa yoge kammaṃ karontassa cattāri apaṇṇakaṅgāneva labbhanti.

Tuy nhiên, trong chín pháp này, chỉ có bốn pháp này là dục, thắng giải, tác ý, và trung bình tánh là có được trong cùng một khoảnh khắc; các pháp còn lại có được trong các khoảnh khắc khác nhau. Thật vậy, khi người ấy từ bỏ tà ngữ bằng tâm này, và hoàn thiện chánh ngữ bằng sự viễn ly, thì khi ấy năm pháp này—bốn pháp bắt đầu bằng dục và chánh ngữ—có được trong cùng một khoảnh khắc. Khi người ấy từ bỏ tà nghiệp, và hoàn thiện chánh nghiệp bằng sự viễn ly… tóm tắt… từ bỏ tà mạng, và hoàn thiện chánh mạng bằng sự viễn ly… tóm tắt… khi người ấy thực hành sơ khởi bằng bi… tóm tắt… khi người ấy thực hành sơ khởi bằng hỷ, thì khi ấy năm pháp này—bốn pháp bắt đầu bằng dục và giai đoạn đầu của hỷ—có được trong cùng một khoảnh khắc. Ngoài những trường hợp này, đối với người đang bố thí, người đang giữ giới, người đang thực hành công phu thiền định, chỉ có bốn thành phần bất biến là có được.

Evametesu navasu yevāpanakadhammesu ‘chando’ti kattukamyatāyetaṃ adhivacanaṃ. Tasmā so kattukamyatālakkhaṇo chando, ārammaṇapariyesanaraso, ārammaṇena atthikatāpaccupaṭṭhāno. Tadevassa padaṭṭhānaṃ[Pg.177]. Ārammaṇassa gahaṇe cāyaṃ cetaso hatthappasāraṇaṃ viya daṭṭhabbo.

Như vậy, trong chín pháp yevāpanaka này, ‘dục’ là tên gọi cho ý muốn làm. Do đó, dục ấy có đặc tính là ý muốn làm, có phận sự là tìm kiếm đối tượng, có biểu hiện là sự cần đến đối tượng. Chính đối tượng ấy là nhân cần thiết của nó. Và nó nên được xem như là sự vươn tay của tâm để nắm bắt đối tượng.

Adhimuccanaṃ ‘adhimokkho’. So sanniṭṭhānalakkhaṇo, asaṃsappanaraso, nicchayapaccupaṭṭhāno sanniṭṭhātabbadhammapadaṭṭhāno. Ārammaṇe niccalabhāvena indakhīlo viya daṭṭhabbo.

Sự quyết định là ‘thắng giải’. Nó có đặc tính là quyết định, có phận sự là không do dự, có biểu hiện là sự chắc chắn, có nhân cần thiết là pháp cần được quyết định. Nó nên được xem như cột trụ vững chắc do bản chất không lay động đối với đối tượng.

Kiriyā kāro, manasmiṃ kāro ‘manasikāro’. Purimamanato visadisaṃ manaṃ karotītipi manasikāro. Svāyaṃ ārammaṇapaṭipādako vīthipaṭipādako javanapaṭipādakoti tippakāro. Tattha ārammaṇapaṭipādako manasmiṃ kāroti manasikāro. So sāraṇalakkhaṇo, sampayuttānaṃ ārammaṇe sampayojanaraso, ārammaṇābhimukhabhāvapaccupaṭṭhāno, saṅkhārakkhandhapariyāpanno. Ārammaṇapaṭipādakattena sampayuttānaṃ sārathi viya daṭṭhabbo. Vīthipaṭipādakoti pana pañcadvārāvajjanassetaṃ adhivacanaṃ. Javanapaṭipādakoti manodvārāvajjanassa. Na te idha adhippetā.

Hành động là kāro, hành động trong tâm là ‘tác ý’ (manasikāro). Nó cũng được gọi là tác ý vì nó làm cho tâm trở nên khác biệt với tâm trước đó. Nó có ba loại: tác ý dẫn đến đối tượng, tác ý dẫn đến lộ trình, và tác ý dẫn đến tốc hành tâm. Trong số đó, tác ý dẫn đến đối tượng được gọi là tác ý vì nó là hành động trong tâm. Nó có đặc tính là hướng dẫn, có phận sự là gắn kết các pháp tương ưng với đối tượng, có biểu hiện là trạng thái hướng về đối tượng, và được bao gồm trong hành uẩn. Nó nên được xem như người đánh xe cho các pháp tương ưng vì nó dẫn chúng đến đối tượng. Còn tác ý dẫn đến lộ trình là tên gọi của ngũ môn hướng tâm. Tác ý dẫn đến tốc hành tâm là tên gọi của ý môn hướng tâm. Chúng không được đề cập ở đây.

Tesu dhammesu majjhattatā ‘tatramajjhattatā’. Sā cittacetasikānaṃ samavāhitalakkhaṇā, ūnādhikanivāraṇarasā, pakkhapātupacchedanarasā vā; majjhattabhāvapaccupaṭṭhānā. Cittacetasikānaṃ ajjhupekkhanavasena samappavattānaṃ ājāneyyānaṃ ajjhupekkhanasārathi viya daṭṭhabbā.

Sự trung lập đối với các pháp ấy là ‘trung bình tánh’ (tatramajjhattatā). Nó có đặc tính là giữ cho tâm và các tâm sở được quân bình, có phận sự là ngăn ngừa sự thiếu hụt và dư thừa, hoặc có phận sự là cắt đứt sự thiên vị; có biểu hiện là trạng thái trung lập. Nó nên được xem như người đánh xe nhìn một cách bình thản những con ngựa thuần chủng đang chạy đều nhau, do nó nhìn tâm và các tâm sở một cách xả ly.

‘Karuṇāmuditā’ brahmavihāraniddese āvi bhavissanti. Kevalañhi tā appanappattā rūpāvacarā, idha kāmāvacarāti ayameva viseso.

‘Bi và hỷ’ sẽ được làm rõ trong phần giải về Phạm trú. Chỉ có điều là ở đó chúng thuộc sắc giới vì đã đạt đến an chỉ định, còn ở đây chúng thuộc dục giới. Đây là điểm khác biệt duy nhất.

Kāyaduccaritato virati ‘kāyaduccaritavirati’. Sesapadadvayepi eseva nayo. Lakkhaṇādito panetā tissopi kāyaduccaritādivatthūnaṃ avītikkamalakkhaṇā; amaddanalakkhaṇāti vuttaṃ hoti. Kāyaduccaritādivatthuto saṅkocanarasā, akiriyapaccupaṭṭhānā, saddhāhirottappaappicchatādiguṇapadaṭṭhānā. Pāpakiriyato cittassa vimukhībhāvabhūtāti daṭṭhabbā.

Sự viễn ly khỏi thân ác hành là ‘thân ác hành viễn ly’. Phương pháp này cũng tương tự cho hai thuật ngữ còn lại. Về đặc tính v.v., cả ba pháp này có đặc tính là không vi phạm các cơ sở của thân ác hành v.v.; có thể nói là có đặc tính không chà đạp lên chúng. Chúng có phận sự là co rút lại khỏi các cơ sở của thân ác hành v.v., có biểu hiện là sự không hành động (ác), có nhân cần thiết là các đức tính như tín, tàm, quý, thiểu dục v.v. Chúng nên được xem như là sự quay lưng của tâm đối với hành động xấu ác.

Iti phassādīni chappaññāsa yevāpanakavasena vuttāni navāti sabbānipi imasmiṃ dhammuddesavāre pañcasaṭṭhi dhammapadāni bhavanti. Tesu ekakkhaṇe kadāci ekasaṭṭhi bhavanti, kadāci samasaṭṭhi. Tāni hi sammāvācāpūraṇādivasena. Uppattiyaṃ [Pg.178] pañcasu ṭhānesu ekasaṭṭhi bhavanti. Tehi mutte ekasmiṃ ṭhāne samasaṭṭhi bhavanti. Ṭhapetvā pana yevāpanake pāḷiyaṃ yathārutavasena gayhamānāni chappaññāsāva honti. Aggahitaggahaṇena panettha phassapañcakaṃ, vitakko vicāro pīti cittekaggatā, pañcindriyāni, hiribalaṃ ottappabalanti dve balāni, alobho adosoti dve mūlāni, kāyapassaddhicittapassaddhiādayo dvādasa dhammāti samatiṃsa dhammā honti.

Như vậy, năm mươi sáu pháp bắt đầu bằng xúc và chín pháp được nói đến theo phương diện yevāpanaka, tất cả trong đoạn liệt kê các pháp này là có sáu mươi lăm pháp mục. Trong số đó, vào một khoảnh khắc, đôi khi có sáu mươi mốt, đôi khi có đúng sáu mươi. Điều này là do sự hoàn thiện chánh ngữ v.v. Khi phát sinh, trong năm trường hợp có sáu mươi mốt. Ngoài những trường hợp đó, trong một trường hợp có đúng sáu mươi. Tuy nhiên, nếu không kể các pháp yevāpanaka, những pháp được kể theo như đã được trình bày trong tạng Pāli chỉ có năm mươi sáu. Bằng cách không kể lại những gì đã được kể, ở đây có ba mươi pháp: ngũ phần xúc, tầm, tứ, hỷ, nhất tâm, ngũ quyền, hai lực là tàm lực và quý lực, hai căn là vô tham và vô sân, và mười hai pháp bắt đầu bằng thân khinh an và tâm khinh an.

Tesu samatiṃsāya dhammesu aṭṭhārasa dhammā avibhattikā honti, dvādasa savibhattikā. Katame aṭṭhārasa? Phasso saññā cetanā vicāro pīti jīvitindriyaṃ, kāyapassaddhiādayo dvādasa dhammāti ime aṭṭhārasa avibhattikā. Vedanā cittaṃ vitakko cittekaggatā, saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ paññindriyaṃ, hiribalaṃ ottappabalaṃ, alobho adosoti ime dvādasa dhammā savibhattikā. Tesu satta dhammā dvīsu ṭhānesu vibhattā, eko tīsu, dve catūsu, eko chasu, eko sattasu ṭhānesu vibhatto.

Trong ba mươi pháp ấy, có mười tám pháp không được phân loại, mười hai pháp được phân loại. Mười tám pháp ấy là gì? Xúc, tưởng, tư, tứ, hỷ, mạng quyền, và mười hai pháp bắt đầu bằng thân khinh an, mười tám pháp này không được phân loại. Thọ, tâm, tầm, nhất tâm, tín quyền, tấn quyền, niệm quyền, tuệ quyền, tàm lực, quý lực, vô tham, vô sân, mười hai pháp này được phân loại. Trong số đó, bảy pháp được phân loại ở hai nơi, một pháp ở ba nơi, hai pháp ở bốn nơi, một pháp ở sáu nơi, và một pháp được phân loại ở bảy nơi.

Kathaṃ? Cittaṃ vitakko saddhā hirī ottappaṃ alobho adosoti ime satta dvīsu ṭhānesu vibhattā.

Như thế nào? Tâm, tầm, tín, tàm, quý, vô tham, vô sân, bảy pháp này được phân loại ở hai nơi.

Etesu hi cittaṃ tāva phassapañcakaṃ patvā cittaṃ hotīti vuttaṃ, indriyāni patvā manindriyanti. Vitakko jhānaṅgāni patvā vitakko hotīti vutto, maggaṅgāni patvā sammāsaṅkappoti. Saddhā indriyāni patvā saddhindriyaṃ hotīti vuttā, balāni patvā saddhābalanti. Hirī balāni patvā hiribalaṃ hotīti vuttā, lokapāladukaṃ patvā hirīti. Ottappepi eseva nayo. Alobho mūlaṃ patvā alobho hotīti vutto, kammapathaṃ patvā anabhijjhāti. Adoso mūlaṃ patvā adoso hotīti vutto, kammapathaṃ patvā abyāpādoti. Ime satta dvīsu ṭhānesu vibhattā.

Thật vậy, trong các pháp này, trước hết tâm, khi đi đến nhóm năm pháp lấy xúc làm đầu, được gọi là 'tâm'; khi đi đến các quyền, (được gọi là) 'ý quyền'. Tầm, khi đi đến các thiền chi, được gọi là 'tầm'; khi đi đến các đạo chi, (được gọi là) 'chánh tư duy'. Tín, khi đi đến các quyền, được gọi là 'tín quyền'; khi đi đến các lực, (được gọi là) 'tín lực'. Tàm, khi đi đến các lực, được gọi là 'tàm lực'; khi đi đến nhóm hai pháp hộ thế, (được gọi là) 'tàm'. Đối với quý cũng tương tự như vậy. Vô tham, khi đi đến căn, được gọi là 'vô tham'; khi đi đến nghiệp lộ, (được gọi là) 'vô tham lam'. Vô sân, khi đi đến căn, được gọi là 'vô sân'; khi đi đến nghiệp lộ, (được gọi là) 'vô sân hận'. Bảy pháp này được phân loại ở hai nơi.

Vedanā pana phassapañcakaṃ patvā vedanā hotīti vuttā, jhānaṅgāni patvā sukhanti, indriyāni patvā somanassindriyanti. Evaṃ eko dhammo tīsu ṭhānesu vibhatto.

Mặt khác, thọ, khi đi đến nhóm năm pháp lấy xúc làm đầu, được gọi là 'thọ'; khi đi đến các thiền chi, (được gọi là) 'lạc'; khi đi đến các quyền, (được gọi là) 'hỷ quyền'. Như vậy, một pháp này được phân loại ở ba nơi.

Vīriyaṃ pana indriyāni patvā vīriyindriyaṃ hotīti vuttaṃ, maggaṅgāni patvā sammāvāyāmoti, balāni patvā vīriyabalanti, piṭṭhidukaṃ patvā paggāhoti. Satipi [Pg.179] indriyāni patvā satindriyaṃ hotīti vuttā, maggaṅgāni patvā sammāsatīti, balāni patvā satibalanti, piṭṭhidukaṃ patvā sati hotīti vuttā. Evaṃ ime dve dhammā catūsu ṭhānesu vibhattā.

Mặt khác, tấn, khi đi đến các quyền, được gọi là 'tấn quyền'; khi đi đến các đạo chi, (được gọi là) 'chánh tinh tấn'; khi đi đến các lực, (được gọi là) 'tấn lực'; khi đi đến nhóm hai pháp hỗ trợ, (được gọi là) 'sự nỗ lực'. Niệm cũng vậy, khi đi đến các quyền, được gọi là 'niệm quyền'; khi đi đến các đạo chi, (được gọi là) 'chánh niệm'; khi đi đến các lực, (được gọi là) 'niệm lực'; khi đi đến nhóm hai pháp hỗ trợ, được gọi là 'niệm'. Như vậy, hai pháp này được phân loại ở bốn nơi.

Samādhi pana jhānaṅgāni patvā cittassekaggatā hotīti vutto, indriyāni patvā samādhindriyanti, maggaṅgāni patvā sammāsamādhīti. Balāni patvā samādhibalanti, piṭṭhidukaṃ patvā samatho avikkhepoti. Evamayaṃ eko dhammo chasu ṭhānesu vibhatto.

Mặt khác, định, khi đi đến các thiền chi, được gọi là 'nhất tâm'; khi đi đến các quyền, (được gọi là) 'định quyền'; khi đi đến các đạo chi, (được gọi là) 'chánh định'; khi đi đến các lực, (được gọi là) 'định lực'; khi đi đến nhóm hai pháp hỗ trợ, (được gọi là) 'chỉ' và 'bất loạn'. Như vậy, một pháp này được phân loại ở sáu nơi.

Paññā pana indriyāni patvā paññindriyaṃ hotīti vuttā, maggaṅgāni patvā sammādiṭṭhīti, balāni patvā paññābalanti, mūlāni patvā amohoti, kammapathaṃ patvā sammādiṭṭhīti, piṭṭhidukaṃ patvā sampajaññaṃ vipassanāti. Evaṃ eko dhammo sattasu ṭhānesu vibhatto.

Mặt khác, tuệ, khi đi đến các quyền, được gọi là 'tuệ quyền'; khi đi đến các đạo chi, (được gọi là) 'chánh kiến'; khi đi đến các lực, (được gọi là) 'tuệ lực'; khi đi đến các căn, (được gọi là) 'vô si'; khi đi đến nghiệp lộ, (được gọi là) 'chánh kiến'; khi đi đến nhóm hai pháp hỗ trợ, (được gọi là) 'tỉnh giác' và 'minh sát'. Như vậy, một pháp này được phân loại ở bảy nơi.

Sace pana koci vadeyya – ‘ettha apubbaṃ nāma natthi, heṭṭhā gahitameva gaṇhitvā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne padaṃ pūritaṃ, ananusandhikā kathā uppaṭipāṭiyā corehi ābhatabhaṇḍasadisā, goyūthena gatamagge ālulitatiṇasadisā ajānitvā kathitā’ti, so ‘māheva’nti paṭisedhetvā vattabbo – ‘buddhānaṃ desanā ananusandhikā nāma natthi, sānusandhikā va hoti. Ajānitvā kathitāpi natthi, sabbā jānitvā kathitāyeva. Sammāsambuddho hi tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ kiccaṃ jānāti, taṃ ñatvā kiccavasena vibhattiṃ āropento aṭṭhārasa dhammā ekekakiccāti ñatvā ekekasmiṃ ṭhāne vibhattiṃ āropesi. Satta dhammā dvedvekiccāti ñatvā dvīsu dvīsu ṭhānesu vibhattiṃ āropesi. Vedanā tikiccāti ñatvā tīsu ṭhānesu vibhattiṃ āropesi. Vīriyasatīnaṃ cattāri cattāri kiccānīti ñatvā catūsu catūsu ṭhānesu vibhattiṃ āropesi. Samādhi chakiccoti ñatvā chasu ṭhānesu vibhattiṃ āropesi. Paññā sattakiccāti ñatvā sattasu ṭhānesu vibhattiṃ āropesi’.

Mặt khác, nếu có ai đó nói rằng: 'Ở đây không có gì mới, chỉ là lấy lại những gì đã được đề cập trước đó để lấp đầy các mục ở những nơi tương ứng; bài nói không có sự liên kết, lộn xộn, giống như hàng hóa do kẻ trộm mang đến, giống như cỏ bị đàn bò giày xéo trên đường đã đi qua, được nói ra mà không biết,' người ấy nên bị bác bỏ bằng cách nói 'đừng nói như vậy' và nên được trả lời rằng: 'Lời dạy của các vị Phật không bao giờ không có sự liên kết, mà luôn có sự liên kết. Cũng không có lời dạy nào được nói ra mà không biết, tất cả đều được nói ra sau khi đã biết rõ. Thật vậy, bậc Chánh Đẳng Giác biết phận sự của từng pháp, và sau khi biết điều đó, khi thiết lập sự phân loại dựa trên phận sự, biết rằng mười tám pháp mỗi pháp có một phận sự, Ngài đã thiết lập sự phân loại ở mỗi một nơi. Biết rằng bảy pháp mỗi pháp có hai phận sự, Ngài đã thiết lập sự phân loại ở mỗi hai nơi. Biết rằng thọ có ba phận sự, Ngài đã thiết lập sự phân loại ở ba nơi. Biết rằng tấn và niệm mỗi pháp có bốn phận sự, Ngài đã thiết lập sự phân loại ở mỗi bốn nơi. Biết rằng định có sáu phận sự, Ngài đã thiết lập sự phân loại ở sáu nơi. Biết rằng tuệ có bảy phận sự, Ngài đã thiết lập sự phân loại ở bảy nơi.'

Tatridaṃ opammaṃ – eko kira paṇḍito rājā rahogato cintesi – ‘imaṃ rājakulasantakaṃ na yathā vā tathā vā khāditabbaṃ, sippānucchavikaṃ vetanaṃ [Pg.180] vaḍḍhessāmī’ti. So sabbe sippike sannipātāpetvā ‘ekekasippajānanake pakkosathā’ti āha. Evaṃ pakkosiyamānā aṭṭhārasa janā uṭṭhahiṃsu. Tesaṃ ekekaṃ paṭivīsaṃ dāpetvā vissajjesi. ‘Dve dve sippāni jānantā āgacchantū’ti vutte pana satta janā āgamaṃsu. Tesaṃ dve dve paṭivīse dāpesi. ‘Tīṇi sippāni jānantā āgacchantū’ti vutte ekova āgacchi. Tassa tayo paṭivīse dāpesi. ‘Cattāri sippāni jānantā āgacchantū’ti vutte dve janā āgamaṃsu. Tesaṃ cattāri cattāri paṭivīse dāpesi. ‘Pañca sippāni jānantā āgacchantū’ti vutte ekopi nāgacchi. ‘Cha sippāni jānantā āgacchantū’ti vutte ekova āgacchi. Tassa cha paṭivīse dāpesi. ‘Satta sippāni jānantā āgacchantū’ti vutte ekova āgacchi. Tassa satta paṭivīse dāpesi.

Ở đây có ví dụ này: Tương truyền, một vị vua hiền trí, khi ở nơi thanh vắng, đã suy nghĩ: 'Tài sản hoàng gia này không nên được tiêu dùng một cách tùy tiện; ta sẽ tăng lương bổng tương xứng với tay nghề.' Vị vua ấy cho triệu tập tất cả các thợ thủ công và ra lệnh: 'Hãy gọi những người biết một nghề.' Khi được gọi như vậy, mười tám người đã đứng lên. Ngài cho mỗi người một phần lương rồi cho họ đi. Nhưng khi nói: 'Những người biết hai nghề hãy đến,' bảy người đã đến. Ngài cho họ mỗi người hai phần. Khi nói: 'Những người biết ba nghề hãy đến,' chỉ một người đến. Ngài cho người ấy ba phần. Khi nói: 'Những người biết bốn nghề hãy đến,' hai người đã đến. Ngài cho họ mỗi người bốn phần. Khi nói: 'Những người biết năm nghề hãy đến,' không một ai đến. Khi nói: 'Những người biết sáu nghề hãy đến,' chỉ một người đến. Ngài cho người ấy sáu phần. Khi nói: 'Những người biết bảy nghề hãy đến,' chỉ một người đến. Ngài cho người ấy bảy phần.

Tattha paṇḍito rājā viya anuttaro dhammarājā. Sippajānanakā viya cittacittaṅgavasena uppannā dhammā. Sippānucchavikavetanavaḍḍhanaṃ viya kiccavasena tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ vibhattiāropanaṃ.

Trong ví dụ đó, bậc Pháp Vương vô thượng cũng giống như vị vua hiền trí. Các pháp sanh khởi do năng lực của tâm và các thành phần của tâm cũng giống như những người thợ thủ công. Việc thiết lập sự phân loại của từng pháp dựa trên phận sự cũng giống như việc tăng lương bổng tương xứng với tay nghề.

Sabbepi panete dhammā phassapañcakavasena jhānaṅgavasena indriyavasena maggavasena balavasena mūlavasena kammapathavasena lokapālavasena passaddhivasena lahutāvasena mudutāvasena kammaññatāvasena pāguññatāvasena ujukatāvasena satisampajaññavasena samathavipassanāvasena paggāhāvikkhepavasenāti sattarasa rāsayo hontīti.

Vả lại, tất cả các pháp này trở thành mười bảy nhóm: do nhóm năm pháp có xúc đứng đầu, do nhóm chi thiền, do nhóm quyền, do nhóm chi đạo, do nhóm lực, do nhóm căn, do nhóm nghiệp lộ, do nhóm pháp hộ thế, do nhóm tịnh, do nhóm khinh, do nhóm nhu, do nhóm thích nghiệp, do nhóm thuần thục, do nhóm chánh trực, do nhóm niệm và tỉnh giác, do nhóm chỉ và quán, và do nhóm sách tấn và không phóng dật.

Dhammuddesavārakathā niṭṭhitā.

Lời luận về Thiên Đề-cương Pháp đã kết thúc.

Kāmāvacarakusalaṃ niddesavārakathā

Lời luận về chương trình bày Thiện Dục giới

2. Idāni tāneva dhammuddesavāre pāḷiāruḷhāni chappaññāsa padāni vibhajitvā dassetuṃ ‘katamo tasmiṃ samaye phasso hotī’tiādinā nayena niddesavāro āraddho.

Bây giờ, để phân tích và chỉ ra chính năm mươi sáu thuật ngữ đã được nêu lên trong Pāḷi ở Thiên Đề-cương, Thiên Tường-giải được bắt đầu theo phương pháp khởi đầu bằng câu: "Vào lúc ấy, xúc là gì?".

Tattha pucchāya tāva ayamattho – yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ somanassasahagataṃ tihetukaṃ asaṅkhārikaṃ mahācittaṃ uppajjati, tasmiṃ [Pg.181] samaye phasso hotīti vutto, katamo so phassoti iminā nayena sabbapucchāsu attho veditabbo.

2. Ở đây, trước hết, đây là ý nghĩa của câu hỏi: Vào lúc nào đại tâm thiện dục giới, tương ưng với thọ hỷ, hợp với ba nhân, không cần sự xúi giục, sanh khởi, thì vào lúc ấy, xúc hiện hữu, đã được nói đến; xúc ấy là gì? Theo phương pháp này, ý nghĩa trong tất cả các câu hỏi cần được hiểu.

Yo tasmiṃ samaye phassoti tasmiṃ samaye yo phusanakavasena uppanno phasso, so phassoti. Idaṃ phassassa sabhāvadīpanato sabhāvapadaṃ nāma. Phusanāti phusanākāro. Samphusanāti phusanākārova upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā vutto. Samphusitattanti samphusitabhāvo. Ayaṃ panettha yojanā – yo tasmiṃ samaye phusanakavasena phasso, yā tasmiṃ samaye phusanā, yā tasmiṃ samaye samphusanā, yaṃ tasmiṃ samaye samphusitattaṃ; atha vā, yo tasmiṃ samaye phusanavasena phasso, aññenāpi pariyāyena phusanā samphusanā samphusitattanti vuccati, ayaṃ tasmiṃ samaye phasso hotīti. Vedanādīnampi niddesesu imināva nayena padayojanā veditabbā.

(Câu) "Xúc nào vào lúc ấy" có nghĩa là: xúc nào sanh khởi do sự tiếp xúc vào lúc ấy, đó là xúc. Thuật ngữ này được gọi là thuật ngữ chỉ tự tánh (sabhāvapada) vì nó làm sáng tỏ tự tánh của xúc. `Phusanā` là trạng thái tiếp xúc. `Samphusanā` cũng là trạng thái tiếp xúc, được nói đến bằng cách thêm tiếp đầu ngữ vào thuật ngữ. `Samphusitattaṃ` là bản chất của sự tiếp xúc. Đây là cách kết hợp (các thuật ngữ) ở đây: xúc nào do sự tiếp xúc vào lúc ấy, sự tiếp xúc nào vào lúc ấy, sự tiếp xúc hoàn toàn nào vào lúc ấy, bản chất của sự tiếp xúc nào vào lúc ấy; hoặc là, xúc nào do sự tiếp xúc vào lúc ấy, cũng được gọi bằng các từ đồng nghĩa khác là `phusanā`, `samphusanā`, `samphusitattaṃ`; đây là xúc hiện hữu vào lúc ấy. Cách kết hợp thuật ngữ trong các phần tường giải về thọ v.v... cũng cần được hiểu theo phương pháp này.

Ayaṃ panettha sabbasādhāraṇo vibhattivinicchayo. Yānimāni bhagavatā paṭhamaṃ kāmāvacaraṃ kusalaṃ mahācittaṃ bhājetvā dassentena atirekapaṇṇāsapadāni mātikāvasena ṭhapetvā puna ekekapadaṃ gahetvā vibhattiṃ āropitāni, tāni vibhattiṃ gacchantāni tīhi kāraṇehi vibhattiṃ gacchanti; nānā hontāni catūhi kāraṇehi nānā bhavanti. Aparadīpanā panettha dve ṭhānāni gacchati. Kathaṃ? Etānihi byañjanavasena upasaggavasena atthavasenāti imehi tīhi kāraṇehi vibhattiṃ gacchanti. Tattha kodho kujjhanā kujjhitattaṃ, doso dussanā dussitattanti evaṃ byañjanavasena vibhattigamanaṃ veditabbaṃ. Ettha hi ekova kodho byañjanavasena evaṃ vibhattiṃ gato. Cāro vicāro anuvicāro upavicāroti evaṃ pana upasaggavasena vibhattigamanaṃ veditabbaṃ. Paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhāti evaṃ atthavasena vibhattigamanaṃ veditabbaṃ. Tesu phassapadaniddese tāva imā tissopi vibhattiyo labbhanti. ‘Phasso phusanā’ti hi byañjanavasena vibhattigamanaṃ hoti. ‘Samphusanā’ti upasaggavasena. ‘Samphusitatta’nti atthavasena. Iminā nayena sabbapadaniddesesu vibhattigamanaṃ veditabbaṃ.

Đây là sự quyết trạch về phân tích chung cho tất cả (các thuật ngữ) ở đây. Những thuật ngữ này, hơn năm mươi thuật ngữ, mà Đức Thế Tôn, khi phân tích và chỉ ra đại tâm thiện dục giới, trước tiên đã đặt làm đề mục, rồi sau đó lấy từng thuật ngữ một để phân tích, khi được phân tích, chúng được phân tích do ba nguyên nhân; khi trở nên khác nhau, chúng trở nên khác nhau do bốn nguyên nhân. Sự trình bày khác ở đây đi đến hai trường hợp. Như thế nào? Những thuật ngữ này được phân tích do ba nguyên nhân sau: do văn tự, do tiếp đầu ngữ, và do ý nghĩa. Trong đó, sự phân tích như "sân, sự tức giận, trạng thái tức giận" (kodho kujjhanā kujjhitattaṃ), "sân hận, sự làm hại, trạng thái làm hại" (doso dussanā dussitattaṃ) cần được hiểu là sự phân tích do văn tự. Ở đây, chỉ một pháp sân duy nhất đã được phân tích như vậy do văn tự. Còn sự phân tích như "sự đi tới, sự đi quanh, sự đi theo, sự đi đến gần" (cāro vicāro anuvicāro upavicāro) cần được hiểu là sự phân tích do tiếp đầu ngữ. Sự phân tích như "sự thông thái, sự khéo léo, sự tinh xảo, sự sáng suốt, sự suy xét, sự thẩm tra" (paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā) cần được hiểu là sự phân tích do ý nghĩa. Trong số đó, ngay trong phần tường giải về thuật ngữ xúc, cả ba loại phân tích này đều có thể tìm thấy. Vì sự phân tích "xúc, sự tiếp xúc" (phasso phusanā) là sự phân tích do văn tự. "Sự tiếp xúc hoàn toàn" (samphusanā) là do tiếp đầu ngữ. "Bản chất của sự tiếp xúc" (samphusitattaṃ) là do ý nghĩa. Theo phương pháp này, sự phân tích trong các phần tường giải của tất cả các thuật ngữ cần được hiểu.

Nānā hontānipi pana nāmanānattena lakkhaṇanānattena kiccanānattena paṭikkhepanānattenāti imehi catūhi kāraṇehi nānā honti. Tattha katamo tasmiṃ samaye byāpādo hoti? Yo tasmiṃ [Pg.182] samaye doso dussanāti (dha. sa. 419) ettha byāpādoti vā, dosoti vā, dvepi ete kodho eva, nāmena nānattaṃ gatāti. Evaṃ ‘nāmanānattena’ nānattaṃ veditabbaṃ.

Vả lại, mặc dù trở nên khác nhau, chúng trở nên khác nhau do bốn nguyên nhân này: do sự khác nhau về tên gọi, do sự khác nhau về đặc tính, do sự khác nhau về phận sự, và do sự khác nhau về sự phủ định. Trong đó, ở câu "Vào lúc ấy, sân là gì? Sân hận nào, sự làm hại nào vào lúc ấy...", dù là "sân" (byāpāda) hay "sân hận" (dosa), cả hai đều là sân (kodha), chúng chỉ khác nhau về tên gọi. Như vậy, sự khác nhau cần được hiểu là "do sự khác nhau về tên gọi".

Rāsaṭṭhena ca pañcapi khandhā ekova khandho hoti. Ettha pana rūpaṃ ruppanalakkhaṇaṃ, vedanā vedayitalakkhaṇā, saññā sañjānanalakkhaṇā, cetanā cetayitalakkhaṇā, viññāṇaṃ vijānanalakkhaṇanti iminā lakkhaṇanānattena pañcakkhandhā honti. Evaṃ ‘lakkhaṇanānattena’ nānattaṃ veditabbaṃ.

Và theo nghĩa là một khối tụ, cả năm uẩn chỉ là một uẩn. Nhưng ở đây, sắc có đặc tính biến hoại, thọ có đặc tính cảm nhận, tưởng có đặc tính tri nhận, hành có đặc tính tác ý, thức có đặc tính nhận biết; do sự khác nhau về đặc tính này mà có năm uẩn. Như vậy, sự khác nhau cần được hiểu là "do sự khác nhau về đặc tính".

Cattāro sammappadhānā – ‘‘idha bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya…pe… cittaṃ paggaṇhāti padahatī’’ti (vibha. 390; dī. ni. 2.402) ekameva vīriyaṃ kiccanānattena catūsu ṭhānesu āgataṃ. Evaṃ ‘kiccanānattena’ nānattaṃ veditabbaṃ.

Bốn chánh cần – "Ở đây, vị Tỳ khưu... để các pháp ác, bất thiện chưa sanh không sanh khởi... sách tấn và nỗ lực tâm" – chỉ một tinh tấn duy nhất đã được đề cập ở bốn nơi do sự khác nhau về phận sự. Như vậy, sự khác nhau cần được hiểu là "do sự khác nhau về phận sự".

Cattāro asaddhammā – kodhagarutā na saddhammagarutā, makkhagarutā na saddhammagarutā, lābhagarutā na saddhammagarutā, sakkāragarutā na saddhammagarutāti, evamādīsu (a. ni. 4.44) pana ‘paṭikkhepanānattena’ nānattaṃ veditabbaṃ.

Bốn phi pháp – tôn trọng sự phẫn nộ, không tôn trọng Chánh pháp; tôn trọng sự gièm pha, không tôn trọng Chánh pháp; tôn trọng lợi lộc, không tôn trọng Chánh pháp; tôn trọng cung kính, không tôn trọng Chánh pháp – trong những trường hợp như vậy, sự khác nhau cần được hiểu là "do sự khác nhau về sự phủ định".

Imāni pana cattāri nānattāni na phasseyeva labbhanti, sabbesupi phassapañcakādīsu labbhanti. Phassassa hi phassoti nāmaṃ…pe… cittassa cittanti. Phasso ca phusanalakkhaṇo, vedanā vedayitalakkhaṇā, saññā sañjānanalakkhaṇā, cetanā cetayitalakkhaṇā, viññāṇaṃ vijānanalakkhaṇaṃ. Tathā phasso phusanakicco, vedanā anubhavanakiccā, saññā sañjānanakiccā, cetanā cetayitakiccā, viññāṇaṃ vijānanakiccanti. Evaṃ kiccanānattena nānattaṃ veditabbaṃ.

Vả lại, bốn sự khác nhau này không chỉ được tìm thấy ở riêng xúc, mà còn được tìm thấy trong tất cả các nhóm như nhóm năm pháp có xúc đứng đầu. Vì xúc có tên là "xúc"... cho đến... tâm có tên là "tâm". Và xúc có đặc tính tiếp xúc, thọ có đặc tính cảm nhận, tưởng có đặc tính tri nhận, hành có đặc tính tác ý, thức có đặc tính nhận biết. Tương tự, xúc có phận sự tiếp xúc, thọ có phận sự cảm nghiệm, tưởng có phận sự tri nhận, hành có phận sự tác ý, thức có phận sự nhận biết. Như vậy, sự khác nhau cần được hiểu là do sự khác nhau về phận sự.

Paṭikkhepanānattaṃ phassapañcamake natthi. Alobhādiniddese pana alobho alubbhanā alubbhitattantiādinā nayena labbhatīti evaṃ paṭikkhepanānattena nānattaṃ veditabbaṃ. Evaṃ sabbapadaniddesesu labbhamānavasena catubbidhampi nānattaṃ veditabbaṃ.

Sự dị biệt về phủ định không có trong nhóm năm pháp lấy xúc làm đầu. Nhưng trong phần định nghĩa về vô tham, v.v..., nó được tìm thấy theo phương thức ‘vô tham, sự không tham, trạng thái không tham,’ v.v... Như vậy, sự dị biệt cần được hiểu do sự dị biệt về phủ định. Như vậy, trong tất cả các phần định nghĩa thuật ngữ, cả bốn loại dị biệt cũng cần được hiểu tùy theo những gì có thể tìm thấy.

Aparadīpanā pana padatthuti vā hoti daḷhīkammaṃ vāti evaṃ dve ṭhānāni gacchati. Yaṭṭhikoṭiyā uppīḷentena viya hi sakimeva phassoti vutte etaṃ padaṃ phullitamaṇḍitavibhūsitaṃ nāma na hoti. Punappunaṃ byañjanavasena upasaggavasena [Pg.183] atthavasena ‘phasso phusanā samphusanā samphusitatta’nti vutte phullitamaṇḍitavibhūsitaṃ nāma hoti. Yathā hi daharakumāraṃ nhāpetvā, manoramaṃ vatthaṃ paridahāpetvā pupphāni piḷandhāpetvā akkhīni añjetvā athassa nalāṭe ekameva manosilābinduṃ kareyyuṃ, tassa na ettāvatā cittatilako nāma hoti. Nānāvaṇṇehi pana parivāretvā bindūsu katesu cittatilako nāma hoti. Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Ayaṃ ‘padatthuti’ nāma.

Còn sự hiển thị khác thì hoặc là sự tán dương thuật ngữ hoặc là sự làm cho vững chắc, như vậy nó đi đến hai trường hợp. Thật vậy, cũng như người đè (con rắn) bằng đầu gậy, khi chỉ nói một lần ‘xúc’, thuật ngữ này không được gọi là đã nở rộ, tô điểm, trang hoàng. Khi được nói đi nói lại theo cách dùng từ ngữ, theo cách dùng tiếp đầu ngữ, theo cách dùng ý nghĩa là ‘xúc, sự xúc chạm, sự tiếp xúc, trạng thái đã tiếp xúc’, thì (thuật ngữ ấy) được gọi là đã nở rộ, tô điểm, trang hoàng. Ví như, sau khi tắm cho một cậu bé, cho mặc y phục đẹp, trang điểm hoa, kẻ mắt, rồi họ chỉ chấm một chấm hùng hoàng trên trán cậu, thì chừng ấy chưa đủ để cậu được gọi là người có dấu chấm trang điểm lộng lẫy. Nhưng khi được bao quanh bởi nhiều màu sắc khác nhau và các dấu chấm được tạo ra, cậu bé mới được gọi là người có dấu chấm trang điểm lộng lẫy. Sự thành tựu này cần được hiểu như vậy. Đây gọi là ‘sự tán dương thuật ngữ’.

Byañjanavasena upasaggavasena atthavasena ca punappunaṃ bhaṇanameva daḷhīkammaṃ nāma. Yathā hi ‘āvuso’ti vā ‘bhante’ti vā ‘yakkho’ti vā ‘sappo’ti vā vutte daḷhīkammaṃ nāma na hoti. ‘Āvuso āvuso’‘bhante bhante’‘yakkho yakkho’‘sappo sappo’ti vutte pana daḷhīkammaṃ nāma hoti. Evameva sakideva yaṭṭhikoṭiyā uppīḷentena viya ‘phasso’ti vutte padaṃ daḷhīkammaṃ nāma na hoti. Punappunaṃ byañjanavasena upasaggavasena atthavasena ‘phasso phusanā samphusanā samphusitatta’nti vutteyeva ‘daḷhīkammaṃ’ nāma hotīti. Evaṃ aparadīpanā dve ṭhānāni gacchati. Etassāpi vasena labbhamānakapadaniddesesu sabbattha attho veditabbo.

Chính sự nói đi nói lại theo cách dùng từ ngữ, theo cách dùng tiếp đầu ngữ, và theo cách dùng ý nghĩa được gọi là sự làm cho vững chắc. Ví như, khi nói ‘này hiền giả’ hoặc ‘bạch ngài’ hoặc ‘này dạ xoa’ hoặc ‘này con rắn’, thì không gọi là sự làm cho vững chắc. Nhưng khi nói ‘này hiền giả, này hiền giả’, ‘bạch ngài, bạch ngài’, ‘dạ xoa, dạ xoa’, ‘rắn, rắn’, thì được gọi là sự làm cho vững chắc. Tương tự như vậy, cũng như người đè (con rắn) bằng đầu gậy, khi chỉ nói một lần ‘xúc’, thuật ngữ này không được gọi là đã được làm cho vững chắc. Chỉ khi được nói đi nói lại theo cách dùng từ ngữ, theo cách dùng tiếp đầu ngữ, theo cách dùng ý nghĩa là ‘xúc, sự xúc chạm, sự tiếp xúc, trạng thái đã tiếp xúc’, thì mới được gọi là ‘sự làm cho vững chắc’. Như vậy, sự hiển thị khác đi đến hai trường hợp. Ý nghĩa trong tất cả các phần định nghĩa thuật ngữ có thể tìm thấy cũng cần được hiểu theo cách này.

Ayaṃ tasmiṃ samaye phasso hotīti yasmiṃ samaye paṭhamaṃ kāmāvacaraṃ mahākusalacittaṃ uppajjati, tasmiṃ samaye ayaṃ phasso nāma hotīti attho. Ayaṃ tāva phassapadaniddesassa vaṇṇanā. Ito paresu pana vedanādīnaṃ padānaṃ niddesesu visesamattameva vaṇṇayissāma. Sesaṃ idha vuttanayeneva veditabbaṃ.

Câu ‘Vào lúc ấy, có xúc này’ có nghĩa là: vào lúc nào đại thiện tâm cõi Dục giới thứ nhất sanh khởi, vào lúc ấy có pháp được gọi là xúc này. Trước hết, đây là phần giải thích về định nghĩa thuật ngữ xúc. Còn trong các phần định nghĩa các thuật ngữ về thọ, v.v... sau đây, chúng tôi sẽ chỉ giải thích những điểm đặc biệt. Phần còn lại cần được hiểu theo phương pháp đã được nói ở đây.

3. Yaṃ tasmiṃ samayeti ettha kiñcāpi katamā tasmiṃ samaye vedanā hotīti āraddhaṃ, ‘sātapadavasena pana ‘ya’nti vuttaṃ. Tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajanti ettha ‘tajjā’ vuccati tassa sātasukhassa anucchavikā sāruppā. Anucchavikatthopi hi ayaṃ ‘tajjā’-saddo hoti. Yathāha – ‘‘tajjaṃ tassāruppaṃ kathaṃ mantetī’’ti (ma. ni. 3.246). Tehi vā rūpādīhi ārammaṇehi imassa ca sukhassa paccayehi jātātipi tajjā. Manoviññāṇameva nissattaṭṭhena dhātūti manoviññāṇadhātu. Samphassato jātaṃ, samphasse vā jātanti samphassajaṃ. Cittanissitattā cetasikaṃ. Madhuraṭṭhena [Pg.184] sātaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ tasmiṃ samaye yathāvuttena atthena tajjāya manoviññāṇadhātuyā samphassajaṃ cetasikaṃ sātaṃ, ayaṃ tasmiṃ samaye vedanā hotīti. Evaṃ sabbapadehi saddhiṃ yojanā veditabbā.

3. Ở đây, trong câu ‘Cái nào vào lúc ấy’, mặc dù đã được bắt đầu bằng câu (hỏi) ‘Thọ nào có vào lúc ấy?’ (dùng nữ tính), nhưng từ ‘yaṃ’ (trung tính) đã được nói ra tùy theo thuật ngữ ‘sātaṃ’ (trung tính). Ở đây, trong cụm từ ‘sanh từ xúc của ý thức giới tương ứng ấy’, ‘tajjā’ (tương ứng) được gọi là sự thích hợp, sự tương xứng với lạc khả ái ấy. Thật vậy, từ ‘tajjā’ này cũng có nghĩa là thích hợp. Như có lời dạy: “Làm sao người ấy có thể bàn luận lời nói thích hợp, tương xứng với điều đó?” Hoặc, (nó) cũng được gọi là ‘tajjā’ vì sanh từ những đối tượng sắc, v.v... là duyên của lạc này. Chính ý thức, với ý nghĩa là vô ngã, là giới, nên gọi là ý thức giới. Sanh từ xúc, hoặc sanh trong xúc, nên gọi là sanh từ xúc. Vì nương tựa nơi tâm nên là sở hữu tâm. Vì có nghĩa là ngọt ngào nên là khả ái. Điều này có nghĩa là: vào lúc ấy, cái nào là sở hữu tâm khả ái sanh từ xúc của ý thức giới tương ứng theo ý nghĩa đã nói, cái đó là thọ vào lúc ấy. Sự kết hợp (ý nghĩa) với tất cả các thuật ngữ cần được hiểu như vậy.

Idāni cetasikaṃ sukhantiādīsu cetasikapadena kāyikasukhaṃ paṭikkhipati, sukhapadena cetasikaṃ dukkhaṃ. Cetosamphassajanti cittasamphasse jātaṃ. Sātaṃ sukhaṃ vedayitanti sātaṃ vedayitaṃ, na asātaṃ vedayitaṃ; sukhaṃ vedayitaṃ, na dukkhaṃ vedayitaṃ. Parato tīṇi padāni itthiliṅgavasena vuttāni. Sātā vedanā, na asātā; sukhā vedanā, na dukkhāti. Ayameva panettha attho.

Bây giờ, trong các thuật ngữ ‘lạc thuộc tâm’, v.v..., bằng thuật ngữ ‘thuộc tâm’, Ngài phủ định lạc thuộc thân; bằng thuật ngữ ‘lạc’, Ngài phủ định khổ thuộc tâm. ‘Sanh từ xúc của tâm’ nghĩa là sanh trong xúc của tâm. ‘Cảm thọ khả ái, lạc’ nghĩa là cảm thọ khả ái, không phải cảm thọ bất khả ái; là cảm thọ lạc, không phải cảm thọ khổ. Ba thuật ngữ sau đó được nói theo nữ tính. (Nghĩa là) thọ khả ái, không phải (thọ) bất khả ái; thọ lạc, không phải (thọ) khổ. Đây chính là ý nghĩa ở đây.

4. Saññāniddese tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajāti tassākusalasaññāya anucchavikāya manoviññāṇadhātuyā samphassamhi jātā. Saññāti sabhāvanāmaṃ. Sañjānanāti sañjānanākāro. Sañjānitattanti sañjānitabhāvo.

4. Trong phần định nghĩa tưởng, ‘sanh từ xúc của ý thức giới tương ứng ấy’ nghĩa là sanh trong xúc của ý thức giới thích hợp với thiện tưởng ấy. ‘Tưởng’ là tên gọi của tự tánh. ‘Sự tri nhận’ là cách thức tri nhận. ‘Trạng thái đã tri nhận’ là bản chất đã tri nhận.

5. Cetanāniddesepi imināva nayena veditabbo.

5. Cũng trong phần định nghĩa tư, (ý nghĩa) cần được hiểu theo chính phương pháp này.

Cittaniddese cittavicittatāya cittaṃ. Ārammaṇaṃ minamānaṃ jānātīti mano. Mānasanti mano eva. ‘‘Antalikkhacaro pāso yvāyaṃ carati mānaso’’ti (saṃ. ni. 1.151; mahāva. 33) hi ettha pana sampayuttakadhammo ‘mānaso’ti vutto.

Trong phần định nghĩa tâm, (nó được gọi là) ‘tâm’ vì sự đa dạng, phong phú. (Nó được gọi là) ‘ý’ vì nó biết trong khi suy lường đối tượng. ‘Ý’ (mānasaṃ) chính là ý (mano). Thật vậy, trong câu “Vòng dây đi trong không gian, cái nào đi trong ý”, pháp tương ưng đã được gọi là ‘ý’ (mānaso).

‘‘Kathañhi bhagavā tuyhaṃ, sāvako sāsane rato;

Appattamānaso sekkho, kālaṃ kayirā jane sutā’’ti. (saṃ. ni. 1.159);

“Bạch Thế Tôn, làm sao một vị đệ tử của Ngài, người nổi tiếng trong dân chúng, vui thích trong giáo pháp; là bậc hữu học chưa đạt đến quả vị (A-la-hán), lại có thể mệnh chung?”

Ettha arahattaṃ ‘mānasa’nti vuttaṃ. Idha pana ‘manova’ mānasaṃ. Byañjanavasena hetaṃ padaṃ vaḍḍhitaṃ.

Ở đây (trong câu kệ trên), quả A-la-hán được gọi là ‘mānasaṃ’. Nhưng ở đây (trong phần định nghĩa tâm này), chính ‘ý’ (mano) là ‘mānasaṃ’. Thật vậy, thuật ngữ này đã được phát triển theo cách dùng từ ngữ.

Hadayanti cittaṃ. ‘‘Cittaṃ vā te khipissāmi, hadayaṃ vā te phālessāmī’’ti (saṃ. ni. 1.237; su. ni. āḷavakasutta) ettha uro hadayanti vuttaṃ. ‘‘Hadayā hadayaṃ maññe aññāya tacchatī’’ti (ma. ni. 1.63) ettha cittaṃ. ‘‘Vakkaṃ hadaya’’nti (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110) ettha hadayavatthu. Idha [Pg.185] pana cittameva abbhantaraṭṭhena ‘hadaya’nti vuttaṃ. Tameva parisuddhaṭṭhena paṇḍaraṃ. Bhavaṅgaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yathāha – ‘‘pabhassaramidaṃ, bhikkhave, cittaṃ, tañca kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭha’’nti (a. ni. 1.49). Tato nikkhantattā pana akusalampi, gaṅgāya nikkhantā nadī gaṅgā viya, godhāvarito nikkhantā godhāvarī viya ca, paṇḍarantveva vuttaṃ.

Hadaya (ý) chính là tâm. Trong câu: “Ta sẽ ném tâm của ngươi, hoặc ta sẽ xé nát tim của ngươi”, ngực được gọi là hadaya. Trong câu: “Ta nghĩ rằng, y dùng tâm của mình để biết tâm của người khác rồi đẽo gọt”, tâm được gọi là hadaya. Trong câu: “trái tim cong vẹo”, ý vật được gọi là hadaya. Nhưng ở đây, chính tâm do ý nghĩa là cái ở bên trong nên được gọi là ‘hadaya’. Chính nó do ý nghĩa thanh tịnh nên được gọi là paṇḍaraṃ (trắng trong). Điều này được nói nhằm ám chỉ tâm hữu phần. Như đã được nói: “Này các Tỳ khưu, tâm này là trong sáng, và nó bị ô nhiễm bởi các phiền não từ bên ngoài đến”. Hơn nữa, do xuất phát từ đó (tâm hữu phần), ngay cả tâm bất thiện, cũng được gọi là paṇḍaraṃ, giống như con sông xuất phát từ sông Gaṅgā được gọi là Gaṅgā, và con sông xuất phát từ sông Godhāvarī được gọi là Godhāvarī.

Mano manāyatananti idha pana manoggahaṇaṃ manasseva āyatanabhāvadīpanatthaṃ. Tenetaṃ dīpeti – ‘nayidaṃ devāyatanaṃ viya manassa āyatanattā manāyatanaṃ, atha kho mano eva āyatanaṃ manāyatana’nti. Tattha nivāsaṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ca āyatanaṃ veditabbaṃ. Tathā hi loke ‘issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’ntiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ āyatananti vuccati. ‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’ntiādīsu ākaro. Sāsane pana ‘‘manorame āyatane sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu (a. ni. 5.38) samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātideso. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu (ma. ni. 3.158) kāraṇaṃ. Idha pana sañjātidesaṭṭhena samosaraṇaṭhānaṭṭhena kāraṇaṭṭhenāti tidhāpi vaṭṭati.

Còn ở đây, trong câu Mano manāyatanaṃ (ý là ý xứ), việc dùng từ mano là để chỉ rõ bản chất xứ của chính ý. Do đó, điều này được giải thích rằng: ‘Không phải vì là nơi ở của ý mà được gọi là ý xứ, giống như devāyatanaṃ (đền thờ) là nơi ở của chư thiên, mà đúng hơn, chính ý là xứ, nên gọi là ý xứ’. Ở đó, āyatana (xứ) nên được hiểu theo nghĩa là nơi ở, nơi phát sinh, nơi hội tụ, nơi sinh sản, và là nguyên nhân. Thật vậy, trong đời, trong các trường hợp như ‘nơi ở của đấng tối cao’, ‘nơi ở của Vāsudeva’, nơi ở được gọi là āyatana. Trong các trường hợp như ‘mỏ vàng’, ‘mỏ bạc’, nơi phát sinh (mỏ) được gọi là āyatana. Còn trong giáo pháp, trong các trường hợp như “đàn chim thường lui tới nơi ấy, một nơi khả ái”, nơi hội tụ được gọi là āyatana. Trong các trường hợp như “miền Nam là nơi sinh sản của bò”, nơi sinh sản được gọi là āyatana. Trong các trường hợp như “khi có nhân duyên là niệm, người ấy đạt đến khả năng chứng ngộ ở nơi này nơi kia”, nguyên nhân được gọi là āyatana. Nhưng ở đây, cả ba nghĩa đều thích hợp: nghĩa là nơi sinh sản, nghĩa là nơi hội tụ, và nghĩa là nguyên nhân.

Phassādayo hi dhammā ettha sañjāyantīti sañjātidesaṭṭhenapi etaṃ āyatanaṃ. Bahiddhā rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā ārammaṇabhāvenettha osarantīti samosaraṇaṭhānaṭṭhenapi āyatanaṃ. Phassādīnaṃ pana sahajātādipaccayaṭṭhena kāraṇattā kāraṇaṭṭhenapi āyatananti veditabbaṃ. Manindriyaṃ vuttatthameva.

Thật vậy, vì các pháp như xúc... sinh khởi ở đây, nên nó là āyatana (xứ) theo nghĩa là nơi sinh sản. Vì các pháp bên ngoài là sắc, thanh, hương, vị, xúc chạm đi vào đây với tư cách là đối tượng, nên nó là āyatana (xứ) theo nghĩa là nơi hội tụ. Hơn nữa, vì là nguyên nhân cho các pháp như xúc... theo nghĩa là duyên đồng sanh v.v., nên nó cũng nên được hiểu là āyatana (xứ) theo nghĩa là nguyên nhân. Manindriyaṃ (ý căn) có ý nghĩa như đã nói.

Vijānātīti viññāṇaṃ viññāṇameva khandho viññāṇakkhandho. Tassa rāsiādivasena attho veditabbo. Mahāudakakkhandhotveva saṅkhyaṃ gacchatīti (a. ni. 4.51). Ettha hi rāsaṭṭhena khandho vutto. ‘‘Sīlakkhandho samādhikkhandho’’tiādīsu (dī. ni. 3.355) guṇaṭṭhena. ‘‘Addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandha’’nti (saṃ. ni. 4.241) ettha paṇṇattimattaṭṭhena. Idha pana ruḷhito khandho vutto. Rāsaṭṭhena hi viññāṇakkhandhassa [Pg.186] ekadeso ekaṃ viññāṇaṃ. Tasmā yathā rukkhassa ekadesaṃ chindanto rukkhaṃ chindatīti vuccati, evameva viññāṇakkhandhassa ekadesabhūtaṃ ekampi viññāṇaṃ ruḷhito viññāṇakkhandhoti vuttaṃ.

Nó nhận biết, vì vậy nó là viññāṇa (thức). Chính thức là uẩn, (nên gọi là) thức uẩn. Ý nghĩa của nó (từ khandha) nên được hiểu theo các phương diện như là một khối. Trong câu "được gọi là một khối nước lớn", khandha được nói với ý nghĩa là một khối. Trong các trường hợp như "giới uẩn, định uẩn", khandha có ý nghĩa là phẩm chất. Trong câu "Thế Tôn đã thấy một khúc gỗ lớn", khandha có ý nghĩa chỉ là một khái niệm chế định. Nhưng ở đây, khandha được nói theo nghĩa thông thường. Thật vậy, theo nghĩa là một khối, một thức đơn lẻ là một phần của thức uẩn. Do đó, giống như người chặt một phần của cây được gọi là "chặt cây", cũng vậy, ngay cả một thức đơn lẻ, vốn là một phần của thức uẩn, cũng được gọi là "thức uẩn" theo nghĩa thông thường.

Tajjāmanoviññāṇadhātūti tesaṃ phassādīnaṃ dhammānaṃ anucchavikā manoviññāṇadhātu. Imasmiñhi pade ekameva cittaṃ minanaṭṭhena mano, vijānanaṭṭhena viññāṇaṃ, sabhāvaṭṭhena nissattaṭṭhena vā dhātūti tīhi nāmehi vuttaṃ. Iti imasmiṃ phassapañcamake phasso tāva yasmā phasso eva, na tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajo, cittañca yasmā tajjāmanoviññāṇadhātu eva, tasmā imasmiṃ padadvaye ‘tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajā’ti paññatti na āropitā. Vitakkapadādīsu pana labbhamānāpi idha pacchinnattā na uddhaṭā.

Tajjāmanoviññāṇadhātu (ý thức giới tương ứng) là ý thức giới thích hợp với các pháp như xúc... Thật vậy, trong thuật ngữ này, chỉ một tâm duy nhất được gọi bằng ba tên: mano (ý) theo nghĩa đo lường, viññāṇa (thức) theo nghĩa nhận biết, và dhātu (giới) theo nghĩa là một thực thể tự nhiên hoặc vô ngã. Như vậy, trong nhóm năm pháp lấy xúc làm đầu này, trước hết, vì xúc chỉ là xúc, không phải là "do xúc với ý thức giới tương ứng sanh khởi", và vì tâm chính là "ý thức giới tương ứng", do đó, trong hai thuật ngữ này (xúc và tâm), khái niệm ‘do xúc với ý thức giới tương ứng sanh khởi’ đã không được áp dụng. Còn trong các thuật ngữ như tầm..., mặc dù có thể áp dụng được, nhưng ở đây nó đã không được nêu ra vì đã bị cắt bỏ.

Imesañca pana phassapañcamakānaṃ dhammānaṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ vinibbhogaṃ katvā paññattiṃ uddharamānena bhagavatā dukkaraṃ kataṃ. Nānāudakānañhi nānātelānaṃ vā ekabhājane pakkhipitvā divasaṃ nimmathitānaṃ vaṇṇa gandharasānaṃ nānatāya disvā vā ghāyitvā vā sāyitvā vā nānākaraṇaṃ sakkā bhaveyya ñātuṃ. Evaṃ santepi taṃ dukkaranti vuttaṃ. Sammāsambuddhena pana imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ vinibbhogaṃ katvā paññattiṃ uddharamānena atidukkaraṃ kataṃ. Tenāha āyasmā nāgasenatthero –

Hơn nữa, Thế Tôn, khi nêu lên khái niệm bằng cách phân tích riêng rẽ từng pháp trong nhóm năm pháp lấy xúc làm đầu này, đã làm một việc khó làm. Thật vậy, đối với các loại nước khác nhau hoặc các loại dầu khác nhau được đổ vào một vật chứa và khuấy trộn suốt ngày, có thể biết được sự khác biệt về màu sắc, mùi, vị bằng cách nhìn, ngửi hoặc nếm. Mặc dù vậy, điều đó vẫn được cho là khó làm. Nhưng bậc Chánh Đẳng Giác, khi nêu lên khái niệm bằng cách phân tích riêng rẽ từng pháp trong các pháp vô sắc là tâm và tâm sở này, vốn đang diễn ra trên cùng một đối tượng, đã làm một việc vô cùng khó làm. Do đó, Tôn giả Nāgasena đã nói –

‘‘Dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā katanti. ‘Kiṃ, bhante nāgasena, bhagavatā dukkaraṃ kata’nti. ‘Dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā kataṃ, yaṃ imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ vavatthānaṃ akkhātaṃ – ayaṃ phasso, ayaṃ vedanā, ayaṃ saññā, ayaṃ cetanā, idaṃ citta’nti. ‘Opammaṃ, bhante, karohī’ti. ‘Yathā, mahārāja, kocideva puriso nāvāya samuddaṃ ajjhogāhetvā hatthapuṭena udakaṃ gahetvā jivhāya sāyitvā jāneyya nu kho, mahārāja, so puriso – idaṃ gaṅgāya udakaṃ, idaṃ yamunāya udakaṃ, idaṃ aciravatiyā udakaṃ, idaṃ sarabhuyā udakaṃ, idaṃ mahiyā udaka’nti? ‘Dukkaraṃ, bhante, jānitu’nti. ‘Tato dukkarataraṃ [Pg.187] kho, mahārāja, bhagavatā kataṃ yaṃ imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ…pe… idaṃ citta’’’nti (mi. pa. 2.7.16).

‘Tâu Đại vương, việc khó làm đã được đức Thế Tôn thực hiện.’ ‘Thưa ngài Nāgasena, việc khó làm nào đã được đức Thế Tôn thực hiện?’ ‘Tâu Đại vương, việc khó làm đã được đức Thế Tôn thực hiện, đó là sự phân định đã được tuyên thuyết về các pháp tâm và tâm sở vô sắc này đang diễn tiến trên cùng một đối tượng – đây là xúc, đây là thọ, đây là tưởng, đây là tư, đây là tâm.’ ‘Thưa ngài, xin hãy cho một ví dụ.’ ‘Ví như, tâu Đại vương, có người nào đó đi thuyền ra biển, lấy nước bằng vốc tay, nếm bằng lưỡi, liệu người ấy có thể biết được rằng – đây là nước sông Gaṅgā, đây là nước sông Yamunā, đây là nước sông Aciravatī, đây là nước sông Sarabhū, đây là nước sông Mahī chăng?’ ‘Thưa ngài, thật khó để biết được.’ ‘Tâu Đại vương, việc đức Thế Tôn đã làm còn khó hơn thế nữa, đó là sự phân định đã được tuyên thuyết về các pháp tâm và tâm sở vô sắc này... đây là tâm.’

7. Vitakkaniddese takkanavasena takko. Tassa tittakaṃ takkesi kumbhaṃ takkesi sakaṭaṃ takkesi yojanaṃ takkesi addhayojanaṃ takkesīti evaṃ takkanavasena pavatti veditabbā. Idaṃ takkassa sabhāvapadaṃ. Vitakkanavasena vitakko. Balavataratakkassetaṃ nāmaṃ. Suṭṭhu kappanavasena saṅkappo. Ekaggaṃ cittaṃ ārammaṇe appetīti appanā. Dutiyapadaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Balavatarā vā appanā byappanā. Ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti patiṭṭhāpetīti cetaso abhiniropanā. Yāthāvatāya niyyānikatāya ca kusalabhāvappatto pasattho saṅkappoti sammāsaṅkappo.

7. Trong phần giải về tầm (vitakka), do bởi sự hướng đến (takkanavasena) nên gọi là takka (sự hướng đến). Sự diễn tiến do bởi sự hướng đến nên được hiểu như vầy: ‘Nó đã hướng đến bao nhiêu? Nó đã hướng đến một kumbha, nó đã hướng đến một cỗ xe, nó đã hướng đến một do-tuần, nó đã hướng đến nửa do-tuần.’ Đây là từ chỉ bản chất của takka. Do bởi sự hướng đến nhiều cách khác nhau (vitakkanavasena) nên gọi là vitakka (tầm). Đây là tên gọi của sự hướng đến có năng lực hơn. Do bởi sự suy tính kỹ lưỡng (kappanavasena) nên gọi là saṅkappa (tư duy). Trạng thái làm cho tâm nhất điểm đi vào đối tượng (ārammaṇe appeti) nên gọi là appanā (an chỉ). Từ thứ hai (byappanā) được thêm vào do bởi tiếp đầu ngữ. Hoặc, appanā có năng lực hơn là byappanā. Trạng thái hướng tâm đến và an trú trong đối tượng (ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti patiṭṭhāpeti) nên gọi là sự hướng tâm đến (cetaso abhiniropanā). Do tính chân thật và tính hướng đến sự giải thoát, tư duy đã đạt đến trạng thái thiện và được tán thán nên gọi là chánh tư duy (sammāsaṅkappa).

8. Vicāraniddese ārammaṇe caraṇakavasena cāro. Idamassa sabhāvapadaṃ. Vicaraṇavasena vicāro. Anugantvā vicaraṇavasena anuvicāro. Upagantvā vicaraṇavasena upavicāroti. Upasaggavasena vā padāni vaḍḍhitāni. Ārammaṇe cittaṃ, saraṃ viya jiyāya, anusandahitvā ṭhapanato cittassa anusandhānatā. Ārammaṇaṃ anupekkhamāno viya tiṭṭhatīti anupekkhanatā. Vicaraṇavasena vā upekkhanatā anupekkhanatā.

8. Trong phần giải về tứ (vicāra), do bởi sự đi lại (caraṇakavasena) trên đối tượng nên gọi là cāra (sự đi lại). Đây là từ chỉ bản chất của nó. Do bởi sự đi lại khắp nơi (vicaraṇavasena) nên gọi là vicāra (tứ). Do bởi sự đi lại theo sau (anugantvā vicaraṇavasena) nên gọi là anuvicāra (sự đi lại theo sau). Do bởi sự đi lại đến gần (upagantvā vicaraṇavasena) nên gọi là upavicāra (sự đi lại đến gần). Hoặc, các từ này được thêm vào do bởi các tiếp đầu ngữ. Do việc kết nối và đặt tâm vào đối tượng, giống như (người thợ săn) kết nối mũi tên vào dây cung, nên gọi là sự kết nối của tâm (cittassa anusandhānatā). Trạng thái an trú như đang quán xét đối tượng (anupekkhamāno viya) nên gọi là sự quán xét (anupekkhanatā). Hoặc, sự xem xét (upekkhanatā) do bởi sự đi lại khắp nơi là sự quán xét (anupekkhanatā).

9. Pītiniddese pītīti sabhāvapadaṃ. Pamuditassa bhāvo pāmojjaṃ. Āmodanākāro āmodanā. Pamodanākāro pamodanā. Yathā vā bhesajjānaṃ vā telānaṃ vā uṇhodakasītodakānaṃ vā ekatokaraṇaṃ modanāti vuccati, evamayampi pīti dhammānaṃ ekatokaraṇena modanā. Upasaggavasena pana maṇḍetvā āmodanā pamodanāti vuttā. Hāsetīti hāso. Pahāsetīti pahāso. Haṭṭhapahaṭṭhākārānametaṃ adhivacanaṃ. Vittīti vittaṃ; dhanassetaṃ nāmaṃ. Ayaṃ pana somanassapaccayattā vittisarikkhatāya vitti. Yathā hi dhanino dhanaṃ paṭicca somanassaṃ uppajjati, evaṃ pītimatopi pītiṃ paṭicca somanassaṃ uppajjati, tasmā vittīti vuttā. Tuṭṭhisabhāvasaṇṭhitāya pītiyā etaṃ nāmaṃ. Pītimā pana puggalo kāyacittānaṃ uggatattā abbhuggatattā udaggoti vuccati[Pg.188]. Udaggassa bhāvo odagyaṃ. Attano manatā attamanatā. Anabhiraddhassa hi mano dukkhapadaṭṭhānattā attano mano nāma na hoti, abhiraddhassa pana sukhapadaṭṭhānattā attano mano nāma hoti. Iti attano manatā attamanatā, sakamanatā. Sakamanassa bhāvoti attho. Sā pana yasmā na aññassa kassaci attano manatā, cittasseva paneso bhāvo, cetasiko dhammo, tasmā attamanatā cittassāti vuttā.

9. Trong phần giải về hỷ (pīti), 'pīti' là từ chỉ bản chất. Trạng thái của người hoan hỷ là pāmojja (sự hân hoan). Trạng thái vui mừng là āmodanā. Trạng thái hân hoan là pamodanā. Hoặc ví như việc hòa trộn thuốc, dầu, nước nóng và nước lạnh lại với nhau được gọi là modanā (sự hòa trộn), cũng vậy, hỷ này do việc hợp nhất các pháp (tương ưng) nên là modanā. Tuy nhiên, do được trang điểm bởi các tiếp đầu ngữ, nó được gọi là āmodanā và pamodanā. Trạng thái làm cho vui vẻ nên gọi là hāsa (sự vui vẻ). Trạng thái làm cho vui vẻ một cách đặc biệt nên gọi là pahāsa (sự vui vẻ đặc biệt). Đây là tên gọi cho các trạng thái vui vẻ và vui vẻ đặc biệt. Vitti là tài sản; đây là tên gọi của của cải. Hỷ này, do là nhân của hỷ và do giống như tài sản, nên được gọi là vitti. Ví như người có của cải, do duyên vào của cải mà hỷ khởi lên, cũng vậy, người có hỷ, do duyên vào hỷ mà hỷ khởi lên, vì thế nó được gọi là vitti. Đây là tên gọi của hỷ đã an trú vững chắc trong trạng thái hài lòng. Người có hỷ, do sự phấn chấn và cực kỳ phấn chấn của thân và tâm, được gọi là udagga (phấn chấn). Trạng thái của người phấn chấn là odagya (sự phấn chấn). Trạng thái tâm của chính mình là attamanatā (sự hài lòng). Thật vậy, tâm của người không hoan hỷ, do là nền tảng của khổ, không được gọi là tâm của chính mình; còn tâm của người hoan hỷ, do là nền tảng của lạc, được gọi là tâm của chính mình. Do đó, trạng thái tâm của chính mình là attamanatā, là sakamanatā. Nghĩa là trạng thái tâm của chính mình. Hơn nữa, vì attamanatā không phải của bất kỳ ai khác, mà nó chính là trạng thái của tâm, một pháp tâm sở, do đó nó được gọi là attamanatā của tâm.

11. Ekaggatāniddese acalabhāvena ārammaṇe tiṭṭhatīti ṭhiti. Parato padadvayaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Apica sampayuttadhamme ārammaṇamhi sampiṇḍetvā tiṭṭhatīti saṇṭhiti. Ārammaṇaṃ ogāhetvā anupavisitvā tiṭṭhatīti avaṭṭhiti. Kusalapakkhasmiñhi cattāro dhammā ārammaṇaṃ ogāhanti – saddhā sati samādhi paññāti. Teneva saddhā okappanāti vuttā, sati apilāpanatāti, samādhi avaṭṭhitīti, paññā pariyogāhanāti. Akusalapakkhe pana tayo dhammā ārammaṇaṃ ogāhanti – taṇhā diṭṭhi avijjāti. Teneva te oghāti vuttā. Cittekaggatā panettha na balavatī hoti. Yathā hi rajuṭṭhānaṭṭhāne udakena siñcitvā sammaṭṭhe thokameva kālaṃ rajo sannisīdati, sukkhante sukkhante puna pakatibhāvena vuṭṭhāti, evameva akusalapakkhe cittekaggatā na balavatī hoti. Yathā pana tasmiṃ ṭhāne ghaṭehi udakaṃ āsiñcitvā kudālena khanitvā ākoṭanamaddanaghaṭṭanāni katvā upalitte ādāse viya chāyā paññāyati, vassasatātikkamepi taṃmuhuttakataṃ viya hoti, evameva kusalapakkhe cittekaggatā balavatī hoti.

11. Trong phần giải về nhất tâm (ekaggatā), trạng thái an trú trên đối tượng một cách không lay động nên gọi là ṭhiti (sự an trú). Hai từ tiếp theo (saṇṭhiti, avaṭṭhiti) được thêm vào do bởi các tiếp đầu ngữ. Hơn nữa, trạng thái gom tụ các pháp tương ưng lại và an trú trên đối tượng nên gọi là saṇṭhiti (sự an trú vững chắc). Trạng thái đi sâu vào, thâm nhập vào đối tượng và an trú nên gọi là avaṭṭhiti (sự an định). Thật vậy, trong phe thiện, có bốn pháp đi sâu vào đối tượng – đó là tín, niệm, định, và tuệ. Do đó, tín được gọi là sự tin tưởng vững chắc (okappanā), niệm được gọi là sự không trôi nổi (apilāpanatā), định được gọi là sự an định (avaṭṭhiti), và tuệ được gọi là sự thấu triệt (pariyogāhanā). Còn trong phe bất thiện, có ba pháp đi sâu vào đối tượng – đó là ái, kiến, và vô minh. Do đó, chúng được gọi là các bộc lưu (ogha). Ở đây, nhất tâm không có năng lực. Ví như ở nơi bụi bặm, sau khi được tưới nước và quét dọn, bụi chỉ lắng xuống trong một thời gian ngắn; khi khô dần, nó lại bay lên như cũ. Cũng vậy, trong phe bất thiện, nhất tâm không có năng lực. Nhưng ví như ở nơi đó, sau khi dùng các ghè nước tưới lên, dùng cuốc đào xới, rồi đập, nhào, nện, và trát vữa, hình ảnh phản chiếu hiện ra rõ ràng như trong gương; dù trăm năm trôi qua, nó vẫn như vừa mới làm xong. Cũng vậy, trong phe thiện, nhất tâm có năng lực.

Uddhaccavicikicchāvasena pavattassa visāhārassa paṭipakkhato avisāhāro. Uddhaccavicikicchāvaseneva gacchantaṃ cittaṃ vikkhipati nāma. Ayaṃ pana tathāvidho vikkhepo na hotīti avikkhepo. Uddhaccavicikicchāvaseneva ca cittaṃ visāhaṭaṃ nāma hoti, ito cito ca harīyati. Ayaṃ pana evaṃ avisāhaṭassa mānasassa bhāvoti avisāhaṭamānasatā.

Do là đối nghịch với sự phân tán (visāhāra) sanh khởi do năng lực của trạo cử và hoài nghi, nên (nhất tâm) được gọi là không phân tán (avisāhāra). Tâm đang diễn tiến do năng lực của trạo cử và hoài nghi được gọi là phóng dật (vikkhipati). Nhưng (nhất tâm) này không phải là sự phóng dật như vậy, nên được gọi là không phóng dật (avikkhepa). Và do năng lực của trạo cử và hoài nghi, tâm được gọi là bị phân tán (visāhaṭaṃ), nó bị lôi kéo đây đó. Nhưng (nhất tâm) này là trạng thái của tâm không bị phân tán như vậy, nên được gọi là trạng thái tâm không phân tán (avisāhaṭamānasatā).

Samathoti tividho samatho – cittasamatho, adhikaraṇasamatho, sabbasaṅkhārasamathoti. Tattha aṭṭhasu samāpattīsu cittekaggatā cittasamatho [Pg.189] nāma. Tañhi āgamma cittacalanaṃ cittavipphanditaṃ sammati vūpasammati, tasmā so cittasamathoti vuccati. Sammukhāvinayādisattavidho samatho adhikaraṇasamatho nāma. Tañhi āgamma tāni tāni adhikaraṇāni sammanti vūpasammanti, tasmā so adhikaraṇasamathoti vuccati. Yasmā pana sabbe saṅkhārā nibbānaṃ āgamma sammanti vūpasammanti, tasmā taṃ sabbasaṅkhārasamathoti vuccati. Imasmiṃ atthe cittasamatho adhippeto. Samādhilakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti samādhindriyaṃ. Uddhacce na kampatīti samādhibalaṃ. Sammāsamādhīti yāthāvasamādhi niyyānikasamādhi kusalasamādhi.

Về từ 'samatha' (tịnh chỉ), có ba loại tịnh chỉ: tâm tịnh chỉ, tranh sự tịnh chỉ, và tất cả các hành tịnh chỉ. Trong đó, nhất tâm trong tám thiền chứng được gọi là tâm tịnh chỉ. Vì rằng, do nương vào định ấy, sự dao động của tâm, sự rung động của tâm được lắng dịu, được hoàn toàn lắng dịu; do đó, nó được gọi là tâm tịnh chỉ. Bảy loại tịnh chỉ bắt đầu bằng 'sammukhāvinaya' (hiện tiền tỳ-ni) được gọi là tranh sự tịnh chỉ. Vì rằng, do nương vào các pháp tịnh chỉ ấy, các tranh sự này kia được lắng dịu, được hoàn toàn lắng dịu; do đó, nó được gọi là tranh sự tịnh chỉ. Lại nữa, vì rằng tất cả các hành, do nương vào Níp-bàn, được lắng dịu, được hoàn toàn lắng dịu; do đó, Níp-bàn được gọi là tất cả các hành tịnh chỉ. Trong ý nghĩa này, tâm tịnh chỉ được chủ trương. (Pháp) làm cho (các pháp tương ưng) thực hiện quyền chủ tể trong đặc tính của định, nên gọi là định quyền. Không bị lay động bởi trạo cử, nên gọi là định lực. Chánh định là định như thật, định đưa đến xuất ly, định thiện.

12. Saddhindriyaniddese buddhādiguṇānaṃ saddahanavasena saddhā. Buddhādīni vā ratanāni saddahati pattiyāyatīti saddhā. Saddahanāti saddahanākāro. Buddhādīnaṃ guṇe ogāhati, bhinditvā viya anupavisatīti okappanā. Buddhādīnaṃ guṇesu etāya sattā ativiya pasīdanti, sayaṃ vā abhippasīdatīti abhippasādo. Idāni yasmā saddhindriyādīnaṃ samāsapadānaṃ vasena aññasmiṃ pariyāye āraddhe ādipadaṃ gahetvāva padabhājanaṃ karīyati – ayaṃ abhidhamme dhammatā – tasmā puna saddhāti vuttaṃ. Yathā vā itthiyā indriyaṃ itthindriyaṃ, na tathā idaṃ. Idaṃ pana saddhāva indriyaṃ saddhindriyanti. Evaṃ samānādhikaraṇabhāvañāpanatthampi puna saddhāti vuttaṃ. Evaṃ sabbapadaniddesesu ādipadassa puna vacane payojanaṃ veditabbaṃ. Adhimokkhalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti saddhindriyaṃ. Asaddhiye na kampatīti saddhābalaṃ.

12. Trong phần giải về tín quyền, tín là do năng lực tin tưởng vào các đức tánh của Phật, v.v. Hoặc, (pháp) tin tưởng, tin cậy vào các bảo vật như Phật, v.v., nên gọi là tín. Tin tưởng là cách thức tin tưởng. (Pháp) đi sâu vào các đức tánh của Phật, v.v., đi vào như thể xuyên thủng, nên gọi là sự quyết tín (okappanā). Nhờ tín này, các chúng sanh vô cùng tịnh tín nơi các đức tánh của Phật, v.v., hoặc tự nó trong sạch, nên gọi là sự tịnh tín (abhippasāda). Bây giờ, vì rằng khi một phương pháp giải thích khác được bắt đầu dựa trên các từ ghép như 'tín quyền', v.v., việc phân tích từ được thực hiện bằng cách chỉ lấy từ đầu tiên – đây là thông lệ trong A-tỳ-đàm – do đó, từ 'tín' được nói lại. Hoặc, không giống như trường hợp 'quyền của người nữ' là 'nữ quyền'. Nhưng ở đây, 'chính tín là quyền' nên là 'tín quyền'. Như vậy, từ 'tín' cũng được nói lại để chỉ rõ ý nghĩa đồng nhất vị trí (samānādhikaraṇa). Như vậy, trong tất cả các phần giải về từ, cần phải hiểu mục đích của việc lặp lại từ đầu tiên. (Pháp) làm cho (các pháp tương ưng) thực hiện quyền chủ tể trong đặc tính quyết đoán, nên gọi là tín quyền. Không bị lay động bởi sự vô tín, nên gọi là tín lực.

13. Vīriyindriyaniddese cetasikoti idaṃ vīriyassa niyamato cetasikabhāvadīpanatthaṃ vuttaṃ. Idañhi vīriyaṃ ‘‘yadapi, bhikkhave, kāyikaṃ vīriyaṃ tadapi vīriyasambojjhaṅgo, yadapi cetasikaṃ vīriyaṃ tadapi vīriyasambojjhaṅgoti. Itihidaṃ uddesaṃ gacchatī’’ti (saṃ. ni. 5.233) evamādīsu suttesu caṅkamādīni karontassa uppannattā ‘kāyika’nti vuccamānampi kāyaviññāṇaṃ viya kāyikaṃ nāma natthi, cetasikameva panetanti dassetuṃ ‘cetasiko’ti vuttaṃ. Vīriyārambhoti vīriyasaṅkhāto ārambho. Iminā sesārambhe paṭikkhipati. Ayañhi ‘ārambha’-saddo kamme āpattiyaṃ kiriyāyaṃ vīriye hiṃsāya vikopaneti anekesu atthesu āgato.

13. Trong phần giải về tấn quyền, từ 'thuộc về tâm' (cetasika) này được nói để chỉ rõ rằng tấn, theo quy luật, là một trạng thái thuộc về tâm. Vì rằng, tấn này, mặc dù được gọi là 'thuộc về thân' (kāyika) do nó sanh khởi nơi người đang thực hiện kinh hành, v.v., trong các kinh như: "Này các Tỳ-khưu, dầu là tấn thuộc về thân, đó cũng là tấn giác chi; dầu là tấn thuộc về tâm, đó cũng là tấn giác chi. Như vậy, điều này đi đến sự đề cập," (tấn) không có cái gọi là 'thuộc về thân' giống như thân thức. Nhưng để chỉ ra rằng nó chỉ thuộc về tâm, từ 'thuộc về tâm' (cetasika) đã được nói. 'Sự khởi đầu của tấn' (vīriyārambha) là sự khởi đầu được gọi là tấn. Bằng từ này, các sự khởi đầu khác bị loại trừ. Vì rằng, từ 'ārambha' (sự khởi đầu) này xuất hiện trong nhiều ý nghĩa: trong nghiệp, trong sự phạm tội, trong hành động, trong tấn, trong sự hãm hại, và trong sự phá hoại.

‘‘Yaṃkiñci [Pg.190] dukkhaṃ sambhoti, sabbaṃ ārambhapaccayā;

Ārambhānaṃ nirodhena, natthi dukkhassa sambhavo’’ti. (su. ni. 749);

"Bất cứ khổ nào sanh khởi, tất cả đều do sự khởi đầu làm duyên; do sự diệt của các sự khởi đầu, không có sự sanh khởi của khổ."

Ettha hi kammaṃ ‘ārambho’ti āgataṃ. ‘‘Ārambhati ca vippaṭisārī ca hotī’’ti (a. ni. 5.142; pu. pa. 191) ettha āpatti. ‘‘Mahāyaññā mahārambhā na te honti mahapphalā’’ti (a. ni. 4.39; saṃ. ni. 1.120) ettha yūpussāpanādikiriyā. ‘‘Ārambhatha nikkamatha yuñjatha buddhasāsane’’ti (saṃ. ni. 1.185) ettha vīriyaṃ. ‘‘Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārabhantī’’ti (ma. ni. 2.51-52) ettha hiṃsā. ‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī’’ti (dī. ni. 1.10; ma. ni. 1.293) ettha chedanabhañjanādikaṃ vikopanaṃ. Idha pana vīriyameva adhippetaṃ. Tenāha – ‘vīriyārambhoti vīriyasaṅkhāto ārambho’ti. Vīriyañhi ārambhanakavasena ārambhoti vuccati. Idamassa sabhāvapadaṃ. Kosajjato nikkhamanavasena nikkamo. Paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanavasena parakkamo. Uggantvā yamanavasena uyyāmo. Byāyamanavasena vāyāmo. Ussāhanavasena ussāho. Adhimattussāhanavasena ussoḷhī. Thirabhāvaṭṭhena thāmo. Cittacetasikānaṃ dhāraṇavasena avicchedato vā pavattanavasena kusalasantānaṃ dhāretīti dhiti.

Ở đây, nghiệp được hiểu là 'sự khởi đầu'. Trong câu "Vị ấy khởi sự và hối hận", ở đây (ārambhati) là sự phạm tội. Trong câu "Các đại tế lễ, các đại khởi sự, chúng không có quả lớn", ở đây (mahārambhā) là hành động dựng cột tế lễ, v.v. Trong câu "Hãy khởi sự, hãy xuất ly, hãy chuyên cần trong giáo pháp của Đức Phật", ở đây (ārambhatha) là tấn. Trong câu "Họ sát hại sinh vật vì Sa-môn Gotama", ở đây (ārabhanti) là sự hãm hại. Trong câu "Vị ấy từ bỏ việc phá hoại các loại hạt giống và cây cối", ở đây (samārambhā) là sự phá hoại như chặt, bẻ, v.v. Nhưng ở đây, chỉ có tấn được chủ trương. Do đó, ngài nói: 'Sự khởi đầu của tấn là sự khởi đầu được gọi là tấn'. Vì rằng, tấn được gọi là 'sự khởi đầu' (ārambha) do năng lực khởi sự. Đây là từ chỉ bản chất của nó. Do năng lực thoát khỏi sự lười biếng, nên gọi là sự xuất ly (nikkama). Do năng lực tiến đến các trạng thái cao hơn và cao hơn, nên gọi là sự nỗ lực (parakkama). Do năng lực vươn lên và cố gắng, nên gọi là sự gắng sức (uyyāma). Do năng lực cố gắng đặc biệt, nên gọi là sự tinh cần (vāyāma). Do năng lực nỗ lực, nên gọi là sự hăng hái (ussāha). Do năng lực nỗ lực tột bậc, nên gọi là sự kiên trì (ussoḷhī). Do ý nghĩa là trạng thái vững chắc, nên gọi là sức mạnh (thāma). Do năng lực nâng đỡ tâm và tâm sở, hoặc do năng lực duy trì dòng tương tục thiện pháp một cách không gián đoạn, nên gọi là sự kiên định (dhiti).

Aparo nayo – nikkamo ceso kāmānaṃ panudanāya, parakkamo ceso bandhanacchedāya, uyyāmo ceso oghanittharaṇāya, vāyāmo ceso pāraṅgamanaṭṭhena, ussāho ceso pubbaṅgamaṭṭhena, ussoḷhī ceso adhimattaṭṭhena, thāmo ceso palighugghāṭanatāya, dhiti ceso avaṭṭhitikāritāyāti.

Một phương pháp khác: Đây là sự xuất ly (nikkama) để loại trừ các dục; đây là sự nỗ lực (parakkama) để cắt đứt các trói buộc; đây là sự gắng sức (uyyāma) để vượt qua các bộc lưu; đây là sự tinh cần (vāyāma) với ý nghĩa đi đến bờ kia; đây là sự hăng hái (ussāha) với ý nghĩa đi đầu; đây là sự kiên trì (ussoḷhī) với ý nghĩa tột bậc; đây là sức mạnh (thāma) để nhổ lên thanh chắn (vô minh); đây là sự kiên định (dhiti) để tạo ra sự vững chắc.

‘‘Kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatū’’ti (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 2.22, 237; a. ni. 2.5; mahāni. 196; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 154) evaṃ pavattikāle asithilaparakkamavasena asithilaparakkamatā; thiraparakkamo, daḷhaparakkamoti attho. Yasmā panetaṃ vīriyaṃ kusalakammakaraṇaṭṭhāne chandaṃ na nikkhipati, dhuraṃ na nikkhipati, na otāreti, na vissajjeti, anosakkitamānasataṃ āvahati, tasmā anikkhittachandatā anikkhittadhuratāti vuttaṃ. Yathā pana tajjātike udakasambhinnaṭṭhāne dhuravāhagoṇaṃ gaṇhathāti vadanti[Pg.191], so jaṇṇunā bhūmiṃ uppīḷetvāpi dhuraṃ vahati, bhūmiyaṃ patituṃ na deti, evameva vīriyaṃ kusalakammakaraṇaṭṭhāne dhuraṃ ukkhipati paggaṇhāti, tasmā dhurasampaggāhoti vuttaṃ. Paggahalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti vīriyindriyaṃ. Kosajje na kampatīti vīriyabalaṃ. Yāthāvaniyyānikakusalavāyāmatāya sammāvāyāmo.

Vào lúc khởi lên (tinh tấn) như vầy: ‘Dù cho chỉ còn da, gân, và xương,’ do năng lực của sự nỗ lực không thối chuyển nên gọi là sự nỗ lực không thối chuyển (asithilaparakkamatā); nghĩa là sự nỗ lực vững chắc, sự nỗ lực kiên cố. Hơn nữa, vì rằng nghị lực này ở nơi thực hành thiện nghiệp không từ bỏ ý muốn, không từ bỏ gánh nặng, không hạ xuống, không buông bỏ, mang lại trạng thái tâm không lùi bước, do đó được gọi là không từ bỏ ý muốn (anikkhittachandatā), không từ bỏ gánh nặng (anikkhittadhuratā). Lại nữa, ví như ở nơi lầy lội ngập nước, người ta nói: ‘Hãy bắt con bò kéo ách,’ con bò ấy dù phải tì đầu gối xuống đất vẫn kéo gánh nặng, không để (gánh nặng) rơi xuống đất; cũng vậy, nghị lực ở nơi thực hành thiện nghiệp đã nhấc lên, đã gánh vác gánh nặng, do đó được gọi là sự gánh vác gánh nặng (dhurasampaggāho). Vì làm cho có được quyền chủ tể trong trạng thái nâng đỡ, nên gọi là nghị lực quyền (vīriyindriyaṃ). Vì không bị lay động bởi sự lười biếng, nên gọi là nghị lực (vīriyabalaṃ). Do là sự tinh tấn thiện lành, đưa đến giải thoát, đúng như thật, nên gọi là chánh tinh tấn (sammāvāyāmo).

14. Satindriyaniddese saraṇakavasena sati. Idaṃ satiyā sabhāvapadaṃ. Punappunaṃ saraṇato anussaraṇavasena anussati. Abhimukhaṃ gantvā viya saraṇato paṭisaraṇavasena paṭissati. Upasaggavasena vā vaḍḍhitamattametaṃ. Saraṇākāro saraṇatā. Yasmā pana saraṇatāti tiṇṇaṃ saraṇānampi nāmaṃ, tasmā taṃ paṭisedhetuṃ puna satiggahaṇaṃ kataṃ. Satisaṅkhātā saraṇatāti ayañhettha attho. Sutapariyattassa dhāraṇabhāvato dhāraṇatā. Anupavisanasaṅkhātena ogāhanaṭṭhena apilāpanabhāvo apilāpanatā. Yathā hi lābukaṭāhādīni udake plavanti, na anupavisanti, na tathā ārammaṇe sati. Ārammaṇañhesā anupavisati, tasmā apilāpanatāti vuttā. Cirakatacirabhāsitānaṃ asammussanabhāvato asammussanatā. Upaṭṭhānalakkhaṇe jotanalakkhaṇe ca indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ. Satisaṅkhātaṃ indriyaṃ satindriyaṃ. Pamāde na kampatīti satibalaṃ. Yāthāvasati niyyānikasati kusalasatīti sammāsati.

14. Trong phần giải về Niệm quyền, do năng lực của sự ghi nhớ nên gọi là niệm (sati). Đây là từ chỉ bản thể của niệm. Do ghi nhớ nhiều lần, do năng lực của sự tùy niệm nên gọi là tùy niệm (anussati). Do ghi nhớ như là đi đến đối diện, do năng lực của sự đối niệm nên gọi là đối niệm (paṭissati). Hoặc đây chỉ là từ được thêm vào do năng lực của tiếp đầu ngữ. Trạng thái ghi nhớ là sự ghi nhớ (saraṇatā). Hơn nữa, vì rằng ‘sự ghi nhớ’ (saraṇatā) cũng là tên của ba nơi nương tựa, do đó để phủ định ý nghĩa ấy, từ ‘niệm’ (sati) lại được dùng. Sự ghi nhớ được gọi là niệm, đây là ý nghĩa ở đây. Do là trạng thái ghi nhớ những gì đã được nghe và học, nên gọi là sự ghi nhớ (dhāraṇatā). Trạng thái không trôi nổi, với ý nghĩa là sự thâm nhập được gọi là sự đi vào theo thứ tự, là sự không trôi nổi (apilāpanatā). Ví như những quả bầu khô v.v... nổi trên mặt nước, không chìm xuống, niệm không giống như vậy đối với đối tượng. Quả vậy, niệm này thâm nhập vào đối tượng, do đó được gọi là sự không trôi nổi (apilāpanatā). Do là trạng thái không quên lãng những việc đã làm từ lâu, những lời đã nói từ lâu, nên gọi là sự không quên lãng (asammussanatā). Vì làm cho có được quyền chủ tể trong trạng thái an trú và trạng thái làm sáng tỏ, nên gọi là quyền (indriyaṃ). Quyền được gọi là niệm là niệm quyền (satindriyaṃ). Vì không bị lay động bởi sự dễ duôi, nên gọi là niệm lực (satibalaṃ). Niệm đúng như thật, niệm đưa đến giải thoát, niệm thiện lành, nên gọi là chánh niệm (sammāsati).

16. Paññindriyaniddese tassa tassa atthassa pākaṭakaraṇasaṅkhātena paññāpanaṭṭhena paññā. Tena tena vā aniccādinā pakārena dhamme jānātītipi paññā. Idamassā sabhāvapadaṃ. Pajānanākāro pajānanā. Aniccādīni vicinātīti vicayo. Pavicayoti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Catusaccadhamme vicinātīti dhammavicayo. Aniccādīnaṃ sallakkhaṇavasena sallakkhaṇā. Sāyeva puna upasagganānattena upalakkhaṇā paccupalakkhaṇāti vuttā. Paṇḍitassa bhāvo paṇḍiccaṃ. Kusalassa bhāvo kosallaṃ. Nipuṇassa bhāvo nepuññaṃ. Aniccādīnaṃ vibhāvanavasena vebhabyā. Aniccādīnaṃ cintanakavasena cintā. Yassa vā uppajjati taṃ aniccādīni cintāpetītipi cintā. Aniccādīni upaparikkhatīti upaparikkhā. Bhūrīti pathaviyā [Pg.192] nāmaṃ. Ayampi saṇhaṭṭhena vitthaṭaṭṭhena ca bhūrī viyāti bhūrī. Tena vuttaṃ – ‘‘bhūrī vuccati pathavī. Tāya pathavīsamāya vitthaṭāya vipulāya paññāya samannāgatoti bhūripaññoti (mahāni. 27). Apica paññāya etaṃ adhivacanaṃ bhūrī’’ti. Bhūte atthe ramatītipi bhūrī. Asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā. Khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā. Yassa uppajjati taṃ attahitapaṭipattiyaṃ sampayuttadhamme ca yāthāvalakkhaṇapaṭivedhe parinetīti pariṇāyikā. Aniccādivasena dhamme vipassatīti vipassanā. Sammā pakārehi aniccādīni jānātīti sampajaññaṃ. Uppathapaṭipanne sindhave vīthiāropanatthaṃ patodo viya uppathe dhāvanakaṃ kūṭacittaṃ vīthiāropanatthaṃ vijjhatīti patodo viya patodo. Dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ. Paññāsaṅkhātaṃ indriyaṃ paññindriyaṃ. Avijjāya na kampatīti paññābalaṃ. Kilesacchedanaṭṭhena paññāva satthaṃ paññāsatthaṃ. Accuggataṭṭhena paññāva pāsādo paññāpāsādo.

16. Trong phần giải về Tuệ quyền, do có ý nghĩa làm cho biết rõ, được gọi là làm hiển lộ ý nghĩa của sự vật này hay sự vật kia, nên gọi là tuệ (paññā). Hoặc vì biết các pháp theo các cách thức khác nhau như vô thường v.v..., nên cũng gọi là tuệ (paññā). Đây là từ chỉ bản thể của tuệ. Trạng thái biết rõ là sự biết rõ (pajānanā). Vì thẩm sát các pháp vô thường v.v..., nên gọi là sự thẩm sát (vicayo). Từ ‘pavicayo’ được thêm vào bằng tiếp đầu ngữ. Vì thẩm sát bốn pháp chân đế, nên gọi là trạch pháp (dhammavicayo). Do năng lực ghi nhận các pháp vô thường v.v..., nên gọi là sự ghi nhận (sallakkhaṇā). Chính nó, do sự khác biệt của tiếp đầu ngữ, lại được gọi là sự nhận biết (upalakkhaṇā), sự đối chiếu nhận biết (paccupalakkhaṇā). Trạng thái của bậc hiền trí là sự hiền trí (paṇḍiccaṃ). Trạng thái của người thiện xảo là sự thiện xảo (kosallaṃ). Trạng thái của người tinh tế là sự tinh tế (nepuññaṃ). Do năng lực làm sáng tỏ các pháp vô thường v.v..., nên gọi là sự sáng tỏ (vebhabyā). Do năng lực suy xét các pháp vô thường v.v..., nên gọi là sự suy xét (cintā). Hoặc vì khi sanh khởi nơi ai, nó làm cho người ấy suy xét các pháp vô thường v.v..., nên cũng gọi là sự suy xét (cintā). Vì thẩm tra các pháp vô thường v.v..., nên gọi là sự thẩm tra (upaparikkhā). Bhūrī là tên của đất. Tuệ này cũng giống như đất (bhūrī) do có ý nghĩa tinh tế và ý nghĩa rộng lớn, nên gọi là bhūrī. Do đó, đã được nói rằng: ‘Bhūrī được gọi là đất. Người sở hữu trí tuệ rộng lớn, bao la, tương tự như đất ấy, nên gọi là người có trí tuệ rộng lớn (bhūripañño). Hơn nữa, bhūrī là một tên gọi khác của tuệ.’ Hoặc vì nó vui thích trong ý nghĩa chân thật, nên cũng gọi là bhūrī. Vì nó hủy diệt, làm tổn hại các phiền não như sét đánh vào núi đá, nên gọi là minh mẫn (medhā). Hoặc do có ý nghĩa nắm bắt và ghi nhớ nhanh chóng, nên gọi là minh mẫn (medhā). Khi sanh khởi nơi ai, nó hướng dẫn người ấy đến sự thực hành lợi ích cho bản thân, và hướng dẫn các pháp tương ưng đến sự thấu triệt các đặc tính đúng như thật, nên gọi là sự hướng đạo (pariṇāyikā). Vì thấy rõ các pháp theo cách vô thường v.v..., nên gọi là minh sát (vipassanā). Vì biết rõ các pháp vô thường v.v... bằng những phương cách chân chánh, nên gọi là tỉnh giác (sampajaññaṃ). Giống như cái roi thúc dùng để đưa con ngựa đi lạc đường trở về đúng đường, nó đâm vào tâm lừa dối đang chạy trên tà đạo để đưa về đúng đường, nên gọi là cái roi thúc (patodo). Vì làm cho có được quyền chủ tể trong trạng thái thấy, nên gọi là quyền (indriyaṃ). Quyền được gọi là tuệ là tuệ quyền (paññindriyaṃ). Vì không bị lay động bởi vô minh, nên gọi là tuệ lực (paññābalaṃ). Do có ý nghĩa đoạn trừ phiền não, tuệ chính là vũ khí, nên gọi là tuệ kiếm (paññāsatthaṃ). Do có ý nghĩa cao tột, tuệ chính là lâu đài, nên gọi là tuệ đài (paññāpāsādo).

Ālokanaṭṭhena paññāva āloko paññāāloko. Obhāsanaṭṭhena paññāva obhāso paññāobhāso. Pajjotanaṭṭhena paññāva pajjoto paññāpajjoto. Paññavato hi ekapallaṅkena nisinnassa dasasahassilokadhātu ekālokā ekobhāsā ekapajjotā hoti, tenetaṃ vuttaṃ. Imesu pana tīsu padesu ekapadenapi etasmiṃ atthe siddhe, yāni panetāni ‘‘cattārome, bhikkhave, ālokā. Katame cattāro? Candāloko sūriyāloko agyāloko paññāloko. Ime kho, bhikkhave, cattāro ālokā. Etadaggaṃ, bhikkhave, imesaṃ catunnaṃ ālokānaṃ yadidaṃ paññāloko’’. Tathā ‘‘cattārome, bhikkhave, obhāsā…pe… cattārome, bhikkhave, pajjotā’’ti (a. ni. 4.144) sattānaṃ ajjhāsayavasena suttāni desitāni, tadanurūpeneva idhāpi desanā katā. Attho hi anekehi ākārehi vibhajjamāno suvibhatto hoti. Aññathā ca añño bujjhati, aññathā ca aññoti.

Do có ý nghĩa là soi sáng nên chính trí tuệ là ánh sáng, (gọi là) tuệ quang. Do có ý nghĩa là chiếu sáng nên chính trí tuệ là sự chiếu sáng, (gọi là) tuệ quang. Do có ý nghĩa là soi rọi nên chính trí tuệ là sự soi rọi, (gọi là) tuệ quang. Thật vậy, đối với người có trí tuệ đang ngồi kiết-già, mười ngàn thế giới trở thành một ánh sáng, một sự chiếu sáng, một sự soi rọi, do đó điều này được nói đến. Tuy nhiên, trong ba thuật ngữ này, dù chỉ với một thuật ngữ cũng đã thành tựu ý nghĩa này, nhưng những kinh như: “Này các Tỳ khưu, có bốn loại ánh sáng này. Bốn loại nào? Ánh sáng mặt trăng, ánh sáng mặt trời, ánh sáng lửa, ánh sáng trí tuệ. Này các Tỳ khưu, đây là bốn loại ánh sáng. Này các Tỳ khưu, trong bốn loại ánh sáng này, ánh sáng trí tuệ là tối thượng”. Tương tự: “Này các Tỳ khưu, có bốn loại sự chiếu sáng… v.v… Này các Tỳ khưu, có bốn loại sự soi rọi” (A. Ni. 4.144) đã được thuyết giảng tùy theo khuynh hướng của chúng sanh, và ở đây bài thuyết giảng cũng được thực hiện tương ứng như vậy. Thật vậy, ý nghĩa khi được phân tích theo nhiều phương diện sẽ được phân tích rõ ràng. Vì người này hiểu theo cách này, người khác lại hiểu theo cách khác.

Ratikaraṇaṭṭhena pana ratidāyakaṭṭhena ratijanakaṭṭhena cittīkataṭṭhena dullabhapātubhāvaṭṭhena atulaṭṭhena anomasattaparibhogaṭṭhena ca paññāva ratanaṃ paññāratanaṃ. Na tena sattā muyhanti, sayaṃ vā ārammaṇe na muyhatīti [Pg.193] amoho. Dhammavicayapadaṃ vuttatthameva. Kasmā panetaṃ puna vuttanti? Amohassa mohapaṭipakkhabhāvadīpanatthaṃ. Tenetaṃ dīpeti – yvāyaṃ amoho so na kevalaṃ mohato añño dhammo, mohassa pana paṭipakkho, dhammavicayasaṅkhāto amoho nāma idha adhippetoti. Sammādiṭṭhīti yāthāvaniyyānikakusaladiṭṭhi.

Lại nữa, do có ý nghĩa là làm cho hoan hỷ, do có ý nghĩa là mang lại sự hoan hỷ, do có ý nghĩa là phát sanh sự hoan hỷ, do có ý nghĩa là được trân trọng, do có ý nghĩa là khó xuất hiện, do có ý nghĩa là vô song, và do có ý nghĩa là vật dụng của chúng sanh cao thượng, nên chính trí tuệ là bảo vật, (gọi là) tuệ bảo. Do nó mà chúng sanh không si mê, hoặc tự nó không si mê đối với đối tượng, nên gọi là vô si. Thuật ngữ trạch pháp có ý nghĩa đã được nói. Nhưng tại sao thuật ngữ này lại được nói lại? Để chỉ rõ rằng vô si là trạng thái đối nghịch với si. Do đó, điều này được chỉ rõ: Vô si này không chỉ đơn thuần là một pháp khác với si, mà nó là pháp đối nghịch với si; ở đây, vô si được gọi là trạch pháp được chủ trương. Chánh kiến là cái thấy thiện xảo, chân chánh, đưa đến sự xuất ly.

19. Jīvitindriyaniddese yo tesaṃ arūpīnaṃ dhammānaṃ āyūti tesaṃ sampayuttakānaṃ arūpadhammānaṃ yo āyāpanaṭṭhena āyu, tasmiñhi sati arūpadhammā ayanti gacchanti pavattanti, tasmā āyūti vuccati. Idamassa sabhāvapadaṃ. Yasmā panete dhammā āyusmiṃyeva sati tiṭṭhanti yapenti yāpenti iriyanti vattanti pālayanti, tasmā ṭhitītiādīni vuttāni. Vacanattho panettha – etāya tiṭṭhantīti ṭhiti. Yapentīti yapanā. Tathā yāpanā. Evaṃ bujjhantānaṃ pana vasena purimapade rassattaṃ kataṃ. Etāya iriyantīti iriyanā. Vattantīti vattanā. Pālayantīti pālanā. Jīvanti etenāti jīvitaṃ. Anupālanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti jīvitindriyaṃ.

19. Trong phần giải về mạng quyền, (câu) “mạng của các pháp vô sắc ấy” có nghĩa là: mạng của các pháp vô sắc tương ưng ấy do có ý nghĩa là làm cho hiện hữu. Thật vậy, khi có nó, các pháp vô sắc đi, tiến hành, diễn tiến; do đó được gọi là mạng. Đây là thuật ngữ chỉ bản chất của nó. Lại nữa, vì các pháp này chỉ khi có mạng mới tồn tại, duy trì, duy trì, vận hành, tiếp diễn, bảo tồn, do đó các từ như sự tồn tại v.v... được nói đến. Ở đây, ngữ nguyên là: Do pháp này mà chúng tồn tại, nên gọi là sự tồn tại (ṭhiti). Do nó mà chúng duy trì, nên gọi là sự duy trì (yapanā). Tương tự là sự duy trì (yāpanā). Tuy nhiên, do năng lực của những người hiểu theo cách này, âm ngắn đã được thực hiện ở từ trước. Do nó mà chúng vận hành, nên gọi là sự vận hành (iriyanā). Do nó mà chúng tiếp diễn, nên gọi là sự tiếp diễn (vattanā). Do nó mà chúng bảo tồn, nên gọi là sự bảo tồn (pālanā). Do nó mà chúng sống, nên gọi là sự sống (jīvita). Nó làm cho quyền làm chủ được thực hiện trong đặc tính bảo hộ, nên gọi là mạng quyền (jīvitindriya).

30. Hiribalaniddese yaṃ tasmiṃ samayeti yena dhammena tasmiṃ samaye. Liṅgavipallāsaṃ vā katvā yo dhammo tasmiṃ samayetipi attho veditabbo. Hiriyitabbenāti upayogatthe karaṇavacanaṃ. Hiriyitabbayuttakaṃ kāyaduccaritādidhammaṃ hiriyati jigucchatīti attho. Pāpakānanti lāmakānaṃ. Akusalānaṃ dhammānanti akosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ. Samāpattiyāti idampi upayogatthe karaṇavacanaṃ. Tesaṃ dhammānaṃ samāpattiṃ paṭilābhaṃ samaṅgībhāvaṃ hiriyati jigucchatīti attho.

30. Trong phần giải về tàm lực, (câu) “cái gì vào lúc ấy” có nghĩa là “do pháp nào vào lúc ấy”. Hoặc, sau khi thay đổi giới tính (ngữ pháp), nên hiểu ý nghĩa là “pháp nào vào lúc ấy”. (Từ) hiriyitabbena là một công cụ cách được dùng với ý nghĩa của đối cách. Ý nghĩa là: ghê tởm pháp như thân ác hạnh v.v... là điều đáng hổ thẹn. (Từ) pāpakānaṃ có nghĩa là “của những điều thấp kém”. (Từ) akusalānaṃ dhammānaṃ có nghĩa là “của các pháp không phát sanh từ sự thiện xảo”. Từ samāpattiyā này cũng là một công cụ cách được dùng với ý nghĩa của đối cách. Ý nghĩa là: ghê tởm sự đạt đến, sự thành tựu, sự hội đủ các pháp ấy.

31. Ottappabalaniddese ottappitabbenāti hetvatthe karaṇavacanaṃ. Ottappitabbayuttakena ottappassa hetubhūtena kāyaduccaritādinā vuttappakārāya ca samāpattiyā ottappassa hetubhūtāya ottappati, bhāyatīti attho.

31. Trong phần giải về quý lực, (từ) ottappitabbena là một công cụ cách với ý nghĩa nguyên nhân. Ý nghĩa là: sợ hãi, ghê sợ do thân ác hạnh v.v... là điều đáng sợ hãi, là nguyên nhân của sự ghê sợ, và do sự đạt đến (các pháp ác) theo cách đã nói, là nguyên nhân của sự ghê sợ.

32. Alobhaniddese alubbhanakavasena alobho. Na lubbhatītipi alobho. Idamassa sabhāvapadaṃ. Alubbhanāti alubbhanākāro. Lobhasamaṅgī puggalo lubbhito nāma. Na lubbhito alubbhito[Pg.194]. Alubbhitassa bhāvo alubbhitattaṃ. Sārāgapaṭipakkhato na sārāgoti asārāgo. Asārajjanāti asārajjanākāro. Asārajjitassa bhāvo asārajjitattaṃ. Na abhijjhāyatīti anabhijjhā. Alobho kusalamūlanti alobhasaṅkhātaṃ kusalamūlaṃ. Alobho hi kusalānaṃ dhammānaṃ mūlaṃ paccayaṭṭhenāti kusalamūlaṃ. Kusalañca taṃ paccayaṭṭhena mūlañcātipi kusalamūlaṃ.

32. Trong phần giải về vô tham, do năng lực không tham muốn, nên gọi là vô tham. Cũng vì không tham muốn, nên gọi là vô tham. Đây là thuật ngữ chỉ bản chất của nó. Alubbhanā là trạng thái không tham muốn. Người có đủ tham được gọi là lubbhita. Không phải lubbhita là alubbhita. Trạng thái của người không tham muốn là alubbhitattaṃ. Do đối nghịch với tham ái, không phải tham ái nên là vô tham ái (asārāgo). Asārajjanā là trạng thái không tham ái. Trạng thái của người không tham ái là asārajjitattaṃ. Vì không thèm muốn, nên gọi là vô tham (anabhijjhā). Vô tham là thiện căn có nghĩa là thiện căn được gọi là vô tham. Thật vậy, vô tham là gốc rễ của các pháp thiện do có ý nghĩa là điều kiện, nên gọi là thiện căn. Nó vừa là thiện, vừa là gốc rễ do có ý nghĩa là điều kiện, nên cũng gọi là thiện căn.

33. Adosaniddese adussanakavasena adoso. Na dussatītipi adoso. Idamassa sabhāvapadaṃ. Adussanāti adussanākāro. Adussitassa bhāvo adussitattaṃ. Byāpādapaṭipakkhato na byāpādoti abyāpādo. Kodhadukkhapaṭipakkhato na byāpajjoti abyāpajjo. Adosasaṅkhātaṃ kusalamūlaṃ adoso kusalamūlaṃ. Taṃ vuttatthameva.

33. Trong phần giải về vô sân, do năng lực không bị hư hoại, nên gọi là vô sân. Cũng vì không bị hư hoại, nên gọi là vô sân. Đây là thuật ngữ chỉ bản chất của nó. Adussanā là trạng thái không bị hư hoại. Trạng thái của cái không bị hư hoại là adussitattaṃ. Do đối nghịch với sân, không phải sân nên là vô sân (abyāpādo). Do đối nghịch với khổ do phẫn nộ, không phải khổ do phẫn nộ nên là vô hại (abyāpajjo). Thiện căn được gọi là vô sân là vô sân thiện căn. Điều đó có ý nghĩa đã được nói.

40-41. Kāyapassaddhiniddesādīsu yasmā kāyoti tayo khandhā adhippetā, tasmā vedanākkhandhassātiādi vuttaṃ. Passambhanti etāya te dhammā, vigatadarathā bhavanti, samassāsappattāti passaddhi. Dutiyapadaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Passambhanāti passambhanākāro. Dutiyapadaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Passaddhisamaṅgitāya paṭippassambhitassa khandhattayassa bhāvo paṭippassambhitattaṃ. Sabbapadehipi tiṇṇaṃ khandhānaṃ kilesadarathapaṭippassaddhi eva kathitā. Dutiyanayena viññāṇakkhandhassa darathapaṭippassaddhi kathitā.

40-41. Trong phần giải về thân khinh an v.v..., vì (từ) thân chủ trương ba uẩn (tâm sở), do đó (câu) “của thọ uẩn” v.v... được nói đến. Do pháp này mà các pháp ấy được an tịnh, trở nên không còn phiền não thiêu đốt, đạt đến sự an ổn, nên gọi là khinh an (passaddhi). Thuật ngữ thứ hai được tăng thêm do năng lực của tiếp đầu ngữ. Passambhanā là trạng thái an tịnh. Thuật ngữ thứ hai được tăng thêm do năng lực của tiếp đầu ngữ. Trạng thái của ba uẩn đã được an tịnh do sự hội đủ khinh an là paṭippassambhitattaṃ. Với tất cả các thuật ngữ, chỉ có sự an tịnh khỏi phiền não thiêu đốt của ba uẩn được nói đến. Theo phương pháp thứ hai, sự an tịnh khỏi phiền não thiêu đốt của thức uẩn được nói đến.

42-43. Lahutāti lahutākāro. Lahupariṇāmatāti lahupariṇāmo etesaṃ dhammānanti lahupariṇāmā; tesaṃ bhāvo lahupariṇāmatā; sīghaṃ sīghaṃ parivattanasamatthatāti vuttaṃ hoti. Adandhanatāti garubhāvapaṭikkhepavacanametaṃ; abhāriyatāti attho. Avitthanatāti mānādikilesabhārassa abhāvena athaddhatā. Evaṃ paṭhamena tiṇṇaṃ khandhānaṃ lahutākāro kathito. Dutiyena viññāṇakkhandhassa lahutākāro kathito.

42-43. Lahutā (khinh khoái) là trạng thái khinh khoái. Lahupariṇāmatā (sự biến chuyển nhẹ nhàng) là: Các pháp này có sự biến chuyển nhẹ nhàng nên được gọi là lahupariṇāmā (có sự biến chuyển nhẹ nhàng); trạng thái của các pháp ấy là lahupariṇāmatā (sự biến chuyển nhẹ nhàng); được nói là có khả năng thay đổi nhanh chóng. Adandhanatā (không chậm chạp) là từ ngữ phủ định trạng thái nặng nề; có nghĩa là không nặng nề. Avitthanatā (không cứng nhắc) là không cứng cỏi do không có gánh nặng phiền não như mạn, v.v... Như vậy, với từ đầu tiên, trạng thái khinh khoái của ba uẩn (tâm sở) đã được nói đến. Với từ thứ hai, trạng thái khinh khoái của thức uẩn đã được nói đến.

44-45. Mudutāti mudubhāvo. Maddavatāti maddavaṃ vuccati siniddhaṃ, maṭṭhaṃ; maddavassa bhāvo maddavatā. Akakkhaḷatāti akakkhaḷabhāvo. Akathinatāti akathinabhāvo. Idhāpi purimanayena tiṇṇaṃ khandhānaṃ, pacchimanayena viññāṇakkhandhassa mudutākārova kathito.

44-45. Mudutā (nhu nhuyến) là trạng thái mềm mại. Maddavatā (sự mềm dẻo): Tâm hiền hòa, nhu thuận được gọi là maddavaṃ; trạng thái của tâm mềm dẻo ấy là maddavatā. Akakkhaḷatā (không thô cứng) là trạng thái không thô cứng. Akathinatā (không chai cứng) là trạng thái không chai cứng. Ở đây cũng vậy, theo cách trước, trạng thái nhu nhuyến của ba uẩn đã được nói đến, và theo cách sau, chỉ có trạng thái nhu nhuyến của thức uẩn được nói đến.

46-47. Kammaññatāti [Pg.195] kammani sādhutā; kusalakiriyāya viniyogakkhamatāti attho. Sesapadadvayaṃ byañjanavasena vaḍḍhitaṃ. Padadvayenāpi hi purimanayena tiṇṇaṃ khandhānaṃ, pacchimanayena viññāṇakkhandhassa kammaniyākārova kathito.

46-47. Kammaññatā (thích nghiệp) là sự tốt đẹp trong hành động; có nghĩa là sự thích hợp để áp dụng vào việc thiện. Hai từ còn lại được thêm vào theo cách diễn đạt. Thật vậy, với cả hai từ, theo cách trước, trạng thái thích hợp cho hành động của ba uẩn đã được nói đến, và theo cách sau, chỉ có trạng thái thích hợp cho hành động của thức uẩn được nói đến.

48-49. Paguṇatāti paguṇabhāvo, anāturatā niggilānatāti attho. Sesapadadvayaṃ byañjanavasena vaḍḍhitaṃ. Idhāpi purimanayena tiṇṇaṃ khandhānaṃ, pacchimanayena viññāṇakkhandhassa niggilānākārova kathito.

48-49. Paguṇatā (thuần thục) là trạng thái thuần thục, có nghĩa là không bệnh hoạn, không ốm yếu. Hai từ còn lại được thêm vào theo cách diễn đạt. Ở đây cũng vậy, theo cách trước, trạng thái không bệnh hoạn của ba uẩn đã được nói đến, và theo cách sau, chỉ có trạng thái không bệnh hoạn của thức uẩn được nói đến.

50-51. Ujukatāti ujukabhāvo, ujukenākārena pavattanatāti attho. Ujukassa khandhattayassa viññāṇakkhandhassa ca bhāvo ujukatā. Ajimhatāti gomuttavaṅkabhāvapaṭikkhepo. Avaṅkatāti candalekhāvaṅkabhāvapaṭikkhepo. Akuṭilatāti naṅgalakoṭivaṅkabhāvapaṭikkhepo.

50-51. Ujukatā (chánh trực) là trạng thái ngay thẳng, có nghĩa là sự diễn tiến theo cách ngay thẳng. Trạng thái của ba uẩn ngay thẳng và của thức uẩn ngay thẳng là ujukatā. Ajimhatā (không quanh co) là sự phủ định trạng thái cong queo như nước tiểu bò. Avaṅkatā (không cong vẹo) là sự phủ định trạng thái cong queo như vành trăng non. Akuṭilatā (không khúc khuỷu) là sự phủ định trạng thái cong queo như đầu lưỡi cày.

Yo hi pāpaṃ katvāva ‘na karomī’ti bhāsati, so gantvā paccosakkanatāya ‘gomuttavaṅko’ nāma hoti. Yo pāpaṃ karontova ‘bhāyāmahaṃ pāpassā’ti bhāsati, so yebhuyyena kuṭilatāya ‘candalekhāvaṅko’ nāma hoti. Yo pāpaṃ karontova ‘ko pāpassa na bhāyeyyā’ti bhāsati, so nātikuṭilatāya ‘naṅgalakoṭivaṅko’ nāma hoti. Yassa vā tīṇipi kammadvārāni asuddhāni, so ‘gomuttavaṅko’ nāma hoti. Yassa yāni kānici dve, so ‘candalekhāvaṅko’ nāma. Yassa yaṃkiñci ekaṃ, so ‘naṅgalakoṭivaṅko nāma.

Thật vậy, người nào sau khi làm điều ác lại nói rằng: ‘Tôi không làm’, người đó do việc đi tới rồi lại lùi lại nên được gọi là ‘cong queo như nước tiểu bò’. Người nào đang làm điều ác lại nói rằng: ‘Tôi sợ điều ác’, người đó do phần lớn sự quanh co nên được gọi là ‘cong queo như vành trăng non’. Người nào đang làm điều ác lại nói rằng: ‘Ai mà không sợ điều ác?’, người đó do không quá quanh co nên được gọi là ‘cong queo như đầu lưỡi cày’. Hoặc người nào có cả ba nghiệp môn không trong sạch, người đó được gọi là ‘cong queo như nước tiểu bò’. Người nào có bất kỳ hai nghiệp môn nào (không trong sạch), người đó được gọi là ‘cong queo như vành trăng non’. Người nào có bất kỳ một nghiệp môn nào (không trong sạch), người đó được gọi là ‘cong queo như đầu lưỡi cày’.

Dīghabhāṇakā panāhu – ekacco bhikkhu sabbavaye ekavīsatiyā anesanāsu, chasu ca agocaresu carati, ayaṃ ‘gomuttavaṅko’ nāma. Eko paṭhamavaye catupārisuddhisīlaṃ paripūreti, lajjī kukkuccako sikkhākāmo hoti, majjhimavayapacchimavayesu purimasadiso, ayaṃ ‘candalekhāvaṅko’ nāma. Eko paṭhamavaye majjhimavayepi catupārisuddhisīlaṃ pūreti, lajjī kukkuccako sikkhākāmo hoti, pacchimavaye purimasadiso. Ayaṃ ‘naṅgalakoṭivaṅko’ nāma.

Còn các vị tụng giả Trường Bộ Kinh thì nói rằng: Vị tỳ khưu nào trong suốt các giai đoạn của cuộc đời, đi lại trong hai mươi mốt cách tìm cầu không đúng đắn và sáu nơi không phải hành xứ, vị này được gọi là ‘cong queo như nước tiểu bò’. Một vị (tỳ khưu) trong giai đoạn đầu của cuộc đời làm viên mãn Tứ Thanh Tịnh Giới, có lòng tàm, biết hối hận, mong muốn học tập; nhưng trong giai đoạn giữa và cuối của cuộc đời lại giống như người trước (gomuttavaṅka), vị này được gọi là ‘cong queo như vành trăng non’. Một vị (tỳ khưu) trong giai đoạn đầu và cả giai đoạn giữa của cuộc đời làm viên mãn Tứ Thanh Tịnh Giới, có lòng tàm, biết hối hận, mong muốn học tập; nhưng trong giai đoạn cuối của cuộc đời lại giống như người trước (gomuttavaṅka), vị này được gọi là ‘cong queo như đầu lưỡi cày’.

Tassa kilesavasena evaṃ vaṅkassa puggalassa bhāvo jimhatā vaṅkatā kuṭilatāti vuccati. Tāsaṃ paṭikkhepavasena ajimhatādikā vuttā. Khandhādhiṭṭhānāva [Pg.196] desanā katā. Khandhānañhi etā ajimhatādikā, no puggalassāti. Evaṃ sabbehipi imehi padehi purimanayena tiṇṇaṃ khandhānaṃ, pacchimanayena viññāṇakkhandhassāti arūpīnaṃ dhammānaṃ nikkilesatāya ujutākārova kathitoti veditabbo.

Trạng thái của người cong queo như vậy do năng lực của phiền não được gọi là jimhatā (sự quanh co), vaṅkatā (sự cong vẹo), kuṭilatā (sự khúc khuỷu). Các từ ajimhatā, v.v... được nói đến theo nghĩa đối lập với chúng. Bài thuyết giảng đã được thực hiện với nền tảng là các uẩn. Bởi vì các trạng thái không quanh co này là của các uẩn, không phải của một cá nhân. Như vậy, với tất cả các từ này, theo cách trước, (trạng thái ngay thẳng của) ba uẩn, và theo cách sau, (trạng thái ngay thẳng của) thức uẩn đã được nói đến. Do đó, cần phải hiểu rằng chỉ có trạng thái ngay thẳng của các pháp vô sắc do sự không có phiền não mới được nói đến.

Idāni yvāyaṃ yevāpanāti appanāvāro vutto, tena dhammuddesavāre dassitānaṃ ‘yevāpanakānaṃ’yeva saṅkhepato niddeso kathito hotīti.

Bây giờ, đoạn về sự áp đặt (appanāvāro) gọi là ‘yevāpana’ đã được nói đến, qua đó, phần giải thích tóm tắt về chính các pháp ‘yevāpanaka’ đã được trình bày trong đoạn đề mục các pháp (dhammuddesavāre) đã được thuyết giảng.

Niddesavārakathā niṭṭhitā.

Phần luận về đoạn giải thích đã kết thúc.

Ettāvatā pucchā samayaniddeso dhammuddeso appanāti uddesavāre catūhi paricchedehi, pucchā samayaniddeso dhammuddeso appanāti niddesavāre catūhi paricchedehīti aṭṭhaparicchedapaṭimaṇḍito dhammavavatthānavāro niṭṭhitova hoti.

Đến đây, đoạn phân định các pháp (dhammavavatthānavāro), được trang hoàng bởi tám chương – tức là bốn chương trong đoạn đề mục (uddesavāre): câu hỏi, giải thích thời điểm, đề mục các pháp, và sự áp đặt; và bốn chương trong đoạn giải thích (niddesavāre): câu hỏi, giải thích thời điểm, giải thích các pháp, và sự áp đặt – đã được kết thúc.

Koṭṭhāsavāro

Đoạn về các phần

58-120. Idāni tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā hontīti saṅgahavāro āraddho. So uddesaniddesapaṭiniddesānaṃ vasena tividho hoti. Tattha ‘tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā’ti evamādiko uddeso. Katame tasmiṃ samaye cattāro khandhā’tiādiko niddeso. Katamo tasmiṃ samaye vedanākkhandhotiādiko paṭiniddesoti veditabbo.

58-120. Bây giờ, đoạn tóm tắt (saṅgahavāro) bắt đầu bằng câu: “Vào lúc bấy giờ, có bốn uẩn” đã được bắt đầu. Đoạn này có ba loại theo sự phân chia của đề mục (uddesa), giải thích (niddesa), và tái giải thích (paṭiniddesa). Trong đó, phần bắt đầu bằng câu: “Vào lúc bấy giờ, có bốn uẩn” là phần đề mục. Phần bắt đầu bằng câu: “Thế nào là bốn uẩn vào lúc bấy giờ?” là phần giải thích. Phần bắt đầu bằng câu: “Thế nào là thọ uẩn vào lúc bấy giờ?” là phần tái giải thích. Cần phải hiểu như vậy.

Tattha uddesavāre cattāro khandhātiādayo tevīsati koṭṭhāsā honti. Tesaṃ evamattho veditabbo – yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ paṭhamaṃ mahākusalacittaṃ uppajjati, ye tasmiṃ samaye cittaṅgavasena uppannā, ṭhapetvā yevāpanake, pāḷiāruḷhā atirekapaṇṇāsadhammā, te sabbepi saṅgayhamānā rāsaṭṭhena cattārova khandhā honti. Heṭṭhā vuttena āyatanaṭṭhena dve āyatanāni honti. Sabhāvaṭṭhena suññataṭṭhena nissattaṭṭhena dveva dhātuyo honti. Paccayasaṅkhātena āhāraṭṭhena tayovettha dhammā āhārā honti. Avasesā no āhārā.

Trong đó, ở đoạn đề mục, có hai mươi ba phần, bắt đầu bằng “bốn uẩn”. Ý nghĩa của chúng cần được hiểu như sau: Vào lúc tâm đại thiện dục giới thứ nhất khởi lên, có hơn năm mươi pháp được đề cập trong Chánh tạng, đã khởi lên như là thành phần của tâm, ngoại trừ các pháp yevāpanaka. Khi tất cả chúng được tóm tắt lại, theo nghĩa là một nhóm (rāsaṭṭhena), thì chỉ có bốn uẩn. Theo nghĩa xứ (āyatanaṭṭhena) đã được nói ở dưới, có hai xứ. Theo nghĩa tự tánh (sabhāvaṭṭhena), nghĩa không (suññataṭṭhena), và nghĩa vô ngã (nissattaṭṭhena), chỉ có hai giới. Theo nghĩa vật thực (āhāraṭṭhena), được gọi là duyên (paccaya), chỉ có ba pháp trong số này là vật thực. Các pháp còn lại không phải là vật thực.

‘Kiṃ [Pg.197] panete aññamaññaṃ vā taṃsamuṭṭhānarūpassa vā paccayā na hontī’ti? ‘No na honti. Ime pana tathā ca honti, aññathā cāti samānepi paccayatte atirekapaccayā honti, tasmā āhārāti vuttā. Kathaṃ? Etesu hi phassāhāro, yesaṃ dhammānaṃ avasesā cittacetasikā paccayā honti, tesañca paccayo hoti, tisso ca vedanā āharati. Manosañcetanāhāro tesañca paccayo hoti tayo ca bhave āharati. Viññāṇāhāro tesañca paccayo hoti paṭisandhināmarūpañca āharatī’ti. ‘Nanu ca so vipākova idaṃ pana kusalaviññāṇa’nti? ‘Kiñcāpi kusalaviññāṇaṃ, taṃsarikkhatāya pana viññāṇāhāro’tveva vuttaṃ. Upatthambhakaṭṭhena vā ime tayo āhārāti vuttā. Ime hi sampayuttadhammānaṃ, kabaḷīkārāhāro viya rūpakāyassa, upatthambhakapaccayā honti. Teneva vuttaṃ – ‘‘arūpino āhārā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.15).

‘Lại nữa, phải chăng những pháp này (xúc, tư, thức) không là duyên cho nhau hoặc cho sắc do chúng sanh khởi?’ ‘Không phải là không. Nhưng những pháp này vừa là (duyên) theo cách ấy, vừa là (duyên) theo cách khác, nên dù có sự làm duyên tương đồng, chúng vẫn là những duyên trội hơn, do đó được gọi là vật thực. Như thế nào? Trong số này, xúc thực là duyên cho những pháp mà các tâm và sở hữu tâm còn lại là duyên, và nó cũng mang lại ba loại thọ. Tư niệm thực là duyên cho những pháp ấy và cũng mang lại ba cõi hữu. Thức thực là duyên cho những pháp ấy và cũng mang lại danh sắc khi tái sanh.’ ‘Chẳng phải thức ấy chỉ là quả, còn đây là thức thiện sao?’ ‘Dù là thức thiện, nhưng vì tương tự với thức kia (thức quả) nên được gọi là thức thực. Hoặc ba pháp này được gọi là vật thực theo nghĩa nâng đỡ. Vì những pháp này là duyên nâng đỡ cho các pháp tương ưng, giống như đoàn thực nâng đỡ cho sắc thân. Do đó có lời dạy rằng: “Các vật thực vô sắc là duyên cho các pháp tương ưng và các sắc do chúng sanh khởi bằng vật thực duyên” (Paṭṭhā. 1.1.15).’

Aparo nayo – ajjhattikasantatiyā visesapaccayattā kabaḷīkārāhāro ca ime ca tayo dhammā āhārāti vuttā. Visesapaccayo hi kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ sattānaṃ rūpakāyassa kabaḷīkāro āhāro; nāmakāye vedanāya phasso, viññāṇassa manosañcetanā, nāmarūpassa viññāṇaṃ. Yathāha –

Một phương pháp khác – đoàn thực và ba pháp này được gọi là vật thực vì là duyên đặc biệt cho dòng tương tục nội tại. Thật vậy, đoàn thực là duyên đặc biệt cho sắc thân của các chúng sanh ăn đoàn thực; trong danh thân, xúc là (duyên đặc biệt) cho thọ, tư niệm là cho thức, và thức là cho danh sắc. Như có lời dạy –

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ayaṃ kāyo āhāraṭṭhitiko, āhāraṃ paṭicca tiṭṭhati, anāhāro no tiṭṭhati’’ (saṃ. ni. 5.183). Tathā phassapaccayā vedanā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpanti (saṃ. ni. 2.1).

‘Ví như, này các Tỳ khưu, thân này tồn tại nhờ vật thực, nương vào vật thực mà đứng vững, không có vật thực thì không đứng vững được’ (saṃ. ni. 5.183). Tương tự, do xúc làm duyên nên có thọ, do hành làm duyên nên có thức, do thức làm duyên nên có danh sắc (saṃ. ni. 2.1).

Adhipatiyaṭṭhena pana aṭṭheva dhammā indriyāni honti, na avasesā. Tena vuttaṃ – aṭṭhindriyāni hontīti. Upanijjhāyanaṭṭhena pañceva dhammā jhānaṅgāni honti. Tena vuttaṃ – pañcaṅgikaṃ jhānaṃ hotīti.

Lại nữa, theo nghĩa làm chủ, chỉ có tám pháp là quyền, không phải các pháp còn lại. Do đó có lời dạy: ‘Có tám quyền’. Theo nghĩa quán xét, chỉ có năm pháp là thiền chi. Do đó có lời dạy: ‘Thiền có năm chi’.

Niyyānaṭṭhena ca hetvaṭṭhena ca pañceva dhammā maggaṅgāni honti. Tena vuttaṃ – pañcaṅgiko maggo hotīti. Kiñcāpi hi aṭṭhaṅgiko ariyamaggo, lokiyacitte [Pg.198] pana ekakkhaṇe tisso viratiyo na labbhanti, tasmā pañcaṅgikoti vutto. ‘Nanu ca ‘‘yathāgatamaggoti kho, bhikkhu, ariyassetaṃ aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.245) imasmiṃ sutte ‘yatheva lokuttaramaggo aṭṭhaṅgiko, pubbabhāgavipassanāmaggopi tatheva aṭṭhaṅgiko’ti yathāgatavacanena imassatthassa dīpitattā, lokiyamaggenāpi aṭṭhaṅgikena bhavitabbanti? Na bhavitabbaṃ. Ayañhi suttantikadesanā nāma pariyāyadesanā. Tenāha – ‘‘pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī’’ti (ma. ni. 3.431). Ayaṃ pana nippariyāyadesanā. Lokiyacittasmiñhi tisso viratiyo ekakkhaṇe na labbhanti, tasmā ‘pañcaṅgiko’va vuttoti.

Theo nghĩa xuất ly và theo nghĩa nhân, chỉ có năm pháp là đạo chi. Do đó có lời dạy: ‘Đạo có năm chi’. Mặc dù Thánh đạo có tám chi, nhưng trong tâm hiệp thế, ba sự chế ngự không thể có được trong cùng một sát-na, do đó được gọi là năm chi. ‘Chẳng phải trong kinh này: “Này Tỳ khưu, ‘đạo như đã đến’ là tên gọi của Thánh đạo tám chi này” (saṃ. ni. 4.245), vì ý nghĩa này đã được làm rõ bằng lời ‘như đã đến’ rằng ‘giống như đạo siêu thế có tám chi, đạo minh sát giai đoạn đầu cũng có tám chi như vậy’, nên đạo hiệp thế cũng phải có tám chi sao?’ Không phải vậy. Vì đây là lời dạy theo Kinh tạng, là lời dạy có ẩn ý. Do đó Ngài nói: ‘Trước đó, thân nghiệp, khẩu nghiệp và mạng sống của vị ấy đã được hoàn toàn trong sạch’ (ma. ni. 3.431). Còn đây là lời dạy không có ẩn ý. Vì trong tâm hiệp thế, ba sự chế ngự không thể có được trong cùng một sát-na, do đó chỉ được nói là ‘năm chi’.

Akampiyaṭṭhena pana satteva dhammā balāni honti. Mūlaṭṭhena tayova dhammā hetū. Phusanaṭṭhena ekova dhammo phasso. Vedayitaṭṭhena ekova dhammo vedanā. Sañjānanaṭṭhena ekova dhammo saññā. Cetayanaṭṭhena ekova dhammo cetanā. Cittavicittaṭṭhena ekova dhammo cittaṃ. Rāsaṭṭhena ceva vedayitaṭṭhena ca ekova dhammo vedanākkhandho. Rāsaṭṭhena ca sañjānanaṭṭhena ca ekova dhammo saññākkhandho. Rāsaṭṭhena ca abhisaṅkharaṇaṭṭhena ca ekova dhammo saṅkhārakkhandho. Rāsaṭṭhena ca cittavicittaṭṭhena ca ekova dhammo viññāṇakkhandho. Vijānanaṭṭhena ceva heṭṭhā vuttaāyatanaṭṭhena ca ekameva manāyatanaṃ. Vijānanaṭṭhena ca adhipatiyaṭṭhena ca ekameva manindriyaṃ. Vijānanaṭṭhena ca sabhāvasuññatanissattaṭṭhena ca ekova dhammo manoviññāṇadhātu nāma hoti, na avasesā. Ṭhapetvā pana cittaṃ, yathāvuttena atthena avasesā sabbepi dhammā ekaṃ dhammāyatanameva, ekā ca dhammadhātuyeva hotīti.

Lại nữa, theo nghĩa không lay động, chỉ có bảy pháp là lực. Theo nghĩa gốc rễ, chỉ có ba pháp là nhân. Theo nghĩa xúc chạm, chỉ có một pháp là xúc. Theo nghĩa cảm thọ, chỉ có một pháp là thọ. Theo nghĩa ghi nhận, chỉ có một pháp là tưởng. Theo nghĩa cố ý, chỉ có một pháp là tư. Theo nghĩa đa dạng, chỉ có một pháp là tâm. Theo nghĩa là một khối và theo nghĩa cảm thọ, chỉ có một pháp là thọ uẩn. Theo nghĩa là một khối và theo nghĩa ghi nhận, chỉ có một pháp là tưởng uẩn. Theo nghĩa là một khối và theo nghĩa tạo tác, chỉ có một pháp là hành uẩn. Theo nghĩa là một khối và theo nghĩa đa dạng, chỉ có một pháp là thức uẩn. Theo nghĩa biết và theo nghĩa xứ đã nói ở dưới, chỉ có một ý xứ. Theo nghĩa biết và theo nghĩa làm chủ, chỉ có một ý quyền. Theo nghĩa biết và theo nghĩa tánh không, vô ngã, vô chúng sanh, chỉ có một pháp được gọi là ý thức giới, không phải các pháp còn lại. Tuy nhiên, trừ tâm ra, theo các nghĩa đã nói, tất cả các pháp còn lại chỉ là một pháp xứ và cũng chỉ là một pháp giới.

Ye vā pana tasmiṃ samayeti iminā pana appanāvārena idhāpi heṭṭhā vuttā yevāpanakāva saṅgahitā. Yathā ca idha evaṃ sabbattha. Ito parañhi ettakampi na vicārayissāma. Niddesapaṭiniddesavāresu heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabboti.

Lại nữa, với chương An chỉ này ‘Ye vā pana tasmiṃ samaye’, ở đây cũng chỉ bao gồm các pháp ‘yevāpanaka’ đã được nói ở dưới. Như ở đây, cũng vậy ở mọi nơi. Từ đây về sau, chúng ta sẽ không xem xét đến chừng ấy nữa. Trong các chương Chỉ định và Đối chỉ định, ý nghĩa cần được hiểu theo phương pháp đã nói ở dưới.

Saṅgahavāro niṭṭhito.

Chương Tổng hợp đã kết thúc.

Koṭṭhāsavārotipi etasseva nāmaṃ.

Chương Phân loại cũng là tên của chương này.

Suññatavāro

Chương Tánh Không

121-145. Idāni [Pg.199] tasmiṃ kho pana samaye dhammā hontīti suññatavāro āraddho. So uddesaniddesavasena dvidhā vavatthito. Tattha uddesavāre ‘dhammā hontī’ti iminā saddhiṃ catuvīsati koṭṭhāsā honti. Sabbakoṭṭhāsesu ca ‘cattāro dve tayo’ti gaṇanaparicchedo na vutto. Kasmā? Saṅgahavāre paricchinnattā. Tattha paricchinnadhammāyeva hi idhāpi vuttā. Na hettha satto vā bhāvo vā attā vā upalabbhati. Dhammāva ete dhammamattā asārā apariṇāyakāti imissā suññatāya dīpanatthaṃ vuttā. Tasmā evamettha attho veditabbo – yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ paṭhamaṃ mahākusalacittaṃ uppajjati, tasmiṃ samaye cittaṅgavasena uppannā atirekapaṇṇāsadhammā sabhāvaṭṭhena dhammā eva honti. Na añño koci satto vā bhāvo vā poso vā puggalo vā hotīti. Tathā rāsaṭṭhena khandhāva hontīti. Evaṃ purimanayeneva sabbapadesu atthayojanā veditabbā. Yasmā pana jhānato aññaṃ jhānaṅgaṃ, maggato vā aññaṃ maggaṅgaṃ natthi, tasmā idha ‘jhānaṃ hoti, maggo hoti’ icceva vuttaṃ. Upanijjhāyanaṭṭhena hi jhānameva hetvaṭṭhena maggova hoti. Na añño koci satto vā bhāvo vāti. Evaṃ sabbapadesu atthayojanā kātabbā. Niddesavāro uttānatthoyevāti.

121-145. Bây giờ, chương Vô Ngã (suññatavāra) bắt đầu bằng câu ‘vào lúc ấy, có các pháp’. Chương này được thiết lập theo hai cách: cách tóm tắt (uddesa) và cách giải thích (niddesa). Trong đó, ở phần tóm tắt, cùng với câu ‘có các pháp’, có hai mươi bốn phần (koṭṭhāsa). Và trong tất cả các phần, sự phân định số lượng như ‘bốn, hai, ba’ không được nói đến. Tại sao? Vì đã được phân định trong chương Tổng Hợp (saṅgahavāra). Thật vậy, chính những pháp đã được phân định ở đó cũng được nói đến ở đây. Ở đây không tìm thấy chúng sanh, thực thể, hay tự ngã nào. Các pháp này chỉ là pháp, thuần túy là pháp, không có cốt lõi, không có người điều khiển; chúng được nói đến để làm sáng tỏ tính không này. Do đó, ý nghĩa ở đây nên được hiểu như sau: vào lúc tâm đại thiện dục giới thứ nhất khởi sanh, vào lúc ấy, hơn năm mươi pháp sanh khởi do thành phần của tâm, theo nghĩa tự tánh, chúng chỉ là các pháp. Không có chúng sanh, thực thể, người nam, hay cá nhân nào khác. Tương tự, theo nghĩa là một khối, chúng chỉ là các uẩn. Như vậy, sự phối hợp ý nghĩa trong tất cả các đoạn nên được hiểu theo phương pháp trước. Hơn nữa, vì không có thiền chi nào khác ngoài thiền, hay đạo chi nào khác ngoài đạo, nên ở đây chỉ nói rằng ‘có thiền, có đạo’. Thật vậy, theo nghĩa quán chiếu, đó chính là thiền; theo nghĩa là nhân, đó chính là đạo. Không có chúng sanh hay thực thể nào khác. Như vậy, sự phối hợp ý nghĩa cần được thực hiện trong tất cả các đoạn. Phần giải thích có ý nghĩa rõ ràng.

Suññatavāro niṭṭhito.

Chương Vô Ngã kết thúc.

Niṭṭhitā ca tīhi mahāvārehi maṇḍetvā niddiṭṭhassa

Và của (tâm) đã được chỉ rõ, được trang hoàng bởi ba chương lớn,

Paṭhamacittassa atthavaṇṇanā.

phần giải thích ý nghĩa của tâm thứ nhất đã kết thúc.

Dutiyacittaṃ

Tâm thứ hai

146. Idāni dutiyacittādīni dassetuṃ puna ‘‘katame dhammā’’tiādi āraddhaṃ. Tesu sabbesupi paṭhamacitte vuttanayeneva tayo tayo mahāvārā veditabbā. Na kevalañca mahāvārā eva, paṭhamacitte vuttasadisānaṃ sabbapadānaṃ atthopi vuttanayeneva veditabbo. Ito parampi apubbapadavaṇṇanaṃyeva karissāma. Imasmiṃ tāva dutiyacittaniddese sasaṅkhārenāti idameva apubbaṃ. Tassattho – saha saṅkhārenāti sasaṅkhāro. Tena sasaṅkhārena [Pg.200] sappayogena saupāyena paccayagaṇenāti attho. Yena hi ārammaṇādinā paccayagaṇena paṭhamaṃ mahācittaṃ uppajjati, teneva sappayogena saupāyena idaṃ uppajjati.

146. Bây giờ, để trình bày về tâm thứ hai v.v..., (Đức Phật) lại bắt đầu bằng câu ‘Thế nào là các pháp?’ v.v... Trong tất cả các tâm ấy, ba chương lớn nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong tâm thứ nhất. Và không chỉ các chương lớn, mà ý nghĩa của tất cả các từ tương tự như đã nói trong tâm thứ nhất cũng nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Từ đây về sau, chúng tôi sẽ chỉ giải thích những từ chưa từng xuất hiện. Trước hết, trong phần giải thích tâm thứ hai này, chỉ có từ ‘sasaṅkhārena’ (do có sự xúi giục) là mới. Ý nghĩa của nó là: ‘sasaṅkhāro’ có nghĩa là ‘cùng với sự xúi giục (saṅkhāra)’. Ý nghĩa là: do nhóm nhân duyên có sự xúi giục (sasaṅkhārena), có sự cố gắng (sappayogena), có phương tiện (saupāyena). Thật vậy, tâm đại thiện thứ nhất sanh khởi do nhóm nhân duyên nào như đối tượng v.v..., thì tâm này cũng sanh khởi do chính nhóm nhân duyên ấy nhưng có sự cố gắng, có phương tiện.

Tassevaṃ uppatti veditabbā – idhekacco bhikkhu vihārapaccante vasamāno cetiyaṅgaṇasammajjanavelāya vā therupaṭṭhānavelāya vā sampattāya, dhammasavanadivase vā sampatte ‘mayhaṃ gantvā paccāgacchato atidūraṃ bhavissati, na gamissāmī’ti cintetvā puna cinteti – ‘bhikkhussa nāma cetiyaṅgaṇaṃ vā therupaṭṭhānaṃ vā dhammasavanaṃ vā agantuṃ asāruppaṃ, gamissāmī’ti gacchati. Tassevaṃ attano payogena vā, parena vā vattādīnaṃ akaraṇe ca ādīnavaṃ karaṇe ca ānisaṃsaṃ dassetvā ovadiyamānassa, niggahavaseneva vā ‘ehi, idaṃ karohī’ti kāriyamānassa uppannaṃ kusalacittaṃ sasaṅkhārena paccayagaṇena uppannaṃ nāma hotīti.

Sự sanh khởi của nó nên được hiểu như sau: Ở đây, có vị tỳ khưu nọ sống ở cuối tu viện, khi đến giờ quét sân tháp, hoặc giờ hầu hạ trưởng lão, hoặc đến ngày nghe pháp, vị ấy nghĩ rằng: ‘Đối với ta, đi rồi trở về sẽ quá xa, ta sẽ không đi.’ Sau khi nghĩ vậy, vị ấy lại nghĩ: ‘Một vị tỳ khưu mà không đến sân tháp, hoặc nơi hầu hạ trưởng lão, hoặc nơi nghe pháp là điều không thích hợp, ta sẽ đi.’ rồi đi. Như vậy, tâm thiện sanh khởi do sự cố gắng của chính mình; hoặc do người khác chỉ ra sự nguy hại trong việc không làm các phận sự v.v... và lợi ích trong việc làm rồi khuyên dạy; hoặc do bị ép buộc ‘Hãy đến đây, làm việc này đi,’ thì được gọi là sanh khởi do nhóm nhân duyên có sự xúi giục.

Dutiyacittaṃ.

Tâm thứ hai (kết thúc).

Tatiyacittaṃ

Tâm thứ ba

147-148. Tatiye ñāṇena vippayuttanti ñāṇavippayuttaṃ. Idampi hi ārammaṇe haṭṭhapahaṭṭhaṃ hoti paricchindakañāṇaṃ panettha na hoti. Tasmā idaṃ daharakumārakānaṃ bhikkhuṃ disvā ‘ayaṃ thero mayha’nti vandanakāle, teneva nayena cetiyavandanadhammasavanakālādīsu ca uppajjatīti veditabbaṃ. Pāḷiyaṃ panettha sattasu ṭhānesu paññā parihāyati. Sesaṃ pākatikamevāti.

147-148. Trong tâm thứ ba, ‘không tương ưng với trí tuệ’ (ñāṇena vippayuttaṃ) nên gọi là ‘bất tương ưng trí’ (ñāṇavippayuttaṃ). Thật vậy, tâm này cũng hoan hỷ, vui mừng trong đối tượng, nhưng trí tuệ phân định không có ở đây. Do đó, nên biết rằng tâm này sanh khởi nơi các bé trai khi thấy một vị tỳ khưu và đảnh lễ với ý nghĩ ‘vị trưởng lão này là của con’, và cũng theo cách đó, (tâm này sanh khởi) trong các lúc đảnh lễ bảo tháp, nghe pháp v.v... Trong bản Pāli, ở đây, trí tuệ bị suy giảm ở bảy chỗ. Phần còn lại thì như thường lệ.

Tatiyacittaṃ.

Tâm thứ ba (kết thúc).

Catutthacittaṃ

Tâm thứ tư

149. Catutthacittepi eseva nayo. Idaṃ pana sasaṅkhārenāti vacanato yadā mātāpitaro daharakumārake sīse gahetvā cetiyādīni vandāpenti te ca anatthikā samānāpi haṭṭhapahaṭṭhāva vandanti. Evarūpe kāle labbhatīti veditabbaṃ.

149. Đối với tâm thứ tư cũng theo phương pháp tương tự. Tuy nhiên, tâm này là (tâm sanh khởi) ‘do có sự xúi giục’ (sasaṅkhārena). Nên hiểu rằng nó có được vào những lúc như khi cha mẹ nắm đầu các bé trai và bảo chúng đảnh lễ bảo tháp v.v..., và dù không muốn, chúng vẫn đảnh lễ một cách hoan hỷ, vui mừng.

Catutthacittaṃ.

Tâm thứ tư (kết thúc).

Pañcamacittaṃ

Tâm thứ năm

150. Pañcame [Pg.201] upekkhāsahagatanti upekkhāvedanāya sampayuttaṃ. Idañhi ārammaṇe majjhattaṃ hoti. Paricchindakañāṇaṃ panettha hotiyeva. Pāḷiyaṃ panettha jhānacatukke upekkhā hotīti indriyaṭṭhake upekkhindriyaṃ hotīti vatvā sabbesampi vedanādipadānaṃ niddese sātāsātasukhadukkhapaṭikkhepavasena desanaṃ katvā adukkhamasukhavedanā kathitā. Tassā majjhattalakkhaṇe indattakaraṇavasena upekkhindriyabhāvo veditabbo. Padapaṭipāṭiyā ca ekasmiṃ ṭhāne pīti parihīnā. Tasmā cittaṅgavasena pāḷiāruḷhā pañcapaṇṇāseva dhammā honti. Tesaṃ vasena sabbakoṭṭhāsesu sabbavāresu ca vinicchayo veditabbo.

150. Trong tâm thứ năm, ‘câu hành xả’ (upekkhāsahagataṃ) có nghĩa là tương ưng với thọ xả. Thật vậy, tâm này giữ thái độ trung lập đối với đối tượng. Trí tuệ phân định chắc chắn có ở đây. Trong bản Pāli, ở đây, sau khi nói rằng trong tứ thiền là ‘xả’ (upekkhā) và trong bát quyền là ‘xả quyền’ (upekkhindriyaṃ), trong phần giải thích tất cả các từ như thọ v.v..., Ngài đã thuyết giảng bằng cách loại bỏ (thọ) hỷ, ưu, lạc, khổ, và đã nói về thọ bất khổ bất lạc. Trạng thái xả quyền nên được hiểu là do nó thực hiện vai trò làm chủ trong đặc tính trung lập của thọ ấy. Và theo thứ tự các từ, ở một chỗ, hỷ (pīti) bị thiếu. Do đó, về phương diện các thành phần của tâm được ghi trong Pāli, chỉ có năm mươi lăm pháp. Dựa vào chúng, sự quyết định trong tất cả các phần và tất cả các chương nên được hiểu.

Pañcamacittaṃ.

Tâm thứ năm (kết thúc).

Chaṭṭhacittādi

Tâm thứ sáu v.v...

156-9. Chaṭṭhasattamaaṭṭhamāni dutiyatatiyacatutthesu vuttanayeneva veditabbāni. Kevalañhi imesu vedanāparivattanañceva pītiparihānañca hoti. Sesaṃ saddhiṃ uppattinayena tādisameva. Karuṇāmuditā parikammakālepi hi imesaṃ uppatti mahāaṭṭhakathāyaṃ anuññātā eva. Imāni aṭṭha kāmāvacarakusalacittāni nāma.

156-9. Các tâm thứ sáu, thứ bảy, và thứ tám nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong các tâm thứ hai, thứ ba, và thứ tư. Chỉ là trong các tâm này có sự thay đổi về thọ và sự vắng mặt của hỷ. Phần còn lại, cùng với phương thức sanh khởi, cũng tương tự như vậy. Thật vậy, sự sanh khởi của các tâm này ngay cả trong thời gian thực hành sơ khởi về bi và hỷ cũng đã được chấp thuận trong Đại Chú Giải (Mahāaṭṭhakathā). Tám tâm này được gọi là các tâm thiện dục giới.

Puññakiriyavatthādikathā

Thuyết về các Căn cứ của Hành động Phước thiện v.v...

Tāni sabbānipi dasahi puññakiriyavatthūhi dīpetabbāni. Kathaṃ? Dānamayaṃ puññakiriyavatthu, sīlamayaṃ… bhāvanāmayaṃ… apacitisahagataṃ… veyyāvaccasahagataṃ… pattānuppadānaṃ… abbhanumodanaṃ… desanāmayaṃ… savanamayaṃ… diṭṭhijukammaṃ puññakiriyavatthūti imāni dasa puññakiriyavatthūni nāma. Tattha dānameva dānamayaṃ. Puññakiriyā ca sā tesaṃ tesaṃ ānisaṃsānaṃ vatthu cāti puññakiriyavatthu. Sesesupi eseva nayo.

Tất cả những (tâm thiện) ấy cần được trình bày qua mười phước sự. Thế nào? Phước sự bố thí, phước sự trì giới, phước sự tu tiến, phước sự cung kính, phước sự phục vụ, phước sự hồi hướng công đức, phước sự tùy hỷ công đức, phước sự thuyết pháp, phước sự nghe pháp, và phước sự làm cho tri kiến ngay thẳng. Mười điều này được gọi là các phước sự. Trong đó, chính sự bố thí là phước sự bố thí. Đó là hành động phước thiện (puññakiriyā) và là nền tảng (vatthu) cho các quả báu tương ứng, do đó gọi là phước sự (puññakiriyavatthu). Đối với các trường hợp còn lại, phương pháp cũng tương tự.

Tattha cīvarādīsu catūsu paccayesu, rūpādīsu vā chasu ārammaṇesu, annādīsu vā dasasu dānavatthūsu, taṃ taṃ dentassa tesaṃ tesaṃ uppādanato paṭṭhāya [Pg.202] pubbabhāge, pariccāgakāle, pacchā somanassacittena anussaraṇakāle cāti tīsu kālesu pavattā cetanā ‘dānamayaṃ puññakiriyavatthu’ nāma.

Trong đó, đối với người cho các vật thí trong bốn món vật dụng như y phục v.v., hoặc sáu đối tượng như sắc v.v., hoặc mười vật thí như cơm v.v., thì tư tâm phát sinh trong ba thời điểm: giai đoạn trước (kể từ lúc chuẩn bị các vật thí ấy), trong lúc từ bỏ (dâng cúng), và sau đó khi hồi tưởng lại với tâm hoan hỷ, được gọi là ‘phước sự bố thí’.

Pañcasīlaṃ aṭṭhasīlaṃ dasasīlaṃ samādiyantassa, ‘pabbajissāmī’ti vihāraṃ gacchantassa, pabbajantassa, ‘manorathaṃ matthakaṃ pāpetvā pabbajito vata’mhi, ‘sādhu sādhū’ti āvajjentassa, pātimokkhaṃ saṃvarantassa, cīvarādayo paccaye paccavekkhantassa, āpāthagatesu rūpādīsu cakkhudvārādīni saṃvarantassa, ājīvaṃ sodhentassa ca pavattā cetanā ‘sīlamayaṃ puññakiriyavatthu’ nāma.

Tư tâm phát sinh nơi người đang thọ trì năm giới, tám giới, mười giới; nơi người đi đến tu viện với ý nghĩ ‘Ta sẽ xuất gia’; nơi người đang xuất gia; nơi người suy xét rằng ‘Ước nguyện của ta đã đạt đến đỉnh điểm, ta đã xuất gia rồi, lành thay, lành thay!’; nơi người đang thu thúc trong giới Bổn Pātimokkha; nơi người đang quán xét các vật dụng như y phục v.v.; nơi người đang thu thúc các căn như mắt v.v. đối với các đối tượng như sắc v.v. đã đi vào tầm nhận biết; và nơi người đang thanh lọc mạng sống, được gọi là ‘phước sự trì giới’.

Paṭisambhidāyaṃ vuttena vipassanāmaggena cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato bhāventassa…pe… manaṃ… rūpe…pe… dhamme… cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ,… cakkhusamphassaṃ…pe… manosamphassaṃ, cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ…pe… manosamphassajaṃ vedanaṃ, …pe… rūpasaññaṃ…pe… jarāmaraṇaṃ aniccato dukkhato anattato bhāventassa pavattā cetanā, aṭṭhatiṃsāya vā ārammaṇesu appanaṃ appattā sabbāpi cetanā ‘bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu’ nāma.

Tư tâm phát sinh nơi người đang tu tiến về mắt là vô thường, khổ, vô ngã theo con đường minh sát đã được nói trong bộ Phân Tích Đạo... cho đến... tâm... sắc... cho đến... pháp... nhãn thức... cho đến... ý thức,... nhãn xúc... cho đến... ý xúc, thọ do nhãn xúc sinh... cho đến... thọ do ý xúc sinh,... cho đến... sắc tưởng... cho đến... tu tiến về già-chết là vô thường, khổ, vô ngã; hoặc tất cả tư tâm chưa đạt đến an chỉ định trong ba mươi tám đề mục, được gọi là ‘phước sự tu tiến’.

Mahallakaṃ pana disvā paccuggamanapattacīvarapaṭiggahaṇaabhivādanamaggasampadānādivasena ‘apacitisahagataṃ’ veditabbaṃ.

Lại nữa, khi thấy bậc trưởng thượng, cần hiểu (phước sự) ‘cung kính’ qua các hành động như đi ra đón, nhận lấy bát y, đảnh lễ, nhường đường, v.v.

Vuḍḍhatarānaṃ vattappaṭipattikaraṇavasena gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ bhikkhuṃ disvā pattaṃ gahetvā gāme bhikkhaṃ samādapetvā upasaṃharaṇavasena, ‘gaccha bhikkhūnaṃ pattaṃ āharā’ti sutvā vegena gantvā pattāharaṇādivasena ca kāyaveyyāvaṭikakāle ‘veyyāvaccasahagataṃ’ veditabbaṃ.

Vào lúc làm công việc phục vụ bằng thân, cần hiểu (phước sự) ‘phục vụ’ qua các hành động như làm bổn phận đối với các bậc trưởng thượng hơn; hoặc khi thấy một vị tỳ khưu vào làng khất thực, liền cầm lấy bát, giúp nhận vật thực trong làng rồi mang đến dâng; hoặc khi nghe lời sai bảo ‘Hãy đi lấy bát của các tỳ khưu’, liền nhanh chóng đi lấy bát, v.v.

Dānaṃ datvā gandhādīhi pūjaṃ katvā ‘asukassa nāma patti hotū’ti vā, ‘sabbasattānaṃ hotū’ti vā pattiṃ dadato ‘pattānuppadānaṃ’ veditabbaṃ. Kiṃ panevaṃ pattiṃ dadato puññakkhayo hotīti? Na hoti. Yathā pana ekaṃ dīpaṃ jāletvā tato dīpasahassaṃ jālentassa paṭhamadīpo khīṇoti na vattabbo; purimālokena pana saddhiṃ pacchimāloko ekato hutvā atimahā hoti. Evameva pattiṃ dadato parihāni nāma natthi. Vuḍḍhiyeva pana hotīti veditabbo.

Khi một người sau khi bố thí hoặc cúng dường hương hoa v.v. rồi hồi hướng công đức rằng: ‘Xin cho phần phước này đến người kia’ hoặc ‘Xin cho phần phước này đến tất cả chúng sinh’, cần hiểu đó là ‘hồi hướng công đức’. Vậy khi hồi hướng công đức như thế, phước có bị tổn giảm không? Không bị tổn giảm. Ví như từ một ngọn đèn đã thắp sáng, người ta mồi lửa cho cả ngàn ngọn đèn khác, không thể nói rằng ngọn đèn đầu tiên bị hao mòn; trái lại, ánh sáng sau cùng hợp với ánh sáng ban đầu trở nên vô cùng rực rỡ. Cũng vậy, không có sự tổn giảm nào đối với người hồi hướng công đức; trái lại, cần hiểu rằng phước chỉ có tăng trưởng.

Parehi [Pg.203] dinnāya pattiyā vā aññāya vā puññakiriyāya ‘sādhu sādhū’ti anumodanavasena ‘abbhanumodanaṃ’ veditabbaṃ.

Đối với phần công đức được người khác hồi hướng, hoặc đối với một hành động phước thiện khác (của họ), cần hiểu (phước sự) ‘tùy hỷ công đức’ qua việc hoan hỷ nói ‘Lành thay, lành thay!’.

Eko ‘evaṃ maṃ dhammakathikoti maṃ jānissantī’ti icchāya ṭhatvā lābhagaruko hutvā deseti, taṃ na mahapphalaṃ. Eko attano paguṇaṃ dhammaṃ apaccāsīsamāno vimuttāyatanasīsena paresaṃ deseti, idaṃ ‘desanāmayaṃ puññakiriyavatthu’ nāma.

Có người thuyết pháp với mong muốn rằng: ‘Như vậy người ta sẽ biết ta là một vị pháp sư’, và nặng về lợi lộc; việc ấy không có quả lớn. Có người không mong cầu (lợi lộc), thuyết cho người khác pháp mà mình đã thông thạo, với mục đích chính là nền tảng giải thoát; đây được gọi là ‘phước sự thuyết pháp’.

Eko suṇanto ‘iti maṃ saddhoti jānissantī’ti suṇāti, taṃ na mahapphalaṃ. Eko ‘evaṃ me mahapphalaṃ bhavissatī’ti hitapharaṇena muducittena dhammaṃ suṇāti, idaṃ ‘savanamayaṃ puññakiriyavatthu’ nāma.

Có người nghe pháp với ý nghĩ: ‘Như vậy người ta sẽ biết ta là người có đức tin’; việc ấy không có quả lớn. Có người nghe pháp với tâm nhu thuận, với sự hướng tâm đến lợi ích rằng: ‘Như vậy ta sẽ được quả lớn’; đây được gọi là ‘phước sự nghe pháp’.

Diṭṭhiṃ ujuṃ karontassa ‘diṭṭhijukammaṃ puññakiriyavatthu’ nāma. Dīghabhāṇakā panāhu – ‘diṭṭhijukammaṃ sabbesaṃ niyamalakkhaṇaṃ, yaṃkiñci puññaṃ karontassa hi diṭṭhiyā ujukabhāveneva mahapphalaṃ hotī’ti.

Hành động làm cho tri kiến ngay thẳng của một người được gọi là ‘phước sự làm cho tri kiến ngay thẳng’. Lại nữa, các vị tụng đọc Trường Bộ Kinh nói rằng: ‘Phước sự làm cho tri kiến ngay thẳng là đặc tính quyết định của tất cả (các phước sự khác), vì rằng bất cứ phước thiện nào một người làm, chính nhờ sự ngay thẳng của tri kiến mà phước ấy có quả lớn’.

Etesu pana puññakiriyavatthūsu dānamayaṃ tāva ‘dānaṃ dassāmī’ti cintentassa uppajjati, dānaṃ dadato uppajjati, ‘dinnaṃ me’ti paccavekkhantassa uppajjati. Evaṃ pubbacetanaṃ muñcanacetanaṃ aparacetananti tissopi cetanā ekato katvā ‘dānamayaṃ puññakiriyavatthu’ nāma hoti. Sīlamayampi ‘sīlaṃ pūressāmī’ti cintentassa uppajjati, sīlapūraṇakāle uppajjati, ‘pūritaṃ me’ti paccavekkhantassa uppajjati. Tā sabbāpi ekato katvā ‘sīlamayaṃ puññakiriyavatthu’ nāma hoti…pe… diṭṭhijukammampi ‘diṭṭhiṃ ujukaṃ karissāmī’ti cintentassa uppajjati, diṭṭhiṃ ujuṃ karontassa uppajjati, ‘diṭṭhi me ujukā katā’ti paccavekkhantassa uppajjati. Tā sabbāpi ekato katvā ‘diṭṭhijukammaṃ puññakiriyavatthu’ nāma hoti.

Lại nữa, trong các phước sự này, trước hết phước sự bố thí phát sinh nơi người đang suy nghĩ ‘Ta sẽ bố thí’, phát sinh nơi người đang bố thí, và phát sinh nơi người đang quán xét ‘Ta đã bố thí’. Như vậy, gộp chung cả ba tư tâm là tiền tư tâm, chính tư tâm, và hậu tư tâm lại, thì được gọi là ‘phước sự bố thí’. Phước sự trì giới cũng phát sinh nơi người đang suy nghĩ ‘Ta sẽ giữ giới’, phát sinh trong lúc giữ giới, và phát sinh nơi người đang quán xét ‘Ta đã giữ giới’. Gộp chung tất cả các tư tâm ấy lại, thì được gọi là ‘phước sự trì giới’... cho đến... Phước sự làm cho tri kiến ngay thẳng cũng phát sinh nơi người đang suy nghĩ ‘Ta sẽ làm cho tri kiến ngay thẳng’, phát sinh nơi người đang làm cho tri kiến ngay thẳng, và phát sinh nơi người đang quán xét ‘Tri kiến của ta đã được làm cho ngay thẳng’. Gộp chung tất cả các tư tâm ấy lại, thì được gọi là ‘phước sự làm cho tri kiến ngay thẳng’.

Sutte pana tīṇiyeva puññakiriyavatthūni āgatāni. Tesu itaresampi saṅgaho veditabbo. Apacitiveyyāvaccāni hi sīlamaye saṅgahaṃ gacchanti. Pattānuppadānaabbhanumodanāni dānamaye. Desanāsavanadiṭṭhijukammāni bhāvanāmaye. Ye pana ‘diṭṭhijukammaṃ sabbesaṃ niyamalakkhaṇa’nti vadanti tesaṃ taṃ tīsupi saṅgahaṃ gacchati. Evametāni saṅkhepato tīṇi hutvā vitthārato dasa honti.

Lại nữa, trong Kinh chỉ đề cập đến ba phước sự cơ bản. Trong ba loại ấy, cần phải hiểu sự bao gồm của các loại khác. Thật vậy, cung kính và phục vụ được bao gồm trong giới. Hồi hướng công đức và tùy hỷ được bao gồm trong bố thí. Thuyết pháp, nghe pháp, và làm cho tri kiến ngay thẳng được bao gồm trong tu tiến. Còn những vị cho rằng: ‘Làm cho tri kiến ngay thẳng là đặc tính quyết định của tất cả,’ đối với các vị ấy, điều đó được bao gồm trong cả ba. Như vậy, các phước sự này, tóm tắt lại có ba, nhưng khi triển khai chi tiết thì có mười.

Tesu [Pg.204] ‘dānaṃ dassāmī’ti cintento aṭṭhannaṃ kāmāvacarakusalacittānaṃ aññatareneva cinteti; dadamānopi tesaṃyeva aññatarena deti; ‘dānaṃ me dinna’nti paccavekkhantopi tesaṃyeva aññatarena paccavekkhati. ‘Sīlaṃ pūressāmī’ti cintentopi tesaṃyeva aññatarena cinteti; sīlaṃ pūrentopi tesaṃyeva aññatarena pūreti, ‘sīlaṃ me pūrita’nti paccavekkhantopi tesaṃyeva aññatarena paccavekkhati. ‘Bhāvanaṃ bhāvessāmī’ti cintentopi tesaṃyeva aññatarena cinteti; bhāventopi tesaṃyeva aññatarena bhāveti; ‘bhāvanā me bhāvitā’ti paccavekkhantopi tesaṃyeva aññatarena paccavekkhati.

Trong các phước sự ấy, người suy tư ‘Ta sẽ bố thí’ thì suy tư với một trong tám tâm thiện Dục giới. Khi đang bố thí, người ấy cũng bố thí với một trong tám tâm ấy. Khi quán xét lại ‘Ta đã bố thí,’ người ấy cũng quán xét với một trong tám tâm ấy. Khi suy tư ‘Ta sẽ giữ giới,’ người ấy cũng suy tư với một trong tám tâm ấy; khi đang giữ giới, người ấy cũng giữ giới với một trong tám tâm ấy; khi quán xét lại ‘Ta đã giữ giới,’ người ấy cũng quán xét với một trong tám tâm ấy. Khi suy tư ‘Ta sẽ tu tiến,’ người ấy cũng suy tư với một trong tám tâm ấy; khi đang tu tiến, người ấy cũng tu tiến với một trong tám tâm ấy; khi quán xét lại ‘Ta đã tu tiến,’ người ấy cũng quán xét với một trong tám tâm ấy.

‘Jeṭṭhāpacitikammaṃ karissāmī’ti cintentopi tesaṃyeva aññatarena cinteti, karontopi tesaṃyeva aññatarena karoti, ‘kataṃ me’ti paccavekkhantopi tesaṃyeva aññatarena paccavekkhati. ‘Kāyaveyyāvaṭikakammaṃ karissāmī’ti cintentopi, karontopi, ‘kataṃ me’ti paccavekkhantopi tesaṃyeva aññatarena paccavekkhati. ‘Pattiṃ dassāmī’ti cintentopi, dadantopi, ‘dinnaṃ me’ti paccavekkhantopi, ‘pattiṃ vā sesakusalaṃ vā anumodissāmī’ti cintentopi tesaṃyeva aññatarena cinteti; anumodantopi tesaṃyeva aññatarena anumodati, ‘anumoditaṃ me’ti paccavekkhantopi tesaṃyeva aññatarena paccavekkhati. ‘Dhammaṃ desessāmī’ti cintentopi tesaṃyeva aññatarena cinteti, desentopi tesaṃyeva aññatarena deseti, ‘desito me’ti paccavekkhantopi tesaṃyeva aññatarena paccavekkhati. ‘Dhammaṃ sossāmī’ti cintentopi tesaṃyeva aññatarena cinteti, suṇantopi tesaṃyeva aññatarena suṇāti, ‘suto me’ti paccavekkhantopi tesaṃyeva aññatarena paccavekkhati. ‘Diṭṭhiṃ ujukaṃ karissāmī’ti cintentopi tesaṃyeva aññatarena cinteti, ujuṃ karonto pana catunnaṃ ñāṇasampayuttānaṃ aññatarena karoti, ‘diṭṭhi me ujukā katā’ti paccavekkhanto aṭṭhannaṃ aññatarena paccavekkhati.

Khi suy tư ‘Ta sẽ thực hành việc cung kính bậc trưởng thượng,’ người ấy cũng suy tư với một trong tám tâm ấy; khi đang thực hành, người ấy cũng thực hành với một trong tám tâm ấy; khi quán xét lại ‘Ta đã thực hành,’ người ấy cũng quán xét với một trong tám tâm ấy. Khi suy tư ‘Ta sẽ thực hành việc phục vụ,’ khi đang thực hành, và khi quán xét lại ‘Ta đã thực hành,’ người ấy cũng quán xét với một trong tám tâm ấy. Khi suy tư ‘Ta sẽ hồi hướng công đức,’ khi đang hồi hướng, khi quán xét lại ‘Ta đã hồi hướng,’ và khi suy tư ‘Ta sẽ tùy hỷ công đức hoặc các thiện pháp khác,’ người ấy cũng suy tư với một trong tám tâm ấy; khi đang tùy hỷ, người ấy cũng tùy hỷ với một trong tám tâm ấy; khi quán xét lại ‘Ta đã tùy hỷ,’ người ấy cũng quán xét với một trong tám tâm ấy. Khi suy tư ‘Ta sẽ thuyết pháp,’ người ấy cũng suy tư với một trong tám tâm ấy; khi đang thuyết pháp, người ấy cũng thuyết pháp với một trong tám tâm ấy; khi quán xét lại ‘Ta đã thuyết pháp,’ người ấy cũng quán xét với một trong tám tâm ấy. Khi suy tư ‘Ta sẽ nghe pháp,’ người ấy cũng suy tư với một trong tám tâm ấy; khi đang nghe, người ấy cũng nghe với một trong tám tâm ấy; khi quán xét lại ‘Ta đã nghe,’ người ấy cũng quán xét với một trong tám tâm ấy. Khi suy tư ‘Ta sẽ làm cho tri kiến ngay thẳng,’ người ấy cũng suy tư với một trong tám tâm ấy; tuy nhiên, khi đang làm cho ngay thẳng, người ấy thực hành với một trong bốn tâm tương ưng với trí tuệ; khi quán xét lại ‘Tri kiến của ta đã được làm cho ngay thẳng,’ người ấy quán xét với một trong tám tâm.

Imasmiṃ ṭhāne cattāri anantāni nāma gahitāni. Cattāri hi anantāni – ākāso ananto, cakkavāḷāni anantāni, sattanikāyo ananto, buddhaññāṇaṃ [Pg.205] anantaṃ. Ākāsassa hi puratthimāya disāya vā pacchimuttaradakkhiṇāsu vā ettakāni vā yojanasatāni ettakāni vā yojanasahassānīti paricchedo natthi. Sinerumattampi ayokūṭaṃ pathaviṃ dvidhā katvā heṭṭhā khittaṃ bhassetheva, no patiṭṭhaṃ labhetha, evaṃ ākāsaṃ anantaṃ nāma.

Ở đây, bốn thứ được gọi là vô lượng đã được đề cập. Thật vậy, có bốn thứ vô lượng: không gian là vô lượng, các thế giới là vô lượng, chúng sanh là vô lượng, Phật trí là vô lượng. Thật vậy, không gian không có giới hạn, dù ở phương đông, hay ở các phương tây, bắc, nam, rằng ‘có chừng này trăm do-tuần’ hay ‘có chừng này ngàn do-tuần.’ Dù một khối sắt to bằng núi Sineru, nếu chẻ đôi trái đất rồi ném xuống dưới, nó sẽ cứ rơi mãi mà không tìm được chỗ dừng. Như vậy, không gian được gọi là vô lượng.

Cakkavāḷānampi satehi vā sahassehi vā paricchedo natthi. Sacepi hi akaniṭṭhabhavane nibbattā, daḷhathāmadhanuggahassa lahukena sarena tiriyaṃ tālacchāyaṃ atikkamanamattena kālena cakkavāḷasatasahassaṃ atikkamanasamatthena javena samannāgatā cattāro mahābrahmāno ‘cakkavāḷapariyantaṃ passissāmā’ti tena javena dhāveyyuṃ, cakkavāḷapariyantaṃ adisvāva parinibbāyeyyuṃ, evaṃ cakkavāḷāni anantāni nāma.

Các thế giới cũng không có giới hạn tính bằng trăm hay bằng ngàn. Thật vậy, nếu bốn vị Đại Phạm thiên, sanh trong cõi Akaniṭṭha (Sắc Cứu Cánh), sở hữu tốc độ có khả năng vượt qua một trăm ngàn thế giới trong khoảng thời gian một mũi tên nhẹ của một cung thủ mạnh mẽ bay ngang qua bóng của một cây thốt nốt, chạy với tốc độ đó với ý nghĩ ‘Chúng ta sẽ thấy tận cùng của các thế giới,’ họ sẽ nhập Niết-bàn mà không thấy được tận cùng của các thế giới. Như vậy, các thế giới được gọi là vô lượng.

Ettakesu pana cakkavāḷesu udakaṭṭhakathalaṭṭhakasattānaṃ pamāṇaṃ natthi. Evaṃ sattanikāyo ananto nāma. Tatopi buddhañāṇaṃ anantameva.

Lại nữa, trong bấy nhiêu thế giới, không thể đo lường được số lượng chúng sanh sống trong nước và trên cạn. Như vậy, chúng sanh được gọi là vô lượng. Phật trí còn vô lượng hơn cả những thứ đó.

Evaṃ aparimāṇesu cakkavāḷesu aparimāṇānaṃ sattānaṃ kāmāvacarasomanassasahagatañāṇasampayuttaasaṅkhārikakusalacittāni ekassa bahūni uppajjanti. Bahūnampi bahūni uppajjanti. Tāni sabbānipi kāmāvacaraṭṭhena somanassasahagataṭṭhena ñāṇasampayuttaṭṭhena asaṅkhārikaṭṭhena ekattaṃ gacchanti. Ekameva somanassasahagataṃ tihetukaṃ asaṅkhārikaṃ mahācittaṃ hoti. Tathā sasaṅkhārikaṃ mahācittaṃ…pe… tathā upekkhāsahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ dvihetukaṃ sasaṅkhārikacittanti. Evaṃ sabbānipi aparimāṇesu cakkavāḷesu aparimāṇānaṃ sattānaṃ uppajjamānāni kāmāvacarakusalacittāni sammāsambuddho mahātulāya tulayamāno viya, tumbe pakkhipitvā minamāno viya, sabbaññutaññāṇena paricchinditvā ‘aṭṭhevetānī’ti sarikkhaṭṭhena aṭṭheva koṭṭhāse katvā dassesi.

Như vậy, trong vô lượng thế giới, các tâm thiện Dục giới, câu hữu với hỷ, tương ưng với trí, không cần nhắc bảo của vô lượng chúng sanh, đối với một chúng sanh thì có nhiều tâm sanh khởi. Đối với nhiều chúng sanh cũng có nhiều tâm sanh khởi. Tất cả những tâm ấy đều đi đến sự đồng nhất về phương diện Dục giới, về phương diện câu hữu với hỷ, về phương diện tương ưng với trí, và về phương diện không cần nhắc bảo. Chỉ có một đại tâm câu hữu với hỷ, có ba nhân, không cần nhắc bảo. Tương tự như vậy đối với đại tâm cần có sự nhắc bảo... cho đến... tương tự như vậy đối với tâm cần có sự nhắc bảo, có hai nhân, bất tương ưng trí, câu hữu với xả. Như vậy, bậc Chánh Đẳng Giác, với toàn giác trí, đã phân định tất cả các tâm thiện Dục giới sanh khởi nơi vô lượng chúng sanh trong vô lượng thế giới, giống như người cân bằng một cái cân lớn, hay như người đong bằng một cái đấu, và sau khi đã phân định, Ngài đã chỉ ra, bằng cách tạo thành tám phần theo đặc tính tương đồng, rằng ‘chúng chỉ có tám.’

Puna imasmiṃ ṭhāne chabbidhena puññāyūhanaṃ nāma gahitaṃ. Puññañhi atthi sayaṃkāraṃ atthi paraṃkāraṃ, atthi sāhatthikaṃ atthi āṇattikaṃ, atthi sampajānakataṃ atthi asampajānakatanti.

Lại nữa, ở đây, sự tích lũy phước được hiểu theo sáu cách. Thật vậy, có phước do tự mình làm, có phước do khuyến khích người khác làm; có phước do tự tay làm, có phước do ra lệnh làm; có phước được làm với sự hiểu biết rõ ràng, có phước được làm mà không có sự hiểu biết rõ ràng.

Tattha attano dhammatāya kataṃ ‘sayaṃkāraṃ’ nāma. Paraṃ karontaṃ disvā kataṃ ‘paraṃkāraṃ’ nāma. Sahatthena kataṃ ‘sāhatthikaṃ’ nāma. Āṇāpetvā kāritaṃ [Pg.206] ‘āṇattikaṃ’ nāma. Kammañca phalañca saddahitvā kataṃ ‘sampajānakataṃ’ nāma. Kammampi phalampi ajānitvā kataṃ ‘asampajānakataṃ’ nāma. Tesu sayaṃkāraṃ karontopi imesaṃ aṭṭhannaṃ kusalacittānaṃ aññatareneva karoti. Paraṃkāraṃ karontopi, sahatthena karontopi, āṇāpetvā karontopi imesaṃ aṭṭhannaṃ kusalacittānaṃ aññatareneva karoti. Sampajānakaraṇaṃ pana catūhi ñāṇasampayuttehi hoti. Asampajānakaraṇaṃ catūhi ñāṇavippayuttehi.

Trong ấy, việc làm do bản chất của tự thân được gọi là ‘tự thân làm’. Việc làm do thấy người khác làm được gọi là ‘do người khác làm’. Việc làm bằng tay của mình được gọi là ‘tự tay làm’. Việc được làm do ra lệnh được gọi là ‘do ra lệnh’. Việc làm do tin tưởng nghiệp và quả của nghiệp được gọi là ‘làm với sự hiểu biết’. Việc làm do không biết nghiệp và quả của nghiệp được gọi là ‘làm không có sự hiểu biết’. Trong các loại ấy, người làm việc tự thân cũng làm với một trong tám tâm thiện này. Người làm việc do người khác, người làm bằng tay của mình, người làm do ra lệnh cũng làm với một trong tám tâm thiện này. Tuy nhiên, việc làm với sự hiểu biết sanh khởi với bốn tâm tương ưng trí. Việc làm không có sự hiểu biết (sanh khởi) với bốn tâm bất tương ưng trí.

Aparāpi imasmiṃ ṭhāne catasso dakkhiṇāvisuddhiyo gahitā – paccayānaṃ dhammikatā, cetanāmahattaṃ, vatthusampatti, guṇātirekatāti. Tattha dhammena samena uppannā paccayā ‘dhammikā’ nāma. Saddahitvā okappetvā dadato pana ‘cetanāmahattaṃ’ nāma hoti. Khīṇāsavabhāvo ‘vatthusampatti’ nāma. Khīṇāsavasseva nirodhā vuṭṭhitabhāvo ‘guṇātirekatā’ nāma. Imāni cattāri samodhānetvā dātuṃ sakkontassa kāmāvacaraṃ kusalaṃ imasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ deti. Puṇṇakaseṭṭhikākavaliyasumanamālākārādīnaṃ (dha. pa. aṭṭha. 2.225 puṇṇadāsīvatthu) (dha. pa. aṭṭha. 1.67 sumanamālākāravatthu) viya.

Ngoài ra, ở đây bốn sự thanh tịnh của vật thí được đề cập – tính hợp pháp của các vật dụng, sự vĩ đại của tác ý, sự toàn hảo của đối tượng, và sự vượt trội về đức hạnh. Trong ấy, các vật dụng sanh khởi một cách hợp pháp, đúng đắn được gọi là ‘hợp pháp’. Còn đối với người cho với đức tin và sự quyết định, (tác ý của người ấy) được gọi là ‘sự vĩ đại của tác ý’. Trạng thái của bậc lậu tận được gọi là ‘sự toàn hảo của đối tượng’. Trạng thái vừa xuất khỏi diệt thọ tưởng định của chính bậc lậu tận được gọi là ‘sự vượt trội về đức hạnh’. Thiện nghiệp dục giới của người có khả năng cúng dường hội đủ bốn yếu tố này sẽ cho quả trong chính kiếp sống này, giống như (nghiệp của) trưởng giả Puṇṇa, Kākavaliya, người bán hoa Sumana, v.v...

Saṅkhepato panetaṃ sabbampi kāmāvacarakusalacittaṃ ‘citta’nti karitvā cittavicittaṭṭhena ekameva hoti. Vedanāvasena somanassasahagataṃ upekkhāsahagatanti duvidhaṃ hoti. Ñāṇavibhattidesanāvasena catubbidhaṃ hoti. Somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikaṃ mahācittañhi upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikaṃ mahācittañca ñāṇasampayuttaṭṭhena asaṅkhārikaṭṭhena ca ekameva hoti. Tathā ñāṇasampayuttaṃ sasaṅkhārikaṃ, ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikaṃ, ñāṇavippayuttaṃ sasaṅkhārikañcāti. Evaṃ ñāṇavibhattidesanāvasena catubbidhe panetasmiṃ asaṅkhārasasaṅkhāravibhattito cattāri asaṅkhārikāni cattāri sasaṅkhārikānīti aṭṭheva kusalacittāni honti. Tāni yāthāvato ñatvā bhagavā sabbaññū gaṇīvaro muniseṭṭho ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkarotīti.

Tóm lại, tất cả tâm thiện dục giới này, khi xem là ‘tâm’, thì chỉ là một theo nghĩa là tâm (suy nghĩ) và đa dạng. Theo phương diện thọ, có hai loại là câu hành với hỷ và câu hành với xả. Theo phương diện thuyết giảng phân loại theo trí, có bốn loại. Vì đại tâm thiện câu hành hỷ, tương ưng trí, vô trợ và đại tâm thiện câu hành xả, tương ưng trí, vô trợ chỉ là một theo nghĩa tương ưng trí và theo nghĩa vô trợ. Tương tự như vậy đối với tâm tương ưng trí, hữu trợ; tâm bất tương ưng trí, vô trợ; và tâm bất tương ưng trí, hữu trợ. Như vậy, trong bốn loại này theo phương diện thuyết giảng phân loại theo trí, do sự phân loại thành vô trợ và hữu trợ, có tám tâm thiện: bốn tâm vô trợ và bốn tâm hữu trợ. Sau khi biết rõ chúng như thật, Đức Thế Tôn, bậc Toàn Giác, bậc Tối Thắng trong các vị Trưởng Giáo, bậc Thánh Tối Thượng, đã chỉ dạy, thuyết giảng, chế định, thiết lập, khai mở, phân tích, và làm cho rõ ràng.

Aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaṭṭhakathāya

Trong Chú giải Pháp Tụ, Aṭṭhasālinī

Kāmāvacarakusalaniddeso samatto.

Phần chỉ dẫn về thiện dục giới đã hoàn tất.

Rūpāvacarakusalavaṇṇanā

Giải thích về thiện sắc giới

Catukkanayo paṭhamajjhānaṃ

Phương pháp tứ thiền – Sơ thiền

160. Idāni [Pg.207] rūpāvacarakusalaṃ dassetuṃ katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetīti rūpaṃ vuccati rūpabhavo. Upapattīti nibbatti jāti sañjāti. Maggoti upāyo. Vacanattho panettha – taṃ upapattiṃ maggati gavesati janeti nipphādetīti maggo. Idaṃ vuttaṃ hoti – yena maggena rūpabhave upapatti hoti nibbatti jāti sañjāti, taṃ maggaṃ bhāvetīti. Kiṃ panetena niyamato rūpabhave upapatti hotīti? Na hoti. ‘‘Samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha, samāhito yathābhūtaṃ pajānāti passatī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 4.99; 5.1071; netti. 40; mi. pa. 2.1.15) evaṃ vuttena hi nibbedhabhāgiyena rūpabhavātikkamopi hoti. Rūpūpapattiyā pana ito añño maggo nāma natthi, tena vuttaṃ ‘rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’ti. Atthato cāyaṃ maggo nāma cetanāpi hoti, cetanāya sampayuttadhammāpi, tadubhayampi. ‘‘Nirayañcāhaṃ, sāriputta, pajānāmi nirayagāmiñca magga’’nti (ma. ni. 1.153) hi ettha cetanā maggo nāma.

160. Bây giờ, để chỉ ra thiện sắc giới, (Đức Phật) đã bắt đầu bằng câu “Những pháp nào là thiện?” v.v... Trong đó, trong câu “tu tập con đường để tái sanh vào cõi sắc”, ‘sắc’ được gọi là cõi sắc. ‘Tái sanh’ là sự sanh, sự sinh thành, sự hiện hữu. ‘Con đường’ là phương tiện. Ngữ nguyên ở đây là: nó tìm kiếm, truy tìm, tạo ra, hoàn thành sự tái sanh ấy, vì vậy gọi là ‘con đường’ (magga). Điều này có nghĩa là: do con đường nào mà có sự tái sanh, sự sanh, sự sinh thành, sự hiện hữu trong cõi sắc, (người ấy) tu tập con đường đó. Phải chăng do (con đường) này mà chắc chắn có sự tái sanh trong cõi sắc? Không phải vậy. Vì do (con đường) thuộc phần xuyên thấu đã được nói như vầy: “Này các Tỳ khưu, hãy tu tập định; người có định tâm biết và thấy như thật”, cũng có sự vượt qua cõi sắc. Tuy nhiên, ngoài (thiền) này, không có con đường nào khác để tái sanh vào cõi sắc, do đó đã được nói ‘tu tập con đường để tái sanh vào cõi sắc’. Và về mặt ý nghĩa, ‘con đường’ này cũng là tác ý, cũng là các pháp tương ưng với tác ý, và cũng là cả hai. Vì trong câu “Này Sāriputta, Ta biết địa ngục và con đường đưa đến địa ngục”, tác ý được gọi là ‘con đường’.

‘‘Saddhā hiriyaṃ kusalañca dānaṃ, dhammā ete sappurisānuyātā;

Etañhi maggaṃ diviyaṃ vadanti, etena hi gacchati devaloka’’nti. (a. ni. 8.32);

“Đức tin, tàm, thiện và bố thí, những pháp này được bậc chân nhân thực hành; quả thật, họ gọi đây là con đường đến cõi trời, nhờ đó mà đi đến thế giới chư thiên.”

Ettha cetanāsampayuttadhammā maggo nāma. ‘‘Ayaṃ, bhikkhave, maggo, ayaṃ paṭipadā’’ti saṅkhārupapattisuttādīsu (ma. ni. 3.161 ādayo) cetanāpi cetanāsampayuttadhammāpi maggo nāma. Imasmiṃ pana ṭhāne ‘jhāna’nti vacanato cetanāsampayuttā adhippetā. Yasmā pana jhānacetanā paṭisandhiṃ ākaḍḍhati, tasmā cetanāpi cetanāsampayuttadhammāpi vaṭṭantiyeva.

Ở đây, các pháp tương ưng tác ý được gọi là ‘con đường’. Trong các kinh như Kinh Sanh Khởi Do Hành v.v..., (trong câu) “Này các Tỳ khưu, đây là con đường, đây là pháp hành”, cả tác ý và các pháp tương ưng tác ý đều được gọi là ‘con đường’. Tuy nhiên, ở đây, do được nói là ‘thiền’, các pháp tương ưng tác ý được chủ trương. Nhưng vì tác ý thiền kéo theo sự tái sanh, do đó, cả tác ý và các pháp tương ưng tác ý đều thích hợp (được gọi là con đường).

Bhāvetīti janeti uppādeti vaḍḍheti. Ayaṃ tāva idha bhāvanāya attho. Aññattha pana upasaggavasena sambhāvanā paribhāvanā vibhāvanāti evaṃ aññathāpi attho hoti. Tattha ‘‘idhudāyi mama sāvakā adhisīle sambhāventi – sīlavā samaṇo gotamo, paramena sīlakkhandhena samannāgato’’ti [Pg.208] (ma. ni. 2.243) ayaṃ sambhāvanā nāma; okappanāti attho. ‘‘Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso, samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā, paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccatī’’ti (dī. ni. 2.186) ayaṃ paribhāvanā nāma; vāsanāti attho. ‘‘Iṅgha rūpaṃ vibhāvehi, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ vibhāvehī’’ti ayaṃ vibhāvanā nāma; antaradhāpanāti attho. ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā cattāro satipaṭṭhāne bhāventī’’ti (ma. ni. 2.247), ayaṃ pana uppādanavaḍḍhanaṭṭhena bhāvanā nāma. Imasmimpi ṭhāne ayameva adhippetā. Tena vuttaṃ – ‘bhāvetīti janeti uppādeti vaḍḍhetī’ti.

Bhāveti có nghĩa là janeti (làm cho sanh khởi), uppādeti (làm cho phát sanh), vaḍḍheti (làm cho tăng trưởng). Trước hết, đây là ý nghĩa của bhāvanā (sự tu tập) ở đây. Nhưng ở nơi khác, do năng lực của các tiếp đầu ngữ, ý nghĩa cũng có thể khác đi, như là sambhāvanā (sự tôn kính), paribhāvanā (sự tẩm ướp), vibhāvanā (sự làm cho biến mất). Trong đó: “Này Udāyi, ở đây các đệ tử của ta tôn kính về giới đức cao thượng rằng: ‘Sa-môn Gotama là bậc có giới, thành tựu giới uẩn tối thượng.’” Đây được gọi là sambhāvanā; có nghĩa là sự tin tưởng. “Định được giới tẩm ướp thì có quả lớn, có lợi ích lớn; tuệ được định tẩm ướp thì có quả lớn, có lợi ích lớn; tâm được tuệ tẩm ướp thì giải thoát khỏi các lậu hoặc một cách chơn chánh.” Đây được gọi là paribhāvanā; có nghĩa là sự tẩm ướp. “Này, hãy làm cho sắc biến mất, thọ… tưởng… các hành… thức biến mất.” Đây được gọi là vibhāvanā; có nghĩa là sự làm cho biến mất. “Lại nữa, này Udāyi, con đường đã được ta tuyên thuyết cho các đệ tử, mà các đệ tử của ta khi thực hành theo đó đã tu tập bốn niệm xứ.” Đây được gọi là bhāvanā với ý nghĩa làm cho sanh khởi và làm cho tăng trưởng. Và ở đây, chính ý nghĩa này được chủ trương. Do đó, đã được nói rằng: ‘bhāveti có nghĩa là janeti (làm cho sanh khởi), uppādeti (làm cho phát sanh), vaḍḍheti (làm cho tăng trưởng)’.

Kasmā panettha, yathā kāmāvacarakusalaniddese dhammapubbaṅgamā desanā katā tathā akatvā, puggalapubbaṅgamā katāti? Paṭipadāya sādhetabbato. Idañhi catūsu paṭipadāsu aññatarāya sādhetabbaṃ; na kāmāvacaraṃ viya vinā paṭipadāya uppajjati. Paṭipadā ca nāmesā paṭipannake sati hotīti etamatthaṃ dassetuṃ puggalapubbaṅgamaṃ desanaṃ karonto ‘rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’ti āha.

Tại sao ở đây, không giống như trong phần chú giải về thiện dục giới, bài thuyết giảng lấy pháp làm đầu đã được thực hiện, mà lại thực hiện bài thuyết giảng lấy người làm đầu? (Đáp:) Do vì (thiền) phải được thành tựu bởi con đường thực hành. Thật vậy, (thiền sắc giới) này phải được thành tựu bởi một trong bốn con đường thực hành; nó không sanh khởi nếu không có con đường thực hành, không giống như thiện dục giới. Và con đường thực hành này chỉ có khi có người thực hành. Để chỉ ra ý nghĩa này, khi thực hiện bài thuyết giảng lấy người làm đầu, Ngài đã nói: “Tu tập con đường để tái sanh vào cõi sắc.”

Vivicceva kāmehīti kāmehi viviccitvā, vinā hutvā, apakkamitvā. Yo panāyamettha ‘eva’-kāro so niyamatthoti veditabbo. Yasmā ca niyamattho, tasmā tasmiṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharaṇasamaye avijjamānānampi kāmānaṃ tassa paṭhamajjhānassa paṭipakkhabhāvaṃ, kāmapariccāgeneva cassa adhigamaṃ dīpeti. Kathaṃ? ‘Vivicceva kāmehī’ti evañhi niyame kariyamāne idaṃ paññāyati – nūnimassa kāmā paṭipakkhabhūtā yesu sati idaṃ na pavattati, andhakāre sati padīpobhāso viya? Tesaṃ pariccāgeneva cassa adhigamo hoti orimatīrapariccāgena pārimatīrasseva. Tasmā niyamaṃ karotīti.

Vivicceva kāmehi (ly dục) có nghĩa là đã ly, đã tách rời, đã lánh xa các dục. Ở đây, từ ‘eva’ nên được hiểu là có ý nghĩa xác định. Và vì nó có ý nghĩa xác định, nên nó chỉ ra rằng các dục, dù không hiện hữu vào thời điểm chứng đắc và an trú trong thiền thứ nhất, vẫn là đối nghịch với thiền thứ nhất ấy, và sự chứng đắc thiền ấy chỉ có được nhờ sự từ bỏ các dục. Như thế nào? Khi sự xác định được thực hiện như vầy: ‘Vivicceva kāmehī’ (chắc chắn ly dục), điều này được hiểu rằng: Chắc hẳn các dục là đối nghịch với thiền này, khi có chúng thì thiền này không thể tồn tại, giống như ánh sáng của ngọn đèn không thể tồn tại khi có bóng tối? Và sự chứng đắc thiền này chỉ có được nhờ sự từ bỏ chúng, cũng như việc đến được bờ bên kia chỉ có được nhờ từ bỏ bờ bên này. Do đó, (từ ‘eva’) tạo ra sự xác định.

Tattha siyā – ‘kasmā panesa pubbapadeyeva vutto, na uttarapade? Kiṃ akusalehi dhammehi aviviccāpi jhānaṃ upasampajja vihareyyā’ti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Taṃnissaraṇato hi pubbapade esa vutto. Kāmadhātusamatikkamanato [Pg.209] hi kāmarāgapaṭipakkhato ca idaṃ jhānaṃ kāmānameva nissaraṇaṃ. Yathāha – ‘‘kāmānametaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ nekkhamma’’nti (itivu. 72; dī. ni. 3.353). Uttarapadepi pana, yathā ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241) ettha ‘eva’-kāro ānetvā vuccati, evaṃ vattabbo. Na hi sakkā ito aññehipi nīvaraṇasaṅkhātehi akusalehi dhammehi avivicca jhānaṃ upasampajja viharituṃ, tasmā ‘vivicceva kāmehi vivicceva akusalehi dhammehī’ti evaṃ padadvayepi esa daṭṭhabbo. Padadvayepi ca kiñcāpi viviccāti iminā sādhāraṇavacanena tadaṅgavivekādayo kāyavivekādayo ca sabbepi vivekā saṅgahaṃ gacchanti, tathāpi kāyaviveko cittaviveko vikkhambhanavivekoti tayo eva idha daṭṭhabbā.

Ở đây, có thể có câu hỏi: “Tại sao từ này (eva) chỉ được nói ở vế trước, mà không ở vế sau? Phải chăng người ta có thể chứng đắc và an trú trong thiền mà không cần ly các pháp bất thiện?” Không, điều này không nên được hiểu như vậy. Từ này (eva) được nói ở vế trước vì (thiền) là sự xuất ly khỏi chúng (tức các dục). Thật vậy, vì vượt qua cõi dục và vì đối nghịch với tham dục, thiền này chính là sự xuất ly khỏi các dục. Như đã được nói: “Sự xuất ly khỏi các dục này chính là sự xuất gia.” Tuy nhiên, ở vế sau, từ ‘eva’ cũng nên được mang vào và nói, giống như trong câu: “Này các Tỳ khưu, chỉ ở đây mới có Sa-môn, ở đây mới có Sa-môn thứ hai.” Thật vậy, không thể chứng đắc và an trú trong thiền mà không ly khỏi các pháp bất thiện khác được gọi là các triền cái. Do đó, từ ‘eva’ này nên được hiểu ở cả hai vế như sau: ‘vivicceva kāmehi vivicceva akusalehi dhammehī’ (chắc chắn ly dục, chắc chắn ly các pháp bất thiện). Và trong cả hai vế, mặc dù từ chung vivicca (ly) bao gồm tất cả các loại ly, như là sự ly bằng cách thay thế bằng chi phần đối nghịch (tadaṅgaviveka), sự ly về thân (kāyaviveka), v.v., tuy nhiên, ở đây chỉ nên hiểu ba loại: thân ly, tâm ly, và sự ly bằng cách chế ngự (vikkhambhanaviveka).

Kāmehīti iminā pana padena ye ca niddese ‘‘katame vatthukāmā? Manāpiyā rūpā’’tiādinā (mahāni. 1) nayena vatthukāmā vuttā, ye ca tattheva vibhaṅge ca ‘‘chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo; saṅkappo kāmo, rāgo kāmo, saṅkapparāgo kāmo; ime vuccanti kāmā’’ti (mahāni. 1; vibha. 564) evaṃ kilesakāmā vuttā, te sabbepi saṅgahitāicceva daṭṭhabbā. Evañhi sati vivicceva kāmehīti vatthukāmehipi viviccevāti attho yujjati. Tena kāyaviveko vutto hoti.

Bằng từ kāmehi (các dục) này, nên hiểu rằng tất cả các loại dục đều được bao gồm: cả những dục về đối tượng (vatthukāmā) đã được nói trong Niddesa theo phương pháp “Thế nào là dục về đối tượng? Các sắc khả ý...”, và cả những dục về phiền não (kilesakāmā) đã được nói ở chính nơi đó và trong Vibhaṅga rằng “Dục là ý muốn, dục là tham, dục là dục tham; dục là tầm, dục là tham, dục là tầm tham; những thứ này được gọi là các dục.” Khi hiểu như vậy, ý nghĩa của vivicceva kāmehī (chắc chắn ly dục) là “chắc chắn ly khỏi cả các dục về đối tượng” mới trở nên hợp lý. Qua đó, thân ly (kāyaviveka) đã được nói đến.

Vivicca akusalehi dhammehīti kilesakāmehi sabbākusalehi vā viviccāti attho yujjati. Tena cittaviveko vutto hoti. Purimena cettha vatthukāmehi vivekavacanato eva kāmasukhapariccāgo, dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato nekkhammasukhapariggaho vibhāvito hoti. Evaṃ vatthukāmakilesakāmavivekavacanatoyeva ca etesaṃ paṭhamena saṃkilesavatthuppahānaṃ, dutiyena saṃkilesappahānaṃ; paṭhamena lolabhāvassa hetupariccāgo, dutiyena bālabhāvassa; paṭhamena ca payogasuddhi, dutiyena āsayaposanaṃ vibhāvitaṃ hotīti ñātabbaṃ. Esa tāva nayo ‘kāmehī’ti ettha vuttakāmesu vatthukāmapakkhe.

Vivicca akusalehi dhammehi (ly các pháp bất thiện) có ý nghĩa hợp lý là “ly khỏi các dục về phiền não hoặc ly khỏi tất cả các pháp bất thiện”. Qua đó, tâm ly (cittaviveka) đã được nói đến. Ở đây, qua vế trước, do nói về sự ly khỏi các dục về đối tượng, sự từ bỏ dục lạc đã được làm rõ; qua vế sau, do nói về sự ly khỏi các dục về phiền não, sự chấp nhận hạnh phúc xuất ly đã được làm rõ. Như vậy, nên biết rằng, chính do việc nói về sự ly khỏi dục về đối tượng và dục về phiền não mà: qua vế thứ nhất, sự đoạn trừ đối tượng của ô nhiễm được làm rõ; qua vế thứ hai, sự đoạn trừ ô nhiễm được làm rõ. Qua vế thứ nhất, sự từ bỏ nguyên nhân của lòng tham muốn được làm rõ; qua vế thứ hai, (sự từ bỏ) trạng thái ngu si. Và qua vế thứ nhất, sự thanh tịnh trong hành động được làm rõ; qua vế thứ hai, sự nuôi dưỡng ý hướng (trong sạch). Đây là phương pháp trong trường hợp các dục được nói đến trong từ ‘kāmehī’ thuộc về phương diện dục về đối tượng.

Kilesakāmapakkhe pana ‘chandoti ca rāgo’ti ca evamādīhi anekabhedo kāmacchandoyeva kāmoti adhippeto. So ca akusalapariyāpannopi [Pg.210] samāno ‘‘tattha katamo kāmacchando kāmo’’tiādinā nayena vibhaṅge (vibha. 564) jhānapaṭipakkhato visuṃ vutto. Kilesakāmattā vā purimapade vutto, akusalapariyāpannattā dutiyapade. Anekabhedato cassa ‘kāmato’ti avatvā ‘kāmehī’ti vuttaṃ. Aññesampi ca dhammānaṃ akusalabhāve vijjamāne ‘‘tattha katame akusalā dhammā? Kāmacchando’’tiādinā nayena vibhaṅge uparijhānaṅgapaccanīkapaṭipakkhabhāvadassanato nīvaraṇāneva vuttāni. Nīvaraṇāni hi jhānaṅgapaccanīkāni. Tesaṃ jhānaṅgāneva paṭipakkhāni, viddhaṃsakāni, vighātakānīti vuttaṃ hoti. Tathā hi ‘‘samādhi kāmacchandassa paṭipakkho, pīti byāpādassa, vitakko thinamiddhassa, sukhaṃ uddhaccakukkuccassa, vicāro vicikicchāyā’’ti peṭake vuttaṃ.

Vả lại, về phương diện phiền não dục, chính tham dục có nhiều loại khác nhau như 'dục tức là tham' v.v... được xem là dục. Và pháp ấy, dù thuộc về bất thiện, đã được nói đến một cách riêng biệt như là đối nghịch với thiền trong bộ Phân Tích theo phương pháp bắt đầu bằng câu "Trong ấy, tham dục nào là dục?". Hoặc, nó được nói đến trong từ đầu tiên vì là phiền não dục, và trong từ thứ hai vì thuộc về bất thiện. Và vì có nhiều loại khác nhau, nên đã được nói là 'kāmehi' thay vì 'kāmato'. Và mặc dù các pháp khác cũng có tính chất bất thiện, nhưng trong bộ Phân Tích, chỉ có các triền cái được nói đến theo phương pháp bắt đầu bằng câu "Trong ấy, các pháp bất thiện là gì? Là tham dục..." vì chúng được trình bày là đối nghịch, là kẻ thù của các thiền chi ở các tầng thiền cao hơn. Thật vậy, các triền cái là kẻ thù của các thiền chi. Điều này có nghĩa là chính các thiền chi là đối nghịch, là kẻ phá hủy, là kẻ loại trừ chúng. Thật vậy, trong tạng Peṭaka đã nói rằng: "Định là đối nghịch của tham dục, hỷ là đối nghịch của sân, tầm là đối nghịch của hôn trầm thụy miên, lạc là đối nghịch của trạo cử hối quá, tứ là đối nghịch của hoài nghi".

Evamettha ‘vivicceva kāmehī’ti iminā kāmacchandassa vikkhambhanaviveko vutto hoti. ‘Vivicca akusalehi dhammehī’ti iminā pañcannampi nīvaraṇānaṃ. Aggahitaggahaṇena pana paṭhamena kāmacchandassa, dutiyena sesanīvaraṇānaṃ; tathā paṭhamena tīsu akusalamūlesu pañcakāmaguṇabhedavisayassa lobhassa, dutiyena āghātavatthubhedādivisayānaṃ dosamohānaṃ. Oghādīsu vā dhammesu paṭhamena kāmoghakāmayogakāmāsavakāmupādānaabhijjhākāyaganthakāmarāgasaṃyojanānaṃ, dutiyena avasesaoghayogāsavaupādānaganthasaṃyojanānaṃ. Paṭhamena ca taṇhāya taṃsampayuttakānañca, dutiyena avijjāya taṃsampayuttakānañca. Apica paṭhamena lobhasampayuttaaṭṭhacittuppādānaṃ, dutiyena sesānaṃ catunnaṃ akusalacittuppādānaṃ vikkhambhanaviveko vutto hotīti veditabbo. Ayaṃ tāva ‘vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehī’ti ettha atthappakāsanā.

Như vậy, ở đây, bằng câu 'ly dục', sự ly bằng cách chế ngự tham dục được nói đến. Bằng câu 'ly các pháp bất thiện', sự ly năm triền cái được nói đến. Hơn nữa, theo cách hiểu bao gồm cả những gì chưa được đề cập, câu đầu tiên chỉ tham dục, câu thứ hai chỉ các triền cái còn lại; tương tự, trong ba gốc bất thiện, câu đầu tiên chỉ tham có đối tượng là năm loại dục trưởng dưỡng, câu thứ hai chỉ sân và si có đối tượng là các loại sự vật gây phẫn nộ v.v... Hoặc trong các pháp như bộc lưu v.v..., câu đầu tiên chỉ dục bộc, dục ách, dục lậu, dục thủ, tham thân hệ, và tham dục kết; câu thứ hai chỉ các bộc lưu, ách, lậu, thủ, hệ, và kết còn lại. Và câu đầu tiên chỉ ái và các pháp tương ưng với nó, câu thứ hai chỉ vô minh và các pháp tương ưng với nó. Hơn nữa, cần phải hiểu rằng sự ly bằng cách chế ngự được nói đến là: câu đầu tiên chỉ tám tâm sinh khởi tương ưng với tham, câu thứ hai chỉ bốn tâm bất thiện còn lại. Đây là phần giải thích ý nghĩa của câu 'ly dục, ly các pháp bất thiện'.

Ettāvatā ca paṭhamassa jhānassa pahānaṅgaṃ dassetvā idāni sampayogaṅgaṃ dassetuṃ savitakkaṃ savicārantiādi vuttaṃ. Tattha heṭṭhā vuttalakkhaṇādivibhāgena appanāsampayogato rūpāvacarabhāvappattena vitakkena ceva vicārena ca saha vattati. Rukkho viya pupphena ca phalena cāti idaṃ jhānaṃ savitakkaṃ savicāranti vuccati. Vibhaṅge pana ‘‘iminā ca vitakkena iminā ca vicārena [Pg.211] upeto hoti samupeto’’tiādinā (vibha. 565) nayena puggalādhiṭṭhānā desanā katā. Attho pana tatrapi evameva daṭṭhabbo.

Sau khi đã trình bày chi phần từ bỏ của thiền thứ nhất đến đây, bây giờ, để trình bày chi phần tương ưng, câu bắt đầu bằng 'có tầm có tứ' được nói đến. Trong đó, (thiền) hiện hữu cùng với tầm và tứ đã đạt đến trạng thái sắc giới do sự tương ưng với an chỉ định, với sự phân chia về đặc tính v.v... đã được nói ở dưới. Giống như cây cối hiện hữu cùng với hoa và quả, vì vậy thiền này được gọi là 'có tầm có tứ'. Nhưng trong bộ Phân Tích, bài thuyết giảng đã được thực hiện theo cách quy chiếu về cá nhân, theo phương pháp bắt đầu bằng câu "vị ấy được trang bị, được phú bẩm với tầm này và tứ này". Tuy nhiên, ý nghĩa ở đó cũng nên được hiểu theo cách tương tự.

Vivekajanti – ettha vivitti viveko. Nīvaraṇavigamoti attho. Vivittoti vā viveko, nīvaraṇavivitto jhānasampayuttadhammarāsīti attho. Tasmā vivekā, tasmiṃ vā viveke, jātanti vivekajaṃ. Pītisukhanti – ettha pītisukhāni heṭṭhā pakāsitāneva. Tesu pana vuttappakārāya pañcavidhāya pītiyā yā appanāsamādhissa mūlaṃ hutvā vaḍḍhamānā samādhisampayogaṃ gatā pharaṇāpīti – ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā pītīti. Ayañca pīti idañca sukhaṃ assa jhānassa, asmiṃ vā jhāne atthīti idaṃ jhānaṃ pītisukhanti vuccati. Atha vā pīti ca sukhañca pītisukhaṃ, dhammavinayādayo viya. Vivekajaṃ pītisukhamassa jhānassa, asmiṃ vā jhāne, atthīti evampi vivekajaṃ pītisukhaṃ. Yatheva hi jhānaṃ evaṃ pītisukhampettha vivekajameva hoti. Tañcassa atthi. Tasmā ekapadeneva ‘vivekajaṃ pītisukha’nti vattuṃ yujjati. Vibhaṅge pana ‘‘idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagata’’ntiādinā nayena vuttaṃ. Attho pana tatthāpi evameva daṭṭhabbo.

Về từ 'do ly dục sinh' – ở đây, sự vắng lặng là ly dục. Nghĩa là sự vắng mặt các triền cái. Hoặc, sự tách biệt là ly dục, nghĩa là tập hợp các pháp tương ưng với thiền đã tách biệt khỏi các triền cái. Do đó, 'do ly dục sinh' có nghĩa là sinh ra từ sự ly dục ấy, hoặc trong sự ly dục ấy. Về từ 'hỷ lạc' – ở đây, hỷ và lạc đã được giải thích ở dưới. Nhưng trong năm loại hỷ đã được nói đến đó, biến mãn hỷ nào đã trở thành nền tảng cho an chỉ định, tăng trưởng và đạt đến sự tương ưng với định – biến mãn hỷ này được xem là 'hỷ' trong ý nghĩa này. Hỷ này và lạc này có mặt trong thiền này, hoặc của thiền này, vì vậy thiền này được gọi là 'hỷ lạc'. Hoặc, hỷ và lạc là hỷ lạc, giống như các từ 'pháp và luật' v.v... Hỷ lạc do ly dục sinh có mặt trong thiền này, hoặc của thiền này, vì vậy cũng là 'hỷ lạc do ly dục sinh'. Thật vậy, cũng như thiền, hỷ lạc ở đây cũng do ly dục sinh. Và nó có mặt trong thiền này. Do đó, thích hợp để nói bằng một từ duy nhất là 'hỷ lạc do ly dục sinh'. Nhưng trong bộ Phân Tích, đã được nói theo phương pháp bắt đầu bằng câu "lạc này đi cùng với hỷ này". Tuy nhiên, ý nghĩa ở đó cũng nên được hiểu theo cách tương tự.

Paṭhamaṃ jhānanti – ettha gaṇanānupubbatā paṭhamaṃ. Paṭhamaṃ uppannanti paṭhamaṃ. Paṭhamaṃ samāpajjitabbantipi paṭhamaṃ. Idaṃ pana na ekantalakkhaṇaṃ. Ciṇṇavasībhāvo hi aṭṭhasamāpattilābhī ādito paṭṭhāya matthakaṃ pāpentopi samāpajjituṃ sakkoti. Matthakato paṭṭhāya ādiṃ pāpentopi samāpajjituṃ sakkoti. Antarantarā okkamantopi sakkoti. Evaṃ pubbuppattiyaṭṭhena pana paṭhamaṃ nāma hoti.

Về từ 'thiền thứ nhất' – ở đây, nó là thứ nhất theo thứ tự đếm. Nó là thứ nhất vì sinh khởi trước tiên. Nó cũng là thứ nhất vì cần được nhập vào trước tiên. Nhưng đây không phải là đặc tính tuyệt đối. Thật vậy, một người đã thuần thục và đắc tám thiền chứng có thể nhập thiền bắt đầu từ tầng đầu tiên và đi đến tầng cao nhất, có thể nhập thiền bắt đầu từ tầng cao nhất và đi xuống tầng đầu tiên, và cũng có thể nhập vào các tầng ở giữa. Tuy nhiên, nó được gọi là thứ nhất theo nghĩa là sinh khởi trước.

Jhānanti duvidhaṃ jhānaṃ – ārammaṇūpanijjhānaṃ lakkhaṇūpanijjhānanti. Tattha aṭṭha samāpattiyo pathavikasiṇādiārammaṇaṃ upanijjhāyantīti ārammaṇūpanijjhānanti saṅkhyaṃ gatā. Vipassanāmaggaphalāni pana lakkhaṇūpanijjhānaṃ nāma. Tattha vipassanā aniccādilakkhaṇassa upanijjhānato lakkhaṇūpanijjhānaṃ. Vipassanāya katakiccassa maggena ijjhanato maggo lakkhaṇūpanijjhānaṃ. Phalaṃ pana nirodhasaccaṃ tathalakkhaṇaṃ upanijjhāyatīti lakkhaṇūpanijjhānaṃ nāma. Tesu imasmiṃ atthe ārammaṇūpanijjhānaṃ adhippetaṃ. Tasmā ārammaṇūpanijjhānato paccanīkajjhāpanato vā jhānanti veditabbaṃ.

Về từ 'thiền', thiền có hai loại: thiền quán xét đối tượng và thiền quán xét đặc tính. Trong đó, tám thiền chứng được gọi là thiền quán xét đối tượng vì chúng quán xét đối tượng như biến xứ đất v.v... Còn minh sát, đạo và quả được gọi là thiền quán xét đặc tính. Trong đó, minh sát là thiền quán xét đặc tính vì nó quán xét đặc tính vô thường v.v... Đạo là thiền quán xét đặc tính vì nó hoàn thành phận sự đã được thực hiện bởi minh sát. Còn quả được gọi là thiền quán xét đặc tính vì nó quán xét Diệt đế có đặc tính chân thật. Trong hai loại đó, thiền quán xét đối tượng được nói đến trong ý nghĩa này. Do đó, cần phải biết rằng nó là thiền (jhāna) vì nó quán xét đối tượng, hoặc vì nó thiêu đốt các pháp đối nghịch.

Upasampajjāti [Pg.212] upagantvā, pāpuṇitvāti vuttaṃ hoti. Upasampādayitvā vā nipphādetvāti vuttaṃ hoti. Vibhaṅge pana ‘‘upasampajjāti paṭhamassa jhānassa lābho paṭilābho patti sampatti phusanā sacchikiriyā upasampadā’’ti (vibha. 570) vuttaṃ. Tassāpi evamevattho daṭṭhabbo. Viharatīti tadanurūpena iriyāpathavihārena itivuttappakārajjhānasamaṅgī hutvā attabhāvassa iriyanaṃ vuttiṃ pālanaṃ yapanaṃ yāpanaṃ cāraṃ vihāraṃ abhinipphādeti. Vuttañhetaṃ vibhaṅge – ‘‘viharatīti iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati, tena vuccati viharatī’’ti (vibha. 512, 571).

Upasampajjā có nghĩa là đã đi đến, đã đạt đến. Hoặc có nghĩa là đã làm cho thành tựu, đã làm cho viên mãn. Lại nữa, trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga) có nói rằng: “‘Upasampajjā’ là sự được, sự chứng đắc, sự đạt đến, sự thành tựu, sự xúc chạm, sự chứng ngộ, sự cụ túc đối với thiền thứ nhất.” Ý nghĩa của câu ấy cũng nên được hiểu như vậy. Viharatī (trú) có nghĩa là: sau khi đã là người có đủ loại thiền đã được nói đến như vậy, vị ấy làm cho thành tựu sự vận hành (iriyanaṃ), sự diễn tiến (vuttiṃ), sự bảo trì (pālanaṃ), sự duy trì (yapanaṃ), sự nuôi dưỡng (yāpanaṃ), sự đi lại (cāraṃ), sự an trú (vihāraṃ) của tự thân (attabhāvassa) bằng cách an trú trong oai nghi thích hợp với thiền ấy. Điều này đã được nói trong bộ Phân Tích: “‘Viharatī’ (trú) có nghĩa là vận hành, diễn tiến, bảo trì, duy trì, nuôi dưỡng, đi lại, an trú; do đó được gọi là ‘viharatī’.”

Pathavikasiṇanti ettha pathavimaṇḍalampi sakalaṭṭhena pathavikasiṇanti vuccati. Taṃ nissāya paṭiladdhaṃ nimittampi. Pathavikasiṇanimitte paṭiladdhajjhānampi. Tattha imasmiṃ atthe jhānaṃ pathavīkasiṇanti veditabbaṃ. Pathavikasiṇasaṅkhātaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti ayañhettha saṅkhepattho. Imasmiṃ pana pathavikasiṇe parikammaṃ katvā catukkapañcakajjhānāni nibbattetvā jhānapadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattukāmena kulaputtena kiṃ kattabbanti? Ādito tāva pātimokkhasaṃvaraindriyasaṃvaraājīvapārisuddhipaccayasannissitasaṅkhātāni cattāri sīlāni visodhetvā suparisuddhe sīle patiṭṭhitena, yvāssa āvāsādīsu dasasu palibodhesu palibodho atthi, taṃ upacchinditvā kammaṭṭhānadāyakaṃ kalyāṇamittaṃ upasaṅkamitvā pāḷiyā āgatesu aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu attano cariyānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ upaparikkhantena sacassa idaṃ pathavikasiṇaṃ anukūlaṃ hoti, idameva kammaṭṭhānaṃ gahetvā jhānabhāvanāya ananurūpaṃ vihāraṃ pahāya anurūpe vihāre viharantena khuddakapalibodhupacchedaṃ katvā kasiṇaparikammanimittānurakkhaṇasattaasappāyaparivajjanasattasappāyasevanadasavidhaappanākosallappabhedaṃ sabbaṃ bhāvanāvidhānaṃ aparihāpentena jhānādhigamatthāya paṭipajjitabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.51 ādayo) vuttanayeneva veditabbo. Yathā cettha evaṃ ito paresupi. Sabbakammaṭṭhānānañhi bhāvanāvidhānaṃ sabbaṃ aṭṭhakathānayena gahetvā visuddhimagge [Pg.213] vitthāritaṃ. Kiṃ tena tattha tattha puna vuttenāti na naṃ puna vitthārayāma. Pāḷiyā pana heṭṭhā anāgataṃ atthaṃ aparihāpentā nirantaraṃ anupadavaṇṇanameva karissāma.

Ở đây, trong câu pathavikasiṇaṃ, vòng tròn đất (pathavimaṇḍala) cũng được gọi là pathavikasiṇa (kasiṇa đất) theo nghĩa toàn thể. Tướng (nimitta) chứng đắc được nhờ vào đó cũng vậy. Thiền chứng đắc được trong tướng kasiṇa đất cũng vậy. Trong số đó, ở đây theo nghĩa này, thiền (jhāna) nên được hiểu là pathavikasiṇa. "Vị ấy trú, sau khi chứng đắc thiền được gọi là kasiṇa đất," đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây. Lại nữa, đối với thiện nam tử có mong muốn đạt đến A-la-hán quả bằng cách tu tập thiền kasiṇa đất này, sau khi thực hiện chuẩn bị (parikamma), làm phát sinh tứ thiền và ngũ thiền, phát triển tuệ quán (vipassanā) có thiền làm nền tảng gần, thì vị ấy phải làm gì? Trước hết, sau khi thanh lọc bốn loại giới được gọi là Biệt giải thoát luật nghi, quyền căn luật nghi, mạng thanh tịnh, và giới liên quan đến vật dụng, vị ấy phải an trú trong giới đã được thanh tịnh hoàn toàn. Nếu có chướng ngại nào trong mười chướng ngại như trú xứ v.v., vị ấy phải đoạn trừ chướng ngại đó, đến gần vị thiện hữu tri thức là người ban đề mục thiền, và trong số ba mươi tám đề mục thiền đã được nêu trong Pāli, sau khi xem xét đề mục thiền phù hợp với hạnh của mình, nếu đề mục kasiṇa đất này là phù hợp, vị ấy nên nhận lấy chính đề mục thiền này, từ bỏ trú xứ không thích hợp cho việc tu tập thiền, trú trong trú xứ thích hợp, thực hiện việc đoạn trừ các chướng ngại nhỏ, không làm suy giảm toàn bộ phương pháp tu tập bao gồm các loại như: sự chuẩn bị kasiṇa, sự bảo vệ tướng, sự tránh xa bảy điều không thích hợp, sự thực hành bảy điều thích hợp, và mười loại thiện xảo về an chỉ định; và vị ấy phải thực hành để chứng đắc thiền. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn phần chi tiết nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo. Như ở đây, cũng vậy trong các đề mục sau. Vì rằng toàn bộ phương pháp tu tập của tất cả các đề mục thiền đã được trình bày chi tiết trong Thanh Tịnh Đạo, sau khi được lấy theo phương pháp của Chú giải. Có ích gì khi nói lại điều đó ở các nơi khác? Vì vậy, chúng tôi không trình bày chi tiết lại điều đó. Tuy nhiên, chúng tôi sẽ chỉ thực hiện việc giải thích từng từ một cách liên tục, không bỏ sót ý nghĩa chưa được đề cập bên dưới bản văn Pāli.

Tasmiṃ samayeti tasmiṃ paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharaṇasamaye. Phasso hoti…pe… avikkhepo hotīti ime kāmāvacarapaṭhamakusalacitte vuttappakārāya padapaṭipāṭiyā chapaṇṇāsa dhammā honti. Kevalañhi te kāmāvacarā, ime bhūmantaravasena mahaggatā rūpāvacarāti ayamettha viseso. Sesaṃ tādisameva. Yevāpanakā panettha chandādayo cattārova labbhanti. Koṭṭhāsavārasuññatavārā pākatikā evāti.

Tasmiṃ samaye (vào lúc ấy) có nghĩa là vào lúc trú, sau khi đã chứng đắc thiền thứ nhất. Phasso hoti (xúc sanh khởi)... cho đến... avikkhepo hoti (bất loạn sanh khởi), năm mươi sáu pháp này sanh khởi theo thứ tự các từ đã được nói đến trong tâm thiện Dục giới thứ nhất. Chỉ có điều, các pháp kia thuộc Dục giới, còn các pháp này, do sự khác biệt về cảnh giới, là pháp đáo đại, thuộc Sắc giới. Đây là điểm khác biệt ở đây. Phần còn lại cũng tương tự như vậy. Ở đây, trong các pháp yevāpanaka, chỉ có bốn pháp bắt đầu bằng dục (chanda) là được tìm thấy. Các phần về nhóm pháp (koṭṭhāsavāra) và tánh không (suññatavāra) thì vẫn như thường lệ.

Paṭhamaṃ.

Thiền thứ nhất (đã xong).

Dutiyajjhānaṃ

Thiền thứ hai.

161-162. Dutiyajjhānaniddese vitakkavicārānaṃ vūpasamāti vitakkassa ca vicārassa cāti imesaṃ dvinnaṃ vūpasamā, samatikkamā; dutiyajjhānakkhaṇe apātubhāvāti vuttaṃ hoti. Tattha kiñcāpi dutiyajjhāne sabbepi paṭhamajjhānadhammā na santi, aññeyeva hi paṭhamajjhāne phassādayo aññe idha, oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ adhigamo hotīti dīpanatthaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamāti evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Ajjhattanti idha – niyakajjhattaṃ adhippetaṃ. Vibhaṅge pana ‘‘ajjhattaṃ paccatta’’nti (vibha. 573) ettakameva vuttaṃ. Yasmā niyakajjhattaṃ adhippetaṃ, tasmā attani jātaṃ, attano santāne nibbattanti ayamettha attho.

161-162. Trong phần giải về thiền thứ hai, câu vitakkavicārānaṃ vūpasamā (do sự tịnh chỉ của tầm và tứ) có nghĩa là do sự lắng dịu, sự vượt qua của hai pháp này, tức là tầm và tứ; có nghĩa là do sự không hiện khởi của chúng trong sát-na thiền thứ hai. Ở đây, mặc dù trong thiền thứ hai, tất cả các pháp của thiền thứ nhất đều không có mặt – vì rằng các pháp như xúc v.v. trong thiền thứ nhất là khác, và ở đây là khác – nhưng nên hiểu rằng câu vitakkavicārānaṃ vūpasamā được nói như vậy để chỉ rõ rằng sự chứng đắc các thiền bậc cao hơn từ thiền thứ nhất, như thiền thứ hai v.v., xảy ra do sự vượt qua chi thiền thô thiển này đến chi thiền thô thiển khác. Ở đây, ajjhattaṃ (nội) có nghĩa là nội tâm của chính mình. Lại nữa, trong bộ Phân Tích, chỉ nói rằng: "ajjhattaṃ là paccattaṃ (của riêng mình)." Vì niyakajjhattaṃ (nội tâm của chính mình) được ngụ ý, nên ý nghĩa ở đây là "sanh khởi trong tự thân, phát sinh trong dòng tương tục của chính mình."

Sampasādananti sampasādanaṃ vuccati saddhā. Sampasādanayogato jhānampi sampasādanaṃ, nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viya. Yasmā vā taṃ jhānaṃ sampasādanasamannāgatattā vitakkavicārakkhobhavūpasamanena ca ceto sampasādayati, tasmāpi sampasādananti vuttaṃ. Imasmiñca atthavikappe ‘sampasādanaṃ cetaso’ti evaṃ padasambandho veditabbo. Purimasmiṃ pana atthavikappe ‘cetaso’ti etaṃ ekodibhāvena saddhiṃ yojetabbaṃ.

Sampasādanaṃ (sự trong sạch, tịnh tín): Tín (saddhā) được gọi là sampasādana. Do liên hệ với sự tịnh tín, thiền cũng được gọi là sampasādana, giống như tấm vải màu xanh được gọi là "vải xanh" do liên hệ với màu xanh. Hoặc vì thiền ấy, do được đi kèm với sự tịnh tín và do sự lắng dịu của sự dao động bởi tầm và tứ, làm cho tâm trở nên trong sạch, nên nó cũng được gọi là sampasādana. Và trong cách giải thích ý nghĩa này, sự kết nối các từ nên được hiểu là sampasādanaṃ cetaso (sự làm trong sạch của tâm). Còn trong cách giải thích ý nghĩa trước, từ cetaso (của tâm) nên được kết hợp với ekodibhāvena (sự nhất tâm).

Tatrāyaṃ atthayojanā – eko udetīti ekodi, vitakkavicārehi anajjhāruḷhattā aggo seṭṭho hutvā udetīti attho. Seṭṭhopi [Pg.214] hi loke ekoti vuccati. Vitakkavicāravirahato vā eko asahāyo hutvātipi vattuṃ vaṭṭati. Atha vā sampayuttadhamme udāyatīti udi. Uṭṭhāpetīti attho. Seṭṭhaṭṭhena eko ca so udi cāti ekodi. Samādhissetaṃ adhivacanaṃ. Iti imaṃ ekodiṃ bhāveti vaḍḍhetīti idaṃ dutiyajjhānaṃ ekodibhāvaṃ. So panāyaṃ ekodi yasmā cetaso, na sattassa, na jīvassa, tasmā etaṃ ‘cetaso ekodibhāva’nti vuttaṃ.

Ở đây, đây là sự kết hợp ý nghĩa: Eko udetīti ekodi (đơn khởi nên gọi là nhất khởi), nghĩa là do không bị tầm và tứ đè nặng nên khởi lên một cách cao tột, ưu việt. Thật vậy, bậc ưu việt ở đời cũng được gọi là eko (độc nhất). Hoặc cũng có thể nói rằng do vắng mặt tầm và tứ nên khởi lên một mình, không có bạn đồng hành. Hoặc là, udāyati (làm khởi lên) các pháp tương ưng, nên gọi là udi. Nghĩa là làm cho đứng dậy. Theo nghĩa ưu việt, vừa là eko (độc nhất) vừa là udi (làm khởi lên) nên gọi là ekodi. Đây là danh từ đồng nghĩa của định. Do đó, câu ‘tu tập, làm tăng trưởng ekodi này’ có nghĩa là thiền thứ hai này là ekodibhāva (trạng thái nhất khởi). Hơn nữa, vì ekodi này thuộc về tâm, không thuộc về chúng sanh, không thuộc về sinh mạng, nên được gọi là ‘cetaso ekodibhāva’ (trạng thái nhất khởi của tâm).

‘Nanu cāyaṃ saddhā paṭhamajjhānepi atthi, ayañca ekodināmako samādhi, atha kasmā idameva sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvañcāti vuttanti? Vuccate – ‘aduñhi paṭhamajjhānaṃ vitakkavicārakkhobhena vīcitaraṅgasamākulamiva jalaṃ na suppasannaṃ hoti, tasmā satiyāpi saddhāya sampasādana’nti na vuttaṃ. Na suppasannattā eva cettha samādhipi na suṭṭhu pākaṭo. Tasmā ekodibhāvantipi na vuttaṃ. Imasmiṃ pana jhāne vitakkavicārapalibodhābhāvena laddhokāsā balavatī saddhā, balavasaddhāsahāyapaṭilābheneva samādhipi pākaṭo. Tasmā idameva evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Vibhaṅge pana ‘‘sampasādananti yā saddhā saddahanā okappanā abhippasādo; cetaso ekodibhāvanti yā cittassa ṭhiti…pe… sammāsamādhī’’ti (vibha. 574-575) ettakameva vuttaṃ. Evaṃ vuttena panetena saddhiṃ ayaṃ atthavaṇṇanā yathā na virujjhati aññadatthu saṃsandati ceva sameti ca, evaṃ veditabbā.

‘Chẳng phải tín này cũng có trong sơ thiền, và đây là định có tên là ekodi, vậy tại sao chỉ ở đây mới được gọi là sampasādanaṃ (sự trong lặng) và cetaso ekodibhāvaṃ (trạng thái nhất khởi của tâm)?’ Được trả lời rằng: ‘Sơ thiền kia, do sự khuấy động của tầm và tứ, giống như nước bị sóng gợn khuấy động, không được trong lặng hoàn toàn. Do đó, dù có tín, cũng không được gọi là ‘sampasādana’. Chính vì không trong lặng hoàn toàn nên định ở đây cũng không được biểu hiện rõ ràng. Do đó, cũng không được gọi là ‘ekodibhāva’. Nhưng trong thiền này, do không có sự trở ngại của tầm và tứ, tín trở nên mạnh mẽ, có được cơ hội. Và chính nhờ có được tín mạnh mẽ làm bạn đồng hành mà định cũng trở nên rõ ràng. Do đó, nên biết rằng chỉ ở đây mới được nói như vậy. Tuy nhiên, trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga), chỉ nói đến chừng này: ‘Sampasādana là niềm tin, sự tin tưởng, sự quyết đoán, sự tịnh tín; cetaso ekodibhāva là sự đứng vững của tâm… cho đến… chánh định’ (Vbh. 574-575). Nên hiểu rằng lời giải thích ý nghĩa này không mâu thuẫn với điều đã được nói như vậy, mà trái lại, nó kết nối và hòa hợp.’

Avitakkaṃ avicāranti bhāvanāya pahīnattā etasmiṃ etassa vā vitakko natthīti avitakkaṃ. Imināva nayena avicāraṃ. Vibhaṅgepi vuttaṃ – ‘‘iti ayañca vitakko ayañca vicāro santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā, tena vuccati avitakkaṃ avicāra’’nti.

Avitakkaṃ avicāraṃ (không tầm, không tứ): Do đã được đoạn trừ bằng sự tu tập, trong thiền này hoặc của vị này không có tầm, nên gọi là avitakkaṃ (không tầm). Theo phương pháp này, cũng là avicāraṃ (không tứ). Trong bộ Phân Tích cũng có nói: ‘Như vậy, tầm này và tứ này được lắng dịu, được dập tắt, được an tịnh, đã lặn mất, đã hoàn toàn lặn mất, đã được áp chế, đã được hoàn toàn áp chế, đã khô cạn, đã hoàn toàn khô cạn, đã được chấm dứt, do đó được gọi là không tầm, không tứ.’

Etthāha – nanu ca vitakkavicārānaṃ vūpasamāti imināpi ayamattho siddho? Atha kasmā puna ‘vuttaṃ avitakkaṃ avicāra’nti? Vuccate – evametaṃ, siddhovāyamattho, na panetaṃ tadatthadīpakaṃ. Nanu avocumha – ‘oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ [Pg.215] samadhigamo hotīti dīpanatthaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamāti evaṃ vutta’nti.

Ở đây có người nói: ‘Chẳng phải ý nghĩa này cũng đã được thành tựu bởi câu vitakkavicārānaṃ vūpasamā (do sự lắng dịu của tầm và tứ) sao? Vậy tại sao lại nói thêm ‘avitakkaṃ avicāraṃ’ (không tầm, không tứ)?’ Được trả lời rằng: ‘Đúng là như vậy, ý nghĩa này đã được thành tựu, nhưng câu đó không phải để làm sáng tỏ ý nghĩa ấy. Chẳng phải chúng tôi đã nói rằng: ‘Câu vitakkavicārānaṃ vūpasamā được nói ra nhằm mục đích chỉ rõ rằng việc chứng đắc các thiền bậc hai trở đi, sau sơ thiền, xảy ra do sự vượt qua các chi phần thô thiển tương ứng’ hay sao.’

Apica vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ sampasādanaṃ, na kilesakālusiyassa; vitakkavicārānañca vūpasamā ekodibhāvaṃ, na upacārajjhānamiva nīvaraṇappahānā; na paṭhamajjhānamiva ca aṅgapātubhāvāti evaṃ sampasādanaekodibhāvānaṃ hetuparidīpakamidaṃ vacanaṃ. Tathā vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ avitakkaṃ avicāraṃ, na tatiyacatutthajjhānāni viya, cakkhuviññāṇādīni viya ca, abhāvāti evaṃ avitakkaavicārabhāvassa hetuparidīpakañca, na vitakkavicārābhāvamattaparidīpakaṃ. Vitakkavicārābhāvamattaparidīpakameva pana avitakkaṃ avicāranti idaṃ vacanaṃ, tasmā purimaṃ vatvāpi puna vattabbamevāti.

Hơn nữa, câu này (vitakkavicārānaṃ vūpasamā) là để chỉ rõ nguyên nhân của sự trong lặng và trạng thái nhất khởi, rằng: sự trong lặng này là do sự lắng dịu của tầm và tứ, chứ không phải do sự lắng dịu của cấu uế phiền não; và trạng thái nhất khởi là do sự lắng dịu của tầm và tứ, chứ không phải do sự đoạn trừ các triền cái như trong thiền cận định, cũng không phải do sự xuất hiện của các chi thiền như trong sơ thiền. Tương tự, câu này cũng là để chỉ rõ nguyên nhân của trạng thái không tầm không tứ, rằng: trạng thái không tầm không tứ này là do sự lắng dịu của tầm và tứ, chứ không phải do chúng không có mặt như trong tam thiền, tứ thiền, hoặc như trong nhãn thức v.v. Nó không chỉ đơn thuần chỉ ra sự vắng mặt của tầm và tứ. Trái lại, chính câu ‘avitakkaṃ avicāraṃ’ (không tầm, không tứ) mới là câu chỉ đơn thuần chỉ ra sự vắng mặt của tầm và tứ. Do đó, dù đã nói câu trước, câu sau vẫn cần phải được nói.

Samādhijanti paṭhamajjhānasamādhito sampayuttasamādhito vā jātanti attho. Tattha kiñcāpi paṭhamampi sampayuttasamādhito jātaṃ, atha kho ayameva samādhi ‘samādhī’ti vattabbataṃ arahati, vitakkavicārakkhobhavirahena ativiya acalattā suppasannattā ca. Tasmā imassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ idameva samādhijanti vuttaṃ. Pītisukhanti idaṃ vuttanayameva.

Samādhijaṃ (sinh bởi định) có nghĩa là sinh ra từ định của sơ thiền hoặc từ định tương ưng. Ở đây, mặc dù (hỷ và lạc) của sơ thiền cũng sinh từ định tương ưng, nhưng chính định này (của nhị thiền) mới xứng đáng được gọi là ‘định’, vì nó vô cùng bất động và hoàn toàn trong lặng do vắng bóng sự khuấy động của tầm và tứ. Do đó, để tán thán định này, chỉ ở đây mới được nói là samādhijaṃ. Còn pītisukhaṃ (hỷ lạc) thì theo phương pháp đã được nói.

Dutiyanti gaṇanānupubbatā dutiyaṃ. Idaṃ dutiyaṃ samāpajjatītipi dutiyaṃ. Tasmiṃ samaye phasso hotītiādīsu jhānapañcake vitakkavicārapadāni maggapañcake ca sammāsaṅkappapadaṃ parihīnaṃ. Tesaṃ vasena savibhattikāvibhattikapadavinicchayo veditabbo. Koṭṭhāsavārepi tivaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, caturaṅgiko maggo hotīti āgataṃ. Sesaṃ paṭhamajjhānasadisamevāti.

Dutiyaṃ (thứ hai): là thứ hai theo thứ tự đếm. Hoặc, vị ấy nhập thiền thứ hai này, nên gọi là dutiyaṃ. Trong các câu bắt đầu bằng Tasmiṃ samaye phasso hoti (Vào lúc ấy có xúc), ở phần ngũ thiền chi, các từ tầm và tứ bị lược bỏ; và ở phần ngũ đạo chi, từ chánh tư duy bị lược bỏ. Dựa vào những (từ bị lược bỏ) đó, cần phải hiểu sự phân định các từ có biến cách và không có biến cách. Trong phần Phân Tích theo Từng Phần cũng có câu: ‘Thiền có ba chi, Đạo có bốn chi’. Phần còn lại thì tương tự như sơ thiền.

Dutiyaṃ.

(Phần giải về) Thiền Thứ Hai (đã xong).

Tatiyajjhānaṃ

Thiền Thứ Ba

163. Tatiyajjhānaniddese pītiyā ca virāgāti virāgo nāma vuttappakārāya pītiyā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā. Ubhinnaṃ pana antarā ‘ca’-saddo sampiṇḍanattho. So vūpasamaṃ vā sampiṇḍeti vitakkavicāravūpasamaṃ vā. Tattha yadā vūpasamameva sampiṇḍeti tadā pītiyā virāgā ca, kiñca bhiyyo ‘vūpasamā’ cāti evaṃ yojanā veditabbā. Imissā ca yojanāya virāgo jigucchanattho hoti. Tasmā pītiyā jigucchanā ca vūpasamā [Pg.216] cāti ayamattho daṭṭhabbo. Yadā pana vitakkavicārānaṃ vūpasamaṃ sampiṇḍeti tadā pītiyā ca virāgā kiñca bhiyyo ‘vitakkavicārānañca vūpasamā’ti evaṃ yojanā veditabbā. Imissā ca yojanāya virāgo samatikkamanattho hoti, tasmā pītiyā ca samatikkamā vitakkavicārānañca vūpasamāti ayamattho daṭṭhabbo.

163. Trong phần giải về thiền thứ ba, câu pītiyā ca virāgā (và do ly hỷ): Virāga (ly) có nghĩa là sự nhàm chán hoặc sự vượt qua đối với hỷ đã được nói đến theo cách thức đã trình bày. Từ ‘ca’ (và) ở giữa hai từ có ý nghĩa tổng hợp. Nó tổng hợp hoặc là vūpasama (sự lắng dịu) hoặc là vitakkavicāravūpasama (sự lắng dịu của tầm và tứ). Trong đó, khi nó chỉ tổng hợp vūpasama, thì nên hiểu cách kết hợp câu là: pītiyā virāgā ca (do ly hỷ), và hơn nữa, ‘vūpasamā ca’ (và do sự lắng dịu). Với cách kết hợp này, virāga có nghĩa là nhàm chán. Do đó, cần phải thấy ý nghĩa ở đây là: do nhàm chán hỷ và do sự lắng dịu. Còn khi nó tổng hợp vitakkavicārānaṃ vūpasama, thì nên hiểu cách kết hợp câu là: pītiyā ca virāgā (do ly hỷ), và hơn nữa, ‘vitakkavicārānañca vūpasamā’ (và do sự lắng dịu của tầm và tứ). Với cách kết hợp này, virāga có nghĩa là vượt qua. Do đó, cần phải thấy ý nghĩa ở đây là: do vượt qua hỷ và do sự lắng dịu của tầm và tứ.

Kāmañcete vitakkavicārā dutiyajjhāneyeva vūpasantā, imassa pana jhānassa maggaparidīpanatthaṃ vaṇṇabhaṇanatthañcetaṃ vuttaṃ. Vitakkavicārānañca vūpasamāti hi vutte idaṃ paññāyati – nūna vitakkavicāravūpasamo maggo imassa jhānassāti? Yathā ca tatiye ariyamagge appahīnānampi sakkāyadiṭṭhādīnaṃ ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānā’’ti (ma. ni. 2.132) evaṃ pahānaṃ vuccamānaṃ vaṇṇabhaṇanaṃ hoti, tadadhigamāya ussukkānaṃ ussāhajanakaṃ, evameva idha avūpasantānampi vitakkavicārānaṃ vūpasamo vuccamāno vaṇṇabhaṇanaṃ hoti. Tenāyamattho vutto – ‘pītiyā ca samatikkamā vitakkavicārānañca vūpasamā’ti.

Mặc dù các tầm và tứ này đã được an tịnh ngay trong thiền thứ hai, nhưng điều này được nói đến nhằm mục đích chỉ rõ con đường và tán dương tầng thiền này. Bởi vì khi nói ‘do sự an tịnh của tầm và tứ,’ điều này được hiểu rằng: ‘Chắc chắn sự an tịnh của tầm và tứ là con đường của tầng thiền này.’ Và cũng giống như trong Thánh đạo thứ ba, việc nói đến sự đoạn trừ ‘năm hạ phần kiết sử,’ mặc dù thân kiến, v.v., đã được đoạn trừ (ở đạo trước), trở thành lời tán dương, khích lệ sự nỗ lực cho những ai đang cố gắng chứng đắc. Cũng vậy, ở đây, việc nói đến sự an tịnh của tầm và tứ, mặc dù chúng đã được an tịnh (ở thiền trước), cũng trở thành lời tán dương. Do đó, ý nghĩa này đã được nói đến: ‘do vượt qua hỷ và do an tịnh tầm và tứ.’

Upekkhako ca viharatīti – ettha upapattito ikkhatīti upekkhā. Samaṃ passati, apakkhapatitā hutvā passatīti attho. Tāya visadāya vipulāya thāmagatāya samannāgatattā tatiyajjhānasamaṅgī upekkhakoti vuccati.

Và vị ấy an trú với tâm xả (upekkhako ca viharati): Ở đây, xả (upekkhā) là thấy một cách thích hợp (upapattito ikkhati). Nghĩa là thấy một cách bình đẳng, thấy mà không thiên vị. Do sở hữu tâm xả trong sáng, rộng lớn, và mạnh mẽ ấy, người thành tựu thiền thứ ba được gọi là người có tâm xả (upekkhako).

Upekkhā pana dasavidhā hoti – chaḷaṅgupekkhā brahmavihārupekkhā bojjhaṅgupekkhā vīriyupekkhā saṅkhārupekkhā vedanupekkhā vipassanupekkhā tatramajjhattupekkhā jhānupekkhā pārisuddhupekkhāti.

Lại nữa, tâm xả có mười loại: xả sáu căn (chaḷaṅgupekkhā), xả phạm trú (brahmavihārupekkhā), xả giác chi (bojjhaṅgupekkhā), xả tinh tấn (vīriyupekkhā), xả đối với các hành (saṅkhārupekkhā), xả thọ (vedanupekkhā), xả minh sát (vipassanupekkhā), xả trung lập (tatramajjhattupekkhā), xả trong thiền (jhānupekkhā), và xả thanh tịnh (pārisuddhupekkhā).

Tattha yā ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti, na dummano, upekkhako ca viharati sato sampajāno’’ti (a. ni. 5.1; mahāni. 90; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 18; paṭi. ma. 3.17) evamāgatā khīṇāsavassa chasu dvāresu iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanākārabhūtā upekkhā, ayaṃ ‘chaḷaṅgupekkhā’ nāma.

Trong số đó, tâm xả nào được nói đến như sau: ‘Này các Tỳ khưu, ở đây, vị Tỳ khưu sau khi thấy sắc bằng mắt, không hoan hỷ, cũng không ưu phiền, mà an trú với tâm xả, chánh niệm, tỉnh giác,’ là tâm xả của bậc lậu tận, có trạng thái không từ bỏ bản chất thanh tịnh tự nhiên khi sáu đối tượng khả ý và bất khả ý xuất hiện ở sáu căn môn, tâm xả ấy được gọi là ‘xả sáu căn’ (chaḷaṅgupekkhā).

Yā [Pg.217] pana ‘‘upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’ti (dī. ni. 1.556; ma. ni. 1.77) evamāgatā sattesu majjhattākārabhūtā upekkhā, ayaṃ ‘brahmavihārupekkhā’ nāma.

Lại nữa, tâm xả nào được nói đến như sau: ‘Vị ấy an trú, biến mãn một phương với tâm câu hữu với xả,’ là tâm xả có trạng thái trung lập đối với chúng sanh, tâm xả ấy được gọi là ‘xả phạm trú’ (brahmavihārupekkhā).

Yā ‘‘upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissita’’nti (ma. ni. 1.27; 3.247) evamāgatā sahajātadhammānaṃ majjhattākārabhūtā upekkhā, ayaṃ ‘bojjhaṅgupekkhā’ nāma.

Tâm xả nào được nói đến như sau: ‘Vị ấy tu tập xả giác chi, y vào viễn ly,’ là tâm xả có trạng thái trung lập đối với các pháp đồng sanh, tâm xả ấy được gọi là ‘xả giác chi’ (bojjhaṅgupekkhā).

Yā pana ‘‘kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasi karotī’’ti (a. ni. 3.103) evamāgatā anaccāraddhanātisithilavīriyasaṅkhātā upekkhā, ayaṃ ‘vīriyupekkhā’ nāma.

Lại nữa, tâm xả nào được nói đến như sau: ‘Vị ấy thỉnh thoảng tác ý đến tướng của xả,’ là tâm xả được gọi là tinh tấn không quá căng cũng không quá chùng, tâm xả ấy được gọi là ‘xả tinh tấn’ (vīriyupekkhā).

Yā ‘‘kati saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti, kati saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjanti? Aṭṭha saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti, dasa saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjantī’’ti (paṭi. ma. 1.57) evamāgatā nīvaraṇādipaṭisaṅkhāsantiṭṭhanāgahaṇe majjhattabhūtā upekkhā, ayaṃ ‘saṅkhārupekkhā’ nāma.

Tâm xả nào được nói đến như sau: ‘Có bao nhiêu loại xả đối với các hành sanh khởi do năng lực của chỉ? Có bao nhiêu loại xả đối với các hành sanh khởi do năng lực của quán? Có tám loại xả đối với các hành sanh khởi do năng lực của chỉ, có mười loại xả đối với các hành sanh khởi do năng lực của quán,’ là tâm xả có trạng thái trung lập trong việc quán xét, an lập, và nắm bắt (bản chất) của các triền cái, v.v., tâm xả ấy được gọi là ‘xả đối với các hành’ (saṅkhārupekkhā).

Yā pana ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagata’’nti (dha. sa. 150) evamāgatā adukkhamasukhasaṅkhātā upekkhā ayaṃ ‘vedanupekkhā’ nāma.

Lại nữa, tâm xả nào được nói đến như sau: ‘Khi nào tâm thiện dục giới sanh khởi, câu hữu với xả,’ là tâm xả được gọi là (thọ) không khổ không lạc, tâm xả ấy được gọi là ‘xả thọ’ (vedanupekkhā).

Yā ‘‘yadatthi, yaṃ bhūtaṃ, taṃ pajahati, upekkhaṃ paṭilabhatī’’ti (ma. ni. 3.71; a. ni. 7.55) evamāgatā vicinane majjhattabhūtā upekkhā, ayaṃ ‘vipassanupekkhā’ nāma.

Tâm xả nào được nói đến như sau: ‘Cái gì hiện hữu, cái gì đã sanh, vị ấy từ bỏ cái đó, đạt được tâm xả,’ là tâm xả có trạng thái trung lập trong khi thẩm xét, tâm xả ấy được gọi là ‘xả minh sát’ (vipassanupekkhā).

Yā pana chandādīsu yevāpanakesu āgatā sahajātānaṃ samavāhitabhūtā upekkhā ayaṃ, ‘tatramajjhattupekkhā’ nāma.

Lại nữa, tâm xả nào được đề cập đến trong số các pháp biệt cảnh như dục, v.v., là tâm xả có trạng thái quân bình đối với các pháp đồng sanh, tâm xả ấy được gọi là ‘xả trung lập’ (tatramajjhattupekkhā).

Yā ‘‘upekkhako ca viharatī’’ti (dha. sa. 163; dī. ni. 1.230) evamāgatā aggasukhepi tasmiṃ apakkhapātajananī upekkhā, ayaṃ ‘jhānupekkhā’ nāma.

Tâm xả nào được nói đến như sau: ‘Và vị ấy an trú với tâm xả,’ là tâm xả không sanh khởi sự thiên vị ngay cả đối với lạc thọ cao tột ấy (của thiền thứ ba), tâm xả ấy được gọi là ‘xả trong thiền’ (jhānupekkhā).

Yā ‘‘upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhāna’’nti evamāgatā sabbapaccanīkaparisuddhā paccanīkavūpasamanepi abyāpārabhūtā upekkhā, ayaṃ ‘pārisuddhupekkhā’ nāma.

Tâm xả nào được nói đến như sau: ‘Thiền thứ tư, có niệm thanh tịnh nhờ xả,’ là tâm xả đã thanh tịnh khỏi mọi pháp đối nghịch, có trạng thái không còn nỗ lực ngay cả trong việc an tịnh các pháp đối nghịch, tâm xả ấy được gọi là ‘xả thanh tịnh’ (pārisuddhupekkhā).

Tattha chaḷaṅgupekkhā ca brahmavihārupekkhā ca bojjhaṅgupekkhā ca tatramajjhattupekkhā ca jhānupekkhā ca pārisuddhupekkhā ca atthato ekā tatramajjhattupekkhāva hoti. Tena tena avatthābhedena panassā ayaṃ bhedo[Pg.218]. Ekassāpi sato sattassa kumārayuvathera senāpatirājādivasena bhedo viya. Tasmā tāsu yattha chaḷaṅgupekkhā na tattha bojjhaṅgupekkhādayo, yattha vā pana bojjhaṅgupekkhā na tattha chaḷaṅgupekkhādayo hontīti veditabbā.

Trong số đó, xả sáu căn, xả phạm trú, xả giác chi, xả trung lập, xả trong thiền, và xả thanh tịnh, về mặt ý nghĩa, chỉ là một, chính là xả trung lập (tatramajjhattupekkhā). Nhưng do sự khác biệt của từng trạng thái mà có sự phân biệt này, cũng giống như một chúng sanh duy nhất có thể được phân biệt qua các giai đoạn như thiếu niên, thanh niên, trưởng lão, hoặc qua các vai trò như tướng quân, vua chúa. Do đó, cần phải hiểu rằng trong các loại xả ấy, nơi nào có xả sáu căn thì nơi đó không có xả giác chi, v.v.; hoặc nơi nào có xả giác chi thì nơi đó không có xả sáu căn, v.v.

Yathā cetāsaṃ atthato ekībhāvo, evaṃ saṅkhārupekkhāvipassanupekkhānampi. Paññā eva hi esā kiccavasena dvidhā bhinnā. Yathā hi purisassa sāyaṃ gehaṃ paviṭṭhaṃ sappaṃ ajapadadaṇḍaṃ gahetvā pariyesamānassa taṃ thusakoṭṭhake nipannaṃ disvā ‘sappo nu kho no’ti avalokentassa sovatthikattayaṃ disvā nibbematikassa ‘sappo, na sappo’ti vicinane majjhattatā hoti; evameva yā āraddhavipassakassa vipassanāñāṇena lakkhaṇattaye diṭṭhe saṅkhārānaṃ aniccabhāvādivicinane majjhattatā uppajjati, ayaṃ ‘vipassanupekkhā’. Yathā pana tassa purisassa ajapadadaṇḍakena gāḷhaṃ sappaṃ gahetvā ‘kintāhaṃ imaṃ sappaṃ aviheṭhento attānañca iminā aḍaṃsāpento muñceyya’nti muñcanākārameva pariyesato gahaṇe majjhattatā hoti; evameva yā lakkhaṇattayassa diṭṭhattā, āditte viya tayo bhave passato, saṅkhāraggahaṇe majjhattatā, ayaṃ ‘saṅkhārupekkhā’. Iti vipassanupekkhāya siddhāya saṅkhārupekkhāpi siddhāva hoti. Iminā panesā vicinanaggahaṇesu majjhattasaṅkhātena kiccena dvidhā bhinnāti. Viriyupekkhā pana vedanupekkhā ca aññamaññañca avasesāhi ca atthato bhinnāyevāti.

Ví như các pháp xả này là một về phương diện ý nghĩa, cũng vậy, xả đối với các hành (saṅkhārupekkhā) và xả trong minh sát (vipassanupekkhā) cũng là một. Thật vậy, đây chính là trí tuệ, được phân chia làm hai theo phận sự. Ví như một người đàn ông vào buổi chiều, cầm cây gậy chân dê đi tìm con rắn đã vào nhà, khi thấy nó nằm trong đống trấu, trong lúc nhìn xem ‘có phải là rắn hay không?’ rồi thấy được ba ngấn cổ (của rắn hổ mang), trở nên không còn nghi ngờ, có sự trung lập trong việc thẩm xét ‘là rắn, không phải rắn;’ cũng vậy, đối với hành giả đã nỗ lực tu tập minh sát, khi đã thấy được tam tướng bằng trí tuệ minh sát, sự trung lập nào sanh khởi trong việc thẩm xét về tính vô thường v.v... của các hành, đây được gọi là ‘xả trong minh sát’ (vipassanupekkhā). Lại nữa, ví như người đàn ông ấy dùng cây gậy chân dê giữ chặt con rắn, trong khi tìm cách để thả ra, tự nghĩ rằng: ‘Làm thế nào ta có thể thả con rắn này mà không làm hại nó và cũng không để nó cắn mình?’ có sự trung lập trong việc nắm giữ; cũng vậy, do đã thấy được tam tướng, đối với vị hành giả thấy ba cõi như đang bốc cháy, sự trung lập nào có trong việc nắm bắt các hành, đây được gọi là ‘xả đối với các hành’ (saṅkhārupekkhā). Như vậy, khi xả trong minh sát đã thành tựu thì xả đối với các hành cũng đã thành tựu. Tuy nhiên, pháp xả này được phân chia làm hai bởi phận sự này, được gọi là sự trung lập trong việc thẩm xét và nắm bắt. Còn cần-xả (viriyupekkhā) và thọ-xả (vedanupekkhā) thì khác nhau về ý nghĩa đối với nhau và đối với các pháp xả còn lại.

Imāsu dasasu upekkhāsu ‘jhānupekkhā’ idha adhippetā. Sā majjhattalakkhaṇā anābhogarasā abyāpārapaccupaṭṭhānā pītivirāgapadaṭṭhānāti. Etthāha – nanu cāyaṃ atthato tatramajjhattupekkhāva hoti? Sā ca paṭhamadutiyajjhānesupi atthi, tasmā tatrāpi ‘upekkhako ca viharatī’ti evamayaṃ vattabbā siyā. Sā kasmā na vuttāti? Aparibyattakiccato. Aparibyattañhi tassā tattha kiccaṃ, vitakkādīhi abhibhūtattā. Idha panāyaṃ vitakkavicārapītīhi anabhibhūtattā ukkhittasirā viya hutvā paribyattakiccā jātā, tasmā vuttāti.

Trong mười loại xả này, ‘thiền-xả’ (jhānupekkhā) được đề cập ở đây. Pháp xả ấy có trạng thái trung lập, có phận sự không bận tâm, có sự biểu hiện là không nỗ lực, có nhân gần là sự ly tham đối với hỷ. Ở đây có người nói: – Chẳng phải pháp xả này về ý nghĩa chính là xả trung bình (tatramajjhattupekkhā) hay sao? Và pháp xả ấy cũng có trong sơ thiền và nhị thiền, do đó ở các tầng thiền ấy cũng nên được nói rằng: ‘vị ấy trú với tâm xả.’ Tại sao điều đó không được nói đến? – Do phận sự không được biểu hiện rõ. Thật vậy, phận sự của pháp xả ấy ở đó không biểu hiện rõ, vì bị tầm v.v... lấn át. Nhưng ở đây (trong đệ tam thiền), do không bị tầm, tứ, và hỷ lấn át, pháp xả này trở nên giống như người ngẩng cao đầu, có phận sự được biểu hiện rõ, do đó nó được nói đến.

Niṭṭhitā upekkhako ca viharatīti etassa

Phần giải thích về câu ‘vị ấy trú với tâm xả’ đã kết thúc.

Sabbaso atthavaṇṇanā.

Toàn bộ phần giải thích ý nghĩa.

Idāni [Pg.219] sato ca sampajānoti ettha saratīti sato. Sampajānātīti sampajāno. Iti puggalena sati ca sampajaññañca vuttaṃ. Tattha saraṇalakkhaṇā sati, asammussanarasā, ārakkhapaccupaṭṭhānā. Asammohalakkhaṇaṃ sampajaññaṃ, tīraṇarasaṃ, pavicayapaccupaṭṭhānaṃ.

Bây giờ, trong câu ‘chánh niệm và tỉnh giác,’ ‘chánh niệm’ (sato) là vì vị ấy ghi nhớ. ‘Tỉnh giác’ (sampajāno) là vì vị ấy biết rõ. Như vậy, chánh niệm và tỉnh giác được nói đến thông qua người (hành giả). Trong đó, chánh niệm có trạng thái là ghi nhớ, có phận sự là không quên lãng, có sự biểu hiện là canh giữ. Tỉnh giác có trạng thái là không si mê, có phận sự là thẩm xét, có sự biểu hiện là quán sát.

Tattha kiñcāpi idaṃ satisampajaññaṃ purimajjhānesupi atthi – muṭṭhassatissa hi asampajānassa upacāramattampi na sampajjati, pageva appanā – oḷārikattā pana tesaṃ jhānānaṃ, bhūmiyaṃ viya purisassa, cittassa gati sukhā hoti, abyattaṃ tattha satisampajaññakiccaṃ. Oḷārikaṅgappahānena pana sukhumattā imassa jhānassa, purisassa khuradhārāyaṃ viya, satisampajaññakiccapariggahitā eva cittassa gati icchitabbāti idheva vuttaṃ. Kiñca bhiyyo? Yathā dhenupago vaccho dhenuto apanīto arakkhiyamāno punadeva dhenuṃ upagacchati, evamidaṃ tatiyajjhānasukhaṃ pītito apanītampi satisampajaññārakkhena arakkhiyamānaṃ punadeva pītiṃ upagaccheyya, pītisampayuttameva siyā. Sukhe vāpi sattā sārajjanti, idañca atimadhuraṃ sukhaṃ, tato paraṃ sukhābhāvā. Satisampajaññānubhāvena panettha sukhe asārajjanā hoti, no aññathāti imampi atthavisesaṃ dassetuṃ idamidheva vuttanti veditabbaṃ.

Trong đó, mặc dù chánh niệm và tỉnh giác này cũng có trong các tầng thiền trước – vì rằng đối với người thất niệm, không tỉnh giác thì ngay cả cận định cũng không thành tựu, huống nữa là an chỉ định – nhưng do các tầng thiền ấy thô thiển, sự vận hành của tâm được dễ dàng, giống như người đi trên mặt đất, nên phận sự của chánh niệm và tỉnh giác ở đó không biểu hiện rõ. Tuy nhiên, do tầng thiền này vi tế vì đã từ bỏ các chi thiền thô thiển, sự vận hành của tâm chỉ nên được mong muốn khi được nắm giữ bởi phận sự của chánh niệm và tỉnh giác, giống như người đi trên lưỡi dao cạo; do đó, điều này chỉ được nói đến ở đây. Hơn nữa, tại sao? Ví như con bê con theo bò mẹ, khi bị tách khỏi bò mẹ, nếu không được canh giữ, nó sẽ lại tìm về với bò mẹ; cũng vậy, lạc của đệ tam thiền này, dù đã được tách khỏi hỷ, nếu không được canh giữ bởi sự bảo vệ của chánh niệm và tỉnh giác, nó sẽ lại tìm về với hỷ, sẽ trở nên tương ưng với hỷ. Chúng sanh thường đắm trước trong lạc, và đây là một cái lạc vô cùng ngọt ngào, vì không có cái lạc nào vượt hơn thế nữa. Nhờ năng lực của chánh niệm và tỉnh giác mà ở đây có sự không đắm trước trong lạc, chứ không phải cách nào khác. Để chỉ ra ý nghĩa đặc biệt này, cần phải hiểu rằng điều này được nói đến chính tại đây.

Idāni sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti ettha kiñcāpi tatiyajjhānasamaṅgino sukhapaṭisaṃvedanābhogo natthi, evaṃ santepi yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ, yaṃ vā taṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ, taṃsamuṭṭhānenassa yasmā atipaṇītena rūpena rūpakāyo phuṭo, yassa phuṭattā jhānā vuṭṭhitopi sukhaṃ paṭisaṃvedeyya, tasmā etamatthaṃ dassento ‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedetī’ti āha.

Bây giờ, trong câu ‘và cảm thọ lạc bằng thân,’ mặc dù người đã chứng đệ tam thiền không có sự bận tâm đến việc cảm thọ lạc, tuy vậy, vì có lạc tương ưng với danh thân của vị ấy, và do cái lạc tương ưng với danh thân ấy, sắc thân của vị ấy được thấm nhuần bởi sắc pháp vô cùng vi tế sanh từ đó, do sự thấm nhuần ấy mà ngay cả khi đã xuất thiền, vị ấy vẫn cảm thọ được lạc. Do đó, để chỉ ra ý nghĩa này, Đức Phật đã nói: ‘và cảm thọ lạc bằng thân.’

Idāni yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti ettha yaṃjhānahetu yaṃjhānakāraṇā taṃ tatiyajjhānasamaṅgīpuggalaṃ buddhādayo ariyā ‘‘ācikkhanti desenti paññāpenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti pakāse’’nti pasaṃsantīti adhippāyo – kinti? ‘Upekkhako satimā sukhavihārī’ti – taṃ tatiyajjhānaṃ upasampajja viharatīti evamettha yojanā veditabbā.

Bây giờ, trong câu ‘điều mà các bậc Thánh nhân gọi là: người có tâm xả, chánh niệm, trú trong lạc,’ ý nghĩa là: do nhân là tầng thiền nào, do duyên là tầng thiền nào, mà các bậc Thánh nhân như chư Phật v.v... tán thán người đã chứng đệ tam thiền ấy rằng: ‘họ tuyên bố, giảng dạy, cho biết, thiết lập, khai mở, phân tích, làm cho rõ ràng, soi sáng.’ Tán thán như thế nào? Là: ‘người có tâm xả, chánh niệm, trú trong lạc.’ Cần phải hiểu sự kết nối ở đây như sau: ‘vị ấy trú trong khi đã chứng và đạt đến tầng thiền thứ ba ấy.’

Kasmā [Pg.220] pana taṃ te evaṃ pasaṃsantīti? Pasaṃsārahato. Ayañhi yasmā atimadhurasukhe sukhapāramippattepi tatiyajjhāne upekkhako, na tattha sukhābhisaṅgena ākaḍḍhīyati, ‘yathā ca pīti na uppajjati’ evaṃ upaṭṭhitasatitāya satimā, yasmā ca ariyakantaṃ ariyajanasevitameva asaṃkiliṭṭhaṃ sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedeti tasmā pasaṃsāraho; iti pasaṃsārahato naṃ ariyā te evaṃ pasaṃsāhetubhūte guṇe pakāsentā ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti evaṃ pasaṃsantīti veditabbaṃ.

Nhưng tại sao các vị ấy lại tán thán người đó như vậy? – Vì người ấy xứng đáng được tán thán. Thật vậy, vì rằng ngay trong đệ tam thiền, là cái lạc vô cùng ngọt ngào và đã đạt đến tột đỉnh của lạc, vị ấy vẫn giữ tâm xả, không bị lôi cuốn bởi sự quyến luyến đối với lạc ấy; vị ấy có chánh niệm do niệm được thiết lập để ‘hỷ không sanh khởi;’ và vì vị ấy cảm thọ bằng danh thân một cái lạc mà các bậc Thánh ưa thích, được các bậc Thánh thực hành, và không bị ô nhiễm, do đó vị ấy xứng đáng được tán thán. Như vậy, cần phải hiểu rằng: vì vị ấy xứng đáng được tán thán, nên các bậc Thánh nhân, trong khi tuyên bố những phẩm chất là lý do cho sự tán thán ấy, đã tán thán vị ấy như sau: ‘người có tâm xả, chánh niệm, trú trong lạc.’

Tatiyanti gaṇanānupubbatā tatiyaṃ. Idaṃ tatiyaṃ samāpajjatītipi tatiyaṃ. Tasmiṃ samaye phasso hotītiādīsu jhānapañcake pītipadampi parihīnaṃ. Tassāpi vasena savibhattikāvibhattikapadavinicchayo veditabbo. Koṭṭhāsavārepi duvaṅgikaṃ jhānaṃ hotīti āgataṃ. Sesaṃ dutiyajjhānasadisamevāti.

Tatiyaṃ: là thứ ba theo thứ tự đếm. Cũng là thứ ba (tatiyaṃ) vì vị ấy chứng đạt tầng thiền thứ ba này. Trong các câu bắt đầu bằng ‘vào lúc ấy, có xúc...’, trong nhóm năm chi thiền, thuật ngữ hỷ (pītipada) cũng bị giảm lược. Cũng cần phải hiểu sự phân định các thuật ngữ có biến cách và không có biến cách theo năng lực của thuật ngữ ấy. Trong phần phân tích các pháp (koṭṭhāsavāra) cũng đã được nói đến là ‘thiền có hai chi’. Phần còn lại tương tự như thiền thứ hai.

Tatiyaṃ.

Thiền Thứ Ba.

Catutthajjhānaṃ

Thiền Thứ Tư

165. Catutthajjhānaniddese sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānāti kāyikasukhassa ca kāyikadukkhassa ca pahānā. Pubbevāti tañca kho pubbeva na catutthajjhānakkhaṇe. Somanassadomanassānaṃ atthaṅgamāti cetasikasukhassa ca cetasikadukkhassa cāti imesampi dvinnaṃ pubbeva atthaṅgamā; pahānā icceva vuttaṃ hoti. Kadā pana nesaṃ pahānaṃ hoti? Catunnaṃ jhānānaṃ upacārakkhaṇe. Somanassañhi catutthajjhānassa upacārakkhaṇeyeva pahīyati. Dukkhadomanassasukhāni paṭhamadutiyatatiyajjhānānaṃ upacārakkhaṇesu. Evametesaṃ pahānakkamena avuttānaṃ indriyavibhaṅge pana indriyānaṃ uddesakkameneva idhāpi vuttānaṃ sukhadukkhasomanassadomanassānaṃ pahānaṃ veditabbaṃ.

165. Trong phần giải về thiền thứ tư, câu ‘do đoạn trừ lạc và khổ’ có nghĩa là do đoạn trừ lạc thuộc thân và khổ thuộc thân. ‘Từ trước’ có nghĩa là sự đoạn trừ ấy đã xảy ra từ trước, không phải trong sát-na của thiền thứ tư. ‘Do hỷ và ưu biến mất’ có nghĩa là sự biến mất của hai pháp này, tức là lạc thuộc tâm và khổ thuộc tâm, cũng đã xảy ra từ trước; điều này có nghĩa là ‘do đoạn trừ’. Vậy khi nào sự đoạn trừ của chúng xảy ra? Trong sát-na cận định của bốn tầng thiền. Quả vậy, hỷ được đoạn trừ ngay trong sát-na cận định của thiền thứ tư. Khổ, ưu, và lạc (được đoạn trừ) trong các sát-na cận định của thiền thứ nhất, thứ hai, và thứ ba (tương ứng). Như vậy, cần phải hiểu sự đoạn trừ của lạc, khổ, hỷ, và ưu, vốn được nói đến ở đây theo thứ tự đề mục của các quyền trong Phân Tích về Quyền, chứ không phải theo thứ tự đoạn trừ của chúng.

Yadi panetāni tassa tassa jhānassa upacārakkhaṇeyeva pahīyanti, atha kasmā ‘‘kattha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva [Pg.221] kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati. Kattha cuppannaṃ domanassindriyaṃ… sukhindriyaṃ… somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati? Idha, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Etthuppannaṃ somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti (saṃ. ni. 5.510) evaṃ jhānesveva nirodho vuttoti? Atisayanirodhattā. Atisayanirodho hi tesaṃ paṭhamajjhānādīsu, na nirodhoyeva. Nirodhoyeva pana upacārakkhaṇe, nātisayanirodho. Tathā hi nānāvajjane paṭhamajjhānupacāre niruddhassāpi dukkhindriyassa ḍaṃsamakasādisamphassena vā, visamāsanupatāpena vā siyā uppatti, natveva antoappanāyaṃ. Upacāre vā niruddhampetaṃ na suṭṭhu niruddhaṃ hoti, paṭipakkhena avihatattā. Antoappanāyaṃ pana pītipharaṇena sabbo kāyo sukhokkanto hoti. Sukhokkantakāyassa ca suṭṭhu niruddhaṃ hoti dukkhindriyaṃ, paṭipakkhena vihatattā. Nānāvajjaneyeva ca dutiyajjhānupacāre pahīnassa domanassindriyassa yasmā etaṃ vitakkavicārapaccayepi kāyakilamathe cittupaghāte ca sati uppajjati, vitakkavicārābhāve neva uppajjati; yattha pana uppajjati tattha vitakkavicārabhāve; appahīnā eva ca dutiyajjhānupacāre vitakkavicārāti tatthassa siyā uppatti, natveva dutiyajjhāne, pahīnapaccayattā. Tathā tatiyajjhānupacāre pahīnassāpi sukhindriyassa pītisamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭakāyassa siyā uppatti, natveva tatiyajjhāne. Tatiyajjhāne hi sukhassa paccayabhūtā pīti sabbaso niruddhāti. Tathā catutthajjhānupacāre pahīnassāpi somanassindriyassa āsannattā, appanāppattāya upekkhāya abhāvena sammā anatikkantattā ca, siyā uppatti, natveva catutthajjhāne. Tasmā eva ca ‘etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’ti tattha tattha aparisesaggahaṇaṃ katanti.

Nếu những thọ này được đoạn trừ ngay trong sát-na cận định của mỗi tầng thiền, vậy tại sao trong kinh (Tương Ưng Bộ 5.510) lại nói rằng sự diệt của chúng xảy ra ngay trong các tầng thiền như sau: ‘Này các Tỳ khưu, khổ quyền đã khởi sanh được diệt tận không dư tàn ở đâu? Ở đây, này các Tỳ khưu, Tỳ khưu ly dục... chứng và trú thiền thứ nhất. Khổ quyền đã khởi sanh ở đây được diệt tận không dư tàn. Ưu quyền... lạc quyền... hỷ quyền đã khởi sanh được diệt tận không dư tàn ở đâu? Ở đây, này các Tỳ khưu, Tỳ khưu do đoạn trừ lạc... chứng và trú thiền thứ tư. Hỷ quyền đã khởi sanh ở đây được diệt tận không dư tàn’? (Đáp:) Vì đó là sự diệt trừ vượt trội. Quả vậy, trong thiền thứ nhất v.v., đó là sự diệt trừ vượt trội của chúng, chứ không chỉ đơn thuần là sự diệt. Sự diệt đơn thuần xảy ra trong sát-na cận định, không phải là sự diệt trừ vượt trội. Thật vậy, mặc dù khổ quyền đã được diệt trong cận định của thiền thứ nhất khi có sự hướng tâm đa dạng, nó vẫn có thể khởi sanh do sự xúc chạm của muỗi, ruồi, v.v., hoặc do sự khó chịu của tư thế ngồi không thoải mái, nhưng chắc chắn không thể (khởi sanh) bên trong định an chỉ. Hoặc, dù đã được diệt trong cận định, nó vẫn chưa được diệt hoàn toàn vì chưa bị đối trị bởi pháp đối nghịch. Nhưng bên trong định an chỉ, toàn thân được thấm nhuần bởi hỷ, và thân của người ấy tràn ngập lạc. Đối với người có thân tràn ngập lạc, khổ quyền được diệt hoàn toàn vì đã bị đối trị bởi pháp đối nghịch. Tương tự, mặc dù ưu quyền đã được đoạn trừ trong cận định của thiền thứ hai khi có sự hướng tâm đa dạng, nó vẫn có thể khởi sanh vì nó sanh lên khi có sự mệt mỏi của thân và sự tổn hại của tâm, vốn là duyên của tầm và tứ, và trong cận định của thiền thứ hai, tầm và tứ vẫn chưa được đoạn trừ; nhưng nó chắc chắn không thể khởi sanh trong thiền thứ hai, vì các duyên của nó đã được đoạn trừ. Tương tự, mặc dù lạc quyền đã được đoạn trừ trong cận định của thiền thứ ba, nó vẫn có thể khởi sanh đối với người có thân được thấm nhuần bởi sắc tế sanh từ hỷ, nhưng chắc chắn không thể (khởi sanh) trong thiền thứ ba. Vì trong thiền thứ ba, hỷ, vốn là duyên của lạc, đã hoàn toàn được diệt. Tương tự, mặc dù hỷ quyền đã được đoạn trừ trong cận định của thiền thứ tư, nó vẫn có thể khởi sanh do sự gần gũi (với trạng thái tâm), và do chưa được vượt qua một cách đúng đắn vì sự vắng mặt của xả đã đạt đến định an chỉ, nhưng chắc chắn không thể (khởi sanh) trong thiền thứ tư. Chính vì lý do này mà trong mỗi trường hợp, từ ‘không dư tàn’ đã được sử dụng.

Etthāha – ‘athevaṃ tassa tassa jhānassupacāre pahīnāpi etā vedanā idha kasmā samāhaṭā’ti? ‘Sukhaggahaṇatthaṃ’. Yā hi ayaṃ ‘adukkhamasukha’nti ettha adukkhamasukhā vedanā vuttā, sā sukhumā, dubbiññeyyā, na sakkā sukhena gahetuṃ. Tasmā yathā nāma duṭṭhassa yathā tathā vā upasaṅkamitvā gahetuṃ asakkuṇeyyassa goṇassa gahaṇatthaṃ gopo ekasmiṃ vaje sabbā gāvo samāharati, athekekaṃ nīharanto paṭipāṭiyā āgataṃ ‘ayaṃ [Pg.222] so, gaṇhatha na’nti tampi gāhāpayati; evameva bhagavā sukhagahaṇatthaṃ sabbāpi etā samāharīti. Evañhi samāhaṭā etā dassetvā yaṃ neva sukhaṃ na dukkhaṃ, na somanassaṃ na domanassaṃ, ayaṃ adukkhamasukhāvedanāti sakkā hoti esā gāhayituṃ.

Ở đây, có người hỏi: ‘Nếu những thọ này đã được đoạn trừ trong cận định của mỗi tầng thiền, vậy tại sao chúng lại được tập hợp lại ở đây?’ (Đáp:) ‘Để có thể nắm bắt một cách dễ dàng.’ Thật vậy, thọ không khổ không lạc được nói đến ở đây với từ ‘không khổ không lạc’ thì vi tế, khó nhận biết, không thể được nắm bắt một cách dễ dàng. Do đó, cũng như một người chăn bò, để bắt một con bò hung dữ không thể đến gần và bắt một cách tùy tiện, ông ta dồn tất cả bò vào một chuồng, rồi lùa từng con ra. Khi con bò đó xuất hiện theo thứ tự, ông ta ra lệnh: ‘Đây là nó, hãy bắt lấy nó!’ và khiến họ bắt được nó. Cũng vậy, Đức Thế Tôn đã tập hợp tất cả những thọ này lại để (giúp người nghe) dễ dàng nắm bắt. Bởi vì, sau khi đã tập hợp và chỉ ra những thọ này, ngài có thể làm cho người nghe hiểu rằng: ‘Cái gì không phải là lạc, không phải là khổ, không phải là hỷ, không phải là ưu, đó chính là thọ không khổ không lạc.’

Apica adukkhamasukhāya cetovimuttiyā paccayadassanatthañcāpi etā vuttāti veditabbā. Sukhadukkhappahānādayo hi tassā paccayā. Yathāha – ‘‘cattāro kho, āvuso, paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā. Idhāvuso bhikkhu, sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ime kho, āvuso, cattāro paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā’’ti (ma. ni. 1.458). Yathā vā aññattha pahīnāpi sakkāyadiṭṭhiādayo tatiyamaggassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ tattha pahīnāti vuttā, evaṃ vaṇṇabhaṇanatthampetassa jhānassetā idha vuttāti veditabbā. Paccayaghātena vā ettha rāgadosānaṃ atidūrabhāvaṃ dassetumpetā vuttāti veditabbā. Etāsu hi sukhaṃ somanassassa paccayo, somanassaṃ rāgassa; dukkhaṃ domanassassa, domanassaṃ dosassa. Sukhādighātena ca sappaccayā rāgadosā hatāti atidūre hontīti.

Hơn nữa, cũng nên biết rằng những điều này được nói đến nhằm mục đích chỉ rõ các duyên của tâm giải thoát bất khổ bất lạc. Vì sự từ bỏ lạc và khổ v.v... là các duyên của tâm giải thoát ấy. Như đã được nói: “Này chư hiền, có bốn duyên này để chứng nhập tâm giải thoát bất khổ bất lạc. Này chư hiền, ở đây vị tỳ khưu, do từ bỏ lạc... (vân vân)... chứng và trú thiền thứ tư. Này chư hiền, đây là bốn duyên để chứng nhập tâm giải thoát bất khổ bất lạc.” (M. i. 458). Hoặc như ở chỗ khác, thân kiến v.v... dù đã được từ bỏ (trước đó) vẫn được nói là đã được từ bỏ ở đó nhằm mục đích tán thán đạo thứ ba, tương tự như vậy, nên biết rằng những điều này được nói đến ở đây cũng nhằm mục đích tán thán tầng thiền này. Hoặc nên biết rằng những điều này được nói đến ở đây để chỉ ra sự xa lìa tột cùng đối với tham và sân bằng cách đoạn trừ các duyên của chúng. Vì trong số các pháp ấy, lạc là duyên của hỷ, hỷ là duyên của tham; khổ là duyên của ưu, ưu là duyên của sân. Và do đoạn trừ lạc v.v..., tham và sân cùng với các duyên của chúng bị diệt trừ, do đó chúng trở nên vô cùng xa lìa.

Adukkhamasukhanti dukkhābhāvena adukkhaṃ, sukhābhāvena asukhaṃ. Etenettha dukkhasukhappaṭipakkhabhūtaṃ tatiyavedanaṃ dīpeti, na dukkhasukhābhāvamattaṃ. Tatiyavedanā nāma adukkhamasukhā. Upekkhātipi vuccati. Sā iṭṭhāniṭṭhaviparītānubhavanalakkhaṇā, majjhattarasā, avibhūtapaccupaṭṭhānā, sukhanirodhapadaṭṭhānāti veditabbā.

Về (cụm từ) bất khổ bất lạc: không khổ vì không có khổ, không lạc vì không có lạc. Bằng cách này, ở đây (kinh văn) chỉ rõ thọ thứ ba, là pháp đối nghịch với khổ và lạc, chứ không chỉ đơn thuần là sự vắng mặt của khổ và lạc. Thọ thứ ba được gọi là bất khổ bất lạc. Nó cũng được gọi là xả. Nên biết rằng thọ ấy có trạng thái là sự cảm nhận đối tượng không phải khả ý cũng không phải bất khả ý, có phận sự là trung lập, có sự thể hiện là không rõ ràng, và có nhân cần thiết là sự chấm dứt của lạc.

Upekkhāsatipārisuddhinti upekkhāya janitasatipārisuddhiṃ. Imasmiñhi jhāne suparisuddhā sati. Yā ca tassā satiyā pārisuddhi sā upekkhāya katā, na aññena. Tasmā etaṃ upekkhāsatipārisuddhīti vuccati. Vibhaṅgepi vuttaṃ – ‘‘ayaṃ sati imāya upekkhāya visadā hoti parisuddhā pariyodātā, tena vuccati upekkhāsatipārisuddhī’’ti (vibha. 597). Yāya ca upekkhāya ettha sati pārisuddhi hoti sā atthato tatramajjhattatāti veditabbā. Na kevalañcettha tāya satiyeva parisuddhā apica kho sabbepi sampayuttadhammā. Satisīsena pana desanā vuttā.

Về (cụm từ) xả niệm thanh tịnh: (nghĩa là) sự thanh tịnh của niệm được sinh ra bởi xả. Vì trong tầng thiền này, niệm hoàn toàn thanh tịnh. Và sự thanh tịnh của niệm ấy được tạo ra bởi xả, không phải bởi pháp nào khác. Do đó, điều này được gọi là xả niệm thanh tịnh. Trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga) cũng đã nói: “Niệm này trở nên trong sáng, thanh tịnh, thuần khiết nhờ xả này, do đó được gọi là xả niệm thanh tịnh.” (Vibh. 597). Và nên biết rằng, về mặt ý nghĩa, xả mà nhờ đó niệm trở nên thanh tịnh ở đây chính là tâm xả trung bình. Và ở đây, không chỉ có niệm được thanh tịnh bởi xả ấy, mà tất cả các pháp tương ưng cũng (thanh tịnh). Tuy nhiên, bài thuyết giảng được trình bày với niệm làm đầu.

Tattha [Pg.223] kiñcāpi ayaṃ upekkhā heṭṭhāpi tīsu jhānesu vijjati – yathā pana divā sūriyappabhābhibhavā sommabhāvena ca attano upakārakattena vā sabhāgāya rattiyā alābhā divā vijjamānāpi candalekhā aparisuddhā hoti apariyodātā – evamayampi tatramajjhattupekkhācandalekhā vitakkādipaccanīkadhammatejābhibhavā sabhāgāya ca upekkhāvedanārattiyā appaṭilābhā vijjamānāpi paṭhamādijjhānabhedesu aparisuddhā hoti. Tassā ca aparisuddhāya divā aparisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo aparisuddhāva honti. Tasmā tesu ekampi ‘upekkhāsatipārisuddhī’ti na vuttaṃ. Idha pana vitakkādipaccanīkadhammatejābhibhavābhāvā sabhāgāya ca upekkhā vedanārattiyā paṭilābhā ayaṃ tatramajjhattupekkhācandalekhā ativiya parisuddhā. Tassā parisuddhattā parisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo parisuddhā honti pariyodātā. Tasmā idameva upekkhāsatipārisuddhīti vuttanti veditabbaṃ.

Trong đó, mặc dù xả này cũng có mặt trong ba tầng thiền dưới – nhưng cũng giống như vầng trăng khuyết, dù có mặt vào ban ngày, vẫn không thanh tịnh, không trong sáng vì bị ánh sáng mặt trời lấn át và vì không có được ban đêm, là yếu tố tương hợp và hỗ trợ cho tính chất dịu mát của nó – tương tự như vậy, vầng trăng khuyết của tâm xả trung bình này, dù có mặt trong các tầng thiền từ sơ thiền trở đi, vẫn không thanh tịnh vì bị ánh sáng của các pháp đối nghịch như tầm v.v... lấn át và vì không có được ban đêm của xả thọ, là yếu tố tương hợp. Và do tâm xả ấy không thanh tịnh, nên các pháp đồng sinh như niệm v.v... cũng không thanh tịnh, giống như ánh sáng của vầng trăng khuyết không thanh tịnh vào ban ngày. Do đó, không có tầng thiền nào trong số ấy được gọi là ‘xả niệm thanh tịnh’. Tuy nhiên, ở đây (trong thiền thứ tư), do không bị ánh sáng của các pháp đối nghịch như tầm v.v... lấn át, và do có được ban đêm của xả thọ, là yếu tố tương hợp, nên vầng trăng khuyết của tâm xả trung bình này trở nên vô cùng thanh tịnh. Do sự thanh tịnh của nó, các pháp đồng sinh như niệm v.v... cũng trở nên thanh tịnh, trong sáng, giống như ánh sáng của vầng trăng khuyết thanh tịnh. Do đó, nên hiểu rằng chỉ có tầng thiền này mới được gọi là ‘xả niệm thanh tịnh’.

Catutthanti gaṇanānupubbatā catutthaṃ. Idaṃ catutthaṃ samāpajjatītipi catutthaṃ. Phasso hotītiādīsu phassapañcake tāva vedanāti upekkhāvedanā veditabbā. Jhānapañcakaindriyaaṭṭhakesu pana upekkhā hoti upekkhindriyaṃ hotīti (dha. sa. 165) vuttameva. Sesāni tatiye parihīnapadāni idhāpi parihīnāneva. Koṭṭhāsavārepi duvaṅgikaṃ jhānanti upekkhācittekaggatāvaseneva veditabbaṃ. Sesaṃ sabbaṃ tatiyasadisamevāti.

Về (từ) thứ tư: là thứ tư theo thứ tự đếm. Cũng là thứ tư vì vị ấy chứng nhập tầng thiền thứ tư này. Trước hết, trong bộ năm về xúc bắt đầu bằng ‘có xúc’, (từ) ‘thọ’ nên được hiểu là xả thọ. Còn trong bộ năm về thiền và bộ tám về quyền, đã được nói rằng ‘có xả, có xả quyền’ (DhS. 165). Các thuật ngữ còn lại đã bị loại bỏ ở thiền thứ ba thì ở đây cũng bị loại bỏ. Trong phần phân tích các chi phần, (câu) ‘thiền có hai chi’ nên được hiểu theo nghĩa là xả và nhất tâm. Tất cả phần còn lại đều giống như thiền thứ ba.

Catukkanayo niṭṭhito.

Pháp Tứ Thiền đã kết thúc.

Pañcakanayo

Pháp Ngũ Thiền

167. Idāni katame dhammā kusalāti pañcakanayo āraddho. Kasmāti ce, puggalajjhāsayavasena ceva desanāvilāsena ca. Sannisinnadevaparisāya kira ekaccānaṃ devānaṃ vitakko eva oḷārikato upaṭṭhāsi, vicārapītisukhacittekaggatā santato. Tesaṃ sappāyavasena satthā caturaṅgikaṃ avitakkaṃ vicāramattaṃ dutiyajjhānaṃ nāma bhājesi. Ekaccānaṃ [Pg.224] vicāro oḷārikato upaṭṭhāsi, pītisukhacittekaggatā santato. Tesaṃ sappāyavasena tivaṅgikaṃ tatiyajjhānaṃ nāma bhājesi. Ekaccānaṃ pīti oḷārikato upaṭṭhāsi, sukhacittekaggatā santato. Tesaṃ sappāyavasena duvaṅgikaṃ catutthajjhānaṃ nāma bhājesi. Ekaccānaṃ sukhaṃ oḷārikato upaṭṭhāsi, upekkhācittekaggatā santato. Tesaṃ sappāyavasena duvaṅgikaṃ pañcamajjhānaṃ nāma bhājesi. Ayaṃ tāva ‘puggalajjhāsayo’.

167. Bây giờ, pháp ngũ thiền được bắt đầu (với câu hỏi) ‘Những pháp nào là thiện?’. Nếu hỏi tại sao, (câu trả lời là) do căn tánh của chúng sanh và do vẻ đẹp của bài pháp. Tương truyền rằng, trong hội chúng chư thiên đang ngồi, đối với một số vị, chỉ có tầm hiện khởi như là thô thiển, còn tứ, hỷ, lạc, và nhất tâm (hiện khởi) như là vi tế. Vì sự thích hợp với họ, bậc Đạo Sư đã phân chia và giảng dạy tầng thiền thứ hai, không có tầm, chỉ có tứ, với bốn chi. Đối với một số vị khác, tứ hiện khởi như là thô thiển, còn hỷ, lạc, và nhất tâm (hiện khởi) như là vi tế. Vì sự thích hợp với họ, Ngài đã phân chia và giảng dạy tầng thiền thứ ba với ba chi. Đối với một số vị khác, hỷ hiện khởi như là thô thiển, còn lạc và nhất tâm (hiện khởi) như là vi tế. Vì sự thích hợp với họ, Ngài đã phân chia và giảng dạy tầng thiền thứ tư với hai chi. Đối với một số vị khác, lạc hiện khởi như là thô thiển, còn xả và nhất tâm (hiện khởi) như là vi tế. Vì sự thích hợp với họ, Ngài đã phân chia và giảng dạy tầng thiền thứ năm với hai chi. Đây trước hết là ‘căn tánh của chúng sanh’.

Yassā pana dhammadhātuyā suppaṭividdhattā desanāvilāsappatto nāma hoti – sā tathāgatassa suṭṭhu paṭividdhā – tasmā ñāṇamahattatāya desanāvidhānesu kusalo desanāvilāsappatto satthā yaṃ yaṃ aṅgaṃ labbhati tassa tassa vasena yathā yathā icchati tathā tathā desanaṃ niyāmetīti so idha pañcaṅgikaṃ paṭhamajjhānaṃ bhājesi, caturaṅgikaṃ avitakkaṃ vicāramattaṃ dutiyajjhānaṃ, bhājesi tivaṅgikaṃ tatiyajjhānaṃ, bhājesi duvaṅgikaṃ catutthajjhānaṃ, duvaṅgikameva pañcamajjhānaṃ bhājesi. Ayaṃ ‘desanāvilāso’ nāma.

Lại nữa, do đã khéo thâm nhập pháp giới nào mà (vị ấy) được gọi là bậc đạt đến vẻ đẹp của sự thuyết giảng – pháp giới ấy đã được đức Như Lai thâm nhập một cách tốt đẹp – do đó, vì sự vĩ đại của trí tuệ, bậc Đạo Sư thiện xảo trong các phương pháp thuyết giảng, bậc đã đạt đến vẻ đẹp của sự thuyết giảng, tùy theo mỗi chi thiền nào có thể được (loại bỏ), đã sắp đặt bài pháp theo cách Ngài mong muốn. (Vì vậy) ở đây, Ngài đã phân chia sơ thiền có năm chi, đã phân chia nhị thiền không có tầm, chỉ có tứ, có bốn chi, đã phân chia tam thiền có ba chi, đã phân chia tứ thiền có hai chi, đã phân chia ngũ thiền cũng có hai chi. Đây được gọi là ‘vẻ đẹp của sự thuyết giảng’.

Apica ye bhagavatā ‘‘tayome, bhikkhave, samādhī – savitakkasavicāro samādhi, avitakkavicāramatto samādhi, avitakkaavicāro samādhī’’ti (dī. ni. 3.305) suttante tayo samādhī desitā, tesu heṭṭhā savitakkasavicāro samādhi avitakkaavicāro samādhi ca bhājetvā dassito, avitakkavicāramatto na dassito. Taṃ dassetumpi ayaṃ pañcakanayo āraddhoti veditabbo.

Hơn nữa, ba loại định nào đã được đức Thế Tôn thuyết giảng trong kinh (rằng): “Này các Tỳ khưu, có ba loại định này: định có tầm có tứ, định không tầm chỉ có tứ, và định không tầm không tứ,” trong số đó, định có tầm có tứ và định không tầm không tứ đã được phân chia và chỉ ra ở phần trước. (Còn) định không tầm chỉ có tứ thì chưa được chỉ ra. Nên hiểu rằng pháp ngũ thiền này được bắt đầu cũng là để chỉ ra loại định ấy.

Tattha dutiyajjhānaniddese phassādīsu vitakkamattaṃ parihāyati, koṭṭhāsavāre ‘‘caturaṅgikaṃ jhānaṃ hoti caturaṅgiko maggo hotī’’ti ayameva viseso. Sesaṃ sabbaṃ paṭhamajjhānasadisameva. Yāni ca catukkanaye dutiyatatiyacatutthāni tāneva idha tatiyacatutthapañcamāni. Tesaṃ adhigamapaṭipāṭidīpanatthaṃ ayaṃ nayo veditabbo –

Trong đó, ở phần giải về nhị thiền, trong các pháp xúc v.v..., chỉ có tầm là bị giảm trừ; trong phần phân tích các chi phần, chỉ có sự khác biệt này là: “thiền có bốn chi, đạo có bốn chi.” Tất cả phần còn lại đều giống như sơ thiền. Và những thiền nào là nhị thiền, tam thiền, tứ thiền trong pháp tứ thiền, thì chính những thiền ấy ở đây (trong pháp ngũ thiền) là tam thiền, tứ thiền, và ngũ thiền. Nên hiểu rằng pháp này (được trình bày) là để chỉ rõ trình tự chứng đắc các thiền ấy.

Eko kira amaccaputto rājānaṃ upaṭṭhātuṃ janapadato nagaraṃ āgato. So ekadivasameva rājānaṃ disvā pānabyasanena sabbaṃ vibhavajātaṃ nāsesi. Taṃ ekadivasaṃ surāmadamattaṃ niccoḷaṃ katvā jiṇṇakaṭasārakamattena [Pg.225] paṭicchādetvā pānāgārato nīhariṃsu. Tamenaṃ saṅkārakūṭe nipajjitvā niddāyantaṃ eko aṅgavijjāpāṭhako disvā ‘ayaṃ puriso mahājanassa avassayo bhavissati, paṭijaggitabbo eso’ti sanniṭṭhānaṃ katvā mattikāya nhāpetvā thūlasāṭakayugaṃ nivāsāpetvā puna gandhodakena nhāpetvā sukhumena dukūlayugaḷena acchādetvā pāsādaṃ āropetvā subhojanaṃ bhojetvā ‘evaṃ naṃ paricāreyyāthā’ti paricārake paṭipādetvā pakkāmi. Atha naṃ te sayanaṃ āropesuṃ. Pānāgāragamanapaṭibāhanatthañca naṃ cattāro tāva janā catūsu hatthapādesu uppīḷetvā aṭṭhaṃsu. Eko pāde parimajji. Eko tālavaṇṭaṃ gahetvā bīji. Eko vīṇaṃ vādayamāno gāyanto nisīdi.

Tương truyền, có một người con của vị đại thần từ miền quê đến kinh thành để hầu vua. Người ấy chỉ trong một ngày, sau khi yết kiến vua, đã phung phí hết tất cả tài sản vì tật nghiện rượu. Một hôm, khi người ấy đang say mèm, họ lột hết quần áo, chỉ che thân bằng một tấm chiếu rách nát, rồi lôi ra khỏi quán rượu. Khi người ấy đang nằm ngủ trên đống rác, một vị thầy tướng số trông thấy và suy xét rằng: ‘Người này sẽ trở thành chỗ nương tựa cho đại chúng, nên chăm sóc người này.’ Nghĩ vậy rồi, ông cho tắm bằng đất sét, cho mặc một bộ y phục dày, rồi lại cho tắm bằng nước thơm, cho khoác một bộ lụa mịn, đưa lên lầu son, cho ăn thức ăn ngon, rồi giao cho những người hầu cận (với lời dặn): ‘Hãy chăm sóc người này như vậy,’ rồi ra đi. Sau đó, họ đưa người ấy lên giường. Và để ngăn người ấy đi đến quán rượu, bốn người đã đứng giữ, đè bốn tay chân của người ấy. Một người xoa bóp chân. Một người cầm quạt lá cọ để quạt. Một người ngồi vừa đàn vừa hát.

So sayanupagamanena vigatakilamatho thokaṃ niddāyitvā vuṭṭhito hatthapādanippīḷanaṃ asahamāno ‘ko me hatthapāde uppīḷeti? Apagacchathā’ti tajjesi. Te ekavacaneneva apagacchiṃsu. Tato puna thokaṃ niddāyitvā vuṭṭhito pādaparimajjanaṃ asahamāno ‘ko me pāde parimajjati? Apagacchā’ti āha. Sopi ekavacaneneva apagacchi. Puna thokaṃ niddāyitvā vuṭṭhito vātavuṭṭhi viya tālavaṇṭavātaṃ asahanto ‘ko esa? Apagacchatū’ti āha. Sopi ekavacaneneva apagacchi. Puna thokaṃ niddāyitvā vuṭṭhito kaṇṇasūlaṃ viya gītavāditasaddaṃ asahamāno vīṇāvādakaṃ tajjesi. Sopi ekavacaneneva apagacchi. Athevaṃ anukkamena pahīnakilamathuppīḷanaparimajjanavātappahāragītavāditasaddupaddavo sukhaṃ sayitvā vuṭṭhāya rañño santikaṃ agamāsi. Rājāpissa mahantaṃ issariyamadāsi. So mahājanassa avassayo jāto.

Người ấy, do được lên giường nằm nên hết mệt mỏi, ngủ một lát rồi thức dậy, không chịu được việc tay chân bị đè nén, liền quát mắng: ‘Ai đang đè tay chân ta? Đi ra!’ Họ chỉ nghe một lời đã lui ra. Sau đó, ngủ thêm một lát rồi thức dậy, không chịu được việc chân bị xoa bóp, liền nói: ‘Ai đang xoa bóp chân ta? Đi ra!’ Người ấy cũng chỉ nghe một lời đã lui ra. Lại ngủ thêm một lát rồi thức dậy, không chịu được ngọn gió từ quạt lá cọ như một trận gió mưa, liền nói: ‘Ai đó? Hãy đi ra!’ Người ấy cũng chỉ nghe một lời đã lui ra. Lại ngủ thêm một lát rồi thức dậy, không chịu được tiếng đàn hát như cái dùi đâm vào tai, liền quát mắng người chơi đàn. Người ấy cũng chỉ nghe một lời đã lui ra. Như vậy, sau khi lần lượt loại bỏ các phiền nhiễu là sự mệt mỏi, sự đè nén, sự xoa bóp, ngọn gió quạt, và tiếng đàn hát, người ấy ngủ ngon giấc, thức dậy rồi đến yết kiến vua. Nhà vua cũng đã ban cho người ấy quyền cao chức trọng. Người ấy đã trở thành chỗ nương tựa cho đại chúng.

Tattha pānabyasanena pārijuññappatto so amaccaputto viya anekabyasanapārijuññappatto gharāvāsagato kulaputto daṭṭhabbo. Aṅgavijjāpāṭhako puriso viya tathāgato. Tassa purisassa ‘ayaṃ mahājanassa avassayo bhavissati, paṭijagganaṃ arahatī’ti sanniṭṭhānaṃ viya tathāgatassa ‘ayaṃ mahājanassa avassayo bhavissati, pabbajjaṃ arahati kulaputto’ti sanniṭṭhānakaraṇaṃ.

Trong ví dụ ấy, nên hiểu người con trai của vị đại thần bị suy sụp vì tật nghiện rượu cũng giống như người thiện nam tử sống tại gia bị suy sụp vì nhiều tai họa. Nên hiểu đức Như Lai cũng giống như vị thầy tướng số. Sự quyết định của vị thầy ấy rằng: ‘Người này sẽ trở thành chỗ nương tựa cho đại chúng, xứng đáng được chăm sóc,’ cũng giống như sự quyết định của đức Như Lai rằng: ‘Người này sẽ trở thành chỗ nương tựa cho đại chúng, người thiện nam tử này xứng đáng được xuất gia.’

Athassa [Pg.226] amaccaputtassa mattikāmattena nhāpanaṃ viya kulaputtassāpi pabbajjāpaṭilābho. Athassa thūlasāṭakanivāsanaṃ viya imassāpi dasasikkhāpadasaṅkhātasīlavatthanivāsanaṃ. Puna tassa gandhodakanhāpanaṃ viya imassāpi pātimokkhasaṃvarādisīlagandhodakanhāpanaṃ. Puna tassa sukhumadukūlayugaḷacchādanaṃ viya imassāpi yathāvuttasīlavisuddhisampadāsaṅkhātadukūlacchādanaṃ.

Việc người con của vị đại thần được tắm bằng đất sét cũng giống như việc người thiện nam tử được xuất gia. Việc người ấy được mặc y phục dày cũng giống như việc vị này được mặc y phục giới hạnh gọi là mười học giới. Lại nữa, việc người ấy được tắm bằng nước thơm cũng giống như việc vị này được tắm bằng nước thơm giới hạnh là sự thu thúc trong giới bổn Pātimokkha v.v... Lại nữa, việc người ấy được khoác bộ lụa mịn cũng giống như việc vị này được khoác tấm lụa gọi là sự thành tựu giới thanh tịnh như đã nói.

Dukūlacchāditassa panassa pāsādāropanaṃ viya imassāpi sīlavisuddhidukūlacchāditassa samādhibhāvanāpāsādārohanaṃ. Tato tassa subhojanabhuñjanaṃ viya imassāpi samādhiupakārakasatisampajaññādidhammāmataparibhuñjanaṃ.

Lại nữa, việc người ấy, người đã được khoác tấm lụa, được đưa lên lầu son cũng giống như việc vị này, người đã được khoác tấm lụa giới thanh tịnh, được đưa lên lầu son của sự tu tập định. Sau đó, việc người ấy được ăn thức ăn ngon cũng giống như việc vị này được thọ hưởng vị cam lồ của các pháp như chánh niệm, tỉnh giác v.v..., là những pháp hỗ trợ cho định.

Bhuttabhojanassa pana tassa paricārakehi sayanāropanaṃ viya imassāpi vitakkādīhi upacārajjhānāropanaṃ. Puna tassa pānāgāragamanapaṭibāhanatthaṃ hatthapāduppīḷanakapurisacatukkaṃ viya imassāpi kāmasaññābhimukhagamanapaṭibāhanatthaṃ ārammaṇe cittuppīḷanako nekkhammavitakko. Tassa pādaparimajjakapuriso viya imassāpi ārammaṇe cittānumajjanako vicāro. Tassa tālavaṇṭavātadāyako viya imassāpi cetaso sītalabhāvadāyikā pīti.

Lại nữa, ví như người con trai của vị đại thần sau khi đã dùng bữa được những người phục vụ đưa lên giường, cũng vậy, vị này (hành giả) được các tầm v.v... đưa đến cận định thiền. Lại nữa, ví như bốn người đàn ông xoa bóp tay chân để ngăn cản người con trai của vị đại thần ấy đi đến quán rượu, cũng vậy, tầm xuất ly là cái ép tâm trên đối tượng để ngăn cản sự đi đến đối diện với tưởng về dục. Ví như người đàn ông xoa bóp chân cho người ấy, cũng vậy, tứ là cái xoa dịu tâm trên đối tượng. Ví như người mang lại làn gió từ chiếc quạt lá cọ cho người ấy, cũng vậy, hỷ là cái mang lại trạng thái mát mẻ cho tâm.

Tassa sotānuggahakaro gandhabbapuriso viya imassāpi cittānuggāhakaṃ somanassaṃ. Tassa sayanupagamanena vigatakilamathassa thokaṃ niddupagamanaṃ viya imassāpi upacārajjhānasannissayena vigatanīvaraṇakilamathassa paṭhamajjhānupagamanaṃ.

Ví như người nhạc sĩ làm vui tai cho người ấy, cũng vậy, thọ hỷ là cái hỗ trợ cho tâm của vị này. Ví như người ấy, do đã đi đến giường nằm, đã hết mệt mỏi, đi vào một giấc ngủ ngắn, cũng vậy, vị này, do nương tựa vào cận định thiền, đã hết sự mệt mỏi của các triền cái, đi đến sự chứng đắc sơ thiền.

Athassa niddāyitvā vuṭṭhitassa hatthapāduppīḷanāsahanena hatthapāduppīḷakānaṃ santajjanaṃ tesañca apagamanena puna thokaṃ niddupagamanaṃ viya imassāpi paṭhamajjhānato vuṭṭhitassa cittuppīḷakavitakkāsahanena vitakkadosadassanaṃ, vitakkappahānā ca puna avitakkavicāramattadutiyajjhānupagamanaṃ.

Kế đó, ví như người ấy sau khi ngủ và thức dậy, do không chịu đựng được sự xoa bóp tay chân, đã hăm dọa những người xoa bóp tay chân, và do sự ra đi của họ, lại đi vào một giấc ngủ ngắn, cũng vậy, vị này sau khi xuất khỏi sơ thiền, do không chịu đựng được tầm là cái ép tâm, đã thấy lỗi của tầm, và do từ bỏ tầm, lại đi đến sự chứng đắc nhị thiền chỉ có tứ không có tầm.

Tato tassa punappunaṃ niddāyitvā vuṭṭhitassa yathāvuttena kamena pādaparimajjanādīnaṃ asahanena paṭipāṭiyā pādaparimajjakādīnaṃ santajjanaṃ, tesaṃ tesañca apagamanena punappunaṃ thokaṃ niddupagamanaṃ viya imassāpi punappunaṃ dutiyādīhi jhānehi vuṭṭhitassa yathāvuttadosānaṃ vicārādīnaṃ asahanena [Pg.227] paṭipāṭiyā vicārādidosadassanaṃ. Tesaṃ tesañca pahānā punappunaṃ avitakkaavicāranippītika pahīnasomanassajjhānupagamanaṃ.

Sau đó, ví như người ấy sau khi ngủ và thức dậy nhiều lần, theo thứ tự đã nói, do không chịu đựng được việc xoa bóp chân v.v..., đã tuần tự hăm dọa những người xoa bóp chân v.v..., và do sự ra đi của từng người từng người ấy, lại nhiều lần đi vào một giấc ngủ ngắn, cũng vậy, vị này sau khi xuất khỏi các thiền nhị thiền v.v... nhiều lần, do không chịu đựng được tứ v.v... có các lỗi đã nói, đã tuần tự thấy lỗi của tứ v.v... Và do sự từ bỏ của từng pháp từng pháp ấy, lại nhiều lần đi đến sự chứng đắc các thiền không tầm, không tứ, không hỷ, và đã từ bỏ thọ hỷ.

Tassa pana sayanā vuṭṭhāya rañño santikaṃ gatassa issariyappatti viya imassāpi pañcamajjhānato vuṭṭhitassa vipassanā maggaṃ upagatassa arahattappatti.

Lại nữa, ví như người ấy sau khi ra khỏi giường, đi đến gần đức vua, đã đạt được quyền thế, cũng vậy, vị này sau khi xuất khỏi ngũ thiền, đi vào con đường minh sát, đã đạt được quả A-la-hán.

Tassa pattissariyassa bahūnaṃ janānaṃ avassayabhāvo viya imassāpi arahattappattassa bahūnaṃ avassayabhāvo veditabbo. Ettāvatā hi esa anuttaraṃ puññakkhettaṃ nāma hotīti.

Ví như người ấy, đã đạt được quyền thế, trở thành nơi nương tựa cho nhiều người, cũng vậy, vị này, đã đạt được quả A-la-hán, cần được biết là nơi nương tựa cho nhiều người. Vì rằng, do chừng ấy, vị này được gọi là ruộng phước vô thượng.

Pañcakanayo niṭṭhito.

Dứt phần phương pháp ngũ thiền.

Ettāvatā catukkapañcakanayadvayabhedo suddhikanavako nāma pakāsito hoti. Atthato panesa pañcakanaye catukkanayassa paviṭṭhattā jhānapañcako evāti veditabbo.

Do chừng ấy, nhóm chín thiền thuần túy, là sự phân chia của hai phương pháp tứ thiền và ngũ thiền, đã được làm cho sáng tỏ. Nhưng về mặt ý nghĩa, vì phương pháp tứ thiền đã được bao gồm trong phương pháp ngũ thiền, nên cần được biết đó chỉ là nhóm năm thiền.

Paṭipadācatukkaṃ

Tứ đề về con đường thực hành

176-180. Idāni yasmā etaṃ jhānaṃ nāma paṭipadākamena sijjhati, tasmā tassa paṭipadābhedaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha dukkhā paṭipadā assāti dukkhapaṭipadaṃ. Dandhā abhiññā assāti dandhābhiññaṃ. Iti dukkhapaṭipadanti vā dandhābhiññanti vā pathavīkasiṇanti vā tīṇipi jhānasseva nāmāni. Dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññantiādīsupi eseva nayo.

176-180. Bây giờ, vì rằng thiền này được thành tựu theo tiến trình của con đường thực hành, do đó, để chỉ ra sự phân chia của con đường thực hành, (đoạn văn) bắt đầu bằng ‘Thế nào là các pháp thiện?’ lại được bắt đầu. Trong đó, ‘con đường thực hành của nó là khó khăn’ nên (gọi là) thực hành khó khăn. ‘Thắng trí của nó là chậm chạp’ nên (gọi là) thắng trí chậm chạp. Như vậy, dù là ‘thực hành khó khăn’, hay ‘thắng trí chậm chạp’, hay ‘biến xứ đất’, cả ba đều là tên gọi của chính thiền ấy. Trong các trường hợp như ‘thực hành khó khăn, thắng trí nhanh chóng’ v.v..., phương pháp cũng tương tự.

Tattha paṭhamasamannāhārato paṭṭhāya yāva tassa tassa jhānassa upacāraṃ uppajjati tāva pavattā jhānabhāvanā ‘paṭipadā’ti vuccati. Upacārato pana paṭṭhāya yāva appanā tāva pavattā paññā ‘abhiññā’ti vuccati. Sā panesā paṭipadā ekaccassa dukkhā hoti. Nīvaraṇādipaccanīkadhammasamudācāragahanatāya kicchā asukhasevanāti attho. Ekaccassa tadabhāvena sukhā. Abhiññāpi ekaccassa dandhā hoti, mandā, asīghappavatti. Ekaccassa khippā amandā sīghappavatti. Tasmā yo ādito kilese vikkhambhento dukkhena sasaṅkhārena sappayogena kilamanto vikkhambheti[Pg.228], tassa dukkhā paṭipadā nāma hoti. Yo pana vikkhambhitakileso appanāparivāsaṃ vasanto cirena aṅgapātubhāvaṃ pāpuṇāti, tassa dandhābhiññā nāma hoti. Yo khippaṃ aṅgapātubhāvaṃ pāpuṇāti tassa khippābhiññā nāma hoti. Yo kilese vikkhambhento sukhena akilamanto vikkhambheti, tassa sukhā paṭipadā nāma hoti.

Trong đó, sự tu tập thiền định diễn ra từ lúc bắt đầu tác ý ban đầu cho đến khi cận định của mỗi thiền tương ứng sanh khởi được gọi là ‘con đường thực hành’. Còn trí tuệ diễn ra từ cận định cho đến an chỉ định được gọi là ‘thắng trí’. Và con đường thực hành này đối với một số người là khó khăn. Nghĩa là, do sự dày đặc của việc thường xuyên khởi lên các pháp đối nghịch như triền cái v.v..., nên nó khó nhọc, không dễ thực hành. Đối với một số người, do không có điều đó, nên nó dễ dàng. Thắng trí cũng vậy, đối với một số người là chậm chạp, tức là yếu ớt, diễn tiến không nhanh chóng. Đối với một số người là nhanh chóng, tức là không yếu ớt, diễn tiến nhanh chóng. Do đó, người nào ngay từ đầu, trong khi chế ngự các phiền não, phải chế ngự một cách khó khăn, với sự nỗ lực, với sự cố gắng, một cách mệt nhọc, người đó được gọi là có con đường thực hành khó khăn. Còn người nào, đã chế ngự được phiền não, trong khi thực hành để đạt đến an chỉ định, phải một thời gian lâu mới đạt được sự xuất hiện của các thiền chi, người đó được gọi là có thắng trí chậm chạp. Người nào đạt được sự xuất hiện của các thiền chi một cách nhanh chóng, người đó được gọi là có thắng trí nhanh chóng. Người nào, trong khi chế ngự các phiền não, chế ngự một cách dễ dàng, không mệt nhọc, người đó được gọi là có con đường thực hành dễ dàng.

Tattha yāni sappāyāsappāyāni ca palibodhupacchedādīni pubbakiccāni ca appanākosallāni ca visuddhimagge cittabhāvanāniddese niddiṭṭhāni, tesu yo asappāyasevī hoti, tassa dukkhā paṭipadā dandhā ca abhiññā hoti. Sappāyasevino sukhā paṭipadā khippā ca abhiññā. Yo pana pubbabhāge asappāyaṃ sevitvā aparabhāge sappāyasevī hoti, pubbabhāge vā sappāyaṃ sevitvā aparabhāge asappāyasevī, tassa vomissakatā veditabbā. Tathā palibodhupacchedādikaṃ pubbakiccaṃ asampādetvā bhāvanaṃ anuyuttassa dukkhā paṭipadā hoti, vipariyāyena sukhā. Appanākosallāni pana asampādentassa dandhā abhiññā hoti, sampādentassa khippā.

Trong đó, những điều kiện thích hợp và không thích hợp, những phận sự sơ khởi như cắt đứt các chướng ngại, và những sự thuần thục trong an chỉ định đã được chỉ ra trong Thanh Tịnh Đạo, chương nói về tu tập tâm. Trong số đó, người nào thường sử dụng những điều kiện không thích hợp, người đó có con đường thực hành khó khăn và thắng trí chậm chạp. Người thường sử dụng những điều kiện thích hợp có con đường thực hành dễ dàng và thắng trí nhanh chóng. Còn người nào, trong giai đoạn đầu đã sử dụng điều kiện không thích hợp và giai đoạn sau trở thành người sử dụng điều kiện thích hợp, hoặc trong giai đoạn đầu đã sử dụng điều kiện thích hợp và giai đoạn sau trở thành người sử dụng điều kiện không thích hợp, đối với người đó cần được biết là có sự pha trộn. Tương tự, người thực hành tu tập mà không hoàn thành phận sự sơ khởi như cắt đứt các chướng ngại v.v... thì có con đường thực hành khó khăn; ngược lại thì có con đường dễ dàng. Còn người không hoàn thành các sự thuần thục trong an chỉ định thì có thắng trí chậm chạp; người hoàn thành thì có thắng trí nhanh chóng.

Apica taṇhāavijjāvasena samathavipassanākatādhikāravasena cāpi etāsaṃ pabhedo veditabbo. Taṇhābhibhūtassa hi dukkhā paṭipadā hoti, anabhibhūtassa sukhā. Avijjābhibhūtassa ca dandhā abhiññā hoti, anabhibhūtassa khippā. Yo ca samathe akatādhikāro tassa dukkhā paṭipadā hoti, katādhikārassa sukhā. Yo pana vipassanāya akatādhikāro hoti, tassa dandhā abhiññā hoti, katādhikārassa khippā.

Hơn nữa, nên biết sự khác biệt của những pháp này (con đường và thắng trí) là do năng lực của ái và vô minh, và cũng do năng lực của sự tích lũy đã được thực hiện trong thiền chỉ và thiền quán. Thật vậy, đối với người bị ái chế ngự, con đường thực hành là khó khăn; đối với người không bị chế ngự, (con đường thực hành) là dễ dàng. Và đối với người bị vô minh chế ngự, thắng trí là chậm chạp; đối với người không bị chế ngự, (thắng trí) là nhanh chóng. Và người nào không có sự tích lũy trong thiền chỉ, đối với người ấy con đường thực hành là khó khăn; đối với người có sự tích lũy, (con đường thực hành) là dễ dàng. Còn người nào không có sự tích lũy trong thiền quán, đối với người ấy thắng trí là chậm chạp; đối với người có sự tích lũy, (thắng trí) là nhanh chóng.

Kilesindriyavasena cāpi etāsaṃ pabhedo veditabbo. Tibbakilesassa hi mudindriyassa dukkhā paṭipadā hoti dandhā ca abhiññā, tikkhindriyassa pana khippā abhiññā. Mandakilesassa ca mudindriyassa sukhā paṭipadā hoti dandhā ca abhiññā, tikkhindriyassa pana khippā abhiññāti.

Cũng nên biết sự khác biệt của những pháp này là do năng lực của phiền não và các quyền. Thật vậy, đối với người có phiền não mãnh liệt và các quyền yếu kém, con đường thực hành là khó khăn và thắng trí là chậm chạp; còn đối với người có các quyền sắc bén, thắng trí là nhanh chóng. Và đối với người có phiền não yếu ớt và các quyền yếu kém, con đường thực hành là dễ dàng và thắng trí là chậm chạp; còn đối với người có các quyền sắc bén, thắng trí là nhanh chóng.

Iti imāsu paṭipadāabhiññāsu yo puggalo dukkhāya paṭipadāya dandhāya abhiññāya jhānaṃ pāpuṇāti, tassa taṃ jhānaṃ dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññanti vuccati. Sesesupi eseva nayo.

Như vậy, trong những con đường và thắng trí này, người nào đạt đến thiền với con đường thực hành khó khăn và với thắng trí chậm chạp, thiền ấy của người đó được gọi là "con đường khó khăn, thắng trí chậm chạp". Trong những trường hợp còn lại, phương pháp này cũng tương tự.

Tattha [Pg.229] ‘tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāginī paññā’ti (vibha. 799) evaṃ vuttasatiyā vā taṃtaṃjhānanikantiyā vā vikkhambhane paṭipadā, taṃtaṃjhānupacārappattassa appanāya parivāse abhiññā ca veditabbā. Āgamanavasenāpi ca paṭipadā abhiññā hontiyeva. Dukkhapaṭipadañhi dandhābhiññaṃ paṭhamajjhānaṃ patvā pavattaṃ dutiyampi tādisameva hoti. Tatiyacatutthesupi eseva nayo. Yathā ca catukkanaye evaṃ pañcakanayepi paṭipadāvasena catudhā bhedo veditabbo. Iti paṭipadāvasenapi cattāro navakā vuttā honti. Tesu pāṭhato chattiṃsa cittāni, atthato pana pañcakanaye catukkanayassa paviṭṭhattā vīsatimeva bhavantīti.

Trong đó, con đường thực hành nên được biết trong việc chế ngự niệm đã được nói đến như vầy: 'niệm tương ứng với pháp ấy được thiết lập, tuệ có phần an trú', hoặc (chế ngự) sự ham muốn đối với các tầng thiền tương ứng; và thắng trí nên được biết trong sự thực hành để đạt đến an chỉ định của người đã đạt đến cận định của các tầng thiền tương ứng. Và cũng do năng lực của sự đi đến (tầng thiền cao hơn), con đường và thắng trí chắc chắn có. Thật vậy, sau khi đã đạt đến sơ thiền là con đường khó khăn, thắng trí chậm chạp, nhị thiền khởi lên cũng giống như vậy. Trong tam thiền và tứ thiền, phương pháp này cũng tương tự. Và như trong pháp tứ, cũng vậy trong pháp ngũ, nên biết sự phân chia làm bốn theo năng lực của con đường thực hành. Như vậy, do năng lực của con đường thực hành, bốn nhóm chín (thiền) đã được nói đến. Trong đó, theo văn bản, có ba mươi sáu tâm, nhưng về mặt ý nghĩa, vì pháp tứ đã được bao gồm trong pháp ngũ, nên chỉ có hai mươi (tâm) mà thôi.

Paṭipadācatukkaṃ.

Bốn pháp về con đường thực hành.

Ārammaṇacatukkaṃ

Bốn pháp về đối tượng.

181. Idāni yasmā etaṃ jhānaṃ nāma yathā paṭipadābhedena evaṃ ārammaṇabhedenāpi catubbidhaṃ hoti. Tasmāssa taṃ pabhedaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha parittaṃ parittārammaṇantiādīsu yaṃ appaguṇaṃ hoti, uparijjhānassa paccayo bhavituṃ na sakkoti, idaṃ parittaṃ nāma. Yaṃ pana avaḍḍhite suppamatte vā sarāvamatte vā ārammaṇe pavattaṃ, taṃ parittaṃ ārammaṇaṃ assāti parittārammaṇaṃ. Yaṃ paguṇaṃ subhāvitaṃ uparijjhānassa paccayo bhavituṃ sakkoti, idaṃ appamāṇaṃ nāma. Yaṃ vipule ārammaṇe pavattaṃ taṃ vuḍḍhippamāṇattā appamāṇaṃ ārammaṇaṃ assāti appamāṇārammaṇaṃ. Vuttalakkhaṇavomissakatāya pana vomissakanayo veditabbo. Iti ārammaṇavasenapi cattāro navakā vuttā honti. Cittagaṇanāpettha purimasadisā evāti.

181. Bây giờ, vì pháp gọi là thiền này, như có bốn loại do sự khác biệt về con đường thực hành, cũng vậy có bốn loại do sự khác biệt về đối tượng. Do đó, để chỉ ra sự khác biệt ấy của thiền, (Đức Phật) lại bắt đầu (bài thuyết) "Thế nào là các pháp thiện?" v.v... Trong đó, trong các từ "hữu hạn", "đối tượng hữu hạn" v.v..., cái nào không thuần thục, không thể trở thành duyên cho thiền cao hơn, cái này được gọi là "hữu hạn". Còn cái nào khởi lên trong đối tượng không được mở rộng, có kích thước bằng cái nia hoặc cái bát, cái đó có đối tượng hữu hạn, nên gọi là "đối tượng hữu hạn". Cái nào thuần thục, được tu tập tốt, có thể trở thành duyên cho thiền cao hơn, cái này được gọi là "vô lượng". Cái nào khởi lên trong đối tượng rộng lớn, cái đó có đối tượng vô lượng do sự tăng trưởng về kích thước, nên gọi là "đối tượng vô lượng". Còn do sự pha trộn của các đặc tính đã nói, nên biết phương pháp pha trộn. Như vậy, do năng lực của đối tượng, bốn nhóm chín (thiền) đã được nói đến. Việc đếm số tâm ở đây cũng giống như trước.

Ārammaṇacatukkaṃ.

Bốn pháp về đối tượng.

Ārammaṇapaṭipadāmissakaṃ

Sự pha trộn giữa đối tượng và con đường thực hành.

186. Idāni ārammaṇapaṭipadāmissakaṃ soḷasakkhattukanayaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha paṭhamanaye vuttajjhānaṃ [Pg.230] dukkhapaṭipadattā dandhābhiññattā parittattā parittārammaṇattāti catūhi kāraṇehi hīnaṃ, soḷasamanaye vuttajjhānaṃ sukhapaṭipadattā khippābhiññattā appamāṇattā appamāṇārammaṇattāti catūhi kāraṇehi paṇītaṃ. Sesesu cuddasasu ekena dvīhi tīhi ca kāraṇehi hīnappaṇītatā veditabbā.

186. Bây giờ, để chỉ ra phương pháp mười sáu lần về sự pha trộn giữa đối tượng và con đường thực hành, (Đức Phật) lại bắt đầu (bài thuyết) "Thế nào là các pháp thiện?" v.v... Trong đó, thiền được nói trong phương pháp thứ nhất là thấp kém do bốn nguyên nhân: do là con đường khó khăn, do là thắng trí chậm chạp, do là hữu hạn, và do là đối tượng hữu hạn. Thiền được nói trong phương pháp thứ mười sáu là cao thượng do bốn nguyên nhân: do là con đường dễ dàng, do là thắng trí nhanh chóng, do là vô lượng, và do là đối tượng vô lượng. Trong mười bốn (phương pháp) còn lại, nên biết sự thấp kém và cao thượng là do một, hai, hoặc ba nguyên nhân.

Kasmā panāyaṃ nayo desitoti? Jhānuppattikāraṇattā. Sammāsambuddhena hi pathavīkasiṇe suddhikajjhānaṃ catukkanayavasena pañcakanayavasena ca dassitaṃ; tathā suddhikapaṭipadā, tathā suddhikārammaṇaṃ. Tattha yā devatā pathavīkasiṇe suddhikajjhānaṃ catukkanayavasena desiyamānaṃ bujjhituṃ sakkonti, tāsaṃ sappāyavasena suddhikajjhāne catukkanayo desito. Yā pañcakanayavasena desiyamānaṃ bujjhituṃ sakkonti, tāsaṃ sappāyavasena pañcakanayo. Yā suddhikapaṭipadāya, suddhikārammaṇe catukkanayavasena desiyamānaṃ bujjhituṃ sakkonti, tāsaṃ sappāyavasena suddhikapaṭipadāya suddhikārammaṇe catukkanayo desito. Yā pañcakanayavasena desiyamānaṃ bujjhituṃ sakkonti tāsaṃ sappāyavasena pañcakanayo. Iti heṭṭhā puggalajjhāsayavasena desanā katā.

Nhưng tại sao phương pháp này được thuyết giảng? Vì là nguyên nhân cho sự phát sinh của thiền. Thật vậy, bởi Đức Chánh Đẳng Giác, trong đề mục đất, thiền đơn thuần đã được chỉ ra theo pháp tứ và pháp ngũ; cũng vậy, con đường thực hành đơn thuần, cũng vậy, đối tượng đơn thuần. Trong đó, chư thiên nào có thể hiểu được thiền đơn thuần trong đề mục đất đang được thuyết giảng theo pháp tứ, thì pháp tứ trong thiền đơn thuần đã được thuyết giảng tùy theo sự thích hợp của họ. Chư thiên nào có thể hiểu được (thiền) đang được thuyết giảng theo pháp ngũ, thì pháp ngũ (đã được thuyết giảng) tùy theo sự thích hợp của họ. Chư thiên nào có thể hiểu được (thiền) đang được thuyết giảng theo pháp tứ trong con đường thực hành đơn thuần, trong đối tượng đơn thuần, thì pháp tứ trong con đường thực hành đơn thuần, trong đối tượng đơn thuần đã được thuyết giảng tùy theo sự thích hợp của họ. Chư thiên nào có thể hiểu được (thiền) đang được thuyết giảng theo pháp ngũ, thì pháp ngũ (đã được thuyết giảng) tùy theo sự thích hợp của họ. Như vậy, ở phần trước, bài thuyết pháp đã được thực hiện tùy theo khuynh hướng của các cá nhân.

Desanāvilāsappatto cesa pabhinnapaṭisambhido dasabalacatuvesārajjavisadañāṇo dhammānaṃ yāthāvasarasalakkhaṇassa suppaṭividdhattā dhammapaññattikusalatāya yo yo nayo labbhati tassa tassa vasena desanaṃ niyametuṃ sakkoti, tasmā imāya desanāvilāsappattiyāpi tena esā pathavīkasiṇe suddhikacatukkanayādivasena desanā katā.

Và vị này (Đức Phật) đã đạt đến sự vẻ vang trong thuyết pháp, có các tuệ phân tích đã được phân chia, có trí tuệ trong sáng của mười lực và bốn vô sở úy, do đã thấu triệt rõ ràng đặc tính tự nhiên chân thật của các pháp, do sự thiện xảo trong việc chế định các pháp, Ngài có thể xác định bài thuyết pháp theo năng lực của bất kỳ phương pháp nào có thể đạt được. Do đó, cũng do sự đạt đến vẻ vang trong thuyết pháp này, bài thuyết pháp này trong đề mục đất theo pháp tứ đơn thuần v.v... đã được Ngài thực hiện.

Yasmā pana ye keci jhānaṃ uppādenti nāma na te ārammaṇapaṭipadāhi vinā uppādetuṃ sakkonti, tasmā niyamato jhānuppattikāraṇattā ayaṃ soḷasakkhattukanayo kathito.

Hơn nữa, vì rằng bất kỳ ai được gọi là làm phát sinh thiền, họ không thể làm phát sinh (thiền) nếu không có đối tượng và con đường thực hành. Do đó, vì chắc chắn là nguyên nhân cho sự phát sinh của thiền, phương pháp mười sáu lần này đã được thuyết giảng.

Ettāvatā suddhikanavako, cattāro paṭipadānavakā, cattāro ārammaṇanavakā, ime ca soḷasa navakāti pañcavīsati navakā kathitā honti. Tattha ekekasmiṃ navake catukkapañcakavasena dve dve nayāti paññāsa nayā. Tattha ‘‘pañcavīsatiyā catukkanayesu sataṃ, pañcakanayesu pañcavīsasata’’nti pāṭhato pañcavīsādhikāni dve jhānacittasatāni honti. Pañcakanaye pana catukkanayassa paviṭṭhattā atthato pañcavīsādhikameva cittasataṃ [Pg.231] hoti. Yāni cetāni pāṭhe pañcavīsādhikāni dve cittasatāni tesu ekekassa niddese dhammavavatthānādayo tayo tayo mahāvārā honti. Te pana tattha tattha nayamattameva dassetvā saṃkhittāti.

Với chừng ấy, một nhóm chín thuần túy, bốn nhóm chín về đạo lộ, bốn nhóm chín về đối tượng, và mười sáu nhóm chín này, như vậy hai mươi lăm nhóm chín đã được thuyết giảng. Trong đó, ở mỗi nhóm chín, có hai phương pháp theo cách phân loại bốn và năm, như vậy có năm mươi phương pháp. Trong đó, theo bản văn Pāli, có hai trăm hai mươi lăm tâm thiền (trong hai mươi lăm phương pháp tứ thiền có một trăm, trong các phương pháp ngũ thiền có một trăm hai mươi lăm). Nhưng vì phương pháp tứ thiền đã được bao gồm trong phương pháp ngũ thiền, nên về mặt ý nghĩa chỉ có một trăm hai mươi lăm tâm. Và trong số hai trăm hai mươi lăm tâm này trong bản văn, trong phần chỉ dẫn của mỗi tâm, có ba đại chương, bắt đầu với sự xác định các pháp. Nhưng chúng đã được tóm tắt bằng cách chỉ trình bày phương pháp ở mỗi nơi.

Pathavīkasiṇaṃ.

Phần đề mục đất.

203. Idāni yasmā āpokasiṇādīsupi etāni jhānāni uppajjanti, tasmā tesaṃ dassanatthaṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tesu sabbo pāḷinayo ca atthavibhāvanā ca cittagaṇanā ca vārasaṅkhepo ca pathavīkasiṇe vuttanayeneva veditabbo. Bhāvanānayo pana kasiṇaparikammaṃ ādiṃ katvā sabbo visuddhimagge (visuddhi 1.91 ādayo) pakāsitoyeva. Mahāsakuludāyisutte pana dasakasiṇāni (ma. ni. 2.250) vuttāni. Tesu viññāṇakasiṇaṃ ākāse pavattitamahaggataviññāṇampi tattha parikammaṃ katvā nibbattā viññāṇañcāyatanasamāpattipi hotīti sabbappakārena āruppadesanameva bhajati, tasmā imasmiṃ ṭhāne na kathitaṃ.

203. Bây giờ, vì các thiền này cũng sanh khởi trong các đề mục như thủy đại, v.v..., do đó, để trình bày chúng, phần bắt đầu bằng ‘Các pháp nào là thiện?’ lại được bắt đầu. Trong đó, toàn bộ phương pháp Pāli, sự giải thích ý nghĩa, việc đếm các tâm, và việc tóm tắt các chương cần được hiểu theo cách đã được nói trong phần đề mục đất. Còn về phương pháp tu tập, bắt đầu từ công việc chuẩn bị cho đề mục, tất cả đã được làm rõ trong Thanh Tịnh Đạo. Tuy nhiên, trong kinh Mahāsakuludāyi, mười đề mục đã được đề cập. Trong số đó, đề mục thức, vì nó là thức đại hành xảy ra trong không gian và cũng là sự chứng đắc Vô biên thức xứ được tạo ra bằng cách thực hành công việc chuẩn bị trên đó, nên về mọi phương diện, nó chỉ thuộc về phần trình bày về cõi vô sắc. Do đó, nó không được nói đến ở đây.

Ākāsakasiṇanti pana kasiṇugghāṭimamākāsampi, taṃ ārammaṇaṃ katvā pavattakkhandhāpi, bhitticchiddādīsu aññatarasmiṃ gahetabbanimittaparicchedākāsampi, taṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaṃ catukkapañcakajjhānampi vuccati. Tattha purimanayo āruppadesanaṃ bhajati, pacchimanayo rūpāvacaradesanaṃ. Iti missakattā imaṃ rūpāvacaradesanaṃ na āruḷhaṃ. Paricchedākāse nibbattajjhānaṃ pana rūpūpapattiyā maggo hoti tasmā taṃ gahetabbaṃ. Tasmiṃ pana catukkapañcakajjhānameva uppajjati, arūpajjhānaṃ nuppajjati. Kasmā? Kasiṇugghāṭanassa alābhato. Tañhi punappunaṃ ugghāṭiyamānampi ākāsameva hotīti na tattha kasiṇugghāṭanaṃ labbhati, tasmā tatthuppannaṃ jhānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattati, abhiññāpādakaṃ hoti, vipassanāpādakaṃ hoti, nirodhapādakaṃ na hoti. Anupubbanirodho panettha yāva pañcamajjhānā labbhati vaṭṭapādakaṃ hotiyeva. Yathā cetaṃ evaṃ purimakasiṇesu uppannaṃ jhānampi. Nirodhapādakabhāvo panettha viseso. Sesamettha ākāsakasiṇe yaṃ vattabbaṃ siyā taṃ sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.98-99) vuttameva.

Còn về đề mục không gian, nó được gọi là không gian do việc loại bỏ đề mục, cũng như các uẩn diễn tiến lấy đó làm đối tượng; nó cũng là không gian giới hạn, là tướng cần nắm bắt ở một trong những nơi như lỗ hổng trên tường, v.v..., và cũng là thiền thứ tư và thứ năm sanh khởi lấy đó làm đối tượng. Trong đó, phương pháp trước thuộc về phần trình bày về cõi vô sắc, phương pháp sau thuộc về phần trình bày về cõi sắc. Do đó, vì có sự pha trộn, điều này không được đưa vào phần trình bày về cõi sắc. Tuy nhiên, thiền định được tạo ra trong không gian giới hạn là con đường dẫn đến sự tái sanh trong cõi sắc, do đó nó nên được thực hành. Hơn nữa, trong đó chỉ có thiền thứ tư và thứ năm sanh khởi, thiền vô sắc không sanh khởi. Tại sao? Vì không thể loại bỏ đề mục. Thật vậy, không gian đó, dù được loại bỏ nhiều lần, vẫn chỉ là không gian, do đó không thể thực hiện việc loại bỏ đề mục ở đó. Vì vậy, thiền định sanh khởi ở đó dẫn đến sự an trú hạnh phúc trong hiện tại, là nền tảng cho các thắng trí, là nền tảng cho minh sát, nhưng không phải là nền tảng cho sự diệt tận. Ở đây, sự diệt tuần tự có thể đạt được cho đến thiền thứ năm, và nó chắc chắn là nền tảng cho vòng luân hồi. Và cũng như vậy, thiền định sanh khởi trong các đề mục trước đó cũng vậy. Ở đây, sự khác biệt là việc nó là nền tảng cho sự diệt tận. Những gì còn lại cần nói về đề mục không gian ở đây, tất cả đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo.

‘Ekopi [Pg.232] hutvā bahudhā hotī’tiādinayaṃ (dī. ni. 1.239; paṭi. ma. 1.102) pana vikubbanaṃ icchantena purimesu aṭṭhasu kasiṇesu aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā kasiṇānulomato kasiṇapaṭilomato, kasiṇānulomapaṭilomato; jhānānulomato, jhānapaṭilomato, jhānānulomapaṭilomato; jhānukkantikato, kasiṇukkantikato, jhānakasiṇukkantikato; aṅgasaṅkantikato, ārammaṇasaṅkantikato, aṅgārammaṇasaṅkantikato; aṅgavavatthānato, ārammaṇavavatthānatoti imehi cuddasahākārehi cittaṃ paridametabbaṃ. Tesaṃ vitthārakathā visuddhimagge (visuddhi. 2.365-366) vuttāyeva.

Hơn nữa, người muốn thực hiện các phép biến hóa theo phương pháp bắt đầu bằng ‘Từ một người, vị ấy trở thành nhiều người’, sau khi đã tạo ra tám sự chứng đắc trong tám đề mục đầu tiên, cần phải rèn luyện tâm trí bằng mười bốn cách này: thuận theo đề mục, nghịch theo đề mục, thuận nghịch theo đề mục; thuận theo thiền, nghịch theo thiền, thuận nghịch theo thiền; vượt bậc thiền, vượt bậc đề mục, vượt bậc thiền và đề mục; chuyển đổi chi thiền, chuyển đổi đối tượng, chuyển đổi chi thiền và đối tượng; xác định chi thiền, xác định đối tượng. Lời giải thích chi tiết về chúng đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo.

Evaṃ pana cuddasahākārehi cittaṃ aparidametvā, pubbe abhāvitabhāvano ādikammiko yogāvacaro iddhivikubbanaṃ sampādessatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ādikammikassa hi kasiṇaparikammampi bhāro; satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Katakasiṇaparikammassa nimittuppādanaṃ bhāro; satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Uppanne nimitte taṃ vaḍḍhetvā appanādhigamo bhāro, satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Adhigatappanassa cuddasahākārehi cittaparidamanaṃ bhāro; satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Cuddasahākārehi paridamitacittassāpi iddhivikubbanaṃ nāma bhāro, satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Vikubbanappattassāpi khippanisantibhāvo nāma bhāro; satesu sahassesu vā ekova khippanisanti hoti. Therambatthale mahārohanaguttattherassa gilānupaṭṭhānaṃ āgatesu tiṃsamattesu iddhimantasahassesu upasampadāya aṭṭhavassiko rakkhitatthero viya. Sabbaṃ vatthu visuddhimagge (visuddhi. 2.367) vitthāritamevāti.

Tuy nhiên, không có trường hợp nào một hành giả sơ cơ, người chưa từng tu tập trong quá khứ, lại có thể thực hiện các phép biến hóa mà không rèn luyện tâm trí theo mười bốn cách này. Thật vậy, đối với một người sơ cơ, ngay cả công việc chuẩn bị cho đề mục cũng là một gánh nặng; chỉ một người trong một trăm hay một nghìn mới có thể làm được. Đối với người đã hoàn thành công việc chuẩn bị, việc tạo ra tướng là một gánh nặng; chỉ một người trong một trăm hay một nghìn mới có thể làm được. Khi tướng đã sanh khởi, việc phát triển nó và đạt đến định an chỉ là một gánh nặng; chỉ một người trong một trăm hay một nghìn mới có thể làm được. Đối với người đã đạt đến định an chỉ, việc rèn luyện tâm trí theo mười bốn cách là một gánh nặng; chỉ một người trong một trăm hay một nghìn mới có thể làm được. Ngay cả đối với người có tâm đã được rèn luyện theo mười bốn cách, việc thực hiện các phép biến hóa cũng là một gánh nặng; chỉ một người trong một trăm hay một nghìn mới có thể làm được. Ngay cả đối với người đã đạt được khả năng biến hóa, việc có được sự thấu suốt nhanh chóng là một gánh nặng; chỉ một người trong một trăm hay một nghìn mới có sự thấu suốt nhanh chóng. Giống như trưởng lão Rakkhita, người mới có tám tuổi hạ trong số ba mươi nghìn vị có thần thông đã đến chăm sóc trưởng lão Mahārohanagutta bị bệnh tại Therambatthala. Toàn bộ câu chuyện đã được kể chi tiết trong Thanh Tịnh Đạo.

Kasiṇakathā.

Luận về đề mục.

Abhibhāyatanakathā

Luận về các thắng xứ

204. Evaṃ aṭṭhasu kasiṇesu rūpāvacarakusalaṃ niddisitvā, idāni yasmā samānepi ārammaṇe bhāvanāya asamānaṃ imesu aṭṭhasu kasiṇesu aññampi abhibhāyatanasaṅkhātaṃ rūpāvacarakusalaṃ pavattati, tasmā [Pg.233] taṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha ajjhattaṃ arūpasaññīti alābhitāya vā anatthikatāya vā ajjhattarūpe parikammasaññāvirahito. Bahiddhā rūpāni passatīti bahiddhā aṭṭhasu kasiṇesu kataparikammatāya parikammavasena ceva appanāvasena ca tāni bahiddhā aṭṭhasu kasiṇesu rūpāni passati. Parittānīti avaḍḍhitāni. Tāni abhibhuyyāti yathā nāma sampannagahaṇiko kaṭacchumattaṃ bhattaṃ labhitvā ‘kiṃ ettha bhuñjitabbaṃ atthī’ti saṅkaḍḍhitvā ekakabaḷameva karoti, evameva ñāṇuttariko puggalo visadañāṇo ‘kimettha parittake ārammaṇe samāpajjitabbaṃ atthi, nāyaṃ mama bhāro’ti tāni rūpāni abhibhavitvā samāpajjati. Saha nimittuppādenevettha appanaṃ nibbattetīti attho. Jānāmi passāmīti iminā panassa pubbabhāgo kathito. Āgamaṭṭhakathāsu pana vuttaṃ – imināssa pana ābhogo kathito. So ca kho samāpattito vuṭṭhitassa, na antosamāpattiyanti (a. ni. aṭṭha. 3.8.65).

204. Sau khi đã chỉ rõ thiện sắc giới trong tám biến xứ như vậy, bây giờ, vì rằng dầu cho đối tượng có tương đồng, nhưng do sự tu tập không tương đồng, nên trong tám biến xứ này, một pháp thiện sắc giới khác được gọi là thắng xứ cũng khởi sanh. Do đó, để trình bày pháp ấy, (Đức Vô Tỷ) lại bắt đầu với câu "Thế nào là các pháp thiện?" v.v... Trong đó, "người có tưởng về vô sắc ở nội phần" có nghĩa là người không có tưởng biến tác đối với sắc nội phần, hoặc do không đạt được, hoặc do không có ý muốn. "Thấy các sắc ở ngoại phần" có nghĩa là do đã thực hiện biến tác trong tám biến xứ ở ngoại phần, vị ấy thấy các sắc ấy trong tám biến xứ ở ngoại phần, cả bằng cách biến tác lẫn bằng cách an chỉ. "Giới hạn" có nghĩa là không được khuếch đại. "Chế ngự chúng" (được giải thích) như sau: Ví như một người có hệ tiêu hóa tốt, khi nhận được một muỗng cơm, liền nghĩ: "Ở đây có gì đáng ăn đâu?", rồi vo lại thành một vắt duy nhất. Cũng vậy, một người có trí tuệ siêu việt, trí tuệ trong sáng, nghĩ rằng: "Có gì đáng để nhập định trong đối tượng giới hạn này? Đây không phải là gánh nặng của ta", rồi chế ngự các sắc ấy và nhập định. Ý nghĩa là, vị ấy làm cho định an chỉ sanh khởi ở đây đồng thời với sự sanh khởi của quang tướng. Với câu "Tôi biết, tôi thấy", giai đoạn chuẩn bị của vị ấy được nói đến. Tuy nhiên, trong các Chú giải Kinh tạng có nói rằng: Với câu này, sự hướng tâm của vị ấy được nói đến. Và sự hướng tâm ấy là của người đã xuất khỏi thiền định, chứ không phải (của người) đang ở trong thiền định.

Appamāṇānīti vaḍḍhitappamāṇāni. Abhibhuyyāti ettha pana yathā mahagghaso puriso ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ labhitvā ‘aññāpi hotu ‘kimesā mayhaṃ karissatī’ti taṃ na mahantato passati, evameva ñāṇuttaro puggalo visadaññāṇo ‘kimettha samāpajjitabbaṃ, na idaṃ appamāṇaṃ, na mayhaṃ cittekaggatākaraṇe bhāro atthī’ti tāni abhibhavitvā samāpajjati. Saha nimittuppādenevettha appanaṃ nibbattetīti attho.

"Vô lượng" có nghĩa là có kích thước được khuếch đại. Ở đây, về "chế ngự", ví như một người ăn khỏe, khi nhận được một phần cơm, liền nghĩ: "Cứ để đó đi, cái này thì làm được gì cho ta?", và không xem nó là nhiều. Cũng vậy, một người có trí tuệ siêu việt, trí tuệ trong sáng, nghĩ rằng: "Có gì đáng để nhập định ở đây? Cái này không phải là vô lượng, không có gánh nặng nào cho ta trong việc làm cho tâm nhất điểm", rồi chế ngự các đối tượng ấy và nhập định. Ý nghĩa là, vị ấy làm cho định an chỉ sanh khởi ở đây đồng thời với sự sanh khởi của quang tướng.

Parittaṃ parittārammaṇaṃ appamāṇaṃ parittārammaṇanti idha parittānīti āgatattā appamāṇārammaṇatā na gahitā, parato appamāṇānīti āgatattā parittārammaṇatā. Aṭṭhakathāyaṃ pana vuttaṃ – ‘imasmiṃ ṭhāne cattāri cattāri ārammaṇāni aggahetvā dve dveva gahitāni. Kiṃ kāraṇā? Catūsu hi gahitesu desanā soḷasakkhattukā hoti, satthārā ca heṭṭhā soḷasakkhattukā desanā kilañjamhi tile pattharantena viya vitthārato kathitā. Tassa imasmiṃ ṭhāne aṭṭhakkhattukaṃ desanaṃ kātuṃ ajjhāsayo. Tasmā dve dveyeva gahitānīti veditabbānīti.

Ở đây, vì có từ "giới hạn" xuất hiện, nên tính chất đối tượng vô lượng không được đề cập; về sau, vì có từ "vô lượng" xuất hiện, nên tính chất đối tượng giới hạn (không được đề cập). Tuy nhiên, trong Chú giải có nói: "Ở nơi này, (các vị Trưởng lão) đã không lấy bốn đối tượng mà chỉ lấy hai đối tượng. Vì sao? Vì nếu lấy bốn đối tượng, bài pháp sẽ có mười sáu trường hợp. Và trước đây, Đức Đạo Sư đã thuyết giảng bài pháp có mười sáu trường hợp một cách chi tiết, giống như người rải hạt mè trên chiếu. Ở nơi này, ý muốn của Ngài là thuyết bài pháp có tám trường hợp. Do đó, cần phải hiểu rằng chỉ có hai đối tượng được lấy."

Suvaṇṇadubbaṇṇānīti [Pg.234] parisuddhāparisuddhavaṇṇāni. Parisuddhāni hi nīlādīni suvaṇṇāni, aparisuddhāni ca dubbaṇṇānīti idha adhippetāni. Āgamaṭṭhakathāsu pana ‘suvaṇṇāni vā hontu dubbaṇṇāni vā, parittaappamāṇavaseneva imāni abhibhāyatanāni desitānī’ti (a. ni. aṭṭha. 3.8.65) vuttaṃ. Imesu pana catūsu parittaṃ vitakkacaritavasena āgataṃ, appamāṇaṃ mohacaritavasena, suvaṇṇaṃ dosacaritavasena, dubbaṇṇaṃ rāgacaritavasena. Etesañhi etāni sappāyāni. Sā ca tesaṃ sappāyatā vitthārato visuddhimagge (visuddhi. 1.43) cariyaniddese vuttā.

"Tốt sắc và xấu sắc" có nghĩa là các màu sắc trong sạch và không trong sạch. Thật vậy, các màu xanh v.v... trong sạch được gọi là "tốt sắc", và các màu không trong sạch được gọi là "xấu sắc", đó là ý nghĩa được muốn nói ở đây. Tuy nhiên, trong các Chú giải Kinh tạng có nói: "Dù là tốt sắc hay xấu sắc, các thắng xứ này được thuyết giảng chỉ dựa trên phương diện giới hạn và vô lượng." Tuy nhiên, trong bốn loại này, (đối tượng) giới hạn được trình bày theo người có tầm tánh; (đối tượng) vô lượng theo người có si tánh; (đối tượng) tốt sắc theo người có sân tánh; (đối tượng) xấu sắc theo người có tham tánh. Thật vậy, những đối tượng này là thích hợp cho những người ấy. Và sự thích hợp ấy của chúng đã được tôi nói rõ một cách chi tiết trong phần giải về các tánh trong bộ Thanh Tịnh Đạo.

Kasmā pana, yathā suttante ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittānī’’tiādi (dī. ni. 2.173; ma. ni. 2.249; a. ni. 8.65) vuttaṃ, evaṃ avatvā idha catūsupi abhibhāyatanesu ajjhattaṃ arūpasaññitāva vuttāti? Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato. Tattha vā hi idha vā bahiddhārūpāneva abhibhavitabbāni, tasmā tāni niyamato vattabbānīti tatrapi idhapi vuttāni. Ajjhattaṃ arūpasaññīti idaṃ pana satthu desanāvilāsamattameva. Ayaṃ tāva catūsu abhibhāyatanesu apubbapadavaṇṇanā. Suddhikanayapaṭipadābhedo panettha pathavīkasiṇe vuttanayeneva ekekasmiṃ abhibhāyatane veditabbo. Kevalañcettha ārammaṇacatukkaṃ ārammaṇadukaṃ hoti, soḷasakkhattukañca aṭṭhakkhattukaṃ. Sesaṃ tādisameva. Evamettha ekekasmiṃ abhibhāyatane eko suddhikanavako, cattāro paṭipadānavakā, dve ārammaṇanavakā, ārammaṇapaṭipadāmissake aṭṭha navakāti pannarasa navakāti catūsupi abhibhāyatanesu samasaṭṭhi navakā veditabbā.

Nhưng tại sao, không nói như trong Kinh tạng: "Một người có tưởng về sắc ở nội phần thấy các sắc ở ngoại phần là giới hạn" v.v..., mà ở đây, trong cả bốn thắng xứ, chỉ nói đến tình trạng có tưởng về vô sắc ở nội phần? (Đáp:) Vì các sắc nội phần không thể bị chế ngự. Thật vậy, dù ở đó (trong Kinh tạng) hay ở đây (trong Vi Diệu Pháp), chỉ có các sắc ngoại phần là đối tượng cần được chế ngự. Do đó, chúng phải được nói đến một cách chắc chắn, vì vậy chúng được nói đến cả ở đó và ở đây. Còn câu "người có tưởng về vô sắc ở nội phần" chỉ đơn thuần là vẻ đẹp trong cách thuyết giảng của Đức Đạo Sư. Đây trước hết là phần giải thích các từ chưa được giải thích trong bốn thắng xứ. Sự phân biệt giữa phương pháp thuần túy và các con đường tu tập ở đây cần được hiểu theo cách đã được nói trong phần biến xứ đất đối với mỗi thắng xứ. Chỉ có điều, ở đây bộ bốn đối tượng trở thành bộ đôi đối tượng, và mười sáu trường hợp trở thành tám trường hợp. Phần còn lại cũng tương tự như vậy. Như vậy, ở đây, trong mỗi thắng xứ có một bộ chín thuần túy, bốn bộ chín về con đường tu tập, hai bộ chín về đối tượng, và trong phần hỗn hợp đối tượng và con đường tu tập có tám bộ chín, tổng cộng là mười lăm bộ chín. Do đó, cần phải hiểu rằng trong cả bốn thắng xứ có sáu mươi bộ chín.

246. Pañcamaabhibhāyatanādīsu nīlānīti sabbasaṅgāhikavasena vuttaṃ. Nīlavaṇṇānīti vaṇṇavasena, nīlanidassanānīti nidassanavasena, apaññāyamānavivarāni, asambhinnavaṇṇāni, ekanīlāneva hutvā dissantīti vuttaṃ hoti. Nīlanibhāsānīti idaṃ pana obhāsanavasena vuttaṃ; nīlobhāsāni nīlappabhāyuttānīti attho. Etena nesaṃ suvisuddhataṃ dasseti. Suvisuddhavaṇṇavasena hi imāni cattāri abhibhāyatanāni vuttāni. Pītānītiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Nīlakasiṇaṃ uggaṇhanto nīlasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti. Pupphasmiṃ vā vatthasmiṃ vā vaṇṇadhātuyā vātiādikaṃ [Pg.235] panettha kasiṇakaraṇañca parikammañca appanāvidhānañca sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.93 ādayo) vitthārato vuttameva. Yathā ca pathavīkasiṇe evamettha ekekasmiṃ abhibhāyatane pañcavīsati pañcavīsati navakā veditabbā.

246. Trong các thắng xứ thứ năm v.v..., câu nīlāni được nói theo cách bao gồm tất cả. Câu nīlavaṇṇāni được nói theo cách (chỉ) màu sắc, câu nīlanidassanāni được nói theo cách (chỉ) sự thấy được, có nghĩa là đã được nói rằng: 'chúng được thấy là chỉ có một màu xanh, không có kẽ hở nào được nhận ra, và có màu sắc không bị pha trộn.' Còn câu nīlanibhāsāni này được nói theo cách (chỉ) sự chiếu sáng; có nghĩa là có ánh sáng xanh, hợp với hào quang xanh. Bằng câu này, (Đức Phật) chỉ ra sự trong sạch hoàn toàn của chúng. Vì quả thật, bốn thắng xứ này đã được nói đến theo cách (chỉ) màu sắc trong sạch hoàn toàn. Cả trong các (thắng xứ) bắt đầu bằng pītāni v.v..., ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương pháp này. Người học nắm biến xứ xanh thì nắm giữ tướng trong vật màu xanh. Hoặc trong bông hoa, hoặc trong tấm vải, hoặc trong sắc tố màu, v.v... Ở đây, tất cả cách thực hành biến xứ, cách chuẩn bị, và phương pháp an chỉ đã được nói một cách chi tiết trong bộ Visuddhimagga. Và như trong biến xứ đất, cũng vậy, ở đây trong mỗi một thắng xứ, cần phải hiểu có hai mươi lăm, hai mươi lăm nhóm chín pháp.

Abhibhāyatanakathā.

Luận về Thắng Xứ.

Vimokkhakathā

Luận về Giải Thoát.

248. Idāni yasmā idaṃ rūpāvacarakusalaṃ nāma na kevalaṃ ārammaṇasaṅkhātānaṃ āyatanānaṃ abhibhavanato abhibhāyatanavaseneva uppajjati, atha kho vimokkhavasenapi uppajjati, tasmā tampi nayaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ.

248. Bây giờ, vì rằng thiện pháp sắc giới này không chỉ sanh khởi theo cách của thắng xứ do sự chế ngự các xứ được gọi là đối tượng, mà thật ra cũng sanh khởi theo cách của giải thoát, do đó để chỉ ra phương pháp ấy, (câu) katame dhammā kusalā v.v... lại được bắt đầu.

Kenaṭṭhena pana vimokkho veditabboti? Adhimuccanaṭṭhena. Ko ayaṃ adhimuccanaṭṭho nāma? Paccanīkadhammehi ca suṭṭhu vimuccanaṭṭho, ārammaṇe ca abhirativasena suṭṭhu vimuccanaṭṭho. Pituaṅke vissaṭṭhaaṅgapaccaṅgassa dārakassa sayanaṃ viya aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya ārammaṇe pavattīti vuttaṃ hoti. Evaṃlakkhaṇañhi vimokkhabhāvappattaṃ rūpāvacarakusalaṃ dassetuṃ ayaṃ nayo āraddho.

Nhưng do ý nghĩa nào mà (pháp thiền) nên được biết là giải thoát? Do ý nghĩa hướng tâm đến. Ý nghĩa hướng tâm đến này là gì? Là ý nghĩa giải thoát tốt đẹp khỏi các pháp đối nghịch, và là ý nghĩa hướng đến tốt đẹp trong đối tượng do sự ưa thích. Có nghĩa là: sự diễn tiến trong đối tượng một cách không bị gò ép, không lo sợ, giống như giấc ngủ của đứa trẻ đã buông lỏng các chi phần lớn nhỏ trong lòng cha. Quả thật, phương pháp này đã được bắt đầu để chỉ ra thiện pháp sắc giới đã đạt đến trạng thái giải thoát có đặc tính như vậy.

Tattha rūpīti ajjhattaṃ kesādīsu uppāditaṃ rūpajjhānaṃ rūpaṃ, tadassatthīti rūpī. Ajjhattañhi nīlaparikammaṃ karonto kese vā pitte vā akkhitārakāya vā karoti. Pītaparikammaṃ karonto mede vā chaviyā vā akkhīnaṃ pītaṭṭhāne vā karoti. Lohitaparikammaṃ karonto maṃse vā lohite vā jivhāya vā hatthatalapādatalesu vā akkhīnaṃ rattaṭṭhāne vā karoti. Odātaparikammaṃ karonto aṭṭhimhi vā dante vā nakhe vā akkhīnaṃ setaṭṭhāne vā karoti. Evaṃ parikammaṃ katvā uppannajjhānasamaṅginaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Rūpāni passatīti bahiddhāpi nīlakasiṇādirūpāni jhānacakkhunā passati. Iminā ajjhattabahiddhāvatthukesu kasiṇesu jhānapaṭilābho dassito.

Trong đó, rūpī (người có sắc) là: thiền sắc được làm cho sanh khởi trong nội thân nơi tóc v.v... là sắc; người ấy có cái đó, nên gọi là rūpī. Quả thật, người thực hành chuẩn bị biến xứ xanh trong nội thân thì thực hành nơi tóc, hoặc nơi mật, hoặc nơi tròng đen của mắt. Người thực hành chuẩn bị biến xứ vàng thì thực hành nơi mỡ lá, hoặc nơi da, hoặc nơi phần vàng của mắt. Người thực hành chuẩn bị biến xứ đỏ thì thực hành nơi thịt, hoặc nơi máu, hoặc nơi lưỡi, hoặc nơi lòng bàn tay và lòng bàn chân, hoặc nơi phần đỏ của mắt. Người thực hành chuẩn bị biến xứ trắng thì thực hành nơi xương, hoặc nơi răng, hoặc nơi móng, hoặc nơi phần trắng của mắt. Điều này được nói đến để ám chỉ người đã thành tựu thiền đã sanh khởi sau khi thực hành chuẩn bị như vậy. (Câu) rūpāni passati (thấy các sắc) có nghĩa là: vị ấy thấy các sắc như biến xứ xanh v.v... ở bên ngoài bằng thiền nhãn. Bằng câu này, sự chứng đắc thiền trong các biến xứ có đối tượng bên trong và bên ngoài đã được chỉ ra.

Ajjhattaṃ [Pg.236] arūpasaññīti ajjhattaṃ na rūpasaññī. Attano kesādīsu anuppāditarūpāvacarajjhānoti attho. Iminā bahiddhā parikammaṃ katvā bahiddhāva paṭiladdhajjhānatā dassitā.

Câu Ajjhattaṃ arūpasaññī (nội vô sắc tưởng) có nghĩa là: không có sắc tưởng ở bên trong. Nghĩa là, người không làm sanh khởi thiền sắc giới nơi tóc v.v... của chính mình. Bằng câu này, trạng thái chứng đắc thiền ở bên ngoài sau khi thực hành chuẩn bị ở bên ngoài đã được chỉ ra.

Subhanti iminā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu jhānāni dassitāni. Tattha kiñcāpi antoappanāya ‘subha’nti ābhogo natthi, yo pana suvisuddhaṃ subhakasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā viharati, so yasmā ‘subha’nti…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tathā dutiyādīni, tasmā evaṃ desanā katā. Paṭisambhidāmagge pana ‘‘kathaṃ subhantveva adhimutto hotīti vimokkho? Idha bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ…pe… viharati, mettāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti; karuṇā… muditā… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ…pe… viharati, upekkhāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti, evaṃ subhantveva adhimutto hotī’’ti vimokkhoti (paṭi. ma. 1.212) vuttaṃ. Idha pana upari pāḷiyaṃyeva brahmavihārānaṃ āgatattā taṃ nayaṃ paṭikkhipitvā sunīlakasupītakasulohitakasuodātakaparisuddhanīlakaparisuddhapītakaparisuddhalohitakaparisuddhaodātakavaseneva subhavimokkho anuññāto. Iti kasiṇanti vā abhibhāyatananti vā vimokkhoti vā rūpāvacarajjhānameva. Tañhi ārammaṇassa sakalaṭṭhena kasiṇaṃ nāma, ārammaṇaṃ abhibhavanaṭṭhena abhibhāyatanaṃ nāma, ārammaṇe adhimuccanaṭṭhena paccanīkadhammehi ca vimuccanaṭṭhena vimokkho nāmāti vuttaṃ. Tattha kasiṇadesanā abhidhammavasena, itarā pana suttantadesanāvasena vuttāti veditabbā. Ayamettha apubbapadavaṇṇanā. Ekekasmiṃ pana vimokkhe pathavīkasiṇe viya pañcavīsati pañcavīsatīti katvā pañcasattati navakā veditabbā.

Bằng câu subhaṃ (tịnh), các thiền trong các biến xứ màu sắc như xanh v.v... rất trong sạch đã được chỉ ra. Ở đó, mặc dù trong lúc an chỉ không có sự hướng tâm 'là tịnh', nhưng người nào trú bằng cách lấy biến xứ tịnh rất trong sạch làm đối tượng, vì người ấy trú, chứng đạt thiền thứ nhất... v.v... (với tưởng) 'là tịnh', cũng vậy đối với các thiền thứ hai v.v..., do đó, bài thuyết giảng đã được thực hiện như vậy. Nhưng trong bộ Paṭisambhidāmagga đã nói: 'Làm thế nào là giải thoát do vị ấy hướng tâm đến 'là tịnh'? Ở đây, vị Tỳ khưu... trú, biến mãn một phương với tâm câu hữu với từ... do tâm được tu tập với từ, các chúng sanh không còn đáng ghét; với bi... hỷ... xả... trú, biến mãn một phương... do tâm được tu tập với xả, các chúng sanh không còn đáng ghét, như vậy là giải thoát do vị ấy hướng tâm đến 'là tịnh'.' Nhưng ở đây, vì các phạm trú đã được đề cập ngay trong Chánh tạng ở phần trên, nên sau khi bác bỏ phương pháp ấy, giải thoát tịnh đã được chấp thuận chỉ theo cách của (biến xứ) xanh rất đẹp, vàng rất đẹp, đỏ rất đẹp, trắng rất đẹp, xanh trong sạch hoàn toàn, vàng trong sạch hoàn toàn, đỏ trong sạch hoàn toàn, trắng trong sạch hoàn toàn. Như vậy, dù gọi là biến xứ, hay thắng xứ, hay giải thoát, thì đó chỉ là thiền sắc giới. Quả thật, pháp ấy được gọi là kasiṇa (biến xứ) do ý nghĩa là toàn thể của đối tượng; được gọi là abhibhāyatana (thắng xứ) do ý nghĩa chế ngự đối tượng; và được gọi là vimokkha (giải thoát) do ý nghĩa hướng tâm đến đối tượng và do ý nghĩa giải thoát khỏi các pháp đối nghịch, như đã được nói. Trong đó, cần hiểu rằng bài thuyết giảng về biến xứ được nói theo phương pháp của Abhidhamma, còn các bài khác thì được nói theo phương pháp của Suttanta. Đây là phần giải thích các từ chưa từng xuất hiện trước đây. Nhưng trong mỗi giải thoát, giống như trong biến xứ đất, cần phải hiểu có bảy mươi lăm nhóm chín pháp, bằng cách tính hai mươi lăm, hai mươi lăm (cho mỗi giải thoát).

Vimokkhakathā.

Luận về Giải Thoát.

Brahmavihārakathā

Luận về Phạm Trú.

251. Idāni mettādibrahmavihāravasena pavattamānaṃ rūpāvacarakusalaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha mettāsahagatanti [Pg.237] mettāya samannāgataṃ. Parato karuṇāsahagatādīsupi eseva nayo. Yena panesa vidhānena paṭipanno mettādisahagatāni jhānāni upasampajja viharati, taṃ mettādīnaṃ bhāvanāvidhānaṃ sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.240) vitthāritameva. Avasesāya pāḷiyā attho pathavīkasiṇe vuttanayeneva veditabbo.

251. Bây giờ, để trình bày về thiện sắc giới đang diễn tiến do năng lực của các phạm trú như tâm từ, v.v., (đoạn văn) bắt đầu bằng ‘Thế nào là các pháp thiện?’ v.v. đã được bắt đầu. Trong đó, ‘tương ưng với tâm từ’ (mettāsahagataṃ) có nghĩa là đi kèm với tâm từ. Về sau, trong các trường hợp ‘tương ưng với tâm bi’ v.v., phương pháp cũng tương tự. Lại nữa, vị hành giả này, sau khi đã thực hành theo phương pháp nào mà chứng đạt và an trú trong các thiền tương ưng với tâm từ, v.v., thì toàn bộ phương pháp tu tập các pháp như tâm từ, v.v. ấy đã được trình bày chi tiết trong Thanh Tịnh Đạo. Ý nghĩa của phần Pāḷi còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong đề mục biến xứ đất.

Kevalañhi pathavīkasiṇe pañcavīsati navakā, idha purimāsu tīsu tikacatukkajjhānikavasena pañcavīsati sattakā, upekkhāya catutthajjhānavasena pañcavīsati ekakā, karuṇāmuditāsu ca chandādīhi catūhi saddhiṃ karuṇāmuditāti imepi yevāpanakā labbhanti. Dukkhapaṭipadādibhāvo cettha mettāya tāva byāpādavikkhambhanavasena, karuṇāya vihiṃsāvikkhambhanavasena, muditāya arativikkhambhanavasena, upekkhāya rāgapaṭighavikkhambhanavasena veditabbo. Parittārammaṇatā pana nabahusattārammaṇavasena; appamāṇārammaṇatā bahusattārammaṇavasena hotīti ayaṃ viseso. Sesaṃ tādisameva.

Chỉ là, trong đề mục biến xứ đất có hai mươi lăm nhóm chín pháp, còn ở đây, trong ba phạm trú đầu, do năng lực của tam thiền và tứ thiền, có hai mươi lăm nhóm bảy pháp; trong tâm xả, do năng lực của tứ thiền, có hai mươi lăm nhóm một pháp. Và trong tâm bi và tâm hỷ, các pháp yevāpanaka này, tức là tâm bi và tâm hỷ cùng với bốn pháp bắt đầu bằng dục, cũng được tìm thấy. Và ở đây, trạng thái của pháp hành khó khăn, v.v. nên được hiểu như sau: trước hết, đối với tâm từ, là do năng lực chế ngự sân; đối với tâm bi, là do năng lực chế ngự hại; đối với tâm hỷ, là do năng lực chế ngự bất lạc; đối với tâm xả, là do năng lực chế ngự tham và sân. Lại nữa, trạng thái đối tượng hữu hạn là do năng lực có đối tượng là chúng sanh không nhiều; trạng thái đối tượng vô lượng là do năng lực có đối tượng là nhiều chúng sanh. Đây là sự khác biệt. Phần còn lại cũng tương tự như vậy.

Evaṃ tāva pāḷivaseneva –

Như vậy, trước hết, chỉ theo năng lực của Pāḷi –

Brahmuttamena kathite, brahmavihāre ime iti viditvā;

Bhiyyo etesu ayaṃ, pakiṇṇakakathāpi viññeyyā.

Sau khi đã biết các phạm trú này được bậc Phạm Thiên Tối Thượng thuyết giảng như vậy; hơn nữa, trong các phạm trú này, phần luận giải tạp nhạp này cũng nên được biết.

Etāsu hi mettākaruṇāmuditāupekkhāsu atthato tāva mejjatīti mettā, siniyhatīti attho. Mitte vā bhavā, mittassa vā esā pavattatīpi mettā. Paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampanaṃ karotīti karuṇā. Kiṇāti vā paradukkhaṃ hiṃsati vināsetīti karuṇā. Kirīyati vā dukkhitesu pharaṇavasena pasāriyatīti karuṇā. Modanti tāya taṃsamaṅgino, sayaṃ vā modati, modanamattameva vā tanti muditā. ‘Averā hontū’tiādibyāpārappahānena majjhattabhāvūpagamanena ca upekkhatīti upekkhā.

Thật vậy, trong các pháp từ, bi, hỷ, xả này, trước hết về mặt ý nghĩa: Nó yêu mến (mejjati), vì vậy gọi là mettā (tâm từ); nghĩa là nó thương yêu (siniyhati). Hoặc, nó phát sinh nơi người bạn (mitte bhavā), hoặc đây là cách hành xử của người bạn (mittassa pavatti), vì vậy cũng gọi là mettā. Khi có sự đau khổ của người khác, nó làm cho trái tim của các bậc thiện nhân rung động, vì vậy gọi là karuṇā (tâm bi). Hoặc, nó làm tổn hại, tiêu diệt sự đau khổ của người khác, vì vậy gọi là karuṇā. Hoặc, nó được trải rộng, lan tỏa đến những người đau khổ do năng lực biến mãn, vì vậy gọi là karuṇā. Những người tương ưng với nó hoan hỷ nhờ nó, hoặc tự nó hoan hỷ, hoặc nó chỉ đơn thuần là sự hoan hỷ, vì vậy gọi là muditā (tâm hỷ). Nó nhìn một cách bình thản (upekkhati) bằng cách từ bỏ sự bận tâm như ‘mong rằng họ không có oan trái’ v.v. và bằng cách đi đến trạng thái trung lập, vì vậy gọi là upekkhā (tâm xả).

Lakkhaṇādito panettha hitākārappavattilakkhaṇā ‘mettā’, hitūpasaṃhārarasā, āghātavinayapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Byāpādūpasamo etissā sampatti, sinehasambhavo vipatti. Dukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā ‘karuṇā’, paradukkhāsahanarasā, avihiṃsāpaccupaṭṭhānā[Pg.238], dukkhābhibhūtānaṃ anāthabhāvadassanapadaṭṭhānā. Vihiṃsūpasamo tassā sampatti, sokasambhavo vipatti. Sattesu pamodanalakkhaṇā ‘muditā’, anissāyanarasā, arativighātapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ sampattidassanapadaṭṭhānā. Arativūpasamo tassā sampatti, pahāsasambhavo vipatti. Sattesu majjhattākārappavattilakkhaṇā ‘upekkhā’, sattesu samabhāvadassanarasā, paṭighānunayavūpasamapaccupaṭṭhānā, ‘‘kammassakā sattā, te kassa ruciyā sukhitā vā bhavissanti, dukkhato vā muccissanti, pattasampattito vā na parihāyissantī’’ti? Evaṃ pavattakammassakatādassanapadaṭṭhānā. Paṭighānunayavūpasamo tassā sampatti, gehassitāya aññāṇupekkhāya sambhavo vipatti.

Về mặt tướng, v.v., ở đây ‘tâm từ’ có tướng là sự diễn tiến theo cách thức mưu cầu lợi ích, có phận sự là mang lại lợi ích, có sự thể hiện là sự loại trừ oán hận, có nhân cần thiết là thấy được khía cạnh đáng mến của chúng sanh. Sự lắng dịu của sân là thành tựu của nó, sự phát sinh của ái luyến là thất bại của nó. ‘Tâm bi’ có tướng là sự diễn tiến theo cách thức muốn loại trừ đau khổ, có phận sự là không thể chịu đựng được sự đau khổ của người khác, có sự thể hiện là không làm hại, có nhân cần thiết là thấy được tình trạng vô chủ của những chúng sanh bị đau khổ áp bức. Sự lắng dịu của hại là thành tựu của nó, sự phát sinh của sầu muộn là thất bại của nó. ‘Tâm hỷ’ có tướng là sự vui mừng đối với chúng sanh, có phận sự là không ganh tỵ, có sự thể hiện là sự phá tan bất mãn, có nhân cần thiết là thấy được sự thành công của chúng sanh. Sự lắng dịu của bất mãn là thành tựu của nó, sự phát sinh của sự vui đùa là thất bại của nó. ‘Tâm xả’ có tướng là sự diễn tiến theo cách thức trung lập đối với chúng sanh, có phận sự là nhìn chúng sanh một cách bình đẳng, có sự thể hiện là sự lắng dịu của sân và thuận, có nhân cần thiết là thấy được rằng chúng sanh là chủ nhân của nghiệp như sau: ‘Chúng sanh là chủ nhân của nghiệp, do ý muốn của ai mà chúng sẽ được hạnh phúc, hay thoát khỏi khổ đau, hay không bị suy thoái khỏi thành tựu đã đạt được?’ Sự lắng dịu của sân và thuận là thành tựu của nó, sự phát sinh của tâm xả vô tri tại gia là thất bại của nó.

Catunnampi panetesaṃ brahmavihārānaṃ vipassanāsukhañceva bhavasampatti ca sādhāraṇappayojanaṃ, byāpādādipaṭighāto āveṇikaṃ. Byāpādapaṭighātappayojanā hettha mettā, vihiṃsāaratirāgapaṭighātappayojanā itarā. Vuttampi cetaṃ –

Lại nữa, đối với cả bốn phạm trú này, lạc của minh sát và sự thành tựu trong các cõi hữu là mục đích chung, còn sự đoạn trừ sân, v.v. là mục đích riêng. Thật vậy, ở đây tâm từ có mục đích là đoạn trừ sân; các pháp còn lại có mục đích là đoạn trừ hại, bất mãn và tham. Và điều này cũng đã được nói –

‘‘Nissaraṇañhetaṃ, āvuso, byāpādassa yadidaṃ mettācetovimutti, nissaraṇañhetaṃ, āvuso, vihesāya yadidaṃ karuṇācetovimutti; nissaraṇañhetaṃ, āvuso, aratiyā yadidaṃ muditācetovimutti, nissaraṇañhetaṃ, āvuso, rāgassa yadidaṃ upekkhācetovimuttī’’ti (dī. ni. 3.326; a. ni. 6.13).

‘Này chư hiền, đây là sự giải thoát khỏi sân, tức là tâm giải thoát do từ; này chư hiền, đây là sự giải thoát khỏi hại, tức là tâm giải thoát do bi; này chư hiền, đây là sự giải thoát khỏi bất mãn, tức là tâm giải thoát do hỷ; này chư hiền, đây là sự giải thoát khỏi tham, tức là tâm giải thoát do xả.’

Ekamekassa cettha āsannadūravasena dve dve paccatthikā. Mettābrahmavihārassa hi, samīpacāro viya purisassa sapatto, guṇadassanasabhāgatāya rāgo āsannapaccatthiko. So lahuṃ otāraṃ labhati. Tasmā tato suṭṭhu mettā rakkhitabbā. Pabbatādigahananissito viya purisassa sapatto sabhāvavisabhāgatāya byāpādo dūrapaccatthiko. Tasmā tato nibbhayena mettāyitabbaṃ. Mettāyissati ca nāma kopañca karissatīti aṭṭhānametaṃ.

Và ở đây, đối với mỗi một phạm trú, có hai kẻ thù theo sự phân biệt gần và xa. Thật vậy, đối với phạm trú từ, giống như kẻ thù đi lại gần của một người, tham là kẻ thù gần do có bản chất tương tự là thấy được phẩm chất tốt. Nó dễ dàng có được cơ hội. Do đó, tâm từ cần được bảo vệ kỹ lưỡng khỏi nó. Giống như kẻ thù của một người ẩn náu trong núi rừng rậm rạp, v.v., sân là kẻ thù xa do có bản chất khác biệt. Do đó, nên tu tập tâm từ mà không sợ hãi nó. Việc vừa tu tập tâm từ mà vừa khởi lên sân hận là điều không thể xảy ra.

Karuṇābrahmavihārassa ‘‘cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ appaṭilābhaṃ vā appaṭilābhato samanupassato pubbe vā paṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato [Pg.239] uppajjati domanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ idaṃ vuccati gehassitaṃ domanassa’’ntiādinā nayena āgataṃ gehassitaṃ domanassaṃ vipattidassanasabhāgatāya āsannapaccatthikaṃ. Sabhāvavisabhāgatāya vihesā dūrapaccatthikā. Tasmā tato nibbhayena karuṇāyitabbaṃ. Karuṇañca nāma karissati pāṇiādīhi ca vihesissatīti aṭṭhānametaṃ.

Đối với phạm trú bi, ưu tại gia đã được đề cập theo phương pháp bắt đầu bằng: ‘Ưu khởi lên nơi người đang quán xét sự không có được hoặc do không có được các sắc khả ái, khả hỷ, khả ý, đẹp đẽ, liên hệ đến thế tục, do nhãn thức biết; hoặc đang hồi tưởng lại (sắc) đã từng có được trong quá khứ, đã qua, đã diệt, đã biến hoại. Ưu như vậy được gọi là ưu tại gia,’ là kẻ thù gần do có bản chất tương tự là thấy được sự bất hạnh. Hại là kẻ thù xa do có bản chất khác biệt. Do đó, nên tu tập tâm bi mà không sợ hãi nó. Việc vừa tu tập tâm bi mà vừa làm hại bằng tay, v.v. là điều không thể xảy ra.

Muditābrahmavihārassa ‘‘cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ paṭilābhaṃ vā paṭilābhato samanupassato pubbe vā paṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati somanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ idaṃ vuccati gehassitaṃ somanassa’’ntiādinā (ma. ni. 3.306) nayena āgataṃ gehassitaṃ somanassaṃ sampattidassanasabhāgatāya āsannapaccatthikaṃ. Sabhāvavisabhāgatāya arati dūrapaccatthikā. Tasmā tato nibbhayena muditā bhāvetabbā. Pamudito ca nāma bhavissati pantasenāsanesu ca adhikusaladhammesu ca ukkaṇṭhissatīti aṭṭhānametaṃ.

Đối với hỷ phạm trú, trạng thái hỷ lạc tại gia (gehassitaṃ somanassaṃ) được đề cập theo phương thức như sau: “Hỷ lạc khởi lên nơi người ấy khi thấy mình đang được hay đã được các sắc pháp khả ái, khả hỷ, khả ý, đẹp lòng, liên hệ đến vật chất thế gian, được nhận biết qua mắt; hoặc khi người ấy hồi tưởng lại các sắc pháp đã từng được trong quá khứ, đã qua, đã diệt, đã biến hoại. Bất cứ hỷ lạc nào như vậy, đây được gọi là hỷ lạc tại gia” (Ma. Ni. 3.306), là kẻ thù gần do có sự tương đồng về phương diện thấy được sự thành công. Bất mãn (arati) là kẻ thù xa do không có sự tương đồng về bản chất. Do đó, cần phải tu tập hỷ mà không sợ hãi nó (bất mãn). Và điều này là vô lý: người có tâm hoan hỷ mà lại chán nản trong các trú xứ xa vắng và trong các thiện pháp cao thượng.

Upekkhābrahmavihārassa pana ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati upekkhā bālassa mūḷhassa puthujjanassa anodhijinassa avipākajinassa anādīnavadassāvino assutavato puthujjanassa. Yā evarūpā upekkhā rūpaṃ sā nātivattati. Tasmā sā upekkhā gehassitāti vuccatī’’tiādinā (ma. ni. 3.308) nayena āgatā gehassitā aññāṇupekkhā dosaguṇānaṃ avicāraṇavasena sabhāgattā āsannapaccatthikā. Sabhāvavisabhāgatāya rāgapaṭighā dūrapaccatthikā. Tasmā tato nibbhayena upekkhitabbaṃ. Upekkhissati ca nāma rajjissati ca paṭihaññissati cāti aṭṭhānametaṃ.

Còn đối với xả phạm trú, trạng thái xả do vô minh (aññāṇupekkhā) tại gia được đề cập theo phương thức như sau: “Sau khi thấy sắc pháp bằng mắt, xả khởi lên nơi kẻ ngu, người si, kẻ phàm phu chưa chiến thắng được các giới hạn, chưa chiến thắng được quả dị thục, không thấy được sự nguy hại, kẻ phàm phu ít nghe. Bất cứ trạng thái xả nào như vậy, nó không vượt qua được sắc pháp. Do đó, trạng thái xả ấy được gọi là tại gia” (Ma. Ni. 3.308), là kẻ thù gần do có sự tương đồng về phương diện không xem xét các lỗi lầm và phẩm chất. Tham và sân (rāgapaṭighā) là những kẻ thù xa do không có sự tương đồng về bản chất. Do đó, cần phải xả mà không sợ hãi chúng (tham và sân). Và điều này là vô lý: người có tâm xả mà lại tham đắm và sân hận.

Sabbesampi ca etesaṃ kattukāmatāchando ādi, nīvaraṇādivikkhambhanaṃ majjhaṃ, appanā pariyosānaṃ, paññattidhammavasena eko vā satto anekā vā sattā ārammaṇaṃ, upacāre vā appanāya vā pattāya ārammaṇavaḍḍhanaṃ.

Và đối với tất cả các phạm trú này, ý muốn thực hành là sự khởi đầu, sự chế ngự các triền cái là giai đoạn giữa, và an chỉ định là sự kết thúc. Đối tượng là một chúng sinh hoặc nhiều chúng sinh theo phương diện pháp chế định. Việc mở rộng đối tượng có thể thực hiện khi đã đạt đến cận hành định hoặc an chỉ định.

Tatrāyaṃ vaḍḍhanakkamo – yathā hi kusalo kassako kasitabbaṭṭhānaṃ paricchinditvā kasati, evaṃ paṭhamameva ekaṃ āvāsaṃ paricchinditvā tattha sattesu ‘imasmiṃ āvāse sattā averā hontū’tiādinā nayena mettā bhāvetabbā. Tattha cittaṃ muduṃ kammaniyaṃ katvā dve āvāsā paricchinditabbā[Pg.240]. Tato anukkamena tayo cattāro pañca cha satta aṭṭha nava dasa, ekā racchā, upaḍḍhagāmo, gāmo, janapado, rajjaṃ, ekā disāti evaṃ yāva ekaṃ cakkavāḷaṃ, tato vā pana bhiyyo tattha tattha sattesu mettā bhāvetabbā. Tathā karuṇādayoti. Ayamettha ārammaṇavaḍḍhanakkamo.

Ở đây, trình tự mở rộng như sau: Giống như một người nông dân tài giỏi cày ruộng sau khi đã xác định khu vực cần cày, cũng vậy, trước tiên hành giả nên xác định một trú xứ và tu tập tâm từ đối với các chúng sinh ở đó theo phương thức: ‘Mong cho các chúng sinh trong trú xứ này không có oan trái,’ v.v. Sau khi làm cho tâm trở nên nhu nhuyến và dễ sử dụng ở đó, hành giả nên xác định hai trú xứ. Sau đó, tuần tự là ba, bốn, năm, sáu, bảy, tám, chín, mười trú xứ, một con đường, nửa làng, một làng, một quận, một vương quốc, một phương, và cứ thế cho đến một thế giới. Rồi sau đó, hành giả nên tu tập tâm từ đối với các chúng sinh ở các nơi đó, hoặc còn hơn thế nữa. Tương tự đối với bi, v.v. Đây là trình tự mở rộng đối tượng ở đây.

Yathā pana kasiṇānaṃ nissando āruppā, samādhīnaṃ nissando nevasaññānāsaññāyatanaṃ, vipassanānaṃ nissando phalasamāpatti, samathavipassanānaṃ nissando nirodhasamāpatti, evaṃ purimabrahmavihārattayassa nissando ettha upekkhābrahmavihāro. Yathā hi thambhe anussāpetvā tulāsaṅghāṭaṃ anāropetvā na sakkā ākāse kūṭagopānasiyo ṭhapetuṃ, evaṃ purimesu tatiyajjhānaṃ vinā na sakkā catutthaṃ bhāvetuṃ. Kasiṇesu pana uppannatatiyajjhānassapesā nuppajjati visabhāgārammaṇattāti.

Giống như các thiền vô sắc là kết quả của các thiền biến xứ, phi tưởng phi phi tưởng xứ là kết quả của các định, thánh quả định là kết quả của các pháp minh sát, và diệt tận định là kết quả của chỉ và quán, cũng vậy, ở đây xả phạm trú là kết quả của ba phạm trú đầu tiên. Giống như không thể đặt các nóc và rui nhà trên không trung mà không dựng cột và đặt xà ngang, cũng vậy, không thể tu tập phạm trú thứ tư (xả) nếu không có thiền thứ ba trong các phạm trú đầu tiên. Hơn nữa, trạng thái xả này không khởi lên ngay cả đối với người đã đạt được thiền thứ ba trên các đề mục biến xứ, vì đối tượng không tương đồng.

Ettha siyā – ‘kasmā panetā mettā karuṇā muditā upekkhā brahmavihārāti vuccanti? Kasmā ca, catassova? Ko ca etāsaṃ kamo? Vibhaṅge ca kasmā appamaññāti vuttā’ti? Vuccate – seṭṭhaṭṭhena tāva niddosabhāvena cettha brahmavihāratā veditabbā. Sattesu sammāpaṭipattibhāvena hi seṭṭhā ete vihārā. Yathā ca brahmāno niddosacittā viharanti, evaṃ etehi sampayuttā yogino brahmasamāva hutvā viharantīti seṭṭhaṭṭhena niddosabhāvena ca brahmavihārāti vuccanti.

Ở đây, có thể có câu hỏi: ‘Tại sao từ, bi, hỷ, xả này lại được gọi là phạm trú? Và tại sao chỉ có bốn? Trình tự của chúng là gì? Và tại sao trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga), chúng lại được gọi là vô lượng tâm (appamaññā)?’ Câu trả lời như sau: Trước hết, cần hiểu rằng chúng là phạm trú vì có ý nghĩa là cao thượng và vì bản chất không có lỗi lầm. Thật vậy, những trú xứ này là cao thượng vì là sự thực hành đúng đắn đối với chúng sinh. Và giống như các vị Phạm thiên an trú với tâm không lỗi lầm, cũng vậy, các hành giả khi tương ưng với các pháp này, trở nên giống như Phạm thiên và an trú. Do đó, chúng được gọi là phạm trú vì ý nghĩa cao thượng và vì bản chất không có lỗi lầm.

Kasmā ca catassotiādipañhassa pana idaṃ vissajjanaṃ –

Còn đây là câu trả lời cho câu hỏi bắt đầu bằng ‘Và tại sao chỉ có bốn?’

Visuddhimaggādivasā catasso,Hitādiākāravasā panāsaṃ;

Kamo pavattanti ca appamāṇe,Tā gocare yena tadappamaññā.

Có bốn pháp vì là con đường thanh tịnh, v.v. Trình tự của chúng là do các phương diện như mong cầu lợi ích. Và vì chúng diễn ra trong một phạm vi vô lượng, do đó chúng là các vô lượng tâm.

Etāsu hi yasmā mettā byāpādabahulassa, karuṇā vihiṃsābahulassa, muditā aratibahulassa, upekkhā rāgabahulassa visuddhimaggo; yasmā ca hitūpasaṃhāraahitāpanayanasampattimodanaanābhogavasena catubbidhoyeva sattesu manasikāro; yasmā ca yathā mātā daharagilānayobbanappattasakiccapasutesu [Pg.241] catūsu puttesu daharassa abhivuḍḍhikāmā hoti, gilānassa gelaññāpanayanakāmā, yobbanappattassa yobbanasampattiyā ciraṭṭhitikāmā, sakiccapasutassa kismiñcipi pariyāye abyāvaṭā hoti, tathā appamaññāvihārikenāpi sabbasattesu mettādivasena bhavitabbaṃ, tasmā ito visuddhimaggādivasā catassova appamaññā.

Thật vậy, trong các pháp này, vì tâm từ là con đường thanh tịnh cho người có nhiều sân hận, tâm bi là con đường thanh tịnh cho người có nhiều hại tâm, tâm hỷ là con đường thanh tịnh cho người có nhiều bất mãn, và tâm xả là con đường thanh tịnh cho người có nhiều tham ái; và vì sự tác ý đối với chúng sinh chỉ có bốn loại: mong cầu mang lại lợi ích, mong cầu loại bỏ điều bất lợi, hoan hỷ với sự thành công, và không bận tâm; và vì giống như một người mẹ đối với bốn người con — đứa con nhỏ, đứa con bệnh, đứa con trưởng thành, và đứa con đang bận rộn với công việc riêng — bà mong muốn sự trưởng thành cho đứa con nhỏ, mong muốn loại bỏ bệnh tật cho đứa con bệnh, mong muốn sự thành công của tuổi trẻ được bền lâu cho đứa con trưởng thành, và không bận tâm về bất cứ phương diện nào đối với đứa con đang bận rộn với công việc riêng; cũng vậy, hành giả an trú trong vô lượng tâm cũng nên có thái độ tương tự đối với tất cả chúng sinh qua tâm từ, v.v.; do đó, từ những lý do này như là con đường thanh tịnh, v.v., chỉ có bốn vô lượng tâm.

Yasmā pana catassopetā bhāvetukāmena paṭhamaṃ hitākārappavattivasena sattesu paṭipajjitabbaṃ, hitākārappavattilakkhaṇā ca mettā; tato evaṃ patthitahitānaṃ sattānaṃ dukkhābhibhavaṃ disvā vā sutvā vā sambhāvetvā vā dukkhāpanayanākārappavattivasena, dukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā ca karuṇā; athevaṃ patthitahitānaṃ patthitadukkhāpagamānañca nesaṃ sampattiṃ disvā sampattippamodanavasena, pamodanalakkhaṇā ca muditā; tato paraṃ pana kattabbābhāvato ajjhupekkhakatāsaṅkhātena majjhattākārena paṭipajjitabbaṃ, majjhattākārappavattilakkhaṇā ca upekkhā; tasmā ito hitādiākāravasā panāsaṃ paṭhamaṃ mettā vuttā. Atha karuṇā muditā upekkhāti ayaṃ kamo veditabbo.

Lại nữa, vì rằng người có ý muốn tu tập cả bốn pháp này, trước tiên nên thực hành đối với chúng sanh bằng cách vận hành theo thể cách mong cầu lợi ích, và tâm từ có sự vận hành theo thể cách mong cầu lợi ích là trạng thái; sau đó, khi thấy, hoặc nghe, hoặc suy xét về sự bị đau khổ áp đảo của chúng sanh đã được mong cầu lợi ích như vậy, (nên thực hành) bằng cách vận hành theo thể cách muốn loại trừ đau khổ, và tâm bi có sự vận hành theo thể cách muốn loại trừ đau khổ là trạng thái; tiếp đến, khi thấy được sự thành tựu của những chúng sanh đã được mong cầu lợi ích và đã được mong muốn thoát khỏi khổ đau như vậy, (nên thực hành) bằng cách hoan hỷ với sự thành tựu, và tâm hỷ có sự hoan hỷ là trạng thái; lại nữa, sau đó, vì không có việc gì cần phải làm, nên thực hành bằng thể cách trung lập được gọi là thái độ xả, và tâm xả có sự vận hành theo thể cách trung lập là trạng thái; do đó, do năng lực của các thể cách bắt đầu bằng lợi ích này, trong số các pháp này, tâm từ được nói đến trước tiên. Rồi đến bi, hỷ, xả, nên biết thứ tự này là như vậy.

Yasmā pana sabbāpetā appamāṇe gocare pavattanti, tasmā appamaññāti vuccanti. Appamāṇā hi sattā etāsaṃ gocarabhūtā, ‘ekasattassāpi ca ettake padese mettādayo bhāvetabbā’ti evaṃ pamāṇaṃ aggahetvā sakalapharaṇavaseneva pavattāti, tena vuttaṃ –

Lại nữa, vì rằng tất cả các pháp này đều vận hành trong đối tượng vô hạn, do đó chúng được gọi là các vô lượng tâm. Thật vậy, chúng sanh là đối tượng của các pháp này là vô lượng, và (các pháp này) vận hành chỉ bằng cách biến mãn khắp tất cả mà không nắm giữ giới hạn rằng: ‘nên tu tập từ và các pháp khác trong một phạm vi chừng này đối với dù chỉ một chúng sanh,’ do đó, đã được nói rằng –

Visuddhimaggādivasā catasso,Hitādiākāravasā panāsaṃ;

Kamo pavattanti ca appamāṇe,Tā gocare yena tadappamaññāti.

Bốn pháp theo Thanh Tịnh Đạo v.v., còn thứ tự của chúng là do năng lực của các thể cách bắt đầu bằng lợi ích; và chúng vận hành trong đối tượng vô hạn, do đó chúng là các vô lượng tâm.

Evaṃ appamāṇagocaratāya ekalakkhaṇāsu cāpi etāsu purimā tisso tikacatukkajjhānikāva honti. Kasmā? Somanassāvippayogato. Kasmā panāsaṃ somanassena avippayogoti? Domanassasamuṭṭhitānaṃ [Pg.242] byāpādādīnaṃ nissaraṇattā. Pacchimā pana avasesekajjhānikāva. Kasmā? Upekkhāvedanāsampayogato. Na hi sattesu majjhattākārappavattā brahmavihārupekkhā upekkhāvedanaṃ vinā vattatīti.

Như vậy, mặc dù trong các pháp này có cùng một trạng thái là có đối tượng vô hạn, ba pháp đầu chỉ thuộc về tam thiền và tứ thiền. Tại sao? Do không tách rời khỏi thọ hỷ. Lại nữa, tại sao chúng không tách rời khỏi thọ hỷ? Vì là sự thoát ly khỏi sân và các pháp khác phát sinh từ thọ ưu. Còn pháp cuối cùng chỉ thuộc về một thiền còn lại. Tại sao? Do tương ưng với thọ xả. Thật vậy, tâm xả trong phạm trú, vốn vận hành theo thể cách trung lập đối với chúng sanh, không thể vận hành nếu không có thọ xả.

Brahmavihārakathā.

Luận về Phạm trú.

Asubhakathā

Luận về Bất tịnh

263. Idāni rāgacaritasattānaṃ ekantahitaṃ nānārammaṇesu ekekajjhānavaseneva pavattamānaṃ rūpāvacarakusalaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ.

263. Bây giờ, để trình bày về thiện sắc giới, là lợi ích chắc chắn cho chúng sanh có tánh tham, vốn vận hành chỉ bằng năng lực của mỗi một thiền trong các đối tượng khác nhau, (đoạn văn) "Thế nào là các pháp thiện?" v.v... lại được bắt đầu.

Tattha uddhumātakasaññāsahagatantiādīsu, bhastā viya vāyunā, uddhaṃ jīvitapariyādānā yathānukkamaṃ samuggatena sūnabhāvena dhumātattā uddhumātaṃ. Uddhumātameva uddhumātakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ uddhumātanti uddhumātakaṃ. Tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Vinīlaṃ vuccati viparibhinnanīlavaṇṇaṃ. Vinīlameva vinīlakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vinīlanti vinīlakaṃ. Maṃsussadaṭṭhānesu rattavaṇṇassa, pubbasannicayaṭṭhānesu setavaṇṇassa, yebhuyyena ca nīlavaṇṇassa, nīlaṭṭhāne nīlasāṭakapārutasseva chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Paribhinnaṭṭhānesu vissandamānaṃ pubbaṃ vipubbaṃ. Vipubbameva vipubbakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vipubbanti vipubbakaṃ. Tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Vicchiddaṃ vuccati dvidhā chindanena apadhāritaṃ, vicchiddameva vicchiddakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vicchiddanti vicchiddakaṃ. Vemajjhe chinnassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Ito ca etto ca vividhākārena soṇasiṅgālādīhi khāyitaṃ vikkhāyitaṃ. Vikkhāyitameva vikkhāyitakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vikkhāyitanti vikkhāyitakaṃ. Tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Vividhā khittaṃ vikkhittaṃ. Vikkhittameva vikkhittakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vikkhittanti vikkhittakaṃ. ‘Aññena hatthaṃ aññena pādaṃ aññena sīsa’nti evaṃ tato tato khittassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Hatañca taṃ purimanayeneva vikkhittakañcāti hatavikkhittakaṃ. Kākapadākārena aṅgapaccaṅgesu satthena hanitvā vuttanayena vikkhittakassa chavasarīrassetaṃ [Pg.243] adhivacanaṃ. Lohitaṃ kirati, vikkhipati, ito cito ca paggharatīti lohitakaṃ. Paggharitalohitamakkhitassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Puḷavā vuccanti kimayo. Puḷave vikiratīti puḷavakaṃ. Kimiparipuṇṇassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Aṭṭhiyeva aṭṭhikaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ aṭṭhīti aṭṭhikaṃ. Aṭṭhisaṅkhalikāyapi ekaṭṭhikassapi etaṃ adhivacanaṃ. Imāni ca pana uddhumātakādīni nissāya uppannanimittānampi nimittesu paṭiladdhajjhānānampi etāneva nāmāni.

Ở đây, trong các đoạn văn bắt đầu bằng "tương ưng với tưởng về tử thi sình", v.v., (tử thi) được gọi là `uddhumāta` (sình) do bị phồng lên bởi trạng thái sình lên tuần tự sau khi mạng sống chấm dứt, như ống bễ (thổi) bằng gió. Chính tử thi sình là `uddhumātaka`. Hoặc, do đáng ghê tởm, tử thi sình đáng khinh, nên gọi là `uddhumātaka`. Đây là tên gọi của tử thi có dạng như vậy. Tử thi có màu xanh bầm dập được gọi là `vinīla` (xanh bầm). Chính `vinīla` là `vinīlaka`. Hoặc, do đáng ghê tởm, tử thi xanh bầm đáng khinh, nên gọi là `vinīlaka`. Đây là tên gọi của tử thi có màu đỏ ở những nơi nhiều thịt, có màu trắng ở những nơi tụ mủ, và phần lớn có màu xanh, giống như được phủ bằng tấm vải xanh ở chỗ có màu xanh. Tử thi có mủ đang chảy ra ở những chỗ nứt vỡ là `vipubba` (chảy mủ). Chính `vipubba` là `vipubbaka`. Hoặc, do đáng ghê tởm, tử thi chảy mủ đáng khinh, nên gọi là `vipubbaka`. Đây là tên gọi của tử thi có dạng như vậy. Tử thi bị cắt làm hai đoạn được gọi là `vicchidda` (bị cắt đứt). Chính `vicchidda` là `vicchiddaka`. Hoặc, do đáng ghê tởm, tử thi bị cắt đứt đáng khinh, nên gọi là `vicchiddaka`. Đây là tên gọi của tử thi bị cắt ở giữa. Tử thi bị chó, chó rừng, v.v. ăn chỗ này và chỗ kia bằng nhiều cách khác nhau là `vikkhāyita` (bị gặm nhấm). Chính `vikkhāyita` là `vikkhāyitaka`. Hoặc, do đáng ghê tởm, tử thi bị gặm nhấm đáng khinh, nên gọi là `vikkhāyitaka`. Đây là tên gọi của tử thi có dạng như vậy. Tử thi bị vứt rải rác là `vikkhitta` (bị vứt rải rác). Chính `vikkhitta` là `vikkhittaka`. Hoặc, do đáng ghê tởm, tử thi bị vứt rải rác đáng khinh, nên gọi là `vikkhittaka`. Đây là tên gọi của tử thi bị vứt đây đó như vậy: 'tay một nơi, chân một nẻo, đầu một ngả'. Nó vừa bị đâm chém (`hata`) và vừa bị vứt rải rác (`vikkhittaka`) theo cách trước, nên gọi là `hatavikkhittaka` (bị đâm chém và vứt rải rác). Đây là tên gọi của tử thi bị vứt rải rác theo cách đã nói sau khi bị đâm chém bằng vũ khí trên các chi lớn nhỏ theo hình dấu chân quạ. Nó vương vãi máu, nó tung tóe máu, và máu chảy ra từ đây đó, nên gọi là `lohitaka` (đẫm máu). Đây là tên gọi của tử thi bị vấy bẩn bởi máu chảy ra. Giòi bọ được gọi là `puḷavā`. Nó rải rác giòi bọ, nên gọi là `puḷavaka` (bị giòi đục). Đây là tên gọi của tử thi đầy giòi bọ. Chính xương là `aṭṭhika` (bộ xương). Hoặc, do đáng ghê tởm, xương đáng khinh, nên gọi là `aṭṭhika`. Đây là tên gọi của cả bộ xương lẫn một khúc xương. Lại nữa, các tướng đã sanh khởi do nương vào các tử thi sình v.v. này, và các thiền đã chứng đắc trong các tướng ấy, cũng có cùng những tên gọi này.

Tattha uddhumātakanimitte appanāvasena uppannā saññā uddhumātakasaññā. Tāya uddhumātakasaññāya sampayogaṭṭhena sahagataṃ uddhumātakasaññāsahagataṃ. Vinīlakasaññāsahagatādīsupi eseva nayo. Yaṃ panettha bhāvanāvidhānaṃ vattabbaṃ bhaveyya, taṃ sabbākārena visuddhimagge (visuddhi. 1.103 ādayo) vuttameva. Avasesā pāḷivaṇṇanā heṭṭhā vuttanayeneva veditabbā. Kevalañhi idha, catutthajjhānavasena upekkhābrahmavihāre viya, paṭhamajjhānavasena ekekasmiṃ pañcavīsati ekakā honti. Asubhārammaṇassa ca avaḍḍhanīyattā, paritte uddhumātakaṭṭhāne uppannanimittārammaṇaṃ parittārammaṇaṃ, mahante appamāṇārammaṇaṃ veditabbaṃ. Sesesupi eseva nayoti.

Ở đây, trong tướng tử thi trương phồng, tưởng sanh khởi do năng lực của an chỉ là tưởng về tử thi trương phồng. (Thiền) tương ưng với tưởng về tử thi trương phồng ấy theo nghĩa tương hợp được gọi là (thiền) tương ưng với tưởng về tử thi trương phồng. Cũng cùng phương pháp ấy trong các (thiền) tương ưng với tưởng về tử thi xanh bầm v.v... Phương pháp tu tập nào nên được nói đến ở đây, điều ấy đã được nói đến một cách toàn diện trong bộ Visuddhimagga. Phần giải thích Pāḷi còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã nói ở dưới. Chỉ riêng ở đây, giống như trong phạm trú xả do năng lực của thiền thứ tư, do năng lực của thiền thứ nhất, trong mỗi trường hợp có hai mươi lăm đơn pháp. Và do vì đối tượng bất tịnh không thể được khuếch trương, (thiền) có đối tượng là tướng sanh khởi ở nơi tử thi trương phồng nhỏ được biết là (thiền) có đối tượng nhỏ, ở nơi (tử thi) lớn, được biết là (thiền) có đối tượng vô lượng. Cũng cùng phương pháp ấy trong các trường hợp còn lại.

Iti asubhāni subhaguṇo,Dasasatalocanena thutakitti;

Yāni avoca dasabalo,Ekekajjhānahetūni.

Như vậy, bậc có đức hạnh tốt đẹp, có danh tiếng được vị trời ngàn mắt tán thán, bậc Thập Lực đã thuyết những pháp bất tịnh nào, (chúng) là nhân của mỗi một thiền.

Evaṃ pāḷinayeneva, tāva sabbāni tāni jānitvā;

Tesveva ayaṃ bhiyyo, pakiṇṇakakathāpi viññeyyā. (visuddhi. 1.120);

Như vậy, trước tiên sau khi đã biết tất cả những điều ấy chỉ theo phương pháp của Pāḷi, cũng nên biết thêm bài luận tạp này chính trong những điều ấy.

Etesu hi yattha katthaci adhigatajjhāno suvikkhambhitarāgattā vītarāgo viya nilloluppacāro hoti. Evaṃ santepi yvāyaṃ asubhabhedo vutto, so sarīrasabhāvappattivasena ca rāgacaritabhedavasena cāti veditabbo.

Thật vậy, trong bất cứ đề mục nào trong số này, người đã đắc thiền, do đã khéo chế ngự được tham ái, có hành vi không tham lam, lăng xăng giống như bậc đã ly tham. Mặc dù là như vậy, sự phân loại bất tịnh này đã được nói đến, nên được hiểu rằng sự phân loại ấy là do năng lực của việc (tử thi) đạt đến trạng thái tự nhiên của thân và do năng lực của sự khác biệt về tánh tham.

Chavasarīrañhi paṭikūlabhāvaṃ āpajjamānaṃ uddhumātakasabhāvappattaṃ vā siyā, vinīlakādīnaṃ vā aññatarasabhāvappattaṃ. Iti yādisaṃ yādisaṃ sakkā [Pg.244] hoti laddhuṃ tādise tādise uddhumātakapaṭikūlaṃ vinīlakapaṭikūlanti evaṃ nimittaṃ gaṇhitabbamevāti sarīrasabhāvappattivasena dasadhā asubhappabhedo vuttoti veditabbo.

Thật vậy, tử thi khi đang đi đến trạng thái đáng ghê tởm, có thể đạt đến trạng thái trương phồng, hoặc đạt đến một trạng thái nào đó trong số các trạng thái xanh bầm v.v... Do đó, có thể có được trạng thái nào thì trong chính trạng thái ấy, nên nắm bắt tướng như vầy: 'tử thi trương phồng là đáng ghê tởm', 'tử thi xanh bầm là đáng ghê tởm'. Nên được hiểu rằng sự phân loại bất tịnh thành mười loại đã được nói đến là do năng lực của việc (tử thi) đạt đến trạng thái tự nhiên của thân.

Visesato cettha uddhumātakaṃ sarīrasaṇṭhānavipattippakāsanato sarīrasaṇṭhānarāgino sappāyaṃ. Vinīlakaṃ chavirāgavipattippakāsanato sarīravaṇṇarāgino sappāyaṃ. Vipubbakaṃ kāyavaṇapaṭibaddhassa duggandhabhāvassa pakāsanato mālāgandhādivasena samuṭṭhāpitasarīragandharāgino sappāyaṃ. Vicchiddakaṃ antosusirabhāvappakāsanato sarīre ghanabhāvarāgino sappāyaṃ. Vikkhāyitakaṃ maṃsūpacayasampattivināsappakāsanato thanādīsu sarīrappadesesu maṃsūpacayarāgino sappāyaṃ. Vikkhittakaṃ aṅgapaccaṅgānaṃ vikkhepappakāsanato aṅgapaccaṅgalīlārāgino sappāyaṃ. Hatavikkhittakaṃ sarīrasaṅghāṭabhedavikārappakāsanato sarīrasaṅghāṭasampattirāgino sappāyaṃ. Lohitakaṃ lohitamakkhitapaṭikūlabhāvappakāsanato alaṅkārajanitasobharāgino sappāyaṃ. Puḷavakaṃ kāyassa anekakimikulasādhāraṇabhāvappakāsanato kāye mamattarāgino sappāyaṃ. Aṭṭhikaṃ sarīraṭṭhīnaṃ paṭikūlabhāvappakāsanato dantasampattirāgino sappāyanti. Evaṃ rāgacaritavasenāpi dasadhā asubhappabhedo vuttoti veditabbo.

Và đặc biệt ở đây, tử thi trương phồng, do biểu hiện sự hư hoại của hình dáng thân thể, thích hợp cho người có tham ái về hình dáng thân thể. Tử thi xanh bầm, do biểu hiện sự hư hoại của vẻ đẹp làn da, thích hợp cho người có tham ái về màu sắc thân thể. Tử thi mưng mủ, do biểu hiện trạng thái hôi thối gắn liền với vết thương của thân, thích hợp cho người có tham ái về mùi hương thân thể được tạo ra do hoa, hương liệu v.v... Tử thi bị cắt đứt, do biểu hiện trạng thái rỗng không bên trong, thích hợp cho người có tham ái về sự đặc chắc trong thân. Tử thi bị cắn xé, do biểu hiện sự hủy hoại của sự sung mãn về thịt, thích hợp cho người có tham ái về sự sung mãn của thịt ở các bộ phận cơ thể như vú v.v... Tử thi bị văng tung tóe, do biểu hiện sự văng tung tóe của các chi lớn nhỏ, thích hợp cho người có tham ái về vẻ duyên dáng của các chi lớn nhỏ. Tử thi bị chặt và văng tung tóe, do biểu hiện sự biến dạng và tan rã của cấu trúc thân thể, thích hợp cho người có tham ái về sự hoàn hảo của cấu trúc thân thể. Tử thi đẫm máu, do biểu hiện trạng thái đáng ghê tởm bị vấy máu, thích hợp cho người có tham ái về vẻ đẹp do trang sức tạo ra. Tử thi giòi bọ, do biểu hiện trạng thái chung đụng với nhiều loại giòi bọ của thân, thích hợp cho người có tham ái về 'cái của ta' trong thân. Tử thi xương, do biểu hiện trạng thái đáng ghê tởm của xương trong thân, thích hợp cho người có tham ái về sự hoàn hảo của răng. Như vậy, nên được hiểu rằng sự phân loại bất tịnh thành mười loại đã được nói đến cũng là do năng lực của (sự khác biệt về) tánh tham.

Yasmā pana dasavidhepi etasmiṃ asubhe seyyathāpi nāma aparisaṇṭhitajalāya sīghasotāya nadiyā arittabaleneva nāvā tiṭṭhati, vinā arittena na sakkā ṭhapetuṃ, evameva dubbalattā ārammaṇassa vitakkabaleneva cittaṃ ekaggaṃ hutvā tiṭṭhati, vinā vitakkena na sakkā ṭhapetuṃ, tasmā paṭhamajjhānamevettha hoti, na dutiyādīni. Paṭikūlepi cetasmiṃ ārammaṇe ‘addhā imāya paṭipadāya jarāmaraṇamhā parimuccissāmī’ti evaṃ ānisaṃsadassāvitāya ceva nīvaraṇasantāpappahānena ca pītisomanassaṃ uppajjati, ‘bahuṃ dāni vetanaṃ labhissāmī’ti ānisaṃsadassāvino pupphachaḍḍakassa gūtharāsimhi viya, ussannabyādhidukkhassa rogino vamanavirecanappavattiyaṃ viya ca.

Lại nữa, vì rằng trong mười loại bất tịnh này, ví như trong dòng sông có dòng chảy xiết, nước không đứng yên, chiếc thuyền đứng yên được chỉ nhờ sức của cây sào, không có sào thì không thể giữ cho đứng yên; cũng vậy, do đối tượng yếu, tâm trở nên nhất tâm và đứng vững chỉ nhờ sức của tầm, không có tầm thì không thể giữ cho đứng vững. Do đó, ở đây chỉ có sơ thiền sanh khởi, không có nhị thiền v.v... Và trong đối tượng đáng ghê tởm này, do thấy được lợi ích như vầy: 'Chắc chắn với pháp hành này, ta sẽ giải thoát khỏi già và chết', và do đoạn trừ được sự thiêu đốt của các triền cái, hỷ và ưu sanh khởi, giống như (hỷ ưu sanh khởi) nơi đống phân của người dọn rác thấy được lợi ích rằng: 'Bây giờ ta sẽ nhận được nhiều tiền công', và giống như (hỷ ưu sanh khởi) nơi bệnh nhân bị bệnh khổ trầm trọng khi nôn mửa và xổ瀉.

Dasavidhampi cetaṃ asubhaṃ lakkhaṇato ekameva hoti. Dasavidhassapi hi etassa asuciduggandhajegucchapaṭikūlabhāvo eva lakkhaṇaṃ. Tadetaṃ iminā [Pg.245] lakkhaṇena na kevalaṃ matasarīreyeva dantaṭṭhikadassāvino pana cetiyapabbatavāsino mahātissattherassa viya, hatthikkhandhagataṃ rājānaṃ ullokentassa saṅgharakkhitattherupaṭṭhākasāmaṇerassa viya ca, jīvamānakasarīrepi upaṭṭhāti. Yatheva hi matasarīraṃ evaṃ jīvamānakampi asubhameva. Asubhalakkhaṇaṃ panettha āgantukena alaṅkārena paṭicchannattā na paññāyatīti.

Và mười loại bất tịnh này về phương diện đặc tính thì chỉ là một. Thật vậy, đặc tính của cả mười loại này chính là trạng thái không trong sạch, hôi thối, đáng ghê tởm, đáng kinh tởm. Với đặc tính này, nó không chỉ hiện khởi trong tử thi, mà còn hiện khởi trong thân thể đang sống, giống như trường hợp của trưởng lão Mahātissa, trú tại núi Cetiyapabbata, người đã thấy xương răng, và giống như trường hợp của vị sa-di thị giả của trưởng lão Saṅgharakkhita, người đã nhìn lên vị vua đang ngồi trên lưng voi. Thật vậy, giống như tử thi là bất tịnh, thân thể đang sống cũng là bất tịnh. Đặc tính bất tịnh ở đây (trong thân sống) không được nhận ra do bị che đậy bởi sự trang sức từ bên ngoài.

Asubhakathā.

Luận về Bất Tịnh.

Kiṃ pana pathavīkasiṇaṃ ādiṃ katvā aṭṭhikasaññāpariyosānāvesā rūpāvacarappanā, udāhu aññāpi atthīti? Atthi; ānāpānajjhānañhi kāyagatāsatibhāvanā ca idha na kathitā. Kiñcāpi na kathitā vāyokasiṇe pana gahite ānāpānajjhānaṃ gahitameva; vaṇṇakasiṇesu ca gahitesu kesādīsu catukkapañcakajjhānavasena uppannā kāyagatāsati, dasasu asubhesu gahitesu dvattiṃsākāre paṭikūlamanasikārajjhānavasena ceva navasivathikāvaṇṇajjhānavasena ca pavattā kāyagatāsati gahitāvāti. Sabbāpi rūpāvacarappanā idha kathitāva hotīti.

Lại nữa, phải chăng an chỉ sắc giới chỉ là những pháp bắt đầu bằng biến xứ đất và kết thúc bằng tưởng về xương, hay còn có những pháp khác? Có. Thật vậy, thiền niệm hơi thở và sự tu tập niệm thân đã không được nói đến ở đây. Mặc dù không được nói đến, nhưng khi biến xứ gió được bao gồm, thiền niệm hơi thở cũng đã được bao gồm; và khi các biến xứ màu sắc được bao gồm, niệm thân sanh khởi do năng lực của thiền thứ tư và thứ năm trong các phần như tóc v.v... (cũng được bao gồm); khi mười pháp bất tịnh được bao gồm, niệm thân diễn tiến do năng lực của thiền tác ý ghê tởm trong ba mươi hai thể trược và do năng lực của thiền về màu sắc của chín loại tử thi ở nghĩa địa cũng đã được bao gồm. Do đó, tất cả an chỉ sắc giới đã được nói đến ở đây.

Rūpāvacarakusalakathā niṭṭhitā.

Luận về Thiện Sắc Giới đã xong.

Arūpāvacarakusalavaṇṇanā

Giải Thích Về Thiện Vô Sắc Giới

Ākāsānañcāyatanaṃ

Không Vô Biên Xứ

265. Idāni arūpāvacarakusalaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha arūpūpapattiyāti arūpabhavo arūpaṃ, arūpe upapatti arūpūpapatti, tassā arūpūpapattiyā. Maggaṃ bhāvetīti upāyaṃ hetuṃ kāraṇaṃ uppādeti vaḍḍheti. Sabbasoti sabbākārena. Sabbāsaṃ vā anavasesānanti attho. Rūpasaññānanti saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānānañceva tadārammaṇānañca. Rūpāvacarajjhānampi hi rūpanti vuccati ‘rūpī rūpāni passatī’tiādīsu (dha. sa. 248; dī. ni. 2.129). Tassa ārammaṇampi ‘‘bahiddhā rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī’’tiādīsu (dha. sa. 244-246; dī. ni. 2.173); tasmā idha rūpe saññā rūpasaññāti evaṃ saññāsīsena [Pg.246] vuttarūpāvacarajjhānassetaṃ adhivacanaṃ. Rūpaṃ saññā assāti rūpasaññaṃ, rūpamassa nāmanti vuttaṃ hoti. Evaṃ pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ adhivacananti veditabbaṃ.

265. Bây giờ, để trình bày về thiện vô sắc giới, lại bắt đầu bằng câu ‘Thế nào là các pháp thiện?’ v.v... Ở đây, (trong câu) ‘arūpūpapattiyā’ (để sanh vào cõi vô sắc), cõi vô sắc là ‘arūpabhava’ (hữu vô sắc), sự sanh khởi trong cõi vô sắc là ‘arūpūpapatti’ (sự sanh khởi ở cõi vô sắc); (để) cho sự sanh khởi ở cõi vô sắc ấy. (Câu) ‘bhāveti maggaṃ’ (tu tập con đường) có nghĩa là làm cho sanh khởi, làm cho tăng trưởng phương tiện, nhân, duyên. ‘Sabbaso’ (hoàn toàn) có nghĩa là bằng mọi cách. Hoặc có nghĩa là ‘của tất cả, không còn sót lại’. (Trong câu) ‘rūpasaññānaṃ’ (các sắc tưởng), (đây là cách nói) lấy tưởng làm đầu để chỉ các thiền sắc giới đã được nói đến và các đối tượng của chúng. Vì quả thật, ngay cả thiền sắc giới cũng được gọi là ‘sắc’ trong các đoạn như ‘người có sắc thấy các sắc’ v.v... Đối tượng của thiền ấy cũng (được gọi là sắc) trong các đoạn như ‘vị ấy thấy các sắc ở bên ngoài, tốt và xấu’ v.v... Do đó, ở đây, tưởng trong sắc là sắc tưởng; như vậy, đây là danh từ chỉ cho thiền sắc giới đã được nói đến, lấy tưởng làm đầu. ‘Nó có sắc làm tưởng’ là ‘rūpasaññaṃ’ (có sắc tưởng); điều được nói là ‘sắc là tên của nó’. Như vậy, cần phải hiểu rằng đây là danh từ chỉ cho đối tượng của thiền ấy, được phân biệt thành kasina đất v.v...

Samatikkamāti virāgā nirodhā ca. Kiṃ vuttaṃ hoti? Etāsaṃ kusalavipākakiriyavasena pañcadasannaṃ jhānasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ, etesañca pathavīkasiṇādivasena aṭṭhannaṃ ārammaṇasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ, sabbākārena anavasesānaṃ vā virāgā ca nirodhā ca virāgahetu ceva nirodhahetu ca ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Na hi sakkā sabbaso anatikkantarūpasaññena etaṃ upasampajja viharitunti.

(Từ) ‘samatikkamā’ (do vượt qua) là do ly tham và do diệt. Điều được nói là gì? Vị ấy an trú, chứng đắc Không Vô Biên Xứ là do ly tham và do diệt, do nhân ly tham và do nhân đoạn diệt đối với các sắc tưởng này được gọi là thiền, gồm mười lăm loại theo cách phân chia thiện, quả, và duy tác; và đối với các sắc tưởng này được gọi là đối tượng, gồm tám loại theo cách phân chia kasina đất v.v...; hoặc là (do ly tham và do diệt) đối với (các sắc tưởng) không còn sót lại, bằng mọi cách. Vì quả thật, người chưa hoàn toàn vượt qua sắc tưởng thì không thể an trú, chứng đắc được trạng thái này.

Tattha yasmā ārammaṇe avirattassa saññāsamatikkamo na hoti, samatikkantāsu ca saññāsu ārammaṇaṃ samatikkantameva hoti, tasmā ārammaṇasamatikkamaṃ avatvā ‘‘tattha katamā rūpasaññā? Rūpāvacarasamāpattiṃ samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ, imā vuccanti rūpasaññāyo. Imā rūpasaññāyo atikkanto hoti, vītikkanto, samatikkanto, tena vuccati sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā’’ti (vibha. 602) evaṃ vibhaṅge saññānaṃyeva samatikkamo vutto. Yasmā pana ārammaṇasamatikkamena pattabbā etā samāpattiyo, na ekasmiṃyeva ārammaṇe paṭhamajjhānādīni viya, tasmā ayaṃ ārammaṇasamatikkamavasenāpi atthavaṇṇanā katāti veditabbā.

Ở đây, vì rằng người chưa ly tham đối với đối tượng thì không có sự vượt qua tưởng, và khi các tưởng đã được vượt qua thì đối tượng cũng đã được vượt qua, cho nên, không nói đến sự vượt qua đối tượng, trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga), chỉ sự vượt qua các tưởng mới được nói đến như sau: ‘Ở đây, thế nào là sắc tưởng? Tưởng, sự nhận biết, bản chất của sự nhận biết của người đã chứng đắc, hoặc đã sanh vào, hoặc đang sống hạnh phúc trong hiện tại trong thiền chứng sắc giới, những điều này được gọi là các sắc tưởng. Vị ấy đã vượt qua, đã lánh xa, đã hoàn toàn vượt qua các sắc tưởng này, do đó được gọi là ‘do hoàn toàn vượt qua các sắc tưởng’.’ Lại nữa, vì rằng các thiền chứng này có thể đạt được bằng cách vượt qua đối tượng, không phải chỉ trên một đối tượng duy nhất như các thiền từ sơ thiền trở đi, cho nên cần phải hiểu rằng lời giải thích ý nghĩa này cũng được thực hiện theo cách vượt qua đối tượng.

Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamāti cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇānañca paṭighātena samuppannā saññā paṭighasaññā. Rūpasaññādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Yathāha – ‘‘tattha katamā paṭighasaññā? Rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā rasasaññā phoṭṭhabbasaññā, imā vuccanti paṭighasaññāyo’’ti (vibha. 603). Tāsaṃ kusalavipākānaṃ pañcannaṃ akusalavipākānaṃ pañcannanti sabbaso dasannampi paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā pahānā asamuppādā appavattiṃ katvāti vuttaṃ hoti.

(Trong câu) ‘paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā’ (do sự biến mất của các đối ngại tưởng), tưởng sanh khởi do sự va chạm của các vật căn như mắt v.v... và các đối tượng như sắc v.v... là đối ngại tưởng (paṭighasaññā). Đây là danh từ chỉ cho sắc tưởng v.v... Như có lời dạy: ‘Ở đây, thế nào là các đối ngại tưởng? Sắc tưởng, thanh tưởng, hương tưởng, vị tưởng, xúc tưởng, những điều này được gọi là các đối ngại tưởng.’ Điều được nói là: đã làm cho không còn hiện hành, do sự biến mất, do sự từ bỏ, do sự không sanh khởi của tất cả mười đối ngại tưởng ấy, gồm năm loại là quả thiện và năm loại là quả bất thiện.

Kāmañcetā paṭhamajjhānādīni samāpannassāpi na santi – na hi tasmiṃ samaye pañcadvāravasena cittaṃ pavattati – evaṃ santepi, aññattha pahīnānaṃ sukhadukkhānaṃ [Pg.247] catutthajjhāne viya, sakkāyadiṭṭhādīnaṃ tatiyamagge viya ca, imasmiṃ jhāne ussāhajananatthaṃ imassa jhānassa pasaṃsāvasena etāsaṃ ettha vacanaṃ veditabbaṃ. Atha vā kiñcāpi tā rūpāvacaraṃ samāpannassa na santi, atha kho na pahīnattā na santi. Na hi rūpavirāgāya rūpāvacarabhāvanā saṃvattati, rūpāyattā ca etāsaṃ pavatti. Ayaṃ pana bhāvanā rūpavirāgāya saṃvattati. Tasmā tā ettha pahīnāti vattuṃ vaṭṭati. Na kevalañca vattuṃ, ekaṃseneva evaṃ dhāretumpi vaṭṭati. Tāsañhi ito pubbe appahīnattāyeva paṭhamajjhānaṃ samāpannassa ‘‘saddo kaṇṭako’’ti (a. ni. 10.72) vutto bhagavatā. Idha ca pahīnattāyeva arūpasamāpattīnaṃ āneñjatā santavimokkhatā ca vuttā. Āḷāro ca kāḷāmo āruppasamāpanno pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva addasa, na pana saddaṃ assosīti (dī. ni. 2.192).

Mặc dù các tưởng này cũng không có đối với người đã chứng đắc các thiền từ sơ thiền trở đi – vì quả thật vào lúc ấy, tâm không vận hành theo ngả năm cửa – dẫu là như vậy, cũng giống như việc nói đến sự từ bỏ lạc và khổ (đã được từ bỏ ở các thiền thấp hơn) trong đệ tứ thiền, và giống như việc nói đến (sự từ bỏ) thân kiến v.v... (đã được từ bỏ ở các đạo thấp hơn) trong đạo thứ ba, cần phải hiểu rằng việc nói đến các tưởng này ở đây trong thiền này là nhằm mục đích tạo ra sự phấn khởi và theo cách tán thán thiền này. Hoặc là, mặc dù các tưởng ấy không có đối với người đã chứng đắc thiền sắc giới, nhưng chúng không có không phải vì đã được từ bỏ. Vì quả thật, sự tu tập thiền sắc giới không đưa đến sự ly tham đối với sắc, và sự hiện hành của các tưởng này phụ thuộc vào sắc. Nhưng sự tu tập này (thiền vô sắc) đưa đến sự ly tham đối với sắc. Do đó, nói rằng chúng được từ bỏ ở đây là điều thích hợp. Và không chỉ thích hợp để nói, mà còn thích hợp để ghi nhận một cách chắc chắn như vậy. Vì quả thật, chính vì chúng chưa được từ bỏ trước đây mà Đức Phật đã nói đối với người đã chứng đắc sơ thiền rằng ‘tiếng động là cái gai’. Và ở đây, chính vì chúng đã được từ bỏ mà tính bất động và sự giải thoát an tịnh của các thiền chứng vô sắc được nói đến. Và ngài Āḷāra Kālāma, khi đang trong thiền chứng vô sắc, đã không thấy và cũng không nghe tiếng của năm trăm cỗ xe đi qua ngay bên cạnh.

Nānattasaññānaṃ amanasikārāti nānatte gocare pavattānaṃ saññānaṃ nānattānaṃ vā saññānaṃ. Yasmā hi etā ‘‘tattha katamā nānattasaññā? Asamāpannassa manodhātusamaṅgissa vā manoviññāṇadhātusamaṅgissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ, imā vuccanti nānattasaññāyo’’ti (vibha. 604) evaṃ vibhaṅge vibhajitvā vuttā idha adhippetā; asamāpannassa manodhātumanoviññāṇadhātusaṅgahitā saññā rūpasaddādibhede nānatte nānāsabhāve gocare pavattanti; yasmā cetā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā, dvādasa akusalasaññā, ekādasa kāmāvacarakusalavipākasaññā, dve akusalavipākasaññā, ekādasa kāmāvacarakiriyasaññāti evaṃ catucattālīsampi saññā nānattā nānāsabhāvā aññamaññaṃ asadisā, tasmā nānattasaññāti vuttā. Tāsaṃ sabbaso nānattasaññānaṃ amanasikārā anāvajjanā asamannāhārā apaccavekkhaṇā. Yasmā tā nāvajjati, na manasikaroti, na paccavekkhati, tasmāti vuttaṃ hoti.

“Do không tác ý các tưởng sai khác” có nghĩa là (không tác ý) các tưởng sanh khởi trong đối tượng sai khác, hoặc là các tưởng sai khác. Bởi vì những tưởng này được nói đến ở đây, đã được phân tích và trình bày trong bộ Phân Tích như sau: “Ở đây, thế nào là các tưởng sai khác? Tưởng, sự nhận biết, bản chất của sự nhận biết của người không nhập định, người có đủ tâm giới hoặc người có đủ tâm thức giới, những điều này được gọi là các tưởng sai khác” (Vibh. 604). Các tưởng được bao gồm trong tâm giới và tâm thức giới của người không nhập định, chúng sanh khởi trong đối tượng sai khác, có bản chất khác nhau, với sự phân biệt về sắc, thanh, v.v. Và bởi vì bốn mươi bốn tưởng này, tức là tám tưởng thiện dục giới, mười hai tưởng bất thiện, mười một tưởng quả thiện dục giới, hai tưởng quả bất thiện, mười một tưởng duy tác dục giới, là khác nhau, có bản chất khác nhau, không tương đồng với nhau, cho nên chúng được gọi là “tưởng sai khác”. “Do không tác ý đến tất cả các tưởng sai khác ấy” (tức là) do không hướng tâm, do không mang lại, do không quán xét. Bởi vì vị ấy không hướng tâm, không tác ý, không quán xét đến chúng, cho nên được nói như vậy.

Yasmā cettha purimā rūpasaññā paṭighasaññā ca iminā jhānena nibbatte bhavepi na vijjanti, pageva tasmiṃ bhave imaṃ jhānaṃ upasampajja viharaṇakāle, tasmā tāsaṃ ‘samatikkamā atthaṅgamā’ti dvedhāpi abhāvoyeva vutto. Nānattasaññāsu pana yasmā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā, nava [Pg.248] kiriyāsaññā, dasa akusalasaññāti imā sattavīsati saññā iminā jhānena nibbatte bhave vijjanti, tasmā tāsaṃ amanasikārāti vuttanti veditabbaṃ. Tatrāpi hi imaṃ jhānaṃ upasampajja viharanto tāsaṃ amanasikārāyeva upasampajja viharati. Tā pana manasikaronto asamāpanno hotīti. Saṅkhepato cettha ‘rūpasaññānaṃ samatikkamā’ti iminā sabbarūpāvacaradhammānaṃ pahānaṃ vuttaṃ. ‘Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā’ti iminā sabbesaṃ kāmāvacaracittacetasikānañca pahānaṃ amanasikāro ca vuttoti veditabbo.

Và bởi vì ở đây, các sắc tưởng và các tưởng đối kháng trước đó không tồn tại ngay cả trong cảnh giới được tạo ra bởi thiền này, huống hồ là vào lúc an trú sau khi đã chứng đắc thiền này trong cảnh giới ấy. Do đó, đối với chúng, cả hai cách “vượt qua” và “biến mất” đều được nói đến như là sự không tồn tại. Tuy nhiên, trong số các tưởng sai khác, bởi vì hai mươi bảy tưởng này — tức là tám tưởng thiện dục giới, chín tưởng duy tác, và mười tưởng bất thiện — có tồn tại trong cảnh giới được tạo ra bởi thiền này, cho nên đối với chúng, được nói là “do không tác ý”, cần phải hiểu như vậy. Bởi vì ngay cả ở đó, người an trú sau khi đã chứng đắc thiền này, chỉ an trú được do không tác ý đến chúng. Còn người tác ý đến chúng thì không phải là người đã nhập định. Tóm lại, ở đây, qua câu “do vượt qua các sắc tưởng”, sự từ bỏ tất cả các pháp sắc giới đã được nói đến. Qua câu “do sự biến mất của các tưởng đối kháng và do không tác ý các tưởng sai khác”, sự từ bỏ và sự không tác ý đối với tất cả tâm và tâm sở dục giới đã được nói đến, cần phải hiểu như vậy.

Iti bhagavā ‘pannarasannaṃ rūpasaññānaṃ samatikkamena, dasannaṃ paṭighasaññānaṃ atthaṅgamena, catucattālīsāya nānattasaññānaṃ amanasikārenā’ti tīhi padehi ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vaṇṇaṃ kathesi. Kiṃ kāraṇāti ce sotūnaṃ ussāhajananatthañceva palobhanatthañca. Sace hi keci apaṇḍitā vadeyyuṃ ‘satthā ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ nibbattethāti vadati, ko nu kho etāya nibbattitāya attho? Ko ānisaṃso’ti te evaṃ vattuṃ mā labhantūti imehi ākārehi samāpattiyā vaṇṇaṃ kathesi. Tañhi nesaṃ sutvā evaṃ bhavissati – ‘evaṃsantā kira ayaṃ samāpatti, evaṃpaṇītā, nibbattessāma na’nti. Athassa nibbattanatthāya ussāhaṃ karissantīti.

Như vậy, Đức Thế Tôn đã tán dương định Không Vô Biên Xứ bằng ba cụm từ: “do vượt qua mười lăm sắc tưởng, do sự biến mất của mười tưởng đối kháng, do không tác ý đến bốn mươi bốn tưởng sai khác”. Nếu hỏi: “Vì lý do gì?”, (thì câu trả lời là) để khơi dậy lòng nhiệt thành và để lôi cuốn các vị thính giả. Bởi vì nếu có những người thiếu trí tuệ nói rằng: “Bậc Đạo Sư nói hãy phát sanh định Không Vô Biên Xứ, nhưng khi đã phát sanh rồi thì có ích lợi gì? Có quả báo gì?”, thì để họ không có cơ hội nói như vậy, Ngài đã tán dương định này bằng những cách thức ấy. Bởi vì khi nghe điều đó, họ sẽ nghĩ rằng: “Ồ, định này thật là tịch tịnh, thật là cao thượng, chúng ta hãy phát sanh nó”. Rồi họ sẽ nỗ lực để phát sanh định ấy.

Palobhanatthañcāpi nesaṃ etissā vaṇṇaṃ kathesi, visakaṇṭakavāṇijo viya. Visakaṇṭakavāṇijo nāma guḷavāṇijo vuccati. So kira guḷaphāṇitakhaṇḍasakkarādīni sakaṭenādāya paccantagāmaṃ gantvā ‘visakaṇṭakaṃ gaṇhatha visakaṇṭakaṃ gaṇhathā’ti ugghosesi. Taṃ sutvā gāmikā ‘visaṃ nāma kakkhaḷaṃ, yo naṃ khādati so marati, kaṇṭakopi vijjhitvā māreti. Ubhopete kakkhaḷā, ko ettha ānisaṃso’ti gehadvārāni thakesuṃ, dārake ca palāpesuṃ. Taṃ disvā vāṇijo ‘avohārakusalā ime gāmikā, handa ne upāyena gaṇhāpemī’ti ‘atimadhuraṃ gaṇhatha atisāduṃ gaṇhatha, guḷaṃ phāṇitaṃ sakkaraṃ samagghaṃ labbhati, kūṭamāsakakūṭakahāpaṇādīhipi labbhatī’ti ugghosesi. Taṃ sutvā gāmikā haṭṭhapahaṭṭhā niggantvā bahumpi mūlaṃ datvā gahesuṃ.

Ngài cũng đã tán dương định này để lôi cuốn họ, giống như người bán “gai độc”. Người bán “gai độc” (visakaṇṭakavāṇijo) thực ra được gọi là người bán đường mật (guḷavāṇijo). Tương truyền, người ấy chất đường mật, mật mía, đường phèn, đường cát, v.v. lên xe, đi đến một ngôi làng hẻo lánh và rao lên: “Mua gai độc đi, mua gai độc đi!”. Nghe vậy, dân làng nghĩ: “Chất độc thì thật kinh khủng, ai ăn phải sẽ chết. Gai cũng đâm chết người. Cả hai thứ này đều kinh khủng, có lợi ích gì đâu?”, rồi họ đóng cửa nhà và xua con cái chạy đi. Thấy vậy, người bán hàng nghĩ: “Dân làng này không rành về cách nói trong buôn bán, thôi thì ta sẽ dùng mưu để họ mua hàng”, rồi rao lên: “Mua đồ cực ngọt đi, mua đồ cực ngon đi! Đường mật, mật mía, đường cát, giá rất rẻ, có thể mua được ngay cả bằng những đồng tiền giả!”. Nghe vậy, dân làng vui mừng phấn khởi, đi ra và trả giá cao để mua hàng.

Tattha vāṇijassa ‘visakaṇṭakaṃ gaṇhathā’ti ugghosanaṃ viya bhagavato ‘ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ nibbattethā’ti vacanaṃ. ‘Ubhopete kakkhaḷā[Pg.249], ko ettha ānisaṃso’ti? Gāmikānaṃ cintanaṃ viya ‘bhagavā ākāsānañcāyatanaṃ nibbattethāti āha, ko ettha ānisaṃso? Nāssa guṇaṃ jānāmā’ti sotūnaṃ cintanaṃ. Athassa vāṇijassa ‘atimadhuraṃ gaṇhathā’tiādivacanaṃ viya bhagavato rūpasaññāsamatikkamanādikaṃ ānisaṃsappakāsanaṃ. Idañhi sutvā te bahumpi mūlaṃ datvā, gāmikā viya guḷaṃ, iminā ānisaṃsena palobhitacittā mahantampi ussāhaṃ katvā imaṃ samāpattiṃ nibbattessantīti ussāhajananatthaṃ palobhanatthañca kathesi.

Ở đây, lời rao của người bán hàng “Mua gai độc đi!” cũng giống như lời dạy của Đức Thế Tôn “Hãy phát sanh định Không Vô Biên Xứ”. Suy nghĩ của dân làng “Cả hai thứ này đều kinh khủng, có lợi ích gì đâu?” cũng giống như suy nghĩ của các vị thính giả “Đức Thế Tôn dạy hãy phát sanh Không Vô Biên Xứ, nhưng có lợi ích gì đâu? Chúng ta không biết được phẩm chất của nó”. Sau đó, lời nói của người bán hàng “Mua đồ cực ngọt đi!” v.v. cũng giống như lời tuyên bố về quả báo của Đức Thế Tôn, bắt đầu bằng “do vượt qua các sắc tưởng”. Bởi vì khi nghe điều này, giống như dân làng đã trả giá cao để mua đường mật, các vị thính giả ấy, với tâm được lôi cuốn bởi quả báo này, sẽ nỗ lực lớn lao để phát sanh định này. Do đó, Ngài đã thuyết giảng để khơi dậy lòng nhiệt thành và để lôi cuốn.

Ākāsānañcāyatanasaññāsahagatanti ettha nāssa antoti anantaṃ. Ākāsaṃ anantaṃ ākāsānantaṃ. Ākāsānantameva ākāsānañcaṃ. Taṃ ākāsānañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa, devānaṃ devāyatanamivāti ākāsānañcāyatanaṃ. Iti ākāsānañcaṃ ca taṃ āyatanañcātipi ākāsānañcāyatanaṃ. Kasiṇugghāṭimākāsassetaṃ adhivacanaṃ. Tasmiṃ ākāsānañcāyatane appanāppattāya saññāya sahagataṃ ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ.

Trong câu “cùng đi với tưởng về Không Vô Biên Xứ”, (cần hiểu như sau): “Không có kết thúc” (na assa anto) nên là “vô biên” (anantaṃ). Không gian vô biên (ākāsaṃ anantaṃ) là ākāsānantaṃ. Chính ākāsānantaṃ là ākāsānañcaṃ. Ākāsānañcaṃ ấy là xứ (āyatanaṃ) theo nghĩa là nền tảng (adhiṭṭhānaṭṭhena) cho thiền này cùng với các pháp tương ưng của nó, giống như cõi trời là xứ của chư thiên (devānaṃ devāyatanaṃ); do đó gọi là Không Vô Biên Xứ (ākāsānañcāyatanaṃ). Hoặc, nó vừa là ākāsānañcaṃ, vừa là xứ (āyatanaṃ), nên cũng gọi là Không Vô Biên Xứ (ākāsānañcāyatanaṃ). Đây là tên gọi cho không gian có được do sự loại bỏ kasina. “Cùng đi với tưởng về Không Vô Biên Xứ” là (thiền) cùng đi với tưởng đã đạt đến an chỉ trong xứ Không Vô Biên ấy.

Yathā pana aññattha ‘ananto ākāso’ti (vibha. 508; dī. ni. 2.129) vuttaṃ, evamidha anantanti vā parittanti vā na gahitaṃ. Kasmā? Anante hi gahite parittaṃ na gayhati, paritte gahite anantaṃ na gayhati. Evaṃ sante ārammaṇacatukkaṃ na pūrati, desanā soḷasakkhattukā na hoti. Sammāsambuddhassa ca imasmiṃ ṭhāne desanaṃ soḷasakkhattukaṃ kātuṃ ajjhāsayo, tasmā anantanti vā parittanti vā avatvā ‘ākāsānañcāyatanasaññāsahagata’nti āha. Evañhi sati ubhayampi gahitameva hoti. Ārammaṇacatukkaṃ pūrati, desanā soḷasakkhattukā sampajjati. Avaseso pāḷiattho heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo. Rūpāvacaracatutthajjhānanikantipariyādānadukkhatāya cettha dukkhā paṭipadā, pariyādinnanikantikassa appanāparivāsadandhatāya dandhābhiññā hoti. Vipariyāyena sukhā paṭipadā khippābhiññā ca veditabbā. Parittakasiṇugghāṭimākāse pana pavattaṃ jhānaṃ parittārammaṇaṃ vipulakasiṇugghāṭimākāse pavattaṃ appamāṇārammaṇanti veditabbaṃ. Upekkhābrahmavihāre viya ca idhāpi catutthajjhānavasena pañcavīsati ekakā honti[Pg.250]. Yathā cettha evaṃ ito paresupi. Visesamattameva pana tesu vaṇṇayissāma.

Lại nữa, như ở nơi khác đã được nói rằng ‘hư không là vô biên’, cũng vậy, ở đây (trong Abhidhamma) đã không đề cập đến ‘vô biên’ hay ‘hữu hạn’. Tại sao? Vì khi đề cập đến ‘vô biên’ thì ‘hữu hạn’ không được đề cập, khi đề cập đến ‘hữu hạn’ thì ‘vô biên’ không được đề cập. Khi như vậy, bốn loại đối tượng không được trọn vẹn, pháp thoại không trở thành mười sáu lần. Và bậc Chánh Đẳng Giác có ý muốn thực hiện pháp thoại thành mười sáu lần ở trường hợp này, do đó, không nói ‘vô biên’ hay ‘hữu hạn’, Ngài đã nói ‘tương ưng với tưởng Không Vô Biên Xứ’. Vì khi như vậy, cả hai đều được đề cập đến. Bốn loại đối tượng được trọn vẹn, pháp thoại thành tựu mười sáu lần. Ý nghĩa Pāli còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã nói ở dưới. Và ở đây, do sự khó khăn trong việc đoạn trừ ái luyến trong thiền sắc giới thứ tư, nên pháp hành là khó khăn; đối với người đã đoạn trừ ái luyến, do sự chậm chạp trong việc thực hành để đạt đến an chỉ định, nên thắng trí là chậm chạp. Ngược lại, nên hiểu rằng pháp hành là dễ dàng và thắng trí là nhanh chóng. Lại nữa, thiền sanh khởi trong hư không được tạo ra từ việc loại bỏ kasina nhỏ được gọi là thiền có đối tượng hữu hạn; thiền sanh khởi trong hư không được tạo ra từ việc loại bỏ kasina rộng lớn nên được hiểu là thiền có đối tượng vô lượng. Và cũng như trong Xả Vô Lượng Tâm, ở đây cũng có hai mươi lăm đơn pháp theo cách của thiền thứ tư. Như ở đây, cũng vậy trong các (thiền) sau đó. Tuy nhiên, chúng tôi sẽ chỉ giải thích những điểm khác biệt trong chúng.

Viññāṇañcāyatanaṃ

Thức Vô Biên Xứ

266. Ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammāti, ettha tāva pubbe vuttanayena ākāsānañcaṃ āyatanamassa adhiṭṭhānaṭṭhenāti jhānampi ākāsānañcāyatanaṃ. Vuttanayeneva ārammaṇampi. Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ, tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammā’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ.

266. Trong câu ‘vượt qua Không Vô Biên Xứ’, trước hết, theo phương pháp đã nói trước đây, vì ‘không vô biên’ là xứ của thiền này theo nghĩa là nền tảng, nên thiền cũng được gọi là Không Vô Biên Xứ. Theo phương pháp đã nói, đối tượng cũng vậy. Như vậy, vì rằng cần phải đạt đến và an trú trong Thức Vô Biên Xứ này chỉ sau khi đã vượt qua cả hai điều này, tức là thiền và đối tượng, bằng cách không làm cho sanh khởi và bằng cách không tác ý, do đó, nên hiểu rằng câu ‘vượt qua Không Vô Biên Xứ’ này được nói ra sau khi đã gộp cả hai điều này làm một.

Viññāṇañcāyatanasaññāsahagatanti, ettha pana anantanti manasikātabbavasena nāssa antoti anantaṃ. Anantameva ānañcaṃ. Viññāṇaṃ ānañcaṃ viññāṇānañcanti avatvā viññāṇañcanti vuttaṃ. Ayañhettha rūḷhīsaddo. Tadeva viññāṇañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena imāya saññāya āyatananti viññāṇañcāyatanaṃ. Tasmiṃ viññāṇañcāyatane pavattāya saññāya sahagatanti viññāṇañcāyatanasaññāsahagataṃ. Ākāse pavattaviññāṇārammaṇassa jhānassetaṃ adhivacanaṃ. Idha ākāsānañcāyatanasamāpattiyā nikantipariyādānadukkhatāya dukkhā paṭipadā, pariyādinnanikantikassa appanāparivāsadandhatāya dandhābhiññā. Vipariyāyena sukhā paṭipadā khippābhiññā ca. Parittakasiṇugghāṭimākāsārammaṇaṃ samāpattiṃ ārabbha pavattiyā parittārammaṇatā, vipariyāyena appamāṇārammaṇatā veditabbā. Sesaṃ purimasadisameva.

Lại nữa, trong câu ‘tương ưng với tưởng Thức Vô Biên Xứ’, theo cách tác ý là ‘vô biên’, (thức) này không có giới hạn, do đó gọi là ‘vô biên’. Chính cái vô biên là ānañcaṃ. Không nói là ‘viññāṇānañcaṃ’, mà nói là ‘viññāṇañcaṃ’. Ở đây, đây là một từ ngữ quy ước. Chính cái ‘viññāṇañcaṃ’ đó, theo nghĩa là nền tảng cho tưởng này, là xứ, do đó gọi là ‘Thức Vô Biên Xứ’. Tương ưng với tưởng sanh khởi trong Thức Vô Biên Xứ đó, do đó gọi là ‘tương ưng với tưởng Thức Vô Biên Xứ’. Đây là tên gọi của thiền có đối tượng là thức sanh khởi trong hư không. Ở đây, do sự khó khăn trong việc đoạn trừ ái luyến trong định Không Vô Biên Xứ, nên pháp hành là khó khăn; đối với người đã đoạn trừ ái luyến, do sự chậm chạp trong việc thực hành để đạt đến an chỉ định, nên thắng trí là chậm chạp. Ngược lại, pháp hành là dễ dàng và thắng trí là nhanh chóng. Do sanh khởi liên quan đến định có đối tượng là hư không được tạo ra từ việc loại bỏ kasina nhỏ, nên có tính chất đối tượng hữu hạn; ngược lại, nên hiểu là có tính chất đối tượng vô lượng. Phần còn lại tương tự như phần trước.

Ākiñcaññāyatanaṃ

Vô Sở Hữu Xứ

267. Viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammāti etthāpi pubbe vuttanayeneva viññāṇañca āyatanamassa adhiṭṭhānaṭṭhenāti jhānampi viññāṇañcāyatanaṃ. Vuttanayeneva ca ārammaṇampi. Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ, tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammā’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ.

267. Cũng trong câu ‘vượt qua Thức Vô Biên Xứ’, theo phương pháp đã nói trước đây, vì ‘thức vô biên’ là xứ của thiền này theo nghĩa là nền tảng, nên thiền cũng được gọi là Thức Vô Biên Xứ. Và theo phương pháp đã nói, đối tượng cũng vậy. Như vậy, vì rằng cần phải đạt đến và an trú trong Vô Sở Hữu Xứ này chỉ sau khi đã vượt qua cả hai điều này, tức là thiền và đối tượng, bằng cách không làm cho sanh khởi và bằng cách không tác ý, do đó, nên hiểu rằng câu ‘vượt qua Thức Vô Biên Xứ’ này được nói ra sau khi đã gộp cả hai điều này làm một.

Ākiñcaññāyatanasaññāsahagatanti [Pg.251] ettha pana nāssa kiñcananti akiñcanaṃ; antamaso bhaṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti. Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ. Ākāsānañcāyatanaviññāṇāpagamassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ ākiñcaññaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena imissā saññāya āyatananti ākiñcaññāyatanaṃ. Tasmiṃ ākiñcaññāyatane pavattāya saññāya sahagatanti ākiñcaññāyatanasaññāsahagataṃ. Ākāse pavattitaviññāṇāpagamārammaṇassa jhānassetaṃ adhivacanaṃ. Idha viññāṇañcāyatanasamāpattiyā nikantipariyādānadukkhatāya dukkhā paṭipadā, pariyādinnanikantikassa appanā parivāsadandhatāya dandhābhiññā. Vipariyāyena sukhā paṭipadā khippābhiññā ca. Parittakasiṇugghāṭimākāse pavattitaviññāṇāpagamārammaṇatāya parittārammaṇatā, vipariyāyena appamāṇārammaṇatā veditabbā. Sesaṃ purimasadisameva.

Lại nữa, trong câu ‘tương ưng với tưởng Vô Sở Hữu Xứ’, không có gì của nó, do đó gọi là ‘vô sở hữu’. Điều được nói là: không có gì còn sót lại của nó, dù chỉ là một khoảnh khắc hoại diệt. Trạng thái của vô sở hữu là ‘vô sở hữu’. Đây là tên gọi cho sự vắng mặt của thức Không Vô Biên Xứ. Cái ‘vô sở hữu’ đó, theo nghĩa là nền tảng cho tưởng này, là xứ, do đó gọi là ‘Vô Sở Hữu Xứ’. Tương ưng với tưởng sanh khởi trong Vô Sở Hữu Xứ đó, do đó gọi là ‘tương ưng với tưởng Vô Sở Hữu Xứ’. Đây là tên gọi của thiền có đối tượng là sự vắng mặt của thức đã sanh khởi trong hư không. Ở đây, do sự khó khăn trong việc đoạn trừ ái luyến trong định Thức Vô Biên Xứ, nên pháp hành là khó khăn; đối với người đã đoạn trừ ái luyến, do sự chậm chạp trong việc thực hành để đạt đến an chỉ định, nên thắng trí là chậm chạp. Ngược lại, pháp hành là dễ dàng và thắng trí là nhanh chóng. Do có đối tượng là sự vắng mặt của thức đã sanh khởi trong hư không được tạo ra từ việc loại bỏ kasina nhỏ, nên có tính chất đối tượng hữu hạn; ngược lại, nên hiểu là có tính chất đối tượng vô lượng. Phần còn lại tương tự như phần trước.

Nevasaññānāsaññāyatanaṃ

Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ

Ākiñcaññāyatanaṃ samatikkammāti etthāpi pubbe vuttanayeneva ākiñcaññaṃ āyatanamassa adhiṭṭhānaṭṭhenāti jhānampi ākiñcaññāyatanaṃ. Vuttanayeneva ārammaṇampi. Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇe ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ, tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘ākiñcaññāyatanaṃ samatikkammā’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ.

Cũng trong câu ‘vượt qua Vô Sở Hữu Xứ’, theo phương pháp đã nói trước đây, vì ‘vô sở hữu’ là xứ của thiền này theo nghĩa là nền tảng, nên thiền cũng được gọi là Vô Sở Hữu Xứ. Theo phương pháp đã nói, đối tượng cũng vậy. Như vậy, vì rằng cần phải đạt đến và an trú trong Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ này chỉ sau khi đã vượt qua cả hai điều này, tức là thiền và đối tượng, bằng cách không làm cho sanh khởi và bằng cách không tác ý, do đó, nên hiểu rằng câu ‘vượt qua Vô Sở Hữu Xứ’ này được nói ra sau khi đã gộp cả hai điều này làm một.

Nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagatanti ettha pana yāya saññāya bhāvato taṃ nevasaññānāsaññāyatananti vuccati, yathā paṭipannassa sā saññā hoti, taṃ tāva dassetuṃ vibhaṅge ‘‘nevasaññīnāsaññī’’ti uddharitvā ‘‘taññeva ākiñcaññāyatanaṃ santato manasikaroti saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāveti, tena vuccati nevasaññīnāsaññī’’ti (vibha. 619) vuttaṃ. Tattha ‘santato manasikarotī’ti ‘santā vatāyaṃ samāpatti, yatra hi nāma natthibhāvampi ārammaṇaṃ karitvā ṭhassatī’ti evaṃ santārammaṇatāya naṃ ‘santā’ti manasikaroti. Santato ce manasikaroti, kathaṃ samatikkamo hotīti? Anāvajjitukāmatāya. So hi kiñcāpi naṃ santato [Pg.252] manasikaroti, atha khvassa ‘ahametaṃ āvajjissāmi samāpajjissāmi adhiṭṭhahissāmi vuṭṭhahissāmi paccavekkhissāmī’ti esa ābhogo samannāhāro manasikāro na hoti. Kasmā? Ākiñcaññāyatanato nevasaññānāsaññāyatanassa santatarapaṇītataratāya.

Còn ở đây, trong câu ‘(các pháp) tương ưng với tưởng của Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ,’ do sự hiện hữu của tưởng nào mà cái ấy được gọi là Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, và tưởng ấy có mặt cho người thực hành như thế nào, thì trước tiên để chỉ ra điều ấy, trong Phân Tích Bộ, sau khi đã trích dẫn câu ‘người có phi tưởng phi phi tưởng,’ đã được nói rằng: ‘Vị ấy tác ý chính Vô Sở Hữu Xứ ấy là tịch tịnh, tu tập định còn sót lại các hành, do đó được gọi là người có phi tưởng phi phi tưởng.’ Ở đây, ‘tác ý là tịch tịnh’ có nghĩa là: ‘Ồ, định này thật tịch tịnh, nơi mà nó có thể đứng vững bằng cách lấy cả sự không có làm đối tượng,’ như vậy, do có đối tượng tịch tịnh, vị ấy tác ý đến nó là ‘tịch tịnh.’ Nếu tác ý là tịch tịnh, làm sao có sự vượt qua? Do không có ý muốn hướng tâm. Vì rằng, mặc dù vị ấy tác ý đến nó là tịch tịnh, nhưng đối với vị ấy không có sự hướng tâm, sự chú ý, sự tác ý rằng: ‘Ta sẽ hướng tâm đến nó, sẽ nhập vào nó, sẽ quyết định nó, sẽ xuất khỏi nó, sẽ quán xét nó.’ Tại sao? Do Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ tịch tịnh hơn và vi diệu hơn Vô Sở Hữu Xứ.

Yathā hi rājā mahaccarājānubhāvena hatthikkhandhagato nagaravīthiyaṃ vicaranto dantakārādayo sippike ekaṃ vatthaṃ daḷhaṃ nivāsetvā ekena sīsaṃ veṭhetvā dantacuṇṇādīhi samokiṇṇagatte anekāni dantavikatiādīni karonte disvā ‘aho vata re chekā ācariyā, īdisānipi nāma sippāni karissantī’ti, evaṃ tesaṃ chekatāya tussati, na cassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ rajjaṃ pahāya evarūpo sippiko bhaveyya’nti. Taṃ kissa hetu? Rajjasiriyā mahānisaṃsatāya. So sippike samatikkamitvāva gacchati. Evamevesa kiñcāpi taṃ samāpattiṃ santato manasikaroti, atha khvassa ‘ahametaṃ samāpattiṃ āvajjissāmi samāpajjissāmi adhiṭṭhahissāmi vuṭṭhahissāmi paccavekkhissāmī’ti neva esa ābhogo samannāhāro manasikāro hoti. So taṃ santato manasi karonto taṃ paramasukhumaṃ appanāppattaṃ saññaṃ pāpuṇāti, yāya ‘nevasaññīnāsaññī nāma hoti, saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāvetī’ti vuccati. ‘Saṅkhārāvasesasamāpatti’nti accantasukhumabhāvappattasaṅkhāraṃ catutthāruppasamāpattiṃ.

Ví như một vị vua, với uy lực hoàng gia vĩ đại, ngồi trên lưng voi đi dạo trên đường phố, thấy những người thợ thủ công như thợ ngà, mặc một tấm y chắc chắn, quấn đầu bằng một tấm vải, thân mình lấm tấm bụi ngà, đang làm nhiều đồ vật bằng ngà, liền nghĩ: ‘Ồ, các bậc thầy thật khéo léo, họ có thể làm ra những tác phẩm nghệ thuật như vậy,’ và hài lòng với sự khéo léo của họ, nhưng ông không nghĩ rằng: ‘Ôi, giá mà ta từ bỏ vương quốc để trở thành một người thợ như vậy.’ Nguyên nhân là gì? Do sự vĩ đại của vinh quang hoàng gia. Vị ấy đi qua, vượt lên trên những người thợ. Cũng vậy, vị hành giả này, mặc dù tác ý đến định ấy là tịch tịnh, nhưng đối với vị ấy không hề có sự hướng tâm, sự chú ý, sự tác ý rằng: ‘Ta sẽ hướng tâm đến định này, sẽ nhập vào nó, sẽ quyết định nó, sẽ xuất khỏi nó, sẽ quán xét nó.’ Vị ấy, trong khi tác ý đến nó là tịch tịnh, đạt đến tưởng ấy, vốn cực kỳ vi tế và đã đạt đến an chỉ định, nhờ đó được gọi là ‘người có phi tưởng phi phi tưởng, tu tập định còn sót lại các hành.’ ‘Định còn sót lại các hành’ có nghĩa là định thuộc thiền vô sắc thứ tư, có các hành đã đạt đến trạng thái cực kỳ vi tế.

Idāni yaṃ taṃ evaṃ adhigatāya saññāya vasena nevasaññānāsaññāyatananti vuccati, taṃ atthato dassetuṃ ‘‘nevasaññānāsaññāyatananti nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa vā, upapannassa vā, diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā’’ti (vibha. 620) vuttaṃ. Tesu idha samāpannassa cittacetasikā dhammā adhippetā.

Bây giờ, cái mà được gọi là Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ do năng lực của tưởng đã được chứng đắc như vậy, để chỉ ra cái đó về mặt ý nghĩa, đã được nói rằng: ‘Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ là các pháp tâm và tâm sở của người đã nhập định, hoặc của người đã tái sanh, hoặc của người hiện tại lạc trú.’ Trong số đó, ở đây, các pháp tâm và tâm sở của người đã nhập định được chủ ý đến.

Vacanattho panettha – oḷārikāya saññāya abhāvato, sukhumāya ca bhāvato, nevassa sasampayuttadhammassa jhānassa saññā, nāsaññāti nevasaññānāsaññaṃ. Nevasaññānāsaññañca taṃ manāyatanadhammāyatanapariyāpannattā āyatanañcāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Atha vā yāyamettha saññā, sā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya nevasaññā[Pg.253], saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññāti nevasaññānāsaññā. Nevasaññānāsaññā ca sā sesadhammānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ.

Về ngữ nguyên ở đây: Do không có tưởng thô và do có tưởng vi tế, nên (thiền này) không phải là có tưởng (neva saññā) của thiền ấy cùng các pháp tương ưng, cũng không phải là không có tưởng (na asaññā), do đó gọi là phi tưởng phi phi tưởng (nevasaññānāsañña). Nó là phi tưởng phi phi tưởng, và cũng là xứ (āyatana) vì được bao gồm trong ý xứ và pháp xứ, nên gọi là Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ. Hoặc là, tưởng nào có ở đây, tưởng ấy, do không có khả năng thực hiện chức năng của một tưởng rõ rệt, nên là ‘phi tưởng’ (nevasaññā); do hiện hữu với trạng thái vi tế của các hành còn sót lại, nên không phải là ‘vô tưởng’ (na asaññā), do đó gọi là phi tưởng phi phi tưởng (nevasaññānāsaññā). Nó là phi tưởng phi phi tưởng, và cũng là xứ (āyatana) theo nghĩa là nền tảng cho các pháp còn lại, nên gọi là Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ.

Na kevalañcettha saññāva edisī, atha kho vedanāpi nevavedanā nāvedanā, cittampi nevacittaṃ nācittaṃ, phassopi nevaphasso nāphassoti. Esa nayo sesasampayuttadhammesu. Saññāsīsena panāyaṃ desanā katāti veditabbā. Pattamakkhanatelappabhutīhi ca upamāhi esamattho vibhāvetabbo – sāmaṇero kira telena pattaṃ makkhetvā ṭhapesi. Taṃ yāgupānakāle thero ‘pattamāharā’ti āha. So ‘patte telamatthi, bhante’ti āha. Tato ‘āhara, sāmaṇera, telaṃ nāḷiṃ pūressāmī’ti vutte ‘natthi, bhante, tela’nti āha. Tattha yathā antovutthattā yāguyā saddhiṃ akappiyaṭṭhena telaṃ atthīti hoti, nāḷipūraṇādīnaṃ abhāvavasena natthīti hoti, evaṃ sāpi saññā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya nevasaññā, saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññā hoti.

Và ở đây không chỉ có tưởng là như vậy, mà thọ cũng là phi thọ phi phi thọ, tâm cũng là phi tâm phi phi tâm, xúc cũng là phi xúc phi phi xúc. Phương pháp này cũng áp dụng cho các pháp tương ưng còn lại. Nhưng nên hiểu rằng bài pháp này được trình bày với tưởng làm đầu. Và ý nghĩa này cần được làm rõ bằng các ví dụ như dầu thoa bát. Tương truyền, một vị sa di đã thoa dầu vào bát rồi để đó. Đến giờ uống cháo, vị trưởng lão nói: ‘Hãy mang bát lại đây.’ Vị ấy thưa: ‘Bạch ngài, trong bát có dầu.’ Sau đó, khi được bảo: ‘Này sa di, hãy mang dầu lại đây, ta sẽ đổ đầy một cái ống đo,’ vị ấy lại thưa: ‘Bạch ngài, không có dầu.’ Ở đây, ví như vì dầu đã được thoa bên trong và không thích hợp để dùng chung với cháo, nên câu trả lời là ‘có dầu’; và do không có đủ dầu để đổ đầy một cái ống đo, nên câu trả lời là ‘không có’; cũng vậy, tưởng ấy, do không có khả năng thực hiện chức năng của một tưởng rõ rệt, nên là ‘phi tưởng,’ và do hiện hữu với trạng thái vi tế của các hành còn sót lại, nên không phải là ‘vô tưởng.’

Kimpanettha saññākiccanti? Ārammaṇasañjānanañceva vipassanāya ca visayabhāvaṃ upagantvā nibbidājananaṃ. Dahanakiccamiva hi sukhodake tejodhātu, sañjānanakiccampesā paṭuṃ kātuṃ na sakkoti. Sesasamāpattīsu saññā viya vipassanāya visayabhāvaṃ upagantvā nibbidājananampi kātuṃ na sakkoti. Aññesu hi khandhesu akatābhiniveso bhikkhu nevasaññānāsaññāyatanakkhandhe sammasitvā nibbidaṃ pattuṃ samattho nāma natthi. Apica āyasmā sāriputto, pakativipassako pana mahāpañño sāriputtasadisova sakkuṇeyya. Sopi ‘‘evaṃ kirime dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’’ti (ma. ni. 3.95) evaṃ kalāpasammasanavaseneva, no anupadadhammavipassanāvasena. Evaṃ sukhumattaṃ gatā esā samāpatti.

Vậy, chức năng của tưởng ở đây là gì? Là sự nhận biết đối tượng và, sau khi trở thành đối tượng cho tuệ quán, là sự làm phát sinh nhàm chán. Ví như hỏa đại trong nước lạnh (không thể thực hiện chức năng đốt cháy), tưởng này cũng không thể thực hiện chức năng nhận biết một cách rõ rệt. Giống như tưởng trong các định khác, nó không thể, sau khi trở thành đối tượng cho tuệ quán, thực hiện việc làm phát sinh nhàm chán. Vì rằng, một vị tỳ khưu chưa chú tâm vào các uẩn khác thì không thể nào, sau khi quán xét các uẩn của Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, đạt đến sự nhàm chán. Hơn nữa, ngay cả Tôn giả Xá Lợi Phất (cũng vậy). Tuy nhiên, một hành giả tuệ quán bẩm sinh, có đại trí tuệ như Tôn giả Xá Lợi Phất thì có thể. Ngay cả vị ấy cũng chỉ có thể bằng cách quán xét theo nhóm rằng: ‘Các pháp này, trước kia không có, nay sanh khởi; sau khi sanh khởi, chúng lại hoại diệt,’ chứ không phải bằng cách quán xét từng pháp một. Định này đã đạt đến sự vi tế như vậy.

Yathā ca pattamakkhanatelūpamāya evaṃ maggudakūpamāyapi ayamattho vibhāvetabbo. Maggapaṭipannassa kira therassa purato gacchanto sāmaṇero thokamudakaṃ disvā ‘udakaṃ, bhante, upāhanā omuñcathā’ti āha. Tato therena ‘sace udakamatthi, āhara nhānasāṭakaṃ, nhāyissāmī’ti [Pg.254] vutte ‘natthi, bhante’ti āha. Tattha yathā upāhanatemanamattaṭṭhena udakaṃ atthīti hoti, nhānaṭṭhena natthīti hoti, evampi sā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya neva saññā, saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññā hoti. Na kevalañca etāheva, aññāhipi anurūpāhi upamāhi esa attho vibhāvetabbo. Iti imāya nevasaññānāsaññāyatane pavattāya saññāya nevasaññānāsaññāyatanabhūtāya vā saññāya sahagatanti nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagataṃ. Ākiñcaññāyatanasamāpattiārammaṇassa jhānassetaṃ adhivacanaṃ.

Và cũng như ý nghĩa này cần được làm sáng tỏ bằng ví dụ về dầu thoa bát, tương tự như vậy, ý nghĩa này cũng cần được làm sáng tỏ bằng ví dụ về nước trên đường. Tương truyền, một vị sa-di đi trước một vị trưởng lão đang trên đường, thấy một ít nước bèn nói: ‘Bạch ngài, có nước, xin ngài cởi dép ra.’ Bấy giờ, khi vị trưởng lão nói: ‘Nếu có nước, hãy mang y phục tắm đến, ta sẽ tắm,’ vị sa-di thưa: ‘Bạch ngài, không có.’ Ở đây, cũng như theo nghĩa là chỉ đủ làm ướt dép thì (gọi là) có nước, còn theo nghĩa là để tắm thì (gọi là) không có, tương tự như vậy, tưởng ấy do không có khả năng thực hiện chức năng của một tưởng thô thiển nên không phải là tưởng, và do nó hiện hữu ở trạng thái vi tế còn sót lại của các hành nên không phải là vô tưởng. Và không chỉ bằng những ví dụ này, mà ý nghĩa ấy còn cần được làm sáng tỏ bằng những ví dụ thích hợp khác. Do đó, (tâm) được gọi là câu hành với tưởng của xứ Phi Tưởng Phi Phi Tưởng vì nó câu hành với tưởng này sanh khởi trong xứ Phi Tưởng Phi Phi Tưởng, hoặc câu hành với tưởng đã trở thành xứ Phi Tưởng Phi Phi Tưởng. Đây là danh từ chỉ định cho thiền có đối tượng là sự chứng đắc Vô Sở Hữu Xứ.

Idha ākiñcaññāyatanasamāpattiyā nikantipariyādānadukkhatāya dukkhā paṭipadā, pariyādinnanikantikassa appanāparivāsadandhatāya dandhābhiññā. Vipariyāyena sukhā paṭipadā khippābhiññā ca. Parittakasiṇugghāṭimākāse pavattitaviññāṇāpagamārammaṇaṃ samāpattiṃ ārabbha pavattitāya parittārammaṇatā, vipariyāyena appamāṇārammaṇatā veditabbā. Sesaṃ purimasadisameva.

Ở đây, do sự khó khăn trong việc đoạn trừ ái luyến đối với sự chứng đắc Vô Sở Hữu Xứ, nên pháp hành là khổ. Đối với người đã đoạn trừ ái luyến, do sự chậm chạp trong việc tu tập để đạt đến an chỉ, nên thắng trí là chậm. Ngược lại, pháp hành là lạc và thắng trí là nhanh. Do sanh khởi duyên theo sự chứng đắc có đối tượng là sự vắng mặt của thức đã sanh khởi trong không gian do gỡ bỏ kasina hữu hạn, nên cần hiểu đó là (pháp hành) có đối tượng hữu hạn; ngược lại là có đối tượng vô hạn. Phần còn lại tương tự như trước.

Asadisarūpo nātho, āruppaṃ yaṃ catubbidhaṃ āha;

Taṃ iti ñatvā tasmiṃ, pakiṇṇakakathāpi viññeyyā.

Đấng Lãnh Đạo, bậc có bản chất vô song, đã thuyết giảng bốn loại thiền Vô Sắc nào; sau khi đã biết điều ấy như vậy, cũng nên hiểu rõ các vấn đề tạp luận về thiền ấy.

Arūpasamāpattiyo hi –

Quả vậy, các thiền chứng Vô Sắc –

Ārammaṇātikkamato, catassopi bhavantimā;

Aṅgātikkamametāsaṃ, na icchanti vibhāvino.

Bốn thiền chứng này sanh khởi do sự vượt qua đối tượng; các bậc hiền trí không chấp nhận có sự vượt qua các thiền chi của chúng.

Etāsu hi rūpanimittātikkamato paṭhamā, ākāsātikkamato dutiyā, ākāse pavattitaviññāṇātikkamato tatiyā, ākāse pavattitaviññāṇassa apagamātikkamato catutthāti sabbathā ‘ārammaṇātikkamato catassopi bhavantimā’ arūpasamāpattiyoti veditabbā. Aṅgātikkamaṃ pana etāsaṃ na icchanti paṇḍitā. Na hi rūpāvacarasamāpattīsu viya etāsu aṅgātikkamo atthi. Sabbāsupi hi etāsu upekkhā cittekaggatāti dve eva jhānaṅgāni honti. Evaṃ santepi –

Quả vậy, trong các thiền này, thiền thứ nhất (sanh khởi) do vượt qua sắc tướng; thiền thứ hai do vượt qua không gian; thiền thứ ba do vượt qua thức sanh khởi trong không gian; thiền thứ tư do vượt qua sự vắng mặt của thức sanh khởi trong không gian. Do đó, cần phải hiểu rằng, về mọi phương diện, ‘bốn thiền chứng Vô Sắc này sanh khởi do sự vượt qua đối tượng.’ Tuy nhiên, các bậc hiền trí không chấp nhận có sự vượt qua các thiền chi của chúng. Vì trong các thiền này không có sự vượt qua thiền chi như trong các thiền chứng Sắc Giới. Quả vậy, trong tất cả các thiền này chỉ có hai thiền chi là xả và nhất tâm. Mặc dù vậy –

Supaṇītatarā honti, pacchimā pacchimā idha;

Upamā tattha viññeyyā, pāsādatalasāṭikā.

Ở đây, các thiền chứng sau lại càng vi diệu hơn; về điểm này, nên hiểu qua các ví dụ về các tầng lầu của cung điện và về tấm vải.

Yathā [Pg.255] hi catubhūmakapāsādassa heṭṭhimatale dibbanaccagītavāditasurabhigandhamālāsādurasapānabhojanasayanacchādanādivasena paṇītā pañca kāmaguṇā paccupaṭṭhitā assu, dutiye tato paṇītatarā, tatiye tato paṇītatamā, catutthe sabbapaṇītā; tattha kiñcāpi tāni cattāripi pāsādatalāneva, natthi nesaṃ pāsādatalabhāvena viseso, pañcakāmaguṇasamiddhivisesena pana heṭṭhimato heṭṭhimato uparimaṃ uparimaṃ paṇītataraṃ hoti.

Quả vậy, ví như ở tầng dưới cùng của một cung điện bốn tầng, năm dục lạc vi diệu được bày sẵn qua các hình thức như vũ, ca, nhạc của chư thiên, hương thơm, vòng hoa, thức uống và món ăn ngon, giường nằm và y phục, v.v.; ở tầng thứ hai, chúng lại vi diệu hơn; ở tầng thứ ba, chúng lại vi diệu hơn nữa; ở tầng thứ tư, chúng vi diệu nhất. Ở đây, mặc dù cả bốn tầng đều là các tầng lầu của cung điện, và không có sự khác biệt về bản chất là tầng lầu, nhưng do sự khác biệt về sự sung mãn của năm dục lạc, tầng trên lại vi diệu hơn tầng ngay dưới nó.

Yathā ca ekāya itthiyā kantitathūlasaṇhasaṇhatarasaṇhatamasuttānaṃ catupalatipaladvipalaekapalasāṭikā assu, āyāmena vitthārena ca samappamāṇā; tattha kiñcāpi tā sāṭikā catassopi āyāmato ca vitthārato ca samappamāṇā, natthi tāsaṃ pamāṇato viseso, sukhasamphassasukhumabhāvamahagghabhāvehi pana purimāya purimāya pacchimā pacchimā paṇītatarā honti, evameva kiñcāpi catūsupi etāsu upekkhā cittekaggatāti etāni dveyeva aṅgāni honti, atha kho bhāvanāvisesena tesaṃ aṅgānaṃ paṇītapaṇītatarabhāvena supaṇītatarā honti pacchimā pacchimā idhāti veditabbā. Evaṃ anupubbena paṇītapaṇītā cetā –

Và ví như một người phụ nữ có những tấm vải dệt từ sợi thô, sợi mịn, sợi mịn hơn, và sợi mịn nhất, có trọng lượng lần lượt là bốn pala, ba pala, hai pala, và một pala, nhưng có chiều dài và chiều rộng bằng nhau. Ở đây, mặc dù cả bốn tấm vải đều có kích thước bằng nhau về chiều dài và chiều rộng, và không có sự khác biệt về kích thước, nhưng do sự xúc chạm an lạc, sự vi tế, và giá trị cao, tấm vải sau lại vi diệu hơn tấm vải trước. Tương tự như vậy, mặc dù trong cả bốn thiền chứng này chỉ có hai thiền chi là xả và nhất tâm, nhưng do sự khác biệt trong tu tập, nhờ vào bản chất ngày càng vi diệu của các thiền chi ấy, nên cần hiểu rằng ở đây các thiền chứng sau lại càng vi diệu hơn. Như vậy, các thiền chứng này tuần tự trở nên ngày càng vi diệu –

Asucimhi maṇḍape laggo, eko taṃ nissito paro;

Añño bahi anissāya, taṃ taṃ nissāya cāparo.

Một người bám vào một cái lều ở nơi ô uế, người khác nương vào người ấy; một người khác không nương tựa, đứng bên ngoài, và lại một người nữa nương vào người ấy.

Ṭhito catūhi etehi, purisehi yathākkamaṃ;

Samānatāya ñātabbā, catassopi vibhāvinā. (visuddhi. 1.291);

Bậc hiền trí nên hiểu bốn thiền chứng này, theo thứ tự, qua sự tương đồng với bốn người đang đứng ấy.

Tatrāyamatthayojanā – asucimhi kira dese eko maṇḍapo. Atheko puriso āgantvā taṃ asuciṃ jigucchamāno taṃ maṇḍapaṃ hatthehi ālambitvā tattha laggo, laggito viya aṭṭhāsi. Athāparo āgantvā taṃ maṇḍapalaggaṃ purisaṃ nissito. Athañño āgantvā cintesi – ‘yo esa maṇḍape laggo, yo ca taṃ nissito, ubhopete duṭṭhitā; dhuvo ca nesaṃ maṇḍapapapāte pāto, handāhaṃ bahiyeva tiṭṭhāmī’ti so tannissitaṃ anissāya bahiyeva aṭṭhāsi. Athāparo āgantvā maṇḍapalaggassa [Pg.256] tannissitassa ca akhemabhāvaṃ cintetvā bahiṭhitañca suṭṭhitoti mantvā taṃ nissāya aṭṭhāsi.

Đây là cách giải thích ý nghĩa của kệ tụng ấy: Tương truyền, có một cái lều ở một nơi ô uế. Bấy giờ, một người đàn ông đến, vì ghê tởm sự ô uế ấy, nên đã dùng tay vịn vào cái lều và đứng đó như thể đang bám vào nó. Sau đó, một người khác đến và nương tựa vào người đàn ông đang bám vào lều. Rồi một người khác nữa đến và suy nghĩ: ‘Người đang bám vào lều kia, và người đang nương tựa vào anh ta, cả hai đều đang ở trong một vị thế không tốt; nếu cái lều sụp đổ, chắc chắn họ sẽ ngã. Tốt hơn hết là ta nên đứng ở bên ngoài.’ Nghĩ vậy, người ấy đứng ở bên ngoài, không nương tựa vào người mà người kia đang nương tựa. Sau đó, một người khác nữa đến, suy xét về tình trạng không an ổn của người bám vào lều và người nương tựa vào anh ta, và nhận thấy người đứng bên ngoài đang ở trong một vị thế tốt, nên đã nương tựa vào người ấy mà đứng.

Tattha asucimhi dese maṇḍapo viya kasiṇugghāṭimākāsaṃ daṭṭhabbaṃ. Asucijigucchāya maṇḍapalaggo puriso viya rūpanimittajigucchāya ākāsārammaṇaṃ ākāsānañcāyatanaṃ. Maṇḍapalaggaṃ purisaṃ nissito viya ākāsārammaṇaṃ ākāsānañcāyatanaṃ ārabbha pavattaṃ viññāṇañcāyatanaṃ. Tesaṃ dvinnampi akhemabhāvaṃ cintetvā anissāya taṃ maṇḍapalaggaṃ, bahiṭhito viya, ākāsānañcāyatanaṃ ārammaṇaṃ akatvā tadabhāvārammaṇaṃ ākiñcaññāyatanaṃ. Maṇḍapalaggassa tannissitassa ca akhemataṃ cintetvā bahiṭhitañca ‘suṭṭhito’ti mantvā taṃ nissāya ṭhito viya viññāṇābhāvasaṅkhāte bahipadese ṭhitaṃ ākiñcaññāyatanaṃ ārabbha pavattaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ daṭṭhabbaṃ. Evaṃ pavattamānañca –

Trong ví dụ ấy, hư không biến xứ được tạo ra do sự tháo gỡ kasina nên được hiểu giống như cái rạp ở nơi không sạch sẽ. Thiền Không Vô Biên Xứ có đối tượng là hư không do nhàm chán tướng sắc (của kasina) nên được hiểu giống như người đàn ông bám vào cái rạp do nhàm chán sự ô uế. Thiền Thức Vô Biên Xứ sanh khởi do bắt lấy thiền Không Vô Biên Xứ có đối tượng là hư không nên được hiểu giống như người nương tựa vào người đàn ông đang bám vào cái rạp. Thiền Vô Sở Hữu Xứ có đối tượng là sự không có của đối tượng ấy (tức thiền Không Vô Biên Xứ), do không lấy thiền Không Vô Biên Xứ làm đối tượng, nên được hiểu giống như người đứng bên ngoài, không nương tựa vào người đang bám vào cái rạp ấy, sau khi đã suy xét về tình trạng không an ổn của cả hai người kia. Thiền Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ sanh khởi do bắt lấy thiền Vô Sở Hữu Xứ đang trú tại vùng bên ngoài được gọi là sự không có của thức, nên được hiểu giống như người đứng nương tựa vào người đứng bên ngoài ấy, sau khi đã suy xét về sự không an ổn của người bám vào cái rạp và của người nương tựa vào người ấy, và biết rằng người đứng bên ngoài là ‘người đứng vững vàng’. Và khi đang sanh khởi như vậy –

Ārammaṇaṃ karoteva, aññābhāvena taṃ idaṃ;

Diṭṭhadosampi rājānaṃ, vuttihetu yathā jano. (visuddhi. 1.292);

Thiền này quả thực lấy đối tượng ấy, do không có đối tượng nào khác; Giống như người dân vì sinh kế, (phải nương tựa) vị vua dù đã thấy lỗi lầm.

Idañhi nevasaññānāsaññāyatanaṃ ‘āsannaviññāṇañcāyatanapaccatthikā ayaṃ samāpattī’ti evaṃ diṭṭhadosampi taṃ ākiñcaññāyatanaṃ aññassa ārammaṇassa abhāvā ārammaṇaṃ karoteva. Yathā kiṃ? ‘Diṭṭhadosampi rājānaṃ vuttihetu yathā jano’. Yathā hi asaṃyataṃ pharusakāyavacīmanosamācāraṃ kañci sabbadisampatiṃ rājānaṃ ‘pharusasamācāro aya’nti evaṃ diṭṭhadosampi aññattha vuttiṃ alabhamāno jano vuttihetu nissāya vattati, evaṃ diṭṭhadosampi taṃ ākiñcaññāyatanaṃ aññaṃ ārammaṇaṃ alabhamānamidaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ ārammaṇaṃ karoteva. Evaṃ kurumānañca –

Quả vậy, thiền Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ này, dù đã thấy lỗi lầm của thiền Vô Sở Hữu Xứ ấy rằng ‘sự chứng đắc này có kẻ thù là Thức Vô Biên Xứ ở gần’, nhưng do không có đối tượng nào khác, nên quả thực đã lấy nó làm đối tượng. Giống như thế nào? ‘Giống như người dân vì sinh kế (phải nương tựa) vị vua dù đã thấy lỗi lầm’. Quả vậy, giống như người dân không tìm được sinh kế ở nơi khác, vì lý do sinh kế, phải nương tựa và phục vụ một vị vua nào đó, chúa tể của mọi phương, không được thu thúc, có hành vi thô bạo qua thân, khẩu, ý, dù đã thấy lỗi lầm của vị vua ấy rằng ‘vị này có hành vi thô bạo’; cũng vậy, thiền Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ này, dù đã thấy lỗi lầm của thiền Vô Sở Hữu Xứ ấy, nhưng do không tìm được đối tượng nào khác, nên quả thực đã lấy nó làm đối tượng. Và khi đang làm như vậy –

Āruḷho dīghanisseṇiṃ, yathā nisseṇibāhukaṃ;

Pabbataggañca āruḷho, yathā pabbatamatthakaṃ.

Giống như người trèo lên thang dài, (bám vào) thành thang; Và giống như người trèo lên đỉnh núi, (bám vào) chóp đỉnh núi.

Yathā vā girimāruḷho, attanoyeva jaṇṇukaṃ;

Olubbhati tathevetaṃ, jhānamolubbha vattatīti. (visuddhi. 1.293);

Hoặc giống như người trèo lên núi trơn, bám vào chính đầu gối của mình; Cũng vậy, thiền này sanh khởi bằng cách bám vào thiền ấy.

Arūpāvacarakusalakathā niṭṭhitā.

Lời luận về Thiện Vô Sắc Giới đã kết thúc.

Tebhūmakakusalavaṇṇanā

Phần giải thích về Thiện Tam Giới.

269. Idāni [Pg.257] yasmā sabbānipetāni tebhūmakakusalāni hīnādinā pabhedena vattanti, tasmā tesaṃ taṃ pabhedaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha hīnanti lāmakaṃ. Taṃ āyūhanavasena veditabbaṃ. Hīnuttamānaṃ majjhe bhavaṃ majjhimaṃ. Padhānabhāvaṃ nītaṃ paṇītaṃ, uttamanti attho. Tānipi āyūhanavaseneva veditabbāni. Yassa hi āyūhanakkhaṇe chando vā hīno hoti, vīriyaṃ vā, cittaṃ vā, vīmaṃsā vā, taṃ hīnaṃ nāma. Yassa te dhammā majjhimā ceva paṇītā, ca taṃ majjhimañceva paṇītañca. Yaṃ pana kattukāmatāsaṅkhātaṃ chandaṃ dhuraṃ chandaṃ jeṭṭhakaṃ chandaṃ pubbaṅgamaṃ katvā āyūhitaṃ, taṃ chandādhipatito āgatattā chandādhipateyyaṃ nāma. Vīriyādhipateyyādīsupi eseva nayo.

269. Bây giờ, vì tất cả các pháp thiện tam giới này diễn tiến với sự phân biệt hạ liệt, v.v..., do đó, để chỉ ra sự phân biệt ấy của chúng, (Đức Phật) lại bắt đầu (đoạn) ‘Thế nào là các pháp thiện?’ v.v... Trong đó, ‘hīnaṃ’ (hạ liệt) có nghĩa là thấp kém. Điều đó nên được hiểu theo phương diện nỗ lực. ‘Majjhimaṃ’ (trung bình) là cái sanh khởi ở giữa hạ liệt và cao thượng. ‘Paṇītaṃ’ (cao thượng) là cái được đưa đến trạng thái ưu thắng, nghĩa là tốt đẹp nhất. Những điều ấy cũng nên được hiểu theo phương diện nỗ lực. Quả vậy, pháp thiện nào mà trong khoảnh khắc nỗ lực, hoặc dục bị hạ liệt, hoặc tinh tấn, hoặc tâm, hoặc thẩm sát bị hạ liệt, thì pháp thiện đó được gọi là hạ liệt. Pháp thiện nào mà các pháp ấy (dục, tinh tấn, tâm, thẩm sát) vừa là trung bình vừa là cao thượng, thì pháp thiện đó vừa là trung bình vừa là cao thượng. Còn pháp thiện nào được nỗ lực tạo ra bằng cách lấy dục, được gọi là ý muốn làm, làm đầu, làm chủ, làm tiên phong, thì pháp thiện đó được gọi là ‘chandādhipateyyaṃ’ (do dục làm chủ) vì nó đến từ sự làm chủ của dục. Trong các trường hợp tinh tấn làm chủ v.v... cũng theo phương pháp này.

Imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā nayā gaṇetabbā. Sabbapaṭhamaṃ vibhatto hi eko nayo, hīnanti eko, majjhimanti eko, paṇītanti eko, chandādhipateyyanti eko. Ime tāva chandādhipateyye pañca nayā. Evaṃ vīriyādhipateyyādīsupīti cattāro pañcakā vīsati honti. Purimo vā eko suddhikanayo, hīnantiādayo tayo, chandādhipateyyantiādayo cattāro, chandādhipateyyaṃ hīnantiādayo dvādasāti evampi vīsati nayā honti.

Tuy nhiên, đứng tại nơi này, các phương pháp nên được đếm. Quả vậy, trước hết có một phương pháp được phân tích, một là ‘hīnaṃ’ (hạ liệt), một là ‘majjhimaṃ’ (trung bình), một là ‘paṇītaṃ’ (cao thượng), một là ‘chandādhipateyyaṃ’ (do dục làm chủ). Trước hết, đây là năm phương pháp trong trường hợp dục làm chủ. Cũng vậy trong các trường hợp tinh tấn làm chủ v.v..., như vậy bốn nhóm năm thành hai mươi. Hoặc là, có một phương pháp thuần túy đầu tiên, ba phương pháp bắt đầu bằng ‘hīnaṃ’, bốn phương pháp bắt đầu bằng ‘chandādhipateyyaṃ’, và mười hai phương pháp bắt đầu bằng ‘chandādhipateyyaṃ hīnaṃ’, như vậy cũng có hai mươi phương pháp.

Ime vīsati mahānayā kattha vibhattāti? Mahāpakaraṇe (paṭṭhā. 2.14.1) hīnattike vibhattā. Imasmiṃ pana ṭhāne hīnattikato majjhimarāsiṃ gahetvā hīnamajjhimapaṇītavasena tayo koṭṭhāsā kātabbā. Tatopi majjhimarāsiṃ ṭhapetvā hīnapaṇīte gahetvā nava nava koṭṭhāsā kātabbā. Hīnasmiṃyeva hi hīnaṃ atthi majjhimaṃ atthi paṇītaṃ atthi. Paṇītasmimpi hīnaṃ atthi majjhimaṃ atthi paṇītaṃ atthi. Tathā hīnahīnasmiṃ hīnaṃ, hīnahīnasmiṃ majjhimaṃ, hīnahīnasmiṃ paṇītaṃ. Hīnamajjhimasmiṃ hīnaṃ, hīnamajjhimasmiṃ majjhimaṃ, hīnamajjhimasmiṃ paṇītaṃ. Hīnapaṇītasmiṃ hīnaṃ, hīnapaṇītasmiṃ majjhimaṃ, hīnapaṇītasmiṃ paṇītanti ayameko navako. Paṇītahīnasmimpi hīnaṃ nāma atthi, paṇītahīnasmiṃ majjhimaṃ, paṇītahīnasmiṃ paṇītaṃ. Tathā paṇītamajjhimasmiṃ hīnaṃ, paṇītamajjhimasmiṃ majjhimaṃ, paṇītamajjhimasmiṃ paṇītaṃ. Paṇītapaṇītasmiṃ hīnaṃ, paṇītapaṇītasmiṃ majjhimaṃ, paṇītapaṇītasmiṃ paṇītanti. Ayaṃ dutiyo navakoti dve navakā aṭṭhārasa. Imāni aṭṭhārasa kammadvārāni nāma[Pg.258]. Imehi pabhāvitattā, imesaṃ vasena, aṭṭhārasa khattiyā, aṭṭhārasa brāhmaṇā, aṭṭhārasa vessā, aṭṭhārasa suddā, aṭṭhacattālīsa gottacaraṇāni veditabbāni.

Hai mươi phương pháp lớn này được phân tích ở đâu? (Được phân tích) trong bộ Đại Thí (Mahāpakaraṇa), trong tam đề hạ liệt (hīnattika). Tuy nhiên, ở đây, từ tam đề hạ liệt, sau khi lấy phần trung bình, nên tạo thành ba phần theo cách hạ, trung, và thượng. Từ đó, sau khi để riêng phần trung bình và lấy phần hạ và thượng, nên tạo thành chín phần và chín phần. Thật vậy, ngay trong phần hạ có hạ, có trung, có thượng. Trong phần thượng cũng có hạ, có trung, có thượng. Tương tự, trong hạ-hạ có hạ, trong hạ-hạ có trung, trong hạ-hạ có thượng. Trong hạ-trung có hạ, trong hạ-trung có trung, trong hạ-trung có thượng. Trong hạ-thượng có hạ, trong hạ-thượng có trung, trong hạ-thượng có thượng. Đây là một nhóm chín. Trong thượng-hạ cũng có cái gọi là hạ, trong thượng-hạ có trung, trong thượng-hạ có thượng. Tương tự, trong thượng-trung có hạ, trong thượng-trung có trung, trong thượng-trung có thượng. Trong thượng-thượng có hạ, trong thượng-thượng có trung, trong thượng-thượng có thượng. Đây là nhóm chín thứ hai. Như vậy, hai nhóm chín là mười tám. Mười tám điều này được gọi là nghiệp môn (kammadvāra). Do được tạo ra bởi những điều này, theo cách của chúng, nên biết có mười tám dòng dõi Sát-đế-lỵ, mười tám dòng dõi Bà-la-môn, mười tám dòng dõi Phệ-xá, mười tám dòng dõi Thủ-đà-la, và bốn mươi tám dòng dõi và phẩm hạnh (gottacaraṇa).

Imesu ca pana tebhūmakesu kusalesu kāmāvacarakusalaṃ tihetukampi duhetukampi hoti ñāṇasampayuttavippayuttavasena. Rūpāvacarārūpāvacaraṃ pana tihetukameva ñāṇasampayuttameva. Kāmāvacarampettha adhipatinā sahāpi uppajjati vināpi. Rūpāvacarārūpāvacaraṃ adhipatisampannameva hoti. Kāmāvacarakusale cettha ārammaṇādhipati sahajātādhipatīti dvepi adhipatayo labbhanti. Rūpāvacarārūpāvacaresu ārammaṇādhipati na labbhati, sahajātādhipatiyeva labbhati. Tattha cittassa cittādhipateyyabhāvo sampayuttadhammānaṃ vasena vutto. Dvinnaṃ pana cittānaṃ ekato abhāvena sampayuttacittassa cittādhipati nāma natthi. Tathā chandādīnaṃ chandādhipatiādayo. Keci pana ‘sace cittavato kusalaṃ hoti, mayhaṃ bhavissatīti evaṃ yaṃ cittaṃ dhuraṃ katvā jeṭṭhakaṃ katvā aparaṃ kusalacittaṃ āyūhitaṃ, tassa taṃ purimacittaṃ cittādhipati nāma hoti, tato āgatattā idaṃ cittādhipateyyaṃ nāmā’ti evaṃ āgamanavasenāpi adhipatiṃ nāma icchanti. Ayaṃ pana nayo neva pāḷiyaṃ na aṭṭhakathāyaṃ dissati. Tasmā vuttanayeneva adhipatibhāvo veditabbo. Imesu ca ekūnavīsatiyā mahānayesu purime suddhikanaye vuttaparimāṇāneva cittāni ca navakā ca pāṭhavārā ca honti. Tasmā ñāṇasampayuttesu vuttaparimāṇato vīsatiguṇo cittanavakavārabhedo veditabbo, catūsu ñāṇavippayuttesu soḷasaguṇoti, ayaṃ tebhūmakakusale pakiṇṇakakathā nāmāti.

Lại nữa, trong các thiện pháp thuộc ba cõi này, thiện pháp Dục giới có khi là tam nhân, có khi là nhị nhân, tùy theo sự tương ưng hay bất tương ưng với trí. Còn thiện pháp Sắc giới và Vô sắc giới thì chỉ là tam nhân và chỉ tương ưng với trí. Ở đây, thiện pháp Dục giới có khi sanh khởi cùng với trưởng, có khi không. Thiện pháp Sắc giới và Vô sắc giới thì luôn luôn đầy đủ trưởng. Và ở đây, trong thiện pháp Dục giới, cả hai trưởng là Cảnh trưởng và Câu sanh trưởng đều có được. Trong các thiện pháp Sắc giới và Vô sắc giới, Cảnh trưởng không có được, chỉ có Câu sanh trưởng. Trong đó, trạng thái tâm làm chủ của tâm được nói đến do năng lực của các pháp tương ưng. Nhưng vì hai tâm không thể sanh khởi cùng một lúc, nên không có cái gọi là Tâm trưởng đối với tâm tương ưng. Tương tự như vậy đối với Dục trưởng của dục, v.v. Tuy nhiên, một số vị muốn có trưởng theo cách kế tục như sau: ‘Nếu thiện pháp sanh khởi nơi người có tâm, nó cũng sẽ sanh khởi nơi ta.’ Như vậy, khi lấy một tâm nào đó làm đầu, làm chủ rồi nỗ lực sanh khởi một thiện tâm khác, thì đối với người ấy, tâm trước đó được gọi là Tâm trưởng, và vì tâm sau đến từ tâm trước nên được gọi là do Tâm trưởng chi phối. Nhưng phương pháp này không thấy có trong Pāli tạng cũng như trong Chú giải. Do đó, trạng thái trưởng nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày. Và trong mười chín đại phương pháp này, ở phương pháp thuần túy đầu tiên, số lượng tâm, cửu pháp, và các lượt đọc tụng cũng giống như đã được nêu. Do đó, trong các pháp tương ưng với trí, sự phân chia tâm, cửu pháp, và các lượt nên được hiểu là gấp hai mươi lần số lượng đã nêu; trong bốn pháp bất tương ưng với trí thì gấp mười sáu lần. Đây gọi là phần tạp luận về thiện pháp ba cõi.

Tebhūmakakusalaṃ.

Thiện pháp ba cõi.

Lokuttarakusalavaṇṇanā

Giải về Thiện pháp Siêu thế

277. Evaṃ bhavattayasampattinibbattakaṃ kusalaṃ dassetvā idāni sabbabhavasamatikkamanāya lokuttarakusalaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha lokuttaranti kenaṭṭhena lokuttaraṃ? Lokaṃ [Pg.259] taratīti, lokuttaraṃ lokaṃ uttaratīti lokuttaraṃ; lokaṃ samatikkamma abhibhuyya tiṭṭhatīti lokuttaraṃ (paṭi. ma. 2.43). Jhānaṃ bhāvetīti ekacittakkhaṇikaṃ appanājhānaṃ bhāveti janeti vaḍḍheti.

277. Sau khi đã trình bày về thiện pháp tạo ra sự thành tựu trong ba cõi như vậy, bây giờ để vượt qua tất cả các cõi hữu, để trình bày về thiện pháp Siêu thế, (Đức Phật) lại bắt đầu với câu ‘Các pháp nào là thiện?’ v.v. Trong đó, ‘Siêu thế’ (lokuttara) có nghĩa là gì? Vì vượt qua (tarati) thế gian, nên gọi là Siêu thế; vì siêu việt (uttarati) thế gian, nên gọi là Siêu thế; vì đã vượt qua, đã chế ngự và đứng vững trên thế gian, nên gọi là Siêu thế. ‘Tu tập thiền’ (jhānaṃ bhāveti) có nghĩa là tu tập, làm cho sanh khởi, làm cho tăng trưởng thiền An chỉ vốn chỉ có trong một sát-na tâm.

Lokato niyyāti vaṭṭato niyyātīti niyyānikaṃ. Niyyāti vā etenāti niyyānikaṃ. Taṃsamaṅgī hi puggalo dukkhaṃ parijānanto niyyāti, samudayaṃ pajahanto niyyāti, nirodhaṃ sacchikaronto niyyāti, maggaṃ bhāvento niyyāti. Yathā ca pana tebhūmakakusalaṃ vaṭṭasmiṃ cutipaṭisandhiyo ācināti vaḍḍhetīti ācayagāmī nāma hoti, na tathā idaṃ. Idaṃ pana yathā ekasmiṃ purise aṭṭhārasahatthaṃ pākāraṃ cinante aparo mahāmuggaraṃ gahetvā tena citacitaṭṭhānaṃ apacinanto viddhaṃsento eva gaccheyya, evameva tebhūmakakusalena citā cutipaṭisandhiyo paccayavekallakaraṇena apacinantaṃ viddhaṃsentaṃ gacchatīti apacayagāmi.

Vì nó xuất ly khỏi thế gian, xuất ly khỏi vòng luân hồi, nên gọi là xuất ly (niyyānika). Hoặc, nhờ nó mà (hành giả) xuất ly, nên gọi là xuất ly. Thật vậy, người thành tựu pháp ấy xuất ly bằng cách liễu tri khổ, xuất ly bằng cách đoạn tận tập, xuất ly bằng cách chứng ngộ diệt, xuất ly bằng cách tu tập đạo. Và lại nữa, không giống như thiện pháp ba cõi, vì tích lũy, làm tăng trưởng tử và sanh trong vòng luân hồi nên được gọi là dẫn đến sự tích lũy (ācayagāmī), pháp này thì không như vậy. Trái lại, pháp này, cũng giống như khi một người đang xây một bức tường thành cao mười tám hắc-thử, một người khác cầm một cái búa lớn đi theo phá hủy, đập tan những chỗ vừa được xây xong; cũng vậy, nó đi đến việc phá hủy, đập tan các kiếp sống tử và sanh đã được thiện pháp ba cõi xây dựng nên bằng cách làm cho các duyên bị khiếm khuyết, do đó nó được gọi là dẫn đến sự tiêu giảm (apacayagāmi).

Diṭṭhigatānaṃ pahānāyāti, ettha diṭṭhiyo eva diṭṭhigatāni, gūthagataṃ muttagatantiādīni (a. ni. 9.11) viya. Dvāsaṭṭhiyā vā diṭṭhīnaṃ antogadhattā diṭṭhīsu gatānītipi diṭṭhigatāni. Diṭṭhiyā vā gataṃ etesantipi diṭṭhigatāni. Diṭṭhisadisagamanāni diṭṭhisadisappavattānīti attho. Kāni pana tānīti? Sasampayuttāni sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsaapāyagamanīyarāgadosamohākusalāni. Tāni hi yāva paṭhamamaggabhāvanā tāva pavattisabbhāvato diṭṭhisadisagamanānīti vuccanti. Iti diṭṭhiyo ca diṭṭhigatāni ca diṭṭhigatāni. Tesaṃ diṭṭhigatānaṃ. Pahānāyāti samucchedavaseneva pajahanatthāya. Paṭhamāyāti gaṇanavasenapi paṭhamuppattivasenapi paṭhamāya. Bhūmiyāti ‘‘anantarahitāya bhūmiyā’’tiādīsu (pārā. 27; ma. ni. 2.296) tāva ayaṃ mahāpathavī bhūmīti vuccati. ‘‘Sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare’’tiādīsu (dha. sa. 988) cittuppādo. Idha pana sāmaññaphalaṃ adhippetaṃ. Tañhi sampayuttānaṃ nissayabhāvato te dhammā bhavanti etthāti bhūmi. Yasmā vā samānepi lokuttarabhāve sayampi bhavati uppajjati, na nibbānaṃ viya apātubhāvaṃ, tasmāpi bhūmīti vuccati; tassā paṭhamāya bhūmiyā. Pattiyāti sotāpattiphalasaṅkhātassa paṭhamassa sāmaññaphalassa [Pg.260] pattatthāya paṭilābhatthāyāti evamettha attho veditabbo. Viviccāti samucchedavivekavasena viviccitvā, vinā hutvā.

Trong câu ‘Để đoạn tận các tà kiến’ (diṭṭhigatānaṃ pahānāya), ở đây, chính các tà kiến (diṭṭhiyo) là kiến chấp (diṭṭhigatāni), tương tự như các từ ‘đi đến phân’ (gūthagataṃ), ‘đi đến nước tiểu’ (muttagataṃ), v.v. Hoặc, vì nằm trong sáu mươi hai loại tà kiến, nên chúng là những gì ‘đi vào trong các tà kiến’ (diṭṭhīsu gatāni), do đó cũng gọi là kiến chấp. Hoặc, vì sự đi của chúng giống như sự đi của tà kiến, nên cũng gọi là kiến chấp. Nghĩa là, chúng có sự diễn tiến tương tự tà kiến, có sự sanh khởi tương tự tà kiến. Nhưng chúng là gì? Đó là thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, và các bất thiện pháp tham, sân, si dẫn đến khổ cảnh, cùng với các pháp tương ưng của chúng. Thật vậy, chừng nào sự tu tập Đạo đầu tiên chưa thành tựu, thì chừng đó chúng vẫn còn hiện hữu, nên được gọi là có sự diễn tiến tương tự tà kiến. Như vậy, cả tà kiến và kiến chấp đều được gọi là kiến chấp. ‘Của các kiến chấp ấy.’ ‘Để đoạn tận’ (pahānāya) có nghĩa là nhằm mục đích đoạn trừ bằng cách đoạn tuyệt. ‘Thứ nhất’ (paṭhamāya) có nghĩa là thứ nhất theo cách đếm số và cũng là thứ nhất theo cách sanh khởi đầu tiên. ‘Địa’ (bhūmiyā): trong các câu như ‘trên mặt đất không có ngăn cách’ v.v., thì ‘địa’ này chỉ cho đại địa. Trong các câu như ‘trong địa vui của Dục giới’ v.v., thì chỉ cho tâm sanh. Nhưng ở đây, nó chỉ cho quả Sa-môn. Thật vậy, vì quả ấy là nơi nương tựa cho các pháp tương ưng, nên các pháp ấy sanh khởi trong đó, do đó gọi là ‘địa’. Hoặc, vì dù cùng là Siêu thế, nhưng tự nó cũng sanh khởi, hiện hành, không phải là không hiện hữu như Niết-bàn, nên cũng được gọi là ‘địa’; ‘của địa thứ nhất ấy.’ ‘Để chứng đắc’ (pattiyā) có nghĩa là nhằm mục đích đạt đến, nhằm mục đích thành tựu quả Sa-môn đầu tiên, tức là quả Dự lưu. Nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. ‘Ly’ (vivicca) có nghĩa là sau khi đã ly, đã thoát khỏi, bằng sự viễn ly của đoạn tuyệt.

Idāni kiñcāpi lokiyajjhānampi na vinā paṭipadāya ijjhati, evaṃ santepi idha suddhikanayaṃ pahāya lokuttarajjhānaṃ paṭipadāya saddhiṃyeva garuṃ katvā desetukāmatāya dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññantiādimāha.

Bây giờ, mặc dù ngay cả thiền Hiệp thế cũng không thể thành tựu nếu không có con đường thực hành, dẫu là vậy, ở đây, vì muốn thuyết giảng bằng cách từ bỏ phương pháp thuần túy và chỉ nhấn mạnh việc giảng dạy thiền Siêu thế cùng với con đường thực hành, nên (Đức Phật) đã nói những câu như ‘Con đường thực hành khổ, thắng trí chậm’ v.v.

Tattha yo āditova kilese vikkhambhento dukkhena sasaṅkhārena sappayogena kilamanto vikkhambheti tassa dukkhā paṭipadā hoti; yo pana vikkhambhita kileso vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggapātubhāvaṃ pāpuṇāti tassa dandhābhiññā hoti. Iti yo koci vāro dukkhapaṭipadadandhābhiñño nāma kato.

Ở đây, vị nào ngay từ đầu trong khi chế ngự các phiền não, đã chế ngự một cách khó khăn, với sự nỗ lực, với sự cố gắng, một cách mệt nhọc, vị ấy có pháp hành khó khăn. Lại nữa, vị nào đã chế ngự được phiền não, trong khi trú trong sự thực hành vipassanā, sau một thời gian lâu mới đạt đến sự xuất hiện của đạo, vị ấy có thắng trí chậm lụt. Như vậy, bất kỳ trường hợp nào cũng được gọi là pháp hành khó khăn, thắng trí chậm lụt.

Katamaṃ pana vāraṃ rocesunti? Yattha sakiṃ vikkhambhitā kilesā samudācaritvā dutiyampi vikkhambhitā puna samudācaranti, tatiyaṃ vikkhambhite pana tathāvikkhambhiteva katvā maggena samugghātaṃ pāpeti, imaṃ vāraṃ rocesuṃ. Imassa vārassa dukkhāpaṭipadā dandhābhiññāti nāmaṃ kataṃ. Ettakena pana na pākaṭaṃ hoti. Tasmā evamettha ādito paṭṭhāya vibhāvanā veditabbā – yo hi cattāri mahābhūtāni pariggahetvā upādārūpaṃ pariggaṇhāti, arūpaṃ pariggaṇhāti, ‘rūpārūpaṃ’ pana pariggaṇhanto dukkhena kasirena kilamanto pariggahetuṃ sakkoti, tassa dukkhā paṭipadā nāma hoti. Pariggahitarūpārūpassa pana vipassanāparivāse maggapātubhāvadandhatāya dandhābhiññā nāma hoti.

Lại nữa, (các vị Chú giải sư) ưa thích trường hợp nào? Trường hợp mà các phiền não được chế ngự một lần, sau khi đã khởi lên, lại được chế ngự lần thứ hai, rồi lại khởi lên; còn khi được chế ngự lần thứ ba, sau khi làm cho chúng được chế ngự như vậy, vị ấy khiến cho chúng bị đoạn trừ bằng đạo; (các vị) đã ưa thích trường hợp này. Tên gọi 'pháp hành khó khăn, thắng trí chậm lụt' đã được đặt cho trường hợp này. Tuy nhiên, với chừng ấy thì vẫn chưa rõ ràng. Do đó, sự giải thích ở đây nên được hiểu bắt đầu từ đầu như vầy: Thật vậy, vị nào sau khi đã nắm bắt bốn đại hiển, nắm bắt sắc y sinh, nắm bắt vô sắc (danh), còn trong khi nắm bắt 'sắc và vô sắc' (danh và sắc) có thể nắm bắt một cách khó khăn, vất vả, mệt nhọc, vị ấy được gọi là có pháp hành khó khăn. Còn đối với vị đã nắm bắt được danh và sắc, trong thời gian thực hành vipassanā, do sự xuất hiện của đạo chậm chạp, nên được gọi là có thắng trí chậm lụt.

Yopi rūpārūpaṃ pariggahetvā ‘nāmarūpaṃ’ vavatthapento dukkhena kasirena kilamanto vavatthapeti, vavatthāpite ca nāmarūpe vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādetuṃ sakkoti, tassāpi dukkhā paṭipadā dandhābhiññā nāma hoti.

Vị nào sau khi đã nắm bắt danh và sắc, trong khi xác định 'danh và sắc' đã xác định một cách khó khăn, vất vả, mệt nhọc; và khi danh và sắc đã được xác định, trong khi trú trong sự thực hành vipassanā, sau một thời gian lâu mới có thể làm cho đạo sanh khởi, vị ấy cũng được gọi là có pháp hành khó khăn, thắng trí chậm lụt.

Aparo nāmarūpampi vavatthapetvā ‘paccaye’ pariggaṇhanto dukkhena kasirena kilamanto pariggaṇhāti, paccaye ca pariggahetvā vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti, evampi dukkhā paṭipadā dandhābhiññā nāma hoti.

Một vị khác, sau khi đã xác định cả danh và sắc, trong khi nắm bắt 'các duyên' đã nắm bắt một cách khó khăn, vất vả, mệt nhọc; và sau khi đã nắm bắt các duyên, trong khi trú trong sự thực hành vipassanā, sau một thời gian lâu mới làm cho đạo sanh khởi, như vậy cũng được gọi là có pháp hành khó khăn, thắng trí chậm lụt.

Aparo [Pg.261] paccayepi pariggahetvā ‘lakkhaṇāni’ paṭivijjhanto dukkhena kasirena kilamanto paṭivijjhati, paṭividdhalakkhaṇo ca vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti, evampi dukkhā paṭipadā dandhābhiññā nāma hoti.

Một vị khác, sau khi đã nắm bắt cả các duyên, trong khi thâm nhập 'các tướng' đã thâm nhập một cách khó khăn, vất vả, mệt nhọc; và là người đã thâm nhập các tướng, trong khi trú trong sự thực hành vipassanā, sau một thời gian lâu mới làm cho đạo sanh khởi, như vậy cũng được gọi là có pháp hành khó khăn, thắng trí chậm lụt.

Aparo lakkhaṇānipi paṭivijjhitvā vipassanāñāṇe tikkhe sūre pasanne vahante uppannaṃ ‘vipassanānikantiṃ’ pariyādiyamāno dukkhena kasirena kilamanto pariyādiyati, nikantiñca pariyādiyitvā vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti, evampi dukkhā paṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. Imaṃ vāraṃ rocesuṃ. Imassa vārassa etaṃ nāmaṃ kataṃ. Imināva upāyena parato tisso paṭipadā veditabbā.

Một vị khác, sau khi đã thâm nhập cả các tướng, khi tuệ vipassanā sắc bén, dũng mãnh, trong sáng đang tiến hành, trong khi khắc phục 'sự ái luyến vipassanā' đã sanh khởi, đã khắc phục một cách khó khăn, vất vả, mệt nhọc; và sau khi đã khắc phục sự ái luyến, trong khi trú trong sự thực hành vipassanā, sau một thời gian lâu mới làm cho đạo sanh khởi, như vậy cũng được gọi là có pháp hành khó khăn, thắng trí chậm lụt. (Các vị Chú giải sư) đã ưa thích trường hợp này. Tên gọi này đã được đặt cho trường hợp này. Bằng chính phương pháp này, ba pháp hành sau đó nên được hiểu.

Phasso hotītiādīsu anaññātaññassāmītindriyaṃ, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvoti cattāri padāni adhikāni. Niddesavāre ca vitakkādiniddesesu ‘maggaṅga’ntiādīni padāni adhikāni. Sesaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttasadisameva. Bhūmantaravasena pana lokuttaratāva idha viseso.

Trong các đoạn bắt đầu bằng 'phasso hoti', bốn thuật ngữ là anaññātaññassāmītindriya, sammāvācā, sammākammanto, và sammāājīvo là thêm vào. Và trong phần diễn giải (niddesavāra), trong các phần diễn giải về tầm, v.v., các thuật ngữ bắt đầu bằng 'maggaṅga' là thêm vào. Tất cả phần còn lại đều giống như đã được nói ở phần dưới. Tuy nhiên, do sự khác biệt về cảnh giới, chính tính chất siêu thế là điểm đặc biệt ở đây.

Tattha anaññātaññassāmītindriyanti ‘anamatagge saṃsāravaṭṭe anaññātaṃ amataṃ padaṃ catusaccadhammameva vā jānissāmī’ti paṭipannassa iminā pubbābhogena uppannaṃ indriyaṃ. Lakkhaṇādīni panassa heṭṭhā paññindriye vuttanayeneva veditabbāni.

Ở đây, anaññātaññassāmītindriya là quyền đã sanh khởi với sự hướng tâm ban đầu này của người đã thực hành rằng: 'Ta sẽ biết trạng thái bất tử, điều chưa từng được biết trong vòng luân hồi vô thủy, hoặc chính là pháp Tứ đế'. Còn các đặc tính, v.v., của nó nên được hiểu theo phương pháp đã được nói về tuệ quyền ở phần dưới.

Sundarā pasatthā vā vācā sammāvācā. Vacīduccaritasamugghāṭikāya micchāvācāviratiyā etaṃ adhivacanaṃ. Sā pariggahalakkhaṇā viramaṇarasā micchāvācappahānapaccupaṭṭhānā. Sundaro pasattho vā kammanto sammākammanto. Micchākammantasamucchedikāya pāṇātipātādiviratiyā etaṃ nāmaṃ. So samuṭṭhānalakkhaṇo viramaṇaraso micchākammantappahānapaccupaṭṭhāno. Sundaro pasattho vā ājīvo sammāājīvo. Micchājīvaviratiyā etaṃ adhivacanaṃ. So vodānalakkhaṇo ñāyājīvappavattiraso micchājīvappahānapaccupaṭṭhāno.

Lời nói tốt đẹp hoặc được tán thán là chánh ngữ (sammāvācā). Đây là tên gọi của sự kiêng cữ tà ngữ, vốn nhổ bật khẩu ác hạnh. Nó có đặc tính là thâu nhiếp, có phận sự là kiêng cữ, có sự biểu hiện là từ bỏ tà ngữ. Hành động tốt đẹp hoặc được tán thán là chánh nghiệp (sammākammanto). Đây là tên gọi của sự kiêng cữ (sát sanh, v.v.) vốn đoạn trừ tà nghiệp. Nó có đặc tính là phát khởi, có phận sự là kiêng cữ, có sự biểu hiện là từ bỏ tà nghiệp. Sự nuôi mạng tốt đẹp hoặc được tán thán là chánh mạng (sammāājīvo). Đây là tên gọi của sự kiêng cữ tà mạng. Nó có đặc tính là trong sạch, có phận sự là diễn tiến nuôi mạng đúng đắn, có sự biểu hiện là từ bỏ tà mạng.

Apica heṭṭhā viratittaye vuttavasenapettha lakkhaṇādīni veditabbāni. Iti imesaṃ tiṇṇaṃ dhammānaṃ vasena heṭṭhā vuttaṃ maggapañcakaṃ idha maggaṭṭhakaṃ veditabbaṃ. Yevāpanakesu ca imesaṃ abhāvo. Tathā karuṇāmuditānaṃ. Ime [Pg.262] hi tayo dhammā idha pāḷiyaṃ āgatattāva yevāpanakesu na gahitā. Karuṇāmuditā pana sattārammaṇā, ime dhammā nibbānārammaṇāti tāpettha na gahitā. Ayaṃ tāva uddesavāre visesattho.

Hơn nữa, các đặc tính, v.v., ở đây cũng nên được hiểu theo cách đã được nói trong ba sự kiêng cữ ở phần dưới. Như vậy, do ba pháp này, năm đạo chi đã được nói ở phần dưới nên được hiểu là tám đạo chi ở đây. Và trong các pháp yevāpanaka, không có những pháp này. Tương tự, không có bi và hỷ. Thật vậy, ba pháp này không được kể trong các pháp yevāpanaka chính vì chúng đã xuất hiện trong Pāḷi ở đây. Còn bi và hỷ có chúng sanh làm đối tượng, trong khi các pháp này có Nibbāna làm đối tượng, do đó chúng cũng không được kể ở đây. Đây là ý nghĩa đặc biệt trong phần đề mục (uddesavāra).

283. Niddesavāre pana maggaṅgaṃ maggapariyāpannanti ettha tāva maggassa aṅganti maggaṅgaṃ; maggakoṭṭhāsoti attho. Yathā pana araññe pariyāpannaṃ araññapariyāpannaṃ nāma hoti, evaṃ magge pariyāpannanti maggapariyāpannaṃ. Maggasannissitanti attho.

283. Còn trong phần diễn giải, trong đoạn 'maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ', trước hết, 'thành phần của đạo' là đạo chi (maggaṅga); nghĩa là 'một phần của đạo'. Lại nữa, giống như cái gì được bao gồm trong rừng được gọi là 'thuộc về rừng' (araññapariyāpannaṃ), cũng vậy, 'được bao gồm trong đạo' là maggapariyāpannaṃ; nghĩa là 'nương tựa vào đạo'.

285. Pītisambojjhaṅgoti ettha pīti eva sambojjhaṅgoti pītisambojjhaṅgo. Tattha bodhiyā bodhissa vā aṅgoti bojjhaṅgo. Idaṃ vuttaṃ hoti – yā ayaṃ dhammasāmaggī yāya lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā bodhīti vuccati. Bujjhatīti kilesasantānaniddāya uṭṭhahati, cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikaroti. Tassā dhammasāmaggīsaṅkhātāya bodhiyā aṅgotipi bojjhaṅgo, jhānaṅgamaggaṅgādīni viya. Yopesa yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako bodhīti vuccati, tassa bodhissa aṅgotipi bojjhaṅgo; senaṅgarathaṅgādayo viya. Tenāhu aṭṭhakathācariyā – ‘‘bujjhanakassa puggalassa aṅgāti vā bojjhaṅgā’’ti (vibha. aṭṭha. 466; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.182).

285. Ở đây, trong câu "pītisambojjhaṅgo" (hỷ giác chi), hỷ chính là giác chi nên gọi là hỷ giác chi. Ở đây, là chi phần của sự giác ngộ (bodhi) hoặc của người giác ngộ (bodhi) nên gọi là giác chi (bojjhaṅgo). Điều này được nói như sau: Sự hợp thành của các pháp này, nhờ sự hợp thành của các pháp ấy mà bậc Thánh đệ tử giác ngộ, được gọi là sự giác ngộ (bodhi). Sự hợp thành của các pháp ấy là sự hợp thành của các pháp được gọi là niệm, trạch pháp, tinh tấn, hỷ, khinh an, định, xả, phát sanh trong sát-na đạo siêu thế, là đối nghịch với nhiều tai họa như hôn trầm, trạo cử, sự đứng vững, sự cố gắng, sự đam mê dục lạc, sự khổ hạnh ép xác, đoạn kiến, thường kiến, sự chấp thủ, v.v. Giác ngộ nghĩa là thức dậy khỏi giấc ngủ triền miên của phiền não, hoặc là thấu triệt bốn Thánh đế, hoặc là chứng ngộ chính Niết-bàn. Là chi phần của sự giác ngộ được gọi là sự hợp thành của các pháp ấy cũng là giác chi, giống như thiền chi, đạo chi, v.v. Và vị Thánh đệ tử nào giác ngộ nhờ sự hợp thành của các pháp này theo cách đã nói, vị ấy được gọi là người giác ngộ (bodhi), là chi phần của người giác ngộ ấy cũng là giác chi; giống như các chi phần của quân đội, chi phần của cỗ xe, v.v. Do đó, các vị Chú giải sư đã nói: "Hoặc là các chi phần của người đang giác ngộ nên gọi là giác chi".

Apica ‘‘bojjhaṅgāti kenaṭṭhena bojjhaṅgā? Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā, bujjhantīti bojjhaṅgā, anubujjhantīti bojjhaṅgā, paṭibujjhantīti bojjhaṅgā, sambujjhantīti bojjhaṅgā’’ti (paṭi. ma. 2.17) iminā paṭisambhidānayenāpi bojjhaṅgattho veditabbo. Pasattho sundaro vā bojjhaṅgoti sambojjhaṅgo. Evaṃ pīti eva sambojjhaṅgo pītisambojjhaṅgoti. Cittekaggatāniddesādīsupi imināva nayena attho veditabbo.

Hơn nữa, ý nghĩa của giác chi cũng nên được hiểu theo phương pháp của Vô Ngại Giải Đạo này: "Giác chi, theo nghĩa nào là giác chi? Đưa đến sự giác ngộ nên là giác chi, giác ngộ nên là giác chi, giác ngộ theo nên là giác chi, giác ngộ lại nên là giác chi, giác ngộ hoàn toàn nên là giác chi". Giác chi được tán thán hoặc tốt đẹp là chánh giác chi (sambojjhaṅgo). Tương tự như vậy, hỷ chính là chánh giác chi nên gọi là hỷ chánh giác chi (pītisambojjhaṅgo). Trong các phần chỉ dẫn về nhất tâm, v.v., ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương pháp này.

296. Tesaṃ dhammānanti ye tasmiṃ samaye paṭivedhaṃ gacchanti catusaccadhammā, tesaṃ dhammānaṃ. Anaññātānanti kiñcāpi paṭhamamaggena te dhammā ñātā [Pg.263] nāma honti, yathā pana pakatiyā anāgatapubbaṃ vihāraṃ āgantvā vihāramajjhe ṭhitopi puggalo pakatiyā anāgatabhāvaṃ upādāya ‘anāgatapubbaṃ ṭhānaṃ āgatomhī’ti vadati, yathā ca pakatiyā apiḷandhapubbaṃ mālaṃ piḷandhitvā, anivatthapubbaṃ vatthaṃ nivāsetvā, abhuttapubbaṃ bhojanaṃ bhuñjitvā, pakatiyā abhuttabhāvaṃ upādāya abhuttapubbaṃ bhojanaṃ bhuttomhīti vadati, evamidhāpi yasmā pakatiyā iminā puggalena ime dhammā na ñātapubbā tasmā anaññātānanti vuttaṃ. Adiṭṭhādīsupi eseva nayo. Tattha adiṭṭhānanti ito pubbe paññācakkhunā adiṭṭhānaṃ. Appattānanti adhigamanavasena appattānaṃ. Aviditānanti ñāṇena apākaṭakatānaṃ. Asacchikatānanti apaccakkhakatānaṃ. Sacchikiriyāyāti paccakkhakaraṇatthaṃ. Yathā ca iminā padena, evaṃ sesehipi saddhiṃ anaññātānaṃ ñāṇāya, adiṭṭhānaṃ dassanāya, appattānaṃ pattiyā, aviditānaṃ vedāyāti yojanā kātabbā.

296. (Câu) "Tesaṃ dhammānaṃ" (của các pháp ấy) có nghĩa là: của các pháp Tứ đế mà vào thời điểm ấy đạt đến sự thấu triệt. (Câu) "Anaññātānaṃ" (của những pháp chưa được biết) có nghĩa là: mặc dù các pháp ấy được gọi là đã được biết bởi Sơ đạo, nhưng cũng giống như một người, sau khi đến một ngôi chùa mà trước đây chưa từng đến, dù đang đứng giữa chùa, vẫn dựa vào việc trước đây chưa từng đến mà nói rằng: 'Tôi đã đến một nơi chưa từng đến', và cũng giống như sau khi đeo một vòng hoa trước đây chưa từng đeo, mặc một tấm y trước đây chưa từng mặc, ăn một món ăn trước đây chưa từng ăn, vẫn dựa vào việc trước đây chưa từng ăn mà nói rằng: 'Tôi đã ăn một món ăn chưa từng ăn', tương tự như vậy, ở đây cũng thế, vì các pháp này trước đây chưa từng được người này biết đến, do đó được nói là "của những pháp chưa được biết". Trong các từ "adiṭṭha" (chưa được thấy), v.v., cũng theo phương pháp này. Ở đây, "adiṭṭhānaṃ" (của những pháp chưa được thấy) là của những pháp chưa được thấy bằng tuệ nhãn trước đây. "Appattānaṃ" (của những pháp chưa được đạt) là của những pháp chưa được đạt đến bằng sự chứng đắc. "Aviditānaṃ" (của những pháp chưa được hiểu rõ) là của những pháp chưa được làm cho hiển lộ bởi trí tuệ. "Asacchikatānaṃ" (của những pháp chưa được chứng ngộ) là của những pháp chưa được trực nhận. "Sacchikiriyāya" (để chứng ngộ) có nghĩa là để trực nhận. Và cũng như với từ này, sự kết hợp với các từ còn lại cũng nên được thực hiện như sau: "ñāṇāya" (để biết) những pháp chưa được biết (anaññātānaṃ), "dassanāya" (để thấy) những pháp chưa được thấy (adiṭṭhānaṃ), "pattiyā" (để đạt) những pháp chưa được đạt (appattānaṃ), "vedāya" (để hiểu) những pháp chưa được hiểu rõ (aviditānaṃ).

299. Catūhi vacīduccaritehītiādīsu vacīti vacīviññatti veditabbā. Tiṇṇaṃ dosānaṃ yena kenaci duṭṭhāni caritānīti duccaritāni. Vacīto pavattāni duccaritāni vacīduccaritāni, vaciyā vā nipphāditāni duccaritāni vacīduccaritāni. Tehi vacīduccaritehi. Ārakā ramatīti ārati. Vinā tehi ramatīti virati. Tato tato paṭinivattāva hutvā tehi vinā ramatīti paṭivirati. Upasaggavasena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ. Sabbamidaṃ oramaṇabhāvassevādhivacanaṃ. Veraṃ maṇati, vināsetīti veramaṇī. Idampi oramaṇasseva vevacanaṃ. Yāya pana cetanāya musāvādādīni bhāsamāno karoti nāma, ayaṃ lokuttaramaggavirati. Uppajjitvā taṃ kiriyaṃ kātuṃ na deti, kiriyāpathaṃ pacchindatīti akiriyā. Tathā taṃ karaṇaṃ kātuṃ na deti, karaṇapathaṃ pacchindatīti akaraṇaṃ. Yāya ca cetanāya catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ bhāsamāno ajjhāpajjati nāma, ayaṃ uppajjitvā tathā ajjhāpajjituṃ na detīti anajjhāpatti.

299. Trong các câu bắt đầu bằng "catūhi vacīduccaritehi" (bởi bốn khẩu ác hạnh), "vacī" (khẩu) nên được hiểu là khẩu biểu tri. Những hành vi bị làm hư hỏng bởi bất kỳ một trong ba lỗi (tham, sân, si) là ác hạnh (duccaritāni). Các ác hạnh phát sinh từ lời nói là khẩu ác hạnh (vacīduccaritāni), hoặc các ác hạnh được tạo ra bởi lời nói là khẩu ác hạnh. Bởi những khẩu ác hạnh ấy. Vui thích ở xa (những khẩu ác hạnh ấy) là ārati (sự xa lánh). Vui thích không có chúng (những khẩu ác hạnh ấy) là virati (sự kiêng cữ). Sau khi đã quay lưng lại với từng khẩu ác hạnh ấy, vui thích không có chúng là paṭivirati (sự chế ngự). Hoặc từ được kéo dài ra do tiếp đầu ngữ. Tất cả những điều này đều là tên gọi cho trạng thái từ bỏ. Phá hủy, tiêu diệt oán thù (veraṃ) nên gọi là veramaṇī (sự tránh xa). Từ này cũng là một từ đồng nghĩa của sự từ bỏ. Lại nữa, với tư tâm nào mà người ta nói dối, v.v., và được gọi là đang làm (ác hạnh), thì sự kiêng cữ của đạo siêu thế này, khi phát sinh, không cho phép làm hành động đó, cắt đứt con đường của hành động, nên gọi là akiriyā (sự không làm). Tương tự, không cho phép thực hiện việc làm đó, cắt đứt con đường của việc làm, nên gọi là akaraṇaṃ (sự không thực hiện). Và với tư tâm nào mà người ta nói bốn loại khẩu ác hạnh và được gọi là đang vi phạm, thì (sự kiêng cữ) này, khi phát sinh, không cho phép vi phạm như vậy, nên gọi là anajjhāpatti (sự không vi phạm).

Velāanatikkamoti ettha ‘‘tāya velāyā’’tiādīsu (dī. ni. 2.154; mahāva. 1-3; udā. 1 ādayo) tāva kālo velāti āgato. ‘‘Uruvelāyaṃ viharatī’’ti (mahāva. 1; saṃ. ni. 1.137) ettha rāsi. ‘‘Ṭhitadhammo velaṃ nātivattatī’’ti (cūḷava. 384; a. ni. 8.19; udā. 45) ettha sīmā. Idhāpi sīmāva. Anatikkamanīyaṭṭhena [Pg.264] hi cattāri vacīsucaritāni velāti adhippetāni. Iti yāya cetanāya cattāri vacīduccaritāni bhāsamāno velaṃ atikkamati nāma, ayaṃ uppajjitvā taṃ velaṃ atikkamituṃ na detīti velāanatikkamoti vuttā. Velāyatīti vā velā, calayati viddhaṃsetīti attho. Kiṃ velāyati? Catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ. Iti velāyanato ‘velā’. Purisassa pana hitasukhaṃ anatikkamitvā vattatīti ‘anatikkamo’. Evamettha padadvayavasenāpi attho veditabbo.

Ở đây, trong câu "velāanatikkamo" (sự không vượt qua bờ), trước hết, trong các câu như "tāya velāya" (vào thời điểm đó), "velā" có nghĩa là thời gian. Trong câu "Uruvelāyaṃ viharati" (trú tại Uruvelā), (velā) có nghĩa là đống (cát). Trong câu "Ṭhitadhammo velaṃ nātivattati" (người vững pháp không vượt qua bờ), (velā) có nghĩa là ranh giới, bờ. Ở đây cũng có nghĩa là ranh giới, bờ. Thật vậy, bốn khẩu thiện hạnh được hiểu là "velā" (bờ) theo nghĩa là không thể vượt qua. Do đó, với tư tâm nào mà người ta nói bốn khẩu ác hạnh và được gọi là đang vượt qua bờ, thì (sự kiêng cữ) này, khi phát sinh, không cho phép vượt qua bờ đó, nên được gọi là "velāanatikkamo" (sự không vượt qua bờ). Hoặc, "velāyati" (làm rung chuyển, phá hủy) nên là "velā", có nghĩa là làm rung chuyển, phá hủy. Làm rung chuyển cái gì? Bốn loại khẩu ác hạnh. Do đó, vì làm rung chuyển nên gọi là "velā". Lại nữa, vì nó diễn ra mà không vượt qua lợi ích và hạnh phúc của con người, nên gọi là "anatikkamo" (sự không vượt qua). Như vậy, ở đây, ý nghĩa cũng nên được hiểu theo cách kết hợp hai từ.

Setuṃ hanatīti setughāto; catunnaṃ vacīduccaritānaṃ padaghāto paccayaghātoti attho. Paccayo hi idha setūti adhippeto. Tatrāyaṃ vacanattho – rāgādiko catunnaṃ vacīduccaritānaṃ paccayo vaṭṭasmiṃ puggalaṃ sinoti bandhatīti setu. Setussa ghāto setughāto. Vacīduccaritapaccayasamugghāṭikāya viratiyā etaṃ adhivacanaṃ. Ayaṃ pana sammāvācāsaṅkhātā virati pubbabhāge nānācittesu labbhati. Aññeneva hi cittena musāvādā viramati, aññena pesuññādīhi. Lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacittasmiṃyeva labbhati. Catubbidhāya hi vacīduccaritacetanāya padapacchedaṃ kurumānā maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva virati uppajjati.

Setuṃ hanatīti setughāto: Phá hủy nguyên nhân, do đó gọi là setughāto; có nghĩa là sự phá hủy nền tảng (padaghāto), sự phá hủy duyên (paccayaghāto) của bốn loại khẩu ác hạnh. Thật vậy, ở đây duyên được hiểu là ‘setu’. Về điều đó, đây là ý nghĩa của từ: Tham, v.v... là duyên của bốn loại khẩu ác hạnh, nó trói buộc chúng sanh trong vòng luân hồi, do đó gọi là setu. Sự phá hủy cái trói buộc (setu) là setughāto. Đây là tên gọi khác của sự kiêng cữ mà nó nhổ bật gốc duyên của khẩu ác hạnh. Hơn nữa, sự kiêng cữ này được gọi là chánh ngữ, trong giai đoạn trước (hiệp thế) thì được thành tựu trong các tâm khác nhau. Thật vậy, người ấy kiêng cữ nói dối bằng một tâm khác, và kiêng cữ nói đôi chiều, v.v... bằng một tâm khác. Tuy nhiên, trong sát-na của đạo siêu thế, nó được thành tựu chỉ trong một tâm duy nhất. Thật vậy, chỉ một sự kiêng cữ duy nhất khởi lên, trong khi thực hiện việc cắt đứt nền tảng của tư tác khẩu ác hạnh bốn loại và trong khi làm viên mãn chi đạo.

300. Kāyaduccaritehīti kāyato pavattehi kāyena vā nipphāditehi pāṇātipātādīhi duccaritehi. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Ayampi sammākammantasaṅkhātā virati pubbabhāge nānācittesu labbhati. Aññeneva hi cittena pāṇātipātā viramati, aññena adinnādānamicchācārehi. Lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacittasmiṃyeva labbhati. Tividhāya hi kāyaduccaritacetanāya padapacchedaṃ kurumānā maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva virati uppajjati.

300. Kāyaduccaritehi có nghĩa là: bởi các ác hạnh như sát sanh, v.v... được diễn ra từ thân hoặc được hoàn thành bởi thân. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp trước. Sự kiêng cữ này được gọi là chánh nghiệp, trong giai đoạn trước (hiệp thế) cũng được thành tựu trong các tâm khác nhau. Thật vậy, người ấy kiêng cữ sát sanh bằng một tâm khác, và kiêng cữ trộm cắp và tà dâm bằng một tâm khác. Tuy nhiên, trong sát-na của đạo siêu thế, nó được thành tựu chỉ trong một tâm duy nhất. Thật vậy, chỉ một sự kiêng cữ duy nhất khởi lên, trong khi thực hiện việc cắt đứt nền tảng của tư tác thân ác hạnh ba loại và trong khi làm viên mãn chi đạo.

301. Sammāājīvaniddese akiriyātiādīsu yāya cetanāya micchājīvaṃ ājīvamāno kiriyaṃ karoti nāma, ayaṃ uppajjitvā taṃ kiriyaṃ kātuṃ na detīti akiriyāti. Iminā nayena yojanā veditabbā. Ājīvo ca nāmesa pāṭiyekko natthi, vācākammantesu gahitesu gahitova hoti, tappakkhikattā. Dhuvapaṭisevanavasena panāyaṃ tato nīharitvā dassitoti. Evaṃ sante sammāājīvo sakiccako na hoti[Pg.265], aṭṭha maggaṅgāni na paripūrenti, tasmā sammāājīvo sakiccako kātabbo, aṭṭha maggaṅgāni paripūretabbānīti. Tatrāyaṃ nayo – ājīvo nāma bhijjamāno kāyavacīdvāresuyeva bhijjati. Manodvāre ājīvabhedo nāma natthi. Pūrayamānopi tasmiṃyeva dvāradvaye pūrati. Manodvāre ājīvapūraṇaṃ nāma natthi. Kāyadvāre pana vītikkamo ājīvahetukopi atthi naājīvahetukopi. Tathā vacīdvāre.

301. Trong phần giải về chánh mạng, ở các từ như akiriyā, v.v...: Bởi tư tác nào mà một người đang nuôi mạng bằng tà mạng được gọi là thực hiện một hành động, (sự kiêng cữ) này khi đã khởi lên không cho phép thực hiện hành động đó, vì vậy gọi là akiriyā. Sự phối hợp ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp này. Và cái gọi là mạng sống này không có gì riêng biệt, khi khẩu nghiệp và thân nghiệp đã được đề cập, nó cũng đã được đề cập, vì nó thuộc về phe của chúng. Tuy nhiên, do sự thực hành thường xuyên, nó được rút ra từ đó và được chỉ ra. Nếu như vậy, chánh mạng sẽ không có phận sự riêng, và tám chi đạo sẽ không được viên mãn, do đó, chánh mạng phải có phận sự riêng, và tám chi đạo phải được làm cho viên mãn. Về điều đó, đây là phương pháp: Cái gọi là mạng sống, khi bị phá vỡ, chỉ bị phá vỡ ở thân môn và khẩu môn. Ở ý môn, không có cái gọi là sự phá vỡ mạng sống. Khi được làm cho viên mãn, nó cũng chỉ được viên mãn ở hai môn đó. Ở ý môn, không có cái gọi là sự viên mãn mạng sống. Hơn nữa, ở thân môn, có sự vi phạm do nguyên nhân sinh kế và cũng có sự vi phạm không do nguyên nhân sinh kế. Tương tự ở khẩu môn.

Tattha yaṃ rājarājamahāmattā khiḍḍāpasutā sūrabhāvaṃ dassentā migavadhaṃ vā panthaduhanaṃ vā paradāravītikkamaṃ vā karonti, idaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ nāma. Tato viratipi ‘sammākammanto’ nāma. Yaṃ pana naājīvahetukaṃ catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ bhāsanti, idaṃ akusalaṃ vacīkammaṃ nāma. Tato viratipi ‘sammāvācā’ nāma.

Trong đó, việc mà các vị vua và đại thần, ham mê vui chơi, thể hiện sự dũng mãnh, thực hiện việc săn bắn, hoặc cướp bóc trên đường, hoặc vi phạm vợ người khác, điều này được gọi là thân nghiệp bất thiện. Sự kiêng cữ khỏi điều đó được gọi là ‘chánh nghiệp’. Hơn nữa, việc mà họ nói bốn loại khẩu ác hạnh không do nguyên nhân sinh kế, điều này được gọi là khẩu nghiệp bất thiện. Sự kiêng cữ khỏi điều đó được gọi là ‘chánh ngữ’.

Yaṃ pana ājīvahetu nesādamacchabandhādayo pāṇaṃ hananti, adinnaṃ ādiyanti, micchācāraṃ caranti, ayaṃ micchājīvo nāma. Tato virati ‘sammāājīvo’ nāma. Yampi lañjaṃ gahetvā musā bhaṇanti, pesuññapharusasamphappalāpe pavattenti, ayampi micchājīvo nāma. Tato virati sammāājīvo nāma.

Hơn nữa, việc mà những người thợ săn, người đánh cá, v.v... vì lý do sinh kế mà giết hại sinh vật, lấy của không cho, thực hành tà hạnh, điều này được gọi là tà mạng. Sự kiêng cữ khỏi điều đó được gọi là ‘chánh mạng’. Và cả việc họ nhận hối lộ rồi nói dối, hoặc thực hiện lời nói đôi chiều, lời nói thô ác, lời nói vô ích, điều này cũng được gọi là tà mạng. Sự kiêng cữ khỏi điều đó được gọi là chánh mạng.

Mahāsīvatthero panāha – ‘kāyavacīdvāresupi vītikkamo ājīvahetuko vā hotu no vā ājīvahetuko, akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammantveva saṅkhyaṃ gacchati. Tato viratipi sammākammanto sammāvācātveva vuccatī’ti. ‘Ājīvo kuhi’nti vutte pana ‘tīṇi kuhanavatthūni nissāya cattāro paccaye uppādetvā tesaṃ paribhogo’ti āha. Ayaṃ pana koṭippatto micchājīvo. Tato virati sammāājīvo nāma.

Tuy nhiên, trưởng lão Mahāsīva nói: ‘Ở thân môn và khẩu môn, sự vi phạm dù có do nguyên nhân sinh kế hay không, nó chỉ được kể là thân nghiệp bất thiện và khẩu nghiệp bất thiện. Và sự kiêng cữ khỏi điều đó chỉ được gọi là chánh nghiệp và chánh ngữ’. Khi được hỏi ‘Vậy mạng sống ở đâu?’, ngài trả lời: ‘Đó là sự thọ dụng bốn món vật dụng được tạo ra bằng cách dựa vào ba sự giả dối’. Tuy nhiên, đây là tà mạng ở mức độ cao nhất. Sự kiêng cữ khỏi điều đó được gọi là chánh mạng.

Ayampi sammāājīvo pubbabhāge nānācittesu labbhati, aññeneva hi cittena kāyadvāravītikkamā viramati, aññena vacīdvāravītikkamā. Lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacittasmiṃyeva labbhati. Kāyavacīdvāresu hi sattakammapathavasena uppannāya micchājīvasaṅkhātāya dussīlyacetanāya padapacchedaṃ kurumānā maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva virati uppajjatīti. Ayaṃ niddesavāre viseso.

Chánh mạng này trong giai đoạn trước (hiệp thế) cũng được thành tựu trong các tâm khác nhau. Thật vậy, người ấy kiêng cữ sự vi phạm ở thân môn bằng một tâm khác, và kiêng cữ sự vi phạm ở khẩu môn bằng một tâm khác. Tuy nhiên, trong sát-na của đạo siêu thế, nó được thành tựu chỉ trong một tâm duy nhất. Thật vậy, ở thân môn và khẩu môn, chỉ một sự kiêng cữ duy nhất khởi lên, trong khi thực hiện việc cắt đứt nền tảng của tư tác ác giới được gọi là tà mạng đã khởi lên theo cách của bảy nghiệp lộ, và trong khi làm viên mãn chi đạo. Đây là điểm đặc biệt trong phần giải thích.

Yaṃ [Pg.266] panetaṃ indriyesu anaññātaññassāmītindriyaṃ vaḍḍhitaṃ, maggaṅgesu ca sammāvācādīni, tesaṃ vasena saṅgahavāre ‘‘navindriyāni, aṭṭhaṅgiko maggo’’ti vuttaṃ. Suññatavāro pākatikoyevāti. Ayaṃ tāva suddhikapaṭipadāya viseso.

Và điều này, trong các quyền, vị tri đương tri quyền đã được thêm vào, và trong các chi đạo, chánh ngữ, v.v... (đã được thêm vào). Do đó, trong phần tóm tắt, đã được nói rằng: ‘chín quyền, bát chi đạo’. Phần về tánh không thì như thường lệ. Đây là điểm đặc biệt của con đường thuần túy.

343. Ito paraṃ suddhikasuññatā suññatapaṭipadā suddhikaappaṇihitā appaṇihitapaṭipadāti ayaṃ desanābhedo hoti. Tattha suññatanti lokuttaramaggassa nāmaṃ. So hi āgamanato saguṇato ārammaṇatoti tīhi kāraṇehi nāmaṃ labhati. Kathaṃ? Idha bhikkhu anattato abhinivisitvā anattato saṅkhāre passati. Yasmā pana anattato diṭṭhamatteneva maggavuṭṭhānaṃ nāma na hoti, aniccatopi dukkhatopi daṭṭhumeva vaṭṭati, tasmā ‘aniccaṃ dukkhamanattā’ti tividhaṃ anupassanaṃ āropetvā sammasanto carati. Vuṭṭhānagāminivipassanā panassa tebhūmakepi saṅkhāre suññatova passati. Ayaṃ vipassanā suññatā nāma hoti. Sā āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa ‘suññata’nti nāmaṃ deti. Evaṃ maggo ‘āgamanato’ suññatanāmaṃ labhati. Yasmā pana so rāgādīhi suñño tasmā ‘saguṇeneva’ suññatanāmaṃ labhati. Nibbānampi rāgādīhi suññattā suññatanti vuccati. Taṃ ārammaṇaṃ katvā uppannattā maggo ‘ārammaṇato’ suññatanāmaṃ labhati.

343. Kể từ đây trở đi, có sự phân loại pháp thoại này là: suññatā thuần túy, suññatāpaṭipadā, appaṇihitā thuần túy, và appaṇihitapaṭipadā. Trong đó, suññata là tên gọi của đạo siêu thế. Đạo ấy có được tên gọi do ba nguyên nhân: do sự xuất hiện, do tự tánh, và do đối tượng. Như thế nào? Ở đây, vị tỳ khưu sau khi chuyên chú vào vô ngã, thấy các pháp hành là vô ngã. Tuy nhiên, vì rằng sự xuất khởi của đạo không xảy ra chỉ bằng việc thấy là vô ngã, mà cũng cần phải thấy là vô thường và khổ, do đó vị ấy an trú tâm vào ba loại tùy quán là ‘vô thường, khổ, vô ngã’ rồi thực hành quán xét. Hơn nữa, tuệ quán xuất khởi của vị ấy thấy các pháp hành dù trong ba cõi cũng chỉ là không. Tuệ quán này được gọi là suññatā. Tuệ quán ấy, đứng ở vị trí là nhân sanh khởi, đã đặt cho đạo của mình cái tên là ‘suññata’. Như vậy, đạo có được tên gọi suññata là ‘do sự xuất hiện’. Hơn nữa, vì đạo ấy không có tham, v.v... do đó có được tên gọi suññata là ‘do chính tự tánh của nó’. Cả Niết-bàn cũng được gọi là suññata vì không có tham, v.v... Do đã sanh khởi sau khi lấy Niết-bàn ấy làm đối tượng, nên đạo có được tên gọi suññata là ‘do đối tượng’.

Tattha suttantikapariyāyena saguṇatopi ārammaṇatopi nāmaṃ labhati. Pariyāyadesanā hesā. Abhidhammakathā pana nippariyāyadesanā. Tasmā idha saguṇato vā ārammaṇato vā nāmaṃ na labhati, āgamanatova labhati. Āgamanameva hi dhuraṃ. Taṃ duvidhaṃ hoti – vipassanāgamanaṃ maggāgamananti. Tattha maggassa āgataṭṭhāne vipassanāgamanaṃ dhuraṃ, phalassa āgataṭṭhāne maggāgamanaṃ dhuraṃ. Idha maggassa āgatattā vipassanāgamanameva dhuraṃ jātaṃ.

Trong đó, theo phương pháp của Kinh Tạng, đạo có được tên gọi là do tự tánh và do đối tượng. Vì đây là pháp thoại trình bày theo lối diễn giải (pariyāyadesanā). Còn pháp thoại của A-tỳ-đàm là pháp thoại trình bày theo lối trực tiếp (nippariyāyadesanā). Do đó, ở đây (trong A-tỳ-đàm), đạo không có được tên gọi do tự tánh hay do đối tượng, mà chỉ có được do sự xuất hiện. Quả vậy, chính sự xuất hiện là chính yếu. Sự xuất hiện ấy có hai loại: sự xuất hiện của tuệ quán (vipassanāgamana) và sự xuất hiện của đạo (maggāgamana). Trong đó, ở nơi sự xuất hiện của đạo, sự xuất hiện của tuệ quán là chính yếu; ở nơi sự xuất hiện của quả, sự xuất hiện của đạo là chính yếu. Ở đây, do sự xuất hiện của đạo, chính sự xuất hiện của tuệ quán đã trở thành chính yếu.

350. Appaṇihitanti, etthāpi appaṇihitanti maggasseva nāmaṃ. Idampi nāmaṃ maggo tīheva kāraṇehi labhati. Kathaṃ? Idha bhikkhu āditova dukkhato abhinivisitvā dukkhatova saṅkhāre passati. Yasmā pana dukkhato diṭṭhamatteneva maggavuṭṭhānaṃ nāma na hoti, aniccatopi anattatopi daṭṭhumeva vaṭṭati, tasmā aniccaṃ dukkhamanattā’ti tividhaṃ anupassanaṃ āropetvā [Pg.267] sammasanto carati. Vuṭṭhānagāminivipassanā panassa tebhūmakasaṅkhāresu paṇidhiṃ sosetvā pariyādiyitvā vissajjeti. Ayaṃ vipassanā appaṇihitā nāma hoti. Sā āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa ‘appaṇihita’nti nāmaṃ deti. Evaṃ maggo ‘āgamanato’ appaṇihitanāmaṃ labhati. Yasmā pana tattha rāgadosamohapaṇidhayo natthi, tasmā ‘saguṇeneva’ appaṇihitanāmaṃ labhati. Nibbānampi tesaṃ paṇidhīnaṃ abhāvā appaṇihitanti vuccati. Taṃ ārammaṇaṃ katvā uppannattā maggo appaṇihitanāmaṃ labhati.

350. Về từ ‘appaṇihita’, ở đây cũng vậy, appaṇihita chính là tên gọi của đạo. Đạo cũng có được tên gọi này do ba nguyên nhân. Như thế nào? Ở đây, vị tỳ khưu ngay từ đầu sau khi chuyên chú vào khổ, thấy các pháp hành chỉ là khổ. Tuy nhiên, vì rằng sự xuất khởi của đạo không xảy ra chỉ bằng việc thấy là khổ, mà cũng cần phải thấy là vô thường và vô ngã, do đó vị ấy an trú tâm vào ba loại tùy quán là ‘vô thường, khổ, vô ngã’ rồi thực hành quán xét. Hơn nữa, tuệ quán xuất khởi của vị ấy làm cho khô cạn, đoạn trừ và từ bỏ sự mong cầu (paṇidhi) trong các pháp hành thuộc ba cõi. Tuệ quán này được gọi là appaṇihitā. Tuệ quán ấy, đứng ở vị trí là nhân sanh khởi, đã đặt cho đạo của mình cái tên là ‘appaṇihita’. Như vậy, đạo có được tên gọi appaṇihita là ‘do sự xuất hiện’. Hơn nữa, vì trong đạo ấy không có những sự mong cầu là tham, sân, si, do đó có được tên gọi appaṇihita là ‘do chính tự tánh của nó’. Cả Niết-bàn cũng được gọi là appaṇihita vì không có những sự mong cầu ấy. Do đã sanh khởi sau khi lấy Niết-bàn ấy làm đối tượng, nên đạo có được tên gọi appaṇihita là ‘do đối tượng’.

Nanu ca suññato animitto appaṇihitoti tīṇi maggassa nāmāni? Yathāha – ‘‘tayome, bhikkhave, vimokkhā – suññato vimokkho, animitto vimokkho, appaṇihito vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.209). Tesu idha dve magge gahetvā animitto kasmā na gahitoti? Āgamanābhāvato. Animittavipassanā hi sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa nāmaṃ dātuṃ na sakkoti. Sammāsambuddho pana attano puttassa rāhulattherassa.

Này, chẳng phải có ba tên gọi của đạo là: không (suññato), vô tướng (animitto), và vô nguyện (appaṇihito) sao? Như có lời dạy rằng: “Này các tỳ khưu, có ba loại giải thoát này: không giải thoát, vô tướng giải thoát, và vô nguyện giải thoát.” Trong ba loại ấy, tại sao ở đây chỉ đề cập đến hai đạo mà không đề cập đến vô tướng (animitto)? Do không có sự xuất hiện (āgamana). Quả vậy, tuệ quán vô tướng (animittavipassanā) tự nó không thể đứng ở vị trí là nhân sanh khởi để đặt tên cho đạo của mình. Tuy nhiên, bậc Chánh Đẳng Giác đã dạy cho con của mình là trưởng lão Rāhula.

‘‘Animittañca bhāvehi, mānānusayamujjaha;

Tato mānābhisamayā, upasanto carissasī’’ti. (su. ni. 344);

“Hãy tu tập pháp vô tướng, hãy từ bỏ tùy miên ngã mạn; rồi do thắng tri ngã mạn, con sẽ sống an tịnh.”

Animittavipassanaṃ kathesi. Vipassanā hi niccanimittaṃ dhuvanimittaṃ sukhanimittaṃ attanimittañca ugghāṭeti. Tasmā animittāti kathitā. Sā ca kiñcāpi taṃ nimittaṃ ugghāṭeti, sayaṃ pana nimittadhammesu caratīti sanimittāva hoti. Tasmā sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa nāmaṃ dātuṃ na sakkoti.

(Ngài) đã thuyết về tuệ quán vô tướng. Quả vậy, tuệ quán loại bỏ tướng thường, tướng bền vững, tướng lạc, và tướng ngã. Do đó, nó được gọi là vô tướng. Và mặc dù tuệ quán ấy loại bỏ các tướng đó, nhưng tự nó lại diễn hành trong các pháp có tướng (nimittadhammesu), nên nó vẫn là có tướng (sanimittā). Do đó, tự nó không thể đứng ở vị trí là nhân sanh khởi để đặt tên cho đạo của mình.

Aparo [Pg.268] nayo – abhidhammo nāma paramatthadesanā. Animittamaggassa ca paramatthato hetuvekallameva hoti. Kathaṃ? Aniccānupassanāya hi vasena animittavimokkho kathito. Tena ca vimokkhena saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Taṃ ariyamagge ekaṅgampi na hoti, amaggaṅgattā attano maggassa paramatthato nāmaṃ dātuṃ na sakkoti. Itaresu pana dvīsu anattānupassanāya tāva vasena suññatavimokkho, dukkhānupassanāya vasena appaṇihitavimokkho kathito. Tesu suññatavimokkhena paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, appaṇihitavimokkhena samādhindriyaṃ. Tāni ariyamaggassa aṅgattā attano maggassa paramatthato nāmaṃ dātuṃ sakkonti. Maggārammaṇattikepi hi maggādhipatidhammavibhajane chandacittānaṃ adhipatikāle tesaṃ dhammānaṃ amaggaṅgattāva maggādhipatibhāvo na vutto. Evaṃsampadamidaṃ veditabbanti. Ayamettha aṭṭhakathāmuttako ekassa ācariyassa mativinicchayo.

Một phương pháp khác – Abhidhamma (Vi Diệu Pháp) được gọi là sự thuyết giảng về chân đế. Và đối với Vô tướng đạo, về mặt chân đế, chỉ có sự khiếm khuyết về nhân. Tại sao? Vì Vô tướng giải thoát được thuyết giảng theo cách của quán vô thường. Và do sự giải thoát ấy, tín quyền trở nên vượt trội. Tín quyền ấy không phải là một chi phần nào trong Thánh đạo, do không phải là đạo chi nên không thể đặt tên cho đạo của mình về mặt chân đế. Còn trong hai pháp còn lại, trước hết Không giải thoát được thuyết giảng theo cách của quán vô ngã, Bất nguyện giải thoát được thuyết giảng theo cách của quán khổ. Trong số đó, do Không giải thoát, tuệ quyền trở nên vượt trội, do Bất nguyện giải thoát, định quyền trở nên vượt trội. Các pháp ấy, do là chi phần của Thánh đạo, nên có thể đặt tên cho đạo của mình về mặt chân đế. Vì trong tam đề Maggārammaṇa, trong phần phân tích các pháp chủ đạo, vào thời điểm các tâm tham dục làm chủ đạo, do các pháp ấy không phải là đạo chi nên tính chất chủ đạo của đạo không được nói đến. Cần phải hiểu sự thành tựu này là như vậy. Đây là quyết định theo quan điểm của một vị thầy, độc lập với Chú giải.

Evaṃ sabbathāpi animittavipassanā sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa nāmaṃ dātuṃ na sakkotīti animittamaggo na gahito. Keci pana ‘animittamaggo āgamanato nāmaṃ alabhantopi suttantapariyāyena saguṇato ca ārammaṇato ca nāmaṃ labhatī’ti āhaṃsu. Te idaṃ vatvā paṭikkhittā – animittamagge saguṇato ca ārammaṇato ca nāmaṃ labhante suññataappaṇihitamaggāpi saguṇatoyeva ārammaṇatoyeva ca idha nāmaṃ labheyyuṃ. Na pana labhanti. Kiṃ kāraṇā? Ayañhi maggo nāma dvīhi kāraṇehi nāmaṃ labhati – sarasato ca paccanīkato ca; sabhāvato ca paṭipakkhato cāti attho. Tattha suññataappaṇihitamaggā sarasatopi paccanīkatopi nāmaṃ labhanti. Suññataappaṇihitamaggā hi rāgādīhi suññā, rāgapaṇidhiādīhi ca appaṇihitāti evaṃ ‘sarasato’ nāmaṃ labhanti. Suññato ca attābhinivesassa paṭipakkho, appaṇihito paṇidhissāti evaṃ ‘paccanīkato’ nāmaṃ labhanti. Animittamaggo pana rāgādinimittānaṃ niccanimittādīnañca abhāvena sarasatova nāmaṃ labhati, no paccanīkato. Na hi so saṅkhāranimittārammaṇāya aniccānupassanāya paṭipakkho. Aniccānupassanā panassa anulomabhāve ṭhitāti. Sabbathāpi abhidhammapariyāyena animittamaggo nāma natthīti.

Như vậy, về mọi phương diện, quán vô tướng tự nó đứng ở vị trí dẫn đến (đạo) nhưng không thể đặt tên cho đạo của mình, do đó Vô tướng đạo không được chấp nhận. Tuy nhiên, một số người nói rằng: ‘Vô tướng đạo dù không nhận được tên từ pháp dẫn đến, nhưng theo phương pháp Kinh tạng, nó nhận được tên do phẩm chất của nó và do đối tượng.’ Họ đã bị bác bỏ bằng cách nói điều này: Nếu Vô tướng đạo nhận được tên do phẩm chất của nó và do đối tượng, thì Không đạo và Bất nguyện đạo cũng sẽ nhận được tên ở đây chỉ do phẩm chất của nó và chỉ do đối tượng. Nhưng chúng không nhận được. Vì lý do gì? Vì đạo này nhận được tên do hai lý do: do tự vị và do đối nghịch; nghĩa là do tự tánh và do đối kháng. Trong đó, Không đạo và Bất nguyện đạo nhận được tên do cả tự vị và do đối nghịch. Vì Không đạo và Bất nguyện đạo trống rỗng khỏi tham ái v.v., và không có nguyện vọng đối với tham ái, nguyện vọng v.v., nên chúng nhận được tên ‘do tự vị’. Và Không đạo là đối kháng của sự chấp thủ ngã, Bất nguyện đạo là đối kháng của sự nguyện vọng, nên chúng nhận được tên ‘do đối nghịch’. Còn Vô tướng đạo, do sự vắng mặt của các tướng như tướng tham ái và tướng thường hằng v.v., chỉ nhận được tên do tự vị, không phải do đối nghịch. Vì nó không phải là đối kháng của quán vô thường có đối tượng là tướng của các hành. Mà quán vô thường đứng ở vị trí thuận theo nó. Do đó, về mọi phương diện, theo phương pháp Vi Diệu Pháp, không có cái gọi là Vô tướng đạo.

Suttantikapariyāyena [Pg.269] panesa evaṃ āharitvā dīpito – yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti, tīṇi lakkhaṇāni ekāvajjanena viya āpāthamāgacchanti, tiṇṇañca ekato āpāthagamanaṃ nāma natthi. Kammaṭṭhānassa pana vibhūtabhāvadīpanatthaṃ evaṃ vuttaṃ. Ādito hi yattha katthaci abhiniveso hotu, vuṭṭhānagāminī pana vipassanā yaṃ yaṃ sammasitvā vuṭṭhāti tassa tasseva vasena āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa nāmaṃ deti. Kathaṃ? Aniccādīsu hi yattha katthaci abhinivisitvā itarampi lakkhaṇadvayaṃ daṭṭhuṃ vaṭṭati eva. Ekalakkhaṇadassanamatteneva hi maggavuṭṭhānaṃ nāma na hoti, tasmā aniccato abhiniviṭṭho bhikkhu na kevalaṃ aniccatova vuṭṭhāti, dukkhatopi anattatopi vuṭṭhātiyeva. Dukkhato anattato abhiniviṭṭhepi eseva nayo. Iti ādito yattha katthaci abhiniveso hotu, vuṭṭhānagāminī pana vipassanā yaṃ yaṃ sammasitvā vuṭṭhāti tassa tasseva vasena āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa nāmaṃ deti. Tattha aniccato vuṭṭhahantassa maggo animitto nāma hoti, dukkhato vuṭṭhahantassa appaṇihito, anattato vuṭṭhahantassa suññatoti. Evaṃ suttantapariyāyena āharitvā dīpito.

Tuy nhiên, theo phương pháp Kinh tạng, điều này được trình bày và giải thích như sau: Vào lúc nào sự xuất khởi của đạo xảy ra, ba tướng trạng dường như đi vào tầm nhận thức bằng một sự hướng tâm duy nhất, nhưng không có cái gọi là sự đi vào tầm nhận thức của cả ba cùng một lúc. Tuy nhiên, điều này được nói như vậy để làm rõ trạng thái của đề mục thiền. Vì ban đầu, dù có sự chuyên chú vào bất kỳ tướng trạng nào, nhưng tuệ quán dẫn đến sự xuất khởi, sau khi quán xét tướng trạng nào rồi xuất khởi khỏi nó, thì tùy theo chính tướng trạng đó mà nó đứng ở vị trí dẫn đến và đặt tên cho đạo của mình. Như thế nào? Vì sau khi chuyên chú vào bất kỳ tướng trạng nào trong số vô thường v.v., cũng cần phải thấy cả hai tướng trạng còn lại. Vì chỉ thấy một tướng trạng thôi thì không có cái gọi là sự xuất khởi của đạo, do đó, vị Tỳ khưu chuyên chú vào vô thường không chỉ xuất khởi khỏi vô thường, mà còn xuất khởi khỏi khổ và vô ngã. Đối với vị chuyên chú vào khổ và vô ngã cũng theo phương pháp này. Do đó, ban đầu, dù có sự chuyên chú vào bất kỳ tướng trạng nào, nhưng tuệ quán dẫn đến sự xuất khởi, sau khi quán xét tướng trạng nào rồi xuất khởi khỏi nó, thì tùy theo chính tướng trạng đó mà nó đứng ở vị trí dẫn đến và đặt tên cho đạo của mình. Trong đó, đạo của người xuất khởi khỏi vô thường được gọi là Vô tướng, đạo của người xuất khởi khỏi khổ được gọi là Bất nguyện, và đạo của người xuất khởi khỏi vô ngã được gọi là Không. Như vậy, nó được trình bày và giải thích theo phương pháp Kinh tạng.

Vuṭṭhānagāminī pana vipassanā kimārammaṇāti? Lakkhaṇārammaṇāti. Lakkhaṇaṃ nāma paññattigatikaṃ na vattabbadhammabhūtaṃ. Yo pana aniccaṃ dukkhamanattāti tīṇi lakkhaṇāni sallakkheti, tassa pañcakkhandhā kaṇṭhe baddhakuṇapaṃ viya honti. Saṅkhārārammaṇameva ñāṇaṃ saṅkhārato vuṭṭhāti. Yathā hi eko bhikkhu pattaṃ kiṇitukāmo pattavāṇijena pattaṃ ābhataṃ disvā haṭṭhapahaṭṭho gaṇhissāmīti cintetvā vīmaṃsamāno tīṇi chiddāni passeyya, so na chiddesu nirālayo hoti, patte pana nirālayo hoti; evameva tīṇi lakkhaṇāni sallakkhetvā saṅkhāresu nirālayo hoti. Saṅkhārārammaṇeneva ñāṇena saṅkhārato vuṭṭhātīti veditabbaṃ. Dussopamāyapi eseva nayo.

Vậy tuệ quán dẫn đến sự xuất khởi có đối tượng là gì? Có đối tượng là tướng trạng. Tướng trạng được gọi là có tính chất của khái niệm, là một pháp không thể diễn tả. Nhưng người nào ghi nhận ba tướng trạng là vô thường, khổ, vô ngã, đối với người ấy, năm uẩn trở nên giống như một xác chết bị buộc vào cổ. Trí tuệ có đối tượng là các hành mới xuất khởi khỏi các hành. Ví như một vị Tỳ khưu muốn mua một cái bát, khi thấy cái bát do người bán bát mang đến, liền vui mừng phấn khởi, suy nghĩ ‘Ta sẽ lấy nó’, nhưng khi xem xét kỹ, lại thấy ba cái lỗ. Vị ấy không phải là không luyến tiếc những cái lỗ, mà là không luyến tiếc cái bát. Cũng vậy, sau khi ghi nhận ba tướng trạng, vị ấy trở nên không luyến tiếc các hành. Cần phải hiểu rằng, vị ấy xuất khởi khỏi các hành bằng trí tuệ có đối tượng chính là các hành. Trong ví dụ về tấm vải cũng theo phương pháp này.

Iti bhagavā lokuttaraṃ jhānaṃ bhājento suddhikapaṭipadāya catukkanayaṃ pañcakanayanti dvepi naye āhari. Tathā suddhikasuññatāya suññatapaṭipadāya suddhikaappaṇihitāya appaṇihitapaṭipadāyāti. Kasmā evaṃ āharīti? Puggalajjhāsayena ceva desanāvilāsena ca. Tadubhayampi heṭṭhā [Pg.270] vuttanayeneva veditabbaṃ. Evaṃ lokuttaraṃ jhānaṃ bhāvetīti ettha suddhikapaṭipadāya catukkapañcakavasena dve nayā, tathā sesesūti sabbesupi pañcasu koṭṭhāsesu dasa nayā bhājitā.

Như vậy, đức Thế Tôn khi phân tích thiền siêu thế, trong pháp hành thuần túy (suddhikapaṭipadā), đã trình bày cả hai phương pháp là tứ thiền và ngũ thiền. Tương tự như vậy trong pháp hành thuần túy tánh không (suddhikasuññatā), trong pháp hành tánh không (suññatapaṭipadā), trong pháp hành thuần túy vô nguyện (suddhika-appaṇihita), và trong pháp hành vô nguyện (appaṇihita-paṭipadā). Vì sao Ngài lại trình bày như vậy? Do vì căn tánh của chúng sanh và do vì vẻ đẹp của pháp thoại. Cả hai điều này nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở dưới. Như vậy, ở đây trong câu "tu tập thiền siêu thế", trong pháp hành thuần túy, có hai phương pháp theo cách tứ thiền và ngũ thiền, và tương tự trong các pháp hành còn lại. Do đó, trong tất cả năm phần, mười phương pháp đã được phân tích.

Lokuttarakusalaṃ pakiṇṇakakathā

Tạp luận về thiện siêu thế.

Tatridaṃ pakiṇṇakaṃ –

Ở đây, đây là phần tạp luận –

Ajjhattañca bahiddhā ca, rūpārūpesu pañcasu;

Sattaṭṭhaṅgapariṇāmaṃ, nimittaṃ paṭipadāpatīti.

Nội phần và ngoại phần, trong sắc và danh, trong năm uẩn; sự biến đổi của bảy và tám chi phần, tướng (nimitta), pháp hành (paṭipadā) và chủ (adhipati).

Lokuttaramaggo hi ajjhattaṃ abhinivisitvā ajjhattaṃ vuṭṭhāti, ajjhattaṃ abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhāti, bahiddhā abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhāti, bahiddhā abhinivisitvā ajjhattaṃ vuṭṭhāti. Rūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti, rūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti. Arūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti, arūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti, ekappahāreneva pañcahi khandhehi vuṭṭhāti.

Quả vậy, đạo siêu thế, sau khi chú tâm vào nội phần, xuất khỏi nội phần; sau khi chú tâm vào nội phần, xuất khỏi ngoại phần; sau khi chú tâm vào ngoại phần, xuất khỏi ngoại phần; sau khi chú tâm vào ngoại phần, xuất khỏi nội phần. Sau khi chú tâm vào sắc, xuất khỏi sắc; sau khi chú tâm vào sắc, xuất khỏi danh. Sau khi chú tâm vào danh, xuất khỏi danh; sau khi chú tâm vào danh, xuất khỏi sắc; xuất khỏi năm uẩn chỉ trong một lần duy nhất.

‘Sattaṭṭhaṅgapariṇāma’nti so panesa maggo aṭṭhaṅgikopi hoti sattaṅgikopi. Bojjhaṅgāpi satta vā honti cha vā. Jhānaṃ pana pañcaṅgikaṃ vā hoti caturaṅgikaṃ vā; tivaṅgikaṃ vā duvaṅgikaṃ vā. Evaṃ sattaaṭṭhādīnaṃ aṅgānaṃ pariṇāmo veditabboti attho.

(Về câu) ‘Sự biến đổi của bảy và tám chi phần’: đạo ấy có khi là tám chi, có khi là bảy chi. Các giác chi cũng có khi là bảy, có khi là sáu. Còn thiền, có khi là năm chi, có khi là bốn chi; có khi là ba chi, có khi là hai chi. Ý nghĩa là, như vậy, sự biến đổi của các chi phần như bảy, tám, v.v... cần được hiểu.

‘Nimittaṃ paṭipadāpatī’ti nimittanti yato vuṭṭhānaṃ hoti; ‘paṭipadāpatī’ti paṭipadāya ca adhipatino ca calanācalanaṃ veditabbaṃ.

(Về câu) ‘Tướng, pháp hành, chủ’: ‘tướng’ là cái từ đó sự xuất khởi (vuṭṭhāna) xảy ra; (về câu) ‘pháp hành, chủ’, cần phải hiểu sự dao động và không dao động của pháp hành và của chủ.

Tattha ajjhattaṃ abhinivisitvā ajjhattaṃ vuṭṭhātītiādīsu tāva idhekacco āditova ajjhattaṃ pañcasu khandhesu abhinivisati, abhinivisitvā te aniccādito passati, yasmā pana na suddhaajjhattadassanamatteneva maggavuṭṭhānaṃ hoti, bahiddhāpi daṭṭhabbameva, tasmā parassa khandhepi anupādinnasaṅkhārepi aniccaṃ dukkhamanattāti passati. So kālena ajjhattaṃ sammasati kālena bahiddhāti. Tassevaṃ sammasato ajjhattaṃ sammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati. Evaṃ ajjhattaṃ abhinivisitvā ajjhattaṃ vuṭṭhāti nāma. Sace panassa bahiddhā sammasanakāle vipassanā maggena [Pg.271] saddhiṃ ghaṭiyati, evaṃ ajjhattaṃ abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhāti nāma. Eseva nayo bahiddhā abhinivisitvā bahiddhā ca ajjhattañca vuṭṭhānepi.

Ở đây, trước hết trong các câu bắt đầu bằng "sau khi chú tâm vào nội phần, xuất khỏi nội phần", có người ngay từ đầu đã chú tâm vào năm uẩn nội phần, sau khi chú tâm, vị ấy thấy chúng là vô thường, v.v... Nhưng vì sự xuất khởi của đạo không xảy ra chỉ bằng việc thấy thuần túy nội phần, ngoại phần cũng phải được thấy, do đó, vị ấy thấy các uẩn của người khác và các hành vô chấp thủ là vô thường, khổ, vô ngã. Vị ấy có lúc quán xét nội phần, có lúc quán xét ngoại phần. Khi vị ấy quán xét như vậy, vào lúc quán xét nội phần, tuệ quán (vipassanā) kết hợp với đạo. Như vậy, được gọi là "sau khi chú tâm vào nội phần, xuất khỏi nội phần". Nhưng nếu vào lúc quán xét ngoại phần, tuệ quán của vị ấy kết hợp với đạo, như vậy, được gọi là "sau khi chú tâm vào nội phần, xuất khỏi ngoại phần". Phương pháp này cũng tương tự trong trường hợp "sau khi chú tâm vào ngoại phần, xuất khỏi ngoại phần và nội phần".

Aparo āditova rūpe abhinivisati abhinivisitvā bhūtarūpañca upādārūpañca paricchinditvā aniccādito passati, yasmā pana na suddharūpadassanamatteneva vuṭṭhānaṃ hoti arūpampi daṭṭhabbameva, tasmā taṃ rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaṃ vedanaṃ saññaṃ saṅkhāre viññāṇañca idaṃ arūpanti paricchinditvā aniccādito passati. So kālena rūpaṃ sammasati kālena arūpaṃ. Tassevaṃ sammasato rūpasammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati. Evaṃ rūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti nāma. Sace panassa arūpasammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati, evaṃ rūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti nāma. Esa nayo arūpe abhinivisitvā arūpā ca rūpā ca vuṭṭhānepi.

Một người khác ngay từ đầu chú tâm vào sắc, sau khi chú tâm, phân biệt sắc tứ đại và sắc y sinh, rồi thấy chúng là vô thường, v.v... Nhưng vì sự xuất khởi không xảy ra chỉ bằng việc thấy thuần túy sắc, danh cũng phải được thấy, do đó, lấy sắc ấy làm đối tượng, vị ấy phân biệt thọ, tưởng, hành, và thức đã sinh khởi rằng "đây là danh", rồi thấy chúng là vô thường, v.v... Vị ấy có lúc quán xét sắc, có lúc quán xét danh. Khi vị ấy quán xét như vậy, vào lúc quán xét sắc, tuệ quán kết hợp với đạo. Như vậy, được gọi là "sau khi chú tâm vào sắc, xuất khỏi sắc". Nhưng nếu vào lúc quán xét danh, tuệ quán của vị ấy kết hợp với đạo, như vậy, được gọi là "sau khi chú tâm vào sắc, xuất khỏi danh". Phương pháp này cũng tương tự trong trường hợp "sau khi chú tâm vào danh, xuất khỏi danh và sắc".

‘‘Yaṃkiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti (mahāva. 16; dī. ni. 1.298) evaṃ abhinivisitvā evameva vuṭṭhānakāle pana ekappahārena pañcahi khandhehi vuṭṭhāti nāmāti. Ayaṃ tikkhavipassakassa mahāpaññassa bhikkhuno vipassanā.

Sau khi chú tâm như vầy: “Bất cứ pháp nào có tánh sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có tánh diệt tận”, và rồi vào lúc xuất khởi, được gọi là xuất khỏi năm uẩn trong một lần duy nhất. Đây là tuệ quán của vị tỳ khưu có tuệ quán sắc bén, có trí tuệ lớn.

Yathā hi chātajjhattassa purisassa majjhe gūthapiṇḍaṃ ṭhapetvā nānaggarasabhojanapuṇṇaṃ pātiṃ upaneyyuṃ, so byañjanaṃ hatthena viyūhanto taṃ gūthapiṇḍaṃ disvā ‘kimida’nti pucchitvā gūthapiṇḍoti vutte ‘dhi dhi, apanethā’ti bhattepi pātiyampi nirālayo hoti. Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.

Ví như, người ta có thể mang đến cho một người đàn ông đang bị đói hành hạ một cái bát đầy thức ăn có nhiều hương vị hảo hạng, sau khi đã đặt một cục phân ở giữa. Người ấy, khi dùng tay xới món ăn, thấy cục phân đó, hỏi: "Đây là cái gì?", và khi được trả lời: "Là cục phân", liền nói: "Thật ghê tởm! Hãy mang nó đi!", và trở nên không còn luyến ái cả với cơm và với bát. Điều này cần được xem là một ví dụ hoàn hảo.

Bhojanapātidassanasmiñhi tassa attamanakālo viya imassa bhikkhuno bālaputhujjanakāle pañcakkhandhe ‘ahaṃ mamā’ti gahitakālo. Gūthapiṇḍassa diṭṭhakālo viya tiṇṇaṃ lakkhaṇānaṃ sallakkhitakālo. Bhattepi pātiyampi nirālayakālo viya tikkhavipassakassa mahāpaññassa bhikkhuno ‘‘yaṃkiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti pañcahi khandhehi ekappahārena vuṭṭhitakālo veditabbo.

Quả vậy, khoảnh khắc vị tỳ khưu này, khi còn là phàm phu ngu dốt, đã chấp thủ năm uẩn là 'tôi', 'của tôi', cũng giống như khoảnh khắc vui mừng của người kia khi thấy bát thức ăn. Khoảnh khắc ghi nhận ba tướng cũng giống như khoảnh khắc thấy cục phân. Khoảnh khắc vị tỳ khưu có tuệ quán sắc bén, có trí tuệ lớn xuất khỏi năm uẩn trong một lần duy nhất với tuệ quán “Bất cứ pháp nào có tánh sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có tánh diệt tận”, cần được hiểu là giống như khoảnh khắc không còn luyến ái cả với cơm và với bát.

‘Sattaṭṭhaṅgapariṇāma’nti ettha ayaṃ vuttappabhedo aṅgapariṇāmo yathā hoti tathā veditabbo. Saṅkhārupekkhāñāṇameva hi ariyamaggassa bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgavisesaṃ [Pg.272] niyameti. Keci pana therā ‘bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgavisesaṃ pādakajjhānaṃ niyametī’ti vadanti. Keci ‘vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī’ti vadanti. Keci ‘puggalajjhāsayo niyametī’ti vadanti. Tesampi vādesu ayaṃ saṅkhārupekkhāsaṅkhātā pubbabhāgā vuṭṭhānagāminivipassanāva niyametīti veditabbā.

Ở đây, trong câu ‘sự biến đổi của bảy và tám chi phần’, sự biến đổi của các chi phần này có sự phân loại đã được nói đến nên được hiểu biết theo cách mà nó xảy ra. Thật vậy, chính tuệ hành xả quy định sự đặc thù về giác chi, đạo chi, và thiền chi của thánh đạo. Tuy nhiên, một số trưởng lão nói rằng: ‘Thiền nền tảng quy định sự đặc thù về giác chi, đạo chi, và thiền chi.’ Một số nói rằng: ‘Các uẩn là đối tượng của minh sát quy định.’ Một số nói rằng: ‘Khuynh hướng của cá nhân quy định.’ Trong các học thuyết của họ cũng vậy, nên được hiểu rằng chính minh sát xuất khởi này, được gọi là tuệ hành xả, thuộc giai đoạn trước, quy định.

Tatrāyaṃ anupubbīkathā – vipassanāniyamena hi sukkhavipassakassa uppannamaggopi samāpattilābhino jhānaṃ pādakaṃ akatvā uppannamaggopi paṭhamajjhānaṃ pādakaṃ katvā pakiṇṇakasaṅkhāre sammasitvā uppāditamaggopi paṭhamajjhānikova hoti. Sabbesu satta bojjhaṅgāni aṭṭha maggaṅgāni pañca jhānaṅgāni honti. Tesañhi pubbabhāgavipassanā somanassasahagatāpi upekkhāsahagatāpi hutvā vuṭṭhānakāle saṅkhārupekkhābhāvaṃ pattā somanassasahagatāva hoti.

Trong đó, đây là lời trình bày tuần tự: Thật vậy, do sự quy định của minh sát, đạo sanh khởi nơi người thuần quán, đạo sanh khởi nơi người đắc thiền chứng mà không lấy thiền làm nền tảng, và đạo được làm cho sanh khởi sau khi lấy sơ thiền làm nền tảng và quán xét các hành tạp loạn, (tất cả) chỉ là (đạo) sơ thiền. Trong tất cả (các đạo ấy) có bảy giác chi, tám đạo chi, và năm thiền chi. Thật vậy, minh sát ở giai đoạn trước của các đạo ấy, sau khi đã là câu hành với hỷ hoặc câu hành với xả, vào lúc xuất khởi, đã đạt đến trạng thái hành xả, chỉ là câu hành với hỷ.

Pañcakanaye dutiyatatiyacatutthajjhānāni pādakāni katvā uppāditamaggesu yathākkameneva jhānaṃ caturaṅgikaṃ tivaṅgikaṃ duvaṅgikañca hoti. Sabbesu pana satta maggaṅgāni honti, catutthe cha bojjhaṅgāni. Ayaṃ viseso pādakajjhānaniyamena ceva vipassanāniyamena ca hoti. Tesampi hi pubbabhāgavipassanā somanassasahagatāpi upekkhāsahagatāpi hoti. Vuṭṭhānagāminī somanassasahagatāva.

Trong pháp ngũ thiền, trong các đạo được làm cho sanh khởi sau khi lấy nhị thiền, tam thiền, và tứ thiền làm nền tảng, thiền theo đúng thứ tự là có bốn chi, ba chi, và hai chi. Tuy nhiên, trong tất cả (các đạo ấy) có bảy đạo chi, trong (đạo) tứ thiền có sáu giác chi. Sự đặc thù này xảy ra do sự quy định của thiền nền tảng và do sự quy định của minh sát. Thật vậy, minh sát ở giai đoạn trước của các đạo ấy cũng là câu hành với hỷ hoặc câu hành với xả. (Minh sát) xuất khởi chỉ là câu hành với hỷ.

Pañcamajjhānaṃ pādakaṃ katvā nibbattitamagge pana upekkhācittekaggatāvasena dve jhānaṅgāni bojjhaṅgamaggaṅgāni cha satta ceva. Ayampi viseso ubhayaniyamavasena hoti. Imasmiñhi naye pubbabhāgavipassanā somanassasahagatā vā upekkhāsahagatā vā hoti, vuṭṭhānagāminī upekkhāsahagatāva. Arūpajjhānāni pādakāni katvā uppāditamaggepi eseva nayo. Evaṃ pādakajjhānato vuṭṭhāya ye keci saṅkhāre sammasitvā nibbattitamaggassa āsannapadese vuṭṭhitā samāpatti attanā sadisabhāvaṃ karoti, bhūmivaṇṇo viya godhāvaṇṇassa.

Tuy nhiên, trong đạo được làm cho sanh khởi sau khi lấy ngũ thiền làm nền tảng, do năng lực của xả và nhất tâm, có hai thiền chi, và có sáu giác chi và bảy đạo chi. Sự đặc thù này cũng xảy ra do năng lực của cả hai sự quy định. Thật vậy, trong pháp này, minh sát ở giai đoạn trước là câu hành với hỷ hoặc câu hành với xả, (còn minh sát) xuất khởi chỉ là câu hành với xả. Trong đạo được làm cho sanh khởi sau khi lấy các thiền vô sắc làm nền tảng cũng theo pháp này. Như vậy, sau khi xuất khỏi thiền nền tảng, sau khi quán xét bất cứ hành nào, thiền chứng đã xuất khởi ở nơi gần kề của đạo được làm cho sanh khởi làm cho (đạo) có trạng thái tương tự với chính nó, giống như màu sắc của đất (làm cho) màu sắc của con kỳ đà (tương tự với nó).

Dutiyattheravāde pana yato yato samāpattito vuṭṭhāya ye ye samāpattidhamme sammasitvā maggo nibbattito hoti taṃtaṃsamāpattisadisova hoti, sammasitasamāpattisadisoti attho. Sace [Pg.273] pana kāmāvacaradhamme sammasati paṭhamajjhānikova hoti. Tatrāpi vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo.

Tuy nhiên, trong học thuyết của vị trưởng lão thứ hai, sau khi xuất khỏi thiền chứng nào, sau khi quán xét các pháp thiền chứng nào, đạo được làm cho sanh khởi, (đạo ấy) chỉ tương tự với thiền chứng ấy; nghĩa là tương tự với thiền chứng đã được quán xét. Tuy nhiên, nếu quán xét các pháp cõi dục, (đạo ấy) chỉ là (đạo) sơ thiền. Ở đó cũng vậy, sự quy định của minh sát nên được hiểu theo cách đã được nói đến.

Tatiyattheravāde ‘aho vatāhaṃ sattaṅgikaṃ maggaṃ pāpuṇeyyaṃ, aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ pāpuṇeyya’nti attano ajjhāsayānurūpena yaṃ yaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā ye vā ye vā jhānadhamme sammasitvā maggo nibbattito taṃtaṃjhānasadisova hoti. Pādakajjhānaṃ pana sammasitajjhānaṃ vā vinā, ajjhāsayamatteneva taṃ na ijjhati. Svāyamattho nandakovādasuttena dīpetabbo. Vuttañhetaṃ –

Trong học thuyết của vị trưởng lão thứ ba, (với ý nghĩ) ‘Ôi, mong sao ta đạt được đạo có bảy chi, mong sao ta đạt được đạo có tám chi,’ tùy theo khuynh hướng của mình, sau khi lấy thiền nào làm nền tảng hoặc sau khi quán xét các pháp thiền nào, đạo được làm cho sanh khởi chỉ tương tự với thiền ấy. Tuy nhiên, không có thiền nền tảng hoặc thiền được quán xét, điều đó không thành tựu chỉ bằng khuynh hướng. Ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bằng kinh Nandakovāda. Điều này đã được nói rằng:

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, tadahuposathe pannarase na hoti bahuno janassa kaṅkhā vā vimati vā ‘ūno nu kho cando puṇṇo nu kho cando’ti, atha kho puṇṇo candotveva hoti, evameva kho, bhikkhave, tā bhikkhuniyo nandakassa dhammadesanāya attamanā ceva paripuṇṇasaṅkappā ca. Tāsaṃ, bhikkhave, pañcannaṃ bhikkhunisatānaṃ yā pacchimikā bhikkhunī sā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’’ti (ma. ni. 3.415).

“Này các Tỳ-khưu, ví như vào ngày trai giới rằm, không có sự nghi ngờ hay phân vân cho nhiều người rằng: ‘Mặt trăng khuyết hay mặt trăng tròn?’, mà chỉ có (sự xác quyết) rằng mặt trăng tròn. Cũng vậy, này các Tỳ-khưu, các vị Tỳ-khưu-ni ấy với bài pháp thoại của Nandaka đã hoan hỷ và có ý nguyện được viên mãn. Này các Tỳ-khưu, trong năm trăm vị Tỳ-khưu-ni ấy, vị Tỳ-khưu-ni thấp nhất là bậc Dự lưu, không bị rơi vào đọa xứ, chắc chắn, hướng đến sự giác ngộ.” (M. ni. 3.415).

Tāsu hi yassā bhikkhuniyā sotāpattiphalassa upanissayo, sā sotāpattiphaleneva paripuṇṇasaṅkappā ahosi…pe… yassā arahattassa upanissayo sā arahatteneva. Evameva attano ajjhāsayānurūpena yaṃ yaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā ye vā ye vā jhānadhamme sammasitvā maggo nibbattito taṃtaṃjhānasadisova so hoti. Pādakajjhānaṃ pana sammasitajjhānaṃ vā vinā, ajjhāsayamatteneva taṃ na ijjhatīti. Etthāpi ca vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo.

Thật vậy, trong các vị ấy, vị Tỳ-khưu-ni nào có duyên trợ cho Dự lưu quả, vị ấy đã có ý nguyện được viên mãn chỉ bằng Dự lưu quả... vị nào có duyên trợ cho A-la-hán quả, vị ấy (có ý nguyện được viên mãn) chỉ bằng A-la-hán quả. Cũng vậy, tùy theo khuynh hướng của mình, sau khi lấy thiền nào làm nền tảng hoặc sau khi quán xét các pháp thiền nào, đạo được làm cho sanh khởi, đạo ấy chỉ tương tự với thiền ấy. Tuy nhiên, không có thiền nền tảng hoặc thiền được quán xét, điều đó không thành tựu chỉ bằng khuynh hướng. Và ở đây cũng vậy, sự quy định của minh sát nên được hiểu theo cách đã được nói đến.

Tattha ‘pādakajjhānameva niyametī’ti evaṃvādiṃ tipiṭakacūḷanāgattheraṃ antevāsikā āhaṃsu – ‘bhante, yattha tāva pādakajjhānaṃ atthi tattha taṃ niyametu; yasmiṃ pana pādakajjhānaṃ natthi, tasmiṃ arūpabhave kiṃ niyametī’ti? ‘Āvuso, tatthapi pādakajjhānameva niyameti. Yo hi bhikkhu aṭṭhasamāpattilābhī paṭhamajjhānaṃ pādakaṃ katvā sotāpattimaggaphalāni nibbattetvā aparihīnajjhāno kālaṃ katvā arūpabhave nibbatto, paṭhamajjhānikāya sotāpattiphalasamāpattiyā vuṭṭhāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā upari [Pg.274] tīṇi maggaphalāni nibbatteti, tassa tāni paṭhamajjhānikāneva honti. Dutiyajjhānikādīsupi eseva nayo. Arūpe tikacatukkajjhānaṃ uppajjati, tañca kho lokuttaraṃ na lokiyaṃ. Evaṃ tatthāpi pādakajjhānameva niyameti āvuso’ti. ‘Sukathito, bhante, pañho’ti.

Trong các vị ấy, các đệ tử đã hỏi Trưởng lão Tipiṭaka Cūḷanāga, người có quan điểm rằng: ‘Chỉ có thiền nền tảng (pādakajjhāna) mới quyết định.’ – ‘Bạch ngài, ở nơi nào có thiền nền tảng, thì ở đó nó hãy quyết định; nhưng ở nơi nào không có thiền nền tảng, trong cõi vô sắc ấy, cái gì quyết định?’ – ‘Này chư hiền, ngay cả ở đó, chính thiền nền tảng quyết định. Thật vậy, vị tỳ khưu nào đã chứng đắc tám thiền chứng, sau khi lấy sơ thiền làm nền tảng, đã làm phát sinh đạo và quả Tu-đà-hoàn, không bị thối thất thiền, sau khi mệnh chung, được tái sanh vào cõi vô sắc, vị ấy xuất khỏi định quả Tu-đà-hoàn thuộc sơ thiền, thiết lập tuệ quán, và làm phát sinh ba đạo và quả cao hơn, thì đối với vị ấy, những (đạo quả) ấy chỉ thuộc về sơ thiền. Phương pháp này cũng tương tự đối với nhị thiền, v.v. Ở cõi vô sắc, thiền ba chi và thiền bốn chi có khởi sanh, và chúng là siêu thế, không phải thế gian. Như vậy, này chư hiền, ngay cả ở đó, chính thiền nền tảng quyết định.’ – ‘Bạch ngài, câu hỏi đã được giải đáp rất hay.’

‘Vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamenti; yaṃ yaṃ hi pañcakkhandhaṃ sammasitvā vuṭṭhāti taṃtaṃsadisova maggo hotī’ti vādiṃ moravāpivāsimahādattattherampi antevāsikā āhaṃsu ‘bhante, tumhākaṃ vāde doso paññāyati – rūpaṃ sammasitvā vuṭṭhitabhikkhuno hi rūpasadisena abyākatena maggena bhavitabbaṃ, nevasaññānāsaññāyatanaṃ nayato pariggahetvā vuṭṭhitassa taṃsadiseneva nevasaññānāsaññābhāvappattena maggena bhavitabba’nti. ‘Na, āvuso, evaṃ hoti. Lokuttaramaggo hi appanaṃ appatto nāma natthi, tasmā rūpaṃ sammasitvā vuṭṭhitassa aṭṭhaṅgiko somanassasahagatamaggo hoti, nevasaññānāsaññāyatanaṃ sammasitvā vuṭṭhitassapi na sabbākārena tādiso hoti, sattaṅgiko pana upekkhāsahagatamaggo hotī’ti.

Các đệ tử cũng đã hỏi Trưởng lão Mahādatta, trú tại Moravāpi, người có quan điểm rằng: ‘Các uẩn, vốn là đối tượng của tuệ quán, quyết định; thật vậy, sau khi quán xét năm uẩn nào rồi xuất ra, đạo cũng tương tự như uẩn ấy.’ – ‘Bạch ngài, trong học thuyết của ngài có một lỗi lầm được nhận thấy – thật vậy, đối với vị tỳ khưu xuất ra sau khi quán xét sắc, đạo phải tương tự như sắc, là vô ký; đối với vị xuất ra sau khi đã nắm bắt xứ phi tưởng phi phi tưởng theo phương pháp, đạo phải tương tự như xứ ấy, đã đạt đến trạng thái phi tưởng phi phi tưởng.’ – ‘Không phải vậy, này chư hiền. Thật vậy, không có đạo siêu thế nào mà không đạt đến an chỉ định. Do đó, đối với vị xuất ra sau khi quán xét sắc, có đạo tám chi tương ưng với hỷ; và đối với vị xuất ra sau khi quán xét xứ phi tưởng phi phi tưởng, đạo không hoàn toàn tương tự như vậy, mà là đạo bảy chi tương ưng với xả.’

‘Puggalajjhāsayo niyametī’tivādino cūḷābhayattherassāpi vādaṃ āharitvā tipiṭakacūḷanāgattherassa kathayiṃsu. So āha – ‘yassa tāva pādakajjhānaṃ atthi tassa puggalajjhāsayo niyametu, yassa taṃ natthi tassa katarajjhāsayo niyamessati niddhanassa vuḍḍhigavesanakālo viya hotī’ti.

Họ cũng đã trình bày học thuyết của Trưởng lão Cūḷābhaya, người có quan điểm rằng: ‘Tâm tánh (ajjhāsaya) của cá nhân quyết định,’ cho Trưởng lão Tipiṭaka Cūḷanāga. Vị ấy nói: ‘Đối với người có thiền nền tảng, hãy để tâm tánh của cá nhân quyết định; đối với người không có thiền ấy, tâm tánh nào sẽ quyết định? Điều này giống như người nghèo khó đi tìm kiếm tiền lãi.’

Taṃ kathaṃ āharitvā tipiṭakacūḷābhayattherassa puna kathayiṃsu. So ‘pādakajjhānavato idaṃ kathitaṃ āvuso’ti āha. Yathā pana pādakajjhānavato, sammasitajjhānavatopi tatheva veditabbaṃ. Pañcamajjhānato vuṭṭhāya hi paṭhamādīni sammasato uppannamaggo paṭhamattheravādena pañcamajjhāniko. Dutiyavādena paṭhamādijjhāniko āpajjatīti dvepi vādā virujjhanti. Tatiyavādena panettha ‘yaṃ icchati tajjhāniko hotī’ti te ca vādā na virujjhanti, ajjhāsayo ca sātthako hotīti. Evaṃ tayopi therā paṇḍitā byattā buddhisampannāva. Tena tesaṃ vādaṃ tantiṃ katvā ṭhapayiṃsu. Idha pana atthameva uddharitvā tayopete vāde vipassanāva niyametīti dassitaṃ.

Họ lại trình bày lời nói ấy cho Trưởng lão Tipiṭaka Cūḷābhaya. Vị ấy nói: ‘Này chư hiền, điều này được nói cho người có thiền nền tảng.’ Tuy nhiên, cũng như đối với người có thiền nền tảng, cần phải hiểu theo cách tương tự đối với người có thiền được quán xét. Thật vậy, đối với người xuất khỏi ngũ thiền và quán xét các thiền từ sơ thiền trở đi, đạo khởi sanh sẽ thuộc về ngũ thiền theo học thuyết của vị trưởng lão thứ nhất. Theo học thuyết thứ hai, đạo sẽ thuộc về sơ thiền, v.v. Như vậy, cả hai học thuyết đều mâu thuẫn. Nhưng trong học thuyết thứ ba, ‘vị ấy muốn thiền nào thì đạo thuộc về thiền ấy,’ do đó các học thuyết kia không mâu thuẫn, và tâm tánh trở nên có ý nghĩa. Như vậy, cả ba vị trưởng lão đều là bậc hiền trí, tài giỏi, và đầy đủ trí tuệ. Do đó, (các vị A-xà-lê) đã thiết lập học thuyết của họ thành truyền thống kinh điển. Tuy nhiên, ở đây, sau khi chỉ trích dẫn ý nghĩa, đã được chỉ ra rằng trong ba học thuyết này, chính tuệ quán quyết định.

Idāni [Pg.275] ‘nimittaṃ paṭipadāpatī’ti ettha evaṃ aṅgapariṇāmavato maggassa uppādakāle gotrabhu kuto vuṭṭhāti? Maggo kutoti? Gotrabhu tāva nimittato vuṭṭhāti, pavattaṃ chettuṃ na sakkoti, ekatovuṭṭhāno hesa. Maggo nimittato vuṭṭhāti, pavattampi chindati ubhatovuṭṭhāno hesa. Tesaṃ ayaṃ uppattinayo – yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti, tasmiṃ anulomaṃ neva ekaṃ hoti, na pañcamaṃ. Ekañhi āsevanaṃ na labhati, pañcamaṃ bhavaṅgassa āsannattā pavedhati. Tadā hi javanaṃ patitaṃ nāma hoti. Tasmā neva ekaṃ hoti na pañcamaṃ. Mahāpaññassa pana dve anulomāni honti, tatiyaṃ gotrabhu, catutthaṃ maggacittaṃ, tīṇi phalāni, tato bhavaṅgotaraṇaṃ. Majjhimapaññassa tīṇi anulomāni honti, catutthaṃ gotrabhu, pañcamaṃ maggacittaṃ, dve phalāni, tato bhavaṅgotaraṇaṃ. Mandapaññassa cattāri anulomāni, honti pañcamaṃ gotrabhu, chaṭṭhaṃ maggacittaṃ, sattamaṃ phalaṃ, tato bhavaṅgotaraṇaṃ. Tatra mahāpaññamandapaññānaṃ vasena akathetvā majjhimapaññassa vasena kathetabbaṃ.

Bây giờ, trong câu ‘tướng rơi vào đạo lộ,’ vào lúc đạo có sự chuyển đổi các chi phần khởi sanh, tâm chuyển tộc (gotrabhu) xuất khởi từ đâu? Đạo xuất khởi từ đâu? Trước hết, tâm chuyển tộc xuất khởi từ tướng (của các hành), không thể đoạn trừ dòng tương tục (của sự hữu); vì nó là sự xuất khởi từ một phía. Đạo xuất khởi từ tướng, và cũng đoạn trừ dòng tương tục; vì nó là sự xuất khởi từ cả hai phía. Đây là phương thức khởi sanh của chúng: Thật vậy, trong lộ trình tâm mà sự xuất khởi của đạo xảy ra, tâm thuận thứ (anuloma) không bao giờ là một, cũng không phải là năm. Vì một (sát-na) không nhận được (năng lực của) sự lặp lại (āsevana), còn (sát-na) thứ năm thì rung động do sự gần gũi với dòng hữu phần (bhavaṅga). Thật vậy, khi ấy tốc hành tâm (javana) được gọi là đã rơi rụng. Do đó, nó không bao giờ là một, cũng không phải là năm. Nhưng đối với người có trí tuệ lớn, có hai tâm thuận thứ, thứ ba là tâm chuyển tộc, thứ tư là tâm đạo, ba tâm quả, sau đó chìm vào hữu phần. Đối với người có trí tuệ trung bình, có ba tâm thuận thứ, thứ tư là tâm chuyển tộc, thứ năm là tâm đạo, hai tâm quả, sau đó chìm vào hữu phần. Đối với người có trí tuệ chậm lụt, có bốn tâm thuận thứ, thứ năm là tâm chuyển tộc, thứ sáu là tâm đạo, thứ bảy là tâm quả, sau đó chìm vào hữu phần. Trong đó, không nên nói theo trường hợp của người có trí tuệ lớn và trí tuệ chậm lụt, mà nên nói theo trường hợp của người có trí tuệ trung bình.

Yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti, tasmiṃ kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatā manodvārāvajjanaṃ hutvā vipassanāgocare khandhe ārammaṇaṃ katvā bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti. Tadanantaraṃ teneva āvajjanena gahitakkhandhe gahetvā uppajjati paṭhamaṃ javanaṃ anulomañāṇaṃ. Taṃ tesu khandhesu aniccāti vā dukkhāti vā anattāti vā pavattitvā oḷārikaṃ oḷārikaṃ saccapaṭicchādakatamaṃ vinodetvā tīṇi lakkhaṇāni bhiyyo bhiyyo pākaṭāni katvā nirujjhati. Tadanantaraṃ uppajjati dutiyānulomaṃ. Tesu purimaṃ anāsevanaṃ. Dutiyassa purimaṃ āsevanaṃ hoti. Tampi laddhāsevanattā tikkhaṃ sūraṃ pasannaṃ hutvā tasmiṃyevārammaṇe tenevākārena pavattitvā majjhimappamāṇaṃ saccapaṭicchādakatamaṃ vinodetvā tīṇi lakkhaṇāni bhiyyo bhiyyo pākaṭāni katvā nirujjhati. Tadanantaraṃ uppajjati tatiyānulomaṃ. Tassa dutiyaṃ āsevanaṃ hoti. Tampi laddhāsevanattā tikkhaṃ sūraṃ pasannaṃ hutvā tasmiṃyevārammaṇe tenevākārena pavattitvā tadavasesaṃ aṇusahagataṃ saccapaṭicchādakatamaṃ vinodetvā niravasesaṃ katvā tīṇi lakkhaṇāni bhiyyo bhiyyo pākaṭāni [Pg.276] katvā nirujjhati. Evaṃ tīhi anulomehi saccapaṭicchādakatame vinodite tadanantaraṃ uppajjati gotrabhuññāṇaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ kurumānaṃ.

Thật vậy, trong lượt nào có sự xuất khởi từ đạo, trong lượt ấy, ý thức giới duy tác vô nhân tương ưng với xả trở thành tâm hướng ý môn, lấy các uẩn là đối tượng của thiền minh sát làm cảnh, làm cho dòng hộ kiếp xoay trở lại. Ngay sau đó, bắt lấy các uẩn đã được bắt bởi chính tâm hướng môn ấy, tốc hành tâm thứ nhất là trí thuận thứ sanh khởi. Trí ấy, sau khi diễn tiến trong các uẩn ấy với trạng thái là vô thường, hoặc là khổ, hoặc là vô ngã, loại trừ bóng tối si mê che lấp Tứ đế một cách thô thiển nhất, làm cho ba tướng trạng trở nên ngày càng rõ rệt rồi diệt đi. Ngay sau đó, trí thuận thứ thứ hai sanh khởi. Trong đó, cái trước không có sự lặp lại. Cái trước trở thành sự lặp lại cho cái thứ hai. Trí ấy cũng do đã nhận được sự lặp lại, trở nên sắc bén, dũng mãnh, trong sáng, sau khi diễn tiến trong chính đối tượng ấy, với chính trạng thái ấy, loại trừ bóng tối si mê che lấp Tứ đế ở mức độ trung bình, làm cho ba tướng trạng trở nên ngày càng rõ rệt rồi diệt đi. Ngay sau đó, trí thuận thứ thứ ba sanh khởi. Cái thứ hai trở thành sự lặp lại cho nó. Trí ấy cũng do đã nhận được sự lặp lại, trở nên sắc bén, dũng mãnh, trong sáng, sau khi diễn tiến trong chính đối tượng ấy, với chính trạng thái ấy, loại trừ phần còn lại của bóng tối si mê che lấp Tứ đế, phần vi tế, làm cho không còn sót lại, làm cho ba tướng trạng trở nên ngày càng rõ rệt rồi diệt đi. Như vậy, khi bóng tối si mê che lấp Tứ đế đã được loại trừ bởi ba trí thuận thứ, ngay sau đó, trí chuyển tộc sanh khởi, lấy Níp-bàn làm đối tượng.

Tatrāyaṃ upamā – eko kira cakkhumā puriso nakkhattayogaṃ jānissāmīti rattibhāge nikkhamitvā candaṃ passituṃ uddhaṃ ullokesi. Tassa valāhakehi paṭicchannattā cando na paññāyittha. Atheko vāto uṭṭhahitvā thūlathūle valāhake viddhaṃsesi. Aparo majjhime. Aparo sukhume. Tato so puriso vigatavalāhake nabhe candaṃ disvā nakkhattayogaṃ aññāsi.

Về điều này, có ví dụ như sau: Một người đàn ông có mắt sáng, với ý nghĩ ‘ta sẽ biết sự hội hợp của các vì sao,’ vào ban đêm đi ra ngoài, ngước nhìn lên để xem mặt trăng. Đối với người ấy, do bị mây che phủ nên mặt trăng không hiện rõ. Khi ấy, một cơn gió nổi lên thổi tan những đám mây dày đặc. Một cơn gió khác thổi tan những đám mây vừa. Một cơn gió khác nữa thổi tan những đám mây mỏng. Sau đó, người đàn ông ấy, trên bầu trời không còn mây, thấy được mặt trăng và biết được sự hội hợp của các vì sao.

Tattha tayo valāhakā viya saccapaṭicchādakathūlamajjhimasukhumakilesandhakārā. Tayo vātā viya tīṇi anulomacittāni. Cakkhumā puriso viya gotrabhuññāṇaṃ. Cando viya nibbānaṃ. Ekekassa vātassa yathākkamena valāhakattayaviddhaṃsanaṃ viya ekekassa anulomacittassa saccapaṭicchādakatamavinodanaṃ. Vigatavalāhake nabhe tassa purisassa visuddhacandadassanaṃ viya vigate saccapaṭicchādake tame gotrabhuññāṇassa suvisuddhanibbānārammaṇakaraṇaṃ.

Trong đó, ba loại mây được ví như bóng tối phiền não thô, trung, và tế che lấp Tứ đế. Ba cơn gió được ví như ba tâm thuận thứ. Người đàn ông mắt sáng được ví như trí chuyển tộc. Mặt trăng được ví như Níp-bàn. Việc mỗi cơn gió lần lượt thổi tan ba loại mây được ví như việc mỗi tâm thuận thứ loại trừ bóng tối si mê che lấp Tứ đế. Việc người đàn ông ấy thấy mặt trăng thanh tịnh trên bầu trời không còn mây được ví như việc trí chuyển tộc lấy Níp-bàn hoàn toàn thanh tịnh làm đối tượng khi bóng tối si mê che lấp Tứ đế đã tan biến.

Yatheva hi tayo vātā candapaṭicchādake valāhakeyeva viddhaṃsetuṃ sakkonti, na candaṃ daṭṭhuṃ, evaṃ anulomāni saccapaṭicchādakatameyeva vinodetuṃ sakkonti, na nibbānaṃ ārammaṇaṃ kātuṃ. Yathā so puriso candameva daṭṭhuṃ sakkoti na valāhake viddhaṃsetuṃ, evaṃ gotrabhuññāṇaṃ nibbānameva ārammaṇaṃ kātuṃ sakkoti na kilesatamaṃ vinodetuṃ. Evaṃ anulomaṃ saṅkhārārammaṇaṃ hoti, gotrabhu nibbānārammaṇaṃ.

Quả thật, giống như ba cơn gió chỉ có thể thổi tan những đám mây che mặt trăng, chứ không thể thấy mặt trăng, cũng vậy, các tâm thuận thứ chỉ có thể loại trừ bóng tối si mê che lấp Tứ đế, chứ không thể lấy Níp-bàn làm đối tượng. Giống như người đàn ông ấy chỉ có thể thấy mặt trăng, chứ không thể thổi tan mây, cũng vậy, trí chuyển tộc chỉ có thể lấy Níp-bàn làm đối tượng, chứ không thể loại trừ bóng tối phiền não. Như vậy, tâm thuận thứ có các pháp hữu vi làm đối tượng, trí chuyển tộc có Níp-bàn làm đối tượng.

Yadi hi gotrabhu anulomena gahitārammaṇaṃ gaṇheyya puna anulomaṃ taṃ anubandheyyāti maggavuṭṭhānameva na bhaveyya. Gotrabhuññāṇaṃ pana anulomassa ārammaṇaṃ aggahetvā taṃ apacchatopavattikaṃ katvā sayaṃ anāvajjanampi samānaṃ āvajjanaṭṭhāne ṭhatvā evaṃ nibbattāhīti maggassa saññaṃ datvā viya nirujjhati. Maggopi tena dinnasaññaṃ amuñcitvāva avīcisantativasena taṃ ñāṇaṃ anubandhamāno anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ dosakkhandhaṃ mohakkhandhaṃ nibbijjhamānova padālayamānova nibbattati.

Thật vậy, nếu trí chuyển tộc bắt lấy đối tượng đã được bắt bởi tâm thuận thứ, thì tâm thuận thứ sẽ lại theo sau nó, và do đó, sự xuất khởi từ đạo sẽ không thể xảy ra. Nhưng trí chuyển tộc, không bắt lấy đối tượng của tâm thuận thứ, làm cho tâm ấy không còn diễn tiến sau đó nữa, tự mình dù không phải là tâm hướng môn vẫn đứng ở vị trí của tâm hướng môn, giống như ra hiệu cho đạo rằng ‘hãy sanh khởi như thế này’ rồi diệt đi. Đạo cũng vậy, không rời bỏ tín hiệu đã được nó đưa ra, bằng sự liên tục không gián đoạn, theo sau trí ấy, vừa xuyên thủng, vừa phá vỡ khối tham, khối sân, khối si chưa từng được xuyên thủng, chưa từng được phá vỡ trước đây, mà sanh khởi.

Tatrāyaṃ [Pg.277] upamā – eko kira issāso dhanusatamatthake phalakasataṃ ṭhapāpetvā vatthena mukhaṃ veṭhetvā saraṃ sannayhitvā cakkayante aṭṭhāsi. Añño puriso cakkayantaṃ āvañchitvā yadā issāsassa phalakasataṃ abhimukhaṃ hoti tadā tattha daṇḍakena saññaṃ deti, issāso daṇḍakasaññaṃ amuñcitvāva saraṃ khipitvā phalakasataṃ nibbijjhati. Tattha daṇḍakasaññā viya gotrabhuññāṇaṃ. Issāso viya maggañāṇaṃ. Issāsassa daṇḍakasaññaṃ amuñcitvāva phalakasatanibbijjhanaṃ viya maggañāṇassa gotrabhuññāṇena dinnasaññaṃ amuñcitvāva nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā anibbiddhapubbaapadālitapubbānaṃ lobhakkhandhādīnaṃ nibbijjhanapadālanaṃ. Bhūmiladdhavaṭṭasetusamugghātakaraṇantipi etadeva. Maggassa hi ekameva kiccaṃ anusayappajahanaṃ. Iti so anusaye pajahanto nimittā vuṭṭhāti nāma, pavattaṃ chindati nāma. ‘Nimitta’nti rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇanimittaṃ. ‘Pavatta’mpi rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇapavattameva. Taṃ duvidhaṃ hoti – upādinnakaṃ anupādinnakanti. Tesu maggassa anupādinnakato vuṭṭhānacchāyā dissatīti vatvā anupādinnakato vuṭṭhātīti vadiṃsu.

Về điều này, có ví dụ như sau: Một cung thủ cho đặt một trăm tấm ván ở khoảng cách một trăm tầm cung, bịt mặt bằng vải, lắp tên vào, rồi đứng trên một cỗ xe. Một người khác kéo cỗ xe, và khi một trăm tấm ván ở ngay trước mặt cung thủ, người ấy dùng gậy ra hiệu. Cung thủ không bỏ lỡ tín hiệu bằng gậy, bắn tên xuyên thủng một trăm tấm ván. Trong đó, tín hiệu bằng gậy được ví như trí chuyển tộc. Cung thủ được ví như đạo trí. Việc cung thủ không bỏ lỡ tín hiệu bằng gậy mà xuyên thủng một trăm tấm ván được ví như việc đạo trí không bỏ lỡ tín hiệu được đưa ra bởi trí chuyển tộc, lấy Níp-bàn làm đối tượng, mà xuyên thủng và phá vỡ các khối tham, v.v., chưa từng được xuyên thủng, chưa từng được phá vỡ trước đây. Chính điều này cũng được gọi là việc nhổ bật gốc cây cầu luân hồi đã có được trong các cõi. Vì đạo chỉ có một nhiệm vụ duy nhất là đoạn trừ các tùy miên. Do đó, khi đoạn trừ các tùy miên, nó được gọi là xuất khởi từ tướng, được gọi là cắt đứt dòng diễn tiến. 'Tướng' là tướng của sắc, thọ, tưởng, hành, thức. 'Dòng diễn tiến' cũng chính là dòng diễn tiến của sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Nó có hai loại: có chấp thủ và không có chấp thủ. Trong hai loại đó, nói rằng dấu hiệu của sự xuất khởi của đạo được thấy từ dòng diễn tiến không có chấp thủ, các vị đã nói rằng nó xuất khởi từ dòng diễn tiến không có chấp thủ.

Sotāpattimaggena hi cattāri diṭṭhigatasampayuttāni vicikicchāsahagatanti pañca cittāni pahīyanti. Tāni rūpaṃ samuṭṭhāpenti. Taṃ anupādinnakarūpakkhandho. Tāni cittāni viññāṇakkhandho. Taṃsampayuttā vedanā saññā saṅkhārā tayo arūpakkhandhā. Tattha sace sotāpannassa sotāpattimaggo abhāvito abhavissa tāni pañca cittāni chasu ārammaṇesu pariyuṭṭhānaṃ pāpuṇeyyuṃ. Sotāpattimaggo pana tesaṃ pariyuṭṭhānenappattiṃ vārayamāno setusamugghātaṃ abhabbuppattikabhāvaṃ kurumāno anupādinnakato vuṭṭhāti nāma.

Thật vậy, do Tuệ đạo Dự lưu, năm tâm là bốn tâm tương ưng tà kiến và (một) tâm câu hữu hoài nghi bị đoạn trừ. Các tâm ấy làm sanh khởi sắc pháp. Sắc pháp ấy là sắc uẩn không do nghiệp sanh. Các tâm ấy là thức uẩn. Thọ, tưởng, hành tương ưng với các tâm ấy là ba vô sắc uẩn. Trong trường hợp ấy, nếu Tuệ đạo Dự lưu của vị Dự lưu chưa được tu tập, năm tâm ấy có thể đạt đến sự ám ảnh trong sáu đối tượng. Nhưng Tuệ đạo Dự lưu, trong khi ngăn cản sự phát sanh ám ảnh của chúng, thực hiện việc đoạn tuyệt nhân và trạng thái không thể sanh khởi, được gọi là xuất khởi khỏi (pháp hữu vi) không do nghiệp sanh.

Sakadāgāmimaggena cattāri diṭṭhigatavippayuttāni dve domanassasahagatānīti oḷārikakāmarāgabyāpādavasena cha cittāni pahīyanti. Anāgāmimaggena aṇusahagatakāmarāgabyāpādavasena tāni eva cha cittāni pahīyanti. Arahattamaggena cattāri diṭṭhigatavippayuttāni uddhaccasahagatañcāti pañca akusalacittāni pahīyanti. Tattha sace tesaṃ ariyānaṃ te maggā abhāvitā assu, tāni cittāni chasu ārammaṇesu pariyuṭṭhānaṃ pāpuṇeyyuṃ. Te pana tesaṃ maggā pariyuṭṭhānappattiṃ vārayamānā setusamugghātaṃ [Pg.278] abhabbuppattikabhāvaṃ kurumānā anupādinnakato vuṭṭhahanti nāma.

Do Tuệ đạo Nhất lai, sáu tâm là bốn tâm bất tương ưng tà kiến và hai tâm câu hữu ưu, theo phương diện dục tham và sân hận thô thiển, bị đoạn trừ. Do Tuệ đạo Bất lai, chính sáu tâm ấy, theo phương diện dục tham và sân hận vi tế, bị đoạn trừ. Do Tuệ đạo A-la-hán, năm tâm bất thiện là bốn tâm bất tương ưng tà kiến và (một) tâm câu hữu phóng dật bị đoạn trừ. Trong trường hợp ấy, nếu các tuệ đạo ấy của các bậc Thánh chưa được tu tập, các tâm ấy có thể đạt đến sự ám ảnh trong sáu đối tượng. Nhưng các tuệ đạo ấy, trong khi ngăn cản sự phát sanh ám ảnh của chúng, thực hiện việc đoạn tuyệt nhân và trạng thái không thể sanh khởi, được gọi là xuất khởi khỏi (pháp hữu vi) không do nghiệp sanh.

Upādinnakato vuṭṭhānacchāyā dissatīti vatvā upādinnakato vuṭṭhātītipi vadiṃsu. Sace hi sotāpannassa sotāpattimaggo abhāvito abhavissa, ṭhapetvā satta bhave anamatagge saṃsāravaṭṭe upādinnakappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Tīṇi saṃyojanāni diṭṭhānusayo vicikicchānusayoti ime pana pañca kilese sotāpattimaggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto sotāpannassa satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāravaṭṭe upādinnakappavattaṃ pavattissati? Evaṃ sotāpattimaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakato vuṭṭhāti nāma.

Sau khi nói rằng: "Dấu hiệu của sự xuất khởi khỏi (pháp hữu vi) do nghiệp sanh được thấy", họ cũng nói rằng: "Vị ấy xuất khởi khỏi (pháp hữu vi) do nghiệp sanh". Thật vậy, nếu Tuệ đạo Dự lưu của vị Dự lưu chưa được tu tập, thì ngoài bảy kiếp sống, sự tiếp diễn của (pháp hữu vi) do nghiệp sanh sẽ diễn ra trong vòng luân hồi vô thủy. Tại sao? Vì sự hiện hữu của các nhân cho sự tiếp diễn của nó. Nhưng Tuệ đạo Dự lưu, ngay khi sanh khởi, đã đoạn tận năm phiền não này: ba kiết sử, tùy miên tà kiến và tùy miên hoài nghi. Bây giờ, làm sao sự tiếp diễn của (pháp hữu vi) do nghiệp sanh có thể diễn ra đối với vị Dự lưu, ngoài bảy kiếp sống, trong vòng luân hồi vô thủy? Như vậy, Tuệ đạo Dự lưu, trong khi làm cho sự tiếp diễn của (pháp hữu vi) do nghiệp sanh không còn tiếp diễn, được gọi là xuất khởi khỏi (pháp hữu vi) do nghiệp sanh.

Sace sakadāgāmissa sakadāgāmimaggo abhāvito abhavissa, ṭhapetvā dve bhave pañcasu bhavesu upādinnakapavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Oḷārikāni kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni oḷāriko kāmarāgānusayo paṭighānusayoti ime pana cattāro kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto sakadāgāmissa dve bhave ṭhapetvā pañcasu bhavesu upādinnakappavattaṃ pavattissati? Evaṃ sakadāgāmimaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakato vuṭṭhāti nāma.

Nếu Tuệ đạo Nhất lai của vị Nhất lai chưa được tu tập, thì ngoài hai kiếp sống, sự tiếp diễn của (pháp hữu vi) do nghiệp sanh sẽ diễn ra trong năm kiếp sống. Tại sao? Vì sự hiện hữu của các nhân cho sự tiếp diễn của nó. Nhưng tuệ đạo ấy, ngay khi sanh khởi, đã đoạn tận bốn phiền não này: kiết sử dục tham và sân hận thô thiển, tùy miên dục tham và tùy miên sân hận thô thiển. Bây giờ, làm sao sự tiếp diễn của (pháp hữu vi) do nghiệp sanh có thể diễn ra đối với vị Nhất lai, ngoài hai kiếp sống, trong năm kiếp sống? Như vậy, Tuệ đạo Nhất lai, trong khi làm cho sự tiếp diễn của (pháp hữu vi) do nghiệp sanh không còn tiếp diễn, được gọi là xuất khởi khỏi (pháp hữu vi) do nghiệp sanh.

Sace anāgāmissa anāgāmimaggo abhāvito abhavissa, ṭhapetvā ekaṃ bhavaṃ dutiyabhave upādinnakappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Aṇusahagatāni kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni aṇusahagato kāmarāgānusayo paṭighānusayoti ime pana cattāro kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto anāgāmissa ekaṃ bhavaṃ ṭhapetvā dutiyabhave upādinnakappavattaṃ pavattissati? Evaṃ anāgāmimaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakato vuṭṭhāti nāma.

Nếu Tuệ đạo Bất lai của vị Bất lai chưa được tu tập, thì ngoài một kiếp sống, sự tiếp diễn của (pháp hữu vi) do nghiệp sanh sẽ diễn ra trong kiếp sống thứ hai. Tại sao? Vì sự hiện hữu của các nhân cho sự tiếp diễn của nó. Nhưng tuệ đạo ấy, ngay khi sanh khởi, đã đoạn tận bốn phiền não này: kiết sử dục tham và sân hận vi tế, tùy miên dục tham và tùy miên sân hận vi tế. Bây giờ, làm sao sự tiếp diễn của (pháp hữu vi) do nghiệp sanh có thể diễn ra đối với vị Bất lai, ngoài một kiếp sống, trong kiếp sống thứ hai? Như vậy, Tuệ đạo Bất lai, trong khi làm cho sự tiếp diễn của (pháp hữu vi) do nghiệp sanh không còn tiếp diễn, được gọi là xuất khởi khỏi (pháp hữu vi) do nghiệp sanh.

Sace arahato arahattamaggo abhāvito abhavissa, rūpārūpabhavesu upādinnakappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya[Pg.279]. Rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṃ avijjā mānānusayo bhavarāgānusayo avijjānusayoti ime pana aṭṭha kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto khīṇāsavassa punabbhave upādinnakappavattaṃ pavattissati? Evaṃ arahattamaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakato vuṭṭhāti nāma.

Nếu Tuệ đạo A-la-hán của vị A-la-hán chưa được tu tập, sự tiếp diễn của (pháp hữu vi) do nghiệp sanh sẽ diễn ra trong các cõi Sắc và Vô sắc. Tại sao? Vì sự hiện hữu của các nhân cho sự tiếp diễn của nó. Nhưng tuệ đạo ấy, ngay khi sanh khởi, đã đoạn tận tám phiền não này: sắc ái, vô sắc ái, mạn, phóng dật, vô minh, tùy miên mạn, tùy miên hữu ái, và tùy miên vô minh. Bây giờ, làm sao sự tiếp diễn của (pháp hữu vi) do nghiệp sanh có thể diễn ra trong kiếp sau đối với vị Lậu tận? Như vậy, Tuệ đạo A-la-hán, trong khi làm cho sự tiếp diễn của (pháp hữu vi) do nghiệp sanh không còn tiếp diễn, được gọi là xuất khởi khỏi (pháp hữu vi) do nghiệp sanh.

Sotāpattimaggo cettha apāyabhavato vuṭṭhāti, sakadāgāmimaggo sugatikāmabhavekadesato, anāgāmimaggo kāmabhavato, arahattamaggo rūpārūpabhavato sabbabhavehipi vuṭṭhāti evāti vadanti.

Và ở đây, họ nói rằng: Tuệ đạo Dự lưu xuất khởi khỏi cõi khổ, Tuệ đạo Nhất lai xuất khởi khỏi một phần của cõi Dục thiện thú, Tuệ đạo Bất lai xuất khởi khỏi cõi Dục, Tuệ đạo A-la-hán xuất khởi khỏi cõi Sắc và Vô sắc, và cũng xuất khởi khỏi tất cả các cõi.

Imassa panatthassa vibhāvanatthaṃ ayaṃ pāḷi – ‘‘sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāravaṭṭe ye uppajjeyyuṃ, nāmañca rūpañca etthete nirujjhanti vūpasamanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhanti.

Và để làm rõ ý nghĩa này, đây là đoạn kinh văn: "Do trí tuệ của đạo Dự lưu, do sự diệt của thức hành, ngoài bảy kiếp sống, những danh và sắc nào có thể sanh khởi trong vòng luân hồi vô thủy, ở đây chúng bị diệt, lắng dịu, đi đến chấm dứt, trở nên an tịnh."

‘Sakadāgāmimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena dve bhave ṭhapetvā pañcasu bhavesu ye uppajjeyyuṃ, nāmañca rūpañca etthete nirujjhanti vūpasamanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhanti.

"Do trí tuệ của đạo Nhất lai, do sự diệt của thức hành, ngoài hai kiếp sống, những danh và sắc nào có thể sanh khởi trong năm kiếp sống, ở đây chúng bị diệt, lắng dịu, đi đến chấm dứt, trở nên an tịnh."

‘Anāgāmimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena ekaṃ bhavaṃ ṭhapetvā kāmadhātuyā dvīsu bhavesu ye uppajjeyyuṃ, nāmañca rūpañca etthete nirujjhanti vūpasamanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhanti.

"Do trí tuệ của đạo Bất lai, do sự diệt của thức hành, ngoài một kiếp sống, những danh và sắc nào có thể sanh khởi trong hai kiếp sống ở cõi Dục, ở đây chúng bị diệt, lắng dịu, đi đến chấm dứt, trở nên an tịnh."

‘Arahattamaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā ye uppajjeyyuṃ, nāmañca rūpañca etthete nirujjhanti vūpasamanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhanti. Arahato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyantassa carimaviññāṇassa nirodhena paññā ca sati ca nāmañca rūpañca etthete nirujjhanti vūpasamanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhantī’’ti (cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 6). Ayaṃ tāva nimitte vinicchayo.

‘Do sự diệt tận của thức hành (abhisaṅkhāraviññāṇa) bởi trí tuệ A-la-hán đạo, những danh và sắc nào có thể sanh khởi trong sắc giới hoặc vô sắc giới, thì tại đây chúng được diệt tận, được lắng dịu, đi đến chấm dứt, được tịnh chỉ. Đối với vị A-la-hán đang nhập vô dư y Niết-bàn giới, do sự diệt tận của thức cuối cùng, tuệ, niệm, danh và sắc, tại đây chúng được diệt tận, được lắng dịu, đi đến chấm dứt, được tịnh chỉ.’ Trước hết, đây là sự quyết đoán về nimitta (đề mục đã được chỉ định).

‘Paṭipadāpatī’ti – ettha pana paṭipadā calati na calatīti? Calati. Tathāgatassa hi sāriputtattherassa ca cattāropi maggā sukhapaṭipadā khippābhiññā ahesuṃ. Mahāmoggallānattherassa paṭhamamaggo sukhapaṭipado khippābhiñño, upari tayo maggā dukkhapaṭipadā khippābhiññā. Kasmā? Niddābhibhūtattā. Sammāsambuddho [Pg.280] kira sattāhaṃ daharakumārakaṃ viya theraṃ parihari. Theropi ekadivasaṃ niddāyamāno nisīdi. Atha naṃ satthā āha – ‘‘pacalāyasi no tvaṃ, moggallāna, pacalāyasi no tvaṃ moggallānā’’ti (a. ni. 7.61). Evarūpassapi mahābhiññappattassa sāvakassa paṭipadā calati, sesānaṃ kiṃ na calissati? Ekaccassa hi bhikkhuno cattāropi maggā dukkhapaṭipadā dandhābhiññā honti, ekaccassa dukkhapaṭipadā khippābhiññā, ekaccassa sukhapaṭipadā dandhābhiññā, ekaccassa sukhapaṭipadā khippābhiññā. Ekaccassa paṭhamamaggo dukkhapaṭipado dandhābhiñño hoti, dutiyamaggo dukkhapaṭipado khippābhiñño, tatiyamaggo sukhapaṭipado dandhābhiñño, catutthamaggo sukhapaṭipado khippābhiññoti.

Trong câu ‘Paṭipadāpatī’ti, nên hiểu sự quyết đoán như sau: Con đường thực hành (paṭipadā) có biến động hay không? (Đáp:) Có biến động. Thật vậy, đối với đức Như Lai và trưởng lão Sāriputta, cả bốn đạo đều là lạc hạnh, tốc thông (sukhapaṭipadā khippābhiññā). Đối với trưởng lão Mahāmoggallāna, đạo đầu tiên là lạc hạnh, tốc thông (sukhapaṭipado khippābhiñño), ba đạo sau là khổ hạnh, tốc thông (dukkhapaṭipadā khippābhiññā). Tại sao? Do bị cơn buồn ngủ xâm chiếm. Tương truyền, đức Chánh Đẳng Giác đã chăm sóc vị trưởng lão trong bảy ngày như một đứa bé trai. Vị trưởng lão cũng có một ngày nọ ngồi ngủ gật. Bấy giờ, đức Đạo Sư nói với ngài: ‘Này Moggallāna, con có đang ngủ gật không? Này Moggallāna, con có đang ngủ gật không?’ Con đường thực hành của một vị thánh đệ tử đã đạt được đại thần thông như vậy mà còn biến động, huống chi của những người còn lại thì sao lại không biến động? Thật vậy, đối với một số vị tỳ khưu, cả bốn đạo đều là khổ hạnh, độn thông; đối với một số vị, là khổ hạnh, tốc thông; đối với một số vị, là lạc hạnh, độn thông; đối với một số vị, là lạc hạnh, tốc thông. Đối với một số vị, đạo đầu tiên là khổ hạnh, độn thông; đạo thứ hai là khổ hạnh, tốc thông; đạo thứ ba là lạc hạnh, độn thông; đạo thứ tư là lạc hạnh, tốc thông.

Yathā ca paṭipadā evaṃ adhipatipi calati eva. Ekaccassa hi bhikkhuno cattāropi maggā chandādhipateyyā honti, ekaccassa vīriyādhipateyyā, ekaccassa cittādhipateyyā, ekaccassa vīmaṃsādhipateyyā. Ekaccassa pana paṭhamamaggo chandādhipateyyo hoti, dutiyo vīriyādhipateyyo, tatiyo cittādhipateyyo, catuttho vīmaṃsādhipateyyoti.

Và cũng như con đường thực hành, trưởng duyên (adhipati) cũng biến động. Thật vậy, đối với một số vị tỳ khưu, cả bốn đạo đều có dục trưởng duyên (chandādhipateyyā); đối với một số vị, có cần trưởng duyên (vīriyādhipateyyā); đối với một số vị, có tâm trưởng duyên (cittādhipateyyā); đối với một số vị, có thẩm trưởng duyên (vīmaṃsādhipateyyā). Lại nữa, đối với một số vị, đạo đầu tiên có dục trưởng duyên, đạo thứ hai có cần trưởng duyên, đạo thứ ba có tâm trưởng duyên, đạo thứ tư có thẩm trưởng duyên.

Pakiṇṇakakathā niṭṭhitā.

Phần Tạp Luận đã kết thúc.

Paṭhamamaggavīsatimahānayo

Hai Mươi Đại Phương Pháp Của Sơ Đạo

357. Idāni yasmā lokuttarakusalaṃ bhāvento na kevalaṃ upanijjhāyanaṭṭhena jhānaṃyeva bhāveti, niyyānaṭṭhena pana maggampi bhāveti, upaṭṭhānaṭṭhena satipaṭṭhānampi, padahanaṭṭhena sammappadhānampi, ijjhanaṭṭhena iddhipādampi, adhipatiyaṭṭhena indriyampi, akampiyaṭṭhena balampi, bujjhanaṭṭhena bojjhaṅgampi, tathaṭṭhena saccampi, avikkhepaṭṭhena samathampi, suññataṭṭhena dhammampi, rāsaṭṭhena khandhampi, āyatanaṭṭhena āyatanampi, suññasabhāvanissattaṭṭhena dhātumpi, paccayaṭṭhena āhārampi, phusanaṭṭhena phassampi, vedayitaṭṭhena vedanampi, sañjānanaṭṭhena saññampi, cetayitaṭṭhena cetanampi, vijānanaṭṭhena cittampi bhāveti, tasmā etesaṃ ekūnavīsatiyā padānaṃ dassanatthaṃ puna katame dhammā kusalātiādi vuttaṃ. Evaṃ ‘idampi bhāveti, idampi bhāvetī’ti puggalajjhāsayena ceva desanāvilāsena ca vīsati nayā desitā honti[Pg.281]. Dhammaṃ sotuṃ nisinnadevaparisāya hi ye upanijjhāyanaṭṭhena lokuttaraṃ ‘jhāna’nti kathite bujjhanti, tesaṃ sappāyavasena jhānanti kathitaṃ…pe… ye vijānanaṭṭhena ‘citta’nti vutte bujjhanti, tesaṃ sappāyavasena cittanti kathitaṃ. Ayamettha ‘puggalajjhāsayo’.

357. Bây giờ, vì người tu tập thiện siêu thế không chỉ tu tập thiền (jhāna) theo nghĩa là sự quán chiếu sâu sắc (upanijjhāyana), mà còn tu tập đạo (magga) theo nghĩa là sự xuất ly (niyyāna), tu tập niệm xứ (satipaṭṭhāna) theo nghĩa là sự an trú (upaṭṭhāna), tu tập chánh cần (sammappadhāna) theo nghĩa là sự tinh tấn (padahana), tu tập như ý túc (iddhipāda) theo nghĩa là sự thành tựu (ijjhana), tu tập quyền (indriya) theo nghĩa là sự làm chủ (adhipatiya), tu tập lực (bala) theo nghĩa là sự không lay động (akampiya), tu tập giác chi (bojjhaṅga) theo nghĩa là sự giác ngộ (bujjhana), tu tập đế (sacca) theo nghĩa là sự chân thật (tatha), tu tập chỉ (samatha) theo nghĩa là sự không phân tán (avikkhepa), tu tập pháp (dhamma) theo nghĩa là tánh không (suññata), tu tập uẩn (khandha) theo nghĩa là sự tụ tập (rāsa), tu tập xứ (āyatana) theo nghĩa là nền tảng (āyatana), tu tập giới (dhātu) theo nghĩa là bản chất không, vô ngã (suññasabhāvanissatta), tu tập thực (āhāra) theo nghĩa là nhân duyên (paccaya), tu tập xúc (phassa) theo nghĩa là sự tiếp xúc (phusana), tu tập thọ (vedanā) theo nghĩa là sự cảm nhận (vedayita), tu tập tưởng (saññā) theo nghĩa là sự ghi nhận (sañjānana), tu tập tư (cetanā) theo nghĩa là sự tác ý (cetayita), tu tập tâm (citta) theo nghĩa là sự nhận biết (vijānana); do đó, để trình bày mười chín thuật ngữ này, câu ‘Thế nào là các pháp thiện?’ v.v... lại được nói đến. Như vậy, ‘tu tập pháp này, tu tập pháp kia’ là hai mươi phương pháp được thuyết giảng tùy theo căn tánh của cá nhân (puggalajjhāsaya) và vẻ mỹ diệu của bài pháp (desanāvilāsa). Thật vậy, trong hội chúng chư thiên đang ngồi nghe pháp, những vị nào có thể liễu tri khi được thuyết giảng về thiền siêu thế theo nghĩa là sự quán chiếu sâu sắc, thì vì lợi ích của họ, pháp được thuyết là ‘thiền’... (vân vân)... những vị nào có thể liễu tri khi được nói về ‘tâm’ theo nghĩa là sự nhận biết, thì vì lợi ích của họ, pháp được thuyết là ‘tâm’. Đây là ‘căn tánh của cá nhân’ trong trường hợp này.

Sammāsambuddho pana attano buddhasubodhitāya dasabalacatuvesārajjacatupaṭisambhidatāya chaasādhāraṇañāṇayogena ca desanaṃ yadicchakaṃ niyametvā dasseti. Icchanto upanijjhāyanaṭṭhena lokuttaraṃ jhānanti dasseti, icchanto niyyānaṭṭhena…pe… vijānanaṭṭhena lokuttaraṃ cittanti. Ayaṃ ‘desanāvilāso’ nāma. Tattha yatheva lokuttaraṃ jhānanti vuttaṭṭhāne dasa nayā vibhattā, evaṃ maggādīsupi teyeva veditabbā. Iti vīsatiyā ṭhānesu dasa dasa katvā dve nayasatāni vibhattāni honti.

Mặt khác, đức Chánh Đẳng Giác, do sự giác ngộ viên mãn của một vị Phật, do sở hữu mười lực, bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, và do sự tương ưng với sáu trí bất cộng, Ngài có thể xác định và trình bày bài pháp theo ý muốn. Nếu muốn, Ngài trình bày thiện siêu thế là ‘thiền’ theo nghĩa là sự quán chiếu sâu sắc; nếu muốn, Ngài trình bày là ‘đạo’ theo nghĩa là sự xuất ly... (vân vân)... là ‘tâm’ theo nghĩa là sự nhận biết. Đây được gọi là ‘vẻ mỹ diệu của bài pháp’. Trong đó, cũng như mười phương pháp đã được phân tích ở đoạn nói về ‘thiền siêu thế’, thì trong các đoạn về đạo v.v... cũng nên hiểu tương tự như vậy. Như thế, bằng cách áp dụng mười phương pháp cho mỗi trong hai mươi trường hợp, thành ra có hai trăm phương pháp được phân tích.

358. Idāni adhipatibhedaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha chandaṃ dhuraṃ jeṭṭhakaṃ pubbaṅgamaṃ katvā nibbattitaṃ lokuttaraṃ jhānaṃ chandādhipateyyaṃ nāma. Sesesupi eseva nayo. Iti purimasmiṃ suddhike dvenayasatāni chandādhipateyyādīsupi dve dveti nayasahassena bhājetvā paṭhamamaggaṃ dassesi dhammarājā.

358. Bây giờ, để trình bày sự phân chia về trưởng duyên, câu ‘Thế nào là các pháp thiện?’ v.v... lại được bắt đầu. Trong đó, thiền siêu thế được phát sinh bằng cách lấy dục (chanda) làm đầu tàu, làm chủ đạo, làm tiên phong, được gọi là dục trưởng duyên (chandādhipateyya). Đối với các trường hợp còn lại, phương pháp cũng tương tự. Như vậy, trong phần thuần túy trước có hai trăm phương pháp; trong các phần về dục trưởng duyên v.v... mỗi phần cũng có hai trăm phương pháp. Do đó, Pháp Vương đã trình bày sơ đạo bằng cách phân chia thành một ngàn phương pháp.

Paṭhamamaggo niṭṭhito.

Phần Sơ Đạo đã kết thúc.

Dutiyamaggo

Nhị Đạo

361. Idāni dutiyamaggādīnaṃ dassanatthaṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvāyāti etesaṃ kilesānaṃ tanubhāvatthāya. Tattha dvīhi kāraṇehi tanubhāvo veditabbo – adhiccuppattiyā ca pariyuṭṭhānamandatāya ca. Sakadāgāmissa hi, vaṭṭānusārimahājanasseva, kilesā abhiṇhaṃ nuppajjanti, kadāci kadāci uppajjanti; uppajjantāpi viraḷākārā hutvā uppajjanti, viraḷavāpitakhette aṅkurā viya. Uppajjamānāpi, ca vaṭṭānusārimahājanasseva, maddantā pharantā chādentā andhakāraṃ karontā nuppajjanti. Dvīhi pana maggehi pahīnattā mandā mandā [Pg.282] uppajjanti. Tanukākārā hutvā uppajjanti, abbhapaṭalaṃ viya makkhikāpattaṃ viya ca.

361. Bây giờ, để trình bày về Nhị Đạo v.v..., lại bắt đầu bằng câu "Katame dhammā kusalā" v.v... Trong đó, câu "kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvāya" có nghĩa là để làm cho các phiền não này trở nên mỏng manh. Trong đó, sự mỏng manh cần được hiểu do hai nguyên nhân: do sự phát sinh không thường xuyên và do sự khởi lên yếu ớt. Thật vậy, đối với vị Nhất Lai, các phiền não không phát sinh thường xuyên như đối với đám đông chúng sanh còn trôi lăn trong vòng luân hồi, mà chúng chỉ thỉnh thoảng mới phát sinh; và dù có phát sinh, chúng cũng phát sinh một cách thưa thớt, giống như những mầm non trong thửa ruộng được gieo trồng thưa thớt. Và dù có phát sinh, chúng cũng không phát sinh một cách áp đảo, lan tràn, che lấp, và tạo ra bóng tối như đối với đám đông chúng sanh còn trôi lăn trong vòng luân hồi. Trái lại, do đã được đoạn trừ bởi hai đạo, chúng phát sinh một cách yếu ớt. Chúng phát sinh với hình thái mỏng manh, giống như một lớp mây mỏng hay như cánh của con ruồi.

Tattha keci therā vadanti – ‘sakadāgāmissa kilesā kiñcāpi cirena uppajjanti, bahalāva pana hutvā uppajjanti, tathā hissa puttā ca dhītaro ca dissantī’ti. Etaṃ pana appamāṇaṃ. Puttadhītaro hi aṅgapaccaṅgaparāmasanamattenapi honti. Dvīhi pana maggehi pahīnattā natthi kilesānaṃ bahalatāti. Dvīhi eva kāraṇehissa kilesānaṃ tanubhāvo veditabbo – adhiccuppattiyā ca pariyuṭṭhānamandatāya cāti.

Về vấn đề này, một số vị trưởng lão nói rằng: ‘Đối với vị Nhất Lai, mặc dù các phiền não phải lâu mới phát sinh, nhưng khi phát sinh thì chúng lại thô dày, vì rằng người ta thấy vị ấy có con trai và con gái’. Tuy nhiên, điều này không phải là tiêu chuẩn. Vì rằng con trai và con gái cũng có thể có được chỉ bằng sự tiếp xúc các bộ phận cơ thể. Trái lại, do đã được đoạn trừ bởi hai đạo, nên không có sự thô dày của các phiền não. Sự mỏng manh của các phiền não nơi vị ấy cần được hiểu chỉ do hai nguyên nhân: do sự phát sinh không thường xuyên và do sự khởi lên yếu ớt.

Dutiyāyāti gaṇanavasenāpi dutiyuppattivasenāpi dutiyāya. Bhūmiyā pattiyāti sāmaññaphalassa paṭilābhatthāya. Tatiyacatutthesupi eseva nayo. Visesamattaṃyeva pana vakkhāma.

"Dutiyāya" (thứ hai) là do năng lực của sự đếm số và cũng do năng lực của sự phát sinh lần thứ hai. "Bhūmiyā pattiyā" (đạt đến địa vị) có nghĩa là để chứng đắc Sa-môn quả. Đối với đạo thứ ba và thứ tư cũng theo phương pháp này. Tuy nhiên, chúng tôi sẽ chỉ nói về điểm đặc biệt.

Aññindriyanti ājānanakaṃ indriyaṃ. Paṭhamamaggena ñātamariyādaṃ anatikkamitvā tesaṃyeva tena maggena ñātānaṃ catusaccadhammānaṃ jānanakaṃ indriyanti vuttaṃ hoti. Niddesavārepissa imināva nayena attho veditabbo. Koṭṭhāsavārepi imināva saddhiṃ navindriyāni honti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

"Aññindriya" (dĩ tri quyền) là quyền có khả năng biết. Điều này có nghĩa là: quyền biết chính những pháp Tứ đế đã được biết bởi đạo ấy (Sơ đạo), không vượt qua giới hạn đã được biết bởi Sơ đạo. Trong chương phân tích (Niddesavāra), ý nghĩa cũng cần được hiểu theo phương pháp này. Trong chương thành phần (Koṭṭhāsavāra), cùng với quyền này có chín quyền. Phần còn lại cần được hiểu theo phương pháp trước.

Dutiyamaggo niṭṭhito.

Dứt Nhị Đạo.

Tatiyacatutthamaggā

Tam Đạo và Tứ Đạo

362. Tatiye anavasesappahānāyāti tesaṃyeva sakadāgāmimaggena tanubhūtānaṃ saṃyojanānaṃ nissesapajahanatthāya.

362. Trong Tam Đạo, "anavasesappahānāya" (để đoạn trừ không còn dư sót) có nghĩa là để đoạn trừ hoàn toàn không còn dư sót chính những kiết sử đã được làm cho mỏng manh bởi Nhất Lai Đạo.

Catutthe rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjāya anavasesappahānāyāti etesaṃ pañcannaṃ uddhambhāgiyasaṃyojanānaṃ nissesapajahanatthāya. Tattha rūparāgoti rūpabhave chandarāgo. Arūparāgoti arūpabhave chandarāgo. Mānoti arahattamaggavajjhako māno eva. Tathā uddhaccāvijjā. Imesupi dvīsu maggesu navamaṃ aññindriyameva hoti.

Trong Tứ Đạo, "rūparāga... anavasesappahānāya" (để đoạn trừ không còn dư sót sắc ái, vô sắc ái, mạn, trạo cử, vô minh) có nghĩa là để đoạn trừ hoàn toàn không còn dư sót năm thượng phần kiết sử này. Trong đó, "sắc ái" là tham muốn và ái luyến trong cõi sắc. "Vô sắc ái" là tham muốn và ái luyến trong cõi vô sắc. "Mạn" chính là mạn bị đoạn trừ bởi A-la-hán Đạo. Trạo cử và vô minh cũng vậy. Trong hai đạo này, quyền thứ chín chính là dĩ tri quyền.

Catumagganayasahassaṃ

Một Ngàn Phương Pháp của Bốn Đạo

Sabbamaggesu [Pg.283] padapaṭipāṭiyā samasaṭṭhipadāni, catūhi apaṇṇakaṅgehi saddhiṃ catusaṭṭhi honti. Asambhinnato pana tettiṃsa. Koṭṭhāsavārasuññatavārā pākatikā eva. Yathā ca pana paṭhamamagge evaṃ dutiyādīsupi nayasahassamevāti cattāro magge catūhi nayasahassehi bhājetvā dassesi dhammarājā.

Trong tất cả các đạo, theo thứ tự các từ, có đúng sáu mươi từ; cùng với bốn chi phần không sai lệch thì có sáu mươi bốn từ. Tuy nhiên, nếu không tính trùng lặp thì có ba mươi ba. Các chương thành phần và chương không tánh vẫn như cũ. Và như trong Sơ đạo có một ngàn phương pháp, cũng vậy trong Nhị đạo v.v... cũng có một ngàn phương pháp. Như vậy, Đức Pháp Vương đã phân chia và trình bày bốn đạo với bốn ngàn phương pháp.

Saccavibhaṅge pana saṭṭhi nayasahassāni lokuttarāni imesaṃ eva vasena nikkhittāni. Satipaṭṭhānavibhaṅge vīsati nayasahassāni lokuttarāni, sammappadhānavibhaṅge vīsati, iddhipādavibhaṅge dvattiṃsa, bojjhaṅgavibhaṅge dvattiṃsa, maggaṅgavibhaṅge aṭṭhavīsati nayasahassāni lokuttarāni imesaṃ eva vasena nikkhittāni.

Tuy nhiên, trong Phân Tích về Sự Thật (Saccavibhaṅga), sáu mươi ngàn phương pháp siêu thế đã được trình bày theo năng lực của chính những đạo này. Trong Phân Tích về Niệm Xứ (Satipaṭṭhānavibhaṅga), hai mươi ngàn phương pháp siêu thế; trong Phân Tích về Chánh Cần (Sammappadhānavibhaṅga), hai mươi ngàn; trong Phân Tích về Thần Túc (Iddhipādavibhaṅga), ba mươi hai ngàn; trong Phân Tích về Giác Chi (Bojjhaṅgavibhaṅga), ba mươi hai ngàn; trong Phân Tích về Đạo Chi (Maggaṅgavibhaṅga), hai mươi tám ngàn phương pháp siêu thế đã được trình bày theo năng lực của chính những đạo này.

Idha pana catūsu maggesu cattāriyeva nayasahassāni. Tesu paṭhamajjhānike paṭhamamagge aṭṭhaṅgāni bhājitāni; tathā dutiyādīsu. Tattha paṭhamamagge sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiṃ pajahatīti sammādiṭṭhi. Sammāsaṅkappādayopi micchāsaṅkappādīnaṃ pajahanaṭṭheneva veditabbā. Evaṃ sante ‘paṭhamamaggeneva dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṃ pahīnattā uparimaggattayena pahātabbā diṭṭhi nāma natthi. Tattha sammādiṭṭhīti nāmaṃ kathaṃ hotī’ti? ‘Yathā visaṃ atthi vā, hotu mā vā, agado agado tveva vuccati, evaṃ micchādiṭṭhi atthi vā, hotu mā vā, ayaṃ sammādiṭṭhi eva nāma’.

Tuy nhiên, ở đây trong bốn đạo chỉ có bốn ngàn phương pháp. Trong số đó, tám chi phần đã được phân tích trong Sơ đạo thuộc Sơ thiền; tương tự như vậy trong Nhị thiền v.v... Trong đó, ở Sơ đạo, chánh kiến đoạn trừ tà kiến, nên được gọi là chánh kiến. Chánh tư duy v.v... cũng cần được hiểu theo nghĩa đoạn trừ tà tư duy v.v... Khi như vậy, (có câu hỏi): ‘Vì sáu mươi hai tà kiến đã được đoạn trừ bởi chính Sơ đạo, nên không có tà kiến nào cần được đoạn trừ bởi ba đạo cao hơn. Trong trường hợp đó, làm thế nào có được tên gọi là chánh kiến?’ (Câu trả lời là): ‘Giống như thuốc giải độc vẫn được gọi là thuốc giải độc, cho dù có chất độc hay không; cũng vậy, pháp này vẫn được gọi là chánh kiến, cho dù có tà kiến hay không’.

‘Yadi evaṃ nāmamattamevetaṃ hoti, uparimaggattaye pana sammādiṭṭhiyā kiccābhāvo āpajjati, maggaṅgāni na paripūrenti, tasmā sammādiṭṭhi sakiccakā kātabbā maggaṅgāni pūretabbānī’ti. Sakiccakā cettha sammādiṭṭhi yathālābhaniyamena dīpetabbā. Uparimaggattayavajjho hi eko māno atthi, so diṭṭhiṭṭhāne tiṭṭhati. Sā taṃ mānaṃ pajahatīti sammādiṭṭhi. Sotāpattimaggasmiñhi sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiṃ pajahati. Sotāpannassa pana sakadāgāmimaggavajjho māno atthi, so diṭṭhiṭṭhāne tiṭṭhati sā taṃ mānaṃ pajahatīti sammādiṭṭhi. Tasseva sattaakusalacittasahajāto saṅkappo atthi. Teheva cittehi vācaṅgacopanaṃ atthi, kāyaṅgacopanaṃ atthi, paccayaparibhogo atthi, sahajātavāyāmo [Pg.284] atthi, asatibhāvo atthi, sahajātacittekaggatā atthi. Ete micchāsaṅkappādayo nāma sakadāgāmimagge sammāsaṅkappādayo. Tesaṃ pahānena sammāsaṅkappādayoti veditabbā. Evaṃ sakadāgāmimagge aṭṭhaṅgāni sakiccakāni katvā āgatāni. Sakadāgāmissa anāgāmimaggavajjho māno atthi. So diṭṭhiṭṭhāne tiṭṭhati. Tasseva sattahi cittehi sahajātā saṅkappādayo. Tesaṃ pahānena anāgāmimagge aṭṭhannaṃ aṅgānaṃ sakiccakatā veditabbā. Anāgāmissa arahattamaggavajjho māno atthi. So diṭṭhiṭṭhāne tiṭṭhati. Yāni panassa pañca akusalacittāni, tehi sahajātā saṅkappādayo. Tesaṃ pahānena arahattamagge aṭṭhannaṃ aṅgānaṃ sakiccakatā veditabbā.

‘Nếu như vậy, đây chỉ là danh xưng suông, nhưng ở ba đạo thượng, chánh kiến sẽ không có phận sự để làm, các đạo chi không được viên mãn, vì thế, chánh kiến cần phải có phận sự riêng, các đạo chi cần phải được làm cho viên mãn’. Ở đây, chánh kiến có phận sự riêng cần được trình bày theo quy tắc tùy theo những gì có được. Vì có một loại mạn bị ba đạo thượng đoạn trừ, nó tồn tại ở vị trí của tà kiến. Chánh kiến ấy đoạn trừ mạn đó, nên gọi là chánh kiến. Vì trong Dự Lưu đạo, chánh kiến đoạn trừ tà kiến. Nhưng ở bậc Dự Lưu, có mạn bị Nhất Lai đạo đoạn trừ, nó tồn tại ở vị trí của tà kiến; chánh kiến ấy đoạn trừ mạn đó, nên gọi là chánh kiến. Chính vị ấy có tư duy đồng sanh với bảy tâm bất thiện. Chính do các tâm ấy mà có sự lay động của khẩu chi, có sự lay động của thân chi, có sự thọ dụng vật dụng, có tinh tấn đồng sanh, có tình trạng vô niệm, có nhất tâm đồng sanh. Những pháp này được gọi là tà tư duy v.v... Trong Nhất Lai đạo, (chúng) là chánh tư duy v.v... Cần phải hiểu rằng do sự đoạn trừ các pháp ấy mà có chánh tư duy v.v... Như vậy, trong Nhất Lai đạo, tám chi phần đã đến sau khi đã thực hiện phận sự riêng của mình. Ở bậc Nhất Lai, có mạn bị Bất Lai đạo đoạn trừ. Nó tồn tại ở vị trí của tà kiến. Chính vị ấy có tư duy v.v... đồng sanh với bảy tâm. Cần phải hiểu rằng do sự đoạn trừ các pháp ấy mà tám chi phần trong Bất Lai đạo đã thực hiện phận sự riêng. Ở bậc Bất Lai, có mạn bị A-la-hán đạo đoạn trừ. Nó tồn tại ở vị trí của tà kiến. Và năm tâm bất thiện nào của vị ấy, thì có tư duy v.v... đồng sanh với chúng. Cần phải hiểu rằng do sự đoạn trừ các pháp ấy mà tám chi phần trong A-la-hán đạo đã thực hiện phận sự riêng.

Imesu catūsu maggesu paṭhamamaggena cattāri saccāni diṭṭhāni. ‘Uparimaggattayaṃ diṭṭhakameva passati, adiṭṭhakaṃ passatī’ti diṭṭhakameva passatīti ayaṃ ācariyānaṃ samānatthakathā. Vitaṇḍavādī panāha ‘adiṭṭhaṃ passatī’ti. So vattabbo – ‘paṭhamamagge katamaṃ indriyaṃ bhājesī’ti? Jānamāno ‘anaññātaññassāmītindriya’nti vakkhati. ‘Uparimaggesu katara’nti? Vuttepi ‘aññindriya’nti vakkhati. So vattabbo – ‘adiṭṭhasaccadassane sati uparimaggesupi anaññātaññassāmītindriyameva bhājehi. Evaṃ te pañho samessatī’ti. ‘Kilese pana aññe añño pajahati; pahīne eva pajahatī’ti? ‘Aññe añño pajahatī’ti. ‘Yadi aññe añño, appahīne kilese pajahati. Saccānipi adiṭṭhāneva passatī’ti evaṃvādī puggalo pucchitabbo – ‘saccāni nāma katī’ti? Jānanto ‘cattārī’ti vakkhati. So vattabbo – ‘tava vāde soḷasa saccāni āpajjanti. Tvaṃ buddhehipi adiṭṭhaṃ passasi. Bahusaccako nāma tvaṃ. Evaṃ mā gaṇha. Saccadassanaṃ nāma apubbaṃ natthi, kilese pana appahīne pajahatī’ti.

Trong bốn đạo này, bốn sự thật đã được thấy bởi đạo đầu tiên. ‘Ba đạo thượng thấy lại điều đã thấy, hay thấy điều chưa thấy?’ – ‘Thấy lại điều đã thấy’, đây là lời giải thích có cùng ý nghĩa của các vị thầy. Nhưng người ngụy biện nói: ‘Thấy điều chưa thấy’. Người ấy nên được hỏi: ‘Trong đạo đầu tiên, ông phân tích quyền nào?’ Người biết sẽ nói: ‘Vị tri cụ tri quyền’. (Khi được hỏi:) ‘Trong các đạo thượng thì quyền nào?’, người ấy cũng sẽ nói: ‘Cụ tri quyền’. Người ấy nên được nói: ‘Nếu có sự thấy sự thật chưa được thấy, thì trong các đạo thượng ông cũng hãy phân tích Vị tri cụ tri quyền. Như vậy vấn đề của ông mới nhất quán’. ‘Nhưng đạo khác có đoạn trừ các phiền não khác không; hay chỉ đoạn trừ những gì đã được đoạn trừ?’ – ‘Đạo khác đoạn trừ các (phiền não) khác’. ‘Nếu đạo khác đoạn trừ các (phiền não) khác, tức là đoạn trừ các phiền não chưa được đoạn trừ. Vậy thì cũng thấy các sự thật chưa được thấy’. Người nói như vậy nên được hỏi: ‘Có bao nhiêu sự thật?’ Người biết sẽ nói: ‘Bốn’. Người ấy nên được nói: ‘Theo luận thuyết của ông, sẽ có mười sáu sự thật. Ông thấy cả điều mà chư Phật cũng chưa thấy. Ông quả là người có nhiều sự thật. Đừng chấp nhận như vậy. Việc thấy sự thật không có gì mới, nhưng (đạo) đoạn trừ các phiền não chưa được đoạn trừ’.

Tattha saccadassanassa apubbābhāve peḷopamaṃ nāma gahitaṃ – ekassa kira cattāro ratanapeḷā sāragabbhe ṭhapitā. So rattibhāge peḷāsu uppannakicco dvāraṃ vivaritvā, dīpaṃ jāletvā, dīpena vihate andhakāre, peḷāsu pākaṭabhāvaṃ gatāsu, tāsu kiccaṃ katvā dvāraṃ pidahitvā gato. Puna andhakāraṃ avatthari. Dutiyavārepi tatiyavārepi tatheva akāsi. Catutthavāre dvāre vivaṭe andhakāre peḷā na paññāyantīti vīmaṃsantasseva [Pg.285] sūriyo uggañchi, sūriyobhāsena vihate andhakāre peḷāsu kiccaṃ katvā pakkāmi.

Về việc thấy sự thật không có gì mới, ví dụ về chiếc rương đã được nêu ra. Tương truyền, một người có bốn chiếc rương báu được đặt trong một kho chứa đồ quý. Người ấy vào ban đêm có việc cần đến những chiếc rương, đã mở cửa, thắp đèn, khi bóng tối bị xua tan bởi ngọn đèn, những chiếc rương trở nên rõ ràng, sau khi làm xong việc với chúng, người ấy đóng cửa rồi đi. Bóng tối lại bao trùm. Lần thứ hai và lần thứ ba, người ấy cũng làm như vậy. Lần thứ tư, khi cửa mở, trong bóng tối những chiếc rương không được nhìn thấy, trong khi người ấy đang xem xét thì mặt trời mọc lên, khi bóng tối bị xua tan bởi ánh sáng mặt trời, người ấy làm xong việc với những chiếc rương rồi rời đi.

Tattha cattāro peḷā viya cattāri saccāni. Tāsu kicce uppanne dvāravivaraṇakālo viya sotāpattimaggassa vipassanābhinīharaṇakālo. Andhakāraṃ viya saccapaṭicchādakatamaṃ. Dīpo bhāso viya sotāpattimaggobhāso. Vihate andhakāre tassa purisassa peḷānaṃ pākaṭabhāvo viya maggañāṇassa saccānaṃ pākaṭabhāvo. Maggañāṇassa pākaṭāni pana maggasamaṅgissa puggalassa pākaṭāneva honti. Peḷāsu kiccaṃ katvā gatakālo viya sotāpattimaggassa attanā pahātabbakilese pajahitvā niruddhakālo. Puna andhakārāvattharaṇaṃ viya uparimaggattayavajjhasaccapaṭicchādakatamaṃ.

Ở đây, bốn sự thật giống như bốn chiếc rương. Thời điểm hướng đến tuệ quán của Dự Lưu đạo giống như thời điểm mở cửa khi có việc cần đến chúng. Bóng tối che lấp sự thật giống như bóng tối. Ánh sáng của Dự Lưu đạo giống như ánh sáng của ngọn đèn. Sự hiển lộ của các sự thật đối với đạo tuệ giống như sự hiển lộ của những chiếc rương đối với người đàn ông ấy khi bóng tối bị xua tan. Nhưng những gì hiển lộ đối với đạo tuệ thì cũng hiển lộ đối với người thành tựu đạo. Thời điểm diệt tận của Dự Lưu đạo sau khi đã đoạn trừ các phiền não cần được đoạn trừ bởi chính nó, giống như thời điểm ra đi sau khi đã làm xong việc với những chiếc rương. Bóng tối che lấp sự thật, thứ bị ba đạo thượng đoạn trừ, giống như sự bao trùm trở lại của bóng tối.

Dutiyavāre dvāravivaraṇakālo viya sakadāgāmimaggassa vipassanābhinīharaṇakālo. Dīpobhāso viya sakadāgāmimaggobhāso. Peḷāsu kiccaṃ katvā gatakālo viya sakadāgāmimaggassa attanā pahātabbakilese pajahitvā niruddhakālo. Puna andhakārāvattharaṇaṃ viya uparimaggadvayavajjhasaccapaṭicchādakatamaṃ.

Thời điểm hướng đến tuệ quán của Nhất Lai đạo giống như thời điểm mở cửa lần thứ hai. Ánh sáng của Nhất Lai đạo giống như ánh sáng của ngọn đèn. Thời điểm diệt tận của Nhất Lai đạo sau khi đã đoạn trừ các phiền não cần được đoạn trừ bởi chính nó, giống như thời điểm ra đi sau khi đã làm xong việc với những chiếc rương. Bóng tối che lấp sự thật, thứ bị hai đạo thượng đoạn trừ, giống như sự bao trùm trở lại của bóng tối.

Tatiyavāre dvāravivaraṇakālo viya anāgāmimaggassa vipassanābhinīharaṇakālo. Dīpobhāso viya anāgāmimaggobhāso. Peḷāsu kiccaṃ katvā gatakālo viya anāgāmimaggassa attanā pahātabbakilese pajahitvā niruddhakālo. Puna andhakārāvattharaṇaṃ viya upariarahattamaggavajjhasaccapaṭicchādakatamaṃ.

Thời điểm hướng đến tuệ quán của Bất Lai đạo giống như thời điểm mở cửa lần thứ ba. Ánh sáng của Bất Lai đạo giống như ánh sáng của ngọn đèn. Thời điểm diệt tận của Bất Lai đạo sau khi đã đoạn trừ các phiền não cần được đoạn trừ bởi chính nó, giống như thời điểm ra đi sau khi đã làm xong việc với những chiếc rương. Bóng tối che lấp sự thật, thứ bị A-la-hán đạo ở trên đoạn trừ, giống như sự bao trùm trở lại của bóng tối.

Catutthavāre dvāravivaraṇakālo viya arahattamaggassa vipassanābhinīharaṇakālo. Sūriyuggamanaṃ viya arahattamagguppādo. Andhakāravidhamanaṃ viya arahattamaggassa saccapaṭicchādakatamavinodanaṃ. Vihate andhakāre tassa peḷānaṃ pākaṭabhāvo viya arahattamaggañāṇassa catunnaṃ saccānaṃ pākaṭabhāvo. Ñāṇassa pākaṭāni pana puggalassa pākaṭāneva honti. Peḷāsu kiccaṃ katvā gatakālo viya arahattamaggassa sabbakilesakhepanaṃ. Sūriyuggamanato paṭṭhāya ālokasseva pavattikālo viya arahattamaggassa uppannakālato paṭṭhāya puna saccapaṭicchādakatamābhāvo[Pg.286]. Idaṃ tāva saccadassanassa apubbābhāve opammaṃ.

Ở lần thứ tư, thời điểm hướng đến tuệ quán của Thánh đạo A-la-hán giống như thời điểm mở cửa. Sự sanh khởi của Thánh đạo A-la-hán giống như mặt trời mọc. Sự loại trừ bóng tối (vô minh) che lấp các chân lý của Thánh đạo A-la-hán giống như sự xua tan bóng tối. Khi bóng tối đã được xua tan, sự hiện rõ bốn chân lý đối với trí tuệ của Thánh đạo A-la-hán giống như sự hiện rõ các rương hòm đối với người ấy. Vả lại, những gì hiện rõ đối với trí tuệ thì cũng chính là hiện rõ đối với cá nhân. Sự tận diệt tất cả phiền não của Thánh đạo A-la-hán giống như thời điểm làm xong việc trong các rương hòm rồi đi ra. Kể từ thời điểm Thánh đạo A-la-hán sanh khởi, sự không còn bóng tối (vô minh) che lấp các chân lý nữa giống như thời điểm chỉ có ánh sáng diễn ra kể từ lúc mặt trời mọc. Trước hết, đây là ví dụ về việc thấy chân lý không phải là điều mới mẻ.

Diṭṭhakameva hi passati. ‘Kilese pana aññe añño pajahatī’ti ettha khāropamaṃ nāma gahitaṃ. Eko puriso kiliṭṭhaṃ vatthaṃ rajakassa adāsi. Rajako ūsakhāraṃ chārikakhāraṃ gomayakhāranti tayo khāre datvā khārehi khāditabhāvaṃ ñatvā udake vikkhāletvā oḷārikoḷārikaṃ malaṃ pavāhesi. Tato na tāva parisuddhanti dutiyampi tatheva khāre datvā, udake vikkhāletvā, tato nātisaṇhataraṃ malaṃ pavāhesi. Tato na tāva parisuddhanti tatiyampi te khāre datvā udake vikkhāletvā tato saṇhataraṃ malaṃ pavāhesi. Tato na tāva parisuddhanti catutthampi te khāre datvā, udake vikkhāletvā aṃsuabbhantaragatampi nissesaṃ malaṃ pavāhetvā sāmikassa adāsi. So gandhakaraṇḍake pakkhipitvā icchiticchitakāle paridahati.

Quả vậy, vị ấy thấy lại chính điều đã được thấy. Ở đây, trong câu ‘Vả lại, mỗi (đạo) từ bỏ các phiền não khác nhau’, ví dụ về xà phòng đã được nêu lên. Một người đàn ông đã đưa tấm vải dơ cho người thợ giặt. Người thợ giặt đã cho ba loại xà phòng là xà phòng đất mặn, xà phòng tro, và xà phòng phân bò, và sau khi biết rằng chúng đã được xà phòng tẩy, ông giặt trong nước và loại bỏ các vết bẩn thô thiển. Sau đó, (biết rằng) nó vẫn chưa sạch, lần thứ hai ông cũng cho xà phòng như vậy, giặt trong nước, rồi loại bỏ các vết bẩn không quá vi tế. Sau đó, (biết rằng) nó vẫn chưa sạch, lần thứ ba ông cũng cho các loại xà phòng ấy, giặt trong nước, rồi loại bỏ các vết bẩn vi tế hơn. Sau đó, (biết rằng) nó vẫn chưa sạch, lần thứ tư ông cũng cho các loại xà phòng ấy, giặt trong nước, loại bỏ không còn sót lại cả vết bẩn đã thấm vào bên trong các sợi vải, rồi đưa cho người chủ. Vị ấy bỏ vào trong hộp đựng hương liệu và mặc vào những lúc mong muốn.

Tattha kiliṭṭhavatthaṃ viya kilesānugataṃ cittaṃ. Tividhakhāradānakālo viya tīsu anupassanāsu kammassa pavattanakālo. Udake vikkhāletvā oḷārikoḷārikamalappavāhanaṃ viya sotāpattimaggena pañcakilesakhepanaṃ. Dutiyampi tesaṃ khārānaṃ anuppadānaṃ viya ‘na tāva parisuddhaṃ idaṃ citta’nti tāsuyeva tīsu anupassanāsu kammappavattanaṃ. Tato nātisaṇhataramalappavāhanaṃ viya sakadāgāmimaggena oḷārikasaṃyojanadvayakhepanaṃ. Tato ‘na tāva parisuddhaṃ vattha’nti puna khārattayadānaṃ viya ‘na tāva parisuddhaṃ idaṃ citta’nti tāsuyeva tīsu anupassanāsu kammappavattanaṃ. Tato saṇhataramalappavāhanaṃ viya anāgāmimaggena aṇusahagatasaṃyojanadvayakhepanaṃ. ‘Na tāva parisuddhaṃ vattha’nti puna khārattayadānaṃ viya ‘na tāva parisuddhaṃ idaṃ citta’nti tāsuyeva tīsu anupassanāsu kammappavattanaṃ. Tato vikkhālanena aṃsuabbhantaragate male pavāhetvā parisuddhassa rajatapaṭṭasadisassa gandhakaraṇḍake nikkhittassa vatthassa icchiticchitakkhaṇe paridahanaṃ viya arahattamaggena aṭṭhannaṃ kilesānaṃ khepitattā parisuddhassa khīṇāsavacittassa icchiticchitakkhaṇe phalasamāpattivihārena vītināmanaṃ. Idaṃ ‘aññe añño kilese pajahatī’ti ettha opammaṃ. Vuttampi cetaṃ –

Ở đây, tâm bị phiền não theo sau giống như tấm vải dơ. Thời điểm thực hành nghiệp xứ trong ba pháp tuệ quán giống như thời điểm cho ba loại xà phòng. Việc tận diệt năm phiền não bằng Thánh đạo Dự lưu giống như việc loại bỏ các vết bẩn thô thiển sau khi giặt trong nước. Việc thực hành nghiệp xứ trong chính ba pháp tuệ quán ấy (với ý nghĩ) ‘tâm này vẫn chưa thanh tịnh’ giống như việc cho thêm các loại xà phòng ấy lần thứ hai. Sau đó, việc tận diệt hai kiết sử thô thiển bằng Thánh đạo Nhất lai giống như việc loại bỏ các vết bẩn không quá vi tế. Sau đó, việc thực hành nghiệp xứ trong chính ba pháp tuệ quán ấy (với ý nghĩ) ‘tâm này vẫn chưa thanh tịnh’ giống như việc cho lại bộ ba xà phòng (với ý nghĩ) ‘tấm vải vẫn chưa thanh tịnh’. Sau đó, việc tận diệt hai kiết sử đi kèm với vi tế bằng Thánh đạo Bất lai giống như việc loại bỏ các vết bẩn vi tế hơn. Việc thực hành nghiệp xứ trong chính ba pháp tuệ quán ấy (với ý nghĩ) ‘tâm này vẫn chưa thanh tịnh’ giống như việc cho lại bộ ba xà phòng (với ý nghĩ) ‘tấm vải vẫn chưa thanh tịnh’. Sau đó, việc trải qua (thời gian) bằng cách trú trong thiền quả vào những lúc mong muốn của tâm đã thanh tịnh, đã đoạn tận các lậu hoặc, do đã tận diệt tám phiền não bằng Thánh đạo A-la-hán, giống như việc mặc vào những lúc mong muốn tấm vải đã được đặt trong hộp hương liệu, đã thanh tịnh, giống như tấm bạc, sau khi đã loại bỏ các vết bẩn thấm vào bên trong sợi vải bằng cách giặt. Đây là ví dụ cho câu ‘mỗi (đạo) từ bỏ các phiền não khác nhau’. Điều này cũng đã được nói rằng –

‘‘Seyyathāpi, āvuso, vatthaṃ saṃkiliṭṭhaṃ malaggahitaṃ, tamenaṃ sāmikā rajakassa anupadajjeyyuṃ. Tamenaṃ rajako ūse vā [Pg.287] khāre vā gomaye vā sammadditvā acche udake vikkhāleti. Kiñcāpi taṃ hoti vatthaṃ parisuddhaṃ pariyodātaṃ, atha khvassa hotiyeva ‘aṇusahagato ūsagandho vā khāragandho vā gomayagandho vā asamūhato’. Tamenaṃ rajako sāmikānaṃ deti. Tamenaṃ sāmikā gandhaparibhāvite karaṇḍake nikkhipanti. Yopissa hoti aṇusahagato ūsagandho vā khāragandho vā gomayagandho vā asamūhato, sopi samugghātaṃ gacchati. Evameva kho, āvuso, kiñcāpi ariyasāvakassa pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni bhavanti, atha khvassa hotiyeva pañcasu upādānakkhandhesu aṇusahagato ‘asmī’ti māno, ‘asmī’ti chando, ‘asmī’ti anusayo asamūhato, so aparena samayena pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassī viharati – ‘iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā iti saññā iti saṅkhārā iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti. Tassimesu pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassino viharato yopissa hoti pañcasu upādānakkhandhesu aṇusahagato ‘asmī’ti māno, ‘asmī’ti chando, ‘asmī’ti anusayo asamūhato, sopi samugghātaṃ gacchatī’’ti (saṃ. ni. 3.89).

“Này chư hiền, ví như một tấm vải bị dơ, bị bám bẩn, và các người chủ của nó sẽ giao nó cho người thợ giặt. Người thợ giặt ấy, sau khi chà xát nó với muối mặn, hoặc xà phòng, hoặc phân bò, sẽ giặt sạch nó trong nước trong. Mặc dù tấm vải ấy trở nên thanh tịnh, trong sạch, nhưng vẫn còn sót lại mùi muối mặn, hoặc mùi xà phòng, hoặc mùi phân bò vi tế đi kèm chưa được loại bỏ. Người thợ giặt ấy giao nó cho các người chủ. Các người chủ ấy đặt nó vào trong một chiếc hộp đã được ướp hương. Bất cứ mùi muối mặn, hoặc mùi xà phòng, hoặc mùi phân bò vi tế đi kèm nào còn sót lại, mùi ấy cũng được nhổ bật gốc. Tương tự như vậy, này chư hiền, mặc dù năm hạ phần kiết sử của vị Thánh đệ tử đã được đoạn trừ, nhưng đối với năm thủ uẩn, vẫn còn sót lại ngã mạn ‘tôi là’, dục tưởng ‘tôi là’, và tùy miên ‘tôi là’ vi tế đi kèm chưa được nhổ bật gốc. Vị ấy, vào một thời điểm sau đó, trú quán sự sanh diệt trong năm thủ uẩn: ‘Đây là sắc, đây là sự sanh khởi của sắc, đây là sự đoạn diệt của sắc; đây là thọ… đây là tưởng… đây là các hành… đây là thức, đây là sự sanh khởi của thức, đây là sự đoạn diệt của thức.’ Đối với vị ấy, trong khi trú quán sự sanh diệt trong năm thủ uẩn này, bất cứ ngã mạn ‘tôi là’, dục tưởng ‘tôi là’, và tùy miên ‘tôi là’ vi tế đi kèm nào còn sót lại trong năm thủ uẩn, chúng cũng được nhổ bật gốc.” (saṃ. ni. 3.89).

Tattha sotāpattimaggena pañca akusalacittāni pahīyanti saddhiṃ cittaṅgavasena uppajjanakapāpadhammehi. Sakadāgāmimaggena dve domanassasahagatacittāni tanukāni bhavanti saddhiṃ cittaṅgavasena uppajjanakapāpadhammehi. Anāgāmimaggena tāniyeva pahīyanti saddhiṃ sampayuttadhammehi. Arahattamaggena pañca akusalacittāni pahīyanti saddhiṃ cittaṅgavasena uppajjanakapāpadhammehi. Imesaṃ dvādasannaṃ akusalacittānaṃ pahīnakālato paṭṭhāya khīṇāsavassa cittaṅgavasena puna pacchatopavattanakakileso nāma na hoti.

Trong đó, do Tu-đà-hoàn đạo, năm tâm bất thiện bị đoạn trừ cùng với các pháp ác sanh khởi như là thành phần của tâm. Do Tư-đà-hàm đạo, hai tâm câu hành với ưu trở nên mỏng manh cùng với các pháp ác sanh khởi như là thành phần của tâm. Do A-na-hàm đạo, chính những tâm ấy bị đoạn trừ cùng với các pháp tương ưng. Do A-la-hán đạo, năm tâm bất thiện bị đoạn trừ cùng với các pháp ác sanh khởi như là thành phần của tâm. Kể từ thời điểm mười hai tâm bất thiện này đã được đoạn trừ, đối với vị Lậu Tận, không còn có cái gọi là phiền não sanh khởi trở lại về sau như là thành phần của tâm.

Tatridaṃ opammaṃ – eko kira mahārājā paccante ārakkhaṃ datvā mahānagare issariyaṃ anubhavanto vasati. Athassa paccanto kuppi. Tasmiṃ samaye dvādasa corajeṭṭhakā anekehi purisasahassehi saddhiṃ [Pg.288] raṭṭhaṃ vilumpanti. Paccantavāsino mahāmattā ‘paccanto kupito’ti rañño pahiṇiṃsu. Rājā ‘vissaṭṭhā gaṇhatha, ahaṃ tumhākaṃ kattabbaṃ karissāmī’ti sāsanaṃ pahiṇi. Te paṭhamasampahāreneva anekehi purisasahassehi saddhiṃ pañca corajeṭṭhake ghātayiṃsu. Sesā satta janā attano attano parivāre gahetvā pabbataṃ pavisiṃsu. Amaccā taṃ pavattiṃ rañño pesayiṃsu.

Về vấn đề này, có ví dụ như sau: Nghe nói, có một vị đại vương, sau khi cho canh gác ở vùng biên địa, sống hưởng thụ sự vương giả trong đại thành. Khi ấy, vùng biên địa của vị ấy nổi loạn. Vào lúc đó, mười hai tên tướng cướp cùng với nhiều ngàn người cướp phá xứ sở. Các vị đại thần ở vùng biên địa đã gửi tin đến vua rằng: "Vùng biên địa đã nổi loạn". Vua đã gửi thông điệp rằng: "Các khanh hãy can đảm bắt lấy chúng, ta sẽ làm điều cần làm cho các khanh". Họ, ngay trong trận tấn công đầu tiên, đã giết được năm tên tướng cướp cùng với nhiều ngàn người. Bảy người còn lại dẫn theo tùy tùng của mình đã đi vào trong núi. Các vị quan đã gửi tin tức ấy đến vua.

Rājā ‘tumhākaṃ kattabbayuttaṃ ahaṃ jānissāmi, tepi gaṇhathā’ti dhanaṃ pahiṇi. Te dutiyasampahārena dve corajeṭṭhake pahariṃsu, parivārepi tesaṃ dubbale akaṃsu. Te sabbepi palāyitvā pabbataṃ pavisiṃsu. Tampi pavattiṃ amaccā rañño pesayiṃsu.

Vua phán rằng: "Ta sẽ biết việc thích đáng cần làm cho các khanh, hãy bắt cả những tên còn lại", rồi gửi tiền bạc đến. Họ, trong trận tấn công thứ hai, đã đánh bại hai tên tướng cướp, cũng đã làm cho tùy tùng của chúng trở nên yếu thế. Tất cả chúng đều bỏ chạy và đi vào trong núi. Các vị quan cũng đã gửi tin tức ấy đến vua.

Puna rājā ‘vissaṭṭhā gaṇhantū’ti dhanaṃ pahiṇi. Te tatiyasampahārena saddhiṃ sahāyapurisehi dve corajeṭṭhake ghātayitvā taṃ pavattiṃ rañño pesayiṃsu.

Lại nữa, vua phán rằng: "Hãy can đảm bắt lấy chúng", rồi gửi tiền bạc đến. Họ, trong trận tấn công thứ ba, sau khi giết được hai tên tướng cướp cùng với đồng bọn, đã gửi tin tức ấy đến vua.

Puna rājā ‘avasese vissaṭṭhā gaṇhantū’ti dhanaṃ pahiṇi. Te catutthasampahārena saparivāre pañca corajeṭṭhake ghātayiṃsu. Dvādasannaṃ corajeṭṭhakānaṃ ghātitakālato paṭṭhāya koci coro nāma natthi. Khemā janapadā ure putte naccentā maññe viharanti. Rājā vijitasaṅgāmehi yodhehi parivuto varapāsādagato mahāsampattiṃ anubhavi.

Lại nữa, vua phán rằng: "Hãy can đảm bắt lấy những tên còn lại", rồi gửi tiền bạc đến. Họ, trong trận tấn công thứ tư, đã giết được năm tên tướng cướp cùng với tùy tùng. Kể từ thời điểm mười hai tên tướng cướp bị giết, không còn có ai gọi là kẻ cướp. Các xứ sở được an ổn, dân chúng sống, tôi nghĩ, như thể đang cho con nhảy múa trên ngực. Vua, được vây quanh bởi các dũng sĩ đã chiến thắng trận mạc, lên trên lầu đài cao quý, hưởng thụ tài sản lớn lao.

Tattha mahanto rājā viya dhammarājā. Paccantavāsino amaccā viya yogāvacarā kulaputtā. Dvādasa corajeṭṭhakā viya dvādasa akusalacittāni. Tesaṃ sahāyā anekasahassapurisā viya cittaṅgavasena uppajjanakapāpadhammā. Rañño paccanto kupitoti pahitakālo viya ārammaṇe kilesesu uppannesu ‘bhante, kileso me uppanno’ti satthu ārocanakālo. ‘Vissaṭṭhā gaṇhantū’ti dhanadānaṃ viya ‘kilese niggaṇha bhikkhū’ti dhammarañño kammaṭṭhānācikkhanaṃ. Saparivārānaṃ pañcannaṃ corajeṭṭhakānaṃ ghātitakālo viya sotāpattimaggena sampayuttānaṃ pañcannaṃ akusalacittānaṃ pahānaṃ.

Trong ví dụ ấy, vị Pháp Vương giống như vị đại vương. Các thiện nam tử hành giả giống như các vị quan ở vùng biên địa. Mười hai tâm bất thiện giống như mười hai tên tướng cướp. Các pháp ác sanh khởi như là thành phần của tâm giống như đồng bọn của chúng là nhiều ngàn người. Thời điểm gửi tin "Vùng biên địa của vua đã nổi loạn" giống như thời điểm trình báo lên Bậc Đạo Sư rằng "Bạch Thế Tôn, phiền não đã sanh khởi nơi con" khi các phiền não sanh khởi trong đối tượng. Việc ban tiền bạc với lời phán "Hãy can đảm bắt lấy chúng" giống như việc thuyết giảng đề mục thiền của vị Pháp Vương với lời dạy "Này Tỳ khưu, hãy nhiếp phục các phiền não". Thời điểm năm tên tướng cướp cùng với tùy tùng bị giết giống như việc đoạn trừ năm tâm bất thiện cùng với các pháp tương ưng của chúng bằng Tu-đà-hoàn đạo.

Puna [Pg.289] rañño pavattipesanaṃ viya sammāsambuddhassa paṭiladdhaguṇārocanaṃ. ‘Sesake ca gaṇhantū’ti puna dhanadānaṃ viya bhagavato sakadāgāmimaggassa vipassanācikkhanaṃ. Dutiyasampahārena saparivārānaṃ dvinnaṃ corajeṭṭhakānaṃ dubbalīkaraṇaṃ viya sakadāgāmimaggena sasampayuttānaṃ dvinnaṃ domanassacittānaṃ tanubhāvakaraṇaṃ.

Lại nữa, việc gửi tin tức đến vua giống như việc trình báo đức tính đã chứng đắc lên bậc Chánh Đẳng Giác. Việc lại ban tiền bạc với lời phán "Hãy bắt cả những tên còn lại" giống như việc Đức Thế Tôn thuyết giảng về thiền minh sát cho Tư-đà-hàm đạo. Việc làm cho hai tên tướng cướp cùng với tùy tùng của chúng trở nên yếu thế trong trận tấn công thứ hai giống như việc làm cho hai tâm câu hành với ưu cùng với các pháp tương ưng của chúng trở nên mỏng manh bằng Tư-đà-hàm đạo.

Puna rañño pavattipesanaṃ viya satthu paṭiladdhaguṇārocanaṃ. ‘Vissaṭṭhā gaṇhantū’ti puna dhanadānaṃ viya bhagavato anāgāmimaggassa vipassanācikkhanaṃ. Tatiyasampahārena saparivārānaṃ dvinnaṃ corajeṭṭhakānaṃ ghātanaṃ viya anāgāmimaggena sasampayuttānaṃ dvinnaṃ domanassacittānaṃ pahānaṃ.

Lại nữa, việc gửi tin tức đến vua giống như việc trình báo đức tính đã chứng đắc lên Bậc Đạo Sư. Việc lại ban tiền bạc với lời phán "Hãy can đảm bắt lấy chúng" giống như việc Đức Thế Tôn thuyết giảng về thiền minh sát cho A-na-hàm đạo. Việc giết hai tên tướng cướp cùng với tùy tùng của chúng trong trận tấn công thứ ba giống như việc đoạn trừ hai tâm câu hành với ưu cùng với các pháp tương ưng của chúng bằng A-na-hàm đạo.

Puna rañño pavattipesanaṃ viya tathāgatassa paṭiladdhaguṇārocanaṃ. ‘Vissaṭṭhā gaṇhantū’ti puna dhanadānaṃ viya bhagavato arahattamaggassa vipassanācikkhanaṃ. Catutthasampahārena saparivārānaṃ pañcannaṃ corajeṭṭhakānaṃ ghātitakālato paṭṭhāya janapadassa khemakālo viya arahattamaggena sasampayuttesu pañcasu akusalacittesu pahīnesu dvādasannaṃ akusalacittānaṃ pahīnakālato paṭṭhāya puna cittaṅgavasena uppajjanakassa akusaladhammassa abhāvo. Rañño vijitasaṅgāmassa amaccagaṇaparivutassa varapāsāde mahāsampattianubhavanaṃ viya khīṇāsavaparivutassa dhammarañño suññataanimittaappaṇihitabhedesu samāpattisukhesu icchiticchitaphalasamāpattisukhānubhavanaṃ veditabbanti.

Lại nữa, việc gửi tin tức đến vua giống như việc trình báo đức tính đã chứng đắc lên Đức Như Lai. Việc lại ban tiền bạc với lời phán "Hãy can đảm bắt lấy chúng" giống như việc Đức Thế Tôn thuyết giảng về thiền minh sát cho A-la-hán đạo. Thời điểm an ổn của xứ sở kể từ lúc năm tên tướng cướp cùng với tùy tùng bị giết trong trận tấn công thứ tư giống như sự không còn của pháp bất thiện sanh khởi trở lại như là thành phần của tâm, kể từ thời điểm mười hai tâm bất thiện đã được đoạn trừ, khi năm tâm bất thiện cùng với các pháp tương ưng của chúng đã được đoạn trừ bằng A-la-hán đạo. Việc vị vua đã chiến thắng trận mạc, được đoàn quan vây quanh, hưởng thụ tài sản lớn lao trên lầu đài cao quý giống như nên được hiểu là sự hưởng thụ niềm vui quả định như ý muốn của vị Pháp Vương được các vị Lậu Tận vây quanh trong các niềm vui nhập định có sự phân biệt là Không, Vô Tướng, Vô Nguyện.

Kusalā dhammātipadassa vaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về câu "Kusalā dhammā" đã kết thúc.

Akusalapadaṃ

Tiết Bất Thiện

Dhammuddesavārakathā

Luận về Thiên Trình Bày Pháp

Paṭhamacittaṃ

Tâm Thứ Nhất

365. Idāni akusaladhammapadaṃ bhājetvā dassetuṃ katame dhammā akusalātiādi āraddhaṃ. Tattha dhammavavatthānādivārappabhedo ca heṭṭhā āgatānaṃ padānaṃ atthavinicchayo ca heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo. Tattha tattha pana visesamattameva vaṇṇayissāma. Tattha samayavavatthāne tāva yasmā, kusalassa viya, akusalassa bhūmibhedo natthi, tasmā ekantaṃ kāmāvacarampi samānaṃ etaṃ ‘kāmāvacara’nti na vuttaṃ. Diṭṭhigatasampayuttanti ettha diṭṭhi [Pg.290] eva diṭṭhigataṃ ‘gūthagataṃ muttagata’ntiādīni (a. ni. 9.11) viya. Gantabbābhāvato vā diṭṭhiyā gatamattamevetantipi diṭṭhigataṃ. Tena sampayuttaṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ.

365. Bây giờ, để phân tích và trình bày về đề mục các pháp bất thiện, (Đức Thế Tôn) đã bắt đầu bằng câu: “Thế nào là các pháp bất thiện?” v.v… Ở đây, sự phân chia các chương như chương phân định các pháp v.v… và sự xác định ý nghĩa của các từ đã được đề cập ở phần trước nên được hiểu theo phương pháp đã trình bày ở phần trước. Tuy nhiên, ở đây và ở đó, chúng tôi sẽ chỉ giải thích những điểm đặc biệt. Trong đó, trước hết, trong chương phân định thời điểm, vì pháp bất thiện không có sự phân chia theo cõi như pháp thiện, do đó, mặc dù hoàn toàn thuộc Dục giới, nó không được gọi là “thuộc Dục giới”. Trong từ “tương ưng tà kiến” (diṭṭhigatasampayuttaṃ), chính tà kiến (diṭṭhi) là tà kiến (diṭṭhigataṃ), giống như các từ “trở thành phân” (gūthagataṃ), “trở thành nước tiểu” (muttagataṃ) v.v… Hoặc, vì không có đối tượng để đi đến (để hiểu), nó chỉ đơn thuần là sự vận hành của tà kiến, nên cũng gọi là tà kiến (diṭṭhigataṃ). Tương ưng với điều đó gọi là “tương ưng tà kiến”.

Tattha asaddhammasavanaṃ, akalyāṇamittatā, ariyānaṃ adassanakāmatādīni ayoniso manasikāroti evamādīhi kāraṇehi imassa diṭṭhigatasaṅkhātassa micchādassanassa uppatti veditabbā. Ye hi ete diṭṭhivādapaṭisaṃyuttā asaddhammā tesaṃ bahumānapubbaṅgamena atikkantamajjhattena upaparikkhārahitena savanena, ye ca diṭṭhivipannā akalyāṇamittā taṃsampavaṅkatāsaṅkhātāya akalyāṇamittatāya, buddhādīnaṃ ariyānañceva sappurisānañca adassanakāmatāya catusatipaṭṭhānādibhede ariyadhamme akovidattena pātimokkhasaṃvaraindriyasaṃvarasatisaṃvarañāṇasaṃvarapahānasaṃvarappabhede ariyadhamme ceva sappurisadhamme ca saṃvarabhedasaṅkhātena avinayena teheva kāraṇehi paribhāvitena ayoniso manasikārena kotūhalamaṅgalādipasutatāya ca etaṃ uppajjatīti veditabbaṃ. Asaṅkhārabhāvo panassa cittassa heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo.

Ở đây, sự sanh khởi của tà kiến này, được gọi là tà kiến (diṭṭhigata), cần được hiểu là do các nguyên nhân như: nghe phi diệu pháp, thân cận bạn ác, không muốn thấy các bậc Thánh v.v…, và tác ý không như lý. Thật vậy, cần phải hiểu rằng tà kiến này sanh khởi do: nghe các phi diệu pháp liên quan đến các luận thuyết về tà kiến với sự tôn trọng hàng đầu, với sự vượt qua thái độ trung lập, không có sự thẩm sát; do thân cận bạn ác, được gọi là sự thiên vị đối với những người bạn ác có tà kiến đã bị hư hoại; do không muốn thấy các bậc Thánh như Đức Phật v.v… và các bậc chân nhân; do không thông thạo Thánh pháp được phân loại thành bốn niệm xứ v.v…; do sự vô kỷ luật, được gọi là sự phá vỡ các sự thu thúc trong Thánh pháp và Chân nhân pháp được phân loại thành sự thu thúc trong giới bổn Pātimokkha, sự thu thúc các căn, sự thu thúc bằng niệm, sự thu thúc bằng trí tuệ, sự thu thúc bằng sự đoạn trừ; do tác ý không như lý đã được huân tập bởi chính những nguyên nhân đó; và do sự ham thích các lễ hội, điềm lành v.v… Còn về trạng thái không cần sự xúi giục của tâm này, cần được hiểu theo phương pháp đã trình bày ở phần trước.

Dhammuddesavāre phassoti akusalacittasahajāto phasso. Vedanādīsupi eseva nayo. Iti akusalamattameva etesaṃ purimehi viseso.

Trong chương liệt kê các pháp, xúc là xúc đồng sanh với tâm bất thiện. Đối với thọ v.v… cũng theo phương pháp này. Như vậy, sự khác biệt của chúng so với các pháp trước đây chỉ là tính chất bất thiện.

Cittassekaggatā hotīti pāṇātipātādīsupi avikkhittabhāvena cittassa ekaggatā hoti. Manussā hi cittaṃ samādahitvā avikkhittā hutvā avirajjhamānāni satthāni pāṇasarīresu nipātenti, susamāhitā paresaṃ santakaṃ haranti, ekarasena cittena micchācāraṃ āpajjanti. Evaṃ akusalappavattiyampi cittassa ekaggatā hoti.

“Tâm có sự nhất tâm” có nghĩa là: ngay cả trong việc sát sanh v.v…, tâm cũng có sự nhất tâm do trạng thái không bị phân tán. Thật vậy, con người sau khi định tâm, không bị phân tán, đã đâm vũ khí vào thân thể chúng sanh mà không trượt; sau khi định tâm vững chắc, họ lấy của cải của người khác; với tâm có cùng một vị (hưởng thụ dục lạc), họ phạm tà hạnh. Như vậy, ngay cả trong sự diễn tiến của pháp bất thiện, tâm vẫn có sự nhất tâm.

Micchādiṭṭhīti ayāthāvadiṭṭhi, virajjhitvā gahaṇato vā vitathā diṭṭhi micchādiṭṭhi. Anatthāvahattā paṇḍitehi jigucchitā diṭṭhītipi micchādiṭṭhi. Micchāsaṅkappādīsupi eseva nayo. Apica micchā passanti tāya, sayaṃ vā micchā passati, micchādassanamattameva vā esāti micchādiṭṭhi. Sā ayoniso abhinivesalakkhaṇā, parāmāsarasā, micchābhinivesapaccupaṭṭhānā, ariyānaṃ adassanakāmatādipadaṭṭhānā; paramaṃ vajjanti daṭṭhabbā. Micchāsaṅkappādīsu [Pg.291] ‘micchā’ti padamattameva viseso. Sesaṃ kusalādhikāre vuttanayeneva veditabbaṃ.

Tà kiến là thấy không như thật; hoặc là cái thấy sai lệch do chấp thủ sai lầm nên gọi là tà kiến. Hoặc là cái thấy bị các bậc hiền trí ghê tởm vì mang lại điều bất lợi, nên cũng gọi là tà kiến. Đối với tà tư duy v.v… cũng theo phương pháp này. Hơn nữa, (các pháp tương ưng) thấy sai lầm bởi nó, hoặc tự nó thấy sai lầm, hoặc nó chỉ là sự thấy sai lầm, nên gọi là tà kiến. Nó có đặc tính là sự cố chấp không như lý, có phận sự là sự nắm bắt sai lạc, có sự biểu hiện là sự cố chấp sai lầm, có nhân gần là không muốn thấy các bậc Thánh v.v…; cần được xem là lỗi lầm tột bậc. Trong các từ tà tư duy v.v…, chỉ có từ “tà” là khác biệt. Phần còn lại cần được hiểu theo phương pháp đã trình bày trong phần về pháp thiện.

Ahirikabalaṃ anottappabalanti ettha balattho niddesavāre āvi bhavissati. Itaresu pana – na hiriyatīti ahiriko. Ahirikassa bhāvo ahirikaṃ. Na ottappaṃ anottappaṃ. Tesu ahirikaṃ kāyaduccaritādīhi ajigucchanalakkhaṇaṃ, alajjālakkhaṇaṃ vā. Anottappaṃ teheva asārajjanalakkhaṇaṃ anuttāsanalakkhaṇaṃ vā. Ahirikameva balaṃ ahirikabalaṃ. Anottappameva balaṃ anottappabalaṃ. Ayamettha saṅkhepattho. Vitthāro pana heṭṭhā vuttapaṭipakkhavasena veditabbo.

Trong các từ “vô tàm lực” và “vô úy lực”, ý nghĩa của từ “lực” sẽ được làm rõ trong chương giải thích. Còn đối với các từ khác: người không biết hổ thẹn gọi là vô tàm. Trạng thái của người vô tàm là vô tàm. Không phải quý úy là vô úy. Trong đó, vô tàm có đặc tính là không ghê tởm các thân ác hạnh v.v…, hoặc có đặc tính là không xấu hổ. Vô úy có đặc tính là không e ngại chính những điều đó, hoặc có đặc tính là không sợ hãi. Chính vô tàm là lực, nên gọi là vô tàm lực. Chính vô úy là lực, nên gọi là vô úy lực. Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây. Còn phần chi tiết, cần được hiểu theo nghĩa đối lập với những gì đã được trình bày ở phần trước.

Lubbhanti tena, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. Muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, muyhanamattameva vā tanti moho. Tesu lobho ārammaṇaggahaṇalakkhaṇo makkaṭālepo viya, abhisaṅgaraso tattakapāle khittamaṃsapesi viya, apariccāgapaccupaṭṭhāno telañjanarāgo viya, saṃyojaniyadhammesu assādadassanapadaṭṭhāno. So taṇhānadībhāvena vaḍḍhamāno, sīghasotā nadī viya mahāsamuddaṃ, apāyameva gahetvā gacchatīti daṭṭhabbo.

(Các pháp tương ưng) tham ái bởi nó, hoặc tự nó tham ái, hoặc nó chỉ là sự tham ái, nên gọi là tham. (Các pháp tương ưng) si mê bởi nó, hoặc tự nó si mê, hoặc nó chỉ là sự si mê, nên gọi là si. Trong đó, tham có đặc tính là nắm giữ đối tượng như nhựa bẫy khỉ, có phận sự là dính mắc như miếng thịt ném vào chảo nóng, có sự biểu hiện là không từ bỏ như vết dầu loang, có nhân gần là thấy vị ngọt trong các pháp trói buộc. Cần phải hiểu rằng, nó khi tăng trưởng dưới dạng dòng sông ái, sẽ cuốn đi và đưa đến chỉ cõi khổ, giống như dòng sông chảy xiết đổ ra biển lớn.

Moho cittassa andhabhāvalakkhaṇo aññāṇalakkhaṇo vā, asampaṭivedharaso ārammaṇasabhāvacchādanaraso vā, asammāpaṭipattipaccupaṭṭhāno andhakārapaccupaṭṭhāno vā, ayonisomanasikārapadaṭṭhāno. Sabbākusalānaṃ mūlanti daṭṭhabbo.

Si có đặc tính là trạng thái mù quáng của tâm, hoặc có đặc tính là sự vô trí; có phận sự là không thâm nhập, hoặc có phận sự là che lấp bản chất của đối tượng; có sự biểu hiện là sự thực hành sai lầm, hoặc có sự biểu hiện là bóng tối; có nhân gần là tác ý không như lý. Cần phải hiểu rằng nó là cội rễ của tất cả các pháp bất thiện.

Abhijjhāyanti tāya, sayaṃ vā abhijjhāyati, abhijjhāyanamattameva vā esāti abhijjhā. Sā parasampattīnaṃ sakakaraṇaicchālakkhaṇā, tenākārena esanabhāvarasā, parasampatti-abhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā, parasampattīsu abhiratipadaṭṭhānā. Parasampattiabhimukhā eva hi sā upaṭṭhahati. Tāsu ca abhiratiyā sati pavattati, parasampattīsu cetaso hatthappasāroviyāti daṭṭhabbā.

(Các pháp tương ưng) thèm muốn bởi nó, hoặc tự nó thèm muốn, hoặc nó chỉ là sự thèm muốn, nên gọi là tham lam. Nó có đặc tính là mong muốn làm cho tài sản của người khác thành của mình, có phận sự là tìm kiếm theo cách đó, có sự biểu hiện là hướng đến tài sản của người khác, có nhân gần là sự ưa thích tài sản của người khác. Thật vậy, nó khởi lên khi hướng đến tài sản của người khác. Và khi có sự ưa thích đối với những tài sản đó, nó mới diễn tiến. Cần phải hiểu rằng nó giống như sự vươn tay của tâm đối với tài sản của người khác.

Samatho hotītiādīsu aññesu kiccesu vikkhepasamanato samatho. Akusalappavattiyaṃ cittaṃ paggaṇhātīti paggāho. Na vikkhipatīti avikkhepo.

Trong các câu “có sự tĩnh lặng” v.v…, sự tĩnh lặng (samatho) là do làm lắng dịu sự phân tán đối với các công việc khác. Sự nỗ lực (paggāho) là do nó sách tấn tâm trong sự diễn tiến của pháp bất thiện. Sự không phân tán (avikkhepo) là do nó không phân tán.

Imasmiṃ [Pg.292] citte saddhā, sati, paññā, cha yugaḷakānīti ime dhammā na gahitā. Kasmā? Assaddhiyacitte pasādo nāma natthi. Tasmā tāva saddhā na gahitā. Kiṃ pana diṭṭhigatikā attano attano satthārānaṃ na saddahantīti? Saddahanti. Sā pana saddhā nāma na hoti, vacanasampaṭicchanamattamevetaṃ. Atthato anupaparikkhā vā hoti, diṭṭhi vā. Asatiyacitte pana sati natthīti na gahitā. Kiṃ diṭṭhigatikā attanā katakammaṃ na sarantīti? Saranti. Sā pana sati nāma na hoti. Kevalaṃ tenākārena akusalacittappavatti. Tasmā sati na gahitā. Atha kasmā ‘‘micchāsatī’’ti (dī. ni. 3.333; saṃ. ni. 5.1) suttante vuttā? Sā pana akusalakkhandhānaṃ sativirahitattā satipaṭipakkhattā ca micchāmaggamicchattānaṃ pūraṇatthaṃ tattha pariyāyena desanā katā. Nippariyāyena panesā natthi. Tasmā na gahitā. Andhabālacitte pana paññā natthīti na gahitā. Kiṃ diṭṭhigatikānaṃ vañcanāpaññā natthīti? Atthi. Na panesā paññā, māyā nāmesā hoti. Sā atthato taṇhāva. Idaṃ pana cittaṃ sadarathaṃ garukaṃ bhāriyaṃ kakkhaḷaṃ thaddhaṃ akammaññaṃ gilānaṃ vaṅkaṃ kuṭilaṃ. Tasmā passaddhādīni cha yugaḷakāni na gahitāni.

Trong tâm này, tín, niệm, tuệ, và sáu cặp đôi pháp không được đề cập đến. Tại sao? Trong tâm của người không có đức tin, không có cái gọi là sự trong sạch. Do đó, trước hết tín không được đề cập. Nhưng phải chăng những người có tà kiến không tin tưởng vào các vị thầy của mình? Họ có tin tưởng. Nhưng sự tin tưởng ấy không được gọi là tín, nó chỉ đơn thuần là sự chấp nhận lời nói. Về mặt ý nghĩa, nó là sự không thẩm sát hoặc là tà kiến. Lại nữa, trong tâm của người thất niệm, không có niệm, vì vậy niệm không được đề cập. Phải chăng những người có tà kiến không nhớ lại việc mình đã làm? Họ có nhớ. Nhưng sự nhớ lại ấy không được gọi là niệm. Đó chỉ là sự diễn tiến của tâm bất thiện theo cách thức ấy. Do đó, niệm không được đề cập. Vậy tại sao trong Kinh lại nói đến ‘tà niệm’? Nhưng (tà niệm) ấy, do các uẩn bất thiện không có niệm và là đối nghịch với niệm, đã được thuyết giảng một cách ẩn dụ ở đó để hoàn thiện tà đạo và tà tánh. Nhưng theo nghĩa đen, nó không tồn tại. Do đó, nó không được đề cập. Lại nữa, trong tâm của người ngu si mù quáng, không có tuệ, vì vậy tuệ không được đề cập. Phải chăng những người có tà kiến không có trí xảo trá? Có. Nhưng đó không phải là tuệ, nó được gọi là xảo trá. Về mặt ý nghĩa, nó chính là ái. Lại nữa, tâm này có phiền não, nặng nề, trì trệ, thô cứng, cứng nhắc, không thích ứng, cong vẹo, quanh co. Do đó, sáu cặp đôi bắt đầu bằng tịnh không được đề cập đến.

Ettāvatā padapaṭipāṭiyā cittaṅgavasena pāḷiāruḷhāni dvattiṃsa padāni dassetvā idāni yevāpanakadhamme dassetuṃ ye vā pana tasmiṃ samayetiādimāha. Tattha sabbesupi akusalacittesu chando adhimokkho manasikāro māno issā macchariyaṃ thinaṃ middhaṃ uddhaccaṃ kukkuccanti ime daseva yevāpanakā honti dhammā, suttāgatā, suttapadesu dissareti vuttā. Imasmiṃ pana citte chando adhimokkho manasikāro uddhaccanti ime apaṇṇakaṅgasaṅkhātā cattārova yevāpanakā honti.

Với chừng ấy, sau khi đã trình bày ba mươi hai pháp cú xuất hiện trong Pāli theo thứ tự các từ và theo phương diện các thành phần của tâm, bây giờ để trình bày các pháp yevāpanaka, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘ye vā pana tasmiṃ samaye’. Trong đó, đã được nói rằng trong tất cả các tâm bất thiện, có đúng mười pháp yevāpanaka này, vốn xuất hiện trong Kinh và được thấy trong các đoạn Kinh: dục, thắng giải, tác ý, mạn, tật, lận, hôn trầm, thụy miên, trạo cử, và hối quá. Nhưng trong tâm này, chỉ có bốn pháp yevāpanaka này, được gọi là các thành phần chắc chắn: dục, thắng giải, tác ý, và trạo cử.

Tattha chandādayo heṭṭhā vuttanayeneva veditabbā. Kevalañhi te kusalā, ime akusalā. Itaraṃ pana uddhatassa bhāvo ‘uddhaccaṃ’. Taṃ cetaso avūpasamalakkhaṇaṃ vātābhighātacalajalaṃ viya, anavaṭṭhānarasaṃ vātābhighātacaladhajapaṭākā viya, bhantattapaccupaṭṭhānaṃ pāsāṇābhighātasamuddhatabhasmā viya, cetaso avūpasame ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ. Cittavikkhepoti daṭṭhabbaṃ.

Trong số đó, dục và các pháp khác nên được hiểu theo cách đã được nói ở phần trước. Chỉ có điều, những pháp kia là thiện, còn những pháp này là bất thiện. Lại nữa, pháp còn lại, trạng thái của sự phóng dật được gọi là ‘trạo cử’. Nó có trạng thái không lắng dịu của tâm làm tướng, giống như nước dao động do gió thổi; có sự không đứng yên làm phận sự, giống như cờ phướn bay phần phật do gió thổi; có sự quay cuồng làm tướng hiện khởi, giống như tro bay lên do bị ném đá; có sự tác ý không như lý làm nhân cần thiết. Nên được biết là sự tán loạn của tâm.

Iti phassādīni dvattiṃsa, yevāpanakavasena vuttāni cattārīti sabbānipi imasmiṃ dhammuddesavāre chattiṃsa dhammapadāni bhavanti. Cattāri apaṇṇakaṅgāni hāpetvā [Pg.293] pāḷiyaṃ āgatāni dvattiṃsameva. Aggahitaggahaṇena panettha phassapañcakaṃ, vitakko vicāro pīti cittassekaggatā vīriyindriyaṃ jīvitindriyaṃ micchādiṭṭhi ahirikaṃ anottappaṃ lobho mohoti soḷasa dhammā honti.

Như vậy, ba mươi hai pháp bắt đầu bằng xúc, và bốn pháp được nói theo phương diện yevāpanaka, tất cả trong chương đề mục pháp này có ba mươi sáu pháp cú. Trừ đi bốn thành phần chắc chắn, chỉ có ba mươi hai pháp cú xuất hiện trong Pāli. Ở đây, bằng cách không tính trùng, có mười sáu pháp: ngũ uẩn xúc, tầm, tứ, hỷ, nhất tâm, cần quyền, mạng quyền, tà kiến, vô tàm, vô úy, tham, và si.

Tesu soḷasasu satta dhammā avibhattikā nava savibhattikā honti. Katame satta? Phasso saññā cetanā vicāro pīti jīvitindriyaṃ mohoti ime satta avibhattikā. Vedanā cittaṃ vitakko cittassekaggatā vīriyindriyaṃ micchādiṭṭhi ahirikaṃ anottappaṃ lobhoti ime nava savibhattikā.

Trong mười sáu pháp ấy, có bảy pháp không được phân loại và chín pháp được phân loại. Bảy pháp nào? Xúc, tưởng, tư, tứ, hỷ, mạng quyền, và si, bảy pháp này không được phân loại. Thọ, tâm, tầm, nhất tâm, cần quyền, tà kiến, vô tàm, vô úy, và tham, chín pháp này được phân loại.

Tesu cha dhammā dvīsu ṭhānesu vibhattā, eko tīsu, eko catūsu, eko chasu. Kathaṃ? Cittaṃ vitakko micchādiṭṭhi ahirikaṃ anottappaṃ lobhoti ime cha dvīsu ṭhānesu vibhattā. Tesu hi cittaṃ tāva phassapañcakaṃ patvā cittaṃ hotīti vuttaṃ, indriyāni patvā manindriyanti. Vitakko jhānaṅgāni patvā vitakko hotīti vutto, maggaṅgāni patvā micchāsaṅkappoti. Micchādiṭṭhi maggaṅgesupi kammapathesupi micchādiṭṭhiyeva. Ahirikaṃ balāni patvā ahirikabalaṃ hotīti vuttaṃ, lokanāsakadukaṃ patvā ahirikanti. Anottappepi eseva nayo. Lobho mūlaṃ patvā lobho hotīti vutto. Kammapathaṃ patvā abhijjhāti. Ime cha dvīsu ṭhānesu vibhattā.

Trong số đó, sáu pháp được phân loại ở hai nơi, một pháp ở ba nơi, một pháp ở bốn nơi, và một pháp ở sáu nơi. Như thế nào? Tâm, tầm, tà kiến, vô tàm, vô úy, và tham, sáu pháp này được phân loại ở hai nơi. Trong số đó, trước hết tâm, khi thuộc về ngũ uẩn xúc, được gọi là ‘tâm’; khi thuộc về các quyền, được gọi là ‘ý quyền’. Tầm, khi thuộc về các thiền chi, được gọi là ‘tầm’; khi thuộc về các đạo chi, được gọi là ‘tà tư duy’. Tà kiến, cả trong các đạo chi và trong các nghiệp đạo, đều là ‘tà kiến’. Vô tàm, khi thuộc về các lực, được gọi là ‘vô tàm lực’; khi thuộc về cặp pháp hủy hoại thế gian, được gọi là ‘vô tàm’. Đối với vô úy cũng theo cách tương tự. Tham, khi thuộc về các căn, được gọi là ‘tham’; khi thuộc về nghiệp đạo, được gọi là ‘tham dục’. Sáu pháp này được phân loại ở hai nơi.

Vedanā pana phassapañcakaṃ patvā vedanā hotīti vuttā, jhānaṅgāni patvā sukhanti, indriyāni patvā somanassindriyanti. Evaṃ ekova dhammo tīsu ṭhānesu vibhatto.

Lại nữa, thọ, khi thuộc về ngũ uẩn xúc, được gọi là ‘thọ’; khi thuộc về các thiền chi, được gọi là ‘lạc’; khi thuộc về các quyền, được gọi là ‘hỷ quyền’. Như vậy, một pháp duy nhất này được phân loại ở ba nơi.

Vīriyaṃ pana indriyāni patvā vīriyindriyaṃ hotīti vuttaṃ, maggaṅgāni patvā micchāvāyāmo hotīti, balāni patvā vīriyabalanti, piṭṭhidukaṃ patvā paggāho hotīti. Evaṃ ayaṃ eko dhammo catūsu ṭhānesu vibhatto.

Lại nữa, cần, khi thuộc về các quyền, được gọi là ‘cần quyền’; khi thuộc về các đạo chi, được gọi là ‘tà tinh tấn’; khi thuộc về các lực, được gọi là ‘cần lực’; khi thuộc về cặp pháp hỗ trợ, được gọi là ‘sự sách tấn’. Như vậy, một pháp này được phân loại ở bốn nơi.

Samādhi pana jhānaṅgāni patvā cittassekaggatā hotīti vutto, indriyāni patvā samādhindriyanti, maggaṅgāni patvā micchāsamādhīti, balāni patvā samādhibalanti, piṭṭhidukaṃ patvā dutiyaduke ekakavaseneva samathoti[Pg.294], tatiye avikkhepoti. Evamayaṃ eko dhammo chasu ṭhānesu vibhatto.

Lại nữa, định, khi thuộc về các thiền chi, được gọi là ‘nhất tâm’; khi thuộc về các quyền, được gọi là ‘định quyền’; khi thuộc về các đạo chi, được gọi là ‘tà định’; khi thuộc về các lực, được gọi là ‘định lực’; khi thuộc về cặp pháp hỗ trợ, trong cặp thứ hai chỉ theo phương diện đơn lẻ, được gọi là ‘chỉ’; trong cặp thứ ba, được gọi là ‘bất loạn’. Như vậy, một pháp này được phân loại ở sáu nơi.

Sabbepi panete dhammā phassapañcakavasena jhānaṅgavasena indriyavasena maggaṅgavasena balavasena mūlavasena kammapathavasena lokanāsakavasena piṭṭhidukavasenāti nava rāsayo honti. Tattha yaṃ vattabbaṃ taṃ paṭhamakusalacittaniddese vuttamevāti.

Lại nữa, tất cả các pháp này trở thành chín nhóm là: nhóm năm pháp lấy xúc làm thứ năm, nhóm chi thiền, nhóm quyền, nhóm chi đạo, nhóm lực, nhóm căn, nhóm nghiệp lộ, nhóm hủy diệt thế gian, và nhóm cặp đôi hỗ trợ. Trong đó, điều gì cần phải nói thì đã được nói đến trong phần giải về tâm thiện thứ nhất rồi.

Dhammuddesavārakathā niṭṭhitā.

Phần luận về chương đề mục các pháp đã kết thúc.

Niddesavārakathā

Luận về chương giải thích

375. Niddesavāre cittassekaggatāniddese tāva saṇṭhiti avaṭṭhitīti. Idaṃ dvayaṃ ṭhitivevacanameva. Yaṃ pana kusalaniddese ‘ārammaṇaṃ ogāhetvā anupavisitvā tiṭṭhatīti avaṭṭhitī’ti vuttaṃ, taṃ idha na labbhati. Akusalasmiñhi dubbalā cittassekaggatāti heṭṭhā dīpitameva.

375. Trước hết, trong chương giải thích, ở phần giải về nhất tâm, (hai từ) 'saṇṭhiti' và 'avaṭṭhiti' này chỉ là đồng nghĩa với 'ṭhiti' (sự an trú). Tuy nhiên, ý nghĩa đã được nói trong phần giải về tâm thiện là 'an trú (avaṭṭhiti) là đứng vững sau khi đã đi sâu và thâm nhập vào đối tượng' thì không thể áp dụng ở đây. Bởi vì, trong tâm bất thiện, nhất tâm thì yếu ớt, điều này đã được trình bày ở phần dưới rồi.

384. Uddhaccavicikicchāvasena pavattassa visāhārassa paṭipakkhato avisāhāroti evarūpopi attho idha na labbhati. Sahajātadhamme pana na visāharatīti avisāhāro. Na vikkhipatīti avikkhepo. Akusalacittekaggatāvasena avisāhaṭassa mānasassa bhāvo avisāhaṭamānasatā. Sahajātadhammesu na kampatīti samādhibalaṃ. Ayāthāvasamādhānato micchāsamādhīti evamidha attho daṭṭhabbo.

384. Ý nghĩa như là 'avisāhāra' (không phân tán) do đối nghịch với 'visāhāra' (sự phân tán) vốn khởi lên do trạo cử và hoài nghi, ý nghĩa như vậy cũng không thể áp dụng ở đây. Trái lại, 'avisāhāro' là vì không mang theo các pháp đồng sanh. 'Avikkhepo' (không tán loạn) là vì không phân tán. 'Avisāhaṭamānasatā' (trạng thái tâm không bị lôi cuốn) là trạng thái của tâm không bị lôi cuốn do năng lực của nhất tâm trong tâm bất thiện. 'Samādhibalaṃ' (định lực) là vì không dao động giữa các pháp đồng sanh. 'Micchāsamādhi' (tà định) là do sự định tĩnh không chân chánh. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy.

385. Vīriyindriyaniddese yo heṭṭhā ‘nikkamo ceso kāmānaṃ panudanāyā’tiādi nayo vutto, so idha na labbhati. Sahajātadhammesu akampanaṭṭheneva vīriyabalaṃ veditabbaṃ.

385. Trong phần giải về tấn quyền, phương pháp đã được nói ở phần dưới (trong tâm thiện) bắt đầu bằng câu 'đây là sự xuất ly để loại trừ các dục' v.v... thì không thể áp dụng ở đây. Tấn lực (vīriyabalaṃ) nên được hiểu chỉ với ý nghĩa là không dao động giữa các pháp đồng sanh.

386. Micchādiṭṭhiniddese ayāthāvadassanaṭṭhena micchādiṭṭhi. Diṭṭhīsu gataṃ idaṃ dassanaṃ, dvāsaṭṭhidiṭṭhiantogatattāti diṭṭhigataṃ. Heṭṭhāpissa attho vuttoyeva. Diṭṭhiyeva duratikkamanaṭṭhena diṭṭhigahanaṃ, tiṇagahanavanagahanapabbatagahanāni viya. Diṭṭhiyeva sāsaṅkasappaṭibhayaṭṭhena diṭṭhikantāro[Pg.295], corakantāravāḷakantāramarukantāranirudakakantāradubbhikkhakantārā viya. Sammādiṭṭhiyā vinivijjhanaṭṭhena vilomanaṭṭhena ca diṭṭhivisūkāyikaṃ. Micchādassanañhi uppajjamānaṃ sammādassanaṃ vinivijjhati ceva vilometi ca. Kadāci sassatassa kadāci ucchedassa gahaṇato diṭṭhiyā virūpaṃ phanditanti diṭṭhivipphanditaṃ. Diṭṭhigatiko hi ekasmiṃ patiṭṭhātuṃ na sakkoti, kadāci sassataṃ anupatati kadāci ucchedaṃ. Diṭṭhiyeva bandhanaṭṭhena saṃyojananti diṭṭhisaṃyojanaṃ.

386. Trong phần giải về tà kiến: Tà kiến (micchādiṭṭhi) có nghĩa là thấy một cách không chân chánh. Kiến chấp (diṭṭhigataṃ) là vì cái thấy này đã đi vào các tà kiến, do nằm trong 62 tà kiến. Ý nghĩa của từ này cũng đã được nói ở phần dưới rồi. Kiến trù lâm (diṭṭhigahanaṃ) là vì chính tà kiến khó vượt qua, giống như rừng cỏ, rừng cây, rừng núi rậm rạp. Kiến hoang vu (diṭṭhikantāro) là vì chính tà kiến có sự nguy hiểm và đáng sợ, giống như vùng hoang vu có trộm cướp, có thú dữ, sa mạc, không có nước, và đói kém. Kiến sai lệch (diṭṭhivisūkāyikaṃ) là vì có ý nghĩa xuyên thủng và đối nghịch với chánh kiến. Bởi vì tà kiến khi khởi lên vừa xuyên thủng vừa đối nghịch với chánh kiến. Kiến dao động (diṭṭhivipphanditaṃ) là sự rung động sai lệch của tà kiến do có khi chấp thường, có khi chấp đoạn. Bởi vì người có tà kiến không thể đứng vững trong một quan điểm, có khi rơi vào thường kiến, có khi rơi vào đoạn kiến. Kiến kiết sử (diṭṭhisaṃyojanaṃ) là vì chính tà kiến có ý nghĩa trói buộc nên là kiết sử.

Susumārādayo viya purisaṃ, ārammaṇaṃ daḷhaṃ gaṇhātīti gāho. Patiṭṭhahanato patiṭṭhāho. Ayañhi balavappavattibhāvena patiṭṭhahitvā gaṇhāti. Niccādivasena abhinivisatīti abhiniveso. Dhammasabhāvaṃ atikkamitvā niccādivasena parato āmasatīti parāmāso. Anatthāvahattā kucchito maggo, kucchitānaṃ vā apāyānaṃ maggoti kummaggo. Ayāthāvapathato micchāpatho. Yathā hi disāmūḷhena ayaṃ asukagāmassa nāma pathoti gahitopi taṃ gāmaṃ na sampāpeti, evaṃ diṭṭhigatikena sugatipathoti gahitāpi diṭṭhi sugatiṃ na pāpetīti ayāthāvapathato, micchāpatho. Micchāsabhāvato micchattaṃ. Tattheva paribbhamanato taranti ettha bālāti titthaṃ. Titthañca taṃ anatthānañca āyatananti titthāyatanaṃ. Titthiyānaṃ vā sañjātidesaṭṭhena nivāsaṭhānaṭṭhena ca āyatanantipi titthāyatanaṃ. Vipariyesabhūto gāho, vipariyesato vā gāhoti vipariyesaggāho; vipallattha gāhoti attho.

Sự nắm giữ (gāho) là vì nắm giữ đối tượng một cách chắc chắn, giống như cá sấu v.v... bắt người. Sự đứng vững (patiṭṭhāho) là do sự an lập. Bởi vì tà kiến này, do có sự vận hành mạnh mẽ, nên nắm giữ sau khi đã đứng vững. Sự cố chấp (abhiniveso) là vì tâm dấn sâu vào theo cách (cho là) thường hằng v.v... Sự chấp thủ (parāmāso) là vì xem xét một cách sai lạc theo cách (cho là) thường hằng v.v..., vượt qua tự tánh của các pháp. Tà đạo (kummaggo) là con đường đáng chê bai vì mang lại điều bất lợi, hoặc là con đường của các cõi khổ đáng chê bai. Lối sai (micchāpatho) là do con đường không chân chánh. Giống như người bị lạc phương hướng, dù cho rằng 'đây là con đường đến làng kia', nhưng (con đường ấy) cũng không đưa đến làng đó; cũng vậy, đối với người có tà kiến, dù cho rằng (tà kiến) là con đường đến cõi lành, nhưng tà kiến ấy cũng không đưa đến cõi lành, vì vậy gọi là lối sai do là con đường không chân chánh. Tà tánh (micchattaṃ) là do có bản chất sai lầm. Bến đỗ (titthaṃ) là nơi những kẻ ngu vượt qua, do họ đi lang thang trong đó. Bến đỗ và nơi phát sanh (titthāyatanaṃ) là vì đó vừa là bến đỗ vừa là nơi phát sanh những điều bất lợi. Hoặc cũng là nơi phát sanh (āyatanaṃ) vì là nơi sanh trưởng và nơi cư trú của các ngoại đạo, nên cũng gọi là titthāyatanaṃ. Sự chấp thủ điên đảo (vipariyesaggāho) là sự nắm giữ đã trở nên sai lệch, hoặc là sự nắm giữ một cách sai lệch; có nghĩa là sự nắm giữ sai lầm.

387-388. Ahirikānottappaniddesesu hirottappaniddesavipariyāyena attho veditabbo. Sahajātadhammesu pana akampanaṭṭheneva ahirikabalaṃ anottappabalañca veditabbaṃ.

387-388. Trong các phần giải về vô tàm và vô quý, ý nghĩa nên được hiểu theo cách ngược lại với các phần giải về tàm và quý. Hơn nữa, vô tàm lực và vô quý lực nên được hiểu chỉ với ý nghĩa là không dao động giữa các pháp đồng sanh.

389. Lobhamohaniddesesu lubbhatīti lobho. Lubbhanāti lubbhanākāro. Lobhasampayuttacittaṃ, puggalo vā lubbhito; lubbhitassa bhāvo lubbhitattaṃ. Sārajjatīti sārāgo. Sārajjanākāro sārajjanā. Sārajjitassa bhāvo sārajjitattaṃ. Abhijjhāyanaṭṭhena abhijjhā[Pg.296]. Puna ‘lobha’-vacane kāraṇaṃ vuttameva. Akusalañca taṃ mūlañca akusalānaṃ vā mūlanti akusalamūlaṃ.

389. Trong các phần giải về tham và si: Tham (lobha) là vì nó tham muốn. Sự tham muốn (lubbhanā) là trạng thái tham muốn. Tâm tương ưng với tham, hoặc người tham, được gọi là 'lubbhito'; trạng thái của người tham là 'lubbhitattaṃ'. Tham ái (sārāgo) là vì nó đắm nhiễm mãnh liệt. Sự đắm nhiễm mãnh liệt (sārajjanā) là trạng thái đắm nhiễm mãnh liệt. Trạng thái của sự đắm nhiễm mãnh liệt là 'sārajjitattaṃ'. Tham lam (abhijjhā) có nghĩa là thèm muốn. Lại nữa, lý do cho việc dùng từ 'lobha' đã được nói đến rồi. Bất thiện căn (akusalamūlaṃ) là vì nó vừa là bất thiện vừa là gốc rễ, hoặc là gốc rễ của các pháp bất thiện.

390. Ñāṇadassanapaṭipakkhato aññāṇaṃ adassanaṃ. Abhimukho hutvā dhammena na sameti, na samāgacchatīti anabhisamayo. Anurūpato dhamme bujjhatīti anubodho. Tappaṭipakkhatāya ananubodho. Aniccādīhi saddhiṃ yojetvā na bujjhatīti asambodho. Asantaṃ asamañca bujjhatītipi asambodho. Catusaccadhammaṃ nappaṭivijjhatīti appaṭivedho. Rūpādīsu ekadhammampi aniccādisāmaññato na saṅgaṇhātīti asaṃgāhanā. Tameva dhammaṃ na pariyogāhatīti apariyogāhanā. Na samaṃ pekkhatīti asamapekkhaṇā. Dhammānaṃ sabhāvaṃ pati na apekkhatīti apaccavekkhaṇā.

390. Do đối nghịch với trí và kiến, nên gọi là vô trí (aññāṇaṃ) và vô kiến (adassanaṃ). Không thông hiểu (anabhisamayo) là vì không đối diện để đi đến, để hội đủ với chánh pháp. Tùy giác (anubodho) là giác ngộ các pháp một cách tương xứng. Do đối nghịch với điều đó nên gọi là không tùy giác (ananubodho). Không giác ngộ (asambodho) là vì không liên kết với vô thường v.v... để giác ngộ. Hoặc cũng là không giác ngộ vì giác ngộ cái không có thật và không đồng đều. Không thâm nhập (appaṭivedho) là vì không thấu suốt được Tứ Thánh Đế. Không thâu tóm (asaṃgāhanā) là vì không nắm bắt được dù chỉ một pháp trong các pháp như sắc v.v... theo các tướng chung như vô thường. Không thẩm sát (apariyogāhanā) là vì không đi sâu vào chính pháp ấy. Không quán xét đồng đều (asamapekkhaṇā) là vì không nhìn một cách đồng đều. Không phản khán (apaccavekkhaṇā) là vì không xem xét lại tự tánh của các pháp.

Kusalākusalakammesu viparītavuttiyā sabhāvaggahaṇābhāvena vā ekampi kammaṃ etassa paccakkhaṃ natthi, sayaṃ vā kassaci kammassa paccakkhakaraṇaṃ nāma na hotīti appaccakkhakammaṃ. Yaṃ etasmiṃ anuppajjamāne cittasantānaṃ mejjhaṃ bhaveyya, suci, vodānaṃ, taṃ duṭṭhaṃ mejjhaṃ imināti dummejjhaṃ. Bālānaṃ bhāvoti bālyaṃ. Muyhatīti moho. Balavataro moho pamoho. Samantato muyhatīti sammoho. Vijjāya paṭipakkhabhāvato na vijjāti avijjā. Oghayogattho vuttoyeva. Thāmagataṭṭhena anusetīti anusayo. Cittaṃ pariyuṭṭhāti, abhibhavatīti pariyuṭṭhānaṃ. Hitaggahaṇābhāvena hitābhimukhaṃ gantuṃ na sakkoti, aññadatthu laṅgatiyevāti laṅgī; khañjatīti attho. Durugghāṭanaṭṭhena vā laṅgī. Yathā hi mahāpalighasaṅkhātā laṅgī durugghāṭā hoti, evamayampi laṅgī viyāti laṅgī. Sesaṃ uttānatthameva. Saṅgahavārasuññatavārāpi heṭṭhā vuttanayeneva atthato veditabbāti.

Trong các nghiệp thiện và bất thiện, do sự diễn tiến sai lệch hoặc do không có sự nắm bắt đúng bản chất, nên không có một nghiệp nào được si này trực nhận; hoặc tự thân si không thể làm cho bất kỳ nghiệp nào được trực nhận, vì vậy gọi là appaccakkhakammaṃ (nghiệp không trực nhận). Khi si này không sanh khởi, dòng tâm nào đáng lẽ trong sạch, thanh tịnh, trắng trong, thì dòng tâm trong sạch ấy bị si này làm cho hư hoại, vì vậy gọi là dummejjhaṃ (làm cho khó trong sạch). Trạng thái của kẻ ngu gọi là bālyaṃ (sự ngu dốt). Mê muội, vì vậy gọi là moho (si). Si có sức mạnh hơn là pamoho (si mê mãnh liệt). Mê muội khắp nơi, vì vậy gọi là sammoho (si mê toàn diện). Do là trạng thái đối nghịch với minh (vijjā), không phải là minh, vì vậy gọi là avijjā (vô minh). Ý nghĩa của ogha (bộc lậu) và yoga (ách) đã được nói đến. Với ý nghĩa là đã đạt đến sức mạnh, nó ngủ ngầm, vì vậy gọi là anusayo (tùy miên). Nó bao vây, áp đảo tâm, vì vậy gọi là pariyuṭṭhānaṃ (triền cái). Do không có sự nắm bắt điều lợi ích, không thể đi đến điều lợi ích, mà chỉ khập khiễng, vì vậy gọi là laṅgī (cái chốt); nghĩa là khập khiễng. Hoặc gọi là laṅgī vì có ý nghĩa là khó mở ra. Ví như cái chốt cửa lớn được gọi là laṅgī thì khó mở ra, cũng vậy, si này giống như cái chốt cửa, vì vậy gọi là laṅgī. Phần còn lại có ý nghĩa rõ ràng. Các chương Tóm Lược và chương Tánh Không cũng nên được hiểu về mặt ý nghĩa theo phương pháp đã nói ở dưới.

Dutiyacittaṃ

Tâm thứ hai

399. Dutiyacitte sasaṅkhārenāti padaṃ visesaṃ. Tampi heṭṭhā vuttatthameva. Idaṃ pana cittaṃ kiñcāpi chasu ārammaṇesu somanassitassa lobhaṃ uppādetvā ‘satto satto’tiādinā nayena parāmasantassa uppajjati, tathāpi sasaṅkhārikattā sappayogena saupāyena uppajjanato – yadā [Pg.297] kulaputto micchādiṭṭhikassa kulassa kumārikaṃ pattheti. Te ca ‘aññadiṭṭhikā tumhe’ti kumārikaṃ na denti. Athaññe ñātakā ‘yaṃ tumhe karotha tamevāyaṃ karissatī’ti dāpenti. So tehi saddhiṃ titthiye upasaṅkamati. Āditova vematiko hoti. Gacchante gacchante kāle etesaṃ kiriyā manāpāti laddhiṃ roceti, diṭṭhiṃ gaṇhāti – evarūpe kāle idaṃ labbhatīti veditabbaṃ.

399. Trong tâm thứ hai, từ sasaṅkhārena là điểm khác biệt. Từ đó cũng có ý nghĩa đã được giải thích ở dưới. Còn tâm này, mặc dù sanh khởi nơi người có thọ hỷ, sau khi làm sanh khởi lòng tham trong sáu đối tượng, chấp thủ sai lầm theo phương pháp 'chúng sanh, chúng sanh' v.v..., tuy nhiên, do là tâm cần sự xúi giục, do sanh khởi cùng với sự cố gắng, cùng với phương tiện – ví như khi một thiện nam tử mong muốn một thiếu nữ của một gia đình có tà kiến. Và họ không gả thiếu nữ ấy, nói rằng: 'Các người là người có kiến giải khác'. Khi ấy, những người thân khác làm cho họ gả, nói rằng: 'Việc gì các người làm, anh ta cũng sẽ làm việc ấy'. Anh ta cùng với họ đến gần các ngoại đạo. Ban đầu, anh ta có sự hoài nghi. Theo thời gian trôi qua, nghĩ rằng 'hành vi của những người này thật đáng hài lòng', anh ta ưa thích chủ thuyết, chấp lấy tà kiến – nên hiểu rằng tâm này được thành tựu trong trường hợp như vậy.

Yevāpanakesu panettha thinamiddhaṃ adhikaṃ. Tattha thinanatā ‘thinaṃ’. Middhanatā ‘middhaṃ’; anussāhasaṃhananatā asattivighāto cāti attho. Thinañca middhañca thinamiddhaṃ. Tattha thinaṃ anussāhalakkhaṇaṃ, vīriyavinodanarasaṃ, saṃsīdanapaccupaṭṭhānaṃ. Middhaṃ akammaññatālakkhaṇaṃ, onahanarasaṃ, līnabhāvapaccupaṭṭhānaṃ pacalāyikāniddāpaccupaṭṭhānaṃ vā. Ubhayampi aratitandīvijambhitādīsu ayonisomanasikārapadaṭṭhānanti.

Trong các pháp yevāpanaka ở đây, hôn trầm và thụy miên là phần thêm vào. Trong đó, trạng thái co rút là thinaṃ (hôn trầm). Trạng thái mệt mỏi là middhaṃ (thụy miên); nghĩa là trạng thái không hăng hái, co rút và trạng thái mệt mỏi do không có năng lực. Hôn trầm và thụy miên là thinamiddhaṃ (hôn trầm thụy miên). Trong đó, hôn trầm có trạng thái không hăng hái là tướng, có sự loại bỏ tinh tấn là phận sự, có sự chìm đắm là sự hiện hữu. Thụy miên có trạng thái không thích ứng với công việc là tướng, có sự trói buộc là phận sự, có sự co rút hoặc sự buồn ngủ, gật gù là sự hiện hữu. Cả hai đều có tác ý không như lý trong sự không hoan hỷ, lười biếng, duỗi người v.v... là nhân gần.

Tatiyacittaṃ

Tâm thứ ba

400. Tatiyaṃ chasu ārammaṇesu somanassitassa lobhaṃ uppādetvā ‘satto satto’tiādinā nayena aparāmasantassa nārāyaṇavirājanamallayuddhanaṭasamajjādīni passato manāpiyasaddasavanādipasutassa vā uppajjati. Idha mānena saddhiṃ pañca apaṇṇakaṅgāni honti. Tattha maññatīti ‘māno’. So unnatilakkhaṇo, sampaggaharaso, ketukamyatāpaccupaṭṭhāno, diṭṭhivippayuttalobhapadaṭṭhāno, ummādo viya daṭṭhabboti.

400. Tâm thứ ba sanh khởi nơi người có thọ hỷ, sau khi làm sanh khởi lòng tham trong sáu đối tượng, không chấp thủ sai lầm theo phương pháp 'chúng sanh, chúng sanh' v.v..., khi đang xem các buổi trình diễn như sự trang hoàng của thần Nārāyaṇa, đấu vật, hội hè của vũ công v.v..., hoặc nơi người đang chuyên tâm nghe âm thanh đáng yêu v.v... Ở đây, cùng với mạn, có năm thành phần chắc chắn. Trong đó, tưởng là, vì vậy gọi là māno (mạn). Nó có sự ngẩng cao là tướng, có sự nâng đỡ là phận sự, có sự muốn làm như cờ xí là sự hiện hữu, có tham không tương ưng tà kiến là nhân gần, nên được xem như sự điên cuồng.

Catutthacittaṃ

Tâm thứ tư

402. Catutthaṃ vuttappakāresu eva ṭhānesu yadā sīse kheḷaṃ khipanti, pādapaṃsuṃ okiranti, tadā tassa pariharaṇatthaṃ saussāhena antarantarā olokentānaṃ rājanāṭakesu nikkhantesu ussāraṇāya vattamānāya tena tena chiddena olokentānañcāti evamādīsu ṭhānesu uppajjati. Idha [Pg.298] pana thinamiddhehi saddhiṃ satta yevāpanakā honti. Ubhayatthāpi micchādiṭṭhi parihāyati. Taṃ ṭhapetvā sesānaṃ vasena dhammagaṇanā veditabbāti.

402. Tâm thứ tư sanh khởi trong chính những trường hợp đã được nói đến, khi người ta nhổ nước bọt lên đầu, rắc bụi chân lên, khi ấy, nơi những người thỉnh thoảng nhìn xem với sự cố gắng để tránh né điều đó; và khi các vũ công của vua đi ra, lúc có sự dẹp đường, nơi những người nhìn trộm qua các khe hở; tâm này sanh khởi trong những trường hợp như vậy. Còn ở đây, cùng với hôn trầm và thụy miên, có bảy pháp yevāpanaka. Trong cả hai trường hợp (tâm thứ ba và thứ tư), tà kiến bị loại trừ. Trừ tà kiến ra, việc đếm số pháp nên được hiểu theo các pháp còn lại.

Pañcamacittaṃ

Tâm thứ năm

403. Pañcamaṃ chasu ārammaṇesu vedanāvasena majjhattassa lobhaṃ uppādetvā ‘satto satto’tiādinā nayena parāmasantassa uppajjati. Somanassaṭṭhāne panettha upekkhāvedanā hoti, pītipadaṃ parihāyati. Sesaṃ sabbaṃ paṭhamacittasadisameva.

403. Tâm thứ năm sanh khởi nơi người chấp thủ sai lầm theo phương pháp 'chúng sanh, chúng sanh' v.v..., sau khi làm sanh khởi lòng tham trong sáu đối tượng, có trạng thái trung tính về phương diện thọ. Ở đây, thay cho thọ hỷ, có thọ xả, từ 'hỷ' bị loại trừ. Tất cả phần còn lại đều giống như tâm thứ nhất.

Chaṭṭhacittādi

Tâm thứ sáu v.v...

409-412. Chaṭṭhasattamaṭṭhamānipi vedanaṃ parivattetvā pītipadañca hāpetvā dutiyatatiyacatutthesu vuttanayeneva veditabbāni. Imesu aṭṭhasu lobhasahagatacittesu sahajātādhipati ārammaṇādhipatīti dvepi adhipatayo labbhanti.

Các tâm thứ sáu, thứ bảy, và thứ tám cũng nên được hiểu theo đúng phương pháp đã nói trong các tâm thứ hai, thứ ba, và thứ tư, bằng cách thay đổi thọ và loại bỏ từ 'hỷ'. Trong tám tâm câu hành tham này, cả hai loại trưởng là trưởng đồng sanh và trưởng đối tượng đều có thể có được.

Navamacittaṃ

Tâm thứ chín

413. Navamaṃ chasu ārammaṇesu domanassitassa paṭighaṃ uppādayato uppajjati. Tassa samayavavatthānavāre tāva duṭṭhu mano, hīnavedanattā vā kucchitaṃ manoti dummano; dummanassa bhāvo domanassaṃ. Tena sahagatanti domanassasahagataṃ. Asampiyāyanabhāvena ārammaṇasmiṃ paṭihaññatīti paṭighaṃ. Tena sampayuttanti paṭighasampayuttaṃ.

413. Tâm thứ chín sanh khởi nơi người làm sanh khởi sân, có thọ ưu trong sáu đối tượng. Trước hết, trong chương Phân Định Thời Điểm của tâm ấy: tâm bị hư hoại, hoặc tâm đáng chê trách do có thọ thấp hèn, vì vậy gọi là dummano (tâm ưu); trạng thái của tâm ưu là domanassaṃ (thọ ưu). Câu hành với nó, vì vậy gọi là domanassasahagataṃ (câu hành ưu). Do trạng thái không ưa thích, nó va chạm vào đối tượng, vì vậy gọi là paṭighaṃ (sân). Tương ưng với nó, vì vậy gọi là paṭighasampayuttaṃ (tương ưng sân).

Dhammuddese tīsupi ṭhānesu domanassavedanāva āgatā. Tattha vedanāpadaṃ vuttameva. Tathā dukkhadomanassapadāni lakkhaṇādito pana aniṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇaṃ domanassaṃ, yathātathā vā aniṭṭhākārasambhogarasaṃ, cetasikābādhapaccupaṭṭhānaṃ, ekanteneva hadayavatthupadaṭṭhānaṃ.

Trong chương Kể Pháp, ở cả ba nơi, chỉ có thọ ưu được đề cập đến. Trong đó, từ 'thọ' đã được giải thích. Cũng vậy, các từ 'khổ' và 'ưu'. Còn về phương diện tướng v.v..., thọ ưu có sự cảm nhận đối tượng không mong muốn là tướng, có sự hưởng dụng trạng thái không mong muốn là phận sự, có sự đau đớn về tâm là sự hiện hữu, chắc chắn có sắc ý vật là nhân gần.

Mūlakammapathesu yathā purimacittesu lobho hoti, abhijjhā hotīti āgataṃ, evaṃ doso hoti, byāpādo hotīti vuttaṃ. Tattha dussanti tena, sayaṃ vā dussati, dussanamattameva vā tanti doso [Pg.299] so caṇḍikkalakkhaṇo pahaṭāsiviso viya, visappanaraso visanipāto viya, attano nissayadahanaraso vā dāvaggi viya, dussanapaccupaṭṭhāno laddhokāso viya sapatto, āghātavatthupadaṭṭhāno visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viya daṭṭhabbo.

Giống như trong các tâm trước đây, đã được đề cập rằng 'có tham, có tham lam' trong các căn bản nghiệp đạo, cũng vậy, đã được nói rằng 'có sân, có ác ý'. Trong đó, (các pháp đồng sanh) bị hủy hoại bởi nó, hoặc tự nó bị hủy hoại, hoặc nó chỉ đơn thuần là sự hủy hoại, do đó nó là sân (dosa). Nó cần được hiểu là có trạng thái hung dữ như con rắn độc bị đánh, có phận sự lan tỏa như sét đánh, hoặc có phận sự đốt cháy nền tảng của chính nó như lửa rừng, có sự hiện khởi là sự hủy hoại như kẻ thù đã có được cơ hội, có nhân cần thiết là đối tượng gây phẫn nộ như nước tiểu thối trộn lẫn với chất độc.

Byāpajjati tena cittaṃ, pūtibhāvaṃ upagacchati, byāpādayati vā vinayācārarūpasampattihitasukhādīnīti byāpādo. Atthato panesa dosoyeva. Idha padapaṭipāṭiyā ekūnatiṃsa padāni honti. Aggahitaggahaṇena cuddasa. Tesaṃ vasena savibhattikāvibhattikarāsibhedo veditabbo.

Tâm bị biến hoại bởi nó, đi đến tình trạng thối rữa; hoặc nó làm biến hoại những điều tốt đẹp như giới luật, hạnh kiểm, sắc tốt đẹp, lợi ích và hạnh phúc, do đó nó là ác ý (byāpāda). Nhưng về mặt ý nghĩa thực thể, nó chính là sân (dosa). Ở đây, theo thứ tự các mục, có hai mươi chín mục. Theo cách không lấy những gì đã được lấy, có mười bốn. Dựa vào chúng, sự phân biệt các nhóm có biến cách và không có biến cách cần được hiểu.

Yevāpanakesu chandādhimokkhamanasikārauddhaccāni niyatāni. Issāmacchariyakukkuccesu pana aññatarena saddhiṃ pañca pañca hutvāpi uppajjanti. Evamepi tayo dhammā aniyatayevāpanakā nāma. Tesu issatīti ‘issā’. Sā parasampattīnaṃ usūyanalakkhaṇā, tattheva anabhiratirasā, tato vimukhabhāvapaccupaṭṭhānā, parasampattipadaṭṭhānā. Saṃyojananti daṭṭhabbā. Maccherabhāvo ‘macchariyaṃ’. Taṃ laddhānaṃ vā labhitabbānaṃ vā attano sampattīnaṃ nigūhanalakkhaṇaṃ, tāsaṃyeva parehi sādhāraṇabhāvaakkhamanarasaṃ, saṅkocanapaccupaṭṭhānaṃ kaṭukañcukatāpaccupaṭṭhānaṃ vā, attasampattipadaṭṭhānaṃ. Cetaso virūpabhāvoti daṭṭhabbaṃ. Kucchitaṃ kataṃ kukataṃ. Tassa bhāvo ‘kukkuccaṃ’. Taṃ pacchānutāpalakkhaṇaṃ, katākatānusocanarasaṃ, vippaṭisārapaccupaṭṭhānaṃ, katākatapadaṭṭhānaṃ. Dāsabyaṃ viya daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ tāva uddesavāre viseso.

Trong các pháp yevāpanaka, dục, thắng giải, tác ý và trạo cử là những pháp nhất định. Còn tật, lận, hối, chúng cũng sanh khởi cùng với một trong số chúng, thành năm và năm. Như vậy, ba pháp này được gọi là các pháp yevāpanaka bất định. Trong số đó, 'nó ganh tị' nên gọi là tật (issā). Nó có trạng thái là ganh tị với tài sản của người khác, có phận sự là không hoan hỷ chính trong tài sản đó, có sự hiện khởi là quay mặt đi khỏi đó, có nhân cần thiết là tài sản của người khác. Cần được hiểu là một kiết sử. Bản chất keo kiệt là lận (macchariya). Nó có trạng thái là che giấu tài sản của mình, dù đã có được hay sẽ có được; có phận sự là không thể chịu đựng được việc chia sẻ chính những tài sản đó với người khác; có sự hiện khởi là sự co rút, hoặc sự cay đắng; có nhân cần thiết là tài sản của chính mình. Cần được hiểu là sự biến dạng của tâm. Hành động đáng chê trách là hành động xấu (kukata). Bản chất của nó là hối (kukkucca). Nó có trạng thái là hối hận về sau, có phận sự là sầu muộn về việc đã làm (điều ác) và chưa làm (điều thiện), có sự hiện khởi là sự ăn năn, có nhân cần thiết là việc đã làm và chưa làm. Cần được hiểu như tình trạng nô lệ. Đây là điểm đặc biệt trong phần đề mục.

415. Niddesavāre vedanāniddese asātaṃ sātapaṭipakkhavasena veditabbaṃ.

415. Trong phần giải thích, trong phần giải thích về thọ, sự không hài lòng (asāta) cần được hiểu là đối nghịch với sự hài lòng (sāta).

418. Dosaniddese dussatīti doso. Dussanāti dussanākāro. Dussitattanti dussitabhāvo. Pakatibhāvavijahanaṭṭhena byāpajjanaṃ byāpatti. Byāpajjanāti byāpajjanākāro. Virujjhatīti virodho. Punappunaṃ virujjhatīti paṭivirodho. Viruddhākārapaṭiviruddhākāravasena vā idaṃ vuttaṃ. Caṇḍiko vuccati caṇḍo, thaddhapuggalo; tassa bhāvo caṇḍikkaṃ. Na etena suropitaṃ vacanaṃ hoti, duruttaṃ aparipuṇṇameva hotīti asuropo. Kuddhakāle hi paripuṇṇavacanaṃ nāma natthi. Sacepi kassaci hoti taṃ appamāṇaṃ. Apare [Pg.300] pana assujananaṭṭhena assuropanato assuropoti vadanti. Taṃ akāraṇaṃ, somanassassāpi assujananato. Heṭṭhā vuttaattamanatāpaṭipakkhato na attamanatāti anattamanatā. Sā pana yasmā cittasseva, na sattassa, tasmā cittassāti vuttaṃ. Sesamettha saṅgahasuññatavāresu ca heṭṭhā vuttanayeneva veditabbanti.

418. Trong phần giải thích về sân: 'nó hủy hoại' nên là sân (dosa). Dussanā là trạng thái hủy hoại. Dussitatta là bản chất của sự hủy hoại. Sự biến hoại (byāpajjanaṃ) có nghĩa là từ bỏ trạng thái tự nhiên, nên gọi là byāpatti. Byāpajjanā là trạng thái biến hoại. 'Nó chống đối' nên là sự chống đối (virodha). 'Nó chống đối lặp đi lặp lại' nên là sự chống đối mạnh (paṭivirodha). Hoặc điều này được nói theo nghĩa là trạng thái chống đối và trạng thái chống đối mạnh. Người hung dữ, cứng rắn được gọi là caṇḍika; bản chất của người đó là caṇḍikka. Bởi nó, lời nói không được nói tốt, chỉ có lời nói xấu, không trọn vẹn, do đó là asuropa. Vì khi tức giận, không có cái gọi là lời nói trọn vẹn. Nếu có ai đó có (lời nói trọn vẹn), điều đó không đáng kể. Còn các vị thầy khác nói rằng nó là asuropa vì nó làm phát sanh nước mắt, theo nghĩa làm phát sanh nước mắt. Điều đó không phải là lý do, vì hỷ (somanassa) cũng làm phát sanh nước mắt. Vì đối nghịch với attamanatā đã nói ở dưới, 'không phải attamanatā' nên là anattamanatā. Nhưng vì nó chỉ thuộc về tâm, không thuộc về chúng sanh, do đó đã được nói là 'của tâm'. Phần còn lại ở đây và trong các phần tổng hợp và tánh không cần được hiểu theo phương pháp đã nói ở dưới.

Dasamacittaṃ

Tâm thứ mười

421. Dasamaṃ sasaṅkhārattā parehi ussāhitassa vā, paresaṃ vā aparādhaṃ sāritassa, sayameva vā paresaṃ aparādhaṃ anussaritvā kujjhamānassa uppajjati.

421. Tâm thứ mười, vì có sự trợ giúp, sanh khởi nơi người được người khác khuyến khích, hoặc được nhắc nhở về lỗi lầm của người khác, hoặc nơi người tức giận sau khi tự mình nhớ lại lỗi lầm của người khác.

Idhāpi padapaṭipāṭiyā ekūnatiṃsa, aggahitaggahaṇena ca cuddaseva padāni honti. Yevāpanakesu pana thinamiddhampi labbhati. Tasmā ettha vinā issāmacchariyakukkuccehi cattāri apaṇṇakaṅgāni thinamiddhanti ime cha issādīnaṃ uppattikāle tesu aññatarena saddhiṃ satta yevāpanakā ekakkhaṇe uppajjanti. Sesaṃ sabbaṃ sabbavāresu navamasadisameva. Imesu pana dvīsu domanassacittesu sahajātādhipatiyeva labbhati, na ārammaṇādhipati. Na hi kuddho kiñci garuṃ karotīti.

Ở đây cũng vậy, theo thứ tự các mục, có hai mươi chín mục, và theo cách không lấy những gì đã được lấy, có mười bốn mục. Nhưng trong các pháp yevāpanaka, hôn trầm và thụy miên cũng được tìm thấy. Do đó, ở đây, không có tật, lận, hối, có bốn thành phần chắc chắn và hôn trầm-thụy miên, tức sáu pháp này; vào lúc sanh khởi của tật, v.v., cùng với một trong số chúng, bảy pháp yevāpanaka sanh khởi trong cùng một khoảnh khắc. Tất cả phần còn lại trong tất cả các phần đều giống như tâm thứ chín. Nhưng trong hai tâm ưu này, chỉ có trưởng đồng sanh được tìm thấy, không có trưởng cảnh. Vì người tức giận không coi trọng bất cứ điều gì.

Ekādasamacittaṃ

Tâm thứ mười một

422. Ekādasamaṃ chasu ārammaṇesu vedanāvasena majjhattassa kaṅkhāpavattikāle uppajjati. Tassa samayavavatthāne vicikicchāsampayuttanti padaṃ apubbaṃ. Tassattho – vicikicchāya sampayuttanti vicikicchāsampayuttaṃ. Dhammuddese ‘vicikicchā hotī’ti padameva viseso. Tattha vigatā cikicchāti vicikicchā. Sabhāvaṃ vā vicinanto etāya kicchati kilamatīti vicikicchā. Sā saṃsayalakkhaṇā, kampanarasā, anicchayapaccupaṭṭhānā anekaṃsagāhapaccupaṭṭhānā vā, ayonisomanasikārapadaṭṭhānā. Paṭipattiantarāyakarāti daṭṭhabbā.

422. Tâm thứ mười một sanh khởi trong sáu cảnh vào lúc có sự hoài nghi của người trung lập về mặt thọ. Trong phần xác định thời điểm của nó, mục 'tương ưng với hoài nghi' là một mục mới. Ý nghĩa của nó là - 'tương ưng với hoài nghi' nên là vicikicchāsampayutta. Trong phần đề mục các pháp, chỉ có mục 'có hoài nghi' là đặc biệt. Trong đó, 'sự chữa trị đã mất' là hoài nghi (vicikicchā). Hoặc khi tìm hiểu bản chất, người ta mệt mỏi, vất vả vì nó, do đó nó là hoài nghi. Nó có trạng thái là nghi ngờ, có phận sự là dao động, có sự hiện khởi là không quyết định hoặc nắm bắt nhiều khía cạnh, có nhân cần thiết là tác ý không như lý. Cần được hiểu là gây trở ngại cho sự thực hành.

Idha padapaṭipāṭiyā tevīsati padāni honti. Aggahitaggahaṇena cuddasa. Tesaṃ vasena savibhattikāvibhattikarāsivinicchayo veditabbo. Manasikāro uddhaccanti dveyeva yevāpanakā.

Ở đây, theo thứ tự các mục, có hai mươi ba mục. Theo cách không lấy những gì đã được lấy, có mười bốn. Dựa vào chúng, sự quyết định về các nhóm có biến cách và không có biến cách cần được hiểu. Tác ý và trạo cử, chỉ có hai pháp yevāpanaka này.

424. Niddesavārassa [Pg.301] cittassekaggatāniddese yasmā idaṃ dubbalaṃ cittaṃ pavattiṭṭhitimattakamevettha hoti, tasmā ‘saṇṭhitī’tiādīni avatvā cittassa ‘ṭhitī’ti ekameva padaṃ vuttaṃ. Teneva ca kāraṇena uddesavārepi ‘samādhindriya’ntiādi na vuttaṃ.

424. Trong phần giải thích về nhất tâm của phần giải thích, vì tâm này yếu, ở đây chỉ có sự sanh khởi và tồn tại của tâm, do đó, không nói 'saṇṭhiti', v.v., mà chỉ có một mục 'sự đứng vững của tâm' được nói đến. Và cũng vì lý do đó, trong phần đề mục cũng không nói 'định quyền', v.v.

425. Vicikicchāniddese kaṅkhanavasena kaṅkhā. Kaṅkhāya āyanāti kaṅkhāyanā. Purimakaṅkhā hi uttarakaṅkhaṃ āneti nāma. Ākāravasena vā etaṃ vuttaṃ. Kaṅkhāsamaṅgicittaṃ kaṅkhāya āyitattā kaṅkhāyitaṃ nāma. Tassa bhāvo kaṅkhāyitattaṃ. Vimatīti namati. Vicikicchā vuttatthā eva. Kampanaṭṭhena dvidhā eḷayatīti dveḷhakaṃ. Paṭipattinivāraṇena dvidhāpatho viyāti dvedhāpatho. ‘Niccaṃ nu kho idaṃ, aniccaṃ nu kho’tiādipavattiyā ekasmiṃ ākāre saṇṭhātuṃ asamatthatāya samantato setīti saṃsayo. Ekaṃsaṃ gahetuṃ asamatthatāya na ekaṃsaggāhoti anekaṃsaggāho. Nicchetuṃ asakkontī ārammaṇato osakkatīti āsappanā. Ogāhituṃ asakkontī parisamantato sappatīti parisappanā. Pariyogāhituṃ asamatthatāya apariyogāhanā. Nicchayavasena ārammaṇe pavattituṃ asamatthatāya thambhitattaṃ; cittassa thaddhabhāvoti attho. Vicikicchā hi uppajjitvā cittaṃ thaddhaṃ karoti. Yasmā panesā uppajjamānā ārammaṇaṃ gahetvā manaṃ vilikhantī viya, tasmā manovilekhoti vuttā. Sesaṃ sabbattha uttānatthameva.

425. Trong phần giải thích về hoài nghi (vicikicchāniddese): Do năng lực của sự nghi ngờ (kaṅkhanavasena) nên gọi là nghi ngờ (kaṅkhā). Là pháp làm phát sinh (āyanā) sự nghi ngờ (kaṅkhāya), nên gọi là kaṅkhāyanā. Thật vậy, sự nghi ngờ trước đó (purimakaṅkhā) được gọi là làm phát sinh (āneti nāma) sự nghi ngờ sau đó (uttarakaṅkhaṃ). Hoặc, từ này (etaṃ) được nói (vuttaṃ) theo nghĩa là trạng thái (ākāravasena). Tâm câu hữu với nghi ngờ (kaṅkhāsamaṅgicittaṃ), do được làm cho phát sinh (āyitattā) bởi sự nghi ngờ (kaṅkhāya), nên được gọi là kaṅkhāyitaṃ. Trạng thái của tâm đó (tassa bhāvo) là kaṅkhāyitattaṃ. Vimati là không biết (na mati). Vicikicchā có ý nghĩa đã được nói đến. Vì làm cho (tâm) dao động (eḷayati) theo hai cách (dvidhā) theo nghĩa là làm rung động (kampanaṭṭhena), nên gọi là dveḷhakaṃ. Vì ngăn cản sự thực hành (paṭipattinivāraṇena), giống như (viya) con đường hai ngả (dvidhāpatho), nên gọi là dvedhāpatho. Do sự khởi lên như ‘Cái này là thường chăng, hay là vô thường chăng?’, vì không có khả năng (asamatthatāya) đứng vững (saṇṭhātuṃ) trong một trạng thái duy nhất (ekasmiṃ ākāre), nó nằm rải rác khắp nơi (samantato seti), nên gọi là saṃsayo (hoài nghi). Vì không có khả năng (asamatthatāya) nắm bắt (gahetuṃ) một cách chắc chắn (ekaṃsaṃ), nên không phải là sự nắm bắt chắc chắn (na ekaṃsaggāho), do đó gọi là anekaṃsaggāho (sự nắm bắt không chắc chắn). Vì không thể (asakkontī) quyết định (nicchetuṃ), nó như lùi lại (osakkati) khỏi đối tượng (ārammaṇato), nên gọi là āsappanā. Vì không thể (asakkontī) thâm nhập (ogāhituṃ), nó trườn đi (sappati) khắp nơi (parisamantato), nên gọi là parisappanā. Vì không có khả năng (asamatthatāya) thâm nhập hoàn toàn (pariyogāhituṃ), nên gọi là apariyogāhanā. Vì không có khả năng (asamatthatāya) tiến hành (pavattituṃ) trên đối tượng (ārammaṇe) một cách quyết định (nicchayavasena), nên gọi là thambhitattaṃ; nghĩa là (iti attho) trạng thái cứng đờ của tâm (cittassa thaddhabhāvo). Thật vậy, hoài nghi (vicikicchā) khi khởi lên (uppajjitvā) làm cho (karoti) tâm (cittaṃ) trở nên cứng đờ (thaddhaṃ). Hơn nữa, vì khi khởi lên (uppajjamānā), nó bắt lấy đối tượng và như cào xé (vilikhantī viya) tâm (manaṃ), nên được gọi là manovilekho. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng.

Dvādasamacittaṃ

Tâm thứ mười hai

427. Dvādasamassa samayavavatthāne uddhaccena sampayuttanti uddhaccasampayuttaṃ. Idañhi cittaṃ chasu ārammaṇesu vedanāvasena majjhattaṃ hutvā uddhataṃ hoti. Idha dhammuddese ‘vicikicchā’-ṭhāne ‘uddhaccaṃ hotī’ti āgataṃ. Padapaṭipāṭiyā aṭṭhavīsati padāni honti. Aggahitaggahaṇena cuddasa. Tesaṃ vasena savibhattikāvibhattikarāsividhānaṃ veditabbaṃ. Adhimokkho manasikāroti dveyeva yevāpanakā.

427. Trong phần phân tích thời điểm (samayavavatthāne) của tâm thứ mười hai (dvādasamassa): Tương ưng (sampayuttaṃ) với phóng dật (uddhaccena), nên gọi là uddhaccasampayuttaṃ. Thật vậy, tâm này (idaṃ cittaṃ), đối với sáu đối tượng (chasu ārammaṇesu), do năng lực của thọ (vedanāvasena), trở nên trung lập (majjhattaṃ hutvā) và trở nên phóng dật (uddhataṃ hoti). Ở đây, trong phần đề mục các pháp (dhammuddese), ở chỗ của ‘vicikicchā’, đã có từ ‘uddhaccaṃ hoti’. Theo thứ tự các từ (padapaṭipāṭiyā), có hai mươi tám từ (aṭṭhavīsati padāni). Bằng cách lấy những gì chưa được lấy (aggahitaggahaṇena), có mười bốn từ (cuddasa). Do năng lực của chúng (tesaṃ vasena), cần phải hiểu cách sắp xếp các pháp có biến cách, không có biến cách, và các nhóm (savibhattikāvibhattikarāsividhānaṃ). Chỉ có hai (dveyeva) pháp yevāpanaka là adhimokkha và manasikāra.

429. Niddesavārassa uddhaccaniddese cittassāti na sattassa, na posassa. Uddhaccanti uddhatākāro. Na vūpasamoti avūpasamo. Ceto vikkhipatīti [Pg.302] cetasovikkhepo. Bhantattaṃ cittassāti cittassa bhantabhāvo, bhantayānabhantagoṇādīni viya. Iminā ekārammaṇasmiṃyeva vipphandanaṃ kathitaṃ. Uddhaccañhi ekārammaṇe vipphandati, vicikicchā nānārammaṇe. Sesaṃ sabbavāresu heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

429. Trong phần giải thích về phóng dật (uddhaccaniddese) của chương giải thích (niddesavārassa): Cittassa nghĩa là của tâm, không phải của chúng sinh (na sattassa), không phải của con người (na posassa). Uddhaccaṃ là trạng thái phóng dật (uddhatākāro). Không phải là sự lắng dịu (na vūpasamo), nên gọi là avūpasamo. Pháp nào làm tâm tán loạn (ceto vikkhipati), pháp đó gọi là cetovikkhepo. Bhantattaṃ cittassa là trạng thái dao động của tâm (cittassa bhantabhāvo), giống như (viya) cỗ xe dao động, con bò dao động, v.v. (bhantayānabhantagoṇādīni). Bằng từ này, sự rung động (vipphandanaṃ) chỉ trên một đối tượng duy nhất (ekārammaṇasmiṃyeva) đã được nói đến (kathitaṃ). Thật vậy, phóng dật (uddhaccaṃ) rung động (vipphandati) trên một đối tượng duy nhất (ekārammaṇe), hoài nghi (vicikicchā) rung động trên nhiều đối tượng khác nhau (nānārammaṇe). Phần còn lại trong tất cả các chương cần được hiểu theo phương pháp đã nói ở trên.

Idāni imasmiṃ cittadvaye pakiṇṇakavinicchayo hoti. ‘Ārammaṇe pavaṭṭanakacittāni nāma katī’ti? Hi vutte ‘imāneva dve’ti vattabbaṃ. Tattha vicikicchāsahagataṃ ekantena pavaṭṭati, uddhaccasahagataṃ pana laddhādhimokkhattā laddhapatiṭṭhaṃ pavaṭṭati. Yathā hi vaṭṭacaturassesu dvīsu maṇīsu pabbhāraṭṭhāne pavaṭṭetvā vissaṭṭhesu vaṭṭamaṇi ekanteneva pavaṭṭati, caturasso patiṭṭhāya patiṭṭhāya pavaṭṭati, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Sabbesupi hīnādibhedo na uddhaṭo, sabbesaṃ ekantahīnattā. Sahajātādhipati labbhamānopi na uddhaṭo, heṭṭhā dassitanayattā. Ñāṇābhāvato panettha vīmaṃsādhipati nāma natthi. Pacchimadvaye sesopi natthi eva. Kasmā? Kañci dhammaṃ dhuraṃ katvā anuppajjanato, paṭṭhāne ca paṭisiddhato.

Bây giờ, có sự phân tích tạp loại (pakiṇṇakavinicchayo) về hai tâm này (imasmiṃ cittadvaye). Khi được hỏi: ‘Có bao nhiêu tâm gọi là tâm lăn lóc (pavaṭṭanakacittāni) trên đối tượng?’, cần phải trả lời: ‘Chỉ có hai tâm này’. Trong đó, tâm câu hữu với hoài nghi (vicikicchāsahagataṃ) lăn lóc một cách chắc chắn (ekantena pavaṭṭati), còn tâm câu hữu với phóng dật (uddhaccasahagataṃ) thì lăn lóc sau khi đã có chỗ đứng (laddhapatiṭṭhaṃ) do đã có được sự quyết định (laddhādhimokkhattā). Giống như khi hai viên ngọc, một tròn một vuông, được thả lăn ở nơi dốc, viên ngọc tròn (vaṭṭamaṇi) lăn đi một cách chắc chắn (ekanteneva pavaṭṭati), còn viên ngọc vuông (caturasso) thì lăn đi sau khi dừng lại rồi dừng lại (patiṭṭhāya patiṭṭhāya pavaṭṭati), sự ví dụ này cần được hiểu như vậy. Trong tất cả (các tâm bất thiện), sự phân biệt hạ liệt v.v. (hīnādibhedo) không được nêu ra (na uddhaṭo), vì tất cả chúng đều hoàn toàn hạ liệt (sabbesaṃ ekantahīnattā). Duyên đồng sinh trưởng (sahajātādhipati) dù có thể có được (labbhamānopi) cũng không được nêu ra (na uddhaṭo), vì phương pháp đã được chỉ ra ở trên (heṭṭhā dassitanayattā). Do không có trí tuệ (ñāṇābhāvato), ở đây không có duyên trưởng thẩm sát (vīmaṃsādhipati). Trong hai tâm cuối cùng (pacchimadvaye), các duyên trưởng còn lại (sesopi) cũng không có. Tại sao? Vì chúng không khởi lên bằng cách lấy một pháp nào đó làm chủ đạo (kañci dhammaṃ dhuraṃ katvā anuppajjanato), và vì đã bị ngăn cản trong bộ Paṭṭhāna (paṭṭhāne ca paṭisiddhato).

Imehi pana dvādasahipi akusalacittehi kamme āyūhite, ṭhapetvā uddhaccasahagataṃ, sesāni ekādaseva paṭisandhiṃ ākaḍḍhanti. Vicikicchāsahagate aladdhādhimokkhe dubbalepi paṭisandhiṃ ākaḍḍhamāne uddhaccasahagataṃ laddhādhimokkhaṃ balavaṃ kasmā nākaḍḍhatīti? Dassanena pahātabbābhāvato. Yadi hi ākaḍḍheyya ‘dassanenapahātabba’-padavibhaṅge āgaccheyya, tasmā, ṭhapetvā taṃ, sesāni ekādasa ākaḍḍhanti. Tesu hi yena kenaci kamme āyūhite tāya cetanāya catūsu apāyesu paṭisandhi hoti. Akusalavipākesu ahetukamanoviññāṇadhātuupekkhāsahagatāya paṭisandhiṃ gaṇhāti. Itarassāpi ettheva paṭisandhidānaṃ bhaveyya. Yasmā panetaṃ natthi, tasmā ‘dassanenapahātabba’-padavibhaṅge nāgatanti.

Hơn nữa, khi nghiệp (kamme) được tạo tác (āyūhite) bởi mười hai tâm bất thiện này (imehi dvādasahipi akusalacittehi), trừ ra (ṭhapetvā) tâm câu hữu với phóng dật (uddhaccasahagataṃ), mười một tâm còn lại (sesāni ekādasa eva) mới kéo theo (ākaḍḍhanti) sự tái sinh (paṭisandhiṃ). (Câu hỏi:) Trong khi tâm câu hữu với hoài nghi (vicikicchāsahagate), dù yếu ớt (dubbale) và không có sự quyết định (aladdhādhimokkhe), vẫn kéo theo sự tái sinh, tại sao tâm câu hữu với phóng dật (uddhaccasahagataṃ), vốn mạnh mẽ (balavaṃ) và có sự quyết định (laddhādhimokkhaṃ), lại không kéo theo (nākaḍḍhati)? (Trả lời:) Vì nó không thuộc loại phải được đoạn trừ bằng kiến đạo (dassanena pahātabbābhāvato). Thật vậy, nếu nó kéo theo (tái sinh), nó đã phải xuất hiện trong phần phân tích về các pháp ‘phải được đoạn trừ bằng kiến đạo’ (dassanenapahātabba-padavibhaṅge). Do đó, trừ nó ra, mười một tâm còn lại kéo theo sự tái sinh. Thật vậy, trong số đó, khi nghiệp được tạo tác bởi bất kỳ tâm nào, do tư đó (tāya cetanāya) mà có sự tái sinh (paṭisandhi hoti) trong bốn cõi ác (catūsu apāyesu). Trong các quả bất thiện (akusalavipākesu), nó nhận lấy sự tái sinh (paṭisandhiṃ gaṇhāti) bằng tâm câu hữu với xả là vô nhân ý thức giới (ahetukamanoviññāṇadhātuupekkhāsahagatāya). Đối với tâm kia (itarassa, tức tâm phóng dật), việc cho quả tái sinh (paṭisandhidānaṃ) cũng phải xảy ra ở đây (ettheva bhaveyya). Nhưng vì điều này không có (yasmā panetaṃ natthi), nên nó không xuất hiện (nāgataṃ) trong phần phân tích về các pháp ‘phải được đoạn trừ bằng kiến đạo’.

Akusalā dhammātipadassa vaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải của từ Akusalā dhammā đã kết thúc.

Abyākatapadaṃ

Từ Vô ký

Ahetukakusalavipāko

Quả thiện Vô nhân

431. Idāni [Pg.303] abyākatapadaṃ bhājetvā dassetuṃ katame dhammā abyākatātiādi āraddhaṃ. Tattha catubbidhaṃ abyākataṃ – vipākaṃ kiriyaṃ rūpaṃ nibbānanti. Tesu vipākābyākataṃ. Vipākābyākatepi kusalavipākaṃ. Tasmimpi parittavipākaṃ. Tasmimpi ahetukaṃ. Tasmimpi pañcaviññāṇaṃ. Tasmimpi dvārapaṭipāṭiyā cakkhuviññāṇaṃ. Tassāpi, ṭhapetvā dvārārammaṇādisādhāraṇapaccayaṃ, asādhāraṇakammapaccayavaseneva uppattiṃ dīpetuṃ kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattātiādi vuttaṃ. Tattha katattāti katakāraṇā. Upacitattāti ācitattā, vaḍḍhitakāraṇā. Cakkhuviññāṇanti kāraṇabhūtassa cakkhussa viññāṇaṃ, cakkhuto vā pavattaṃ, cakkhusmiṃ vā nissitaṃ viññāṇanti cakkhuviññāṇaṃ. Parato sotaviññāṇādīsupi eseva nayo.

431. Bây giờ, để phân tích và chỉ ra từ vô ký (abyākatapadaṃ), (Đức Phật) đã bắt đầu với câu ‘Những pháp nào là vô ký?’ (katame dhammā abyākatātiādi). Trong đó, vô ký có bốn loại (catubbidhaṃ abyākataṃ): quả (vipākaṃ), duy tác (kiriyaṃ), sắc (rūpaṃ), và Nibbāna. Trong số đó, (trước hết là) vô ký quả (vipākābyākataṃ). Trong vô ký quả, (trước hết là) quả thiện (kusalavipākaṃ). Trong đó, (trước hết là) quả Dục giới (parittavipākaṃ). Trong đó, (trước hết là) quả vô nhân (ahetukaṃ). Trong đó, (trước hết là) năm thức (pañcaviññāṇaṃ). Trong đó, theo thứ tự các môn, (trước hết là) nhãn thức (cakkhuviññāṇaṃ). Để chỉ ra sự phát sinh của nó (tassāpi uppattiṃ) chỉ do năng lực của duyên nghiệp không chung (asādhāraṇakammapaccayavaseneva), sau khi đã loại trừ các duyên chung như môn, đối tượng, v.v. (ṭhapetvā dvārārammaṇādisādhāraṇapaccayaṃ), câu ‘do nghiệp thiện Dục giới đã được làm’ (kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattātiādi) đã được nói đến. Trong đó, katattā nghĩa là do nguyên nhân đã làm (katakāraṇā). Upacitattā nghĩa là do đã được tích lũy (ācitattā), do nguyên nhân đã được làm cho tăng trưởng (vaḍḍhitakāraṇā). Cakkhuviññāṇaṃ nghĩa là thức của nhãn (cakkhussa viññāṇaṃ) vốn là nguyên nhân; hoặc là thức phát sinh từ nhãn (cakkhuto pavattaṃ); hoặc là thức nương vào nhãn (cakkhusmiṃ nissitaṃ viññāṇaṃ). Về sau, đối với nhĩ thức v.v. (sotaviññāṇādīsupi), phương pháp cũng tương tự.

Tattha cakkhusannissitarūpavijānanalakkhaṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ, rūpamattārammaṇarasaṃ, rūpābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, rūpārammaṇāya kiriyamanodhātuyā apagamapadaṭṭhānaṃ. Parato āgatāni sotādisannissitasaddādivijānanalakkhaṇāni sotaghānajivhākāyaviññāṇāni saddādimattārammaṇarasāni, saddādiabhimukhabhāvapaccupaṭṭhānāni, saddādiārammaṇānaṃ kiriyamanodhātūnaṃ apagamapadaṭṭhānāni.

Trong các thức ấy, nhãn thức có trạng thái là biết cảnh sắc nương vào thần kinh nhãn, có phận sự là bắt cảnh chỉ là cảnh sắc, có sự biểu hiện là trạng thái hướng đến cảnh sắc, có nhân cần thiết là sự chấm dứt của duy tác ý giới có cảnh sắc làm đối tượng. Các thức đến sau là nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức có trạng thái là biết các cảnh như cảnh thinh, v.v. nương vào các thần kinh như thần kinh nhĩ, v.v., có phận sự là bắt cảnh chỉ là các cảnh như cảnh thinh, v.v., có sự biểu hiện là trạng thái hướng đến các cảnh như cảnh thinh, v.v., có nhân cần thiết là sự chấm dứt của các duy tác ý giới có các cảnh như cảnh thinh, v.v. làm đối tượng.

Idha padapaṭipāṭiyā dasa padāni honti. Aggahitaggahaṇena satta. Tesu pañca avibhattikāni, dve savibhattikāni. Tesu cittaṃ phassapañcakavasena ceva indriyavasena ca dvīsu ṭhānesu vibhattiṃ gacchati, vedanā phassapañcakajhānaṅgaindriyavasena tīsuyeva. Rāsayopi imeva tayo honti. Yevāpanako eko manasikāro eva.

Ở đây, theo thứ tự các mục từ, có mười nhóm pháp. Bằng cách lấy những gì chưa được lấy, có bảy nhóm. Trong số đó, năm nhóm không được phân tích, hai nhóm được phân tích. Trong hai nhóm đó, tâm được phân tích ở hai nơi: theo nhóm năm pháp có xúc đứng đầu và theo quyền; thọ được phân tích chỉ ở ba nơi: theo nhóm năm pháp có xúc đứng đầu, chi thiền, và quyền. Các nhóm cũng chỉ có ba nhóm này. Pháp Yevāpanaka chỉ có một, chính là tác ý.

436. Niddesavāre cakkhuviññāṇaṃ paṇḍaranti vatthuto vuttaṃ. Kusalañhi attano parisuddhatāya paṇḍaraṃ nāma, akusalaṃ bhavaṅganissandena, vipākaṃ vatthupaṇḍarattā.

436. Trong phần Niddesavāra, nhãn thức được nói là ‘paṇḍara’ (trong sạch) về phương diện vật. Thật vậy, thiện được gọi là paṇḍara do sự trong sạch của chính nó, bất thiện (quả) được gọi là paṇḍara do là quả nối tiếp của hữu phần, quả được gọi là paṇḍara do sự trong sạch của vật nương.

439. Cittassekaggatāniddese cittassa ṭhitīti ekameva padaṃ vuttaṃ. Idampi hi dubbalaṃ cittaṃ pavattiṭṭhitimattamevettha labbhati, ‘saṇṭhitiavaṭṭhiti’-bhāvaṃ [Pg.304] pāpuṇituṃ na sakkoti. Saṅgahavāre jhānaṅgamaggaṅgāni na uddhaṭāni. Kasmā? Vitakkapacchimakañhi jhānaṃ nāma, hetupacchimako maggo nāma. Pakatiyā avitakkacitte jhānaṅgaṃ na labbhati, ahetukacitte ca maggaṅgāni. Tasmā idha ubhayampi na uddhaṭaṃ. Saṅkhārakkhandhopettha caturaṅgikoyeva bhājito. Suññatavāro pākatikoyeva. Sotaviññāṇādiniddesāpi imināva nayena veditabbā.

439. Trong phần định nghĩa về nhất tâm, chỉ có một mục từ được nói là ‘sự đứng lại của tâm’. Vì tâm này cũng là tâm yếu ớt, ở đây chỉ có được sự đứng lại trong chốc lát của tiến trình, không thể đạt đến trạng thái an trú, vững trú. Trong phần Saṅgahavāra, các chi thiền và đạo chi không được nêu lên. Tại sao? Vì thiền có tầm là chi cuối cùng, đạo có nhân là chi cuối cùng. Trong tâm không có tầm một cách tự nhiên thì không có được chi thiền, và trong tâm vô nhân thì không có được các đạo chi. Do đó, ở đây cả hai đều không được nêu lên. Ở đây, hành uẩn cũng chỉ được phân tích với bốn chi. Phần Suññatavāra thì như thường lệ. Các phần định nghĩa về nhĩ thức, v.v. cũng nên được hiểu theo cách này.

Kevalañhi cakkhuviññāṇādīsu ‘upekkhā’ bhājitā, kāyaviññāṇe ‘sukha’nti, ayamettha viseso. Sopi ca ghaṭṭanavasena hotīti veditabbo. Cakkhudvārādīsu hi catūsu upādārūpameva upādārūpaṃ ghaṭṭeti, upādārūpeyeva upādārūpaṃ ghaṭṭente paṭighaṭṭanānighaṃso balavā na hoti. Catunnaṃ adhikaraṇīnaṃ upari cattāro kappāsapicupiṇḍe ṭhapetvā picupiṇḍeheva pahatakālo viya phuṭṭhamattameva hoti. Vedanā majjhattaṭṭhāne tiṭṭhati. Kāyadvāre pana bahiddhā mahābhūtārammaṇaṃ ajjhattikakāyapasādaṃ ghaṭṭetvā pasādapaccayesu mahābhūtesu paṭihaññati. Yathā adhikaraṇīmatthake kappāsapicupiṇḍaṃ ṭhapetvā kūṭena paharantassa kappāsapicupiṇḍaṃ chinditvā kūṭaṃ adhikaraṇiṃ gaṇhatīti, nighaṃso balavā hoti, evameva paṭighaṭṭanānighaṃso balavā hoti. Iṭṭhe ārammaṇe sukhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ uppajjati, aniṭṭhe dukkhasahagataṃ.

Chỉ là, trong nhãn thức, v.v. ‘thọ xả’ được phân tích, trong thân thức là ‘thọ lạc’, đây là sự khác biệt ở đây. Và nên hiểu rằng sự khác biệt ấy cũng là do năng lực của sự va chạm. Thật vậy, trong bốn môn như nhãn môn, chỉ có sắc y sinh va chạm vào sắc y sinh; khi chỉ có sắc y sinh va chạm vào sắc y sinh thì sự cọ xát do va chạm không mạnh. Giống như trường hợp đặt bốn cuộn bông gòn lên trên bốn cái đe rồi dùng chính những cuộn bông gòn ấy để đập, chỉ có sự xúc chạm đơn thuần mà thôi. Thọ đứng ở vị trí trung tính. Còn ở thân môn, cảnh đại hiển bên ngoài sau khi va chạm vào thần kinh thân bên trong, nó lại tác động vào các đại hiển là nhân duyên cho thần kinh ấy. Giống như trường hợp người đặt một cuộn bông gòn trên mặt đe rồi dùng búa đập, cái búa sau khi xuyên qua cuộn bông gòn liền nắm lấy cái đe, sự cọ xát trở nên mạnh mẽ; cũng vậy, sự cọ xát do va chạm trở nên mạnh mẽ. Khi đối tượng là khả ái, thân thức tương ưng với lạc khởi lên; khi đối tượng là bất khả ái, (thân thức) tương ưng với khổ (khởi lên).

Imesaṃ pana pañcannaṃ cittānaṃ vatthudvārārammaṇāni nibaddhāneva honti, vatthādisaṅkamanaṃ nāmettha natthi. Kusalavipākacakkhuviññāṇañhi cakkhupasādaṃ vatthuṃ katvā iṭṭhe ca iṭṭhamajjhatte ca catusamuṭṭhānikarūpārammaṇe dassanakiccaṃ sādhayamānaṃ cakkhudvāre ṭhatvā vipaccati. Sotaviññāṇādīni sotapasādādīni vatthuṃ katvā iṭṭhaiṭṭhamajjhattesu saddādīsu savanaghāyanasāyanaphusanakiccāni sādhayamānāni sotadvārādīsu ṭhatvā vipaccanti. Saddo panettha dvisamuṭṭhānikoyeva hoti.

Còn đối với năm tâm này, vật, môn, và cảnh là cố định, không có cái gọi là sự thay đổi của vật, v.v. ở đây. Thật vậy, nhãn thức quả thiện lấy thần kinh nhãn làm vật nương, trong khi hoàn thành phận sự thấy đối với cảnh sắc do bốn nguyên nhân sanh là cảnh khả ái và khả ái trung bình, nó đứng ở nhãn môn mà trổ quả. Nhĩ thức, v.v. lấy thần kinh nhĩ, v.v. làm vật nương, trong khi hoàn thành các phận sự nghe, ngửi, nếm, xúc chạm đối với các cảnh như cảnh thinh, v.v. là khả ái và khả ái trung bình, chúng đứng ở nhĩ môn, v.v. mà trổ quả. Ở đây, cảnh thinh chỉ do hai nguyên nhân sanh.

455. Manodhātuniddese sabhāvasuññatanissattaṭṭhena manoyeva dhātu manodhātu. Sā cakkhuviññāṇādīnaṃ anantaraṃ rūpādivijānanalakkhaṇā, rūpādīnaṃ sampaṭicchanarasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, cakkhuviññāṇādiapagamapadaṭṭhānā. Idha dhammuddese dvādasa padāni honti. Aggahitaggahaṇena [Pg.305] nava. Tesu satta avibhattikāni dve savibhattikāni. Adhimokkho manasikāroti dve yevāpanakā. Vitakkaniddeso abhiniropanaṃ pāpetvā ṭhapito. Yasmā panetaṃ cittaṃ neva kusalaṃ nākusalaṃ, tasmā sammāsaṅkappoti vā micchāsaṅkappoti vā na vuttaṃ. Saṅgahavāre labbhamānampi jhānaṅgaṃ pañcaviññāṇasote patitvā gatanti. Maggaṅgaṃ pana na labbhatiyevāti na uddhaṭaṃ. Suññatavāro pākatikoyeva. Imassa cittassa vatthu nibaddhaṃ hadayavatthumeva hoti. Dvārārammaṇāni anibaddhāni. Tattha kiñcāpi dvārārammaṇāni saṅkamanti, ṭhānaṃ pana ekaṃ. Sampaṭicchanakiccameva hetaṃ hoti. Idañhi pañcadvāre pañcasu ārammaṇesu sampaṭicchanaṃ hutvā vipaccati. Kusalavipākesu cakkhuviññāṇādīsu niruddhesu taṃsamanantarā tāneva ṭhānappattāni rūpārammaṇādīni sampaṭicchati.

455. Trong phần định nghĩa về ý giới: ý giới là giới chỉ là sự biết, theo nghĩa là tự tánh, là không, là vô ngã. Nó có trạng thái là biết cảnh sắc, v.v. ngay sau nhãn thức, v.v.; có phận sự là tiếp thâu cảnh sắc, v.v.; có sự biểu hiện là trạng thái như vậy; có nhân cần thiết là sự chấm dứt của nhãn thức, v.v. Ở đây, trong phần nêu các pháp, có mười hai nhóm pháp. Bằng cách lấy những gì chưa được lấy, có chín nhóm. Trong số đó, bảy nhóm không được phân tích, hai nhóm được phân tích. Có hai pháp Yevāpanaka là thắng giải và tác ý. Phần định nghĩa về tầm được dừng lại sau khi đã đạt đến sự hướng tâm. Và vì tâm này không thiện cũng không bất thiện, nên không được gọi là chánh tư duy hay tà tư duy. Trong phần Saṅgahavāra, chi thiền dù có thể có được cũng không được nêu lên vì (nó được xem là) đã trôi theo dòng của ngũ song thức. Còn đạo chi thì không thể có được nên không được nêu lên. Phần Suññatavāra thì như thường lệ. Vật của tâm này là cố định, chính là ý vật. Môn và cảnh không cố định. Ở đó, mặc dù môn và cảnh có thay đổi, nhưng vị trí thì chỉ có một. Vì nó chỉ có phận sự tiếp thâu. Thật vậy, tâm này trổ quả bằng cách trở thành sự tiếp thâu năm cảnh ở năm môn. Khi nhãn thức, v.v. là quả thiện đã diệt, ngay sau đó nó tiếp thâu chính những cảnh sắc, v.v. đã đến vị trí (của nó).

469. Manoviññāṇadhātuniddesesu paṭhamamanoviññāṇadhātuyaṃ ‘pīti’padaṃ adhikaṃ. Vedanāpi ‘somanassa’-vedanā hoti. Ayañhi iṭṭhārammaṇasmiṃyeva pavattati. Dutiyamanoviññāṇadhātu iṭṭhamajjhattārammaṇe. Tasmā tattha ‘upekkhā’ vedanā hotīti. Padāni manodhātuniddesasadisāneva. Ubhayatthāpi pañcaviññāṇasote patitvā gatattāyeva jhānaṅgāni na uddhaṭāni. Maggaṅgāni alābhatoyeva. Sesaṃ sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ. Lakkhaṇādito panesā duvidhāpi manoviññāṇadhātu ahetukavipākā, chaḷārammaṇavijānanalakkhaṇā, santīraṇādirasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, hadayavatthupadaṭṭhānāti veditabbā.

469. Trong các phần giải thích về ý thức giới, ở ý thức giới thứ nhất, thuật ngữ ‘hỷ’ là thêm vào. Thọ cũng là thọ ‘hỷ’. Vì rằng (ý thức giới) này chỉ sanh khởi trong đối tượng đáng hài lòng. Ý thức giới thứ hai (sanh khởi) trong đối tượng đáng hài lòng và trung tính. Do đó, ở đó, thọ là ‘xả’. Các thuật ngữ cũng tương tự như trong phần giải thích về ý giới. Ở cả hai nơi, do đã rơi vào và đi theo dòng năm thức nên các thiền chi không được nêu ra. Các đạo chi (không được nêu ra) do không đạt được. Phần còn lại ở tất cả mọi nơi nên được hiểu theo phương pháp đã được nói đến. Hơn nữa, về phương diện tướng v.v..., hai loại ý thức giới này là quả vô nhân, nên được hiểu là: có tướng là biết sáu đối tượng, có phận sự là thẩm sát v.v..., có sự hiện hữu như vậy là sự hiện khởi, và có sắc ý vật là nhân cần thiết.

Tattha paṭhamā dvīsu ṭhānesu vipaccati. Sā hi pañcadvāre kusalavipākacakkhuviññāṇādianantaraṃ, vipākamanodhātuyā taṃ ārammaṇaṃ sampaṭicchitvā niruddhāya, tasmiṃ yevārammaṇe santīraṇakiccaṃ sādhayamānā pañcasu dvāresu ṭhatvā vipaccati. Chasu dvāresu pana balavārammaṇe tadārammaṇā hutvā vipaccati. Kathaṃ? Yathā hi caṇḍasote, tiriyaṃ nāvāya gacchantiyā, udakaṃ chijjitvā thokaṃ ṭhānaṃ nāvaṃ anubandhitvā yathāsotameva gacchati, evameva chasu dvāresu balavārammaṇe palobhayamāne āpāthagate javanaṃ javati. Tasmiṃ javite bhavaṅgassa vāro. Idaṃ pana cittaṃ bhavaṅgassa vāraṃ adatvā javanena gahitārammaṇaṃ gahetvā ekaṃ dve cittavāre pavattitvā bhavaṅgameva [Pg.306] otarati. Gavakkhandhe nadiṃ tarantepi evameva upamā vitthāretabbā. Evamesā yaṃ javanena gahitārammaṇaṃ tasseva gahitattā tadārammaṇaṃ nāma hutvā vipaccati.

Trong đó, (ý thức giới) thứ nhất chín muồi ở hai nơi. Thật vậy, ở ngũ môn, ngay sau nhãn thức quả thiện v.v..., khi ý giới quả đã tiếp nhận đối tượng ấy rồi diệt đi, nó đứng ở ngũ môn, hoàn thành phận sự thẩm sát trên chính đối tượng ấy rồi chín muồi. Còn ở lục môn, khi đối tượng mạnh, nó trở thành na-cảnh rồi chín muồi. Bằng cách nào? Ví như trong dòng nước xiết, khi chiếc thuyền đi ngang qua, nước bị rẽ ra, theo sau thuyền một khoảng ngắn rồi lại chảy theo dòng như cũ; cũng vậy, ở lục môn, khi đối tượng mạnh mẽ như đang quyến rũ đi vào tầm nhận biết, tốc hành tâm khởi lên. Sau khi tốc hành tâm ấy đã khởi, đến lượt của hộ kiếp. Nhưng tâm này không nhường lượt cho hộ kiếp, mà bắt lấy đối tượng đã được tốc hành tâm bắt lấy, sanh khởi một hoặc hai sát-na tâm rồi chìm vào chính dòng hộ kiếp. Ví dụ này cũng nên được giải thích rộng ra tương tự như khi đàn bò lội qua sông. Như vậy, do nó bắt lấy chính đối tượng đã được tốc hành tâm bắt lấy, nên nó được gọi là na-cảnh rồi chín muồi.

Dutiyā pana pañcasu ṭhānesu vipaccati. Kathaṃ? Manussaloke tāva jaccandhajaccabadhirajaccaeḷajaccummattakaubhatobyañjanakanapuṃsakānaṃ paṭisandhiggahaṇakāle paṭisandhi hutvā vipaccati. Paṭisandhiyā vītivattāya yāvatāyukaṃ bhavaṅgaṃ hutvā vipaccati. Iṭṭhamajjhatte pañcārammaṇavīthiyā santīraṇaṃ hutvā, balavārammaṇe chasu dvāresu tadārammaṇaṃ hutvā, maraṇakāle cuti hutvāti imesu pañcasu ṭhānesu vipaccatīti.

Còn (ý thức giới) thứ hai thì chín muồi ở năm nơi. Bằng cách nào? Trước hết, trong cõi người, vào lúc thọ sanh của những người mù bẩm sinh, điếc bẩm sinh, câm bẩm sinh, điên bẩm sinh, người lưỡng tính, và người vô tính, nó trở thành tâm tục sinh rồi chín muồi. Sau khi tâm tục sinh đã qua, nó trở thành tâm hộ kiếp suốt đời rồi chín muồi. (Nó chín muồi) bằng cách trở thành tâm thẩm sát trong lộ trình ngũ môn với đối tượng đáng hài lòng và trung tính, bằng cách trở thành tâm na-cảnh ở lục môn với đối tượng mạnh, và bằng cách trở thành tâm tử vào lúc lâm chung. (Nó) chín muồi ở năm nơi này.

Manoviññāṇadhātudvayaṃ niṭṭhitaṃ.

Dứt hai loại ý thức giới.

Aṭṭhamahāvipākacittavaṇṇanā

Giải về tám đại quả tâm.

498. Idāni aṭṭhamahāvipākacittāni dassetuṃ puna katame dhammā abyākatātiādi āraddhaṃ. Tattha pāḷiyaṃ nayamattaṃ dassetvā sabbavārā saṃkhittā. Tesaṃ attho heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo. Yo panettha viseso taṃ dassetuṃ alobho abyākatamūlantiādi vuttaṃ. Yampi na vuttaṃ taṃ evaṃ veditabbaṃ – yo hi kāmāvacarakusalesu kammadvārakammapathapuññakiriyavatthubhedo vutto so idha natthi. Kasmā? Aviññattijanakato avipākadhammato tathā appavattito ca. Yāpi tā yevāpanakesu karuṇāmuditā vuttā, tā sattārammaṇattā vipākesu na santi. Ekantaparittārammaṇāni hi kāmāvacaravipākāni. Na kevalañca karuṇāmuditā, viratiyopettha na santi. ‘Pañca sikkhāpadāni kusalānevā’ti (vibha. 715) hi vuttaṃ.

498. Bây giờ, để trình bày về tám đại quả tâm, (Đức Phật) lại bắt đầu với câu “Thế nào là các pháp vô ký?” v.v... Ở đó, trong Pāli, chỉ trình bày phương pháp và tất cả các đoạn đều được tóm tắt. Ý nghĩa của chúng nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở dưới. Để chỉ ra điểm đặc biệt ở đây, câu “Vô tham là căn vô ký” v.v... đã được nói đến. Điều gì chưa được nói đến thì nên được hiểu như sau: Bất cứ sự phân biệt nào về nghiệp môn, nghiệp lộ, và phước sự đã được nói đến trong các tâm thiện Dục giới, thì điều đó không có ở đây. Tại sao? Vì không tạo ra biểu tri, vì không phải là pháp tạo quả, và vì không sanh khởi theo cách đó. Cả bi và hỷ đã được nói đến trong phần yevāpanaka, chúng cũng không có trong các tâm quả vì có đối tượng là chúng sanh chế định. Vì các tâm quả Dục giới chắc chắn có đối tượng là pháp Dục giới. Và không chỉ có bi và hỷ, mà các tâm tránh né cũng không có ở đây. Vì đã được nói rằng: “Năm học giới chỉ là thiện.”

Asaṅkhārasasaṅkhāravidhānañcettha kusalato ceva paccayabhedato ca veditabbaṃ. Asaṅkhārikassa hi kusalassa asaṅkhārikameva vipākaṃ, sasaṅkhārikassa sasaṅkhārikaṃ. Balavapaccayehi ca uppannaṃ asaṅkhārikaṃ, itarehi itaraṃ. Hīnādibhedepi imāni hīnamajjhimapaṇītehi chandādīhi anipphāditattā hīnamajjhimapaṇītāni nāma na honti. Hīnassa pana kusalassa vipākaṃ hīnaṃ, majjhimassa [Pg.307] majjhimaṃ, paṇītassa paṇītaṃ. Adhipatino pettha na santi. Kasmā? Chandādīni dhuraṃ katvā anuppādetabbato. Sesaṃ sabbaṃ aṭṭhasu kusalesu vuttasadisameva.

Và sự sắp xếp về vô trợ và hữu trợ ở đây nên được hiểu từ (nghiệp) thiện và từ sự khác biệt của các duyên. Vì quả của nghiệp thiện vô trợ chỉ là vô trợ; của (nghiệp thiện) hữu trợ là hữu trợ. Và (tâm quả) sanh khởi do các duyên mạnh là vô trợ, do các duyên khác (yếu) là hữu trợ. Trong sự phân biệt hạ, v.v..., những (tâm quả) này không được gọi là hạ, trung, thượng, vì chúng không được tạo ra bởi dục, v.v... hạ, trung, thượng. Nhưng quả của nghiệp thiện hạ là hạ, của (nghiệp thiện) trung là trung, của (nghiệp thiện) thượng là thượng. Các trưởng cũng không có ở đây. Tại sao? Vì chúng không được tạo ra bằng cách lấy dục, v.v... làm đầu. Tất cả phần còn lại đều tương tự như đã được nói trong phần tám tâm thiện.

Idāni imesaṃ aṭṭhannaṃ mahāvipākacittānaṃ vipaccanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Etāni hi catūsu ṭhānesu vipaccanti – paṭisandhiyaṃ, bhavaṅge, cutiyaṃ, tadārammaṇeti. Kathaṃ? Manussesu tāva kāmāvacaradevesu ca puññavantānaṃ duhetukatihetukānaṃ paṭisandhiggahaṇakāle paṭisandhi hutvā vipaccanti. Paṭisandhiyā vītivattāya pavatte saṭṭhipi asītipi vassāni asaṅkhyeyyampi āyukālaṃ bhavaṅgaṃ hutvā, balavārammaṇe chasu dvāresu tadārammaṇaṃ hutvā, maraṇakāle cuti hutvāti. Evaṃ catūsu ṭhānesu vipaccanti.

Bây giờ, nơi chín muồi của tám đại quả tâm này nên được biết đến. Vì những tâm này chín muồi ở bốn nơi: trong lúc tục sinh, trong (dòng) hộ kiếp, trong lúc tử, và trong (vai trò) na-cảnh. Bằng cách nào? Trước hết, ở cõi người và cõi trời Dục giới, đối với những người có phước là nhị nhân và tam nhân, chúng trở thành tâm tục sinh vào lúc thọ sanh rồi chín muồi. Sau khi tâm tục sinh đã qua, trong dòng sinh hoạt, chúng trở thành tâm hộ kiếp trong suốt tuổi thọ sáu mươi hay tám mươi năm hoặc thậm chí là một khoảng thời gian không thể đếm được, (chúng chín muồi) bằng cách trở thành tâm na-cảnh ở lục môn khi đối tượng mạnh, và (chúng chín muồi) bằng cách trở thành tâm tử vào lúc lâm chung. Như vậy, chúng chín muồi ở bốn nơi.

Tattha sabbepi sabbaññubodhisattā pacchimapaṭisandhiggahaṇe paṭhamena somanassasahagatatihetukaasaṅkhārikamahāvipākacittena paṭisandhiṃ gaṇhanti. Taṃ pana mettāpubbabhāgacittassa vipākaṃ hoti. Tena dinnāya paṭisandhiyā asaṅkhyeyyaṃ āyu. Kālavasena pana pariṇamati. Mahāsīvatthero panāha – ‘somanassasahagatato upekkhāsahagataṃ balavataraṃ. Tena paṭisandhiṃ gaṇhanti. Tena gahitapaṭisandhikā hi mahajjhāsayā honti. Dibbesupi ārammaṇesu uppilāvino na honti, tipiṭakacūḷanāgattherādayo viyā’ti. Aṭṭhakathāyaṃ pana – ‘ayaṃ therassa manoratho,’‘natthi eta’nti paṭikkhipitvā ‘sabbaññubodhisattānaṃ hitūpacāro balavā hoti, tasmā mettāpubbabhāgakāmāvacarakusalavipākasomanassasahagatatihetukaasaṅkhārikacittena paṭisandhiṃ gaṇhantī’ti vuttaṃ.

Trong các tâm ấy, tất cả các vị Toàn Giác Bồ Tát, trong khi thọ nhận sự tái sanh cuối cùng, thọ nhận sự tái sanh bằng tâm đại quả vô trợ, tam nhân, câu hành với thọ hỷ thứ nhất. Vả lại, tâm ấy là quả của tâm có từ tâm làm phần đầu. Do sự tái sanh được cho bởi tâm ấy, tuổi thọ là vô số. Tuy nhiên, nó phải thuận theo thời gian. Còn trưởng lão Mahāsīva nói rằng: ‘Tâm câu hành với thọ xả mạnh hơn tâm câu hành với thọ hỷ. (Các vị Bồ Tát) thọ nhận sự tái sanh bằng tâm ấy. Vì những vị có sự tái sanh được thọ nhận bằng tâm ấy có chí nguyện cao cả, không hời hợt đối với cả các cảnh trời, giống như các vị trưởng lão Tipiṭakacūḷanāga v.v.’. Nhưng trong Chú giải, sau khi bác bỏ rằng: ‘Đây là ý muốn của vị trưởng lão,’ và ‘điều này không có,’ đã được nói rằng: ‘Sự thực hành lợi ích của các vị Toàn Giác Bồ Tát là mạnh mẽ, do đó các vị ấy thọ nhận sự tái sanh bằng tâm quả thiện Dục giới, vô trợ, tam nhân, câu hành với thọ hỷ, có từ tâm làm phần đầu.’

Vipākuddhārakathā

Luận về sự trích dẫn quả

Idāni vipākuddhārakathāya mātikā ṭhapetabbā – tipiṭakacūḷanāgatthero tāva āha – ekāya kusalacetanāya soḷasa vipākacittāni uppajjanti. Ettheva dvādasakamaggopi ahetukaṭṭhakampīti. Moravāpivāsī mahādattatthero panāha – ekāya kusalacetanāya dvādasa vipākacittāni uppajjanti. Ettheva dasakamaggopi ahetukaṭṭhakampīti. Tipiṭakamahādhammarakkhitatthero āha – ekāya kusalacetanāya dasa vipākacittāni uppajjanti, ettheva ahetukaṭṭhakanti.

Bây giờ, nên đặt đề mục của luận về sự trích dẫn quả. Trước hết, trưởng lão Tipiṭakacūḷanāga nói: ‘Do một tư thiện, mười sáu tâm quả sanh khởi. Chính ở đây, cả nhóm mười hai (tâm quả Dục giới) và nhóm tám tâm quả vô nhân (cũng sanh khởi).’ Còn trưởng lão Mahādatta, trú ở Moravāpi, nói rằng: ‘Do một tư thiện, mười hai tâm quả sanh khởi. Chính ở đây, cả nhóm mười (tâm quả Dục giới) và nhóm tám tâm quả vô nhân (cũng sanh khởi).’ Trưởng lão Tipiṭakamahādhammarakkhita nói: ‘Do một tư thiện, mười tâm quả sanh khởi, chính ở đây là nhóm tám tâm quả vô nhân.’

Imasmiṃ [Pg.308] ṭhāne sāketapañhaṃ nāma gaṇhiṃsu. Sākete kira upāsakā sālāyaṃ nisīditvā ‘kiṃ nu kho ekāya cetanāya kamme āyūhite ekā paṭisandhi hoti udāhu nānā’ti? Pañhaṃ nāma samuṭṭhāpetvā nicchetuṃ asakkontā ābhidhammikatthere upasaṅkamitvā pucchiṃsu. Therā ‘yathā ekasmā ambabījā ekova aṅkuro nikkhamati, evaṃ ekāva paṭisandhi hotī’ti saññāpesuṃ. Athekadivasaṃ ‘kiṃ nu kho nānācetanāhi kamme āyūhite paṭisandhiyo nānā honti udāhu ekā’ti? Pañhaṃ samuṭṭhāpetvā nicchetuṃ asakkontā there pucchiṃsu. Therā ‘yathā bahūsu ambabījesu ropitesu bahū aṅkurā nikkhamanti, evaṃ bahukāva paṭisandhiyo hontī’ti saññāpesuṃ.

Ở nơi này, các vị đã lấy vấn đề gọi là Sāketa. Nghe nói, ở Sāketa, các cận sự nam ngồi trong nhà nghỉ, đã nêu lên vấn đề rằng: ‘Khi nghiệp được tạo tác do một tư, phải chăng có một sự tái sanh, hay là có nhiều?’ Không thể quyết định được, họ đã đến gần các vị trưởng lão thông thạo A-tỳ-đàm và hỏi. Các vị trưởng lão đã làm cho họ hiểu rằng: ‘Giống như từ một hạt xoài chỉ một mầm duy nhất mọc ra, cũng vậy, chỉ có một sự tái sanh duy nhất.’ Rồi một ngày nọ, (họ) đã nêu lên vấn đề: ‘Khi nghiệp được tạo tác do nhiều tư, phải chăng có nhiều sự tái sanh, hay là có một?’ Không thể quyết định được, họ đã hỏi các vị trưởng lão. Các vị trưởng lão đã làm cho họ hiểu rằng: ‘Giống như khi nhiều hạt xoài được gieo, nhiều mầm mọc ra, cũng vậy, có nhiều sự tái sanh.’

Aparampi imasmiṃ ṭhāne ussadakittanaṃ nāma gahitaṃ. Imesañhi sattānaṃ lobhopi ussanno hoti, dosopi mohopi; alobhopi adosopi amohopi. Taṃ nesaṃ ussannabhāvaṃ ko niyāmetīti? Pubbahetu niyāmeti. Kammāyūhanakkhaṇeyeva nānattaṃ hoti. Kathaṃ? ‘‘Yassa hi kammāyūhanakkhaṇe lobho balavā hoti alobho mando, adosāmohā balavanto dosamohā mandā, tassa mando alobho lobhaṃ pariyādātuṃ na sakkoti, adosāmohā pana balavanto dosamohe pariyādātuṃ sakkonti. Tasmā so tena kammena dinnapaṭisandhivasena nibbatto luddho hoti, sukhasīlo akkodhano, paññavā pana hoti vajirūpamañāṇo’’ti.

Lại nữa, ở nơi này, đã được lấy lời nói gọi là sự tuyên thuyết về tính trội vượt. Vì của những chúng sanh này, tham cũng trội vượt, sân cũng, si cũng (trội vượt); vô tham cũng, vô sân cũng, vô si cũng (trội vượt). Cái gì quy định tính trội vượt ấy của họ? Nhân quá khứ quy định. Sự khác biệt xảy ra ngay trong khoảnh khắc tạo tác nghiệp. Như thế nào? ‘Vì người nào, trong khoảnh khắc tạo tác nghiệp, tham mạnh, vô tham yếu; vô sân, vô si mạnh, sân, si yếu; vô tham yếu của người ấy không thể khắc phục được tham, nhưng vô sân, vô si mạnh có thể khắc phục được sân, si. Do đó, người ấy, sanh ra do năng lực của sự tái sanh được cho bởi nghiệp ấy, trở nên tham lam, (nhưng) có tánh hạnh an lạc, không sân hận, và có trí tuệ, có trí như kim cương.’

‘Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe lobhadosā balavanto honti alobhādosā mandā, amoho balavā moho mando, so purimanayeneva luddho ceva hoti duṭṭho ca, paññavā pana hoti vajirūpamañāṇo dattābhayatthero viya.

‘Còn người nào, trong khoảnh khắc tạo tác nghiệp, tham và sân mạnh, vô tham và vô sân yếu; vô si mạnh, si yếu; người ấy, theo phương pháp trước, vừa tham lam vừa có sân, nhưng có trí tuệ, có trí như kim cương, giống như trưởng lão Dattābhaya.

‘Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe lobhādosamohā balavanto honti itare mandā, so purimanayeneva luddho ceva hoti dandho ca, sukhasīlako pana hoti akkodhano.

‘Còn người nào, trong khoảnh khắc tạo tác nghiệp, tham, vô sân, và vô si mạnh, các pháp còn lại yếu; người ấy, theo phương pháp trước, vừa tham lam vừa chậm lụt, nhưng có tánh hạnh an lạc, không sân hận.

‘Tathā yassa kammāyūhanakkhaṇe tayopi lobhadosamohā balavanto honti alobhādayo mandā, so purimanayeneva luddho ceva hoti duṭṭho ca mūḷho ca.

‘Tương tự, người nào trong khoảnh khắc tạo tác nghiệp, cả ba pháp tham, sân, và si đều mạnh, vô tham v.v. yếu; người ấy, theo phương pháp trước, vừa tham lam, vừa có sân, vừa si mê.

‘Yassa [Pg.309] pana kammāyūhanakkhaṇe alobhadosamohā balavanto honti itare mandā, so purimanayeneva appakileso hoti, dibbārammaṇampi disvā niccalo, duṭṭho pana hoti dandhapañño cāti.

‘Còn người nào, trong khoảnh khắc tạo tác nghiệp, vô tham, sân, và si mạnh, các pháp còn lại yếu; người ấy, theo phương pháp trước, có ít phiền não, thấy cả cảnh trời cũng không dao động, nhưng có sân và có trí tuệ chậm lụt.’

‘Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe alobhādosamohā balavanto honti itare mandā, so purimanayeneva aluddho ceva hoti, sukhasīlako ca, dandho pana hoti.

‘Còn người nào, trong khoảnh khắc tạo tác nghiệp, vô tham, vô sân, và si mạnh, các pháp còn lại yếu; người ấy, theo phương pháp trước, vừa không tham lam và có tánh hạnh an lạc, nhưng chậm lụt.

‘Tathā yassa kammāyūhanakkhaṇe alobhadosāmohā balavanto honti itare mandā, so purimanayeneva aluddho ceva hoti paññavā ca, duṭṭho ca pana hoti kodhano.

‘Tương tự, người nào trong khoảnh khắc tạo tác nghiệp, vô tham, sân, và vô si mạnh, các pháp còn lại yếu; người ấy, theo phương pháp trước, vừa không tham lam vừa có trí tuệ, nhưng có sân và hay phẫn nộ.

‘Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe tayopi alobhādayo balavanto honti lobhādayo mandā, so mahāsaṅgharakkhitatthero viya aluddho aduṭṭho paññavā ca hotī’ti.

‘Còn người nào, trong khoảnh khắc tạo tác nghiệp, cả ba pháp vô tham v.v. đều mạnh, tham v.v. yếu; người ấy, giống như trưởng lão Mahāsaṅgharakkhita, không tham lam, không có sân, và có trí tuệ.’

Aparampi imasmiṃ ṭhāne hetukittanaṃ nāma gahitaṃ. Tihetukakammañhi tihetukampi duhetukampi ahetukampi vipākaṃ deti. Duhetukakammaṃ tihetukavipākaṃ na deti, itaraṃ deti. Tihetukakammena paṭisandhi tihetukāpi hoti, duhetukāpi; ahetukā na hoti. Duhetukena duhetukāpi hoti ahetukāpi; tihetukā na hoti. Asaṅkhārikaṃ kusalaṃ asaṅkhārikampi sasaṅkhārikampi vipākaṃ deti. Sasaṅkhārikaṃ sasaṅkhārikampi asaṅkhārikampi vipākaṃ deti. Ārammaṇena vedanā parivattetabbā. Javanena tadārammaṇaṃ niyāmetabbaṃ.

Lại nữa, ở nơi này, đã được lấy lời nói gọi là sự tuyên thuyết về nhân. Vì nghiệp tam nhân cho quả tam nhân cũng, nhị nhân cũng, và vô nhân cũng. Nghiệp nhị nhân không cho quả tam nhân, (nhưng) cho quả khác. Do nghiệp tam nhân, sự tái sanh là tam nhân cũng, là nhị nhân cũng; không là vô nhân. Do (nghiệp) nhị nhân, (sự tái sanh) là nhị nhân cũng, là vô nhân cũng; không là tam nhân. Thiện vô trợ cho quả vô trợ cũng, hữu trợ cũng. (Thiện) hữu trợ cho quả hữu trợ cũng, vô trợ cũng. Thọ nên được thay đổi bởi đối tượng. Tadārammaṇa nên được quy định bởi javana.

Idāni tassa tassa therassa vāde soḷasamaggādayo veditabbā. Paṭhamakāmāvacarakusalasadisena hi paṭhamamahāvipākacittena gahitapaṭisandhikassa gabbhāvāsato nikkhamitvā saṃvarāsaṃvare paṭṭhapetuṃ samatthabhāvaṃ upagatassa cakkhudvārasmiṃ ‘iṭṭhārammaṇe’ āpāthamāgate kiriyamanodhātuyā bhavaṅge anāvaṭṭiteyeva atikkamanaārammaṇānaṃ pamāṇaṃ natthi. Kasmā evaṃ hoti? Ārammaṇadubbalatāya. Ayaṃ tāva eko moghavāro.

Bây giờ, trong quan điểm của mỗi vị trưởng lão ấy, cần phải biết đến mười sáu loại tâm quả, v.v. Thật vậy, đối với người đã được tái sanh bằng tâm đại quả thứ nhất, tương tự như tâm thiện dục giới thứ nhất, sau khi ra khỏi thai mẹ và đã đạt đến trạng thái có khả năng thiết lập sự phòng hộ lớn nhỏ, khi đối tượng đáng hài lòng đi vào tầm của nhãn môn, ngay khi tâm hộ kiếp chưa được hướng bởi ý giới duy tác, thì không có sự đo lường đối với các đối tượng đã trôi qua. Tại sao lại như vậy? Do đối tượng yếu. Đây trước hết là một trường hợp vô hiệu.

Sace pana bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti, kiriyamanodhātuyā bhavaṅge āvaṭṭite, voṭṭhabbanaṃ apāpetvāva antarā, cakkhuviññāṇe vā sampaṭicchane vā santīraṇe [Pg.310] vā ṭhatvā nivattissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Voṭṭhabbanavasena pana ṭhatvā ekaṃ vā dve vā cittāni pavattanti. Tato āsevanaṃ labhitvā javanaṭṭhāne ṭhatvā puna bhavaṅgaṃ otarati idampi ārammaṇadubbalatāya eva hoti. Ayaṃ pana vāro ‘diṭṭhaṃ viya me, sutaṃ viya me’tiādīni vadanakāle labbhati. Ayampi dutiyo moghavāro.

Lại nữa, nếu (ý giới duy tác) hướng đến tâm hộ kiếp, thì không có trường hợp nào mà khi tâm hộ kiếp đã được hướng bởi ý giới duy tác, lộ trình tâm lại dừng lại ở nhãn thức, hoặc tiếp thâu, hoặc quan sát rồi thoái lui mà chưa đạt đến tâm đoán định. Tuy nhiên, sau khi dừng lại do năng lực của tâm đoán định, một hoặc hai tâm (tốc hành) khởi lên. Sau đó, nhận được (điều kiện) lặp lại, (tâm) dừng lại ở vị trí của tốc hành tâm rồi lại chìm vào hộ kiếp. Điều này cũng xảy ra do đối tượng yếu. Lại nữa, trường hợp này được thấy vào lúc nói những câu như: 'dường như tôi đã thấy', 'dường như tôi đã nghe', v.v. Đây cũng là trường hợp vô hiệu thứ hai.

Aparassa kiriyamanodhātuyā bhavaṅge āvaṭṭite vīthicittāni uppajjanti, javanaṃ javati. Javanapariyosāne pana tadārammaṇassa vāro. Tasmiṃ anuppanneyeva bhavaṅgaṃ otarati. Tatrāyaṃ upamā – yathā hi nadiyā āvaraṇaṃ bandhitvā mahāmātikābhimukhe udake kate udakaṃ gantvā ubhosu tīresu kedāre pūretvā atirekaṃ kakkaṭakamaggādīhi palāyitvā puna nadiṃyeva otarati, evametaṃ daṭṭhabbaṃ. Ettha hi nadiyaṃ udakappavattanakālo viya bhavaṅgavīthippavattanakālo. Āvaraṇabandhanakālo viya kiriyamanodhātuyā bhavaṅgassa āvaṭṭanakālo. Mahāmātikāya udakappavattanakālo viya vīthicittappavatti. Ubhosu tīresu kedārapūraṇaṃ viya javanaṃ. Kakkaṭakamaggādīhi palāyitvā puna udakassa nadīotaraṇaṃ viya javanaṃ javitvā tadārammaṇe anuppanneyeva puna bhavaṅgotaraṇaṃ. Evaṃ bhavaṅgaṃ otaraṇacittānampi gaṇanapatho natthi. Idañcāpi ārammaṇadubbalatāya eva hoti. Ayaṃ tatiyo moghavāro.

Đối với người khác, khi tâm hộ kiếp được hướng bởi ý giới duy tác, các tâm lộ trình khởi lên, tốc hành tâm khởi lên. Tuy nhiên, vào lúc kết thúc tốc hành tâm là phiên của tâm đồng sở duyên. (Lộ trình tâm) chìm vào hộ kiếp ngay khi tâm ấy chưa khởi lên. Về điều này, có ví dụ như sau: Thật vậy, cũng như khi người ta đắp một con đập trên sông, làm cho nước hướng về con kênh lớn, nước chảy đi, làm đầy các thửa ruộng ở hai bên bờ, rồi phần nước thừa chảy đi qua các lối đi của cua, v.v., và lại chảy vào chính con sông; cần phải hiểu điều này cũng như vậy. Ở đây, thật vậy, thời điểm dòng nước chảy trên sông giống như thời điểm dòng hộ kiếp trôi chảy. Thời điểm đắp đập giống như thời điểm ý giới duy tác hướng đến tâm hộ kiếp. Thời điểm nước chảy trong kênh lớn giống như sự khởi lên của các tâm lộ trình. Việc làm đầy các thửa ruộng ở hai bên bờ giống như tốc hành tâm. Việc nước chảy đi qua các lối đi của cua, v.v., rồi lại chảy vào sông giống như sau khi tốc hành tâm đã khởi lên, (lộ trình tâm) lại chìm vào hộ kiếp ngay khi tâm đồng sở duyên chưa khởi lên. Như vậy, cũng không có cách nào đếm được các tâm chìm vào hộ kiếp. Điều này cũng xảy ra do đối tượng yếu. Đây là trường hợp vô hiệu thứ ba.

Sace pana balavārammaṇaṃ āpāthagataṃ hoti kiriyamanodhātuyā bhavaṅge āvaṭṭite cakkhuviññāṇādīni uppajjanti. Javanaṭṭhāne pana paṭhamakāmāvacarakusalacittaṃ javanaṃ hutvā chasattavāre javitvā tadārammaṇassa vāraṃ deti. Tadārammaṇaṃ patiṭṭhahamānaṃ taṃsadisameva mahāvipākacittaṃ patiṭṭhāti. Idaṃ dve nāmāni labhati – paṭisandhicittasadisattā ‘mūlabhavaṅga’nti ca, yaṃ javanena gahitaṃ ārammaṇaṃ tassa gahitattā ‘tadārammaṇa’nti ca. Imasmiṃ ṭhāne cakkhuviññāṇaṃ sampaṭicchanaṃ santīraṇaṃ tadārammaṇanti cattāri vipākacittāni gaṇanūpagāni honti.

Lại nữa, nếu đối tượng mạnh đi vào tầm, khi tâm hộ kiếp được hướng bởi ý giới duy tác, nhãn thức, v.v., khởi lên. Tuy nhiên, ở vị trí của tốc hành tâm, tâm thiện dục giới thứ nhất trở thành tốc hành tâm, sau khi khởi lên sáu hoặc bảy lần, sẽ nhường phiên cho tâm đồng sở duyên. Khi tâm đồng sở duyên được thiết lập, chính tâm đại quả tương tự như tâm ấy được thiết lập. Tâm này nhận được hai tên gọi: là 'hộ kiếp gốc' do tương tự với tâm tái sanh, và là 'đồng sở duyên' do bắt lấy đối tượng mà đã được tốc hành tâm bắt lấy. Ở trường hợp này, nhãn thức, tiếp thâu, quan sát, và đồng sở duyên, bốn tâm quả này được tính đến.

Yadā pana dutiyakusalacittaṃ javanaṃ hoti, tadā taṃsadisaṃ dutiyavipākacittameva tadārammaṇaṃ hutvā patiṭṭhāti. Idañca dve nāmāni labhati[Pg.311]. Paṭisandhicittena asadisattā ‘āgantukabhavaṅga’nti ca purimanayeneva ‘tadārammaṇa’nti ca. Iminā saddhiṃ purimāni cattāri pañca honti.

Lại nữa, khi tâm thiện thứ hai là tốc hành tâm, khi đó, chính tâm quả thứ hai tương tự như tâm ấy trở thành tâm đồng sở duyên và được thiết lập. Và tâm này nhận được hai tên gọi: là 'hộ kiếp khách' do không tương tự với tâm tái sanh, và là 'đồng sở duyên' theo phương pháp trước. Cùng với tâm này, bốn tâm trước trở thành năm.

Yadā pana tatiyakusalacittaṃ javanaṃ hoti, tadā taṃsadisaṃ tatiyavipākacittaṃ tadārammaṇaṃ hutvā patiṭṭhāti. Idampi vuttanayeneva ‘āgantukabhavaṅgaṃ’‘tadārammaṇa’nti ca dve nāmāni labhati. Iminā saddhiṃ purimāni pañca cha honti.

Lại nữa, khi tâm thiện thứ ba là tốc hành tâm, khi đó, tâm quả thứ ba tương tự như tâm ấy trở thành tâm đồng sở duyên và được thiết lập. Tâm này cũng nhận được hai tên gọi theo phương pháp đã nói: 'hộ kiếp khách' và 'đồng sở duyên'. Cùng với tâm này, năm tâm trước trở thành sáu.

Yadā pana catutthakusalacittaṃ javanaṃ hoti, tadā taṃsadisaṃ catutthavipākacittaṃ tadārammaṇaṃ hutvā patiṭṭhāti. Idampi vuttanayeneva ‘āgantukabhavaṅgaṃ’‘tadārammaṇa’nti ca dve nāmāni labhati. Iminā saddhiṃ purimāni cha satta honti.

Lại nữa, khi tâm thiện thứ tư là tốc hành tâm, khi đó, tâm quả thứ tư tương tự như tâm ấy trở thành tâm đồng sở duyên và được thiết lập. Tâm này cũng nhận được hai tên gọi theo phương pháp đã nói: 'hộ kiếp khách' và 'đồng sở duyên'. Cùng với tâm này, sáu tâm trước trở thành bảy.

Yadā pana tasmiṃ dvāre ‘iṭṭhamajjhattārammaṇaṃ’ āpāthamāgacchati, tatrāpi vuttanayeneva tayo moghavārā labbhanti. Yasmā pana ārammaṇena vedanā parivattati tasmā tattha upekkhāsahagatasantīraṇaṃ. Catunnañca upekkhāsahagatamahākusalajavanānaṃ pariyosāne cattāri upekkhāsahagatamahāvipākacittāneva tadārammaṇabhāvena patiṭṭhahanti. Tānipi vuttanayeneva ‘āgantukabhavaṅgaṃ’‘tadārammaṇa’nti ca dve nāmāni labhanti. ‘Piṭṭhibhavaṅgānī’tipi vuccanti eva. Iti imāni pañca purimehi sattahi saddhiṃ dvādasa honti. Evaṃ cakkhudvāre dvādasa, sotadvārādīsu dvādasa dvādasāti, samasaṭṭhi honti. Evaṃ ekāya cetanāya kamme āyūhite samasaṭṭhi vipākacittāni uppajjanti. Aggahitaggahaṇena pana cakkhudvāre dvādasa, sotaghānajivhākāyaviññāṇāni cattārīti soḷasa honti.

Lại nữa, khi 'đối tượng trung bình đáng hài lòng' đi vào tầm của môn ấy, ở đó cũng có ba trường hợp vô hiệu theo phương pháp đã nói. Lại nữa, vì thọ thay đổi theo đối tượng, do đó, ở đó có tâm quan sát câu hành xả. Và vào lúc kết thúc của bốn tốc hành tâm đại thiện câu hành xả, chính bốn tâm đại quả câu hành xả được thiết lập với vai trò là tâm đồng sở duyên. Những tâm ấy cũng nhận được hai tên gọi theo phương pháp đã nói: 'hộ kiếp khách' và 'đồng sở duyên'. Chúng cũng được gọi là 'hộ kiếp hỗ trợ'. Như vậy, năm tâm này cùng với bảy tâm trước trở thành mười hai. Như vậy, có mười hai ở nhãn môn, và mười hai ở mỗi môn như nhĩ môn, v.v., thành ra sáu mươi. Như vậy, khi một nghiệp được tạo ra bởi một tư tâm, sáu mươi tâm quả khởi lên. Tuy nhiên, theo cách tính không lặp lại những gì đã tính, ở nhãn môn có mười hai, và bốn thức là nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, thành ra mười sáu.

Imasmiṃ ṭhāne ambopamaṃ nāma gaṇhiṃsu – eko kira puriso phalitambarukkhamūle sasīsaṃ pārupitvā nipanno niddāyati. Athekaṃ ambapakkaṃ vaṇṭato muccitvā tassa kaṇṇasakkhaliṃ puñchamānaṃ viya ‘tha’nti bhūmiyaṃ pati. So tassa saddena pabujjhitvā ummīletvā olokesi. Tato hatthaṃ pasāretvā phalaṃ gahetvā madditvā upasiṅghitvā paribhuñji.

Tại đây, các vị đã nêu lên ví dụ về quả xoài. Chuyện rằng, có một người đàn ông trùm kín cả đầu, nằm ngủ dưới gốc cây xoài sai quả. Bấy giờ, một quả xoài chín rụng khỏi cuống, rơi xuống đất phát ra tiếng ‘bụp’ như thể chạm vào tai của người ấy. Người ấy vì tiếng động đó mà thức giấc, mở mắt ra nhìn. Sau đó, ông ta vươn tay ra, lấy quả xoài, nắn bóp, ngửi rồi ăn.

Tattha, tassa purisassa ambarukkhamūle niddāyanakālo viya bhavaṅgasamaṅgikālo. Ambapakkassa vaṇṭato muccitvā kaṇṇasakkhaliṃ puñchamānassa patanakālo viya ārammaṇassa pasādaghaṭṭanakālo. Tena saddena pabuddhakālo [Pg.312] viya kiriyamanodhātuyā bhavaṅgassa āvaṭṭitakālo. Ummīletvā olokitakālo viya cakkhuviññāṇassa dassanakiccasādhanakālo. Hatthaṃ pasāretvā gahitakālo viya vipākamanodhātuyā ārammaṇassa sampaṭicchitakālo. Gahetvā madditakālo viya vipākamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa santīraṇakālo. Upasiṅghitakālo viya kiriyamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa vavatthāpitakālo. Paribhuttakālo viya javanassa ārammaṇarasaṃ anubhavitakālo. Ayaṃ upamā kiṃ dīpeti? Ārammaṇassa pasādaghaṭṭanameva kiccaṃ. Tena pasāde ghaṭṭite kiriyamanodhātuyā bhavaṅgāvaṭṭanameva, cakkhuviññāṇassa dassanamattakameva, vipākamanodhātuyā ārammaṇasampaṭicchanamattakameva, vipākamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇasantīraṇamattakameva, kiriyamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇavavatthāpanamattakameva kiccaṃ. Ekantena pana ārammaṇarasaṃ javanameva anubhavatīti dīpeti.

Trong ví dụ ấy, thời điểm người đàn ông ngủ dưới gốc cây xoài được xem như là thời điểm tương ưng với hữu phần (bhavaṅga). Thời điểm quả xoài chín rụng khỏi cuống, rơi xuống như thể chạm vào tai được xem như là thời điểm đối tượng va chạm vào giác quan (pasāda). Thời điểm thức giấc vì tiếng động ấy được xem như là thời điểm ý giới hành (kiriyamanodhātu) làm cho hữu phần bị khuấy động. Thời điểm mở mắt ra nhìn được xem như là thời điểm nhãn thức hoàn thành phận sự thấy. Thời điểm vươn tay ra lấy được xem như là thời điểm ý giới quả (vipākamanodhātu) tiếp nhận đối tượng. Thời điểm lấy rồi nắn bóp được xem như là thời điểm ý thức giới quả (vipākamanoviññāṇadhātu) thẩm sát đối tượng. Thời điểm ngửi được xem như là thời điểm ý thức giới hành (kiriyamanoviññāṇadhātu) xác định đối tượng. Thời điểm ăn được xem như là thời điểm tốc hành tâm (javana) trải nghiệm vị của đối tượng. Ví dụ này chỉ ra điều gì? Nó chỉ ra rằng: Phận sự chỉ là sự va chạm của đối tượng vào giác quan. Khi đối tượng đã va chạm vào giác quan, phận sự chỉ là sự khuấy động hữu phần của ý giới hành, chỉ là sự thấy của nhãn thức, chỉ là sự tiếp nhận đối tượng của ý giới quả, chỉ là sự thẩm sát đối tượng của ý thức giới quả, chỉ là sự xác định đối tượng của ý thức giới hành. Nhưng chắc chắn rằng, chỉ có tốc hành tâm mới trải nghiệm vị của đối tượng.

Ettha ca ‘tvaṃ bhavaṅgaṃ nāma hohi, tvaṃ āvajjanaṃ nāma, tvaṃ dassanaṃ nāma, tvaṃ sampaṭicchanaṃ nāma, tvaṃ santīraṇaṃ nāma, tvaṃ voṭṭhabbanaṃ nāma, tvaṃ javanaṃ nāma, hohī’ti koci kattā vā kāretā vā natthi.

Và ở đây, không có một tác nhân (kattā) hay một người sai khiến (kāretā) nào ra lệnh rằng: ‘Ngươi hãy là hữu phần, ngươi hãy là hướng tâm, ngươi hãy là cái thấy, ngươi hãy là tiếp nhận, ngươi hãy là thẩm sát, ngươi hãy là xác định, ngươi hãy là tốc hành tâm.’

Imasmiṃ pana ṭhāne pañcavidhaṃ niyāmaṃ nāma gaṇhiṃsu – bījaniyāmaṃ utuniyāmaṃ kammaniyāmaṃ dhammaniyāmaṃ cittaniyāmanti. Tattha kulatthagacchassa uttaraggabhāvo, dakkhiṇavalliyā dakkhiṇato rukkhapariharaṇaṃ, sūriyāvaṭṭapupphānaṃ sūriyābhimukhabhāvo, māluvalatāya rukkhābhimukhagamanameva, nāḷikerassa matthake chiddasabbhāvoti tesaṃ tesaṃ bījānaṃ taṃtaṃsadisaphaladānaṃ bījaniyāmo nāma. Tasmiṃ tasmiṃ samaye tesaṃ tesaṃ rukkhānaṃ ekappahāreneva pupphaphalapallavaggahaṇaṃ utuniyāmo nāma. Tihetukakammaṃ tihetukaduhetukāhetukavipākaṃ deti. Duhetukakammaṃ duhetukāhetukavipākaṃ deti, tihetukaṃ na detīti, evaṃ tassa tassa kammassa taṃtaṃsadisavipākadānameva kammaniyāmo nāma.

Lại nữa, tại đây, các vị đã đề cập đến năm loại định luật (niyāma) là: định luật về hạt giống (bījaniyāma), định luật về thời tiết (utuniyāma), định luật về nghiệp (kammaniyāma), định luật về pháp (dhammaniyāma), và định luật về tâm (cittaniyāma). Trong đó, việc ngọn của cây đậu mọc hướng về phía bắc, việc dây leo quấn cây theo chiều kim đồng hồ, việc hoa hướng dương luôn hướng về phía mặt trời, việc dây māluva chỉ leo về phía cây, việc quả dừa có lỗ ở trên đầu — sự cho quả tương ứng của từng loại hạt giống như vậy được gọi là định luật về hạt giống. Việc các loài cây ra hoa, kết quả, đâm chồi đồng loạt vào những thời điểm nhất định được gọi là định luật về thời tiết. Nghiệp tam nhân (tihetukakamma) cho quả tam nhân, nhị nhân, và vô nhân. Nghiệp nhị nhân (duhetukakamma) cho quả nhị nhân và vô nhân, không cho quả tam nhân. Như vậy, việc mỗi loại nghiệp chỉ cho quả tương ứng như thế được gọi là định luật về nghiệp.

Aparopi kammasarikkhakavipākavaseneva kammaniyāmo hoti. Tassa dīpanatthamidaṃ vatthuṃ kathenti – sammāsambuddhakāle sāvatthiyā dvāragāmo jhāyi[Pg.313]. Tato pajjalitaṃ tiṇakaraḷaṃ uṭṭhahitvā ākāsena gacchato kākassa gīvāya paṭimuñci. So viravanto bhūmiyaṃ patitvā kālamakāsi. Mahāsamuddepi ekā nāvā niccalā aṭṭhāsi. Heṭṭhā kenaci niruddhabhāvaṃ apassantā kāḷakaṇṇisalākaṃ vicāresuṃ. Sā nāvikasseva upāsikāya hatthe pati. Tato ekissā kāraṇā mā sabbe nassantu, udake naṃ khipāmāti āhaṃsu. Nāviko ‘na sakkhissāmi etaṃ udake uppilavamānaṃ passitu’nti vālikāghaṭaṃ gīvāyaṃ bandhāpetvā khipāpesi. Taṅkhaṇaññeva nāvā khittasaro viya pakkhandi. Eko bhikkhu leṇe vasati. Mahantaṃ pabbatakūṭaṃ patitvā dvāraṃ pidahi. Taṃ sattame divase sayameva apagataṃ. Sammāsambuddhassa jetavane nisīditvā dhammaṃ kathentassa imāni tīṇi vatthūni ekappahāreneva ārocesuṃ. Satthā ‘na etaṃ aññehi kataṃ, tehi katakammameva ta’nti atītaṃ āharitvā dassento āha –

Lại nữa, định luật về nghiệp còn thể hiện qua năng lực của quả tương ứng với nghiệp. Để làm rõ điều này, người ta kể câu chuyện sau: Vào thời Đức Phật Chánh Đẳng Giác, một ngôi làng ở cổng thành Sāvatthī bị cháy. Từ đó, một bó cỏ đang cháy bay lên, vướng vào cổ một con quạ đang bay trên trời. Con quạ ấy vừa kêu la vừa rơi xuống đất rồi chết. Giữa đại dương cũng có một chiếc thuyền dừng lại không di chuyển. Không thấy có gì cản trở bên dưới, họ bèn rút thăm người xấu số. Lá thăm rơi vào tay người vợ của chính vị thuyền trưởng. Do đó, họ nói: “Đừng để tất cả chúng ta phải chết vì một người đàn bà, chúng ta hãy ném bà ta xuống nước.” Vị thuyền trưởng nói: “Tôi không thể nào chịu được cảnh nhìn thấy bà ấy nổi lềnh bềnh trên mặt nước,” rồi sai người buộc một cái nồi đầy cát vào cổ bà và ném xuống. Ngay lúc đó, chiếc thuyền lướt đi như một mũi tên được bắn ra. Có một vị tỳ-khưu sống trong một hang động. Một tảng đá lớn rơi xuống chặn kín cửa hang. Vào ngày thứ bảy, tảng đá ấy tự động rời đi. Khi Đức Phật Chánh Đẳng Giác đang ngồi thuyết pháp tại tu viện Jetavana, ba câu chuyện này được trình lên ngài cùng một lúc. Đức Thế Tôn, khi muốn chỉ ra quá khứ, đã nói: “Việc này không phải do ai khác làm, đó chính là nghiệp do chính họ đã tạo,” rồi ngài kể lại rằng:

Kāko purimattabhāve manusso hutvā ekaṃ duṭṭhagoṇaṃ dametuṃ asakkonto gīvāya palālaveṇiṃ bandhitvā aggiṃ adāsi. Goṇo teneva mato. Idāni taṃ kammaṃ etassa ākāsena gacchatopi na muccituṃ adāsi. Sāpi itthī purimattabhāve ekā itthīyeva. Eko kukkuro tāya paricito hutvā araññaṃ gacchantiyā saddhiṃ gacchati, saddhimevāgacchati. Manussā ‘nikkhanto idāni amhākaṃ sunakhaluddako’ti uppaṇḍenti. Sā tena aṭṭīyamānā kukkuraṃ nivāretuṃ asakkontī vālikāghaṭaṃ gīvāya bandhitvā udake khipi. Taṃ kammaṃ tassā samuddamajjhe muccituṃ nādāsi. Sopi bhikkhu purimattabhāve gopālako hutvā bilaṃ paviṭṭhāya godhāya sākhābhaṅgamuṭṭhiyā dvāraṃ thakesi. Tato sattame divase sayaṃ āgantvā vivari. Godhā kampamānā nikkhami. Karuṇāya taṃ na māresi. Taṃ kammaṃ tassa pabbatantaraṃ pavisitvā nisinnassa muccituṃ nādāsīti. Imāni tīṇi vatthūni samodhānetvā imaṃ gāthamāha –

Con quạ ấy, trong một tiền kiếp, là một người đàn ông. Không thể thuần hóa được một con bò hung dữ, ông ta đã buộc một bện rơm vào cổ nó rồi châm lửa. Con bò đã chết vì chính ngọn lửa đó. Bây giờ, nghiệp ấy không cho nó thoát được, dù nó đang bay trên trời. Người đàn bà kia, trong một tiền kiếp, cũng là một người đàn bà. Một con chó được bà nuôi nấng, thường đi cùng bà khi bà vào rừng và cùng về với bà. Dân làng chế nhạo: “Kìa, tay thợ săn chó của chúng ta đã ra đi.” Bị phiền não vì lời chế nhạo đó và không thể ngăn con chó lại được, bà đã buộc một cái nồi đầy cát vào cổ nó rồi ném xuống nước. Nghiệp ấy không cho bà thoát được giữa đại dương. Vị tỳ-khưu kia, trong một tiền kiếp, là một người chăn bò. Ông đã dùng một bó cành cây gãy để chặn cửa hang của một con kỳ đà đã chui vào. Sau đó, vào ngày thứ bảy, chính ông đã đến và mở ra. Con kỳ đà run rẩy bước ra. Vì lòng thương, ông đã không giết nó. Nghiệp ấy không cho ông thoát được khi đang ngồi bên trong hang núi. Sau khi kết hợp ba câu chuyện này, ngài đã nói lên kệ ngôn này:

‘‘Na antalikkhe na samuddamajjhe,Na pabbatānaṃ vivaraṃ pavissa;

Na vijjate so jagatippadeso,Yatthaṭṭhito mucceyya pāpakammā’’ti. (dha. pa. 127);

Không phải ở hư không, không phải ở giữa biển, không phải đi vào trong hang núi, không có một nơi nào trên cõi đời này mà người đứng ở đấy có thể thoát khỏi được ác nghiệp.

Ayampi [Pg.314] kammaniyāmoyeva nāma. Aññānipi evarūpāni vatthūni kathetabbāni.

Việc này cũng được gọi là định luật về nghiệp (kammaniyāma). Các câu chuyện khác tương tự như vậy cũng nên được kể.

Bodhisattānaṃ pana paṭisandhiggahaṇe, mātukucchito nikkhamane, abhisambodhiyaṃ tathāgatassa dhammacakkappavattane, āyusaṅkhārassa ossajjane, parinibbāne ca dasasahassacakkavāḷakampanaṃ dhammaniyāmo nāma.

Lại nữa, sự rung chuyển của mười ngàn thế giới vào lúc các vị Bồ-tát thọ sanh, lúc xuất ra từ lòng mẹ, lúc chứng ngộ chánh đẳng giác, lúc đức Như Lai chuyển pháp luân, lúc xả bỏ thọ hành, và lúc nhập vô dư y Niết-bàn, được gọi là định luật về pháp (dhammaniyāma).

Ārammaṇena pana pasāde ghaṭṭite ‘tvaṃ āvajjanaṃ nāma hohi…pe… tvaṃ javanaṃ nāma hohī’ti koci kattā vā kāretā vā natthi, attano attano pana dhammatāya eva ārammaṇena pasādassa ghaṭṭitakālato paṭṭhāya kiriyamanodhātucittaṃ bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti, cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādheti, vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ sādheti, vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ sādheti, kiriyamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādheti, javanaṃ ārammaṇarasaṃ anubhavatīti ayaṃ cittaniyāmo nāma. Ayaṃ idha adhippeto.

Lại nữa, khi đối tượng cảnh xúc chạm với sắc thần kinh, không có ai là người làm hay người sai khiến làm việc như: ‘Ngươi hãy là tâm hướng môn... ngươi hãy là tốc hành tâm’. Mà chỉ do bản chất tự nhiên của nó, kể từ lúc đối tượng cảnh xúc chạm với sắc thần kinh, tâm duy tác ý giới làm cho dòng hữu phần (bhavaṅga) xoay chuyển, nhãn thức hoàn thành phận sự thấy, tâm quả ý giới hoàn thành phận sự tiếp thâu, tâm quả ý thức giới hoàn thành phận sự suy đạc, tâm duy tác ý thức giới hoàn thành phận sự xác định, tốc hành tâm (javana) hưởng thụ hương vị của đối tượng cảnh. Việc này được gọi là định luật về tâm (cittaniyāma). Ở đây, (định luật về tâm) này được đề cập đến.

Sasaṅkhārikatihetukakusalenāpi upekkhāsahagatehi asaṅkhārikasasaṅkhārikakusalacittehipi kamme āyūhite taṃsadisavipākacittehi ādinnāya paṭisandhiyā eseva nayo. Upekkhāsahagatadvaye pana paṭhamaṃ ‘iṭṭhamajjhattārammaṇavasena’ pavattiṃ dassetvā pacchā ‘iṭṭhārammaṇavasena’ dassetabbā.

Đối với thiện tâm tam nhân hữu trợ, và các thiện tâm vô trợ, hữu trợ câu hành với xả, khi nghiệp được tạo tác, trong sự tục sinh được mang lại bởi các tâm quả tương ứng với nghiệp ấy, phương pháp cũng tương tự như vậy. Tuy nhiên, trong hai trường hợp (tâm) câu hành với xả, trước tiên, sau khi đã trình bày sự diễn tiến theo cách của đối tượng cảnh trung bình, sau đó, (sự diễn tiến) nên được trình bày theo cách của đối tượng cảnh tốt.

Evampi ekekasmiṃ dvāre dvādasa dvādasa hutvā samasaṭṭhi honti. Aggahitaggahaṇena soḷasa vipākacittāni uppajjanti.

Như vậy, trong mỗi một môn có mười hai (tâm quả), thành ra sáu mươi. Bằng cách tính gộp cả những tâm chưa được tính, mười sáu tâm quả sanh khởi.

Imasmiṃ ṭhāne pañcaucchunāḷiyantopamaṃ nāma gaṇhiṃsu. Ucchupīḷanasamaye kira ekasmā gāmā ekādasa yantavāhā nikkhamitvā ekaṃ ucchuvāṭaṃ disvā tassa paripakkabhāvaṃ ñatvā ucchusāmikaṃ upasaṅkamitvā ‘yantavāhā maya’nti ārocesuṃ. So ‘ahaṃ tumheyeva pariyesāmī’ti ucchusālaṃ te gahetvā agamāsi. Te tattha nāḷiyantaṃ sajjetvā ‘mayaṃ ekādasa janā, aparampi ekaṃ laddhuṃ vaṭṭati, vetanena gaṇhathā’ti āhaṃsu. Ucchusāmiko ‘ahameva sahāyo bhavissāmī’ti ucchūnaṃ sālaṃ pūrāpetvā tesaṃ sahāyo ahosi. Te attano attano kiccāni katvā, phāṇitapācakena [Pg.315] ucchurase pakke, guḷabandhakena baddhe, ucchusāmikena tulayitvā bhāgesu dinnesu, attano attano bhāgaṃ ādāya ucchusālaṃ sāmikassa paṭicchāpetvā, eteneva upāyena aparāsupi catūsu sālāsu kammaṃ katvā pakkamiṃsu.

Ở đây, các vị thầy xưa đã nêu lên ví dụ về năm máy ép mía. Tương truyền rằng, vào mùa ép mía, mười một người thợ vận hành máy từ một ngôi làng nọ đã ra đi. Họ thấy một ruộng mía và biết rằng mía đã chín, bèn đến gặp người chủ ruộng mía và nói: 'Chúng tôi là những người thợ vận hành máy.' Người chủ ấy nói: 'Ta cũng đang tìm các ngươi đây', rồi dẫn họ đến nhà máy ép mía. Tại đó, họ lắp đặt máy ép mía xong, rồi nói: 'Chúng tôi có mười một người, cần phải có thêm một người nữa. Xin hãy thuê thêm một người.' Người chủ ruộng mía nói: 'Chính ta sẽ làm bạn đồng hành', rồi cho chất đầy mía vào nhà máy và trở thành người đồng hành của họ. Mười hai người ấy sau khi làm xong công việc của mình, khi nước mía được người nấu mật nấu xong, và được người làm đường viên lại thành bánh, người chủ ruộng mía cân lên rồi chia phần, họ nhận lấy phần của mình, giao lại nhà máy ép mía cho người chủ, rồi cũng bằng cách ấy, họ làm việc ở bốn nhà máy khác rồi ra đi.

Tattha pañca yantasālā viya pañca pasādā daṭṭhabbā. Pañca ucchuvāṭā viya pañca ārammaṇāni. Ekādasa vicaraṇakayantavāhā viya ekādasa vipākacittāni. Pañca ucchusālāsāmino viya pañcaviññāṇāni. Paṭhamakasālāyaṃ sāmikena saddhiṃ dvādasannaṃ janānaṃ ekatova hutvā katakammānaṃ bhāgaggahaṇakālo viya ekādasannaṃ vipākacittānaṃ cakkhuviññāṇena saddhiṃ ekato hutvā cakkhudvāre rūpārammaṇe sakasakakiccakaraṇakālo. Sālāsāmikassa sālāya sampaṭicchanakālo viya cakkhuviññāṇassa dvārasaṅkantiakaraṇaṃ. Dutiya tatiya catuttha pañcamasālāya dvādasannaṃ ekato hutvā katakammānaṃ bhāgaggahaṇakālo viya ekādasannaṃ vipākacittānaṃ kāyaviññāṇena saddhiṃ ekato hutvā kāyadvāre phoṭṭhabbārammaṇe sakasakakiccakaraṇakālo. Sālāsāmikassa sālāya sampaṭicchanakālo viya kāyaviññāṇassa dvārasaṅkantiakaraṇaṃ veditabbaṃ. Ettāvatā tihetukakammena paṭisandhi tihetukā hotīti vāro kathito. Yā pana tena duhetukapaṭisandhi hoti, sā paṭicchannāva hutvā gatā.

Trong ví dụ ấy, năm sắc thần kinh nên được hiểu như là năm nhà máy ép mía. Năm đối tượng cảnh nên được hiểu như là năm ruộng mía. Mười một tâm quả nên được hiểu như là mười một người thợ vận hành máy đi lang thang. Năm thức nên được hiểu như là năm người chủ nhà máy ép mía. Giống như thời điểm mười hai người cùng với người chủ nhận phần của mình sau khi đã làm xong việc tại nhà máy thứ nhất, cũng vậy là thời điểm mười một tâm quả cùng với nhãn thức cùng nhau thực hiện phận sự riêng của mình tại nhãn môn đối với cảnh sắc. Giống như thời điểm người chủ nhà máy nhận lại nhà máy của mình, cũng vậy là việc nhãn thức không chuyển sang môn khác. Giống như thời điểm mười hai người cùng nhau nhận phần sau khi đã làm xong việc tại nhà máy thứ hai, thứ ba, thứ tư, và thứ năm, cũng vậy là thời điểm mười một tâm quả cùng với thân thức cùng nhau thực hiện phận sự riêng của mình tại thân môn đối với cảnh xúc. Giống như thời điểm người chủ nhà máy nhận lại nhà máy của mình, cũng vậy, việc thân thức không chuyển sang môn khác cần được hiểu như thế. Đến đây, đoạn văn nói về 'do nghiệp tam nhân mà sự tục sinh là tam nhân' đã được trình bày xong. Lại nữa, sự tục sinh nhị nhân nào có thể xảy ra do nghiệp ấy, sự tục sinh ấy đã bị che lấp mà trôi qua.

Idāni duhetukakammena duhetukā paṭisandhi hotīti vāro kathetabbo. Duhetukena hi somanassasahagataasaṅkhārikacittena kamme āyūhite taṃsadiseneva duhetukavipākacittena gahitapaṭisandhikassa vuttanayeneva cakkhudvāre ‘iṭṭhārammaṇe’ āpāthamāgate tayo moghavārā. Duhetukasomanassasahagataasaṅkhārikajavanāvasāne taṃsadisameva mūlabhavaṅgasaṅkhātaṃ tadārammaṇaṃ. Sasaṅkhārikajavanāvasāne taṃsadisameva āgantukabhavaṅgasaṅkhātaṃ tadārammaṇaṃ. ‘Iṭṭhamajjhattārammaṇe’ dvinnaṃ upekkhāsahagatajavanānaṃ avasāne tādisāneva dve tadārammaṇāni uppajjanti. Idha ekekasmiṃ dvāre aṭṭha aṭṭha katvā samacattālīsa cittāni. Aggahitaggahaṇena pana cakkhudvāre aṭṭha, sotaghānajivhākāyaviññāṇāni cattārīti dvādasa honti. Evaṃ ekāya cetanāya kamme āyūhite dvādasa [Pg.316] vipākacittāni uppajjanti. Ambopamapañcaniyāmakathā pākatikā eva. Duhetukasesacittattayasadisavipākena gahitapaṭisandhikepi eseva nayo. Yantavāhopamāya panettha satta yantavāhā. Tehi tattha yante nāma sajjite sālāsāmikaṃ aṭṭhamaṃ katvā vuttanayānusārena yojanā veditabbā. Ettāvatā duhetukakammena duhetukapaṭisandhi hotīti vāro kathito.

Bây giờ, chương nói về 'do nghiệp nhị nhân, sự tái sanh nhị nhân xảy ra' cần được trình bày. Thật vậy, khi nghiệp được tạo tác bởi tâm vô trợ câu hành hỷ nhị nhân, đối với người đã được tái sanh bởi tâm quả nhị nhân tương tự như vậy, khi đối tượng cảnh hỷ xuất hiện ở nhãn môn theo phương pháp đã nói, có ba lộ trình thất bại. Vào cuối tốc hành tâm vô trợ câu hành hỷ nhị nhân, có tâm na-cảnh được gọi là hữu phần gốc tương tự như vậy. Vào cuối tốc hành tâm hữu trợ, có tâm na-cảnh được gọi là hữu phần khách tương tự như vậy. Ở đối tượng cảnh hỷ trung bình, vào cuối hai tốc hành tâm câu hành xả, hai tâm na-cảnh tương tự như vậy sanh khởi. Ở đây, trong mỗi môn, tính thành tám tám, có đúng bốn mươi tâm. Tuy nhiên, theo cách tính những gì chưa được tính, ở nhãn môn có tám, bốn nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân thức, như vậy là mười hai. Như vậy, khi nghiệp được tạo tác bởi một tư tâm, mười hai tâm quả sanh khởi. Câu chuyện ví dụ về quả xoài và năm định luật vẫn như thường lệ. Đối với người đã được tái sanh bởi quả tương tự như ba tâm nhị nhân còn lại, phương pháp cũng tương tự. Ở đây, trong ví dụ về người vận hành máy, có bảy người vận hành máy. Khi họ đã chuẩn bị máy ở đó, cần hiểu sự áp dụng theo phương pháp đã nói bằng cách tính cả người chủ máy ép mía là người thứ tám. Đến đây, chương 'do nghiệp nhị nhân, sự tái sanh nhị nhân xảy ra' đã được trình bày.

Idāni ahetukapaṭisandhikathā hoti – catunnañhi duhetukakusalacittānaṃ aññatarena kamme āyūhite kusalavipākaupekkhāsahagatāhetukamanoviññāṇadhātucittena gahitapaṭisandhikassa paṭisandhi kammasadisāti na vattabbā. Kammañhi duhetukaṃ paṭisandhi ahetukā. Tassa vuḍḍhippattassa cakkhudvāre ‘iṭṭhamajjhattārammaṇe’ āpāthamāgate purimanayeneva tayo moghavārā veditabbā. Catunnaṃ pana duhetukakusalacittānaṃ aññatarajavanassa pariyosāne ahetukacittaṃ tadārammaṇabhāvena patiṭṭhāti. Taṃ ‘mūlabhavaṅgaṃ’‘tadārammaṇa’nti dve nāmāni labhati. Evamettha cakkhuviññāṇaṃ sampaṭicchanaṃ upekkhāsahagatasantīraṇaṃ tadārammaṇampi upekkhāsahagatamevāti tesu ekaṃ gahetvā gaṇanūpagāni tīṇeva honti.

Bây giờ, có câu chuyện về sự tái sanh vô nhân. Thật vậy, khi nghiệp được tạo tác bởi một trong bốn tâm thiện nhị nhân, đối với người đã được tái sanh bởi tâm quả thiện là ý thức giới vô nhân câu hành xả, không nên nói rằng 'sự tái sanh tương tự như nghiệp'. Vì nghiệp là nhị nhân, còn tái sanh là vô nhân. Đối với người ấy khi đã trưởng thành, khi đối tượng cảnh hỷ trung bình xuất hiện ở nhãn môn, cần hiểu có ba lộ trình thất bại theo phương pháp trước. Tuy nhiên, vào cuối tốc hành tâm của một trong bốn tâm thiện nhị nhân, tâm vô nhân đứng vững với vai trò là na-cảnh. Nó nhận được hai tên gọi là 'hữu phần gốc' và 'na-cảnh'. Như vậy, ở đây, nhãn thức, tâm tiếp thâu, tâm quan sát câu hành xả, và cả tâm na-cảnh cũng là câu hành xả, do đó, trong số chúng, lấy một, thì những tâm được tính đến chỉ có ba.

‘Iṭṭhārammaṇe’ pana santīraṇampi tadārammaṇampi somanassasahagatameva. Tesu ekaṃ gahetvā purimāni tīṇi cattāri honti. Evaṃ pañcasu dvāresu cattāri cattāri katvā ekāya cetanāya kamme āyūhite vīsati vipākacittāni uppajjantīti veditabbāni. Aggahitaggahaṇena pana cakkhudvāre cattāri sotaghānajivhākāyaviññāṇāni cattārīti aṭṭha honti. Idaṃ ‘ahetukaṭṭhakaṃ’ nāma. Idaṃ manussalokena gahitaṃ.

Tuy nhiên, ở đối tượng cảnh hỷ, cả tâm quan sát và tâm na-cảnh đều là câu hành hỷ. Trong số chúng, lấy một, ba tâm trước trở thành bốn. Như vậy, cần hiểu rằng trong năm môn, tính thành bốn bốn, khi nghiệp được tạo tác bởi một tư tâm, hai mươi tâm quả sanh khởi. Tuy nhiên, theo cách tính những gì chưa được tính, ở nhãn môn có bốn, bốn nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân thức, như vậy là tám. Đây được gọi là 'bộ tám vô nhân'. Điều này được lấy theo cõi người.

Catūsu pana apāyesu pavatte labbhati. Yadā hi mahāmoggallānatthero niraye padumaṃ māpetvā padumakaṇṇikāya nisinno nerayikānaṃ dhammakathaṃ kathesi, tadā tesaṃ theraṃ passantānaṃ kusalavipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppajjati. Saddaṃ suṇantānaṃ sotaviññāṇaṃ, candanavane divāvihāraṃ nisīditvā gatassa cīvaragandhaghāyanakāle ghānaviññāṇaṃ, nirayaggiṃ nibbāpetuṃ devaṃ vassāpetvā pānīyadānakāle jivhāviññāṇaṃ, mandamandavātasamuṭṭhāpanakāle kāyaviññāṇanti evaṃ cakkhuviññāṇādīni pañca[Pg.317], ekaṃ sampaṭicchanaṃ, dve santīraṇānīti ahetukaṭṭhakaṃ labbhati. Nāgasupaṇṇavemānikapetānampi akusalena paṭisandhi hoti. Pavatte kusalaṃ vipaccati. Tathā cakkavattino maṅgalahatthiassādīnaṃ. Ayaṃ tāva ‘iṭṭhaiṭṭhamajjhattārammaṇesu’ kusalajavanavasena kathāmaggo.

Tuy nhiên, trong bốn cõi khổ, (bộ tám vô nhân) được tìm thấy trong thời bình nhật. Thật vậy, khi Trưởng lão Đại Mục-kiền-liên, sau khi hóa hiện một hoa sen trong địa ngục và ngồi trên đài sen, đã thuyết pháp cho các chúng sanh địa ngục, khi ấy, đối với họ, những người đang nhìn thấy Trưởng lão, nhãn thức quả thiện sanh khởi. Đối với những người đang nghe âm thanh, nhĩ thức (quả thiện) sanh khởi. Vào lúc ngửi mùi y của vị (Trưởng lão) đã đi đến (địa ngục) sau khi ngồi trú ban ngày trong rừng đàn hương, tỷ thức (quả thiện) sanh khởi. Vào lúc cho nước uống sau khi khiến trời mưa để dập tắt lửa địa ngục, thiệt thức (quả thiện) sanh khởi. Vào lúc làm khởi lên làn gió nhẹ, thân thức (quả thiện) sanh khởi. Như vậy, năm (tâm) bắt đầu bằng nhãn thức, một tâm tiếp thâu, hai tâm quan sát, (như vậy) bộ tám vô nhân được tìm thấy. Đối với các loài rồng, chim garuḍa, và ngạ quỷ có thiên cung, sự tái sanh xảy ra do nghiệp bất thiện. Trong thời bình nhật, nghiệp thiện cho quả. Tương tự như vậy đối với voi báu, ngựa báu, v.v. của vua Chuyển luân. Đây trước hết là dòng trình bày theo phương diện tốc hành tâm thiện trong các đối tượng cảnh hỷ và cảnh hỷ trung bình.

‘Iṭṭhārammaṇe’ pana catūsu somanassasahagatākusalacittesu javitesu kusalavipākaṃ somanassasahagatāhetukacittaṃ tadārammaṇaṃ hoti. ‘Iṭṭhamajjhattārammaṇe’ catūsu upekkhāsahagatalobhasampayuttesu javitesu kusalavipākaṃ upekkhāsahagatāhetukacittaṃ tadārammaṇaṃ hoti. Yaṃ pana ‘javanena tadārammaṇaṃ niyametabba’nti vuttaṃ taṃ kusalaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Domanassasahagatajavanānantaraṃ tadārammaṇaṃ uppajjamānaṃ kiṃ uppajjatīti? Akusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātucittaṃ uppajjati.

Tuy nhiên, ở đối tượng cảnh hỷ, khi bốn tâm bất thiện câu hành hỷ đã khởi lên tốc hành, tâm vô nhân câu hành hỷ quả thiện trở thành na-cảnh. Ở đối tượng cảnh hỷ trung bình, khi bốn tâm tương ưng tham câu hành xả đã khởi lên tốc hành, tâm vô nhân câu hành xả quả thiện trở thành na-cảnh. Tuy nhiên, điều đã được nói rằng 'na-cảnh cần được xác định bởi tốc hành tâm', cần hiểu rằng điều đó được nói với ý chỉ (tốc hành tâm) thiện. Ngay sau tốc hành tâm câu hành ưu, khi na-cảnh sanh khởi, (tâm) nào sanh khởi? Tâm ý thức giới vô nhân quả bất thiện sanh khởi.

Idaṃ pana javanaṃ kusalatthāya vā akusalatthāya vā ko niyāmetīti? Āvajjanañceva voṭṭhabbanañca. Āvajjanena hi yoniso āvaṭṭite voṭṭhabbanena yoniso vavatthāpite javanaṃ akusalaṃ bhavissatīti aṭṭhānametaṃ. Āvajjanena ayoniso āvaṭṭite voṭṭhabbanena ayoniso vavatthāpite javanaṃ kusalaṃ bhavissatītipi aṭṭhānametaṃ. Ubhayena pana yoniso āvaṭṭite vavatthāpite ca javanaṃ kusalaṃ hoti, ayoniso akusalanti veditabbaṃ.

Tuy nhiên, ai xác định tốc hành tâm này là vì mục đích thiện hay vì mục đích bất thiện? Chính là tâm hướng môn và tâm đoán định. Thật vậy, khi (hữu phần) được hướng đến một cách như lý bởi tâm hướng môn, và được xác định một cách như lý bởi tâm đoán định, mà tốc hành tâm sẽ là bất thiện, điều này là vô lý. Khi (hữu phần) được hướng đến một cách phi như lý bởi tâm hướng môn, và được xác định một cách phi như lý bởi tâm đoán định, mà tốc hành tâm sẽ là thiện, điều này cũng là vô lý. Tuy nhiên, cần hiểu rằng khi (hữu phần) được hướng đến và xác định một cách như lý bởi cả hai (tâm hướng môn và đoán định), tốc hành tâm là thiện; (khi được hướng đến và xác định) một cách phi như lý, (tốc hành tâm) là bất thiện.

‘Iṭṭhārammaṇe’ pana kaṅkhato uddhatassa ca tadārammaṇaṃ kiṃ hotīti? Iṭṭhārammaṇasmiṃ kaṅkhatu vā mā vā, uddhato vā hotu mā vā, kusalavipākāhetukasomanassacittameva tadārammaṇaṃ hoti, ‘iṭṭhamajjhattārammaṇe’ ‘kusalavipākāhetukaupekkhāsahagata’nti, ayaṃ panettha saṅkhepato atthadīpano mahādhammarakkhitattheravādo nāma. Somanassasahagatasmiñhi javane javite pañca tadārammaṇāni gavesitabbānīti. Upekkhāsahagatasmiṃ javane javite cha gavesitabbānīti.

Lại nữa, đối với người có tâm hoài nghi và người có tâm trạo cử trong đối tượng khả ái, na-cảnh là gì? Dù có hoài nghi hay không, dù có trạo cử hay không trong đối tượng khả ái, tâm quả thiện vô nhân câu hành hỷ chính là na-cảnh. Trong đối tượng khả ái trung bình, (na-cảnh là) tâm quả thiện vô nhân câu hành xả. Đây gọi là quan điểm của trưởng lão Mahādhammarakkhita trình bày ý nghĩa một cách tóm tắt ở đây. Thật vậy, khi tốc hành tâm câu hành hỷ đã khởi lên, năm na-cảnh cần được tìm kiếm. Khi tốc hành tâm câu hành xả đã khởi lên, sáu (na-cảnh) cần được tìm kiếm.

Atha yadā somanassasahagatapaṭisandhikassa pavatte jhānaṃ nibbattetvā pamādena parihīnajjhānassa ‘paṇītadhammo me naṭṭho’ti paccavekkhato vippaṭisāravasena [Pg.318] domanassaṃ uppajjati, tadā kiṃ uppajjati? ‘Somanassānantarañhi domanassaṃ domanassānantarañca somanassaṃ’ paṭṭhāne paṭisiddhaṃ. Mahaggatadhammaṃ ārabbha javane javite tadārammaṇampi tattheva paṭisiddhanti? Kusalavipākā vā akusalavipākā vā upekkhāsahagatāhetukamanoviññāṇadhātu uppajjati, kimassā āvajjananti? ‘Bhavaṅgāvajjanānaṃ viya natthassā āvajjanakicca’nti. ‘Etāni tāva attano ninnattā ca ciṇṇattā ca samudācārattā ca uppajjantu, ayaṃ kathaṃ uppajjatī’ti? ‘Yathā nirodhassa anantarapaccayaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ, nirodhā vuṭṭhahantassa phalasamāpatticittaṃ, ariyamaggacittaṃ, maggānantarāni phalacittāni, evaṃ asantepi āvajjane, ninnaciṇṇasamudācārabhāvena uppajjati. Vinā hi āvajjanena cittaṃ uppajjati, ārammaṇena pana vinā nuppajjatī’ti. ‘Atha kimassārammaṇa’nti? ‘Rūpādīsu parittadhammesu aññataraṃ. Etesu hi yadeva tasmiṃ samaye āpāthamāgataṃ hoti, taṃ ārabbha etaṃ cittaṃ uppajjatī’ti veditabbaṃ.

Vậy khi một người có kiết sanh câu hành hỷ, trong thời bình nhật đã làm phát sanh thiền, do phóng dật nên bị thối thất thiền, khi quán xét rằng ‘pháp cao thượng của ta đã bị hư hoại’ thì tâm ưu khởi lên do hối tiếc, lúc ấy cái gì khởi lên? Thật vậy, ‘tâm ưu (khởi lên) ngay sau tâm hỷ và tâm hỷ (khởi lên) ngay sau tâm ưu’ đã bị ngăn cấm trong bộ Vị Trí (Paṭṭhāna). Khi tốc hành tâm đã khởi lên bắt đối tượng là pháp đáo đại, na-cảnh cũng bị ngăn cấm ngay tại đó. Ý thức giới vô nhân câu hành xả, hoặc là quả thiện hoặc là quả bất thiện, khởi lên. Hướng tâm của nó là gì? ‘Giống như hữu phần và hướng tâm, nó không có phận sự hướng tâm’. ‘Những tâm ấy (hữu phần, hướng tâm) cứ khởi lên do sự thiên hướng, do sự quen thuộc, và do sự thực hành thường xuyên của chúng, còn tâm này làm sao khởi lên được?’ ‘Giống như phi tưởng phi phi tưởng xứ là duyên vô gián của Diệt định, tâm quả định của người xuất Diệt định, tâm Thánh đạo, các tâm quả ngay sau đạo, cũng vậy, (tâm này) khởi lên do sự thiên hướng, quen thuộc, và thực hành thường xuyên, dù không có hướng tâm. Thật vậy, tâm khởi lên không cần hướng tâm, nhưng không thể khởi lên nếu không có đối tượng.’ ‘Vậy đối tượng của nó là gì?’ ‘Một trong các pháp dục giới như sắc... Thật vậy, trong số các pháp này, pháp nào xuất hiện vào thời điểm đó, tâm này khởi lên bắt đối tượng ấy’, cần phải hiểu như vậy.

Idāni sabbesampi etesaṃ cittānaṃ pākaṭabhāvatthaṃ ayaṃ pakiṇṇakanayo vutto –

Bây giờ, để làm rõ tất cả các tâm này, phương pháp tạp loại sau đây được nói đến –

Suttaṃ dovāriko ca, gāmillo ambo koliyakena ca;

Jaccandho pīṭhasappī ca, visayaggāho ca upanissayamatthasoti.

Sợi tơ và người gác cổng, người dân làng, quả xoài và người ép mía; người mù bẩm sinh và người què, và sự bắt đối tượng theo ý nghĩa của y chỉ duyên.

Tattha ‘sutta’nti, eko panthamakkaṭako pañcasu disāsu suttaṃ pasāretvā jālaṃ katvā majjhe nipajjati. Paṭhamadisāya pasāritasutte pāṇakena vā paṭaṅgena vā makkhikāya vā pahaṭe nipannaṭṭhānato calitvā nikkhamitvā suttānusārena gantvā tassa yūsaṃ pivitvā punaāgantvā tattheva nipajjati. Dutiyadisādīsu pahaṭakālepi evameva karoti.

Trong đó, về ‘sợi tơ’: một con nhện giăng tơ thành mạng lưới ở năm phương hướng rồi nằm ở giữa. Khi sợi tơ giăng ở phương thứ nhất bị một con côn trùng, con châu chấu, hay con ruồi va phải, nó rung động, rời khỏi chỗ nằm, đi ra theo sợi tơ, hút dịch lỏng của con mồi, rồi quay trở lại nằm ở chỗ cũ. Khi bị va chạm ở các phương thứ hai v.v..., nó cũng làm tương tự như vậy.

Tattha pañcasu disāsu pasāritasuttaṃ viya pañcapasādā. Majjhe nipannamakkaṭako viya cittaṃ. Pāṇakādīhi suttaghaṭṭanakālo viya ārammaṇena pasādassa ghaṭṭitakālo. Majjhe nipannamakkaṭakassa calanaṃ viya pasādaghaṭṭanakaṃ ārammaṇaṃ gahetvā kiriyamanodhātuyā bhavaṅgassa āvaṭṭitakālo. Suttānusārena gamanakālo viya vīthicittappavatti. Sīse vijjhitvā [Pg.319] yūsapivanaṃ viya javanassa ārammaṇe javitakālo. Punaāgantvā majjhe nipajjanaṃ viya cittassa hadayavatthumeva nissāya pavattanaṃ.

Trong đó, năm sắc thần kinh ví như sợi tơ giăng ở năm phương. Tâm ví như con nhện nằm ở giữa. Thời điểm đối tượng va chạm vào sắc thần kinh ví như thời điểm sợi tơ bị côn trùng v.v... va phải. Thời điểm ý giới duy tác bắt lấy đối tượng đã va chạm vào sắc thần kinh và hướng về hữu phần ví như sự rung động của con nhện nằm ở giữa. Sự diễn tiến của tâm lộ ví như thời điểm đi theo sợi tơ. Thời điểm tốc hành tâm chạy trên đối tượng ví như việc đâm vào đầu và hút dịch lỏng. Sự diễn tiến của tâm chỉ nương vào ý vật ví như việc quay trở lại nằm ở giữa.

Idaṃ opammaṃ kiṃ dīpeti? Ārammaṇena pasāde ghaṭṭite pasādavatthukacittato hadayarūpavatthukacittaṃ paṭhamataraṃ uppajjatīti dīpeti. Ekekaṃ ārammaṇaṃ dvīsu dvīsu dvāresu āpāthamāgacchatītipi.

Ví dụ này chỉ ra điều gì? Nó chỉ ra rằng khi đối tượng va chạm vào sắc thần kinh, tâm nương vào ý vật khởi lên trước tâm nương vào sắc thần kinh. (Nó cũng chỉ ra rằng) mỗi đối tượng xuất hiện ở hai cửa.

‘Dovāriko’ti, eko rājā sayanagato niddāyati. Tassa paricārako pāde parimajjanto nisīdi. Badhiradovāriko dvāre ṭhito. Tayo paṭihārā paṭipāṭiyā ṭhitā. Atheko paccantavāsī manusso paṇṇākāraṃ ādāya āgantvā dvāraṃ ākoṭesi. Badhiradovāriko saddaṃ na suṇāti. Pādaparimajjako saññaṃ adāsi. Tāya saññāya dvāraṃ vivaritvā passi. Paṭhamapaṭihāro paṇṇākāraṃ gahetvā dutiyassa adāsi, dutiyo tatiyassa, tatiyo rañño. Rājā paribhuñji.

Về ‘người gác cổng’: một vị vua đang ngủ trên giường. Người hầu của vua ngồi xoa bóp chân cho ngài. Một người gác cổng bị điếc đứng ở cửa. Ba người gác cửa đứng theo thứ tự. Bấy giờ, một người dân từ vùng biên địa mang quà tặng đến và gõ cửa. Người gác cổng bị điếc không nghe thấy tiếng. Người xoa bóp chân ra hiệu. Nhờ dấu hiệu đó, (người gác cổng điếc) mở cửa và nhìn thấy. Người gác cửa thứ nhất nhận lấy quà tặng và đưa cho người thứ hai, người thứ hai đưa cho người thứ ba, người thứ ba dâng lên vua. Vua thọ dụng.

Tattha so rājā viya javanaṃ daṭṭhabbaṃ. Pādaparimajjako viya āvajjanaṃ. Badhiradovāriko viya cakkhuviññāṇaṃ. Tayo paṭihārā viya sampaṭicchanādīni tīṇi vīthicittāni. Paccantavāsino paṇṇākāraṃ ādāya āgantvā dvārākoṭanaṃ viya ārammaṇassa pasādaghaṭṭanaṃ. Pādaparimajjakena saññāya dinnakālo viya kiriyamanodhātuyā bhavaṅgassa āvaṭṭitakālo. Tena dinnasaññāya badhiradovārikassa dvāravivaraṇakālo viya cakkhuviññāṇassa ārammaṇe dassanakiccasādhanakālo. Paṭhamapaṭihārena paṇṇākārassa gahitakālo viya vipākamanodhātuyā ārammaṇassa sampaṭicchitakālo. Paṭhamena dutiyassa dinnakālo viya vipākamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa santīraṇakālo. Dutiyena tatiyassa dinnakālo viya kiriyamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa vavatthāpitakālo. Tatiyena rañño dinnakālo viya voṭṭhabbanena javanassa niyyāditakālo. Rañño paribhogakālo viya javanassa ārammaṇarasānubhavanakālo.

Trong đó, cần hiểu tốc hành tâm ví như vị vua. Hướng tâm ví như người xoa bóp chân. Nhãn thức ví như người gác cổng bị điếc. Ba tâm lộ là tiếp thâu v.v... ví như ba người gác cửa. Sự va chạm của đối tượng vào sắc thần kinh ví như việc người dân biên địa mang quà đến gõ cửa. Thời điểm ý giới duy tác hướng về hữu phần ví như thời điểm người xoa bóp chân ra hiệu. Thời điểm nhãn thức hoàn thành phận sự thấy đối tượng ví như thời điểm người gác cổng điếc mở cửa nhờ dấu hiệu được đưa ra. Thời điểm ý giới quả tiếp thâu đối tượng ví như thời điểm người gác cửa thứ nhất nhận quà. Thời điểm ý thức giới quả suy đạc đối tượng ví như thời điểm người thứ nhất đưa cho người thứ hai. Thời điểm ý thức giới duy tác xác định đối tượng ví như thời điểm người thứ hai đưa cho người thứ ba. Thời điểm đoán định giao phó cho tốc hành tâm ví như thời điểm người thứ ba dâng lên vua. Thời điểm tốc hành tâm trải nghiệm vị của đối tượng ví như thời điểm vua thọ dụng.

Idaṃ opammaṃ kiṃ dīpeti? Ārammaṇassa pasādaghaṭṭamattanameva kiccaṃ, kiriyamanodhātuyā bhavaṅgāvaṭṭanamattameva, cakkhuviññāṇādīnaṃ dassanasampaṭicchanasantīraṇavavatthāpanamattāneva kiccāni. Ekantena pana javanameva ārammaṇarasaṃ anubhotīti dīpeti.

Ví dụ này chỉ rõ điều gì? (Chỉ rõ rằng:) Việc làm chỉ là sự va chạm của đối tượng vào căn; việc làm của ý giới duy tác chỉ là sự hướng đến bhavanga; các việc làm của nhãn thức v.v... chỉ là thấy, tiếp nhận, thẩm xét, xác định. Tuy nhiên, (ví dụ này) chỉ rõ rằng một cách chắc chắn chỉ có tốc hành tâm mới hưởng thụ hương vị của đối tượng.

‘Gāmillo’ti[Pg.320], sambahulā gāmadārakā antaravīthiyaṃ paṃsukīḷaṃ kīḷanti. Tatthekassa hatthe kahāpaṇo paṭihaññi. So ‘mayhaṃ hatthe paṭihataṃ, kiṃ nu kho eta’nti āha. Atheko ‘paṇḍaraṃ eta’nti āha. Aparo saha paṃsunā gāḷhaṃ gaṇhi. Añño ‘puthulaṃ caturassaṃ eta’nti āha. Aparo ‘kahāpaṇo eso’ti āha. Atha naṃ āharitvā mātu adāsi. Sā kamme upanesi.

Về từ 'gāmillo' (người nhà quê), nhiều đứa trẻ trong làng chơi trò nghịch cát ở giữa đường. Ở đó, một đồng kahāpaṇa chạm vào tay của một đứa trẻ. Đứa trẻ ấy nói: 'Có vật gì đó chạm vào tay ta, vật này là gì vậy nhỉ?' Rồi một đứa nói: 'Vật này màu trắng.' Một đứa khác nắm chặt nó cùng với cát. Một đứa khác nữa nói: 'Vật này dẹt và vuông.' Một đứa khác nữa nói: 'Đây là đồng kahāpaṇa.' Rồi nó đem đồng tiền ấy về đưa cho mẹ. Bà mẹ ấy đã dùng nó vào việc buôn bán.

Tattha sambahulānaṃ dārakānaṃ antaravīthiyaṃ kīḷantānaṃ nisinnakālo viya bhavaṅgacittappavatti daṭṭhabbā. Kahāpaṇassa hatthe paṭihatakālo viya ārammaṇena pasādassa ghaṭṭitakālo. ‘Kiṃ nu kho eta’nti vuttakālo viya taṃ ārammaṇaṃ gahetvā kiriyamanodhātuyā bhavaṅgassa āvaṭṭitakālo. ‘Paṇḍaraṃ eta’nti vuttakālo viya cakkhuviññāṇena dassanakiccassa sādhitakālo. Saha paṃsunā gāḷhaṃ gahitakālo viya vipākamanodhātuyā ārammaṇassa sampaṭicchitakālo. ‘Puthulaṃ caturassaṃ eta’nti vuttakālo viya vipākamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa santīraṇakālo. ‘Eso kahāpaṇo’ti vuttakālo viya kiriyamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa vavatthāpitakālo. Mātarā kamme upanītakālo viya javanassa ārammaṇarasānubhavanaṃ veditabbaṃ.

Ở đây, sự diễn tiến của tâm bhavanga nên được xem như là lúc nhiều đứa trẻ đang ngồi chơi ở giữa đường. Lúc đối tượng va chạm vào căn (giác quan) là như lúc đồng kahāpaṇa chạm vào tay. Lúc ý giới duy tác, sau khi bắt lấy đối tượng ấy, hướng đến bhavanga là như lúc (đứa trẻ) nói: 'Vật này là gì vậy nhỉ?' Lúc nhãn thức hoàn thành phận sự thấy là như lúc (đứa trẻ) nói: 'Vật này màu trắng.' Lúc ý giới quả tiếp nhận đối tượng là như lúc (đứa trẻ) nắm chặt (đồng tiền) cùng với cát. Lúc ý thức giới quả thẩm xét đối tượng là như lúc (đứa trẻ) nói: 'Vật này dẹt và vuông.' Lúc ý thức giới duy tác xác định đối tượng là như lúc (đứa trẻ) nói: 'Đây là đồng kahāpaṇa.' Sự hưởng thụ hương vị đối tượng của tốc hành tâm nên được biết như là lúc bà mẹ dùng (đồng tiền) vào việc buôn bán.

Idaṃ opammaṃ kiṃ dīpeti? Kiriyamanodhātu adisvāva bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti, vipākamanodhātu adisvāva sampaṭicchati, vipākamanoviññāṇadhātu adisvāva santīreti, kiriyamanoviññāṇadhātu adisvāva vavatthāpeti, javanaṃ adisvāva ārammaṇarasaṃ anubhoti. Ekantena pana cakkhuviññāṇameva dassanakiccaṃ sādhetīti dīpeti.

Ví dụ này chỉ rõ điều gì? (Chỉ rõ rằng:) Ý giới duy tác hướng đến bhavanga mà không thấy (đối tượng), ý giới quả tiếp nhận mà không thấy, ý thức giới quả thẩm xét mà không thấy, ý thức giới duy tác xác định mà không thấy, tốc hành tâm hưởng thụ hương vị đối tượng mà không thấy. Tuy nhiên, (ví dụ này) chỉ rõ rằng một cách chắc chắn, chỉ có nhãn thức mới hoàn thành phận sự thấy.

‘Ambo koliyakena cā’ti, idaṃ heṭṭhā vuttaṃ ambopamañca ucchusālāsāmikopamañca sandhāya vuttaṃ.

Về câu 'Ambo koliyakena ca' (Quả xoài và người Koliyaka), điều này được nói ra nhắm đến ví dụ về quả xoài và ví dụ về người chủ máy ép mía đã được đề cập ở dưới.

‘Jaccandho pīṭhasappī cā’ti, ubhopi kira te nagaradvāre sālāyaṃ nisīdiṃsu. Tattha pīṭhasappī āha – ‘bho andhaka, kasmā tvaṃ idha sussamāno vicarasi, asuko padeso subhikkho bahvannapāno, kiṃ tattha gantvā sukhena jīvituṃ na vaṭṭatī’ti? ‘Mayhaṃ tāva tayā ācikkhitaṃ, tuyhaṃ pana tattha gantvā sukhena jīvituṃ kiṃ na vaṭṭatī’ti? ‘Mayhaṃ gantuṃ pādā natthī’ti. ‘Mayhampi passituṃ cakkhūni natthī’ti. ‘Yadi evaṃ, tava pādā hontu, mama cakkhūnī’ti ubhopi ‘sādhū’ti [Pg.321] sampaṭicchitvā jaccandho pīṭhasappiṃ khandhaṃ āropesi. So tassa khandhe nisīditvā vāmahatthenassa sīsaṃ parikkhipitvā dakkhiṇahatthena ‘imasmiṃ ṭhāne mūlaṃ āvaritvā ṭhitaṃ, imasmiṃ pāsāṇo, vāmaṃ muñca dakkhiṇaṃ gaṇha, dakkhiṇaṃ muñca vāmaṃ gaṇhā’ti maggaṃ niyametvā ācikkhati. Evaṃ jaccandhassa pādā pīṭhasappissa cakkhūnīti ubhopi sampayogena icchitaṭṭhānaṃ gantvā sukhena jīviṃsu.

Về câu 'Người mù bẩm sinh và người què', nghe nói cả hai người họ đã ngồi trong một cái chòi ở cổng thành. Ở đó, người què nói: 'Này anh mù, tại sao anh cứ đi lang thang khô héo ở đây? Xứ sở kia có nhiều thực phẩm, đồ ăn thức uống dồi dào, sao không đến đó để sống một cách an lạc?' (Người mù đáp:) 'Anh đã chỉ cho tôi như vậy, còn anh thì sao, sao anh không đến đó để sống một cách an lạc?' (Người què đáp:) 'Tôi không có chân để đi.' (Người mù đáp:) 'Tôi cũng không có mắt để thấy.' (Người què nói:) 'Nếu vậy, chân là của anh, mắt là của tôi.' Cả hai đều đồng ý 'Tốt lắm', rồi người mù đã cho người què leo lên vai mình. Người què ấy, sau khi ngồi trên vai người mù, dùng tay trái ôm lấy đầu anh ta, rồi dùng tay phải chỉ đường, xác định con đường: 'Chỗ này có rễ cây chắn ngang, chỗ này có tảng đá, hãy tránh bên trái, đi về bên phải, hãy tránh bên phải, đi về bên trái.' Như vậy, chân là của người mù, mắt là của người què, cả hai, nhờ sự kết hợp, đã đi đến nơi mong muốn và sống một cách an lạc.

Tattha jaccandho viya rūpakāyo, pīṭhasappī viya arūpakāyo. Pīṭhasappinā vinā jaccandhassa disaṃ gantuṃ gamanābhisaṅkhārassa anibbattitakālo viya rūpassa arūpena vinā ādānagahaṇacopanaṃ pāpetuṃ asamatthatā. Jaccandhena vinā pīṭhasappissa disaṃ gantuṃ gamanābhisaṅkhārassa appavattanaṃ viya pañcavokāre rūpaṃ, vinā arūpassa appavatti. Dvinnampi sampayogena icchitaṭṭhānaṃ gantvā sukhena jīvitakālo viya rūpārūpadhammānaṃ aññamaññayogena sabbakiccesu pavattisambhāvoti. Ayaṃ pañho pañcavokārabhavavasena kathito.

Ở đây, sắc thân (nên được xem) như người mù bẩm sinh, danh thân (nên được xem) như người què. Sự bất lực của sắc trong việc đạt đến sự lấy, nắm, lay động mà không có danh, (nên được xem) như là lúc sự tạo tác để đi đến một phương hướng không được tạo ra cho người mù nếu không có người què. Sự không diễn tiến của danh mà không có sắc trong cõi ngũ uẩn, (nên được xem) như là sự không diễn tiến của sự tạo tác để đi đến một phương hướng của người què nếu không có người mù. Sự hiện hữu của sự diễn tiến trong mọi công việc nhờ sự kết hợp tương hỗ của các pháp sắc và danh, (nên được xem) như là lúc cả hai sống an lạc sau khi đã đi đến nơi mong muốn nhờ sự kết hợp của họ. Vấn đề này được nói theo phương diện của cõi ngũ uẩn.

‘Visayaggāho’ cāti, cakkhu rūpavisayaṃ gaṇhāti. Sotādīni saddādivisaye.

Về câu 'sự bắt lấy đối tượng', mắt bắt lấy đối tượng sắc. Tai v.v... (bắt lấy) các đối tượng như âm thanh v.v...

‘Upanissayamatthaso’ti, ‘upanissayato’ ca ‘atthato’ ca. Tattha asambhinnattā cakkhussa, āpāthagatattā rūpānaṃ, ālokasannissitaṃ, manasikārahetukaṃ catūhi paccayehi uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, saddhiṃ sampayuttadhammehi. Tattha matassāpi cakkhu sambhinnaṃ hoti. Jīvato niruddhampi, pittena vā semhena vā ruhirena vā palibuddhampi, cakkhuviññāṇassa paccayo bhavituṃ asakkontaṃ ‘sambhinnaṃ’ nāma hoti. Sakkontaṃ asambhinnaṃ nāma. Sotādīsupi eseva nayo. Cakkhusmiṃ pana asambhinnepi bahiddhā rūpārammaṇe āpāthaṃ anāgacchante cakkhuviññāṇaṃ nuppajjati. Tasmiṃ pana āpāthaṃ āgacchantepi ālokasannissaye asati nuppajjati. Tasmiṃ santepi kiriyamanodhātuyā bhavaṅge anāvaṭṭite nuppajjati. Āvaṭṭiteyeva uppajjati. Evaṃ uppajjamānaṃ sampayuttadhammehi saddhiṃyeva uppajjati. Iti ime cattāro paccaye labhitvā uppajjati cakkhuviññāṇaṃ (ma. ni. 1.306 thokaṃ visadisaṃ).

Về câu 'upanissayamatthaso', (có nghĩa là) 'do duyên y chỉ' và 'do mục đích'. Ở đây, nhãn thức sanh khởi do bốn duyên: do mắt không bị hư hoại, do các sắc trần đi vào tầm ảnh hưởng, do nương tựa vào ánh sáng, và do tác ý làm nhân, cùng với các pháp tương ưng. Trong đó, mắt của người chết cũng bị hư hoại. Cả (mắt) đã diệt của người sống, hay (mắt) bị bao phủ bởi mật, đờm, hoặc máu, không thể làm duyên cho nhãn thức, cũng được gọi là 'bị hư hoại'. (Mắt) có khả năng (làm duyên) được gọi là 'không bị hư hoại'. Đối với tai v.v... cũng theo phương pháp này. Tuy nhiên, dù mắt không bị hư hoại, nhưng khi đối tượng sắc bên ngoài không đi vào tầm ảnh hưởng, nhãn thức không sanh khởi. Hơn nữa, dù đối tượng ấy đi vào tầm ảnh hưởng, nhưng nếu không có sự nương tựa vào ánh sáng, nhãn thức không sanh khởi. Dù có ánh sáng ấy, nhưng nếu ý giới duy tác không hướng đến bhavanga, nhãn thức không sanh khởi. Chỉ khi có sự hướng đến, nó mới sanh khởi. Khi sanh khởi như vậy, nó sanh khởi cùng với các pháp tương ưng. Như vậy, nhãn thức sanh khởi sau khi nhận được bốn duyên này.

Asambhinnattā [Pg.322] sotassa, āpāthagatattā saddānaṃ, ākāsasannissitaṃ, manasikārahetukaṃ catūhi paccayehi uppajjati sotaviññāṇaṃ, saddhiṃ sampayuttadhammehi. Tattha ‘ākāsasannissita’nti ākāsasannissayaṃ laddhāva uppajjati, na vinā tena. Na hi pihitakaṇṇacchiddassa sotaviññāṇaṃ pavattati. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Yathā cettha evaṃ ito paresupi. Visesamattaṃ pana vakkhāma.

Do nhĩ căn không bị hư hoại, do các đối tượng âm thanh đi vào tầm nhận biết, (nhĩ thức) nương vào hư không, và có tác ý làm nhân, do bốn duyên này, nhĩ thức sanh khởi cùng với các pháp tương ưng. Trong ấy, (cụm từ) ‘nương vào hư không’ có nghĩa là: (nhĩ thức) chỉ sanh khởi khi có được chỗ nương là hư không, không có nó thì không (sanh khởi). Thật vậy, nhĩ thức không diễn tiến đối với người có lỗ tai bị bịt kín. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã nêu trước. Như ở đây, cũng vậy trong các trường hợp sau. Tuy nhiên, chúng tôi sẽ nói về phần đặc biệt.

Asambhinnattā ghānassa, āpāthagatattā gandhānaṃ, vāyosannissitaṃ, manasikārahetukaṃ catūhi paccayehi uppajjati ghānaviññāṇaṃ, saddhiṃ sampayuttadhammehi. Tattha ‘vāyosannissita’nti ghānabilaṃ vāyumhi pavisanteyeva uppajjati, tasmiṃ asati nuppajjatīti attho.

Do tỷ căn không bị hư hoại, do các đối tượng mùi hương đi vào tầm nhận biết, (tỷ thức) nương vào yếu tố gió, và có tác ý làm nhân, do bốn duyên này, tỷ thức sanh khởi cùng với các pháp tương ưng. Trong ấy, (cụm từ) ‘nương vào yếu tố gió’ có nghĩa là: (tỷ thức) chỉ sanh khởi khi gió đi vào trong lỗ mũi; khi điều đó không có, nó không sanh khởi, đó là ý nghĩa.

Asambhinnattā jivhāya, āpāthagatattā rasānaṃ, āposannissitaṃ, manasikārahetukaṃ catūhi paccayehi uppajjati jivhāviññāṇaṃ, saddhiṃ sampayuttadhammehi. Tattha ‘āposannissita’nti jivhātemanaṃ āpaṃ laddhāva uppajjati, na vinā tena. Sukkhajivhānañhi sukkhakhādanīye jivhāya ṭhapitepi jivhāviññāṇaṃ nuppajjateva.

Do thiệt căn không bị hư hoại, do các đối tượng vị đi vào tầm nhận biết, (thiệt thức) nương vào yếu tố nước, và có tác ý làm nhân, do bốn duyên này, thiệt thức sanh khởi cùng với các pháp tương ưng. Trong ấy, (cụm từ) ‘nương vào yếu tố nước’ có nghĩa là: (thiệt thức) chỉ sanh khởi khi có được yếu tố nước làm ẩm lưỡi, không có nó thì không (sanh khởi). Thật vậy, đối với những người có lưỡi khô, dù vật thực khô được đặt trên lưỡi, thiệt thức vẫn không sanh khởi.

Asambhinnattā kāyassa, āpāthagatattā phoṭṭhabbānaṃ, pathavisannissitaṃ, manasikārahetukaṃ catūhi paccayehi uppajjati kāyaviññāṇaṃ, saddhiṃ sampayuttadhammehi. Tattha ‘pathavisannissita’nti kāyapasādapaccayaṃ pathavisannissayaṃ laddhāva uppajjati, na tena vinā. Kāyadvārasmiñhi bahiddhāmahābhūtārammaṇaṃ ajjhattikaṃ kāyapasādaṃ ghaṭṭetvā pasādapaccayesu mahābhūtesu paṭihaññati.

Do thân căn không bị hư hoại, do các đối tượng xúc chạm đi vào tầm nhận biết, (thân thức) nương vào yếu tố đất, và có tác ý làm nhân, do bốn duyên này, thân thức sanh khởi cùng với các pháp tương ưng. Trong ấy, (cụm từ) ‘nương vào yếu tố đất’ có nghĩa là: (thân thức) chỉ sanh khởi khi có được chỗ nương là yếu tố đất, là duyên của thân căn, không có nó thì không (sanh khởi). Thật vậy, ở thân môn, đối tượng đại hiển sắc bên ngoài, sau khi va chạm vào thân căn bên trong, lại va chạm vào các đại hiển sắc là duyên của (thân) căn.

Asambhinnattā manassa, āpāthagatattā dhammānaṃ, vatthusannissitaṃ, manasikārahetukaṃ catūhi paccayehi uppajjati manoviññāṇaṃ, saddhiṃ sampayuttadhammehi. Tattha ‘mano’ti bhavaṅgacittaṃ. Taṃ niruddhampi, āvajjanacittassa paccayo bhavituṃ asamatthaṃ mandathāmagatameva pavattamānampi, sambhinnaṃ nāma hoti. Āvajjanassa pana paccayo bhavituṃ samatthaṃ asambhinnaṃ nāma. ‘Āpāthagatattā dhammāna’nti dhammārammaṇe āpāthagate. ‘Vatthusannissita’nti hadayavatthusannissayaṃ laddhāva uppajjati, na tena vinā. Ayampi pañho pañcavokārabhavaṃ [Pg.323] sandhāya kathito. ‘Manasikārahetuka’nti kiriyamanoviññāṇadhātuyā bhavaṅge āvaṭṭiteyeva uppajjatīti attho. Ayaṃ tāva ‘upanissayamatthaso’ti ettha upanissayavaṇṇanā.

Do ý không bị hư hoại, do các đối tượng pháp đi vào tầm nhận biết, (ý thức) nương vào vật (ý căn), và có tác ý làm nhân, do bốn duyên này, ý thức sanh khởi cùng với các pháp tương ưng. Trong ấy, ‘ý’ là tâm hữu phần. Tâm ấy, dù đã diệt, không có khả năng làm duyên cho tâm hướng môn, đã trở nên yếu ớt, và dù đang diễn tiến, cũng được gọi là bị hư hoại. Còn (tâm hữu phần) có khả năng làm duyên cho tâm hướng môn thì được gọi là không bị hư hoại. (Cụm từ) ‘do các đối tượng pháp đi vào tầm nhận biết’ có nghĩa là khi đối tượng pháp đi vào tầm nhận biết. (Cụm từ) ‘nương vào vật’ có nghĩa là (ý thức) chỉ sanh khởi khi có được chỗ nương là tâm vật, không có nó thì không (sanh khởi). Vấn đề này cũng được nói liên quan đến cõi ngũ uẩn. (Cụm từ) ‘có tác ý làm nhân’ có nghĩa là (ý thức) chỉ sanh khởi khi tâm hữu phần được (tâm) duy tác ý thức giới làm cho xoay chuyển, đó là ý nghĩa. Đây là phần giải thích về cận y duyên trong câu ‘upanissayamatthaso’.

‘Atthato’ pana cakkhu dassanatthaṃ, sotaṃ savanatthaṃ, ghānaṃ ghāyanatthaṃ, jivhā sāyanatthā, kāyo phusanattho, mano vijānanattho. Tattha dassanaṃ attho assa. Tañhi tena nipphādetabbanti dassanatthaṃ. Sesesupi eseva nayo. Ettāvatā tipiṭakacūḷanāgattheravāde soḷasakamaggo niṭṭhito, saddhiṃ dvādasakamaggena ceva ahetukaṭṭhakena cāti.

Còn về mặt ý nghĩa, mắt có mục đích là thấy, tai có mục đích là nghe, mũi có mục đích là ngửi, lưỡi có mục đích là nếm, thân có mục đích là xúc chạm, ý có mục đích là biết. Trong đó, ‘thấy’ là mục đích của nó. Thật vậy, vì sự thấy ấy được thực hiện bởi nó, nên gọi là ‘có mục đích là thấy’. Trong các trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này. Đến đây, trong học thuyết của Trưởng lão Tipiṭakacūḷanāga, phần mười sáu lộ trình đã kết thúc, cùng với phần mười hai lộ trình và phần tám tâm vô nhân.

Idāni moravāpīvāsīmahādattattheravāde dvādasakamaggakathā hoti. Tattha sāketapañhaussadakittanahetukittanāni pākatikāneva. Ayaṃ pana thero asaṅkhārikasasaṅkhārikesu dosaṃ disvā ‘asaṅkhārikaṃ asaṅkhārikameva vipākaṃ deti, no sasaṅkhārikaṃ; sasaṅkhārikampi sasaṅkhārikameva no asaṅkhārika’nti āha. Javanena cesa cittaniyāmaṃ na katheti. Ārammaṇena pana vedanāniyāmaṃ katheti. Tenassa vipākuddhāre dvādasakamaggo nāma jāto. Dasakamaggopi, ahetukaṭṭhakampi ettheva paviṭṭhaṃ.

Bây giờ, trong học thuyết của Trưởng lão Mahādatta, người trú ở Moravāpī, có bài luận về mười hai lộ trình. Trong đó, các phần Sāketapañha, Ussadakittana, và Hetukittana vẫn như nguyên bản. Vị trưởng lão này, sau khi thấy có lỗi trong (việc liên kết) giữa (nghiệp) không cần trợ giúp và (quả) cần trợ giúp, đã nói rằng: ‘(Nghiệp) không cần trợ giúp chỉ cho quả không cần trợ giúp, không cho quả cần trợ giúp; và (nghiệp) cần trợ giúp cũng chỉ cho quả cần trợ giúp, không cho quả không cần trợ giúp’. Và vị này không nói về sự quy định tâm (na-du) bởi tốc hành tâm. Nhưng nói về sự quy định thọ bởi đối tượng. Do đó, trong phần trình bày về quả của vị ấy, đã phát sinh phần gọi là mười hai lộ trình. Phần mười lộ trình và phần tám tâm vô nhân cũng được bao gồm trong đây.

Tatrāyaṃ nayo – somanassasahagatatihetukaasaṅkhārikacittena hi kamme āyūhite tādiseneva vipākacittena gahitapaṭisandhikassa vuḍḍhippattassa cakkhudvāre ‘iṭṭhārammaṇe’ āpāthagate heṭṭhā vuttanayeneva tayo moghavārā honti. Tassa kusalato cattāri somanassasahagatāni, akusalato cattāri, kiriyato pañcāti imesaṃ terasannaṃ cittānaṃ aññatarena javitapariyosāne tadārammaṇaṃ patiṭṭhahamānaṃ somanassasahagataasaṅkhārikatihetukacittampi duhetukacittampi patiṭṭhāti. Evamassa cakkhudvāre cakkhuviññāṇādīni tīṇi, tadārammaṇāni dveti, pañca gaṇanūpagacittāni honti.

Trong đó, đây là phương pháp: Thật vậy, khi nghiệp được tạo tác bởi tâm tam nhân không cần trợ giúp câu hành với thọ hỷ, đối với người đã thọ sanh bằng một tâm quả tương tự như vậy và đã trưởng thành, khi đối tượng khả ái đi vào tầm nhận biết ở nhãn môn, ba trường hợp vô hiệu sanh khởi theo phương pháp đã nói ở dưới. Đối với người ấy, vào cuối giai đoạn tốc hành tâm bởi một trong mười ba tâm này – bốn tâm câu hành với thọ hỷ từ (phía) thiện, bốn từ (phía) bất thiện, năm từ (phía) duy tác – khi tâm na-du an trú, cả tâm tam nhân không cần trợ giúp câu hành với thọ hỷ và tâm nhị nhân đều an trú. Như vậy, ở nhãn môn của người ấy, có năm tâm được tính đến: ba (tâm quả) là nhãn thức v.v., và hai tâm na-du.

Ārammaṇena pana vedanaṃ parivattetvā kusalato catunnaṃ, akusalato catunnaṃ, kiriyato catunnanti, dvādasannaṃ upekkhāsahagatacittānaṃ aññatarena javitāvasāne upekkhāsahagatatihetukaasaṅkhārikavipākampi duhetukaasaṅkhārikavipākampi tadārammaṇaṃ hutvā uppajjati. Evamassa cakkhudvāre upekkhāsahagatasantīraṇaṃ, imāni dve tadārammaṇānīti, tīṇi gaṇanūpagacittāni [Pg.324] honti. Tāni purimehi pañcahi saddhiṃ aṭṭha. Sotadvārādīsupi aṭṭha aṭṭhāti ekāya cetanāya kamme āyūhite samacattālīsa cittāni uppajjanti. Aggahitaggahaṇena pana cakkhudvāre aṭṭha, sotaviññāṇādīni cattārīti, dvādasa honti. Tattha ‘mūlabhavaṅgatā’‘āgantukabhavaṅgatā’‘ambopamaniyāmakathā’ ca vuttanayeneva veditabbā.

Mặt khác, do thay đổi thọ bằng đối tượng, vào lúc cuối của tốc hành tâm bởi một trong mười hai tâm câu hành xả này là bốn từ thiện, bốn từ bất thiện, bốn từ duy tác, thì cả quả tam nhân vô trợ câu hành xả và quả nhị nhân vô trợ cũng sanh lên làm na-cảnh. Như vậy, ở nhãn môn của người ấy, có ba tâm được tính đến là: tâm thẩm tấn câu hành xả, và hai tâm na-cảnh này. Những tâm ấy cùng với năm tâm trước là tám. Ở nhĩ môn v.v... cũng có tám, tám (tâm). Như vậy, khi nghiệp được tác thành bởi một tư, đúng bốn mươi tâm sanh khởi. Còn theo cách tính gộp những gì chưa tính, ở nhãn môn có tám, và bốn (tâm) là nhĩ thức v.v..., như vậy có mười hai. Ở đây, (vấn đề) 'trạng thái hữu phần gốc', 'trạng thái hữu phần khách', và 'luận về ví dụ quả xoài và quy luật' nên được hiểu theo phương pháp đã nói.

Somanassasahagatatihetukasasaṅkhārikakusalacittena kamme āyūhitepi upekkhāsahagatatihetukaasaṅkhārikasasaṅkhārikehi kamme āyūhitepi eseva nayo. Tattha yantopamāpi ettha pākatikā eva. Ettāvatā tihetukakammena tihetukapaṭisandhi hotīti vāro kathito. Tihetukakammena duhetukapaṭisandhi hotīti vāro pana paṭicchanno hutvā gato.

Ngay cả khi nghiệp được tác thành bởi tâm thiện tam nhân hữu trợ câu hành hỷ, và ngay cả khi nghiệp được tác thành bởi các tâm (thiện) tam nhân vô trợ và hữu trợ câu hành xả, cũng cùng một phương pháp này. Ở đây, ví dụ về cỗ máy cũng là như tự nhiên. Với chừng ấy lời, chương 'do nghiệp tam nhân có sự tái sanh tam nhân' đã được nói. Còn chương 'do nghiệp tam nhân có sự tái sanh nhị nhân' đã bị che khuất đi.

Idāni duhetukakammena duhetukapaṭisandhikathā hoti. Somanassasahagataduhetukaasaṅkhārikacittena hi kamme āyūhite tādiseneva vipākacittena gahitapaṭisandhikassa vuḍḍhippattassa cakkhudvāre iṭṭhārammaṇe āpāthagate heṭṭhā vuttanayeneva tayo moghavārā honti. Duhetukassa pana javanakiriyā natthi. Tasmā kusalato cattāri somanassasahagatāni, akusalato cattārīti imesaṃ aṭṭhannaṃ aññatarena javitapariyosāne duhetukameva somanassasahagataasaṅkhārikaṃ tadārammaṇaṃ hoti. Evamassa cakkhuviññāṇādīni tīṇi, idañca tadārammaṇanti, cattāri gaṇanūpagacittāni honti. ‘Iṭṭhamajjhattārammaṇe’ pana kusalato upekkhāsahagatānaṃ catunnaṃ, akusalato catunnanti, aṭṭhannaṃ aññatarena javitapariyosāne duhetukameva upekkhāsahagataṃ asaṅkhārikaṃ tadārammaṇaṃ hoti. Evamassa upekkhāsahagatasantīraṇaṃ, idañca tadārammaṇanti, dve gaṇanūpagacittāni honti. Tāni purimehi catūhi saddhiṃ cha. Sotadvārādīsupi cha chāti ekāya cetanāya kamme āyūhite samatiṃsa cittāni uppajjanti. Aggahitaggahaṇena pana cakkhudvāre cha, sotaviññāṇādīni cattārīti dasa honti. Ambopamaniyāmakathā pākatikā eva. Yantopamā idha na labbhatīti vuttaṃ.

Bây giờ là luận về sự tái sanh nhị nhân do nghiệp nhị nhân. Quả vậy, khi nghiệp được tác thành bởi tâm nhị nhân vô trợ câu hành hỷ, đối với người đã thọ sanh bằng tâm quả tương tự như vậy, khi đã trưởng thành, lúc đối tượng khả ái xuất hiện ở nhãn môn, có ba trường hợp vô hiệu theo phương pháp đã nói ở dưới. Nhưng đối với người nhị nhân, không có tốc hành tâm duy tác. Do đó, vào lúc cuối của tốc hành tâm bởi một trong tám tâm này là bốn tâm câu hành hỷ từ thiện và bốn từ bất thiện, tâm na-cảnh nhị nhân vô trợ câu hành hỷ sanh lên. Như vậy, của người ấy có bốn tâm được tính đến là: ba tâm nhãn thức v.v..., và tâm na-cảnh này. Còn trong đối tượng khả ái trung bình, vào lúc cuối của tốc hành tâm bởi một trong tám tâm này là bốn tâm câu hành xả từ thiện và bốn từ bất thiện, tâm na-cảnh nhị nhân vô trợ câu hành xả sanh lên. Như vậy, của người ấy có hai tâm được tính đến là: tâm thẩm tấn câu hành xả, và tâm na-cảnh này. Những tâm ấy cùng với bốn tâm trước là sáu. Ở nhĩ môn v.v... cũng có sáu, sáu (tâm). Như vậy, khi nghiệp được tác thành bởi một tư, đúng ba mươi tâm sanh khởi. Còn theo cách tính gộp những gì chưa tính, ở nhãn môn có sáu, và bốn (tâm) là nhĩ thức v.v..., như vậy có mười. Luận về ví dụ quả xoài và quy luật là như tự nhiên. Đã được nói rằng ví dụ về cỗ máy không có được ở đây.

Somanassasahagataduhetukasasaṅkhārikakusalacittena [Pg.325] kamme āyūhitepi upekkhāsahagataduhetukaasaṅkhārikasasaṅkhārikehi kamme āyūhitepi eseva nayo. Ettāvatā duhetukakammena duhetukapaṭisandhi hotīti vāro kathito.

Ngay cả khi nghiệp được tác thành bởi tâm thiện nhị nhân hữu trợ câu hành hỷ, và ngay cả khi nghiệp được tác thành bởi các tâm (thiện) nhị nhân vô trợ và hữu trợ câu hành xả, cũng cùng một phương pháp này. Với chừng ấy lời, chương 'do nghiệp nhị nhân có sự tái sanh nhị nhân' đã được nói.

Ahetukapaṭisandhi hotīti vāro pana evaṃ veditabbo – kusalato catūhi ñāṇavippayuttehi kamme āyūhite, kusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātuyā upekkhāsahagatāya paṭisandhiyā gahitāya, kammasadisā paṭisandhīti na vattabbā. Ito paṭṭhāya heṭṭhā vuttanayeneva kathetvā iṭṭhepi iṭṭhamajjhattepi cittappavatti veditabbā. Imassa hi therassa vāde piṇḍajavanaṃ javati. Sesā idaṃ pana javanaṃ kusalatthāya vā akusalatthāya vā ko niyāmetītiādikathā sabbā heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāti. Ettāvatā moravāpīvāsīmahādattattheravāde dvādasakamaggo niṭṭhito saddhiṃ dasakamaggena ceva ahetukaṭṭhakena ca.

Còn chương 'có sự tái sanh vô nhân' nên được hiểu như sau: Khi nghiệp được tác thành bởi bốn tâm thiện bất tương ưng trí, khi sự tái sanh được thọ nhận bởi ý thức giới vô nhân là quả thiện câu hành xả, không nên nói rằng 'sự tái sanh tương tự như nghiệp'. Từ đây trở đi, sau khi đã nói theo phương pháp đã trình bày ở dưới, sự diễn tiến của tâm trong cả đối tượng khả ái và khả ái trung bình nên được hiểu. Quả vậy, trong luận thuyết của vị trưởng lão này, tốc hành tâm tổng hợp khởi lên. Toàn bộ phần luận còn lại bắt đầu bằng 'ai quy định tốc hành tâm này là vì mục đích thiện hay vì mục đích bất thiện' nên được hiểu theo phương pháp đã nói ở dưới. Với chừng ấy lời, trong luận thuyết của Trưởng lão Mahādatta, trú tại Moravāpī, lộ trình mười hai (quả) đã hoàn tất, cùng với lộ trình mười (quả) và nhóm tám vô nhân.

Idāni mahādhammarakkhitattheravāde dasakamaggakathā hoti. Tattha sāketapañhaussadakittanāni pākatikāneva. Hetukittane pana ayaṃ viseso. Tihetukakammaṃ tihetukavipākampi duhetukavipākampi ahetukavipākampi deti. Duhetukakammaṃ tihetukameva na deti, itaraṃ deti. Tihetukakammena paṭisandhi tihetukāva hoti; duhetukāhetukā na hoti. Duhetukakammena duhetukāhetukā hoti, tihetukā na hoti. Asaṅkhārikakammaṃ vipākaṃ asaṅkhārikameva deti, no sasaṅkhārikaṃ. Sasaṅkhārikampi sasaṅkhārikameva deti, no asaṅkhārikaṃ. Ārammaṇena vedanā parivattetabbā. Javanaṃ piṇḍajavanameva javati. Ādito paṭṭhāya cittāni kathetabbāni.

Bây giờ là luận về lộ trình mười (quả) trong luận thuyết của Trưởng lão Mahādhammarakkhita. Ở đó, việc kể về vấn đề Sāketa và sự nổi trội là như tự nhiên. Nhưng trong việc kể về nhân, có sự khác biệt này: Nghiệp tam nhân cho cả quả tam nhân, quả nhị nhân, và quả vô nhân. Nghiệp nhị nhân chỉ không cho quả tam nhân, nhưng cho quả khác (tức quả nhị nhân và vô nhân). Do nghiệp tam nhân, sự tái sanh chỉ là tam nhân; không phải là nhị nhân hay vô nhân. Do nghiệp nhị nhân, (sự tái sanh) là nhị nhân hay vô nhân, không phải là tam nhân. Nghiệp vô trợ chỉ cho quả vô trợ, không cho quả hữu trợ. Nghiệp hữu trợ cũng chỉ cho quả hữu trợ, không cho quả vô trợ. Thọ nên được thay đổi bởi đối tượng. Tốc hành tâm chỉ khởi lên như là tốc hành tâm tổng hợp. Các tâm nên được trình bày bắt đầu từ đầu.

Tatrāyaṃ kathā – eko paṭhamakusalacittena kammaṃ āyūhati, paṭhamavipākacitteneva paṭisandhiṃ gaṇhāti. Ayaṃ kammasadisā paṭisandhi. Tassa vuḍḍhippattassa cakkhudvāre ‘iṭṭhārammaṇe’ āpāthagate vuttanayeneva tayo moghavārā honti. Athassa heṭṭhā vuttānaṃ terasannaṃ somanassasahagatajavanānaṃ aññatarena javitapariyosāne paṭhamavipākacittameva tadārammaṇaṃ [Pg.326] hoti. Taṃ ‘mūlabhavaṅgaṃ’ ‘tadārammaṇa’nti dve nāmāni labhati. Evamassa cakkhuviññāṇādīni tīṇi, idañca tadārammaṇanti, cattāri gaṇanūpagacittāni honti. ‘Iṭṭhamajjhattārammaṇe’ heṭṭhā vuttānaṃyeva dvādasannaṃ upekkhāsahagatajavanānaṃ aññatarena javitapariyosāne upekkhāsahagataṃ tihetukaṃ asaṅkhārikacittaṃ tadārammaṇatāya pavattati. Taṃ ‘āgantukabhavaṅgaṃ’‘tadārammaṇa’nti dve nāmāni labhati. Evamassa upekkhāsahagatasantīraṇaṃ idañca tadārammaṇanti dve gaṇanūpagacittāni. Tāni purimehi catūhi saddhiṃ cha honti. Evaṃ ekāya cetanāya kamme āyūhite pañcasu dvāresu samatiṃsa cittāni uppajjanti. Aggahitaggahaṇena pana cakkhudvāre cha, sotaviññāṇādīni cattārīti dasa honti. Ambopamaniyāmakathā pākatikāyeva.

Về vấn đề này, lời giải thích như sau: Một người tạo nghiệp bằng tâm thiện thứ nhất, và thọ nhận sự tái sanh chỉ bằng tâm quả thứ nhất. Đây là sự tái sanh tương ứng với nghiệp. Khi người ấy trưởng thành, ở nhãn môn, khi đối tượng khả ái xuất hiện, theo phương pháp đã nói, có ba lộ trình tâm vô hiệu. Sau đó, đối với người ấy, vào lúc kết thúc tốc hành bằng một trong mười ba tốc hành tâm câu hành với thọ hỷ đã được nói ở dưới, chính tâm quả thứ nhất trở thành na cảnh. Tâm ấy được hai tên gọi là ‘hộ kiếp gốc’ và ‘na cảnh’. Như vậy, đối với người ấy, có bốn tâm được tính đến, đó là ba tâm nhãn thức v.v., và tâm na cảnh này. Trong đối tượng khả ái trung bình, vào lúc kết thúc tốc hành bằng một trong mười hai tốc hành tâm câu hành với thọ xả đã được nói ở dưới, tâm vô tác, tam nhân, câu hành với thọ xả diễn tiến với vai trò na cảnh. Tâm ấy được hai tên gọi là ‘hộ kiếp khách’ và ‘na cảnh’. Như vậy, đối với người ấy, có hai tâm được tính đến, đó là tâm quan sát câu hành với thọ xả và tâm na cảnh này. Chúng cùng với bốn tâm trước thành sáu. Như vậy, khi nghiệp được tạo bởi một tư, ba mươi tâm sanh khởi ở năm môn. Tuy nhiên, bằng cách kể những gì chưa được kể, có sáu tâm ở nhãn môn, và bốn tâm là nhĩ thức v.v., thành mười. Phần trình bày về ví dụ quả xoài và quy luật vẫn như thường lệ.

Dutiyatatiyacatutthakusalacittehi kamme āyūhitepi ettakāneva vipākacittāni honti. Catūhi upekkhāsahagatacittehi āyūhitepi eseva nayo. Idha pana paṭhamaṃ iṭṭhamajjhattārammaṇaṃ dassetabbaṃ. Pacchā iṭṭhārammaṇena vedanā parivattetabbā. Ambopamaniyāmakathā pākatikā eva. Yantopamā na labbhati. ‘Kusalato pana catunnaṃ ñāṇavippayuttānaṃ aññatarena kamme āyūhite’ti ito paṭṭhāya sabbaṃ vitthāretvā ahetukaṭṭhakaṃ kathetabbaṃ. Ettāvatā mahādhammarakkhitattheravāde dasakamaggo niṭṭhito hoti, saddhiṃ ahetukaṭṭhakenāti.

Ngay cả khi nghiệp được tạo bởi các tâm thiện thứ hai, thứ ba, và thứ tư, cũng chỉ có chừng ấy tâm quả sanh khởi. Ngay cả khi nghiệp được tạo bởi bốn tâm câu hành với thọ xả, cũng theo phương pháp này. Tuy nhiên, ở đây, trước tiên nên trình bày đối tượng khả ái trung bình. Sau đó, nên thay đổi thọ bằng đối tượng khả ái. Phần trình bày về ví dụ quả xoài và quy luật vẫn như thường lệ. Ví dụ về cỗ máy không được áp dụng. Bắt đầu từ câu ‘Về phần thiện, khi nghiệp được tạo bởi một trong bốn tâm bất tương ưng với trí...’, nên giải thích rộng ra tất cả và nên trình bày về tám tâm vô nhân. Với chừng ấy, trong học thuyết của Trưởng lão Mahādhammarakkhita, con đường mười tâm được hoàn tất, cùng với tám tâm vô nhân.

Imesaṃ pana tiṇṇaṃ therānaṃ katarassa vādo gahetabboti? Na kassaci ekaṃsena. Sabbesaṃ pana vādesu yuttaṃ gahetabbaṃ. Paṭhamavādasmiñhi sasaṅkhārāsaṅkhāravidhānaṃ paccayabhedato adhippetaṃ. Tenettha, asaṅkhārikakusalassa dubbalapaccayehi uppannaṃ sasaṅkhārikavipākaṃ, sasaṅkhārikakusalassa balavapaccayehi uppannaṃ asaṅkhārikavipākañca gahetvā, labbhamānānipi kiriyajavanāni pahāya, kusalajavanena tadārammaṇaṃ ārammaṇena ca vedanaṃ niyāmetvā, sekkhaputhujjanavasena soḷasakamaggo kathito. Yaṃ panettha akusalajavanāvasāne ahetukavipākameva tadārammaṇaṃ dassitaṃ, taṃ itaresu na dassitameva. Tasmā taṃ tattha tesu vuttaṃ sahetukavipākañca, etthāpi sabbamidaṃ labbhateva. Tatrāyaṃ nayo – yadā hi kusalajavanānaṃ antarantarā akusalaṃ javati, tadā kusalāvasāne āciṇṇasadisameva, akusalāvasāne [Pg.327] sahetukaṃ tadārammaṇaṃ yuttaṃ. Yadā nirantaraṃ akusalameva tadā ahetukaṃ. Evaṃ tāva paṭhamavāde yuttaṃ gahetabbaṃ.

Vậy, trong ba vị trưởng lão này, nên chấp nhận học thuyết của vị nào? Không phải của một vị nào một cách tuyệt đối. Mà nên chấp nhận điều hợp lý trong học thuyết của tất cả các vị. Vì trong học thuyết thứ nhất, sự sắp đặt hữu tác và vô tác được chủ trương là do sự khác biệt của các duyên. Do đó, ở đây, sau khi chấp nhận quả hữu tác sanh lên từ nghiệp thiện vô tác do các duyên yếu, và quả vô tác sanh lên từ nghiệp thiện hữu tác do các duyên mạnh, và từ bỏ các tốc hành tâm duy tác dù có thể có, quy định na cảnh theo tốc hành tâm thiện và thọ theo đối tượng, con đường mười sáu tâm được trình bày theo phương diện của bậc hữu học và phàm phu. Điều mà ở đây được trình bày là na cảnh chỉ là quả vô nhân vào lúc kết thúc tốc hành tâm bất thiện, điều đó không được trình bày trong các học thuyết khác. Do đó, điều đó (na cảnh vô nhân) và quả hữu nhân đã được nói trong các học thuyết kia, tất cả những điều này cũng có thể có được ở đây. Về vấn đề đó, phương pháp như sau: Vì khi tâm bất thiện khởi lên xen kẽ giữa các tốc hành tâm thiện, khi đó, vào lúc kết thúc tốc hành tâm thiện, (na cảnh) tương tự như đã quen thuộc; vào lúc kết thúc tốc hành tâm bất thiện, na cảnh hữu nhân là hợp lý. Khi chỉ có tâm bất thiện liên tục, thì (na cảnh) là vô nhân. Như vậy, trước hết, nên chấp nhận điều hợp lý trong học thuyết thứ nhất.

Dutiyavāde pana kusalato sasaṅkhārāsaṅkhāravidhānaṃ adhippetaṃ. Tenettha asaṅkhārikakusalassa asaṅkhārikameva vipākaṃ, sasaṅkhārikakusalassa ca sasaṅkhārikameva gahetvā, javanena tadārammaṇaniyāmaṃ akatvā, sabbesampi sekkhāsekkhaputhujjanānaṃ uppattiraho piṇḍajavanavaseneva dvādasakamaggo kathito. Tihetukajavanāvasāne panettha tihetukaṃ tadārammaṇaṃ yuttaṃ. Duhetukajavanāvasāne duhetukaṃ, ahetukajavanāvasāne ahetukaṃ bhājetvā pana na vuttaṃ. Evaṃ dutiyavāde yuttaṃ gahetabbaṃ.

Còn trong học thuyết thứ hai, sự sắp đặt hữu tác và vô tác được chủ trương là do nghiệp thiện. Do đó, ở đây, sau khi chấp nhận rằng quả của nghiệp thiện vô tác chỉ là vô tác, và quả của nghiệp thiện hữu tác chỉ là hữu tác, không quy định na cảnh theo tốc hành tâm, con đường mười hai tâm được trình bày chỉ theo phương diện tốc hành tâm tổng hợp, thích hợp sanh khởi cho tất cả các bậc hữu học, vô học và phàm phu. Ở đây, vào lúc kết thúc tốc hành tâm tam nhân, na cảnh tam nhân là hợp lý. Vào lúc kết thúc tốc hành tâm nhị nhân, (na cảnh) nhị nhân là hợp lý; vào lúc kết thúc tốc hành tâm vô nhân, (na cảnh) vô nhân là hợp lý. Tuy nhiên, điều này không được nói một cách phân chia. Như vậy, nên chấp nhận điều hợp lý trong học thuyết thứ hai.

Tatiyavādepi kusalatova asaṅkhārasasaṅkhāravidhānaṃ adhippetaṃ. ‘Tihetukakammaṃ tihetukavipākampi duhetukavipākampi ahetukavipākampi detī’ti pana vacanato asaṅkhārikatihetukapaṭisandhikassa asaṅkhārikaduhetukenapi tadārammaṇena bhavitabbaṃ. Taṃ adassetvā hetusadisameva tadārammaṇaṃ dassitaṃ. Taṃ purimāya hetukittanaladdhiyā na yujjati. Kevalaṃ dasakamaggavibhāvanatthameva vuttaṃ. Itarampi pana labbhateva. Evaṃ tatiyavādepi yuttaṃ gahetabbaṃ. Ayañca sabbāpi paṭisandhijanakasseva kammassa vipākaṃ sandhāya tadārammaṇakathā. ‘Sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’ti (paṭṭhā. 3.1.102) vacanato pana nānākammena ahetukapaṭisandhikassāpi sahetukavipākaṃ tadārammaṇaṃ uppajjati. Tassa uppattividhānaṃ mahāpakaraṇe āvi bhavissatīti.

Trong học thuyết thứ ba cũng vậy, sự sắp đặt vô tác và hữu tác được chủ trương là do nghiệp thiện. Tuy nhiên, theo nguyên tắc ‘Nghiệp tam nhân cho quả tam nhân, quả nhị nhân, và quả vô nhân’, đối với người có sự tái sanh tam nhân vô tác, cũng phải có na cảnh nhị nhân vô tác. Không trình bày điều đó, na cảnh được trình bày là tương ứng với nhân. Điều đó không phù hợp với học thuyết đã nêu về nhân trước đây. Điều này được nói chỉ nhằm mục đích phân tích con đường mười tâm. Tuy nhiên, trường hợp khác cũng có thể có được. Như vậy, trong học thuyết thứ ba cũng nên chấp nhận điều hợp lý. Và toàn bộ phần trình bày về na cảnh này là liên quan đến quả của nghiệp tạo ra sự tái sanh. Tuy nhiên, theo nguyên tắc ‘Hộ kiếp hữu nhân là duyên cho hộ kiếp vô nhân bằng vô gián duyên’, do nghiệp khác, ngay cả đối với người có sự tái sanh vô nhân, na cảnh là quả hữu nhân cũng sanh khởi. Phương thức sanh khởi của nó sẽ được làm rõ trong Đại Bộ.

Kāmāvacarakusalavipākakathā niṭṭhitā.

Phần trình bày về quả của nghiệp thiện Dục giới đã kết thúc.

Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathā

Phần trình bày về quả Sắc giới và Vô sắc giới

499. Idāni rūpāvacarādivipākaṃ dassetuṃ puna katame dhammā abyākatātiādi āraddhaṃ. Tattha yasmā kāmāvacaravipākaṃ attano kusalena sadisampi hoti, asadisampi, tasmā na taṃ kusalānugatikaṃ katvā bhājitaṃ. Rūpāvacarārūpāvacaravipākaṃ pana yathā hatthiassapabbatādīnaṃ chāyā hatthiādisadisāva honti, tathā attano kusalasadisameva hotīti kusalānugatikaṃ katvā bhājitaṃ. Kāmāvacarakammañca yadā kadāci [Pg.328] vipākaṃ deti, rūpāvacarārūpāvacaraṃ pana anantarāyena, dutiyasmiṃyeva attabhāve, vipākaṃ detītipi kusalānugatikameva katvā bhājitaṃ. Sesaṃ kusale vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – paṭipadādibhedo ca hīnapaṇītamajjhimabhāvo ca etesu jhānāgamanato veditabbo. Chandādīnaṃ pana aññataraṃ dhuraṃ katvā anuppādanīyattā niradhipatikāneva etānīti.

499. Bây giờ, để trình bày về quả Sắc giới và Vô sắc giới, (đoạn văn) bắt đầu bằng ‘Katame dhammā abyākatā’ lại được khởi đầu. Trong ấy, vì quả Dục giới có khi tương tợ với thiện của nó, có khi không tương tợ, do đó quả ấy không được phân tích theo thiện. Còn quả Sắc giới và Vô sắc giới, giống như bóng của voi, ngựa, núi, v.v... chỉ tương tợ với voi, v.v..., cũng thế, quả ấy chỉ tương tợ với thiện của nó, vì vậy đã được phân tích theo thiện. Và nghiệp Dục giới đôi khi cho quả, còn nghiệp Sắc giới và Vô sắc giới, nếu không có chướng ngại, cho quả ngay trong hữu thứ hai, vì lý do này cũng đã được phân tích theo thiện. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần thiện. Tuy nhiên, đây là sự khác biệt: sự phân biệt về con đường tu tập, v.v... và trạng thái hạ liệt, ưu việt, trung bình trong các (quả) này nên được hiểu từ sự chứng đắc thiền. Lại nữa, vì các (tâm quả) này không thể được phát sinh bằng cách lấy một trong các pháp như dục, v.v... làm chủ đạo, nên chúng không có trưởng.

Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathā niṭṭhitā.

Phần luận về quả Sắc giới và Vô sắc giới đã kết thúc.

Lokuttaravipākakathā

Phần luận về quả Siêu thế

505. Lokuttaravipākampi kusalasadisattā kusalānugatikameva katvā bhājitaṃ. Yasmā pana tebhūmakakusalaṃ cutipaṭisandhivasena vaṭṭaṃ ācināti vaḍḍheti, tasmā tattha katattā upacitattāti vuttaṃ. Lokuttaraṃ pana tena ācitampi apacināti, sayampi cutipaṭisandhivasena na ācināti, tenettha ‘katattā upacitattā’ti avatvā katattā bhāvitattāti vuttaṃ.

505. Quả Siêu thế cũng được phân tích theo thiện vì tương tợ với thiện. Lại nữa, vì thiện tam giới tích lũy và làm tăng trưởng vòng luân hồi do năng lực của tử và tục sinh, do đó ở đó đã được nói là ‘katattā upacitattā’ (do đã làm và đã tích lũy). Còn (thiện) Siêu thế thì làm tiêu giảm những gì đã được tích lũy bởi (thiện tam giới) ấy, và tự nó cũng không tích lũy do năng lực của tử và tục sinh, do đó ở đây, thay vì nói ‘katattā upacitattā’, đã được nói là ‘katattā bhāvitattā’ (do đã làm và đã tu tập).

Suññatantiādīsu ‘maggo’ tāva ‘āgamanato saguṇato ārammaṇatoti tīhi kāraṇehi nāmaṃ labhatī’ti, idaṃ heṭṭhā kusalādhikāre vitthāritaṃ. Tattha suttantikapariyāyena saguṇatopi ārammaṇatopi nāmaṃ labhati. Pariyāyadesanā hesā. Abhidhammakathā pana nippariyāyadesanā. Tasmā idha saguṇato vā ārammaṇato vā nāmaṃ na labhati, āgamanatova labhati. Āgamanameva hi dhuraṃ. Taṃ duvidhaṃ hoti – vipassanāgamanaṃ maggāgamananti.

Trong các đoạn bắt đầu bằng ‘suññataṃ’, (câu) ‘đạo’ trước hết ‘nhận được tên gọi do ba nguyên nhân: do sự xuất hiện, do tự tánh, và do đối tượng’, điều này đã được giải thích chi tiết ở dưới trong chương về thiện. Ở đó, theo phương pháp Kinh Tạng, đạo nhận được tên gọi từ tự tánh và từ đối tượng. Vì đây là lời thuyết giảng có ẩn ý. Còn luận về Vi Diệu Pháp là lời thuyết giảng không có ẩn ý. Do đó, ở đây đạo không nhận được tên gọi từ tự tánh hay từ đối tượng, mà chỉ nhận được từ sự xuất hiện. Vì sự xuất hiện chính là chủ đạo. Nó có hai loại: sự xuất hiện của minh sát và sự xuất hiện của đạo.

Tattha maggassa āgataṭṭhāne vipassanāgamanaṃ dhuraṃ, phalassa āgataṭṭhāne maggāgamanaṃ dhuranti, idampi heṭṭhā vuttameva. Tesu idaṃ phalassa āgataṭṭhānaṃ, tasmā idha maggāgamanaṃ dhuranti veditabbaṃ. So panesa maggo āgamanato ‘suññata’nti nāmaṃ labhitvā saguṇato ca ārammaṇato ca ‘animitto’‘appaṇihito’tipi vuccati. Tasmā sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa tīṇi nāmāni deti. Kathaṃ? Ayañhi suddhāgamanavaseneva laddhanāmo ‘suññatamaggo’ sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmaṃ dadamāno ‘suññata’nti nāmaṃ akāsi. ‘Suññataanimittamaggo’ sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmaṃ dadamāno ‘animitta’nti nāmaṃ akāsi. ‘Suññataappaṇihitamaggo’ sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne [Pg.329] ṭhatvā attano phalassa nāmaṃ dadamāno ‘appaṇihita’nti nāmaṃ akāsi. Imāni pana tīṇi nāmāni maggānantare phalacittasmiṃyeva iminā nayena labbhanti, no aparabhāge vaḷañjanakaphalasamāpattiyā. Aparabhāge pana aniccatādīhi tīhi vipassanāhi vipassituṃ sakkoti. Athassa vuṭṭhitavuṭṭhitavipassanāvasena animittaappaṇihitasuññatasaṅkhātāni tīṇi phalāni uppajjanti. Tesaṃ tāneva saṅkhārārammaṇāni. Aniccānupassanādīni ñāṇāni anulomañāṇāni nāma honti.

Trong đó, ‘tại nơi xuất hiện của đạo, sự xuất hiện của minh sát là chủ đạo; tại nơi xuất hiện của quả, sự xuất hiện của đạo là chủ đạo’, điều này cũng đã được nói ở dưới. Trong số đó, đây là nơi xuất hiện của quả, do đó ở đây nên hiểu rằng sự xuất hiện của đạo là chủ đạo. Lại nữa, đạo này, sau khi nhận được tên gọi ‘Không’ (suññata) do sự xuất hiện, cũng được gọi là ‘Vô tướng’ (animitta) và ‘Vô nguyện’ (appaṇihita) do tự tánh và do đối tượng. Do đó, tự nó đứng ở vị trí xuất hiện, nó cho quả của mình ba tên gọi. Như thế nào? Đạo Không này, vốn có tên gọi chỉ do năng lực của sự xuất hiện thuần túy, tự nó đứng ở vị trí xuất hiện, khi cho tên gọi cho quả của mình, đã tạo ra tên gọi là ‘Không’. ‘Đạo Không-Vô tướng’ tự nó đứng ở vị trí xuất hiện, khi cho tên gọi cho quả của mình, đã tạo ra tên gọi là ‘Vô tướng’. ‘Đạo Không-Vô nguyện’ tự nó đứng ở vị trí xuất hiện, khi cho tên gọi cho quả của mình, đã tạo ra tên gọi là ‘Vô nguyện’. Tuy nhiên, ba tên gọi này chỉ được nhận theo cách này trong tâm quả ngay sau đạo, chứ không phải trong phần sau, trong lúc nhập quả định để hưởng dụng. Còn trong phần sau, vị ấy có thể quán chiếu bằng ba loại minh sát về vô thường, v.v... Khi đó, do năng lực của minh sát đã xuất khởi, ba loại quả được gọi là Vô tướng, Vô nguyện, và Không sanh khởi. Đối tượng của chúng chính là các pháp hữu vi. Các trí tuệ như quán vô thường, v.v... được gọi là thuận thứ trí.

Yo cāyaṃ suññatamagge vutto. Appaṇihitamaggepi eseva nayo. Ayampi hi suddhāgamanavasena laddhanāmo ‘appaṇihitamaggo’ sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmaṃ dadamāno ‘appaṇihita’nti nāmaṃ akāsi. ‘Appaṇihitaanimittamaggo’ sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmaṃ dadamāno ‘animitta’nti nāmaṃ akāsi. ‘Appaṇihitasuññatamaggo’ sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmaṃ dadamāno ‘suññata’nti nāmaṃ akāsi. Imānipi tīṇi nāmāni maggānantare phalacittasmiṃyeva iminā nayena labbhanti, na aparabhāge vaḷañjanakaphalasamāpattiyāti. Evaṃ imasmiṃ vipākaniddese kusalacittehi tiguṇāni vipākacittāni veditabbāni.

Và phương pháp nào đã được nói trong đạo Không, chính phương pháp ấy cũng (áp dụng) trong đạo Vô nguyện. Vì đạo Vô nguyện này, vốn có tên gọi chỉ do năng lực của sự xuất hiện thuần túy, tự nó đứng ở vị trí xuất hiện, khi cho tên gọi cho quả của mình, đã tạo ra tên gọi là ‘Vô nguyện’. ‘Đạo Vô nguyện-Vô tướng’ tự nó đứng ở vị trí xuất hiện, khi cho tên gọi cho quả của mình, đã tạo ra tên gọi là ‘Vô tướng’. ‘Đạo Vô nguyện-Không’ tự nó đứng ở vị trí xuất hiện, khi cho tên gọi cho quả của mình, đã tạo ra tên gọi là ‘Không’. Ba tên gọi này cũng chỉ được nhận theo cách này trong tâm quả ngay sau đạo, chứ không phải trong phần sau, trong lúc nhập quả định để hưởng dụng. Như vậy, trong phần giải về quả này, nên hiểu rằng các tâm quả gấp ba lần các tâm thiện.

Yathā pana tebhūmakakusalāni attano vipākaṃ adhipatiṃ labhāpetuṃ na sakkonti, na evaṃ lokuttarakusalāni. Kasmā? Tebhūmakakusalānañhi añño āyūhanakālo añño vipaccanakālo. Tena tāni attano vipākaṃ adhipatiṃ labhāpetuṃ na sakkonti. Lokuttarāni pana tāya saddhāya, tasmiṃ vīriye, tāya satiyā, tasmiṃ samādhimhi, tāya paññāya avūpasantāya, apaṇṇakaṃ aviraddhaṃ maggānantarameva vipākaṃ paṭilabhanti, tena attano vipākaṃ adhipatiṃ labhāpetuṃ sakkonti.

Tuy nhiên, các thiện tam giới không thể làm cho quả của chúng có được trưởng, nhưng các thiện siêu thế thì không như vậy. Tại sao? Vì đối với các thiện tam giới, thời gian tạo tác là một, thời gian quả chín muồi là một khác. Do đó, chúng không thể làm cho quả của chúng có được trưởng. Còn các (thiện) siêu thế, trong khi tín ấy, tấn ấy, niệm ấy, định ấy, tuệ ấy chưa lắng dịu, chúng đạt được quả một cách chắc chắn, không sai lệch, ngay sau đạo. Do đó, chúng có thể làm cho quả của chúng có được trưởng.

Yathā hi parittakassa aggino gataṭṭhāne aggismiṃ nibbutamatteyeva uṇhākāro nibbāyitvā kiñci na hoti, mahantaṃ pana ādittaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetvā [Pg.330] gomayaparibhaṇḍe katepi uṇhākāro avūpasantova hoti, evameva tebhūmakakusale añño kammakkhaṇo añño vipākakkhaṇo parittaaggiṭṭhāne uṇhabhāvanibbutakālo viya hoti. Tasmā taṃ attano vipākaṃ adhipatiṃ labhāpetuṃ na sakkoti. Lokuttare pana tāya saddhāya…pe… tāya paññāya avūpasantāya, maggānantarameva phalaṃ uppajjati, tasmā taṃ attano vipākaṃ adhipatiṃ labhāpetīti veditabbaṃ. Tenāhu porāṇā – ‘vipāke adhipati natthi ṭhapetvā lokuttara’nti.

Ví như, ở nơi ngọn lửa nhỏ đã đi qua, ngay khi ngọn lửa vừa tắt thì hơi nóng cũng nguội đi và không còn gì cả; còn đối với khối lửa lớn đang cháy rực, sau khi đã dập tắt và dù đã trát lớp phân bò lên, hơi nóng vẫn chưa nguội hẳn. Cũng vậy, trong thiện tam giới, sát-na nghiệp là khác, sát-na quả là khác, giống như thời gian nguội đi của hơi nóng ở chỗ ngọn lửa nhỏ. Do đó, (thiện tam giới) ấy không thể làm cho quả của nó có được quyền ưu thắng. Còn trong (thiện) siêu thế, khi tín ấy... tuệ ấy chưa nguội, quả sanh khởi ngay sau đạo; do đó, (thiện siêu thế) ấy có thể làm cho quả của nó có được quyền ưu thắng, nên được hiểu như vậy. Vì thế, các vị cổ sư đã nói: ‘Trong quả, không có quyền ưu thắng, ngoại trừ (quả) siêu thế’.

555. Catutthaphalaniddese aññātāvindriyanti aññātāvino catūsu saccesu niṭṭhitañāṇakiccassa indriyaṃ, aññātāvīnaṃ vā catūsu saccesu niṭṭhitakiccānaṃ cattāri saccāni ñatvā paṭivijjhitvā ṭhitānaṃ dhammānaṃ abbhantare indaṭṭhasādhanena indriyaṃ. Niddesavārepissa aññātāvīnanti ājānitvā ṭhitānaṃ. Dhammānanti sampayuttadhammānaṃ abbhantare. Aññāti ājānanā, paññā pajānanātiādīni vuttatthāneva. Maggaṅgaṃ maggapariyāpannanti phalamaggassa aṅgaṃ, phalamagge ca pariyāpannanti attho.

555. Trong phần giải về quả thứ tư, Cụ tri quyền (aññātāvindriya) là quyền của bậc đã biết, đã hoàn tất phận sự của trí tuệ trong bốn sự thật; hoặc là quyền do thành tựu ý nghĩa làm chủ bên trong các pháp của những bậc đã biết, đã hoàn tất phận sự trong bốn sự thật, đã đứng vững sau khi đã biết và thâm nhập bốn sự thật. Cũng trong phần giải thích, (từ) aññātāvīnaṃ có nghĩa là ‘của những vị đã đứng vững sau khi đã biết rõ’. (Từ) dhammānaṃ có nghĩa là ‘bên trong các pháp tương ưng’. Aññā là sự biết rõ; các từ như paññā, pajānanā... có ý nghĩa đã được nói. (Cụm từ) maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ có nghĩa là ‘là chi phần của đạo quả và bao gồm trong đạo quả’.

Apicettha idaṃ pakiṇṇakaṃ – ekaṃ indriyaṃ ekaṃ ṭhānaṃ gacchati, ekaṃ cha ṭhānāni gacchati, ekaṃ ekaṃ ṭhānaṃ gacchati. Ekañhi ‘anaññātaññassāmītindriyaṃ’ ekaṃ ṭhānaṃ gacchati sotāpattimaggaṃ. Ekaṃ ‘aññindriyaṃ’ heṭṭhā tīṇi phalāni, upari tayo maggeti cha ṭhānāni gacchati. Ekaṃ ‘aññātāvindriyaṃ’ ekaṃ ṭhānaṃ gacchati arahattaphalaṃ. Sabbesupi maggaphalesu atthato aṭṭha aṭṭha indriyānīti catusaṭṭhi lokuttarindriyāni kathitāni. Pāḷito pana nava nava katvā dvāsattati honti. Magge maggaṅganti vuttaṃ. Phalepi maggaṅgaṃ. Magge bojjhaṅgoti vutto phalepi bojjhaṅgo. Maggakkhaṇe ārati viratīti vuttā phalakkhaṇepi ārati viratīti. Tattha maggo maggabhāveneva maggo, phalaṃ pana maggaṃ upādāya maggo nāma; phalaṅgaṃ phalapariyāpannanti vattumpi vaṭṭati. Magge bujjhanakassa aṅgoti sambojjhaṅgo, phale buddhassa aṅgoti sambojjhaṅgo. Magge āramaṇaviramaṇavaseneva ārati virati. Phale pana ārativirativasenāti.

Hơn nữa, đây là phần tạp quyết: một quyền đi đến một nơi, một quyền đi đến sáu nơi, một quyền đi đến một nơi. Thật vậy, một ‘Vị tri cụ quyền’ đi đến một nơi là Dự lưu đạo. Một ‘Cụ quyền’ đi đến sáu nơi là ba quả ở dưới và ba đạo ở trên. Một ‘Cụ tri quyền’ đi đến một nơi là A-la-hán quả. Trong tất cả các đạo và quả, về phương diện thực tính, có tám quyền mỗi loại, do đó sáu mươi bốn quyền siêu thế đã được nói đến. Nhưng về phương diện Pāḷi, do tính thành chín quyền mỗi loại, nên có bảy mươi hai quyền. Trong đạo, (chi phần tuệ) được gọi là đạo chi. Trong quả cũng (được gọi là) đạo chi. Trong đạo, (chi phần tuệ) được gọi là giác chi, trong quả cũng (được gọi là) giác chi. Trong sát-na đạo, (chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng) được gọi là sự thích thú, sự kiêng cữ; trong sát-na quả cũng (được gọi là) sự thích thú, sự kiêng cữ. Trong đó, đạo là đạo do bản chất là đạo; còn quả, do nương vào đạo mà được gọi là đạo; cũng có thể nói là ‘quả chi, bao gồm trong quả’. Trong đạo, là chi phần của người đang giác ngộ, nên gọi là chánh giác chi; trong quả, là chi phần của người đã giác ngộ, nên gọi là chánh giác chi. Trong đạo, do năng lực thích thú và kiêng cữ đối tượng (tức là các tà hạnh) mà gọi là ārati, virati. Còn trong quả, do năng lực đã thích thú và đã kiêng cữ (các tà hạnh).

Lokuttaravipākakathā niṭṭhitā.

Phần bàn về quả siêu thế chấm dứt.

Akusalavipākakathā

Phần bàn về quả bất thiện

556. Ito [Pg.331] parāni akusalavipākāni – pañca cakkhusotaghānajivhākāyaviññāṇāni, ekā manodhātu, ekā manoviññāṇadhātūti imāni satta cittāni – pāḷito ca atthato ca heṭṭhā vuttehi tādiseheva kusalavipākacittehi sadisāni.

556. Sau đây là các quả bất thiện – năm thức là nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, một ý giới, một ý thức giới, tức bảy tâm này – cả về phương diện Pāḷi và phương diện thực tính, chúng tương đồng với các tâm quả thiện tương tự như vậy đã được nói ở trước.

Kevalañhi tāni kusalakammapaccayāni imāni akusalakammapaccayāni. Tāni ca iṭṭhaiṭṭhamajjhattesu ārammaṇesu vattanti, imāni aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattesu. Tattha ca sukhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ, idha dukkhasahagataṃ. Tattha ca upekkhāsahagatā manoviññāṇadhātu manussesu jaccandhādīnaṃ paṭisandhiṃ ādiṃ katvā pañcasu ṭhānesu vipaccati. Idha pana ekādasavidhenāpi akusalacittena kamme āyūhite kammakammanimittagatinimittesu aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā catūsu apāyesu paṭisandhi hutvā vipaccati; dutiyavārato paṭṭhāya yāvatāyukaṃ bhavaṅgaṃ hutvā, aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattārammaṇāya pañcaviññāṇavīthiyā santīraṇaṃ hutvā, balavārammaṇe chasu dvāresu tadārammaṇaṃ hutvā, maraṇakāle cuti hutvāti, evaṃ pañcasu eva ṭhānesu vipaccatīti.

Chỉ có điều, các tâm (quả thiện) kia có nghiệp thiện làm duyên, còn các tâm (quả bất thiện) này có nghiệp bất thiện làm duyên. Và các tâm kia diễn tiến trên các đối tượng khả ái, rất khả ái, và trung bình; còn các tâm này (diễn tiến) trên các đối tượng không khả ái, rất không khả ái, và trung bình. Và ở đó (trong quả thiện) có thân thức câu hành với thọ lạc, ở đây (trong quả bất thiện) có (thân thức) câu hành với thọ khổ. Và ở đó, ý thức giới câu hành với thọ xả trổ quả ở năm nơi, bắt đầu với sự tái sanh của những người mù bẩm sinh v.v... trong cõi người. Còn ở đây, khi nghiệp được tạo ra bởi mười một loại tâm bất thiện, nó trổ quả bằng cách trở thành sự tái sanh trong bốn cõi khổ, sau khi đã lấy một trong ba loại nghiệp, nghiệp tướng, hoặc thú tướng làm đối tượng; bắt đầu từ lần thứ hai (của tâm), nó trổ quả bằng cách trở thành hữu phần cho đến hết tuổi thọ; bằng cách trở thành thẩm tấn trong lộ trình ngũ môn thức có đối tượng không khả ái hoặc trung bình; bằng cách trở thành na cảnh trong sáu môn khi đối tượng mạnh; và bằng cách trở thành tử vào lúc lâm chung. Như vậy, nó trổ quả ở chính năm nơi.

Akusalavipākakathā niṭṭhitā.

Phần bàn về quả bất thiện chấm dứt.

Kiriyābyākatavaṇṇanā

Phần giải thích về Duy tác Vô ký

Manodhātucittaṃ

Tâm Ý giới

566. Idāni kiriyābyākataṃ bhājetvā dassetuṃ puna katame dhammā abyākatātiādi āraddhaṃ. Tattha kiriyāti karaṇamattaṃ. Sabbesuyeva hi kiriyacittesu yaṃ javanabhāvaṃ appattaṃ taṃ vātapupphaṃ viya. Yaṃ javanabhāvappattaṃ taṃ chinnamūlakarukkhapupphaṃ viya aphalaṃ hoti, taṃtaṃ kiccasādhanavasena pavattattā pana karaṇamattameva hoti. Tasmā kiriyāti vuttaṃ. Nevakusalānākusalātiādīsu kusalamūlasaṅkhātassa kusalahetuno abhāvā ‘nevakusalā’; akusalamūlasaṅkhātassa akusalahetuno abhāvā ‘nevaakusalā’; yonisomanasikāraayonisomanasikārasaṅkhātānampi [Pg.332] kusalākusalapaccayānaṃ abhāvā ‘nevakusalānākusalā’. Kusalākusalasaṅkhātassa janakahetuno abhāvā nevakammavipākā.

566. Bây giờ, để phân tích và chỉ ra (pháp) duy tác vô ký, (Đức Thế Tôn) lại bắt đầu (bài giảng) với câu ‘Thế nào là các pháp vô ký?’ v.v... Trong đó, ‘duy tác’ (kiriyā) chỉ là sự hành động. Thật vậy, trong tất cả các tâm duy tác, tâm nào không đạt đến trạng thái tốc hành tâm thì giống như hoa gió. Tâm nào đã đạt đến trạng thái tốc hành tâm thì không có quả, giống như hoa của cây đã bị chặt đứt rễ. Tuy nhiên, do nó diễn tiến theo năng lực hoàn thành các phận sự tương ứng, nó chỉ là sự hành động. Do đó, nó được gọi là ‘duy tác’. Trong các câu như ‘không phải thiện cũng không phải bất thiện’ v.v..., do không có nhân thiện, được gọi là gốc rễ thiện, nên (gọi là) ‘không phải thiện’; do không có nhân bất thiện, được gọi là gốc rễ bất thiện, nên (gọi là) ‘không phải bất thiện’; do không có cả các duyên của thiện và bất thiện, được gọi là như lý tác ý và phi như lý tác ý, nên (gọi là) ‘không phải thiện cũng không phải bất thiện’. Do không có nhân sanh khởi, được gọi là thiện và bất thiện, nên (gọi là) ‘cũng không phải là quả của nghiệp’.

Idhāpi cittassekaggatāniddese pavattiṭṭhitimattameva labbhati. Dve pañcaviññāṇāni, tisso manodhātuyo, tisso manoviññāṇadhātuyo, vicikicchāsahagatanti imesu sattarasasu cittesu dubbalattā saṇṭhiti avaṭṭhitiādīni na labbhanti. Sesaṃ sabbaṃ vipākamanodhātuniddese vuttanayeneva veditabbaṃ, aññatra uppattiṭṭhānā. Tañhi cittaṃ pañcaviññāṇānantaraṃ uppajjati. Idaṃ pana pañcadvāre vaḷañjanakappavattikāle sabbesaṃ pure uppajjati. Kathaṃ? Cakkhudvāre tāva iṭṭhaiṭṭhamajjhattaaniṭṭhaaniṭṭhamajjhattesu rūpārammaṇesu yena kenaci pasāde ghaṭṭite taṃ ārammaṇaṃ gahetvā āvajjanavasena purecārikaṃ hutvā bhavaṅgaṃ āvaṭṭayamānaṃ uppajjati. Sotadvārādīsupi eseva nayoti.

Hai ngũ song thức, ba ý giới, ba ý thức giới, và tâm câu hữu hoài nghi, trong mười bảy tâm này, do yếu ớt nên không có được các (thuật ngữ) như là saṇṭhiti (an trú), avaṭṭhiti (an lập), v.v... Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong phần giải về quả ý giới, ngoại trừ nơi sanh khởi. Vì tâm ấy (quả ý giới) sanh khởi ngay sau ngũ song thức. Còn tâm này (ngũ môn hướng tâm) thì sanh khởi trước tất cả (các tâm lộ) vào lúc tiếp nhận đối tượng ở ngũ môn. Như thế nào? Trước hết, ở nhãn môn, khi bất kỳ đối tượng sắc nào trong số các đối tượng sắc khả ái, trung bình khả ái, bất khả ái, trung bình bất khả ái va chạm vào thần kinh nhãn, (tâm này) sanh khởi, bắt lấy đối tượng ấy, đi trước theo cách hướng tâm, làm xoay chuyển dòng hữu phần. Ở nhĩ môn v.v... cũng theo phương pháp này.

Kiriyamanodhātucittaṃ niṭṭhitaṃ.

Tâm duy tác ý giới đã xong.

Kiriyamanoviññāṇadhātucittāni

Các tâm duy tác ý thức giới

568. Manoviññāṇadhātu uppannā hoti…pe… somanassasahagatāti, idaṃ cittaṃ aññesaṃ asādhāraṇaṃ. Khīṇāsavasseva pāṭipuggalikaṃ. Chasu dvāresu labbhati. Cakkhudvāre hi padhānasāruppaṃ ṭhānaṃ disvā khīṇāsavo iminā cittena somanassito hoti. Sotadvāre bhaṇḍabhājanīyaṭṭhānaṃ patvā mahāsaddaṃ katvā luddhaluddhesu gaṇhantesu ‘evarūpā nāma me loluppataṇhā pahīnā’ti iminā cittena somanassito hoti. Ghānadvāre gandhehi vā pupphehi vā cetiyaṃ pūjento iminā cittena somanassito hoti. Jivhādvāre rasasampannaṃ piṇḍapātaṃ laddhā bhājetvā paribhuñjanto ‘sāraṇīyadhammo vata me pūrito’ti iminā cittena somanassito hoti. Kāyadvāre abhisamācārikavattaṃ karonto ‘kāyadvāre me vattaṃ pūrita’nti iminā cittena somanassito hoti. Evaṃ tāva pañcadvāre labbhati.

568. Ý thức giới sanh khởi... v.v... câu hữu với thọ hỷ, tâm này không chung với các vị khác, là của riêng bậc Lậu Tận. Có được ở sáu môn. Vì ở nhãn môn, bậc Lậu Tận thấy nơi thích hợp cho việc hành thiền, liền hoan hỷ với tâm này. Ở nhĩ môn, đến nơi phân chia vật dụng, khi (thấy) những người tham lam làm ồn ào lớn tiếng mà nhận lấy, (vị ấy) hoan hỷ với tâm này (nghĩ rằng): 'Tham ái lăng xăng như vậy nơi ta đã được đoạn trừ'. Ở tỷ môn, khi cúng dường bảo tháp bằng hương hoặc hoa, vị ấy hoan hỷ với tâm này. Ở thiệt môn, khi nhận được vật thực khất thực có hương vị đậm đà, sau khi chia sớt và thọ dụng, vị ấy hoan hỷ với tâm này (nghĩ rằng): 'Pháp đáng ghi nhớ đã được ta thực hành viên mãn'. Ở thân môn, khi thực hành phận sự thuộc về oai nghi tốt đẹp, vị ấy hoan hỷ với tâm này (nghĩ rằng): 'Phận sự ở thân môn đã được ta thực hành viên mãn'. Như vậy, trước hết, (tâm này) có được ở ngũ môn.

Manodvāre [Pg.333] pana atītānāgatamārabbha uppajjati. Jotipālamāṇava(ma. ni. 2.282 ādayo) magghadevarāja(ma. ni. 2.308 ādayo) kaṇhatāpasādikālasmiñhi (jā. 1.10.11 ādayo) kataṃ kāraṇaṃ āvajjetvā tathāgato sitaṃ pātvākāsi. Taṃ pana pubbenivāsañāṇasabbaññutaññāṇānaṃ kiccaṃ. Tesaṃ pana dvinnaṃ ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ hāsayamānaṃ uppajjati. Anāgate ‘tantissaro mudiṅgassaro paccekabuddho bhavissatī’ti sitaṃ pātvākāsi. Tampi anāgataṃsañāṇasabbaññutaññāṇānaṃ kiccaṃ. Tesaṃ pana dvinna ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ hāsayamānaṃ uppajjati.

Còn ở ý môn, (tâm này) sanh khởi bắt đối tượng quá khứ và vị lai. Vì khi quán xét nguyên nhân đã làm trong thời của thanh niên Jotipāla, vua Magghadeva, đạo sĩ Kaṇha v.v..., đức Như Lai đã mỉm cười. Nhưng việc ấy là phận sự của Túc mạng minh và Toàn giác trí. Và vào lúc cuối của sự thuần thục của hai trí ấy, tâm này sanh khởi làm cho hoan hỷ. (Đức Phật) đã mỉm cười (khi thấy rằng) trong tương lai 'Tantissara và Mudiṅgassara sẽ trở thành Phật Độc Giác'. Việc ấy cũng là phận sự của Vị lai sanh trí và Toàn giác trí. Và vào lúc cuối của sự thuần thục của hai trí ấy, tâm này sanh khởi làm cho hoan hỷ.

Niddesavāre panassa sesaahetukacittehi balavataratāya cittekaggatā samādhibalaṃ pāpetvā ṭhapitā. Vīriyampi vīriyabalaṃ pāpetvā. Uddesavāre pana ‘samādhibalaṃ hoti vīriyabalaṃ hotī’ti anāgatattā paripuṇṇena balaṭṭhenetaṃ dvayaṃ balaṃ nāma na hoti. Yasmā pana ‘neva kusalaṃ nākusalaṃ’ tasmā balanti vatvāna ṭhapitaṃ. Yasmā ca na nippariyāyena balaṃ, tasmā saṅgahavārepi ‘dve balāni hontī’ti na vuttaṃ. Sesaṃ sabbaṃ somanassasahagatāhetukamanoviññāṇadhātuniddese vuttanayeneva veditabbaṃ.

Còn trong phần giải về tâm này, do nó mạnh hơn các tâm vô nhân còn lại, nên nhất tâm được đặt để, đưa đến định lực. Tấn cũng được đưa đến tấn lực. Nhưng trong phần đề mục, vì không có câu 'có định lực, có tấn lực', nên hai pháp này không được gọi là lực theo nghĩa đầy đủ. Lại nữa, vì nó 'không phải thiện cũng không phải bất thiện', do đó (chỉ) nói là lực mà không đặt để (như vậy). Và vì nó không phải là lực một cách không ẩn ý (vô lậu), do đó trong phần tóm lược cũng không nói rằng 'có hai lực'. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong phần giải về ý thức giới vô nhân câu hữu thọ hỷ.

574. Upekkhāsahagatāti idaṃ cittaṃ tīsu bhavesu sabbesaṃ sacittakasattānaṃ sādhāraṇaṃ, na kassaci sacittakassa nuppajjati nāma. Uppajjamānaṃ pana pañcadvāre voṭṭhabbanaṃ hoti, manodvāre āvajjanaṃ. Cha asādhāraṇañāṇānipi iminā gahitārammaṇameva gaṇhanti. Mahāgajaṃ nāmetaṃ cittaṃ; imassa anārammaṇaṃ nāma natthi. ‘Asabbaññutaññāṇaṃ sabbaññutaññāṇagatikaṃ nāma katama’nti vutte ‘ida’nti vattabbaṃ. Sesamettha purimacitte vuttanayeneva veditabbaṃ. Kevalañhi tattha sappītikattā navaṅgiko saṅkhārakkhandho vibhatto. Idha nippītikattā aṭṭhaṅgiko.

574. Câu hữu với thọ xả, tâm này chung cho tất cả chúng sanh có tâm trong ba cõi, không có chúng sanh có tâm nào mà nó không sanh khởi. Nhưng khi sanh khởi, nó là (tâm) đoán định ở ngũ môn, là (tâm) hướng ở ý môn. Ngay cả sáu trí bất cộng cũng chỉ bắt lấy đối tượng đã được tâm này bắt lấy. Tâm này được gọi là con voi lớn; không có gì gọi là không phải đối tượng của nó. Khi được hỏi 'Trí nào không phải là toàn giác trí mà lại có xu hướng của toàn giác trí?', nên trả lời là 'chính là trí này'. Phần còn lại ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong tâm trước. Chỉ là ở đó, do câu hữu với hỷ, nên hành uẩn được phân tích thành chín chi. Ở đây, do không có hỷ, nên (hành uẩn) có tám chi.

Idāni [Pg.334] yāni kusalato aṭṭha mahācittāneva khīṇāsavassa uppajjanatāya kiriyāni jātāni, tasmā tāni kusalaniddese vuttanayeneva veditabbāni.

Bây giờ, tám đại tâm thiện nào, do sanh khởi nơi bậc Lậu Tận, đã trở thành duy tác, do đó chúng nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong phần giải về thiện.

Idha ṭhatvā hasanakacittāni samodhānetabbāni. Kati panetāni hontīti? Vuccate terasa. Puthujjanā hi kusalato catūhi somanassasahagatehi, akusalato catūhīti, aṭṭhahi cittehi hasanti. Sekkhā kusalato catūhi somanassasahagatehi, akusalato dvīhi diṭṭhigatavippayuttehi somanassasahagatehīti, chahi cittehi hasanti. Khīṇāsavā kiriyato pañcahi somanassasahagatehi hasantīti.

Đứng ở đây, nên hợp lại các tâm gây ra nụ cười. Chúng có bao nhiêu? Được nói là mười ba. Vì phàm phu cười với tám tâm: bốn tâm thiện câu hữu thọ hỷ, và bốn tâm bất thiện (câu hữu thọ hỷ). Bậc hữu học cười với sáu tâm: bốn tâm thiện câu hữu thọ hỷ, và hai tâm bất thiện câu hữu thọ hỷ bất tương ưng tà kiến. Bậc Lậu Tận cười với năm tâm duy tác câu hữu thọ hỷ.

Rūpāvacarārūpāvacarakiriyaṃ

Duy tác Sắc giới và Vô sắc giới

577. Rūpāvacarārūpāvacarakiriyaniddesesu diṭṭhadhammasukhavihāranti diṭṭhadhamme, imasmiṃyeva attabhāve, sukhavihāramattaṃ. Tattha khīṇāsavassa puthujjanakāle nibbattitā samāpatti yāva na naṃ samāpajjati tāva kusalāva samāpannakāle kiriyā hoti. Khīṇāsavakāle panassa nibbattitā samāpatti kiriyāva hoti. Sesaṃ sabbaṃ taṃsadisattā kusalaniddese vuttanayeneva veditabbanti.

577. Trong các phần giải về duy tác Sắc giới và Vô sắc giới, 'hiện tại lạc trú' có nghĩa là chỉ là sự an trú an lạc trong hiện pháp, tức là trong chính kiếp sống này. Trong đó, đối với bậc Lậu Tận, thiền chứng đã được thành tựu vào thời còn là phàm phu, chừng nào vị ấy chưa nhập định đó, thì nó vẫn là thiện; khi đã nhập định, nó trở thành duy tác. Còn thiền chứng được thành tựu vào thời đã là bậc Lậu Tận thì chỉ là duy tác. Phần còn lại, do tương tự như vậy, nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong phần giải về thiện.

Aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaaṭṭhakathāya

Trong bộ Chú giải Pháp Tụ tên là Aṭṭhasālinī

Cittuppādakaṇḍakathā niṭṭhitā.

Phần luận về chương Tâm Sanh đã xong.

Abyākatapadaṃ pana neva tāva niṭṭhitanti.

Tuy nhiên, pháp cú vô ký vẫn chưa được hoàn tất.

Cittuppādakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần giải thích về chương tâm sanh.

2. Rūpakaṇḍo

2. Chương Sắc Pháp

Uddesavaṇṇanā

Giải Thích Về Đề Mục

Idāni [Pg.335] rūpakaṇḍaṃ bhājetvā dassetuṃ puna katame dhammā abyākatātiādi āraddhaṃ. Tattha kiñcāpi heṭṭhā cittuppādakaṇḍe vipākābyākatañceva kiriyābyākatañca nissesaṃ katvā bhājitaṃ, rūpābyākatanibbānābyākatāni pana akathitāni, tāni kathetuṃ catubbidhampi abyākataṃ samodhānetvā dassento kusalākusalānaṃ dhammānaṃ vipākātiādimāha. Tattha kusalākusalānanti catubhūmakakusalānañceva akusalānañca. Evaṃ tāva vipākābyākataṃ kusalavipākākusalavipākavasena dvīhi padehi pariyādiyitvā dassitaṃ. Yasmā pana taṃ sabbampi kāmāvacaraṃ vā hoti, rūpāvacarādīsu vā aññataraṃ, tasmā ‘kāmāvacarā’tiādinā nayena tadeva vipākābyākataṃ bhūmantaravasena pariyādiyitvā dassitaṃ. Yasmā pana taṃ vedanākkhandhopi hoti…pe… viññāṇakkhandhopi, tasmā puna sampayuttacatukkhandhavasena pariyādiyitvā dassitaṃ.

Bây giờ, để phân tích và trình bày chương sắc pháp, (Đức Thế Tôn) lại bắt đầu (câu hỏi) ‘Thế nào là các pháp vô ký?’ v.v... Ở đây, mặc dù trong chương tâm sanh trước đây, pháp vô ký quả và pháp vô ký duy tác đã được phân tích không còn sót, nhưng pháp vô ký sắc và pháp vô ký Níp-bàn vẫn chưa được nói đến. Để thuyết giảng các pháp ấy, trong khi trình bày bằng cách hợp nhất cả bốn loại pháp vô ký, Ngài đã nói ‘Quả của các pháp thiện và bất thiện’ v.v... Trong ấy, (cụm từ) ‘của các pháp thiện và bất thiện’ là (quả) của các pháp thiện trong bốn cõi và của các pháp bất thiện. Như vậy, trước tiên pháp vô ký quả được trình bày bằng cách bao gồm qua hai thuật ngữ theo cách phân loại quả thiện và quả bất thiện. Và bởi vì tất cả pháp ấy hoặc là dục giới, hoặc là một trong các cõi sắc giới v.v..., do đó, chính pháp vô ký quả ấy được trình bày bằng cách bao gồm theo sự phân biệt các cõi bằng phương pháp ‘thuộc dục giới’ v.v... Và bởi vì pháp ấy cũng là thọ uẩn... v.v... cũng là thức uẩn, do đó, (pháp ấy) lại được trình bày bằng cách bao gồm theo bốn danh uẩn tương ưng.

Evaṃ vipākābyākataṃ kusalākusalavasena bhūmantaravasena sampayuttakkhandhavasenāti tīhi nayehi pariyādāya dassetvā, puna kiriyābyākataṃ dassento ye ca dhammā kiriyātiādimāha. Tattha ‘kāmāvacarā rūpāvacarā arūpāvacarā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho’ti vattabbaṃ bhaveyya. Heṭṭhā pana gahitamevāti nayaṃ dassetvā nissajjitaṃ. Idāni avibhattaṃ dassento sabbañca rūpaṃ asaṅkhatā ca dhātūti āha. Tattha ‘sabbañca rūpa’nti padena pañcavīsati rūpāni channavutirūpakoṭṭhāsā nippadesato gahitāti veditabbā. ‘Asaṅkhatā ca dhātū’ti padena nibbānaṃ nippadesato gahitanti. Ettāvatā ‘abyākatā dhammā’ti padaṃ niṭṭhitaṃ hoti.

Sau khi đã trình bày pháp vô ký quả bằng cách bao gồm theo ba phương pháp như vầy: theo cách thiện và bất thiện, theo cách phân biệt các cõi, và theo cách các uẩn tương ưng; để trình bày pháp vô ký duy tác, Ngài lại nói ‘Và các pháp nào là duy tác’ v.v... Trong ấy, đáng lẽ phải nói là ‘thuộc dục giới, thuộc sắc giới, thuộc vô sắc giới, thọ uẩn... v.v... thức uẩn’. Nhưng vì đã được đề cập ở phần trước, nên sau khi chỉ ra phương pháp, (phần đó) đã được bỏ qua. Bây giờ, để trình bày phần chưa được phân tích, Ngài nói ‘Và tất cả sắc pháp, và vô vi giới’. Trong ấy, nên hiểu rằng bằng thuật ngữ ‘và tất cả sắc pháp’, hai mươi lăm sắc pháp và chín mươi sáu phần của sắc pháp được bao gồm không còn sót. Bằng thuật ngữ ‘và vô vi giới’, Níp-bàn được bao gồm không còn sót. Đến đây, thuật ngữ ‘các pháp vô ký’ được hoàn tất.

584. Tattha katamaṃ sabbaṃ rūpanti idaṃ kasmā gahitaṃ? Heṭṭhā rūpābyākataṃ saṅkhepena kathitaṃ. Idāni taṃ ekakadukatikacatukka…pe… ekādasakavasena vitthārato bhājetvā dassetuṃ idaṃ gahitaṃ. Tassattho – yaṃ vuttaṃ ‘sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātū’ti, tasmiṃ padadvaye ‘katamaṃ sabbaṃ rūpaṃ nāma’? Idāni taṃ dassento cattāro ca mahābhūtātiādimāha[Pg.336]. Tattha cattāroti gaṇanaparicchedo. Tena tesaṃ ūnādhikabhāvaṃ nivāreti. ‘Ca’-saddo sampiṇḍanattho. Tena na kevalaṃ ‘cattāro mahābhūtāva’ rūpaṃ, aññampi atthīti ‘upādārūpaṃ’ sampiṇḍeti.

584. Trong đó, tại sao câu ‘Thế nào là tất cả sắc pháp?’ này được nêu lên? Ở phần trước, pháp vô ký sắc đã được nói một cách tóm tắt. Bây giờ, câu này được nêu lên để phân tích và trình bày chi tiết pháp ấy theo cách một pháp, hai pháp, ba pháp, bốn pháp... v.v... mười một pháp. Nghĩa của câu ấy là: trong hai thuật ngữ đã được nói ‘và tất cả sắc pháp, và vô vi giới’, ‘thế nào được gọi là tất cả sắc pháp?’ Bây giờ, để trình bày điều đó, Ngài nói ‘Và bốn đại chủng’ v.v... Trong ấy, ‘bốn’ là sự xác định về số lượng. Bằng từ đó, Ngài ngăn chặn (quan điểm) chúng ít hơn hay nhiều hơn. Từ ‘và’ có nghĩa là gộp chung. Bằng từ đó, Ngài gộp chung ‘sắc pháp y sinh’ (với ý nghĩa) rằng sắc pháp không chỉ đơn thuần là ‘bốn đại chủng’ mà còn có cái khác nữa.

Mahābhūtāti ettha mahantapātubhāvādīhi kāraṇehi mahābhūtatā veditabbā. Etāni hi mahantapātubhāvato, mahābhūtasāmaññato, mahāparihārato, mahāvikārato, mahantabhūtattā cāti imehi kāraṇehi mahābhūtānīti vuccanti. Tattha ‘mahantapātubhāvato’ti, etāni hi anupādinnakasantānepi upādinnakasantānepi mahantāni pātubhūtāni. Tesaṃ anupādinnakasantāne evaṃ mahantapātubhāvatā veditabbā – ekañhi cakkavāḷaṃ āyāmato ca vitthārato ca yojanānaṃ dvādasa satasahassāni tīṇi sahassāni cattāri satāni paññāsañca yojanāni. Parikkhepato –

Ở đây, trong từ ‘đại chủng’, nên hiểu đặc tính đại chủng là do các nguyên nhân như sự biểu hiện to lớn v.v... Thật vậy, chúng được gọi là ‘đại chủng’ vì những nguyên nhân này: vì có sự biểu hiện to lớn, vì giống như các đại quỷ, vì có sự quản lý lớn, vì có sự biến đổi lớn, và vì là các thực thể lớn. Trong đó, ‘vì có sự biểu hiện to lớn’ (có nghĩa là): thật vậy, chúng biểu hiện một cách to lớn cả trong dòng tương tục vô chấp thủ lẫn trong dòng tương tục hữu chấp thủ. Sự biểu hiện to lớn của chúng trong dòng tương tục vô chấp thủ nên được hiểu như sau: thật vậy, một thế giới có chiều dài và chiều rộng là một triệu hai trăm lẻ ba ngàn bốn trăm năm mươi do-tuần. Về chu vi thì –

Sabbaṃ satasahassāni, chattiṃsa parimaṇḍalaṃ;

Dasa ceva sahassāni, aḍḍhuḍḍhāni satāni ca. (pārā. aṭṭha. 1.1;

visuddhi. 1.137);

Toàn thể chu vi là ba triệu sáu trăm mười ngàn, và ba trăm rưỡi (do-tuần).

Tattha –

Trong đó –

Duve satasahassāni, cattāri nahutāni ca;

Ettakaṃ bahalattena, saṅkhātāyaṃ vasundharā. (pārā. aṭṭha. 1.1;

visuddhi. 1.137);

Hai trăm ngàn và bốn mươi ngàn (do-tuần); quả đất này được tính là có bề dày như thế.

Tassāyeva sandhārakaṃ –

Và vật chống đỡ của nó là –

Cattāri satasahassāni, aṭṭheva nahutāni ca;

Ettakaṃ bahalattena, jalaṃ vāte patiṭṭhitaṃ.

Bốn trăm ngàn và tám mươi ngàn (do-tuần); nước có bề dày như thế, nằm trên gió.

Tassāpi sandhārako –

Và vật chống đỡ của cái đó là –

Navasatasahassāni, māluto nabhamuggato;

Saṭṭhi ceva sahassāni, esā lokassa saṇṭhiti.

Chín trăm ngàn và sáu mươi ngàn (do-tuần) là gió bay lên không trung; đây là sự cấu thành của thế giới.

Evaṃ saṇṭhite cettha yojanānaṃ –

Và khi được cấu thành như vậy, ở đây (có các ngọn núi) với số do-tuần là –

Caturāsītisahassāni, ajjhogāḷho mahaṇṇave;

Accuggato tāvadeva, sineru pabbatuttamo.

Tám mươi bốn ngàn (do-tuần) chìm trong đại dương; núi chúa Sineru cũng cao lên chừng ấy.

Tato [Pg.337] upaḍḍhupaḍḍhena, pamāṇena yathākkamaṃ;

Ajjhogāḷhuggatā dibbā, nānāratanacittitā.

Từ đó, (các ngọn núi) thần diệu, được trang hoàng bằng nhiều loại bảo vật, lần lượt chìm xuống và trồi lên với kích thước bằng một nửa (của ngọn núi trước).

Yugandharo īsadharo, karavīko sudassano;

Nemindharo vinatako, assakaṇṇo giri brahā.

Yugandhara, Īsadhara, Karavīka, Sudassana, Nemindhara, Vinataka, Assakaṇṇa là những ngọn núi lớn.

Ete satta mahāselā, sinerussa samantato;

Mahārājānamāvāsā devayakkhanisevitā.

Bảy dãy núi lớn này ở xung quanh núi Sineru; là nơi ở của các vị Đại Vương, được chư thiên và dạ-xoa viếng thăm.

Yojanānaṃ satānucco, himavā pañca pabbato;

Yojanānaṃ sahassāni, tīṇi āyatavitthato;

Caturāsītisahassehi, kūṭehi paṭimaṇḍito.

Núi Himavā cao năm trăm do-tuần, dài và rộng ba ngàn do-tuần, được trang hoàng với tám mươi bốn ngàn đỉnh núi.

Tipañcayojanakkhandhaparikkhepā nagavhayā;

Paññāsayojanakkhandhasākhāyāmā samantato.

Thân cây có chu vi mười lăm do-tuần, được gọi là núi; thân cây (cao) năm mươi do-tuần, các cành cây dài (năm mươi do-tuần) xung quanh.

Satayojanavitthiṇṇā, tāvadeva ca uggatā;

Jambū yassānubhāvena, jambudīpo pakāsito. (pārā. aṭṭha. 1.1;

visuddhi. 1.137);

Cây Diêm-phù có tán lá rộng một trăm do-tuần và cũng cao chừng ấy; nhờ uy lực của nó mà châu Diêm-phù-đề được biết đến.

Yañcetaṃ jambuyā pamāṇaṃ tadeva asurānaṃ cittapāṭaliyā, garuḷānaṃ simbalirukkhassa, aparagoyāne kadambarukkhassa, uttarakurumhi kapparukkhassa, pubbavidehe sirīsassa, tāvatiṃsesu pāricchattakassāti. Tenāhu porāṇā –

Và kích thước của cây Diêm-phù này cũng chính là (kích thước) của cây Cittapāṭali của các a-tu-la, của cây Simbali của các garuḷa, của cây Kadamba ở Aparagoyāna, của cây Kappa ở Uttarakuru, của cây Sirīsa ở Pubbavideha, và của cây Pāricchattaka ở Tāvatiṃsa. Do đó, các vị cổ sư đã nói –

Pāṭalī simbalī jambū, devānaṃ pāricchattako;

Kadambo kapparukkho ca, sirīsena bhavati sattamanti.

Cây Pāṭalī, cây Simbalī, cây Jambū, cây Pāricchattaka của chư thiên, cây Kadamba và cây Kappa, cùng với cây Sirīsa là cây thứ bảy.

Dveasītisahassāni, ajjhogāḷho mahaṇṇave;

Accuggato tāvadeva, cakkavāḷasiluccayo;

Parikkhipitvā taṃ sabbaṃ, lokadhātumayaṃ ṭhitoti.

Dãy núi đá Chuyển Luân chìm sâu trong đại dương tám mươi hai ngàn (do tuần), và cao lên cũng chừng ấy; đứng vững bao quanh tất cả thế giới giới ấy.

Upādinnakasantānepi macchakacchapadevadānavādisarīravasena mahantāneva pātubhūtāni. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘santi, bhikkhave, mahāsamudde yojanasatikāpi attabhāvāti’’ādi.

Ngay cả trong dòng tương tục của (sắc) hữu chấp thủ, chúng cũng đã xuất hiện với kích thước to lớn qua thân của các loài như cá, rùa, thiên thần, dạ-xoa. Và điều này đã được Đức Thế Tôn nói rằng: “Này các Tỳ khưu, trong đại dương có những tự thể (thân) dài cả trăm do tuần”... v.v...

‘Mahābhūtasāmaññato’ti [Pg.338] etāni hi yathā māyākāro amaṇiṃyeva udakaṃ maṇiṃ katvā dasseti, asuvaṇṇaṃyeva leḍḍuṃ suvaṇṇaṃ katvā dasseti, yathā ca sayaṃ neva yakkho na pakkhī samāno yakkhabhāvampi pakkhibhāvampi dasseti, evameva sayaṃ anīlāneva hutvā nīlaṃ upādārūpaṃ dassenti, apītāni… alohitāni… anodātāneva hutvā odātaṃ upādārūpaṃ dassentīti māyākāramahābhūtasāmaññato mahābhūtāni. Yathā ca yakkhādīni mahābhūtāni yaṃ gaṇhanti neva tesaṃ tassa anto na bahiṭhānaṃ upalabbhati, na ca taṃ nissāya na tiṭṭhanti, evameva etānipi neva aññamaññassa anto na bahi ṭhitāni hutvā upalabbhanti, na ca aññamaññaṃ nissāya na tiṭṭhantīti. Acinteyyaṭṭhānatāya yakkhādimahābhūtasāmaññatopi mahābhūtāni.

Về ‘sự tương đồng với đại quỷ (mahābhūta)’: Thật vậy, giống như nhà ảo thuật biến nước không phải là ngọc thành ngọc, biến cục đất không phải là vàng thành vàng; và giống như tự mình không phải là dạ-xoa, không phải là chim, mà vẫn biểu hiện ra hình tướng dạ-xoa, hình tướng chim; cũng vậy, tự chúng không phải màu xanh mà biểu hiện ra sắc y sinh màu xanh, không phải màu vàng... không phải màu đỏ... không phải màu trắng mà biểu hiện ra sắc y sinh màu trắng. Do đó, chúng được gọi là đại chủng vì tương đồng với đại quỷ (bhūta) là nhà ảo thuật. Và giống như các đại quỷ như dạ-xoa v.v... khi ám ảnh ai đó, chúng không được tìm thấy ở bên trong hay bên ngoài người đó, nhưng không phải là chúng không nương vào người đó mà tồn tại; cũng vậy, các đại chủng này không được tìm thấy ở bên trong hay bên ngoài lẫn nhau, nhưng không phải là chúng không nương vào nhau mà tồn tại. Do ở trạng thái không thể nghĩ bàn, chúng cũng được gọi là đại chủng vì tương đồng với đại quỷ (bhūta) là dạ-xoa v.v...

Yathā ca yakkhinīsaṅkhātāni mahābhūtāni manāpehi vaṇṇasaṇṭhānavikkhepehi attano bhayānakabhāvaṃ paṭicchādetvā satte vañcenti, evameva etānipi itthipurisasarīrādīsu manāpena chavivaṇṇena, manāpena aṅgapaccaṅgasaṇṭhānena, manāpena ca hatthapādaṅgulibhamukavikkhepena attano kakkhaḷatādibhedaṃ sarasalakkhaṇaṃ paṭicchādetvā bālajanaṃ vañcenti, attano sabhāvaṃ daṭṭhuṃ na denti. Iti vañcakaṭṭhena yakkhinīmahābhūtasāmaññatopi mahābhūtāni.

Và giống như các đại quỷ (bhūta) được gọi là nữ dạ-xoa, dùng những cử chỉ, hình dáng, màu sắc khả ái để che giấu bản chất đáng sợ của mình mà lừa gạt chúng sinh; cũng vậy, các đại chủng này, trong thân của người nam, người nữ v.v..., bằng màu da khả ái, bằng hình dáng của các chi phần lớn nhỏ khả ái, và bằng những cử động khả ái của tay, chân, ngón tay, lông mày, đã che giấu đi tướng trạng tự nhiên của mình có sự phân biệt như thô cứng v.v... mà lừa gạt kẻ phàm phu, không cho thấy bản chất của mình. Do đó, vì có ý nghĩa lừa gạt, chúng cũng được gọi là đại chủng vì tương đồng với đại quỷ (bhūta) là nữ dạ-xoa.

‘Mahāparihārato’ti mahantehi paccayehi pariharitabbato. Etāni hi divase divase upanetabbattā mahantehi ghāsacchādanādīhi bhūtāni pavattānīti mahābhūtāni. Mahāparihārāni vā bhūtānīti mahābhūtāni.

Về ‘sự bảo dưỡng lớn’: Vì phải được bảo dưỡng bằng nhiều duyên. Thật vậy, vì mỗi ngày phải được cung cấp, nên các pháp hiện hữu (bhūtāni) này được duy trì bởi nhiều thứ như thức ăn, y phục v.v..., do đó gọi là đại chủng. Hoặc là các pháp hiện hữu (bhūtāni) được bảo dưỡng lớn, do đó gọi là đại chủng.

‘Mahāvikārato’ti bhūtānaṃ mahāvikārato. Etāni hi upādiṇṇānipi anupādiṇṇānipi mahāvikārāni honti. Tattha anupādiṇṇānaṃ kappavuṭṭhāne vikāramahattaṃ pākaṭaṃ hoti, upādiṇṇānaṃ dhātukkhobhakāle. Tathā hi –

Về ‘sự biến dị lớn’: Do sự biến dị lớn của các pháp hiện hữu (bhūta). Thật vậy, các pháp này, dù là hữu chấp thủ hay vô chấp thủ, đều có sự biến dị lớn. Trong đó, sự biến dị lớn của (sắc) vô chấp thủ trở nên rõ ràng khi kiếp hoại, còn của (sắc) hữu chấp thủ thì (rõ ràng) vào lúc các đại bị xáo trộn. Thật vậy:

Bhūmito vuṭṭhitā yāva, brahmalokā vidhāvati;

Acci accimato loke, dayhamānamhi tejasā.

Khi thế gian bị lửa thiêu đốt, ngọn lửa của đám cháy bốc lên từ mặt đất, lan đến tận cõi Phạm thiên.

Koṭisatasahassekaṃ, cakkavāḷaṃ vilīyati;

Kupitena yadā loko, salilena vinassati.

Khi thế gian bị hủy diệt bởi cơn thịnh nộ của nước, một trăm ngàn triệu thế giới chuyển luân bị tan rã.

Koṭisatasahassekaṃ[Pg.339], cakkavāḷaṃ vikīrati;

Vāyodhātuppakopena, yadā loko vinassati.

Khi thế gian bị hủy diệt bởi sự xáo trộn của phong đại, một trăm ngàn triệu thế giới chuyển luân bị phân tán.

Patthaddho bhavati kāyo, daṭṭho kaṭṭhamukhena vā;

Pathavīdhātuppakopena, hoti kaṭṭhamukheva so.

Thân thể trở nên cứng đờ, như bị rắn kaṭṭhamukha cắn; do sự xáo trộn của địa đại, nó trở nên như (bị cắn bởi) rắn kaṭṭhamukha.

Pūtiyo bhavati kāyo, daṭṭho pūtimukhena vā;

Āpodhātuppakopena, hoti pūtimukheva so.

Thân thể trở nên thối rữa, như bị rắn pūtimukha cắn; do sự xáo trộn của thủy đại, nó trở nên như (bị cắn bởi) rắn pūtimukha.

Santatto bhavati kāyo, daṭṭho aggimukhena vā;

Tejodhātuppakopena, hoti aggimukheva so.

Thân thể trở nên nóng cháy, như bị rắn aggimukha cắn; do sự xáo trộn của hỏa đại, nó trở nên như (bị cắn bởi) rắn aggimukha.

Sañchinno bhavati kāyo, daṭṭho satthamukhena vā;

Vāyodhātuppakopena, hoti satthamukheva so. (saṃ. ni. aṭṭha. 3.4.238);

Thân thể trở nên như bị cắt lìa, như bị rắn satthamukha cắn; do sự xáo trộn của phong đại, nó trở nên như (bị cắn bởi) rắn satthamukha.

Iti mahāvikārāni bhūtānīti mahābhūtāni.

Như vậy, các pháp hiện hữu (bhūtāni) có sự biến dị lớn, do đó gọi là đại chủng.

‘Mahantabhūtattā cā’ti etāni hi mahantāni mahatā vāyāmena pariggahetabbattā, bhūtāni vijjamānattāti, mahantabhūtattā ca mahābhūtāni. Evaṃ mahantapātubhāvādīhi kāraṇehi mahābhūtāni.

Và về ‘là pháp hiện hữu to lớn’: Thật vậy, (chúng) to lớn (mahantāni) vì phải được liễu tri bằng sự tinh tấn lớn; (chúng) là pháp hiện hữu (bhūtāni) vì chúng hiện hữu. Do là pháp hiện hữu to lớn, nên gọi là đại chủng. Như vậy, do các nguyên nhân như sự xuất hiện to lớn v.v..., chúng được gọi là đại chủng.

Catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpanti upayogatthe sāmivacanaṃ. Cattāri mahābhūtāni upādāya, nissāya, amuñcitvā pavattarūpanti attho. Idaṃ vuccati sabbaṃ rūpanti idaṃ cattāri mahābhūtāni, padapaṭipāṭiyā niddiṭṭhāni tevīsati upādārūpānīti, sattavīsatippabhedaṃ sabbaṃ rūpaṃ nāma.

Về câu ‘sắc y sinh từ bốn đại chủng’, sở hữu cách ở đây được dùng với ý nghĩa của đối cách. Ý nghĩa là ‘sắc khởi lên do chấp thủ, nương tựa, không tách rời bốn đại chủng’. Về câu ‘Đây được gọi là toàn bộ sắc’, (toàn bộ sắc) này là bốn đại chủng và hai mươi ba sắc y sinh đã được chỉ ra theo thứ tự các từ; như vậy, cái gọi là toàn bộ sắc có hai mươi bảy loại.

Ekavidharūpasaṅgaho

Phần Tóm Lược Sắc Theo Một Pháp

Idāni taṃ vitthārato dassetuṃ ekavidhādīhi ekādasahi saṅgahehi mātikaṃ ṭhapento sabbaṃ rūpaṃ na hetūtiādimāha.

Bây giờ, để trình bày chi tiết về sắc ấy, Ngài đã nói câu ‘Toàn bộ sắc không phải là nhân’ v.v..., khi thiết lập mẫu đề (mātikā) với mười một phần tóm lược bắt đầu bằng phần một pháp.

Tattha ‘sabbaṃ rūpa’nti idaṃ padaṃ ‘sabbaṃ rūpaṃ na hetu’ ‘sabbaṃ rūpaṃ ahetuka’nti evaṃ sabbapadehi saddhiṃ yojetabbaṃ. Sabbāneva cetāni ‘na hetū’tiādīni tecattālīsapadāni uddiṭṭhāni. Tesu paṭipāṭiyā cattālīsapadāni mātikato gahetvā ṭhapitāni, avasāne tīṇi mātikāmuttakānīti. Evaṃ tāva paṭhame saṅgahe pāḷivavatthānameva veditabbaṃ. Tathā dutiyasaṅgahādīsu.

Trong đó, từ ‘toàn bộ sắc’ này nên được kết hợp với tất cả các từ (sau đó), như là ‘toàn bộ sắc không phải là nhân’, ‘toàn bộ sắc là vô nhân’. Tất cả bốn mươi ba từ này, bắt đầu bằng ‘không phải là nhân’, đã được nêu lên. Trong số đó, bốn mươi từ đầu tiên được lấy từ mẫu đề (mātikā) và được đặt theo thứ tự; ba từ cuối cùng nằm ngoài mẫu đề. Như vậy, trong phần tóm lược thứ nhất, chỉ nên hiểu sự sắp xếp của bản văn Pāḷi. Tương tự như vậy trong các phần tóm lược thứ hai v.v...

Duvidharūpasaṅgaho

Phần Tóm Lược Sắc Theo Hai Pháp

Tatrāyaṃ [Pg.340] nayo – dutiyasaṅgahe tāva sataṃ cattāro ca dukā. Tattha atthi rūpaṃ upādā, atthi rūpaṃ noupādātiādayo ādimhi cuddasa dukā aññamaññasambandhābhāvato pakiṇṇakadukā nāma. Tato atthi rūpaṃ cakkhusamphassassa vatthūtiādayo pañcavīsati dukā vatthuavatthuupaparikkhaṇavasena pavattattā vatthudukā nāma. Tato atthi rūpaṃ cakkhusamphassassa ārammaṇantiādayo pañcavīsati ārammaṇānārammaṇaupaparikkhaṇavasena pavattattā ārammaṇadukā nāma. Tato atthi rūpaṃ cakkhāyatananti ādayo dasa āyatanānāyatanaupaparikkhaṇavasena pavattattā āyatanadukā nāma. Tato atthi rūpaṃ cakkhudhātūtiādayo dasa dhātuadhātuupaparikkhaṇavasena pavattattā dhātudukā nāma. Tato atthi rūpaṃ cakkhundriyantiādayo aṭṭha indriyānindriyaupaparikkhaṇavasena pavattattā indriyadukā nāma. Tato atthi rūpaṃ kāyaviññattītiādayo dvādasa sukhumāsukhumarūpaupaparikkhaṇavasena pavattattā sukhumarūpadukā nāmāti. Idaṃ dutiyasaṅgahe pāḷivavatthānaṃ.

Ở đây, phương pháp là như vầy: Trước hết, trong nhị hợp có một trăm lẻ bốn pháp nhị đề. Trong số đó, mười bốn pháp nhị đề ở đầu, bắt đầu bằng "có sắc là sở thủ, có sắc không phải là sở thủ", do không có sự liên quan lẫn nhau nên được gọi là các pháp nhị đề tạp loại. Sau đó, hai mươi lăm pháp nhị đề, bắt đầu bằng "có sắc là vật của nhãn xúc", do được tiến hành theo cách thẩm xét vật và phi vật nên được gọi là các pháp nhị đề vật. Sau đó, hai mươi lăm pháp nhị đề, bắt đầu bằng "có sắc là cảnh của nhãn xúc", do được tiến hành theo cách thẩm xét cảnh và phi cảnh nên được gọi là các pháp nhị đề cảnh. Sau đó, mười pháp nhị đề, bắt đầu bằng "có sắc là nhãn xứ", do được tiến hành theo cách thẩm xét xứ và phi xứ nên được gọi là các pháp nhị đề xứ. Sau đó, mười pháp nhị đề, bắt đầu bằng "có sắc là nhãn giới", do được tiến hành theo cách thẩm xét giới và phi giới nên được gọi là các pháp nhị đề giới. Sau đó, tám pháp nhị đề, bắt đầu bằng "có sắc là nhãn quyền", do được tiến hành theo cách thẩm xét quyền và phi quyền nên được gọi là các pháp nhị đề quyền. Sau đó, mười hai pháp nhị đề, bắt đầu bằng "có sắc là thân biểu tri", do được tiến hành theo cách thẩm xét sắc tế và sắc không tế nên được gọi là các pháp nhị đề sắc tế. Đây là sự phân định Pāḷi trong nhị hợp.

Tividharūpasaṅgaho

Tam hợp sắc

585. Tatiyasaṅgahe sataṃ tīṇi ca tikāni. Tattha dutiyasaṅgahe vuttesu cuddasasu pakiṇṇakadukesu ekaṃ ajjhattikadukaṃ sesehi terasahi yojetvā yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ taṃ upādā; yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ taṃ atthi upādā, atthi noupādātiādinā nayena ṭhapitā terasa pakiṇṇakatikā nāma. Tato tameva dukaṃ sesadukehi saddhiṃ yojetvā yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ taṃ cakkhusamphassassa na vatthu, yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ taṃ atthi cakkhusamphassassa vatthu, atthi cakkhusamphassassa na vatthūtiādinā nayena sesatikā ṭhapitā. Tesaṃ nāmañca gaṇanā ca tesaṃyeva vatthudukādīnaṃ vasena veditabbāti. Idaṃ tatiyasaṅgahe pāḷivavatthānaṃ.

585. Trong tam hợp có một trăm lẻ ba pháp tam đề. Trong số đó, lấy một pháp nhị đề nội trong mười bốn pháp nhị đề tạp loại đã được nói trong nhị hợp, kết hợp với mười ba pháp nhị đề còn lại, theo phương pháp "sắc nào là nội, sắc ấy là sở thủ; sắc nào là ngoại, sắc ấy có khi là sở thủ, có khi không phải là sở thủ", v.v., mười ba pháp tam đề được thiết lập được gọi là các pháp tam đề tạp loại. Sau đó, kết hợp chính pháp nhị đề ấy với các pháp nhị đề còn lại, theo phương pháp "sắc nào là ngoại, sắc ấy không phải là vật của nhãn xúc; sắc nào là nội, sắc ấy có khi là vật của nhãn xúc, có khi không phải là vật của nhãn xúc", v.v., các pháp tam đề còn lại được thiết lập. Tên và số lượng của chúng nên được hiểu theo cách của chính các pháp nhị đề vật, v.v. Đây là sự phân định Pāḷi trong tam hợp.

Catubbidhādirūpasaṅgahā

Tứ hợp sắc, v.v.

586. Catutthasaṅgahe dvāvīsati catukkā. Tattha sabbapacchimo atthi rūpaṃ upādā atthi rūpaṃ noupādāti evaṃ idha vuttaṃ mātikaṃ anāmasitvā ṭhapito[Pg.341]. Itare pana āmasitvā ṭhapitā. Kathaṃ? Ye tāva idha duvidhasaṅgahe pakiṇṇakesu ādito tayo dukā, tesu ekekaṃ gahetvā yaṃ taṃ rūpaṃ upādā taṃ atthi upādiṇṇaṃ, atthi anupādiṇṇantiādinā nayena pañcahi pañcahi dukehi saddhiṃ yojetvā dukattayamūlakā ādimhi pañcadasa catukkā ṭhapitā.

586. Trong tứ hợp có hai mươi hai pháp tứ đề. Trong số đó, pháp tứ đề cuối cùng nhất được thiết lập mà không xem xét đến mẫu đề đã được nói ở đây là "có sắc là sở thủ, có sắc không phải là sở thủ". Còn các pháp tứ đề khác thì được thiết lập sau khi đã xem xét. Bằng cách nào? Trước hết, trong các pháp nhị đề tạp loại trong nhị hợp ở đây, có ba pháp nhị đề ở đầu; lấy từng pháp một trong số chúng, kết hợp cùng với năm pháp nhị đề, năm pháp nhị đề theo phương pháp "sắc nào là sở thủ, sắc ấy có khi là chấp thủ, có khi không phải là chấp thủ", v.v., mười lăm pháp tứ đề ở đầu có ba pháp nhị đề làm gốc đã được thiết lập.

Idāni yo yaṃ catukko sanidassanaduko so yasmā yaṃ taṃ rūpaṃ sanidassanaṃ taṃ atthi sappaṭighaṃ, atthi appaṭighantiādinā nayena parehi vā, atthi upādā atthi noupādātiādinā nayena purimehi vā, dukehi saddhiṃ atthābhāvato kamābhāvato visesābhāvato ca yogaṃ na gacchati. Sanidassanañhi ‘appaṭighaṃ’ nāma, ‘no upādā’ vā natthīti atthābhāvato yogaṃ na gacchati. ‘Upādiṇṇaṃ pana anupādiṇṇañca atthi taṃ kamābhāvā yogaṃ na gacchati. Sabbadukā hi pacchimapacchimeheva saddhiṃ yojitā. Ayamettha kamo. Purimehi pana saddhiṃ kamābhāvoti. ‘Sati atthe kamābhāvo akāraṇaṃ. Tasmā upādiṇṇapadādīhi saddhiṃ yojetabbo’ti ce – na, visesābhāvā; upādiṇṇapadādīni hi iminā saddhiṃ yojitāni. Tattha ‘upādiṇṇaṃ vā sanidassanaṃ, sanidassanaṃ vā upādiṇṇa’nti vutte viseso natthīti visesābhāvāpi yogaṃ na gacchati. Tasmā taṃ catutthadukaṃ anāmasitvā, tato parehi atthi rūpaṃ sappaṭighantiādīhi tīhi dukehi saddhiṃ ‘yaṃ taṃ rūpaṃ sappaṭighaṃ taṃ atthi indriyaṃ, atthi na indriyaṃ, yaṃ taṃ rūpaṃ appaṭighaṃ taṃ atthi indriyaṃ, atthi na indriya’ntiādinā nayena yujjamāne dve dve duke yojetvā cha catukkā ṭhapitā.

Bây giờ, pháp nhị đề thứ tư là pháp nhị đề hữu kiến, nó không đi đến sự kết hợp hoặc với các pháp nhị đề sau theo phương pháp "sắc nào hữu kiến, sắc ấy có khi hữu đối ngại, có khi vô đối ngại", v.v., hoặc với các pháp nhị đề trước theo phương pháp "có sắc là sở thủ, có sắc không phải là sở thủ", v.v., là do không có ý nghĩa, do không đúng thứ tự, và do không có sự khác biệt. Thật vậy, sắc hữu kiến không thể được gọi là 'vô đối ngại' hoặc 'không phải sở thủ'; do không có ý nghĩa, nó không đi đến sự kết hợp. Nhưng nó có thể là 'chấp thủ' và 'không phải chấp thủ'; điều đó không đi đến sự kết hợp do không đúng thứ tự. Vì tất cả các pháp nhị đề chỉ được kết hợp với các pháp nhị đề ngay sau chúng. Đây là thứ tự ở đây. Còn việc kết hợp với các pháp nhị đề trước là không đúng thứ tự. Nếu có người nói: "Khi có ý nghĩa, việc không đúng thứ tự không phải là lý do. Do đó, nó nên được kết hợp với các từ như 'chấp thủ', v.v." – (Đáp rằng:) không, vì không có sự khác biệt. Vì các từ như 'chấp thủ', v.v., đã được kết hợp với pháp nhị đề này rồi. Ở đó, khi nói "chấp thủ là hữu kiến" hay "hữu kiến là chấp thủ", không có sự khác biệt về ý nghĩa. Cũng do không có sự khác biệt, nó không đi đến sự kết hợp. Do đó, không xem xét đến pháp nhị đề thứ tư đó, mà kết hợp từng cặp hai pháp nhị đề thích hợp trong ba pháp nhị đề sau nó, bắt đầu bằng "có sắc là hữu đối ngại", theo phương pháp "sắc nào hữu đối ngại, sắc ấy có khi là quyền, có khi không phải là quyền; sắc nào vô đối ngại, sắc ấy có khi là quyền, có khi không phải là quyền", v.v., sáu pháp tứ đề đã được thiết lập.

Yathā cāyaṃ catutthaduko yogaṃ na gacchati, tathā tena saddhiṃ ādidukopi. Kasmā? Anupādārūpassa ekantena anidassanattā. So hi yaṃ taṃ rūpaṃ noupādā taṃ atthi sanidassanaṃ, atthi anidassananti – evaṃ catutthena dukena saddhiṃ yojiyamāno yogaṃ na gacchati. Tasmā taṃ atikkamitvā pañcamena saha yojito. Evaṃ yo yena saddhiṃ yogaṃ gacchati, yo ca na gacchati so veditabboti. Idaṃ catutthasaṅgahe pāḷivavatthānaṃ. Ito pare pana pañcavidhasaṅgahādayo satta saṅgahā asammissā eva. Evaṃ sakalāyapi mātikāya pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ.

Và cũng như pháp nhị đề thứ tư này không đi đến sự kết hợp, cũng vậy, pháp nhị đề đầu tiên cũng không (đi đến sự kết hợp) với nó. Tại sao? Vì sắc không phải sở thủ chắc chắn là vô kiến. Thật vậy, khi được kết hợp với pháp nhị đề thứ tư theo cách "sắc nào không phải sở thủ, sắc ấy có khi hữu kiến, có khi vô kiến", nó không đi đến sự kết hợp. Do đó, bỏ qua nó, nó được kết hợp với pháp nhị đề thứ năm. Như vậy, nên biết pháp nhị đề nào đi đến sự kết hợp với pháp nhị đề nào, và pháp nhị đề nào không. Đây là sự phân định Pāḷi trong tứ hợp. Hơn nữa, sau đây, bảy hợp đề bắt đầu từ ngũ hợp đều không hỗn hợp. Như vậy, sự phân định Pāḷi trong toàn bộ mẫu đề nên được hiểu.

Rūpavibhattiekakaniddesavaṇṇanā

Giải thích về phần đơn đề trong Phân Tích Sắc

594. Idāni [Pg.342] tassā atthaṃ bhājetvā dassetuṃ sabbaṃ rūpaṃ na hetumevātiādi āraddhaṃ. Kasmā panettha ‘katamaṃ taṃ sabbaṃ rūpaṃ na hetū’ti pucchā na katāti? Bhedābhāvato. Yathā hi dukādīsu ‘upādārūpa’mpi atthi ‘noupādārūpa’mpi, evamidha hetu na hetūtipi sahetukamahetukantipi bhedo natthi, tasmā pucchaṃ akatvāva vibhattaṃ. Tattha ‘sabba’nti sakalaṃ, niravasesaṃ. ‘Rūpa’nti ayamassa sītādīhi ruppanabhāvadīpano sāmaññalakkhaṇaniddeso. Na hetumevāti sādhāraṇahetupaṭikkhepaniddeso.

594. Bây giờ, để phân tích và trình bày ý nghĩa của mẫu đề ấy, (Đức Thế Tôn) đã bắt đầu (đoạn văn) ‘tất cả sắc không phải là nhân’ v.v... Tại sao ở đây câu hỏi ‘Thế nào là tất cả sắc ấy không phải là nhân?’ lại không được đặt ra? (Là) vì không có sự khác biệt. Thật vậy, giống như trong các cặp đôi v.v., có cả ‘sắc y sinh’ và ‘sắc không phải y sinh’, nhưng ở đây không có sự khác biệt rằng (có sắc) là nhân và (có sắc) không phải là nhân, hay (có sắc) có nhân và (có sắc) vô nhân. Do đó, (pháp) đã được phân tích mà không cần đặt câu hỏi trước. Trong đó, ‘tất cả’ (sabbaṃ) có nghĩa là toàn bộ, không còn sót lại. ‘Sắc’ (rūpaṃ) là sự chỉ dẫn về tướng trạng chung cho thấy bản chất bị biến hoại của nó bởi các (duyên) như lạnh v.v... ‘Không phải là nhân’ (na hetumeva) là sự chỉ dẫn về việc phủ định nhân cùng với sự xác định.

Tattha hetuhetu paccayahetu uttamahetu sādhāraṇahetūti catubbidho hetu. Tesu ‘tayo kusalahetū, tayo akusalahetū, tayo abyākatahetū’ti (dha. sa. 1059) ayaṃ ‘hetuhetu’ nāma. ‘‘Cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā hetu, cattāro mahābhūtā paccayo rūpakkhandhassa paññāpanāyā’’ti (ma. ni. 3.85; saṃ. ni. 3.82) ayaṃ ‘paccayahetu’ nāma. ‘‘Kusalākusalaṃ attano vipākaṭṭhāne, uttamaṃ iṭṭhārammaṇaṃ kusalavipākaṭṭhāne, uttamaṃ aniṭṭhārammaṇaṃ akusalavipākaṭṭhāne’’ti ayaṃ ‘uttamahetu’ nāma. Yathāha – ‘atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākaṃ yathābhūtaṃ pajānātī’ti (ma. ni. 1.148; vibha. 810; pāṭi. ma. 2.44), ‘‘eseva hetu esa paccayo saṅkhārānaṃ yadidaṃ avijjā’’ti avijjā saṅkhārānaṃ sādhāraṇahetu hutvā paccayaṭṭhaṃ pharatīti ayaṃ ‘sādhāraṇahetu’ nāma. Yathā hi pathavīraso āporaso ca madhurassāpi amadhurassāpi paccayo, evaṃ avijjā kusalasaṅkhārānampi akusalasaṅkhārānampi sādhāraṇapaccayo hoti. Imasmiṃ panatthe ‘hetuhetu’ adhippeto. Iti ‘hetū dhammā na hetū dhammā’ti (dha. sa. dukamātikā 1) mātikāya āgataṃ hetubhāvaṃ rūpassa niyametvā paṭikkhipanto ‘na hetumevā’ti āha. Iminā nayena sabbapadesu paṭikkhepaniddeso ca appaṭikkhepaniddeso ca veditabbo. Vacanattho pana sabbapadānaṃ mātikāvaṇṇanāyaṃ vuttoyeva.

Trong đó, nhân (hetu) có bốn loại: nhân căn bản (hetuhetu), nhân duyên (paccayahetu), nhân tối thượng (uttamahetu), và nhân phổ thông (sādhāraṇahetu). Trong số đó, ‘ba nhân thiện, ba nhân bất thiện, ba nhân vô ký’ — đây được gọi là ‘nhân căn bản’. ‘Này Tỳ khưu, bốn đại hiển là nhân, bốn đại hiển là duyên để quy định sắc uẩn’ — đây được gọi là ‘nhân duyên’. ‘(Nghiệp) thiện và bất thiện là (nhân) tối thượng ở nơi quả của chúng, cảnh khả ý là (nhân) tối thượng ở nơi quả thiện, cảnh không khả ý là (nhân) tối thượng ở nơi quả bất thiện’ — đây được gọi là ‘nhân tối thượng’. Như đã nói: ‘Vị ấy tuệ tri đúng như thật về quả của các nghiệp đã tạo trong quá khứ, tương lai và hiện tại, theo vị trí và theo nhân’, và ‘Đây chính là nhân, đây chính là duyên của các hành, đó là vô minh’. Vô minh, trở thành nhân phổ thông cho các hành, đạt đến ý nghĩa của duyên — đây được gọi là ‘nhân phổ thông’. Giống như vị đất và vị nước là duyên cho cả cây có vị ngọt và cây không có vị ngọt, cũng vậy, vô minh là duyên phổ thông cho cả thiện hành và bất thiện hành. Tuy nhiên, trong ý nghĩa này, ‘nhân căn bản’ được chủ trương. Như vậy, khi phủ định một cách xác định bản chất nhân của sắc đã được đề cập trong mẫu đề ‘các pháp là nhân, các pháp không phải là nhân’, Ngài đã nói ‘không phải là nhân’. Theo phương pháp này, trong tất cả các đoạn, cần phải hiểu sự chỉ dẫn phủ định và sự chỉ dẫn không phủ định. Còn về ý nghĩa của từ ngữ của tất cả các đoạn, điều đó đã được nói đến trong phần giải thích mẫu đề rồi.

Sappaccayamevāti ettha pana kammasamuṭṭhānaṃ kammapaccayameva hoti, āhārasamuṭṭhānādīni āhārādipaccayānevāti evaṃ rūpasseva vuttacatupaccayavasena [Pg.343] attho veditabbo. Rūpamevāti ‘rūpino dhammā arūpino dhammā’ti mātikāya vuttaṃ arūpībhāvaṃ paṭikkhipati. Uppannaṃ chahi viññāṇehīti paccuppannarūpameva cakkhuviññāṇādīhi chahi veditabbaṃ. Niyāmo pana cakkhuviññāṇādīni sandhāya gahito. Na hi tāni atītānāgataṃ vijānanti. Manoviññāṇaṃ pana atītampi anāgatampi vijānāti. Taṃ imasmiṃ pañcaviññāṇasote patitattā sotapatitameva hutvā gataṃ. Hutvā abhāvaṭṭhena pana aniccameva. Jarāya abhibhavitabbadhammakattā jarābhibhūtameva. Yasmā vā rūpakāye jarā pākaṭā hoti, tasmāpi ‘jarābhibhūtamevā’ti vuttaṃ.

Còn ở đây, trong câu ‘chỉ có duyên’, cần hiểu ý nghĩa theo bốn duyên đã được nói đến chỉ đối với sắc như sau: (sắc) do nghiệp sanh thì chỉ có nghiệp làm duyên, (sắc) do vật thực sanh v.v. thì chỉ có vật thực v.v. làm duyên. (Câu) ‘chỉ là sắc’ phủ định trạng thái vô sắc đã được nói trong mẫu đề ‘các pháp là sắc, các pháp là vô sắc’. (Câu) ‘đã sanh lên bởi sáu thức’ có nghĩa là chỉ có sắc hiện tại mới được biết bởi sáu thức như nhãn thức v.v... Tuy nhiên, sự xác định này được hiểu là nhắm đến nhãn thức v.v. (năm thức đầu). Vì chúng không biết (sắc) quá khứ và tương lai. Nhưng ý thức thì biết cả (sắc) quá khứ và tương lai. Nó (ý thức) do rơi vào dòng năm thức này nên đã đi theo dòng (giảng). Còn (câu) ‘sau khi đã có rồi không có’ có nghĩa là chỉ vô thường. Do có bản chất bị sự già chinh phục, nên (nói là) ‘chỉ bị già chinh phục’. Hoặc vì sự già biểu hiện rõ trong thân sắc, do đó cũng được nói là ‘chỉ bị già chinh phục’.

Evaṃ ekavidhena rūpasaṅgahoti ettha ‘vidhā’-saddo mānasaṇṭhānakoṭṭhāsesu dissati. ‘‘Seyyohamasmīti vidhā, sadisohamasmīti vidhā’’tiādīsu (vibha. 962) hi māno vidhā nāma. ‘‘Kathaṃvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti, kathaṃvidhaṃ paññavantaṃ vadantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.95) saṇṭhānaṃ. ‘Kathaṃvidha’nti hi padassa kathaṃsaṇṭhānanti attho. ‘‘Ekavidhena ñāṇavatthuṃ duvidhena ñāṇavatthū’’tiādīsu (vibha. 751-752) koṭṭhāso vidhā nāma. Idhāpi koṭṭhāsova adhippeto.

Trong câu ‘Như vậy, sự tổng hợp sắc theo một cách’, từ ‘vidhā’ được thấy trong các nghĩa: mạn, hình dạng, và phần. Thật vậy, trong các câu như ‘“Ta hơn” là một loại mạn (vidhā), “Ta bằng” là một loại mạn (vidhā)’ v.v., thì mạn được gọi là vidhā. Trong các câu như ‘Họ gọi người có phẩm chất như thế nào là người có giới? Họ gọi người có phẩm chất như thế nào là người có trí tuệ?’ v.v., thì hình dạng (là vidhā). Thật vậy, từ ‘kathaṃvidhaṃ’ có nghĩa là ‘có hình dạng/phẩm chất như thế nào’. Trong các câu như ‘Vật của trí theo một phần, vật của trí theo hai phần’ v.v., thì phần được gọi là vidhā. Ở đây cũng vậy, chính ý nghĩa ‘phần’ được chủ trương.

Saṅgahasaddopi sajātisañjātikiriyāgaṇanavasena catubbidho. Tattha ‘‘sabbe khattiyā āgacchantu, sabbe brāhmaṇā sabbe vessā sabbe suddā āgacchantu’’, ‘‘yā cāvuso visākha, sammāvācā, yo ca sammākammanto, yo ca sammāājīvo – ime dhammā sīlakkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) ayaṃ ‘sajātisaṅgaho’ nāma. ‘Ekajātikā āgacchantū’ti vuttaṭṭhāne viya hi idha sabbe jātiyā ekasaṅgahaṃ gatā. ‘‘Sabbe kosalakā āgacchantu, sabbe māgadhakā, sabbe bhārukacchakā āgacchantu’’, ‘‘yo cāvuso visākha, sammāvāyāmo, yā ca sammāsati, yo ca sammāsamādhi – ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā’’ti ayaṃ ‘sañjātisaṅgaho’ nāma. Ekaṭṭhāne jātā saṃvuddhā āgacchantūti vuttaṭṭhāne viya hi idha sabbe sañjātiṭṭhānena nivutthokāsena ekasaṅgahaṃ gatā. ‘‘Sabbe hatthārohā āgacchantu, sabbe assārohā, sabbe rathikā āgacchantu’’, ‘‘yā cāvuso visākha, sammādiṭṭhi, yo ca sammāsaṅkappo – ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) ayaṃ ‘kiriyāsaṅgaho’ nāma. Sabbeva [Pg.344] hete attano kiriyākaraṇena ekasaṅgahaṃ gatā. ‘‘Cakkhāyatanaṃ katamakkhandhagaṇanaṃ gacchati? Cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati. Hañci cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati, tena vata re vattabbe – cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhena saṅgahita’’nti (kathā. 471), ayaṃ ‘gaṇanasaṅgaho’ nāma. Ayamidha adhippeto. Ekakoṭṭhāsena rūpagaṇanāti ayañhettha attho. Esa nayo sabbattha.

Thuật ngữ ‘nhiếp’ (saṅgaha) cũng có bốn loại do sự phân biệt về đồng chủng (sajāti), đồng xứ (sañjāti), đồng hành (kiriyā), và đồng số (gaṇana). Trong ấy, câu: “Tất cả Sát-đế-lỵ hãy đến, tất cả Bà-la-môn, tất cả Phệ-xá, tất cả Thủ-đà-la hãy đến”, và câu: “Này hiền hữu Visākha, chánh ngữ nào, chánh nghiệp nào, và chánh mạng nào – các pháp này được nhiếp vào trong giới uẩn” (ma. ni. 1.462), đây được gọi là ‘đồng chủng nhiếp’. Thật vậy, cũng giống như ở trường hợp đã được nói: ‘Những người cùng một chủng loại hãy đến,’ ở đây tất cả đã được gom lại thành một nhóm do chủng loại. Câu: “Tất cả người xứ Kosala hãy đến, tất cả người xứ Māgadha, tất cả người xứ Bhārukaccha hãy đến”, và câu: “Này hiền hữu Visākha, chánh tinh tấn nào, chánh niệm nào, và chánh định nào – các pháp này được nhiếp vào trong định uẩn”, đây được gọi là ‘đồng xứ nhiếp’. Thật vậy, cũng giống như ở trường hợp đã được nói: ‘Những người sinh ra và lớn lên ở cùng một nơi hãy đến,’ ở đây tất cả đã được gom lại thành một nhóm do nơi sinh trưởng, do nơi cư trú. Câu: “Tất cả những người cỡi voi hãy đến, tất cả những người cỡi ngựa, tất cả những người cỡi xe hãy đến”, và câu: “Này hiền hữu Visākha, chánh kiến nào, và chánh tư duy nào – các pháp này được nhiếp vào trong tuệ uẩn” (ma. ni. 1.462), đây được gọi là ‘đồng hành nhiếp’. Thật vậy, tất cả những điều này đã được gom lại thành một nhóm do hành động, việc làm của chúng. Câu: “Nhãn xứ được tính vào uẩn nào? Nhãn xứ được tính vào sắc uẩn. Nếu nhãn xứ được tính vào sắc uẩn, thì này bạn, quả thật phải nói rằng – nhãn xứ được nhiếp bởi sắc uẩn” (kathā. 471), đây được gọi là ‘đồng số nhiếp’. Điều này được chủ trương ở đây. ‘Sự tính đếm sắc theo một phần’ – đây là ý nghĩa ở đây. Phương pháp này áp dụng cho tất cả mọi nơi.

Dukaniddesavaṇṇanā

Chú giải về phần trình bày theo cặp đôi.

Upādābhājanīyakathā

Luận về sự phân tích sắc sở tạo.

595. Idāni duvidhasaṅgahādīsu ‘atthi rūpaṃ upādā, atthi rūpaṃ noupādā’ti evaṃ bhedasabbhāvato pucchāpubbaṅgamaṃ padabhājanaṃ dassento katamaṃ taṃ rūpaṃ upādātiādimāha. Tattha upādiyatīti ‘upādā’; mahābhūtāni gahetvā, amuñcitvā, tāni nissāya pavattatīti attho. Idāni taṃ pabhedato dassento cakkhāyatanantiādimāha.

595. Bây giờ, trong các sự gom lại theo hai loại, v.v., vì có sự hiện hữu của sự phân biệt như là: ‘có sắc là sở tạo, có sắc không phải sở tạo’, để trình bày sự phân tích các từ đi trước bởi câu hỏi, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “Sắc sở tạo ấy là gì?”. Trong đó, ‘sở tạo’ (upādā) là vì được chấp thủ; ý nghĩa là: sau khi nắm lấy các đại chủng, không buông bỏ, nó diễn tiến nương vào chúng. Bây giờ, để trình bày điều đó theo sự phân loại, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “nhãn xứ”.

596. Evaṃ tevīsatividhaṃ upādārūpaṃ saṅkhepato uddisitvā puna tadeva vitthārato niddisanto katamaṃ taṃ rūpaṃ cakkhāyatanantiādimāha. Tattha duvidhaṃ cakkhu – maṃsacakkhu paññācakkhu ca. Etesu ‘buddhacakkhu samantacakkhu ñāṇacakkhu dibbacakkhu dhammacakkhū’ti pañcavidhaṃ paññācakkhu. Tattha ‘‘addasaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, buddhacakkhunā lokaṃ volokento satte apparajakkhe…pe… duviññāpaye’’ti (ma. ni. 1.283) idaṃ buddhacakkhu nāma. ‘‘Samantacakkhu vuccati sabbaññutaññāṇa’’nti idaṃ samantacakkhu nāma. ‘‘Cakkhuṃ udapādi ñāṇaṃ udapādī’’ti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 15) idaṃ ñāṇacakkhu nāma. ‘‘Addasaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, dibbena cakkhunā visuddhenā’’ti (ma. ni. 1.284) idaṃ dibbacakkhu nāma. ‘‘Tasmiṃ yevāsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādī’’ti (ma. ni. 2.395) idaṃ heṭṭhimamaggattayasaṅkhātaṃ ñāṇaṃ dhammacakkhu nāma.

596. Sau khi đã nêu lên một cách tóm tắt hai mươi ba loại sắc sở tạo như vậy, lại để trình bày chi tiết chính điều đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “Sắc nhãn xứ ấy là gì?”. Trong đó, mắt có hai loại – nhục nhãn và tuệ nhãn. Trong số này, tuệ nhãn có năm loại: ‘Phật nhãn, toàn nhãn, trí nhãn, thiên nhãn, và pháp nhãn’. Trong đó, câu: “Này các Tỳ khưu, Ta, với Phật nhãn, khi nhìn khắp thế gian, đã thấy chúng sanh ít bụi trong mắt... cho đến... khó được giác ngộ” (ma. ni. 1.283), đây được gọi là Phật nhãn. Câu: “Toàn nhãn được gọi là nhất thiết chủng trí”, đây được gọi là toàn nhãn. Câu: “Mắt đã sanh khởi, trí đã sanh khởi” (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 15), đây được gọi là trí nhãn. Câu: “Này các Tỳ khưu, Ta, với thiên nhãn thanh tịnh, đã thấy” (ma. ni. 1.284), đây được gọi là thiên nhãn. Câu: “Ngay trên chỗ ngồi ấy, pháp nhãn không bụi, không uế nhiễm đã sanh khởi” (ma. ni. 2.395), trí này được gọi là ba đạo quả thấp, được gọi là pháp nhãn.

Maṃsacakkhupi pasādacakkhu sasambhāracakkhūti duvidhaṃ hoti. Tattha yoyaṃ akkhikūpake patiṭṭhito heṭṭhā akkhikūpakaṭṭhikena, upari bhamukaṭṭhikena, ubhato akkhikūṭehi, anto matthaluṅgena, bahiddhā akkhilomehi paricchinno [Pg.345] maṃsapiṇḍo. Saṅkhepato ‘catasso dhātuyo, vaṇṇo gandho raso ojā, sambhavo saṇṭhānaṃ, jīvitaṃ bhāvo kāyapasādo cakkhupasādo’ti cuddasasambhāro. Vitthārato ‘catasso dhātuyo, taṃsannissitavaṇṇagandharasaojāsaṇṭhānasambhavā cā’ti imāni dasa catusamuṭṭhānikattā cattālīsaṃ honti. Jīvitaṃ bhāvo kāyapasādo cakkhupasādoti cattāri ekantakammasamuṭṭhānānevāti imesaṃ catucattālīsāya rūpānaṃ vasena catucattālīsasambhāro. Yaṃ loko setaṃ cakkhuṃ puthulaṃ visaṭaṃ vitthiṇṇaṃ ‘cakkhu’nti sañjānanto na cakkhuṃ sañjānāti, vatthuṃ cakkhuto sañjānāti, so maṃsapiṇḍo akkhikūpe patiṭṭhito, nhārusuttakena matthaluṅge ābaddho, yattha setampi atthi, kaṇhampi lohitakampi, pathavīpi āpopi tejopi vāyopi, yaṃ semhūssadattā setaṃ, pittussadattā kaṇhaṃ, ruhirussadattā lohitakaṃ, pathavussadattā patthiṇṇaṃ hoti, āpussadattā paggharati, tejussadattā paridayhati, vāyussadattā sambhamati, idaṃ sasambhāracakkhu nāma.

Nhục nhãn cũng có hai loại: nhãn tịnh sắc và nhãn có thành phần phụ. Trong đó, khối thịt nào được định vị trong hốc mắt, được giới hạn phía dưới bởi xương hốc mắt, phía trên bởi xương chân mày, hai bên bởi khóe mắt, bên trong bởi não, bên ngoài bởi lông mi. Tóm tắt, nó có mười bốn thành phần: ‘bốn đại, sắc, hương, vị, vật thực, nguồn gốc, hình dáng, mạng quyền, tính, thân tịnh sắc, và nhãn tịnh sắc’. Chi tiết, ‘bốn đại, và sáu pháp nương vào chúng là sắc, hương, vị, vật thực, hình dáng, và nguồn gốc’ – mười pháp này, do có bốn nguồn sanh, trở thành bốn mươi. ‘Mạng quyền, tính, thân tịnh sắc, và nhãn tịnh sắc’ – bốn pháp này chỉ thuần do nghiệp sanh. Do sự phân biệt của bốn mươi bốn sắc này, nó có bốn mươi bốn thành phần. Cái mà thế gian, khi nhận biết mắt trắng, mắt rộng, mắt to, mắt lớn là ‘mắt’, thì không nhận biết (đúng) con mắt, mà nhận biết vật (nền tảng) là con mắt. Khối thịt đó được định vị trong hốc mắt, được buộc vào não bằng sợi gân; nơi đó cũng có màu trắng, cũng có màu đen, màu đỏ; cũng có địa đại, thủy đại, hỏa đại, và phong đại. Cái mà do đàm nhiều nên có màu trắng, do mật nhiều nên có màu đen, do máu nhiều nên có màu đỏ, do địa đại nhiều nên trở nên cứng, do thủy đại nhiều nên chảy nước, do hỏa đại nhiều nên bị nóng rát, do phong đại nhiều nên rung động. Đây được gọi là nhãn có thành phần phụ.

Yo panettha sito ettha paṭibaddho catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo, idaṃ pasādacakkhu nāma. Tadetaṃ tassa sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe, abhimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattidesabhūte diṭṭhimaṇḍale, sattasu picupaṭalesu āsittatelaṃ picupaṭalāni viya, sattakkhipaṭalāni byāpetvā, dhāraṇanhāpanamaṇḍanabījanakiccāhi catūhi dhātīhi khattiyakumāro viya, sandhāraṇaābandhanaparipācanasamudīraṇakiccāhi catūhi dhātūhi katūpakāraṃ, utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ, āyunā anupāliyamānaṃ, vaṇṇagandharasādīhi parivutaṃ, pamāṇato ūkāsiramattaṃ, cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Vuttampi cetaṃ dhammasenāpatinā –

Sắc thần kinh nào nương tựa nơi đây, liên hệ nơi đây, do duyên bốn đại hiển, cái này gọi là nhãn thần kinh. Cái nhãn thần kinh ấy tồn tại ở giữa tròng đen được bao quanh bởi tròng trắng của nhãn cầu toàn phần ấy, trong con ngươi là nơi phát sanh hình dáng thân thể của những người đứng đối diện, thấm khắp bảy lớp màng mắt giống như những lớp bông gòn thấm dầu trong bảy lớp bông gòn; được bốn đại hiển có phận sự nâng đỡ, kết hợp, duy trì, và thúc đẩy giúp đỡ, giống như một vị hoàng tử được bốn bà vú nuôi có phận sự bồng ẵm, tắm rửa, trang điểm, và quạt mát; được nâng đỡ bởi thời tiết, tâm, và vật thực; được mạng quyền bảo hộ; được bao quanh bởi sắc, khí, vị, v.v.; về kích thước thì chỉ bằng đầu con chí; và đang hoàn thành vai trò làm vật và làm môn một cách tương xứng cho nhãn thức, v.v. Và điều này cũng đã được vị Tướng quân Chánh pháp nói rằng:

‘‘Yena cakkhuppasādena, rūpāni manupassati;

Parittaṃ sukhumaṃ etaṃ, ūkāsirasamūpama’’nti.

“Với nhãn thần kinh nào, chúng sanh thấy các sắc; cái này nhỏ bé, vi tế, có ví dụ tương tự như đầu con chí.”

Cakkhu ca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ. Yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādoti idhāpi upayogattheyeva sāmivacanaṃ; cattāri mahābhūtāni [Pg.346] upādiyitvā pavattappasādoti attho. Iminā pasādacakkhumeva gaṇhāti, sesacakkhuṃ paṭikkhipati. Yaṃ pana indriyagocarasutte ‘‘ekaṃ mahābhūtaṃ upādāya pasādo pathavīdhātuyā tīhi mahābhūtehi saṅgahito āpodhātuyā ca tejodhātuyā ca vāyodhātuyā ca,’’ catuparivattasutte ‘‘dvinnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo pathavīdhātuyā ca āpodhātuyā ca dvīhi mahābhūtehi saṅgahito tejodhātuyā ca vāyodhātuyā cā’’ti vuttaṃ, taṃ pariyāyena vuttaṃ. Ayañhi suttantikakathā nāma pariyāyadesanā. Yo ca catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo so tesu ekekassāpi dinnaṃ dvinnampi pasādoyevāti iminā pariyāyena tattha desanā āgatā. Abhidhammo pana nippariyāyadesanā nāma. Tasmā idha ‘catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo’ti vuttaṃ.

Nó là nhãn và nó là xứ, vì vậy là nhãn xứ. Trong câu “Nhãn nào là sắc thần kinh do duyên bốn đại hiển”, ở đây sở hữu cách cũng có nghĩa là đối cách; nghĩa là sắc thần kinh phát sanh do nương nhờ bốn đại hiển. Bằng cách này, chỉ lấy nhãn thần kinh, loại bỏ các loại nhãn còn lại. Còn điều đã được nói trong kinh Indriyagocara rằng: “Sắc thần kinh do duyên một đại hiển là địa đại được nhiếp bởi ba đại hiển là thủy đại, hỏa đại, và phong đại”, và trong kinh Catuparivatta rằng: “Sắc thần kinh do duyên hai đại hiển là địa đại và thủy đại được nhiếp bởi hai đại hiển là hỏa đại và phong đại”, điều đó được nói theo nghĩa bóng. Thật vậy, cách nói theo Kinh tạng này là pháp thoại theo nghĩa bóng. Và sắc thần kinh nào do duyên bốn đại hiển, sắc thần kinh đó cũng chính là sắc thần kinh của mỗi một đại hiển và của mỗi hai đại hiển trong số chúng. Theo nghĩa bóng này, bài thuyết giảng đã đến ở đó. Còn Vi Diệu Pháp thì gọi là pháp thoại theo nghĩa đen. Vì vậy, ở đây đã nói là “sắc thần kinh do duyên bốn đại hiển”.

‘Ayaṃ me attā’ti bālajanena pariggahitattā attabhāvo vuccati sarīrampi khandhapañcakampi. Tasmiṃ pariyāpanno tannissitoti attabhāvapariyāpanno cakkhuviññāṇena passituṃ na sakkāti anidassano. Paṭighaṭṭanānighaṃso ettha jāyatīti sappaṭigho.

Vì được kẻ phàm phu chấp thủ rằng “Đây là tự ngã của ta”, nên cả thân thể và năm uẩn được gọi là tự thể. Được bao gồm trong tự thể ấy, nương tựa vào nó, nên gọi là bao gồm trong tự thể. Không thể thấy bằng nhãn thức, nên gọi là vô đối. Sự va chạm, cọ xát sanh khởi nơi đây, nên gọi là hữu đối.

Yenātiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – yena karaṇabhūtena cakkhunā ayaṃ satto idaṃ vuttappakāraṃ rūpaṃ atīte passi vā, vattamāne passati vā, anāgate passissati vā, sacassa aparibhinnaṃ cakkhu bhaveyya, athānena āpāthagataṃ rūpaṃ passe vā, atītaṃ vā rūpaṃ atītena cakkhunā passi, paccuppannaṃ paccuppannena passati, anāgataṃ anāgatena passissati, sace taṃ rūpaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgaccheyya cakkhunā taṃ rūpaṃ passeyyāti idamettha parikappavacanaṃ. Dassanapariṇāyakaṭṭhena cakkhuṃpetaṃ, sañjātisamosaraṇaṭṭhena cakkhāyatanaṃpetaṃ, suññatabhāvanissattaṭṭhena cakkhudhātupesā. Dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti cakkhundriyaṃpetaṃ. Lujjanapalujjanaṭṭhena lokopeso. Vaḷañjanaṭṭhena dvārāpesā. Apūraṇīyaṭṭhena samuddopeso. Parisuddhaṭṭhena paṇḍaraṃpetaṃ. Phassādīnaṃ abhijāyanaṭṭhena khettaṃpetaṃ. Tesaṃyeva patiṭṭhānaṭṭhena vatthuṃpetaṃ. Samavisamaṃ dassentaṃ attabhāvaṃ netīti nettaṃpetaṃ. Tenevaṭṭhena nayanaṃpetaṃ[Pg.347]. Sakkāyapariyāpannaṭṭhena orimaṃ tīraṃpetaṃ. Bahusādhāraṇaṭṭhena assāmikaṭṭhena ca suñño gāmopesoti.

Trong các từ bắt đầu bằng `yena`, đây là nghĩa tóm tắt: Với con mắt nào làm công cụ, chúng sanh này đã thấy sắc có các loại đã được nói này trong quá khứ, hoặc đang thấy trong hiện tại, hoặc sẽ thấy trong tương lai; nếu con mắt của nó không bị hư hoại, thì nó có thể thấy sắc đã đi vào tầm nhìn. Hoặc, đã thấy sắc quá khứ bằng con mắt quá khứ, đang thấy sắc hiện tại bằng con mắt hiện tại, sẽ thấy sắc tương lai bằng con mắt tương lai; nếu sắc đó đi vào tầm nhìn của con mắt, thì có thể thấy sắc đó bằng con mắt. Đây là lời giả định ở đây. Vì có ý nghĩa là người lãnh đạo trong việc thấy, nó cũng là nhãn. Vì có ý nghĩa là nơi sanh khởi và hội tụ, nó cũng là nhãn xứ. Vì có ý nghĩa là tánh không, vô ngã, nó cũng là nhãn giới. Vì làm cho thực hiện quyền làm chủ trong đặc tính thấy, nó cũng là nhãn quyền. Vì có ý nghĩa là hoại diệt, tan rã, nó cũng là thế gian. Vì có ý nghĩa là cửa ngõ, nó cũng là môn. Vì có ý nghĩa là không thể lấp đầy, nó cũng là biển cả. Vì có ý nghĩa là trong sạch, nó cũng là trắng bạch. Vì có ý nghĩa là nơi sanh trưởng của xúc, v.v., nó cũng là ruộng. Vì có ý nghĩa là nơi nương tựa của chính chúng, nó cũng là vật. Vì dẫn dắt tự thể bằng cách chỉ ra điều bằng phẳng và không bằng phẳng, nó cũng là `netta`. Cũng với ý nghĩa đó, nó cũng là `nayana`. Vì có ý nghĩa là được bao gồm trong thân kiến, nó cũng là bờ bên này. Vì có ý nghĩa là chung cho nhiều và vì vô chủ, nó cũng là ngôi làng trống không.

Ettāvatā ‘passi vā’tiādīhi catūhi padehi cakkhuṃpetantiādīni cuddasa nāmāni yojetvā cakkhāyatanassa cattāro vavatthāpananayā vuttāti veditabbā. Kathaṃ? Ettha hi yena cakkhunā anidassanena sappaṭighena rūpaṃ sanidassanaṃ sappaṭighaṃ passi vā cakkhuṃpetaṃ…pe… suñño gāmopeso, idaṃ taṃ rūpaṃ cakkhāyatananti ayameko nayo. Evaṃ sesāpi veditabbā.

Cần phải hiểu rằng bằng chừng ấy, bốn phương pháp xác định của nhãn xứ đã được nói bằng cách kết hợp mười bốn tên gọi bắt đầu bằng “nó cũng là nhãn” với bốn từ bắt đầu bằng “đã thấy”. Như thế nào? Ở đây, “Với nhãn vô đối, hữu đối, đã thấy sắc hữu kiến, hữu đối, nó cũng là nhãn... cho đến... nó cũng là ngôi làng trống không, sắc đó là nhãn xứ” - đây là một phương pháp. Các phương pháp còn lại cũng cần được hiểu như vậy.

597. Idāni yasmā vijjuniccharaṇādikālesu anoloketukāmassāpi rūpaṃ cakkhupasādaṃ ghaṭṭeti, tasmā taṃ ākāraṃ dassetuṃ dutiyo niddesavāro āraddho. Tattha yamhi cakkhumhīti yamhi adhikaraṇabhūte cakkhumhi. Rūpanti paccattavacanametaṃ. Tattha paṭihaññi vāti atītattho. Paṭihaññati vāti paccuppannattho. Paṭihaññissati vāti anāgatattho. Paṭihaññe vāti vikappanattho. Atītañhi rūpaṃ atīte cakkhusmiṃ paṭihaññi nāma. Paccuppannaṃ paccuppanne paṭihaññati nāma. Anāgataṃ anāgate paṭihaññissati nāma. Sace taṃ rūpaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgaccheyya, cakkhumhi paṭihaññeyya taṃ rūpanti ayamettha parikappo. Atthato pana pasādaṃ ghaṭṭayamānameva rūpaṃ paṭihaññati nāma. Idhāpi purimanayeneva cattāro vavatthāpananayā veditabbā.

597. Bây giờ, vì vào những lúc như có tia chớp, sắc va chạm vào nhãn thần kinh ngay cả của người không muốn nhìn, do đó, để chỉ ra cách thức đó, đoạn chỉ dẫn thứ hai được bắt đầu. Ở đó, `yamhi cakkhumhi` có nghĩa là “trong con mắt nào” làm nơi chốn. `Rūpaṃ` là chủ cách. Ở đó, `paṭihaññi vā` có nghĩa quá khứ. `Paṭihaññati vā` có nghĩa hiện tại. `Paṭihaññissati vā` có nghĩa tương lai. `Paṭihaññe vā` có nghĩa giả định. Thật vậy, sắc quá khứ được gọi là đã va chạm vào con mắt quá khứ. Sắc hiện tại được gọi là đang va chạm vào con mắt hiện tại. Sắc tương lai được gọi là sẽ va chạm vào con mắt tương lai. “Nếu sắc đó đi vào tầm nhìn của con mắt, sắc đó có thể va chạm vào con mắt” - đây là sự giả định ở đây. Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, chỉ khi sắc đang va chạm vào thần kinh thì mới được gọi là đang va chạm. Ở đây cũng vậy, bốn phương pháp xác định cần được hiểu theo phương pháp trước.

598. Idāni yasmā attano icchāya oloketukāmassa rūpe cakkhuṃ upasaṃharato cakkhu rūpasmiṃ paṭihaññati, tasmā taṃ ākāraṃ dassetuṃ tatiyo niddesavāro āraddho. So atthato pākaṭoyeva. Ettha pana cakkhu ārammaṇaṃ sampaṭicchamānameva rūpamhi paṭihaññati nāma. Idhāpi purimanayeneva cattāro vavatthāpananayā veditabbā.

598. Bây giờ, vì rằng đối với người muốn nhìn theo ý muốn của mình, khi hướng nhãn căn đến sắc thì nhãn căn va chạm vào sắc, do đó, để trình bày phương cách ấy, đoạn trình bày thứ ba được bắt đầu. Về phương diện ý nghĩa, đoạn ấy đã rõ ràng rồi. Lại nữa, ở đây, nhãn căn chỉ khi đang tiếp nhận đối tượng mới được gọi là va chạm vào sắc. Ở đây cũng vậy, nên hiểu bốn phương pháp xác định chỉ theo phương pháp trước.

599. Ito paraṃ phassapañcamakānaṃ uppattidassanavasena pañca, tesaṃyeva ārammaṇapaṭibaddhauppattidassanavasena pañcāti, dasa vārā dassitā. Tattha cakkhuṃ nissāyāti cakkhuṃ nissāya, paccayaṃ katvā. Rūpaṃ ārabbhāti rūpārammaṇaṃ āgamma, sandhāya, paṭicca. Iminā cakkhupasādavatthukānaṃ phassādīnaṃ purejātapaccayena [Pg.348] cakkhudvārajavanavīthipariyāpannānaṃ ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayapaccayehi rūpassa paccayabhāvo dassito. Itaresu pañcasu vāresu rūpaṃ ārammaṇamassāti rūpārammaṇoti evaṃ ārammaṇapaccayamatteneva paccayabhāvo dassito. Yathā pana purimesu tīsu, evaṃ imesupi dasasu vāresu cattāro cattāro vavatthāpananayā veditabbā. Evaṃ katamaṃ taṃ rūpaṃ cakkhāyatananti pucchāya uddhaṭaṃ cakkhuṃ ‘idaṃ ta’nti nānappakārato dassetuṃ, purimā tayo, ime dasāti, terasa niddesavārā dassitā. Ekekasmiñcettha catunnaṃ catunnaṃ vavatthāpananayānaṃ āgatattā dvipaññāsāya nayehi paṭimaṇḍetvāva dassitāti veditabbā.

599. Sau đây, năm đoạn theo cách trình bày sự sanh khởi của các pháp có xúc là thứ năm, và năm đoạn theo cách trình bày sự sanh khởi liên quan đến đối tượng của chính các pháp ấy, như vậy mười đoạn đã được trình bày. Trong ấy, (câu) ‘cakkhuṃ nissāya’ (nghĩa là) do nương vào nhãn căn, lấy làm duyên. (Câu) ‘rūpaṃ ārabbha’ (nghĩa là) do đến đối tượng sắc, do hướng đến, do duyên vào. Bằng (câu) này, trạng thái làm duyên của sắc đối với các pháp bắt đầu bằng xúc có nhãn vật làm vật nương, bằng tiền sanh duyên, và đối với các pháp thuộc lộ trình tốc hành tâm nhãn môn, bằng các duyên như cảnh trưởng, cảnh y chỉ, đã được trình bày. Trong năm đoạn khác, trạng thái làm duyên chỉ bằng cảnh duyên đã được trình bày như vầy: ‘rūpārammaṇo’ vì có sắc làm đối tượng. Lại nữa, như trong ba đoạn trước, cũng vậy, trong mười đoạn này, nên hiểu có bốn và bốn phương pháp xác định. Như vậy, để trình bày nhãn căn đã được nêu lên qua câu hỏi ‘Sắc nào là nhãn xứ?’ bằng nhiều cách khác nhau rằng ‘Đây là cái ấy’, mười ba đoạn trình bày đã được chỉ ra, (gồm) ba đoạn trước và mười đoạn này. Và ở đây, nên hiểu rằng (các đoạn ấy) đã được trình bày sau khi trang hoàng bằng năm mươi hai phương pháp, do sự xuất hiện của bốn và bốn phương pháp xác định trong mỗi một đoạn.

600. Ito paresu sotāyatanādiniddesesupi eseva nayo. Visesamattaṃ panettha evaṃ veditabbaṃ – suṇātīti sotaṃ. Taṃ sasambhārasotabilassa anto tanutambalomācite aṅgulivedhakasaṇṭhāne padese vuttappakārāhi dhātūhi katūpakāraṃ, utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ, āyunā anupāliyamānaṃ, vaṇṇādīhi parivutaṃ sotaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati.

600. Trong các phần trình bày về nhĩ xứ v.v... sau đây, phương pháp cũng tương tự. Chỉ nên hiểu điểm đặc biệt ở đây như sau: Cái nghe, nên gọi là nhĩ. Nhĩ căn ấy tồn tại, hoàn thành trạng thái làm vật và làm môn một cách thích hợp cho nhĩ thức v.v..., (nó) ở bên trong lỗ tai có cấu trúc phụ, tại một nơi có hình dạng như chiếc nhẫn, được bao phủ bởi những sợi lông tơ màu đồng, được các đại chủng trợ giúp theo cách đã nói, được nâng đỡ bởi thời tiết, tâm và vật thực, được mạng căn bảo trì, được bao quanh bởi sắc v.v...

Ghāyatīti ghānaṃ. Taṃ sasambhāraghānabilassa anto ajappadasaṇṭhāne padese yathāvuttappakāraupakārupatthambhanānupālanaparivāraṃ hutvā ghānaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati.

Cái ngửi, nên gọi là tỷ. Tỷ căn ấy tồn tại, hoàn thành trạng thái làm vật và làm môn một cách thích hợp cho tỷ thức v.v..., (nó) ở bên trong lỗ mũi có cấu trúc phụ, tại một nơi có hình dạng như móng chân dê, có sự trợ giúp, nâng đỡ, bảo trì và đoàn tùy tùng theo cách đã nói.

Sāyanaṭṭhena jivhā. Sā sasambhārajivhāmajjhassa upari uppaladalaggasaṇṭhāne padese yathāvuttappakāraupakārupatthambhanānupālanaparivārā hutvā jivhāviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānā tiṭṭhati.

Do có nghĩa là nếm, nên gọi là thiệt. Thiệt căn ấy tồn tại, hoàn thành trạng thái làm vật và làm môn một cách thích hợp cho thiệt thức v.v..., (nó) ở trên phần giữa của lưỡi có cấu trúc phụ, tại một nơi có hình dạng như đầu cánh hoa sen xanh, có sự trợ giúp, nâng đỡ, bảo trì và đoàn tùy tùng theo cách đã nói.

Yāvatā pana imasmiṃ kāye upādiṇṇakarūpaṃ nāma atthi, sabbattha kāyāyatanaṃ, kappāsapaṭale sneho viya, yathāvuttappakāraupakārupatthambhanānupālanaparivārameva hutvā kāyaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Ayamettha viseso. Seso pāḷippabhedo ca attho ca cakkhuniddese vuttanayeneva veditabbo. Kevalañhi idha cakkhupadassa ṭhāne sotapadādīni, rūpapadassa ṭhāne saddapadādīni, passīti ādīnaṃ ṭhāne suṇītiādipadāni ca āgatāni. ‘Nettaṃpetaṃ[Pg.349], nayanaṃpeta’nti imassa ca padadvayassa abhāvā dvādasa dvādasa nāmāni honti. Sesaṃ sabbattha vuttasadisameva.

Lại nữa, trong thân này, ở bất cứ nơi nào có cái gọi là sắc do nghiệp tạo, thì ở khắp nơi đó, thân xứ tồn tại, giống như dầu thấm trong tấm bông gòn, có sự trợ giúp, nâng đỡ, bảo trì và đoàn tùy tùng theo cách đã nói, hoàn thành trạng thái làm vật và làm môn một cách thích hợp cho thân thức v.v... Đây là điểm đặc biệt ở đây. Phần còn lại, cả về sự khác biệt trong văn bản Pāḷi lẫn ý nghĩa, nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong phần trình bày về nhãn. Quả vậy, ở đây chỉ có các từ như ‘sota’ v.v... thay thế cho từ ‘cakkhu’, các từ như ‘sadda’ v.v... thay thế cho từ ‘rūpa’, và các từ như ‘suṇīti’ v.v... thay thế cho các từ như ‘passīti’. Và do không có hai từ ‘nettaṃpetaṃ, nayanaṃpetaṃ’, nên có mười hai và mười hai tên gọi. Phần còn lại ở khắp nơi đều tương tự như đã nói.

Tattha siyā – yadi yāvatā imasmiṃ kāye upādiṇṇakarūpaṃ nāma atthi, sabbattha kāyāyatanaṃ, kappāsapaṭale sneho viya. ‘Evaṃ sante lakkhaṇasammissatā āpajjatī’ti. ‘Nāpajjatī’ti. ‘Kasmā’? ‘Aññassa aññattha abhāvato’. ‘Yadi evaṃ, na sabbattha kāyāyatana’nti? ‘Neva paramatthato sabbattha. Vinibbhujitvā panassa nānākaraṇaṃ paññāpetuṃ na sakkā, tasmā evaṃ vuttaṃ. Yathā hi rūparasādayo, vālikācuṇṇāni viya, vivecetuṃ asakkuṇeyyatāya aññamaññabyāpinoti vuccanti, na ca paramatthato rūpe raso atthi. Yadi siyā rūpaggahaṇeneva rasaggahaṇaṃ gaccheyya. Evaṃ kāyāyatanampi paramatthato neva sabbattha atthi, na ca sabbattha natthi, vivecetuṃ asakkuṇeyyatāyāti. Evamettha na lakkhaṇasammissatā āpajjatīti veditabbā’.

Ở đó, có thể có (sự chất vấn): Nếu ở bất cứ nơi nào trong thân này có cái gọi là sắc do nghiệp tạo, thì ở khắp nơi đó, thân xứ (tồn tại), giống như dầu thấm trong tấm bông gòn. ‘Nếu vậy, sẽ xảy ra sự hỗn tạp về đặc tính’. ‘Không xảy ra’. ‘Tại sao?’ ‘Vì cái này không có ở nơi cái kia’. ‘Nếu vậy, thân xứ không có ở khắp nơi sao?’ ‘Về mặt chân đế, nó không có ở khắp nơi. Nhưng không thể chỉ định sự khác biệt của nó bằng cách tách riêng ra, do đó đã nói như vậy. Quả vậy, cũng như sắc, vị v.v... được gọi là thẩm thấu lẫn nhau do không thể phân biệt chúng như những hạt cát, nhưng về mặt chân đế, vị không có trong sắc. Nếu có, thì việc nắm bắt sắc cũng sẽ dẫn đến việc nắm bắt vị. Cũng vậy, thân xứ về mặt chân đế không có ở khắp nơi, và cũng không phải là không có ở khắp nơi, do không thể phân biệt được. Như vậy, nên hiểu rằng ở đây không xảy ra sự hỗn tạp về đặc tính’.

Apica lakkhaṇādivavatthāpanatopetesaṃ asammissatā veditabbā – etesu hi rūpābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā cakkhu, rūpesu āviñchanarasaṃ, cakkhuviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, daṭṭhukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ.

Hơn nữa, sự không hỗn tạp của chúng cũng nên được hiểu thông qua việc xác định đặc tính v.v... – Quả vậy, trong số này: nhãn có đặc tính là sự trong sáng của các đại chủng thích hợp cho sự va chạm của sắc, hoặc có đặc tính là sự trong sáng của các đại chủng được sanh khởi từ nghiệp có sự muốn thấy làm nhân duyên; có phận sự là lôi kéo đối với các sắc; có sự biểu hiện là trạng thái làm nền tảng cho nhãn thức; có nhân gần là các đại chủng do nghiệp sanh, có sự muốn thấy làm nhân duyên.

Saddābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ sotukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā sotaṃ, saddesu āviñchanarasaṃ, sotaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, sotukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ.

Nhĩ có đặc tính là sự trong sáng của các đại chủng thích hợp cho sự va chạm của thanh, hoặc có đặc tính là sự trong sáng của các đại chủng được sanh khởi từ nghiệp có sự muốn nghe làm nhân duyên; có phận sự là lôi kéo đối với các thanh; có sự biểu hiện là trạng thái làm nền tảng cho nhĩ thức; có nhân gần là các đại chủng do nghiệp sanh, có sự muốn nghe làm nhân duyên.

Gandhābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ ghāyitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā ghānaṃ, gandhesu āviñchanarasaṃ, ghānaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ ghāyitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ.

Tỷ có đặc tính là sự trong sáng của các đại chủng thích hợp cho sự va chạm của khí, hoặc có đặc tính là sự trong sáng của các đại chủng được sanh khởi từ nghiệp có sự muốn ngửi làm nhân duyên; có phận sự là lôi kéo đối với các khí; có sự biểu hiện là trạng thái làm nền tảng cho tỷ thức; có nhân gần là các đại chủng do nghiệp sanh, có sự muốn ngửi làm nhân duyên.

Rasābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇā sāyitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇā vā jivhā, rasesu āviñchanarasā, jivhāviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānā, sāyitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānā.

Thiệt căn (jivhā) có trạng thái là sự trong sạch của các đại chủng thích hợp cho việc va chạm với vị cảnh, hoặc có trạng thái là sự trong sạch của các đại chủng được sanh khởi từ nghiệp có ái (muốn nếm vị) làm nhân duyên; có phận sự là lôi kéo (thiệt thức) trong các vị cảnh; có sự biểu hiện là làm nền tảng cho thiệt thức; có nhân gần là các đại chủng được sanh từ nghiệp có ái (muốn nếm vị) làm nhân duyên.

Phoṭṭhabbābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇo [Pg.350] phusitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇo vā kāyo, phoṭṭhabbesu āviñchanaraso, kāyaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhāno, phusitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhāno.

Thân căn (kāyo) có trạng thái là sự trong sạch của các đại chủng thích hợp cho việc va chạm với xúc cảnh, hoặc có trạng thái là sự trong sạch của các đại chủng được sanh khởi từ nghiệp có ái (muốn xúc chạm) làm nhân duyên; có phận sự là lôi kéo (thân thức) trong các xúc cảnh; có sự biểu hiện là làm nền tảng cho thân thức; có nhân gần là các đại chủng được sanh từ nghiệp có ái (muốn xúc chạm) làm nhân duyên.

Keci pana ‘tejādhikānaṃ bhūtānaṃ pasādo cakkhu, vāyupathavīāpādhikānaṃ bhūtānaṃ pasādā sotaghānajivhā, kāyo sabbesa’nti vadanti. Apare ‘tejādhikānaṃ pasādo cakkhu, vivaravāyuāpapathavādhikānaṃ pasādā sotaghānajivhākāyā’ti vadanti. Te vattabbā – ‘suttaṃ āharathā’ti. Addhā suttameva na dakkhissanti. Keci panettha ‘tejādīnaṃ guṇehi rūpādīhi anuggayhabhāvato’ti kāraṇaṃ vadanti. Te ca vattabbā – ‘ko panevamāha – rūpādayo tejādīnaṃ guṇā’ti? Avinibbhogesu hi rūpesu ‘ayaṃ imassa guṇo, ayaṃ imassa guṇo’ti na labbhā vattuṃ. Athāpi vadeyyuṃ – ‘yathā tesu tesu sambhāresu tassa tassa bhūtassa adhikatāya pathavīādīnaṃ sandhāraṇādīni kiccāni icchatha, evaṃ tejādiadhikesu sambhāresu rūpādīnaṃ adhikabhāvadassanato icchitabbametaṃ rūpādayo tesaṃ guṇā’ti. Te vattabbā – iccheyyāma, yadi āpādhikassa āsavassa gandhato pathavīadhike kappāse gandho adhikataro siyā, tejādhikassa ca uṇhodakassa vaṇṇatopi sītūdakassa vaṇṇo parihāyetha. Yasmā panetaṃ ubhayampi natthi, tasmā pahāyethetaṃ etesaṃ nissayabhūtānaṃ visesakappanaṃ, yathā avisesepi ekakalāpe bhūtānaṃ rūparasādayo aññamaññaṃ visadisā honti, evaṃ cakkhupasādādayo, avijjamānepi aññasmiṃ visesakāraṇeti gahetabbametaṃ.

Lại nữa, một số vị nói: ‘Nhãn căn là sự trong sạch của các đại chủng có hỏa đại trội hơn; nhĩ, tỷ, thiệt căn là sự trong sạch của các đại chủng có phong, địa, thủy đại trội hơn; thân căn là (sự trong sạch) của tất cả (đại chủng)’. Các vị khác nói: ‘Nhãn căn là sự trong sạch của các đại chủng có hỏa đại trội hơn; nhĩ, tỷ, thiệt, thân căn là sự trong sạch của các đại chủng có không gian, phong, thủy, địa đại trội hơn’. Các vị ấy đáng bị nói rằng: ‘Hãy đưa ra kinh điển’. Chắc chắn họ sẽ không thấy được kinh điển. Một số vị trong đó nói lý do rằng: ‘Vì được hỗ trợ bởi các sắc cảnh v.v... là những đặc tính của hỏa đại v.v...’. Và các vị ấy đáng bị nói rằng: ‘Nhưng ai đã nói như vậy - rằng sắc cảnh v.v... là đặc tính của hỏa đại v.v...?’. Vì trong các sắc pháp bất ly, không thể nói rằng ‘đây là đặc tính của cái này, đây là đặc tính của cái này’. Nếu họ có thể nói: ‘Giống như trong các hợp thể này kia, do sự trội hơn của đại chủng này kia, các ngài chấp nhận các phận sự như nâng đỡ v.v... của địa đại v.v..., cũng vậy, trong các hợp thể có hỏa đại v.v... trội hơn, do thấy được sự trội hơn của sắc cảnh v.v..., nên phải chấp nhận rằng sắc cảnh v.v... là đặc tính của chúng’. Các vị ấy đáng bị nói rằng: ‘Chúng tôi sẽ chấp nhận, nếu mùi trong bông gòn có địa đại trội hơn lại trội hơn mùi của rượu có thủy đại trội hơn, và nếu màu của nước lạnh lại kém hơn màu của nước nóng có hỏa đại trội hơn. Nhưng vì cả hai điều này đều không có, do đó, hãy từ bỏ sự phỏng đoán về sự khác biệt của các đại chủng làm nơi nương tựa này. Giống như trong một kalāpa, dù các đại chủng không có sự khác biệt, các sắc cảnh, vị cảnh v.v... vẫn khác nhau, cũng vậy, nhãn căn v.v... (cũng khác nhau), dù không có nguyên nhân đặc biệt nào khác. Điều này nên được hiểu như vậy.

Kiṃ pana taṃ yaṃ aññamaññassa asādhāraṇaṃ? Kammameva nesaṃ visesakāraṇaṃ. Tasmā kammavisesato etesaṃ viseso, na bhūtavisesato. Bhūtavisese hi sati pasādova nuppajjati. Samānānañhi pasādo, na visamānānanti porāṇā. Evaṃ kammevisasato visesavantesu ca etesu cakkhusotāni asampattavisayaggāhakāni attano nissayaṃ anallīnanissaye eva visaye viññāṇahetuttā. Ghānajivhākāyā [Pg.351] sampattavisayaggāhakā, nissayavasena ceva sayañca attano nissayaṃ allīneyeva visaye viññāṇahetuttā.

Vậy, cái gì là nguyên nhân không chung cho nhau? Chính nghiệp là nguyên nhân đặc biệt của chúng. Do đó, sự khác biệt của chúng là do sự khác biệt của nghiệp, không phải do sự khác biệt của đại chủng. Vì khi có sự khác biệt của đại chủng, sắc thần kinh sẽ không thể sanh khởi. Các vị xưa nói: ‘Sắc thần kinh (sanh khởi) từ các (đại chủng) đồng đều, không phải từ các (đại chủng) không đồng đều’. Như vậy, trong số các sắc thần kinh này có sự khác biệt do sự khác biệt của nghiệp, nhãn căn và nhĩ căn bắt giữ đối tượng chưa tiếp cận, vì chúng là nguyên nhân cho thức sanh khởi trong đối tượng có nơi nương tựa không dính liền với nơi nương tựa của chính chúng. Tỷ, thiệt, thân căn bắt giữ đối tượng đã tiếp cận, vì chúng là nguyên nhân cho thức sanh khởi trong đối tượng đã dính liền với nơi nương tựa của chính chúng, cả về phương diện nơi nương tựa lẫn tự thân (đối tượng).

Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘āpāthagatattāva ārammaṇaṃ sampattaṃ nāma. Candamaṇḍalasūriyamaṇḍalānañhi dvācattālīsayojanasahassamatthake ṭhitānaṃ vaṇṇo cakkhupasādaṃ ghaṭṭeti. So dūre ṭhatvā paññāyamānopi sampattoyeva nāma. Taṃgocarattā cakkhu sampattagocarameva nāma. Dūre rukkhaṃ chindantānampi, rajakānañca vatthaṃ dhovantānaṃ dūratova kāyavikāro paññāyati. Saddo pana dhātuparamparāya āgantvā sotaṃ ghaṭṭetvā saṇikaṃ vavatthānaṃ gacchatī’’ti vuttaṃ.

Lại nữa, trong Chú giải nói rằng: “Chỉ vì đã đi vào tầm (āpāthagata), đối tượng được gọi là đã tiếp cận (sampatta). Vì màu sắc của mặt trăng và mặt trời, ở trên cao bốn mươi hai ngàn do-tuần, va chạm vào nhãn căn. Màu sắc ấy, dù được nhận biết khi đang ở xa, vẫn được gọi là đã tiếp cận. Vì có đối tượng như vậy, nhãn căn được gọi là có đối tượng đã tiếp cận. Cử chỉ thân thể của những người đốn cây ở xa, và của những người thợ giặt đang giặt đồ, được nhận biết từ xa. Nhưng âm thanh, sau khi đến qua sự nối tiếp của các đại, va chạm vào tai và từ từ đi đến sự xác định”.

Tattha kiñcāpi āpāthagatattā ārammaṇaṃ sampattanti vuttaṃ, candamaṇḍalādivaṇṇo pana cakkhuṃ asampatto dūre ṭhitova paññāyati. Saddopi sace saṇikaṃ āgaccheyya, dūre uppanno cirena suyyeyya, paramparaghaṭṭanāya ca āgantvā sotaṃ ghaṭṭento asukadisāya nāmāti na paññāyeyya. Tasmā asampattagocarāneva tāni.

Ở đó, mặc dù đã nói rằng ‘đối tượng đã tiếp cận vì đã đi vào tầm’, nhưng màu sắc của mặt trăng v.v... được nhận biết khi đang ở xa, chưa tiếp cận đến mắt. Nếu âm thanh đến từ từ, thì âm thanh phát sinh ở xa sẽ được nghe sau một thời gian dài, và khi đến qua sự va chạm nối tiếp và va chạm vào tai, sẽ không thể nhận biết được rằng ‘âm thanh ở hướng kia’. Do đó, chúng (nhãn và nhĩ) chỉ có đối tượng chưa tiếp cận.

Ahiādisamānāni cetāni. Yathā hi ahi nāma bahi sittasammaṭṭhaṭṭhāne nābhiramati, saṅkāraṭṭhānatiṇapaṇṇagahanavammikāniyeva pana pavisitvā nipannakāle abhiramati, ekaggataṃ āpajjati, evameva cakkhupetaṃ visamajjhāsayaṃ maṭṭhesu suvaṇṇabhittiādīsu nābhiramati, oloketumpi na icchati, rūpacittapupphalatādicittesuyeva pana abhiramati. Tādisesu hi ṭhānesu cakkhumhi appahonte mukhampi vivaritvā oloketukāmā honti.

Và những (sắc thần kinh) này giống như con rắn v.v... Giống như con rắn không thích nơi được tưới nước và quét dọn sạch sẽ bên ngoài, mà chỉ thích thú, đạt đến nhất tâm khi đi vào và nằm xuống ở nơi đống rác, bụi cỏ lá cây, gò mối; cũng vậy, nhãn căn này có khuynh hướng không đồng đều, không thích thú những nơi nhẵn nhụi như vách tường bằng vàng v.v..., thậm chí không muốn nhìn, mà chỉ thích thú những nơi đa dạng như hình ảnh đa dạng, hoa, dây leo v.v... Vì ở những nơi như vậy, khi mắt không đủ (để nhìn cho thỏa), người ta còn muốn mở cả miệng ra để nhìn.

Susumāropi bahi nikkhanto gahetabbaṃ na passati, akkhīni nimmīletvāva carati. Yadā pana byāmasatamattaṃ udakaṃ ogāhitvā bilaṃ pavisitvā nipanno hoti, tadā tassa cittaṃ ekaggaṃ hoti sukhaṃ supati, evameva sotaṃ tampe bilajjhāsayaṃ ākāsasannissitaṃ kaṇṇacchiddakūpakeyeva ajjhāsayaṃ karoti. Kaṇṇacchiddākāsoyeva tassa saddasavane paccayo hoti. Ajaṭākāsopi vaṭṭatiyeva. Antoleṇasmiñhi sajjhāye kariyamāne na leṇacchadanaṃ bhinditvā saddo bahi nikkhamati, dvāravātapānacchiddehi pana nikkhamitvā dhātuparamparāyeva ghaṭṭento gantvā sotapasādaṃ ghaṭṭeti. Atha [Pg.352] tasmiṃ kāle ‘asuko nāma sajjhāyatī’ti leṇapiṭṭhe nisinnā jānanti.

Con cá sấu cũng vậy, khi ra ngoài (bờ) không thấy được vật để bắt, nó đi lại và chỉ nhắm mắt. Nhưng khi nó lặn xuống nước sâu khoảng một trăm sải tay, đi vào hang và nằm xuống, lúc đó tâm nó trở nên nhất tâm, nó ngủ một cách an lạc; cũng vậy, nhĩ căn này có khuynh hướng thích hang hốc, nương vào không gian, nó tạo ra khuynh hướng chỉ trong cái hố là lỗ tai. Chính không gian của lỗ tai là duyên cho nó nghe âm thanh. Hư không (ajaṭākāsa) cũng được. Vì khi đang tụng đọc bên trong hang, âm thanh không phá vỡ mái hang để đi ra ngoài, nhưng sau khi thoát ra qua các khe hở của cửa chính và cửa sổ, nó đi, va chạm qua sự nối tiếp của các đại và va chạm vào nhĩ căn. Bấy giờ, những người ngồi trên mái hang biết rằng: ‘Người tên là... đang tụng đọc’.

Evaṃ sante sampattagocaratā hoti. ‘Kiṃ panetaṃ sampattagocara’nti? ‘Āma, sampattagocaraṃ’. ‘Yadi evaṃ, dūre bherīādīsu vajjamānesu dūre saddoti jānanaṃ na bhaveyyā’ti? ‘No na bhavati. Sotapasādasmiñhi ghaṭṭite dūre saddo āsanne saddo, paratīre orimatīreti tathā tathā jānanākāro hoti. Dhammatā esā’ti. ‘Kiṃ etāya dhammatāya? Yato yato chiddaṃ tato tato savanaṃ hoti, candimasūriyādīnaṃ dassanaṃ viyāti asampattagocaramevetaṃ’.

Khi như vậy, có sự là đối tượng đã đến. 'Vậy cái này có phải là đối tượng đã đến không?' 'Vâng, là đối tượng đã đến'. 'Nếu vậy, khi các (nhạc cụ) như trống lớn... được đánh ở xa, việc biết rằng 'âm thanh ở xa' sẽ không thể xảy ra sao?' 'Không, không phải là không xảy ra. Vì khi (âm thanh) va chạm vào nhĩ căn, cách biết theo từng trường-hợp rằng 'âm thanh ở xa', 'âm thanh ở gần', 'âm thanh ở bờ bên kia', 'âm thanh ở bờ bên này' vẫn xảy ra. Đây là pháp tánh'. 'Pháp tánh này thì sao? Nơi nào có khoảng trống, nơi đó có sự nghe, giống như việc nhìn thấy mặt trăng, mặt trời... Vì vậy, nó chính là đối tượng chưa đến'.

Pakkhīpi rukkhe vā bhūmiyaṃ vā na ramati. Yadā pana ekaṃ vā dve vā leḍḍupāte atikkamma ajaṭākāsaṃ pakkhando hoti, tadā ekaggacittataṃ āpajjati, evameva ghānampi ākāsajjhāsayaṃ vātūpanissayagandhagocaraṃ. Tathā hi gāvo navavuṭṭhe deve bhūmiyaṃ ghāyitvā ghāyitvā ākāsābhimukhā hutvā vātaṃ ākaḍḍhanti. Aṅgulīhi gandhapiṇḍaṃ gahetvāpi ca upasiṅghanakāle vātaṃ anākaḍḍhanto neva tassa gandhaṃ jānāti.

Cũng như loài chim không thích thú trên cây hay trên mặt đất. Nhưng khi vượt qua một hoặc hai tầm ném cục đất, bay vút lên bầu trời không vướng víu, bấy giờ nó đạt đến trạng thái nhất tâm. Cũng vậy, tỵ căn cũng có khuynh hướng về không gian, có mùi hương làm đối tượng với gió làm cận y duyên. Thật vậy, khi trời vừa mới mưa, những con bò ngửi mặt đất rồi hướng mặt lên trời mà hít gió. Và dù đã lấy một cục hương bằng các ngón tay, vào lúc ngửi, người không hít gió vào thì không hề biết mùi của nó.

Kukkuropi bahi vicaranto khemaṭṭhānaṃ na passati leḍḍupahārādīhi upadduto hoti. Antogāmaṃ pavisitvā uddhanaṭṭhāne chārikaṃ byūhitvā nipannassa pana phāsukaṃ hoti, evameva jivhāpi gāmajjhāsayā āposannissitarasārammaṇā. Tathā hi tiyāmarattiṃ samaṇadhammaṃ katvāpi pātova pattacīvaramādāya gāmo pavisitabbo hoti. Sukkhakhādanīyassa ca na sakkā kheḷena atemitassa rasaṃ jānituṃ.

Cũng như con chó đi lang thang bên ngoài không thấy nơi an ổn, bị quấy nhiễu bởi việc ném đá... Nhưng khi vào trong làng, cào tro ở nơi bếp lò rồi nằm xuống thì được thoải mái. Cũng vậy, thiệt căn cũng có khuynh hướng về làng, có vị làm đối tượng, nương tựa vào thủy đại. Thật vậy, dù đã thực hành sa-môn pháp suốt ba canh đêm, sáng sớm vẫn phải mang y bát vào làng. Và không thể biết được vị của vật thực khô khi nó chưa được làm ẩm bởi nước bọt.

Siṅgālopi bahi caranto ratiṃ na vindati, āmakasusāne manussamaṃsaṃ khāditvā nipannasseva panassa phāsukaṃ hoti, evameva kāyopi upādiṇṇakajjhāsayo pathavīnissitaphoṭṭhabbārammaṇo. Tathā hi aññaṃ upādiṇṇakaṃ alabhamānā sattā attanova hatthatale sīsaṃ katvā nipajjanti. Ajjhattikabāhirā cassa pathavī ārammaṇaggahaṇe paccayo hoti. Susanthatassapi hi sayanassa, hatthe ṭhapitānampi vā phalānaṃ, na sakkā anisīdantena vā anippīḷentena vā thaddhamudubhāvo jānitunti. Ajjhattikabāhirāpathavī [Pg.353] etassa kāyapasādassa phoṭṭhabbajānane paccayo hoti. Evaṃ lakkhaṇādivavatthānatopetesaṃ asammissatā veditabbā. Aññeyeva hi cakkhupasādassa lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānagocarajjhāsayanissayā aññe sotapasādādīnanti asammissāneva cakkhāyatanādīni.

Cũng như con chó rừng đi lang thang bên ngoài không tìm thấy sự thích thú, nhưng chỉ khi ăn thịt người ở nghĩa địa tử thi tươi rồi nằm xuống mới được thoải mái. Cũng vậy, thân căn cũng có khuynh hướng về (thân) chấp thủ, có xúc làm đối tượng, nương tựa vào địa đại. Thật vậy, khi không có được (thân) chấp thủ khác, các chúng sanh đặt đầu lên chính lòng bàn tay của mình mà nằm xuống. Và địa đại bên trong và bên ngoài là duyên để nó bắt đối tượng. Vì rằng, đối với cái giường dù được trải rất tốt, hay đối với những trái cây được đặt trên tay, người không ngồi lên hoặc không ấn vào thì không thể biết được tính chất cứng-mềm. (Vì vậy,) địa đại bên trong và bên ngoài là duyên để thân căn này biết xúc. Như vậy, cũng cần phải biết sự không pha trộn của chúng qua việc phân định tướng v.v... Vì tướng, vị, sự hiện hữu, nhân gần, đối tượng, khuynh hướng, nơi nương của nhãn căn là khác, và của nhĩ căn v.v... cũng khác. Vì vậy, nhãn xứ v.v... thực sự không pha trộn.

Apica nesaṃ asammissatāya ayaṃ upamāpi veditabbā – yathā hi pañcavaṇṇānaṃ dhajānaṃ ussāpitānaṃ kiñcāpi chāyā ekābaddhā viya hoti, tassa tassa pana aññamaññaṃ asammissāva yathā ca pañcavaṇṇena kappāsena vaṭṭiṃ katvā dīpe jālite kiñcāpi jālā ekābaddhā viya hoti, tassa tassa pana aṃsuno pāṭiyekkā pāṭiyekkā jālā asammissā eva, evameva kiñcāpi imāni pañcāyatanāni ekasmiṃ attabhāve samosaṭāni aññamaññaṃ pana asammissāneva. Na kevalañca imāneva pañca, sesarūpānipi asammissāneva. Imasmiñhi sarīre heṭṭhimakāyo majjhimakāyo uparimakāyoti tayo koṭṭhāsā. Tattha nābhito paṭṭhāya heṭṭhā heṭṭhimakāyo nāma. Tasmiṃ kāyadasakaṃ, bhāvadasakaṃ, āhārasamuṭṭhānāni aṭṭha, utusamuṭṭhānāni aṭṭha, cittasamuṭṭhānāni aṭṭhāti catucattālīsa rūpāni. Nābhito uddhaṃ yāva galavāṭakā majjhimakāyo nāma. Tattha ca kāyadasakaṃ, bhāvadasakaṃ, vatthudasakaṃ, āhārasamuṭṭhānādīni tīṇi aṭṭhakānīti catupaññāsa rūpāni. Galavāṭakato uddhaṃ uparimakāyo nāma. Tattha cakkhudasakaṃ, sotadasakaṃ, ghānadasakaṃ, jivhādasakaṃ, kāyadasakaṃ, bhāvadasakaṃ, āhārasamuṭṭhānādīni tīṇi aṭṭhakānīti caturāsīti rūpāni.

Hơn nữa, về sự không pha trộn của chúng, cũng cần biết ví dụ này: Giống như đối với những lá cờ năm màu được dựng lên, dù bóng của chúng dường như liền một khối, nhưng bóng của mỗi lá cờ không hề pha trộn với nhau; và giống như khi làm bấc đèn bằng sợi bông năm màu rồi thắp đèn lên, dù ngọn lửa dường như liền một khối, nhưng ngọn lửa của mỗi sợi chỉ là riêng biệt, không hề pha trộn. Cũng vậy, dù năm xứ này cùng tụ hội trong một thân mạng, nhưng chúng không hề pha trộn với nhau. Và không chỉ năm (sắc) này, mà các sắc còn lại cũng không hề pha trộn. Vì trong thân này có ba phần: phần thân dưới, phần thân giữa, và phần thân trên. Trong đó, từ rốn trở xuống gọi là phần thân dưới. Trong đó có 44 sắc: thân thập pháp, tính thập pháp, tám (sắc) do vật thực sanh, tám (sắc) do thời tiết sanh, tám (sắc) do tâm sanh. Từ rốn trở lên đến cổ họng gọi là phần thân giữa. Trong đó có 54 sắc: thân thập pháp, tính thập pháp, vật thập pháp, và ba nhóm tám (sắc) do vật thực v.v... sanh. Từ cổ họng trở lên gọi là phần thân trên. Trong đó có 84 sắc: nhãn thập pháp, nhĩ thập pháp, tỵ thập pháp, thiệt thập pháp, thân thập pháp, tính thập pháp, và ba nhóm tám (sắc) do vật thực v.v... sanh.

Tattha cakkhupasādassa paccayāni cattāri mahābhūtāni, vaṇṇo gandho raso ojā, jīvitindriyaṃ cakkhupasādoti idaṃ ekantato avinibhuttānaṃ dasannaṃ nipphannarūpānaṃ vasena cakkhudasakaṃ nāma. Iminā nayena sesānipi veditabbāni. Tesu heṭṭhimakāye rūpaṃ majjhimakāyauparimakāyarūpehi saddhiṃ asammissaṃ. Sesakāyadvayepi rūpaṃ itarehi saddhiṃ asammissameva. Yathā hi sāyanhasamaye pabbatacchāyā ca rukkhacchāyā ca kiñcāpi ekābaddhā viya honti aññamaññaṃ pana asammissāva evaṃ imesupi kāyesu catucattālīsa catupaññāsa caturāsīti rūpāni ca kiñcāpi ekābaddhāni viya honti, aññamaññaṃ pana asammissānevāti.

Trong đó, bốn đại hiển, sắc, hương, vị, vật thực, mạng quyền, và nhãn căn—nhóm này, do là mười sắc thực tại không thể tách rời một cách tuyệt đối, được gọi là nhãn thập pháp. Theo phương pháp này, cần phải biết các (thập pháp) còn lại. Trong các sắc đó, sắc ở phần thân dưới không pha trộn với các sắc của phần thân giữa và phần thân trên. Sắc ở hai phần thân còn lại cũng không pha trộn với (sắc) của các phần thân khác. Giống như vào buổi chiều, bóng núi và bóng cây dù dường như liền một khối, nhưng chúng không hề pha trộn với nhau. Cũng vậy, trong các phần thân này, 44, 54, và 84 sắc dù dường như liền một khối, nhưng chúng không hề pha trộn với nhau.

616. Rūpāyatananiddese [Pg.354] vaṇṇova vaṇṇanibhā; nibhātīti vā nibhā. Cakkhuviññāṇassa pākaṭā hotīti attho. Vaṇṇova nibhā vaṇṇanibhā. Saddhiṃ nidassanena sanidassanaṃ, cakkhuviññāṇena passitabbanti attho. Saddhiṃ paṭighena sappaṭighaṃ, paṭighaṭṭananighaṃsajanakanti attho. Nīlādīsu umāpupphasamānaṃ nīlaṃ, kaṇikārapupphasamānaṃ pītakaṃ, bandhujīvakapupphasamānaṃ lohitakaṃ, osadhitārakasamānaṃ odātaṃ. Jhāmaṅgārasamānaṃ kāḷakaṃ, mandarattaṃ sinduvārakaravīramakuḷasamānaṃ mañjiṭṭhakaṃ. ‘‘Harittacahemavaṇṇakāmaṃsumukhapakkamā’’ti (jā. 1.15.133) ettha pana kiñcāpi ‘harī’ti suvaṇṇaṃ vuttaṃ, parato panassa jātarūpaggahaṇena gahitattā idha sāmaṃ hari nāma. Imāni satta vatthuṃ anāmasitvā sabhāveneva dassitāni.

616. Trong phần giải thích về sắc xứ, chính sắc là sắc quang; hoặc là, do chiếu sáng nên gọi là quang. Nghĩa là: trở nên rõ ràng đối với nhãn thức. Chính sắc là quang, (nên gọi là) sắc quang. Cùng với sự thấy được là hữu kiến, nghĩa là có thể được thấy bởi nhãn thức. Cùng với sự va chạm là hữu đối ngại, nghĩa là làm phát sinh sự va chạm, cọ xát. Trong các màu xanh v.v..., màu giống hoa lanh là màu xanh lam, màu giống hoa kaṇikāra là màu vàng, màu giống hoa bandhujīvaka là màu đỏ, màu giống sao mai là màu trắng. Màu giống than củi đã cháy là màu đen, màu hơi đỏ, giống nụ hoa sinduvāra và karavīra là màu đỏ son. Mặt khác, trong câu “Harittacahemavaṇṇakāmaṃsumukhapakkamā”ti, mặc dù vàng được gọi là ‘hari’, nhưng vì về sau nó được đề cập bằng từ jātarūpa, nên ở đây, màu vàng nhạt được gọi là hari. Bảy loại này được trình bày chỉ bằng tự tánh của chúng, không đề cập đến vật thể.

Harivaṇṇanti haritasaddalavaṇṇaṃ. Ambaṅkuravaṇṇanti ambaṅkurena samānavaṇṇaṃ. Imāni dve vatthuṃ āmasitvā dassitāni. Dīghādīni dvādasa vohārato dassitāni. So ca nesaṃ vohāro upanidhāyasiddho ceva sannivesasiddho ca. Dīghādīni hi aññamaññaṃ upanidhāyasiddhāni, vaṭṭādīni sannivesavisesena. Tattha rassaṃ upanidhāya tato uccataraṃ dīghaṃ, taṃ upanidhāya tato nīcataraṃ rassaṃ. Thūlaṃ upanidhāya tato khuddakataraṃ aṇuṃ, taṃ upanidhāya tato mahantataraṃ thūlaṃ. Cakkasaṇṭhānaṃ vaṭṭaṃ, kukkuṭaṇḍasaṇṭhānaṃ parimaṇḍalaṃ. Catūhi aṃsehi yuttaṃ caturaṃsaṃ. Chaḷaṃsādīsupi eseva nayo. Ninnanti onataṃ, thalanti unnataṃ.

Harivaṇṇaṃ là màu của bãi cỏ xanh. Ambaṅkuravaṇṇaṃ là màu giống như chồi xoài. Hai loại này được trình bày bằng cách đề cập đến vật thể. Mười hai loại, dài v.v..., được trình bày theo cách nói thông thường. Và cách nói thông thường về chúng được thành tựu do so sánh và do sự sắp xếp. Thật vậy, dài v.v... được thành tựu do so sánh với nhau, tròn v.v... được thành tựu do sự sắp xếp đặc biệt. Trong đó, so với cái ngắn, cái cao hơn được gọi là dài; so với cái đó, cái thấp hơn được gọi là ngắn. So với cái thô, cái nhỏ hơn được gọi là vi tế; so với cái đó, cái lớn hơn được gọi là thô. Hình dạng bánh xe là tròn, hình dạng trứng gà là hình bầu dục. Có bốn cạnh là hình vuông. Đối với hình sáu cạnh v.v... cũng theo cách tương tự. Ninnaṃ là chỗ trũng, thalaṃ là chỗ cao.

Tattha yasmā dīghādīni phusitvā sakkā jānituṃ, nīlādīni panevaṃ na sakkā, tasmā na nippariyāyena dīghaṃ rūpāyatanaṃ; tathā rassādīni. Taṃ taṃ nissāya pana tathā tathā ṭhitaṃ dīghaṃ rassanti tena tena vohārena rūpāyatanamevettha bhāsitanti veditabbaṃ. Chāyā ātapoti idaṃ aññamaññaparicchinnaṃ; tathā āloko andhakāro ca. Abbhā mahikātiādīni cattāri vatthunāva dassitāni. Tattha ‘abbhā’ti valāhako. ‘Mahikā’ti himaṃ. Imehi catūhi abbhādīnaṃ vaṇṇā dassitā. Candamaṇḍalassa vaṇṇanibhātiādīhi tesaṃ tesaṃ pabhāvaṇṇā dassitā.

Trong đó, vì những vật dài v.v... có thể được biết bằng cách chạm vào, nhưng các màu xanh v.v... thì không thể được biết như vậy, do đó, cái dài không phải là sắc xứ một cách trực tiếp; tương tự đối với cái ngắn v.v... Tuy nhiên, cần phải hiểu rằng, chính sắc xứ, nương vào các đại chủng này khác và tồn tại theo cách này cách khác, đã được nói đến ở đây bằng các cách gọi thông thường này khác là ‘dài’, ‘ngắn’. Bóng và nắng, hai loại này được phân định lẫn nhau; tương tự, ánh sáng và bóng tối. Bốn loại, mây, sương v.v..., được trình bày chính bằng vật thể của chúng. Trong đó, ‘abbhā’ là mây. ‘Mahikā’ là sương. Bằng bốn từ này, các màu sắc của mây v.v... được trình bày. Bằng các từ ‘sắc quang của mặt trăng’ v.v..., các màu sắc rực rỡ của những thứ đó được trình bày.

Tattha candamaṇḍalādīnaṃ vatthūnaṃ evaṃ viseso veditabbo – maṇimayaṃ rajatapaṭicchannaṃ ekūnapaññāsayojanāyāmavitthāraṃ candassa devaputtassa vimānaṃ [Pg.355] candamaṇḍalaṃ nāma. Sovaṇṇamayaṃ phalikapaṭicchannaṃ samapaṇṇāsayojanāyāmavitthāraṃ sūriyassa devaputtassa vimānaṃ sūriyamaṇḍalaṃ nāma. Sattaratanamayāni sattaṭṭhadasadvādasayojanāyāmavitthārāni tesaṃ tesaṃ devaputtānaṃ vimānāni tārakarūpāni nāma.

Trong đó, sự khác biệt của các vật thể như mặt trăng v.v... cần được hiểu như sau: Lâu đài của Nguyệt thiên tử, làm bằng ngọc, được bọc bằng bạc, có chiều dài và chiều rộng bốn mươi chín do tuần, được gọi là mặt trăng. Lâu đài của Nhật thiên tử, làm bằng vàng, được bọc bằng pha lê, có chiều dài và chiều rộng đúng năm mươi do tuần, được gọi là mặt trời. Các lâu đài của các vị thiên tử này khác, làm bằng bảy báu, có chiều dài và chiều rộng bảy, tám, mười, mười hai do tuần, được gọi là các vì sao.

Tattha heṭṭhā cando, sūriyo upari, ubhinnamantaraṃ yojanaṃ hoti. Candassa heṭṭhimantato sūriyassa uparimanto yojanasataṃ hoti. Dvīsu passesu nakkhattatārakā gacchanti. Etesu pana tīsu cando dandhagamano, sūriyo sīghagamano, nakkhattatārakā sabbasīghagamanā. Kālena candimasūriyānaṃ purato honti kālena pacchā.

Trong đó, mặt trăng ở dưới, mặt trời ở trên, khoảng cách giữa cả hai là một do tuần. Từ điểm thấp nhất của mặt trăng đến điểm cao nhất của mặt trời là một trăm do tuần. Các tinh tú và vì sao di chuyển ở hai bên. Hơn nữa, trong ba loại này, mặt trăng di chuyển chậm, mặt trời di chuyển nhanh, các tinh tú và vì sao di chuyển nhanh nhất. Đôi khi chúng ở phía trước mặt trăng và mặt trời, đôi khi ở phía sau.

Ādāsamaṇḍalanti kaṃsamayaṃ. Maṇīti ṭhapetvā veḷuriyaṃ seso jotirasādianekappabhedo. Saṅkhoti sāmuddiko; muttā sāmuddikāpi, sesāpi. Veḷuriyoti veḷuvaṇṇamaṇi. Jātarūpaṃ vuccati satthuvaṇṇo. Satthā hi suvaṇṇavaṇṇo, suvaṇṇampi satthuvaṇṇaṃ. Rajataṃ vuccati kahāpaṇo – lohamāsako dārumāsako jatumāsako, ye ‘vohāraṃ gacchantī’ti (pārā. 584) vuttaṃ taṃ sabbampi idha gahitaṃ.

Ādāsamaṇḍalaṃ là đĩa làm bằng đồng. Maṇi là các loại đá quý khác nhau như jotirasa v.v..., ngoại trừ veḷuriya. Saṅkho là ốc xà cừ từ biển; muttā là ngọc trai, có thể từ biển hoặc các loại khác. Veḷuriyo là ngọc có màu tre. Sắc của bậc Đạo Sư được gọi là jātarūpa. Thật vậy, bậc Đạo Sư có sắc vàng, và vàng cũng có sắc của bậc Đạo Sư. Kahāpaṇa được gọi là rajata – đồng māsaka, gỗ māsaka, nhựa cánh kiến māsaka, những thứ được nói là ‘đi vào giao dịch’, tất cả những thứ đó đều được bao gồm ở đây.

Yaṃ vā panaññampīti iminā pāḷiāgataṃ ṭhapetvā sesaṃ taṭṭikapilotikakaṇṇikavaṇṇādibhedaṃ rūpaṃ gahitaṃ. Tañhi sabbaṃ yevāpanakesu paviṭṭhaṃ.

Bằng câu “Yaṃ vā panaññampi”, ngoại trừ những gì đã được đề cập trong Pāli, sắc còn lại, với các loại khác nhau như màu của chiếu, giẻ rách, nấm v.v... được bao gồm. Thật vậy, tất cả những thứ đó đều được bao gồm trong các sắc pháp hỗn hợp.

Evametaṃ nīlādinā bhedena bhinnampi rūpaṃ sabbaṃ lakkhaṇādīhi abhinnameva. Sabbañhetaṃ cakkhupaṭihananalakkhaṇaṃ rūpaṃ, cakkhuviññāṇassa visayabhāvarasaṃ, tasseva gocarapaccupaṭṭhānaṃ, catumahābhūtapadaṭṭhānaṃ. Yathā cetaṃ tathā sabbānipi upādārūpāni. Yattha pana viseso atthi tattha vakkhāma. Sesamettha cakkhāyatananiddese vuttanayeneva veditabbaṃ. Kevalañhi tattha cakkhupubbaṅgamo niddeso idha rūpapubbaṅgamo. Tattha ‘cakkhuṃ peta’ntiādīni cuddasa nāmāni, idha ‘rūpaṃpeta’ntiādīni tīṇi. Sesaṃ tādisameva. Yathā hi catūhi catūhi nayehi paṭimaṇḍetvā cakkhuṃ vavatthāpetuṃ terasa vārā vuttā, idhāpi te tatheva vuttāti.

Như vậy, tất cả sắc này, mặc dù được phân biệt thành các loại xanh v.v..., đều không khác nhau về tướng v.v... Thật vậy, tất cả sắc này có tướng là sự va chạm với nhãn, có phận sự là đối tượng của nhãn thức, có sự biểu hiện là cảnh giới của chính nhãn thức đó, có nhân cần thiết là bốn đại chủng. Và cũng như sắc này, tất cả các sắc y sinh cũng vậy. Tuy nhiên, ở đâu có sự khác biệt, chúng tôi sẽ nói ở đó. Phần còn lại ở đây nên được hiểu theo cách đã được nói trong phần giải thích về nhãn xứ. Thật vậy, chỉ là ở đó, phần giải thích lấy nhãn làm đầu, còn ở đây, lấy sắc làm đầu. Ở đó có mười bốn tên gọi, ‘cakkhuṃ petaṃ’ v.v..., ở đây có ba, ‘rūpaṃ petaṃ’ v.v... Phần còn lại cũng tương tự. Thật vậy, cũng như mười ba đoạn đã được nói để xác định nhãn, được trang hoàng bằng bốn và bốn phương pháp, ở đây chúng cũng được nói theo cách tương tự.

620. Saddāyatananiddese bherisaddoti mahābherīpahaṭabherīnaṃ saddo. Mudiṅgasaṅkhapaṇavasaddāpi mudiṅgādipaccayā saddā. Gītasaṅkhāto saddo gītasaddo[Pg.356]. Vuttāvasesānaṃ vīṇādīnaṃ tantibaddhānaṃ saddo vāditasaddo. Sammasaddoti kaṃsatālakaṭṭhatālasaddo. Pāṇisaddoti pāṇippahārasaddo. Sattānaṃ nigghosasaddoti bahūnaṃ sannipatitānaṃ apaññāyamānapadabyañjananigghosasaddo. Dhātūnaṃ sannighātasaddoti rukkhānaṃ aññamaññanighaṃsanaghaṇṭikākoṭanādisaddo. Vātassa vāyato saddo vātasaddo. Udakassa sandamānassa vā paṭihatassa vā saddo udakasaddo. Manussānaṃ sallāpādisaddo manussasaddo. Taṃ ṭhapetvā seso sabbopi amanussasaddo. Iminā padadvayena sabbopi saddo pariyādinno. Evaṃ santepi vaṃsaphālanapilotikaphālanādīsu pavatto pāḷiyaṃ anāgatasaddo yevāpanakaṭṭhānaṃ paviṭṭhoti veditabbo.

620. Trong phần giải về thanh xứ, tiếng trống (bherisaddo) là tiếng của trống lớn, trống da. Tiếng trống cơm, ốc tù và, trống panava cũng là các âm thanh có nhân duyên từ trống cơm v.v... Âm thanh được gọi là tiếng hát là tiếng hát (gītasaddo). Tiếng của các nhạc cụ có dây chằng như đàn tỳ bà v.v... còn lại sau những gì đã được nói là tiếng nhạc cụ (vāditasaddo). Tiếng sammasadda là tiếng chập chõa đồng, tiếng phách gỗ. Tiếng tay (pāṇisaddo) là tiếng vỗ tay. Tiếng la hét của chúng sanh (sattānaṃ nigghosasaddo) là tiếng la hét không rõ từ và chữ của nhiều người tụ tập lại. Tiếng va chạm của các yếu tố (dhātūnaṃ sannighātasaddo) là tiếng phát sinh do cây cối cọ xát vào nhau, tiếng chuông v.v... Tiếng của gió đang thổi là tiếng gió (vātasaddo). Tiếng của nước đang chảy hoặc bị gió thổi là tiếng nước (udakasaddo). Tiếng nói chuyện v.v... của con người là tiếng người (manussado). Ngoại trừ tiếng đó, tất cả còn lại là tiếng phi nhân (amanussado). Với hai từ này, tất cả âm thanh đều được bao gồm. Dù đã như vậy, âm thanh phát sinh từ việc chẻ tre, xé vải vụn v.v... không được đề cập trong Pāli nên được hiểu là đã được bao gồm trong phần tổng quát.

Evamayaṃ bherīsaddādinā bhedena bhinnopi saddo lakkhaṇādīhi abhinnoyeva. Sabbopi hesa sotapaṭihananalakkhaṇo saddo sotaviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarapaccupaṭṭhāno. Sesaṃ cakkhāyatananiddese vuttanayeneva veditabbaṃ. Idhāpi hi catūhi catūhi nayehi paṭimaṇḍitā terasa vārā vuttā. Tesaṃ attho sakkā vuttanayeneva jānitunti na vitthārito.

Như vậy, âm thanh này dù được phân chia theo các loại như tiếng trống v.v... vẫn không khác biệt về trạng thái v.v... Quả thật, tất cả âm thanh này có trạng thái là sự va chạm vào nhĩ căn, có phận sự là làm đối tượng cho nhĩ thức, có sự hiện khởi là cảnh giới của chính nhĩ thức ấy. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần giải về nhãn xứ. Quả thật, ở đây cũng vậy, mười ba đoạn, mỗi đoạn được trang hoàng bởi bốn phương pháp, đã được nói đến. Ý nghĩa của chúng có thể được biết theo phương pháp đã được nói, vì vậy không được giải rộng.

624. Gandhāyatananiddese mūlagandhoti yaṃ kiñci mūlaṃ paṭicca nibbatto gandho. Sāragandhādīsupi eseva nayo. Asiddhadusiddhānaṃ ḍākādīnaṃ gandho āmakagandho. Macchasakalikāpūtimaṃsasaṃkiliṭṭhasappiādīnaṃ gandho vissagandho. Sugandhoti iṭṭhagandho. Duggandhoti aniṭṭhagandho. Iminā padadvayena sabbopi gandho pariyādinno. Evaṃ santepi kaṇṇakagandhapilotikagandhādayo pāḷiyaṃ anāgatā sabbepi gandhā yevāpanakaṭṭhānaṃ paviṭṭhāti veditabbā.

624. Trong phần giải về hương xứ, mùi rễ (mūlagandho) là mùi hương phát sinh do nương vào bất cứ rễ cây nào. Trong các loại mùi như mùi lõi cây v.v... cũng theo phương pháp này. Mùi của các loại rau v.v... chưa được nấu hoặc nấu chưa kỹ là mùi sống (āmakagandho). Mùi của vảy cá, thịt thối, bơ sữa đã ôi thiu v.v... là mùi tanh (vissagandho). Mùi thơm (sugandho) là mùi hương đáng ưa thích. Mùi hôi (duggandho) là mùi hương không đáng ưa thích. Với hai từ này, tất cả mùi hương đều được bao gồm. Dù đã như vậy, các mùi như mùi nấm, mùi vải vụn v.v... không được đề cập trong Pāli nên được hiểu là đã được bao gồm trong phần tổng quát.

Evamayaṃ mūlagandhādinā bhedena bhinnopi gandho lakkhaṇādīhi abhinnoyeva. Sabbopi hesa ghānapaṭihananalakkhaṇo gandho, ghānaviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarapaccupaṭṭhāno. Sesaṃ cakkhāyatananiddese vuttanayeneva veditabbaṃ. Idhāpi hi tatheva dvipaññāsanayapaṭimaṇḍitā terasa vārā vuttā. Te atthato pākaṭāyeva.

Như vậy, mùi hương này dù được phân chia theo các loại như mùi rễ v.v... vẫn không khác biệt về trạng thái v.v... Quả thật, tất cả mùi hương này có trạng thái là sự va chạm vào tỷ căn, có phận sự là làm đối tượng cho tỷ thức, có sự hiện khởi là cảnh giới của chính tỷ thức ấy. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần giải về nhãn xứ. Quả thật, ở đây cũng vậy, giống như thế, mười ba đoạn được trang hoàng bởi năm mươi hai phương pháp đã được nói đến. Về mặt ý nghĩa, chúng đã rõ ràng.

628. Rasāyatananiddese [Pg.357] mūlarasoti yaṃkiñci mūlaṃ paṭicca nibbattaraso. Khandharasādīsupi eseva nayo. Ambilanti takkambilādi. Madhuranti ekantato gosappiādi. Madhu pana kasāvayuttaṃ ciranikkhittaṃ kasāvaṃ hoti. Phāṇitaṃ khāriyuttaṃ ciranikkhittaṃ khāriyaṃ hoti. Sappi pana ciranikkhittaṃ vaṇṇagandhe jahantampi rasaṃ na jahatīti tadeva ekantamadhuraṃ. Tittakanti nimbapaṇṇādi. Kaṭukanti siṅgiveramaricādi. Loṇikanti sāmuddikaloṇādi. Khārikanti vātiṅgaṇakaḷīrādi. Lambilanti badarāmalakakapiṭṭhasālavādi. Kasāvanti haritakādi. Ime sabbepi rasā vatthuvasena vuttā. Taṃtaṃvatthuto panettha rasova ambilādīhi nāmehi vuttoti veditabbo. Sādūti iṭṭharaso, asādūti aniṭṭharaso. Iminā padadvayena sabbopi raso pariyādinno. Evaṃ santepi leḍḍurasabhittirasapilotikarasādayo pāḷiyaṃ anāgatā sabbepi rasā yevāpanakaṭṭhānaṃ paviṭṭhāti veditabbā.

628. Trong phần giải về vị xứ, vị rễ (mūlaraso) là vị phát sinh do nương vào bất cứ rễ cây nào. Trong các vị như vị thân cây v.v... cũng theo phương pháp này. Vị chua (ambila) là sữa chua v.v... Vị ngọt (madhura) thuần túy là bơ sữa bò v.v... Còn mật ong thì có vị chát, để lâu thì có vị chát. Đường phèn có vị mặn đắng, để lâu thì có vị mặn đắng. Còn bơ sữa, dù để lâu mất màu và mùi, cũng không mất vị, vì vậy, chỉ có bơ sữa là ngọt thuần túy. Vị đắng (tittaka) là lá neem v.v... Vị cay (kaṭuka) là gừng, tiêu v.v... Vị mặn (loṇika) là muối biển v.v... Vị mặn đắng (khārika) là cà non v.v... Vị chua ngọt (lambila) là mứt táo ta, me rừng, quả limonia v.v... Vị chát (kasāva) là quả haritaki v.v... Tất cả các vị này được nói theo vật chứa. Tuy nhiên, ở đây nên hiểu rằng chính vị từ các vật chứa ấy được gọi bằng các tên như chua v.v... Vị ngon (sādu) là vị đáng ưa thích, vị dở (asādu) là vị không đáng ưa thích. Với hai từ này, tất cả các vị đều được bao gồm. Dù đã như vậy, các vị như vị của đất sét, vị của tường, vị của vải vụn v.v... không được đề cập trong Pāli nên được hiểu là đã được bao gồm trong phần tổng quát.

Evamayaṃ mūlarasādinābhedena bhinnopi raso lakkhaṇādīhi abhinnoyeva. Sabbopi hesa jivhāpaṭihananalakkhaṇo raso, jivhāviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarapaccupaṭṭhāno. Sesaṃ cakkhāyatananiddese vuttanayeneva veditabbaṃ. Idhāpi hi tatheva dvipaññāsanayapaṭimaṇḍitā terasa vārā vuttā.

Như vậy, vị này dù được phân chia theo các loại như vị rễ v.v... vẫn không khác biệt về trạng thái v.v... Quả thật, tất cả vị này có trạng thái là sự va chạm vào thiệt căn, có phận sự là làm đối tượng cho thiệt thức, có sự hiện khởi là cảnh giới của chính thiệt thức ấy. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần giải về nhãn xứ. Quả thật, ở đây cũng vậy, giống như thế, mười ba đoạn được trang hoàng bởi năm mươi hai phương pháp đã được nói đến.

632. Itthindriyaniddese yanti karaṇavacanaṃ. Yena kāraṇena itthiyā itthiliṅgādīni hontīti ayamettha attho. Tattha ‘liṅga’nti saṇṭhānaṃ. Itthiyā hi hatthapādagīvāurādīnaṃ saṇṭhānaṃ na purisassa viya hoti. Itthīnañhi heṭṭhimakāyo visado hoti, uparimakāyo avisado. Hatthapādā khuddakā, mukhaṃ khuddakaṃ. Nimittanti sañjānanaṃ. Itthīnañhi uramaṃsaṃ avisadaṃ hoti, mukhaṃ nimmassudāṭhikaṃ. Kesabandhavatthaggahaṇampi na purisānaṃ viya hoti. Kuttanti kiriyā. Itthiyo hi daharakāle suppakamusalakehi kīḷanti, cittadhītalikāya kīḷanti, mattikavākena suttakaṃ nāma kantanti. Ākappoti gamanādiākāro. Itthiyo hi gacchamānā avisadā gacchanti, tiṭṭhamānā nipajjamānā nisīdamānā khādamānā bhuñjamānā avisadā bhuñjanti. Purisampi hi avisadaṃ disvā mātugāmo [Pg.358] viya gacchati tiṭṭhati nipajjati nisīdati khādati bhuñjatīti vadanti.

632. Trong phần giải về nữ căn, từ 'do' (yaṃ) là từ chỉ nguyên nhân. Ý nghĩa ở đây là 'do nguyên nhân nào mà người nữ có nữ tướng v.v...'. Trong đó, 'tướng' (liṅga) là hình dáng. Quả thật, hình dáng tay, chân, cổ, ngực v.v... của người nữ không giống như của người nam. Quả thật, phần thân dưới của người nữ thì thon gọn, phần thân trên thì đầy đặn. Tay chân thì nhỏ, mặt thì nhỏ. 'Dấu hiệu' (nimitta) là sự nhận biết. Quả thật, phần thịt ngực của người nữ thì đầy đặn, mặt không có râu, ria. Cách búi tóc, cách mặc y phục cũng không giống như của người nam. 'Cử chỉ' (kutta) là hành động. Quả thật, khi còn nhỏ, các cô gái chơi với sàng nhỏ, chày nhỏ; chơi với búp bê xinh đẹp; kéo sợi bằng con quay làm bằng đất sét. 'Dáng điệu' (ākappo) là cử chỉ đi lại v.v... Quả thật, khi đi, người nữ đi một cách yểu điệu; khi đứng, khi nằm, khi ngồi, khi nhai, khi ăn, họ cũng (làm những việc ấy) một cách yểu điệu. Quả thật, khi thấy người nam nào có dáng điệu yểu điệu, người ta nói rằng: 'Đi như đàn bà', 'đứng như đàn bà', 'nằm như đàn bà', 'ngồi như đàn bà', 'nhai như đàn bà', 'ăn như đàn bà'.

Itthattaṃ itthibhāvoti ubhayampi ekatthaṃ; itthisabhāvoti attho. Ayaṃ kammajo paṭisandhisamuṭṭhito. Itthiliṅgādīni pana itthindriyaṃ paṭicca pavatte samuṭṭhitāni. Yathā hi bīje sati, bījaṃ paṭicca, bījapaccayā rukkho vaḍḍhitvā sākhāviṭapasampanno hutvā ākāsaṃ pūretvā tiṭṭhati, evameva itthibhāvasaṅkhāte itthindriye sati itthiliṅgādīni honti. Bījaṃ viya hi itthindriyaṃ, bījaṃ paṭicca vaḍḍhitvā ākāsaṃ pūretvā ṭhitarukkho viya itthindriyaṃ paṭicca itthiliṅgādīni pavatte samuṭṭhahanti. Tattha itthindriyaṃ na cakkhuviññeyyaṃ, manoviññeyyameva. Itthiliṅgādīni cakkhuviññeyyānipi manoviññeyyānipi.

Nữ tánh (itthattaṃ) và nữ tướng (itthibhāvo), cả hai đều có cùng một nghĩa; nghĩa là bản chất của nữ giới. Sắc pháp này do nghiệp sanh, khởi lên lúc tái sanh. Còn các tướng nữ v.v... thì nương vào nữ quyền mà khởi lên trong dòng sinh mệnh. Ví như khi có hạt giống, nương vào hạt giống, do hạt giống làm duyên, cây cối lớn lên, đầy đủ cành nhánh, vươn lên chiếm đầy không gian; cũng vậy, khi có nữ quyền được gọi là nữ tướng, thì các tướng nữ v.v... mới có. Thật vậy, nữ quyền giống như hạt giống; giống như cây cối nương vào hạt giống mà lớn lên, chiếm đầy không gian, các tướng nữ v.v... cũng nương vào nữ quyền mà khởi lên trong dòng sinh mệnh. Trong đó, nữ quyền không phải là đối tượng của nhãn thức, mà chỉ là đối tượng của ý thức. Các tướng nữ v.v... vừa là đối tượng của nhãn thức, vừa là đối tượng của ý thức.

Idaṃ taṃ rūpaṃ itthindriyanti idaṃ taṃ rūpaṃ, yathā cakkhundriyādīni purisassāpi honti, na evaṃ; niyamato pana itthiyā eva indriyaṃ ‘itthindriyaṃ’.

Về câu ‘Sắc pháp ấy là nữ quyền’ (idaṃ taṃ rūpaṃ itthindriyanti): Sắc pháp ấy không giống như nhãn quyền v.v... cũng có ở nam giới; mà một cách chắc chắn, quyền chỉ có ở nữ giới mới được gọi là ‘nữ quyền’.

633. Purisindriyepi eseva nayo. Purisaliṅgādīni pana itthiliṅgādīnaṃ paṭipakkhato veditabbāni. Purisassa hi hatthapādagīvāurādīnaṃ saṇṭhānaṃ na itthiyā viya hoti. Purisānañhi uparimakāyo visado hoti heṭṭhimakāyo avisado, hatthapādā mahantā, mukhaṃ mahantaṃ, uramaṃsaṃ visadaṃ, massudāṭhikā uppajjanti. Kesabandhanavatthaggahaṇaṃ na itthīnaṃ viya hoti. Daharakāle rathanaṅgalādīhi kīḷanti, vālikapāḷiṃ katvā vāpiṃ nāma khananti, gamanādīni visadāni honti. Itthimpi gamanādīni visadāni kurumānaṃ disvā ‘puriso viya gacchatī’tiādīni vadanti. Sesaṃ itthindriye vuttasadisameva.

633. Đối với nam quyền cũng theo phương pháp này. Còn các tướng nam v.v... nên được hiểu là đối nghịch với các tướng nữ v.v... Thật vậy, hình dáng tay, chân, cổ, ngực v.v... của nam giới không giống như của nữ giới. Thật vậy, thân trên của nam giới thì rắn rỏi, thân dưới thì không rắn rỏi, tay chân to lớn, mặt to lớn, thịt ngực rắn chắc, râu và ria mép mọc lên. Cách búi tóc và mặc y phục không giống như của nữ giới. Lúc còn nhỏ, họ chơi với xe nhỏ, cày nhỏ v.v..., họ đắp bờ cát và đào cái gọi là ao, dáng đi v.v... thì mạnh mẽ. Ngay cả khi thấy một người nữ có dáng đi v.v... mạnh mẽ, người ta cũng nói rằng: ‘Cô ấy đi như đàn ông’ v.v... Phần còn lại tương tự như đã nói trong phần nữ quyền.

Tattha itthibhāvalakkhaṇaṃ itthindriyaṃ, itthīti pakāsanarasaṃ, itthiliṅganimittakuttākappānaṃ kāraṇabhāvapaccupaṭṭhānaṃ. Purisabhāvalakkhaṇaṃ purisindriyaṃ, purisoti pakāsanarasaṃ, purisaliṅganimittakuttākappānaṃ kāraṇabhāvapaccupaṭṭhānaṃ. Ubhayampetaṃ paṭhamakappikānaṃ pavatte samuṭṭhāti. Aparabhāge paṭisandhiyaṃ. Paṭisandhisamuṭṭhitampi pavatte calati parivattati.

Trong đó, nữ quyền có trạng thái là tướng nữ, có phận sự là biểu hiện ‘đây là nữ’, có sự biểu hiện là trạng thái làm nguyên nhân cho tướng nữ, dấu hiệu nữ, cử chỉ nữ, và dáng vẻ nữ. Nam quyền có trạng thái là tướng nam, có phận sự là biểu hiện ‘đây là nam’, có sự biểu hiện là trạng thái làm nguyên nhân cho tướng nam, dấu hiệu nam, cử chỉ nam, và dáng vẻ nam. Cả hai quyền này khởi lên trong dòng sinh mệnh của những chúng sanh ở kiếp đầu tiên. Ở giai đoạn sau, chúng khởi lên lúc tái sanh. Ngay cả khi đã khởi lên lúc tái sanh, chúng vẫn dao động và biến đổi trong dòng sinh mệnh.

Yathāha [Pg.359] –

Như có lời rằng –

‘‘Tena kho pana samayena aññatarassa bhikkhuno itthiliṅgaṃ pātubhūtaṃ hoti. Tena kho pana samayena aññatarissā bhikkhuniyā purisaliṅgaṃ pātubhūtaṃ hotī’’ti (pārā. 69).

«Vào lúc bấy giờ, nữ tướng đã hiện khởi nơi một vị tỳ-khưu nào đó. Vào lúc bấy giờ, nam tướng đã hiện khởi nơi một vị tỳ-khưu-ni nào đó» (pārā. 69).

Imesu pana dvīsu purisaliṅgaṃ uttamaṃ, itthiliṅgaṃ hīnaṃ. Tasmā purisaliṅgaṃ balavaakusalena antaradhāyati, itthiliṅgaṃ dubbalakusalena patiṭṭhāti. Itthiliṅgaṃ pana antaradhāyantaṃ dubbalaakusalena antaradhāyati, purisaliṅgaṃ balavakusalena patiṭṭhāti. Evaṃ ubhayampi akusalena antaradhāyati, kusalena patiṭṭhātīti veditabbaṃ.

Trong hai giới tính này, nam tướng là cao thượng, nữ tướng là thấp kém. Do đó, nam tướng biến mất do bất thiện nghiệp mạnh, và nữ tướng được thiết lập do thiện nghiệp yếu. Còn nữ tướng khi biến mất, thì biến mất do bất thiện nghiệp yếu, và nam tướng được thiết lập do thiện nghiệp mạnh. Như vậy, nên hiểu rằng cả hai đều biến mất do bất thiện nghiệp và được thiết lập do thiện nghiệp.

Ubhatobyañjanakassa pana kiṃ ekaṃ indriyaṃ udāhu dveti? Ekaṃ. Tañca kho itthiubhatobyañjanakassa itthindriyaṃ, purisaubhatobyañjanakassa purisindriyaṃ. ‘Evaṃ sante dutiyabyañjanakassa abhāvo āpajjati. Indriyañhi byañjanakāraṇaṃ vuttaṃ. Tañcassa natthī’ti? ‘Na tassa indriyaṃ byañjanakāraṇaṃ’. ‘Kasmā’? ‘Sadā abhāvato. Itthiubhatobyañjanakassa hi yadā itthiyā rāgacittaṃ uppajjati, tadāva purisabyañjanaṃ pākaṭaṃ hoti, itthibyañjanaṃ paṭicchannaṃ guḷhaṃ hoti. Tathā itarassa itaraṃ.

Đối với người lưỡng tính, có một quyền hay hai quyền? Một. Và quyền đó là nữ quyền đối với người lưỡng tính nữ, và là nam quyền đối với người lưỡng tính nam. (Hỏi:) ‘Nếu vậy, sẽ dẫn đến sự không có của tướng thứ hai. Vì quyền đã được nói là nguyên nhân của tướng. Mà người ấy không có (quyền thứ hai) đó?’ (Đáp:) ‘Đối với người ấy, quyền không phải là nguyên nhân của tướng (thứ hai)’. ‘Tại sao?’ ‘Vì nó không luôn luôn có mặt. Thật vậy, đối với người lưỡng tính nữ, khi tâm tham ái đối với một người nữ khác khởi lên, chỉ khi đó nam tướng mới hiện rõ, còn nữ tướng bị che khuất, ẩn giấu. Tương tự, đối với người kia (lưỡng tính nam), tướng kia (nữ tướng) cũng vậy.

Yadi ca tesaṃ indriyaṃ dutiyabyañjanakāraṇaṃ bhaveyya, sadāpi byañjanadvayaṃ tiṭṭheyya. Na pana tiṭṭhati. Tasmā veditabbametaṃ na tassa taṃ byañjanakāraṇaṃ. Kammasahāyaṃ pana rāgacittamevettha kāraṇaṃ. Yasmā cassa ekameva indriyaṃ hoti, tasmā itthiubhatobyañjanako sayampi gabbhaṃ gaṇhāti, parampi gaṇhāpeti. Purisaubhatobyañjanako paraṃ gabbhaṃ gaṇhāpeti, sayaṃ pana na gaṇhātīti.

Và nếu quyền của họ là nguyên nhân của tướng thứ hai, thì cả hai tướng sẽ luôn tồn tại. Nhưng chúng không tồn tại (như vậy). Do đó, nên hiểu rằng quyền của người ấy không phải là nguyên nhân của tướng đó. Mà chính tâm tham ái, được nghiệp trợ giúp, là nguyên nhân ở đây. Vì người ấy chỉ có một quyền, do đó người lưỡng tính nữ vừa có thể tự mình mang thai, vừa có thể làm người khác mang thai. Người lưỡng tính nam có thể làm người khác mang thai, nhưng tự mình thì không thể mang thai.

634. Jīvitindriyaniddese yaṃ vattabbaṃ taṃ heṭṭhā arūpajīvitindriye vuttameva. Kevalañhi tattha yo tesaṃ arūpīnaṃ dhammānanti vuttaṃ, idha rūpajīvitindriyattā yo tesaṃ rūpīnaṃ dhammānanti ayameva viseso. Lakkhaṇādīni panassa evaṃ veditabbāni – sahajātarūpānupālanalakkhaṇaṃ jīvitindriyaṃ, tesaṃ pavattanarasaṃ, tesaṃ yeva ṭhapanapaccupaṭṭhānaṃ, yāpayitabbabhūtapadaṭṭhānanti.

634. Trong phần giải về mạng quyền, điều cần nói đã được nói ở phần dưới về mạng quyền vô sắc. Chỉ là ở đó đã nói rằng «pháp nào trong các pháp vô sắc ấy», còn ở đây, do là mạng quyền sắc pháp, nên nói rằng «pháp nào trong các pháp sắc pháp ấy», đây chính là sự khác biệt duy nhất. Còn các đặc tính v.v... của nó nên được hiểu như sau: Mạng quyền có trạng thái là bảo hộ các sắc pháp đồng sanh, có phận sự là làm cho chúng tiếp diễn, có sự biểu hiện là duy trì chính chúng, có nhân cần thiết là các đại hiển cần được duy trì.

635. Kāyaviññattiniddese [Pg.360] kāyaviññattīti ettha tāva kāyena attano bhāvaṃ viññāpentānaṃ tiracchānehipi purisānaṃ, purisehi vā tiracchānānampi kāyagahaṇānusārena gahitāya etāya bhāvo viññāyatīti ‘viññatti’. Sayaṃ kāyagahaṇānusārena viññāyatītipi ‘viññatti’. ‘‘Kāyena saṃvaro sādhū’’tiādīsu (dha. pa. 361) āgato copanasaṅkhāto kāyova viññatti ‘kāyaviññatti’. Kāyavipphandanena adhippāyaviññāpanahetuttā, sayañca tathā viññeyyattā kāyena viññattītipi ‘kāyaviññatti’.

635. Trước hết, trong phần giải về thân biểu tri, về từ ‘thân biểu tri’ (kāyaviññatti): Đối với những người làm cho biết ý muốn của mình bằng thân, ý muốn được biết bởi loài bàng sanh; hoặc đối với loài bàng sanh, ý muốn được biết bởi con người, thông qua (cử chỉ) này được nắm bắt theo sự nhận biết thân, do đó gọi là ‘biểu tri’ (viññatti). Hoặc chính nó được biết theo sự nhận biết thân, nên cũng gọi là ‘biểu tri’. Trong các câu như «Lành thay, sự phòng hộ bằng thân» (Pháp Cú 361), chính thân được gọi là sự lay động (copana) đến (trong câu kệ) là biểu tri, (nên gọi là) ‘thân biểu tri’. Do là nguyên nhân làm cho biết ý định bằng sự rung động của thân, và chính nó cũng được biết như vậy, nên cũng gọi là ‘thân biểu tri’ (sự biểu tri bằng thân).

Kusalacittassa vātiādīsu aṭṭhahi kāmāvacarehi abhiññācittena cāti navahi kusalacittehi kusalacittassa vā, dvādasahipi akusalacittehi akusalacittassa vā, aṭṭhahi mahākiriyehi dvīhi ahetukakiriyehi abhiññāppattena ekena rūpāvacarakiriyenāti ekādasahi kiriyacittehi abyākatacittassa vā. Ito aññāni hi cittāni viññattiṃ na janenti. Sekkhāsekkhaputhujjanānaṃ pana ettakeheva cittehi viññatti hotīti etesaṃ kusalādīnaṃ vasena tīhi padehi ‘hetuto’ dassitā.

Trong các đoạn bắt đầu bằng "Kusalacittassa vā", (biểu tri) của người có tâm thiện được chỉ ra bởi chín tâm thiện là tám tâm (đại thiện) dục giới và tâm thiện thắng trí; (biểu tri) của người có tâm bất thiện được chỉ ra bởi cả mười hai tâm bất thiện; (biểu tri) của người có tâm vô ký được chỉ ra bởi mười một tâm duy tác là tám tâm đại duy tác, hai tâm duy tác vô nhân, và một tâm duy tác sắc giới đã đạt đến thắng trí. Quả vậy, các tâm khác ngoài những tâm này không làm sanh khởi biểu tri. Còn đối với các bậc hữu học, vô học và phàm phu, biểu tri chỉ sanh khởi bằng bấy nhiêu tâm ấy. Vì vậy, (biểu tri) đã được chỉ ra về phương diện nhân (hetuto) bằng ba thuật ngữ theo năng lực của các tâm thiện v.v... này.

Idāni chahi padehi ‘phalato’ dassetuṃ abhikkamantassa vātiādi vuttaṃ. Abhikkamādayo hi viññattivasena pavattattā viññattiphalaṃ nāma. Tattha ‘abhikkamantassā’ti purato kāyaṃ abhiharantassa. Paṭikkamantassāti pacchato paccāharantassa. Ālokentassāti ujukaṃ pekkhantassa. Vilokentassāti ito cito ca pekkhantassa. Samiñjentassāti sandhayo saṅkocentassa. Pasārentassāti sandhayo paṭipaṇāmentassa.

Bây giờ, để chỉ ra về phương diện quả (phalato) bằng sáu thuật ngữ, đoạn bắt đầu bằng "abhikkamantassa vā" được nói đến. Quả vậy, sự bước tới v.v... được gọi là quả của biểu tri, vì chúng diễn tiến do năng lực của biểu tri. Trong đó, "abhikkamantassa" (của người bước tới) nghĩa là của người đưa thân về phía trước. "Paṭikkamantassa" (của người bước lui) nghĩa là của người đưa thân lui về phía sau. "Ālokentassa" (của người nhìn tới) nghĩa là của người nhìn thẳng. "Vilokentassāti" (của người nhìn quanh) nghĩa là của người nhìn qua lại đây đó. "Samiñjentassa" (của người co lại) nghĩa là của người co các khớp lại. "Pasārentassa" (của người duỗi ra) nghĩa là của người duỗi các khớp ra.

Idāni chahi padehi ‘sabhāvato’ dassetuṃ kāyassa thambhanāti ādi vuttaṃ. Tattha ‘kāyassā’ti sarīrassa. Kāyaṃ thambhetvā thaddhaṃ karotīti thambhanā. Tameva upasaggena vaḍḍhetvā santhambhanāti āha. Balavatarā vā thambhanā ‘santhambhanā’. Santhambhitattanti santhambhitabhāvo. Viññāpanavasena viññatti. Viññāpanāti viññāpanākāro. Viññāpitabhāvo viññāpitattaṃ. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ taṃ heṭṭhā dvārakathāyaṃ vuttameva. Tathā vacīviññattiyaṃ.

Bây giờ, để chỉ ra về phương diện tự tánh (sabhāvato) bằng sáu thuật ngữ, đoạn bắt đầu bằng "kāyassa thambhanā" được nói đến. Trong đó, "kāyassa" nghĩa là của thân thể. "Thambhanā" (sự làm cứng lại) là (trạng thái) làm cho thân trở nên cứng rắn bằng cách chống đỡ thân. Chính thuật ngữ ấy được thêm tiếp đầu ngữ (saṃ) và ngài đã nói là "santhambhanā". Hoặc "santhambhanā" là sự làm cứng lại mạnh mẽ hơn. "Santhambhitattaṃ" là trạng thái được làm cho cứng lại. "Viññatti" (biểu tri) là (trạng thái) do năng lực làm cho biết. "Viññāpanā" là cách thức làm cho biết. "Viññāpitattaṃ" là trạng thái được làm cho biết. Phần còn lại cần phải nói ở đây đã được nói đến trong chương Luận về Cửa (Dvārakathā) ở phần dưới. Tương tự như vậy trong khẩu biểu tri.

636. Vacīviññattītipadassa [Pg.361] pana niddesapadānañca attho tattha na vutto, so evaṃ veditabbo – vācāya attano bhāvaṃ viññāpentānaṃ tiracchānehipi purisānaṃ, purisehi vā tiracchānānampi, vacīgahaṇānusārena gahitāya etāya bhāvo viññāyatīti viññatti. Sayañca vacīgahaṇānusārena viññāyatītipi viññatti. ‘‘Sādhu vācāya saṃvaro’’tiādīsu (dha. pa. 361) āgatā copanasaṅkhātā vacī eva viññatti ‘vacīviññatti’. Vacīghosena adhippāyaviññāpanahetuttā sayañca tathāviññeyyattā vācāya viññattītipi ‘vacīviññatti’. Vācā girātiādīsu vuccatīti ‘vācā’. Giriyatīti ‘girā’. Byappathoti vākyabhedo. Vākyañca taṃ patho ca atthaṃ ñātukāmānaṃ ñāpetukāmānañcātipi ‘byappatho’. Udīriyatīti udīraṇaṃ. Ghussatīti ghoso. Kariyatīti kammaṃ. Ghosova kammaṃ ghosakammaṃ. Nānappakārehi kato ghosoti attho. Vaciyā bhedo vacībhedo. So pana ‘na bhaṅgo, pabhedagatā vācā evā’ti ñāpanatthaṃ vācā vacībhedoti vuttaṃ. Imehi sabbehipi padehi ‘saddavācāva’ dassitā. Idāni tāya vācāya saddhiṃ yojetvā heṭṭhā vuttatthānaṃ viññattiādīnaṃ padānaṃ vasena tīhākārehi sabhāvato taṃ dassetuṃ yā tāya vācāya viññattītiādi vuttaṃ. Taṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva.

636. Tuy nhiên, ý nghĩa của thuật ngữ "vacīviññatti" (khẩu biểu tri) và các thuật ngữ chỉ định (niddesapada) đã không được nói đến ở đó (trong Dvārakathā), ý nghĩa ấy nên được hiểu như sau: Đối với loài người làm cho loài bàng sanh biết ý muốn của mình bằng lời nói, hoặc đối với loài bàng sanh làm cho loài người biết, ý muốn được biết đến bằng (cử chỉ đặc biệt) này được nắm bắt theo tiến trình lộ trình tiếp nhận lời nói, vì vậy (cử chỉ ấy) là biểu tri (viññatti). Và tự thân nó cũng được biết đến theo tiến trình lộ trình tiếp nhận lời nói, vì vậy cũng là biểu tri. Trong các đoạn như "Lành thay, sự thu thúc trong lời nói" (Pháp Cú 361), chính lời nói được gọi là "copana" (sự thúc đẩy) xuất hiện (trong đó) là biểu tri, (nên gọi là) "khẩu biểu tri" (vacīviññatti). (Nó) cũng là "khẩu biểu tri" vì là biểu tri bằng lời nói (vācāya viññatti), do là nguyên nhân làm cho biết ý định bằng âm thanh của lời nói và vì tự thân nó được biết đến như vậy. Trong các thuật ngữ "vācā", "girā" v.v., (lời nói) được nói ra (vuccati), vì vậy là "vācā". (Lời nói) được thốt ra (giriyati), vì vậy là "girā". "Byappatho" là sự phân biệt câu cú (vākyabhedo). Nó vừa là câu nói (vākya) vừa là con đường (patho) cho những người muốn biết và muốn làm cho biết ý nghĩa, vì vậy cũng là "byappatho". (Lời nói) được phát ra (udīriyati), vì vậy là "udīraṇaṃ". (Lời nói) được hô lớn (ghussati), vì vậy là "ghoso". (Lời nói) được tạo ra (kariyati), vì vậy là "kammaṃ". Chính âm thanh lớn là hành động (kamma), (nên gọi là) "ghosakammaṃ" (hành động bằng âm thanh). Ý nghĩa là âm thanh lớn được tạo ra theo nhiều cách khác nhau. Sự phân biệt của lời nói (vaciyā bhedo) là "vacībhedo". Tuy nhiên, để làm cho biết rằng "đó không phải là sự phá vỡ, mà chính là lời nói đã đi đến sự phân biệt", nên được nói là "vācā vacībhedo". Bằng tất cả các thuật ngữ này, chỉ có "lời nói là âm thanh" (saddavācā) được chỉ ra. Bây giờ, để chỉ ra điều đó về phương diện tự tánh theo ba cách thức, dựa vào các thuật ngữ "viññatti" v.v... có ý nghĩa đã được nói ở phần dưới, bằng cách kết hợp với lời nói ấy, đoạn bắt đầu bằng "yā tāya vācāya viññatti" được nói đến. Đoạn đó có ý nghĩa rõ ràng vì phương pháp đã được nói ở phần dưới.

Idāni viññattisamuṭṭhāpakacittesu asammohatthaṃ dvattiṃsa chabbīsa ekūnavīsati soḷasa pacchimānīti idaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ – dvattiṃsa cittāni hi rūpaṃ samuṭṭhāpenti, iriyāpathampi upatthambhenti, duvidhampi viññattiṃ janenti. Chabbīsati viññattimeva na janenti, itaradvayaṃ karonti. Ekūnavīsati rūpameva samuṭṭhāpenti, itaradvayaṃ na karonti. Soḷasa imesu tīsu ekampi na karonti.

Bây giờ, để không bị mê mờ về các tâm làm sanh khởi biểu tri, sự phân loại tạp này nên được biết: (các nhóm) ba mươi hai, hai mươi sáu, mười chín, và mười sáu (tâm) cuối cùng. Quả vậy, ba mươi hai tâm làm sanh khởi sắc (pháp), cũng duy trì oai nghi, và làm sanh khởi cả hai loại biểu tri. Hai mươi sáu (tâm) chỉ không làm sanh khởi biểu tri, (nhưng) làm hai việc còn lại. Mười chín (tâm) chỉ làm sanh khởi sắc (pháp), (và) không làm hai việc còn lại. Mười sáu (tâm) không làm bất cứ việc nào trong ba việc này.

Tattha dvattiṃsāti heṭṭhā vuttāneva kāmāvacarato aṭṭha kusalāni, dvādasa akusalāni, kiriyato dasa cittāni, sekkhaputhujjanānaṃ abhiññācittaṃ, khīṇāsavānaṃ abhiññācittanti. Chabbīsāti rūpāvacarato pañca kusalāni, pañca kiriyāni, arūpāvacarato cattāri kusalāni, cattāri kiriyāni, cattāri maggacittāni, cattāri phalacittānīti. Ekūnavīsatīti kāmāvacarakusalavipākato ekādasa, akusalavipākato dve[Pg.362], kiriyato kiriyamanodhātu, rūpāvacarato pañca vipākacittānīti. Soḷasāti dve pañcaviññāṇāni, sabbasattānaṃ paṭisandhicittaṃ, khīṇāsavānaṃ cuticittaṃ, arūpe cattāri vipākacittānīti. Imāni soḷasa rūpiriyāpathaviññattīsu ekampi na karonti. Aññānipi bahūni arūpe uppannāni anokāsagatattā rūpaṃ na samuṭṭhāpenti. Na tāneva, kāyavacīviññattiyopi.

Trong đó, (nhóm) ba mươi hai là chính những (tâm) đã được nói ở phần dưới: từ cõi dục giới có tám tâm thiện, mười hai tâm bất thiện, mười tâm duy tác; tâm thắng trí của bậc hữu học và phàm phu, và tâm thắng trí của bậc lậu tận. (Nhóm) hai mươi sáu là: từ cõi sắc giới có năm tâm thiện, năm tâm duy tác; từ cõi vô sắc giới có bốn tâm thiện, bốn tâm duy tác; bốn tâm đạo, và bốn tâm quả. (Nhóm) mười chín là: từ (nhóm) quả thiện dục giới có mười một tâm, từ (nhóm) quả bất thiện có hai tâm, từ (nhóm) duy tác có ý giới duy tác, và từ cõi sắc giới có năm tâm quả. (Nhóm) mười sáu là: hai (bộ) năm thức, tâm tục sinh của tất cả chúng sanh, tâm tử của bậc lậu tận, và bốn tâm quả ở cõi vô sắc. Mười sáu tâm này không làm bất cứ việc nào trong ba việc: (sanh) sắc, (duy trì) oai nghi, và (sanh) biểu tri. Nhiều tâm khác sanh khởi ở cõi vô sắc cũng không làm sanh khởi sắc vì không có trú xứ (cho sắc). Không chỉ những tâm ấy, (chúng cũng không làm sanh khởi) thân biểu tri và khẩu biểu tri.

637. Ākāsadhātuniddese na kassati, na nikassati, kasituṃ vā chindituṃ vā bhindituṃ vā na sakkāti ākāso. Ākāsova ākāsagataṃ, kheḷagatādi viya. Ākāsoti vā gatanti ‘ākāsagataṃ’. Na haññatīti aghaṃ, aghaṭṭanīyanti attho. Aghameva aghagataṃ. Chiddaṭṭhena vivaro. Vivarova vivaragataṃ. Asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehīti etehi asamphuṭṭhaṃ nijjaṭākāsaṃva kathitaṃ. Lakkhaṇādito pana rūpaparicchedalakkhaṇā ākāsadhātu, rūpapariyantappakāsanarasā, rūpamariyādapaccupaṭṭhānā asamphuṭṭhabhāvachiddavivarabhāvapaccupaṭṭhānā vā, paricchinnarūpapadaṭṭhānā, yāya paricchinnesu rūpesu ‘idamito uddhaṃ adho tiriya’nti ca hoti.

637. Trong phần giải về không giới (ākāsadhātu), (được gọi là) không gian (ākāsa) vì không bị cào, không bị xước, không thể cào, cắt, hay phá vỡ. Chính không gian là ākāsagataṃ, tương tự như kheḷagatādi. Hoặc, được biết đến là 'không gian' (ākāso'ti gataṃ), nên gọi là 'ākāsagataṃ'. (Được gọi là) aghaṃ vì không bị va chạm (na haññati), nghĩa là không thể va chạm. Chính aghaṃ là aghagataṃ. Với ý nghĩa là lỗ hổng, nó là vivaro. Chính vivaro là vivaragataṃ. (Câu) 'không bị bốn đại hiển xúc chạm' (asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehi) có nghĩa là nó được nói đến như là không gian không vướng mắc, không bị những (đại hiển) này xúc chạm. Về phần tướng v.v..., không giới có tướng là phân định sắc pháp, có phận sự là biểu hiện giới hạn của sắc pháp, có sự hiện hữu là ranh giới của sắc pháp, hoặc có sự hiện hữu là trạng thái không bị xúc chạm, là lỗ hổng, là khoảng trống. Nó có nhân gần là các sắc pháp đã được phân định. Nhờ nó mà trong các sắc pháp đã được phân định, có sự (nhận biết) rằng 'cái này ở trên, ở dưới, ở ngang so với cái kia'.

638. Ito pare rūpassalahutādīnaṃ niddesā cittassalahutādīsu vuttanayeneva veditabbā. Lakkhaṇādito panettha adandhatālakkhaṇā rūpassa lahutā, rūpānaṃ garubhāvavinodanarasā, lahuparivattitāpaccupaṭṭhānā, lahurūpapadaṭṭhānā. Athaddhatālakkhaṇā rūpassa mudutā, rūpānaṃ thaddhabhāvavinodanarasā, sabbakiriyāsu avirodhitāpaccupaṭṭhānā, mudurūpapadaṭṭhānā. Sarīrakiriyānukūlakammaññabhāvalakkhaṇā rūpassa kammaññatā, akammaññatāvinodanarasā, adubbalabhāvapaccupaṭṭhānā, kammaññarūpapadaṭṭhānā.

638. Sau đây, phần giải về khinh khoái của sắc (rūpassalahutā) v.v... nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong phần về khinh khoái của tâm (cittassalahutā) v.v... Về phần tướng v.v..., ở đây, khinh khoái của sắc có tướng là không chậm chạp, có phận sự là loại bỏ trạng thái nặng nề của các sắc pháp, có sự hiện hữu là sự biến chuyển nhanh nhẹn, có nhân gần là sắc khinh khoái. Nhu nhuyến của sắc có tướng là không cứng nhắc, có phận sự là loại bỏ trạng thái cứng nhắc của các sắc pháp, có sự hiện hữu là không chống trái trong mọi hoạt động, có nhân gần là sắc nhu nhuyến. Thích nghiệp của sắc có tướng là trạng thái thích hợp và thuận lợi cho các hoạt động của thân, có phận sự là loại bỏ sự không thích nghiệp, có sự hiện hữu là trạng thái không yếu ớt, có nhân gần là sắc thích nghiệp.

Etā pana tisso na aññamaññaṃ vijahanti. Evaṃ santepi yo arogino viya rūpānaṃ lahubhāvo, adandhatālahuparivattippakāro, rūpadandhattakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno, so rūpavikāro ‘rūpassalahutā’. Yo suparimadditacammasseva rūpānaṃ mudubhāvo sabbakiriyāvisesesu sarasavattanabhāvo vasavattanabhāvamaddavappakāro rūpathaddhattakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno[Pg.363], so rūpavikāro ‘rūpassa mudutā’. Yo pana sudhantasuvaṇṇasseva rūpānaṃ kammaññabhāvo sarīrakiriyānukūlabhāvappakāro sarīrakiriyānaṃ ananukūlakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno, so rūpavikāro ‘rūpassa kammaññatā’ti. Evametāsaṃ viseso veditabbo.

Lại nữa, ba pháp này không rời bỏ lẫn nhau. Dù vậy, sự nhẹ nhàng của các sắc pháp giống như (sự nhẹ nhàng) của người không bệnh, có đặc tính là không chậm chạp và biến chuyển nhanh nhẹn, được phát sinh từ những nguyên nhân đối nghịch với sự rối loạn của các yếu tố gây ra sự chậm chạp của sắc; sự biến đổi của sắc đó được gọi là 'khinh khoái của sắc'. Sự mềm mại của các sắc pháp giống như của tấm da được thuộc kỹ, là trạng thái vận hành trôi chảy trong mọi hoạt động đặc biệt, có đặc tính là trạng thái dễ điều khiển và mềm mại, được phát sinh từ những nguyên nhân đối nghịch với sự rối loạn của các yếu tố gây ra sự cứng nhắc của sắc; sự biến đổi của sắc đó được gọi là 'nhu nhuyến của sắc'. Lại nữa, sự thích hợp của các sắc pháp giống như của vàng đã được luyện kỹ, có đặc tính là trạng thái thuận lợi cho các hoạt động của thân, được phát sinh từ những nguyên nhân đối nghịch với sự rối loạn của các yếu tố gây ra sự không thuận lợi cho các hoạt động của thân; sự biến đổi của sắc đó được gọi là 'thích nghiệp của sắc'. Như vậy, cần phải hiểu sự khác biệt của chúng.

Etā pana tissopi kammaṃ kātuṃ na sakkoti, āhārādayova karonti. Tathā hi yogino ‘ajja amhehi bhojanasappāyaṃ laddhaṃ, kāyo no lahu mudu kammañño’ti vadanti. ‘Ajja utusappāyaṃ laddhaṃ, ajja amhākaṃ cittaṃ ekaggaṃ, kāyo no lahu mudu kammañño’ti vadantīti.

Lại nữa, cả ba pháp này nghiệp không thể tạo ra được, chỉ có vật thực v.v... mới tạo ra chúng. Thật vậy, các hành giả nói rằng: 'Hôm nay chúng tôi đã được vật thực thích hợp, thân của chúng tôi nhẹ nhàng, mềm mại, và thích hợp cho công việc'. (Họ cũng nói): 'Hôm nay đã được thời tiết thích hợp, hôm nay tâm của chúng tôi được nhất tâm, thân của chúng tôi nhẹ nhàng, mềm mại, và thích hợp cho công việc'.

641. Upacayasantatiniddesesu āyatanānanti aḍḍhekādasannaṃ rūpāyatanānaṃ. Ācayoti nibbatti. So rūpassa upacayoti yo āyatanānaṃ ācayo punappunaṃ nibbattamānānaṃ, sova rūpassa upacayo nāma hoti; vaḍḍhīti attho. Yo rūpassa upacayo sā rūpassa santatīti yā evaṃ upacitānaṃ rūpānaṃ vaḍḍhi, tato uttaritaraṃ pavattikāle sā rūpassa santati nāma hoti; pavattīti attho. Naditīre khatakūpasmiñhi udakuggamanakālo viya ācayo, nibbatti; paripuṇṇakālo viya upacayo, vaḍḍhi; ajjhottharitvā gamanakālo viya santati, pavattīti veditabbā.

641. Trong phần giải về tích tập (upacaya) và tương tục (santati), (từ) 'của các xứ' (āyatanānaṃ) có nghĩa là của mười một xứ sắc rưỡi. 'Sự tích lũy' (ācayo) có nghĩa là sự phát sinh. 'Đó là sự tích tập của sắc' (so rūpassa upacayo) có nghĩa là: sự tích lũy nào của các xứ đang phát sinh lập đi lập lại, chính sự tích lũy đó được gọi là sự tích tập của sắc; nghĩa là sự tăng trưởng. 'Sự tích tập nào của sắc, đó là sự tương tục của sắc' (yo rūpassa upacayo sā rūpassa santati) có nghĩa là: sự tăng trưởng nào của các sắc pháp đã được tích tập như vậy, vào thời điểm diễn tiến sau đó, sự tăng trưởng đó được gọi là sự tương tục của sắc; nghĩa là sự diễn tiến. Cần phải hiểu rằng: sự tích lũy (ācayo), tức sự phát sinh, giống như thời điểm nước dâng lên trong cái giếng đào bên bờ sông; sự tích tập (upacayo), tức sự tăng trưởng, giống như thời điểm nước đầy; sự tương tục (santati), tức sự diễn tiến, giống như thời điểm nước tràn ra và chảy đi.

Evaṃ kiṃ kathitaṃ hotīti? Āyatanena hi ācayo kathito, ācayena āyatanaṃ kathitaṃ. Ācayova kathito āyatanameva kathitaṃ. Evampi kiṃ kathitaṃ hotīti? Catusantatirūpānaṃ ācayo upacayo nibbatti vaḍḍhi kathitā. Atthato hi ubhayampetaṃ jātirūpasseva adhivacanaṃ. Ākāranānattena pana veneyyavasena ca upacayo santatīti uddesadesanaṃ katvā yasmā ettha atthato nānattaṃ natthi, tasmā niddese ‘‘yo āyatanānaṃ ācayo so rūpassa upacayo, yo rūpassa upacayo sā rūpassa santatī’’ti vuttaṃ.

Như vậy, điều gì đã được nói đến? Thật vậy, qua 'xứ' (āyatana), 'sự tích lũy' (ācayo) được nói đến; qua 'sự tích lũy', 'xứ' được nói đến. Chỉ có 'sự tích lũy' được nói đến, chỉ có 'xứ' được nói đến. Dù vậy, điều gì đã được nói đến? Sự tích lũy (ācayo), sự tích tập (upacayo), sự phát sinh (nibbatti), sự tăng trưởng (vaḍḍhi) của các sắc pháp thuộc bốn dòng tương tục đã được nói đến. Thật vậy, về mặt ý nghĩa, cả hai (tích tập và tương tục) này đều là tên gọi khác của sắc do sinh khởi (jātirūpa). Tuy nhiên, do sự khác biệt về phương diện và tùy theo căn cơ của chúng sinh cần được giáo hóa, sau khi đã thực hiện bài thuyết giảng đề mục là 'tích tập' và 'tương tục', vì ở đây không có sự khác biệt về mặt ý nghĩa, cho nên trong phần giải thích đã nói rằng: 'Sự tích lũy nào của các xứ, đó là sự tích tập của sắc; sự tích tập nào của sắc, đó là sự tương tục của sắc'.

Yasmā ca ubhayampetaṃ jātirūpasseva adhivacanaṃ tasmā ettha ācayalakkhaṇo rūpassa upacayo, pubbantato rūpānaṃ ummujjāpanaraso, niyyātanapaccupaṭṭhāno [Pg.364] paripuṇṇabhāvapaccupaṭṭhāno vā, upacitarūpapadaṭṭhāno. Pavattilakkhaṇā rūpassa santati, anuppabandharasā, anupacchedapaccupaṭṭhānā, anuppabandharūpapadaṭṭhānāti veditabbā.

Và vì cả hai (tích tập và tương tục) này đều là tên gọi khác của sắc do sinh khởi, cho nên ở đây, sự tích tập của sắc có tướng là sự tích lũy, có phận sự là làm cho các sắc pháp trồi lên từ giai đoạn trước, có sự hiện hữu là sự bàn giao hoặc có sự hiện hữu là trạng thái viên mãn, có nhân gần là sắc đã được tích tập. Sự tương tục của sắc có tướng là sự diễn tiến, có phận sự là sự liên kết không gián đoạn, có sự hiện hữu là không bị cắt đứt, có nhân gần là sắc được liên kết không gián đoạn. Cần phải hiểu như vậy.

643. Jaratāniddese jīraṇakavasena jarā; ayamettha sabhāvaniddeso. Jīraṇākāro jīraṇatā. Khaṇḍiccanti ādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā. Pacchimā dve pakatiniddesā. Ayañhi ‘jarā’ti iminā padena sabhāvato dīpitā; tenassāyaṃ sabhāvaniddeso. ‘Jīraṇatā’ti iminā ākārato; tenassāyaṃ ākāraniddeso. Khaṇḍiccanti iminā kālātikkame dantanakhānaṃ khaṇḍitabhāvakaraṇakiccato. Pāliccanti iminā kesalomānaṃ palitabhāvakaraṇakiccato. Valittacatāti iminā maṃsaṃ milāpetvā tace valibhāvakaraṇakiccato dīpitā. Tenassā ime ‘khaṇḍicca’ntiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā. Tehi imesaṃ vikārānaṃ dassanavasena pākaṭībhūtā pākaṭajarā dassitā. Yatheva hi udakassa vā aggino vā tiṇarukkhādīnaṃ saṃbhaggapalibhaggatāya vā jhāmatāya vā gatamaggo pākaṭo hoti, na ca so gatamaggo tāneva udakādīni, evameva jarāya dantādīsu khaṇḍiccādivasena gatamaggo pākaṭo, cakkhuṃ ummīletvāpi gayhati, na ca khaṇḍiccādīneva jarā. Na hi jarā cakkhuviññeyyā hoti.

643. Trong phần giải thích về sự già (jaratā), ‘già’ (jarā) có nghĩa là sự hư hoại. Đây là phần giải thích về tự tánh (sabhāvaniddeso). Trạng thái hư hoại là ‘sự hư hoại’ (jīraṇatā). Ba từ bắt đầu bằng ‘răng rụng’ (khaṇḍicca) là phần giải thích về phận sự (kiccaniddesā) khi thời gian trôi qua. Hai từ cuối cùng là phần giải thích về bản chất (pakatiniddesā). Thật vậy, từ ‘già’ (jarā) này đã được trình bày theo tự tánh; do đó, đây là phần giải thích về tự tánh của nó. Với từ ‘sự hư hoại’ (jīraṇatā), (sự già) được trình bày theo phương diện trạng thái; do đó, đây là phần giải thích về trạng thái của nó. Với từ ‘răng rụng’ (khaṇḍicca), (sự già) được trình bày theo phận sự làm cho răng và móng bị gãy rụng khi thời gian trôi qua. Với từ ‘tóc bạc’ (pālicca), (sự già) được trình bày theo phận sự làm cho tóc và lông bị bạc đi. Với từ ‘da nhăn’ (valittacatā), (sự già) được trình bày theo phận sự làm cho thịt teo lại và tạo nếp nhăn trên da. Do đó, ba từ bắt đầu bằng ‘răng rụng’ (khaṇḍicca) này là phần giải thích về phận sự của nó khi thời gian trôi qua. Thông qua chúng, sự già biểu hiện (pākaṭajarā) được chỉ ra bằng cách thấy rõ những biến đổi này. Ví như con đường đi qua của nước hay lửa được biểu hiện rõ ràng qua sự gãy đổ của cỏ cây v.v... hoặc qua sự cháy xém, nhưng con đường đi qua ấy không phải là chính nước hay lửa đó; cũng vậy, con đường đi qua của sự già được biểu hiện rõ ràng nơi răng v.v... qua tình trạng răng rụng v.v..., có thể nhận biết được ngay cả khi mở mắt, nhưng răng rụng v.v... không phải là sự già. Vì sự già không phải là đối tượng nhận biết của nhãn thức.

Āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripākoti imehi pana padehi kālātikkameyeva abhibyattāya āyukkhayacakkhādiindriyaparipākasaññitāya pakatiyā dīpitā. Tenassime pacchimā dve pakatiniddesāti veditabbā. Tattha yasmā jaraṃ pattassa āyu hāyati, tasmā jarā ‘āyuno saṃhānī’ti phalūpacārena vuttā. Yasmā ca daharakāle suppasannāni, sukhumampi attano visayaṃ sukheneva gaṇhanasamatthāni cakkhādīni indriyāni jaraṃ pattassa paripakkāni āluḷitāni avisadāni, oḷārikampi attano visayaṃ gahetuṃ asamatthāni honti, tasmā ‘indriyānaṃ paripāko’tipi phalūpacāreneva vuttā.

Còn với các từ ‘sự suy giảm của tuổi thọ’ (āyuno saṃhāni) và ‘sự chín muồi của các căn’ (indriyānaṃ paripāko), (sự già) được trình bày theo bản chất (pakati) được nhận biết là sự cạn kiệt của mạng sống và sự chín muồi của các căn như nhãn căn v.v..., vốn trở nên rất rõ rệt khi thời gian trôi qua. Do đó, cần phải hiểu rằng hai từ cuối cùng này là phần giải thích về bản chất. Trong đó, vì tuổi thọ của người đã đến tuổi già bị suy giảm, nên sự già được gọi là ‘sự suy giảm của tuổi thọ’ theo cách nói ẩn dụ dựa trên kết quả (phalūpacārena). Và vì các căn như nhãn căn v.v..., vốn rất trong sáng và có khả năng dễ dàng nắm bắt cả đối tượng vi tế của chúng khi còn trẻ, khi đến tuổi già lại trở nên chín muồi, rối loạn, không rõ ràng, và không có khả năng nắm bắt cả đối tượng thô thiển của chúng, nên (sự già) cũng được gọi là ‘sự chín muồi của các căn’ cũng theo cách nói ẩn dụ dựa trên kết quả.

Sā panāyaṃ evaṃ niddiṭṭhā sabbāpi jarā pākaṭā paṭicchannāti duvidhā hoti. Tattha dantādīsu khaṇḍabhāvādidassanato rūpadhammesu jarā pākaṭajarā nāma[Pg.365]. Arūpadhammesu pana jarā tādisassa vikārassa adassanato paṭicchannajarā nāma. Puna avīci savīcīti evampi duvidhā hoti. Tattha maṇikanakarajatapavāḷacandimasūriyādīnaṃ viya, mandadasakādīsu pāṇīnaṃ viya ca, pupphaphalapallavādīsu ca apāṇīnaṃ viya, antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ duviññeyyattā jarā avīcijarā nāma; nirantarajarāti attho. Tato aññesu pana yathāvuttesu antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ suviññeyyattā jarā savīcijarā nāmāti veditabbā.

Hơn nữa, tất cả sự già được giải thích như vậy có hai loại: sự già biểu hiện (pākaṭā) và sự già che giấu (paṭicchannā). Trong đó, sự già trong các pháp sắc (rūpadhammesu) được gọi là sự già biểu hiện, vì có thể thấy được tình trạng răng rụng v.v... Còn sự già trong các pháp vô sắc (arūpadhammesu) được gọi là sự già che giấu, vì không thể thấy được sự biến đổi tương tự như vậy. Lại nữa, (sự già) cũng có hai loại như sau: không có gián đoạn (avīci) và có gián đoạn (savīci). Trong đó, giống như (sự già) của ngọc, vàng, bạc, san hô, mặt trăng, mặt trời v.v...; và giống như của các chúng sanh trong giai đoạn mười năm chậm chạp (mandadasaka) v.v...; và giống như của các vật vô tri như hoa, quả, chồi non v.v..., vì những thay đổi đặc biệt về sắc thái v.v... ở giữa các khoảng thời gian là khó nhận biết, nên sự già được gọi là sự già không có gián đoạn (avīcijarā); nghĩa là sự già liên tục (nirantarajarā). Còn ở những trường hợp khác với những gì đã nêu, vì những thay đổi đặc biệt về sắc thái v.v... ở giữa các khoảng thời gian là dễ nhận biết, nên sự già được gọi là sự già có gián đoạn (savīcijarā), cần phải hiểu như vậy.

Lakkhaṇāditopi rūpaparipākalakkhaṇā rūpassa jaratā, upanayanarasā, sabhāvānapagamepi navabhāvāpagamapaccupaṭṭhānā, vīhipurāṇabhāvo viya paripaccamānarūpapadaṭṭhānāti veditabbā.

Cũng cần phải hiểu về phương diện tướng v.v... rằng: sự già của sắc có tướng là sự chín muồi của sắc, có phận sự là dẫn đến (cái chết), có sự hiện hữu là sự biến mất của trạng thái mới mẻ ngay cả khi tự tánh chưa biến mất, giống như tình trạng cũ đi của lúa, và có nhân cần thiết là sắc đang chín muồi.

644. Aniccatāniddese khayagamanavasena khayo, vayagamanavasena vayo, bhijjanavasena bhedo. Atha vā, yasmā taṃ patvā rūpaṃ khīyati, veti, bhijjati ca, tasmā khīyati etasminti ‘khayo’, veti etasminti ‘vayo’, bhijjati etasminti ‘bhedo’. Upasaggavasena padaṃ vaḍḍhetvā bhedova paribhedo. Hutvā abhāvaṭṭhena, na niccanti aniccaṃ. Tassa bhāvo aniccatā. Antaradhāyati etthāti antaradhānaṃ. Maraṇañhi patvā rūpaṃ antaradhāyati, adassanaṃ gacchati. Na kevalañca rūpameva, sabbepi pañcakkhandhā. Tasmā pañcannampi khandhānaṃ aniccatāya idameva lakkhaṇanti veditabbaṃ. Lakkhaṇādito pana paribhedalakkhaṇā rūpassa aniccatā, saṃsīdanarasā, khayavayapaccupaṭṭhānā, paribhijjamānarūpapadaṭṭhānāti veditabbā.

644. Trong phần giải thích về tính vô thường (aniccatā): ‘sự hủy hoại’ (khayo) có nghĩa là đi đến chỗ tiêu vong; ‘sự tan rã’ (vayo) có nghĩa là đi đến chỗ biến mất; ‘sự tan vỡ’ (bhedo) có nghĩa là sự tan rã. Hoặc là, vì khi đạt đến trạng thái đó, sắc bị hủy hoại, tan rã, và tan vỡ, cho nên ‘sự hủy hoại’ (khayo) là cái mà trong đó sắc bị hủy hoại; ‘sự tan rã’ (vayo) là cái mà trong đó sắc tan rã; ‘sự tan vỡ’ (bhedo) là cái mà trong đó sắc tan vỡ. Sự tan vỡ hoàn toàn (paribhedo) chính là sự tan vỡ (bhedo) được thêm từ bằng tiếp đầu ngữ. Vô thường (aniccaṃ) có nghĩa là không thường còn, theo nghĩa là đã hiện hữu rồi không còn nữa. Trạng thái của nó là tính vô thường (aniccatā). Sự biến mất (antaradhānaṃ) là cái mà trong đó (sắc) biến mất. Thật vậy, khi đến lúc chết, sắc biến mất, đi đến chỗ không thể thấy được. Và không chỉ riêng sắc, mà tất cả năm uẩn cũng vậy. Do đó, cần phải hiểu rằng đây chính là đặc tính vô thường của cả năm uẩn. Còn về phương diện tướng v.v..., tính vô thường của sắc có tướng là sự tan vỡ hoàn toàn, có phận sự là sự suy sụp, có sự hiện hữu là sự hủy hoại và tan rã, và có nhân cần thiết là sắc đang tan vỡ hoàn toàn, cần phải hiểu như vậy.

Heṭṭhā jāti gahitā jarā gahitā, imasmiṃ ṭhāne maraṇaṃ gahitaṃ. Ime tayo dhammā imesaṃ sattānaṃ ukkhittāsikapaccāmittasadisā. Yathā hi purisassa tayo paccāmittā otāraṃ gavesamānā vicareyyuṃ. Tesu eko evaṃ vadeyya – ‘etaṃ nīharitvā aṭavipavesanaṃ mayhaṃ bhāro hotū’ti. Dutiyo ‘aṭavigatakāle pothetvā pathaviyaṃ pātanaṃ mayhaṃ bhāro’ti. Tatiyo ‘pathavigatakālato paṭṭhāya asinā sīsacchedanaṃ mayhaṃ bhāro’ti. Evarūpā ime jāti ādayo. Nīharitvā aṭavipavesanapaccāmittasadisā hettha jāti, tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne nibbattāpanato. Aṭavigataṃ pothetvā pathaviyaṃ pātanapaccāmittasadisā jarā[Pg.366], nibbattakkhandhānaṃ dubbalaparādhīnamañcaparāyaṇabhāvakaraṇato. Pathavigatassa asinā sīsacchedakapaccāmittasadisaṃ maraṇaṃ, jarāppattānaṃ khandhānaṃ jīvitakkhayapāpanatoti.

Ở phần trước, sanh (jāti) đã được đề cập, già (jarā) đã được đề cập; ở đây, chết (maraṇaṃ) được đề cập. Ba pháp này đối với các chúng sanh này giống như những kẻ thù tuốt gươm sẵn. Ví như có ba kẻ thù của một người đi rình rập tìm cơ hội (để giết). Trong số đó, một người nói rằng: ‘Việc lôi kẻ này ra và đưa vào rừng là nhiệm vụ của ta.’ Người thứ hai nói: ‘Khi hắn đã vào rừng, việc đánh đập và quật ngã xuống đất là nhiệm vụ của ta.’ Người thứ ba nói: ‘Kể từ khi hắn bị ngã xuống đất, việc dùng gươm chặt đầu là nhiệm vụ của ta.’ Các pháp sanh v.v... này cũng có bản chất như vậy. Ở đây, sanh giống như kẻ thù lôi ra và đưa vào rừng, vì nó làm cho (chúng sanh) được sanh ra ở nơi này nơi kia. Già giống như kẻ thù đánh đập người đã vào rừng và quật ngã xuống đất, vì nó làm cho các uẩn đã được sanh ra trở nên yếu đuối, phải phụ thuộc vào người khác, và phải nằm liệt giường. Chết giống như kẻ thù dùng gươm chặt đầu người đã bị ngã xuống đất, vì nó dẫn đến sự chấm dứt mạng sống của các uẩn đã đến tuổi già.

645. Kabaḷīkārāhāraniddese kabaḷaṃ karīyatīti kabaḷīkāro. Āharīyatīti āhāro. Kabaḷaṃ katvā ajjhoharīyatīti attho. Rūpaṃ vā āharatītipi ‘āhāro’. Evaṃ vatthuvasena nāmaṃ uddharitvā puna vatthuvasenevetaṃ pabhedato dassetuṃ odano kummāsotiādi vuttaṃ. Odanādīni hi phāṇitapariyantāni dvādasa idhādhippetassa āhārassa vatthūni. Pāḷiyaṃ anāgatāni mūlaphalādīni yevāpanakaṃ paviṭṭhāni.

645. Trong phần giải thích về đoàn thực: Được làm thành miếng, thành vắt, vì vậy gọi là `kabaḷīkāra` (đoàn). Được mang đến, vì vậy gọi là `āhāra` (thực). Nghĩa là làm thành miếng rồi nuốt vào. Hoặc mang lại sắc pháp, vì vậy cũng gọi là `āhāra`. Như vậy, sau khi nêu lên danh từ theo vật thực, để trình bày sự phân loại của nó lại theo vật thực, (Đức Thế Tôn) đã nói câu bắt đầu bằng "cơm, cháo đặc". Quả vậy, mười hai loại vật thực bắt đầu bằng cơm và kết thúc bằng đường phèn là vật thực của món ăn được đề cập ở đây. Các thứ như rễ cây, trái cây không được đề cập trong Pāli được bao gồm trong `yevāpanakaṃ` (các loại thực phẩm khác).

Idāni tāni mūlaphalādīni kattabbato dassetuṃ yamhi yamhi janapadetiādimāha. Tattha mukhena asitabbaṃ bhuñjitabbanti mukhāsiyaṃ. Dantehi vikhāditabbanti dantavikhādanaṃ. Galena ajjhoharitabbanti galajjhoharaṇīyaṃ. Idāni taṃ kiccavasena dassetuṃ kucchivitthambhananti āha. Tañhi mūlaphalādi odanakummāsādi vā ajjhohaṭaṃ kucchiṃ vitthambheti. Idamassa kiccaṃ. Yāya ojāya sattā yāpentīti heṭṭhā sabbapadehi savatthukaṃ āhāraṃ dassetvā idāni nibbaṭṭitaojameva dassetuṃ idaṃ vuttaṃ.

Bây giờ, để trình bày các thứ như rễ cây, trái cây ấy theo cách thức phải làm, (Đức Thế Tôn) đã nói câu bắt đầu bằng "ở tại xứ nào". Trong đó: Phải ăn, phải dùng bằng miệng, vì vậy gọi là `mukhāsiyaṃ` (thứ ăn bằng miệng). Phải nhai bằng răng, vì vậy gọi là `dantavikhādanaṃ` (thứ nhai bằng răng). Phải nuốt vào bằng cổ họng, vì vậy gọi là `galajjhoharaṇīyaṃ` (thứ nuốt bằng cổ họng). Bây giờ, để trình bày món ăn ấy theo phận sự, (Ngài) đã nói "làm căng bụng". Quả vậy, món ăn ấy, hoặc là rễ cây, trái cây, hoặc là cơm, cháo đặc, khi đã được nuốt vào, làm cho bụng căng ra. Đây là phận sự của nó. Về câu "chúng sanh duy trì mạng sống nhờ dưỡng chất nào", sau khi đã trình bày món ăn cùng với vật thực bằng tất cả các từ ở trước, bây giờ, để trình bày chỉ riêng dưỡng chất đã được sinh ra, câu này đã được nói đến.

Kiṃ panettha vatthussa kiccaṃ? Kiṃ ojāya? Parissayaharaṇapālanāni. Vatthuhi parissayaṃ harati pāletuṃ na sakkoti, ojā pāleti parissayaṃ harituṃ na sakkoti. Dvepi ekato hutvā pāletumpi sakkonti parissayampi harituṃ. Ko panesa parissayo nāma? Kammajatejo. Antokucchiyañhi odanādivatthusmiṃ asati, kammajatejo uṭṭhahitvā udarapaṭalaṃ gaṇhāti, ‘chātomhi, āhāraṃ me dethā’ti vadāpeti. Bhuttakāle udarapaṭalaṃ muñcitvā vatthuṃ gaṇhāti. Atha satto ekaggo hoti.

Ở đây, phận sự của vật thực là gì? Phận sự của dưỡng chất là gì? (Phận sự là) loại trừ nguy hiểm và nuôi dưỡng. Quả vậy, vật thực loại trừ nguy hiểm, nhưng không thể nuôi dưỡng; dưỡng chất nuôi dưỡng, nhưng không thể loại trừ nguy hiểm. Cả hai khi hợp lại thì vừa có thể nuôi dưỡng, vừa có thể loại trừ nguy hiểm. Vậy, nguy hiểm này tên là gì? Là hỏa đại do nghiệp sanh. Quả vậy, khi không có vật thực như cơm... trong bụng, hỏa đại do nghiệp sanh khởi lên và thiêu đốt màng bụng, làm cho người ta nói rằng: "Tôi đói, hãy cho tôi thức ăn". Vào lúc ăn, nó buông màng bụng ra và nắm lấy vật thực. Khi ấy, chúng sanh có tâm chuyên nhất.

Yathā hi chāyārakkhaso chāyaṃ paviṭṭhaṃ gahetvā devasaṅkhalikāya bandhitvā attano bhavane modanto chātakāle āgantvā sīse ḍaṃsati. So ḍaṭṭhattā viravati. Taṃ viravaṃ sutvā ‘dukkhappatto ettha atthī’ti tato tato manussā āgacchanti. So āgatāgate gahetvā khāditvā [Pg.367] bhavane modati. Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Chāyārakkhaso viya hi kammajatejo, devasaṅkhalikāya bandhitvā ṭhapitasatto viya udarapaṭalaṃ, puna āgatamanussā viya odanādivatthu, otaritvā sīse ḍaṃsanaṃ viya kammajatejassa vatthuto muttassa udarapaṭalaggahaṇaṃ, ḍaṭṭhassa viravanakālo viya ‘āhāraṃ dethā’ti vacanakālo, tāya saññāya āgatāgate gahetvā khāditvā bhavane modanakālo viya kammajatejena udarapaṭalaṃ muñcitvā vatthusmiṃ gahite ekaggacittatā.

Ví như một con quỷ bóng cây, khi bắt được người đi vào bóng cây, nó dùng xiềng trời trói lại, rồi vui vẻ trong lâu đài của mình; đến lúc đói, nó đến cắn vào đầu. Người bị cắn ấy la hét. Nghe tiếng la hét ấy, người ta từ khắp nơi kéo đến, nghĩ rằng "có người gặp khổ ở đây". Nó bắt những người đến, ăn thịt rồi vui vẻ trong lâu đài. Sự việc này nên được hiểu như sau: Hỏa đại do nghiệp sanh ví như con quỷ bóng cây; màng bụng ví như chúng sanh bị trói bằng xiềng trời và bị giam giữ; vật thực như cơm... ví như những người đến sau; việc hỏa đại do nghiệp sanh, sau khi thoát khỏi vật thực, thiêu đốt màng bụng ví như việc (quỷ) xuống cắn vào đầu; thời điểm nói "hãy cho tôi thức ăn" ví như thời điểm người bị cắn la hét; sự chuyên nhất của tâm khi hỏa đại do nghiệp sanh buông màng bụng ra và nắm lấy vật thực ví như thời điểm (quỷ) bắt những người đến theo dấu hiệu đó, ăn thịt rồi vui vẻ trong lâu đài.

Tattha oḷārike vatthusmiṃ ojā mandā hoti. Sukhume balavatī. Kudrūsakabhattādīni hi bhuñjitvā muhutteneva chāto hoti. Sappiādīni pivitvā ṭhitassa divasampi bhattaṃ na ruccati. Ettha ca upādāyupādāya oḷārikasukhumatā veditabbā. Kumbhīlānañhi āhāraṃ upādāya morānaṃ āhāro sukhumo. Kumbhīlā kira pāsāṇe gilanti. Te ca nesaṃ kucchippattā vilīyanti. Morā sappavicchikādipāṇe khādanti. Morānaṃ pana āhāraṃ upādāya taracchānaṃ āhāro sukhumo. Te kira tivassachaḍḍitāni visāṇāni ceva aṭṭhīni ca khādanti. Tāni ca nesaṃ kheḷena temitamattāneva kandamūlaṃ viya mudukāni honti. Taracchānampi āhāramupādāya hatthīnaṃ āhāro sukhumo. Te hi nānārukkhasākhādayo khādanti. Hatthīnaṃ āhārato gavayagokaṇṇamigādīnaṃ āhāro sukhumo. Te kira nissārāni nānārukkhapaṇṇādīni khādanti. Tesampi āhārato gunnaṃ āhāro sukhumo. Te allasukkhatiṇāni khādanti. Tesampi āhārato sasānaṃ āhāro sukhumo. Sasānaṃ āhārato sakuṇānaṃ āhāro sukhumo. Sakuṇānaṃ āhārato paccantavāsīnaṃ āhāro sukhumo. Paccantavāsīnaṃ āhārato gāmabhojakānaṃ āhāro sukhumo. Gāmabhojakānaṃ āhārato rājarājamahāmattānaṃ āhāro sukhumo. Tesampi āhārato cakkavattino āhāro sukhumo. Cakkavattino āhārato bhummadevānaṃ āhāro sukhumo. Bhummadevānaṃ āhārato cātumahārājikānaṃ āhāro sukhumo. Evaṃ yāva paranimmitavasavattīnaṃ [Pg.368] āhāro vitthāretabbo. Tesaṃ panāhāro sukhumotveva niṭṭhaṃ patto.

Trong các vật thực đó, dưỡng chất trong vật thực thô thì yếu, trong vật thực tế thì mạnh. Quả vậy, sau khi ăn các thứ như cơm lúa hoang, chỉ một lát là đói. Người đã uống các thứ như bơ lỏng thì cả ngày cũng không muốn ăn cơm. Ở đây, nên hiểu tính chất thô và tế bằng cách so sánh. So với thức ăn của cá sấu, thức ăn của công thì tế hơn. Nghe nói cá sấu nuốt đá, và đá ấy tan ra khi vào đến bụng chúng. Công ăn các loài như rắn, bọ cạp. So với thức ăn của công, thức ăn của linh cẩu thì tế hơn. Nghe nói chúng ăn sừng và xương đã bị vứt bỏ ba năm, và những thứ đó chỉ cần thấm nước bọt của chúng là mềm ra như củ sen, rễ sen. So với thức ăn của linh cẩu, thức ăn của voi thì tế hơn. Vì chúng ăn các loại cành cây... So với thức ăn của voi, thức ăn của các loài như trâu rừng, bò rừng, nai... thì tế hơn. Nghe nói chúng ăn các loại lá cây... không có lõi. So với thức ăn của chúng, thức ăn của bò thì tế hơn. Chúng ăn cỏ tươi và cỏ khô. So với thức ăn của chúng, thức ăn của thỏ thì tế hơn. So với thức ăn của thỏ, thức ăn của chim thì tế hơn. So với thức ăn của chim, thức ăn của người ở biên địa thì tế hơn. So với thức ăn của người ở biên địa, thức ăn của trưởng làng thì tế hơn. So với thức ăn của trưởng làng, thức ăn của vua và đại thần thì tế hơn. So với thức ăn của họ, thức ăn của Chuyển luân vương thì tế hơn. So với thức ăn của Chuyển luân vương, thức ăn của chư thiên địa cầu thì tế hơn. So với thức ăn của chư thiên địa cầu, thức ăn của chư thiên Tứ Đại Thiên Vương thì tế hơn. Cứ như vậy nên mở rộng cho đến thức ăn của chư thiên Tha Hóa Tự Tại. Thức ăn của họ đã đạt đến mức độ chắc chắn là tế.

Lakkhaṇāditopi ojālakkhaṇo kabaḷīkāro āhāro, rūpāharaṇaraso, upatthambhanapaccupaṭṭhāno, kabaḷaṃ katvā āharitabbavatthupadaṭṭhānoti veditabbo.

Về phương diện trạng thái v.v., đoàn thực nên được hiểu là: có dưỡng chất là trạng thái, có sự mang lại sắc pháp là phận sự, có sự nâng đỡ là sự hiện hữu, có vật thực phải làm thành miếng rồi ăn vào là nhân cần thiết.

646. Noupādāniddese yathā upādārūpaṃ upādiyateva, na aññena upādiyati, evametaṃ na upādiyatevāti noupādā.

646. Trong phần giải thích về `noupādā` (vô y sinh): Giống như sắc y sinh chỉ được nương tựa, chứ không bị (sắc) khác nương tựa, tương tự như vậy, (sắc) này không chỉ được nương tựa, vì vậy gọi là `noupādā`.

647. Phusitabbanti phoṭṭhabbaṃ. Phusitvā jānitabbanti attho. Phoṭṭhabbañca taṃ āyatanañcāti phoṭṭhabbāyatanaṃ. Āpo ca taṃ nissattasuññatasabhāvaṭṭhena dhātu cāti āpodhātu. Idāni yasmā tīṇi rūpāni phusitvā jānitabbāni tasmā tāni bhājetvā dassetuṃ katamaṃ taṃ rūpaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ? Pathavīdhātūtiādimāha. Tattha kakkhaḷattalakkhaṇā pathavīdhātu, patiṭṭhānarasā, sampaṭicchanapaccupaṭṭhānā. Tejodhātu uṇhattalakkhaṇā, paripācanarasā, maddavānuppadānapaccupaṭṭhānā. Vāyodhātu vitthambhanalakkhaṇā, samudīraṇarasā, abhinīhārapaccupaṭṭhānā. Purimā pana ‘āpodhātu’ paggharaṇalakkhaṇā, brūhanarasā, saṅgahapaccupaṭṭhānā. Ekekā cettha sesattayapadaṭṭhānāti veditabbā.

647. Cái đáng được xúc chạm là xúc cảnh. Nghĩa là cái đáng được biết sau khi xúc chạm. Vừa là xúc cảnh, vừa là xứ, nên gọi là xúc xứ. Vừa là thủy đại, vừa là giới theo nghĩa là bản chất vô ngã, trống không, nên gọi là thủy giới. Bây giờ, vì ba sắc pháp đáng được biết sau khi xúc chạm, do đó, để phân tích và chỉ ra chúng, (Đức Thế Tôn) đã nói câu bắt đầu bằng "Sắc pháp ấy là xúc xứ nào? Là địa giới...". Trong ấy, địa giới có đặc tính cứng, có phận sự làm chỗ tựa, có sự biểu hiện là sự tiếp nhận. Hỏa giới có đặc tính nóng, có phận sự làm cho chín muồi, có sự biểu hiện là làm phát sanh sự mềm mại. Phong giới có đặc tính chống đỡ, có phận sự làm cho chuyển động, có sự biểu hiện là sự mang đi. Còn thủy giới đã nói trước có đặc tính chảy tràn, có phận sự làm cho tăng trưởng, có sự biểu hiện là sự kết hợp. Và ở đây, nên biết rằng mỗi một đại là nhân gần cho ba đại còn lại.

Kakkhaḷanti thaddhaṃ. Mudukanti athaddhaṃ. Saṇhanti maṭṭhaṃ. Pharusanti kharaṃ. Sukhasamphassanti sukhavedanāpaccayaṃ iṭṭhaphoṭṭhabbaṃ. Dukkhasamphassanti dukkhavedanāpaccayaṃ aniṭṭhaphoṭṭhabbaṃ. Garukanti bhāriyaṃ. Lahukanti abhāriyaṃ, sallahukanti attho. Ettha ca ‘kakkhaḷaṃ mudukaṃ saṇhaṃ pharusaṃ garukaṃ lahuka’nti padehi pathavīdhātu eva bhājitā. ‘‘Yadāyaṃ kāyo āyusahagato ca hoti usmāsahagato ca viññāṇasahagato ca tadā lahutaro ca hoti mudutaro ca kammaññataro cā’’ti (dī. ni. 2.424) suttepi lahumudubhūtaṃ pathavīdhātumeva sandhāya vuttaṃ.

Cứng là thô cứng. Mềm là không thô cứng. Mịn là nhẵn nhụi. Thô là xù xì. Xúc khả lạc là xúc cảnh khả ý, là nhân của thọ lạc. Xúc khả khổ là xúc cảnh bất khả ý, là nhân của thọ khổ. Nặng là có trọng lượng. Nhẹ là không có trọng lượng, nghĩa là nhẹ nhàng. Và ở đây, chỉ có địa giới được phân tích bằng các từ 'cứng, mềm, mịn, thô, nặng, nhẹ'. Trong kinh cũng vậy, câu "Khi thân này có mạng căn đi kèm, có hơi ấm đi kèm, và có thức đi kèm, thì khi ấy nó trở nên nhẹ nhàng hơn, mềm mại hơn, và dễ sử dụng hơn" được nói ra là nhắm đến địa giới đã trở nên nhẹ nhàng và mềm mại.

‘Sukhasamphassaṃ dukkhasamphassa’nti padadvayena pana tīṇipi mahābhūtāni bhājitāni. Pathavīdhātu hi sukhasamphassāpi atthi dukkhasamphassāpi. Tathā tejodhātuvāyodhātuyo. Tattha sukhasamphassā pathavīdhātu mudutaluṇahatthe [Pg.369] dahare pāde sambāhante assādetvā assādetvā ‘sambāha tāta, sambāha tātā’ti vadāpanākāraṃ karoti. Sukhasamphassā tejodhātu sītasamaye aṅgārakapallaṃ āharitvā gattaṃ sedente assādetvā assādetvā ‘sedehi tāta, sedehi tātā’ti vadāpanākāraṃ karoti. Sukhasamphassā vāyodhātu uṇhasamaye vattasampanne dahare bījanena bījante assādetvā assādetvā ‘bīja tāta, bīja tātā’ti vadāpanākāraṃ karoti. Thaddhahatthe pana dahare pāde sambāhante aṭṭhīnaṃ bhijjanakālo viya hoti. Sopi ‘apehī’ti vattabbataṃ āpajjati. Uṇhasamaye aṅgārakapalle ābhate ‘apanehi na’nti vattabbaṃ hoti. Sītasamaye bījanena bījante ‘apehi, mā bījā’ti vattabbaṃ hoti. Evametāsaṃ sukhasamphassatā dukkhasamphassatā ca veditabbā.

Còn với hai từ 'xúc khả lạc, xúc khả khổ', cả ba đại hiển nhiên đều được phân tích. Vì địa giới có khi là xúc khả lạc, có khi là xúc khả khổ. Hỏa giới và phong giới cũng vậy. Trong đó, địa giới là xúc khả lạc tạo ra cách nói 'Này con, hãy xoa bóp; này con, hãy xoa bóp' sau khi thưởng thức nhiều lần lúc một vị sa di trẻ có bàn tay mềm mại, non nớt đang xoa bóp chân. Hỏa giới là xúc khả lạc tạo ra cách nói 'Này con, hãy hơ ấm; này con, hãy hơ ấm' sau khi thưởng thức nhiều lần lúc người ta mang chậu than đến hơ ấm thân mình vào mùa lạnh. Phong giới là xúc khả lạc tạo ra cách nói 'Này con, hãy quạt; này con, hãy quạt' sau khi thưởng thức nhiều lần lúc một vị sa di trẻ có đầy đủ bổn phận đang dùng quạt để quạt vào mùa nóng. Còn khi một vị sa di trẻ có bàn tay thô cứng xoa bóp chân, thì giống như lúc xương sắp gãy. Vị ấy cũng đáng bị nói là 'Hãy đi ra!'. Vào mùa nóng, khi chậu than được mang đến, đáng phải nói là 'Hãy mang nó đi!'. Vào mùa lạnh, khi có người dùng quạt để quạt, đáng phải nói là 'Hãy đi ra, đừng quạt!'. Như vậy, nên biết tính chất xúc khả lạc và tính chất xúc khả khổ của các đại này.

Yaṃ phoṭṭhabbaṃ anidassanaṃ sappaṭighantiādinā nayena vuttā pana catūhi catūhi nayehi paṭimaṇḍitā terasa vārā heṭṭhā rūpāyatanādīsu vuttanayeneva veditabbā.

Còn mười ba đoạn được trang hoàng bởi bốn phương pháp mỗi loại, đã được nói theo phương pháp bắt đầu bằng 'Xúc cảnh nào vô kiến hữu đối', nên được hiểu theo đúng phương pháp đã được nói ở phần dưới trong các xứ như sắc xứ.

Kiṃ panetāni tīṇi mahābhūtāni ekappahāreneva āpāthaṃ āgacchanti udāhu noti? Āgacchanti. Evaṃ āgatāni kāyapasādaṃ ghaṭṭenti na ghaṭṭentīti? Ghaṭṭenti. Ekappahāreneva tāni ārammaṇaṃ katvā kāyaviññāṇaṃ uppajjati nuppajjatīti? Nuppajjati. Ābhujitavasena vā hi ussadavasena vā ārammaṇakaraṇaṃ hoti.

Lại nữa, ba đại hiển nhiên này có đi vào tầm (của thân tịnh sắc) cùng một lúc hay không? Chúng có đi vào. Khi đã đi vào như vậy, chúng có va chạm với thân tịnh sắc hay không? Chúng có va chạm. Thân thức có sanh khởi khi lấy chúng làm đối tượng cùng một lúc hay không? Không sanh khởi. Vì việc bắt đối tượng xảy ra do năng lực hướng tâm hoặc do năng lực nổi trội.

Tattha ābhujitavasena tāva, pattasmiñhi odanena pūretvā ābhate ekaṃ sitthaṃ gahetvā thaddhaṃ vā mudukaṃ vāti vīmaṃsanto kiñcāpi tattha tejopi atthi vāyopi atthi, pathavīdhātumeva pana ābhujati. Uṇhodake hatthaṃ otāretvā vīmaṃsanto kiñcāpi tattha pathavīpi atthi vāyopi atthi, tejodhātumeva pana ābhujati. Uṇhasamaye vātapānaṃ vivaritvā vātena sarīraṃ paharāpento ṭhito mandamande vāte paharante kiñcāpi tattha pathavīpi atthi tejopi atthi, vāyodhātumeva pana ābhujati. Evaṃ ābhujitavasena ārammaṇaṃ karoti nāma.

Trong hai trường hợp đó, trước hết là do năng lực hướng tâm. Khi một cái bát đã được đổ đầy cơm và mang đến, người lấy một hạt cơm và xem xét 'cứng hay mềm', mặc dù trong hạt cơm đó có cả hỏa giới và phong giới, nhưng người ấy chỉ hướng tâm đến địa giới. Người xem xét bằng cách nhúng tay vào nước nóng, mặc dù trong nước nóng đó có cả địa giới và phong giới, nhưng người ấy chỉ hướng tâm đến hỏa giới. Vào mùa nóng, người đứng mở cửa sổ để gió thổi vào thân, khi làn gió nhẹ thổi qua, mặc dù trong làn gió đó có cả địa giới và hỏa giới, nhưng người ấy chỉ hướng tâm đến phong giới. Như vậy, gọi là bắt đối tượng do năng lực hướng tâm.

Yo [Pg.370] pana upakkhalati vā sīsena vā rukkhaṃ paharati bhuñjanto vā sakkharaṃ ḍaṃsati, so kiñcāpi tattha tejopi atthi vāyopi atthi, ussadavasena pana pathavīdhātumeva ārammaṇaṃ karoti. Aggiṃ akkamantopi kiñcāpi tattha pathavīpi atthi vāyopi atthi, ussadavasena pana tejodhātumeva ārammaṇaṃ karoti. Balavavāte kaṇṇasakkhaliṃ paharitvā badhirabhāvaṃ karonte. Kiñcāpi tattha pathavīpi atthi tejopi atthi, ussadavasena pana vāyodhātumeva ārammaṇaṃ karoti.

Còn người nào bị vấp ngã, hoặc đập đầu vào cây, hoặc cắn phải hòn sỏi khi đang ăn, người ấy, mặc dù ở đó có cả hỏa giới và phong giới, nhưng do năng lực nổi trội, chỉ bắt địa giới làm đối tượng. Người dẫm phải lửa cũng vậy, mặc dù ở đó có cả địa giới và phong giới, nhưng do năng lực nổi trội, chỉ bắt hỏa giới làm đối tượng. Khi một cơn gió mạnh thổi vào tai làm cho như bị điếc, mặc dù ở đó có cả địa giới và hỏa giới, nhưng do năng lực nổi trội, chỉ bắt phong giới làm đối tượng.

Yaṃkiñci dhātuṃ ārammaṇaṃ karontassa kāyaviññāṇampi ekappahārena nuppajjati. Sūcikalāpena viddhassa ekappahārena kāyo ghaṭṭiyati. Yasmiṃ yasmiṃ pana ṭhāne kāyapasādo ussanno hoti, tattha tattha kāyaviññāṇaṃ uppajjati. Yattha yatthāpi paṭighaṭṭananighaṃso balavā hoti tattha tattha paṭhamaṃ uppajjati. Kukkuṭapattena vaṇe dhoviyamāne aṃsuaṃsu kāyapasādaṃ ghaṭṭeti. Yattha yattha pana pasādo ussanno hoti, tattha tattheva kāyaviññāṇaṃ uppajjati. Evaṃ ussadavasena ārammaṇaṃ karoti. Ussadavaseneva ca kāyaviññāṇaṃ uppajjati nāma.

Đối với người đang lấy bất kỳ giới nào làm đối tượng, thân thức cũng không sanh khởi cùng một lúc. Đối với người bị đâm bởi một bó kim, thân bị va chạm cùng một lúc. Nhưng ở nơi nào mà thân tịnh sắc dồi dào, ở nơi đó thân thức sanh khởi. Cũng vậy, ở nơi nào sự va chạm cọ xát mạnh mẽ, ở nơi đó (thân thức) sanh khởi trước tiên. Khi vết thương được rửa bằng lông gà, từng sợi lông va chạm vào thân tịnh sắc. Nhưng ở nơi nào mà tịnh sắc dồi dào, chính ở nơi đó thân thức sanh khởi. Như vậy, (thân thức) lấy đối tượng do năng lực của sự dồi dào. Và được gọi là thân thức sanh khởi chính do năng lực của sự dồi dào.

Kathaṃ pana cittassa ārammaṇato saṅkanti hotīti? Dvīhākārehi hoti – ajjhāsayato vā visayādhimattato vā. Vihārapūjādīsu hi ‘tāni tāni cetiyāni ceva paṭimāyo ca vandissāmi, potthakammacittakammāni ca olokessāmī’ti ajjhāsayena gato ekaṃ vanditvā vā passitvā vā itarassa vandanatthāya vā dassanatthāya vā manaṃ katvā vanditumpi passitumpi gacchatiyeva, evaṃ ajjhāsayato saṅkamati nāma.

Lại nữa, sự chuyển đổi của tâm từ đối tượng này sang đối tượng khác xảy ra như thế nào? Xảy ra do hai lý do: hoặc do ý muốn, hoặc do sự vượt trội của đối tượng. Thật vậy, trong các lễ cúng dường ở tu viện v.v., người đi với ý muốn rằng: ‘Ta sẽ đảnh lễ các bảo tháp kia và các pho tượng kia, và ta sẽ ngắm nhìn các tác phẩm điêu khắc và hội họa,’ sau khi đã đảnh lễ hoặc thấy một (bảo tháp/tượng), hướng tâm đến việc đảnh lễ hoặc thấy cái khác, chắc chắn đi để đảnh lễ và để thấy. Như vậy, được gọi là chuyển đổi do ý muốn.

Kelāsakūṭapaṭibhāgaṃ pana mahācetiyaṃ olokento ṭhitopi aparabhāge sabbatūriyesu paggahitesu rūpārammaṇaṃ vissajjetvā saddārammaṇaṃ saṅkamati. Manuññagandhesu pupphesu vā gandhesu vā ābhatesu saddārammaṇaṃ vissajjetvā gandhārammaṇaṃ saṅkamati. Evaṃ visayādhimattato saṅkamati nāma.

Lại nữa, ngay cả khi đang đứng nhìn đại bảo tháp tương tự như đỉnh núi Kelāsa, khi ở một nơi khác, tất cả các loại nhạc cụ được trỗi lên, (người ấy) từ bỏ sắc cảnh và chuyển sang thanh cảnh. Khi những bông hoa hoặc hương liệu có mùi thơm dễ chịu được mang đến, (người ấy) từ bỏ thanh cảnh và chuyển sang hương cảnh. Như vậy, được gọi là chuyển đổi do sự vượt trội của đối tượng.

651. Āpodhātuniddese āpoti sabhāvaniddeso. Āpova āpogataṃ. Sinehavasena sineho, sinehova sinehagataṃ. Bandhanattaṃ [Pg.371] rūpassāti pathavīdhātuādikassa bhūtarūpassa bandhanabhāvo. Ayopiṇḍiādīni hi āpodhātu ābandhitvā baddhāni karoti. Tāya ābaddhattā tāni baddhāni nāma honti. Pāsāṇapabbatatālaṭṭhihatthidantagosiṅgādīsupi eseva nayo. Sabbāni hetāni āpodhātu eva ābandhitvā baddhāni karoti. Āpodhātuyā ābaddhattāva baddhāni honti.

651. Trong phần giải về thủy đại, 'āpo' là sự chỉ rõ về tự tánh. Chính thủy đại là āpogataṃ. Do năng lực kết dính, nó là sineho; chính sự kết dính là sinehagataṃ. 'Trạng thái kết dính của sắc' có nghĩa là trạng thái kết dính của sắc đại hiển như địa đại v.v. Thật vậy, thủy đại kết dính những vật như khối sắt v.v. và làm cho chúng được gắn kết. Do được kết dính bởi nó, chúng được gọi là những vật được gắn kết. Phương pháp này cũng tương tự trong trường hợp núi đá, hột thốt nốt, ngà voi, sừng bò v.v. Thật vậy, chính thủy đại kết dính tất cả những thứ này và làm cho chúng được gắn kết. Chính do được kết dính bởi thủy đại mà chúng được gắn kết.

Kiṃ pana pathavīdhātu sesadhātūnaṃ patiṭṭhā hoti na hotīti hoti phusitvā hoti udāhu aphusitvā? Āpodhātu vā sesā ābandhamānā phusitvā ābandhati udāhu aphusitvāti? Pathavīdhātu tāva āpodhātuyā aphusitvāva patiṭṭhā hoti, tejodhātuyā ca vāyodhātuyā ca phusitvā. Āpodhātu pana pathavīdhātumpi tejovāyodhātuyopi aphusitvāva ābandhati. Yadi phusitvā ābandheyya phoṭṭhabbāyatanaṃ nāma bhaveyya.

Lại nữa, địa đại có phải là nền tảng cho các đại còn lại hay không? (Câu trả lời là) có. (Nếu vậy), nó là nền tảng do tiếp xúc hay không tiếp xúc? Hoặc thủy đại, khi kết dính các đại còn lại, nó kết dính do tiếp xúc hay không tiếp xúc? Trước hết, địa đại là nền tảng cho thủy đại mà không cần tiếp xúc, và (là nền tảng) cho hỏa đại và phong đại do có tiếp xúc. Lại nữa, thủy đại kết dính cả địa đại, hỏa đại và phong đại mà không cần tiếp xúc. Nếu nó kết dính do tiếp xúc, nó sẽ trở thành xúc xứ.

Tejodhātuvāyodhātūnampi sesadhātūsu sakasakakiccakaraṇe eseva nayo. Tejodhātu hi pathavīdhātuṃ phusitvā jhāpeti. Sā pana na uṇhā hutvā jhāyati. Yadi uṇhā hutvā jhāyeyya uṇhattalakkhaṇā nāma bhaveyya. Āpodhātuṃ pana aphusitvāva tāpeti. Sāpi tapamānā na uṇhā hutvā tapati. Yadi uṇhā hutvā tapeyya uṇhattalakkhaṇā nāma bhaveyya. Vāyodhātuṃ pana phusitvāva tāpeti. Sāpi tapamānā na uṇhā hutvā tapati. Yadi uṇhā hutvā tapeyya uṇhattalakkhaṇā nāma bhaveyya. Vāyodhātu pathavīdhātuṃ phusitvā vitthambheti, tathā tejodhātuṃ āpodhātuṃ pana aphusitvāva vitthambheti.

Đối với hỏa đại và phong đại, phương pháp này cũng tương tự trong việc thực hiện phận sự riêng của chúng đối với các đại còn lại. Thật vậy, hỏa đại làm cháy địa đại do tiếp xúc. Nhưng nó (địa đại) không cháy sau khi trở nên nóng. Nếu nó cháy sau khi trở nên nóng, nó sẽ có đặc tính là nóng. Lại nữa, (hỏa đại) làm nóng thủy đại mà không cần tiếp xúc. Nó (thủy đại) cũng vậy, khi bị làm nóng, không nóng lên sau khi trở nên nóng. Nếu nó nóng lên sau khi trở nên nóng, nó sẽ có đặc tính là nóng. Lại nữa, (hỏa đại) làm nóng phong đại do có tiếp xúc. Nó (phong đại) cũng vậy, khi bị làm nóng, không nóng lên sau khi trở nên nóng. Nếu nó nóng lên sau khi trở nên nóng, nó sẽ có đặc tính là nóng. Phong đại nâng đỡ địa đại do tiếp xúc, tương tự (nâng đỡ) hỏa đại. Lại nữa, (phong đại) nâng đỡ thủy đại mà không cần tiếp xúc.

Ucchurasaṃ pacitvā phāṇitapiṇḍe kariyamāne āpodhātu thaddhā hoti na hotīti? Na hoti. Sā hi paggharaṇalakkhaṇā. Pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā. Omattaṃ pana āpo adhimattapathavīgatikaṃ jātaṃ. Sā hi rasākārena ṭhitabhāvaṃ vijahati, lakkhaṇaṃ na vijahati. Phāṇitapiṇḍe vilīyamānepi pathavīdhātu na vilīyati. Kakkhaḷalakkhaṇā hi pathavīdhātu paggharaṇalakkhaṇā āpodhātu. Omattā pana pathavī adhimattaāpagatikā hoti. Sā piṇḍākārena ṭhitabhāvaṃ vijahati, lakkhaṇaṃ na vijahati. Catunnañhi [Pg.372] mahābhūtānaṃ bhāvaññathattameva hoti, lakkhaṇaññathattaṃ nāma natthi. Tassa abhāvo aṭṭhānaparikappasuttena dīpito. Vuttañhetaṃ –

Khi nước mía được nấu và làm thành bánh đường phèn, thủy đại có trở nên cứng hay không? Không. Vì nó có đặc tính chảy. Địa đại có đặc tính cứng. Nhưng thủy đại với số lượng ít đã trở nên có trạng thái giống như địa đại với số lượng nhiều. Thật vậy, nó (thủy đại) từ bỏ trạng thái tồn tại dưới dạng lỏng, nhưng không từ bỏ đặc tính của nó. Ngay cả khi bánh đường phèn tan chảy, địa đại không tan chảy. Vì địa đại có đặc tính cứng, thủy đại có đặc tính chảy. Nhưng địa đại với số lượng ít trở nên có trạng thái giống như thủy đại với số lượng nhiều. Nó (địa đại) từ bỏ trạng thái tồn tại dưới dạng khối, nhưng không từ bỏ đặc tính của nó. Thật vậy, đối với bốn đại hiển, chỉ có sự thay đổi về trạng thái, chứ không có sự thay đổi về đặc tính. Sự không có (thay đổi đặc tính) đó được làm rõ bởi kinh Aṭṭhānaparikappa. Điều này đã được nói rằng –

‘‘Siyā, ānanda, catunnaṃ mahābhūtānaṃ aññathattaṃ, pathavīdhātuyā…pe… vāyodhātuyā; na tveva buddhe aveccappasādena samannāgatassa ariyasāvakassa siyā aññathatta’’nti (a. ni. 3.76).

“Này Ānanda, có thể có sự thay đổi của bốn đại hiển, của địa đại… cho đến… của phong đại; nhưng không thể có sự thay đổi nào đối với vị Thánh đệ tử đã thành tựu niềm tin bất động nơi Đức Phật.” (A. Ni. 3.76).

Ayañhettha attho – ānanda, kakkhaḷattalakkhaṇā pathavīdhātu parivattitvā paggharaṇalakkhaṇā āpodhātu nāma bhaveyya, ariyasāvakassa pana aññathattaṃ nāma natthīti. Evamettha aṭṭhānaparikappo āgato.

Đây là ý nghĩa ở đây: Này Ānanda, địa đại có đặc tính cứng, sau khi biến đổi, có thể trở thành thủy đại có đặc tính chảy, nhưng đối với vị Thánh đệ tử, không có cái gọi là sự thay đổi (về niềm tin). Như vậy, ở đây, sự suy xét về điều không thể xảy ra đã được đề cập đến.

652. Ito paresu upādiṇṇarūpādiniddesesu upādiṇṇapadādīnaṃ attho mātikākathāyaṃ vuttanayeneva veditabbo. Cakkhāyatanādīni heṭṭhā vitthāritāneva. Tattha tattha pana visesamattameva vakkhāma.

652. Trong các phần giải về sắc chấp thủ v.v. sau đây, ý nghĩa của các từ 'upādiṇṇa' v.v. nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần giải về mātikā. Nhãn xứ v.v. đã được giải thích chi tiết ở phần trước. Tuy nhiên, ở mỗi nơi, chúng tôi sẽ chỉ nói về những điểm đặc biệt.

Upādiṇṇaniddese tāva cakkhāyatanādīni ekantaupādiṇṇattā vuttāni. Yasmā pana rūpāyatanādīni upādiṇṇānipi atthi anupādiṇṇānipi, tasmā tāni yaṃ vā panāti saṅkhepato dassetvā puna kammassa katattā rūpāyatanantiādinā nayena vitthāritāni. Iminā upāyena sabbayevāpanakesu attho veditabbo.

Trước hết, trong phần giải về 'upādiṇṇa', nhãn xứ v.v. được nói đến vì chúng hoàn toàn là (sắc) chấp thủ. Lại nữa, vì sắc xứ v.v. có cả loại chấp thủ và không chấp thủ, do đó, sau khi chỉ ra chúng một cách tóm tắt bằng cụm từ 'yaṃ vā pana', (chúng) lại được giải thích chi tiết theo phương pháp bắt đầu bằng 'sắc xứ do nghiệp tạo ra'. Theo phương pháp này, ý nghĩa trong tất cả các trường hợp có 'yevāpanaka' nên được hiểu.

Kasmā pana ‘kammassa katattā’ti ca ‘na kammassa katattā’ti ca ubhinnampi niddese ‘jaratā ca aniccatā ca’ na gahitā, anupādiṇṇādīnaṃyeva niddesesu gahitāti? Na kammassa katattāti ettha tāva kammato aññapaccayasamuṭṭhānaṃ saṅgahitaṃ. ‘Kammassa katattā’ti ettha kammasamuṭṭhānameva. Imāni ca dve rūpāni neva kammato na aññasmā rūpajanakapaccayā uppajjanti, tasmā na gahitāni. Sā ca nesaṃ anuppatti parato āvi bhavissati. Anupādiṇṇantiādīsu pana kevalaṃ anupādiṇṇādiggahaṇena kammādisamuṭṭhānatā paṭikkhittā, naaññapaccayasamuṭṭhānatā anuññātā. Tasmā tattha gahitānīti veditabbāni.

Tại sao trong phần chỉ dẫn của cả hai câu ‘do nghiệp đã được tạo tác’ và ‘không do nghiệp đã được tạo tác’, ‘sự già và sự vô thường’ lại không được đề cập, trong khi chúng lại được đề cập trong các phần chỉ dẫn về các pháp không bị chấp thủ (anupādiṇṇa), v.v.? Trước hết, trong câu ‘không do nghiệp đã được tạo tác’, sắc do duyên khác với nghiệp sanh khởi được bao gồm. Trong câu ‘do nghiệp đã được tạo tác’, chỉ có sắc do nghiệp sanh khởi (được bao gồm). Và hai loại sắc này (già và vô thường) không sanh khởi từ nghiệp cũng không từ một duyên nào khác tạo ra sắc; do đó, chúng không được đề cập. Việc chúng không sanh khởi sẽ được làm rõ sau. Tuy nhiên, trong các câu như ‘không bị chấp thủ’, v.v., chỉ có sự sanh khởi từ nghiệp, v.v. bị phủ nhận bởi việc đề cập đến ‘không bị chấp thủ’, v.v., chứ sự sanh khởi từ duyên khác không được cho phép. Do đó, nên hiểu rằng chúng được đề cập ở đó.

666. Cittasamuṭṭhānaniddese kāyaviññatti vacīviññattīti idaṃ dvayaṃ yasmā ekantacittasamuṭṭhānāni bhūtāni upādāya paññāyati, tasmā vuttaṃ. Paramatthato [Pg.373] pana tassa nissayabhūtāni bhūtāneva cittasamuṭṭhānāni, taṃnissitattā. Yathā aniccassa rūpassa jarāmaraṇaṃ aniccaṃ nāma hoti, evamidampi cittasamuṭṭhānaṃ nāma jātaṃ.

666. Trong phần chỉ dẫn về các pháp do tâm sanh khởi, hai pháp này là thân biểu tri và khẩu biểu tri được nói đến bởi vì chúng được nhận biết nương vào các đại chủng hoàn toàn do tâm sanh khởi. Tuy nhiên, về phương diện chân đế, chỉ có các đại chủng làm nền tảng cho chúng mới là các pháp do tâm sanh khởi, do chúng nương tựa vào các đại chủng ấy. Giống như sự già và chết của sắc vô thường được gọi là vô thường, cũng vậy, hai pháp này được gọi là do tâm sanh khởi.

668. Cittasahabhuniddesepi eseva nayo. Yāva cittaṃ tāva paññāyanato idameva dvayaṃ vuttaṃ. Na panetaṃ cittena saha bhūtāni viya, cetanādayo viya ca uppajjati.

668. Trong phần chỉ dẫn về các pháp đồng sanh với tâm cũng theo phương pháp này. Hai pháp này được nói đến vì chúng được nhận biết chừng nào tâm còn tồn tại. Tuy nhiên, chúng không sanh khởi cùng với tâm như các đại chủng hay như các tâm sở tư, v.v.

670. Cittānuparivattitāyapi eseva nayo. Yāva cittaṃ tāva paññāyanato eva hetaṃ dvayaṃ cittānuparivattīti vuttaṃ.

670. Trong trường hợp các pháp tùy chuyển theo tâm cũng theo phương pháp này. Chính vì hai pháp này được nhận biết chừng nào tâm còn tồn tại nên chúng được gọi là các pháp tùy chuyển theo tâm.

674. Oḷārikanti vatthārammaṇabhūtattā saṃṅghaṭṭanavasena gahetabbato thūlaṃ. Vuttavipallāsato sukhumaṃ veditabbaṃ.

674. Thô (oḷārikaṃ) có nghĩa là thô thiển vì là vật chất và đối tượng, và vì có thể được nắm bắt thông qua sự va chạm. Vi tế (sukhumaṃ) nên được hiểu theo nghĩa ngược lại với những gì đã nói.

676. Dūreti ghaṭṭanavasena aggahetabbattā dubbiññeyyabhāvena samīpe ṭhitampi dūre. Itaraṃ pana ghaṭṭanavasena gahetabbattā suviññeyyabhāvena dūre ṭhitampi santike. Cakkhāyatanādiniddesā heṭṭhā vuttanayeneva vitthārato veditabbā. Idaṃ tāva duvidhena rūpasaṅgahe visesamattaṃ. Tividhasaṅgaho uttānatthova.

676. Xa (dūre) có nghĩa là, do không thể được nắm bắt thông qua sự va chạm và do khó nhận biết, nên dù ở gần vẫn là xa. Ngược lại, pháp kia, do có thể được nắm bắt thông qua sự va chạm và do dễ nhận biết, nên dù ở xa vẫn là gần. Các phần chỉ dẫn về nhãn xứ, v.v., nên được hiểu một cách chi tiết theo phương pháp đã được trình bày ở trên. Đây chỉ là phần đặc biệt trong chương hợp nhất sắc theo hai cách. Chương hợp nhất theo ba cách có ý nghĩa rõ ràng.

Catukkaniddesavaṇṇanā

Giải về phần chỉ dẫn theo bốn pháp

966. Catubbidhasaṅgahāvasāne diṭṭhādīnaṃ pacchimapadassa bhedābhāvena ādito paṭṭhāya pucchaṃ akatvāva rūpāyatanaṃ diṭṭhaṃ saddāyatanaṃ sutantiādi vuttaṃ. Tattha rūpāyatanaṃ cakkhunā oloketvā dakkhituṃ sakkāti ‘diṭṭhaṃ’ nāma jātaṃ. Saddāyatanaṃ sotena sutvā jānituṃ sakkāti ‘sutaṃ’ nāma jātaṃ. Gandhāyatanādittayaṃ ghānajivhākāyehi patvā gahetabbato munitvā jānitabbaṭṭhena mutaṃ nāma jātaṃ. Phusitvā viññāṇuppattikāraṇato ‘mutaṃ’ nāmātipi vuttaṃ. Sabbameva pana rūpaṃ manoviññāṇena jānitabbanti manasā viññātaṃ nāma jātaṃ.

966. Vào cuối chương hợp nhất theo bốn cách, vì không có sự phân biệt đối với từ cuối cùng trong các từ như ‘cái được thấy’ (diṭṭha), v.v., nên không đặt câu hỏi từ đầu mà nói rằng ‘sắc xứ là cái được thấy, thanh xứ là cái được nghe’, v.v. Trong đó, sắc xứ có thể được nhìn thấy sau khi quan sát bằng mắt, do đó nó được gọi là ‘cái được thấy’. Thanh xứ có thể được biết sau khi nghe bằng tai, do đó nó được gọi là ‘cái được nghe’. Ba xứ gồm hương xứ, v.v., có thể được nắm bắt sau khi tiếp xúc bằng mũi, lưỡi, và thân, do đó chúng được gọi là ‘cái được cảm nhận’ (muta) với ý nghĩa là cần được biết sau khi đã liên kết. Cũng có nói rằng chúng được gọi là ‘cái được cảm nhận’ vì là nguyên nhân cho sự sanh khởi của thức sau khi xúc chạm. Tuy nhiên, tất cả sắc pháp đều cần được biết bởi ý thức, do đó nó được gọi là ‘cái được biết bởi ý’.

Pañcakaniddesavaṇṇanā

Giải về phần chỉ dẫn theo năm pháp

967. Pañcavidhasaṅgahaniddese [Pg.374] kakkhaḷanti thaddhaṃ. Kharameva kharagataṃ, pharusanti attho. Itare dvepi sabhāvaniddesā eva. Ajjhattanti niyakajjhattaṃ. Bahiddhāti bāhiraṃ. Upādiṇṇanti na kammasamuṭṭhānameva. Avisesena pana sarīraṭṭhakassetaṃ gahaṇaṃ. Sarīraṭṭhakañhi upādiṇṇaṃ vā hotu anupādiṇṇaṃ vā, ādinnagahitaparāmaṭṭhavasena sabbaṃ upādiṇṇameva nāma.

967. Trong phần chỉ dẫn về hợp nhất theo năm cách, ‘cứng’ (kakkhaḷaṃ) có nghĩa là rắn chắc. ‘Thô’ (khara) chính là ‘trạng thái thô’ (kharagata), có nghĩa là thô ráp. Hai từ còn lại cũng chỉ là sự diễn tả về bản chất. ‘Nội tại’ (ajjhattaṃ) có nghĩa là thuộc về bản thân. ‘Ngoại tại’ (bahiddhā) có nghĩa là bên ngoài. ‘Bị chấp thủ’ (upādiṇṇaṃ) không chỉ có nghĩa là do nghiệp sanh khởi. Mà đây là sự đề cập đến tất cả các sắc pháp tồn tại trong cơ thể một cách không phân biệt. Thật vậy, dù các sắc pháp tồn tại trong cơ thể có bị chấp thủ (do nghiệp sanh) hay không bị chấp thủ, tất cả chúng đều được gọi là ‘bị chấp thủ’ do được nắm giữ và xem xét (sai lầm) như là của mình.

969. Tejogatanti sabbatejesu gataṃ uṇhattalakkhaṇaṃ, tejo eva vā tejobhāvaṃ gatanti ‘tejogataṃ’. Usmāti usmākāro. Usmāgatanti usmābhāvaṃ gataṃ. Usmākārassevetaṃ nāmaṃ. Usumanti balavausmā. Usumameva usumabhāvaṃ gatanti usumagataṃ.

969. ‘Trạng thái của hỏa đại’ (tejogataṃ) có nghĩa là đặc tính nóng có trong tất cả các loại hỏa đại, hoặc chính hỏa đại đã đạt đến trạng thái của hỏa đại, do đó gọi là ‘tejogataṃ’. ‘Hơi nóng’ (usmā) là trạng thái hơi nóng. ‘Trạng thái hơi nóng’ (usmāgataṃ) là đã đạt đến trạng thái hơi nóng; đây là tên gọi của chính trạng thái hơi nóng. ‘Sức nóng’ (usumaṃ) là hơi nóng mạnh. Chính sức nóng đã đạt đến trạng thái sức nóng, do đó gọi là ‘usumagataṃ’.

970. Vāyanakavasena vāyo. Vāyova vāyobhāvaṃ gatattā vāyogataṃ. Thambhitattanti uppalanāḷatacādīnaṃ viya vātapuṇṇānaṃ thambhitabhāvo rūpassa.

970. Do có khả năng chuyển động nên gọi là ‘gió’ (vāyo). Chính gió, do đã đạt đến trạng thái của gió, nên gọi là ‘trạng thái của gió’ (vāyogataṃ). ‘Sự căng cứng’ (thambhitattaṃ) là trạng thái căng cứng của sắc, giống như trạng thái căng cứng của vỏ cọng sen, v.v., khi chứa đầy gió.

Chakkādiniddesavaṇṇanā

Giải về phần chỉ dẫn theo sáu pháp, v.v.

972-4. Chabbidhādisaṅgahānaṃ tiṇṇaṃ osānapadassa bhedābhāvato ādito paṭṭhāya apucchitvāva niddeso kato. Tattha cakkhuviññāṇena jānituṃ sakkāti cakkhuviññeyyaṃ…pe… manoviññāṇena jānituṃ sakkāti manoviññeyyaṃ. Tividhāya manodhātuyā jānituṃ sakkāti manodhātuviññeyyaṃ sabbaṃ rūpanti ettha yasmā ekaṃ rūpampi manoviññāṇadhātuyā ajānitabbaṃ nāma natthi, tasmā ‘sabbaṃ rūpa’nti vuttaṃ. Sammāsambuddhena hi abhidhammaṃ patvā nayaṃ kātuṃ yuttaṭṭhāne nayo akato nāma natthi. Idañca ekarūpassāpi manoviññāṇadhātuyā ajānitabbassa abhāvena nayaṃ kātuṃ yuttaṭṭhānaṃ nāma, tasmā nayaṃ karonto ‘sabbaṃ rūpa’nti āha.

972-4. Do ba pháp cuối cùng của ba loại tóm lược bắt đầu bằng sáu loại không có sự khác biệt, nên phần trình bày chi tiết được thực hiện ngay từ đầu mà không cần đặt câu hỏi. Trong đó, (cái gì) có thể được biết bởi nhãn thức thì gọi là đối tượng của nhãn thức... (vân vân)... (cái gì) có thể được biết bởi ý thức thì gọi là đối tượng của ý thức. (Cái gì) có thể được biết bởi ý giới có ba loại thì gọi là đối tượng của ý giới. Ở đây, trong câu "tất cả sắc pháp", vì không có một sắc pháp nào mà ý thức giới không thể biết được, do đó đã được nói là "tất cả sắc pháp". Quả vậy, bậc Chánh Đẳng Giác, khi đến với Abhidhamma, không có trường hợp nào mà Ngài không áp dụng một phương pháp ở nơi thích hợp để áp dụng. Và đây là nơi thích hợp để áp dụng phương pháp, vì không có dù chỉ một sắc pháp nào mà ý thức giới không thể biết được. Do đó, khi áp dụng phương pháp, Ngài đã nói "tất cả sắc pháp".

974. Sukhasamphassoti sukhavedanāpaṭilābhapaccayo. Dukkhasamphassoti dukkhavedanāpaṭilābhapaccayo. Idhāpi phoṭṭhabbārammaṇassa sukhadukkhassa sabbhāvato ayaṃ nayo dinno.

974. Lạc xúc là duyên để đạt được lạc thọ. Khổ xúc là duyên để đạt được khổ thọ. Ở đây cũng vậy, do sự hiện hữu của xúc đối tượng là lạc và khổ, nên phương pháp này đã được đưa ra.

Navakādiniddesavaṇṇanā

Chú giải về phần trình bày chi tiết các pháp chín loại, v.v.

975. Navake [Pg.375] pana indriyarūpassa nāma atthitāya nayo dinno. Tasseva sappaṭighaappaṭighatāya dasake nayo dinno. Ekādasake aḍḍhekādasa āyatanāni vibhattāni. Tesaṃ niddesavārā heṭṭhā vuttanayena vitthārato veditabbā. Sesaṃ sabbattha uttānatthameva.

975. Còn trong nhóm chín pháp, phương pháp được đưa ra do sự hiện hữu của cái gọi là sắc quyền. Trong nhóm mười pháp, phương pháp được đưa ra do chính sắc ấy có tính đối ngại và không đối ngại. Trong nhóm mười một pháp, mười một xứ rưỡi đã được phân chia. Các đoạn trình bày chi tiết về chúng nên được hiểu một cách rộng rãi theo phương pháp đã được nói ở dưới. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng.

Pakiṇṇakakathā

Luận về các vấn đề tạp loại

Imesu pana rūpesu asammohatthaṃ samodhānaṃ samuṭṭhānaṃ parinipphannañca saṅkhatanti idaṃ ‘pakiṇṇakaṃ’ veditabbaṃ.

Còn trong các sắc pháp này, vì mục đích không si mê, (cần biết) sự hợp lại, sự sanh khởi, sự được hoàn thành và pháp hữu vi. Điều này nên được hiểu là 'tạp loại'.

Tattha ‘samodhāna’nti sabbameva hidaṃ rūpaṃ samodhānato cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro, phoṭṭhabbāyatanaṃ āpodhātūti pañcavīsatisaṅkhyaṃ hoti. Taṃ vatthurūpena saddhiṃ chabbīsatisaṅkhyaṃ veditabbaṃ. Ito aññaṃ rūpaṃ nāma natthi. Keci pana ‘middharūpaṃ nāma atthī’ti vadanti. Te ‘‘addhā munīsi sambuddho, natthi nīvaraṇā tavā’’tiādīni (su. ni. 546) vatvā middharūpaṃ nāma natthīti paṭisedhetabbā. Apare balarūpena saddhiṃ sattavīsati, sambhavarūpena saddhiṃ aṭṭhavīsati, jātirūpena saddhiṃ ekūnatiṃsati, rogarūpena saddhiṃ samatiṃsati rūpānīti vadanti. Tepi tesaṃ visuṃ abhāvaṃ dassetvā paṭikkhipitabbā. Vāyodhātuyā hi gahitāya balarūpaṃ gahitameva, aññaṃ balarūpaṃ nāma natthi. Āpodhātuyā sambhavarūpaṃ, upacayasantatīhi jātirūpaṃ, jaratāaniccatāhi gahitāhi rogarūpaṃ gahitameva. Aññaṃ rogarūpaṃ nāma natthi. Yopi kaṇṇarogādi ābādho so visamapaccayasamuṭṭhitadhātumattameva. Na añño tattha rogo nāma atthīti samodhānato chabbīsatimeva rūpāni.

Ở đây, về ‘sự hợp lại’ (samodhāna), quả thật tất cả sắc pháp này khi được hợp lại thì có số lượng là hai mươi lăm, (từ) nhãn xứ… cho đến… đoàn thực, xúc xứ, thủy đại. Sắc pháp ấy cùng với sắc vật căn (vatthurūpa) nên được biết là có số lượng hai mươi sáu. Ngoài số này ra, không có sắc pháp nào khác. Tuy nhiên, có một số vị nói rằng: ‘Có sắc pháp tên là sắc hôn trầm (middharūpa).’ Các vị ấy cần phải bị bác bỏ bằng cách trích dẫn (kinh) như sau: «Quả thật, Ngài là bậc Mâu-ni, bậc Chánh Đẳng Giác, Ngài không có các triền cái» (Sutta Nipāta 546), và nói rằng không có sắc pháp nào tên là sắc hôn trầm. Các vị khác lại nói rằng có hai mươi bảy sắc pháp cùng với sắc năng lực (balarūpa), hai mươi tám cùng với sắc tinh sinh (sambhavarūpa), hai mươi chín cùng với sắc sinh (jātirūpa), ba mươi cùng với sắc bệnh (rogarūpa). Các vị ấy cũng cần phải bị phản bác bằng cách chỉ ra sự không hiện hữu riêng biệt của các sắc pháp ấy. Vì khi phong đại đã được kể đến thì sắc năng lực cũng đã được kể đến rồi; không có sắc pháp nào khác tên là sắc năng lực. (Khi) thủy đại (được kể đến thì) sắc tinh sinh (cũng đã được kể đến); (khi) sắc tích lũy và sắc tương tục được kể đến thì sắc sinh (cũng đã được kể đến); khi sắc lão và sắc vô thường được kể đến thì sắc bệnh cũng đã được kể đến rồi. Không có sắc pháp nào khác tên là sắc bệnh. Ngay cả chứng bệnh như bệnh về tai v.v... cũng chỉ là các đại do duyên không tương hợp sanh khởi mà thôi. Ở đây không có cái gì khác gọi là bệnh. Do đó, khi hợp lại chỉ có hai mươi sáu sắc pháp.

‘Samuṭṭhāna’nti kati rūpāni katisamuṭṭhānāni? Dasa ekasamuṭṭhānāni, ekaṃ dvisamuṭṭhānaṃ, tīṇi tisamuṭṭhānāni, nava catusamuṭṭhānāni, dve na kenaci samuṭṭhahanti.

Về ‘sự sanh khởi’ (samuṭṭhāna): Có bao nhiêu sắc pháp có bao nhiêu nguồn sanh khởi? Mười (sắc pháp) có một nguồn sanh khởi, một (sắc pháp) có hai nguồn sanh khởi, ba (sắc pháp) có ba nguồn sanh khởi, chín (sắc pháp) có bốn nguồn sanh khởi, hai (sắc pháp) không do bất cứ gì sanh khởi.

Tattha cakkhupasādo…pe… jīvitindriyanti imāni aṭṭha ekantaṃ kammatova samuṭṭhahanti. Kāyaviññattivacīviññattidvayaṃ ekantena cittato samuṭṭhātīti dasa [Pg.376] ‘ekasamuṭṭhānāni’ nāma. Saddo ututo ca cittato ca samuṭṭhātīti eko ‘dvisamuṭṭhāno’ nāma. Tattha aviññāṇakasaddo ututo samuṭṭhāti, saviññāṇakasaddo cittato. Lahutādittayaṃ pana utucittāhārehi samuṭṭhātīti tīṇi ‘tisamuṭṭhānāni’ nāma. Avasesāni nava rūpāni tehi kammena cāti catūhi samuṭṭhahantīti nava ‘catusamuṭṭhānāni’ nāma. Jaratā aniccatā pana etesu ekatopi na samuṭṭhahantīti dve ‘na kenaci samuṭṭhahanti’ nāma. Kasmā? Ajāyanato. Na hi etāni jāyanti. Kasmā? Jātassa pākabhedattā. Uppannañhi rūpaṃ jīrati bhijjatīti avassaṃ panetaṃ sampaṭicchitabbaṃ. Na hi uppannaṃ rūpaṃ arūpaṃ vā akkhayaṃ nāma dissati. Yāva pana na bhijjati tāvassa paripākoti siddhametaṃ. ‘Jātassa pākabhedattā’ti yadi ca tāni jāyeyyuṃ tesampi pākabhedā bhaveyyuṃ. Na ca pāko paccati, bhedo vā bhijjatīti jātassa pākabhedattā netaṃ dvayaṃ jāyati.

Trong số ấy, tám sắc pháp này là sắc thần kinh nhãn… cho đến… mạng quyền, chỉ sanh khởi duy nhất từ nghiệp. Hai pháp thân biểu tri và khẩu biểu tri chỉ sanh khởi duy nhất từ tâm. Do đó, mười (sắc pháp) này được gọi là ‘có một nguồn sanh khởi’. Âm thanh sanh khởi từ thời tiết và từ tâm, do đó một (sắc pháp) này được gọi là ‘có hai nguồn sanh khởi’. Trong đó, âm thanh vô tri sanh khởi từ thời tiết, âm thanh hữu tri sanh khởi từ tâm. Còn bộ ba khinh khoái v.v... sanh khởi từ thời tiết, tâm, và vật thực, do đó ba (sắc pháp) này được gọi là ‘có ba nguồn sanh khởi’. Chín sắc pháp còn lại sanh khởi từ bốn nguồn là ba nguồn ấy (thời tiết, tâm, vật thực) và nghiệp, do đó chín (sắc pháp) này được gọi là ‘có bốn nguồn sanh khởi’. Còn sắc lão và sắc vô thường không sanh khởi từ bất cứ nguồn nào trong các nguồn ấy, do đó hai (sắc pháp) này được gọi là ‘không do bất cứ gì sanh khởi’. Tại sao? Vì chúng không được sanh ra. Quả thật, chúng không được sanh ra. Tại sao? Vì chúng là sự chín muồi và sự tan rã của cái đã được sanh. Quả thật, sắc pháp đã sanh lên thì già đi và tan rã, điều này chắc chắn phải được chấp nhận. Quả thật, không thấy có sắc pháp hay phi sắc pháp nào đã sanh lên mà lại không bị hủy diệt. Chừng nào nó chưa tan rã, chừng đó là sự chín muồi của nó, điều này đã được xác lập. ‘Vì chúng là sự chín muồi và sự tan rã của cái đã được sanh.’ Và nếu chúng được sanh ra, thì chúng cũng sẽ có sự chín muồi và sự tan rã. Nhưng sự chín muồi không chín muồi (thêm), hay sự tan rã không tan rã (thêm). Do đó, vì chúng là sự chín muồi và sự tan rã của cái đã được sanh, nên cặp đôi này không được sanh ra.

Tattha siyā – yathā ‘kammassa katattā’ti ādiniddesesu ‘rūpassa upacayo rūpassa santatī’ti vacanena ‘jāti’ jāyatīti sampaṭicchitaṃ hoti, evaṃ ‘pāko’pi paccatu ‘bhedo’pi bhijjatūti. ‘‘Na tattha ‘jāti jāyatī’ti sampaṭicchitaṃ. Ye pana dhammā kammādīhi nibbattanti tesaṃ abhinibbattibhāvato jātiyā tappaccayabhāvavohāro anumato. Na pana paramatthato jāti jāyati. Jāyamānassa hi abhinibbattimattaṃ jātī’’ti.

Ở đây, có thể có (sự phản bác) rằng: – Giống như trong các đoạn giải thích bắt đầu bằng ‘do nghiệp đã được tạo’, qua câu nói ‘sự tích lũy của sắc, sự tương tục của sắc’, người ta đã chấp nhận rằng ‘sắc sinh’ được sanh ra; cũng vậy, ‘sự chín muồi’ hãy cứ chín muồi và ‘sự tan rã’ hãy cứ tan rã. (Đáp:) «Ở đây, không có sự chấp nhận rằng ‘sắc sinh được sanh ra’. Nhưng đối với các pháp được tạo ra bởi nghiệp v.v..., do trạng thái phát sanh mới của chúng, nên sự gọi tên ‘sắc sinh’ là có các pháp ấy làm duyên được cho phép. Nhưng xét về phương diện chân đế, sắc sinh không được sanh ra. Quả thật, sắc sinh chỉ là sự phát sanh mới của cái đang được sanh ra.»

Tattha siyā – ‘yatheva jāti yesaṃ dhammānaṃ abhinibbatti tappaccayabhāvavohāraṃ abhinibbattivohārañca labhati, tathā pākabhedāpi yesaṃ dhammānaṃ pākabhedā tappaccayabhāvavohāraṃ abhinibbattivohārañca labhantu. Evaṃ idampi dvayaṃ kammādisamuṭṭhānamevāti vattabbaṃ bhavissatī’ti. ‘Na pākabhedā taṃ vohāraṃ labhanti. Kasmā? Janakapaccayānubhāvakkhaṇe abhāvato. Janakapaccayānañhi uppādetabbadhammassa uppādakkhaṇeyeva ānubhāvo, na tato uttari. Tehi abhinibbattitadhammakkhaṇasmiñca jāti paññāyamānā tappaccayabhāvavohāraṃ abhinibbattivohārañca labhati, tasmiṃ khaṇe sabbhāvato; na itaradvayaṃ, tasmiṃ khaṇe abhāvatoti nevetaṃ jāyatī’ti vattabbaṃ. ‘‘Jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppanna’’nti (saṃ. ni. 2.20) āgatattā [Pg.377] idampi dvayaṃ jāyatīti ce – ‘na, pariyāyadesitattā. Tattha hi paṭiccasamuppannānaṃ dhammānaṃ jarāmaraṇattā pariyāyena taṃ paṭiccasamuppanna’nti vuttaṃ.

Ở đây, có thể có (sự phản bác) rằng: – ‘Giống như sắc sinh, là sự phát sanh mới của các pháp nào đó, nhận được sự gọi tên là có các pháp ấy làm duyên và sự gọi tên là sự phát sanh mới; cũng vậy, sự chín muồi và sự tan rã, là sự chín muồi và sự tan rã của các pháp nào đó, cũng hãy nhận lấy sự gọi tên là có các pháp ấy làm duyên và sự gọi tên là sự phát sanh mới. Như vậy, sẽ phải nói rằng cặp đôi này cũng do nghiệp v.v... sanh khởi.’ (Đáp:) ‘Sự chín muồi và sự tan rã không nhận được cách gọi tên đó. Tại sao? Vì chúng không có mặt trong sát-na có năng lực của duyên sanh. Quả thật, năng lực của các duyên sanh chỉ có ở sát-na sanh của pháp cần được sanh khởi, chứ không có sau đó. Và trong sát-na của pháp được chúng tạo ra, sắc sinh, vì đang hiển hiện, nên nhận được sự gọi tên là có các pháp ấy làm duyên và sự gọi tên là sự phát sanh mới, do sự hiện hữu của nó trong sát-na ấy; còn cặp đôi kia thì không, do sự không hiện hữu của chúng trong sát-na ấy. Do đó, phải nói rằng chúng không được sanh ra.’ Nếu có người nói rằng: – Vì có câu kinh: «Này các Tỳ khưu, sự già và chết là vô thường, là pháp hữu vi, là pháp do duyên sanh» (Saṃyutta Nikāya 2.20), nên cặp đôi này cũng được sanh ra. (Đáp:) – ‘Không phải vậy, vì đây là lời dạy theo nghĩa ẩn dụ. Quả thật, ở đây, vì các pháp do duyên sanh có sự già và chết, nên theo nghĩa ẩn dụ, nó được gọi là pháp do duyên sanh.’

‘Yadi evaṃ, tayampetaṃ ajātattā sasavisāṇaṃ viya natthi; nibbānaṃ viya vā nicca’nti ce – na, nissayapaṭibaddhavuttito; pathavīādīnañhi nissayānaṃ bhāve jātiādittayaṃ paññāyati, tasmā na natthi. Tesañca abhāve na paññāyati, tasmā na niccaṃ. Etampi ca abhinivesaṃ paṭisedhetuṃ eva idaṃ vuttaṃ – ‘‘jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppanna’’nti (saṃ. ni. 2.20). Evamādīhi nayehi tāni dve rūpāni na kehici samuṭṭhahantīti veditabbaṃ.

Nếu có người nói rằng: – ‘Nếu vậy, cả ba pháp này (sắc sinh, lão, vô thường), vì không được sanh ra, nên chúng không hiện hữu, giống như sừng thỏ; hoặc chúng là thường hằng, giống như Niết-bàn.’ (Đáp:) – Không phải vậy, vì sự vận hành của chúng bị ràng buộc vào vật nương. Quả thật, khi có sự hiện hữu của các vật nương như địa đại v.v..., thì bộ ba bắt đầu bằng sắc sinh được nhận biết. Do đó, chúng không phải là không hiện hữu. Và khi các vật nương ấy không hiện hữu, chúng không được nhận biết. Do đó, chúng không phải là thường hằng. Và chính để bác bỏ cả sự chấp thủ sai lầm này mà câu kinh sau đã được nói: «Này các Tỳ khưu, sự già và chết là vô thường, là pháp hữu vi, là pháp do duyên sanh» (Saṃyutta Nikāya 2.20). Bằng những phương pháp như vậy, nên biết rằng hai sắc pháp ấy không do bất cứ gì sanh khởi.

Apica ‘samuṭṭhāna’nti ettha ayamaññopi attho. Tassāyaṃ mātikā – ‘kammajaṃ kammapaccayaṃ kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ, āhārasamuṭṭhānaṃ āhārapaccayaṃ āhārapaccayautusamuṭṭhānaṃ, utusamuṭṭhānaṃ utupaccayaṃ utupaccayautusamuṭṭhānaṃ, cittasamuṭṭhānaṃ cittapaccayaṃ cittapaccayautusamuṭṭhāna’nti.

Lại nữa, ở đây trong từ ‘samuṭṭhāna’ (sanh khởi) này còn có một ý nghĩa khác. Đây là đề mục của ý nghĩa ấy: ‘Sắc do nghiệp sanh, sắc do nghiệp làm duyên, sắc do thời tiết sanh khởi có nghiệp làm duyên; sắc do vật thực sanh, sắc do vật thực làm duyên, sắc do thời tiết sanh khởi có vật thực làm duyên; sắc do thời tiết sanh, sắc do thời tiết làm duyên, sắc do thời tiết sanh khởi có thời tiết làm duyên; sắc do tâm sanh, sắc do tâm làm duyên, sắc do thời tiết sanh khởi có tâm làm duyên’.

Tattha cakkhupasādādi aṭṭhavidhaṃ rūpaṃ saddhiṃ hadayavatthunā ‘kammajaṃ’ nāma. Kesamassu hatthidantā assavālā camaravālāti evamādi ‘kammapaccayaṃ’ nāma. Cakkaratanaṃ devatānaṃ uyyānavimānādīnīti evamādi ‘kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ’ nāma.

Trong đó, tám loại sắc kể từ sắc thần kinh nhãn cùng với sắc ý vật được gọi là ‘sắc do nghiệp sanh’. Tóc, râu, ngà voi, lông đuôi ngựa, lông đuôi bò yak, v.v... được gọi là ‘sắc do nghiệp làm duyên’. Bánh xe báu, các vườn cây và cung điện của chư thiên, v.v... được gọi là ‘sắc do thời tiết sanh khởi có nghiệp làm duyên’.

Āhārato samuṭṭhitaṃ suddhaṭṭhakaṃ ‘āhārasamuṭṭhānaṃ’ nāma. Kabaḷīkāro āhāro dvinnampi rūpasantatīnaṃ paccayo hoti āhārasamuṭṭhānassa ca upādinnassa ca. Āhārasamuṭṭhānassa janako hutvā paccayo hoti, kammajassa anupālako hutvāti idaṃ āhārānupālitaṃ kammajarūpaṃ ‘āhārapaccayaṃ’ nāma. Visabhāgāhāraṃ sevitvā ātape gacchantassa tilakakāḷakuṭṭhādīni uppajjanti, idaṃ ‘āhārapaccayautusamuṭṭhānaṃ’ nāma.

Sắc thuần bát pháp sanh từ vật thực được gọi là ‘sắc do vật thực sanh’. Đoàn thực là duyên cho cả hai dòng sắc: dòng sắc do vật thực sanh và dòng sắc được chấp thủ (do nghiệp sanh). Nó là duyên bằng cách là vật sanh ra đối với dòng sắc do vật thực sanh, và bằng cách là vật bảo hộ đối với dòng sắc do nghiệp sanh. Do đó, sắc do nghiệp sanh này được vật thực bảo hộ được gọi là ‘sắc do vật thực làm duyên’. Khi một người dùng vật thực không thích hợp rồi đi dưới nắng, các bệnh như tàn nhang, nốt ruồi đen, bệnh cùi, v.v... sanh khởi. Cái này được gọi là ‘sắc do thời tiết sanh khởi có vật thực làm duyên’.

Ututo samuṭṭhitaṃ suddhaṭṭhakaṃ ‘utusamuṭṭhānaṃ’ nāma. Tasmiṃ utu aññaṃ aṭṭhakaṃ samuṭṭhāpeti, idaṃ ‘utupaccayaṃ’ nāma. Tasmimpi utu aññaṃ aṭṭhakaṃ samuṭṭhāpeti, idaṃ ‘utupaccayautusamuṭṭhānaṃ’ nāma. Evaṃ tissoyeva santatiyo ghaṭṭetuṃ sakkoti. Na tato paraṃ. Imamatthaṃ anupādinnakenāpi dīpetuṃ vaṭṭati. Utusamuṭṭhāno nāma valāhako. Utupaccayā nāma [Pg.378] vuṭṭhidhārā. Deve pana vuṭṭhe bījāni virūhanti, pathavī gandhaṃ muñcati, pabbatā nīlā khāyanti, samuddo vaḍḍhati, etaṃ utupaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma.

Sắc thuần bát pháp sanh từ thời tiết được gọi là ‘sắc do thời tiết sanh’. Trong đó, thời tiết làm sanh khởi một bát pháp khác, cái này được gọi là ‘sắc do thời tiết làm duyên’. Trong đó nữa, thời tiết làm sanh khởi một bát pháp khác, cái này được gọi là ‘sắc do thời tiết sanh khởi có thời tiết làm duyên’. Như vậy, nó chỉ có thể nối kết ba dòng sanh khởi mà thôi, không hơn thế nữa. Có thể minh họa ý nghĩa này bằng sắc không được chấp thủ. ‘Sắc do thời tiết sanh’ là đám mây. ‘Sắc do thời tiết làm duyên’ là những dòng mưa. Còn khi trời mưa, hạt giống nảy mầm, đất tỏa hương, núi non hiện ra màu xanh biếc, biển cả dâng lên, tất cả những điều này được gọi là ‘sắc do thời tiết sanh khởi có thời tiết làm duyên’.

Cittato samuṭṭhitaṃ suddhaṭṭhakaṃ ‘cittasamuṭṭhānaṃ’ nāma. ‘‘Pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassa pacchājātapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.11) idaṃ ‘cittapaccayaṃ’ nāma. Ākāse antalikkhe hatthimpi dasseti, assampi dasseti, rathampi dasseti, vividhampi senābyūhaṃ dassetitī (paṭi. ma. 3.18) idaṃ ‘cittapaccayautusamuṭṭhānaṃ’ nāma.

Sắc thuần bát pháp sanh từ tâm được gọi là ‘sắc do tâm sanh’. “Các pháp tâm và sở hữu tâm sanh sau là duyên cho thân này đã sanh trước bằng hậu sanh duyên”, cái này được gọi là ‘sắc do tâm làm duyên’. “Trong không gian, trong hư không, vị ấy biểu hiện cả con voi, biểu hiện cả con ngựa, biểu hiện cả cỗ xe, biểu hiện cả đội quân dàn trận đa dạng”, cái này được gọi là ‘sắc do thời tiết sanh khởi có tâm làm duyên’.

‘Parinipphanna’nti pannarasa rūpāni parinipphannāni nāma, dasa aparinipphannāni nāma. ‘Yadi aparinipphannā, asaṅkhatā nāma bhaveyyuṃ’. ‘‘Tesaṃyeva pana rūpānaṃ kāyavikāro ‘kāyaviññatti’ nāma, vacīvikāro ‘vacīviññatti’ nāma, chiddaṃ vivaraṃ ‘ākāsadhātu’ nāma, lahubhāvo ‘lahutā’ nāma, mudubhāvo ‘mudutā’ nāma, kammaññabhāvo ‘kammaññatā’ nāma, nibbatti ‘upacayo’ nāma, pavatti ‘santati’ nāma, jīraṇākāro ‘jaratā’ nāma, hutvā abhāvākāro ‘aniccatā’ nāmāti. Sabbaṃ parinipphannaṃ saṅkhatameva hotī’’ti.

Về ‘sắc thành tựu’, mười lăm sắc được gọi là sắc thành tựu, mười sắc được gọi là sắc không thành tựu. ‘Nếu là sắc không thành tựu, chúng sẽ là pháp vô vi’. “Nhưng chính sự biến đổi của thân của các sắc ấy được gọi là ‘thân biểu tri’, sự biến đổi của lời nói được gọi là ‘khẩu biểu tri’, khoảng trống, khoảng hở được gọi là ‘không giới’, trạng thái nhẹ nhàng được gọi là ‘khinh khoái’, trạng thái mềm mại được gọi là ‘nhu nhuyến’, trạng thái thích ứng được gọi là ‘khả tác’, sự sanh khởi được gọi là ‘tích tập’, sự diễn tiến được gọi là ‘tương tục’, trạng thái già yếu được gọi là ‘lão’, trạng thái không còn sau khi đã có được gọi là ‘vô thường’. Tất cả đều là sắc thành tựu, đều là pháp hữu vi”.

Aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaaṭṭhakathāya

Trong Aṭṭhasālinī, Chú giải của bộ Pháp Tụ

Rūpakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần giải về chương Sắc.

3. Nikkhepakaṇḍo

3. Chương Tóm Lược

Tikanikkhepakathā

Luận về Tóm Lược các Mẫu Ba

985. Ettāvatā [Pg.379] kusalattiko sabbesaṃ kusalādidhammānaṃ padabhājananayena vitthārito hoti. Yasmā pana yvāyaṃ kusalattikassa vibhajananayo vutto, sesatikadukānampi eseva vibhajananayo hoti – yathā hi ettha, evaṃ ‘katame dhammā sukhāya vedanāya sampayuttā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā…pe… ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākhandhaṃ, ime dhammā sukhāya vedanāya sampayuttā’tiādinā anukkamena sabbatikadukesu sakkā paṇḍitehi vibhājananayaṃ sallakkhetuṃ – tasmā taṃ vitthāradesanaṃ nikkhipitvā, aññena nātisaṅkhepanātivitthāranayena sabbatikadukadhammavibhāgaṃ dassetuṃ katame dhammā kusalāti nikkhepakaṇḍaṃ āraddhaṃ. Cittuppādakaṇḍañhi vitthāradesanā, aṭṭhakathākaṇḍaṃ saṅkhepadesanā. Idaṃ pana nikkhepakaṇḍaṃ cittuppādakaṇḍaṃ upādāya saṅkhepo, aṭṭhakathākaṇḍaṃ upādāya vitthāroti saṅkhittavitthāradhātukaṃ hoti. Tayidaṃ, vitthāradesanaṃ nikkhipitvā desitattāpi, heṭṭhā vuttakāraṇavasenāpi, nikkhepakaṇḍaṃ nāmāti veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ –

985. Cho đến đây, mẫu ba thiện đã được trình bày chi tiết theo phương pháp phân tích các từ đối với tất cả các pháp thiện, v.v. Nhưng vì phương pháp phân tích nào đã được nói đến đối với mẫu ba thiện, thì đó cũng chính là phương pháp phân tích đối với các mẫu ba và mẫu hai còn lại – vì cũng như ở đây, các bậc trí có thể nhận thấy phương pháp phân tích trong tất cả các mẫu ba và mẫu hai theo thứ tự bắt đầu bằng ‘Các pháp nào tương ưng với lạc thọ? Vào lúc nào tâm thiện Dục giới sanh khởi, đi kèm với hỷ, tương ưng với trí, có sắc làm đối tượng... hoặc bất cứ pháp vô sắc nào khác do duyên sanh có mặt vào lúc ấy, ngoại trừ thọ uẩn, các pháp này tương ưng với lạc thọ’ – do đó, sau khi gác lại bài thuyết giảng chi tiết đó, chương Tóm Lược bắt đầu với câu ‘Các pháp nào là thiện?’ để trình bày sự phân loại tất cả các pháp trong các mẫu ba và mẫu hai theo một phương pháp khác, không quá vắn tắt cũng không quá chi tiết. Thật vậy, chương Tâm Sanh là bài thuyết giảng chi tiết, chương Chú Giải là bài thuyết giảng vắn tắt. Nhưng chương Tóm Lược này, so với chương Tâm Sanh thì là vắn tắt, so với chương Chú Giải thì là chi tiết, do đó nó có bản chất không quá vắn tắt, không quá chi tiết. Điều này nên được hiểu là chương Tóm Lược, vì nó được thuyết giảng sau khi đã gác lại bài thuyết giảng chi tiết, và cũng do lý do đã được nêu ở dưới. Điều này đã được nói đến:

Mūlato khandhato cāpi, dvārato cāpi bhūmito;

Atthato dhammato cāpi, nāmato cāpi liṅgato;

Nikkhipitvā desitattā, nikkhepoti pavuccatīti.

Theo căn và theo uẩn, theo môn và theo cõi; theo nghĩa và theo pháp, theo danh và theo tướng; vì được thuyết giảng bằng cách tóm lược, nên được gọi là Tóm Lược.

Idañhi tīṇi kusalamūlānītiādinā nayena mūlato nikkhipitvā desitaṃ. Taṃsampayutto vedanākkhandhoti khandhato. Taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammanti dvārato. Kāyadvārappavattañhi kammaṃ kāyakammanti vuccati. Sukhabhūmiyaṃ, kāmāvacareti bhūmito nikkhipitvā desitaṃ. Tattha tattha atthadhammanāmaliṅgānaṃ vasena desitattā atthādīhi nikkhipitvā desitaṃ nāmāti veditabbaṃ.

Thật vậy, chương này được thuyết giảng bằng cách tóm lược theo căn, theo phương pháp bắt đầu bằng ‘Ba căn thiện’. (Tóm lược) theo uẩn với câu ‘Thọ uẩn tương ưng với pháp ấy’. (Tóm lược) theo môn với câu ‘Thân nghiệp do pháp ấy sanh khởi’. Thật vậy, nghiệp diễn ra ở thân môn được gọi là thân nghiệp. (Chương) được thuyết giảng bằng cách tóm lược theo cõi với các câu ‘Trong cõi lạc’, ‘(Trong) Dục giới’. Nên hiểu rằng, vì ở mỗi nơi chương này được thuyết giảng tùy theo nghĩa, pháp, danh, và tướng, nên nó được gọi là được thuyết giảng bằng cách tóm lược theo nghĩa, v.v.

Tattha [Pg.380] kusalapadaniddese tāva tīṇīti gaṇanaparicchedo. Kusalāni ca tāni mūlāni ca, kusalānaṃ vā dhammānaṃ hetupaccayapabhavajanakasamuṭṭhānanibbattakaṭṭhena mūlānīti kusalamūlāni. Evaṃ atthavasena dassetvā idāni nāmavasena dassetuṃ alobho adoso amohoti āha. Ettāvatā yasmā mūlena muttaṃ kusalaṃ nāma natthi, tasmā catubhūmakakusalaṃ tīhi mūlehi pariyādiyitvā dassesi dhammarājā. Taṃsampayuttoti tehi alobhādīhi sampayutto. Tattha alobhena sampayutte saṅkhārakkhandhe, adosāmohāpi alobhena sampayuttasaṅkhārakkhandhagaṇanaṃyeva gacchanti. Sesadvayavasena sampayogepi eseva nayo. Iti catubhūmakakusalaṃ puna taṃsampayuttakacatukkhandhavasena pariyādiyitvā dassesi dhammarājā. Taṃsamuṭṭhānanti tehi alobhādīhi samuṭṭhitaṃ. Imināpi nayena tadeva catubhūmikakusalaṃ tiṇṇaṃ kammadvārānaṃ vasena pariyādiyitvā dassesi dhammarājā. Evaṃ tāva kusalaṃ tīsu ṭhānesu pariyādiyitvā dassitaṃ.

Ở đây, trong phần phân tích về thiện pháp, trước tiên, từ ‘tīṇi’ (ba) là sự xác định về số lượng. (Chúng) vừa là thiện, vừa là các căn nguyên, nên gọi là thiện căn; hoặc là các căn nguyên của các thiện pháp theo ý nghĩa là nhân, là duyên, là nguồn gốc, là tác nhân phát sanh, là nơi khởi sanh, là tác nhân tạo thành, nên gọi là thiện căn. Sau khi đã trình bày theo ý nghĩa như vậy, bây giờ để trình bày theo danh xưng, Ngài đã nói: ‘alobho, adoso, amoho’ (vô tham, vô sân, vô si). Bằng chừng ấy (lời), vì rằng không có thiện pháp nào được gọi là tách rời khỏi căn nguyên, do đó, Pháp Vương đã trình bày thiện pháp trong bốn cõi bằng cách bao gồm trong ba căn nguyên. ‘Taṃsampayutto’ (tương ưng với chúng) là tương ưng với các pháp ấy là vô tham v.v... Ở đây, trong uẩn hành tương ưng với vô tham, thì vô sân và vô si cũng đi vào sự tính đếm của uẩn hành tương ưng với vô tham. Phương pháp này cũng tương tự trong trường hợp tương ưng theo cách của hai pháp còn lại. Như vậy, Pháp Vương đã một lần nữa trình bày thiện pháp trong bốn cõi bằng cách bao gồm theo cách của bốn uẩn tương ưng với chúng. ‘Taṃsamuṭṭhānaṃ’ (đồng sanh với chúng) là được sanh khởi từ các pháp ấy là vô tham v.v... Bằng phương pháp này, Pháp Vương cũng đã trình bày chính thiện pháp trong bốn cõi ấy bằng cách bao gồm theo cách của ba nghiệp môn. Như vậy, trước tiên, thiện pháp đã được trình bày bằng cách bao gồm trong ba trường hợp.

986. Akusalepi eseva nayo. Dvādasannañhi akusalacittānaṃ ekampi mūlena muttaṃ nāma natthīti mūlena pariyādiyitvā dassesi dhammarājā. Taṃsampayuttacatukkhandhato ca uddhaṃ akusalaṃ nāma natthīti tāneva dvādasa akusalacittāni catukkhandhavasena pariyādiyitvā dassesi. Dhammarājā kāyakammādivasena pana nesaṃ pavattisabbhāvato kammadvāravasena pariyādiyitvā dassesi dhammarājā. Yaṃ panettha tadekaṭṭhā ca kilesātiādi vuttaṃ, tattha ekasmiṃ citte puggale vā ṭhitanti ‘ekaṭṭhaṃ’. Tattha ekasmiṃ citte ṭhitaṃ sahajekaṭṭhaṃ nāma hoti. Ekasmiṃ puggale ṭhitaṃ pahānekaṭṭhaṃ nāma. Tena lobhādinā aññena vā tattha tattha niddiṭṭhena saha ekasmiṃ ṭhitanti tadekaṭṭhaṃ. Tattha ‘katame dhammā saṃkiliṭṭhasaṃkilesikā? Tīṇi akusalamūlāni – lobho doso moho, tadekaṭṭhā ca kilesā’ti saṃkiliṭṭhattike; ‘katame dhammā hīnā? Tīṇi akusalamūlāni – lobho doso moho, tadekaṭṭhā ca kilesā’ti hīnattike ‘katame dhammā akusalā? Tīṇi akusalamūlāni – lobho doso moho, tadekaṭṭhā ca kilesā’ti imasmiṃ kusalattike; ‘katame [Pg.381] dhammā saṃkiliṭṭhā? Tīṇi akusalamūlāni – lobho doso moho, tadekaṭṭhā ca kilesā’ti kilesagocchake ‘katame dhammā saraṇā? Tīṇi akusalamūlāni – lobho doso moho, tadekaṭṭhā ca kilesāti saraṇaduke’ti – imesu ettakesu ṭhānesu ‘sahajekaṭṭhaṃ’ āgataṃ.

986. Đối với bất thiện cũng theo phương pháp này. Vì rằng trong mười hai tâm bất thiện, không có tâm nào được gọi là tách rời khỏi căn nguyên, nên Pháp Vương đã trình bày bằng cách bao gồm trong căn nguyên. Và vì rằng không có bất thiện nào được gọi là vượt ngoài bốn uẩn tương ưng với chúng, nên Ngài đã trình bày chính mười hai tâm bất thiện ấy bằng cách bao gồm theo cách của bốn uẩn. Còn nữa, do sự hiện hữu của sự diễn tiến của chúng theo cách của thân nghiệp v.v..., Pháp Vương đã trình bày bằng cách bao gồm theo cách của nghiệp môn. Điều đã được nói ở đây là ‘tadekaṭṭhā ca kilesā’ (và các phiền não ở cùng một nơi với chúng) v.v..., ở đây, ‘ekaṭṭhaṃ’ (ở cùng một nơi) là trú trong cùng một tâm hoặc cùng một cá nhân. Ở đây, trú trong cùng một tâm được gọi là sahajekaṭṭha (đồng vị trí câu sanh). Trú trong cùng một cá nhân được gọi là pahānekaṭṭha (đồng vị trí đoạn trừ). ‘Tadekaṭṭhaṃ’ (ở cùng một nơi với chúng) là trú trong cùng một nơi với tham v.v... ấy hoặc với pháp khác đã được chỉ định ở chỗ này chỗ kia. Ở đây, ‘sahajekaṭṭhaṃ’ (đồng vị trí câu sanh) đã xuất hiện trong các trường hợp này: trong bộ ba Saṅkiliṭṭha: ‘Các pháp nào bị ô nhiễm và làm ô nhiễm? Ba căn bất thiện – tham, sân, si, và các phiền não ở cùng một nơi với chúng’; trong bộ ba Hīna: ‘Các pháp nào là hạ liệt? Ba căn bất thiện – tham, sân, si, và các phiền não ở cùng một nơi với chúng’; trong bộ ba Kusala này: ‘Các pháp nào là bất thiện? Ba căn bất thiện – tham, sân, si, và các phiền não ở cùng một nơi với chúng’; trong nhóm Kilesa: ‘Các pháp nào là ô nhiễm? Ba căn bất thiện – tham, sân, si, và các phiền não ở cùng một nơi với chúng’; trong bộ đôi Saraṇa: ‘Các pháp nào có lậu hoặc? Ba căn bất thiện – tham, sân, si, và các phiền não ở cùng một nơi với chúng’.

Dassanenapahātabbattike pana ‘imāni tīṇi saṃyojanāni, tadekaṭṭhā ca kilesā’ti, dassanenapahātabbahetukattikepi ‘imāni tīṇi saṃyojanāni, tadekaṭṭhā ca kilesā’ti, puna tattheva tīṇi saṃyojanāni – sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso, ime dhammā dassanenapahātabbā; tadekaṭṭho lobho doso moho, ime dhammā dassanenapahātabbahetū; tadekaṭṭhā ca kilesā taṃsampayutto vedanākhandho…pe… viññāṇakkhandho, taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ, ime dhammā dassanenapahātabbahetukāti; sammappadhānavibhaṅge ‘‘tattha katame pāpakā akusalā dhammā? Tīṇi akusalamūlāni – lobho doso moho, tadekaṭṭhā ca kilesā’’ti (vibha. 391) – imesu pana ettakesu ṭhānesu ‘pahānekaṭṭhaṃ’ āgatanti veditabbaṃ.

Còn trong bộ ba Dassanenapahātabba: ‘Ba kiết sử này, và các phiền não ở cùng một nơi với chúng’; trong bộ ba Dassanenapahātabbahetuka cũng vậy: ‘Ba kiết sử này, và các phiền não ở cùng một nơi với chúng’; lại nữa, chính ở đó: ‘Ba kiết sử – thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, các pháp này cần được đoạn trừ bằng tri kiến; tham, sân, si ở cùng một nơi với chúng, các pháp này là nhân cần được đoạn trừ bằng tri kiến; và các phiền não ở cùng một nơi với chúng, thọ uẩn tương ưng với chúng... thức uẩn, thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp đồng sanh với chúng, các pháp này là nhân cần được đoạn trừ bằng tri kiến’; trong phần phân tích về Chánh Cần: ‘Ở đây, các pháp ác bất thiện nào? Ba căn bất thiện – tham, sân, si, và các phiền não ở cùng một nơi với chúng’ – nên biết rằng ‘pahānekaṭṭhaṃ’ (đồng vị trí đoạn trừ) đã xuất hiện trong các trường hợp này.

987. Abyākatapadaniddeso uttānatthoyevāti. Imasmiṃ tike tīṇi lakkhaṇāni tisso paññattiyo kasiṇugghāṭimākāsaṃ ajaṭākāsaṃ ākiñcaññāyatanassa ārammaṇaṃ nirodhasamāpatti ca na labbhatīti vuttaṃ.

987. Phần phân tích về vô ký pháp có ý nghĩa rõ ràng. Đã được nói rằng trong bộ ba này, ba tướng, ba chế định, hư không do loại bỏ biến xứ, hư không không bị vướng mắc, đối tượng của Vô sở hữu xứ, và Diệt tận định là không thể có được.

988. Vedanāttikaniddese sukhabhūmiyanti ettha yathā tambabhūmi kaṇhabhūmīti tambakaṇhabhūmiyova vuccanti, evaṃ sukhampi sukhabhūmi nāma. Yathā ucchubhūmi sālibhūmīti ucchusālīnaṃ uppajjanaṭṭhānāni vuccanti, evaṃ sukhassa uppajjanaṭṭhānaṃ cittampi sukhabhūmi nāma. Taṃ idha adhippetaṃ. Yasmā pana sā kāmāvacare vā hoti, rūpāvacarādīsu vā, tasmāssā taṃ pabhedaṃ dassetuṃ kāmāvacaretiādi vuttaṃ. Sukhavedanaṃ ṭhapetvāti yā sā sukhabhūmiyaṃ sukhavedanā, taṃ ṭhapetvā. Taṃsampayuttoti tāya ṭhapitāya sukhavedanāya sampayutto. Sesapadadvayepi imināva nayena attho veditabboti.

988. Trong phần phân tích về bộ ba Thọ, ở đây trong từ ‘sukhabhūmiyaṃ’ (trong trú xứ của lạc), cũng giống như đất màu đồng và đất màu đen được gọi là ‘tambabhūmi, kaṇhabhūmi’, tương tự như vậy, lạc cũng được gọi là trú xứ của lạc. Cũng giống như nơi sanh khởi của mía và lúa được gọi là ‘ucchubhūmi, sālibhūmi’, tương tự như vậy, tâm là nơi sanh khởi của lạc cũng được gọi là trú xứ của lạc. Điều này được chủ ý ở đây. Và vì rằng nó có thể ở trong cõi Dục, hoặc trong cõi Sắc v.v..., do đó, để trình bày sự phân loại của nó, câu ‘kāmāvacare’ (trong cõi Dục) v.v... đã được nói đến. ‘Sukhavedanaṃ ṭhapetvā’ (ngoại trừ lạc thọ) có nghĩa là, lạc thọ nào có trong trú xứ của lạc, hãy để riêng thọ ấy ra. ‘Taṃsampayutto’ (tương ưng với nó) là tương ưng với lạc thọ đã được để riêng ra ấy. Nên biết rằng ý nghĩa trong hai câu còn lại cũng theo phương pháp này.

Imasmiṃ [Pg.382] tike tisso vedanā, sabbaṃ rūpaṃ, nibbānanti idampi na labbhati. Ayañhi tiko kusalattike ca alabbhamānehi imehi ca tīhi koṭṭhāsehi muttako nāma. Ito paresu pana tikadukesu pāḷito ca atthato ca yaṃ vattabbaṃ siyā taṃ sabbaṃ padānukkamena mātikākathāyañceva kusalādīnaṃ niddese ca vuttameva. Yaṃ pana yattha visesamattaṃ tadeva vakkhāma.

Trong bộ ba này, ba thọ, tất cả sắc, và Níp-bàn cũng không thể có được. Vì rằng bộ ba này được gọi là tách rời khỏi những pháp không thể có được trong bộ ba Thiện và khỏi ba phần này. Còn trong các bộ ba và bộ đôi sau đây, bất cứ điều gì cần phải nói về cả Pāḷi và ý nghĩa, tất cả những điều đó đã được nói đến theo thứ tự các từ trong phần giải về Mẫu Đề và trong phần phân tích về thiện pháp v.v... Tuy nhiên, ở đâu có điểm đặc biệt nào, chúng tôi sẽ chỉ nói về điểm đặc biệt đó.

991. Tattha vipākattike tāva kiñcāpi arūpadhammā viya rūpadhammāpi kammasamuṭṭhānā atthi, anārammaṇattā pana te kammasarikkhakā na hontīti sārammaṇā arūpadhammāva kammasarikkhakattā vipākāti vuttā, bījasarikkhakaṃ phalaṃ viya. Sālibījasmiñhi vapite aṅkurapattādīsu nikkhantesupi sāliphalanti na vuccati. Yadā pana sālisīsaṃ pakkaṃ hoti pariṇataṃ, tadā bījasarikkhako sāli eva sāliphalanti vuccati. Aṅkurapattādīni pana bījajātāni bījato nibbattānīti vuccanti, evameva rūpampi kammajanti vā upādiṇṇanti vā vattuṃ vaṭṭati.

991. Ở đây, trước hết trong bộ ba về quả dị thục, mặc dù các pháp sắc do nghiệp sanh cũng có mặt giống như các pháp vô sắc, nhưng do vì không có đối tượng nên chúng không tương tự như nghiệp. Vì vậy, chỉ có các pháp vô sắc có đối tượng, do tương tự như nghiệp, mới được gọi là quả dị thục, giống như quả tương tự như hạt giống. Thật vậy, khi hạt lúa được gieo, dù mầm, lá, v.v... đã mọc lên, chúng vẫn không được gọi là quả lúa. Nhưng khi bông lúa đã chín, đã già, thì lúc ấy chỉ có hạt lúa tương tự như hạt giống mới được gọi là quả lúa. Còn mầm, lá, v.v... thì được gọi là những thứ sanh từ hạt giống, được tạo ra từ hạt giống. Cũng vậy, sắc pháp cũng có thể được gọi là do nghiệp sanh hoặc là được chấp thủ.

994. Upādiṇṇattike kiñcāpi khīṇāsavassa khandhā ‘amhākaṃ mātulatthero amhākaṃ cūḷapitutthero’ti vadantānaṃ paresaṃ upādānassa paccayā honti, maggaphalanibbānāni pana aggahitāni aparāmaṭṭhāni anupādiṇṇāneva. Tāni hi, yathā divasaṃ santatto ayoguḷo makkhikānaṃ abhinisīdanassa paccayo na hoti, evameva tejussadattā taṇhāmānadiṭṭhivasena gahaṇassa paccayā na honti. Tena vuttaṃ – ime dhammā anupādiṇṇaanupādāniyāti.

994. Trong bộ ba về pháp được chấp thủ, mặc dù các uẩn của vị lậu tận có thể là duyên cho sự chấp thủ của những người khác, những người nói rằng: "Vị trưởng lão cậu của chúng tôi", "Vị trưởng lão chú của chúng tôi", nhưng đạo, quả, và Níp-bàn thì không bị nắm giữ, không bị xuyên tạc, và chắc chắn là không bị chấp thủ. Thật vậy, những pháp ấy, giống như một hòn sắt nung nóng suốt ngày không phải là duyên cho ruồi đậu vào, cũng vậy, do có oai lực mạnh mẽ, chúng không phải là duyên cho sự nắm giữ bằng quyền năng của tham ái, ngã mạn, và tà kiến. Do đó, đã được nói rằng: "Những pháp này không bị chấp thủ và không phải là đối tượng của chấp thủ".

998. Asaṃkiliṭṭhaasaṃkilesikesupi eseva nayo.

998. Trong các pháp không ô nhiễm và không phải là nhân ô nhiễm cũng chính là phương pháp này.

1000. Vitakkattike vitakkasahajātena vicārena saddhiṃ kusalattike alabbhamānāva na labbhanti.

1000. Trong bộ ba về tầm, cùng với tứ đồng sanh với tầm, những pháp không thể có được trong bộ ba thiện cũng không thể có được.

1003. Pītisahagatattike pītiādayo attanā sahajātadhammānaṃ pītisahagatādibhāvaṃ datvā sayaṃ piṭṭhivaṭṭakā jātā. Imasmiñhi tike dve domanassasahagatacittuppādā [Pg.383] dukkhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ upekkhāvedanā rūpaṃ nibbānanti – idampi na labbhati. Ayañhi tiko kusalattike ca alabbhamānehi imehi ca pañcahi koṭṭhāsehi muttako nāma.

1003. Trong bộ ba về pháp câu hành với hỷ, hỷ và các pháp tương tự, sau khi đã trao cho các pháp đồng sanh với mình trạng thái câu hành với hỷ, v.v..., tự chúng lại bị loại trừ. Thật vậy, trong bộ ba này, hai tâm sanh câu hành với ưu, thân thức câu hành với khổ, thọ xả, sắc, và Níp-bàn – những pháp này cũng không có được. Thật vậy, bộ ba này được gọi là bộ ba được giải thoát khỏi những pháp không có được trong bộ ba thiện và khỏi năm phần này.

1006. Dassanenapahātabbattike saññojanānīti bandhanāni. Sakkāyadiṭṭhīti vijjamānaṭṭhena sati khandhapañcakasaṅkhāte kāye; sayaṃ vā satī tasmiṃ kāye diṭṭhīti ‘sakkāyadiṭṭhi’. Sīlena sujjhituṃ sakkā, vatena sujjhituṃ sakkā, sīlavatehi sujjhituṃ sakkāti gahitasamādānaṃ pana sīlabbataparāmāso nāma.

1006. Trong bộ ba về pháp cần được đoạn trừ bằng kiến, saññojanāni nghĩa là các sự trói buộc. Sakkāyadiṭṭhi (thân kiến) là tà kiến (phát sanh) trong thân được gọi là năm uẩn, đang hiện hữu theo nghĩa là có thật; hoặc, tà kiến tự nó hiện hữu trong thân ấy, nên gọi là 'thân kiến'. Còn sự chấp nhận và thực hành rằng: "Có thể thanh tịnh bằng giới", "Có thể thanh tịnh bằng hạnh", "Có thể thanh tịnh bằng giới và hạnh" thì được gọi là giới cấm thủ.

1007. Idhāti desāpadese nipāto. Svāyaṃ katthaci lokaṃ upādāya vuccati. Yathāha – ‘‘idha tathāgato loke uppajjatī’’ti (dī. ni. 1.189). Katthaci sāsanaṃ. Yathāha – ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo idha dutiyo samaṇo’’ti (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241). Katthaci okāsaṃ. Yathāha –

1007. Từ idha là một bất biến từ chỉ nơi chốn. Đôi khi, từ này được nói đến để chỉ thế gian. Như đã nói: "Này đây, Như Lai sanh ra trong thế gian". Đôi khi, (chỉ) giáo pháp. Như đã nói: "Này các Tỳ-khưu, chỉ ở đây mới có sa-môn, ở đây mới có sa-môn thứ hai". Đôi khi, (chỉ) một nơi chốn. Như đã nói:

‘‘Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato;

Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā’’ti. (dī. ni. 2.369);

"Trong khi tôi đang ở đây, đã trở thành một vị trời, mạng sống mới đã được tôi đắc lại, thưa ngài, xin hãy biết như vậy".

Katthaci padapūraṇamattameva. Yathāha – ‘‘idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito’’ti (ma. ni. 1.30). Idha pana lokaṃ upādāya vuttoti veditabbo.

Đôi khi, nó chỉ là một từ đệm. Như đã nói: "Này các Tỳ-khưu, ở đây, sau khi đã ăn xong, tôi đã được mời thêm". Nhưng ở đây, nên hiểu rằng nó được nói đến để chỉ thế gian.

Assutavā puthujjanoti ettha pana ‘āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā iti’. Yassa hi khandhadhātuāyatanapaccayākārasatipaṭṭhānādīsu uggahaparipucchāvinicchayarahitattā diṭṭhipaṭisedhako neva ‘āgamo’, paṭipattiyā adhigantabbassa anadhigatattā neva ‘adhigamo’ atthi, so ‘āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā iti’. Svāyaṃ –

Còn trong câu "kẻ phàm phu vô văn", nên hiểu là 'vô văn' do không có pháp học và pháp thành. Thật vậy, người nào do không có sự học hỏi, tra vấn, và quyết trạch về uẩn, giới, xứ, duyên khởi, niệm xứ, v.v..., nên không có 'pháp học' là kinh điển có thể bác bỏ tà kiến, và do không chứng đắc được pháp cần chứng đắc bằng sự thực hành, nên không có 'pháp thành', người ấy nên được hiểu là 'vô văn' do không có pháp học và pháp thành. Người ấy là –

Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano;

Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano iti. (dī. ni. aṭṭha. 1.7;

ma. ni. aṭṭha. 1.2;

a. ni. aṭṭha. 1.1.51;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130;

cūḷani. aṭṭha. 88;

netti. aṭṭha. 56);

Do các nguyên nhân như sanh ra nhiều (phiền não), nên gọi là phàm phu; do thuộc về hạng người phàm, hoặc người này là riêng biệt (với bậc Thánh).

So hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano. Yathāha – ‘‘puthu kilese janentīti puthujjanā. Puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā. Puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā. Puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā. Puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti [Pg.384] puthujjanā. Puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā. Puthu nānāsantāpehi santappantīti puthujjanā. Puthu nānāpariḷāhehi pariḍayhantīti puthujjanā. Puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā. Puthu pañcahi nīvaraṇehi āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā’’ti (mahāni. 94). Puthūnaṃ vā gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjanā. Puthu vā ayaṃ – visuṃyeva saṅkhyaṃ gato, visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi – janotipi puthujjano. Evametehi ‘assutavā puthujjano’ti dvīhi padehi ye te –

Thật vậy, người ấy là phàm phu do các nguyên nhân như sanh ra nhiều loại phiền não khác nhau. Như đã nói: "Họ sanh ra nhiều phiền não, nên là phàm phu. Họ có nhiều thân kiến chưa bị đoạn trừ, nên là phàm phu. Họ trông chờ vào mặt của nhiều vị đạo sư, nên là phàm phu. Họ chưa thoát khỏi tất cả các cõi, nên là phàm phu. Họ tạo tác nhiều hành khác nhau, nên là phàm phu. Họ bị cuốn trôi bởi nhiều bộc lưu, nên là phàm phu. Họ bị thiêu đốt bởi nhiều sự nóng nảy, nên là phàm phu. Họ bị thiêu cháy bởi nhiều sự phiền muộn, nên là phàm phu. Họ tham đắm, say mê, dính mắc, mê muội, chìm đắm, vướng víu, ràng buộc trong năm dục trưởng dưỡng, nên là phàm phu. Họ bị che lấp, bao phủ, che đậy, che kín, che giấu, úp lại bởi năm triền cái, nên là phàm phu". Hoặc họ là phàm phu do thuộc về số đông người đã vượt ngoài sự đếm, quay lưng lại với pháp của bậc Thánh, và thực hành các pháp thấp hèn. Hoặc người này là phàm phu vì là một người riêng biệt, được kể riêng, không liên hệ với các bậc Thánh có các đức hạnh như giới, văn, v.v... Như vậy, bằng hai từ 'kẻ phàm phu vô văn' này, những ai mà –

‘‘Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā;

Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.7;

a. ni. aṭṭha. 1.1.51;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130;

cūḷani. aṭṭha. 88);

"Hai loại phàm phu đã được Đức Phật, bà con của mặt trời, nói đến: một là phàm phu mù lòa, một là phàm phu thiện lành".

Dve puthujjanā vuttā, tesu andhaputhujjano vutto hotīti veditabbo.

Hai loại phàm phu đã được nói đến, nên hiểu rằng trong số đó, phàm phu mù lòa đã được nói đến.

Ariyānaṃ adassāvītiādīsu ariyāti ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye iriyanato, sadevakena lokena ca araṇīyato buddhā ca paccekabuddhā ca buddhasāvakā ca vuccanti. Buddhā eva vā idha ariyā. Yathāha – ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… tathāgato ariyoti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 5.1098).

Trong các câu bắt đầu bằng "người không thấy các bậc Thánh", (các vị) được gọi là bậc Thánh (ariya) vì xa lìa các phiền não, vì không đi vào con đường sai trái, vì đi vào con đường đúng đắn, và vì được thế gian cùng với chư thiên tìm đến; các vị Phật, các vị Phật Độc Giác, và các vị Thinh Văn của Phật được gọi (là Thánh). Hoặc ở đây, chỉ có các vị Phật là bậc Thánh. Như đã nói: "Này các Tỳ khưu, trong thế gian cùng với chư thiên... (vân vân)... Như Lai được gọi là bậc Thánh".

Sappurisāti ettha pana paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca sappurisāti veditabbā. Te hi lokuttaraguṇayogena sobhanā purisāti sappurisā. Sabbeva vā ete dvedhāpi vuttā. Buddhāpi hi ariyā ca sappurisā ca paccekabuddhā buddhasāvakāpi. Yathāha –

Còn ở đây, trong từ "bậc chân nhân", các vị Phật Độc Giác và các vị Thinh Văn của Như Lai nên được hiểu là bậc chân nhân. Quả vậy, các vị ấy là những người tốt đẹp do hợp thành với các đức tính siêu thế, nên gọi là bậc chân nhân. Hoặc tất cả các vị này đã được nói theo cả hai cách. Quả vậy, các vị Phật vừa là bậc Thánh vừa là bậc chân nhân; các vị Phật Độc Giác và các vị Thinh Văn của Phật cũng vậy. Như đã nói –

‘‘Yo ve kataññū katavedi dhīro,Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hoti;

Dukhitassa sakkacca karoti kiccaṃ,Tathāvidhaṃ sappurisaṃ vadantī’’ti. (jā. 2.17.78);

"Người nào biết ơn, nhớ ơn, là bậc hiền trí, Là bạn lành, có lòng tin vững chắc; Làm công việc cho người đau khổ một cách chu đáo, Người như vậy, họ gọi là bậc chân nhân".

‘Kalyāṇamitto [Pg.385] daḷhabhatti ca hotī’ti ettāvatā hi buddhasāvako vutto. Kataññutādīhi paccekabuddhā buddhāti. Idāni yo tesaṃ ariyānaṃ adassanasīlo, na ca dassane sādhukārī, so ariyānaṃ adassāvīti veditabbo. So cakkhunā adassāvī ñāṇena adassāvīti duvidho. Tesu ñāṇena adassāvī idha adhippeto. Maṃsacakkhunā hi dibbacakkhunā vā ariyā diṭṭhāpi adiṭṭhāva honti, tesaṃ cakkhūnaṃ vaṇṇamattaggahaṇato, na ariyabhāvagocarato. Soṇasiṅgālādayopi cakkhunā ariye passanti, na ca te ariyānaṃ dassāvino.

Quả vậy, với chừng ấy (đặc tính) "là bạn lành, có lòng tin vững chắc", vị Thinh Văn của Phật đã được nói đến. Với các đặc tính bắt đầu bằng "biết ơn", các vị Phật Độc Giác và các vị Phật (đã được nói đến). Bây giờ, người nào có thói quen không thấy các bậc Thánh ấy, và không hoan hỷ khi thấy, người đó nên được hiểu là "người không thấy các bậc Thánh". Người đó có hai loại: người không thấy bằng mắt và người không thấy bằng trí tuệ. Trong hai loại đó, người không thấy bằng trí tuệ được nói đến ở đây. Quả vậy, dù các bậc Thánh được thấy bằng mắt thịt hay thiên nhãn, cũng như là không thấy, vì các con mắt ấy chỉ nắm bắt được hình sắc, chứ không (nắm bắt được) cảnh giới của Thánh tính. Ngay cả chó, chó rừng, v.v., cũng thấy các bậc Thánh bằng mắt, nhưng chúng không phải là những người thấy các bậc Thánh.

Tatridaṃ vatthu – cittalapabbatavāsino kira khīṇāsavattherassa upaṭṭhāko vuḍḍhapabbajito ekadivasaṃ therena saddhiṃ piṇḍāya caritvā therassa pattacīvaraṃ gahetvā piṭṭhito āgacchanto theraṃ pucchi – ‘ariyā nāma bhante kīdisā’ti? Thero āha – ‘idhekacco mahallako ariyānaṃ pattacīvaraṃ gahetvā vattapaṭipattiṃ katvā saha carantopi neva ariye jānāti, evaṃdujjānāvuso, ariyā’ti. Evaṃ vuttepi so neva aññāsi. Tasmā na cakkhunā dassanaṃ ‘dassanaṃ’, ñāṇadassanameva ‘dassanaṃ’. Yathāha – ‘‘kiṃ te vakkali iminā pūtikāyena diṭṭhena? Yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’ti (saṃ. ni. 3.87). Tasmā cakkhunā passantopi, ñāṇena ariyehi diṭṭhaṃ aniccādilakkhaṇaṃ apassanto, ariyādhigatañca dhammaṃ anadhigacchanto, ariyakaradhammānaṃ ariyabhāvassa ca adiṭṭhattā, ‘ariyānaṃ adassāvī’ti veditabbo.

Về điều này, có câu chuyện sau: Nghe nói, vị thị giả của trưởng lão lậu tận trú tại núi Cittala là một vị xuất gia lớn tuổi. Một hôm, sau khi đi khất thực cùng với trưởng lão, mang y bát của ngài và đi theo sau, ông hỏi trưởng lão: "Bạch ngài, các bậc Thánh là người như thế nào?". Trưởng lão nói: "Ở đây, có người lớn tuổi, dù mang y bát của các bậc Thánh, làm các phận sự, đi cùng, cũng không biết các bậc Thánh. Này hiền hữu, các bậc Thánh khó biết như vậy đó". Dù được nói như vậy, ông ấy vẫn không hiểu. Do đó, sự thấy bằng mắt không phải là 'sự thấy', chỉ có sự thấy bằng trí tuệ mới là 'sự thấy'. Như đã nói: "Này Vakkali, có ích gì cho ngươi khi thấy cái thân hôi thối này? Này Vakkali, người nào thấy Pháp, người đó thấy Ta". Do đó, người dù thấy bằng mắt, nhưng không thấy bằng trí tuệ các tướng vô thường v.v. mà các bậc Thánh đã thấy, không chứng ngộ Pháp mà các bậc Thánh đã chứng ngộ, và vì không thấy các pháp tạo nên bậc Thánh và Thánh tính, nên được hiểu là "người không thấy các bậc Thánh".

Ariyadhammassa akovidoti satipaṭṭhānādibhede ariyadhamme akusalo. Ariyadhamme avinītoti, ettha pana

"Không thông thạo Thánh pháp" nghĩa là không thiện xảo trong Thánh pháp có các loại như Tứ Niệm Xứ, v.v. Còn trong câu "không được huấn luyện trong Thánh pháp", ở đây

Duvidho vinayo nāma, ekamekettha pañcadhā;

Abhāvato tassa ayaṃ, avinītoti vuccati.

Cái gọi là luật có hai loại, mỗi loại trong đó có năm phần; Do không có điều đó, người này được gọi là "không được huấn luyện".

Ayañhi saṃvaravinayo pahānavinayoti duvidho vinayo. Ettha ca duvidhepi vinaye ekameko vinayo pañcadhā bhijjati. Saṃvaravinayopi hi sīlasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti pañcavidho. Pahānavinayopi tadaṅgapahānaṃ vikkhambhanapahānaṃ samucchedapahānaṃ paṭippassaddhipahānaṃ nissaraṇapahānanti pañcavidho.

Quả vậy, luật này có hai loại: luật phòng hộ và luật đoạn trừ. Và trong cả hai loại luật này, mỗi loại luật được chia làm năm. Quả vậy, luật phòng hộ có năm loại: phòng hộ bằng giới, phòng hộ bằng niệm, phòng hộ bằng trí, phòng hộ bằng nhẫn nại, và phòng hộ bằng tinh tấn. Luật đoạn trừ cũng có năm loại: đoạn trừ bằng chi phần, đoạn trừ bằng cách đè nén, đoạn trừ bằng cách cắt đứt, đoạn trừ bằng cách làm cho an tịnh, và đoạn trừ bằng cách thoát ly.

Tattha [Pg.386] ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto’’ti (vibha. 511) ayaṃ sīlasaṃvaro. ‘‘Rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’ti (dī. ni. 1.213; ma. ni. 1.295; saṃ. ni. 4.239; a. ni. 3.16) ayaṃ satisaṃvaro.

Trong đó, câu "vị ấy thành tựu, đầy đủ sự phòng hộ của giới bổn Pātimokkha này" — đây là phòng hộ bằng giới. Câu "vị ấy hộ trì nhãn căn, thực hành sự phòng hộ trong nhãn căn" — đây là phòng hộ bằng niệm.

‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ, (ajitāti bhagavā)Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi,Paññāyete pidhīyare’’ti. (su. ni. 1041) –

(Đức Thế Tôn đáp Ajita:) “Những dòng chảy nào có trong thế gian, niệm là sự ngăn chặn chúng. Ta tuyên bố sự phòng hộ các dòng chảy; chúng được che đậy bằng trí tuệ.” (Kinh Tập 1041) –

Ayaṃ ñāṇasaṃvaro nāma. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassā’’ti (ma. ni. 1.24; a. ni. 4.114; 6.58) ayaṃ khantisaṃvaro. ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’ti (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.114; 6.58) ayaṃ vīriyasaṃvaro. Sabbopi cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato saṃvaro, vinayanato vinayoti vuccati. Evaṃ tāva ‘saṃvaravinayo’ pañcadhā bhijjatīti veditabbo.

Đây được gọi là trí tuệ phòng hộ. (Câu) “Vị ấy kham nhẫn được lạnh, nóng” này là nhẫn nại phòng hộ. (Câu) “Vị ấy không dung chứa dục tầm đã sanh khởi” này là tinh tấn phòng hộ. Và tất cả sự phòng hộ này được gọi là ‘phòng hộ’ (saṃvara) do vì phòng hộ các pháp cần phải phòng hộ và cần phải chế ngự tùy theo phận sự của chúng như thân ác hành v.v..., và được gọi là ‘luật’ (vinaya) do vì chế ngự. Như vậy, trước tiên cần phải hiểu rằng ‘luật phòng hộ’ (saṃvaravinayo) được phân chia thành năm loại.

Tathā yaṃ nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesu paṭipakkhabhāvato, dīpālokeneva tamassa, tena tena vipassanāñāṇena tassa tassa anatthassa pahānaṃ, seyyathidaṃ – nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā, paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ, tasseva aparabhāgena kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathibhāvassa, kalāpasammasanena ‘ahaṃ mamā’ti gāhassa, maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya, udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā, vayadassanena sassatadiṭṭhiyā, bhayadassanena sabhaye abhayasaññāya, ādīnavadassanena assādasaññāya, nibbidānupassanāya abhiratisaññāya, muccitukamyatāñāṇena amuccitukāmatāya, upekkhāñāṇena anupekkhāya, anulomena dhammaṭṭhitiyaṃ nibbāne ca paṭilomabhāvassa, gotrabhunā saṅkhāranimittaggāhassa pahānaṃ, etaṃ ‘tadaṅgapahānaṃ’ nāma.

Tương tự như vậy, sự đoạn trừ nào đối với các pháp bất thiện tương ứng bởi các tuệ minh sát tương ứng trong các tuệ minh sát bắt đầu với danh sắc phân tích trí, do vì là trạng thái đối nghịch, giống như (đoạn trừ) bóng tối bằng ánh sáng của ngọn đèn; sự đoạn trừ này được gọi là ‘khinh đoạn’ (tadaṅgapahānaṃ). Đó là: Sự đoạn trừ thân kiến bởi danh sắc phân định trí; đoạn trừ vô nhân kiến và dị nhân kiến bởi duyên nhiếp thọ trí; đoạn trừ trạng thái hoài nghi bởi độ nghi trí là phần sau của chính tuệ ấy; đoạn trừ sự chấp thủ ‘ta, của ta’ bởi biến tri trí; đoạn trừ tưởng về đạo trong phi đạo bởi đạo phi đạo phân định trí; đoạn trừ đoạn kiến bởi sanh diệt tùy quán trí (phần sanh); đoạn trừ thường kiến bởi sanh diệt tùy quán trí (phần diệt); đoạn trừ tưởng vô úy trong pháp hữu úy bởi hoại diệt tùy quán trí; đoạn trừ tưởng về vị ngọt bởi quá hoạn tùy quán trí; đoạn trừ tưởng về sự hoan hỷ bởi yếm ly tùy quán trí; đoạn trừ sự không muốn giải thoát bởi dục thoát trí; đoạn trừ sự không xả bởi hành xả trí; đoạn trừ trạng thái nghịch lại với sự an trú của pháp và Niết-bàn bởi thuận thứ trí; đoạn trừ sự nắm giữ tướng của các hành bởi chuyển tộc trí.

Yaṃ pana upacārappanābhedena samādhinā pavattibhāvanivāraṇato, ghaṭappahāreneva udakapiṭṭhe sevālassa, tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānaṃ, etaṃ ‘vikkhambhanapahānaṃ’ nāma. ‘‘Yaṃ catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato [Pg.387] attano attano santāne diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’tiādinā (dha. sa. 277) nayena vuttassa samudayapakkhikassa kilesagaṇassa accantaṃ appavattibhāvena pahānaṃ, idaṃ ‘samucchedapahānaṃ’ nāma. Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ kilesānaṃ, etaṃ ‘paṭippassaddhipahānaṃ’ nāma. Yaṃ sabbasaṅkhatanissaṭattā pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ, etaṃ ‘nissaraṇapahānaṃ’ nāma. Sabbampi cetaṃ pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ, vinayanaṭṭhena vinayo, tasmā ‘pahānavinayo’ti vuccati. Taṃtaṃpahānavato vā tassa tassa vinayassa sambhavatopetaṃ pahānavinayoti vuccati. Evaṃ pahānavinayopi pañcadhā bhijjatīti veditabbo.

Lại nữa, sự đoạn trừ các pháp như là các triền cái, do ngăn chặn sự sanh khởi bằng định có sự phân biệt là cận hành và an chỉ, giống như việc loại bỏ rong rêu trên mặt nước bằng cách đập cái ghè, sự đoạn trừ này được gọi là ‘trấn phục đoạn’ (vikkhambhanapahānaṃ). Sự đoạn trừ hoàn toàn không cho sanh khởi nhóm phiền não thuộc về phần tập khởi đã được nói đến theo phương pháp bắt đầu bằng ‘Do sự tu tập bốn Thánh đạo, để đoạn trừ các tà kiến trong tự thân của người có đạo lộ tương ứng,’ sự đoạn trừ này được gọi là ‘đoạn tuyệt đoạn’ (samucchedapahānaṃ). Lại nữa, sự lắng dịu của các phiền não vào sát-na quả, sự lắng dịu này được gọi là ‘an tịnh đoạn’ (paṭippassaddhipahānaṃ). Niết-bàn, là pháp đã đoạn trừ tất cả các pháp hữu vi do đã thoát khỏi tất cả các pháp hữu vi, Niết-bàn này được gọi là ‘xuất ly đoạn’ (nissaraṇapahānaṃ). Và tất cả sự đoạn trừ này, vì có ý nghĩa là từ bỏ nên gọi là đoạn trừ (pahānaṃ), vì có ý nghĩa là điều phục nên gọi là luật (vinayo), do đó được gọi là ‘luật đoạn trừ’ (pahānavinayo). Hoặc, do sự hiện hữu của luật tương ứng nơi người có sự đoạn trừ tương ứng, nên sự đoạn trừ này cũng được gọi là luật đoạn trừ. Như vậy, cần phải hiểu rằng luật đoạn trừ cũng được phân chia thành năm loại.

Evamayaṃ saṅkhepato duvidho, bhedato ca dasavidho vinayo, bhinnasaṃvarattā, pahātabbassa ca appahīnattā, yasmā etassa assutavato puthujjanassa natthi, tasmā abhāvato tassa, ayaṃ ‘avinīto’ti vuccatīti. Esa nayo sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinītoti etthāpi. Ninnānākaraṇañhetaṃ atthato. Yathāha – ‘‘yeva te ariyā teva te sappurisā, yeva te sappurisā teva te ariyā. Yo eva so ariyānaṃ dhammo so eva so sappurisānaṃ dhammo, yo eva so sappurisānaṃ dhammo so eva so ariyānaṃ dhammo. Yeva te ariyavinayā teva te sappurisavinayā, yeva te sappurisavinayā teva te ariyavinayā. Ariyeti vā sappuriseti vā, ariyadhammeti vā sappurisadhammeti vā, ariyavinayeti vā sappurisavinayeti vā, esese eke ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññevā’’ti.

Như vậy, luật này, nói tóm tắt có hai loại, nói chi tiết có mười loại, vì sự thu thúc bị phá vỡ và vì pháp cần đoạn trừ chưa được đoạn trừ, nên không có nơi phàm phu vô văn này. Do đó, vì sự không có ấy, vị này được gọi là ‘người không được điều phục’. Phương pháp này cũng áp dụng trong trường hợp ‘người không thấy các bậc chân nhân, không thông thạo pháp của bậc chân nhân, không được điều phục trong pháp của bậc chân nhân’. Về mặt ý nghĩa, những điều này không có sự khác biệt. Như đã nói: ‘Những vị nào là bậc Thánh, những vị ấy chính là bậc chân nhân; những vị nào là bậc chân nhân, những vị ấy chính là bậc Thánh. Pháp nào là pháp của các bậc Thánh, pháp ấy chính là pháp của các bậc chân nhân; pháp nào là pháp của các bậc chân nhân, pháp ấy chính là pháp của các bậc Thánh. Luật nào là luật của các bậc Thánh, luật ấy chính là luật của các bậc chân nhân; luật nào là luật của các bậc chân nhân, luật ấy chính là luật của các bậc Thánh. Dù là bậc Thánh hay bậc chân nhân, dù là pháp của bậc Thánh hay pháp của bậc chân nhân, dù là luật của bậc Thánh hay luật của bậc chân nhân, những điều này là một, có cùng một ý nghĩa, tương đồng, có cùng một phần, có cùng bản chất, chỉ là một mà thôi.’

Rūpaṃ attato samanupassatīti idhekacco rūpaṃ attato samanupassati – ‘yaṃ rūpaṃ so ahaṃ, yo ahaṃ taṃ rūpa’nti rūpañca attānañca advayaṃ samanupassati. ‘‘Seyyathāpi nāma telappadīpassa jhāyato yā acci so vaṇṇo, yo vaṇṇo sā accīti acciñca vaṇṇañca advayaṃ samanupassati,’’ evameva idhekacco rūpaṃ attato samanupassatīti evaṃ rūpaṃ attāti diṭṭhipassanāya passati. Rūpavantaṃ vā attānanti ‘arūpaṃ attā’ti gahetvā, chāyāvantaṃ rukkhaṃ viya, taṃ rūpavantaṃ samanupassati. Attani vā rūpanti ‘arūpameva attā’ti gahetvā, pupphamhi gandhaṃ viya, attani rūpaṃ samanupassati. Rūpasmiṃ [Pg.388] vā attānanti ‘arūpameva attā’ti gahetvā, karaṇḍake maṇiṃ viya, attānaṃ rūpasmiṃ samanupassati. Vedanādīsupi eseva nayo.

‘Quan sát sắc là tự ngã’ có nghĩa là: ở đây, có người quan sát sắc là tự ngã – ‘cái gì là sắc, cái đó là ta; cái gì là ta, cái đó là sắc’ – người ấy quan sát sắc và tự ngã là không hai. ‘Ví như ngọn lửa của cây đèn dầu đang cháy, ngọn lửa nào thì đó là màu sắc, màu sắc nào thì đó là ngọn lửa,’ người ấy quan sát ngọn lửa và màu sắc là không hai. Cũng vậy, ở đây, có người quan sát sắc là tự ngã, tức là người ấy thấy sắc là tự ngã bằng cái thấy của tà kiến. ‘Hoặc tự ngã có sắc’ có nghĩa là: sau khi chấp thủ ‘danh là tự ngã,’ người ấy quan sát tự ngã ấy có sắc, giống như cây có bóng. ‘Hoặc sắc ở trong tự ngã’ có nghĩa là: sau khi chấp thủ ‘chính danh là tự ngã,’ người ấy quan sát sắc ở trong tự ngã, giống như hương thơm ở trong bông hoa. ‘Hoặc tự ngã ở trong sắc’ có nghĩa là: sau khi chấp thủ ‘chính danh là tự ngã,’ người ấy quan sát tự ngã ở trong sắc, giống như viên ngọc ở trong hộp. Đối với thọ, v.v... cũng theo phương pháp này.

Tattha ‘rūpaṃ attato samanupassatī’ti suddharūpameva attāti kathitaṃ. ‘Rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ; vedanaṃ attato samanupassati… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatī’ti imesu sattasu ṭhānesu ‘arūpaṃ attā’ti kathitaṃ. Vedanāvantaṃ vā attānaṃ, attani vā vedanaṃ, vedanāya vā attānanti evaṃ catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasena dvādasasu ṭhānesu ‘rūpārūpamissako attā’ kathito. Tattha ‘rūpaṃ attato samanupassati vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatī’ti imesu pañcasu ṭhānesu ucchedadiṭṭhi kathitā. Avasesesu sassatadiṭṭhi. Evamettha pannarasa bhavadiṭṭhiyo pañca vibhavadiṭṭhiyo honti. Tā sabbāpi maggāvaraṇā, na saggāvaraṇā, paṭhamamaggavajjhāti veditabbā.

Trong đó, với câu ‘quan sát sắc là tự ngã,’ chỉ có sắc đơn thuần được nói là tự ngã. Trong bảy trường hợp này: ‘hoặc tự ngã có sắc, hoặc sắc ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong sắc; quan sát thọ là tự ngã… tưởng… hành… thức là tự ngã,’ danh được nói là tự ngã. Trong mười hai trường hợp, theo cách ba loại cho mỗi bốn uẩn, như ‘hoặc tự ngã có thọ, hoặc thọ ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong thọ,’ tự ngã hỗn hợp sắc và danh được nói đến. Trong đó, ở năm trường hợp này: ‘quan sát sắc là tự ngã, thọ… tưởng… hành… thức là tự ngã,’ đoạn kiến được nói đến. Trong các trường hợp còn lại là thường kiến. Như vậy, ở đây có mười lăm hữu kiến và năm vô hữu kiến. Tất cả chúng đều là chướng ngại cho đạo, không phải là chướng ngại cho cõi trời, và bị đoạn trừ bởi Sơ đạo, cần phải hiểu như vậy.

1008. Satthari kaṅkhatīti satthu sarīre vā guṇe vā ubhayattha vā kaṅkhati. Sarīre kaṅkhamāno ‘dvattiṃsavaralakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ nāma sarīraṃ atthi nu kho natthī’ti kaṅkhati. Guṇe kaṅkhamāno ‘atītānāgatapaccuppannajānanasamatthaṃ sabbaññutañāṇaṃ atthi nu kho natthī’ti kaṅkhati. Ubhayattha kaṅkhamāno ‘asītianubyañjanabyāmappabhānurañjitāya sarīranipphattiyā samannāgato sabbañeyyajānanasamatthaṃ sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā ṭhito lokatārako buddho nāma atthi nu kho natthī’ti kaṅkhati. Ayañhissa attabhāve guṇe vā kaṅkhanato ubhayattha kaṅkhati nāma. Vicikicchatīti ārammaṇaṃ nicchetuṃ asakkonto kicchati kilamati. Nādhimuccatīti tattheva adhimokkhaṃ na labhati. Na sampasīdatīti cittaṃ anāvilaṃ katvā pasīdituṃ na sakkoti, guṇesu nappasīdati.

1008. ‘Hoài nghi về Bậc Đạo Sư’ có nghĩa là hoài nghi về thân của Bậc Đạo Sư, hoặc về các đức hạnh, hoặc về cả hai. Người hoài nghi về thân thì hoài nghi rằng: ‘Thân được trang hoàng bởi ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân có thật hay không?’ Người hoài nghi về các đức hạnh thì hoài nghi rằng: ‘Nhất thiết chủng trí có khả năng biết quá khứ, vị lai, và hiện tại có thật hay không?’ Người hoài nghi về cả hai thì hoài nghi rằng: ‘Một vị Phật, người cứu độ thế gian, người đã thành tựu thân thể được tô điểm bởi tám mươi vẻ đẹp phụ và hào quang một sải tay, người đã an trú sau khi chứng ngộ Nhất thiết chủng trí có khả năng biết tất cả các pháp cần biết, có thật hay không?’ Vị này, do hoài nghi về thân thể hoặc về các đức hạnh của Ngài, nên được gọi là người hoài nghi về cả hai. ‘Nghi ngờ’ (vicikicchati) có nghĩa là, do không thể quyết định về đối tượng, nên bị mệt mỏi, phiền não. ‘Không quyết đoán’ (nādhimuccati) có nghĩa là không đạt được sự quyết định ở ngay đối tượng đó. ‘Không trong sạch’ (na sampasīdati) có nghĩa là không thể làm cho tâm trong sạch, không bị vẩn đục; không có lòng tịnh tín nơi các đức hạnh.

Dhamme kaṅkhatītiādīsu pana ‘kilese pajahantā cattāro ariyamaggā, paṭippassaddhakilesāni cattāri sāmaññaphalāni, maggaphalānaṃ ārammaṇapaccayabhūtaṃ amataṃ mahānibbānaṃ nāma atthi nu kho natthī’ti kaṅkhantopi ‘ayaṃ dhammo niyyāniko nu kho aniyyāniko’ti kaṅkhantopi dhamme kaṅkhati [Pg.389] nāma. ‘Cattāro maggaṭṭhakā cattāro phalaṭṭhakāti idaṃ saṅgharatanaṃ atthi nu kho natthī’ti kaṅkhantopi, ‘ayaṃ saṅgho suppaṭipanno nu kho duppaṭipanno’ti kaṅkhantopi, ‘etasmiṃ saṅgharatane dinnassa vipākaphalaṃ atthi nu kho natthī’ti kaṅkhantopi saṅghe kaṅkhati nāma. ‘Tisso pana sikkhā atthi nu kho natthī’ti kaṅkhantopi, ‘tisso sikkhā sikkhitapaccayena ānisaṃso atthi nu kho natthī’ti kaṅkhantopi sikkhāya kaṅkhati nāma.

Lại nữa, trong các câu như "hoài nghi trong Pháp" (dhamme kaṅkhati), người hoài nghi rằng: ‘Bốn Thánh đạo đoạn trừ các phiền não, bốn quả Sa-môn có các phiền não đã được lắng dịu, Đại Niết-bàn bất tử là đối tượng duyên của đạo và quả, có thật hay không?’; hoặc người hoài nghi rằng: ‘Pháp này có đưa đến giải thoát hay không đưa đến giải thoát?’ thì được gọi là hoài nghi trong Pháp. Người hoài nghi rằng: ‘Tăng bảo này, gồm bốn vị trú trong đạo và bốn vị trú trong quả, có thật hay không?’; hoặc người hoài nghi rằng: ‘Chúng Tăng này là bậc thiện hạnh hay ác hạnh?’; hoặc người hoài nghi rằng: ‘Quả dị thục của vật đã được dâng cúng trong Tăng bảo này có thật hay không?’ thì được gọi là hoài nghi trong Tăng. Lại nữa, người hoài nghi rằng: ‘Ba học giới có thật hay không?’; hoặc người hoài nghi rằng: ‘Quả báu do nhân duyên thực hành ba học giới có thật hay không?’ thì được gọi là hoài nghi trong học giới.

Pubbanto vuccati atītāni khandhadhātāyatanāni. Aparanto anāgatāni. Tattha atītesu khandhādīsu ‘atītāni nu kho, na nu kho’ti kaṅkhanto pubbante kaṅkhati nāma. Anāgatesu ‘anāgatāni nu kho, na nu kho’ti kaṅkhanto aparante kaṅkhati nāma. Ubhayattha kaṅkhanto pubbantāparante kaṅkhati nāma. ‘Dvādasapadikaṃ paccayavaṭṭaṃ atthi nu kho natthī’ti kaṅkhanto idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhati nāma. Tatrāyaṃ vacanattho – imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayā ‘idappaccayā’. Idappaccayānaṃ bhāvo ‘idappaccayatā’. Idappaccayā eva vā ‘idappaccayatā’; jātiādīnametaṃ adhivacanaṃ. Jātiādīsu taṃ taṃ paṭicca āgamma samuppannāti ‘paṭiccasamuppannā’. Idaṃ vuttaṃ hoti – idappaccayatāya ca paṭiccasamuppannesu ca dhammesu kaṅkhatīti.

Tiền biên được gọi là các uẩn, giới, và xứ trong quá khứ. Hậu biên là (các uẩn, giới, và xứ) trong vị lai. Trong đó, người hoài nghi về các uẩn,... trong quá khứ rằng: ‘Chúng đã có trong quá khứ hay chưa từng có?’ thì được gọi là hoài nghi về tiền biên. Người hoài nghi về (các uẩn,...) trong vị lai rằng: ‘Chúng sẽ có trong vị lai hay sẽ không có?’ thì được gọi là hoài nghi về hậu biên. Người hoài nghi về cả hai thì được gọi là hoài nghi về tiền biên và hậu biên. Người hoài nghi rằng: ‘Vòng duyên khởi có mười hai chi phần có thật hay không?’ thì được gọi là hoài nghi trong các pháp y duyên tánh và duyên sinh. Ở đây, ý nghĩa của từ này là: các duyên của già, chết,... này là ‘y duyên’ (idappaccayā). Trạng thái của các y duyên là ‘y duyên tánh’ (idappaccayatā). Hoặc chính các y duyên là ‘y duyên tánh’; đây là tên gọi khác của sanh,... (Các pháp) do duyên theo, nương vào cái này cái kia mà sinh khởi nên được gọi là ‘duyên sinh’ (paṭiccasamuppannā). Điều này được nói là: hoài nghi trong y duyên tánh và trong các pháp duyên sinh.

1009. Sīlenāti gosīlādinā. Vatenāti govatādināva. Sīlabbatenāti tadubhayena. Suddhīti kilesasuddhi; paramatthasuddhibhūtaṃ vā nibbānameva. Tadekaṭṭhāti idha pahānekaṭṭhaṃ dhuraṃ. Imissā ca pāḷiyā diṭṭhikileso vicikicchākilesoti dveyeva āgatā. Lobho doso moho māno thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime pana aṭṭha anāgatā. Āharitvā pana dīpetabbā. Ettha hi diṭṭhivicikicchāsu pahīyamānāsu apāyagamanīyo lobho doso moho māno thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti sabbepime pahānekaṭṭhā hutvā pahīyanti. Sahajekaṭṭhaṃ pana āharitvā dīpetabbaṃ. Sotāpattimaggena hi cattāri diṭṭhisahagatāni vicikicchāsahagatañcāti pañca cittāni pahīyanti. Tattha dvīsu asaṅkhārikadiṭṭhicittesu pahīyantesu tehi sahajāto lobho moho uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā sahajekaṭṭhavasena pahīyanti. Sesadiṭṭhikileso ca vicikicchākileso ca pahānekaṭṭhavasena pahīyanti. Diṭṭhigatasampayuttasasaṅkhārikacittesupi pahīyantesu tehi sahajāto lobho moho [Pg.390] thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā sahajekaṭṭhavasena pahīyanti. Sesadiṭṭhikileso ca vicikicchākileso ca pahānekaṭṭhavasena pahīyanti. Evaṃ pahānekaṭṭhasmiṃyeva sahajekaṭṭhaṃ labbhatīti idaṃ sahajekaṭṭhaṃ āharitvā dīpayiṃsu.

1009. (Thanh tịnh) "bằng giới" (sīlena) nghĩa là bằng giới con bò,... (Thanh tịnh) "bằng hạnh" (vatena) nghĩa là bằng hạnh con bò,... (Thanh tịnh) "bằng giới cấm thủ" (sīlabbatena) nghĩa là bằng cả hai. "Sự thanh tịnh" (suddhi) là sự thanh tịnh khỏi phiền não; hoặc chính là Niết-bàn, sự thanh tịnh chân đế. "Cùng một nền tảng" (tadekaṭṭha) ở đây, "cùng một nền tảng đoạn trừ" (pahānekaṭṭhaṃ) là chính. Và trong đoạn Pāli này, chỉ có hai phiền não là phiền não tà kiến và phiền não hoài nghi được đề cập đến. Còn tám phiền não này: tham, sân, si, mạn, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, và vô quý thì không được đề cập. Tuy nhiên, cần phải dẫn ra và chỉ rõ. Vì ở đây, khi tà kiến và hoài nghi bị đoạn trừ, thì tất cả các phiền não này: tham, sân, si, mạn, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, và vô quý, là những phiền não dẫn đến đường ác, cũng trở thành cùng một nền tảng đoạn trừ và bị đoạn trừ. Lại nữa, cần phải dẫn ra và chỉ rõ "cùng một nền tảng đồng sanh" (sahajekaṭṭhaṃ). Vì đạo Tu-đà-hoàn đoạn trừ năm loại tâm: bốn tâm tương ưng tà kiến và một tâm tương ưng hoài nghi. Trong đó, khi hai tâm (tham) tương ưng tà kiến không cần nhắc bảo bị đoạn trừ, các phiền não đồng sanh với chúng là tham, si, trạo cử, vô tàm, và vô quý bị đoạn trừ theo cách cùng một nền tảng đồng sanh. Phiền não tà kiến còn lại và phiền não hoài nghi bị đoạn trừ theo cách cùng một nền tảng đoạn trừ. Khi các tâm (tham) tương ưng tà kiến cần nhắc bảo cũng bị đoạn trừ, các phiền não đồng sanh với chúng là tham, si, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, và vô quý bị đoạn trừ theo cách cùng một nền tảng đồng sanh. Phiền não tà kiến còn lại và phiền não hoài nghi bị đoạn trừ theo cách cùng một nền tảng đoạn trừ. Như vậy, "cùng một nền tảng đồng sanh" có được ngay trong "cùng một nền tảng đoạn trừ", vì thế các vị đã dẫn ra và chỉ rõ "cùng một nền tảng đồng sanh" này.

Taṃsampayuttoti tehi tadekaṭṭhehi aṭṭhahi kilesehi sampayutto. Vinibbhogaṃ vā katvā tena lobhena tena dosenāti evaṃ ekekena sampayuttatā dīpetabbā. Tattha lobhe gahite, moho māno thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ayaṃ saṅkhārakkhandhe kilesagaṇo lobhasampayutto nāma. Dose gahite, moho thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ayaṃ kilesagaṇo dosasampayutto nāma. Mohe gahite, lobho doso māno thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ayaṃ kilesagaṇo mohasampayutto nāma. Māne gahite, tena sahuppanno lobho moho thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ayaṃ kilesagaṇo mānasampayutto nāma. Iminā upāyena tena thinena tena uddhaccena tena ahirikena tena anottappena sampayutto taṃsampayuttoti yojanā kātabbā. Taṃsamuṭṭhānanti tena lobhena…pe… tena anottappena samuṭṭhitanti attho.

"Tương ưng với cái đó" (taṃsampayutto) nghĩa là tương ưng với tám phiền não cùng một nền tảng với chúng. Hoặc, sau khi phân chia riêng rẽ, cần chỉ rõ sự tương ưng với từng phiền não một, như là "với tham đó", "với sân đó". Trong đó, khi tham được lấy làm chính, nhóm phiền não này trong hành uẩn: si, mạn, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, và vô quý, được gọi là tương ưng tham. Khi sân được lấy làm chính, nhóm phiền não này: si, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, và vô quý, được gọi là tương ưng sân. Khi si được lấy làm chính, nhóm phiền não này: tham, sân, mạn, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, và vô quý, được gọi là tương ưng si. Khi mạn được lấy làm chính, nhóm phiền não này: tham, si, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, và vô quý, đồng sanh khởi với mạn đó, được gọi là tương ưng mạn. Bằng phương pháp này, cần phải kết hợp ý nghĩa rằng (nhóm phiền não) tương ưng với hôn trầm đó, với trạo cử đó, với vô tàm đó, với vô quý đó, thì được gọi là "tương ưng với cái đó". "Đồng sanh khởi với cái đó" (taṃsamuṭṭhānaṃ) có nghĩa là đã sanh khởi do tham đó... cho đến... do vô quý đó.

Ime dhammā dassanena pahātabbāti ettha dassanaṃ nāma sotāpattimaggo; tena pahātabbāti attho. ‘Kasmā pana sotāpattimaggo dassanaṃ nāma jāto’ti? ‘Paṭhamaṃ nibbānadassanato’. ‘Nanu gotrabhu paṭhamataraṃ passatī’ti? ‘No na passati; disvāpi kattabbakiccaṃ pana na karoti, saṃyojanānaṃ appahānato. Tasmā passatī’ti na vattabbo. Yattha katthaci rājānaṃ disvāpi paṇṇākāraṃ datvā kiccanipphattiyā adiṭṭhattā ‘ajjāpi rājānaṃ na passāmī’ti vadanto cettha jānapadapuriso nidassanaṃ.

Trong câu "Các pháp này cần được đoạn trừ bằng kiến" (ime dhammā dassanena pahātabbā), "kiến" (dassanaṃ) chính là đạo Tu-đà-hoàn; ý nghĩa là "cần được đoạn trừ bằng đạo ấy". (Hỏi:) ‘Nhưng tại sao đạo Tu-đà-hoàn lại được gọi là kiến?’ (Đáp:) ‘Vì thấy Niết-bàn lần đầu tiên’. (Hỏi:) ‘Chẳng phải tâm chuyển tộc (gotrabhū) thấy trước hơn sao?’ (Đáp:) ‘Không phải là không thấy; nhưng dù thấy, nó không làm phận sự cần làm, vì không đoạn trừ các kiết sử. Do đó, không thể nói là "thấy". Ở đây, người dân quê là một ví dụ, dù đã thấy vua ở đâu đó, nhưng vì chưa dâng lễ vật và hoàn thành công việc, nên vẫn nói rằng ‘hôm nay tôi vẫn chưa thấy vua’.

1011. Avaseso lobhoti dassanena pahīnāvaseso. Lobho dosamohesupi eseva nayo. Dassanena hi apāyagamanīyāva pahīnā. Tehi pana aññe dassetuṃ idaṃ vuttaṃ. ‘Tadekaṭṭhā’ti tehi pāḷiyaṃ āgatehi tīhi kilesehi sampayogatopi pahānatopi ekaṭṭhā pañca kilesā. Neva dassanena na bhāvanāyāti idaṃ saṃyojanādīnaṃ viya [Pg.391] tehi maggehi appahātabbataṃ sandhāya vuttaṃ. Yaṃ pana ‘‘sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāravaṭṭe ye uppajjeyyuṃ, nāmañca rūpañca etthete nirujjhantī’’tiādinā nayena kusalādīnampi pahānaṃ anuññātaṃ, taṃ tesaṃ maggānaṃ abhāvitattā ye uppajjeyyuṃ, te upanissayapaccayānaṃ kilesānaṃ pahīnattā pahīnāti imaṃ pariyāyaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ.

1011. “Tham còn lại” có nghĩa là tham còn sót lại sau khi đã được đoạn trừ bằng kiến đạo. Đối với sân và si cũng theo phương pháp tương tự. Vì rằng, bằng kiến đạo, chỉ có các pháp dẫn đến ác đạo mới được đoạn trừ. Tuy nhiên, câu này được nói ra để chỉ những pháp khác với chúng. Về câu ‘cùng một nền tảng’, đó là năm phiền não có cùng một nền tảng với ba phiền não đã được đề cập trong Pāli, cả về phương diện tương ưng lẫn về phương diện đoạn trừ. Câu “không phải bằng kiến đạo, không phải bằng tu đạo” này được nói nhằm ám chỉ đến việc không thể bị đoạn trừ bởi các đạo ấy, giống như trường hợp của các kiết sử v.v... Còn về việc đoạn trừ cả các pháp thiện v.v... cũng đã được cho phép theo phương pháp như là: “Do sự diệt tận của thức hành bằng trí tuệ Dự lưu đạo, sau khi trừ ra bảy kiếp sống, những danh và sắc nào có thể sanh khởi trong vòng luân hồi vô thủy, chúng sẽ diệt tận tại đây”, cần phải hiểu rằng điều đó được nói nhằm ám chỉ phương pháp này rằng: do vì các đạo ấy chưa được tu tập, những pháp nào có thể sanh khởi, chúng được gọi là đã đoạn trừ là do vì các phiền não làm duyên y chỉ đã được đoạn trừ.

1013. Dassanenapahātabbahetukattike ime dhammā dassanena pahātabbahetukāti niṭṭhapetvā, puna ‘tīṇi saṃyojanānī’tiādi pahātabbe dassetvā, tadekaṭṭhabhāvena hetū ceva sahetuke ca dassetuṃ vuttaṃ. Tattha ‘kiñcāpi dassanena pahātabbesu hetūsu lobhasahagato moho lobhena sahetuko hoti, dosasahagato moho dosena, lobhadosā ca mohenāti pahātabbahetukapadepete saṅgahaṃ gacchanti, vicikicchāsahagato pana moho aññassa sampayuttahetuno abhāvena hetuyeva, na sahetukoti tassa pahānaṃ dassetuṃ ime dhammā dassanena pahātabbahetū’ti vuttaṃ.

1013. Trong bộ ba về các pháp có nhân cần đoạn trừ bằng kiến đạo, sau khi kết luận rằng “các pháp này là pháp có nhân cần đoạn trừ bằng kiến đạo”, rồi lại chỉ ra các pháp cần đoạn trừ như “ba kiết sử” v.v..., câu này được nói để chỉ ra các nhân và các pháp hữu nhân theo cách thức cùng một nền tảng. Trong đó, mặc dù trong số các nhân cần đoạn trừ bằng kiến đạo, si câu hành với tham trở thành hữu nhân bởi tham, si câu hành với sân trở thành hữu nhân bởi sân, và tham sân trở thành hữu nhân bởi si, do đó chúng được bao gồm trong mục từ pháp hữu nhân cần đoạn trừ; tuy nhiên, si câu hành với hoài nghi, do không có nhân tương ưng khác, chỉ là nhân, không phải là hữu nhân. Để chỉ ra sự đoạn trừ nó, câu “các pháp này là nhân cần đoạn trừ bằng kiến đạo” đã được nói.

1018. Dutiyapade uddhaccasahagatassa mohassa pahānaṃ dassetuṃ ime dhammā bhāvanāya pahātabbahetūti vuttaṃ. So hi attanā sampayuttadhamme sahetuke katvā piṭṭhivaṭṭako jāto, vicikicchāsahagato viya aññassa sampayuttahetuno abhāvā pahātabbahetukapadaṃ na bhajati. Tatiyapade avasesā akusalāti puna akusalaggahaṇaṃ vicikicchuddhaccasahagatānaṃ mohānaṃ saṅgahatthaṃ kataṃ. Te hi sampayuttahetuno abhāvā pahātabbahetukā nāma na honti.

1018. Trong mục từ thứ hai, để chỉ ra sự đoạn trừ si câu hành với trạo cử, câu “các pháp này là nhân cần đoạn trừ bằng tu đạo” đã được nói. Vì rằng si ấy, sau khi làm cho các pháp tương ưng với mình trở thành hữu nhân, đã trở thành kẻ xoay lưng; giống như si câu hành với hoài nghi, do không có nhân tương ưng khác, nó không thuộc về mục từ pháp hữu nhân cần đoạn trừ. Trong mục từ thứ ba, việc dùng lại từ “bất thiện” trong câu “các pháp bất thiện còn lại” được thực hiện nhằm mục đích bao gồm các si câu hành với hoài nghi và trạo cử. Vì rằng chúng, do không có nhân tương ưng, không được gọi là pháp hữu nhân cần đoạn trừ.

1029. Parittārammaṇattike ārabbhāti ārammaṇaṃ katvā. Sayañhi parittā vā hontu mahaggatā vā, parittadhamme ārammaṇaṃ katvā uppannā parittārammaṇā, mahaggate ārammaṇaṃ katvā uppannā mahaggatārammaṇā, appamāṇe ārammaṇaṃ katvā uppannā appamāṇārammaṇā. Te pana parittāpi honti mahaggatāpi appamāṇāpi.

1029. Trong bộ ba về pháp có đối tượng Dục giới, `ārabbha` có nghĩa là “sau khi lấy làm đối tượng”. Vì rằng, bản thân chúng dù là pháp Dục giới hay pháp Đại hành, các pháp sanh khởi sau khi lấy pháp Dục giới làm đối tượng được gọi là pháp có đối tượng Dục giới; các pháp sanh khởi sau khi lấy pháp Đại hành làm đối tượng được gọi là pháp có đối tượng Đại hành; các pháp sanh khởi sau khi lấy pháp Vô lượng làm đối tượng được gọi là pháp có đối tượng Vô lượng. Tuy nhiên, chúng có thể là pháp Dục giới, cũng có thể là pháp Đại hành, cũng có thể là pháp Vô lượng.

1035. Micchattattike [Pg.392] ānantarikānīti anantarāyena phaladāyakāni; mātughātakakammādīnametaṃ adhivacanaṃ. Tesu hi ekasmimpi kamme kate taṃ paṭibāhitvā aññaṃ kammaṃ attano vipākassa okāsaṃ kātuṃ na sakkoti. Sineruppamāṇepi hi suvaṇṇathūpe katvā cakkavāḷamattaṃ vā ratanamayapākāraṃ vihāraṃ kāretvā taṃ pūretvā nisinnassa buddhappamukhassa saṅghassa yāvajīvaṃ cattāro paccaye dadatopi taṃ kammaṃ etesaṃ kammānaṃ vipākaṃ paṭibāhetuṃ na sakkoti eva. Yā ca micchādiṭṭhi niyatāti ahetukavādaakiriyavādanatthikavādesu aññatarā. Tañhi gahetvā ṭhitaṃ puggalaṃ buddhasatampi buddhasahassampi bodhetuṃ na sakkoti.

1035. Trong bộ ba về tà tánh, `ānantarikāni` (vô gián) có nghĩa là “cho quả không có chướng ngại”; đây là tên gọi của các nghiệp như giết mẹ v.v... Vì rằng, trong số chúng, khi dù chỉ một nghiệp đã được thực hiện, không một nghiệp nào khác có thể ngăn cản nghiệp đó để tạo cơ hội cho quả của mình. Vì rằng, ngay cả khi đã tạo những bảo tháp bằng vàng to bằng núi Tu-di, hoặc đã cho xây một tu viện có tường rào bằng châu báu lớn bằng một thế giới, và sau khi lấp đầy tu viện đó, đã cúng dường bốn món vật dụng đến trọn đời cho Tăng chúng do đức Phật dẫn đầu đang ngự tại đó, nghiệp thiện đó cũng không thể nào ngăn cản quả của những nghiệp này. Và tà kiến nào là định kiến, đó là một trong các thuyết như vô nhân luận, vô hành luận, đoạn kiến luận. Vì rằng, một trăm đức Phật hay một ngàn đức Phật cũng không thể làm cho giác ngộ một người đang đứng vững sau khi đã chấp thủ tà kiến đó.

1038. Maggārammaṇattike ariyamaggaṃ ārabbhāti lokuttaramaggaṃ ārammaṇaṃ katvā. Te pana parittāpi honti mahaggatāpi.

1038. Trong bộ ba về pháp có đối tượng là đạo, `ariyamaggaṃ ārabbha` có nghĩa là “sau khi lấy đạo siêu thế làm đối tượng”. Tuy nhiên, chúng có thể là pháp Dục giới, cũng có thể là pháp Đại hành.

1039. Maggahetukaniddese paṭhamanayena paccayaṭṭhena hetunā maggasampayuttānaṃ khandhānaṃ sahetukabhāvo dassito. Dutiyanayena maggabhūtena sammādiṭṭhisaṅkhātena hetunā sesamaggaṅgānaṃ sahetukabhāvo dassito. Tatiyanayena magge uppannahetūhi sammādiṭṭhiyā sahetukabhāvo dassitoti veditabbo.

1039. Trong phần giải về nhân là đạo, cần phải hiểu rằng: theo phương pháp thứ nhất, trạng thái hữu nhân của các uẩn tương ưng với đạo đã được chỉ ra bởi nhân theo nghĩa là duyên. Theo phương pháp thứ hai, trạng thái hữu nhân của các đạo chi còn lại đã được chỉ ra bởi nhân là chánh kiến vốn là đạo. Theo phương pháp thứ ba, trạng thái hữu nhân của chánh kiến đã được chỉ ra bởi các nhân sanh khởi trong đạo.

1040. Adhipatiṃ karitvāti ārammaṇādhipatiṃ katvā. Te ca kho parittadhammāva honti. Ariyasāvakānañhi attano maggaṃ garuṃ katvā paccavekkhaṇakāle ārammaṇādhipati labbhati. Cetopariyañāṇena pana ariyasāvako parassa maggaṃ paccavekkhamāno garuṃ karontopi attanā paṭividdhamaggaṃ viya garuṃ na karoti. ‘Yamakapāṭihāriyaṃ karontaṃ tathāgataṃ disvā tassa maggaṃ garuṃ karoti na karotī’ti? Karoti, na pana attano maggaṃ viya. Arahā na kiñci dhammaṃ garuṃ karoti ṭhapetvā maggaṃ phalaṃ nibbānanti. Etthāpi ayamevattho. Vīmaṃsādhipateyyanti idaṃ sahajātādhipatiṃ dassetuṃ vuttaṃ. Chandañhi jeṭṭhakaṃ katvā maggaṃ bhāventassa chando adhipati nāma hoti, na maggo. Sesadhammāpi chandādhipatino nāma honti, na maggādhipatino. Cittepi eseva nayo. Vīmaṃsaṃ pana jeṭṭhakaṃ katvā maggaṃ bhāventassa vīmaṃsādhipati ceva hoti maggo cāti. Sesadhammā maggādhipatino nāma honti. Vīriyepi eseva nayo.

1040. `Adhipatiṃ karitvā` có nghĩa là “sau khi lấy làm đối tượng trưởng”. Và những pháp ấy chỉ là pháp Dục giới. Vì rằng, đối với các thánh đệ tử, đối tượng trưởng được có vào lúc quán xét sau khi xem trọng đạo của mình. Tuy nhiên, một thánh đệ tử, khi quán xét đạo của người khác bằng tha tâm thông, dù có xem trọng, cũng không xem trọng như đạo mà mình đã chứng ngộ. (Hỏi:) “Sau khi thấy đức Như Lai đang thực hiện song thông, vị ấy có xem trọng đạo của ngài hay không?” (Đáp:) Có xem trọng, nhưng không như đạo của mình. Vị A-la-hán không xem trọng bất cứ pháp nào, ngoại trừ đạo, quả và Niết-bàn. Ở đây cũng có cùng ý nghĩa này. Câu `vīmaṃsādhipateyyaṃ` này được nói để chỉ ra câu sanh trưởng. Vì rằng, đối với người đang tu tập đạo sau khi lấy dục làm đầu, dục được gọi là chủ, chứ không phải đạo. Các pháp còn lại cũng được gọi là có dục làm chủ, chứ không phải có đạo làm chủ. Đối với tâm cũng theo phương pháp tương tự. Tuy nhiên, đối với người đang tu tập đạo sau khi lấy trạch pháp làm đầu, trạch pháp vừa là chủ vừa là đạo. Do đó, các pháp còn lại được gọi là có đạo làm chủ. Đối với tinh tấn cũng theo phương pháp tương tự.

1041. Uppannattikaniddese [Pg.393] jātāti nibbattā, paṭiladdhattabhāvā. Bhūtātiādīni tesaṃyeva vevacanāni. Jātā eva hi bhāvappattiyā bhūtā. Paccayasaṃyoge jātattā sañjātā. Nibbattilakkhaṇappattattā nibbattā. Upasaggena pana padaṃ vaḍḍhetvā abhinibbattāti vuttā. Pākaṭībhūtāti pātubhūtā. Pubbantato uddhaṃ pannāti uppannā. Upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā samuppannāti vuttā. Nibbattaṭṭheneva uddhaṃ ṭhitāti uṭṭhitā. Paccayasaṃyoge uṭṭhitāti samuṭṭhitā. Puna uppannātivacane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Uppannaṃsena saṅgahitāti uppannakoṭṭhāsena gaṇanaṃ gatā. Rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇanti idaṃ nesaṃ sabhāvadassanaṃ. Dutiyapadaniddeso vuttapaṭisedhanayena veditabbo. Tatiyapadaniddeso uttānatthoyeva.

1041. Trong phần giải thích về tam đề Pháp Dĩ Sanh, (từ) ‘jātā’ có nghĩa là đã được sanh ra, đã đạt được tự thể. Các từ ‘bhūtā’ v.v... là những từ đồng nghĩa của chính các từ ấy. Quả vậy, chính các pháp đã sanh (jātā) được gọi là đã thành (bhūtā) do vì đã đạt đến trạng thái hiện hữu. Do vì đã sanh trong sự hội đủ các duyên nên được gọi là đã đồng sanh (sañjātā). Do vì đã đạt đến đặc tính được phát sanh nên được gọi là đã phát sanh (nibbattā). Nhưng do thêm tiếp đầu ngữ vào một từ nên được gọi là đã phát sanh toàn diện (abhinibbattā). (Từ) ‘pātubhūtā’ có nghĩa là đã trở nên hiển lộ. (Từ) ‘uppannā’ có nghĩa là đã rơi xuống phía trên từ quá khứ. Do thêm tiếp đầu ngữ vào một từ nên được gọi là đã đồng khởi sanh (samuppannā). (Từ) ‘uṭṭhitā’ có nghĩa là đã đứng lên ở phía trên theo nghĩa là đã được sanh ra. (Từ) ‘samuṭṭhitā’ có nghĩa là đã khởi sanh trong sự hội đủ các duyên. Lại nữa, lý do về từ ‘uppannā’ nên được hiểu theo phương cách đã được nói ở dưới. (Câu) ‘Uppannaṃsena saṅgahitā’ có nghĩa là đã đi vào sự đếm bởi phần đã sanh. (Câu) ‘Sắc, thọ, tưởng, hành, thức’ này là sự trình bày về tự tánh của các pháp ấy. Phần giải thích về từ thứ hai nên được hiểu theo phương cách phủ định điều đã được nói. Phần giải thích về từ thứ ba có ý nghĩa rõ ràng.

Ayaṃ pana tiko dvinnaṃ addhānaṃ vasena pūretvā dassito. Laddhokāsassa hi kammassa vipāko duvidho – khaṇappatto, ca appatto ca. Tattha ‘khaṇappatto’ uppanno nāma. ‘Appatto’ cittānantare vā uppajjatu, kappasatasahassātikkame vā. Dhuvapaccayaṭṭhena natthi nāma na hoti, uppādino dhammā nāma jāto. Yathā hi – ‘‘tiṭṭhateva sāyaṃ, poṭṭhapāda, arūpī attā saññāmayo. Atha imassa purisassa aññā ca saññā uppajjanti aññā ca saññā nirujjhantī’’ti (dī. ni. 1.419). Ettha āruppe kāmāvacarasaññāpavattikāle kiñcāpi mūlabhavaṅgasaññā niruddhā kāmāvacarasaññāya pana niruddhakāle avassaṃ sā uppajjissatīti arūpasaṅkhāto attā natthīti saṅkhyaṃ agantvā ‘tiṭṭhateva’ nāmāti jāto. Evameva laddhokāsassa kammassa vipāko duvidho…pe… dhuvapaccayaṭṭhena natthi nāma na hoti, uppādino dhammā nāma jāto.

Nhưng tam đề này được trình bày bằng cách làm cho đầy đủ theo phương diện của hai thời (hiện tại và vị lai). Quả vậy, quả của nghiệp đã có được cơ hội có hai loại: đã đến thời điểm, và chưa đến thời điểm. Trong ấy, ‘đã đến thời điểm’ được gọi là đã sanh. ‘Chưa đến thời điểm’ có thể sanh khởi ngay sau tâm (hiện tại) hoặc sau khi một trăm ngàn kiếp trôi qua. Do vì là duyên chắc chắn, nên không phải là không có; nó được gọi là pháp sẽ sanh. Quả vậy, giống như (câu): “Này Poṭṭhapāda, tự ngã vô sắc do tưởng tạo thành ấy vẫn tồn tại. Rồi những tưởng khác sanh khởi nơi người này và những tưởng khác diệt đi.” Ở đây, trong cõi vô sắc, vào lúc tưởng dục giới khởi lên, mặc dù tưởng hữu phần gốc đã diệt, nhưng vào lúc tưởng dục giới diệt, chắc chắn tưởng ấy sẽ sanh khởi. Do đó, tự ngã được gọi là vô sắc không đi đến chỗ được gọi là ‘không có’ mà được gọi là ‘vẫn tồn tại’. Cũng vậy, quả của nghiệp đã có được cơ hội có hai loại... (vân vân)... do vì là duyên chắc chắn, nên không phải là không có; nó được gọi là pháp sẽ sanh.

Yadi pana āyūhitaṃ kusalākusalakammaṃ sabbaṃ vipākaṃ dadeyya, aññassa okāso na bhaveyya. Taṃ pana duvidhaṃ hoti – dhuvavipākaṃ, adhuvavipākañca. Tattha pañca ānantariyakammāni, aṭṭha samāpattiyo, cattāro ariyamaggāti etaṃ ‘dhuvavipākaṃ’ nāma. Taṃ pana khaṇappattampi atthi, appattampi. Tattha ‘khaṇappattaṃ’ uppannaṃ nāma. ‘Appattaṃ’ anuppannaṃ nāma. Tassa vipāko cittānantare vā uppajjatu kappasatasahassātikkame vā. Dhuvapaccayaṭṭhena anuppannaṃ nāma na hoti, uppādino dhammā nāma jātaṃ. Metteyyabodhisattassa maggo anuppanno nāma, phalaṃ uppādino dhammāyeva nāma jātaṃ.

Nhưng nếu tất cả nghiệp thiện và bất thiện đã được tạo tác đều cho quả, thì sẽ không có cơ hội cho nghiệp khác. Nhưng nghiệp ấy có hai loại: nghiệp có quả chắc chắn và nghiệp có quả không chắc chắn. Trong đó, năm nghiệp vô gián, tám thiền chứng, bốn Thánh đạo – đây được gọi là ‘nghiệp có quả chắc chắn’. Nhưng nghiệp ấy cũng có loại đã đến thời điểm và cũng có loại chưa đến thời điểm. Trong đó, ‘đã đến thời điểm’ được gọi là đã sanh. ‘Chưa đến thời điểm’ được gọi là chưa sanh. Quả của nghiệp ấy có thể sanh khởi ngay sau tâm (hiện tại) hoặc sau khi một trăm ngàn kiếp trôi qua. Do vì là duyên chắc chắn, nên không phải là chưa sanh (theo nghĩa không có), mà được gọi là pháp sẽ sanh. Đạo của Bồ-tát Metteyya được gọi là chưa sanh, còn quả thì chính là pháp sẽ sanh.

1044. Atītattikaniddese [Pg.394] atītāti khaṇattayaṃ atikkantā. Niruddhāti nirodhappattā. Vigatāti vibhavaṃ gatā, vigacchitā vā. Vipariṇatāti pakativijahanena vipariṇāmaṃ gatā. Nirodhasaṅkhātaṃ atthaṃ gatāti atthaṅgatā. Abbhatthaṅgatāti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Uppajjitvā vigatāti nibbattitvā vigacchitā. Puna atītavacane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Parato anāgatādīsupi eseva nayo. Atītaṃsena saṅgahitāti atītakoṭṭhāsena gaṇanaṃ gatā. Katame teti? Rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ. Parato anāgatādīsupi eseva nayo.

1044. Trong phần giải thích về tam đề Pháp Quá Khứ, (từ) ‘atītā’ có nghĩa là đã vượt qua ba sát-na. (Từ) ‘niruddhā’ có nghĩa là đã đạt đến sự diệt. (Từ) ‘vigatā’ có nghĩa là đã đi đến chỗ không hiện hữu, hoặc đã đi mất. (Từ) ‘vipariṇatā’ có nghĩa là đã đi đến sự biến đổi do từ bỏ tự tánh. (Từ) ‘atthaṅgatā’ có nghĩa là đã đi đến sự lặn được gọi là sự diệt. (Từ) ‘abbhatthaṅgatā’ là từ được thêm vào bởi tiếp đầu ngữ. (Cụm từ) ‘uppajjitvā vigatā’ có nghĩa là đã sanh lên rồi đi mất. Lại nữa, lý do về từ ‘atīta’ đã được nói ở dưới. Về sau, đối với các từ ‘anāgatā’ v.v... cũng theo phương pháp này. (Câu) ‘Atītaṃsena saṅgahitā’ có nghĩa là đã đi vào sự đếm bởi phần quá khứ. (Câu hỏi) ‘Các pháp ấy là gì?’ (Đáp) Sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Về sau, đối với các từ ‘anāgatā’ v.v... cũng theo phương pháp này.

1047. Atītārammaṇattikaniddese atīte dhamme ārabbhātiādīsu parittamahaggatāva dhammā veditabbā. Te hi atītādīni ārabbha uppajjanti.

1047. Trong phần giải thích về tam đề Pháp Lấy Quá Khứ Làm Cảnh, trong các câu như ‘ārabbha atīte dhamme’ (bắt lấy các pháp quá khứ làm cảnh) v.v..., chỉ nên hiểu là các pháp Dục giới và Đại hành. Quả vậy, các pháp ấy sanh khởi do bắt lấy các pháp quá khứ v.v... làm cảnh.

1050. Ajjhattattikaniddese tesaṃ tesanti padadvayena sabbasatte pariyādiyati. Ajjhattaṃ paccattanti ubhayaṃ niyakajjhattādhivacanaṃ. Niyatāti attani jātā. Pāṭipuggalikāti pāṭiyekkassa pāṭiyekkassa puggalassa santakā. Upādiṇṇāti sarīraṭṭhakā. Te hi kammanibbattā vā hontu mā vā, ādinnagahitaparāmaṭṭhavasena pana idha upādiṇṇāti vuttā.

1050. Trong phần giải về bộ ba nội phần, bằng hai từ `tesaṃ tesaṃ`, (Đức Phật) bao gồm tất cả chúng sanh. Cả hai từ `ajjhattaṃ` và `paccattaṃ` đều là tên gọi cho cái thuộc về tự thân. `Niyaka` (thuộc về tự thân) là (các pháp) sanh khởi trong tự thân. `Pāṭipuggalikā` (thuộc cá nhân) là sở hữu của mỗi cá nhân riêng biệt. `Upādiṇṇa` (được chấp thủ) là (các pháp) tồn tại trong thân. Quả vậy, chúng dù có được tạo ra bởi nghiệp hay không, nhưng ở đây chúng được gọi là `upādiṇṇa` do bởi được nắm giữ, chấp nhận, và xem xét (một cách sai lầm).

1051. Parasattānanti attānaṃ ṭhapetvā avasesasattānaṃ. Parapuggalānanti tasseva vevacanaṃ. Sesaṃ heṭṭhā vuttasadisameva. Tadubhayanti taṃ ubhayaṃ.

1051. `Parasattānaṃ` nghĩa là của các chúng sanh còn lại, ngoại trừ bản thân. `Parapuggalānaṃ` là đồng nghĩa của chính từ đó. Phần còn lại tương tự như đã được nói ở dưới. `Tadubhayaṃ` nghĩa là cả hai (pháp nội phần và ngoại phần) đó.

1053. Ajjhattārammaṇattikassa paṭhamapade parittamahaggatā dhammā veditabbā. Dutiye appamāṇāpi. Tatiye parittamahaggatāva. Appamāṇā pana kālena bahiddhā kālena ajjhattaṃ ārammaṇaṃ na karonti. Sanidassanattikaniddeso uttānoyevāti.

1053. Trong câu đầu của bộ ba về đối tượng nội phần, cần hiểu là các pháp Dục giới và Đại hành. Trong câu thứ hai, (cần hiểu là) cả các pháp Vô lượng. Trong câu thứ ba, (cần hiểu là) chỉ các pháp Dục giới và Đại hành. Tuy nhiên, các pháp Vô lượng có lúc không lấy đối tượng ngoại phần, có lúc không lấy đối tượng nội phần. Phần giải về bộ ba Hữu kiến là rõ ràng.

Dukanikkhepakathā

Phần Phân tích các Pháp Nhị đề

1062. Dukesu adosaniddese mettāyanavasena metti. Mettākāro mettāyanā. Mettāya ayitassa mettāsamaṅgino cittassa bhāvo [Pg.395] mettāyitattaṃ. Anudayatīti anuddā, rakkhatīti attho. Anuddākāro anuddāyanā. Anuddāyitassa bhāvo anuddāyitattaṃ. Hitassa esanavasena hitesitā. Anukampanavasena anukampā. Sabbehipi imehi padehi upacārappanāppattā mettāva vuttā. Sesapadehi lokiyalokuttaro adoso kathito.

1062. Trong các pháp nhị đề, ở phần giải về vô sân, `metti` (tâm từ) là do bởi sự thực hành tâm từ. Trạng thái của tâm từ là `mettāyanā`. `Mettāyitattaṃ` là trạng thái của tâm đã được thực hành với từ, của tâm đầy đủ từ. `Anuddā` (thương xót) là vì nó bảo vệ, nghĩa là che chở. Trạng thái thương xót là `anuddāyanā`. `Anuddāyitattaṃ` là trạng thái của (tâm) đã được thực hành với lòng thương xót. `Hitesitā` (mong muốn lợi ích) là do bởi sự tìm cầu lợi ích (cho người khác). `Anukampā` (lòng bi mẫn) là do bởi sự rung động theo (trước nỗi khổ của chúng sanh). Bằng tất cả các từ này, chỉ có tâm từ đã đạt đến cận hành và an chỉ định được nói đến. Bằng các từ còn lại, vô sân thuộc hiệp thế và siêu thế được trình bày.

1063. Amohaniddese dukkhe ñāṇanti dukkhasacce paññā. Dukkhasamudayetiādīsupi eseva nayo. Ettha ca dukkhe ñāṇaṃ savanasammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇāsu vattati. Tathā dukkhasamudaye. Nirodhe pana savanapaṭivedhapaccavekkhaṇāsu eva. Tathā paṭipadāya. Pubbanteti atītakoṭṭhāse. Aparanteti anāgatakoṭṭhāse. Pubbantāparanteti tadubhaye. Idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu ñāṇanti ayaṃ paccayo, idaṃ paccayuppannaṃ, idaṃ paṭicca idaṃ nibbattanti, evaṃ paccayesu ca paccayuppannadhammesu ca ñāṇaṃ.

1063. Trong phần giải về vô si, trí tuệ trong khổ (dukkhe ñāṇaṃ) là trí tuệ trong khổ đế. Đối với các từ như khổ tập (dukkhasamudaye) v.v... cũng theo phương pháp tương tự. Và ở đây, trí tuệ trong khổ (dukkhe ñāṇaṃ) hiện hành trong việc nghe, thẩm sát, thể nhập, và phản khán. Tương tự đối với khổ tập. Còn đối với khổ diệt, (trí tuệ) chỉ hiện hành trong việc nghe, thể nhập, và phản khán. Tương tự đối với con đường đạo. ‘Trong quá khứ’ (pubbante) nghĩa là trong phần quá khứ. ‘Trong vị lai’ (aparante) nghĩa là trong phần vị lai. ‘Trong quá khứ và vị lai’ (pubbantāparante) nghĩa là trong cả hai phần ấy. Trí tuệ về các pháp y duyên tánh và duyên sanh (idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu ñāṇaṃ) có nghĩa là: ‘đây là duyên, đây là pháp do duyên sanh; do nương vào cái này, cái kia được sanh khởi,’ như vậy đó là trí tuệ về các duyên và các pháp do duyên sanh.

1065. Lobhaniddesepi heṭṭhā anāgatānaṃ padānaṃ ayamattho – rañjanavasena rāgo. Balavarañjanaṭṭhena sārāgo. Visayesu sattānaṃ anunayanato anunayo. Anurujjhatīti anurodho, kāmetīti attho. Yattha katthaci bhave sattā etāya nandanti, sayaṃ vā nandatīti nandī. Nandī ca sā rañjanaṭṭhena rāgo cāti nandīrāgo. Tattha ekasmiṃ ārammaṇe sakiṃ uppannā taṇhā ‘nandī’. Punappunaṃ uppajjamānā ‘nandīrāgo’ti vuccati. Cittassa sārāgoti yo heṭṭhā balavarañjanaṭṭhena sārāgoti vutto, so na sattassa, cittasseva sārāgoti attho.

1065. Trong phần giải về tham, đây là ý nghĩa của các từ chưa được đề cập ở dưới: Do có đặc tính nhuộm trước nên gọi là ái (rāgo). Do có ý nghĩa là sự nhuộm trước mãnh liệt nên gọi là ái nhiễm (sārāgo). Do dẫn dắt chúng sanh theo mãi trong các đối tượng nên gọi là tùy thuận (anunayo). Vì nó thuận theo nên gọi là tùy thuận (anurodho), nghĩa là nó ham muốn. Do chúng sanh hoan hỷ trong bất cứ cảnh giới nào bởi cái này, hoặc tự nó hoan hỷ, nên gọi là hỷ (nandī). Cái đó là hỷ (nandī), và do có ý nghĩa là sự nhuộm trước nên cũng là ái (rāgo), vì vậy gọi là hỷ ái (nandīrāgo). Trong đó, tham ái sanh khởi một lần trong một đối tượng được gọi là ‘hỷ’. Khi sanh khởi lặp đi lặp lại thì được gọi là ‘hỷ ái’. ‘Ái nhiễm của tâm’ (cittassa sārāgo) có nghĩa là: cái mà ở dưới đã được nói là ‘ái nhiễm’ (sārāgo) do có ý nghĩa là sự nhuộm trước mãnh liệt, cái đó không phải của chúng sanh, mà chỉ là ái nhiễm của tâm.

Icchanti etāya ārammaṇānīti icchā. Bahalakilesabhāvena mucchanti etāya pāṇinoti mucchā. Gilitvā pariniṭṭhapetvā gahaṇavasena ajjhosānaṃ. Iminā sattā gijjhanti, gedhaṃ āpajjantīti gedho; bahalaṭṭhena vā gedho. ‘‘Gedhaṃ vā pavanasaṇḍa’’nti hi bahalaṭṭheneva vuttaṃ. Anantarapadaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Sabbatobhāgena vā gedhoti paligedho. Sañjanti etenāti saṅgo; lagganaṭṭhena vā saṅgo. Osīdanaṭṭhena paṅko. Ākaḍḍhanavasena ejā. ‘‘Ejā imaṃ purisaṃ parikaḍḍhati tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā’’ti hi vuttaṃ. Vañcanaṭṭhena māyā. Vaṭṭasmiṃ sattānaṃ jananaṭṭhena [Pg.396] janikā. ‘‘Taṇhā janeti purisaṃ cittamassa vidhāvatī’’ti (saṃ. ni. 1.55-57) hi vuttaṃ. Vaṭṭasmiṃ satte dukkhena saṃyojayamānā janetīti sañjananī. Ghaṭanaṭṭhena sibbinī. Ayañhi vaṭṭasmiṃ satte cutipaṭisandhivasena sibbati ghaṭeti, tunnakāro viya pilotikāya pilotikaṃ; tasmā ghaṭanaṭṭhena sibbinīti vuttā. Anekappakāraṃ visayajālaṃ taṇhāvipphanditanivesasaṅkhātaṃ vā jālamassā atthīti jālinī.

Chúng sanh mong muốn các đối tượng bởi cái này, nên gọi là dục (icchā). Chúng sanh bị mê muội bởi cái này do trạng thái phiền não dày đặc, nên gọi là mê (mucchā). Do sự nắm giữ bằng cách nuốt chửng và tiêu thụ, nên gọi là tham đắm (ajjhosānaṃ). Chúng sanh tham lam bởi cái này, rơi vào sự tham lam, nên gọi là tham lam (gedho); hoặc do có ý nghĩa là dày đặc nên gọi là tham lam (gedho). Thật vậy, trong câu ‘bụi rậm hay rừng cây’ (gedhaṃ vā pavanasaṇḍaṃ), từ này được nói với ý nghĩa là dày đặc. Từ tiếp theo được thêm vào bằng một tiếp đầu ngữ. Hoặc, tham lam về mọi phương diện là hoàn toàn tham lam (paligedho). Chúng sanh dính mắc bởi cái này, nên gọi là chấp trước (saṅgo); hoặc do có ý nghĩa là dính mắc nên gọi là chấp trước (saṅgo). Do có ý nghĩa là chìm xuống, nên gọi là vũng lầy (paṅko). Do sự lôi kéo, nên gọi là dao động (ejā). Thật vậy, có lời dạy rằng: ‘Sự dao động (ejā) này lôi kéo người ấy đến sự sanh khởi của cảnh giới này hay cảnh giới khác.’ Do có ý nghĩa là lừa dối, nên gọi là ảo thuật (māyā). Do có ý nghĩa là sanh ra chúng sanh trong vòng luân hồi, nên gọi là người sanh sản (janikā). Thật vậy, có lời dạy rằng: ‘Ái dục sanh ra con người, tâm của người ấy chạy rong.’ Vì nó sanh ra chúng sanh trong vòng luân hồi, trói buộc họ với khổ đau, nên gọi là người sanh sản (sañjananī). Do có ý nghĩa là may vá, nên gọi là người thợ may (sibbinī). Thật vậy, cái này may vá, kết nối chúng sanh trong vòng luân hồi qua sự chết và tái sanh, giống như người thợ may dùng một mảnh vải để may một mảnh vải khác; do đó, vì có ý nghĩa là may vá nên được gọi là người thợ may (sibbinī). Vì nó có một tấm lưới đối tượng nhiều loại, hoặc một tấm lưới được gọi là sự rung động và an trú của tham ái, nên gọi là người giăng lưới (jālinī).

Ākaḍḍhanaṭṭhena sīghasotā saritā viyāti saritā. Allaṭṭhena vā saritā. Vuttañhetaṃ – ‘‘saritāni sinehitāni ca somanassāni bhavanti jantuno’’ti (dha. pa. 341). Allāni ceva siniddhāni cāti ayañhettha attho. Visatāti visattikā. Visaṭāti visattikā. Visālāti visattikā. Visakkatīti visattikā. Visaṃvādikāti visattikā. Visaṃharatīti visattikā. Visamūlāti visattikā. Visaphalāti visattikā. Visaparibhogāti visattikā. Visatā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme kule gaṇe vitthatāti visattikā (mahāni. 3). Anayabyasanapāpanaṭṭhena kummānubandhasuttakaṃ viyāti suttaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘suttakanti kho, bhikkhave, nandīrāgassetaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 2.159). Rūpādīsu vitthataṭṭhena visaṭā. Tassa tassa paṭilābhatthāya satte āyūhāpetīti āyūhinī. Ukkaṇṭhituṃ appadānato sahāyaṭṭhena dutiyā. Ayañhi sattānaṃ vaṭṭasmiṃ ukkaṇṭhituṃ na deti, gatagataṭṭhāne piyasahāyo viya abhiramāpeti. Tena vuttaṃ –

Do có ý nghĩa là lôi kéo, giống như dòng sông chảy xiết, nên gọi là sông (saritā). Hoặc do có ý nghĩa là ẩm ướt, nên gọi là sông (saritā). Điều này đã được nói: ‘Đối với chúng sanh, có những hỷ lạc trôi chảy và dính mắc.’ Ở đây, ý nghĩa là ‘ẩm ướt và trơn láng.’ Vì nó lan rộng, nên gọi là lan tỏa (visattikā). Vì nó khuếch tán, nên gọi là lan tỏa (visattikā). Vì nó rộng lớn, nên gọi là lan tỏa (visattikā). Vì nó di chuyển khắp nơi, nên gọi là lan tỏa (visattikā). Vì nó lừa dối, nên gọi là lan tỏa (visattikā). Vì nó rút lui, nên gọi là lan tỏa (visattikā). Vì nó có gốc rễ độc hại, nên gọi là lan tỏa (visattikā). Vì nó có quả độc hại, nên gọi là lan tỏa (visattikā). Vì nó có sự tiêu thụ độc hại, nên gọi là lan tỏa (visattikā). Hoặc nữa, tham ái ấy, được gọi là lan rộng (visatā), lan tràn trong sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, trong gia đình, trong đoàn thể, nên gọi là lan tỏa (visattikā). Do có ý nghĩa là gây ra bất hạnh và tai họa, giống như sợi chỉ buộc theo con rùa, nên gọi là sợi chỉ (suttaṃ). Điều này đã được nói: ‘Này các Tỳ khưu, sợi chỉ là tên gọi khác của hỷ ái.’ Do có ý nghĩa là lan tràn trong sắc v.v..., nên gọi là lan tràn (visaṭā). Vì nó khiến chúng sanh nỗ lực để đạt được cái này hay cái khác, nên gọi là người nỗ lực (āyūhinī). Vì nó không cho phép chán nản, có ý nghĩa như một người bạn đồng hành, nên gọi là người thứ hai (dutiyā). Thật vậy, cái này không cho phép chúng sanh chán nản trong vòng luân hồi; bất cứ nơi nào họ đến, nó làm cho họ vui thích như một người bạn thân. Do đó, có lời dạy rằng:

‘‘Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhāna saṃsaraṃ;

Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattatī’’ti. (a. ni. 4.9;

itivu. 15;

mahāni. 191;

cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa 107);

‘Người có ái dục làm bạn đồng hành, lang thang trong một thời gian dài; không vượt qua được vòng luân hồi, từ trạng thái này đến trạng thái khác.’

Paṇidhānakavasena paṇidhi. Bhavanettīti bhavarajju. Etāya hi sattā, rajjuyā gīvāya baddhā goṇā viya, icchiticchitaṭṭhānaṃ niyyanti. Taṃ taṃ ārammaṇaṃ vanati bhajati allīyatīti vanaṃ. Vanati yācatīti vā vanaṃ. Vanathoti byañjanena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Anatthadukkhānaṃ vā samuṭṭhāpanaṭṭhena gahanaṭṭhena ca vanaṃ [Pg.397] viyāti ‘vanaṃ’; balavataṇhāyetaṃ nāmaṃ. Gahanataraṭṭhena pana tato balavataro ‘vanatho’ nāma. Tena vuttaṃ –

Do có đặc tính hướng đến, nên gọi là nguyện (paṇidhi). ‘Dây dẫn đến hữu’ (bhavanettī) nghĩa là sợi dây của hữu. Thật vậy, bởi cái này, chúng sanh được dẫn đến nơi nào họ mong muốn, giống như con bò bị buộc dây vào cổ. Vì nó tìm kiếm, lui tới, và bám víu vào đối tượng này hay đối tượng khác, nên gọi là rừng (vanaṃ). Hoặc, vì nó cầu xin, van nài, nên gọi là rừng (vanaṃ). Từ ‘vanatho’ được thêm vào bằng một phụ âm. Hoặc, vì nó giống như một khu rừng (vanaṃ) theo ý nghĩa là làm phát sinh điều bất lợi và khổ đau, và theo ý nghĩa là rậm rạp, nên được gọi là ‘rừng’ (vanaṃ); đây là tên gọi của tham ái mãnh liệt. Nhưng, theo ý nghĩa là rậm rạp hơn, cái gì mãnh liệt hơn cái đó được gọi là ‘bụi rậm’ (vanatho). Do đó, có lời dạy rằng:

‘‘Vanaṃ chindatha mā rukkhaṃ, vanato jāyate bhayaṃ;

Chetvā vanañca vanathañca, nibbanā hotha bhikkhavo’’ti. (dha. pa. 283);

‘Hãy chặt khu rừng, đừng chặt cây, từ khu rừng sinh ra sợ hãi; sau khi chặt khu rừng và bụi rậm, này các Tỳ khưu, hãy trở thành người không còn rừng.’

Santhavanavasena santhavo; saṃsaggoti attho. So duvidho – taṇhāsanthavo mittasanthavo ca. Tesu idha taṇhāsanthavo adhippeto. Sinehavasena sineho. Ālayakaraṇavasena apekkhatīti apekkhā. Vuttampi cetaṃ – ‘‘imāni te deva caturāsītinagarasahassāni kusāvatīrājadhānīpamukhāni. Ettha deva chandaṃ janehi, jīvite apekkhaṃ karohī’’ti (dī. ni. 2.266). Ālayaṃ karohīti ayañhettha attho. Pāṭiyekke pāṭiyekke ārammaṇe bandhatīti paṭibandhu. Ñātakaṭṭhena vā pāṭiyekko bandhūtipi paṭibandhu. Niccasannissitaṭṭhena hi sattānaṃ taṇhāsamo bandhu nāma natthi.

Do sự giao thiệp nên gọi là santhava (sự giao thiệp); có nghĩa là sự giao du. Điều đó có hai loại – sự giao thiệp do ái dục và sự giao thiệp do tình bạn. Trong hai loại ấy, ở đây sự giao thiệp do ái dục được chủ ý đến. Do sự dính mắc nên gọi là sineha (sự dính mắc). Do làm cho quyến luyến nên gọi là apekkhā (sự mong mỏi). Điều này cũng đã được nói: “Tâu Thiên tử, tám mươi bốn ngàn thành phố này, với kinh thành Kusāvatī đứng đầu, là của ngài. Tâu Thiên tử, ở đây xin ngài hãy khởi lên ý muốn, hãy làm cho có sự quyến luyến đối với đời sống.” (Trường Bộ Kinh 2.266). Ở đây, ý nghĩa chính là “hãy làm cho có sự quyến luyến”. Trói buộc vào từng đối tượng riêng lẻ, nên gọi là paṭibandhu (sự trói buộc). Hoặc, do ý nghĩa là quyến thuộc, nên người thân riêng lẻ cũng gọi là paṭibandhu. Thật vậy, do ý nghĩa là luôn luôn nương tựa, đối với chúng sanh không có người thân nào bằng ái dục.

Ārammaṇānaṃ asanato āsā. Ajjhottharaṇato ceva tittiṃ anupagantvāva paribhuñjanato cāti attho. Āsisanavasena āsisanā. Āsisitassa bhāvo āsisitattaṃ. Idāni tassā pavattiṭṭhānaṃ dassetuṃ rūpāsātiādi vuttaṃ. Tattha āsisanavasena āsāti āsāya atthaṃ gahetvā rūpe āsā rūpāsāti evaṃ navapi padāni veditabbāni. Ettha ca purimāni pañca pañcakāmaguṇavasena vuttāni. Parikkhāralobhavasena chaṭṭhaṃ. Taṃ visesato pabbajitānaṃ. Tato parāni tīṇi atittiyavatthuvasena gahaṭṭhānaṃ. Na hi tesaṃ dhanaputtajīvitehi aññaṃ piyataraṃ atthi. ‘Etaṃ mayhaṃ etaṃ mayha’nti vā ‘asukena me idaṃ dinnaṃ idaṃ dinna’nti vā evaṃ satte jappāpetīti jappā. Parato dve padāni upasaggena vaḍḍhitāni. Tato paraṃ aññenākārena vibhajituṃ āraddhattā puna jappāti vuttaṃ. Jappanākāro jappanā. Jappitassa bhāvo jappitattaṃ. Punappunaṃ visaye lumpati ākaḍḍhatīti lolupo. Lolupassa bhāvo loluppaṃ. Loluppākāro loluppāyanā. Loluppasamaṅgino bhāvo loluppāyitattaṃ.

Do sự lan khắp đến các đối tượng nên gọi là āsā (sự ham muốn). Có nghĩa là do sự bao trùm và do sự hưởng thụ mà không đạt đến sự thỏa mãn. Do sự mong ước nên gọi là āsisanā (sự mong ước). Trạng thái của sự mong ước là āsisitattaṃ. Bây giờ, để chỉ ra nơi phát sanh của ái dục ấy, (Đức Phật) đã nói “rūpāsā” v.v... Ở đó, lấy ý nghĩa của từ “āsā” là “sự ham muốn do sự mong ước”, nên hiểu chín từ như sau: “ham muốn đối với sắc là rūpāsā”. Và ở đây, năm từ đầu tiên được nói theo nghĩa năm dục công đức. Từ thứ sáu theo nghĩa tham lam về vật dụng. Điều đó đặc biệt dành cho người xuất gia. Ba từ sau đó, theo nghĩa những vật không thể thỏa mãn, là dành cho người tại gia. Thật vậy, đối với họ, không có gì đáng yêu hơn tài sản, con cái và mạng sống. Khiến chúng sanh lẩm bẩm rằng: “Cái này của ta, cái này của ta” hoặc “Cái này đã được người kia cho ta, cái này đã được cho”, nên gọi là jappā (sự lẩm bẩm). Hai từ tiếp theo được thêm vào bằng tiếp đầu ngữ. Sau đó, vì đã bắt đầu phân tích theo một cách khác, nên lại nói là jappā. Cách thức lẩm bẩm là jappanā. Trạng thái của sự lẩm bẩm là jappitattaṃ. Lôi kéo, lôi cuốn đối tượng lặp đi lặp lại, nên gọi là lolupo (kẻ tham lam). Trạng thái của kẻ tham lam là loluppaṃ. Cách thức tham lam là loluppāyanā. Trạng thái của người có lòng tham là loluppāyitattaṃ.

Pucchañjikatāti [Pg.398] yāya taṇhāya lābhaṭṭhānesu, pucchaṃ cālayamānā sunakhā viya, kampamānā vicaranti, taṃ tassā kampanataṇhāya nāmaṃ. Sādhu manāpamanāpe visaye kāmetīti sādhukāmo. Tassa bhāvo sādhukamyatā. Mātā mātucchātiādike ayuttaṭṭhāne rāgoti adhammarāgo. Yuttaṭṭhānepi balavā hutvā uppannalobho visamalobho. ‘‘Rāgo visama’’ntiādivacanato (vibha. 924) vā yuttaṭṭhāne vā ayuttaṭṭhāne vā uppanno chandarāgo adhammaṭṭhena ‘adhammarāgo’, visamaṭṭhena ‘visamalobho’ti veditabbo.

Về từ pucchañjikatā: do ái dục nào mà (chúng sanh) đi lại, run rẩy ở những nơi có lợi lộc, giống như những con chó vẫy đuôi, đó là tên của ái dục gây ra sự run rẩy ấy. Ham muốn những đối tượng tốt đẹp, khả ái, nên gọi là sādhukāmo (người ham muốn điều tốt). Trạng thái của người đó là sādhukamyatā (sự ham muốn điều tốt). Tham ái ở nơi không thích hợp như mẹ, dì v.v... là adhammarāgo (tham ái phi pháp). Tham lam sanh khởi, trở nên mạnh mẽ ngay cả ở nơi thích hợp, là visamalobho (tham lam bất bình). Hoặc, do lời dạy rằng “tham ái là bất bình” v.v... (Phân Tích Bộ 924), nên hiểu rằng tham dục sanh khởi ở nơi thích hợp hay không thích hợp, do ý nghĩa là phi pháp nên gọi là ‘adhammarāgo’, do ý nghĩa là bất bình nên gọi là ‘visamalobho’.

Ārammaṇānaṃ nikāmanavasena nikanti. Nikāmanākāro nikāmanā. Patthanāvasena patthanā. Pihāyanavasena pihanā. Suṭṭhu patthanā sampatthanā. Pañcasu kāmaguṇesu taṇhā kāmataṇhā. Rūpārūpabhave taṇhā bhavataṇhā. Ucchedasaṅkhāte vibhave taṇhā vibhavataṇhā. Suddhe rūpabhavasmiṃyeva taṇhā rūpataṇhā. Arūpabhave taṇhā arūpataṇhā. Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo diṭṭhirāgo. Nirodhe taṇhā nirodhataṇhā. Rūpe taṇhā rūpataṇhā. Sadde taṇhā saddataṇhā. Gandhataṇhādīsupi eseva nayo. Oghādayo vuttatthāva.

Do sự ưa thích các đối tượng nên gọi là nikanti (sự ưa thích). Cách thức ưa thích là nikāmanā. Do sự mong cầu nên gọi là patthanā (sự mong cầu). Do sự khao khát nên gọi là pihanā (sự khao khát). Sự mong cầu mãnh liệt là sampatthanā. Ái trong năm dục công đức là dục ái. Ái trong cõi sắc và vô sắc là hữu ái. Ái trong cõi phi hữu, được gọi là đoạn kiến, là phi hữu ái. Ái chỉ trong cõi sắc thuần túy là sắc ái. Ái trong cõi vô sắc là vô sắc ái. Tham ái đi cùng với đoạn kiến là kiến ái. Ái trong sự diệt là diệt ái. Ái trong sắc là sắc ái. Ái trong thanh là thanh ái. Trong các từ hương ái v.v... cũng theo phương pháp này. Các từ bộc lưu v.v... đã được giải thích ý nghĩa.

Kusaladhamme āvaratīti āvaraṇaṃ. Chādanavasena chādanaṃ. Satte vaṭṭasmiṃ bandhatīti bandhanaṃ. Cittaṃ upagantvā kilissati saṃkiliṭṭhaṃ karotīti upakkileso. Thāmagataṭṭhena anusetīti anusayo. Uppajjamānā cittaṃ pariyuṭṭhātīti pariyuṭṭhānaṃ; uppajjituṃ appadānena kusalacāraṃ gaṇhātīti attho. ‘‘Corā magge pariyuṭṭhiṃsu dhuttā magge pariyuṭṭhiṃsū’’tiādīsu (cūḷava. 430) hi maggaṃ gaṇhiṃsūti attho. Evamidhāpi gahaṇaṭṭhena pariyuṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Paliveṭhanaṭṭhena latā viyāti latā. ‘‘Latā ubbhijja tiṭṭhatī’’ti (dha. pa. 340) āgataṭṭhānepi ayaṃ taṇhā latāti vuttā. Vividhāni vatthūni icchatīti vevicchaṃ. Vaṭṭadukkhassa mūlanti dukkhamūlaṃ. Tasseva dukkhassa nidānanti dukkhanidānaṃ. Taṃ dukkhaṃ ito pabhavatīti dukkhappabhavo. Bandhanaṭṭhena pāso viyāti pāso. Mārassa pāso mārapāso. Duruggilanaṭṭhena baḷisaṃ viyāti baḷisaṃ. Mārassa baḷisaṃ [Pg.399] mārabaḷisaṃ. Taṇhābhibhūtā mārassa visayaṃ nātikkamanti, tesaṃ upari māro vasaṃ vattetīti iminā pariyāyena mārassa visayoti māravisayo. Sandanaṭṭhena taṇhāva nadī taṇhānadī. Ajjhottharaṇaṭṭhena taṇhāva jālaṃ taṇhājālaṃ. Yathā sunakhā gaddulabaddhā yadicchakaṃ nīyanti, evaṃ taṇhābaddhā sattāpīti daḷhabandhanaṭṭhena gaddulaṃ viyāti gaddulaṃ. Taṇhāva gaddulaṃ taṇhāgaddulaṃ. Duppūraṇaṭṭhena taṇhāva samuddo taṇhāsamuddo.

Ngăn che các thiện pháp, nên gọi là āvaraṇaṃ (triền cái). Do sự che đậy, nên gọi là chādanaṃ (sự che đậy). Trói buộc chúng sanh trong vòng luân hồi, nên gọi là bandhanaṃ (sự trói buộc). Đến gần tâm và làm ô nhiễm, làm cho tâm bị ô nhiễm, nên gọi là upakkileso (tùy phiền não). Nằm ngầm do đã đạt đến sức mạnh, nên gọi là anusayo (tùy miên). Khi sanh khởi, nó chiếm đoạt tâm, nên gọi là pariyuṭṭhānaṃ (triền phược); có nghĩa là nó chiếm đoạt sự thực hành thiện pháp bằng cách không cho phép nó sanh khởi. Thật vậy, trong các câu như “Bọn cướp đã cướp trên đường, bọn du đãng đã cướp trên đường” (Tiểu Phẩm 430), ý nghĩa là “chúng đã chiếm đoạt con đường”. Tương tự như vậy, ở đây cũng nên hiểu pariyuṭṭhānaṃ theo nghĩa là chiếm đoạt. Do ý nghĩa quấn quanh, nó giống như dây leo, nên gọi là latā (dây leo). Ngay cả ở nơi có câu “Dây leo mọc lên và tồn tại” (Pháp Cú 340), ái dục này cũng được gọi là dây leo. Mong muốn nhiều vật khác nhau, nên gọi là vevicchaṃ (sự ham muốn đa dạng). Là gốc rễ của khổ luân hồi, nên gọi là dukkhamūlaṃ (gốc rễ của khổ). Là nguyên nhân của chính khổ đau ấy, nên gọi là dukkhanidānaṃ (nguyên nhân của khổ). Khổ đau ấy phát sanh từ đây, nên gọi là dukkhappabhavo (nguồn sanh của khổ). Do ý nghĩa trói buộc, nó giống như cái bẫy, nên gọi là pāso (cái bẫy). Bẫy của Ma vương là mārapāso. Do ý nghĩa khó nuốt ra, nó giống như lưỡi câu, nên gọi là baḷisaṃ (lưỡi câu). Lưỡi câu của Ma vương là mārabaḷisaṃ. Chúng sanh bị ái dục chế ngự không vượt qua được cảnh giới của Ma vương; Ma vương thực thi quyền lực trên chúng, theo cách giải thích này, nó là cảnh giới của Ma vương, nên gọi là māravisayo. Do ý nghĩa chảy trôi, chính ái dục là dòng sông, nên gọi là taṇhānadī (sông ái). Do ý nghĩa bao trùm, chính ái dục là tấm lưới, nên gọi là taṇhājālaṃ (lưới ái). Giống như những con chó bị buộc bằng dây da được dẫn đi bất cứ đâu chúng muốn, chúng sanh bị ái dục trói buộc cũng vậy; do ý nghĩa trói buộc chặt chẽ, nó giống như dây da, nên gọi là gaddulaṃ (dây da). Chính ái dục là dây da, nên gọi là taṇhāgaddulaṃ (dây da ái). Do ý nghĩa khó lấp đầy, chính ái dục là biển cả, nên gọi là taṇhāsamuddo (biển ái).

1066. Dosaniddese anatthaṃ me acarīti avuḍḍhiṃ me akāsi. Iminā upāyena sabbapadesu attho veditabbo. Aṭṭhāne vā pana āghātoti akāraṇe kopo – ekacco hi ‘devo ativassatī’ti kuppati, ‘na vassatī’ti kuppati, ‘sūriyo tappatī’ti kuppati, ‘na tappatī’ti kuppati, vāte vāyantepi kuppati, avāyantepi kuppati, sammajjituṃ asakkonto bodhipaṇṇānaṃ kuppati, cīvaraṃ pārupituṃ asakkonto vātassa kuppati, upakkhalitvā khāṇukassa kuppati idaṃ sandhāya vuttaṃ – aṭṭhāne vā pana āghāto jāyatīti. Tattha heṭṭhā navasu ṭhānesu satte ārabbha uppannattā kammapathabhedo hoti. Aṭṭhānāghāto pana saṅkhāresu uppanno kammapathabhedaṃ na karoti. Cittaṃ āghātento uppannoti cittassa āghāto. Tato balavataro paṭighāto. Paṭihaññanavasena paṭighaṃ. Paṭivirujjhatīti paṭivirodho. Kuppanavasena kopo. Pakopo sampakopoti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Dussanavasena doso. Padoso sampadosoti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Cittassa byāpattīti cittassa vipannatā, viparivattanākāro. Manaṃ padūsayamāno uppajjatīti manopadoso. Kujjhanavasena kodho. Kujjhanākāro kujjhanā. Kujjhitassa bhāvo kujjhitattaṃ.

1066. Trong phần giải về sân, (câu) ‘anatthaṃ me acari’ (có nghĩa là) nó đã làm điều không tăng trưởng cho ta. Ý nghĩa trong tất cả các trường hợp nên được hiểu theo phương cách này. Hay sự oán hận phi xứ là sự tức giận vô cớ – thật vậy, có người tức giận (nghĩ rằng) ‘trời mưa quá nhiều,’ tức giận (nghĩ rằng) ‘trời không mưa,’ tức giận (nghĩ rằng) ‘mặt trời quá nóng,’ tức giận (nghĩ rằng) ‘mặt trời không nóng,’ tức giận cả khi gió thổi, tức giận cả khi gió không thổi, không thể quét được liền tức giận lá bồ đề, không thể đắp y được liền tức giận ngọn gió, vấp ngã liền tức giận gốc cây; điều này được nói đến để ám chỉ rằng – hay sự oán hận phi xứ sanh khởi. Trong đó, ở chín trường hợp bên dưới, vì sanh khởi duyên theo chúng sanh nên có sự phân chia nghiệp đạo. Còn sự oán hận phi xứ sanh khởi nơi các pháp hữu vi thì không tạo ra sự phân chia nghiệp đạo. Sanh khởi trong khi làm tổn hại tâm, nên gọi là sự tổn hại của tâm. Mạnh hơn thế là sự phẫn nộ (paṭighāta). Do ý nghĩa làm tổn hại lại, nên gọi là sự phẫn nộ (paṭigha). Chống đối lại, nên gọi là sự đối nghịch (paṭivirodha). Do ý nghĩa làm dao động, nên gọi là sự tức giận (kopa). Pakopa và sampakopa là từ được thêm tiếp đầu ngữ. Do ý nghĩa làm hư hoại, nên gọi là sân (dosa). Padosa và sampadosa là từ được thêm tiếp đầu ngữ. Sự ác ý của tâm là sự hư hỏng của tâm, là trạng thái biến đổi. Sanh khởi trong khi làm ô nhiễm ý, nên gọi là ý phẫn nộ (manopadosa). Do ý nghĩa nổi giận, nên gọi là sự phẫn nộ (kodha). Trạng thái nổi giận là sự nổi giận (kujjhanā). Bản chất của sự nổi giận là trạng thái nổi giận (kujjhitatta).

Idāni akusalaniddese vuttanayaṃ dassetuṃ doso dussanātiādi vuttaṃ. Tasmā ‘‘yo evarūpo cittassa āghāto…pe… kujjhitatta’’nti ca idha vutto, ‘‘doso dussanā’’tiādinā nayena heṭṭhā vutto, ayaṃ vuccati dosoti. Evamettha yojanā kātabbā. Evañhi sati punaruttidoso paṭisedhito hoti. Mohaniddeso amohaniddese vuttapaṭipakkhanayena [Pg.400] veditabbo. Sabbākārena panesa vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ āvi bhavissati.

Bây giờ, để chỉ ra phương pháp đã được nói trong phần giải về bất thiện, (câu) ‘doso dussanā’ v.v... đã được nói. Do đó, (pháp) được nói ở đây là ‘bất cứ sự tổn hại nào của tâm như vậy... cho đến... trạng thái nổi giận,’ và (pháp) được nói ở dưới theo phương pháp ‘doso dussanā’ v.v..., pháp này được gọi là sân. Sự kết nối ở đây nên được thực hiện như vậy. Vì khi như vậy, lỗi trùng lặp được ngăn chặn. Phần giải về si nên được hiểu theo phương pháp đối nghịch với những gì đã được nói trong phần giải về vô si. Tuy nhiên, về mọi phương diện, điều này sẽ trở nên rõ ràng trong Chú giải Vibhaṅga.

1079. Tehi dhammehi ye dhammā sahetukāti tehi hetudhammehi ye aññe hetudhammā vā nahetudhammā vā te sahetukā. Ahetukapadepi eseva nayo. Ettha ca hetu hetuyeva ca hoti, tiṇṇaṃ vā dvinnaṃ vā ekato uppattiyaṃ sahetuko ca. Vicikicchuddhaccasahagato pana moho hetu ahetuko. Hetusampayuttadukaniddesepi eseva nayo.

1079. (Câu) ‘Các pháp nào là hữu nhân với các pháp ấy?’ (có nghĩa là) với các pháp nhân ấy, các pháp nhân khác nào hay các pháp phi nhân nào, các pháp ấy là hữu nhân. Trong thuật ngữ vô nhân cũng theo phương pháp này. Và ở đây, nhân chỉ là nhân, nhưng khi ba hoặc hai (nhân) sanh khởi cùng lúc, (nhân) cũng là hữu nhân. Còn si đồng sanh với hoài nghi và trạo cử là nhân (nhưng) vô nhân. Trong phần giải về đôi pháp nhân tương ưng cũng theo phương pháp này.

1091. Saṅkhatadukaniddese purimaduke vuttaṃ asaṅkhatadhātuṃ sandhāya yo eva so dhammoti ekavacananiddeso kato. Purimaduke pana bahuvacanavasena pucchāya uddhaṭattā ime dhammā appaccayāti pucchānusandhinayena bahuvacanaṃ kataṃ. Ime dhammā sanidassanātiādīsupi eseva nayo.

1091. Trong phần giải về đôi pháp hữu vi, nhắm đến pháp vô vi đã được nói trong đôi pháp trước, sự chỉ định ở số ít ‘pháp nào đó’ đã được thực hiện. Tuy nhiên, trong đôi pháp trước, vì câu hỏi ‘các pháp này là vô duyên’ đã được nêu ra ở số nhiều, nên số nhiều đã được sử dụng theo sự liên kết với câu hỏi. Trong các (câu) như ‘các pháp này là hữu đối chiếu’ v.v... cũng theo phương pháp này.

1101. Kenaci viññeyyadukaniddese cakkhuviññeyyāti cakkhuviññāṇena vijānitabbā. Sesapadesupi eseva nayo. Ettha ca kenaci viññeyyāti cakkhuviññāṇādīsu kenaci ekena cakkhuviññāṇena vā sotaviññāṇena vā vijānitabbā. Kenaci na viññeyyāti teneva cakkhuviññāṇena vā sotaviññāṇena vā na vijānitabbā. ‘Evaṃ sante dvinnampi padānaṃ atthanānattato duko hotī’ti heṭṭhā vuttattā ‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā na te dhammā sotaviññeyyā’ti ayaṃ duko na hoti. Rūpaṃ pana cakkhuviññeyyaṃ saddo na cakkhuviññeyyoti imamatthaṃ gahetvā ‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā na te dhammā sotaviññeyyā, ye vā pana te dhammā sotaviññeyyā na te dhammā cakkhuviññeyyā’ti ayameko dukoti veditabbo. Evaṃ ekekaindriyamūlake cattāro cattāro katvā vīsati dukā vibhattāti veditabbā.

1101. Trong phần giải về đôi pháp có thể được nhận biết bởi một thức nào đó, (thuật ngữ) ‘có thể được nhận biết bởi nhãn thức’ (nghĩa là) có thể được biết bởi nhãn thức. Trong các thuật ngữ còn lại cũng theo phương pháp này. Và ở đây, vì đã được nói ở dưới (trong phần giải về Mẫu đề) rằng: ‘Có thể được nhận biết bởi một thức nào đó... (cho đến)... là một đôi pháp,’ nên (câu) ‘các pháp nào có thể được nhận biết bởi nhãn thức, các pháp ấy không thể được nhận biết bởi nhĩ thức’ - đây không phải là một đôi pháp. Tuy nhiên, lấy ý nghĩa này: ‘sắc có thể được nhận biết bởi nhãn thức, thanh không thể được nhận biết bởi nhãn thức,’ (câu) ‘các pháp nào có thể được nhận biết bởi nhãn thức, các pháp ấy không thể được nhận biết bởi nhĩ thức; hay các pháp nào có thể được nhận biết bởi nhĩ thức, các pháp ấy không thể được nhận biết bởi nhãn thức’ - đây nên được hiểu là một đôi pháp. Như vậy, nên biết rằng lấy mỗi căn làm gốc, tạo thành bốn (đôi pháp) mỗi loại, hai mươi đôi pháp đã được phân chia.

Kiṃ pana ‘manoviññāṇena kenaci viññeyyā kenaci na viññeyyā’ natthi? Tenettha dukā na vuttāti? No natthi, vavatthānābhāvato pana na vuttā. Na hi, yathā cakkhuviññāṇena aviññeyyā evāti vavatthānaṃ atthi, evaṃ manoviññāṇenāpīti vavatthānābhāvato ettha dukā na vuttā. Manoviññāṇena [Pg.401] pana kenaci viññeyyā ceva aviññeyyā cāti ayamattho atthi. Tasmā so avuttopi yathālābhavasena veditabbo. Manoviññāṇanti hi saṅkhyaṃ gatehi kāmāvacaradhammehi kāmāvacaradhammā eva tāva kehici viññeyyā kehici aviññeyyā. Tehiyeva rūpāvacarādidhammāpi kehici viññeyyā kehici aviññeyyā. Rūpāvacarehipi kāmāvacarā kehici viññeyyā kehici aviññeyyā. Teheva rūpāvacarādayopi kehici viññeyyā kehici aviññeyyā. Arūpāvacarehi pana kāmāvacarā rūpāvacarā apariyāpannā ca neva viññeyyā. Arūpāvacarā pana kehici viññeyyā kehici aviññeyyā. Tepi ca kecideva viññeyyā keci aviññeyyā. Apariyāpannehi kāmāvacarādayo neva viññeyyā. Apariyāpannā pana nibbānena aviññeyyattā kehici viññeyyā kehici aviññeyyā. Tepi ca maggaphalānaṃ aviññeyyattā kecideva viññeyyā keci aviññeyyāti.

Phải chăng không có (các pháp) ‘có thể được nhận biết bởi một ý thức nào đó, không thể được nhận biết bởi một ý thức nào đó’? Do đó, các đôi pháp không được nói ở đây phải không? Không phải là không có, nhưng chúng không được nói đến vì không có sự xác định rõ ràng. Thật vậy, không giống như có sự xác định rõ ràng rằng ‘(các pháp này) chỉ không thể được nhận biết bởi nhãn thức,’ cũng vậy, vì không có sự xác định rõ ràng (rằng có pháp nào đó chỉ không thể được nhận biết bởi ý thức), nên các đôi pháp không được nói ở đây. Tuy nhiên, có ý nghĩa này: ‘có những pháp có thể được nhận biết bởi một ý thức nào đó và cũng có những pháp không thể được nhận biết.’ Do đó, dù không được nói đến, nó nên được hiểu theo cách có thể thu nhận được. Thật vậy, đối với các pháp Dục giới được kể là ý thức, trước hết, chính các pháp Dục giới có thể được nhận biết bởi một số (ý thức Dục giới) và không thể được nhận biết bởi một số (ý thức Dục giới khác). Cũng bởi chính các (pháp Dục giới) ấy, các pháp Sắc giới v.v... cũng có thể được nhận biết bởi một số và không thể được nhận biết bởi một số. Đối với các pháp Sắc giới, các (pháp) Dục giới có thể được nhận biết bởi một số và không thể được nhận biết bởi một số. Cũng bởi chính các (pháp Sắc giới) ấy, các (pháp) Sắc giới v.v... cũng có thể được nhận biết bởi một số và không thể được nhận biết bởi một số. Tuy nhiên, đối với các pháp Vô sắc giới, các pháp Dục giới, Sắc giới và Siêu thế đều không thể được nhận biết. Nhưng các pháp Vô sắc giới có thể được nhận biết bởi một số (pháp Vô sắc giới) và không thể được nhận biết bởi một số. Và trong số đó, chỉ một số có thể được nhận biết, một số không thể được nhận biết. Đối với các pháp Siêu thế, các pháp Dục giới v.v... đều không thể được nhận biết. Tuy nhiên, đối với các pháp Siêu thế, vì không thể được nhận biết bởi Nibbāna, nên chúng có thể được nhận biết bởi một số (pháp Siêu thế) và không thể được nhận biết bởi một số. Và trong số đó, vì không thể được nhận biết bởi Đạo và Quả (khác), chỉ một số (tức là Nibbāna) có thể được nhận biết, một số (tức là chính Đạo và Quả) không thể được nhận biết.

1102. Āsavaniddese pañcakāmaguṇiko rāgo kāmāsavo nāma. Rūpārūpabhavesu chandarāgo jhānanikanti sassatadiṭṭhisahajāto rāgo bhavavasena patthanā bhavāsavo nāma. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhāsavo nāma. Aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇaṃ avijjāsavo nāma. Tattha tattha āgatesu pana āsavesu asammohatthaṃ ekavidhādibhedo veditabbo. Atthato hete cirapārivāsiyaṭṭhena āsavāti evaṃ ekavidhāva honti. Vinaye pana ‘‘diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā’’ti (pārā. 39) duvidhena āgatā. Suttante saḷāyatane tāva ‘‘tayome, āvuso, āsavā – kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavo’’ti (saṃ. ni. 4.321) tividhena āgatā. Nibbedhikapariyāye ‘‘atthi, bhikkhave, āsavā nirayagamanīyā, atthi āsavā tiracchānayonigamanīyā, atthi āsavā pettivisayagamanīyā, atthi āsavā manussalokagamanīyā, atthi āsavā devalokagamanīyā’’ti (a. ni. 6.63) pañcavidhena āgatā. Chakkanipāte āhuneyyasutte – ‘‘atthi āsavā saṃvarā pahātabbā, atthi āsavā paṭisevanā pahātabbā, atthi āsavā adhivāsanā pahātabbā, atthi āsavā parivajjanā pahātabbā, atthi āsavā [Pg.402] vinodanā pahātabbā, atthi āsavā bhāvanā pahātabbā’’ti (a. ni. 6.58) chabbidhena āgatā. Sabbāsavapariyāye (ma. ni. 1.14 ādayo) ‘dassanapahātabbehi’ saddhiṃ sattavidhena āgatā. Idha panete kāmāsavādibhedato catubbidhena āgatā. Tatrāyaṃ vacanattho – pañcakāmaguṇasaṅkhāte kāme āsavo ‘kāmāsavo’. Rūpārūpasaṅkhāte kammato ca upapattito ca duvidhepi bhave āsavo ‘bhavāsavo’. Diṭṭhi eva āsavo ‘diṭṭhāsavo’. Avijjāva āsavo ‘avijjāsavo’.

1102. Trong phần giải về lậu hoặc, tham ái trong năm dục trưởng dưỡng được gọi là dục lậu. Trong các cõi Sắc và Vô sắc, dục tham, sự ưa thích trong thiền, tham ái đồng sanh với thường kiến, và sự mong cầu do bởi hữu, được gọi là hữu lậu. Sáu mươi hai tà kiến được gọi là kiến lậu. Vô minh trong tám trường hợp được gọi là vô minh lậu. Tuy nhiên, để không bị nhầm lẫn về các lậu hoặc được đề cập ở những nơi khác nhau, sự phân loại thành một loại, v.v., cần được hiểu. Quả vậy, về mặt ý nghĩa, do ý nghĩa là thấm ướp lâu dài, nên các lậu hoặc này chỉ là một loại. Tuy nhiên, trong Luật tạng, chúng được đề cập theo hai cách: ‘để chế ngự các lậu hoặc thuộc hiện tại, để đoạn trừ các lậu hoặc thuộc tương lai’. Trong Kinh tạng, trước hết trong Tương Ưng Xứ, chúng được đề cập theo ba cách: ‘Này hiền giả, có ba lậu hoặc này – dục lậu, hữu lậu, vô minh lậu’. Trong bài kinh Nibbedhika, chúng được đề cập theo năm cách: ‘Này các Tỳ khưu, có những lậu hoặc đưa đến địa ngục, có những lậu hoặc đưa đến bàng sanh, có những lậu hoặc đưa đến cõi ngạ quỷ, có những lậu hoặc đưa đến cõi người, có những lậu hoặc đưa đến cõi trời’. Trong Tăng Chi Bộ, chương Sáu pháp, kinh Āhuneyya, chúng được đề cập theo sáu cách: ‘Có những lậu hoặc cần được đoạn trừ bằng sự chế ngự, có những lậu hoặc cần được đoạn trừ bằng sự thọ dụng, có những lậu hoặc cần được đoạn trừ bằng sự kham nhẫn, có những lậu hoặc cần được đoạn trừ bằng sự tránh né, có những lậu hoặc cần được đoạn trừ bằng sự trừ khử, có những lậu hoặc cần được đoạn trừ bằng sự tu tập’. Trong bài kinh Sabbāsava, cùng với ‘những lậu hoặc cần được đoạn trừ bằng tri kiến’, chúng được đề cập theo bảy cách. Nhưng ở đây, chúng được đề cập theo bốn cách, phân loại theo dục lậu, v.v. Ở đây, đây là ý nghĩa của từ: Lậu hoặc trong dục được gọi là năm dục trưởng dưỡng là ‘dục lậu’. Lậu hoặc trong cả hai loại hữu được gọi là Sắc và Vô sắc, cả về phương diện nghiệp và tái sanh, là ‘hữu lậu’. Tà kiến chính là lậu hoặc, là ‘kiến lậu’. Vô minh chính là lậu hoặc, là ‘vô minh lậu’.

1103. Kāmesūti pañcasu kāmaguṇesu. Kāmacchandoti kāmasaṅkhāto chando, na kattukamyatāchando, na dhammacchando. Kāmanavasena rajjanavasena ca kāmoyeva rāgo kāmarāgo. Kāmanavasena nandanavasena ca kāmova nandīti kāmanandī. Evaṃ sabbattha kāmatthaṃ viditvā taṇhāyanaṭṭhena kāmataṇhā, sinehanaṭṭhena kāmasineho, pariḍayhanaṭṭhena kāmapariḷāho, mucchanaṭṭhena kāmamucchā, gilitvā pariniṭṭhāpanaṭṭhena kāmajjhosānanti veditabbaṃ. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ aṭṭhahi padehi vibhatto kāmāsavo nāma vuccati.

1103. `Kāmesu` nghĩa là trong năm dục trưởng dưỡng. `Kāmacchando` (dục tham) là ước muốn được gọi là dục, không phải là ước muốn hành động, không phải là pháp dục. Do bởi sự ham muốn và sự nhiễm đắm, chính dục là tham, (nên gọi là) `kāmarāgo`. Do bởi sự ham muốn và sự vui thích, chính dục là sự vui thích, nên gọi là `kāmanandī`. Tương tự như vậy, ở khắp nơi, sau khi hiểu ý nghĩa của 'dục', cần hiểu rằng: do ý nghĩa là khao khát nên gọi là `kāmataṇhā` (dục ái); do ý nghĩa là quyến luyến nên gọi là `kāmasineho` (dục ái luyến); do ý nghĩa là thiêu đốt nên gọi là `kāmapariḷāho` (dục nhiệt não); do ý nghĩa là mê muội nên gọi là `kāmamucchā` (dục mê); do ý nghĩa là nuốt chửng và hoàn tất nên gọi là `kāmajjhosānaṃ` (dục đắm say). `Ayaṃ vuccati` nghĩa là điều này, được phân tích bằng tám từ, được gọi là dục lậu.

1104. Bhavesu bhavachandoti rūpārūpabhavesu bhavapatthanāvaseneva pavatto chando ‘bhavachando’. Sesapadānipi imināva nayena veditabbāni.

1104. `Bhavachando` trong `bhavesu` là ước muốn phát sanh trong các cõi Sắc và Vô sắc chỉ do bởi sự mong cầu cõi hữu, (nên gọi là) ‘hữu tham’. Các từ còn lại cũng cần được hiểu theo phương pháp này.

1105. Sassato lokoti vātiādīhi dasahākārehi diṭṭhippabhedova vutto. Tattha sassato lokoti ettha khandhapañcakaṃ lokoti gahetvā ‘ayaṃ loko nicco dhuvo sabbakāliko’ti gaṇhantassa ‘sassata’nti gahaṇākārappavattā diṭṭhi. Asassatoti tameva lokaṃ ‘ucchijjati vinassatī’ti gaṇhantassa ucchedagahaṇākārappavattā diṭṭhi. Antavāti parittakasiṇalābhino ‘suppamatte vā sarāvamatte vā’ kasiṇe samāpannassa antosamāpattiyaṃ pavattitarūpārūpadhamme lokoti ca kasiṇaparicchedantena ca ‘antavā’ti gaṇhantassa ‘antavā loko’ti gahaṇākārappavattā diṭṭhi. Sā sassatadiṭṭhipi hoti ucchedadiṭṭhipi. Vipulakasiṇalābhino pana tasmiṃ kasiṇe samāpannassa antosamāpattiyaṃ pavattitarūpārūpadhamme lokoti ca kasiṇaparicchedantena [Pg.403] ca ‘ananto’ti gaṇhantassa ‘anantavā loko’ti gahaṇākārappavattā diṭṭhi. Sā sassatadiṭṭhipi hoti, ucchedadiṭṭhipi.

1105. Chỉ có sự phân loại tà kiến được nói đến qua mười phương thức, bắt đầu bằng 'thế giới là thường hằng'. Trong đó, về 'thế giới là thường hằng', đó là tà kiến phát sanh theo cách chấp thủ 'thường hằng' của người, sau khi nắm giữ năm uẩn là thế giới, cho rằng 'thế giới này là thường còn, bền vững, vĩnh cửu'. Về 'không thường hằng', đó là tà kiến phát sanh theo cách chấp thủ đoạn diệt của người cho rằng chính thế giới đó 'bị đoạn diệt, bị hủy hoại'. Về 'hữu biên', đó là tà kiến phát sanh theo cách chấp thủ 'thế giới hữu biên' của người, khi đã nhập định trong một đề mục biến xứ nhỏ 'chừng cái nia hay cái bát', nắm giữ các pháp sắc và vô sắc phát sanh trong định là 'thế giới' và do giới hạn của biến xứ mà cho là 'hữu biên'. Tà kiến đó có thể là thường kiến hoặc đoạn kiến. Tuy nhiên, đối với người đã đắc thiền trong một biến xứ rộng lớn, đó là tà kiến phát sanh theo cách chấp thủ 'thế giới vô biên' của người, khi đã nhập định trong biến xứ đó, nắm giữ các pháp sắc và vô sắc phát sanh trong định là 'thế giới' và do giới hạn của biến xứ mà cho là 'vô biên'. Tà kiến đó có thể là thường kiến hoặc đoạn kiến.

Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti bhedanadhammassa sarīrasseva ‘jīva’nti gahitattā sarīre ucchijjamāne ‘jīvampi ucchijjatī’ti ucchedagahaṇākārappavattā diṭṭhi. Dutiyapade sarīrato aññassa jīvassa gahitattā sarīre ucchijjamānepi ‘jīvaṃ na ucchijjatī’ti sassatagahaṇākārappavattā diṭṭhi. Hoti tathāgato paraṃ maraṇātiādīsu satto tathāgato nāma. So paraṃ maraṇā hotīti gaṇhato paṭhamā sassatadiṭṭhi. Na hotīti gaṇhato dutiyā ucchedadiṭṭhi. Hoti ca na ca hotīti gaṇhato tatiyā ekaccasassatadiṭṭhi. Neva hoti na nahotīti gaṇhato catutthā amarāvikkhepadiṭṭhi. Ime dhammā āsavāti ime kāmāsavañca bhavāsavañca rāgavasena ekato katvā, saṅkhepato tayo, vitthārato cattāro dhammā āsavā nāma.

(Quan điểm) "Sinh mạng chính là thân thể" là tà kiến diễn tiến theo cách chấp thủ đoạn kiến, vì cho rằng chính thân thể có bản chất tan rã là 'sinh mạng', nên khi thân thể bị đoạn diệt thì 'sinh mạng cũng bị đoạn diệt'. Trong vế thứ hai, (quan điểm) "sinh mạng khác, thân thể khác" là tà kiến diễn tiến theo cách chấp thủ thường kiến, vì cho rằng sinh mạng khác với thân thể, nên dù thân thể bị đoạn diệt thì 'sinh mạng không bị đoạn diệt'. Trong các câu như "Như Lai có tồn tại sau khi chết" v.v., chúng sanh được gọi là Như Lai. Đối với người chấp rằng "vị ấy có tồn tại sau khi chết", đó là thường kiến thứ nhất. Đối với người chấp rằng "không tồn tại", đó là đoạn kiến thứ hai. Đối với người chấp rằng "vừa có tồn tại vừa không tồn tại", đó là nhất phần thường kiến thứ ba. Đối với người chấp rằng "không phải có tồn tại cũng không phải không tồn tại", đó là ngụy biện trường cửu thứ tư. "Những pháp này là lậu hoặc" có nghĩa là: những pháp này, do gộp chung dục lậu và hữu lậu lại vì bởi tham ái, nói tóm tắt thì có ba, nói chi tiết thì có bốn, được gọi là lậu hoặc.

Yo pana brahmānaṃ vimānakapparukkhaābharaṇesu chandarāgo uppajjati, so kāmāsavo hoti na hotīti? Na hoti. Kasmā? Pañcakāmaguṇikassa rāgassa idheva pahīnattā. Hetugocchakaṃ pana patvā lobho hetu nāma hoti. Ganthagocchakaṃ patvā abhijjhākāyagantho nāma. Kilesagocchakaṃ patvā lobho kileso nāma hoti. Diṭṭhisahajāto pana rāgo kāmāsavo hoti na hotīti? Na hoti; diṭṭhirāgo nāma hoti. Vuttañhetaṃ ‘‘diṭṭhirāgaratte purisapuggale dinnadānaṃ na mahapphalaṃ hoti, na mahānisaṃsa’’nti (paṭi. ma. 1.129).

Lại nữa, dục tham nào sanh khởi nơi các cung điện, cây như ý, và đồ trang sức của chư Phạm thiên, dục tham ấy có phải là dục lậu hay không? Không phải. Tại sao? Vì tham ái thuộc năm dục công đức đã được đoạn trừ ngay tại cõi này. Lại nữa, khi đi đến nhóm nhân, tham được gọi là nhân tham. Khi đi đến nhóm triền, (tham) được gọi là tham thân triền. Khi đi đến nhóm phiền não, tham được gọi là phiền não tham. Lại nữa, tham ái sanh cùng với tà kiến có phải là dục lậu hay không? Không phải; nó được gọi là tham kiến. Điều này đã được nói: ‘Sự bố thí được dâng đến người nam bị tham kiến nhuộm không có quả lớn, không có lợi ích lớn’ (Paṭi. Ma. 1.129).

Ime pana āsave kilesapaṭipāṭiyāpi āharituṃ vaṭṭati, maggapaṭipāṭiyāpi. Kilesapaṭipāṭiyā kāmāsavo anāgāmimaggena pahīyati, bhavāsavo arahattamaggena, diṭṭhāsavo sotāpattimaggena, avijjāsavo arahattamaggena. Maggapaṭipāṭiyā sotāpattimaggena diṭṭhāsavo pahīyati, anāgāmimaggena kāmāsavo, arahattamaggena bhavāsavo avijjāsavo cāti.

Lại nữa, các lậu hoặc này nên được trình bày theo thứ tự của phiền não và cũng theo thứ tự của đạo. Theo thứ tự của phiền não, dục lậu được đoạn trừ bởi Bất lai đạo, hữu lậu bởi A-la-hán đạo, kiến lậu bởi Dự lưu đạo, vô minh lậu bởi A-la-hán đạo. Theo thứ tự của đạo, kiến lậu được đoạn trừ bởi Dự lưu đạo, dục lậu bởi Bất lai đạo, và hữu lậu cùng vô minh lậu bởi A-la-hán đạo.

1121. Saṃyojanesu mānaniddese seyyohamasmīti mānoti uttamaṭṭhena ‘ahaṃ seyyo’ti evaṃ uppannamāno. Sadisohamasmīti mānoti [Pg.404] samasamaṭṭhena ‘ahaṃ sadiso’ti evaṃ uppannamāno. Hīnohamasmīti mānoti lāmakaṭṭhena ‘ahaṃ hīno’ti evaṃ uppannamāno. Evaṃ seyyamāno sadisamāno hīnamānoti ime tayo mānā tiṇṇaṃ janānaṃ uppajjanti. Seyyassāpi hi ‘ahaṃ seyyo sadiso hīno’ti tayo mānā uppajjanti. Sadisassāpi, hīnassāpi. Tattha seyyassa seyyamānova yāthāvamāno, itare dve ayāthāvamānā. Sadisassa sadisamānova…pe… hīnassa hīnamānova yāthāvamāno, itare dve ayāthāvamānā. Iminā kiṃ kathitaṃ? Ekassa tayo mānā uppajjantīti kathitaṃ. Khuddakavatthuke pana paṭhamakamānabhājanīye eko māno tiṇṇaṃ janānaṃ uppajjatīti kathito.

1121. Trong phần giải về mạn trong các kiết sử, mạn 'tôi hơn' là mạn sanh khởi như vầy 'tôi hơn' với ý nghĩa là cao tột. Mạn 'tôi bằng' là mạn sanh khởi như vầy 'tôi bằng' với ý nghĩa là ngang bằng. Mạn 'tôi thua' là mạn sanh khởi như vầy 'tôi thua' với ý nghĩa là thấp kém. Như vậy, mạn hơn, mạn bằng, mạn thua, ba loại mạn này sanh khởi nơi ba hạng người. Thật vậy, nơi người hơn, ba loại mạn 'tôi hơn, tôi bằng, tôi thua' cũng sanh khởi. Nơi người bằng cũng vậy, nơi người thua cũng vậy. Trong đó, đối với người hơn, chỉ có mạn hơn là mạn đúng sự thật, hai mạn còn lại là mạn không đúng sự thật. Đối với người bằng, chỉ có mạn bằng... đối với người thua, chỉ có mạn thua là mạn đúng sự thật, hai mạn còn lại là mạn không đúng sự thật. Qua điều này, điều gì đã được nói? Đã nói rằng ba loại mạn sanh khởi nơi một người. Lại nữa, trong phần Phân tích về mạn thứ nhất trong Khuddakavatthu, đã nói rằng một loại mạn sanh khởi nơi ba hạng người.

Mānakaraṇavasena māno. Maññanā maññitattanti ākārabhāvaniddesā. Ussitaṭṭhena unnati. Yassuppajjati taṃ puggalaṃ unnāmeti, ukkhipitvā ṭhapetīti unnamo. Samussitaṭṭhena dhajo. Ukkhipanaṭṭhena cittaṃ sampaggaṇhātīti sampaggāho. Ketu vuccati bahūsu dhajesu accuggatadhajo. Mānopi punappunaṃ uppajjamāno aparāpare upādāya accuggataṭṭhena ketu viyāti ‘ketu’. Ketuṃ icchatīti ketukamyaṃ, tassa bhāvo ketukamyatā. Sā pana cittassa, na attano. Tena vuttaṃ – ‘ketukamyatā cittassā’ti. Mānasampayuttañhi cittaṃ ketuṃ icchati. Tassa ca bhāvo ketukamyatā; ketusaṅkhāto mānoti.

Do năng lực làm cho tưởng là, nên gọi là mạn. 'Maññanā' và 'maññitattaṃ' là những từ chỉ trạng thái và bản chất. Với ý nghĩa là vươn lên, nên gọi là 'unnati' (sự vươn lên). Nó làm cho người mà nó sanh khởi nơi họ vươn lên, nó nâng lên và đặt để, vì vậy gọi là 'unnamo' (sự nâng lên). Với ý nghĩa là vươn lên cao, nó giống như lá cờ. Với ý nghĩa là nâng lên, nó nâng đỡ tâm, vì vậy gọi là 'sampaggāho' (sự nâng đỡ). 'Ketu' được gọi là lá cờ cao nhất trong nhiều lá cờ. Mạn cũng vậy, khi sanh khởi nhiều lần, do nương vào những mạn khác, với ý nghĩa là vươn lên cao tột, nó giống như 'ketu', vì vậy gọi là 'ketu'. Mong muốn 'ketu' (sự cao tột) là 'ketukamyaṃ', bản chất của nó là 'ketukamyatā' (sự mong muốn cao tột). Nhưng đó là (sự mong muốn) của tâm, không phải của tự ngã. Do đó đã nói: 'sự mong muốn cao tột là của tâm'. Thật vậy, tâm tương ưng với mạn mong muốn 'ketu'. Và bản chất của nó là 'ketukamyatā'; tức là mạn được gọi là 'ketu'.

1126. Issāniddese yā paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issāti yā etesu paresaṃ lābhādīsu ‘kiṃ iminā imesa’nti parasampattikhiyyanalakkhaṇā issā. Tattha lābhoti cīvarādīnaṃ catunnaṃ paccayānaṃ paṭilābho. Issukī hi puggalo parassa taṃ lābhaṃ khiyyati, ‘kiṃ imassa iminā’ti na icchati. Sakkāroti tesaṃyeva paccayānaṃ sukatānaṃ sundarānaṃ paṭilābho. Garukāroti garukiriyā, bhāriyakaraṇaṃ. Mānananti manena piyakaraṇaṃ. Vandananti pañcapatiṭṭhitena vandanaṃ. Pūjanāti gandhamālādīhi pūjanā. Issāyanavasena issā. Issākāro issāyanā. Issāyitabhāvo issāyitattaṃ. Usūyādīni issādivevacanāni.

1126. Trong phần giải về tật đố, câu 'tật đố nào đối với lợi lộc, cung kính, tôn trọng, quý mến, đảnh lễ, cúng dường của người khác' có nghĩa là: tật đố nào có đặc tính là chê bai tài sản của người khác đối với những lợi lộc v.v... của họ, (nghĩ rằng) 'những người này được gì với thứ này?'. Trong đó, lợi lộc là sự nhận được bốn món vật dụng gồm y phục v.v... Thật vậy, người có tật đố chê bai lợi lộc đó của người khác, không muốn (họ được) và nghĩ 'người này được gì với thứ này?'. Cung kính là sự nhận được chính những vật dụng đó đã được làm tốt, làm đẹp. Tôn trọng là hành động tôn trọng, làm cho trở nên quan trọng. Quý mến là làm cho yêu mến bằng tâm. Đảnh lễ là sự đảnh lễ với năm điểm chạm đất. Cúng dường là sự cúng dường bằng hương, hoa v.v... Do năng lực tật đố, nên gọi là tật đố. Trạng thái tật đố là 'issāyanā'. Bản chất của người có tật đố là 'issāyitattaṃ'. 'Usūya' v.v... là những từ đồng nghĩa với 'issā'.

Imissā [Pg.405] pana issāya khiyyanalakkhaṇaṃ āgārikenāpi anāgārikenāpi dīpetabbaṃ. Āgāriko hi ekacco kasivaṇijjādīsu aññatarena ājīvena attano purisakāraṃ nissāya bhaddakaṃ yānaṃ vā vāhanaṃ vā ratanaṃ vā labhati. Aparo tassa alābhatthiko tena lābhena na tussati. ‘Kadā nu kho esa imāya sampattiyā parihāyitvā kapaṇo hutvā carissatī’ti cintetvā ekena kāraṇena tasmiṃ tāya sampattiyā parihīne attamano hoti. Anāgārikopi eko issāmanako aññaṃ attano sutapariyattiādīni nissāya uppannalābhādisampattiṃ disvā ‘kadā nu kho eso imehi lābhādīhi parihāyissatī’ti cintetvā, yadā taṃ ekena kāraṇena parihīnaṃ passati, tadā attamano hoti. Evaṃ parasampattikhiyyanalakkhaṇā ‘issā’ti veditabbā.

Lại nữa, đặc tính chê bai của tật đố này cần được làm rõ qua (ví dụ về) người tại gia và người xuất gia. Thật vậy, một người tại gia nào đó, nhờ vào sự nỗ lực của bản thân với một nghề sinh nhai nào đó trong các nghề như nông nghiệp, thương mại v.v..., nhận được một cỗ xe tốt, hoặc một phương tiện chuyên chở, hoặc một vật báu. Một người khác không muốn người kia được lợi lộc, không hoan hỷ với lợi lộc đó. Suy nghĩ rằng: 'Khi nào người này sẽ suy sụp khỏi tài sản này, trở nên khốn khổ và lang thang?', khi người kia vì một lý do nào đó bị suy sụp khỏi tài sản ấy, người này liền hoan hỷ. Một người xuất gia có tâm tật đố, thấy người khác nhờ vào sự học hỏi, thông thạo kinh điển v.v... của mình mà có được tài sản là lợi lộc v.v... sanh khởi, liền suy nghĩ rằng: 'Khi nào người này sẽ suy sụp khỏi những lợi lộc v.v... này?'. Khi thấy người kia vì một lý do nào đó bị suy sụp, người này liền hoan hỷ. Như vậy, cần phải hiểu rằng 'tật đố' có đặc tính là chê bai tài sản của người khác.

1127. Macchariyaniddese vatthuto macchariyadassanatthaṃ ‘pañca macchariyāni āvāsamacchariya’ntiādi vuttaṃ. Tattha āvāse macchariyaṃ āvāsamacchariyaṃ. Sesapadesupi eseva nayo.

1127. Trong phần giải về xan tham, để chỉ rõ xan tham theo đối tượng, đã nói rằng: 'Năm loại xan tham: xan tham về trú xứ' v.v... Trong đó, xan tham về trú xứ là xan tham trú xứ. Ở các phần còn lại, phương pháp cũng như vậy.

Āvāso nāma sakalārāmopi pariveṇampi ekovarakopi rattiṭṭhānadivāṭṭhānādīnipi. Tesu vasantā sukhaṃ vasanti paccaye labhanti. Eko bhikkhu vattasampannasseva pesalassa bhikkhuno tattha āgamanaṃ na icchati. Āgatopi ‘khippaṃ gacchatū’ti cinteti. Idaṃ ‘āvāsamacchariyaṃ’ nāma. Bhaṇḍanakārakādīnaṃ pana tattha vāsaṃ anicchato āvāsamacchariyaṃ nāma na hoti.

Trú xứ được gọi là toàn bộ ngôi chùa, cũng là một khu tịnh xá, cũng là một phòng riêng, cũng là những nơi ở ban đêm, nơi ở ban ngày v.v... Những người sống ở đó sống được an lạc, nhận được các vật dụng. Một vị tỳ khưu không muốn một vị tỳ khưu khác có giới hạnh đầy đủ, có đức hạnh đáng mến đến đó. Dù vị kia đã đến, vị này vẫn nghĩ: 'Mong rằng ông ấy đi cho nhanh'. Đây được gọi là 'xan tham trú xứ'. Lại nữa, việc không muốn những người hay gây gổ v.v... ở đó không phải là xan tham trú xứ.

Kulanti upaṭṭhākakulampi ñātikulampi. Tattha aññassa upasaṅkamanaṃ anicchato kulamacchariyaṃ hoti. Pāpapuggalassa pana upasaṅkamanaṃ anicchantopi maccharī nāma na hoti. So hi tesaṃ pasādabhedāya paṭipajjati. Pasādaṃ rakkhituṃ samatthasseva pana bhikkhuno tattha upasaṅkamanaṃ anicchanto maccharī nāma hoti.

Gia đình (kula) là gia đình thí chủ và gia đình quyến thuộc. Trong đó, sự bỏn xẻn về gia đình phát sinh nơi người không muốn người khác đến gần (gia đình ấy). Tuy nhiên, người không muốn một kẻ ác đến gần thì không gọi là người bỏn xẻn. Vì kẻ ấy hành xử để làm tổn hại tín tâm của họ. Nhưng người không muốn một vị tỳ khưu có khả năng bảo vệ tín tâm đến gần nơi ấy thì được gọi là người bỏn xẻn.

Lābhoti catupaccayalābhova. Taṃ aññasmiṃ sīlavanteyeva labhante ‘mā labhatū’ti cintentassa lābhamacchariyaṃ hoti. Yo pana saddhādeyyaṃ vinipāteti, aparibhogadupparibhogādivasena vināseti, pūtibhāvaṃ gacchantampi aññassa na deti, taṃ disvā ‘sace imaṃ esa na labheyya[Pg.406], añño sīlavā labheyya, paribhogaṃ gaccheyyā’ti cintentassa macchariyaṃ nāma natthi.

Lợi lộc chính là sự nhận được bốn món vật dụng. Khi một người có giới đức khác nhận được lợi lộc ấy, người suy nghĩ rằng "mong rằng y đừng nhận được" thì có sự bỏn xẻn về lợi lộc. Còn người nào làm hư hoại của tín thí, làm tổn thất do không sử dụng hoặc sử dụng sai cách, dù (vật thí) đang đi đến tình trạng hư thối cũng không cho người khác; thấy người đó, người suy nghĩ rằng "nếu người này không nhận được vật này, một người có giới đức khác nhận được thì vật đó sẽ được sử dụng" thì không gọi là có sự bỏn xẻn.

Vaṇṇo nāma sarīravaṇṇopi guṇavaṇṇopi. Tattha sarīravaṇṇe maccharipuggalo ‘paro pāsādiko rūpavā’ti vutte taṃ na kathetukāmo hoti. Guṇavaṇṇamaccharī sīlena dhutaṅgena paṭipadāya ācārena vaṇṇaṃ na kathetukāmo hoti.

Sắc đẹp (vaṇṇa) là vẻ đẹp thân thể và vẻ đẹp đức hạnh. Trong đó, người bỏn xẻn về vẻ đẹp thân thể, khi người khác được nói là "khả ái, có sắc đẹp", y không muốn nói về điều đó. Người bỏn xẻn về vẻ đẹp đức hạnh thì không muốn nói về vẻ đẹp (của người khác) qua giới hạnh, qua hạnh đầu đà, qua sự thực hành, qua tư cách.

Dhammoti pariyattidhammo ca paṭivedhadhammo ca. Tattha ariyasāvakā paṭivedhadhammaṃ na maccharāyanti, attanā paṭividdhadhamme sadevakassa lokassa paṭivedhaṃ icchanti. Taṃ pana paṭivedhaṃ ‘pare jānantū’ti icchanti. Tantidhammeyeva pana dhammamacchariyaṃ nāma hoti. Tena samannāgato puggalo yaṃ guḷhaṃ ganthaṃ vā kathāmaggaṃ vā jānāti taṃ aññaṃ na jānāpetukāmo hoti. Yo pana puggalaṃ upaparikkhitvā dhammānuggahena, dhammaṃ vā upaparikkhitvā puggalānuggahena na deti, ayaṃ dhammamaccharī nāma na hoti.

Pháp (Dhamma) là pháp học và pháp chứng ngộ. Trong đó, các bậc Thánh đệ tử không bỏn xẻn về pháp chứng ngộ; các vị ấy mong muốn thế gian cùng với chư thiên chứng ngộ pháp mà chính mình đã chứng ngộ. Các vị ấy mong muốn rằng "mong người khác biết được" sự chứng ngộ ấy. Tuy nhiên, sự bỏn xẻn về pháp chỉ xảy ra đối với pháp học. Người có tính ấy, khi biết một kinh điển hay một đường lối chú giải nào bí mật, thì không muốn cho người khác biết. Còn người nào, sau khi xem xét người (học) mà không dạy vì lợi ích của Pháp, hoặc sau khi xem xét Pháp mà không dạy vì lợi ích của người (học), thì người này không gọi là bỏn xẻn về pháp.

Tattha ekacco puggalo lolo hoti, kālena samaṇo hoti, kālena brāhmaṇo, kālena nigaṇṭho. Yo hi bhikkhu ‘ayaṃ puggalo paveṇiāgataṃ tantiṃ saṇhaṃ sukhumaṃ dhammantaraṃ bhinditvā āluḷissatī’ti na deti, ayaṃ puggalaṃ upaparikkhitvā dhammānuggahena na deti nāma. Yo pana ‘ayaṃ dhammo saṇho sukhumo, sacāyaṃ puggalo gaṇhissati aññaṃ byākaritvā attānaṃ āvikatvā nassissatī’ti na deti, ayaṃ dhammaṃ upaparikkhitvā puggalānuggahena na deti nāma. Yo pana ‘sacāyaṃ imaṃ dhammaṃ gaṇhissati, amhākaṃ samayaṃ bhindituṃ samattho bhavissatī’ti na deti, ayaṃ dhammamaccharī nāma hoti.

Trong đó, có người hay thay đổi, có lúc là sa-môn, có lúc là bà-la-môn, có lúc là ni-kiền-tử. Vị tỳ khưu nào không dạy vì nghĩ rằng "người này sẽ phá hoại và làm xáo trộn kinh điển truyền thừa, vi tế, sâu sắc", vị này được gọi là không dạy sau khi xem xét người học vì lợi ích của Pháp. Còn người nào không dạy vì nghĩ rằng "pháp này vi tế, sâu sắc, nếu người này học được, y sẽ tuyên bố (chứng) A-la-hán, tự bộc lộ mình rồi sẽ bị hư hoại", vị này được gọi là không dạy sau khi xem xét Pháp vì lợi ích của người học. Còn người nào không dạy vì nghĩ rằng "nếu người này học được pháp này, y sẽ có khả năng phá hoại giáo lý của chúng ta", vị này được gọi là người bỏn xẻn về pháp.

Imesu pañcasu macchariyesu āvāsamacchariyena tāva yakkho vā peto vā hutvā tasseva āvāsassa saṅkāraṃ sīsena ukkhipitvā vicarati. Kulamacchariyena tasmiṃ kule aññesaṃ dānamānanādīni karonte disvā ‘bhinnaṃ vatidaṃ kulaṃ mamā’ti cintayato lohitampi mukhato uggacchati, kucchivirecanampi hoti, antānipi khaṇḍākhaṇḍāni hutvā nikkhamanti. Lābhamacchariyena saṅghassa vā gaṇassa vā santake lābhe maccharāyitvā puggalikaparibhogaṃ viya paribhuñjitvā yakkho vā peto vā mahāajagaro vā hutvā nibbattati. Sarīravaṇṇaguṇavaṇṇamaccharena pariyattidhammamacchariyena ca attanova [Pg.407] vaṇṇaṃ vaṇṇeti, paresaṃ vaṇṇe ‘kiṃ vaṇṇo eso’ti taṃ taṃ dosaṃ vadanto pariyattidhammañca kassaci kiñci adento dubbaṇṇo ceva eḷamūgo ca hoti.

Trong năm loại bỏn xẻn này, trước hết, do bỏn xẻn về trú xứ, người ấy sanh làm dạ-xoa hoặc ngạ quỷ, đội rác của chính trú xứ ấy trên đầu mà đi lang thang. Do bỏn xẻn về gia đình, khi thấy gia đình ấy cúng dường, tôn kính v.v. cho người khác, người ấy suy nghĩ "gia đình của ta đã bị chia rẽ rồi!", máu cũng từ miệng trào ra, cũng bị tiêu chảy, ruột cũng đứt từng khúc mà tuôn ra. Do bỏn xẻn về lợi lộc, người ấy bỏn xẻn với lợi lộc thuộc về Tăng đoàn hoặc giáo đoàn, sử dụng như của riêng mình, rồi sanh làm dạ-xoa, ngạ quỷ hoặc mãng xà lớn. Do bỏn xẻn về vẻ đẹp thân thể, vẻ đẹp đức hạnh và bỏn xẻn về pháp học, người ấy chỉ ca ngợi vẻ đẹp của chính mình, đối với vẻ đẹp của người khác thì nói những lỗi lầm này nọ rằng "đó là vẻ đẹp gì chứ?", và không cho ai bất cứ pháp học nào, nên trở thành người có dung sắc xấu xí và câm ngọng, chảy nước dãi.

Apica āvāsamacchariyena lohagehe paccati. Kulamacchariyena appalābho hoti. Lābhamacchariyena gūthaniraye nibbattati. Vaṇṇamacchariyena bhave bhave nibbattassa vaṇṇo nāma na hoti. Dhammamacchariyena kukkuḷaniraye nibbattatīti.

Hơn nữa, do bỏn xẻn về trú xứ, người ấy bị nấu trong nhà sắt. Do bỏn xẻn về gia đình, trở thành người ít lợi lộc. Do bỏn xẻn về lợi lộc, sanh vào địa ngục phân. Do bỏn xẻn về sắc đẹp, người sanh ra trong mỗi kiếp sống không có cái gọi là sắc đẹp. Do bỏn xẻn về pháp, sanh vào địa ngục tro nóng.

Maccharāyanavasena maccheraṃ. Maccharāyanākāro maccharāyanā. Maccharena ayitassa maccherasamaṅgino bhāvo maccharāyitattaṃ. ‘Mayhameva hontu mā aññassā’ti sabbāpi attano sampattiyo byāpetuṃ na icchatīti viviccho. Vivicchassa bhāvo vevicchaṃ, mudumacchariyassetaṃ nāmaṃ. Kadariyo vuccati anādaro. Tassa bhāvo kadariyaṃ. Thaddhamacchariyassetaṃ nāmaṃ. Tena hi samannāgato puggalo parampi paresaṃ dadamānaṃ nivāreti. Vuttampi cetaṃ –

Do có tính chất bỏn xẻn nên gọi là `macchera`. Trạng thái bỏn xẻn là `maccharāyanā`. Bản chất của người có sự bỏn xẻn, người đầy đủ sự bỏn xẻn là `maccharāyitattaṃ`. Người không muốn chia sẻ tất cả tài sản của mình cho người khác, (nghĩ rằng) "mong rằng chúng chỉ thuộc về ta, đừng thuộc về người khác", được gọi là `viviccha`. Bản chất của `viviccha` là `vevicchaṃ`, đây là tên gọi của sự bỏn xẻn vi tế. Người không tôn trọng (sự cho đi) được gọi là `kadariya`. Bản chất của người ấy là `kadariyaṃ`. Đây là tên gọi của sự bỏn xẻn thô thiển. Vì người có tính ấy còn ngăn cản người khác đang cho người khác. Điều này cũng đã được nói rằng –

Kadariyo pāpasaṅkappo, micchādiṭṭhi anādaro;

Dadamānaṃ nivāreti, yācamānāna bhojananti. (saṃ. ni. 1.132);

Người keo kiệt, có ý định xấu xa, có tà kiến, không tôn trọng, lại ngăn cản người đang cho vật thực đến những người đang xin.

Yācake disvā kaṭukabhāvena cittaṃ añcati saṅkocetīti kaṭukañcuko. Tassa bhāvo kaṭukañcukatā. Aparo nayo – kaṭukañcukatā vuccati kaṭacchuggāho. Samatittikapuṇṇāya hi ukkhaliyā bhattaṃ gaṇhanto sabbatobhāgena saṅkuṭitena aggakaṭacchunā gaṇhāti, pūretvā gahetuṃ na sakkoti; evaṃ maccharipuggalassa cittaṃ saṅkucati. Tasmiṃ saṅkucite kāyopi tatheva saṅkucati, paṭikuṭati, paṭinivattati, na sampasāriyatīti maccheraṃ ‘kaṭukañcukatā’ti vuttaṃ.

Do thấy những người ăn xin, tâm co rút lại vì trạng thái cay đắng, nên gọi là ‘kaṭukañcuko’. Trạng thái của người ấy là ‘kaṭukañcukatā’. Cách giải thích khác: ‘kaṭukañcukatā’ được gọi là việc múc bằng vá. Thật vậy, người múc cơm trong nồi đầy ngang vành thì múc bằng đầu cái vá đã được co lại ở mọi phía, không thể múc cho đầy được; cũng vậy, tâm của người bỏn xẻn co rút lại. Khi tâm ấy co rút lại, thân cũng co rút lại như thế, co lại, thụt lùi, không duỗi ra. Vì vậy, sự bỏn xẻn được gọi là ‘kaṭukañcukatā’.

Aggahitattaṃ cittassāti paresaṃ upakārakaraṇe dānādinā ākārena yathā na sampasāriyati, evaṃ āvaritvā gahitabhāvo cittassa. Yasmā pana maccharipuggalo attano santakaṃ paresaṃ adātukāmo hoti parasantakaṃ gaṇhitukāmo, tasmā ‘idaṃ acchariyaṃ mayhameva hotu, mā aññassā’ti pavattivasenassa attasampattinigūhanalakkhaṇatā attasampattiggahaṇalakkhaṇatā [Pg.408] vā veditabbā. Sesaṃ imasmiṃ gocchake uttānatthameva.

Aggahitattaṃ cittassāti (trạng thái không nắm bắt của tâm) là trạng thái của tâm bị níu giữ lại, che đậy theo cách thức không trải rộng ra trong việc thực hiện sự giúp đỡ cho người khác bằng các phương thức như là bố thí. Vả lại, vì người có tính bỏn xẻn không muốn cho người khác tài sản của mình và muốn lấy tài sản của người khác, do đó, do sự tác động của (ý nghĩ): ‘Mong rằng vật tuyệt vời này chỉ thuộc về ta, đừng thuộc về người khác,’ nên cần phải được hiểu rằng đặc tính của nó (sự bỏn xẻn) là che giấu tài sản của mình hoặc đặc tính của nó là nắm giữ tài sản của mình. Phần còn lại trong nhóm này có ý nghĩa rõ ràng.

Imāni pana saṃyojanāni kilesapaṭipāṭiyāpi āharituṃ vaṭṭati maggapaṭipāṭiyāpi. Kilesapaṭipāṭiyā kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni anāgāmimaggena pahīyanti, mānasaṃyojanaṃ arahattamaggena, diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsā sotāpattimaggena, bhavarāgasaṃyojanaṃ arahattamaggena, issāmacchariyāni sotāpattimaggena, avijjā arahattamaggena. Maggapaṭipāṭiyā diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsaissāmacchariyāni sotāpattimaggena pahīyanti, kāmarāgapaṭighā anāgāmimaggena, mānabhavarāgaavijjā arahattamaggenāti.

Lại nữa, các kiết sử này có thể được trình bày theo thứ tự của phiền não và cũng có thể theo thứ tự của đạo. Theo thứ tự của phiền não: các kiết sử tham ái và sân hận được đoạn trừ bởi Bất Lai đạo; kiết sử mạn được đoạn trừ bởi A-la-hán đạo; tà kiến, hoài nghi, giới cấm thủ được đoạn trừ bởi Dự Lưu đạo; kiết sử hữu ái được đoạn trừ bởi A-la-hán đạo; tật đố và bỏn xẻn được đoạn trừ bởi Dự Lưu đạo; vô minh được đoạn trừ bởi A-la-hán đạo. Theo thứ tự của đạo: tà kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, tật đố, và bỏn xẻn được đoạn trừ bởi Dự Lưu đạo; tham ái và sân hận được đoạn trừ bởi Bất Lai đạo; mạn, hữu ái, và vô minh được đoạn trừ bởi A-la-hán đạo.

1140. Ganthagocchake nāmakāyaṃ gantheti, cutipaṭisandhivasena vaṭṭasmiṃ ghaṭetīti kāyagantho. Sabbaññubhāsitampi paṭikkhipitvā sassato loko idameva saccaṃ moghamaññanti iminā ākārena abhinivisatīti idaṃsaccābhiniveso. Yasmā pana abhijjhākāmarāgānaṃ viseso atthi, tasmā abhijjhākāyaganthassa padabhājane ‘‘yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo’’ti avatvā yo rāgo sārāgotiādi vuttaṃ. Iminā yaṃ heṭṭhā vuttaṃ ‘brahmānaṃ vimānādīsu chandarāgo kāmāsavo na hoti, ganthagocchakaṃ patvā abhijjhākāyagantho hotī’ti taṃ suvuttanti veditabbaṃ. Parato kilesagocchakepi eseva nayo. Ṭhapetvā sīlabbataparāmāsanti idaṃ yasmā sīlabbataparāmāso ‘idameva sacca’ntiādinā ākārena nābhinivisati, ‘sīlena suddhī’tiādinā eva pana abhinivisati, tasmā micchādiṭṭhibhūtampi taṃ paṭikkhipanto ‘ṭhapetvā’ti āha.

1140. Trong nhóm về thân hệ, (gọi là) thân hệ (kāyagantho) là vì nó trói buộc (gantheti) danh thân, nó nối kết (ghaṭeti) trong vòng luân hồi do tử và tái sanh. (Gọi là) chấp thủ đây là sự thật (idaṃsaccābhiniveso) là vì sau khi bác bỏ cả lời dạy của bậc Toàn Giác, người ấy chấp chặt theo cách thức này: ‘Thế gian là thường hằng, chỉ điều này là sự thật, điều khác là rỗng không.’ Vả lại, vì có sự khác biệt giữa tham lam và tham ái, do đó trong phần phân tích từ của tham thân hệ, thay vì nói: “dục tham, tham ái trong các dục,” lại nói là: “sự tham, sự nhiễm tham” v.v... Do điều này, cần phải hiểu rằng điều đã được nói ở dưới: ‘Dục tham đối với các cung điện v.v... của Phạm thiên không phải là dục lậu, nhưng khi đến nhóm về thân hệ thì trở thành tham thân hệ,’ điều ấy đã được nói rất khéo. Về sau, trong nhóm về phiền não cũng theo phương pháp này. Về câu ‘ngoại trừ giới cấm thủ,’ điều này là vì giới cấm thủ không chấp chặt theo cách thức ‘chỉ điều này là sự thật,’ mà chỉ chấp chặt theo cách thức ‘sự thanh tịnh có được là nhờ giới,’ do đó, mặc dù nó là tà kiến, nhưng khi bác bỏ nó, Ngài đã nói ‘ngoại trừ.’

1162. Nīvaraṇagocchakassa thinamiddhaniddese cittassa akallatāti cittassa gilānabhāvo. Gilāno hi akallakoti vuccati. Vinayepi vuttaṃ – ‘‘nāhaṃ, bhante, akallako’’ti (pārā. 151). Akammaññatāti cittagelaññasaṅkhātova akammaññatākāro. Olīyanāti olīyanākāro. Iriyāpathikacittañhi iriyāpathaṃ sandhāretuṃ asakkontaṃ, rukkhe vagguli viya, khīle laggitaphāṇitavārako viya ca, olīyati. Tassa taṃ ākāraṃ [Pg.409] sandhāya olīyanāti vuttaṃ. Dutiyapadaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Līnanti avipphārikatāya paṭikuṭitaṃ. Itare dve ākārabhāvaniddesā. Thinanti sappipiṇḍo viya avipphārikatāya ghanabhāvena ṭhitaṃ. Thiyanāti ākāraniddeso. Thiyitabhāvo thiyitattaṃ, avipphāravaseneva thaddhatāti attho.

1162. Trong phần giải về hôn trầm và thụy miên của nhóm triền cái, cittassa akallatā (tâm không kham nhẫn) là trạng thái bệnh hoạn của tâm. Vì người bệnh được gọi là akallako (không kham nhẫn). Trong Luật tạng cũng có nói: “Bạch ngài, con không phải là người không kham nhẫn.” Akammaññatā (tâm không dễ sử dụng) là cách thức không dễ sử dụng được gọi là sự bệnh hoạn của tâm. Olīyanā (sự đeo bám) là cách thức đeo bám. Vì tâm duy trì oai nghi, khi không thể duy trì oai nghi, nó đeo bám giống như con dơi trên cây, hoặc giống như hũ mật treo trên đinh. Do liên hệ đến cách thức ấy của nó mà được gọi là olīyanā. Từ thứ hai được thêm vào do bởi tiếp đầu ngữ. Līnaṃ (sự co rút) là sự co lại do không trải rộng ra. Hai từ còn lại là sự chỉ dẫn về cách thức và trạng thái. Thinaṃ (hôn trầm) là trạng thái vững chắc ở thể đặc do không trải rộng ra, giống như một tảng bơ sữa. Thiyanā là sự chỉ dẫn về cách thức. Trạng thái vững chắc là thiyitattaṃ, có nghĩa là sự cứng đờ do không trải rộng ra.

1163. Kāyassāti khandhattayasaṅkhātassa nāmakāyassa. Akallatā akammaññatāti heṭṭhā vuttanayameva. Megho viya ākāsaṃ kāyaṃ onayhatīti onāho. Sabbatobhāgena onāho pariyonāho. Abbhantare samorundhatīti antosamorodho. Yathā hi nagare rundhitvā gahite manussā bahi nikkhamituṃ na labhanti, evampi middhena samoruddhā dhammā vipphāravasena nikkhamituṃ na labhanti. Tasmā antosamorodhoti vuttaṃ. Medhatīti middhaṃ; akammaññabhāvena vihiṃsatīti attho. Supanti tenāti soppaṃ. Akkhidalādīnaṃ pacalabhāvaṃ karotīti pacalāyikā. Supanā supitattanti ākārabhāvaniddesā. Yaṃ pana tesaṃ purato soppapadaṃ tassa punavacane kāraṇaṃ vuttameva. Idaṃ vuccati thinamiddhanīvaraṇanti idaṃ thinañca middhañca ekato katvā āvaraṇaṭṭhena thinamiddhanīvaraṇanti vuccati. Yaṃ yebhuyyena sekkhaputhujjanānaṃ niddāya pubbabhāgaaparabhāgesu uppajjati taṃ arahattamaggena samucchijjati. Khīṇāsavānaṃ pana karajakāyassa dubbalabhāvena bhavaṅgotaraṇaṃ hoti, tasmiṃ asammisse vattamāne te supanti, sā nesaṃ niddā nāma hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘abhijānāmi kho panāhaṃ, aggivessana, gimhānaṃ pacchime māse catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapetvā dakkhiṇena passena sato sampajāno niddaṃ okkamitā’’ti (ma. ni. 1.387). Evarūpo panāyaṃ karajakāyassa dubbalabhāvo na maggavajjho, upādinnakepi anupādinnakepi labbhati. Upādinnake labbhamāno yadā khīṇāsavo dīghamaggaṃ gato hoti, aññataraṃ vā pana kammaṃ katvā kilanto, evarūpe kāle labbhati. Anupādinnake labbhamāno paṇṇapupphesu labbhati. Ekaccānañhi rukkhānaṃ paṇṇāni sūriyātapena pasāriyanti rattiṃ paṭikuṭanti, padumapupphādīni sūriyātapena pupphanti, rattiṃ puna paṭikuṭanti. Idaṃ pana middhaṃ akusalattā khīṇāsavānaṃ na hotīti.

1163. Kāyassa (của thân) là của danh thân được gọi là ba uẩn. Akallatā akammaññatā (không kham nhẫn, không dễ sử dụng) thì cũng theo phương pháp đã được nói ở trên. Onāho (sự bao trùm) là vì nó bao trùm thân giống như mây bao trùm bầu trời. Pariyonāho (sự bao phủ) là sự bao trùm về mọi phương diện. Antosamorodho (sự ngăn chặn bên trong) là vì nó ngăn chặn ở bên trong. Giống như khi thành phố bị vây hãm và chiếm giữ, người dân không thể thoát ra ngoài, cũng vậy, các pháp bị thụy miên ngăn chặn thì không thể thoát ra ngoài bằng cách trải rộng. Do đó, được gọi là antosamorodho. Medhati (nó làm hại) nên gọi là middhaṃ (thụy miên); có nghĩa là nó gây tổn hại do trạng thái không dễ sử dụng. Supanti tena (họ ngủ vì nó) nên gọi là soppaṃ (sự buồn ngủ). Pacalāyikā (sự gật gù) là vì nó tạo ra trạng thái gật gù của mí mắt v.v... Supanā supitattanti (sự ngủ, trạng thái đã ngủ) là sự chỉ dẫn về cách thức và trạng thái. Còn về từ soppaṃ đứng trước chúng, lý do cho việc lặp lại đã được nói đến. Idaṃ vuccati thinamiddhanīvaraṇanti (đây được gọi là hôn trầm thụy miên triền cái) là hôn trầm và thụy miên này, sau khi được gộp lại làm một, được gọi là hôn trầm thụy miên triền cái với ý nghĩa là sự ngăn che. Cái mà phần lớn sanh khởi nơi các bậc hữu học và phàm phu ở giai đoạn đầu và cuối của giấc ngủ, cái đó được đoạn tận bởi A-la-hán đạo. Nhưng đối với các bậc lậu tận, do sự yếu kém của thân do nghiệp sanh, có sự rơi vào dòng hữu phần; khi trạng thái đó diễn ra không bị pha trộn, các vị ấy ngủ; đó được gọi là giấc ngủ của các vị ấy. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Này Aggivessana, Ta biết rằng, vào tháng cuối của mùa hạ, sau khi cho trải tăng-già-lê bốn lớp, Ta đã đi vào giấc ngủ, chánh niệm và tỉnh giác, nằm nghiêng về bên phải.” Lại nữa, sự yếu kém này của thân do nghiệp sanh không phải là đối tượng đoạn trừ của đạo, nó được tìm thấy cả trong thân chấp thủ và trong vật vô chấp. Khi được tìm thấy trong thân chấp thủ, nó được tìm thấy vào những lúc như khi bậc lậu tận đã đi một đoạn đường dài, hoặc đã mệt mỏi sau khi làm một công việc nào đó. Khi được tìm thấy trong vật vô chấp, nó được tìm thấy trong lá và hoa. Vì lá của một số cây xòe ra dưới ánh nắng mặt trời và cụp lại vào ban đêm, hoa sen v.v... nở ra dưới ánh nắng mặt trời và lại cụp lại vào ban đêm. Nhưng thụy miên này, do là bất thiện, nên không có nơi các bậc lậu tận.

Tattha [Pg.410] siyā – ‘‘na middhaṃ akusalaṃ. Kasmā? Rūpattā. Rūpañhi abyākataṃ. Idañca rūpaṃ. Tenevettha ‘kāyassa akallatā akammaññatā’ti kāyaggahaṇaṃ kata’’nti. Yadi ‘kāyassā’ti vuttamattenevetaṃ rūpaṃ, kāyapassaddhādayopi dhammā rūpameva bhaveyyuṃ. ‘Sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti’ (dha. sa. 163; dī. ni. 1.230) ‘kāyena ceva paramasaccaṃ sacchikarotī’ti (ma. ni. 2.183; a. ni. 4.113) sukhapaṭisaṃvedanaparamatthasaccasacchikaraṇānipi rūpakāyeneva siyuṃ. Tasmā na vattabbametaṃ ‘rūpaṃ middha’nti. Nāmakāyo hettha kāyo nāma. Yadi nāmakāyo, atha kasmā ‘soppaṃ pacalāyikā’ti vuttaṃ? Na hi nāmakāyo supati, na ca pacalāyatīti. ‘Liṅgādīni viya indriyassa, tassa phalattā. Yathā hi ‘itthiliṅgaṃ itthinimittaṃ itthikuttaṃ itthākappo’ti imāni liṅgādīni itthindriyassa phalattā vuttāni, evaṃ imassāpi nāmakāyagelaññasaṅkhātassa middhassa phalattā soppādīni vuttāni. Middhe hi sati tāni hontīti. Phalūpacārena, middhaṃ arūpampi samānaṃ ‘soppaṃ pacalāyikā supanā supitatta’nti vuttaṃ.

Ở đây, có thể có (sự chất vấn) rằng: “Hôn trầm không phải là bất thiện. Tại sao? Vì là sắc pháp. Quả vậy, sắc pháp là vô ký. Và pháp này (hôn trầm) là sắc pháp. Chính vì thế, ở đây, việc dùng từ ‘kāya’ đã được thực hiện (với câu) ‘sự không kham nhậm, sự không thích ứng của thân’.” Nếu chỉ vì được nói là ‘của thân’ mà pháp này là sắc pháp, thì các pháp như thân khinh an v.v... cũng sẽ chỉ là sắc pháp. (Trong các câu) ‘cảm thọ lạc bằng thân’ và ‘chứng ngộ chân lý tối hậu bằng thân’, thì việc cảm thọ lạc và việc chứng ngộ chân lý tối hậu cũng sẽ chỉ xảy ra bằng sắc thân. Do đó, không nên nói rằng ‘hôn trầm là sắc pháp’. Ở đây, danh thân được gọi là thân. Nếu là danh thân, vậy tại sao lại nói là ‘sự ngủ gật, sự gục xuống’? Quả vậy, danh thân không ngủ, cũng không gục xuống. (Đáp:) (Nói như vậy) là do nó là quả, giống như các tướng v.v... của (nữ) quyền. Quả vậy, giống như các tướng v.v... này là ‘nữ tướng, nữ căn, nữ thái, nữ dáng’ được nói đến do là quả của nữ quyền, cũng vậy, các trạng thái ngủ gật v.v... được nói đến do là quả của hôn trầm này, được gọi là sự bệnh hoạn của danh thân. Quả vậy, khi có hôn trầm thì những trạng thái ấy phát sinh. Do cách nói ẩn dụ về quả, hôn trầm dù là phi sắc pháp, vẫn được gọi là ‘sự ngủ gật, sự gục xuống, sự ngủ, trạng thái ngủ’.

‘Akkhidalādīnaṃ pacalabhāvaṃ karotīti pacalāyikā’ti vacanatthenāpi cāyamattho sādhitoyevāti na rūpaṃ middhaṃ. Onāhādīhipi cassa arūpabhāvo dīpitoyeva. Na hi rūpaṃ nāmakāyassa ‘onāho pariyonāho antosamorodho’ hotīti. ‘Nanu ca imināva kāraṇenetaṃ rūpaṃ? Na hi arūpaṃ kassaci onāho, na pariyonāho, na antosamorodho hotī’ti. Yadi evaṃ, āvaraṇampi na bhaveyya. Tasmā. Yathā kāmacchandādayo arūpadhammā āvaraṇaṭṭhena nīvaraṇā, evaṃ imassāpi onāhanādiatthena onāhāditā veditabbā. Apica ‘‘pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe’’ti (dī. ni. 2.146; saṃ. ni. 5.233) vacanatopetaṃ arūpaṃ. Na hi rūpaṃ cittupakkileso, na paññāya dubbalīkaraṇaṃ hotīti.

Và ý nghĩa này cũng đã được chứng minh bằng ý nghĩa của từ ngữ ‘pacalāyikā là pháp làm cho mí mắt v.v... gục xuống’, vì vậy hôn trầm không phải là sắc pháp. Và bản chất phi sắc của nó cũng đã được chỉ rõ qua các từ như ‘onāha’ (bao trùm) v.v... Quả vậy, sắc pháp không phải là ‘sự bao trùm, sự bao phủ, sự giam hãm bên trong’ đối với danh thân. (Chất vấn:) “Chẳng phải chính vì lý do này mà nó là sắc pháp sao? Quả vậy, phi sắc pháp không phải là sự bao trùm, không phải là sự bao phủ, không phải là sự giam hãm bên trong đối với bất cứ thứ gì.” Nếu vậy, (phi sắc pháp) cũng sẽ không thể là sự che lấp. Do đó, giống như các phi sắc pháp như tham dục v.v... được gọi là triền cái vì có ý nghĩa che lấp, cũng vậy, cần phải hiểu rằng pháp này (hôn trầm) được gọi là ‘onāha’ v.v... vì có ý nghĩa bao trùm v.v... Hơn nữa, nó là phi sắc pháp cũng do lời dạy: “Sau khi từ bỏ năm triền cái, là những cấu uế của tâm, làm trí tuệ suy yếu”. Quả vậy, sắc pháp không phải là cấu uế của tâm, không phải là pháp làm trí tuệ suy yếu.

Kasmā na hoti? Nanu vuttaṃ –

Tại sao không phải? Chẳng phải đã được nói rằng –

‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā suraṃ pivanti merayaṃ, surāmerayapānā appaṭiviratā, ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo samaṇabrāhmaṇānaṃ upakkileso’’ti (a. ni. 4.50).

“Này các Tỳ khưu, có một số Sa-môn, Bà-la-môn uống rượu nấu, rượu men, không từ bỏ việc uống rượu nấu, rượu men. Này các Tỳ khưu, đây là cấu uế thứ nhất của các Sa-môn, Bà-la-môn.”

Aparampi [Pg.411] vuttaṃ ‘‘cha khome, gahapatiputta, ādīnavā surāmerayamajjapamādaṭṭhānānuyoge – sandiṭṭhikā dhanajāni, kalahappavaḍḍhanī, rogānaṃ āyatanaṃ, akittisañjananī, kopīnanidaṃsanī, paññāya dubbalīkaraṇītveva chaṭṭhaṃ padaṃ bhavatī’’ti (dī. ni. 3.248). Paccakkhatopi cetaṃ siddhameva. Yathā majje udaragate, cittaṃ saṃkilissati, paññā dubbalā hoti, tasmā majjaṃ viya middhampi cittasaṃkileso ceva paññāya dubbalīkaraṇañca siyāti. Na, paccayaniddesato. Yadi hi majjaṃ saṃkileso bhaveyya, so ‘‘ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese’’ti (ma. ni. 1.297) vā, ‘‘evameva kho, bhikkhave, pañcime cittassa upakkilesā, yehi upakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ cittaṃ na ceva mudu hoti, na ca kammaniyaṃ, na ca pabhassaraṃ, pabhaṅgu ca, na ca sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya. Katame pañca? Kāmacchando, bhikkhave, cittassa upakkileso’’ti (saṃ. ni. 5.214) vā, ‘‘katame ca, bhikkhave, cittassa upakkilesā? Abhijjhā visamalobho cittassa upakkileso’’ti (ma. ni. 1.71) vā – evamādīsu upakkilesaniddesesu niddesaṃ āgaccheyya. Yasmā pana tasmiṃ pīte upakkilesā uppajjanti ye cittasaṃkilesā ceva paññāya ca dubbalīkaraṇā honti, tasmā taṃ tesaṃ paccayattā paccayaniddesato evaṃ vuttaṃ. Middhaṃ pana sayameva cittassa saṃkileso ceva paññāya dubbalīkaraṇañcāti arūpameva middhaṃ.

Một (kinh) khác cũng đã được nói: “Này con trai gia chủ, có sáu điều nguy hại này trong việc chuyên tâm vào các chất say là rượu nấu và rượu men, là cơ sở của sự dễ duôi: sự hao tổn tài sản hiện tại, làm tăng trưởng cãi cọ, là nơi phát sinh bệnh tật, tạo ra tiếng xấu, phô bày sự xấu hổ, và điểm thứ sáu chính là làm trí tuệ suy yếu.” Và điều này cũng đã được chứng minh một cách trực tiếp. Giống như khi chất say vào trong bụng, tâm bị ô nhiễm, trí tuệ trở nên yếu ớt. Do đó, (có thể chất vấn rằng) giống như chất say, hôn trầm cũng có thể là cấu uế của tâm và là pháp làm trí tuệ suy yếu. (Đáp:) Không phải vậy, (vì lời dạy đó là) sự chỉ rõ về nhân duyên. Quả vậy, nếu chất say là một cấu uế, nó đã được liệt kê trong các phần chỉ rõ về cấu uế như: “Sau khi từ bỏ năm triền cái, là những cấu uế của tâm” hoặc “Này các Tỳ khưu, cũng vậy, có năm cấu uế này của tâm, do những cấu uế này mà tâm bị ô nhiễm, không trở nên mềm mại, không thích ứng, không trong sáng, dễ vỡ, và không định tĩnh đúng đắn để đoạn trừ các lậu hoặc. Năm pháp ấy là gì? Này các Tỳ khưu, tham dục là cấu uế của tâm” hoặc “Và này các Tỳ khưu, những gì là cấu uế của tâm? Tham lam bất chính là cấu uế của tâm”. Nhưng vì khi uống chất say ấy, các cấu uế phát sinh, những cấu uế này vừa là sự ô nhiễm của tâm, vừa làm trí tuệ suy yếu, do đó, vì chất say ấy là nhân duyên của chúng, nên đã được nói như vậy theo cách chỉ rõ về nhân duyên. Còn hôn trầm, tự nó vừa là cấu uế của tâm, vừa là pháp làm trí tuệ suy yếu. Do đó, hôn trầm chỉ là phi sắc pháp.

Kiñca bhiyyo? Sampayogavacanato. ‘‘Thinamiddhanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañcā’’ti (dha. sa. 1176) hi vuttaṃ. Tasmā sampayogavacanato nayidaṃ rūpaṃ. Na hi rūpaṃ sampayuttasaṅkhyaṃ labhatīti. Athāpi siyā – ‘yathālābhavasenetaṃ vuttaṃ. Yathā hi ‘‘sippisambukampi sakkharakathalampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampī’’ti (dī. ni. 1.249; ma. ni. 1.433) evaṃ ekato katvā yathālābhavasena vuttaṃ. Sakkharakathalañhi tiṭṭhati yeva na carati, itaradvayaṃ tiṭṭhatipi caratipi. Evamidhāpi middhaṃ nīvaraṇameva, na sampayuttaṃ, thinaṃ nīvaraṇampi sampayuttampīti sabbaṃ ekato katvā yathālābhavasena ‘‘nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañcā’’ti vuttaṃ. Middhaṃ pana yathā sakkharakathalaṃ tiṭṭhateva na carati, evaṃ nīvaraṇameva, na sampayuttaṃ. Tasmā rūpameva middhanti. Na, rūpabhāvāsiddhito. Sakkharakathalañhi na caratīti vināpi suttena siddhaṃ. Tasmā tattha yathālābhavasenattho hotu[Pg.412]. Middhaṃ pana rūpanti asiddhametaṃ. Na sakkā tassa iminā suttena rūpabhāvo sādhetunti middhassa rūpabhāvāsiddhito na idaṃ yathālābhavasena vuttanti arūpameva middhaṃ.

Lại nữa, vì sao? Do lời dạy về sự tương ưng. Quả thật, đã được nói rằng: “Triền cái hôn trầm thụy miên, cùng với triền cái vô minh, vừa là triền cái, vừa tương ưng với triền cái.” Do đó, vì lời dạy về sự tương ưng, pháp này không phải là sắc. Quả thật, sắc pháp không thể được kể là pháp tương ưng. Lại nữa, có thể có ý kiến rằng: ‘Điều này được nói theo cách tùy nghi ứng hợp. Giống như đã được nói gộp chung lại theo cách tùy nghi ứng hợp rằng: “Cả vỏ sò, vỏ hến, cả sỏi đá, mảnh sành, cả bầy cá, cả đang di chuyển, cả đang đứng yên.” Quả thật, sỏi đá và mảnh sành chỉ đứng yên chứ không di chuyển, hai loại kia vừa đứng yên, vừa di chuyển. Tương tự, ở đây cũng vậy, thụy miên chỉ là triền cái, không phải là pháp tương ưng; hôn trầm vừa là triền cái, vừa là pháp tương ưng. Do đó, tất cả được nói gộp chung lại theo cách tùy nghi ứng hợp rằng “vừa là triền cái, vừa tương ưng với triền cái.” Còn thụy miên, giống như sỏi đá và mảnh sành chỉ đứng yên chứ không di chuyển, cũng vậy, nó chỉ là triền cái, không phải là pháp tương ưng. Do đó, thụy miên chính là sắc pháp.’ (Đáp:) Không phải, vì bản chất sắc pháp (của thụy miên) chưa được xác lập. Quả thật, việc sỏi đá và mảnh sành không di chuyển là điều đã được xác lập ngay cả khi không có kinh điển. Do đó, ở trường hợp ấy, ý nghĩa có thể được hiểu theo cách tùy nghi ứng hợp. Nhưng nói rằng thụy miên là sắc pháp, điều này chưa được xác lập. Không thể dùng kinh này để xác lập bản chất sắc pháp của nó. Vì bản chất sắc pháp của thụy miên chưa được xác lập, nên điều này không phải được nói theo cách tùy nghi ứng hợp. Do đó, thụy miên chính là phi sắc pháp.

Kiñca bhiyyo? ‘Cattattā’tiādivacanato. Vibhaṅgasmiñhi ‘‘vigatathinamiddhoti tassa thinamiddhassa cattattā vantattā muttattā pahīnattā paṭinissaṭṭhattā, tena vuccati vigatathinamiddho’’ti (vibha. 547) ca, ‘‘idaṃ cittaṃ imamhā thinamiddhā sodheti visodheti parisodheti moceti vimoceti parimoceti, tena vuccati thinamiddhā cittaṃ parisodheti’’ cāti (vibha. 551) – evaṃ ‘cattattā’tiādi vuttaṃ. Na ca ‘rūpaṃ’ evaṃ vuccati, tasmāpi arūpameva middhanti. Na, cittajassāsambhavavacanato. Tividhañhi middhaṃ – cittajaṃ utujaṃ āhārajañca. Tasmā yaṃ tattha cittajaṃ tassa vibhaṅge jhānacittehi asambhavo vutto, na arūpabhāvo sādhitoti rūpameva middhanti. Na, rūpabhāvāsiddhitova. Middhassa hi rūpabhāve siddhe sakkā etaṃ laddhuṃ. Tattha cittajassāsambhavo vutto. So eva ca na sijjhatīti arūpameva middhaṃ.

Lại nữa, vì sao? Do lời dạy bắt đầu bằng ‘vì đã được từ bỏ’. Quả thật, trong bộ Phân Tích, đã được nói như vầy, bắt đầu bằng ‘vì đã được từ bỏ’: “Vị ấy không còn hôn trầm thụy miên, nghĩa là vì hôn trầm thụy miên ấy đã được từ bỏ, đã được khạc nhổ, đã được giải thoát, đã được đoạn trừ, đã được xả ly, do đó được gọi là vị không còn hôn trầm thụy miên,” và “Vị ấy tẩy sạch, làm cho trong sạch, làm cho hoàn toàn trong sạch, giải thoát, làm cho giải thoát, làm cho hoàn toàn giải thoát tâm này khỏi hôn trầm thụy miên ấy, do đó được gọi là vị ấy làm cho tâm hoàn toàn trong sạch khỏi hôn trầm thụy miên.” Và sắc pháp không được nói đến theo cách như vậy, do đó thụy miên cũng chính là phi sắc pháp. (Phản bác:) Không phải, vì đó là lời dạy về sự không thể sanh khởi của (thụy miên) do tâm sanh. Quả thật, thụy miên có ba loại: do tâm sanh, do thời tiết sanh, và do vật thực sanh. Do đó, trong ba loại ấy, loại nào do tâm sanh, sự không thể sanh khởi của nó bởi các tâm thiền đã được nói đến trong bộ Phân Tích, chứ không phải bản chất phi sắc pháp được xác lập. Do đó, thụy miên chính là sắc pháp. (Đáp:) Không phải, chính vì bản chất sắc pháp (của nó) chưa được xác lập. Quả thật, nếu bản chất sắc pháp của thụy miên đã được xác lập, thì mới có thể hiểu được rằng ở đây, sự không thể sanh khởi của loại do tâm sanh đã được nói đến. Nhưng chính điều đó (bản chất sắc pháp) lại không được xác lập. Do đó, thụy miên chính là phi sắc pháp.

Kiñca bhiyyo? Pahānavacanato. Bhagavatā hi ‘‘cha, bhikkhave, dhamme pahāya bhabbo paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharituṃ; katame cha? Kāmacchandaṃ, byāpādaṃ, thinamiddhaṃ, uddhaccaṃ, kakkuccaṃ, vicikicchaṃ; kāmesu kho panassa ādīnavo sammapaññāya sudiṭṭho hotī’’ti (a. ni. 6.73) ca, ‘‘ime pañca nīvaraṇe pahāya balavatiyā paññāya attatthaṃ vā paratthaṃ vā ñassatī’’ti (a. ni. 5.51) ca ādīsu middhassāpi pahānaṃ vuttaṃ. Na ca rūpaṃ pahātabbaṃ. Yathāha – ‘‘rūpakkhandho abhiññeyyo, pariññeyyo, na pahātabbo, na bhāvetabbo na sacchikātabbo’’ti (vibha. 1031) imassāpi pahānavacanato arūpameva middhanti. Na, rūpassāpi pahānavacanato. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahathā’’ti (ma. ni. 1.247; saṃ. ni. 3.33). Ettha hi rūpassāpi pahānaṃ vuttameva. Tasmā akāraṇametanti. Na, aññathā vuttattā. Tasmiñhi sutte ‘‘yo, bhikkhave, rūpe chandarāgavinayo taṃ tattha pahāna’’nti (saṃ. ni. 3.25) evaṃ chandarāgappahānavasena rūpassa pahānaṃ vuttaṃ, na yathā ‘‘cha dhamme pahāya pañca nīvaraṇe pahāyā’’ti evaṃ pahātabbameva vuttanti, aññathā vuttattā, na rūpaṃ middhaṃ. Tasmā yānetāni ‘‘so ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso [Pg.413] upakkilese’’tiādīni suttāni vuttāni, etehi ceva aññehi ca suttehi arūpameva middhanti veditabbaṃ. Tathā hi –

Lại nữa, vì sao? Do lời dạy về sự đoạn trừ. Quả thật, trong các kinh như: “Này các Tỳ khưu, sau khi từ bỏ sáu pháp, vị ấy có khả năng chứng đạt và an trú Sơ thiền. Sáu pháp ấy là gì? Dục tham, sân, hôn trầm thụy miên, trạo cử, hối quá, và hoài nghi. Và rồi, sự nguy hại trong các dục được vị ấy thấy rõ bằng chánh trí tuệ,” và “Sau khi từ bỏ năm triền cái này, vị ấy sẽ biết được lợi ích cho mình hay lợi ích cho người khác bằng trí tuệ mạnh mẽ,” việc đoạn trừ thụy miên cũng đã được nói đến. Và sắc pháp không phải là pháp cần được đoạn trừ. Như đã được nói: “Sắc uẩn cần được thắng tri, cần được liễu tri, không phải cần được đoạn trừ, không phải cần được tu tập, không phải cần được chứng ngộ.” Do lời dạy về sự đoạn trừ pháp này, nên thụy miên chính là phi sắc pháp. (Phản bác:) Không phải, vì cũng có lời dạy về sự đoạn trừ sắc pháp. “Này các Tỳ khưu, sắc không phải của các con, hãy từ bỏ nó.” Ở đây, quả thật, sự đoạn trừ sắc pháp cũng đã được nói đến. Do đó, đây không phải là lý do (chính đáng). (Đáp:) Không phải, vì đã được nói theo một cách khác. Quả thật, trong kinh ấy, sự đoạn trừ sắc pháp đã được nói đến theo nghĩa đoạn trừ tham ái: “Này các Tỳ khưu, sự nhiếp phục tham ái đối với sắc, đó là sự đoạn trừ ở đây,” không phải chính pháp cần đoạn trừ đã được nói đến như trong các câu “sau khi từ bỏ sáu pháp,” “sau khi từ bỏ năm triền cái.” Vì đã được nói theo một cách khác, nên thụy miên không phải là sắc pháp. Do đó, cần phải hiểu rằng thụy miên chính là phi sắc pháp, thông qua những kinh đã được thuyết giảng như “Vị ấy, sau khi từ bỏ năm triền cái này là những tùy phiền não của tâm,” và qua các kinh khác nữa. Quả thật là như vậy:

‘‘Pañcime, bhikkhave, āvaraṇā nīvaraṇā cetaso ajjhāruhā paññāya dubbalīkaraṇā. Katame pañca? Kāmacchando, bhikkhave, āvaraṇo nīvaraṇo…pe… thinamiddhaṃ, bhikkhave, āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ cetaso ajjhāruhaṃ paññāya dubbalīkaraṇa’’nti (saṃ. ni. 5.220) ca, ‘‘thinamiddhanīvaraṇaṃ, bhikkhave, andhakaraṇaṃ acakkhukaraṇaṃ aññāṇakaraṇaṃ paññānirodhikaṃ vighātapakkhikaṃ anibbānasaṃvattanika’’nti (saṃ. ni. 5.221) ca, ‘‘evameva kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye thinamiddhapariyuṭṭhitena cetasā viharati thinamiddhaparetenā’’ti (saṃ. ni. 5.236) ca, ‘‘ayoniso, bhikkhave, manasikaroto anuppanno ceva kāmacchando uppajjati…pe… anuppannañceva thinamiddhaṃ uppajjatī’’ti (saṃ. ni. 5.216) ca, ‘‘kevalohāyaṃ, bhikkhave, akusalarāsi yadidaṃ pañca nīvaraṇā’’ti (saṃ. ni. 5.371) ca –

“Này các Tỳ khưu, có năm pháp che lấp, ngăn che, xâm chiếm tâm, làm cho trí tuệ suy yếu này. Năm pháp ấy là gì? Này các Tỳ khưu, dục tham là pháp che lấp, ngăn che… Này các Tỳ khưu, hôn trầm thụy miên là pháp che lấp, ngăn che, xâm chiếm tâm, làm cho trí tuệ suy yếu.” Và: “Này các Tỳ khưu, triền cái hôn trầm thụy miên làm cho mù quáng, làm cho không có mắt, làm cho không có trí, làm cho trí tuệ bị diệt, thuộc phe não hại, không đưa đến Niết-bàn.” Và: “Này Bà-la-môn, cũng vậy, vào lúc nào vị ấy an trú với tâm bị hôn trầm thụy miên xâm chiếm, bị hôn trầm thụy miên chi phối.” Và: “Này các Tỳ khưu, khi một người tác ý không như lý, dục tham chưa sanh liền sanh khởi… hôn trầm thụy miên chưa sanh liền sanh khởi.” Và: “Này các Tỳ khưu, khối thuần bất thiện này, tức là năm triền cái.”

Evamādīni ca anekāni etassa arūpabhāvajotakāneva suttāni vuttāni. Yasmā cetaṃ arūpaṃ tasmā āruppepi uppajjati. Vuttañhetaṃ mahāpakaraṇe paṭṭhāne – ‘‘nīvaraṇaṃ dhammaṃ paṭicca nīvaraṇo dhammo uppajjati, na purejātapaccayā’’ti etassa vibhaṅge ‘‘āruppe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhaṃ… uddhaccaṃ avijjānīvaraṇa’’nti (paṭṭhā. 3.8.8) sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Tasmā sanniṭṭhānamettha gantabbaṃ arūpameva middhanti.

Và nhiều kinh điển như vậy, chỉ làm sáng tỏ trạng thái vô sắc của pháp này (hôn trầm), đã được thuyết giảng. Và vì pháp này là vô sắc, nên nó cũng sanh khởi ở cõi vô sắc. Điều này đã được nói đến trong bộ Đại Luận (mahāpakaraṇa), trong bộ Vị Trí (paṭṭhāna): “Pháp triền cái do duyên pháp triền cái mà sanh khởi, không do tiền sanh duyên.” Trong phần phân tích (vibhaṅge) của đoạn này, (có nói): “Ở cõi vô sắc, hôn trầm do duyên tham dục triền cái… trạo cử, vô minh triền cái (sanh khởi).” Tất cả nên được giải thích chi tiết. Do đó, ở đây nên đi đến kết luận rằng hôn trầm chỉ là pháp vô sắc.

1166. Kukkuccaniddese akappiye kappiyasaññitātiādīni mūlato kukkuccadassanatthaṃ vuttāni. Evaṃsaññitāya hi kate vītikamme, niṭṭhite vatthujjhācāre, puna sañjātasatinopi ‘duṭṭhu mayā kata’nti evaṃ anutappamānassa pacchānutāpavasenetaṃ uppajjati. Tena taṃ mūlato dassetuṃ ‘akappiye kappiyasaññitā’tiādi vuttaṃ. Tattha akappiyabhojanaṃ kappiyasaññī hutvā paribhuñjati, akappiyamaṃsaṃ kappiyamaṃsasaññī hutvā, acchamaṃsaṃ sūkaramaṃsanti, dīpimaṃsaṃ vā migamaṃsanti khādati; kāle vītivatte kālasaññāya, pavāretvā appavāritasaññāya, pattasmiṃ raje patite paṭiggahitasaññāya bhuñjati – evaṃ ‘akappiye kappiyasaññāya’ vītikkamaṃ [Pg.414] karoti nāma. Sūkaramaṃsaṃ pana acchamaṃsasaññāya khādamāno, kāle ca vikālasaññāya bhuñjamāno ‘kappiye akappiyasaññitāya’ vītikkamaṃ karoti nāma. Anavajjaṃ pana kiñcideva vajjasaññitāya, vajjañca anavajjasaññitāya karonto ‘anavajje vajjasaññāya vajje ca anavajjasaññāya’ vītikkamaṃ karoti nāma. Yasmā panetaṃ ‘‘akataṃ vata me kalyāṇaṃ, akataṃ kusalaṃ, akataṃ bhīruttāṇaṃ, kataṃ pāpaṃ, kataṃ luddaṃ, kataṃ kibbisa’’nti evaṃ anavajje vajjasaññitāyapi kate vītikkame uppajjati, tasmāssa aññampi vatthuṃ anujānanto yaṃ evarūpantiādimāha.

1166. Trong phần giải về hối quá, các câu như “tưởng điều không thích hợp là thích hợp” v.v… được nói đến để chỉ rõ hối quá từ gốc rễ. Vì rằng, do có tưởng như vậy, khi sự vi phạm đã được thực hiện, khi sự phạm giới đã hoàn tất, thì đối với người dù đã có chánh niệm sanh khởi trở lại, đang hối hận rằng: “Ta đã làm điều xấu”, hối quá này sanh khởi do năng lực của sự ăn năn sau đó. Do đó, để chỉ rõ điều ấy từ gốc rễ, câu “tưởng điều không thích hợp là thích hợp” v.v… đã được nói đến. Ở đây, vị ấy thọ dụng vật thực không thích hợp trong khi có tưởng là thích hợp; thọ dụng thịt không thích hợp trong khi có tưởng là thịt thích hợp, ăn thịt gấu mà tưởng là thịt heo, hoặc thịt cọp mà tưởng là thịt nai; khi thời gian đã qua, vị ấy ăn với tưởng rằng vẫn còn trong thời gian; sau khi đã được mời thôi, vị ấy ăn với tưởng rằng chưa được mời thôi; khi có bụi rơi vào bát, vị ấy ăn với tưởng rằng đã được nhận lại – như vậy, gọi là thực hiện sự vi phạm ‘do tưởng điều không thích hợp là thích hợp’. Lại nữa, người ăn thịt heo với tưởng là thịt gấu, và người ăn trong thời phi thời với tưởng là trong thời, thì gọi là thực hiện sự vi phạm ‘do tưởng điều thích hợp là không thích hợp’. Lại nữa, người làm một việc gì đó không có tội lỗi với tưởng là có tội lỗi, và làm việc có tội lỗi với tưởng là không có tội lỗi, thì gọi là thực hiện sự vi phạm ‘do tưởng điều không có tội lỗi là có tội lỗi, và tưởng điều có tội lỗi là không có tội lỗi’. Và vì rằng hối quá này cũng sanh khởi khi sự vi phạm đã được thực hiện do tưởng điều không có tội lỗi là có tội lỗi, như: “Than ôi, ta đã không làm điều lành, không làm điều thiện, không làm nơi nương tựa khỏi sợ hãi, đã làm điều ác, đã làm điều tàn nhẫn, đã làm điều xấu xa”, do đó, để chấp thuận một đối tượng khác của nó, Ngài đã nói câu “bất cứ cái gì có hình thức như vậy” v.v…

Tattha kukkuccapadaṃ vuttatthameva. Kukkuccāyanākāro kukkuccāyanā. Kukkuccena ayitassa bhāvo kukkuccāyitattaṃ. Cetaso vippaṭisāroti ettha katākatassa sāvajjānavajjassa vā abhimukhagamanaṃ ‘vippaṭisāro’ nāma. Yasmā pana so kataṃ vā pāpaṃ akataṃ na karoti, akataṃ vā kalyāṇaṃ kataṃ na karoti, tasmā virūpo kucchito vā paṭisāroti ‘vippaṭisāro’. So pana cetaso, na sattassāti ñāpanatthaṃ ‘cetaso’ vippaṭisāroti vuttaṃ. Ayamassa sabhāvaniddeso. Uppajjamānaṃ pana kukkuccaṃ āraggamiva kaṃsapattaṃ manaṃ vilikhamānameva uppajjati, tasmā manovilekhoti vuttaṃ. Ayamassa kiccaniddeso. Yaṃ pana vinaye ‘‘atha kho āyasmā sāriputto bhagavatā paṭikkhittaṃ anuvasitvā anuvasitvā āvasathapiṇḍaṃ paribhuñjitu’’nti kukkuccāyanto na paṭiggahesīti (pāci. 204) kukkuccaṃ āgataṃ, na taṃ nīvaraṇaṃ. Na hi arahato ‘duṭṭhu mayā idaṃ kata’nti evaṃ anutāpo atthi. Nīvaraṇapatirūpakaṃ panetaṃ ‘kappati na kappatī’ti vīmaṃsanasaṅkhātaṃ vinayakukkuccaṃ nāma.

Ở đây, từ “hối quá” (kukkucca) có ý nghĩa đã được nói. Trạng thái hối hận là “kukkuccāyanā”. Trạng thái của người bị hối hận là “kukkuccāyitattaṃ”. Trong câu “sự ăn năn của tâm” (cetaso vippaṭisāro), sự hướng đến việc đã làm và chưa làm, hoặc việc có tội và không có tội, được gọi là ‘sự ăn năn’ (vippaṭisāro). Và vì rằng sự ăn năn ấy không thể làm cho việc ác đã làm thành chưa làm, cũng không thể làm cho việc lành chưa làm thành đã làm, do đó nó là sự ăn năn sai trái hoặc đáng chê trách, nên gọi là ‘vippaṭisāro’. Lại nữa, để cho biết rằng sự ăn năn ấy là của tâm, không phải của chúng sanh, nên đã nói là ‘sự ăn năn của tâm’. Đây là phần giải thích về tự tánh của nó. Lại nữa, hối quá khi sanh khởi, nó sanh khởi trong khi cào cấu tâm như mũi dùi cào cấu tấm đồng, do đó nó được gọi là ‘sự cào cấu tâm’ (manovilekho). Đây là phần giải thích về phận sự của nó. Còn về hối quá được đề cập trong Luật tạng: “Bấy giờ, Tôn giả Sāriputta, do hối hận rằng: ‘Đức Thế Tôn đã ngăn cấm việc thọ dụng vật thực cúng dường tại nhà khách mỗi ngày’, nên đã không nhận”, thì hối quá ấy không phải là triền cái. Vì rằng, đối với bậc A-la-hán, không có sự ăn năn như: “Ta đã làm điều xấu này”. Nhưng hối quá này, tương tự như triền cái, được gọi là hối quá thuộc về giới luật (vinayakukkuccaṃ), được xem là sự thẩm xét: ‘Có thích hợp hay không thích hợp?’.

1176. ‘‘Katame dhammā nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā cā’’ti padassa niddese yasmā thinamiddhaṃ aññamaññaṃ na vijahati, tasmā thinamiddhanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañcāti abhinditvā vuttaṃ. Yasmā pana uddhacce satipi kukkuccassa abhāvā kukkuccena vināpi uddhaccaṃ uppajjati, tasmā taṃ bhinditvā vuttaṃ. Yañca yena sampayogaṃ na gacchati, taṃ na yojitanti veditabbaṃ.

1176. Trong phần giải thích câu “Những pháp nào vừa là triền cái, vừa tương ưng với triền cái?”, vì hôn trầm không rời nhau, do đó hôn trầm triền cái và vô minh triền cái được nói gộp lại là “vừa là triền cái, vừa tương ưng với triền cái”. Lại nữa, vì rằng dù có trạo cử nhưng không có hối quá, và trạo cử có thể sanh khởi mà không có hối quá, do đó chúng được nói tách riêng ra. Và nên hiểu rằng, pháp nào không đi đến sự tương ưng với pháp nào, thì pháp ấy không được kết hợp (với pháp đó).

Ime [Pg.415] pana nīvaraṇe kilesapaṭipāṭiyāpi āharituṃ vaṭṭati maggapaṭipāṭiyāpi. Kilesapaṭipāṭiyā kāmacchandabyāpādā anāgāmimaggena pahīyanti, thinamiddhuddhaccāni arahattamaggena, kukkuccavicikicchā sotāpattimaggena, avijjā arahattamaggena. Maggapaṭipāṭiyā sotāpattimaggena kukkuccavicikicchā pahīyanti, anāgāmimaggena kāmacchandabyāpādā, arahattamaggena thinamiddhuddhaccāvijjāti.

Lại nữa, những triền cái này có thể được trình bày theo thứ tự của phiền não hoặc theo thứ tự của đạo. Theo thứ tự của phiền não: tham dục và sân hận được đoạn trừ bởi Bất lai đạo; hôn trầm, thụy miên và trạo cử được đoạn trừ bởi A-la-hán đạo; hối quá và hoài nghi được đoạn trừ bởi Dự lưu đạo; vô minh được đoạn trừ bởi A-la-hán đạo. Theo thứ tự của đạo: hối quá và hoài nghi được đoạn trừ bởi Dự lưu đạo; tham dục và sân hận được đoạn trừ bởi Bất lai đạo; hôn trầm, thụy miên, trạo cử và vô minh được đoạn trừ bởi A-la-hán đạo.

1182. Parāmāsagocchake te dhamme ṭhapetvāti pucchāsabhāgena bahuvacanaṃ kataṃ.

1182. Trong nhóm chấp thủ, số nhiều được dùng trong câu “ngoại trừ những pháp ấy” để tương ứng với phần câu hỏi.

1219. Upādānaniddese vatthusaṅkhātaṃ kāmaṃ upādiyatīti kāmupādānaṃ kāmo ca so upādānañcātipi kāmupādānaṃ. Upādānanti daḷhaggahaṇaṃ. Daḷhattho hi ettha upasaddo upāyāsaupakaṭṭhādīsu viya. Tathā diṭṭhi ca sā upādānañcāti diṭṭhupādānaṃ. Diṭṭhiṃ upādiyatīti diṭṭhupādānaṃ. ‘Sassato attā ca loko cā’tiādīsu (dī. ni. 1.31) hi purimadiṭṭhiṃ uttaradiṭṭhi upādiyahi. Tathā sīlabbataṃ upādiyatīti sīlabbatupādānaṃ. Sīlabbatañca taṃ upādānañcātipi sīlabbatupādānaṃ. Gosīlagovatādīni hi ‘evaṃ suddhī’ti abhinivesato sayameva upādānāni. Tathā, vadanti etenāti ‘vādo’; upādiyanti etenāti ‘upādānaṃ’. Kiṃ vadanti, upādiyanti vā? Attānaṃ. Attano vādupādānaṃ attavādupādānaṃ; ‘attavādamattameva vā attā’ti upādiyanti etenāti attavādupādānaṃ.

1219. Trong phần giải về Thủ, (pháp) chấp thủ dục được gọi là đối tượng, vì thế gọi là dục thủ. Hoặc nó là dục và cũng là thủ, vì thế cũng gọi là dục thủ. Thủ có nghĩa là sự nắm giữ chắc chắn. Thật vậy, ở đây tiếp đầu ngữ ‘upa’ có nghĩa là chắc chắn, giống như trong các từ ‘upāyāsa’, ‘upakaṭṭha’. Tương tự, nó là tà kiến và cũng là thủ, vì thế gọi là kiến thủ. (Hoặc) nó chấp thủ tà kiến, vì thế gọi là kiến thủ. Thật vậy, trong các (tà kiến) như ‘ngã và thế gian là thường hằng’, tà kiến sau chấp thủ tà kiến trước. Tương tự, (pháp) chấp thủ giới cấm, vì thế gọi là giới cấm thủ. Hoặc nó là giới cấm và cũng là thủ, vì thế cũng gọi là giới cấm thủ. Thật vậy, các (hạnh) như hạnh con bò, hạnh con chó... tự chúng là thủ do sự cố chấp rằng ‘sự thanh tịnh là như vậy’. Tương tự, ‘họ nói bằng cái này’ nên gọi là ‘thuyết’ (vādo); ‘họ chấp thủ bằng cái này’ nên gọi là ‘thủ’ (upādānaṃ). Họ nói gì, hoặc họ chấp thủ gì? (Họ nói và chấp thủ) ngã. Thuyết và thủ về ngã là ngã kiến thủ; hoặc, ‘họ chấp thủ chỉ thuyết về ngã là ngã bằng cái này’, vì thế gọi là ngã kiến thủ.

1220. Yo kāmesu kāmacchandoti etthāpi vatthukāmāva anavasesato kāmāti adhippetā. Tasmā vatthukāmesu kāmacchando idha kāmupādānanti anāgāminopi taṃ siddhaṃ hoti. Pañcakāmaguṇavatthuko panassa kāmarāgova natthīti.

1220. Ngay cả trong câu “dục và tham trong các dục”, chỉ có đối tượng dục được hiểu là ‘dục’ một cách không dư sót. Do đó, dục và tham trong các đối tượng dục ở đây được gọi là dục thủ, vì vậy điều đó cũng thành tựu nơi vị A-na-hàm. Tuy nhiên, đối với vị ấy, chỉ có tham dục có đối tượng là năm dục công đức là không có.

1221. Diṭṭhupādānaniddese natthi dinnanti. Dinnaṃ nāma atthi, sakkā kassaci kiñci dātunti jānāti; dinnassa pana phalaṃ vipāko natthīti gaṇhāti. Natthi yiṭṭhanti. Yiṭṭhaṃ vuccati mahāyāgo. Taṃ yajituṃ sakkāti jānāti; yiṭṭhassa pana phalaṃ vipāko natthīti gaṇhāti. Natthi hutanti āhunapāhunamaṅgalakiriyā. Taṃ kātuṃ sakkāti jānāti; tassa pana phalaṃ vipāko natthīti [Pg.416] gaṇhāti. Natthi, sukatadukkaṭānanti ettha dasa kusalakammapathā sukatakammāni nāma. Dasa akusalakammapathā dukkaṭakammāni nāma. Tesaṃ atthibhāvaṃ jānāti phalaṃ vipāko pana natthīti gaṇhāti. Natthi ayaṃ lokoti paraloke ṭhito imaṃ lokaṃ natthīti gaṇhāti. Natthi paralokoti idha loke ṭhito paralokaṃ natthīti gaṇhāti. Natthi mātā natthi pitāti mātāpitūnaṃ atthibhāvaṃ jānāti, tesu katapaccayena koci phalaṃ vipāko natthīti gaṇhāti. Natthi sattā opapātikāti cavanakaupapajjanakā sattā natthīti gaṇhāti. Sammaggatā sammā paṭipannāti anulomapaṭipadaṃ paṭipannā dhammikasamaṇabrāhmaṇā lokasmiṃ natthīti gaṇhāti. Ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentīti imañca lokaṃ parañca lokaṃ attanāva abhivisiṭṭhena ñāṇena ñatvā pavedanasamattho sabbaññū buddho nāma natthīti gaṇhāti.

1221. Trong phần giải về kiến thủ, (tà kiến) ‘không có quả của bố thí’ (nghĩa là): (Người có tà kiến này) biết rằng có cái gọi là bố thí, có thể cho ai đó một cái gì đó; nhưng người ấy cho rằng không có quả, không có dị thục của sự bố thí. (Tà kiến) ‘không có quả của cúng dường’: Cúng dường lớn được gọi là ‘yiṭṭhaṃ’. (Người ấy) biết rằng có thể thực hiện sự cúng dường đó; nhưng cho rằng không có quả, không có dị thục của sự cúng dường. (Tà kiến) ‘không có quả của tế tự’: Tế tự là hành động cúng dường cho khách, cúng dường cho người đáng kính, hành động vì điềm lành. (Người ấy) biết rằng có thể thực hiện điều đó; nhưng cho rằng không có quả, không có dị thục của nó. Trong (tà kiến) ‘không có (quả của) hành động thiện ác’, mười thiện nghiệp đạo được gọi là hành động thiện. Mười bất thiện nghiệp đạo được gọi là hành động ác. (Người ấy) biết sự tồn tại của chúng, nhưng cho rằng không có quả, không có dị thục. (Tà kiến) ‘không có đời này’ có nghĩa là người đứng ở đời sau cho rằng không có đời này. (Tà kiến) ‘không có đời sau’ có nghĩa là người đứng ở đời này cho rằng không có đời sau. (Tà kiến) ‘không có mẹ, không có cha’ có nghĩa là (người ấy) biết sự tồn tại của cha mẹ, nhưng cho rằng không có quả, không có dị thục nào do hành động (thiện ác) đã làm đối với họ. (Tà kiến) ‘không có chúng sanh hóa sanh’ có nghĩa là (người ấy) cho rằng không có chúng sanh chết đi và tái sanh. (Tà kiến) ‘không có những vị đã đạt đến, đã thực hành đúng’ có nghĩa là (người ấy) cho rằng không có trong đời các Sa-môn, Bà-la-môn chân chánh đã thực hành con đường thuận (đến Niết-bàn). (Tà kiến) ‘không có những vị tuyên bố đời này và đời sau sau khi đã tự mình chứng ngộ bằng thắng trí’ có nghĩa là (người ấy) cho rằng không có vị Phật toàn giác nào có khả năng tuyên bố sau khi đã tự mình biết đời này và đời sau bằng trí tuệ siêu việt.

Imāni pana upādānāni kilesapaṭipāṭiyāpi āharituṃ vaṭṭati maggapaṭipāṭiyāpi. Kilesapaṭipāṭiyā kāmupādānaṃ catūhi maggehi pahīyati, sesāni tīṇi sotāpattimaggena. Maggapaṭipāṭiyā sotāpattimaggena diṭṭhupādānādīni pahīyanti, catūhi maggehi kāmupādānanti.

Hơn nữa, các thủ này có thể được trình bày theo thứ tự của phiền não và cũng theo thứ tự của đạo. Theo thứ tự của phiền não, dục thủ được đoạn trừ bởi bốn đạo, ba (thủ) còn lại được đoạn trừ bởi đạo Dự lưu. Theo thứ tự của đạo, đạo Dự lưu đoạn trừ kiến thủ v.v..., bốn đạo đoạn trừ dục thủ.

1235. Kilesagocchake kilesā eva kilesavatthūni. Vasanti vā ettha akhīṇāsavā sattā lobhādīsu patiṭṭhitattāti ‘vatthūni’. Kilesā ca te tappatiṭṭhānaṃ sattānaṃ vatthūni cāti ‘kilesavatthūni’. Yasmā cettha anantarapaccayādibhāvena uppajjamānā kilesāpi vasanti eva nāma, tasmā kilesānaṃ vatthūnītipi ‘kilesavatthūni’.

1235. Trong nhóm phiền não, chính các phiền não là đối tượng của phiền não. Hoặc, các chúng sanh chưa đoạn tận lậu hoặc trú ngụ trong đó vì họ an trú trong tham v.v..., vì thế gọi là ‘đối tượng’. Chúng là phiền não và cũng là đối tượng của các chúng sanh an trú trong đó, vì thế gọi là ‘đối tượng của phiền não’. Hơn nữa, vì các phiền não đang sanh khởi cũng trú ngụ trong đó do là vô gián duyên v.v..., do đó, chúng cũng là đối tượng của các phiền não (sau), vì thế cũng gọi là ‘đối tượng của phiền não’.

1236. Tattha katamo lobho? Yo rāgo sārāgoti ayaṃ pana lobho hetugocchake ganthagocchake imasmiṃ kilesagocchaketi tīsu ṭhānesu atirekapadasatena niddiṭṭho. Āsavasaṃyojanaoghayoganīvaraṇaupādānagocchakesu aṭṭhahi aṭṭhahi padehi niddiṭṭho. Svāyaṃ atirekapadasatena niddiṭṭhaṭṭhānepi aṭṭhahi aṭṭhahi padehi niddiṭṭhaṭṭhānepi nippadesatova gahitoti veditabbo. Tesu hetuganthanīvaraṇaupādānakilesagocchakesu catumaggavajjhā taṇhā ekeneva [Pg.417] koṭṭhāsena ṭhitā. Āsavasaṃyojanaoghayogesu catumaggavajjhāpi dve koṭṭhāsā hutvā ṭhitā. Kathaṃ? Āsavesu kāmāsavo bhavāsavoti, saṃyojanesu kāmarāgasaṃyojanaṃ bhavarāgasaṃyojananti, oghesu kāmogho bhavoghoti, yogesu kāmayogo bhavayogoti.

1236. Hơn nữa, tham này (trong câu “Thế nào là tham? Cái gì là tham, tham ái...”) được chỉ rõ bằng hơn một trăm từ trong ba nơi: nhóm nhân, nhóm triền, và nhóm phiền não này. Trong các nhóm lậu hoặc, kiết sử, bộc lưu, ách, triền cái, thủ, nó được chỉ rõ bằng tám từ mỗi nhóm. Cần phải hiểu rằng tham này, dù được chỉ rõ ở nơi có hơn một trăm từ hay ở nơi có tám từ, đều được nắm bắt một cách không dư sót. Trong số đó, trong các nhóm nhân, triền, triền cái, thủ, phiền não, ái cần được đoạn trừ bởi bốn đạo tồn tại như một phần duy nhất. Trong các nhóm lậu hoặc, kiết sử, bộc lưu, ách, (ái) cần được đoạn trừ bởi bốn đạo tồn tại thành hai phần. Như thế nào? Trong lậu hoặc, là dục lậu và hữu lậu; trong kiết sử, là dục tham kiết sử và hữu tham kiết sử; trong bộc lưu, là dục bộc và hữu bộc; trong ách, là dục ách và hữu ách.

Imāni pana kilesavatthūni kilesapaṭipāṭiyāpi āharituṃ vaṭṭati maggapaṭipāṭiyāpi. Kilesapaṭipāṭiyā lobho catūhi maggehi pahīyati, doso anāgāmimaggena, mohamānā arahattamaggena, diṭṭhivicikicchā sotāpattimaggena, thinādīni arahattamaggena. Maggapaṭipāṭiyā sotāpattimaggena diṭṭhivicikicchā pahīyanti, anāgāmimaggena doso, arahattamaggena sesā sattāti.

Hơn nữa, các đối tượng phiền não này có thể được trình bày theo thứ tự của phiền não và cũng theo thứ tự của đạo. Theo thứ tự của phiền não, tham được đoạn trừ bởi bốn đạo, sân được đoạn trừ bởi đạo A-na-hàm, si và mạn được đoạn trừ bởi đạo A-la-hán, tà kiến và hoài nghi được đoạn trừ bởi đạo Dự lưu, hôn trầm v.v... được đoạn trừ bởi đạo A-la-hán. Theo thứ tự của đạo, đạo Dự lưu đoạn trừ tà kiến và hoài nghi, đạo A-na-hàm đoạn trừ sân, đạo A-la-hán đoạn trừ bảy (phiền não) còn lại.

1287. Kāmāvacaraniddese heṭṭhatoti heṭṭhābhāgena. Avīcinirayanti vā aggijālānaṃ vā sattānaṃ vā dukkhavedanāya vīci, antaraṃ, chiddaṃ ettha natthīti avīci. Sukhasaṅkhāto ayo ettha natthīti nirayo. Niratiatthenapi nirassādatthenapi nirayo. Pariyantaṃ karitvāti taṃ avīcisaṅkhātaṃ nirayaṃ antaṃ katvā. Uparitoti uparibhāgena. Paranimmitavasavattideveti paranimmitesu kāmesu vasaṃ vattanato evaṃladdhavohāre deve. Anto karitvāti anto pakkhipitvā. Yaṃ etasmiṃ antareti ye etasmiṃ okāse. Etthāvacarāti iminā yasmā etasmiṃ antare aññepi caranti kadāci katthaci sambhavato, tasmā tesaṃ asaṅgaṇhanatthaṃ ‘avacarā’ti vuttaṃ. Tena ye etasmiṃ antare ogāḷhā hutvā caranti sabbattha sadā ca sambhavato, adhobhāge caranti avīcinirayassa heṭṭhā bhūtupādāyapavattibhāvena, tesaṃ saṅgaho kato hoti. Te hi avagāḷhāva caranti, adhobhāgeva carantīti avacarā. Ettha pariyāpannāti iminā pana yasmā ete etthāvacarā aññatthāpi avacaranti, na pana tattha pariyāpannā honti, tasmā tesaṃ aññatthāpi avacarantānaṃ pariggaho kato hoti. Idāni te ettha pariyāpannadhamme rāsisuññatapaccayabhāvato ceva sabhāvato ca dassento khandhātiādimāha.

1287. Trong phần chỉ dẫn về cõi Dục, (từ) heṭṭhato có nghĩa là bởi phần bên dưới. (Trong từ) Avīciniraya, sự gián đoạn, khoảng trống, lỗ hổng của ngọn lửa, hoặc của chúng sanh, hoặc của khổ thọ không có ở đây, vì vậy gọi là Avīci (Vô Gián). Sự an lạc được gọi là ayo không có ở đây, vì vậy gọi là nirayo (địa ngục). Cũng gọi là nirayo vì ý nghĩa không có sự vui thích, không có sự hấp dẫn. (Từ) pariyantaṃ karitvā có nghĩa là sau khi lấy địa ngục được gọi là Vô Gián ấy làm giới hạn. (Từ) uparito có nghĩa là bởi phần bên trên. (Trong từ) Paranimmitavasavattideve, (chỉ) chư thiên có danh xưng như vậy do có thể làm cho dục lạc do người khác hóa hiện ra phải tuân theo ý muốn của mình. (Từ) anto karitvā có nghĩa là sau khi đưa vào bên trong. (Trong câu) yaṃ etasmiṃ antare, (từ) ye có nghĩa là những pháp nào ở trong khoảng này. Bằng câu etthāvacarā này, bởi vì trong khoảng này, các pháp khác cũng sanh khởi, đôi khi, ở nơi nào đó, do có thể sanh khởi; do đó, để không bao gồm các pháp ấy, nên đã nói là ‘avacarā’. Do đó, sự bao gồm được thực hiện đối với những pháp nào, sau khi đã đi sâu vào trong khoảng này, sanh khởi ở mọi nơi và luôn luôn do có thể sanh khởi, và sanh khởi ở phần bên dưới, tức là bên dưới địa ngục Vô Gián, do sự hiện hữu của sắc đại chủng và sắc y sinh. Quả vậy, chúng sanh khởi sau khi đã đi sâu vào, và chúng sanh khởi ở phần bên dưới, vì vậy gọi là avacarā. Còn bằng câu ettha pariyāpannā này, bởi vì những pháp thuộc cõi Dục này cũng sanh khởi ở nơi khác, nhưng chúng không được bao gồm ở nơi đó; do đó, sự thâu nhiếp được thực hiện đối với những pháp ấy sanh khởi ở nơi khác. Bây giờ, để chỉ rõ những pháp được bao gồm ở đây theo phương diện là một khối uẩn, là tánh không, là duyên, và theo tự tánh, Ngài đã nói ‘uẩn’ v.v...

1289. Rūpāvacaraniddese [Pg.418] brahmalokanti paṭhamajjhānabhūmisaṅkhātaṃ brahmaṭṭhānaṃ. Sesamettha kāmāvacaraniddese vuttanayeneva veditabbaṃ. Samāpannassa vātiādīsu paṭhamapadena kusalajjhānaṃ vuttaṃ, dutiyena vipākajjhānaṃ, vuttaṃ tatiyena kiriyajjhānaṃ vuttanti veditabbaṃ.

1289. Trong phần chỉ dẫn về cõi Sắc, (từ) brahmalokaṃ có nghĩa là nơi ở của Phạm thiên được gọi là cõi Sơ thiền. Phần còn lại ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần chỉ dẫn về cõi Dục. Trong các câu bắt đầu bằng samāpannassa vā, nên hiểu rằng: bằng từ thứ nhất, thiền thiện được nói đến; bằng từ thứ hai, thiền quả được nói đến; bằng từ thứ ba, thiền duy tác được nói đến.

1291. Arūpāvacaraniddese ākāsānañcāyatanūpageti ākāsānañcāyatanasaṅkhātaṃ bhavaṃ upagate. Dutiyapadepi eseva nayo. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

1291. Trong phần chỉ dẫn về cõi Vô Sắc, (từ) ākāsānañcāyatanūpage có nghĩa là (những chúng sanh) đã đạt đến cõi được gọi là Không Vô Biên Xứ. Trong từ thứ hai cũng cùng phương pháp này. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở trên.

1301. Saraṇadukaniddese yvāyaṃ tīsu akusalamūlesu moho, so lobhasampayutto ca lobhena saraṇo, dosasampayutto ca dosena saraṇo. Vicikicchuddhaccasampayutto pana moho diṭṭhisampayuttena ceva rūparāgaarūparāgasaṅkhātena ca rāgaraṇena pahānekaṭṭhabhāvato saraṇo sarajoti veditabbo.

1301. Trong phần chỉ dẫn về đôi có bụi bặm, si nào trong ba bất thiện căn, si đó nếu tương ưng với tham thì có bụi bặm bởi tham, và nếu tương ưng với sân thì có bụi bặm bởi sân. Còn si tương ưng với hoài nghi và phóng dật thì nên được hiểu là có bụi bặm, có cấu uế bởi bụi bặm là tham, tức là (tham) tương ưng với tà kiến và (tham) được gọi là sắc ái và vô sắc ái, do có cùng đối tượng cần đoạn trừ.

Suttantikadukanikkhepakathā

Lời nói về việc sắp xếp các đôi pháp thuộc Kinh Tạng

1303. Suttantikadukesu mātikākathāyaṃ atthato vivecitattā yāni ca nesaṃ niddesapadāni tesampi heṭṭhā vuttanayeneva suviññeyyattā yebhuyyena uttānatthāni eva. Idaṃ panettha visesamattaṃ – vijjūpamaduke tāva cakkhumā kira puriso meghandhakāre rattiṃ maggaṃ paṭipajji. Tassa andhakāratāya maggo na paññāyi. Vijju niccharitvā andhakāraṃ viddhaṃsesi. Athassa andhakāravigamā maggo pākaṭo ahosi. So dutiyampi gamanaṃ abhinīhari. Dutiyampi andhakāro otthari. Maggo na paññāyi. Vijju niccharitvā taṃ viddhaṃsesi. Vigate andhakāre maggo pākaṭo ahosi. Tatiyampi gamanaṃ abhinīhari. Andhakāro otthari. Maggo na paññāyi. Vijju niccharitvā andhakāraṃ viddhaṃsesi.

1303. Trong các đôi pháp thuộc Kinh Tạng, vì đã được phân tích về ý nghĩa trong lời nói về mẫu đề, và vì những từ chỉ dẫn của chúng cũng dễ hiểu theo phương pháp đã nói ở trên, nên phần lớn đều có ý nghĩa rõ ràng. Ở đây, đây chỉ là điểm đặc biệt: Trước hết, trong đôi pháp ví dụ tia chớp, nghe nói có người có mắt đi trên đường vào ban đêm trong bóng tối của mây. Đối với người ấy, con đường không hiện rõ do bóng tối. Tia chớp lóe lên đã phá tan bóng tối. Khi ấy, đối với người ấy, con đường trở nên rõ ràng do bóng tối đã tan. Người ấy lại tiếp tục đi lần thứ hai. Lần thứ hai, bóng tối bao trùm. Con đường không hiện rõ. Tia chớp lóe lên đã phá tan nó. Khi bóng tối tan, con đường trở nên rõ ràng. Người ấy lại tiếp tục đi lần thứ ba. Bóng tối bao trùm. Con đường không hiện rõ. Tia chớp lóe lên đã phá tan bóng tối.

Tattha cakkhumato purisassa andhakāre maggapaṭipajjanaṃ viya ariyasāvakassa sotāpattimaggatthāya vipassanārambho. Andhakāre maggassa apaññāyanakālo viya saccacchādakatamaṃ. Vijjuyā niccharitvā andhakārassa viddhaṃsitakālo viya sotāpattimaggobhāsena uppajjitvā saccacchādakatamassa [Pg.419] vinoditakālo. Vigate andhakāre maggassa pākaṭakālo viya sotāpattimaggassa catunnaṃ saccānaṃ pākaṭakālo. Maggassa pākaṭaṃ pana maggasamaṅgipuggalassa pākaṭameva. Dutiyagamanābhinīhāro viya sakadāgāmimaggatthāya vipassanārambho. Andhakāre maggassa apaññāyanakālo viya saccacchādakatamaṃ. Dutiyaṃ vijjuyā niccharitvā andhakārassa viddhaṃsitakālo viya sakadāgāmimaggobhāsena uppajjitvā saccacchādakatamassa vinoditakālo. Vigate andhakāre maggassa pākaṭakālo viya sakadāgāmimaggassa catunnaṃ saccānaṃ pākaṭakālo. Maggassa pākaṭaṃ pana maggasamaṅgipuggalassa pākaṭameva. Tatiyagamanābhinīhāro viya anāgāmimaggatthāya vipassanārambho. Andhakāre maggassa apaññāyanakālo viya saccacchādakatamaṃ. Tatiyaṃ vijjuyā niccharitvā andhakārassa viddhaṃsitakālo viya anāgāmimaggobhāsena uppajjitvā saccacchādakatamassa vinoditakālo. Vigate andhakāre maggassa pākaṭakālo viya anāgāmimaggassa catunnaṃ saccānaṃ pākaṭakālo. Maggassa pākaṭaṃ pana maggasamaṅgipuggalassa pākaṭameva.

Trong đó, việc người có mắt đi trên đường trong bóng tối ví như việc vị Thánh đệ tử bắt đầu tu tập minh sát vì mục đích chứng đắc Tu-đà-hoàn đạo. Thời điểm con đường không hiện rõ trong bóng tối ví như bóng tối che lấp Tứ đế. Thời điểm tia chớp lóe lên phá tan bóng tối ví như thời điểm ánh sáng của Tu-đà-hoàn đạo sanh khởi xua tan bóng tối che lấp Tứ đế. Thời điểm con đường hiện rõ khi bóng tối tan ví như thời điểm Tứ đế hiện rõ đối với Tu-đà-hoàn đạo. Còn sự hiện rõ của đạo quả thì chỉ hiện rõ đối với người đã thành tựu đạo. Việc tiếp tục đi lần thứ hai ví như việc bắt đầu tu tập minh sát vì mục đích chứng đắc Tư-đà-hàm đạo. Thời điểm con đường không hiện rõ trong bóng tối ví như bóng tối che lấp Tứ đế. Thời điểm tia chớp lóe lên lần thứ hai phá tan bóng tối ví như thời điểm ánh sáng của Tư-đà-hàm đạo sanh khởi xua tan bóng tối che lấp Tứ đế. Thời điểm con đường hiện rõ khi bóng tối tan ví như thời điểm Tứ đế hiện rõ đối với Tư-đà-hàm đạo. Còn sự hiện rõ của đạo quả thì chỉ hiện rõ đối với người đã thành tựu đạo. Việc tiếp tục đi lần thứ ba ví như việc bắt đầu tu tập minh sát vì mục đích chứng đắc A-na-hàm đạo. Thời điểm con đường không hiện rõ trong bóng tối ví như bóng tối che lấp Tứ đế. Thời điểm tia chớp lóe lên lần thứ ba phá tan bóng tối ví như thời điểm ánh sáng của A-na-hàm đạo sanh khởi xua tan bóng tối che lấp Tứ đế. Thời điểm con đường hiện rõ khi bóng tối tan ví như thời điểm Tứ đế hiện rõ đối với A-na-hàm đạo. Còn sự hiện rõ của đạo quả thì chỉ hiện rõ đối với người đã thành tựu đạo.

Vajirassa pana pāsāṇo vā maṇi vā abhejjo nāma natthi. Yattha patati taṃ vinividdhameva hoti. Vajiraṃ khepentaṃ asesetvā khepeti. Vajirena gatamaggo nāma puna pākatiko na hoti. Evameva arahattamaggassa avajjhakileso nāma natthi. Sabbakilese vinivijjhati vajiraṃ viya. Arahattamaggopi kilese khepento asesetvā khepeti. Vajirena gatamaggassa puna pākatikattābhāvo viya arahattamaggena pahīnakilesānaṃ puna paccudāvattanaṃ nāma natthīti.

Vả lại, đối với kim cương, không có thứ gì gọi là đá hay ngọc mà không thể phá vỡ. Nó rơi vào đâu, nơi ấy liền bị xuyên thủng. Kim cương khi phá hủy thì phá hủy không còn sót lại. Con đường bị kim cương đi qua thì không thể trở lại như cũ được nữa. Cũng vậy, đối với A-la-hán đạo, không có phiền não nào gọi là không thể diệt trừ. (A-la-hán đạo) xuyên thủng tất cả phiền não như kim cương. A-la-hán đạo cũng vậy, khi diệt trừ phiền não thì diệt trừ không còn sót lại. Giống như con đường bị kim cương đi qua không thể trở lại như cũ, các phiền não đã được A-la-hán đạo đoạn trừ thì không có việc gọi là quay trở lại nữa.

1307. Bāladukaniddese bālesu ahirikānottappāni pākaṭāni, mūlāni ca sesānaṃ bāladhammānaṃ. Ahiriko hi anottappī ca na kiñci akusalaṃ na karoti nāmāti. Etāni dve paṭhamaṃyeva visuṃ vuttāni. Sukkapakkhepi ayameva nayo. Tathā kaṇhaduke.

1307. Trong phần giải thích về cặp pháp của kẻ ngu, trong các pháp của kẻ ngu thì vô tàm và vô quý là nổi bật, và là cội rễ của các pháp của kẻ ngu còn lại. Vì rằng người vô tàm và vô quý thì không có việc gì gọi là không làm bất kỳ điều bất thiện nào. Vì vậy, hai pháp này đã được nói riêng ngay từ đầu. Trong phần thiện pháp cũng theo phương pháp này. Trong cặp pháp đen cũng tương tự.

1311. Tapanīyadukaniddese katattā ca akatattā ca tapanaṃ veditabbaṃ. Kāyaduccaritādīni hi katattā tapanti, kāyasucaritādīni akatattā. Tathā hi puggalo ‘kataṃ me kāyaduccarita’nti tappati, ‘akataṃ me kāyasucarita’nti tappati. ‘Kataṃ me vacīduccarita’nti tappati…pe… ‘akataṃ me [Pg.420] manosucarita’nti tappati. Atapanīyepi eseva nayo. Kalyāṇakārī hi puggalo ‘kataṃ me kāyasucarita’nti na tappati, ‘akataṃ me kāyaduccarita’nti na tappati…pe… ‘akataṃ me manoduccarita’nti na tappatīti (a. ni. 2.3).

1311. Trong phần giải thích về cặp pháp gây ray rứt, nên hiểu sự ray rứt là do đã làm và do đã không làm. Vì rằng các thân ác hạnh v.v. gây ray rứt do đã làm, các thân thiện hạnh v.v. (gây ray rứt) do đã không làm. Thật vậy, một người ray rứt rằng: ‘Thân ác hạnh đã được ta làm’, ray rứt rằng: ‘Thân thiện hạnh đã không được ta làm’. Ray rứt rằng: ‘Khẩu ác hạnh đã được ta làm’... v.v... ray rứt rằng: ‘Ý thiện hạnh đã không được ta làm’. Trong phần không gây ray rứt cũng theo phương pháp này. Vì rằng người làm điều lành không ray rứt rằng: ‘Thân thiện hạnh đã được ta làm’, không ray rứt rằng: ‘Thân ác hạnh đã không được ta làm’... v.v... không ray rứt rằng: ‘Ý ác hạnh đã không được ta làm’.

1313. Adhivacanadukaniddese yā tesaṃ tesaṃ dhammānanti sabbadhammaggahaṇaṃ. Saṅkhāyatīti saṅkhā, saṃkathiyatīti attho. Kinti saṃkathiyati? Ahanti mamanti paroti parassāti sattoti bhāvoti posoti puggaloti naroti māṇavoti tissoti dattoti, ‘mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohanaṃ’ ‘vihāro pariveṇaṃ dvāraṃ vātapāna’nti evaṃ anekehi ākārehi saṃkathiyatīti ‘saṅkhā’. Samaññāyatīti samaññā. Kinti samaññāyati? ‘Ahanti…pe… vātapāna’nti samaññāyatīti ‘samaññā’. Paññāpiyatīti paññatti. Vohariyatīti vohāro. Kinti vohariyati? ‘Aha’nti…pe… ‘vātapāna’nti vohariyatīti vohāro.

1313. Trong phần giải thích về cặp pháp danh xưng, (cụm từ) 'của các pháp này, các pháp kia' là bao gồm tất cả các pháp. Được gọi là 'saṅkhā' (sự kể đến) vì nó được kể đến, nghĩa là được nói đến. Được nói đến như thế nào? Là 'tôi', là 'của tôi', là 'người khác', là 'của người khác', là 'chúng sinh', là 'bản thể', là 'người nam', là 'cá nhân', là 'người', là 'thanh niên', là 'Tissa', là 'Datta', 'giường, ghế, nệm, gối', 'tịnh xá, khuôn viên, cửa, cửa sổ' – được nói đến bằng nhiều cách như vậy, nên gọi là 'saṅkhā'. Được gọi là 'samaññā' (tên gọi) vì nó được nhận biết. Được nhận biết như thế nào? Được nhận biết là 'tôi'... v.v... 'cửa sổ', nên gọi là 'samaññā'. Được gọi là 'paññatti' (chế định) vì nó được làm cho biết. Được gọi là 'vohāra' (tục đế) vì nó được dùng để giao tiếp. Được dùng để giao tiếp như thế nào? Được dùng để giao tiếp là 'tôi'... v.v... 'cửa sổ', nên gọi là 'vohāra'.

Nāmanti catubbidhaṃ nāmaṃ – sāmaññanāmaṃ guṇanāmaṃ kittimanāmaṃ opapātikanāmanti. Tattha paṭhamakappikesu mahājanena sammannitvā ṭhapitattā mahāsammatoti rañño nāmaṃ ‘sāmaññanāmaṃ’ nāma. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘mahājanasammatoti kho, vāseṭṭha, mahāsammato tveva paṭhamaṃ akkharaṃ upanibbatta’’nti (dī. ni. 3.131). Dhammakathiko paṃsukūliko vinayadharo tepiṭako saddho pasannoti evarūpaṃ guṇato āgatanāmaṃ ‘guṇanāmaṃ’ nāma. Bhagavā arahaṃ sammāsambuddhotiādīnipi tathāgatassa anekāni nāmasatāni guṇanāmāneva. Tena vuttaṃ –

Về 'nāma' (tên), có bốn loại tên: tên thông thường, tên theo đức hạnh, tên đặt cho, và tên tự nhiên. Trong đó, đối với những chúng sinh ở kiếp đầu tiên, do được đại chúng đồng thuận đặt ra, tên của vị vua Mahāsammata được gọi là 'tên thông thường'. Liên quan đến điều này, đã được nói rằng: "Này Vāseṭṭha, vì được đại chúng đồng thuận, nên danh xưng đầu tiên 'Mahāsammata' đã khởi lên". Tên gọi phát sinh từ đức hạnh như 'người thuyết pháp', 'người mặc y phấn tảo', 'người trì luật', 'người thông tam tạng', 'người có tín', 'người có tịnh tín' được gọi là 'tên theo đức hạnh'. Hàng trăm danh hiệu của Như Lai như Thế Tôn, A-la-hán, Chánh Đẳng Giác v.v. cũng chính là tên theo đức hạnh. Do đó, đã được nói rằng:

‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino;

Guṇena nāmamuddheyyaṃ, api nāmasahassato’’ti.

"Vô số danh hiệu của bậc Đại Sĩ, (phát sinh) theo đức hạnh của ngài; Do đức hạnh, có thể rút ra tên gọi, thậm chí từ hàng ngàn tên gọi."

Yaṃ pana jātassa kumārakassa nāmaggahaṇadivase dakkhiṇeyyānaṃ sakkāraṃ katvā samīpe ṭhitā ñātakā kappetvā pakappetvā ‘ayaṃ asukonāmā’ti nāmaṃ karonti, idaṃ ‘kittimanāma’ nāma. Yā pana purimapaññatti pacchimapaññattiyaṃ patati, purimavohāro pacchimavohāre patati, seyyathidaṃ – purimakappepi cando candoyeva nāma, etarahipi candova. Atīte sūriyo… samuddo… pathavī… pabbato pabbatoyeva, nāma, etarahipi [Pg.421] pabbatoyevāti idaṃ ‘opapātikanāmaṃ’ nāma. Idaṃ catubbidhampi nāmaṃ ettha nāmameva hoti.

Còn tên gọi nào mà vào ngày đặt tên cho đứa trẻ mới sinh, sau khi cúng dường các bậc đáng cúng dường, những người thân đứng gần suy nghĩ và sắp đặt rồi đặt rằng 'người này tên là như vậy', đây được gọi là 'tên đặt cho'. Còn chế định có từ trước rơi vào chế định về sau, cách gọi có từ trước rơi vào cách gọi về sau, ví như: trong kiếp trước, mặt trăng cũng tên là mặt trăng, bây giờ cũng là mặt trăng. Trong quá khứ, mặt trời... biển... đất... núi cũng tên là núi, bây giờ cũng là núi – đây được gọi là 'tên tự nhiên'. Cả bốn loại tên này ở đây đều là 'nāma' (tên).

Nāmakammanti nāmakaraṇaṃ. Nāmadheyyanti nāmaṭṭhapanaṃ. Niruttīti nāmanirutti. Byañjananti nāmabyañjanaṃ. Yasmā panetaṃ atthaṃ byañjeti tasmā evaṃ vuttaṃ. Abhilāpoti nāmābhilāpova. Sabbeva dhammā adhivacanapathāti adhivacanassa nopathadhammo nāma natthi. Ekadhammo sabbadhammesu nipatati, sabbadhammā ekadhammasmiṃ nipatanti. Kathaṃ? Ayañhi nāmapaññatti ekadhammo, so sabbesu catubhūmakadhammesu nipatati. Sattopi saṅkhāropi nāmato muttako nāma natthi.

'Nāmakamma' (hành động đặt tên) là sự tạo ra tên. 'Nāmadheyya' (tên được đặt) là sự thiết lập tên. 'Nirutti' (ngữ nguyên) là sự giải thích tên. 'Byañjana' (từ ngữ) là sự biểu thị của tên. Vì nó làm hiển lộ ý nghĩa, nên được nói như vậy. 'Abhilāpa' (sự phát biểu) chính là sự phát biểu tên. (Câu) 'Tất cả các pháp đều là đối tượng của danh xưng' (nghĩa là) không có pháp nào gọi là không phải đối tượng của danh xưng. Một pháp rơi vào tất cả các pháp, tất cả các pháp rơi vào một pháp. Như thế nào? Vì danh chế định này là một pháp, nó rơi vào tất cả các pháp trong bốn cõi. Cả chúng sinh và hành, không có gì gọi là thoát khỏi tên gọi.

Aṭavīpabbatādīsu rukkhopi jānapadānaṃ bhāro. Te hi ‘ayaṃ kiṃ rukkho nāmā’ti puṭṭhā ‘khadiro’ ‘palāso’ti attanā jānanakanāmaṃ kathenti. Yassa nāmaṃ na jānanti tampi ‘anāmako’ nāmāti vadanti. Tampi tassa nāmadheyyameva hutvā tiṭṭhati. Samudde macchakacchapādīsupi eseva nayo. Itare dve dukā iminā samānatthā eva.

Trong rừng, núi v.v., ngay cả cây cối cũng là trách nhiệm (đặt tên) của người dân địa phương. Vì rằng khi họ được hỏi: 'Cây này tên là gì?', họ nói cái tên mà họ biết, như 'cây khadira', 'cây palāsa'. Cây nào mà họ không biết tên, họ cũng gọi nó là 'cây không tên'. Ngay cả cái tên đó cũng trở thành và tồn tại như là tên gọi của nó. Đối với cá, rùa v.v. trong biển cũng theo phương pháp này. Hai cặp pháp còn lại có cùng ý nghĩa với cặp pháp này.

1316. Nāmarūpaduke nāmakaraṇaṭṭhena ca namanaṭṭhena ca nāmanaṭṭhena ca nāmaṃ. Tattha cattāro khandhā tāva nāmakaraṇaṭṭhena ‘nāmaṃ’. Yathā hi mahājanasammatattā mahāsammatassa mahāsammatoti nāmaṃ ahosi, yathā vā mātāpitaro ‘ayaṃ tisso nāma hotu, phusso nāma hotū’ti evaṃ puttassa kittimanāmaṃ karonti, yathā vā ‘dhammakathiko’ ‘vinayadharo’ti guṇato nāmaṃ āgacchati, na evaṃ vedanādīnaṃ. Vedanādayo hi mahāpathavīādayo viya attano nāmaṃ karontāva uppajjanti. Tesu uppannesu tesaṃ nāmaṃ uppannameva hoti. Na hi vedanaṃ uppannaṃ ‘tvaṃ vedanā nāma hohī’ti koci bhaṇati. Na ca tassā nāmaggahaṇakiccaṃ atthi. Yathā pathaviyā uppannāya ‘tvaṃ pathavī nāma hohī’ti nāmaggahaṇakiccaṃ natthi, cakkavāḷasinerucandimasūriyanakkhattesu uppannesu ‘tvaṃ cakkavāḷaṃ nāma hohi tvaṃ nakkhattaṃ nāma hohī’ti nāmaggahaṇakiccaṃ natthi, nāmaṃ uppannameva hoti, opapātikapaññattiyaṃ nipatati, evaṃ vedanāya uppannāya ‘tvaṃ vedanā nāma hohī’ti nāmaggahaṇakiccaṃ natthi. Tāya [Pg.422] uppannāya vedanāti nāmaṃ uppannameva hoti. Opapātikapaññattiyaṃ nipatati. Saññādīsupi eseva nayo. Atītepi hi vedanā vedanāyeva, saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ viññāṇameva. Anāgatepi, paccuppannepi. Nibbānaṃ pana sadāpi nibbānamevāti. ‘Nāmakaraṇaṭṭhena’ nāmaṃ.

1316. Trong song đề danh sắc, (pháp) được gọi là ‘danh’ do ý nghĩa tạo ra tên gọi, do ý nghĩa hướng đến (đối tượng), và do ý nghĩa làm cho (các pháp khác) hướng đến. Trong đó, trước hết bốn uẩn được gọi là ‘danh’ do ý nghĩa tạo ra tên gọi. Ví như, do được đông đảo quần chúng công nhận nên vị vua Mahāsammata đã có tên là ‘Mahāsammata’; hoặc ví như cha mẹ đặt tên cho con là ‘kittimanāma’ (tên gọi vinh danh) rằng: ‘người này hãy tên là Tissa, hãy tên là Phussa’; hoặc ví như tên gọi ‘vị thuyết pháp,’ ‘vị trì luật’ phát sinh từ đức hạnh, thì đối với thọ v.v... lại không phải như vậy. Thật vậy, các pháp như thọ v.v... cũng giống như đại địa v.v..., chúng tự tạo ra tên gọi của mình ngay khi sanh khởi. Khi chúng đã sanh khởi, tên gọi của chúng cũng đã sanh khởi rồi. Thật vậy, không có ai nói với thọ đã sanh khởi rằng: ‘ngươi hãy có tên là thọ.’ Và cũng không có việc cần phải đặt tên cho nó. Ví như khi đất đã sanh khởi, không có việc cần phải đặt tên rằng: ‘ngươi hãy có tên là đất;’ khi các dãy núi Cakkavāḷa, núi Sineru, mặt trăng, mặt trời, các vì sao đã sanh khởi, không có việc cần phải đặt tên rằng: ‘ngươi hãy có tên là Cakkavāḷa ... ngươi hãy có tên là vì sao;’ tên gọi đã sanh khởi rồi, nó thuộc về loại danh chế định tự nhiên sanh (opapātikapaññatti). Cũng vậy, khi thọ đã sanh khởi, không có việc cần phải đặt tên rằng: ‘ngươi hãy có tên là thọ.’ Khi nó đã sanh khởi, tên gọi ‘thọ’ cũng đã sanh khởi rồi. Nó thuộc về loại danh chế định tự nhiên sanh. Đối với tưởng v.v... cũng theo phương pháp này. Thật vậy, trong quá khứ, thọ vẫn là thọ, tưởng... hành... thức vẫn là thức. Trong tương lai cũng vậy, trong hiện tại cũng vậy. Còn Niết-bàn thì luôn luôn vẫn là Niết-bàn. (Vì thế) được gọi là ‘danh’ do ý nghĩa tạo ra tên gọi.

‘Namanaṭṭhenā’pi cettha cattāro khandhā nāmaṃ. Te hi ārammaṇābhimukhā namanti. ‘Nāmanaṭṭhena’ sabbampi nāmaṃ. Cattāro hi khandhā ārammaṇe aññamaññaṃ nāmenti. Nibbānaṃ ārammaṇādhipatipaccayatāya attani anavajjadhamme nāmeti.

Và ở đây, bốn uẩn cũng được gọi là ‘danh’ do ý nghĩa hướng đến. Thật vậy, chúng hướng về phía đối tượng. (Tất cả pháp) được gọi là ‘danh’ do ý nghĩa làm cho hướng đến. Thật vậy, bốn uẩn làm cho nhau hướng đến đối tượng. Niết-bàn, do là duyên trưởng đối tượng (ārammaṇādhipatipaccaya), làm cho các pháp vô tội hướng đến chính nó.

1318. Avijjābhavataṇhā vaṭṭamūlasamudācāradassanatthaṃ gahitā.

1318. Vô minh và hữu ái được đề cập đến nhằm mục đích chỉ ra nguồn gốc của vòng luân hồi và sự vận hành của nó.

1320. Bhavissati attā ca loko cāti khandhapañcakaṃ attā ca loko cāti gahetvā ‘taṃ bhavissatī’ti gahaṇākārena niviṭṭhā sassatadiṭṭhi. Dutiyā ‘na bhavissatī’ti ākārena niviṭṭhā ucchedadiṭṭhi.

1320. (Tà kiến) ‘Tự ngã và thế giới sẽ tồn tại’ là thường kiến, được thiết lập theo cách chấp thủ rằng ‘điều ấy sẽ tồn tại,’ sau khi đã chấp thủ năm uẩn là tự ngã và thế giới. Tà kiến thứ hai là đoạn kiến, được thiết lập theo cách (chấp thủ) rằng ‘(điều ấy) sẽ không tồn tại.’

1326. Pubbantaṃ ārabbhāti atītakoṭṭhāsaṃ ārammaṇaṃ karitvā. Iminā brahmajāle āgatā aṭṭhārasa pubbantānudiṭṭhiyo gahitā. Aparantaṃ ārabbhāti anāgatakoṭṭhāsaṃ ārammaṇaṃ karitvā. Iminā tattheva āgatā catucattālīsa aparantānudiṭṭhiyo gahitā.

1326. (Cụm từ) ‘liên quan đến quá khứ’ (pubbantaṃ ārabbha) có nghĩa là lấy phần quá khứ làm đối tượng. Qua cụm từ này, mười tám loại tà kiến liên quan đến quá khứ (pubbantānudiṭṭhi) được đề cập trong kinh Phạm Võng đã được bao gồm. (Cụm từ) ‘liên quan đến tương lai’ (aparantaṃ ārabbha) có nghĩa là lấy phần tương lai làm đối tượng. Qua cụm từ này, bốn mươi bốn loại tà kiến liên quan đến tương lai (aparantānudiṭṭhi) được đề cập trong chính kinh ấy đã được bao gồm.

1332. Dovacassatāniddese sahadhammike vuccamāneti sahadhammikaṃ nāma yaṃ bhagavatā paññattaṃ sikkhāpadaṃ, tasmiṃ vatthuṃ dassetvā āpattiṃ āropetvā ‘idaṃ nāma tvaṃ āpattiṃ āpanno, iṅgha desehi vuṭṭhāhi paṭikarohī’ti vuccamāne. Dovacassāyantiādīsu evaṃ codiyamānassa paṭicodanāya vā appadakkhiṇagāhitāya vā dubbacassa kammaṃ dovacassāyaṃ. Tadeva dovacassantipi vuccati. Tassa bhāvo dovacassiyaṃ. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Vippaṭikūlagāhitāti vilomagāhitā. Vilomagahaṇasaṅkhātena vipaccanīkena sātaṃ assāti vipaccanīkasāto. ‘Paṭāṇikagahaṇaṃ gahetvā ekapadeneva taṃ nissaddamakāsi’nti sukhaṃ paṭilabhantassetaṃ adhivacanaṃ. Tassa bhāvo vipaccanīkasātatā. Ovādaṃ anādiyanavasena anādarassa bhāvo anādariyaṃ. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Anādiyanākāro vā anādaratā. Garuvāsaṃ avasanavasena uppanno agāravabhāvo agāravatā. Sajeṭṭhakavāsaṃ avasanavasena uppanno appaṭissavabhāvo appaṭissavatā. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ [Pg.423] evarūpā dovacassatā nāma vuccati. Atthato panesā tenākārena pavattā cattāro khandhā, saṅkhārakkhandhoyeva vāti. Pāpamittatādīsupi eseva nayo. Dovacassatā pāpamittatādayo hi visuṃ cetasikadhammā nāma natthi.

1332. Trong phần giải về tính khó dạy, (cụm từ) ‘khi được nói lời đúng pháp’ (sahadhammike vuccamāne) có nghĩa là: ‘sahadhammika’ là học giới do đức Thế Tôn chế định; khi học giới ấy được trình bày rõ sự việc và quy kết tội rằng: ‘vị ấy đã phạm tội này, hãy sám hối, hãy ra khỏi tội, hãy sửa chữa,’ lúc được nói như vậy. Trong các từ ‘dovacassāyaṃ’ v.v..., khi bị khiển trách như vậy, hành động của người khó dạy do phản bác lại hoặc do tiếp thu một cách sai trái được gọi là ‘dovacassāyaṃ.’ Chính điều đó cũng được gọi là ‘dovacassanta.’ Trạng thái của nó là ‘dovacassiyaṃ.’ Từ còn lại (dovacassatā) là từ đồng nghĩa của nó. ‘Vippaṭikūlagāhitā’ là sự chấp thủ trái ngược. ‘Vipaccanīkasāto’ là người có sự vui thích trong sự đối kháng, được gọi là sự chấp thủ trái ngược. Đây là tên gọi của người có được sự an lạc khi nghĩ rằng: ‘sau khi nắm lấy sự chấp thủ như cái cọc đối kháng, ta đã làm cho người kia im lặng chỉ bằng một lời nói.’ Trạng thái của người đó là ‘vipaccanīkasātatā.’ Trạng thái không tôn trọng do không chấp nhận lời khuyên là ‘anādariyaṃ.’ Từ còn lại (anādaratā) là từ đồng nghĩa của nó. Hoặc, cách thức không chấp nhận (lời khuyên) là ‘anādaratā.’ Trạng thái không kính trọng phát sinh do không sống gần gũi với bậc đáng kính là ‘agāravatā.’ Trạng thái không vâng lời phát sinh do không sống chung với bậc trưởng thượng là ‘appaṭissavatā.’ (Cụm từ) ‘điều này được gọi là’ (ayaṃ vuccati) có nghĩa là: trạng thái như vậy được gọi là tính khó dạy (dovacassatā). Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa thực tại, đó là bốn (danh) uẩn đã diễn tiến theo cách thức ấy, hoặc chỉ là hành uẩn. Đối với các pháp như thân cận bạn ác (pāpamittatā) v.v... cũng theo phương pháp này. Thật vậy, các pháp như tính khó dạy, thân cận bạn ác v.v... không phải là các tâm sở riêng biệt.

1333. Natthi etesaṃ saddhāti assaddhā; buddhādīni vatthūni na saddahantīti attho. Dussīlāti sīlassa dunnāmaṃ natthi, nissīlāti attho. Appassutāti sutarahitā. Pañca macchariyāni etesaṃ atthīti maccharino. Duppaññāti nippaññā. Sevanakavasena sevanā. Balavasevanā nisevanā. Sabbatobhāgena sevanā saṃsevanā. Upasaggavasena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ. Tīhipi sevanāva kathitā. Bhajanāti upasaṅkamanā. Sambhajanāti sabbatobhāgena bhajanā. Upasaggavasena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ. Bhattīti daḷhabhatti. Sambhattīti sabbatobhāgena bhatti. Upasaggavasena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ. Dvīhipi daḷhabhatti eva kathitā. Taṃsampavaṅkatāti tesu puggalesu kāyena ceva cittena ca sampavaṅkabhāvo; tanninnatā tappoṇatā tappabbhāratāti attho.

1333. ‘Vô tín’ (assaddhā) là vì ‘họ không có đức tin;’ nghĩa là họ không tin vào các đối tượng như đức Phật v.v... ‘Ác giới’ (dussīla): không phải là tên gọi xấu của giới, mà có nghĩa là ‘không có giới’ (nissīla). ‘Thiểu văn’ (appassuta) là người không có sự học hỏi. ‘Bỏn xẻn’ (maccharino) là vì ‘họ có năm loại bỏn xẻn.’ ‘Liệt tuệ’ (duppañña) là người không có trí tuệ. ‘Sevanā’ là sự thân cận theo nghĩa thông thường. ‘Nisevanā’ là sự thân cận mạnh mẽ. ‘Saṃsevanā’ là sự thân cận về mọi phương diện. Hoặc, từ được thêm vào do tiếp đầu ngữ. Cả ba từ đều nói lên sự thân cận. ‘Bhajanā’ là sự gần gũi. ‘Sambhajanā’ là sự gần gũi về mọi phương diện. Hoặc, từ được thêm vào do tiếp đầu ngữ. ‘Bhatti’ là sự gắn bó bền chặt. ‘Sambhatti’ là sự gắn bó về mọi phương diện. Hoặc, từ được thêm vào do tiếp đầu ngữ. Cả hai từ đều nói lên sự gắn bó bền chặt. ‘Taṃsampavaṅkatā’ là trạng thái thiên về những người ấy cả bằng thân và tâm; nghĩa là sự hướng về họ, sự nghiêng về họ, sự xuôi về họ.

1334. Sovacassatādukaniddesopi vuttapaṭipakkhanayena veditabbo.

1334. Phần giải về song đề tính dễ dạy (sovacassatā) cũng nên được hiểu theo phương pháp đối nghịch với (phần giải về tính khó dạy) đã được trình bày.

1336. Pañcapi āpattikkhandhāti mātikāniddesena ‘pārājikaṃ saṅghādisesaṃ pācittiyaṃ pāṭidesanīyaṃ dukkaṭa’nti imā pañca āpattiyo. Sattapi āpattikkhandhāti vinayaniddesena ‘pārājikaṃ saṅghādisesaṃ thullaccayaṃ pācittiyaṃ pāṭidesanīyaṃ dukkaṭaṃ dubbhāsita’nti imā satta āpattiyo. Tattha saha vatthunā tāsaṃ āpattīnaṃ paricchedajānanakapaññā āpattikusalatā nāma. Saha kammavācāya āpattivuṭṭhānaparicchedajānanakapaññā pana āpattivuṭṭhānakusalatā nāma.

1336. Năm uẩn tội là: theo sự chỉ dẫn trong Mātikā (Đề mục), năm tội này là ‘pārājika (bất cộng trụ), saṅghādisesa (tăng tàn), pācittiya (ưng đối trị), pāṭidesanīya (ưng phát lồ), dukkaṭa (tác ác)’. Bảy uẩn tội là: theo sự chỉ dẫn trong tạng Luật, bảy tội này là ‘pārājika (bất cộng trụ), saṅghādisesa (tăng tàn), thullaccaya (trọng tội), pācittiya (ưng đối trị), pāṭidesanīya (ưng phát lồ), dukkaṭa (tác ác), dubbhāsita (ác khẩu)’. Trong đó, trí tuệ biết được sự phân định các tội ấy cùng với vật (căn nguyên) được gọi là thiện xảo về tội. Còn trí tuệ biết được sự phân định về việc xuất tội cùng với yết-ma văn được gọi là thiện xảo về việc xuất tội.

1338. Samāpajjitabbato samāpatti. Saha parikammena appanāparicchedajānanakapaññā pana samāpattikusalatā nāma. ‘Cande vā sūriye vā nakkhatte vā ettakaṃ ṭhānaṃ gate vuṭṭhahissāmī’ti avirajjhitvā tasmiṃyeva samaye vuṭṭhānakapaññāya atthitāya samāpattivuṭṭhānakusalatā nāma.

1338. Do nên chứng đạt nên gọi là sự chứng đắc (samāpatti). Còn trí tuệ biết được sự phân định về an chỉ định cùng với sự chuẩn bị được gọi là thiện xảo về sự chứng đắc. Do có trí tuệ về việc xuất định vào ngay thời điểm ấy mà không sai lệch (với ý nghĩ rằng): ‘Khi mặt trăng, hoặc mặt trời, hoặc các vì sao đi đến vị trí chừng ấy, ta sẽ xuất định,’ nên được gọi là thiện xảo về việc xuất khỏi sự chứng đắc.

1340. Aṭṭhārasannaṃ [Pg.424] dhātūnaṃ uggahamanasikārasavanadhāraṇaparicchedajānanakapaññā dhātukusalatā nāma. Tāsaṃyeva uggahamanasikārajānanakapaññā manasikārakusalatā nāma.

1340. Trí tuệ biết học thuộc, tác ý, lắng nghe, ghi nhớ, và phân định mười tám giới được gọi là thiện xảo về giới. Trí tuệ biết học thuộc và tác ý về chính các giới ấy được gọi là thiện xảo về tác ý.

1342. Dvādasannaṃ āyatanānaṃ uggahamanasikārasavanadhāraṇaparicchedajānanakapaññā latā nāma. Tīsupi vā etāsu kusalatāsu uggaho manasikāro savanaṃ sammasanaṃ paṭivedho paccavekkhaṇāti sabbaṃ vaṭṭati. Tattha savanauggahapaccavekkhaṇā lokiyā, paṭivedho lokuttaro. Sammasanamanasikārā lokiyalokuttaramissakā. ‘Avijjāpaccayā saṅkhārā’tiādīni (vibha. aṭṭha. 225) paṭiccasamuppādavibhaṅge āvibhavissanti. ‘Iminā pana paccayena idaṃ hotī’ti jānanakapaññā paṭiccasamuppādakusalatā nāma.

1342. Trí tuệ biết học thuộc, tác ý, lắng nghe, ghi nhớ, và phân định mười hai xứ được gọi là thiện xảo về xứ. Hoặc trong cả ba sự thiện xảo này, tất cả các pháp như học thuộc, tác ý, lắng nghe, thẩm sát, liễu ngộ, phản khán đều thích hợp. Trong đó, lắng nghe, học thuộc, và phản khán là (trí tuệ) hiệp thế; liễu ngộ là (trí tuệ) siêu thế; thẩm sát và tác ý là (trí tuệ) hỗn hợp hiệp thế và siêu thế. Các câu như ‘Vô minh duyên hành’ v.v... sẽ được hiển thị rõ trong Phân Tích về Lý Duyên Khởi. Còn trí tuệ biết rằng ‘Do duyên này, pháp này sanh khởi’ được gọi là thiện xảo về lý duyên khởi.

1344. Ṭhānāṭṭhānakusalatādukaniddese hetū paccayāti ubhayampetaṃ aññamaññavevacanaṃ. Cakkhupasādo hi rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjanakassa cakkhuviññāṇassa hetu ceva paccayo ca. Tathā sotapasādādayo sotaviññāṇādīnaṃ, ambabījādīni ca ambaphalādīnaṃ. Dutiyanaye ye ye dhammāti visabhāgapaccayadhammānaṃ nidassanaṃ. Yesaṃ yesanti visabhāgapaccayasamuppannadhammanidassanaṃ. Na hetū na paccayāti cakkhupasādo saddaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjanakassa sotaviññāṇassa na hetu na paccayo. Tathā sotapasādādayo avasesaviññāṇādīnaṃ. Ambādayo ca tālādīnaṃ uppattiyāti evamattho veditabbo.

1344. Trong phần giải thích về cặp thiện xảo xứ và phi xứ, ‘nhân’ và ‘duyên’, cả hai từ này là đồng nghĩa với nhau. Quả vậy, nhãn thần kinh vừa là nhân, vừa là duyên của nhãn thức sanh khởi do lấy sắc làm đối tượng. Tương tự, nhĩ thần kinh v.v... đối với nhĩ thức v.v...; và hạt xoài v.v... đối với quả xoài v.v... Trong phương pháp thứ hai (phi xứ), cụm từ ‘bất cứ pháp nào’ là sự chỉ rõ các pháp duyên không tương ứng. Cụm từ ‘của bất cứ pháp nào’ là sự chỉ rõ các pháp được sanh khởi từ duyên không tương ứng. ‘Không phải nhân, không phải duyên’ (có nghĩa là): nhãn thần kinh không phải là nhân, không phải là duyên của nhĩ thức sanh khởi do lấy thanh làm đối tượng. Tương tự, nhĩ thần kinh v.v... đối với các thức còn lại v.v...; và hạt xoài v.v... đối với sự sanh khởi của cây thốt nốt v.v... Ý nghĩa nên được hiểu như vậy.

1346. Ajjavamaddavaniddese nīcacittatāti padamattameva viseso. Tassattho – mānābhāvena nīcaṃ cittaṃ assāti nīcacitto. Nīcacittassa bhāvo nīcacittatā. Sesaṃ cittujukatācittamudutānaṃ padabhājanīye āgatameva.

1346. Trong phần giải thích về sự ngay thẳng và nhu thuận, chỉ có từ ‘nīcacittatā’ (tâm khiêm hạ) là khác biệt. Ý nghĩa của nó là: do không có ngã mạn, người có tâm khiêm hạ được gọi là ‘nīcacitto’. Trạng thái của người có tâm khiêm hạ là ‘nīcacittatā’. Phần còn lại đã được đề cập trong phần phân tích từ của ‘tâm ngay thẳng’ và ‘tâm nhu thuận’.

1348. Khantiniddese khamanakavasena khanti. Khamanākāro khamanatā. Adhivāsenti etāya, attano upari āropetvā vāsenti, na paṭibāhanti, na paccanīkatāya tiṭṭhantīti adhivāsanatā. Acaṇḍikassa bhāvo acaṇḍikkaṃ. Anasuropoti asuropo vuccati na sammāropitattā duruttavacanaṃ. Tappaṭipakkhato anasuropo suruttavācāti attho. Evamettha phalūpacārena [Pg.425] kāraṇaṃ niddiṭṭhaṃ. Attamanatā cittassāti somanassavasena cittassa sakamanatā, attano cittasabhāvoyeva, na byāpannacittatāti attho.

1348. Trong phần giải thích về nhẫn nại, do có tính chất chịu đựng nên gọi là nhẫn nại (khanti). Cách thức chịu đựng là khamanatā. Do pháp này, họ chịu đựng, tức là họ đặt lên trên mình và an trú, họ không ngăn cản, không đứng ở vị thế đối nghịch, nên gọi là sự kham nhẫn (adhivāsanatā). Trạng thái của người không hung dữ là acaṇḍikkaṃ. Trong từ ‘anasuropa’, lời nói ác được gọi là ‘asuropa’ vì nó không được đặt lên một cách đúng đắn. Do đối nghịch với điều đó, ‘anasuropa’ có nghĩa là lời nói tốt đẹp. Như vậy, ở đây nhân được chỉ ra bằng cách nói ẩn dụ về quả. ‘Sự hoan hỷ của tâm’ có nghĩa là: do có hỷ, tâm có trạng thái của chính nó, chính là bản chất của tâm mình, không phải là tâm sân hận.

1349. Soraccaniddese kāyiko avītikkamoti tividhaṃ kāyasucaritaṃ. Vācasiko avītikkamoti catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ. Kāyikavācasikoti iminā kāyavacīdvārasamuṭṭhitaṃ ājīvaṭṭhamakasīlaṃ pariyādiyati. Idaṃ vuccati soraccanti idaṃ pāpato suṭṭhu oratattā soraccaṃ nāma vuccati. Sabbopi sīlasaṃvaroti idaṃ yasmā na kevalaṃ kāyavācāheva anācāraṃ ācarati manasāpi ācarati eva, tasmā mānasikasīlaṃ pariyādāya dassetuṃ vuttaṃ.

1349. Trong phần giải thích về sự nhu mì, ‘sự không vi phạm về thân’ là ba loại thân thiện nghiệp. ‘Sự không vi phạm về khẩu’ là bốn loại khẩu thiện nghiệp. Bằng cụm từ ‘thuộc về thân và khẩu’ này, giới thứ tám là chánh mạng khởi lên từ thân môn và khẩu môn được bao gồm. ‘Điều này được gọi là sự nhu mì’ (có nghĩa là): điều này được gọi là ‘soracca’ (nhu mì) vì đã khéo tránh xa điều ác. Cụm từ ‘tất cả sự thu thúc trong giới’ được nói đến là vì người ta không chỉ hành xử bất chính bằng thân và khẩu mà còn hành xử bằng ý nữa, do đó, điều này được nói để chỉ rõ, bao gồm cả giới thuộc về ý.

1350. Sākhalyaniddese aṇḍakāti yathā sadose rukkhe aṇḍakāni uṭṭhahanti, evaṃ sadosatāya khuṃsanavambhanādivacanehi aṇḍakā jātā. Kakkasāti pūtikā sā yathā nāma pūtirukkho kakkaso hoti paggharitacuṇṇo evaṃ kakkasā hoti. Sotaṃ ghaṃsayamānā viya pavisati. Tena vuttaṃ ‘kakkasā’ti. Parakaṭukāti paresaṃ kaṭukā amanāpā dosajananī. Parābhisajjanīti kuṭilakaṇṭakasākhā viya cammesu vijjhitvā paresaṃ abhisajjanī, gantukāmānampi gantuṃ adatvā lagganakārī. Kodhasāmantāti kodhassa āsannā. Asamādhisaṃvattanikāti appanāsamādhissa vā upacārasamādhissa vā asaṃvattanikā. Iti sabbānevetāni sadosavācāya vevacanāni. Tathārūpiṃ vācaṃ pahāyāti idaṃ pharusavācaṃ appajahitvā ṭhitassa antarantare pavattāpi saṇhavācā asaṇhavācā eva nāmāti dīpanatthaṃ vuttaṃ.

1350. Trong phần giải thích về lời nói thân ái, ‘aṇḍakā’ (như cục u) có nghĩa là: giống như các cục u nổi lên trên cây có khuyết tật, cũng vậy, do có lỗi, (lời nói) như cục u được sanh ra từ những lời mắng nhiếc, chê bai v.v... ‘Kakkasā’ (thô ráp) có nghĩa là: giống như cây mục nát thì thô ráp và có bột rơi rụng, cũng vậy, lời nói ấy thô ráp; nó đi vào (tai) như thể đang chà xát tai. Vì thế, được nói là ‘thô ráp’. ‘Parakaṭukā’ (làm khổ người khác) có nghĩa là: gây cay đắng cho người khác, không vừa ý, làm sanh khởi sân hận. ‘Parābhisajjanī’ (làm dính mắc người khác) có nghĩa là: giống như cành gai cong đâm vào da, nó đâm chọc và làm dính mắc người khác; nó níu kéo, không cho đi ngay cả những người muốn đi. ‘Kodhasāmantā’ (gần gũi với sân hận) có nghĩa là: gần với sân hận. ‘Asamādhisaṃvattanikā’ (không dẫn đến định) có nghĩa là: không dẫn đến an chỉ định hoặc cận hành định. Như vậy, tất cả những từ này đều là đồng nghĩa của lời nói có lỗi. Cụm từ ‘từ bỏ lời nói như vậy’ được nói để chỉ rõ rằng: đối với người chưa từ bỏ lời nói thô ác, lời nói tế nhị dù được nói xen kẽ cũng không được gọi là lời nói tế nhị.

Neḷāti eḷaṃ vuccati doso. Nāssā eḷanti neḷā; niddosāti attho. ‘‘Neḷaṅgo setapacchādo’’ti (udā. 65; saṃ. ni. 4.347; peṭako. 25) ettha vuttaneḷaṃ viya. Kaṇṇasukhāti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā, sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti. Atthamadhuratāya sarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemanīyā. Hadayaṃ gacchati, appaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā. Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī. Pure saṃvaḍḍhanārī viya sukumārātipi porī. Purassa esātipi porī; nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Nagaravāsino hi [Pg.426] yuttakathā honti. Pitimattaṃ pitāti bhātimattaṃ bhātāti vadanti. Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā. Kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuḍḍhikarāti bahujanamanāpā. Yā tatthāti yā tasmiṃ puggale. Saṇhavācatāti maṭṭhavācatā. Sakhilavācatāti muduvācatā. Apharusavācatāti akakkhaḷavācatā.

Về từ ‘neḷā’: ‘eḷaṃ’ được gọi là lỗi lầm. ‘Nāssā eḷaṃ’ (không có lỗi lầm cho lời nói ấy) nên là ‘neḷā’; có nghĩa là không có lỗi lầm. Giống như từ ‘neḷa’ được nói ở đây: “Neḷaṅgo setapacchādo” (có các chi phần không lỗi lầm, được che phủ bởi màu trắng). ‘Kaṇṇasukhā’ (dễ chịu cho tai) là vì sự ngọt ngào của văn tự nên dễ chịu cho tai, không làm phát sanh sự đau tai giống như bị kim đâm. Vì sự ngọt ngào của ý nghĩa, không làm phát sanh sự tức giận trong thân mà làm phát sanh sự mến thương, nên gọi là ‘pemanīyā’ (đáng mến). Đi vào trái tim, đi vào tâm một cách dễ dàng không bị cản trở, nên gọi là ‘hadayaṅgamā’ (đi vào lòng). Vì sự viên mãn các phẩm chất nên có ở thành thị, nên gọi là ‘porī’ (thuộc thành thị). Cũng là ‘porī’ vì tinh tế giống như người phụ nữ được nuôi dưỡng ở thành thị. Cũng là ‘porī’ vì ‘purassa esā’ (lời nói này của thành thị); có nghĩa là lời nói của thị dân. Vì rằng, thị dân là những người có lời nói hợp lý. Họ nói ‘cha’ chỉ ở mức độ là cha, nói ‘anh’ chỉ ở mức độ là anh. Lời nói như vậy được nhiều người yêu thích, nên gọi là ‘bahujanakantā’ (được nhiều người yêu thích). Chính vì được yêu thích nên làm hài lòng nhiều người, làm cho tâm tăng trưởng, nên gọi là ‘bahujanamanāpā’ (làm hài lòng nhiều người). ‘Yā tattha’ (lời nói nào ở đó) có nghĩa là lời nói nào ở nơi người ấy. ‘Saṇhavācatā’ (lời nói tao nhã) có nghĩa là lời nói được trau chuốt. ‘Sakhilavācatā’ (lời nói thân mật) có nghĩa là lời nói mềm mỏng. ‘Apharusavācatā’ (lời nói không thô lỗ) có nghĩa là lời nói không cộc cằn.

1351. Paṭisanthāraniddese āmisapaṭisanthāroti āmisaalābhena attanā saha paresaṃ chiddaṃ yathā pihitaṃ hoti paṭicchannaṃ evaṃ āmisena paṭisantharaṇaṃ. Dhammapaṭisanthāroti dhammassa appaṭilābhena attanā saha paresaṃ chiddaṃ yathā pihitaṃ hoti paṭicchannaṃ, evaṃ dhammena paṭisantharaṇaṃ. Paṭisanthārako hotīti dveyeva hi lokasannivāsassa chiddāni, tesaṃ paṭisanthārako hoti. Āmisapaṭisanthārena vā dhammapaṭisanthārena vāti iminā duvidhena paṭisanthārena paṭisanthārako hoti, paṭisantharati, nirantaraṃ karoti.

Trong phần giải thích về sự tiếp đãi, sự tiếp đãi bằng vật chất là sự vá víu bằng vật chất theo cách mà sự thiếu thốn của người khác cùng với bản thân do không nhận được vật chất được lấp đầy, được che đậy. Sự tiếp đãi bằng Pháp là sự vá víu bằng Pháp theo cách mà sự thiếu thốn của người khác cùng với bản thân do không nhận được Pháp được lấp đầy, được che đậy. Người tiếp đãi là người vá víu những thiếu thốn ấy, vì quả thật chỉ có hai sự thiếu thốn của cộng đồng thế gian. Bằng sự tiếp đãi bằng vật chất hoặc bằng sự tiếp đãi bằng Pháp, bằng hai loại tiếp đãi này, vị ấy trở thành người tiếp đãi, vị ấy tiếp đãi, làm cho không có khoảng cách.

Tatrāyaṃ ādito paṭṭhāya kathā – paṭisanthārakena hi bhikkhunā āgantukaṃ āgacchantaṃ disvāva paccuggantvā pattacīvaraṃ gahetabbaṃ, āsanaṃ dātabbaṃ, tālavaṇṭena bījitabbaṃ, pādā dhovitvā makkhetabbā, sappiphāṇite sati bhesajjaṃ dātabbaṃ, pānīyena pucchitabbo, āvāso paṭijaggitabbo. Evaṃ ekadesena āmisapaṭisanthāro kato nāma hoti.

1351. Ở đây, đây là câu chuyện từ lúc ban đầu: Quả vậy, vị tỳ khưu tiếp đãi, ngay khi thấy vị khách đang đến, nên đi ra đón, nhận lấy y bát, nên dâng chỗ ngồi, nên quạt bằng quạt lá cọ, nên rửa chân rồi xoa dầu, nếu có bơ và đường phèn thì nên dâng thuốc, nên hỏi về nước uống, nên dọn dẹp chỗ ở. Như vậy, sự tiếp đãi bằng vật chất được xem là đã thực hiện một phần.

Sāyaṃ pana navakatarepi attano upaṭṭhānaṃ anāgateyeva, tassa santikaṃ gantvā nisīditvā avisaye apucchitvā tassa visaye pañho pucchitabbo. ‘Tumhe katarabhāṇakā’ti apucchitvā tumhākaṃ ‘ācariyupajjhāyā kataraṃ ganthaṃ vaḷañjentī’ti pucchitvā pahonakaṭṭhāne pañho pucchitabbo. Sace kathetuṃ sakkoti iccetaṃ kusalaṃ. No ce sakkoti sayaṃ kathetvā dātabbaṃ. Evaṃ ekadesena dhammapaṭisanthāro kato nāma hoti.

Lại nữa, vào buổi chiều, ngay cả khi vị tỳ khưu mới hơn chưa đến nơi phục vụ của mình, nên đến gần vị ấy, ngồi xuống, không hỏi về lĩnh vực không phải của vị ấy, mà nên hỏi một câu hỏi trong lĩnh vực của vị ấy. Không hỏi rằng: ‘Quý vị là người tụng đọc tạng nào?’ mà nên hỏi rằng: ‘Các vị thầy và tế độ sư của quý vị thường dùng kinh sách nào?’, nên hỏi một câu hỏi ở điểm mà vị ấy có khả năng trả lời. Nếu vị ấy có thể nói, điều đó là tốt. Nếu không thể, chính mình nên nói và trao cho. Như vậy, sự tiếp đãi bằng Pháp được xem là đã thực hiện một phần.

Sace attano santike vasati taṃ ādāya nibaddhaṃ piṇḍāya caritabbaṃ. Sace gantukāmo hoti punadivase gamanasabhāgena taṃ ādāya ekasmiṃ gāme piṇḍāya caritvā uyyojetabbo. Sace aññasmiṃ disābhāge bhikkhū nimantitā honti taṃ bhikkhuṃ icchamānaṃ ādāya gantabbaṃ. ‘Na [Pg.427] mayhaṃ esā disā sabhāgā’ti gantuṃ anicchante sesabhikkhū pesetvā taṃ ādāya piṇḍāya caritabbaṃ. Attanā laddhāmisaṃ tassa dātabbaṃ. Evaṃ ‘āmisapaṭisanthāro’ kato nāma hoti.

Nếu vị ấy ở gần mình, nên cùng vị ấy thường xuyên đi khất thực. Nếu vị ấy muốn đi, vào ngày hôm sau, nên cùng vị ấy đi khất thực trong một ngôi làng theo hướng phù hợp với cuộc hành trình rồi tiễn vị ấy đi. Nếu các tỳ khưu được mời ở một phương khác, nếu vị tỳ khưu ấy muốn đi, nên cùng vị ấy đi. Khi vị ấy không muốn đi, nói rằng: ‘Phương này không thuận tiện cho tôi’, nên gửi các tỳ khưu còn lại đi và cùng vị ấy đi khất thực. Vật thực mình nhận được nên trao cho vị ấy. Như vậy, ‘sự tiếp đãi bằng vật chất’ được xem là đã thực hiện.

Āmisapaṭisanthārakena pana attanā laddhaṃ kassa dātabbanti? Āgantukassa tāva dātabbaṃ. Sace gilāno vā avassiko vā atthi, tesampi dātabbaṃ. Ācariyupajjhāyānaṃ dātabbaṃ. Bhaṇḍagāhakassa dātabbaṃ. Sārāṇīyadhammapūrakena pana satavārampi sahassavārampi āgatāgatānaṃ therāsanato paṭṭhāya dātabbaṃ. Paṭisanthārakena pana yena yena na laddhaṃ, tassa tassa dātabbaṃ. Bahigāmaṃ nikkhamitvā jiṇṇakaṃ vā anāthaṃ bhikkhuṃ vā bhikkhuniṃ vā disvā tesampi dātabbaṃ.

Lại nữa, người tiếp đãi bằng vật chất nên trao vật mình nhận được cho ai? Trước hết, nên trao cho vị khách. Nếu có vị tỳ khưu bị bệnh hoặc chưa an cư, cũng nên trao cho các vị ấy. Nên trao cho các vị thầy và tế độ sư. Nên trao cho người giữ đồ đạc. Lại nữa, người thực hành các pháp hòa ái, dù một trăm lần hay một ngàn lần, nên trao cho những người đến và đến, bắt đầu từ chỗ ngồi của vị trưởng lão. Lại nữa, người tiếp đãi nên trao cho bất cứ ai chưa nhận được. Sau khi đi ra ngoài làng, thấy một vị tỳ khưu hay tỳ khưu ni già yếu hoặc không nơi nương tựa, cũng nên trao cho các vị ấy.

Tatridaṃ vatthu – corehi kira guttasālagāme pahate taṅkhaṇaññeva ekā nirodhato vuṭṭhitā khīṇāsavattherī daharabhikkhuniyā bhaṇḍakaṃ gāhāpetvā mahājanena saddhiṃ maggaṃ paṭipajjitvā ṭhitamajjhanhike nakulanagaragāmadvāraṃ patvā rukkhamūle nisīdi. Tasmiṃ samaye kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero nakulanagaragāme piṇḍāya caritvā nikkhanto theriṃ disvā bhattena āpucchi. Sā ‘patto me natthī’ti āha. Thero ‘imināva bhuñjathā’ti saha pattena adāsi. Therī bhattakiccaṃ katvā pattaṃ dhovitvā therassa datvā āha – ‘ajja tāva bhikkhācārena kilamissatha, ito paṭṭhāya pana vo bhikkhācāraparittāso nāma na bhavissati, tātā’ti. Tato paṭṭhāya therassa ūnakahāpaṇagghanako piṇḍapāto nāma na uppannapubbo. Ayaṃ ‘āmisapaṭisanthāro’ nāma.

Ở đây có câu chuyện này: Tương truyền, khi làng Guttasāla bị bọn cướp tấn công, ngay lúc ấy, một vị trưởng lão ni A-la-hán vừa xuất khỏi diệt thọ tưởng định, đã bảo một tỳ khưu ni trẻ mang lấy đồ đạc, rồi cùng với đám đông dân chúng lên đường. Vào lúc giữa trưa, khi đến cổng làng Nakulanagara, vị ấy ngồi dưới một gốc cây. Vào lúc ấy, trưởng lão Mahānāga, trú tại Kāḷavallimaṇḍapa, sau khi đi khất thực trong làng Nakulanagara đi ra, thấy vị trưởng lão ni liền mời dùng vật thực. Vị ấy nói: ‘Tôi không có bát’. Vị trưởng lão nói: ‘Xin ngài hãy dùng với chính cái này’, rồi trao cho cùng với cái bát. Vị trưởng lão ni sau khi dùng bữa xong, rửa bát, trao lại cho vị trưởng lão và nói: ‘Này hiền giả, hôm nay ngài sẽ phải mệt nhọc vì đi khất thực, nhưng kể từ nay trở đi, sự mệt nhọc vì đi khất thực sẽ không còn xảy đến với ngài nữa.’ Kể từ đó, chưa từng có vật thực khất thực nào trị giá dưới một kahāpaṇa phát sinh đến vị trưởng lão. Đây được gọi là ‘sự tiếp đãi bằng vật chất’.

Imaṃ paṭisanthāraṃ katvā bhikkhunā saṅgahapakkhe ṭhatvā tassa bhikkhuno kammaṭṭhānaṃ kathetabbaṃ, dhammo vācetabbo, kukkuccaṃ vinodetabbaṃ, uppannaṃ kiccaṃ karaṇīyaṃ kātabbaṃ, abbhānavuṭṭhānamānattaparivāsā dātabbā. Pabbajjāraho pabbājetabbo upasampadāraho upasampādetabbo. Bhikkhuniyāpi attano santike upasampadaṃ ākaṅkhamānāya kammavācaṃ kātuṃ vaṭṭati. Ayaṃ ‘dhammapaṭisanthāro’ nāma.

Sau khi thực hiện sự tiếp đãi này, vị tỳ khưu nên đứng trên lập trường hỗ trợ, nên thuyết đề mục thiền định cho vị tỳ khưu ấy, nên đọc tụng Pháp, nên xua tan sự hối tiếc, nên làm công việc cần làm đã phát sanh, nên ban cho sự phục hồi, sự phục vị, sự biệt trú và sự hành phạt. Người đáng cho xuất gia nên được cho xuất gia, người đáng cho thọ cụ túc nên được cho thọ cụ túc. Vị tỳ khưu ni cũng được phép thực hiện yết-ma cho người nữ mong muốn thọ cụ túc gần mình. Đây được gọi là ‘sự tiếp đãi bằng Pháp’.

Imehi [Pg.428] dvīhi paṭisanthārehi paṭisanthārako bhikkhu anuppannaṃ lābhaṃ uppādeti, uppannaṃ thāvaraṃ karoti, sabhayaṭṭhāne attano jīvitaṃ rakkhati coranāgarañño pattaggahaṇahattheneva aggaṃ gahetvā patteneva bhattaṃ ākiranto thero viya. Aladdhalābhuppādane pana ito palāyitvā paratīraṃ gatena mahānāgaraññā ekassa therassa santike saṅgahaṃ labhitvā puna āgantvā rajje patiṭṭhitena setambaṅgaṇe yāvajīvaṃ pavattitaṃ mahābhesajjadānavatthu kathetabbaṃ. Uppannalābhathāvarakaraṇe dīghabhāṇakaabhayattherassa hatthato paṭisanthāraṃ labhitvā cetiyapabbate corehi bhaṇḍakassa aviluttabhāve vatthu kathetabbaṃ.

Vị tỳ khưu tiếp đãi bằng hai sự tiếp đãi này làm cho lợi lộc chưa sanh được sanh khởi, làm cho (lợi lộc) đã sanh được bền vững, bảo vệ mạng sống của mình ở nơi nguy hiểm, giống như vị trưởng lão đã lấy phần thượng vị bằng chính tay cầm bát rồi dùng chính cái bát ấy mà đổ vật thực cho vị vua Nāga nổi loạn. Hơn nữa, về việc làm cho lợi lộc chưa được có thể sanh khởi, nên kể câu chuyện về sự cúng dường thuốc men to lớn được thực hiện suốt đời ở Setambaṅgaṇa bởi vua Mahānāga, người đã chạy trốn khỏi nơi đây đến bờ bên kia, đã nhận được sự hỗ trợ nơi một vị trưởng lão, sau khi trở lại đã an vị trong vương quốc. Về việc làm cho lợi lộc đã sanh được bền vững, nên kể câu chuyện về việc tài sản không bị bọn cướp cướp đoạt ở núi Cetiyapabbata, sau khi đã nhận được sự tiếp đãi từ tay của trưởng lão Dīghabhāṇaka Abhaya.

1352. Indriyesu aguttadvāratāniddese cakkhunā rūpaṃ disvāti kāraṇavasena cakkhūti laddhavohārena rūpadassanasamatthena cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā. Porāṇā panāhu – ‘‘cakkhu rūpaṃ na passati, acittakattā; cittaṃ na passati, acakkhukattā; dvārārammaṇasaṅghaṭṭanena pana pasādavatthukena cittena passati. Īdisī panesā ‘dhanunā vijjatī’tiādīsu viya sasambhārakathā nāma hoti. Tasmā cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā’’ti ayamevettha atthoti. Nimittaggāhīti itthipurisanimittaṃ vā subhanimittādikaṃ vā kilesavatthubhūtaṃ nimittaṃ chandarāgavasena gaṇhāti, diṭṭhamatteyeva na saṇṭhāti. Anubyañjanaggāhīti kilesānaṃ anubyañjanato pākaṭabhāvakaraṇato anubyañjananti laddhavohāraṃ hatthapādasitahasitakathitaālokitavilokitādibhedaṃ ākāraṃ gaṇhāti. Yatvādhikaraṇamenantiādimhi yaṃkāraṇā yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetu, etaṃ puggalaṃ satikavāṭena cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ apihitacakkhudvāraṃ hutvā viharantaṃ ete abhijjhādayo dhammā anvāssaveyyuṃ anubandheyyuṃ ajjhotthareyyuṃ. Tassa saṃvarāya na paṭipajjatīti tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāya na paṭipajjati. Evaṃbhūtoyeva ca na rakkhati cakkhundriyaṃ, na cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatīti vuccati.

1352. Trong phần chỉ dẫn về việc không phòng hộ các căn, (cụm từ) ‘sau khi thấy sắc bằng mắt’ (có nghĩa là) sau khi thấy sắc bằng nhãn thức, vốn có khả năng thấy sắc, được gọi là ‘mắt’ theo cách dùng chỉ nguyên nhân. Hơn nữa, các vị xưa đã nói: “Mắt không thấy sắc, vì không phải là tâm; tâm không thấy sắc, vì không phải là mắt; nhưng người ta thấy bằng tâm có vật nền là sắc thần kinh, do sự va chạm giữa cửa và đối tượng. Lời nói như thế này được gọi là ‘lời nói bao gồm các thành phần phụ thuộc’ giống như trong các trường hợp ‘bắn bằng cung,’ v.v… Do đó, ‘sau khi thấy sắc bằng nhãn thức’ chính là ý nghĩa ở đây.” ‘Nắm bắt tướng’ là nắm bắt tướng làm nền tảng cho phiền não, hoặc là tướng nam tướng nữ, hoặc là tịnh tướng, v.v… do tác động của dục và tham, không dừng lại ở mức độ chỉ thấy. ‘Nắm bắt tướng phụ’ là nắm bắt tướng mạo có nhiều loại khác nhau như tay, chân, nụ cười, tiếng cười, lời nói, cái nhìn thẳng, cái liếc nhìn, v.v… vốn được gọi là ‘tướng phụ’ vì nó làm cho các phiền não biểu hiện rõ ràng, từ việc làm cho hiện rõ. Trong câu bắt đầu bằng ‘Yatvādhikaraṇamenanti,’ (có nghĩa là) do nguyên nhân nào, do không phòng hộ nhãn căn nào, mà những pháp này là tham ái, v.v… sẽ tuôn vào, sẽ theo đuổi, sẽ bao trùm người này, là người sống với nhãn căn không được phòng hộ, với nhãn môn không được đóng lại bằng cánh cửa niệm. ‘Không thực hành để phòng hộ nó’ có nghĩa là không thực hành để đóng nhãn căn ấy bằng cánh cửa niệm. Và chính người như vậy được nói là ‘không bảo vệ nhãn căn, không thực hành sự phòng hộ trong nhãn căn.’”

Tattha kiñcāpi cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi, na hi cakkhupasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhassaccaṃ vā uppajjati. Apica yadā rūpārammaṇaṃ [Pg.429] cakkhussa āpāthamāgacchati tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati. Tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ, tato vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ, tato vipākāhetukamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ, tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati. Tadanantaraṃ javanaṃ javati. Tatrāpi neva bhavaṅgasamaye na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye saṃvaro vā asaṃvaro vā atthi. Javanakkhaṇe pana dussīlyaṃ vā muṭṭhassaccaṃ vā aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati, asaṃvaro hoti.

Ở đây, mặc dù trong nhãn căn không có sự phòng hộ hay không phòng hộ, vì niệm hay thất niệm không sanh khởi dựa vào sắc thần kinh của mắt. Hơn nữa, khi đối tượng sắc đi vào tầm của mắt, lúc ấy sau khi tâm hộ kiếp sanh khởi và diệt đi hai lần, ý giới duy tác thực hiện phận sự hướng môn sanh khởi rồi diệt đi. Sau đó, nhãn thức (thực hiện) phận sự thấy, sau đó ý giới quả (thực hiện) phận sự tiếp thâu, sau đó ý thức giới quả vô nhân (thực hiện) phận sự suy đạc, sau đó ý thức giới duy tác vô nhân thực hiện phận sự đoán định sanh khởi rồi diệt đi. Ngay sau đó, tâm tốc hành chạy. Ở đó cũng vậy, sự phòng hộ hay không phòng hộ không có vào lúc tâm hộ kiếp, cũng không có vào lúc của một trong các tâm như hướng môn, v.v… Nhưng vào sát-na tốc hành, sự không có giới hạnh, hoặc thất niệm, hoặc vô minh, hoặc không nhẫn nại, hoặc lười biếng sanh khởi, (đó) là sự không phòng hộ.

Evaṃ honto pana so ‘cakkhundriye asaṃvaro’ti vuccati. Kasmā? Yasmā tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti, bhavaṅgampi, āvajjanādīnipi vīthicittāni. Yathā kiṃ? Yathā nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo susaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti. Nagaradvārena hi pavisitvā corā yadicchakaṃ kareyyuṃ. Evameva javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti, bhavaṅgampi, āvajjanādīnipi vīthicittānīti.

Nhưng khi xảy ra như vậy, nó được gọi là ‘sự không phòng hộ trong nhãn căn.’ Tại sao? Bởi vì khi có sự không phòng hộ ấy, cửa (căn) cũng không được bảo vệ, tâm hộ kiếp cũng vậy, và các tâm lộ cũng như hướng môn, v.v… cũng vậy. Giống như gì? Giống như trong một thành phố, khi bốn cổng không được canh gác, mặc dù các cửa nhà, cổng thành, phòng ốc, v.v… bên trong được canh gác kỹ lưỡng, tuy nhiên tất cả tài sản bên trong thành phố đều không được bảo vệ, không được che chở. Vì những tên cướp, sau khi vào qua cổng thành, có thể làm bất cứ điều gì chúng muốn. Cũng vậy, khi sự không có giới hạnh, v.v… sanh khởi trong tâm tốc hành, khi có sự không phòng hộ ấy, cửa (căn) cũng không được bảo vệ, tâm hộ kiếp cũng vậy, và các tâm lộ cũng như hướng môn, v.v… cũng vậy.

Sotena saddaṃ sutvātiādīsupi eseva nayo. Yā imesanti evaṃ saṃvaraṃ anāpajjantassa imesaṃ channaṃ indriyānaṃ yā agutti yā agopanā yo anārakkho yo asaṃvaro, athakanaṃ, apidahananti attho.

Trong các trường hợp như ‘sau khi nghe tiếng bằng tai,’ v.v… cũng có cùng phương pháp này. (Cụm từ) ‘Yā imesaṃ’ có nghĩa là: đối với người không thực hành sự phòng hộ như vậy, sự không bảo vệ, sự không che chở, sự không canh gác, sự không phòng hộ nào đối với sáu căn này, (đó là) sự không đóng lại, sự không đậy lại.

1353. Bhojane amattaññutāniddese idhekaccoti imasmiṃ sattaloke ekacco. Appaṭisaṅkhāti paṭisaṅkhānapaññāya ajānitvā anupadhāretvā. Ayonisoti anupāyena. Āhāranti asitapītādiajjhoharaṇīyaṃ. Āhāretīti paribhuñjati ajjhoharati. Davāyātiādi anupāyadassanatthaṃ vuttaṃ. Anupāyena hi āhārento davatthāya madatthāya maṇḍanatthāya vibhūsanatthāya vā āhāreti, no idamatthitaṃ paṭicca. Yā tattha asantuṭṭhitāti yā tasmiṃ ayoniso āhāraparibhoge asantussanā asantuṭṭhibhāvo. Amattaññutāti amattaññubhāvo, pamāṇasaṅkhātāya mattāya ajānanaṃ. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ apaccavekkhitaparibhogavasena pavattā bhojane amattaññutā nāma vuccati.

1353. Trong phần giải thích về sự không biết tiết độ trong vật thực, idhekacco có nghĩa là một người nào đó trong thế gian này. Appaṭisaṅkhā có nghĩa là không biết, không xem xét bằng trí tuệ quán xét. Ayoniso có nghĩa là không đúng phương pháp. Āhāranti là vật thực có thể ăn, uống, v.v... Āhāretīti là thọ dụng, nuốt vào. Davāyātiādi được nói ra để chỉ rõ sự không đúng phương pháp. Thật vậy, người ăn không đúng phương pháp là ăn để vui đùa, để say sưa, để trang điểm, hoặc để làm đẹp, chứ không phải vì mục đích này (tức sự giải thoát). Yā tattha asantuṭṭhitāti là sự không hài lòng, tình trạng không biết đủ trong việc thọ dụng vật thực một cách không khéo tác ý. Amattaññutāti là tình trạng không biết tiết độ, sự không biết chừng mực được gọi là liều lượng. Ayaṃ vuccatīti là điều này, phát sinh do việc thọ dụng không quán xét, được gọi là sự không biết tiết độ trong vật thực.

1354. Indriyesu [Pg.430] guttadvāratāniddese cakkhunātiādi vuttanayeneva veditabbaṃ. Na nimittaggāhī hotīti chandarāgavasena vuttappakāraṃ nimittaṃ na gaṇhāti. Evaṃ sesapadānipi vuttapaṭipakkhanayeneva veditabbāni. Yathā ca heṭṭhā ‘javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati, dvārampi aguttaṃ hoti, bhavaṅgampi, āvajjanādīnipi vīthicittānī’ti vuttaṃ, evamidha tasmiṃ sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti, bhavaṅgampi, āvajjanādīnipi vīthicittāni. Yathā kiṃ? Yathā nagaradvāresu susaṃvutesu, kiñcāpi antogharādayo asaṃvutā honti, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti – nagaradvāresu pihitesu corānaṃ paveso natthi – evameva javane sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti, bhavaṅgampi, āvajjanādīnipi vīthicittāni. Tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi ‘cakkhundriye saṃvaro’ti vutto. Sotena saddaṃ sutvātiādīsupi eseva nayo.

1354. Trong phần giải thích về sự phòng hộ các căn, câu cakkhunā v.v... nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày. Na nimittaggāhī hoti có nghĩa là không nắm bắt tướng theo cách đã nói do dục tham. Tương tự, các từ còn lại cũng nên được hiểu theo phương pháp đối nghịch với những gì đã được trình bày (trong phần không phòng hộ các căn). Và như đã được nói ở dưới rằng: ‘Khi các pháp như ác giới v.v... sanh khởi trong tốc hành tâm, do sự không thu thúc ấy, các cửa (căn) cũng không được phòng hộ, tâm hữu phần cũng vậy, và các tâm lộ như hướng môn v.v... cũng vậy’, cũng thế, ở đây khi các pháp như giới v.v... sanh khởi trong tốc hành tâm ấy, các cửa (căn) cũng được phòng hộ, tâm hữu phần cũng vậy, và các tâm lộ như hướng môn v.v... cũng vậy. Ví như thế nào? Ví như khi các cổng thành được đóng kỹ, mặc dù nhà cửa bên trong không được đóng, tuy nhiên tất cả tài sản trong thành đều được bảo vệ tốt, được giữ gìn cẩn thận – khi các cổng thành đã đóng thì kẻ trộm không thể vào được – cũng vậy, khi các pháp như giới v.v... sanh khởi trong tốc hành tâm, các cửa (căn) cũng được phòng hộ, tâm hữu phần cũng vậy, và các tâm lộ như hướng môn v.v... cũng vậy. Do đó, mặc dù (sự thu thúc) sanh khởi trong khoảnh khắc của tốc hành tâm, nó vẫn được gọi là ‘sự thu thúc trong nhãn căn’. Trong các câu sotena saddaṃ sutvā v.v... cũng theo phương pháp tương tự.

1355. Bhojane mattaññutāniddese paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāretīti paṭisaṅkhānapaññāya jānitvā upāyena āhāraṃ paribhuñjati. Idāni taṃ upāyaṃ dassetuṃ neva davāyātiādi vuttaṃ.

1355. Trong phần giải thích về sự biết tiết độ trong vật thực, câu paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti có nghĩa là: biết bằng trí tuệ quán xét, thọ dụng vật thực một cách có phương pháp. Bây giờ, để chỉ ra phương pháp đó, câu neva davāya v.v... đã được nói đến.

Tattha ‘neva davāyā’ti davatthāya na āhāreti. Tattha naṭalaṅghakādayo davatthāya āhārenti nāma. Yañhi bhojanaṃ bhuttassa naccagītakabyasilokasaṅkhāto davo atirekatarena paṭibhāti, taṃ bhojanaṃ adhammena visamena pariyesitvā te āhārenti. Ayaṃ pana bhikkhu evaṃ na āhāreti.

Trong đó, ‘neva davāya’ có nghĩa là không ăn để vui đùa. Ở đây, những người như vũ công, người làm xiếc v.v... được gọi là những người ăn để vui đùa. Thật vậy, món ăn nào mà sau khi ăn xong, sự vui đùa được gọi là nhảy múa, ca hát, làm thơ, ngâm vịnh lại xuất hiện một cách vượt trội hơn, họ tìm kiếm món ăn đó một cách phi pháp, không chính đáng rồi ăn. Nhưng vị tỳ khưu này không ăn như vậy.

Na madāyāti mānamadapurisamadānaṃ vaḍḍhanatthāya na āhāreti. Tattha rājarājamahāmattā madatthāya āhārenti nāma. Te hi attano mānamadapurisamadānaṃ vaḍḍhanatthāya piṇḍarasabhojanādīni paṇītabhojanāni bhuñjanti. Ayaṃ pana bhikkhu evaṃ na āhāreti.

Na madāya có nghĩa là không ăn để làm tăng trưởng sự kiêu mạn và sự say đắm của nam nhân. Ở đây, các vị vua và đại thần được gọi là những người ăn để say sưa. Thật vậy, họ dùng những món ăn hảo hạng như các món ăn có vị ngọt đậm đà v.v... để làm tăng trưởng sự kiêu mạn và sự say đắm của nam nhân nơi chính mình. Nhưng vị tỳ khưu này không ăn như vậy.

Na maṇḍanāyāti sarīramaṇḍanatthāya na āhāreti. Tattha rūpūpajīviniyo mātugāmā antepurikādayo ca sappiphāṇitaṃ nāma pivanti, te hi siniddhaṃ muduṃ mandaṃ bhojanaṃ āhārenti ‘evaṃ no aṅgalaṭṭhi susaṇṭhitā [Pg.431] bhavissati, sarīre chavivaṇṇo pasanno bhavissatī’ti. Ayaṃ pana bhikkhu evaṃ na āhāreti.

Na maṇḍanāya có nghĩa là không ăn để trang điểm thân thể. Ở đây, những người phụ nữ sống bằng sắc đẹp, các cung nữ v.v... uống bơ lỏng và đường phèn, họ ăn những món ăn béo, mềm, và ít với ý nghĩ rằng: ‘Như vậy, xương khớp của chúng ta sẽ có hình dáng đẹp, và màu da trên cơ thể sẽ trở nên tươi sáng’. Nhưng vị tỳ khưu này không ăn như vậy.

Na vibhūsanāyāti sarīre maṃsavibhūsanatthāya na āhāreti. Tattha nibbuddhamallamuṭṭhikamallādayo susiniddhehi macchamaṃsādīhi sarīramaṃsaṃ pīṇenti ‘evaṃ no maṃsaṃ ussadaṃ bhavissati pahārasahanatthāyā’ti. Ayaṃ pana bhikkhu evaṃ sarīre maṃsavibhūsanatthāya na āhāreti.

Na vibhūsanāya có nghĩa là không ăn để làm đẹp bằng thịt trên cơ thể. Ở đây, những người như đô vật, võ sĩ quyền anh v.v... làm cho thịt trên cơ thể mình phát triển bằng các loại thịt cá rất béo v.v... với ý nghĩ rằng: ‘Như vậy, thịt của chúng ta sẽ dồi dào để có thể chịu đựng được các đòn đánh’. Nhưng vị tỳ khưu này không ăn để làm đẹp bằng thịt trên cơ thể như vậy.

Yāvadevāti āhārāharaṇe payojanassa paricchedaniyamadassanaṃ. Imassa kāyassa ṭhitiyāti imassa catumahābhūtikakarajakāyassa ṭhapanatthāya āhāreti. Idamassa āhārāharaṇe payojananti attho. Yāpanāyāti jīvitindriyayāpanatthāya āhāreti. Vihiṃsūparatiyāti vihiṃsā nāma abhuttapaccayā uppajjanakā khuddā. Tassā uparatiyā vūpasamanatthāya āhāreti. Brahmacariyānuggahāyāti brahmacariyaṃ nāma tisso sikkhā, sakalaṃ sāsanaṃ, tassa anuggaṇhanatthāya āhāreti.

Yāvadeva là sự chỉ rõ giới hạn của mục đích trong việc ăn uống. Imassa kāyassa ṭhitiyā có nghĩa là ăn để duy trì thân thể do tứ đại tạo thành này. Ý nghĩa là đây là mục đích của vị ấy trong việc ăn uống. Yāpanāya có nghĩa là ăn để duy trì mạng căn. Vihiṃsūparatiyā: ở đây, vihiṃsā được gọi là cơn đói phát sinh do duyên không ăn. Ăn để chấm dứt, để làm lắng dịu cơn đói ấy. Brahmacariyānuggahāya: ở đây, brahmacariya được gọi là ba học giới, và toàn bộ giáo pháp. Ăn để hỗ trợ cho phạm hạnh ấy.

Itīti upāyanidassanaṃ; iminā upāyenāti attho. Purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmīti purāṇavedanā nāma abhuttappaccayā uppajjanakavedanā. Taṃ paṭihanissāmīti āhāreti. Navañca vedanaṃ na uppādessāmīti navavedanā nāma atibhuttappaccayena uppajjanakavedanā. Taṃ na uppādessāmīti āhāreti. Atha vā, ‘navavedanā’ nāma bhuttappaccayā nauppajjanakavedanā. Tassā anuppannāya anuppajjanatthameva āhāreti. Yātrā ca me bhavissatīti yāpanā ca me bhavissati. Anavajjatā cāti ettha atthi sāvajjaṃ atthi anavajjaṃ. Tattha adhammikapariyesanā adhammikapaṭiggahaṇaṃ adhammena paribhogoti idaṃ ‘sāvajjaṃ’ nāma. Dhammena pariyesitvā dhammena paṭiggahetvā paccavekkhitvā paribhuñjanaṃ ‘anavajjaṃ’ nāma. Ekacco anavajjeyeva sāvajjaṃ karoti, ‘laddhaṃ me’ti katvā pamāṇātikkantaṃ bhuñjati. Taṃ jīrāpetuṃ asakkonto uddhaṃvirecanaadhovirecanādīhi kilamati. Sakalavihāre bhikkhū tassa sarīrapaṭijagganabhesajjapariyesanādīsu ussukkaṃ āpajjanti. ‘Kiṃ ida’nti vutte ‘asukassa [Pg.432] nāma udaraṃ uddhumāta’ntiādīni vadanti. ‘Esa niccakālampi evaṃpakatikoyeva, attano kucchipamāṇaṃ nāma na jānātī’ti nindanti garahanti. Ayaṃ anavajjeyeva sāvajjaṃ karoti nāma. Evaṃ akatvā ‘anavajjatā ca bhavissatī’ti āhāreti.

Iti là sự chỉ dẫn về phương tiện; nghĩa là: bằng phương tiện này. Purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi (Ta sẽ ngăn ngừa cảm thọ cũ): Cảm thọ cũ là cảm thọ sanh khởi do duyên không ăn. Ta sẽ ngăn ngừa cảm thọ ấy, vị ấy thọ dụng. Navañca vedanaṃ na uppādessāmi (Và sẽ không cho sanh khởi cảm thọ mới): Cảm thọ mới là cảm thọ sanh khởi do duyên ăn quá nhiều. Ta sẽ không cho sanh khởi cảm thọ ấy, vị ấy thọ dụng. Hoặc là, ‘cảm thọ mới’ là cảm thọ không sanh khởi do duyên ăn. Vị ấy thọ dụng chính là vì mục đích không cho sanh khởi cảm thọ chưa sanh ấy. Yātrā ca me bhavissati (Và sự di chuyển của ta sẽ được): Sự duy trì của ta sẽ được. Anavajjatā ca (Và không có tội lỗi): Ở đây, có điều có tội lỗi, có điều không có tội lỗi. Trong ấy, sự tìm kiếm không đúng pháp, sự thọ nhận không đúng pháp, sự thọ dụng không đúng pháp, đây được gọi là ‘có tội lỗi’. Sự tìm kiếm đúng pháp, thọ nhận đúng pháp, sau khi quán xét rồi thọ dụng, được gọi là ‘không có tội lỗi’. Có người làm cho điều không có tội lỗi thành có tội lỗi, nghĩ rằng: ‘Ta đã được’ rồi ăn quá mức. Không thể tiêu hóa được vật ấy, vị ấy bị khổ sở bởi thuốc xổ trên, thuốc xổ dưới, v.v... Các vị tỳ khưu trong toàn tu viện phải bận rộn trong việc chăm sóc thân thể, tìm kiếm thuốc men, v.v... cho vị ấy. Khi được hỏi: ‘Việc này là gì vậy?’, họ nói những lời như: ‘Bụng của vị tên là... bị sình lên’. Họ khiển trách, chê bai rằng: ‘Vị này lúc nào cũng có bản chất như vậy, không biết lượng bụng của mình’. Đây gọi là làm cho điều không có tội lỗi thành có tội lỗi. Không làm như vậy, vị ấy thọ dụng với ý nghĩ: ‘Và sẽ không có tội lỗi’.

Phāsuvihāro cāti etthāpi atthi phāsuvihāro atthi na phāsuvihāro. Tattha ‘āharahatthako alaṃsāṭako tatthavaṭṭako kākamāsako bhuttavamitako’ti imesaṃ pañcannaṃ brāhmaṇānaṃ bhojanaṃ na phāsuvihāro nāma. Etesu hi ‘āharahatthako’ nāma bahuṃ bhuñjitvā attano dhammatāya uṭṭhātuṃ asakkonto ‘āhara hattha’nti vadati. ‘Alaṃsāṭako’ nāma accuddhumātakucchitāya uṭṭhitopi sāṭakaṃ nivāsetuṃ na sakkoti. ‘Tatthavaṭṭako’ nāma uṭṭhātuṃ asakkonto tattheva parivaṭṭati. ‘Kākamāsako’ nāma yathā kākehi āmasituṃ sakkā hoti, evaṃ yāva mukhadvārā āhāreti. ‘Bhuttavamitako’ nāma mukhena sandhāretuṃ asakkonto tattheva vamati. Evaṃ akatvā ‘phāsuvihāro ca me bhavissatī’ti āhāreti. Phāsuvihāro nāma catūhi pañcahi ālopehi ūnūdaratā. Ettakañhi bhuñjitvā pānīyaṃ pivato cattāro iriyāpathā sukhena pavattanti. Tasmā dhammasenāpati evamāha –

Phāsuvihāro ca (Và sự an trú): Ở đây cũng có sự an trú, có sự không an trú. Trong ấy, sự ăn uống của năm vị Bà la môn này là ‘āharahatthaka, alaṃsāṭaka, tatthavaṭṭaka, kākamāsaka, bhuttavamitaka’ được gọi là không an trú. Trong số này, ‘āharahatthaka’ là người sau khi ăn nhiều, không thể tự mình đứng dậy được, nói rằng: ‘Hãy đưa tay đây’. ‘Alaṃsāṭaka’ là người dù đã đứng dậy được nhưng không thể mặc y lại được do bụng quá sình. ‘Tatthavaṭṭaka’ là người không thể đứng dậy được, lăn lộn tại chỗ. ‘Kākamāsaka’ là người ăn đến tận miệng, giống như cách mà quạ có thể mổ được. ‘Bhuttavamitaka’ là người không thể ngậm được trong miệng, ói ra tại chỗ. Không làm như vậy, vị ấy thọ dụng với ý nghĩ: ‘Và sự an trú của ta sẽ được’. Sự an trú là tình trạng bụng vơi đi bốn hoặc năm miếng ăn. Thật vậy, sau khi ăn chừng ấy và uống nước, bốn oai nghi của vị ấy diễn tiến một cách an lạc. Vì vậy, Tướng quân Chánh pháp đã nói như vầy:

‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive;

Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983);

“Bốn năm miếng chưa ăn, nên uống nước vào thay; Đủ cho sự an trú, của tỳ khưu quyết tâm.” (Trưởng Lão Kệ, 983).

Imasmiṃ pana ṭhāne aṅgāni samodhānetabbāni. ‘Neva davāyā’tihi ekaṃ aṅgaṃ, ‘na madāyā’ti ekaṃ, ‘na maṇḍanāyā’ti ekaṃ, ‘na vibhūsanāyā’ti ekaṃ, ‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāyā’ti ekaṃ, ‘vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāyā’ti ekaṃ, ‘iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi navañca vedanaṃ na uppādessāmī’ti ekaṃ, ‘yātrā ca me bhavissatī’ti ekaṃ aṅgaṃ. Anavajjatā ca phāsuvihāro cāti ayamettha bhojanānisaṃso. Mahāsīvatthero panāha – heṭṭhā cattāri aṅgāni paṭikkhepo nāma. Upari pana aṭṭhaṅgāni samodhānetabbānīti – tattha ‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā’ti ekaṃ aṅgaṃ, ‘yāpanāyā’ti ekaṃ, ‘vihiṃsūparatiyāti’ ekaṃ, ‘brahmacariyānuggahāyā’ti ekaṃ, ‘iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmī’ti ekaṃ, ‘navañca [Pg.433] vedanaṃ na uppādessāmī’ti ekaṃ, ‘yātrā ca me bhavissatī’ti ekaṃ, ‘anavajjatā’ cāti ekaṃ. Phāsuvihāro pana bhojanānisaṃsoti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhārento bhojane mattaññū nāma hoti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ pariyesanapaṭiggahaṇaparibhogesu yuttappamāṇajānanavasena pavatto paccavekkhitaparibhogo bhojane mattaññutā nāma vuccati.

Tuy nhiên, ở đây nên kết hợp các chi phần. ‘Neva davāya (Không phải để vui đùa)’ là một chi phần, ‘na madāya (không phải để đam mê)’ là một, ‘na maṇḍanāya (không phải để trang sức)’ là một, ‘na vibhūsanāya (không phải để trang điểm)’ là một, ‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya (chỉ để thân này được duy trì, được bảo dưỡng)’ là một, ‘vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya (để chấm dứt sự khổ não, để hỗ trợ cho phạm hạnh)’ là một, ‘iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi navañca vedanaṃ na uppādessāmi (như vậy ta sẽ ngăn ngừa cảm thọ cũ và không cho sanh khởi cảm thọ mới)’ là một, ‘yātrā ca me bhavissatī (và sự di chuyển của ta sẽ được)’ là một chi phần. Anavajjatā ca phāsuvihāro ca (Và không có tội lỗi, và sự an trú) đây là quả báu của việc ăn uống. Nhưng Trưởng lão Mahāsīva nói rằng: Bốn chi phần ở dưới được gọi là sự từ bỏ. Còn tám chi phần ở trên nên được kết hợp. Trong đó, ‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā (chỉ để thân này được duy trì)’ là một chi phần, ‘yāpanāya (để được bảo dưỡng)’ là một, ‘vihiṃsūparatiyā (để chấm dứt sự khổ não)’ là một, ‘brahmacariyānuggahāya (để hỗ trợ cho phạm hạnh)’ là một, ‘iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi (như vậy ta sẽ ngăn ngừa cảm thọ cũ)’ là một, ‘navañca vedanaṃ na uppādessāmi (và không cho sanh khởi cảm thọ mới)’ là một, ‘yātrā ca me bhavissatī (và sự di chuyển của ta sẽ được)’ là một, ‘anavajjatā’ cāti (và không có tội lỗi) là một. Còn phāsuvihāro (sự an trú) là quả báu của việc ăn uống. Như vậy, người thọ dụng vật thực có đầy đủ tám chi phần được gọi là người biết tiết độ trong ăn uống. Ayaṃ vuccati (Điều này được gọi là): Sự thọ dụng có quán xét này, được tiến hành bằng cách biết lượng thích hợp trong việc tìm kiếm, thọ nhận, và thọ dụng, được gọi là sự tiết độ trong ăn uống.

1356. Muṭṭhassaccaniddese asatīti sativirahitā cattāro khandhā. Ananussati appaṭissatīti upasaggavasena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Asaraṇatāti asaraṇākāro. Adhāraṇatāti dhāretuṃ asamatthatā. Tāya hi samannāgato puggalo ādhānappatto nidhānakkhamo na hoti. Udake alābukaṭāhaṃ viya ārammaṇe pilavatīti pilāpanatā. Saṃmusanatāti naṭṭhamuṭṭhassatitā. Tāya hi samannāgato puggalo nikkhittabhatto viya kāko, nikkhittamaṃso viya ca siṅgālo hoti.

1356. Trong phần giải về thất niệm: Asati (không có niệm) là bốn uẩn không có niệm. Ananussati appaṭissati: Từ ngữ được thêm vào bằng các tiếp đầu ngữ. Asaraṇatā là trạng thái không nhớ. Adhāraṇatā là sự không có khả năng ghi nhớ. Thật vậy, người có trạng thái ấy không đạt được sự ghi nhớ, không có khả năng lưu giữ. Pilāpanatā là sự trôi nổi trên đối tượng giống như quả bầu khô trôi nổi trên nước. Saṃmusanatā là tình trạng niệm bị mất, bị quên. Thật vậy, người có trạng thái ấy giống như con quạ (chăm chú) vào bát cơm đã đặt xuống, và giống như con chó rừng (chăm chú) vào miếng thịt đã đặt xuống.

1361. Bhāvanābalaniddese kusalānaṃ dhammānanti bodhipakkhiyadhammānaṃ āsevanāti ādisevanā. Bhāvanāti vaḍḍhanā. Bahulīkammanti punappunaṃ karaṇaṃ.

1361. Trong phần giải về sức mạnh của sự tu tập: Kusalānaṃ dhammānaṃ (của các thiện pháp) là của các pháp trợ Bồ đề. Āsevanā là sự thực hành ban đầu. Bhāvanā là sự phát triển. Bahulīkamma là sự thực hành lặp đi lặp lại.

1368. Sīlavipattiniddeso sīlasampadāniddesapaṭipakkhato veditabbo. Diṭṭhivipattiniddeso ca diṭṭhisampadāniddesapaṭipakkhato diṭṭhisampadāniddeso ca diṭṭhupādānaniddesapaṭipakkhato. Sīlavisuddhiniddeso kiñcāpi sīlasampadāniddesena samāno, tattha pana visuddhisampāpakaṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ kathitaṃ, idha visuddhippattaṃ sīlaṃ. Sati ca sampajaññañca, paṭisaṅkhānabalañca bhāvanābalañca, samatho ca vipassanā ca, samathanimittañca paggahanimittañca, paggāho ca avikkhepo ca, sīlasampadā ca diṭṭhisampadā cāti imehi pana chahi dukehi catubhūmakāpi lokiyalokuttaradhammāva kathitā.

1368. Phần giải về giới hư hỏng (sīlavipattiniddeso) nên được hiểu theo cách đối lập với phần giải về giới cụ túc (sīlasampadāniddesa). Và phần giải về kiến hư hỏng (diṭṭhivipattiniddeso) (nên được hiểu) theo cách đối lập với phần giải về kiến cụ túc (diṭṭhisampadāniddesa); và phần giải về kiến cụ túc (diṭṭhisampadāniddeso) (nên được hiểu) theo cách đối lập với phần giải về kiến chấp thủ (diṭṭhupādānaniddesa). Phần giải về giới thanh tịnh (sīlavisuddhiniddeso), mặc dù tương đồng với phần giải về giới cụ túc, nhưng ở đó (trong phần giải về giới thanh tịnh), giới thu thúc trong Biệt giải thoát (pātimokkhasaṃvarasīla) vốn đưa đến sự thanh tịnh đã được thuyết giảng; còn ở đây (trong phần giải về giới cụ túc), giới đã đạt đến sự thanh tịnh (được thuyết giảng). Và bởi sáu cặp đôi này, tức là: niệm và tỉnh giác, năng lực thẩm sát và năng lực tu tập, chỉ và quán, chỉ tướng và sách tấn tướng, sự sách tấn và sự không tán loạn, giới cụ túc và kiến cụ túc, chỉ có các pháp hiệp thế và siêu thế thuộc bốn địa được thuyết giảng.

1373. Diṭṭhivisuddhiniddese kammassakataññāṇanti ‘idaṃ kammaṃ sakaṃ, idaṃ no saka’nti jānanapaññā. Tattha attanā vā kataṃ hotu parena vā sabbampi akusalakammaṃ no sakaṃ. Kasmā? Atthabhañjanato anatthajananato ca. Kusalakammaṃ pana anatthabhañjanato atthajananato ca ‘sakaṃ’ nāma. Tattha yathā [Pg.434] nāma sadhano sabhogo puriso addhānamaggaṃ paṭipajjitvā antarāmagge gāmanigamādīsu nakkhatte saṅghuṭṭhe ‘ahaṃ āgantuko, kaṃ nu kho nissāya nakkhattaṃ kīḷeyya’nti acintetvā yathā yathā icchati tena tena nīhārena nakkhattaṃ kīḷanto sukhena kantāraṃ atikkamati, evameva imasmiṃ kammassakataññāṇe ṭhatvā ime sattā bahuṃ vaṭṭagāmikammaṃ āyūhitvā sukhena sukhaṃ anubhavantā arahattaṃ pattā gaṇanapathaṃ vītivattā. Saccānulomikañāṇanti catunnaṃ saccānaṃ anulomaṃ vipassanāñāṇaṃ. Maggasamaṅgissa ñāṇaṃ phalasamaṅgissa ñāṇanti maggañāṇaphalañāṇāniyeva.

1373. Trong phần giải về kiến thanh tịnh (diṭṭhivisuddhiniddesa), trí tuệ về nghiệp là của riêng (kammassakataññāṇa) là trí tuệ biết rằng: ‘Nghiệp này là của riêng, nghiệp này không phải là của riêng’. Trong đó, dù là do tự mình làm hay do người khác làm, tất cả bất thiện nghiệp đều không phải là của riêng. Tại sao? Vì nó hủy hoại lợi ích và tạo ra điều bất lợi. Còn thiện nghiệp, vì nó hủy hoại điều bất lợi và tạo ra lợi ích, nên được gọi là ‘của riêng’. Trong đó, ví như một người có của cải, có tài sản, sau khi đi vào con đường dài, giữa đường ở các nơi như làng mạc, thị trấn, khi lễ hội được loan báo, người ấy không suy nghĩ rằng: ‘Ta là khách lạ, ta nên nương tựa vào ai để vui chơi lễ hội đây?’ mà cứ theo ý muốn của mình, vui chơi lễ hội bằng cách thức đó, và an ổn vượt qua vùng hoang địa. Cũng vậy, khi đứng vững trong trí tuệ về nghiệp là của riêng này, những chúng sanh này, sau khi đã nỗ lực tạo nhiều nghiệp dẫn đến vòng luân hồi, hưởng thụ hạnh phúc này đến hạnh phúc khác, đã đạt đến A-la-hán quả, vượt ngoài số lượng có thể đếm được. Trí tuệ tùy thuận chân lý (saccānulomikañāṇa) là trí tuệ minh sát thuận theo bốn chân lý. Trí tuệ của người thành tựu đạo và trí tuệ của người thành tựu quả chính là đạo trí và quả trí.

1374. ‘Diṭṭhivisuddhi kho panā’tipadassa niddese yā paññā pajānanātiādīhi padehi heṭṭhā vuttāni kammassakataññāṇādīneva cattāri ñāṇāni vibhattāni.

1374. Trong phần giải về câu ‘Lại nữa, kiến thanh tịnh là...’ (Diṭṭhivisuddhi kho panā’ti), chính bốn trí tuệ bắt đầu bằng trí tuệ về nghiệp là của riêng (kammassakataññāṇa) đã được nói ở dưới đã được phân tích bằng các từ ngữ như ‘trí tuệ, sự hiểu biết...’ (yā paññā pajānanā tiādi).

1375. ‘Yathādiṭṭhissa ca padhāna’nti padassa niddese yo cetasiko vīriyārambhotiādīhi padehi niddiṭṭhaṃ vīriyaṃ paññāgatikameva; paññāya hi lokiyaṭṭhāne lokiyaṃ lokuttaraṭṭhāne lokuttaranti veditabbaṃ.

1375. Trong phần giải về câu ‘Và sự tinh tấn của người có chánh kiến’ (Yathādiṭṭhissa ca padhāna’nti), sự tinh tấn được chỉ ra bằng các từ ngữ như ‘sự khởi đầu nỗ lực thuộc về tâm’ (yo cetasiko vīriyārambho tiādi) chỉ có cùng bản chất với trí tuệ; thật vậy, nên hiểu rằng trí tuệ là hiệp thế trong trường hợp hiệp thế, và là siêu thế trong trường hợp siêu thế.

1376. Saṃvegadukaniddese jātibhayanti jātiṃ bhayato disvā ṭhitañāṇaṃ. Jarāmaraṇabhayādīsupi eseva nayo.

1376. Trong phần giải về cặp đôi liên quan đến sự chấn động tâm (saṃvegaduka), nỗi sợ hãi sanh (jātibhaya) là trí tuệ phát sanh sau khi thấy sự sanh là đáng sợ. Đối với nỗi sợ hãi già, chết, v.v... (jarāmaraṇabhayādi) cũng theo phương pháp tương tự.

1377. Anuppannānaṃ pāpakānantiādīhi jātiādīni bhayato disvā jātijarābyādhimaraṇehi muccitukāmassa upāyapadhānaṃ kathitaṃ. Padabhājanīyassa panattho vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 367 bojjhaṅgapabbavaṇṇanā) āvi bhavissati.

1377. Bằng các câu như ‘(đối với) các pháp ác chưa sanh...’ (Anuppannānaṃ pāpakānaṃ tiādi), sự tinh tấn làm phương tiện của người mong muốn giải thoát khỏi sanh, già, bệnh, chết, sau khi đã thấy sanh v.v... là đáng sợ, đã được thuyết giảng. Còn ý nghĩa của phần Phân tích Từ cú (Padabhājanīya) sẽ trở nên rõ ràng trong Chú giải Phân Tích (Vibhaṅgaṭṭhakathā).

1378. ‘Asantuṭṭhitā ca kusalesu dhammesū’ti padaniddese bhiyyokamyatāti visesakāmatā. Idhekacco hi āditova pakkhikabhattaṃ vā salākabhattaṃ vā uposathikaṃ vā pāṭipadikaṃ vā deti, so tena asantuṭṭho hutvā puna dhurabhattaṃ saṅghabhattaṃ vassāvāsikaṃ deti, āvāsaṃ kāreti, cattāropi paccaye deti. Tatrāpi asantuṭṭho hutvā saraṇāni gaṇhāti, pañca sīlāni samādiyati. Tatrāpi asantuṭṭho hutvā pabbajati. Pabbajitvā ekaṃ nikāyaṃ dve nikāyeti tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ gaṇhāti, aṭṭha samāpattiyo bhāveti, vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gaṇhāti[Pg.435]. Arahattappattito paṭṭhāya mahāsantuṭṭho nāma hoti. Evaṃ yāva arahattā visesakāmatā ‘bhiyyokamyatā’ nāma.

1378. Trong phần giải về câu ‘Và không tự mãn trong các thiện pháp’ (Asantuṭṭhitā ca kusalesu dhammesū’ti), sự mong muốn nhiều hơn (bhiyyokamyatā) có nghĩa là sự mong muốn điều cao hơn (visesakāmatā). Thật vậy, ở đây có người ngay từ đầu đã cúng dường vật thực theo tháng (pakkhikabhatta), hoặc vật thực theo thẻ (salākabhatta), hoặc vật thực vào ngày Bố-tát (uposathika), hoặc vật thực vào ngày mùng một (pāṭipadika). Người ấy không tự mãn với điều đó, lại cúng dường vật thực thường xuyên (dhurabhatta), vật thực cho Tăng chúng (saṅghabhatta), y phục an cư mùa mưa (vassāvāsika), cho xây dựng trú xứ, cúng dường cả bốn món vật dụng. Không tự mãn cả với điều đó, người ấy quy y Tam bảo, thọ trì năm giới. Không tự mãn cả với điều đó, người ấy xuất gia. Sau khi xuất gia, người ấy học một bộ Nikāya, hai bộ Nikāya, và cứ thế học Tam tạng, lời dạy của Đức Phật; tu tập tám thiền chứng; phát triển minh sát và đắc A-la-hán quả. Kể từ khi đắc A-la-hán quả, người ấy được gọi là người có sự tự mãn to lớn. Như vậy, sự mong muốn điều cao hơn cho đến khi đắc A-la-hán quả được gọi là ‘sự mong muốn nhiều hơn’ (bhiyyokamyatā).

1379. ‘Appaṭivānitā ca padhānasmi’nti padassa niddese yasmā pantasenāsanesu adhikusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya ukkaṇṭhamāno padhānaṃ paṭivāseti nāma, anukkaṇṭhamāno no paṭivāseti nāma, tasmā taṃ nayaṃ dassetuṃ yā kusalānaṃ dhammānantiādi vuttaṃ. Tattha sakkaccakiriyatāti kusalānaṃ karaṇe sakkaccakāritā. Sātaccakiriyatāti satatameva karaṇaṃ. Aṭṭhitakiriyatāti khaṇḍaṃ akatvā aṭṭhapetvā karaṇaṃ. Anolīnavuttitāti alīnajīvitā, alīnapavattitā vā. Anikkhittachandatāti kusalacchandassa anikkhipanaṃ. Anikkhittadhuratāti kusalakaraṇe vīriyadhurassa anikkhipanaṃ.

1379. Trong phần giải về câu ‘Và không thối chuyển trong sự tinh tấn’ (Appaṭivānitā ca padhānasmi’nti), vì người nào chán nản trong việc tu tập các thiện pháp cao hơn tại các trú xứ xa vắng thì được gọi là thối chuyển trong sự tinh tấn, còn người không chán nản thì được gọi là không thối chuyển, do đó, để chỉ ra phương pháp ấy, câu ‘sự... đối với các thiện pháp’ (yā kusalānaṃ dhammānaṃ tiādi) đã được nói đến. Trong đó, hành động một cách trân trọng (sakkaccakiriyatā) là có thái độ trân trọng trong khi làm các điều thiện. Hành động một cách liên tục (sātaccakiriyatā) là làm một cách thường xuyên. Hành động một cách kiên trì (aṭṭhitakiriyatā) là làm mà không gián đoạn, không dừng lại. Thái độ không co rút (anolīnavuttitā) là có đời sống không co rút, hoặc có cách hành xử không co rút. Không từ bỏ ý muốn (anikkhittachandatā) là không từ bỏ ý muốn đối với điều thiện. Không từ bỏ trách nhiệm (anikkhittadhuratā) là không từ bỏ ách tinh tấn trong việc làm điều thiện.

1380. ‘Pubbenivāsānussatiñāṇaṃ vijjā’ti ettha pubbenivāsoti pubbe nivutthakkhandhā ca khandhapaṭibaddhañca. Pubbenivāsassa anussati pubbenivāsānussati. Tāya sampayuttaṃ ñāṇaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ. Tayidaṃ pubbe nivutthakkhandhapaṭicchādakaṃ tamaṃ vijjhatīti vijjā. Taṃ tamaṃ vijjhitvā te khandhe vidite pākaṭe karotīti viditakaraṇaṭṭhenāpi vijjā.

1380. Ở đây, trong câu ‘Túc mạng tùy niệm trí là minh’ (Pubbenivāsānussatiñāṇaṃ vijjā), túc mạng (pubbenivāsa) là các uẩn đã từng trú ngụ trong quá khứ và những gì liên quan đến các uẩn. Sự tùy niệm về túc mạng là túc mạng tùy niệm (pubbenivāsānussati). Trí tuệ tương ưng với sự tùy niệm ấy là túc mạng tùy niệm trí (pubbenivāsānussatiñāṇa). Trí tuệ này xuyên thủng (vijjhati) bóng tối (vô minh) che lấp các uẩn đã từng trú ngụ trong quá khứ, vì vậy gọi là minh (vijjā). Sau khi xuyên thủng bóng tối ấy, nó làm cho các uẩn ấy được biết đến, được hiển lộ, vì vậy nó cũng là minh (vijjā) theo nghĩa là làm cho biết.

Cutūpapāte ñāṇanti cutiyañca upapāte ca ñāṇaṃ. Idampi sattānaṃ cutipaṭisandhicchādakaṃ tamaṃ vijjhatīti vijjā. Taṃ tamaṃ vijjhitvā sattānaṃ cutipaṭisandhiyo viditā pākaṭā karotīti viditakaraṇaṭṭhenāpi vijjā. Āsavānaṃ khaye ñāṇanti sabbakilesānaṃ khayasamaye ñāṇaṃ. Tayidaṃ catusaccacchādakatamaṃ vijjhatīti vijjā. Taṃ tamaṃ vijjhitvā cattāri saccāni viditāni pākaṭāni karotīti viditakaraṇaṭṭhenāpi vijjā.

Trí tuệ về sự chết và sanh (cutūpapātañāṇa) là trí tuệ về sự chết và sự sanh. Trí tuệ này cũng xuyên thủng (vijjhati) bóng tối che lấp sự chết và sự tái sanh của chúng sanh, vì vậy gọi là minh (vijjā). Sau khi xuyên thủng bóng tối ấy, nó làm cho sự chết và sự tái sanh của chúng sanh được biết đến, được hiển lộ, vì vậy nó cũng là minh (vijjā) theo nghĩa là làm cho biết. Trí tuệ về sự đoạn tận các lậu hoặc (āsavānaṃ khaye ñāṇa) là trí tuệ vào lúc đoạn tận tất cả các phiền não. Trí tuệ này xuyên thủng (vijjhati) bóng tối che lấp bốn chân lý, vì vậy gọi là minh (vijjā). Sau khi xuyên thủng bóng tối ấy, nó làm cho bốn chân lý được biết đến, được hiển lộ, vì vậy nó cũng là minh (vijjā) theo nghĩa là làm cho biết.

1381. ‘Cittassa ca adhimutti nibbānañcā’ti ettha ārammaṇe adhimuccanaṭṭhena, paccanīkadhammehi ca suṭṭhumuttaṭṭhena aṭṭha samāpattiyo cittassa adhimutti nāma. Itaraṃ pana ‘natthi ettha taṇhāsaṅkhātaṃ vānaṃ’, ‘niggataṃ vā tasmā vānā’ti nibbānaṃ. Tattha aṭṭha samāpattiyo sayaṃ vikkhambhitakilesehi vimuttattā vimuttīti vuttā, nibbānaṃ pana sabbakilesehi accantaṃ vimuttattā vimuttīti.

1381. Trong câu ‘Cittassa ca adhimutti nibbānañcā’ti, tám thiền chứng được gọi là sự giải thoát của tâm (adhimutti) do có ý nghĩa là hướng đến đối tượng và do có ý nghĩa là đã giải thoát tốt đẹp khỏi các pháp đối nghịch. Còn pháp kia được gọi là Nibbāna vì ‘Ở đây không có vāna (sự ràng buộc) được gọi là ái dục’, hoặc ‘đã thoát ra khỏi vāna ấy’. Trong đó, tám thiền chứng được gọi là sự giải thoát (vimutti) do đã giải thoát khỏi các phiền não đã được chính mình trấn áp, còn Nibbāna được gọi là sự giải thoát (vimutti) do đã hoàn toàn giải thoát khỏi tất cả phiền não.

1382. Maggasamaṅgissa [Pg.436] ñāṇanti cattāri maggañāṇāni. Phalasamaṅgissa ñāṇanti cattāri phalañāṇāni. Tattha paṭhamamaggañāṇaṃ pañca kilese khepentaṃ nirodhentaṃ vūpasamentaṃ paṭippassambhentaṃ uppajjatīti khaye ñāṇaṃ nāma jātaṃ. Dutiyamaggañāṇaṃ cattāro kilese. Tathā tatiyamaggañāṇaṃ. Catutthamaggañāṇaṃ pana aṭṭha kilese khepentaṃ nirodhentaṃ vūpasamentaṃ paṭippassambhentaṃ uppajjatīti ‘khaye ñāṇaṃ’ nāma jātaṃ. Taṃ taṃ maggaphalañāṇaṃ pana tesaṃ tesaṃ kilesānaṃ khīṇante niruddhante vūpasamante paṭippassambhante anuppādante appavattante uppannanti anuppāde ñāṇaṃ nāma jātanti.

1382. Trí của người hợp với đạo là bốn đạo trí. Trí của người hợp với quả là bốn quả trí. Trong đó, đạo trí thứ nhất sanh khởi trong khi làm cho cạn kiệt, làm cho đoạn diệt, làm cho an tịnh, làm cho lắng dịu năm phiền não, vì vậy nó được gọi là trí về sự tận diệt. Đạo trí thứ hai (làm cạn kiệt) bốn phiền não. Tương tự, đạo trí thứ ba. Còn đạo trí thứ tư sanh khởi trong khi làm cho cạn kiệt, làm cho đoạn diệt, làm cho an tịnh, làm cho lắng dịu tám phiền não, vì vậy nó được gọi là ‘trí về sự tận diệt’. Còn quả trí tương ứng ấy sanh khởi vào lúc cuối cùng của sự cạn kiệt, lúc cuối cùng của sự đoạn diệt, lúc cuối cùng của sự an tịnh, lúc cuối cùng của sự lắng dịu, lúc cuối cùng của sự không sanh khởi, lúc cuối cùng của sự không tiếp diễn của các phiền não tương ứng ấy, vì vậy nó được gọi là trí về sự không sanh khởi.

Aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaaṭṭhakathāya

Trong Aṭṭhasālinī, Chú giải Dhammasaṅgaṇī

Nikkhepakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về chương Trích Yếu đã kết thúc.

4. Aṭṭhakathākaṇḍo

4. Chương Chú Giải

Tikaatthuddhāravaṇṇanā

Phần giải thích về sự trích dẫn ý nghĩa của các tam đề

1384. Idāni [Pg.437] nikkhepakaṇḍānantaraṃ ṭhapitassa aṭṭhakathākaṇḍassa vaṇṇanākkamo anuppatto. Kasmā panetaṃ aṭṭhakathākaṇḍaṃ nāma jātanti? Tepiṭakassa buddhavacanassa atthaṃ uddharitvā ṭhapitattā. Tīsupi hi piṭakesu dhammantaraṃ āgataṃ aṭṭhakathākaṇḍeneva paricchinditvā vinicchitaṃ suvinicchitaṃ nāma hoti. Sakale abhidhammapiṭake nayamaggaṃ mahāpakaraṇe pañhuddhāraṃ gaṇanacāraṃ asallakkhentenāpi aṭṭhakathākaṇḍatoyeva samānetuṃ vaṭṭati.

1384. Bây giờ, thứ tự giải thích của chương Chú Giải, được đặt ngay sau chương Trích Yếu, đã đến. Nhưng tại sao chương này được gọi là chương Chú Giải? Do đã trích dẫn và trình bày ý nghĩa của Phật ngôn, tức Tam Tạng. Quả vậy, một pháp đặc biệt xuất hiện trong cả ba tạng, khi được phân định và quyết đoán chỉ bằng chương Chú Giải, thì được gọi là đã được quyết đoán tốt đẹp. Ngay cả người không nhận thức được phương pháp luận trong toàn bộ tạng Abhidhamma, sự trích dẫn vấn đề trong bộ Đại Luận, và cách thức tính toán, cũng thích hợp để đối chiếu chỉ từ chương Chú Giải.

Kuto pabhavaṃ pana etanti? Sāriputtattherappabhavaṃ. Sāriputtatthero hi ekassa attano saddhivihārikassa nikkhepakaṇḍe atthuddhāraṃ sallakkhetuṃ asakkontassa aṭṭhakathākaṇḍaṃ kathetvā adāsi. Idaṃ pana mahāaṭṭhakathāyaṃ paṭikkhipitvā idaṃ vuttaṃ – abhidhammo nāma na sāvakavisayo, na sāvakagocaro; buddhavisayo esa, buddhagocaro. Dhammasenāpati pana saddhivihārikena pucchito taṃ ādāya satthu santikaṃ gantvā sammāsambuddhassa kathesi. Sammāsambuddho tassa bhikkhuno aṭṭhakathākaṇḍaṃ kathetvā adāsi. Kathaṃ? Bhagavā hi ‘katame dhammā kusalā’ti pucchi. ‘Kusalā dhammā nāma katame’ti sallakkhesīti attho. Athassa tuṇhībhūtassa ‘nanu yaṃ mayā katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotītiādinā nayena bhūmibhedato kusalaṃ dassitaṃ, sabbampi taṃ catūsu bhūmīsu kusalaṃ, ime dhammā kusalā’ti iminā nayena kaṇṇikaṃ kaṇṇikaṃ ghaṭaṃ ghaṭaṃ gocchakaṃ gocchakaṃ katvā atthuddhāravasena kusalādidhamme dassento kathetvā adāsi.

Nhưng điều này đã bị bác bỏ trong Đại Chú Giải và điều này đã được nói: Abhidhamma không phải là lĩnh vực của thinh văn, không phải là cảnh giới của thinh văn; đây là lĩnh vực của chư Phật, là cảnh giới của chư Phật. Nhưng Tướng quân Chánh pháp, khi được vị đệ tử cùng trú hỏi, đã dẫn vị ấy đến gần bậc Đạo Sư và trình bày lên bậc Chánh Đẳng Giác. Bậc Chánh Đẳng Giác đã thuyết và ban cho vị tỳ khưu ấy chương Chú Giải. Bằng cách nào? Quả vậy, Đức Thế Tôn đã hỏi: ‘Những pháp nào là thiện?’. Ý nghĩa là, Ngài đã nhận thức: ‘Những pháp thiện là những pháp nào?’. Rồi, đối với vị ấy đang im lặng, Ngài đã thuyết và ban cho bằng cách chỉ ra các pháp thiện, v.v... qua việc trích dẫn ý nghĩa, tạo thành từng phần, từng nhóm, từng chùm theo phương pháp này: ‘Này, pháp thiện mà Ta đã chỉ ra theo sự phân chia cảnh giới bằng phương pháp bắt đầu bằng “Những pháp nào là thiện? Vào lúc nào tâm thiện dục giới sanh khởi...”, tất cả pháp thiện ấy trong bốn cảnh giới, những pháp này là thiện’.

Tattha catūsūti kāmāvacararūpāvacarārūpāvacaraapariyāpannāsu. Kusalanti phassādibhedaṃ kusalaṃ. Ime dhammā kusalāti ime sabbepi tāsu tāsu bhūmīsu vuttā phassādayo dhammā kusalā nāma.

Trong đó, ‘trong bốn’ là trong dục giới, sắc giới, vô sắc giới, và siêu thế. ‘Thiện’ là pháp thiện có sự phân biệt như xúc, v.v... ‘Những pháp này là thiện’ là: tất cả những pháp này như xúc, v.v... đã được nói trong các cảnh giới tương ứng ấy, được gọi là thiện.

1385. Akusalānaṃ pana bhūmivasena bhedābhāvato dvādasa akusalacittuppādāti āha. Tattha uppajjatīti uppādo. Cittameva uppādo [Pg.438] cittuppādo. Desanāsīsameva cetaṃ. Yathā pana ‘rājā āgato’ti vutte amaccādīnampi āgamanaṃ vuttameva hoti, evaṃ ‘cittuppādā’ti vutte tehi sampayuttadhammāpi vuttāva hontīti. Sabbattha cittuppādaggahaṇena sasampayuttadhammaṃ cittaṃ gahitanti veditabbaṃ. Ito paraṃ catūsu bhūmīsu vipākotiādīnaṃ sabbesampi tikadukabhājanīyapadānaṃ attho, vedanāttikādīsu ca sukhādīnaṃ navattabbatā heṭṭhā vuttanayeneva pāḷiyatthaṃ vīmaṃsitvā veditabbā. Visesamattameva pana vakkhāma.

1385. Nhưng do các pháp bất thiện không có sự phân chia theo cảnh giới, (Đức Thế Tôn) đã nói ‘mười hai tâm bất thiện sanh khởi’. Trong đó, ‘sanh khởi’ nên là uppāda. Tâm chính là sự sanh khởi, (nên gọi là) cittuppāda. Và đây chỉ là phần đầu của bài thuyết giảng. Giống như khi nói ‘nhà vua đã đến’, sự đến của các vị đại thần, v.v... cũng được xem như đã nói, cũng vậy, khi nói ‘các tâm sanh khởi’, các pháp tương ưng với chúng cũng được xem như đã được nói. Cần phải hiểu rằng ở khắp nơi, qua việc dùng từ ‘tâm sanh khởi’, tâm cùng với các pháp tương ưng của nó đã được bao hàm. Từ đây trở đi, ý nghĩa của tất cả các từ phân tích trong các tam đề và nhị đề, bắt đầu bằng ‘quả trong bốn cảnh giới’, và sự không cần phải nói về thọ lạc, v.v... trong các tam đề về thọ, v.v..., cần phải được hiểu bằng cách xem xét ý nghĩa của bản Pāli theo phương pháp đã được nói ở trước. Chúng tôi sẽ chỉ nói về những điểm đặc biệt.

1420. Tattha parittārammaṇattike tāva sabbo kāmāvacarassa vipākoti ettha dvipañcaviññāṇāni cakkhupasādādayo nissāya niyameneva iṭṭhāniṭṭhādibhede rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbadhamme ārabbha pavattantīti parittārammaṇāni. Kusalākusalavipākā pana dve manodhātuyo hadayavatthuṃ nissāya cakkhuviññāṇādīnaṃ anantarā niyamato rūpādīneva ārabbha pavattantīti parittārammaṇā. Kusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātu somanassasahagatā pañcadvāre santīraṇavasena chasu dvāresu tadārammaṇavasenāti niyamato rūpādīni cha parittārammaṇāneva ārabbha pavattatīti parittārammaṇā. Kusalākusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātudvayaṃ pañcadvāre santīraṇavasena chasu dvāresu tadārammaṇavasena niyamato rūpādīni cha parittārammaṇāneva ārabbha pavattati. Paṭisandhivasena pavattamānampi parittaṃ kammaṃ kammanimittaṃ gatinimittaṃ vā ārammaṇaṃ karoti, pavattiyaṃ bhavaṅgavasena, pariyosāne cutivasena pavattamānampi tadeva ārammaṇaṃ karotīti parittārammaṇaṃ. Aṭṭha pana sahetukavipākacittuppādā ettha vuttanayeneva tadārammaṇavasena paṭisandhibhavaṅgacutivasena ca parittadhammeyeva ārabbha pavattanti. Kiriyamanodhātu pañcadvāre rūpādīni ārabbha pavattati. Somanassasahagatāhetukakiriyamanoviññāṇadhātu chasu dvāresu paccuppanne manodvāre atītānāgatepi paritte rūpādidhammeyeva ārabbha khīṇāsavānaṃ pahaṭṭhākāraṃ kurumānā pavattatīti parittārammaṇā. Evamime pañcavīsati cittuppādā ekanteneva parittārammaṇāti veditabbā.

1420. Trong các tam đề ấy, trước hết trong tam đề Parittārammaṇa, về câu "tất cả quả của cõi Dục", ở đây, song ngũ thức nương vào nhãn thanh tịnh sắc v.v., một cách chắc chắn sanh khởi bắt cảnh là các pháp sắc, thinh, khí, vị, xúc có sự phân chia khả ái, bất khả ái v.v., vì vậy được gọi là tâm có cảnh nhỏ hẹp. Còn hai ý giới là quả thiện và bất thiện, nương vào ý vật, ngay sau nhãn thức v.v., một cách chắc chắn sanh khởi chỉ bắt cảnh sắc v.v., vì vậy được gọi là tâm có cảnh nhỏ hẹp. Ý thức giới vô nhân là quả thiện câu hành với thọ hỷ, theo phận sự suy đạc ở ngũ môn và theo phận sự na cảnh ở lục môn, một cách chắc chắn sanh khởi chỉ bắt sáu cảnh nhỏ hẹp là sắc v.v., vì vậy được gọi là tâm có cảnh nhỏ hẹp. Hai ý thức giới vô nhân là quả thiện và bất thiện, theo phận sự suy đạc ở ngũ môn và theo phận sự na cảnh ở lục môn, một cách chắc chắn sanh khởi chỉ bắt sáu cảnh nhỏ hẹp là sắc v.v. Dù sanh khởi theo phận sự tái tục, nó bắt cảnh là nghiệp, nghiệp tướng, hoặc thú tướng nhỏ hẹp; dù sanh khởi theo phận sự hữu phần trong thời bình nhật, và theo phận sự tử vào lúc cuối, nó cũng bắt chính cảnh ấy, vì vậy được gọi là tâm có cảnh nhỏ hẹp. Còn tám tâm quả hữu nhân, theo phương pháp đã nói ở đây, theo phận sự na cảnh và theo phận sự tái tục, hữu phần, tử, chỉ sanh khởi bắt cảnh là các pháp nhỏ hẹp. Ý giới duy tác sanh khởi ở ngũ môn bắt cảnh sắc v.v. Ý thức giới duy tác vô nhân câu hành với thọ hỷ, bắt cảnh là các pháp nhỏ hẹp như sắc v.v. ở hiện tại trong sáu cửa, và ở quá khứ, vị lai trong ý môn, sanh khởi làm nên vẻ hoan hỷ của các bậc lậu tận, vì vậy được gọi là tâm có cảnh nhỏ hẹp. Như vậy, nên biết rằng 25 tâm này một cách chắc chắn là tâm có cảnh nhỏ hẹp.

1421. Viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanadhammā attano attano heṭṭhimaṃ samāpattiṃ ārabbha pavattanato mahaggatārammaṇā. Eva maggaphaladhammā nibbānārammaṇattā appamāṇārammaṇā.

1421. Các pháp Thức Vô Biên Xứ và Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, do sanh khởi bắt cảnh là thiền chứng thấp hơn của chính mình, nên có cảnh đại hành. Tương tự, các pháp Đạo và Quả, do có cảnh là Níp-bàn, nên có cảnh vô lượng.

Kusalato [Pg.439] cattāro kiriyato cattāroti aṭṭha ñāṇavippayuttacittuppādā sekkhaputhujjanakhīṇāsavānaṃ asakkaccadānapaccavekkhaṇadhammasavanādīsu kāmāvacaradhamme ārabbha pavattikāle parittārammaṇā. Atipaguṇānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ paccavekkhaṇakāle mahaggatārammaṇā. Kasiṇanimittādipaññattipaccavekkhaṇakāle navattabbārammaṇā. Akusalato cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādā pañcapaṇṇāsāya kāmāvacaradhammānaṃ ‘satto satto’ti parāmasanaassādanābhinandanakāle parittārammaṇā. Tenevākārena sattavīsati mahaggatadhamme ārabbha pavattikāle mahaggatārammaṇā. Paṇṇattidhamme ārabbha pavattanakāle siyā navattabbārammaṇā. Diṭṭhivippayuttānaṃ teyeva dhamme ārabbha kevalaṃ assādanābhinandanavasena, pavattiyaṃ paṭighasampayuttānaṃ domanassavasena, vicikicchāsampayuttacittuppādassa aniṭṭhaṅgatavasena, uddhaccasahagatassa vikkhepavasena avūpasamavasena ca pavattiyaṃ parittamahaggatanavattabbārammaṇatā veditabbā. Etesu pana ekadhammopi appamāṇe ārabbha pavattituṃ na sakkoti, tasmā na appamāṇārammaṇā.

Tám tâm bất tương ưng trí, tức là bốn tâm thiện và bốn tâm duy tác, của các bậc hữu học, phàm phu, và lậu tận, khi sanh khởi bắt cảnh là các pháp cõi Dục trong lúc bố thí không cung kính, quán xét, nghe pháp v.v., thì có cảnh nhỏ hẹp. Khi quán xét các thiền như sơ thiền v.v. đã được thực hành thuần thục, thì có cảnh đại hành. Khi quán xét chế định như tướng kasina v.v., thì có cảnh không thể nói. Bốn tâm bất thiện tương ưng tà kiến, khi chấp thủ, say đắm, vui thích 55 pháp cõi Dục rằng "chúng sanh, chúng sanh", thì có cảnh nhỏ hẹp. Với cách thức tương tự, khi sanh khởi bắt cảnh là 27 pháp đại hành, thì có cảnh đại hành. Khi sanh khởi bắt cảnh là pháp chế định, đôi khi có cảnh không thể nói. Đối với sự sanh khởi của các tâm bất tương ưng tà kiến, khi bắt chính các pháp ấy chỉ thuần túy theo cách say đắm, vui thích; đối với các tâm tương ưng sân, theo cách ưu phiền; đối với tâm tương ưng hoài nghi, theo cách không đi đến quyết định; và đối với tâm câu hành với phóng dật, theo cách tán loạn và không an tịnh, nên biết là có cảnh nhỏ hẹp, đại hành, và không thể nói. Tuy nhiên, trong số các pháp này, không một pháp nào có thể sanh khởi bắt cảnh vô lượng, vì vậy, chúng không có cảnh vô lượng.

Kusalato cattāro kiriyato cattāroti aṭṭha ñāṇasampayuttacittuppādā sekkhaputhujjanakhīṇāsavānaṃ sakkaccadānapaccavekkhaṇadhammasavanādīsu yathāvuttappakāre dhamme ārabbha pavattikāle parittamahaggatanavattabbārammaṇā honti. Gotrabhukāle lokuttaradhamme paccavekkhaṇakāle ca nesaṃ appamāṇārammaṇatā veditabbā.

Tám tâm tương ưng trí, tức là bốn tâm thiện và bốn tâm duy tác, của các bậc hữu học, phàm phu, và lậu tận, khi sanh khởi bắt cảnh là các pháp theo các loại đã được nói trong lúc bố thí cung kính, quán xét, nghe pháp v.v., thì có cảnh nhỏ hẹp, đại hành, và không thể nói. Trong lúc chuyển tộc và trong lúc quán xét các pháp siêu thế, nên biết rằng chúng có cảnh vô lượng.

Yaṃ panetaṃ rūpāvacaracatutthajjhānaṃ taṃ sabbatthapādakacatutthaṃ ākāsakasiṇacatutthaṃ ālokakasiṇacatutthaṃ brahmavihāracatutthaṃ ānāpānacatutthaṃ iddhividhacatutthaṃ dibbasotacatutthaṃ cetopariyañāṇacatutthaṃ yathākammupagañāṇacatutthaṃ dibbacakkhuñāṇacatutthaṃ pubbenivāsañāṇacatutthaṃ anāgataṃsañāṇacatutthanti kusalatopi kiriyatopi dvādasavidhaṃ hoti.

Còn thiền thứ tư cõi Sắc này, nó có 12 loại, cả về phương diện thiện và duy tác, đó là: thiền thứ tư làm nền tảng cho tất cả, thiền thứ tư kasina không gian, thiền thứ tư kasina ánh sáng, thiền thứ tư phạm trú, thiền thứ tư hơi thở, thiền thứ tư thần túc thông, thiền thứ tư thiên nhĩ thông, thiền thứ tư tha tâm thông, thiền thứ tư nghiệp sanh trí, thiền thứ tư thiên nhãn thông, thiền thứ tư túc mạng thông, và thiền thứ tư vị lai sanh trí.

Tattha ‘sabbatthapādakacatutthaṃ’ nāma aṭṭhasu kasiṇesu catutthajjhānaṃ. Tañhi vipassanāyapi pādakaṃ hoti, abhiññānampi, nirodhassāpi, vaṭṭassāpi pādakaṃ hotiyevāti sabbatthapādakanti vuttaṃ. ‘Ākāsakasiṇaālokakasiṇacatutthāni’ pana vipassanāyapi abhiññānampi vaṭṭassāpi pādakāni [Pg.440] honti, nirodhapādakāneva na honti. ‘Brahmavihāraānāpānacatutthāni’ vipassanāya ceva vaṭṭassa ca pādakāni honti, abhiññānaṃ pana nirodhassa ca pādakāni na honti. Tattha dasavidhampi kasiṇajjhānaṃ kasiṇapaṇṇattiṃ ārabbha pavattattā, brahmavihāracatutthaṃ sattapaṇṇattiṃ ārabbha pavattattā, ānāpānacatutthaṃ nimittaṃ ārabbha pavattattā parittādivasena navattabbadhammārammaṇato navattabbārammaṇaṃ nāma hoti.

Trong số đó, cái gọi là "thiền thứ tư làm nền tảng cho tất cả" là thiền thứ tư trong tám kasina. Vì nó là nền tảng cho cả minh sát, các thắng trí, diệt thọ tưởng định, và cả vòng luân hồi, nên được gọi là "nền tảng cho tất cả". Còn các thiền thứ tư kasina không gian và kasina ánh sáng là nền tảng cho cả minh sát, các thắng trí, và vòng luân hồi, nhưng chúng không phải là nền tảng cho diệt thọ tưởng định. Các thiền thứ tư phạm trú và hơi thở là nền tảng cho minh sát và vòng luân hồi, nhưng không phải là nền tảng cho các thắng trí và diệt thọ tưởng định. Trong số đó, mười loại thiền kasina, do sanh khởi bắt cảnh là chế định kasina; thiền thứ tư phạm trú, do sanh khởi bắt cảnh là chế định chúng sanh; thiền thứ tư hơi thở, do sanh khởi bắt cảnh là tướng (hơi thở); do có cảnh là pháp không thể nói theo cách nhỏ hẹp v.v., nên được gọi là có cảnh không thể nói.

‘Iddhividhacatutthaṃ’ parittamahaggatārammaṇaṃ hoti. Kathaṃ? Tañhi yadā kāyaṃ cittasannissitaṃ katvā adissamānena kāyena gantukāmo cittavasena kāyaṃ pariṇāmeti, mahaggatacitte samodahati, samāropeti, tadā upayogaladdhaṃ ārammaṇaṃ hotīti katvā rūpakāyārammaṇato parittārammaṇaṃ hoti. Yadā cittaṃ kāyasannissitaṃ katvā dissamānena kāyena gantukāmo kāyavasena cittaṃ pariṇāmeti, pādakajjhānacittaṃ rūpakāye samodahati, samāropeti, tadā upayogaladdhaṃ ārammaṇaṃ hotīti katvā mahaggatacittārammaṇato mahaggatārammaṇaṃ hoti.

'Thiền thứ tư thần thông' có đối tượng là dục giới và đại hành. Như thế nào? Thật vậy, khi vị ấy muốn đi với thân không thấy được, sau khi làm cho thân nương tựa vào tâm, vị ấy uốn nắn thân theo năng lực của tâm, đặt để, an trí (thân) vào trong tâm đại hành. Khi ấy, do có đối tượng là sắc thân, nên (thiền ấy) có đối tượng là dục giới, vì xem như đối tượng có được nhờ sự nỗ lực. Khi vị ấy muốn đi với thân thấy được, sau khi làm cho tâm nương tựa vào thân, vị ấy uốn nắn tâm theo năng lực của thân, đặt để, an trí tâm thiền nền tảng vào trong sắc thân. Khi ấy, do có đối tượng là tâm đại hành, nên (thiền ấy) có đối tượng là đại hành, vì xem như đối tượng có được nhờ sự nỗ lực.

‘Dibbasotacatutthaṃ’ saddaṃ ārabbha pavattattā ekantaparittārammaṇameva. ‘Cetopariyañāṇacatutthaṃ’ parittamahaggataappamāṇārammaṇaṃ hoti. Kathaṃ? Tañhi paresaṃ kāmāvacaracittajānanakāle parittārammaṇaṃ hoti, rūpāvacarārūpāvacaracittajānanakāle mahaggatārammaṇaṃ, maggaphalajānanakāle appamāṇārammaṇaṃ hoti. Ettha ca puthujjano sotāpannassa cittaṃ na jānāti, sotāpanno vā sakadāgāmissāti evaṃ yāva arahato netabbaṃ. Arahā pana sabbesaṃ cittaṃ jānāti. Aññopi ca uparimo heṭṭhimassāti ayaṃ viseso veditabbo. ‘Yathākammupagañāṇacatutthaṃ’ kāmāvacarakammajānanakāle parittārammaṇaṃ hoti, rūpāvacarārūpāvacarakammajānanakāle mahaggatārammaṇaṃ.

'Thiền thứ tư thiên nhĩ' do sanh khởi bắt lấy âm thanh làm đối tượng nên chắc chắn chỉ có đối tượng là dục giới. 'Thiền thứ tư tha tâm thông' có đối tượng là dục giới, đại hành, và vô lượng. Như thế nào? Thật vậy, khi biết tâm dục giới của người khác, nó có đối tượng là dục giới; khi biết tâm sắc giới và vô sắc giới, nó có đối tượng là đại hành; khi biết tâm đạo và quả, nó có đối tượng là vô lượng. Và ở đây, phàm nhân không biết tâm của bậc Dự lưu, còn bậc Dự lưu (biết tâm của bậc Dự lưu) hoặc bậc Nhất lai, nên được hiểu như vậy cho đến bậc A-la-hán. Còn bậc A-la-hán thì biết tâm của tất cả. Và cũng nên biết sự khác biệt này: bậc trên biết (tâm của) bậc dưới. 'Thiền thứ tư nghiệp báo thông' khi biết nghiệp dục giới, nó có đối tượng là dục giới; khi biết nghiệp sắc giới và vô sắc giới, nó có đối tượng là đại hành.

‘Dibbacakkhuñāṇacatutthaṃ’ rūpārammaṇattā ekantaparittārammaṇameva. ‘Pubbenivāsañāṇacatutthaṃ’ parittamahaggataappamāṇanavattabbārammaṇaṃ hoti. Kathaṃ? Tañhi kāmāvacarakkhandhānussaraṇakāle parittārammaṇaṃ hoti. Rūpāvacarārūpāvacarakkhandhānussaraṇakāle mahaggatārammaṇaṃ. Atīte attanā vā parehi vā bhāvitamaggaṃ sacchikataphalañca anussaraṇakāle appamāṇārammaṇaṃ. Atīte buddhā maggaṃ bhāvayiṃsu, phalaṃ sacchākaṃsu, nibbānadhātuyā parinibbāyiṃsūti [Pg.441] chinnavaṭumakānussaraṇavasena maggaphalanibbānapaccavekkhaṇatopi appamāṇārammaṇaṃ. Atīte ‘vipassī nāma bhagavā’ ahosi. Tassa ‘bandhumatī nāma nagaraṃ ahosi, bandhumā nāma rājā pitā, bandhumatī nāma mātā’tiādinā nayena nāmagottapathavīnimittādianussaraṇakāle navattabbārammaṇaṃ hoti.

'Thiền thứ tư thiên nhãn thông' do có đối tượng là sắc nên chắc chắn chỉ có đối tượng là dục giới. 'Thiền thứ tư túc mạng thông' có đối tượng là dục giới, đại hành, vô lượng, và bất định. Như thế nào? Thật vậy, khi nhớ lại các uẩn thuộc dục giới, nó có đối tượng là dục giới. Khi nhớ lại các uẩn thuộc sắc giới và vô sắc giới, nó có đối tượng là đại hành. Khi nhớ lại đạo đã được tu tập và quả đã được chứng ngộ bởi chính mình hoặc bởi người khác trong quá khứ, nó có đối tượng là vô lượng. Do năng lực nhớ lại các bậc đã đoạn tận vòng luân hồi rằng: 'Trong quá khứ, các vị Phật đã tu tập đạo, đã chứng ngộ quả, đã nhập vô dư Niết-bàn với Niết-bàn giới', nên cũng có đối tượng là vô lượng do việc quán xét đạo, quả, và Niết-bàn. Khi nhớ lại tên, dòng họ, tướng biến xứ đất, v.v... theo phương pháp bắt đầu bằng: 'Trong quá khứ, có Đức Thế Tôn tên là Vipassī. Kinh thành của ngài tên là Bandhumatī, vua cha tên là Bandhumā, hoàng hậu mẹ tên là Bandhumatī', nó có đối tượng là bất định.

‘Anāgataṃsañāṇacatutthe’pi eseva nayo. Tampi ayaṃ anāgate ‘kāmāvacare nibbattissatī’ti jānanakāle parittārammaṇaṃ hoti. ‘Rūpāvacare vā arūpāvacare vā nibbattissatī’ti jānanakāle mahaggatārammaṇaṃ. ‘Maggaṃ bhāvessati phalaṃ sacchikarissati’ ‘nibbānadhātuyā parinibbāyissatī’ti jānanakāle appamāṇārammaṇaṃ. Anāgate ‘‘metteyyo nāma bhagavā uppajjissati, subrahmā nāmassa brāhmaṇo pitā bhavissati, brahmavatī nāma brāhmaṇī mātā bhavissatī’’tiādinā nayena nāmagottajānanakāle navattabbārammaṇaṃ hoti.

Trong 'thiền thứ tư vị lai thông' cũng có cùng phương pháp này. Thiền ấy cũng vậy, khi biết rằng: 'Vị này trong tương lai sẽ tái sanh trong cõi dục giới', nó có đối tượng là dục giới. Khi biết rằng: 'Sẽ tái sanh trong cõi sắc giới hoặc trong cõi vô sắc giới', nó có đối tượng là đại hành. Khi biết rằng: 'Sẽ tu tập đạo, sẽ chứng ngộ quả', 'sẽ nhập vô dư Niết-bàn với Niết-bàn giới', nó có đối tượng là vô lượng. Khi biết tên và dòng họ theo phương pháp bắt đầu bằng: 'Trong tương lai, Đức Thế Tôn tên là Metteyya sẽ xuất hiện, vị Bà-la-môn tên là Subrahmā sẽ là cha của ngài, vị nữ Bà-la-môn tên là Brahmavatī sẽ là mẹ', nó có đối tượng là bất định.

Arūpāvacaracatutthaṃ pana āsavānaṃ khayacatutthañca pāḷiyaṃ āgataṭṭhāneyeva kathessāmi. Kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatā sabbesampi etesaṃ kusalākusalakiriyacittānaṃ purecārikā. Tassā tesu vuttanayeneva ārammaṇabhedo veditabbo. Pañcadvāre pana voṭṭhabbanavasena pavattiyaṃ ekantaparittārammaṇāva hoti. Rūpāvacaratikacatukkajjhānādīni parittādibhāvena navattabbadhammaṃ ārabbha pavattito navattabbārammaṇāni. Ettha hi rūpāvacarāni pathavīkasiṇādīsu pavattanti, ākāsānañcāyatanaṃ ugghāṭimākāse, ākiñcaññāyatanaṃ viññāṇāpagameti.

Còn thiền thứ tư vô sắc giới và thiền thứ tư lậu tận thông, ta sẽ nói ở chính nơi đã được đề cập trong Pāli. Ý thức giới vô nhân duy tác câu hành với xả là tâm đi trước của tất cả các tâm thiện, bất thiện, và duy tác này. Sự phân biệt đối tượng của nó trong các tâm ấy nên được hiểu theo phương pháp đã được nói. Tuy nhiên, ở ngũ môn, khi sanh khởi với vai trò đoán định, nó chắc chắn chỉ có đối tượng là dục giới. Các thiền sắc giới tam thiền, tứ thiền, v.v... có đối tượng là bất định, do sanh khởi bắt lấy pháp bất định (chế định) làm đối tượng, không phải là dục giới, v.v... Thật vậy, ở đây các thiền sắc giới sanh khởi trong các biến xứ đất, v.v...; (thiền) Không vô biên xứ (sanh khởi) trong hư không được mở ra (từ biến xứ); (thiền) Vô sở hữu xứ (sanh khởi) trong sự vắng mặt của thức (Không vô biên xứ).

1429. Maggārammaṇattike ādimhi vuttā aṭṭha ñāṇasampayuttacittuppādā sekkhāsekkhānaṃ attanā paṭividdhamaggānaṃ paccavekkhaṇakāle maggārammaṇā, maggena pana asahajātattā na maggahetukā, attanā paṭividdhamaggaṃ garuṃ katvā paccavekkhaṇakāle ārammaṇādhipativasena maggādhipatino, aññadhammārammaṇakāle na vattabbā maggārammaṇātipi maggādhipatinotipi. Cattāro ariyamaggā maggasaṅkhātassa maggasampayuttassa vā hetuno atthitāya ekantato maggahetukāva. Vīriyaṃ pana vīmaṃsaṃ vā jeṭṭhakaṃ katvā maggabhāvanākāle [Pg.442] sahajātādhipatinā siyā maggādhipatino, chandacittānaṃ aññatarajeṭṭhakakāle siyā na vattabbā maggādhipatinoti.

1429. Trong tam đề Đạo Đối Tượng, tám sự sanh khởi của tâm tương ưng với trí tuệ đã được nói ở đầu, khi các bậc hữu học và vô học quán xét các đạo mà chính mình đã chứng ngộ, chúng có đối tượng là đạo; nhưng do không đồng sanh với đạo, chúng không phải là có nhân là đạo; khi quán xét bằng cách xem trọng đạo mà mình đã chứng ngộ, chúng có trưởng là đạo do năng lực của trưởng đối tượng; khi có đối tượng là pháp khác, chúng không được gọi là có đối tượng là đạo hay có trưởng là đạo. Bốn thánh đạo, do sự hiện hữu của nhân được gọi là đạo hoặc tương ưng với đạo, chắc chắn chỉ là có nhân là đạo. Tuy nhiên, khi tu tập đạo bằng cách lấy tấn hoặc tuệ làm chủ, chúng có thể có trưởng là đạo bởi trưởng đồng sanh; khi dục hoặc tâm làm chủ, chúng có thể không được gọi là có trưởng là đạo.

Dvādasavidhe rūpāvacaracatutthajjhāne sabbatthapādakacatutthādīni nava jhānāni neva maggārammaṇāni na maggahetukāni na maggādhipatīni. Cetopariyañāṇapubbenivāsañāṇaanāgataṃsañāṇacatutthāni pana ariyānaṃ maggacittajānanakāle maggārammaṇāni honti, maggena pana asahajātattā na maggahetukāni, maggaṃ garuṃ katvā appavattito na maggādhipatīni. Kasmā panetāni na maggaṃ garuṃ karontīti? Attano mahaggatatāya. Yathā hi rājānaṃ sabbo loko garuṃ karoti, mātāpitaro pana na karonti. Na hi te rājānaṃ disvā āsanā vuṭṭhahanti, na añjalikammādīni karonti, daharakāle voharitanayeneva voharanti. Evametānipi attano mahaggatatāya na maggaṃ garuṃ karonti.

Trong thiền thứ tư sắc giới có mười hai loại, chín thiền bắt đầu từ thiền thứ tư làm nền tảng cho tất cả, không phải là có đối tượng là đạo, không phải là có nhân là đạo, không phải là có trưởng là đạo. Còn các thiền thứ tư là Tha tâm thông, Túc mạng thông, Vị lai thông, vào lúc biết tâm đạo của các bậc Thánh, trở thành có đối tượng là đạo; nhưng vì không đồng sanh với đạo nên không phải là có nhân là đạo, vì không sanh khởi do xem trọng đạo nên không phải là có trưởng là đạo. Tại sao những pháp này lại không xem trọng đạo? Do tự thân là pháp đại hành. Ví như toàn thể dân chúng đều tôn kính đức vua, nhưng cha mẹ thì không. Thật vậy, họ thấy vua cũng không đứng dậy khỏi chỗ ngồi, không làm các việc như chắp tay v.v., họ vẫn nói chuyện theo cách đã nói chuyện từ khi (vua) còn nhỏ. Cũng vậy, những pháp này do tự thân là pháp đại hành nên không xem trọng đạo.

Kiriyāhetukamanoviññāṇadhātupi ariyānaṃ maggapaccavekkhaṇakāle paccavekkhaṇapurecārikattā maggārammaṇā hoti, maggena asahajātattā pana na maggahetukā, maggaṃ garuṃ katvā appavattito na maggādhipati. Kasmā garuṃ na karotīti? Attano ahetukatāya hīnatāya jaḷatāya. Yathā hi rājānaṃ sabbo loko garuṃ karoti, attano parijanā pana khujjavāmanakaceṭakādayo attano aññāṇatāya paṇḍitamanussā viya nātigaruṃ karonti, evameva idampi cittaṃ attano ahetukatāya hīnatāya jaḷatāya maggaṃ garuṃ na karoti.

Cả ý thức giới vô nhân duy tác, vào lúc các bậc Thánh quán xét đạo, do là pháp đi trước sự quán xét nên trở thành có đối tượng là đạo; nhưng vì không đồng sanh với đạo nên không phải là có nhân là đạo, vì không sanh khởi do xem trọng đạo nên không phải là có trưởng là đạo. Tại sao không xem trọng? Do tự thân là vô nhân, là thấp kém, là chậm lụt. Ví như toàn thể dân chúng đều tôn kính đức vua, nhưng những người hầu cận của vua như người gù, người lùn, người hầu v.v., do sự ngu dốt của mình, không quá tôn kính như những người có trí; cũng vậy, tâm này do tự thân là vô nhân, là thấp kém, là chậm lụt nên không xem trọng đạo.

Ñāṇavippayuttakusalādīni ñāṇābhāvena ceva lokiyadhammārammaṇatāya ca maggārammaṇādibhāvaṃ na labhanti, navattabbārammaṇāneva hontīti veditabbānīti.

Các pháp thiện bất tương ưng trí v.v., do không có trí và do có đối tượng là pháp thế gian, nên không đạt được trạng thái có đối tượng là đạo v.v.; nên biết rằng chúng chỉ là những pháp không thể được gọi (là có đối tượng là đạo v.v.).

1432. Atītārammaṇattike viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanadhammā heṭṭhā atītasamāpattiṃ ārabbha pavattitā ekantena atītārammaṇāva.

1432. Trong tam đề về đối tượng quá khứ, các pháp Thức vô biên xứ và Phi tưởng phi phi tưởng xứ, do sanh khởi bắt đối tượng là thiền chứng thấp hơn đã qua, nên chắc chắn chỉ có đối tượng quá khứ.

1433. Niyogā anāgatārammaṇā natthīti niyamena pāṭiyekkaṃ cittaṃ anāgatārammaṇaṃ nāma natthi. Nanu ca anāgataṃsañāṇaṃ ekantena anāgatārammaṇaṃ, cetopariyañāṇampi anāgataṃ ārabbha pavattatīti? No [Pg.443] na pavattati. Pāṭiyekkaṃ pana etaṃ ekaṃ cittaṃ nāma natthi. Rūpāvacaracatutthajjhānena saṅgahitattā aññehi mahaggatacittehi missakaṃ hoti. Tena vuttaṃ ‘niyogā anāgatārammaṇā natthī’ti.

1433. (Câu) "Không có pháp nào nhất định có đối tượng vị lai" có nghĩa là không có tâm nào riêng biệt, một cách chắc chắn, được gọi là có đối tượng vị lai. Chẳng phải Vị lai thông chắc chắn có đối tượng vị lai, và Tha tâm thông cũng sanh khởi bắt đối tượng là (tâm) vị lai sao? Không phải là không sanh khởi (tức là có sanh khởi). Nhưng không có một tâm riêng biệt nào được gọi là những pháp này. Vì được bao gồm trong thiền thứ tư sắc giới, nó bị trộn lẫn với các tâm đại hành khác. Do đó, đã được nói rằng "Không có pháp nào nhất định có đối tượng vị lai".

1434. Dvipañcaviññāṇāni, tisso manodhātuyo ca paccuppannesu rūpādīsu pavattito paccuppannārammaṇā nāma. Dasa cittuppādāti ettha aṭṭha tāva sahetukā devamanussānaṃ paṭisandhiggahaṇakāle kammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārabbha pavattiyaṃ atītārammaṇā. Bhavaṅgacutikālesupi eseva nayo. Gatinimittaṃ pana ārabbha paṭisandhiggahaṇakāle tato paraṃ bhavaṅgakāle ca paccuppannārammaṇā. Tathā pañcadvāre tadārammaṇavasena pavattiyaṃ. Manodvāre pana atītānāgatapaccuppannārammaṇānaṃ javanānaṃ ārammaṇaṃ gahetvā pavattito atītānāgatapaccuppannārammaṇā. ‘Kusalavipākāhetukaupekkhāsahagatamanoviññāṇadhātuya’mpi eseva nayo. Kevalañhi sā manussesu jaccandhādīnaṃ paṭisandhi hoti. Pañcadvāre ca santīraṇavasenāpi paccuppannārammaṇā hotīti ayamettha viseso. ‘Somanassasahagatā’ pana pañcadvāre santīraṇavasena tadārammaṇavasena ca paccuppannārammaṇā hoti. Manodvāre tadārammaṇavasena sahetukavipākā viya atītānāgatapaccuppannārammaṇāti veditabbā.

1434. Song ngũ thức và ba ý giới, do sanh khởi trong các đối tượng sắc v.v. ở hiện tại, nên được gọi là có đối tượng hiện tại. Trong (nhóm) mười tâm sanh, trước hết, tám tâm quả hữu nhân, vào lúc chư thiên và loài người thọ sanh, khi sanh khởi bắt đối tượng là nghiệp hoặc nghiệp tướng, thì có đối tượng quá khứ. Trong lúc hữu phần và tử, cũng theo cách này. Nhưng khi bắt đối tượng là thú tướng vào lúc thọ sanh và sau đó vào lúc hữu phần, thì có đối tượng hiện tại. Tương tự, khi sanh khởi với vai trò na cảnh ở ngũ môn (cũng có đối tượng hiện tại). Còn ở ý môn, do sanh khởi bắt lấy đối tượng của các tốc hành tâm có đối tượng quá khứ, vị lai, hiện tại, nên có đối tượng quá khứ, vị lai, hiện tại. Trong 'ý thức giới quả thiện vô nhân câu hành xả' cũng theo cách này. Chỉ có điều, nó là tâm tục sinh của những người mù bẩm sinh v.v. trong loài người. Và ở ngũ môn, nó cũng có đối tượng hiện tại với vai trò quan sát, đây là điểm đặc biệt. Còn (ý thức giới quả thiện vô nhân) 'câu hành hỷ', ở ngũ môn, có đối tượng hiện tại với vai trò quan sát và vai trò na cảnh. Nên biết rằng ở ý môn, với vai trò na cảnh, nó có đối tượng quá khứ, vị lai, hiện tại giống như các tâm quả hữu nhân.

‘Akusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātu’ pana kusalavipākāya upekkhāsahagatāhetukāya samānagatikā eva. Kevalañhi sā āpāyikānaṃ paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattatīti ayamettha viseso. ‘Kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu’ somanassasahagatā khīṇāsavānaṃ pañcadvāre pahaṭṭhākāraṃ kurumānā paccuppannārammaṇā hoti. Manodvāre atītādibhede dhamme ārabbha hasituppādavasena pavattiyaṃ atītānāgatapaccuppannārammaṇā hoti.

Còn 'ý thức giới quả bất thiện vô nhân' có cùng cách thức hoạt động với ý thức giới quả thiện vô nhân câu hành xả. Chỉ có điều, nó sanh khởi với vai trò tục sinh, hữu phần, và tử của chúng sanh trong cõi dữ, đây là điểm đặc biệt. 'Ý thức giới duy tác vô nhân' câu hành hỷ, khi tạo ra trạng thái vui vẻ ở ngũ môn của các bậc lậu tận, có đối tượng hiện tại. Ở ý môn, khi sanh khởi với vai trò là tâm tiếu sinh bắt đối tượng là các pháp có sự phân biệt quá khứ v.v., nó có đối tượng quá khứ, vị lai, hiện tại.

Kāmāvacarakusalantiādīsu kusalato tāva cattāro ñāṇasampayuttacittuppādā. Sekkhaputhujjanānaṃ atītādibhedāni khandhadhātuāyatanāni sammasantānaṃ paccavekkhantānaṃ atītānāgatapaccuppannārammaṇā honti. Paṇṇattinibbānapaccavekkhaṇe navattabbārammaṇā. Ñāṇavippayuttesupi eseva nayo[Pg.444]. Kevalañhi tehi maggaphalanibbānapaccavekkhaṇā natthi. Ayamevettha viseso.

Trong (nhóm) bắt đầu bằng "thiện dục giới", trước hết, từ (nhóm) thiện, có bốn tâm sanh tương ưng trí. Của các bậc hữu học và phàm phu, khi họ quán xét, xem xét các uẩn, giới, xứ có sự phân biệt quá khứ v.v., (các tâm này) trở thành có đối tượng quá khứ, vị lai, hiện tại. Khi xem xét chế định và Niết-bàn, chúng có đối tượng không thể nói (theo thời gian). Trong các (tâm) bất tương ưng trí cũng theo cách này. Chỉ có điều, với những tâm ấy không có sự xem xét đạo, quả, và Niết-bàn. Đây chính là điểm đặc biệt.

Akusalato cattāro diṭṭhisampayuttacittuppādā atītādibhedānaṃ khandhadhātuāyatanānaṃ assādanābhinandanaparāmāsakāle atītādiārammaṇā honti. Paṇṇattiṃ ārabbha assādentassa abhinandantassa ‘satto satto’ti parāmasitvā gaṇhantassa navattabbārammaṇā honti. Diṭṭhivippayuttesupi eseva nayo. Kevalañhi tehi parāmāsaggahaṇaṃ natthi. Dve paṭighasampayuttacittuppādā atītādibhede dhamme ārabbha domanassitānaṃ atītādiārammaṇā, paṇṇattiṃ ārabbha domanassitānaṃ navattabbārammaṇā. Vicikicchuddhaccasampayuttā tesu eva dhammesu aniṭṭhaṅgatabhāvena ceva uddhatabhāvena ca pavattiyaṃ atītānāgatapaccuppannanavattabbārammaṇā. Kiriyato aṭṭha sahetukacittuppādā kusalacittuppādagatikā eva. Kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatā pañcadvāre voṭṭhabbanavasena pavattiyaṃ paccuppannārammaṇāva. Manodvāre atītānāgatapaccuppannārammaṇānañceva paṇṇattinibbānārammaṇānañca javanānaṃ purecārikakāle atītānāgatapaccuppannanavattabbārammaṇā.

Về phần bất thiện, bốn tâm sanh tương ưng tà kiến, vào lúc thưởng thức, vui thích, chấp thủ sai lầm đối với các uẩn, xứ, giới có sự phân biệt quá khứ v.v... thì có đối tượng là quá khứ v.v... Khi bắt lấy chế định làm đối tượng, đối với người đang thưởng thức, đang vui thích, đang chấp thủ sau khi đã chấp thủ sai lầm rằng 'chúng sanh, chúng sanh', thì (các tâm ấy) có đối tượng không thể nói (là quá khứ, vị lai hay hiện tại). Đối với các tâm bất tương ưng tà kiến cũng theo phương pháp này. Chỉ là do các tâm ấy không có sự chấp thủ sai lầm. Hai tâm sanh tương ưng sân, khi bắt lấy các pháp có sự phân biệt quá khứ v.v... làm đối tượng, đối với những người có ưu thì có đối tượng là quá khứ v.v...; khi bắt lấy chế định làm đối tượng, đối với những người có ưu thì có đối tượng không thể nói. Các tâm tương ưng hoài nghi và phóng dật, khi sanh khởi trong chính các pháp ấy do trạng thái không đi đến quyết định và do trạng thái phóng dật, thì có đối tượng là quá khứ, vị lai, hiện tại, và không thể nói. Về phần duy tác, tám tâm sanh hữu nhân có cách thức (giống như) của các tâm thiện sanh. Ý thức giới duy tác vô nhân câu hữu xả, khi sanh khởi theo cách đoán định ở năm cửa, thì chỉ có đối tượng hiện tại. Ở ý môn, vào lúc đi trước các tốc hành tâm có đối tượng là quá khứ, vị lai, hiện tại và có đối tượng là chế định, Níp-bàn, thì (tâm đoán định ấy) có đối tượng là quá khứ, vị lai, hiện tại, và không thể nói.

Yathāvuttappabhede rūpāvacarajjhāne sabbatthapādakacatutthaṃ ākāsakasiṇacatutthaṃ ālokakasiṇacatutthaṃ brahmavihāracatutthaṃ ānāpānacatutthanti imāni pañca navattabbārammaṇāneva. ‘Iddhividhacatutthaṃ’ kāyavasena cittaṃ pariṇāmentassa atītapādakajjhānacittaṃ ārabbha pavattanato atītārammaṇaṃ. Mahādhātunidhāne mahākassapattherādīnaṃ viya anāgataṃ adhiṭṭhahantānaṃ anāgatārammaṇaṃ hoti. Mahākassapatthero kira mahādhātunidhānaṃ karonto anāgate aṭṭhārasavassādhikāni dve vassasatāni ime gandhā mā sussiṃsu, pupphāni mā milāyiṃsu, dīpā mā nibbāyiṃsūti adhiṭṭhahi. Sabbaṃ tatheva ahosi. Assaguttatthero vattaniyasenāsane bhikkhusaṅghaṃ sukkhabhattaṃ bhuñjamānaṃ disvā ‘udakasoṇḍi divase divase, purebhattaṃ dadhirasā hotū’ti adhiṭṭhahi. Purebhattaṃ gahitaṃ dadhirasaṃ hoti pacchābhatte pākatikameva. Kāyaṃ pana cittasannissitaṃ katvā adissamānena kāyena gamanakāle, aññassa vā pāṭihāriyassa [Pg.445] karaṇakāle, kāyaṃ ārabbha pavattattā paccuppannārammaṇaṃ hoti.

Trong thiền sắc giới có sự phân biệt như đã nói, năm (thiền) này là: đệ tứ thiền làm nền tảng cho tất cả, đệ tứ thiền hư không biến xứ, đệ tứ thiền quang biến xứ, đệ tứ thiền phạm trú, và đệ tứ thiền nhập-xuất-tức-niệm, chỉ có đối tượng không thể nói. ‘Đệ tứ thiền thần thông biến hóa’, do sanh khởi bắt lấy tâm thiền nền tảng đã qua làm đối tượng của người đang chuyển hướng tâm theo cách của thân, nên có đối tượng quá khứ. Giống như các vị như trưởng lão Mahākassapa trong việc bảo tồn xá-lợi lớn, đối với những người đang chú nguyện về vị lai, thì (thiền ấy) có đối tượng vị lai. Nghe nói, trưởng lão Mahākassapa khi thực hiện việc bảo tồn xá-lợi lớn đã chú nguyện rằng: 'Trong tương lai, suốt hai trăm mười tám năm, mong rằng những hương này đừng khô, những hoa này đừng héo, những ngọn đèn này đừng tắt'. Mọi việc đã xảy ra đúng như vậy. Trưởng lão Assagutta, tại trú xứ Vattaniya, khi thấy chư Tăng đang dùng cơm khô, đã chú nguyện rằng: 'Ao nước này, mỗi ngày, vào buổi sáng, hãy có vị sữa chua'. Nước được lấy vào buổi sáng có vị sữa chua, vào buổi chiều thì vẫn như tự nhiên. Lại nữa, vào lúc đi với thân không được thấy sau khi làm cho thân phụ thuộc vào tâm, hoặc vào lúc thực hiện thần thông khác, do sanh khởi bắt lấy thân làm đối tượng, nên (thiền ấy) có đối tượng hiện tại.

‘Dibbasotacatutthaṃ’ vijjamānasaddameva ārabbha pavattito paccuppannārammaṇaṃ hoti. Cetopariyañāṇacatutthaṃ atīte sattadivasabbhantare anāgate sattadivasabbhantare paresaṃ cittaṃ jānantassa atītārammaṇaṃ anāgatārammaṇañca hoti. Sattadivasātikkame pana taṃ jānituṃ na sakkoti. Atītānāgataṃsañāṇānañhi esa visayo. Na etassa paccuppannajānanakāle pana paccuppannārammaṇaṃ hoti.

‘Đệ tứ thiền thiên nhĩ’, do sanh khởi chỉ bắt lấy âm thanh đang hiện hữu làm đối tượng, nên có đối tượng hiện tại. Đệ tứ thiền tha tâm thông, đối với người đang biết tâm của người khác trong vòng bảy ngày trong quá khứ và trong vòng bảy ngày trong vị lai, thì có đối tượng quá khứ và đối tượng vị lai. Nhưng khi đã vượt quá bảy ngày, thì không thể biết được điều đó. Vì rằng đó là đối tượng của các trí Atītānāgataṃsañāṇa, không phải của trí này. Nhưng vào lúc biết (tâm) hiện tại, thì (trí này) có đối tượng hiện tại.

Paccuppannañca nāmetaṃ tividhaṃ – khaṇapaccuppannaṃ santatipaccuppannaṃ addhāpaccuppannañca. Tattha uppādaṭṭhitibhaṅgappattaṃ ‘khaṇapaccuppannaṃ’. Ekadvisantativārapariyāpannaṃ ‘santatipaccuppannaṃ’. Tattha andhakāre nisīditvā ālokaṭṭhānaṃ gatassa na tāva ārammaṇaṃ pākaṭaṃ hoti; yāva pana taṃ pākaṭaṃ hoti, etthantare ekadvisantativārā veditabbā. Ālokaṭṭhāne vicaritvā ovarakaṃ paviṭṭhassāpi na tāva sahasā rūpaṃ pākaṭaṃ hoti; yāva taṃ pākaṭaṃ hoti, etthantare ekadvisantativārā veditabbā. Dūre ṭhatvā pana rajakānaṃ hatthavikāraṃ ghaṇḍibherīādiākoṭanavikārañca disvāpi na tāva saddaṃ suṇāti; yāva pana taṃ suṇāti, etasmimpi antare ekadvisantativārā veditabbā. Evaṃ tāva majjhimabhāṇakā. Saṃyuttabhāṇakā pana ‘rūpasantati arūpasantatī’ti dve santatiyo vatvā, ‘udakaṃ akkamitvā gatassa yāva tīre akkantaudakalekhā na vippasīdati, addhānato āgatassa yāva kāye usumabhāvo na vūpasammati, ātapā āgantvā gabbhaṃ paviṭṭhassa yāva andhakārabhāvo na vigacchati, antogabbhe kammaṭṭhānaṃ manasikaritvā divā vātapānaṃ vivaritvā olokentassa yāva akkhīnaṃ phandanabhāvo na vūpasammati, ayaṃ rūpasantati nāma; dve tayo javanavārā arūpasantati nāmā’ti vatvā ‘tadubhayampi santatipaccuppannaṃ nāmā’ti vadanti.

Và cái gọi là hiện tại này có ba loại: sát-na hiện tại, tương tục hiện tại, và thời gian hiện tại. Trong đó, (pháp) đã đạt đến sanh, trụ, diệt được gọi là ‘sát-na hiện tại’. (Pháp) được bao gồm trong một hoặc hai vòng tương tục được gọi là ‘tương tục hiện tại’. Trong đó, đối với người đã ngồi trong bóng tối rồi đi đến nơi có ánh sáng, đối tượng chưa hiện rõ ngay; nhưng trong khoảng thời gian cho đến khi đối tượng ấy hiện rõ, nên hiểu là một hoặc hai vòng tương tục. Đối với người đã đi lại ở nơi có ánh sáng rồi đi vào trong phòng, sắc pháp cũng chưa hiện rõ ngay lập tức; trong khoảng thời gian cho đến khi sắc pháp ấy hiện rõ, nên hiểu là một hoặc hai vòng tương tục. Lại nữa, đối với người đứng ở xa, dù thấy được cử chỉ tay của thợ giặt và cử chỉ gõ chuông, trống v.v... cũng chưa nghe được âm thanh ngay; nhưng trong khoảng thời gian cho đến khi nghe được âm thanh ấy, cũng nên hiểu là một hoặc hai vòng tương tục. Các vị tụng đọc Trung Bộ nói như vậy. Còn các vị tụng đọc Tương Ưng Bộ, sau khi nói về hai sự tương tục là ‘tương tục của sắc’ và ‘tương tục của danh’, đã nói rằng: ‘Đối với người đi sau khi dẫm lên nước, chừng nào vệt nước bị dẫm lên ở trên bờ chưa trong lại; đối với người đi từ đường xa đến, chừng nào hơi nóng trong thân chưa lắng dịu; đối với người từ ngoài nắng đi vào trong phòng, chừng nào trạng thái tối tăm chưa biến mất; đối với người tác ý đề mục nghiệp xứ trong phòng rồi mở cửa sổ nhìn ra ngoài vào ban ngày, chừng nào trạng thái rung động của mắt chưa lắng dịu, thì đây được gọi là tương tục của sắc; hai hoặc ba vòng tốc hành tâm được gọi là tương tục của danh’, rồi nói rằng ‘cả hai thứ đó được gọi là tương tục hiện tại’.

Ekabhavaparicchinnaṃ pana addhāpaccuppannaṃ nāma. Yaṃ sandhāya bhaddekarattasutte ‘‘yo cāvuso, mano ye ca dhammā ubhayametaṃ paccuppannaṃ. Tasmiṃ ce paccuppanne chandarāgapaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ, chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati, tadabhinandanto paccuppannesu dhammesu saṃhīratī’’ti (ma. ni. 3.284) vuttaṃ. Santatipaccuppannañcettha aṭṭhakathāsu āgataṃ. Addhāpaccuppannaṃ sutte.

Lại nữa, (danh sắc) được giới hạn bởi một kiếp sống được gọi là thời gian hiện tại. Nhắm đến điều này, trong kinh Bhaddekaratta đã nói rằng: “Này chư hiền, ý nào và các pháp nào, cả hai điều này là hiện tại. Nếu trong cái hiện tại ấy, thức bị trói buộc bởi dục và tham, do thức bị trói buộc bởi dục và tham nên (người ấy) vui thích trong đó, người đang vui thích trong đó bị lôi cuốn trong các pháp hiện tại”. Và ở đây, tương tục hiện tại được đề cập trong các Chú giải. Thời gian hiện tại (được đề cập) trong Kinh.

Tattha [Pg.446] keci ‘khaṇapaccuppannaṃ cittaṃ cetopariyañāṇassa ārammaṇaṃ hotī’ti vadanti. Kiṃkāraṇā? Yasmā iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittaṃ uppajjatīti. Idañca nesaṃ opammaṃ – yathā ākāse khitte pupphamuṭṭhimhi avassaṃ ekaṃ pupphaṃ ekassa vaṇṭaṃ paṭivijjhati vaṇṭena vaṇṭaṃ paṭivijjhati, evaṃ parassa cittaṃ jānissāmīti rāsivasena mahājanassa citte āvajjite avassaṃ ekassa cittaṃ ekena cittena uppādakkhaṇe vā ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā paṭivijjhatīti. Taṃ pana vassasatampi vassasahassampi āvajjanto yena cittena āvajjeti, yena ca jānāti tesaṃ dvinnaṃ sahaṭṭhānābhāvato āvajjanajavanānañca aniṭṭhe ṭhāne nānārammaṇabhāvappattidosato ayuttanti aṭṭhakathāsu paṭikkhittaṃ. Santatipaccuppannaṃ pana addhāpaccuppannañca ārammaṇaṃ hotīti veditabbaṃ.

Trong đó, một số vị nói rằng: ‘Tâm hiện tại sát-na là đối tượng của Tha tâm trí.’ Vì lý do gì? Bởi vì tâm của người có thần thông và của người khác sanh khởi trong cùng một sát-na. Và đây là ví dụ của họ: Giống như khi một nắm hoa được tung lên trời, chắc chắn một bông hoa sẽ đâm trúng cuống của một bông hoa khác, cuống (này) đâm trúng cuống (kia); cũng vậy, với ý nghĩ ‘Ta sẽ biết tâm của người khác’, khi hướng tâm đến tâm của đám đông một cách tổng quát, chắc chắn tâm của một người sẽ bị thấu suốt bởi một tâm (của người có thần thông) hoặc trong sát-na sanh, hoặc trong sát-na trụ, hoặc trong sát-na diệt. Tuy nhiên, điều đó đã bị bác bỏ trong các Chú giải là không hợp lý, vì rằng dù có hướng tâm trong một trăm năm hay một ngàn năm, tâm mà vị ấy dùng để hướng đến và tâm mà vị ấy dùng để biết, hai tâm ấy không thể cùng tồn tại, và vì lỗi lầm là tâm hướng và các tâm tốc hành có đối tượng khác nhau ở nơi không mong muốn. Tuy nhiên, nên hiểu rằng hiện tại tương tục và hiện tại thời gian là đối tượng (của Tha tâm trí).

Tattha yaṃ vattamānajavanavīthito atītānāgatavasena dvitijavanavīthiparimāṇakāle parassa cittaṃ, taṃ sabbampi santatipaccuppannaṃ nāma. Addhāpaccuppannaṃ pana javanavārena dīpetabbanti yaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ taṃ suvuttaṃ. Tatrāyaṃ dīpanā – iddhimā parassa cittaṃ jānitukāmo āvajjeti. Āvajjanaṃ khaṇapaccuppannaṃ ārammaṇaṃ katvā teneva saha nirujjhati. Tato cattāri pañca javanāni yesaṃ pacchimaṃ iddhicittaṃ, sesāni kāmāvacarāni. Tesaṃ sabbesampi tadeva niruddhaṃ cittamārammaṇaṃ hoti. Na ca tāni nānārammaṇāni honti. Addhāpaccuppannavasena paccuppannārammaṇattā ekārammaṇāni. Ekārammaṇattepi ca iddhicittameva parassa cittaṃ pajānāti, na itarāni; yathā cakkhudvāre cakkhuviññāṇameva rūpaṃ passati, na itarānīti. Iti idaṃ santatipaccuppannassa ceva addhāpaccuppannassa ca vasena paccuppannārammaṇaṃ hoti. Yasmā vā santatipaccuppannampi addhāpaccuppanneyeva patati, tasmā addhāpaccuppannavasenetaṃ paccuppannārammaṇanti veditabbaṃ.

Trong đó, tâm nào của người khác trong khoảng thời gian bằng hai hoặc ba lộ trình tốc hành, theo phương diện quá khứ và vị lai tính từ lộ trình tốc hành đang diễn ra, tất cả tâm ấy được gọi là hiện tại tương tục. Còn điều đã được nói trong Chú giải rằng: ‘Hiện tại thời gian nên được trình bày bằng tốc hành phần’ là khéo nói. Ở đây, đây là phần giải thích: Người có thần thông, muốn biết tâm của người khác, bèn hướng tâm. Tâm hướng, sau khi lấy tâm hiện tại sát-na làm đối tượng, diệt đi cùng với đối tượng ấy. Sau đó, có bốn hoặc năm tâm tốc hành, trong đó tâm cuối cùng là tâm thần thông, các tâm còn lại là tâm Dục giới. Đối với tất cả các tâm ấy, chính tâm đã diệt kia là đối tượng. Và chúng không phải là những tâm có đối tượng khác nhau. Vì có đối tượng hiện tại theo phương diện hiện tại thời gian, nên chúng có cùng một đối tượng. Và mặc dù có cùng đối tượng, chỉ có tâm thần thông mới biết rõ tâm của người khác, các tâm khác thì không; giống như ở nhãn môn, chỉ có nhãn thức mới thấy sắc, các tâm khác thì không. Như vậy, (Tha tâm trí) này có đối tượng hiện tại theo phương diện của hiện tại tương tục và hiện tại thời gian. Hoặc là, vì hiện tại tương tục cũng được bao gồm trong hiện tại thời gian, do đó, nên hiểu rằng (Tha tâm trí) này có đối tượng hiện tại theo phương diện hiện tại thời gian.

‘Pubbenivāsañāṇacatutthaṃ’ nāmagottānussaraṇe nibbānanimittapaccavekkhaṇe ca navattabbārammaṇaṃ, sesakāle atītārammaṇameva. Yathākammupagañāṇacatutthampi atītārammaṇameva. Tattha kiñcāpi pubbenivāsacetopariyañāṇānipi atītārammaṇāni honti, atha kho tesaṃ pubbenivāsañāṇassa atītakkhandhā khandhapaṭibaddhañca kiñci anārammaṇaṃ nāma natthi. Tañhi atītakkhandhakhandhapaṭibaddhesu dhammesu sabbaññutaññāṇasamagatikaṃ hoti. Cetopariyañāṇassa ca sattadivasabbhantarātītaṃ cittameva ārammaṇaṃ. Tañhi aññaṃ [Pg.447] khandhaṃ vā khandhapaṭibaddhaṃ vā na jānāti, maggasampayuttacittārammaṇattā pana pariyāyato maggārammaṇanti vuttaṃ. Yathākammupagañāṇassa ca atītacetanāmattamevārammaṇanti. Ayaṃ viseso veditabbo. Ayamettha aṭṭhakathānayo. Yasmā pana ‘‘kusalā khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammupagañāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.404) paṭṭhāne vuttaṃ, tasmā cattāropi khandhā cetopariyañāṇayathākammupagañāṇānaṃ ārammaṇaṃ honti. Tatrāpi yathākammupagañāṇassa kusalākusalā evāti.

Thiền thứ tư Túc mạng trí, khi tùy niệm danh tánh và khi quán xét tướng Niết-bàn, có đối tượng bất định; vào những lúc khác, chỉ có đối tượng quá khứ. Thiền thứ tư Nghiệp báo trí cũng chỉ có đối tượng quá khứ. Trong đó, mặc dù Túc mạng trí và Tha tâm trí đều có đối tượng quá khứ, tuy nhiên, đối với Túc mạng trí trong số đó, không có gì gọi là không phải đối tượng trong số các uẩn quá khứ và những gì liên quan đến uẩn. Vì trí ấy có phạm vi tương đương với Toàn giác trí đối với các pháp là uẩn quá khứ và những gì liên quan đến uẩn. Còn đối với Tha tâm trí, chỉ có tâm đã qua trong vòng bảy ngày là đối tượng. Vì trí ấy không biết uẩn khác hay những gì liên quan đến uẩn, tuy nhiên, vì có đối tượng là tâm tương ưng với đạo, nên theo cách nói gián tiếp, nó được gọi là có đối tượng là đạo. Và đối với Nghiệp báo trí, chỉ có tư quá khứ là đối tượng. Sự khác biệt này nên được hiểu. Đây là phương pháp của Chú giải ở đây. Tuy nhiên, vì trong bộ Vị Trí đã nói rằng: “Các uẩn thiện là duyên cho Thần túc trí, Tha tâm trí, Túc mạng tùy niệm trí, Nghiệp báo trí, Vị lai trí bằng duyên đối tượng”, do đó, cả bốn uẩn đều là đối tượng của Tha tâm trí và Nghiệp báo trí. Trong đó, đối với Nghiệp báo trí, chỉ có (các uẩn) thiện và bất thiện (là đối tượng).

‘Dibbacakkhuñāṇacatutthaṃ’ vijjamānavaṇṇārammaṇattā paccuppannārammaṇameva. Anāgataṃsañāṇacatutthaṃ anāgatārammaṇameva. Tañhi anāgatakkhandhakhandhapaṭibaddhesu dhammesu pubbenivāsañāṇaṃ viya sabbaññutaññāṇasamagatikaṃ hoti. Tattha kiñcāpi cetopariyañāṇampi anāgatārammaṇaṃ hoti, taṃ pana sattadivasabbhantare uppajjanakacittameva ārammaṇaṃ karoti. Idaṃ anāgate kappasatasahasse uppajjanakacittampi khandhepi khandhapaṭibaddhampi. Rūpāvacaratikacatukkajjhānādīni atītānāgatapaccuppannesu ekadhammampi ārabbha appavattito ekantanavattabbārammaṇānevāti veditabbāni.

Thiền thứ tư Thiên nhãn trí, vì có đối tượng là sắc đang hiện hữu, nên chỉ có đối tượng hiện tại. Thiền thứ tư Vị lai trí chỉ có đối tượng vị lai. Vì trí ấy, đối với các pháp là uẩn vị lai và những gì liên quan đến uẩn, có phạm vi tương đương với Toàn giác trí, giống như Túc mạng trí. Trong đó, mặc dù Tha tâm trí cũng có đối tượng vị lai, tuy nhiên, trí ấy chỉ lấy tâm sẽ sanh khởi trong vòng bảy ngày làm đối tượng. (Vị lai trí) này (lấy làm đối tượng) cả tâm sẽ sanh khởi, các uẩn, và những gì liên quan đến uẩn trong một trăm ngàn kiếp trong tương lai. Các thiền Sắc giới tam đề, tứ đề, v.v., vì không sanh khởi bằng cách bắt lấy bất kỳ một pháp nào trong quá khứ, vị lai, và hiện tại, nên được hiểu là chắc chắn có đối tượng bất định.

1435. Ajjhattattike anindriyabaddharūpañca nibbānañca bahiddhāti idaṃ yathā indriyabaddhaṃ parapuggalasantāne bahiddhāti vuccamānampi tassa attano santānapariyāpannattā niyakajjhattaṃ hoti, evaṃ na kenaci pariyāyena ajjhattaṃ hotīti niyakajjhattapariyāyassa abhāvena bahiddhāti vuttaṃ, na niyakajjhattamattassa asambhavato. Niyakajjhattamattassa pana asambhavamattaṃ sandhāya ajjhattārammaṇattike bahiddhārammaṇatā vuttā. Ajjhattadhammāpagamamattatova ākiñcaññāyatanārammaṇassa ajjhattabhāvampi bahiddhābhāvampi ajjhattabahiddhābhāvampi ananujānitvā ākiñcaññāyatanaṃ na vattabbaṃ ajjhattārammaṇantipītiādi vuttaṃ.

1435. Trong tam đề nội, việc nói rằng sắc không liên quan đến quyền và Niết-bàn là ngoại phần này (được giải thích như sau): Giống như sắc liên quan đến quyền trong dòng tương tục của người khác, dù được gọi là ngoại phần, nhưng vì nó được bao gồm trong dòng tương tục của chính người đó nên trở thành nội phần cố định (của người đó); cũng vậy, (sắc không liên quan đến quyền và Niết-bàn) không thể trở thành nội phần theo bất kỳ phương diện nào, do sự vắng mặt của phương diện nội phần cố định, nên chúng được gọi là ngoại phần, chứ không phải vì chỉ riêng sự bất khả của nội phần cố định. Tuy nhiên, nhắm đến chỉ sự bất khả của chỉ riêng nội phần cố định, trong tam đề đối tượng nội, tính chất đối tượng ngoại đã được nói đến. Chỉ vì sự vắng mặt của pháp nội, không thừa nhận tính chất nội, tính chất ngoại, hay tính chất nội-ngoại của đối tượng Vô sở hữu xứ, (Đức Phật) đã nói rằng: “Vô sở hữu xứ không nên được gọi là có đối tượng nội”, v.v.

Tattha na kevalaṃ tadeva navattabbārammaṇaṃ, tassa pana āvajjanampi, upacāracittānipi, tassārammaṇassa paccavekkhaṇacittānipi, tasseva assādanādivasena pavattāni akusalacittānipi navattabbārammaṇānevāti. Tāni [Pg.448] pana tasmiṃ vutte vuttāneva hontīti visuṃ na vuttāni. Kathaṃ vuttāneva hontīti? Etañhi ākiñcaññāyatanaṃ, yañca tassa purecārikaṃ āvajjanaupacārādivasena pavattaṃ, tena saha ekārammaṇaṃ bhaveyya. Taṃ sabbaṃ atītārammaṇattike ‘kāmāvacarakusalaṃ, akusalaṃ, kiriyato nava cittuppādā, rūpāvacaracatutthajjhāna’nti evaṃ vuttānaṃ etesaṃ cittuppādānaṃ ‘siyā na vattabbā atītārammaṇātipī’tiādinā nayena navattabbārammaṇabhāvassa anuññātattā, ākiñcaññāyatanassa ca ‘ākiñcaññāyatanaṃ, cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, ime dhammā na vattabbā atītārammaṇātipī’ti evaṃ ekantena navattabbārammaṇattavacanato navattabbārammaṇanti vuttaṃ. Idāni taṃ ajjhattārammaṇattike ekampi vuccamānaṃ yasmā heṭṭhā tena saha ekārammaṇabhāvampi sandhāya kāmāvacarakusalādīnaṃ navattabbārammaṇatā vuttā, tasmā idhāpi tesaṃ navattabbārammaṇabhāvaṃ dīpeti. Ko hi tena saha ekārammaṇānaṃ navattabbārammaṇabhāve antarāyoti? Evaṃ tasmiṃ vutte ‘vuttāneva hontī’ti veditabbāni. Sesamettha ajjhattārammaṇattike pāḷito uttānameva.

Trong đó, không chỉ riêng thiền Vô sở hữu xứ có đối tượng không thể nói rõ, mà cả tâm hướng môn của nó, các tâm cận hành, các tâm quán xét đối tượng ấy, và cả các tâm bất thiện sanh khởi do sự thưởng thức v.v... đối với chính đối tượng ấy cũng đều có đối tượng không thể nói rõ. Tuy nhiên, khi thiền ấy được nói đến thì các tâm kia cũng được xem như đã được nói đến, vì vậy chúng không được đề cập riêng. Phải chăng chúng được xem như đã được nói đến như thế nào? Vì rằng thiền Vô sở hữu xứ này, và tâm nào đi trước nó sanh khởi do phận sự hướng môn, cận hành v.v..., tâm ấy có thể có cùng một đối tượng với thiền Vô sở hữu xứ. Tất cả những tâm ấy, trong tam đề đối tượng quá khứ, đối với các tâm pháp sanh khởi đã được nói đến như là ‘tâm thiện dục giới, bất thiện, chín tâm sanh khởi thuộc về hành, và thiền sắc giới đệ tứ’, do đã được cho phép về trạng thái có đối tượng không thể nói rõ theo phương pháp bắt đầu bằng ‘có thể không được nói là đối tượng quá khứ v.v...’; và đối với thiền Vô sở hữu xứ, do đã được nói một cách dứt khoát về trạng thái có đối tượng không thể nói rõ qua câu ‘thiền Vô sở hữu xứ, bốn đạo siêu thế, và bốn quả Sa-môn, những pháp này không được nói là đối tượng quá khứ v.v...’, nên được gọi là có đối tượng không thể nói rõ. Bây giờ, trong tam đề đối tượng nội phần, mặc dù chỉ một mình thiền ấy được đề cập, nhưng vì ở phần trước, khi đề cập đến việc có cùng đối tượng với nó, trạng thái có đối tượng không thể nói rõ của các tâm thiện dục giới v.v... đã được nói đến, cho nên ở đây cũng chỉ ra trạng thái có đối tượng không thể nói rõ của chúng. Thật vậy, có trở ngại nào trong việc các tâm có cùng đối tượng với nó lại có đối tượng không thể nói rõ? Như vậy, khi thiền ấy được nói đến, cần phải hiểu rằng ‘các tâm kia cũng được xem như đã được nói đến’. Phần còn lại ở đây trong tam đề đối tượng nội phần đã rõ ràng từ chính văn Pāli.

Ārammaṇavibhāge pana viññāṇañcāyatanaṃ nevasaññānāsaññāyatananti imesaṃ tāva kusalavipākakiriyavasena channaṃ cittuppādānaṃ attano santānasambandhaṃ heṭṭhimasamāpattiṃ ārabbha pavattito ajjhattārammaṇatā veditabbā. Ettha ca kiriyaākāsānañcāyatanaṃ kiriyaviññāṇañcāyatanasseva ārammaṇaṃ hoti, na itarassa. Kasmā? Ākāsānañcāyatanakiriyasamaṅgino kusalassa vā vipākassa vā viññāṇañcāyatanassa abhāvato. Kusalaṃ pana kusalavipākakiriyānaṃ tiṇṇampi ārammaṇaṃ hoti. Kasmā? Ākāsānañcāyatanakusalaṃ nibbattetvā ṭhitassa tato uddhaṃ tividhassapi viññāṇañcāyatanassa uppattisambhavato. Vipākaṃ pana na kassaci ārammaṇaṃ hoti. Kasmā? Vipākato vuṭṭhahitvā cittassa abhinīhārāsambhavato. Nevasaññānāsaññāyatanassa ārammaṇakaraṇepi eseva nayo. Rūpāvacarattikacatukkajjhānādīnaṃ sabbesampi niyakajjhattato bahiddhābhāvena bahiddhābhūtāni pathavīkasiṇādīni ārabbha pavattito bahiddhārammaṇatā veditabbā.

Hơn nữa, trong phần phân tích đối tượng, trước hết đối với sáu tâm sanh khởi là thiền Thức vô biên xứ và thiền Phi tưởng phi phi tưởng xứ, xét theo phương diện thiện, quả, và hành, cần phải hiểu rằng chúng có đối tượng nội phần vì chúng sanh khởi bằng cách bắt lấy tầng thiền chứng thấp hơn có liên quan đến dòng tương tục của chính mình làm đối tượng. Trong đó, thiền Không vô biên xứ (hành) chỉ là đối tượng cho thiền Thức vô biên xứ (hành), chứ không phải cho các thiền khác (thiện, quả). Tại sao? Vì đối với vị đã thành tựu thiền Không vô biên xứ (hành) (tức là bậc A-la-hán), không có thiền Thức vô biên xứ (thiện) hay (quả). Nhưng thiền (Không vô biên xứ) thiện là đối tượng cho cả ba loại (thiện, quả, hành của Thức vô biên xứ). Tại sao? Vì đối với người đã chứng đắc và an trú trong thiền Không vô biên xứ thiện, sau đó có khả năng sanh khởi cả ba loại thiền Thức vô biên xứ. Còn thiền (Không vô biên xứ) quả thì không là đối tượng cho bất kỳ thiền nào. Tại sao? Vì sau khi xuất khỏi thiền quả, không thể hướng tâm (để tu tập thiền cao hơn). Phương pháp này cũng tương tự khi lấy thiền Phi tưởng phi phi tưởng xứ làm đối tượng. Đối với tất cả các pháp như tam đề sắc giới, tứ thiền v.v..., cần phải hiểu rằng chúng có đối tượng ngoại phần vì chúng ở bên ngoài tự thân của mỗi người và sanh khởi bằng cách bắt lấy các đối tượng bên ngoài như biến xứ đất v.v... làm đối tượng.

Sabbeva kāmāvacarā kusalākusalābyākatā dhammā, rūpāvacaraṃ catutthaṃ jhānanti ettha kusalato tāva cattāro ñāṇasampayuttacittuppādā attano [Pg.449] khandhādīni paccavekkhantassa ajjhattārammaṇā. Paresaṃ khandhādipaccavekkhaṇe paṇṇattinibbānapaccavekkhaṇe ca bahiddhārammaṇā. Tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā. Ñāṇavippayuttesupi eseva nayo. Kevalañhi tesaṃ nibbānapaccavekkhaṇaṃ natthi. Akusalato cattāro diṭṭhisampayuttacittuppādā attano khandhādīnaṃ assādanābhinandanaparāmāsagahaṇakāle ajjhattārammaṇā, parassa khandhādīsu ceva anindriyabaddharūpakasiṇādīsu ca tatheva pavattikāle bahiddhārammaṇā, tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā. Diṭṭhivippayuttesupi eseva nayo. Kevalañhi tesaṃ parāmāsagahaṇaṃ natthi. Dvepi paṭighasampayuttā attano khandhādīsu domanassitassa ajjhattārammaṇā, parassa khandhādīsu ceva anindriyabaddharūpapaṇṇattīsu ca bahiddhārammaṇā, tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā. Vicikicchuddhaccasampayuttānampi vuttapakāresu dhammesu vicikicchanaphandanabhāvavasena pavattiyaṃ ajjhattādiārammaṇatā veditabbā.

Trong câu ‘Tất cả các pháp thiện, bất thiện, vô ký thuộc dục giới, và thiền đệ tứ thuộc sắc giới’, trước hết về phần thiện, bốn tâm sanh khởi tương ưng với trí, khi quán xét các uẩn v.v... của chính mình thì có đối tượng nội phần. Khi quán xét các uẩn v.v... của người khác và khi quán xét chế định, Niết-bàn thì có đối tượng ngoại phần. Khi hoạt động theo cả hai cách thì có đối tượng nội-ngoại phần. Đối với các tâm bất tương ưng với trí cũng theo phương pháp tương tự. Chỉ có điều là chúng không có sự quán xét Niết-bàn. Về phần bất thiện, bốn tâm sanh khởi tương ưng với tà kiến, khi thưởng thức, vui thích, chấp thủ sai lầm các uẩn v.v... của chính mình thì có đối tượng nội phần; khi sanh khởi theo cách tương tự đối với các uẩn v.v... của người khác và đối với các pháp như sắc phi y sinh, biến xứ v.v... thì có đối tượng ngoại phần; khi hoạt động theo cả hai cách thì có đối tượng nội-ngoại phần. Đối với các tâm bất tương ưng với tà kiến cũng theo phương pháp tương tự. Chỉ có điều là chúng không có sự chấp thủ sai lầm. Hai tâm tương ưng với sân, khi một người có ưu phiền về các uẩn v.v... của chính mình thì có đối tượng nội phần; khi (ưu phiền) đối với các uẩn v.v... của người khác và đối với các chế định như sắc phi y sinh thì có đối tượng ngoại phần; khi hoạt động theo cả hai cách thì có đối tượng nội-ngoại phần. Đối với các tâm tương ưng với hoài nghi và phóng dật, khi chúng sanh khởi với trạng thái hoài nghi và dao động đối với các loại pháp đã nói, cần phải hiểu rằng chúng có đối tượng nội phần v.v...

Dvipañcaviññāṇāni, tisso ca manodhātuyoti, ime terasa cittuppādā attano rūpādīni ārabbha pavattiyaṃ ajjhattārammaṇā, parassa rūpādīsu pavattā bahiddhārammaṇā, tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā. Somanassasahagataahetukavipākamanoviññāṇadhātu pañcadvāre santīraṇatadārammaṇavasena attano pañca rūpādidhamme, manodvāre tadārammaṇavaseneva aññepi ajjhattike kāmāvacaradhamme ārabbha pavattiyaṃ ajjhattārammaṇā, paresaṃ dhammesu pavattamānā bahiddhārammaṇā, ubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā. Upekkhāsahagatavipākāhetukamanoviññāṇadhātudvayepi eseva nayo. Kevalaṃ panetā sugatiyaṃ duggatiyañca paṭisandhibhavaṅgacutivasenāpi ajjhattādibhedesu kammādīsu pavattanti.

Mười thức trong song ngũ thức và ba ý giới, mười ba tâm sanh khởi này, khi sanh khởi bắt lấy sắc v.v... của chính mình làm đối tượng thì có đối tượng nội phần; khi sanh khởi đối với sắc v.v... của người khác thì có đối tượng ngoại phần; khi hoạt động theo cả hai cách thì có đối tượng nội-ngoại phần. Ý thức giới quả vô nhân tương ưng với thọ hỷ, ở ngũ môn, khi sanh khởi với phận sự suy đạc và đổng lực dư tàn bắt lấy năm pháp sắc v.v... của chính mình làm đối tượng, và ở ý môn, chỉ với phận sự đổng lực dư tàn, khi sanh khởi bắt lấy các pháp dục giới nội phần khác làm đối tượng, thì có đối tượng nội phần; khi sanh khởi đối với các pháp của người khác thì có đối tượng ngoại phần; khi hoạt động theo cả hai cách thì có đối tượng nội-ngoại phần. Đối với hai ý thức giới quả vô nhân tương ưng với thọ xả cũng theo phương pháp tương tự. Chỉ có điều là các tâm này cũng sanh khởi ở cõi thiện và cõi ác với phận sự tục sinh, hữu phần, và tử, đối với các đối tượng như nghiệp v.v... được phân chia thành nội phần v.v...

Aṭṭha mahāvipākacittānipi tāsaṃyeva dvinnaṃ samānagatikāni. Kevalaṃ panetāni santīraṇavasena na pavattanti. Paṭisandhibhavaṅgacutivaseneva etāni sugatiyaṃyeva pavattanti. Somanassasahagatāhetukakiriyā pañcadvāre attano rūpādīni ārabbha pahaṭṭhākārakaraṇavasena pavattiyaṃ ajjhattārammaṇā, parassa rūpādīsu pavattā bahiddhārammaṇā. Manodvāre tathāgatassa jotipālamāṇavamaghadevarājakaṇhatāpasādikālesu attanā katakiriyaṃ paccavekkhantassa hasituppādavasena pavattā ajjhattārammaṇā[Pg.450].

Tám tâm đại quả cũng có cùng tiến trình với hai tâm thẩm đạc tương ưng xả ấy. Tuy nhiên, chỉ là các tâm này không sanh khởi theo phận sự thẩm đạc. Các tâm này chỉ sanh khởi trong cõi thiện theo phận sự kiết sanh, hộ kiếp, và tử. Tâm hành vô nhân tương ưng thọ hỷ, trong năm cửa, khi bắt các cảnh sắc v.v... của chính mình do năng lực tạo ra trạng thái vui vẻ trong lúc diễn tiến, thì có đối tượng bên trong; khi sanh khởi trong các cảnh sắc v.v... của người khác, thì có đối tượng bên ngoài. Trong cửa ý, khi đức Như Lai quán xét việc chính Ngài đã làm vào thời của thanh niên Jotipāla, vua Maghadeva, ẩn sĩ Kaṇha v.v..., khi sanh khởi do sự sanh khởi của tâm tiếu sanh, thì có đối tượng bên trong.

Mallikāya deviyā santatimahāmattassa sumanamālākārassāti evamādīnaṃ kiriyākaraṇaṃ ārabbha pavattikāle bahiddhārammaṇā. Ubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā. Upekkhāsahagatakiriyāhetukamanoviññāṇadhātu pañcadvāre voṭṭhabbanavasena manodvāre ca āvajjanavasena pavattiyaṃ ajjhattādiārammaṇā. Aṭṭha mahākiriyā kusalacittagatikā eva. Kevalañhi tā khīṇāsavānaṃ uppajjanti, kusalāni sekkhaputhujjanānanti ettakamevettha nānākaraṇaṃ.

Vào lúc sanh khởi khi bắt việc đã làm của hoàng hậu Mallikā, của đại thần Santati, của người làm vòng hoa Sumana, và của những người như vậy v.v..., thì có đối tượng bên ngoài. Theo cả hai cách, thì có đối tượng bên trong và bên ngoài. Tâm ý thức giới hành vô nhân tương ưng xả, trong năm cửa theo phận sự đoán định và trong cửa ý theo phận sự hướng, trong lúc diễn tiến, có đối tượng bên trong v.v... Tám tâm đại hành có cùng tiến trình với các tâm thiện. Tuy nhiên, chỉ là các tâm ấy sanh khởi trong dòng tâm thức của các bậc lậu tận, còn các tâm thiện (sanh khởi) trong dòng tâm thức của các bậc hữu học và phàm phu. Chỉ chừng ấy là sự khác biệt trong hai loại tâm này.

Vuttappakāre rūpāvacaracatutthajjhāne sabbatthapādakacatutthādīni pañca jhānāni imasmiṃ tike okāsaṃ labhanti. Etāni hi kasiṇapaṇṇattinimittārammaṇattā bahiddhārammaṇāni.

Trong thiền thứ tư sắc giới có các loại đã được nói, năm thiền là thiền thứ tư làm nền tảng cho tất cả v.v... có được cơ hội trong tam đề này. Vì rằng năm loại thiền này do có đối tượng là chế định kasiṇa và tướng anāpāna nên có đối tượng bên ngoài.

‘Iddhividhacatutthaṃ’ kāyavasena cittaṃ, cittavasena vā kāyaṃ pariṇāmanakāle attano kumārakavaṇṇādinimmānakāle ca sakāyacittānaṃ ārammaṇakaraṇato ajjhattārammaṇaṃ, bahiddhā hatthiassādidassanakāle bahiddhārammaṇaṃ, kālena ajjhattaṃ kālena bahiddhā, pavattiyaṃ ajjhattabahiddhārammaṇaṃ.

‘Thiền thứ tư thần thông’ vào lúc chuyển hướng tâm do năng lực của thân, hoặc thân do năng lực của tâm, và vào lúc hóa hiện hình tướng đứa trẻ v.v... của chính mình, do việc bắt thân và tâm của chính mình làm đối tượng nên có đối tượng bên trong; vào lúc biểu diễn voi, ngựa v.v... bên ngoài, thì có đối tượng bên ngoài; có lúc bên trong, có lúc bên ngoài, trong lúc diễn tiến, thì có đối tượng bên trong và bên ngoài.

‘Dibbasotacatutthaṃ’ attano kucchisaddasavanakāle ajjhattārammaṇaṃ, paresaṃ saddasavanakāle bahiddhārammaṇaṃ, ubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇaṃ. ‘Cetopariyañāṇacatutthaṃ’ paresaṃ cittārammaṇato bahiddhārammaṇameva. Attano cittajānane pana tena payojanaṃ natthi. ‘Pubbenivāsacatutthaṃ’ attano khandhānussaraṇakāle ajjhattārammaṇaṃ, parassa khandhe, anidriyabaddharūpaṃ, tisso ca paṇṇattiyo anussaraṇato bahiddhārammaṇaṃ, ubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇaṃ.

‘Thiền thứ tư thiên nhĩ’ vào lúc nghe âm thanh trong bụng của chính mình, thì có đối tượng bên trong; vào lúc nghe âm thanh của người khác, thì có đối tượng bên ngoài; theo cả hai cách, thì có đối tượng bên trong và bên ngoài. ‘Thiền thứ tư tha tâm thông’ do có đối tượng là tâm của người khác nên chỉ có đối tượng bên ngoài. Nhưng trong việc biết tâm của chính mình, thì không có lợi ích bằng tha tâm thông ấy. ‘Thiền thứ tư túc mạng thông’ vào lúc nhớ lại các uẩn của chính mình, thì có đối tượng bên trong; do việc nhớ lại các uẩn của người khác, sắc không có quyền, và ba chế định, thì có đối tượng bên ngoài; theo cả hai cách, thì có đối tượng bên trong và bên ngoài.

‘Dibbacakkhucatutthaṃ’ attano kucchigatādirūpadassanakāle ajjhattārammaṇaṃ, avasesarūpadassanakāle bahiddhārammaṇaṃ, ubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇaṃ. ‘Anāgataṃsañāṇacatutthaṃ’ attano anāgatakkhandhānussaraṇakāle ajjhattārammaṇaṃ, parassa anāgatakkhandhānaṃ vā anindriyabaddhassa vā rūpassa anussaraṇakāle bahiddhārammaṇaṃ, ubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇaṃ. Ākiñcaññāyatanassa navattabbārammaṇatāya kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva.

‘Thiền thứ tư thiên nhãn’ vào lúc thấy sắc v.v... trong bụng của chính mình, thì có đối tượng bên trong; vào lúc thấy các sắc còn lại, thì có đối tượng bên ngoài; theo cả hai cách, thì có đối tượng bên trong và bên ngoài. ‘Thiền thứ tư vị lai thông’ vào lúc nhớ lại các uẩn vị lai của chính mình, thì có đối tượng bên trong; vào lúc nhớ lại các uẩn vị lai của người khác hoặc của sắc không có quyền, thì có đối tượng bên ngoài; theo cả hai cách, thì có đối tượng bên trong và bên ngoài. Nguyên nhân về việc thiền vô sở hữu xứ có đối tượng không thể nói được đã được nói ở dưới.

Dukaatthuddhāravaṇṇanā

Chú giải về sự trích yếu ý nghĩa của các pháp nhị đề.

1441. Hetugocchakaniddese [Pg.451] tayo kusalahetūtiādinā nayena hetū dassetvā puna teyeva uppattiṭṭhānato dassetuṃ catūsu bhūmīsu kusalesu uppajjantītiādi vuttaṃ. Iminā upāyena sesagocchakesupi desanānayo veditabbo.

1441. Trong phần giải thích về nhóm nhân, sau khi đã trình bày các nhân theo phương pháp "ba nhân thiện" v.v..., để trình bày chính các nhân ấy từ nơi sanh, câu "sanh khởi trong các tâm thiện ở bốn địa" v.v... đã được nói. Bằng phương pháp này, phương pháp thuyết giảng trong các nhóm còn lại cũng nên được hiểu như vậy.

1473. Yattha dve tayo āsavā ekato uppajjantīti ettha tividhena āsavānaṃ ekato uppatti veditabbā. Tattha catūsu diṭṭhivippayuttesu avijjāsavena, diṭṭhisampayuttesu diṭṭhāsavaavijjāsavehi saddhinti kāmāsavo duvidhena ekato uppajjati. Bhavāsavo catūsu diṭṭhivippayuttesu avijjāsavena saddhinti ekadhāva ekato uppajjati. Yathā cettha evaṃ yattha dve tīṇi saṃyojanāni ekato uppajjantīti etthāpi saṃyojanānaṃ uppatti ekato dasadhā bhave. Tattha kāmarāgo catudhā ekato uppajjati, paṭigho tidhā, māno ekadhā. Tathā vicikicchā ceva bhavarāgo ca. Kathaṃ? Kāmarāgo tāva mānasaṃyojanaavijjāsaṃyojanehi ceva, diṭṭhisaṃyojanaavijjāsaṃyojanehi ca, sīlabbataparāmāsaavijjāsaṃyojanehi ca, avijjāsaṃyojanamatteneva ca saddhinti evaṃ catudhā ekato uppajjati. Paṭigho pana issāsaṃyojanaavijjāsaṃyojanehi ceva, macchariyasaṃyojanaavijjāsaṃyojanehi ca, avijjāsaṃyojanamatteneva ca saddhinti evaṃ tidhā ekato uppajjati. Māno bhavarāgāvijjāsaṃyojanehi saddhiṃ ekadhāva ekato uppajjati. Tathā vicikicchā. Sā hi avijjāsaṃyojanena saddhiṃ ekadhā uppajjati. Bhavarāgepi eseva nayoti. Evamettha dve tīṇi saṃyojanāni ekato uppajjanti.

1473. Ở đây, trong câu "nơi nào hai, ba lậu hoặc đồng sanh", sự đồng sanh của các lậu hoặc nên được hiểu theo ba cách. Trong đó, trong bốn tâm ly tà kiến, dục lậu đồng sanh với vô minh lậu; trong các tâm hợp tà kiến, (dục lậu đồng sanh) với kiến lậu và vô minh lậu. Như vậy, dục lậu đồng sanh theo hai cách. Hữu lậu đồng sanh với vô minh lậu trong bốn tâm ly tà kiến. Như vậy, (hữu lậu) chỉ đồng sanh theo một cách. Và như ở đây, trong câu "nơi nào hai, ba triền cái đồng sanh" cũng vậy, sự sanh khởi của các triền cái có thể có mười cách đồng sanh. Trong đó, dục ái triền cái đồng sanh theo bốn cách; sân triền cái (đồng sanh) theo ba cách; mạn triền cái (đồng sanh) theo một cách. Tương tự, hoài nghi triền cái và hữu ái triền cái cũng vậy. Như thế nào? Trước hết, dục ái triền cái đồng sanh với mạn triền cái và vô minh triền cái; với kiến triền cái và vô minh triền cái; với giới cấm thủ triền cái và vô minh triền cái; và chỉ với vô minh triền cái. Như vậy, đồng sanh theo bốn cách. Còn sân triền cái đồng sanh với tật triền cái và vô minh triền cái; với xan triền cái và vô minh triền cái; và chỉ với vô minh triền cái. Như vậy, đồng sanh theo ba cách. Mạn triền cái đồng sanh với hữu ái triền cái và vô minh triền cái chỉ theo một cách. Tương tự, hoài nghi triền cái cũng vậy. Vì rằng hoài nghi triền cái ấy đồng sanh với vô minh triền cái theo một cách. Trong hữu ái triền cái cũng theo phương pháp này. Như vậy, ở đây hai, ba triền cái đồng sanh.

1511. Yaṃ panetaṃ nīvaraṇagocchake yattha dve tīṇi nīvaraṇāni ekato uppajjantīti vuttaṃ, tatthāpi aṭṭhadhā nīvaraṇānaṃ ekato uppatti veditabbā. Etesu hi kāmacchando duvidhā ekato uppajjati, byāpādo catudhā, uddhaccaṃ ekadhā. Tathā vicikicchā. Kathaṃ? Kāmacchando tāva asaṅkhārikacittesu uddhaccanīvaraṇaavijjānīvaraṇehi, sasaṅkhārikesu thinamiddhauddhaccaavijjānīvaraṇehi saddhiṃ duvidhā ekato uppajjati. Yaṃ panetaṃ dve tīṇīti vuttaṃ, taṃ heṭṭhimaparicchedavasena vuttaṃ. Tasmā catunnampi ekato uppajjatīti [Pg.452] vacanaṃ yujjati eva. Byāpādo pana asaṅkhārikacitte uddhaccaavijjānīvaraṇehi, sasaṅkhārike thinamiddhauddhaccaavijjānīvaraṇehi, asaṅkhārikeyeva uddhaccakukkuccaavijjānīvaraṇehi, sasaṅkhārikeyeva thinamiddhauddhaccakukkuccaavijjānīvaraṇehi saddhinti catudhā ekato uppajjati. Uddhaccaṃ pana avijjānīvaraṇamattena saddhiṃ ekadhāva ekato uppajjati. Vicikicchuddhaccaavijjānīvaraṇehi saddhiṃ ekadhāva ekato uppajjati.

1511. Lại nữa, lời đã được nói trong nhóm triền cái rằng: "Nơi nào hai, ba triền cái sanh khởi đồng thời," trong lời ấy cũng nên biết sự sanh khởi đồng thời của các triền cái theo tám cách. Thật vậy, trong các triền cái này, tham dục sanh khởi đồng thời theo hai cách, sân hận theo bốn cách, trạo cử theo một cách. Hoài nghi cũng vậy. Như thế nào? Trước hết, tham dục sanh khởi đồng thời theo hai cách: trong các tâm không cần nhắc bảo thì cùng với triền cái trạo cử và triền cái vô minh; trong các tâm cần nhắc bảo thì cùng với triền cái hôn trầm thụy miên, trạo cử, và vô minh. Lại nữa, lời đã được nói là "hai, ba" là được nói theo ý nghĩa của sự phân chia thấp hơn. Do đó, lời nói "cả bốn cũng sanh khởi đồng thời" là hợp lý. Còn sân hận sanh khởi đồng thời theo bốn cách: trong tâm không cần nhắc bảo thì cùng với triền cái trạo cử và vô minh; trong tâm cần nhắc bảo thì cùng với triền cái hôn trầm thụy miên, trạo cử, và vô minh; chính trong tâm không cần nhắc bảo thì cùng với triền cái trạo cử, hối quá, và vô minh; chính trong tâm cần nhắc bảo thì cùng với triền cái hôn trầm thụy miên, trạo cử, hối quá, và vô minh. Còn trạo cử sanh khởi đồng thời chỉ theo một cách là cùng với chỉ riêng triền cái vô minh. Hoài nghi sanh khởi đồng thời chỉ theo một cách là cùng với triền cái trạo cử và vô minh.

1577. Yampidaṃ kilesagocchake yattha dve tayo kilesā ekato uppajjantīti vuttaṃ, tattha ‘dve kilesā aññehi, tayo vā kilesā aññehi kilesehi saddhiṃ uppajjantī’ti evamattho veditabbo. Kasmā? Dvinnaṃ tiṇṇaṃyeva vā ekato uppattiyā asambhavato.

1577. Lời này cũng đã được nói trong nhóm phiền não rằng: "Nơi nào hai, ba phiền não sanh khởi đồng thời," ở đó nên hiểu ý nghĩa như vầy: "Hai phiền não sanh khởi cùng với các phiền não khác, hoặc ba phiền não sanh khởi cùng với các phiền não khác." Tại sao? Vì sự sanh khởi đồng thời của chỉ hai hoặc chỉ ba (phiền não) là không thể có.

Tattha dasadhā kilesānaṃ ekato uppatti hoti. Ettha hi lobho chadhā ekato uppajjati. Paṭigho dvidhā. Tathā mohoti veditabbo. Kathaṃ? Lobho tāva asaṅkhārike diṭṭhivippayutte mohauddhaccaahirikānottappehi, sasaṅkhārike mohathinauddhaccaahirikānottappehi, asaṅkhārikeyeva mohamānuddhaccāhirikānottappehi, sasaṅkhārikeyeva mohamānathinauddhaccaahirikānottappehi, diṭṭhisampayutte pana asaṅkhārike mohauddhaccadiṭṭhiahirikānottappehi, sasaṅkhārike mohadiṭṭhithinauddhaccaahirikānottappehi saddhinti chadhā ekato uppajjati.

Ở đó, có sự sanh khởi đồng thời của các phiền não theo mười cách. Thật vậy, ở đây tham sanh khởi đồng thời theo sáu cách. Sân theo hai cách. Nên biết si cũng vậy. Như thế nào? Trước hết, tham sanh khởi đồng thời theo sáu cách như sau: trong tâm không cần nhắc bảo, không tương ưng tà kiến, thì cùng với si, trạo cử, vô tàm, và vô quý; trong tâm cần nhắc bảo thì cùng với si, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, và vô quý; chính trong tâm không cần nhắc bảo thì cùng với si, mạn, trạo cử, vô tàm, và vô quý; chính trong tâm cần nhắc bảo thì cùng với si, mạn, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, và vô quý; còn trong tâm tương ưng tà kiến, không cần nhắc bảo, thì cùng với si, trạo cử, tà kiến, vô tàm, và vô quý; trong tâm cần nhắc bảo thì cùng với si, tà kiến, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, và vô quý.

Paṭigho pana asaṅkhārike mohauddhaccaahirikānottappehi, sasaṅkhārike mohathinauddhaccaahirikānottappehi saddhinti evaṃ dvidhā ekato uppajjati. Moho pana vicikicchāsampayutte vicikicchuddhaccaahirikānottappehi, uddhaccasampayutte uddhaccaahirikānottappehi saddhinti evaṃ dvidhā ekato uppajjati. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

Còn sân, sanh khởi đồng thời theo hai cách như vầy: trong tâm không cần nhắc bảo thì cùng với si, trạo cử, vô tàm, và vô quý; trong tâm cần nhắc bảo thì cùng với si, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, và vô quý. Còn si, sanh khởi đồng thời theo hai cách như vầy: trong tâm tương ưng hoài nghi thì cùng với hoài nghi, trạo cử, vô tàm, và vô quý; trong tâm tương ưng trạo cử thì cùng với trạo cử, vô tàm, và vô quý. Phần còn lại ở tất cả mọi nơi chỉ có ý nghĩa rõ ràng.

Aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaaṭṭhakathāya

Của bộ Chú giải Pháp Tụ tên là Aṭṭhasālinī

Aṭṭhakathākaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về chương Chú giải đã hoàn tất.

Nigamanakathā

Lời kết luận

Ettāvatā ca –

Và với chừng ấy lời –

Cittaṃ [Pg.453] rūpañca nikkhepaṃ, atthuddhāraṃ manoramaṃ;

Yaṃ lokanātho bhājento, desesi dhammasaṅgaṇiṃ.

Bậc Lãnh đạo thế gian, trong khi phân tích chương Tâm, chương Sắc, chương Tóm lược, và chương Trích yếu làm vui thích tâm ý, đã thuyết giảng bộ Pháp Tụ nào.

Abhidhammassa saṅgayha, dhamme anavasesato;

Ṭhitāya tassā āraddhā, yā mayā atthavaṇṇanā.

Phần giải thích ý nghĩa nào đã được ta bắt đầu cho bộ (Pháp Tụ) ấy, là bộ đã được xác lập do việc thâu tóm không sót các pháp của Abhidhamma.

Anākulānamatthānaṃ, sambhavā aṭṭhasālinī;

Iti nāmena sā esā, sanniṭṭhānamupāgatā.

Do sự phát sanh của các ý nghĩa không rối rắm, chính bộ ấy với tên gọi là Aṭṭhasālinī đã đi đến chỗ hoàn tất.

Ekūnacattālīsāya, pāḷiyā bhāṇavārato;

Ciraṭṭhitatthaṃ dhammassa, niṭṭhāpentena taṃ mayā.

Bởi ta, người đang hoàn tất bộ ấy với ba mươi chín tụng phẩm của Pāḷi, vì sự trường tồn của Giáo pháp.

Yaṃ pattaṃ kusalaṃ tassa, ānubhāvena pāṇino;

Sabbe saddhammarājassa, ñatvā dhammaṃ sukhāvahaṃ.

Phước thiện nào đã được ta đạt đến, nhờ oai lực của phước thiện ấy, cầu cho tất cả chúng sanh, sau khi biết được Giáo pháp mang lại hạnh phúc của Đức Vua Chánh Pháp.

Pāpuṇantu visuddhāya, sukhāya paṭipattiyā;

Asokamanupāyāsaṃ, nibbānasukhamuttamaṃ.

Mong rằng họ đạt đến hạnh phúc Níp-bàn tối thượng, không sầu muộn, không phiền não, bằng sự thực hành thanh tịnh và dễ dàng.

Ciraṃ tiṭṭhatu saddhammo, dhamme hontu sagāravā;

Sabbepi sattā kālena, sammā devo pavassatu.

Mong rằng Chánh pháp được trường tồn, mong rằng tất cả chúng sanh có lòng tôn kính đối với Pháp, mong rằng trời mưa thuận gió hòa đúng thời.

Yathā rakkhiṃsu porāṇā, surājāno tathevimaṃ;

Rājā rakkhatu dhammena, attanova pajaṃ pajanti.

Như các vị vua hiền xưa kia đã hộ trì dân chúng, cũng như vậy, mong rằng đức vua hộ trì dân chúng này đúng theo chánh pháp, như con của chính mình.

Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyapaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññādippabhedaguṇapaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi [Pg.454] gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ aṭṭhasālinī nāma dhammasaṅgahaṭṭhakathā.

Bộ Chú giải Pháp Tụ này tên là Aṭṭhasālinī, được thực hiện bởi Trưởng lão có danh hiệu Buddhaghosa do các bậc thầy đặt cho, người có trí tuệ rộng lớn và thanh tịnh, người là vật trang sức cho dòng dõi của các vị Trưởng lão trú tại Đại Tự, những ngọn đèn của dòng dõi Trưởng lão, những vị có trí tuệ vững chắc trong các pháp thượng nhân, được trang hoàng bởi các phẩm chất như sáu loại thắng trí, có bốn tuệ phân tích làm tùy tùng, là một đại thi sĩ, là bậc tối thắng trong các nhà luận thuyết, người thường nói lời thích hợp và đáng ưa thích, người sở hữu vẻ đẹp của lời nói ngọt ngào và cao thượng, phát ra một cách dễ dàng do sự hoàn hảo của các cơ quan phát âm, là một nhà ngữ pháp vĩ đại, người có năng lực trí tuệ không bị ngăn ngại trong giáo pháp của Bậc Đạo Sư, trong các loại kinh điển Tam Tạng cùng với chú giải, người có được sự thông minh sắc bén, người có khả năng thâm nhập vào những chỗ sâu kín của học thuyết của mình và của các học thuyết khác, người được tập hợp bởi các phẩm chất như giới hạnh, hành vi, sự ngay thẳng, sự nhu hòa, và người được trang hoàng bởi đức tin, trí tuệ, và tinh tấn vô cùng thanh tịnh.

Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;

Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ paññāvisuddhiyā.

Mong rằng (bộ chú giải này) tồn tại trên thế gian, trong khi chỉ ra cho các thiện nam tử, những người tìm cầu sự giải thoát khỏi thế gian, phương pháp để thanh tịnh trí tuệ.

Yāva ‘buddho’ti nāmampi, suddhacittassa tādino;

Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.

Cho đến khi ngay cả danh hiệu 'Buddha' của bậc Đại Sĩ, bậc có tâm thanh tịnh, bậc Như Nhiên, bậc Tối thắng trong thế gian, còn tồn tại trên thế gian.

Aṭṭhasālinī nāma

Tên là Aṭṭhasālinī

Dhammasaṅgaha-aṭṭhakathā niṭṭhitā.

Bộ Chú giải Pháp Tụ đã hoàn tất.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa Con thành kính đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Chánh Giác. Abhidhammapiṭake Tạng Vi Diệu Pháp Aṭṭhasālinī nāma Tên là Aṭṭhasālinī Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā Sớ giải bộ Pháp Tụ Ganthārambhakathā Lời Nói Đầu Karuṇā [Pg.1] viya sattesu, paññā yassa mahesino; Ñeyyadhammesu sabbesu, pavattittha yathāruci. Trí tuệ của bậc Đại Sĩ nào đã vận hành theo ý muốn trong tất cả các pháp cần được biết, cũng giống như lòng bi mẫn của Ngài đối với chúng sanh. Dayāya tāya sattesu, samussāhitamānaso; Pāṭihīrāvasānamhi, vasanto tidasālaye. Với tâm được khích lệ bởi lòng bi mẫn ấy đối với chúng sanh, trong khi đang ngự tại cung trời Ba Mươi Ba vào cuối (mùa an cư) thần thông. Pāricchattakamūlamhi, paṇḍukambalanāmake; Silāsane sannisinno, ādiccova yugandhare. Đang ngự tọa trên phiến đá tên là Paṇḍukambala tại gốc cây Pāricchattaka, như mặt trời trên đỉnh núi Yugandhara. Cakkavāḷasahassehi, dasahāgamma sabbaso; Sannisinnena devānaṃ, gaṇena parivārito. Ngài được vây quanh bởi chúng chư thiên đang ngồi, là những vị đã đến từ khắp mười ngàn thế giới. Mātaraṃ pamukhaṃ katvā, tassā paññāya tejasā; Abhidhammakathāmaggaṃ, devānaṃ sampavattayi. Lấy thân mẫu làm vị đứng đầu, bằng uy lực trí tuệ của Ngài, Ngài đã thuyết giảng con đường Vi Diệu Pháp cho chư thiên. Tassa pāde namassitvā, sambuddhassa sirīmato; Saddhammañcassa pūjetvā, katvā saṅghassa cañjaliṃ. Sau khi đảnh lễ đôi chân của Đức Chánh Đẳng Giác, bậc đầy phúc đức ấy, sau khi cúng dường Diệu Pháp của Ngài, và sau khi chắp tay kính lễ Tăng chúng. Nipaccakārassetassa, katassa ratanattaye; Ānubhāvena sosetvā, antarāye asesato. Nhờ oai lực của sự cung kính này đã được thực hiện đối với Tam Bảo, làm cho các chướng ngại khô cạn không còn dư sót. Visuddhācārasīlena, nipuṇāmalabuddhinā; Bhikkhunā buddhaghosena, sakkaccaṃ abhiyācito. (Tôi) được Tỳ khưu Buddhaghosa, vị có giới hạnh và cách hành xử trong sạch, có trí tuệ sắc bén và không tỳ vết, thỉnh cầu một cách trân trọng. Yaṃ [Pg.2] devadevo devānaṃ, desetvā nayato puna; Therassa sāriputtassa, samācikkhi vināyako. (Pháp) nào mà bậc Thiên-nhơn-thiên sau khi đã thuyết cho chư thiên, rồi lại theo phương pháp mà bậc Đạo Sư đã chỉ dạy cho Trưởng lão Sāriputta. Anotattadahe katvā, upaṭṭhānaṃ mahesino; Yañca sutvāna so thero, āharitvā mahītalaṃ. Và (pháp) nào mà vị Trưởng lão ấy, sau khi hầu hạ bậc Đại Sĩ tại hồ Anotatta và đã nghe, đã mang đến mặt đất. Bhikkhūnaṃ payirudāhāsi, iti bhikkhūhi dhārito; Saṅgītikāle saṅgīto, vedehamuninā puna. Đã giảng dạy cho các Tỳ khưu, do đó đã được các Tỳ khưu gìn giữ, được trùng tụng vào lúc kết tập, và lại nữa bởi bậc Thánh nhân Vedeha. Tassa gambhīrañāṇehi, ogāḷhassa abhiṇhaso; Nānānayavicittassa, abhidhammassa ādito. Của Vi Diệu Pháp ấy, vốn đa dạng với nhiều phương pháp khác nhau, được thường xuyên thâm nhập bởi các trí tuệ thâm sâu, (tôi sẽ giải thích) từ lúc ban đầu. Yā mahākassapādīhi, vasīhiṭṭhakathā purā; Saṅgītā anusaṅgītā, pacchāpi ca isīhi yā. Bộ sớ giải nào vào thời xưa đã được các bậc tự tại như ngài Mahākassapa trùng tụng, và bộ sớ giải nào cũng đã được các bậc hiền triết trùng tụng lại về sau. Ābhatā pana therena, mahindenetamuttamaṃ; Yā dīpaṃ dīpavāsīnaṃ, bhāsāya abhisaṅkhatā. Lại nữa, bộ sớ giải cao quý này đã được Trưởng lão Mahinda mang đến hòn đảo, và đã được soạn thảo bằng ngôn ngữ của cư dân trên đảo. Apanetvā tato bhāsaṃ, tambapaṇṇinivāsinaṃ; Āropayitvā niddosaṃ, bhāsaṃ tantinayānugaṃ. Loại bỏ ngôn ngữ của cư dân xứ Tambapaṇṇi ra khỏi đó, và thay vào bằng ngôn ngữ không sai lỗi, phù hợp với phương pháp của Thánh điển. Nikāyantaraladdhīhi, asammissaṃ anākulaṃ; Mahāvihāravāsīnaṃ, dīpayanto vinicchayaṃ. Không pha trộn, không rối loạn với các học thuyết của các bộ phái khác, tôi sẽ làm sáng tỏ sự quyết đoán của các vị ở Đại Tự. Atthaṃ pakāsayissāmi, āgamaṭṭhakathāsupi; Gahetabbaṃ gahetvāna, tosayanto vicakkhaṇe. Sau khi đã tiếp thu những gì cần tiếp thu ngay cả trong các sớ giải truyền thống, tôi sẽ giải thích ý nghĩa để làm hài lòng những người có trí. Kammaṭṭhānāni sabbāni, cariyābhiññā vipassanā; Visuddhimagge panidaṃ, yasmā sabbaṃ pakāsitaṃ. Vì tất cả các đề mục thiền định, cách hành xử, thắng trí và minh sát, tất cả những điều này đã được giải thích trong bộ Visuddhimagga. Tasmā taṃ aggahetvāna, sakalāyapi tantiyā; Padānukkamato eva, karissāmatthavaṇṇanaṃ. Do đó, không đề cập đến điều đó, tôi sẽ thực hiện việc giải thích ý nghĩa chỉ theo thứ tự các từ của toàn bộ Thánh điển. Iti me bhāsamānassa, abhidhammakathaṃ imaṃ; Avikkhittā nisāmetha, dullabhā hi ayaṃ kathāti. Khi tôi đang nói bài pháp thoại về Vi Diệu Pháp này, xin quý vị hãy lắng nghe với tâm không tán loạn, vì bài pháp thoại này thật khó được nghe. Nidānakathā Duyên Khởi Tattha [Pg.3] kenaṭṭhena abhidhammo? Dhammātirekadhammavisesaṭṭhena. Atirekavisesatthadīpako hettha ‘abhi’-saddo. ‘‘Bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti no paṭikkamanti’’ (ma. ni. 3.384; saṃ. ni. 5.195) ‘‘abhikkantavaṇṇā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.1-2) viya. Tasmā yathā samussitesu bahūsu chattesu ceva dhajesu ca yaṃ atirekappamāṇaṃ visesavaṇṇasaṇṭhānañca chattaṃ, taṃ ‘aticchatta’nti vuccati, yo atirekappamāṇo nānāvirāgavaṇṇavisesasampanno ca dhajo so ‘atidhajo’ti vuccati, yathā ca ekato sannipatitesu bahūsu rājakumāresu ceva devesu ca yo jātibhogayasaissariyādisampattīhi atirekataro ceva visesavantataro ca rājakumāro so ‘atirājakumāro’ti vuccati, yo āyuvaṇṇaissariyayasasampattiādīhi atirekataro ceva visesavantataro ca devo so ‘atidevo’ti vuccati, tathārūpo brahmāpi ‘atibrahmā’ti vuccati, evameva ayampi dhammo dhammātirekadhammavisesaṭṭhena ‘abhidhammo’ti vuccati. Trong đó, Abhidhamma (Vi Diệu Pháp) có nghĩa là gì? Có nghĩa là pháp thù thắng và pháp đặc biệt. Ở đây, tiếp đầu ngữ ‘abhi’ có nghĩa là thù thắng và đặc biệt. Giống như trong các câu “Các cảm thọ đau đớn của tôi gia tăng (abhikkamanti), không thuyên giảm” và “sắc đẹp thù thắng (abhikkantavaṇṇā)” v.v... Do đó, cũng như trong số nhiều lọng và cờ được giương lên, chiếc lọng nào có kích thước vượt trội và có màu sắc hình dáng đặc biệt thì được gọi là ‘lọng thù thắng’ (aticchatta), lá cờ nào có kích thước vượt trội và có nhiều màu sắc đặc biệt khác nhau thì được gọi là ‘cờ thù thắng’ (atidhajo), và cũng như trong số nhiều vương tử và chư thiên tụ hội lại một nơi, vị vương tử nào vượt trội hơn và đặc biệt hơn về dòng dõi, tài sản, danh tiếng, quyền lực v.v... thì được gọi là ‘vương tử thù thắng’ (atirājakumāra), vị thiên nhân nào vượt trội hơn và đặc biệt hơn về tuổi thọ, sắc đẹp, quyền lực, danh tiếng v.v... thì được gọi là ‘thiên nhân thù thắng’ (atideva), vị Phạm thiên như vậy cũng được gọi là ‘Phạm thiên thù thắng’ (atibrahmā), cũng vậy, pháp này được gọi là ‘Abhidhamma’ (Vi Diệu Pháp) vì có nghĩa là pháp thù thắng và pháp đặc biệt. Suttantañhi patvā pañcakkhandhā ekadeseneva vibhattā, na nippadesena; abhidhammaṃ patvā pana suttantabhājanīyaabhidhammabhājanīyapañhapucchakanayānaṃ vasena nippadesato vibhattā. Tathā dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo, cattāri saccāni, bāvīsatindriyāni, dvādasapadiko paccayākāro. Kevalañhi indriyavibhaṅge suttantabhājanīyaṃ natthi, paccayākāre ca pañhapucchakaṃ natthi. Suttantañca patvā cattāro satipaṭṭhānā ekadeseneva vibhattā, na nippadesena; abhidhammaṃ patvā pana tiṇṇampi nayānaṃ vasena nippadesatova vibhattā. Tathā cattāri sammappadhānāni, cattāro iddhipādā, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, cattāri jhānāni, catasso appamaññāyo, pañca sikkhāpadāni, catasso paṭisambhidā. Kevalañhettha sikkhāpadavibhaṅge suttantabhājanīyaṃ natthi. Suttantaṃ patvā ca ñāṇaṃ ekadeseneva vibhattaṃ na nippadesena; tathā kilesā. Abhidhammaṃ patvā pana ‘‘ekavidhena ñāṇavatthū’’tiādinā (vibha. 751) nayena mātikaṃ ṭhapetvā nippadesatova [Pg.4] vibhattaṃ. Tathā ekakato paṭṭhāya anekehi nayehi kilesā. Suttantaṃ patvā ca bhūmantaraparicchedo ekadeseneva vibhatto, na nippadesena; abhidhammaṃ pana patvā tiṇṇampi nayānaṃ vasena bhūmantaraparicchedo nippadesatova vibhatto. Evaṃ dhammātirekadhammavisesaṭṭhena abhidhammoti veditabbo. Thật vậy, trong Tạng Kinh, năm uẩn chỉ được phân tích một phần, không toàn diện; nhưng trong Tạng Vi Diệu Pháp, chúng được phân tích một cách toàn diện theo các phương pháp phân tích theo Tạng Kinh (suttantabhājanīya), phân tích theo Tạng Vi Diệu Pháp (abhidhammabhājanīya), và vấn đáp (pañhapucchaka). Tương tự như vậy đối với mười hai xứ, mười tám giới, bốn chân lý, hai mươi hai quyền, và Thập Nhị Nhân Duyên. Chỉ có điều trong phần phân tích các quyền thì không có phần phân tích theo Tạng Kinh, và trong phần Thập Nhị Nhân Duyên thì không có phần vấn đáp. Và trong Tạng Kinh, bốn niệm xứ chỉ được phân tích một phần, không toàn diện; nhưng trong Tạng Vi Diệu Pháp, chúng được phân tích một cách toàn diện theo cả ba phương pháp. Tương tự như vậy đối với bốn chánh cần, bốn như ý túc, bảy giác chi, Thánh đạo tám ngành, bốn thiền, bốn vô lượng tâm, năm học giới, và bốn vô ngại giải. Chỉ có điều ở đây, trong phần phân tích các học giới thì không có phần phân tích theo Tạng Kinh. Và trong Tạng Kinh, trí tuệ chỉ được phân tích một phần, không toàn diện; các phiền não cũng vậy. Nhưng trong Tạng Vi Diệu Pháp, sau khi đặt ra đề mục theo phương pháp “cơ sở của trí tuệ theo một cách” v.v..., trí tuệ được phân tích một cách toàn diện. Tương tự, các phiền não (được phân tích) theo nhiều phương pháp, bắt đầu từ một. Và trong Tạng Kinh, sự phân định giữa các cõi chỉ được phân tích một phần, không toàn diện; nhưng trong Tạng Vi Diệu Pháp, sự phân định giữa các cõi được phân tích một cách toàn diện theo cả ba phương pháp. Như vậy, nên hiểu Abhidhamma có nghĩa là pháp thù thắng và pháp đặc biệt. Pakaraṇaparicchedato panesa dhammasaṅgaṇīvibhaṅgadhātukathāpuggalapaññattikathāvatthuyamakapaṭṭhānānaṃ sattannaṃ pakaraṇānaṃ vasena ṭhito. Ayamettha ācariyānaṃ samānakathā. Vitaṇḍavādī panāha – ‘kathāvatthu kasmā gahitaṃ? Nanu sammāsambuddhassa parinibbānato aṭṭhārasavassādhikāni dve vassasatāni atikkamitvā moggaliputtatissattherenetaṃ ṭhapitaṃ? Tasmā sāvakabhāsitattā chaḍḍetha na’nti. ‘Kiṃ pana chappakaraṇāni abhidhammo’ti? ‘Evaṃ na vadāmī’ti. ‘Atha kiṃ vadesī’ti. ‘Sattappakaraṇānī’ti. ‘Kataraṃ gahetvā satta karosī’ti? ‘Mahādhammahadayaṃ nāma atthi, etena saha sattā’ti. ‘Mahādhammahadaye apubbaṃ natthi, katipayāva pañhāvārā avasesā, kathāvatthunāva saddhiṃ sattā’ti. ‘No kathāvatthunā, mahādhātukathā nāma atthi, tāya saddhiṃ sattā’ti. ‘Mahādhātukathāyaṃ apubbaṃ natthi, appamattikāva tanti avasesā. Kathāvatthunāva saddhiṃ sattā’ti. Về phương diện phân chia các bộ luận, tạng này được xác lập theo bảy bộ luận là Pháp Tụ, Phân Tích, Giới Thuyết, Nhân Chế Định, Ngữ Tông, Song Đối, và Vị Trí. Đây là lời trình bày tương đồng của các vị Luận sư. Tuy nhiên, có người theo ngụy biện luận đã nói rằng: ‘Tại sao bộ Ngữ Tông lại được kể vào? Chẳng phải bộ luận này đã được trưởng lão Moggaliputtatissa xác lập sau khi đức Chánh Đẳng Giác nhập Niết-bàn đã trôi qua hai trăm năm và mười tám năm hay sao? Vì vậy, do là lời nói của vị Thinh văn nên hãy loại bỏ đi.’ ‘Vậy, Abhidhamma có sáu bộ luận phải không?’ ‘Tôi không nói như vậy.’ ‘Thế thì ông nói thế nào?’ ‘Có bảy bộ luận.’ ‘Kể thêm bộ nào để thành bảy?’ ‘Có bộ tên là Mahādhammahadaya, cùng với bộ này là bảy.’ ‘Trong bộ Mahādhammahadaya không có gì mới lạ, chỉ còn lại vài phẩm vấn đáp, cùng với bộ Ngữ Tông mới là bảy.’ ‘Không phải cùng với bộ Ngữ Tông, có bộ tên là Mahādhātukathā, cùng với bộ ấy là bảy.’ ‘Trong bộ Mahādhātukathā không có gì mới lạ, chỉ còn lại một ít văn bản. Cùng với bộ Ngữ Tông mới là bảy.’ Sammāsambuddho hi sattappakaraṇāni desento kathāvatthuṃ patvā yā esā puggalavāre tāva catūsu pañhesu dvinnaṃ pañcakānaṃ vasena aṭṭhamukhā vādayutti taṃ ādiṃ katvā sabbakathāmaggesu asampuṇṇabhāṇavāramattāya pāḷiyā mātikaṃ ṭhapesi. Sā panesā ‘‘puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenāti. Āmantā. Yo saccikaṭṭho paramattho tato so puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenāti. Nahevaṃ vattabbe. Ājānāhi niggahaṃ…pe… puggalo nupalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenāti. Āmantā. Yo saccikaṭṭho paramattho tato so puggalo nupalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenāti. Nahevaṃ vattabbe. Ājānāhi niggahaṃ…pe…. Sabbattha puggalo upalabbhati sabbattha puggalo nupalabbhati, sabbadā puggalo upalabbhati sabbadā puggalo nupalabbhati, sabbesu puggalo upalabbhati sabbesu puggalo nupalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā’’ti (kathā. 15-16) evaṃ paṭhamaṃ vādaṃ nissāya [Pg.5] paṭhamaṃ niggahaṃ, dutiyaṃ nissāya dutiyaṃ …pe… aṭṭhamaṃ nissāya aṭṭhamaṃ niggahaṃ dassentena satthārā ṭhapitā. Iminā nayena sabbattha mātikāṭhapanaṃ veditabbaṃ. Taṃ panetaṃ mātikaṃ ṭhapento imaṃ disvā ṭhapesi – mama parinibbānato aṭṭhārasavassādhikānaṃ dvinnaṃ vassasatānaṃ matthake moggaliputtatissatthero nāma bhikkhu bhikkhusahassamajjhe nisinno sakavāde pañca suttasatāni paravāde pañcāti suttasahassaṃ samodhānetvā dīghanikāyappamāṇaṃ kathāvatthuppakaraṇaṃ bhājessatīti. Thật vậy, khi thuyết giảng bảy bộ luận, đức Chánh Đẳng Giác khi đến bộ Ngữ Tông đã xác lập đề cương (mātikā) bằng một đoạn Pāli có độ dài bằng một phẩm tụng chưa trọn vẹn trong tất cả các chương luận, bắt đầu với tám phương pháp luận nghị theo cách thức của hai nhóm năm trong bốn câu hỏi ở phẩm về Puggala (Nhân). Và đề cương ấy là: ‘Có thể nhận thấy con người theo nghĩa chân đế và tối hậu đế chăng? Thưa phải. Cái gì là nghĩa chân đế, là tối hậu đế, từ đó có thể nhận thấy con người theo nghĩa chân đế và tối hậu đế chăng? Không nên nói như vậy. Hãy nhận biết sự khiển trách... v.v... Không thể nhận thấy con người theo nghĩa chân đế và tối hậu đế chăng? Thưa phải. Cái gì là nghĩa chân đế, là tối hậu đế, từ đó không thể nhận thấy con người theo nghĩa chân đế và tối hậu đế chăng? Không nên nói như vậy. Hãy nhận biết sự khiển trách... v.v... Ở khắp nơi có thể nhận thấy con người, ở khắp nơi không thể nhận thấy con người; luôn luôn có thể nhận thấy con người, luôn luôn không thể nhận thấy con người; trong tất cả có thể nhận thấy con người, trong tất cả không thể nhận thấy con người theo nghĩa chân đế và tối hậu đế.’ (Kathā. 15-16) Như vậy, đề cương đã được đức Đạo Sư xác lập bằng cách chỉ ra sự khiển trách thứ nhất dựa vào luận điểm thứ nhất, sự khiển trách thứ hai dựa vào luận điểm thứ hai... v.v... sự khiển trách thứ tám dựa vào luận điểm thứ tám. Theo phương pháp này, cần hiểu việc xác lập đề cương ở khắp nơi. Và khi xác lập đề cương này, Ngài đã thấy điều này và xác lập: ‘Vào cuối hai trăm năm và mười tám năm sau khi ta nhập Niết-bàn, một vị tỳ khưu tên là Moggaliputtatissa, ngồi giữa một ngàn vị tỳ khưu, sẽ tổng hợp một ngàn kinh, gồm năm trăm kinh về chủ thuyết của mình và năm trăm về chủ thuyết của người khác, rồi phân tích bộ Ngữ Tông có dung lượng bằng Trường Bộ Kinh.’ Moggaliputtatissattheropi idaṃ pakaraṇaṃ desento na attano ñāṇena desesi, satthārā pana dinnanayena ṭhapitamātikāya desesi. Iti satthārā dinnanayena ṭhapitamātikāya desitattā sakalampetaṃ pakaraṇaṃ buddhabhāsitameva nāma jātaṃ. Yathā kiṃ? Yathā madhupiṇḍikasuttantādīni. Madhupiṇḍikasuttantasmiñhi bhagavā ‘‘yatonidānaṃ bhikkhu purisaṃ papañcasaññāsaṅkhā samudācaranti, ettha ce natthi abhinanditabbaṃ abhivaditabbaṃ ajjhositabbaṃ, esevanto rāgānusayāna’’nti (ma. ni. 1.202) mātikaṃ ṭhapetvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi. Cả trưởng lão Moggaliputtatissa, khi thuyết giảng bộ luận này, cũng không thuyết giảng bằng trí tuệ của riêng mình, mà ngài đã thuyết giảng theo đề cương đã được xác lập theo phương pháp do đức Đạo Sư ban cho. Do đó, vì được thuyết giảng theo đề cương đã được xác lập theo phương pháp do đức Đạo Sư ban cho, nên toàn bộ bộ luận này được gọi là lời Phật dạy. Giống như điều gì? Giống như kinh Madhupiṇḍika và các kinh khác. Thật vậy, trong kinh Madhupiṇḍika, đức Thế Tôn sau khi xác lập đề cương: ‘Này Tỳ khưu, do nhân duyên nào mà các loại tưởng và khái niệm hý luận khởi lên nơi một người, nếu ở đó không có gì đáng hoan hỷ, đáng tán dương, đáng chấp thủ, thì đó chính là sự chấm dứt các tùy miên tham ái.’ (M. i. 202), Ngài đã đứng dậy khỏi chỗ ngồi và đi vào tịnh xá. Dhammappaṭiggāhakā bhikkhū mahākaccānattheraṃ upasaṅkamitvā dasabalena ṭhapitamātikāya atthaṃ pucchiṃsu. Thero pucchitamattakeneva akathetvā dasabalassa apacitidassanatthaṃ ‘‘seyyathāpi āvuso puriso sāratthiko sāragavesī’’ti (ma. ni. 1.203) sāropamaṃ āharitvā sārarukkho viya bhagavā sākhāpalāsasadisā sāvakā, ‘‘so hāvuso bhagavā jānaṃ jānāti, passaṃ passati cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato’’ti satthāraṃ thometvā punappunaṃ therehi yācito satthārā ṭhapitamātikāya atthaṃ vibhajitvā ‘‘ākaṅkhamānā ca pana tumhe āyasmanto bhagavantaṃyeva upasaṅkamitvā etamatthaṃ paṭipuccheyyātha sace sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsandiyamānaṃ sameti gaṇheyyātha, no ce mā gaṇhitthā’’ti iminā adhippāyena ‘‘yathā vo bhagavā byākaroti tathā naṃ dhāreyyāthā’’ti vatvā uyyojesi. Các vị tỳ khưu thọ trì Chánh pháp đã đến gặp trưởng lão Mahākaccāna và hỏi về ý nghĩa của đề cương do bậc Thập Lực đã xác lập. Vị trưởng lão, để thể hiện lòng tôn kính đối với bậc Thập Lực, đã không nói ngay khi vừa được hỏi, mà đã đưa ra ví dụ về lõi cây: ‘Ví như, chư hiền, một người cần lõi cây, đi tìm lõi cây,’ (M. i. 203) rồi ví đức Thế Tôn như cây có lõi, các vị Thinh văn như cành lá, và tán thán đức Đạo Sư rằng: ‘Vị Thế Tôn ấy, chư hiền, biết điều cần biết, thấy điều cần thấy, là con mắt, là trí tuệ, là Chánh pháp, là Phạm thiên, là người nói, người giảng, người dẫn đến ý nghĩa, người ban cho sự bất tử, là chủ của Chánh pháp, là Như Lai.’ Sau khi được các vị trưởng lão thỉnh cầu nhiều lần, ngài đã phân tích ý nghĩa của đề cương do đức Đạo Sư xác lập và với ý định rằng: ‘Và nếu các hiền giả mong muốn, hãy đến gặp chính đức Thế Tôn và hỏi lại về ý nghĩa này. Nếu (lời giải thích của tôi) phù hợp và tương ứng với trí tuệ toàn giác, thì hãy chấp nhận; nếu không, thì đừng chấp nhận,’ ngài đã nói: ‘Đức Thế Tôn giải thích cho quý vị thế nào, hãy ghi nhớ như vậy,’ rồi cho họ ra về. Te [Pg.6] satthāraṃ upasaṅkamitvā pucchiṃsu. Satthā dukkathitaṃ kaccānenāti avatvā suvaṇṇāliṅgaṃ ussāpento viya gīvaṃ unnāmetvā supupphitasatapattasassirikaṃ mahāmukhaṃ pūrento brahmassaraṃ nicchāretvā sādhu sādhūti therassa sādhukāraṃ datvā ‘‘paṇḍito, bhikkhave, mahākaccāno, mahāpañño bhikkhave mahākaccāno, maṃ cepi tumhe, bhikkhave, etamatthaṃ paṭipuccheyyātha, ahampi taṃ evamevaṃ byākareyyaṃ yathā taṃ mahākaccānena byākata’’nti (ma. ni. 1.205) āha. Họ đã đến gặp đức Đạo Sư và hỏi. Đức Đạo Sư, không nói rằng ‘Kaccāna đã nói sai,’ mà như đang giương cao một bức tượng vàng, Ngài ngẩng cao cổ, phát ra Phạm âm vang đầy kim khẩu rực rỡ như hoa sen trăm cánh nở rộ, và ban lời tán thán ‘Lành thay, lành thay!’ cho vị trưởng lão, rồi nói: ‘Này các Tỳ khưu, Mahākaccāna là bậc hiền trí. Này các Tỳ khưu, Mahākaccāna có trí tuệ lớn. Này các Tỳ khưu, nếu các ông hỏi ta về ý nghĩa này, ta cũng sẽ giải thích y như Mahākaccāna đã giải thích.’ (M. i. 205). Evaṃ satthārā anumoditakālato paṭṭhāya ca pana sakalaṃ suttaṃ buddhabhāsitaṃ nāma jātaṃ. Ānandattherādīhi vitthāritasuttesupi eseva nayo. Evameva sammāsambuddho sattappakaraṇāni desento kathāvatthuṃ patvā vuttanayena mātikaṃ ṭhapesi. Ṭhapento ca pana imaṃ addasa – Kể từ lúc được Bậc Đạo Sư tán thành như vậy, toàn bộ bài kinh đã trở thành lời Phật dạy. Phương pháp này cũng tương tự trong các bài kinh được trưởng lão Ānanda và các vị khác trình bày chi tiết. Cũng vậy, khi thuyết giảng bảy bộ luận, lúc đến bộ Kathāvatthu, Bậc Chánh Đẳng Giác đã thiết lập đề cương theo phương pháp đã nói. Và khi thiết lập, Ngài đã thấy điều này – Mama parinibbānato aṭṭhārasavassādhikānaṃ dvinnaṃ vassasatānaṃ matthake moggaliputtatissatthero nāma bhikkhu bhikkhusahassamajjhe nisinno sakavāde pañca suttasatāni paravāde pañcāti suttasahassaṃ samodhānetvā dīghanikāyappamāṇaṃ kathāvatthuppakaraṇaṃ bhājessatīti. ‘Sau khi Ta nhập Niết-bàn, vào cuối hai trăm mười tám năm, một vị tỳ khưu tên là trưởng lão Moggaliputtatissa, ngồi giữa một ngàn vị tỳ khưu, sẽ tổng hợp một ngàn bài kinh, gồm năm trăm bài kinh về quan điểm của mình và năm trăm về quan điểm của người khác, và sẽ phân tích bộ Kathāvatthu có dung lượng bằng Trường Bộ Kinh.’ Moggaliputtatissattheropi imaṃ pakaraṇaṃ desento na attano ñāṇena desesi, satthārā pana dinnanayena ṭhapitamātikāya desesi. Iti satthārā dinnanayena ṭhapitamātikāya desitattā sakalampetaṃ pakaraṇaṃ buddhabhāsitameva jātaṃ. Evaṃ kathāvatthunāva saddhiṃ satta pakaraṇāni abhidhammo nāma. Trưởng lão Moggaliputtatissa cũng vậy, khi thuyết giảng bộ luận này, đã không thuyết giảng bằng trí tuệ của riêng mình, mà đã thuyết giảng theo đề cương được thiết lập bằng phương pháp do Bậc Đạo Sư ban cho. Vì được thuyết giảng theo đề cương được thiết lập bằng phương pháp do Bậc Đạo Sư ban cho, toàn bộ bộ luận này đã trở thành lời Phật dạy. Như vậy, bảy bộ luận cùng với bộ Kathāvatthu được gọi là Vi Diệu Pháp. Tattha dhammasaṅgaṇīpakaraṇe catasso vibhattiyo – cittavibhatti rūpavibhatti nikkheparāsi atthuddhāroti. Tattha kāmāvacarakusalato aṭṭha, akusalato dvādasa, kusalavipākato soḷasa, akusalavipākato satta, kiriyato ekādasa; rūpāvacarakusalato pañca, vipākato pañca, kiriyato pañca; arūpāvacarakusalato cattāri, vipākato cattāri, kiriyato cattāri; lokuttarakusalato cattāri, vipākato cattārīti ekūnanavuti cittāni cittavibhatti nāma. Cittuppādakaṇḍantipi etasseva nāmaṃ. Taṃ vācanāmaggato atirekachabhāṇavāraṃ, vitthāriyamānaṃ pana anantamaparimāṇaṃ hoti. Trong đó, bộ Dhammasaṅgaṇī có bốn phần phân tích: Phân tích Tâm, Phân tích Sắc, Tổng hợp Tóm tắt, và Trích lục Ý nghĩa. Trong đó, tám tâm thiện Dục giới, mười hai tâm bất thiện, mười sáu tâm quả thiện, bảy tâm quả bất thiện, mười một tâm duy tác; năm tâm thiện Sắc giới, năm tâm quả, năm tâm duy tác; bốn tâm thiện Vô sắc giới, bốn tâm quả, bốn tâm duy tác; bốn tâm thiện Siêu thế, bốn tâm quả Siêu thế, như vậy tám mươi chín tâm được gọi là Phân tích Tâm. Chương về Sự Sanh Khởi của Tâm cũng là tên của phần này. Theo cách đọc tụng, nó dài hơn sáu tụng phẩm, nhưng khi được giải rộng ra thì trở nên vô hạn, vô lượng. Tadanantaraṃ [Pg.7] ekavidhena duvidhenātiādinā nayena mātikaṃ ṭhapetvā vitthārena vibhajitvā dassitā rūpavibhatti nāma. Rūpakaṇḍantipi etasseva nāmaṃ. Taṃ vācanāmaggato atirekadvibhāṇavāraṃ. Vitthāriyamānaṃ pana anantamaparimāṇaṃ hoti. Tiếp theo đó, sau khi thiết lập đề cương theo phương pháp một pháp, hai pháp, v.v., phần được trình bày bằng cách phân tích chi tiết được gọi là Phân tích Sắc. Chương về Sắc cũng là tên của phần này. Theo cách đọc tụng, nó dài hơn hai tụng phẩm. Nhưng khi được giải rộng ra thì trở nên vô hạn, vô lượng. Tadanantaraṃ mūlato khandhato dvārato bhūmito atthato dhammato nāmato liṅgatoti evaṃ mūlādīhi nikkhipitvā desito nikkheparāsi nāma. So – Tiếp theo đó, phần được thuyết giảng bằng cách tóm tắt theo căn, theo uẩn, theo môn, theo địa, theo nghĩa, theo pháp, theo danh, theo tướng, v.v. như vậy được gọi là Tổng hợp Tóm tắt. Nó là – Mūlato khandhato cāpi, dvārato cāpi bhūmito; Atthato dhammato cāpi, nāmato cāpi liṅgato; Nikkhipitvā desitattā, nikkhepoti pavuccati. Theo căn và theo uẩn, theo môn và theo địa; Theo nghĩa và theo pháp, theo danh và theo tướng; Vì được thuyết giảng bằng cách tóm tắt, nên được gọi là ‘Tóm tắt’. Nikkhepakaṇḍantipi tasseva nāmaṃ. Taṃ vācanāmaggato timattabhāṇavāraṃ. Vitthāriyamānaṃ pana anantamaparimāṇaṃ hoti. Chương Tóm tắt cũng là tên của nó. Theo cách đọc tụng, nó dài khoảng ba tụng phẩm. Nhưng khi được giải rộng ra thì trở nên vô hạn, vô lượng. Tadanantaraṃ pana tepiṭakassa buddhavacanassa atthuddhārabhūtaṃ yāva saraṇadukā nikkhittaṃ aṭṭhakathākaṇḍaṃ nāma. Yato mahāpakaraṇiyā bhikkhū mahāpakaraṇe gaṇanacāraṃ asallakkhentā gaṇanacāraṃ samānenti. Taṃ vācanāmaggato dvimattabhāṇavāraṃ. Vitthāriyamānaṃ pana anantamaparimāṇaṃ hoti. Tiếp theo đó nữa, phần là sự trích lục ý nghĩa của Tam Tạng, lời Phật dạy, được tóm tắt cho đến cặp pháp có nơi nương tựa, được gọi là Chương Chú giải. Từ đó, các vị tỳ khưu chuyên về Đại Luận, khi không nhận thấy được phương pháp tính toán trong Đại Luận, đã đưa ra phương pháp tính toán. Theo cách đọc tụng, nó dài khoảng hai tụng phẩm. Nhưng khi được giải rộng ra thì trở nên vô hạn, vô lượng. Iti sakalampi dhammasaṅgaṇīpakaraṇaṃ vācanāmaggato atirekaterasamattabhāṇavāraṃ. Vitthāriyamānaṃ pana anantamaparimāṇaṃ hoti. Evametaṃ – Như vậy, toàn bộ bộ Dhammasaṅgaṇī, theo cách đọc tụng, dài hơn mười ba tụng phẩm. Nhưng khi được giải rộng ra thì trở nên vô hạn, vô lượng. Nó là như vầy – Cittavibhatti rūpañca, nikkhepo atthajotanā; Gambhīraṃ nipuṇaṃ ṭhānaṃ, tampi buddhena desitaṃ. Phân tích Tâm và Sắc, Tóm tắt, và làm sáng tỏ ý nghĩa; Những pháp môn sâu xa, vi tế này, cũng đã được Đức Phật thuyết giảng. Tadanantaraṃ vibhaṅgappakaraṇaṃ nāma. Taṃ khandhavibhaṅgo āyatanavibhaṅgo dhātuvibhaṅgo saccavibhaṅgo idriyavibhaṅgo paccayākāravibhaṅgo satipaṭṭhānavibhaṅgo sammappadhānavibhaṅgo iddhipādavibhaṅgo bojjhaṅgavibhaṅgo maggaṅgavibhaṅgo jhānavibhaṅgo appamaññāvibhaṅgo sikkhāpadavibhaṅgo paṭisambhidāvibhaṅgo ñāṇavibhaṅgo khuddakavatthuvibhaṅgo dhammahadayavibhaṅgoti aṭṭhārasavidhena vibhattaṃ. Tiếp theo đó là bộ Vibhaṅga (Phân Tích). Nó được chia thành mười tám loại: Phân tích Uẩn, Phân tích Xứ, Phân tích Giới, Phân tích Đế, Phân tích Căn, Phân tích Duyên Khởi, Phân tích Niệm Xứ, Phân tích Chánh Cần, Phân tích Thần Túc, Phân tích Giác Chi, Phân tích Đạo Chi, Phân tích Thiền, Phân tích Vô Lượng, Phân tích Học Giới, Phân tích Vô Ngại Giải, Phân tích Trí, Phân tích Tiểu Đề, và Phân tích Tâm Yếu Pháp. Tattha [Pg.8] khandhavibhaṅgo suttantabhājanīyaabhidhammabhājanīyapañhapucchakānaṃ vasena tidhā vibhatto. So vācanāmaggato pañcamattabhāṇavāro, vitthāriyamāno pana ananto aparimāṇo hoti. Tato paraṃ āyatanavibhaṅgādayopi eteheva tīhi nayehi vibhattā. Tesu āyatanavibhaṅgo vācanāmaggato atirekabhāṇavāro, dhātuvibhaṅgo dvimattabhāṇavāro. Tathā saccavibhaṅgo. Indriyavibhaṅge suttantabhājanīyaṃ natthi; vācanāmaggato panesa atirekabhāṇavāramatto. Paccayākāravibhaṅgo chamattabhāṇavāro, pañhapucchakaṃ panettha natthi. Satipaṭṭhānavibhaṅgo atirekabhāṇavāramatto; tathā sammappadhāna iddhipādabojjhaṅgamaggaṅgavibhaṅgā. Jhānavibhaṅgo dvibhāṇavāramatto, appamaññāvibhaṅgo atirekabhāṇavāramatto. Sikkhāpadavibhaṅgepi suttantabhājanīyaṃ natthi; vācanāmaggato panesa atirekabhāṇavāramatto; tathā paṭisambhidāvibhaṅgo. Ñāṇavibhaṅgo dasavidhena vibhatto; vācanāmaggato panesa timattabhāṇavāro. Khuddakavatthuvibhaṅgopi dasavidhena vibhatto; vācanāmaggato panesa timattabhāṇavāro. Dhammahadayavibhaṅgo tividhena vibhatto; vācanāmaggato panesa atirekadvibhāṇavāramatto. Sabbepi vitthāriyamānā anantā aparimāṇā honti. Evametaṃ vibhaṅgappakaraṇaṃ vācanāmaggato pañcatiṃsamattabhāṇavāraṃ; vitthārato pana anantamaparimāṇaṃ hoti. Trong ấy, Phân Tích Uẩn được phân chia làm ba theo cách phân tích theo Kinh, phân tích theo Vi Diệu Pháp, và phần vấn đáp. Theo đường lối tụng đọc, chương ấy có khoảng năm tụng phẩm, nhưng khi được triển khai thì trở nên vô tận, vô lượng. Sau đó, các Phân Tích Xứ v.v... cũng được phân chia theo ba phương pháp này. Trong số ấy, Phân Tích Xứ theo đường lối tụng đọc thì có hơn một tụng phẩm, Phân Tích Giới có khoảng hai tụng phẩm. Phân Tích Đế cũng vậy. Trong Phân Tích Quyền, không có phần phân tích theo Kinh; nhưng theo đường lối tụng đọc thì có khoảng hơn một tụng phẩm. Phân Tích Duyên Khởi có khoảng sáu tụng phẩm, và ở đây không có phần vấn đáp. Phân Tích Niệm Xứ có khoảng hơn một tụng phẩm; các Phân Tích Chánh Cần, Thần Túc, Giác Chi, Đạo Chi cũng vậy. Phân Tích Thiền có khoảng hai tụng phẩm, Phân Tích Vô Lượng có khoảng hơn một tụng phẩm. Trong Phân Tích Học Giới cũng không có phần phân tích theo Kinh; nhưng theo đường lối tụng đọc thì có khoảng hơn một tụng phẩm; Phân Tích Vô Ngại Giải cũng vậy. Phân Tích Trí được phân chia theo mười cách; nhưng theo đường lối tụng đọc thì có khoảng ba tụng phẩm. Phân Tích Tiểu Sự cũng được phân chia theo mười cách; nhưng theo đường lối tụng đọc thì có khoảng ba tụng phẩm. Phân Tích Pháp Tâm được phân chia theo ba cách; nhưng theo đường lối tụng đọc thì có khoảng hơn hai tụng phẩm. Tất cả các phân tích này khi được triển khai thì trở nên vô tận, vô lượng. Như vậy, bộ Phân Tích này theo đường lối tụng đọc thì có khoảng ba mươi lăm tụng phẩm; còn về mặt chi tiết thì trở nên vô tận, vô lượng. Tadanantaraṃ dhātukathāpakaraṇaṃ nāma. Taṃ saṅgaho asaṅgaho, saṅgahitena asaṅgahitaṃ, asaṅgahitena saṅgahitaṃ, saṅgahitena saṅgahitaṃ, asaṅgahitena asaṅgahitaṃ; sampayogo vippayogo, sampayuttena vippayuttaṃ, vippayuttena sampayuttaṃ, sampayuttena sampayuttaṃ, vippayuttena vippayuttaṃ; saṅgahitena sampayuttaṃ vippayuttaṃ; sampayuttena saṅgahitaṃ asaṅgahitaṃ, asaṅgahitena sampayuttaṃ vippayuttaṃ, vippayuttena saṅgahitaṃ asaṅgahitanti cuddasavidhena vibhattaṃ. Taṃ vācanāmaggato atirekachabhāṇavāramattaṃ, vitthāriyamānaṃ pana anantamaparimāṇaṃ hoti. Kế đó là bộ Ngữ Tông. Bộ ấy được phân chia theo mười bốn cách là: Nhiếp và Bất Nhiếp; Bất Nhiếp với cái đã được Nhiếp, Nhiếp với cái Bất Nhiếp, Nhiếp với cái đã được Nhiếp, Bất Nhiếp với cái Bất Nhiếp; Tương Ưng và Bất Tương Ưng; Bất Tương Ưng với cái đã Tương Ưng, Tương Ưng với cái Bất Tương Ưng, Tương Ưng với cái đã Tương Ưng, Bất Tương Ưng với cái Bất Tương Ưng; Tương Ưng, Bất Tương Ưng với cái đã được Nhiếp; Tương Ưng, Bất Nhiếp với cái đã Tương Ưng; Tương Ưng, Bất Tương Ưng với cái Bất Nhiếp; Nhiếp, Bất Nhiếp với cái Bất Tương Ưng. Theo đường lối tụng đọc, bộ ấy có khoảng hơn sáu tụng phẩm, nhưng khi được triển khai thì trở nên vô tận, vô lượng. Tadanantaraṃ puggalapaññatti nāma. Sā ‘‘khandhapaññatti āyatanapaññatti dhātupaññatti saccapaññatti indriyapaññatti puggalapaññattī’’ti chabbidhena vibhattā. Sā vācanāmaggato atirekapañcabhāṇavārā; vitthāriyamānā pana anantā aparimāṇāva hoti. Kế đó là bộ Nhân Định. Bộ ấy được phân chia theo sáu cách là: chế định về uẩn, chế định về xứ, chế định về giới, chế định về đế, chế định về quyền, và chế định về cá nhân. Theo đường lối tụng đọc, bộ ấy có hơn năm tụng phẩm; nhưng khi được triển khai thì cũng trở nên vô tận, vô lượng. Tadanantaraṃ [Pg.9] kathāvatthuppakaraṇaṃ nāma. Taṃ sakavāde pañca suttasatāni paravāde pañcāti suttasahassaṃ samodhānetvā vibhattaṃ. Taṃ vācanāmaggato idāni potthake likhitaṃ aggahetvā saṅgītiāropitanayena dīghanikāyappamāṇaṃ, vitthāriyamānaṃ pana anantamaparimāṇaṃ hoti. Kế đó là bộ Luận Sự. Bộ ấy được phân chia bằng cách hợp lại một ngàn kinh, gồm năm trăm kinh về quan điểm của mình và năm trăm về quan điểm của người khác. Theo đường lối tụng đọc, không kể đến những gì được viết trong sách hiện nay, theo cách thức được đưa vào kỳ kết tập thì có dung lượng bằng Trường Bộ Kinh, nhưng khi được triển khai thì trở nên vô tận, vô lượng. Tadanantaraṃ yamakaṃ nāma. Taṃ mūlayamakaṃ khandhayamakaṃ āyatanayamakaṃ dhātuyamakaṃ saccayamakaṃ saṅkhārayamakaṃ anusayayamakaṃ cittayamakaṃ dhammayamakaṃ indriyayamakanti dasavidhena vibhattaṃ. Taṃ vācanāmaggato vīsabhāṇavārasataṃ, vitthārato pana anantamaparimāṇaṃ hoti. Kế đó là bộ Song Đối. Bộ ấy được phân chia theo mười cách là: Song Đối Căn, Song Đối Uẩn, Song Đối Xứ, Song Đối Giới, Song Đối Đế, Song Đối Hành, Song Đối Tùy Miên, Song Đối Tâm, Song Đối Pháp, và Song Đối Quyền. Theo đường lối tụng đọc, bộ ấy có một trăm hai mươi tụng phẩm, còn về mặt chi tiết thì trở nên vô tận, vô lượng. Tadanantaraṃ mahāpakaraṇaṃ nāma. Paṭṭhānantipi tasseva nāmaṃ. Taṃ hetupaccayo ārammaṇapaccayo adhipatipaccayo anantarapaccayo samanantarapaccayo sahajātapaccayo aññamaññapaccayo nissayapaccayo upanissayapaccayo purejātapaccayo pacchājātapaccayo āsevanapaccayo kammapaccayo vipākapaccayo āhārapaccayo indriyapaccayo jhānapaccayo maggapaccayo sampayuttapaccayo vippayuttapaccayo atthipaccayo natthipaccayo vigatapaccayo avigatapaccayoti. Paccayavasena tāva catuvīsatividhena vibhattaṃ. Kế đó là bộ Đại Tác. Vị Trí cũng là tên của bộ ấy. Bộ ấy, trước hết theo phương diện duyên, được phân chia theo hai mươi bốn cách là: duyên nhân, duyên cảnh, duyên trưởng, duyên vô gián, duyên đẳng vô gián, duyên câu sanh, duyên hỗ tương, duyên y chỉ, duyên cận y, duyên tiền sanh, duyên hậu sanh, duyên trùng dụng, duyên nghiệp, duyên dị thục, duyên vật thực, duyên quyền, duyên thiền, duyên đạo, duyên tương ưng, duyên bất tương ưng, duyên hiện hữu, duyên vô hữu, duyên ly, và duyên bất ly. Imasmiṃ pana ṭhāne paṭṭhānaṃ samānetabbaṃ. Kusalattikādayo hi dvāvīsati tikā, nāma hetū dhammā nahetū dhammā…pe… saraṇā dhammā araṇā dhammāti ime sataṃ dukā. Aparepi vijjābhāgino dhammā avijjābhāgino dhammā…pe… khaye ñāṇaṃ, anuppāde ñāṇanti dvācattālīsa suttantikadukā nāma. Tesu dvāvīsati tikā sataṃ dukāti ayaṃ āhaccabhāsitā jinavacanabhūtā sabbaññubuddhena desitā sattannaṃ pakaraṇānaṃ mātikā nāma. Tuy nhiên, ở đây nên hợp lại phần Vị Trí. Quả vậy, có hai mươi hai nhóm ba, bắt đầu với nhóm ba Thiện, và một trăm nhóm hai này, (bắt đầu với) các pháp là nhân, các pháp không là nhân... cho đến... các pháp có phiền não, các pháp không có phiền não. Lại nữa, có bốn mươi hai nhóm hai thuộc về Kinh, (bắt đầu với) các pháp thuộc phần minh, các pháp thuộc phần vô minh... cho đến... trí về sự đoạn tận, trí về sự không sanh khởi. Trong số ấy, hai mươi hai nhóm ba và một trăm nhóm hai này, được gọi là Đề Mục của bảy bộ, đã được bậc Toàn Giác thuyết giảng, là lời của bậc Chiến Thắng, được nói ra một cách trực tiếp. Athāpare dvācattālīsa suttantikadukā kutopabhavā kena ṭhapitā kena desitāti? Dhammasenāpatisāriputtattherappabhavā, tena ṭhapitā, tena desitāti. Ime ṭhapento pana thero na sāmukkaṃsikena attano ñāṇena ṭhapesi. Ekuttariyaṃ pana ekanipātadukanipātasaṅgīti dasuttarasuttantehi samodhānetvā ābhidhammikattherānaṃ suttantaṃ patvā akilamatthaṃ ṭhapitā. Te panete ekasmiṃ nikkhepakaṇḍeyeva matthakaṃ [Pg.10] pāpetvā vibhattā. Sesaṭṭhānesu yāva saraṇadukā abhidhammo vibhatto. Vậy, bốn mươi hai nhóm hai thuộc về Kinh còn lại do đâu mà có, do ai thiết lập, do ai thuyết giảng? Chúng do Trưởng lão Tướng quân Chánh pháp Sāriputta mà có, do vị ấy thiết lập, do vị ấy thuyết giảng. Tuy nhiên, khi thiết lập những điều này, vị Trưởng lão đã không thiết lập bằng trí tuệ đặc thù của riêng mình. Mà chúng đã được thiết lập nhằm mục đích không gây mệt nhọc cho các vị Trưởng lão thông thạo Vi Diệu Pháp khi đề cập đến Kinh tạng, bằng cách hợp lại từ Tăng Nhất Bộ, các kỳ kết tập Một Pháp, Hai Pháp, và kinh Thập Thượng. Và những điều này đã được phân tích, được đưa đến phần đỉnh điểm chỉ trong một chương Tóm Lược. Ở những nơi còn lại, Vi Diệu Pháp được phân tích cho đến nhóm hai về phiền não. Sammāsambuddhena hi anulomapaṭṭhāne dvāvīsati tike nissāya tikapaṭṭhānaṃ nāma niddiṭṭhaṃ. Sataṃ duke nissāya dukapaṭṭhānaṃ nāma niddiṭṭhaṃ. Tato paraṃ dvāvīsati tike gahetvā dukasate pakkhipitvā dukatikapaṭṭhānaṃ nāma dassitaṃ. Tato paraṃ dukasataṃ gahetvā dvāvīsatiyā tikesu pakkhipitvā tikadukapaṭṭhānaṃ nāma dassitaṃ. Tike pana tikesuyeva pakkhipitvā tikatikapaṭṭhānaṃ nāma dassitaṃ. Duke ca dukesuyeva pakkhipitvā dukadukapaṭṭhānaṃ nāma dassitaṃ. Evaṃ – Thật vậy, trong phần Vị trí Thuận, đức Chánh Đẳng Giác đã chỉ ra phần gọi là Vị trí Mẫu ba do nương vào hai mươi hai mẫu ba. Ngài đã chỉ ra phần gọi là Vị trí Mẫu hai do nương vào một trăm mẫu hai. Sau đó, sau khi đã lấy hai mươi hai mẫu ba phối hợp vào một trăm mẫu hai, Ngài đã trình bày phần gọi là Vị trí Mẫu hai - Mẫu ba. Sau đó, sau khi đã lấy một trăm mẫu hai phối hợp vào hai mươi hai mẫu ba, Ngài đã trình bày phần gọi là Vị trí Mẫu ba - Mẫu hai. Lại nữa, sau khi đã phối hợp các mẫu ba vào chính các mẫu ba, Ngài đã trình bày phần gọi là Vị trí Mẫu ba - Mẫu ba. Và sau khi đã phối hợp các mẫu hai vào chính các mẫu hai, Ngài đã trình bày phần gọi là Vị trí Mẫu hai - Mẫu hai. Như vậy – Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,Dukatikañceva tikadukañca; Tikatikañceva dukadukañca,Cha anulomamhi nayā sugambhīrāti. (paṭṭhā. 1.1.39); Vị trí Mẫu ba cao quý, Mẫu hai tối thượng, và Mẫu hai - Mẫu ba, và Mẫu ba - Mẫu hai; và Mẫu ba - Mẫu ba, và Mẫu hai - Mẫu hai, sáu phương pháp trong phần Thuận thật là thậm thâm. (Paṭṭhā. 1.1.39); Paccanīyapaṭṭhānepi dvāvīsatitike nissāya tikapaṭṭhānaṃ nāma. Dukasataṃ nissāya dukapaṭṭhānaṃ nāma. Dvāvīsatitike dukasate pakkhipitvā dukatikapaṭṭhānaṃ nāma. Dukasataṃ dvāvīsatiyā tikesu pakkhipitvā tikadukapaṭṭhānaṃ nāma. Tike tikesuyeva pakkhipitvā tikatikapaṭṭhānaṃ nāma. Duke dukesuyeva pakkhipitvā dukadukapaṭṭhānaṃ nāmāti paccanīyepi chahi nayehi paṭṭhānaṃ niddiṭṭhaṃ. Tena vuttaṃ – Cũng vậy, trong phần Vị trí Đối nghịch, phần gọi là Vị trí Mẫu ba là do nương vào hai mươi hai mẫu ba. Phần gọi là Vị trí Mẫu hai là do nương vào một trăm mẫu hai. Phần gọi là Vị trí Mẫu hai - Mẫu ba là sau khi đã phối hợp hai mươi hai mẫu ba vào một trăm mẫu hai. Phần gọi là Vị trí Mẫu ba - Mẫu hai là sau khi đã phối hợp một trăm mẫu hai vào hai mươi hai mẫu ba. Phần gọi là Vị trí Mẫu ba - Mẫu ba là sau khi đã phối hợp các mẫu ba vào chính các mẫu ba. Phần gọi là Vị trí Mẫu hai - Mẫu hai là sau khi đã phối hợp các mẫu hai vào chính các mẫu hai. Như thế, trong phần Đối nghịch cũng đã được chỉ ra Vị trí theo sáu phương pháp. Do đó, có lời nói rằng – Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,Dukatikañceva tikadukañca; Tikatikañceva dukadukañca,Cha paccanīyamhi nayā sugambhīrāti. (paṭṭhā. 1.1.44); Vị trí Mẫu ba cao quý, Mẫu hai tối thượng, và Mẫu hai - Mẫu ba, và Mẫu ba - Mẫu hai; và Mẫu ba - Mẫu ba, và Mẫu hai - Mẫu hai, sáu phương pháp trong phần Đối nghịch thật là thậm thâm. (Paṭṭhā. 1.1.44); Tato paraṃ anulomapaccanīyepi eteneva upāyena cha nayā dassitā. Tenāha – Sau đó, trong phần Thuận - Đối nghịch cũng đã được trình bày sáu phương pháp bằng chính phương thức này. Do đó, Ngài nói rằng – Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,Dukatikañceva tikadukañca; Tikatikañceva dukadukañca,Cha anulomapaccanīyamhi nayā sugambhīrāti. (paṭṭhā. 1.1.48); Vị trí Mẫu ba cao quý, Mẫu hai tối thượng, và Mẫu hai - Mẫu ba, và Mẫu ba - Mẫu hai; và Mẫu ba - Mẫu ba, và Mẫu hai - Mẫu hai, sáu phương pháp trong phần Thuận - Đối nghịch thật là thậm thâm. (Paṭṭhā. 1.1.48); Tadanantaraṃ [Pg.11] paccanīyānulomepi eteheva chahi nayehi niddiṭṭhaṃ. Tenāha – Kế đó, trong phần Đối nghịch - Thuận cũng đã được chỉ ra bằng chính sáu phương pháp này. Do đó, Ngài nói rằng – Tikañca paṭṭhānavaraṃ dukuttamaṃ,Dukatikañceva tikadukañca; Tikatikañceva dukadukañca,Cha paccanīyānulomamhi nayā sugambhīrāti. (paṭṭhā. 1.1.52); Vị trí Mẫu ba cao quý, Mẫu hai tối thượng, và Mẫu hai - Mẫu ba, và Mẫu ba - Mẫu hai; và Mẫu ba - Mẫu ba, và Mẫu hai - Mẫu hai, sáu phương pháp trong phần Đối nghịch - Thuận thật là thậm thâm. (Paṭṭhā. 1.1.52); Evaṃ anulome cha paṭṭhānāni, paṭilome cha, anulomapaccanīye cha, paccanīyānulome cha paṭṭhānānīti idaṃ catuvīsatisamantapaṭṭhānasamodhānaṃ paṭṭhānaṃ mahāpakaraṇaṃ nāma. Như vậy, có sáu Vị trí trong phần Thuận, sáu trong phần Đảo nghịch, sáu trong phần Thuận - Đối nghịch, và sáu Vị trí trong phần Đối nghịch - Thuận. Sự hợp lại của hai mươi bốn Vị trí toàn diện này được gọi là Đại Thư, tức là bộ Vị Trí. Idāni imassa abhidhammassa gambhīrabhāvavijānanatthaṃ cattāro sāgarā veditabbā – saṃsārasāgaro, jalasāgaro, nayasāgaro, ñāṇasāgaroti. Tattha saṃsārasāgaro nāma – Bây giờ, để biết được sự thậm thâm của Vi Diệu Pháp này, cần phải biết đến bốn biển cả: biển luân hồi, biển nước, biển phương pháp, và biển trí tuệ. Trong ấy, biển luân hồi được gọi là – Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca; Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccatīti. Sự nối tiếp của các uẩn, và của các giới và các xứ; diễn tiến không gián đoạn, được gọi là luân hồi. Evaṃ vuttaṃ saṃsāravaṭṭaṃ. Svāyaṃ yasmā imesaṃ sattānaṃ uppattiyā purimā koṭi na paññāyati ettakānañhi vassasatānaṃ vā vassasahassānaṃ vā vassasatasahassānaṃ vā, kappasatānaṃ vā kappasahassānaṃ vā kappasatasahassānaṃ vā matthake sattā uppannā, tato pubbe nāhesunti vā, asukassa nāma rañño kāle uppannā, asukassa buddhassa kāle uppannā tato pubbe nāhesunti vā, ayaṃ paricchedo natthi; ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ito pubbe avijjā nāhosi atha pacchā samabhavī’’ti (a. ni. 10.61) iminā pana nayena saṃsārasāgaro anamataggova. Vòng luân hồi đã được nói đến như vậy. Vòng luân hồi này, vì rằng điểm khởi đầu sự sanh khởi của các chúng sanh này là không thể nhận biết được, nên không có sự xác định rằng: ‘Các chúng sanh đã sanh khởi sau từng ấy trăm năm, hay ngàn năm, hay trăm ngàn năm, hoặc trăm kiếp, hay ngàn kiếp, hay trăm ngàn kiếp, và trước đó thì không có,’ hoặc là: ‘(Chúng sanh) đã sanh khởi vào thời của vị vua tên là thế này, đã sanh khởi vào thời của vị Phật tên là thế này, và trước đó thì không có.’ Lại nữa, theo phương pháp này: ‘Này các Tỳ khưu, điểm khởi đầu của vô minh là không thể nhận biết được, (nghĩ rằng) trước đây vô minh đã không có, rồi sau đó mới có mặt,’ (A. Ni. 10.61) thì biển luân hồi quả thật là vô thỉ. Mahāsamuddo pana jalasāgaro nāmāti veditabbo. So caturāsītiyojanasahassagambhīro. Tattha udakassa āḷhakasatehi vā āḷhakasahassehi vā āḷhakasatasahassehi vā pamāṇaṃ nāma natthi[Pg.12]. Atha kho asaṅkhyeyyo appameyyo mahāudakakkhandhotveva saṅkhyaṃ gacchati. Ayaṃ jalasāgaro nāma. Lại nữa, đại dương cần được biết là biển nước. Biển ấy sâu tám mươi bốn ngàn do-tuần. Ở đó, không có sự đo lường nước bằng trăm, hay ngàn, hay trăm ngàn āḷhaka. Mà trái lại, nó được tính đến chỉ như là một khối nước lớn không thể đếm được, không thể lường được. Đây được gọi là biển nước. Katamo nayasāgaro? Tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ. Dvepi hi tantiyo paccavekkhantānaṃ saddhāsampannānaṃ pasādabahulānaṃ ñāṇuttarānaṃ kulaputtānaṃ anantaṃ pītisomanassaṃ uppajjati. Katamā dve? Vinayañca abhidhammañca. Vinayadharabhikkhūnañhi vinayatantiṃ paccavekkhantānaṃ dosānurūpaṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ nāma – imasmiṃ dose imasmiṃ vītikkame idaṃ nāma hotīti sikkhāpadapaññāpanaṃ – aññesaṃ avisayo, buddhānameva visayoti. Uttarimanussadhammapeyyālaṃ paccavekkhantānaṃ nīlapeyyālaṃ paccavekkhantānaṃ sañcarittapeyyālaṃ paccavekkhantānaṃ anantaṃ pītisomanassaṃ uppajjati. Ābhidhammikabhikkhūnampi khandhantaraṃ āyatanantaraṃ dhātvantaraṃ indriyantaraṃ balabojjhaṅgakammavipākantaraṃ rūpārūpaparicchedaṃ saṇhasukhumadhammaṃ gaganatale tārakarūpāni gaṇhanto viya rūpārūpadhamme pabbaṃ pabbaṃ koṭṭhāsaṃ koṭṭhāsaṃ katvā vibhajanto dassesi vata no satthāti abhidhammatantiṃ paccavekkhantānaṃ anantaṃ pītisomanassaṃ uppajjati. Biển phương pháp là gì? Là Tam Tạng, lời dạy của đức Phật. Thật vậy, đối với các thiện gia nam tử có đức tin, có nhiều tịnh tín, có trí tuệ siêu việt, khi quán xét cả hai bộ kinh điển, niềm hoan hỷ và vui mừng vô biên khởi sanh. Hai (bộ) là gì? Là Tạng Luật và Tạng Vi Diệu Pháp. Đối với các vị Tỳ khưu thông thuộc Tạng Luật, khi quán xét bộ kinh điển Luật, (họ nghĩ rằng) việc chế định học giới tương ứng với tội lỗi – tức là việc chế định học giới rằng ‘trong tội này, trong sự vi phạm này, thì có (điều) này’ – là không phải cảnh giới của những người khác, mà chính là cảnh giới của chư Phật. Khi quán xét đoạn văn về pháp của bậc siêu nhân, khi quán xét đoạn văn về màu xanh, khi quán xét đoạn văn về việc dẫn mối, niềm hoan hỷ và vui mừng vô biên khởi sanh. Cũng vậy, đối với các vị Tỳ khưu thông thuộc Vi Diệu Pháp, khi quán xét bộ kinh điển Vi Diệu Pháp, (họ nghĩ rằng): ‘Ôi, bậc Đạo Sư của chúng ta đã trình bày, đã phân chia các pháp sắc và danh, từng đốt từng đốt, từng phần từng phần, giống như người đang đếm các hình thể của những vì sao trên bầu trời, (Ngài đã phân tích) sự khác biệt giữa các uẩn, sự khác biệt giữa các xứ, sự khác biệt giữa các giới, sự khác biệt giữa các quyền, sự khác biệt giữa các lực, các giác chi, nghiệp và quả của nghiệp, sự phân định sắc pháp và danh pháp, là các pháp tế nhị và vi tế,’ niềm hoan hỷ và vui mừng vô biên khởi sanh. Evaṃ uppattiyā panassa idaṃ vatthupi veditabbaṃ – mahāgatigamiyatissadattatthero kira nāma mahābodhiṃ vandissāmīti paratīraṃ gacchanto nāvāya uparitale nisinno mahāsamuddaṃ olokesi. Athassa tasmiṃ samaye neva paratīraṃ paññāyittha, na orimatīraṃ, ūmivegappabhedasamuggatajalacuṇṇaparikiṇṇo pana pasāritarajatapaṭṭasumanapupphasantharasadiso mahāsamuddova paññāyittha. So kiṃ nu kho mahāsamuddassa ūmivego balavā udāhu catuvīsatippabhede samantapaṭṭhāne nayamukhaṃ balavanti cintesi. Athassa mahāsamudde paricchedo paññāyati – ayañhi heṭṭhā mahāpathaviyā paricchinno, upari ākāsena, ekato cakkavāḷapabbatena, ekato velantena paricchinno; samantapaṭṭhānassa pana paricchedo na paññāyatīti saṇhasukhumadhammaṃ paccavekkhantassa balavapīti uppannā. So pītiṃ vikkhambhetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā yathānisinnova sabbakilese khepetvā aggaphale arahatte patiṭṭhāya udānaṃ udānesi – Và câu chuyện về sự phát sinh của pháp này cũng nên được biết như sau: Tương truyền, trưởng lão Mahāgatigamiyatissadatta, trong khi đi đến bờ bên kia với ý định đảnh lễ cây Bồ-đề vĩ đại, đã ngồi trên boong thuyền và nhìn ra đại dương. Bấy giờ, đối với vị ấy, bờ bên kia không hiện ra, bờ bên này cũng không; chỉ có đại dương hiện ra, trông giống như một tấm bạc được trải rộng hay một lớp hoa sumanā, bị bao phủ bởi những hạt nước li ti sinh khởi từ sức mạnh của những con sóng vỗ. Vị ấy suy nghĩ rằng: ‘Sức mạnh của sóng biển trong đại dương này mạnh hơn, hay phương pháp trong bộ Samantapaṭṭhāna với hai mươi bốn loại duyên hệ mạnh hơn?’ Bấy giờ, giới hạn của đại dương hiện rõ với vị ấy – đại dương này bị giới hạn bởi đại địa ở phía dưới, bởi hư không ở phía trên, bởi dãy núi Cakkavāḷa ở một bên, và bởi bờ biển ở một bên; nhưng giới hạn của Samantapaṭṭhāna thì không hiện rõ. Khi vị ấy quán chiếu pháp vi tế và sâu sắc như vậy, một niềm hỷ lạc mạnh mẽ đã khởi sinh. Vị ấy đã chế ngự niềm hỷ lạc, phát triển tuệ quán, và ngay khi đang ngồi như thế, đã đoạn trừ tất cả các phiền não, an trú trong quả vị cao nhất là A-la-hán, và thốt lên lời cảm hứng rằng – Attheva [Pg.13] gambhīragataṃ sudubbudhaṃ,Sayaṃ abhiññāya sahetusambhavaṃ; Yathānupubbaṃ nikhilena desitaṃ,Mahesinā rūpagataṃva passatīti. Ý nghĩa sâu xa, rất khó liễu tri, đã được bậc Đại Sĩ tự mình chứng ngộ cùng với nhân duyên sinh khởi của nó; và đã được Ngài thuyết giảng một cách tuần tự và trọn vẹn, người ta thấy nó như thể đã hiện thành hình sắc. Ayaṃ nayasāgaro nāma. Đây được gọi là biển phương pháp. Katamo ñāṇasāgaro? Sabbaññutaññāṇaṃ ñāṇasāgaro nāma. Ayaṃ saṃsārasāgaro nāma, ayaṃ jalasāgaro nāma, ayaṃ nayasāgaro nāmāti hi aññena na sakkā jānituṃ, sabbaññutaññāṇeneva sakkā jānitunti sabbaññutaññāṇaṃ ñāṇasāgaro nāma. Imesu catūsu sāgaresu imasmiṃ ṭhāne nayasāgaro adhippeto. Imañhi sabbaññubuddhāva paṭivijjhanti. Thế nào là biển trí tuệ? Trí tuệ nhất thiết chủng trí được gọi là biển trí tuệ. Thật vậy, không ai khác có thể biết được rằng: ‘Đây là biển luân hồi, đây là biển nước, đây là biển phương pháp.’ Chỉ có trí tuệ nhất thiết chủng trí mới có thể biết được, do đó trí tuệ nhất thiết chủng trí được gọi là biển trí tuệ. Trong bốn biển này, ở đây, biển phương pháp được nói đến. Chỉ có các vị Phật Toàn Giác mới thâm nhập được pháp này. Ayampi bhagavā bodhimūle nisinno ‘imaṃ paṭivijjhitvā imaṃ vata me dhammaṃ esantassa gavesantassa kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni vītivattāni, atha me imasmiṃ pallaṅke nisinnena diyaḍḍhakilesasahassaṃ khepetvā ayaṃ dhammo paṭividdho’ti paṭividdhadhammaṃ paccavekkhanto sattāhaṃ ekapallaṅkena nisīdi. Tato tamhā pallaṅkā vuṭṭhāya ‘imasmiṃ vata me pallaṅke sabbaññutaññāṇaṃ paṭividdha’nti animisehi cakkhūhi sattāhaṃ pallaṅkaṃ olokento aṭṭhāsi. Tato devatānaṃ ‘ajjāpi nūna siddhatthassa kattabbakiccaṃ atthi, pallaṅkasmiñhi ālayaṃ na vijahatī’ti parivitakko udapādi. Vị Thế Tôn này cũng vậy, sau khi ngồi dưới cội Bồ-đề và thâm nhập được pháp này, Ngài đã ngồi trên một bảo tọa trong bảy ngày để quán chiếu pháp đã chứng ngộ, suy niệm rằng: ‘Ôi, trong khi tìm kiếm và truy tầm pháp này, ta đã trải qua bốn a-tăng-kỳ và hơn một trăm ngàn đại kiếp. Và rồi, khi ngồi trên bảo tọa này, ta đã đoạn trừ một ngàn năm trăm phiền não và chứng ngộ được pháp này.’ Sau đó, Ngài đứng dậy khỏi bảo tọa ấy và đứng nhìn bảo tọa trong bảy ngày với đôi mắt không chớp, nghĩ rằng: ‘Ôi, trên bảo tọa này, ta đã chứng ngộ trí tuệ nhất thiết chủng trí.’ Bấy giờ, các vị chư thiên khởi lên suy nghĩ: ‘Chắc hẳn thái tử Tất-đạt-đa vẫn còn phận sự phải làm, vì ngài vẫn chưa từ bỏ sự quyến luyến đối với bảo tọa.’ Satthā devatānaṃ vitakkaṃ ñatvā tāvadeva tāsaṃ vitakkavūpasamanatthaṃ vehāsaṃ abbhuggantvā yamakapāṭihāriyaṃ dassesi. Mahābodhipallaṅkasmiñhi katapāṭihāriyañca, ñātisamāgame katapāṭihāriyañca, pāṭiyaputtasamāgame katapāṭihāriyañca, sabbaṃ kaṇḍambarukkhamūle katayamakapāṭihāriyasadisameva ahosi. Evaṃ yamakapāṭihāriyaṃ katvā pallaṅkassa ṭhitaṭṭhānassa ca antare ākāsato oruyha sattāhaṃ caṅkami. Imesu ca ekavīsatiyā divasesu ekadivasepi satthu sarīrato rasmiyo na nikkhantā. Bậc Đạo Sư, biết được suy nghĩ của chư thiên, ngay lập tức bay lên không trung để dẹp tan suy nghĩ của họ và đã thị hiện song thông. Thần thông được thực hiện tại bảo tọa Đại Bồ-đề, thần thông được thực hiện tại buổi họp mặt quyến thuộc, và thần thông được thực hiện tại buổi họp mặt ở Pāṭiyaputta, tất cả đều giống như song thông được thực hiện dưới gốc cây Kaṇḍamba. Sau khi thực hiện song thông như vậy, Ngài từ trên không trung đi xuống khoảng giữa nơi bảo tọa và nơi Ngài đã đứng, rồi đi kinh hành trong bảy ngày. Và trong hai mươi mốt ngày này, không một tia sáng nào phát ra từ thân của bậc Đạo Sư. Catutthe pana sattāhe pacchimuttarāya disāya ratanaghare nisīdi – ratanagharaṃ nāma neva sattaratanamayaṃ gehaṃ. Sattannaṃ pana pakaraṇānaṃ sammasitaṭṭhānaṃ [Pg.14] ratanagharanti veditabbaṃ – tattha dhammasaṅgaṇiṃ sammasantassāpi sarīrato rasmiyo na nikkhantā. Vibhaṅgappakaraṇaṃ dhātukathaṃ puggalapaññattiṃ kathāvatthuppakaraṇaṃ yamakappakaraṇaṃ sammasantassāpi sarīrato rasmiyo na nikkhantā. Yadā pana mahāpakaraṇaṃ oruyha ‘‘hetupaccayo ārammaṇapaccayo…pe… avigatapaccayo’’ti sammasanaṃ ārabhi, athassa catuvīsatisamantapaṭṭhānaṃ sammasantassa ekantato sabbaññutaññāṇaṃ mahāpakaraṇeyeva okāsaṃ labhi. Yathā hi timirapiṅgalamahāmaccho caturāsītiyojanasahassagambhīre mahāsamuddeyeva okāsaṃ labhati, evameva sabbaññutaññāṇaṃ ekantato mahāpakaraṇeyeva okāsaṃ labhi. Vào tuần lễ thứ tư, Ngài ngự tại ngôi nhà báu (Ratanaghara) ở hướng tây bắc – nên biết rằng, ngôi nhà báu không phải là một ngôi nhà làm bằng bảy loại báu vật, mà là nơi Ngài đã quán xét bảy bộ luận. Tại đó, ngay cả khi quán xét bộ Pháp Tụ (Dhammasaṅgaṇi), các tia sáng cũng không phát ra từ thân Ngài. Ngay cả khi quán xét bộ Phân Tích (Vibhaṅga), bộ Chất Ngữ (Dhātukathā), bộ Nhân Chế Định (Puggalapaññatti), bộ Ngữ Tông (Kathāvatthu), và bộ Song Đối (Yamaka), các tia sáng cũng không phát ra từ thân Ngài. Nhưng khi Ngài đi vào bộ Đại Luận (Mahāpakaraṇa) và bắt đầu quán xét ‘Nhân duyên, cảnh duyên… cho đến… bất ly duyên,’ bấy giờ, khi quán xét hai mươi bốn duyên hệ trong bộ Samantapaṭṭhāna, trí tuệ nhất thiết chủng trí của Ngài mới hoàn toàn tìm thấy được phạm vi của nó trong bộ Đại Luận. Giống như con cá lớn Timirapiṅgala chỉ tìm thấy được không gian của nó trong đại dương sâu tám mươi bốn ngàn do-tuần, cũng vậy, trí tuệ nhất thiết chủng trí chỉ hoàn toàn tìm thấy được phạm vi của nó trong bộ Đại Luận. Satthu evaṃ laddhokāsena sabbaññutaññāṇena yathāsukhaṃ saṇhasukhumadhammaṃ sammasantassa sarīrato nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassaravasena chabbaṇṇarasmiyo nikkhamiṃsu. Kesamassūhi ceva akkhīnañca nīlaṭṭhānehi nīlarasmiyo nikkhamiṃsu, yāsaṃ vasena gaganatalaṃ añjanacuṇṇasamokiṇṇaṃ viya umāpupphanīluppaladalasañchannaṃ viya vītipatantamaṇitālavaṇṭaṃ viya sampasāritamecakapaṭaṃ viya ca ahosi. Khi bậc Đạo Sư đang quán xét pháp vi tế và sâu sắc một cách thoải mái với trí tuệ nhất thiết chủng trí đã tìm thấy được phạm vi của nó như vậy, sáu màu hào quang đã phát ra từ thân Ngài: màu xanh, vàng, đỏ, trắng, màu da cam, và màu rực rỡ. Từ tóc, râu và tròng đen của mắt, những tia sáng màu xanh phát ra, nhờ đó bầu trời trở nên như thể được rắc bột chì, như thể được bao phủ bởi hoa lanh và cánh hoa sen xanh, như thể một chiếc quạt bằng ngọc báu đang phe phẩy, và như thể một tấm vải màu xanh đậm được trải ra. Chavito ceva akkhīnañca pītaṭṭhānehi pītarasmiyo nikkhamiṃsu; yāsaṃ vasena disābhāgā suvaṇṇarasadhārābhisiñcamānā viya suvaṇṇapaṭapasāritā viya kuṅkumacuṇṇakaṇikārapupphasamparikiṇṇā viya ca virociṃsu. Từ da và tròng vàng của mắt, những tia sáng màu vàng phát ra; nhờ đó, các phương trời tỏa sáng như thể đang được tưới bởi những dòng vàng lỏng, như thể được trải bằng một tấm vải vàng, và như thể được rải đầy bột nghệ tây và hoa kaṇikāra. Maṃsalohitehi ceva akkhīnañca rattaṭṭhānehi lohitarasmiyo nikkhamiṃsu yāsaṃ vasena disābhāgā cīnapiṭṭhacuṇṇarañjitā viya supakkalākhārasasiñcamānā viya rattakambalaparikkhittā viya jayasumanapāribhaddakabandhujīvakakusumasamparikiṇṇā viya ca virociṃsu. Từ thịt, máu và tròng đỏ của mắt, những tia sáng màu đỏ phát ra, nhờ đó các phương trời tỏa sáng như thể được nhuộm bằng bột chu sa, như thể được tưới bởi nước cánh kiến đã nấu kỹ, như thể được bao phủ bởi những tấm chăn len màu đỏ, và như thể được rải đầy hoa jayasumana, pāribhaddaka, và bandhujīvaka. Aṭṭhīhi ceva dantehi ca akkhīnañca setaṭṭhānehi odātarasmiyo nikkhamiṃsu; yāsaṃ vasena disābhāgā rajataghaṭehi āsiñcamānakhīradhārāsamparikiṇṇā viya sampasāritarajatapaṭṭavitānā viya, vītipatantarajatatālavaṇṭā viya, kundakumudasinduvārasumanamallikādikusumasañchannā viya ca virociṃsu. Từ xương, từ răng, và từ tròng trắng của đôi mắt, các luồng quang minh màu trắng phát ra; nhờ các luồng quang minh ấy, các phương trời trở nên rực rỡ như thể được tưới đẫm bởi những dòng sữa đang tuôn chảy từ các bình bạc, như thể được giăng che bởi những tấm lụa bạc, như thể được phất qua phất lại bởi những chiếc quạt lá cọ bằng bạc, và như thể được bao phủ bởi các loài hoa như lài, súng, sinduvāra, sumana, và mallikā. Mañjiṭṭhapabhassarā [Pg.15] pana tamhā tamhā sarīrappadesā nikkhamiṃsu. Iti tā chabbaṇṇarasmiyo nikkhamitvā ghanamahāpathaviṃ gaṇhiṃsu. Còn các luồng quang minh màu đỏ thắm rực rỡ thì phát ra từ các nơi này nơi khác trên thân thể. Như vậy, sáu màu quang minh ấy phát ra và bao trùm lấy đại địa vững chắc. Catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā mahāpathavī niddhantasuvaṇṇapiṇḍi viya ahosi. Atha mahāpathaviṃ bhinditvā heṭṭhā udakaṃ gaṇhiṃsu. Pathavisandhārakaṃ aṭṭhanahutādhikacatuyojanasatasahassabahalaṃ udakaṃ suvaṇṇakalasehi āsiñcamānavilīnasuvaṇṇaṃ viya ahosi. Udakaṃ vinivijjhitvā vātaṃ aggahesuṃ. Chanahutādhikanavayojanasatasahassabahalo vāto samussitasuvaṇṇakkhandho viya ahosi. Vātaṃ vinivijjhitvā heṭṭhā ajaṭākāsaṃ pakkhandiṃsu. Đại địa, dày hai trăm bốn mươi ngàn do-tuần, đã trở nên như một khối vàng ròng đã được tinh luyện. Kế đó, các luồng quang minh xuyên thủng đại địa và bao trùm lấy khối nước ở bên dưới. Khối nước nâng đỡ quả đất, dày bốn trăm tám mươi ngàn do-tuần, đã trở nên như vàng nóng chảy đang được rót ra từ những chiếc bình vàng. Sau khi xuyên qua khối nước, các luồng quang minh bao trùm lấy khối gió. Khối gió, dày chín trăm sáu mươi ngàn do-tuần, đã trở nên như một khối vàng được dựng đứng. Sau khi xuyên qua khối gió, các luồng quang minh lao vào hư không ở bên dưới. Uparibhāgena uggantvāpi cātumahārājike gaṇhiṃsu. Te vinivijjhitvā tāvatiṃse tato yāme tato tusite tato nimmānaratī tato paranimmitavasavattī tato nava brahmaloke tato vehapphale tato pañca suddhāvāse vinivijjhitvā cattāro āruppe gaṇhiṃsu. Cattāro ca āruppe vinivijjhitvā ajaṭākāsaṃ pakkhandiṃsu. Hướng lên trên, các luồng quang minh cũng bay lên và bao trùm cõi trời Tứ Đại Thiên Vương. Sau khi xuyên qua cõi trời ấy, các luồng quang minh bao trùm cõi trời Đao Lợi, rồi đến cõi trời Dạ Ma, rồi đến cõi trời Đâu Suất, rồi đến cõi trời Hóa Lạc, rồi đến cõi trời Tha Hóa Tự Tại, rồi đến chín cõi trời Phạm thiên, rồi đến cõi trời Quảng Quả, rồi sau khi xuyên qua năm cõi Tịnh Cư, các luồng quang minh bao trùm bốn cõi Vô Sắc. Và sau khi xuyên qua bốn cõi Vô Sắc, các luồng quang minh lao vào hư không. Tiriyabhāgehi anantā lokadhātuyo pakkhandiṃsu. Ettakesu ṭhānesu candamhi candappabhā natthi, sūriye sūriyappabhā natthi, tārakarūpesu tārakarūpappabhā natthi, devatānaṃ uyyānavimānakapparukkhesu ceva sarīresu ca ābharaṇesu cāti sabbattha pabhā natthi. Tisahassimahāsahassilokadhātuyā ālokapharaṇasamattho mahābrahmāpi sūriyuggamane khajjopanako viya ahosi. Candasūriyatārakarūpadevatuyyānavimānakapparukkhānaṃ paricchedamattakameva paññāyittha. Ettakaṃ ṭhānaṃ buddharasmīhiyeva ajjhotthaṭaṃ ahosi. Ayañca neva buddhānaṃ adhiṭṭhāniddhi, na bhāvanāmayiddhi. Saṇhasukhumadhammaṃ pana sammasato lokanāthassa lohitaṃ pasīdi, vatthurūpaṃ pasīdi, chavivaṇṇo pasīdi. Cittasamuṭṭhānā vaṇṇadhātu samantā asītihatthamatte padese niccalāva aṭṭhāsi. Iminā nīhārena sattāhaṃ sammasi. Theo các phương ngang, các luồng quang minh lao vào vô số thế giới. Ở tất cả những nơi ấy, mặt trăng không có ánh trăng, mặt trời không có ánh nắng, các vì sao không có ánh sao, và ở khắp mọi nơi, các vị trời, các khu vườn, các lâu đài, các cây như ý, cả trên thân thể và các đồ trang sức của họ cũng đều không có ánh sáng. Ngay cả vị Đại Phạm Thiên có khả năng chiếu sáng khắp tam thiên đại thiên thế giới cũng trở nên như con đom đóm lúc mặt trời mọc. Người ta chỉ có thể nhận ra được hình dáng của mặt trăng, mặt trời, các vì sao, các vị trời, các khu vườn, các lâu đài, và các cây như ý mà thôi. Toàn thể không gian ấy đã bị hào quang của Đức Phật bao trùm. Và đây không phải là thần thông do sự quyết tâm của các vị Phật, cũng không phải là thần thông do sự tu tập. Nhưng khi bậc Lãnh Đạo Thế Gian đang quán xét pháp vi diệu và sâu sắc, huyết của ngài trở nên trong sáng, sắc pháp làm nền tảng trở nên trong sáng, màu da của ngài trở nên trong sáng. Sắc chất do tâm sanh khởi đã đứng yên không lay động trong một vùng khoảng tám mươi khuỷu tay xung quanh. Ngài đã quán xét theo cách này trong bảy ngày. Satta rattindivāni sammasitadhammo kittako ahosīti? Ananto aparimāṇo ahosi. Ayaṃ tāva manasādesanā nāma. Satthā pana evaṃ sattāhaṃ manasā cintitadhammaṃ vacībhedaṃ katvā desento vassasatenapi [Pg.16] vassasahassenapi vassasatasahassenapi matthakaṃ pāpetvā desetuṃ na sakkotīti na vattabbaṃ. Aparabhāgepi hi tathāgato tāvatiṃsabhavane pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ dasasahassacakkavāḷadevatānaṃ majjhe nisinno mātaraṃ kāyasakkhiṃ katvā kusalā dhammā, akusalā dhammā, abyākatā dhammāti dhammaṃ desento satabhāgena sahassabhāgena satasahassabhāgena dhammantarā dhammantaraṃ saṅkamitvā saṅkamitvāva desesi. Tayo māse nirantaraṃ pavattitadesanā vegena pavattā ākāsagaṅgā viya adhomukhaṭhapitaudakaghaṭā nikkhantaudakadhārā viya ca hutvā anantā aparimāṇā ahosi. Pháp được quán xét trong bảy ngày đêm ấy nhiều đến mức nào? Pháp ấy là vô tận, không thể lường được. Đây được gọi là sự thuyết giảng bằng ý. Tuy nhiên, không nên nói rằng bậc Đạo Sư, khi dùng lời nói để thuyết giảng pháp đã được tư duy bằng ý trong bảy ngày như vậy, lại không thể thuyết giảng cho đến khi kết thúc dù trong một trăm năm, một ngàn năm, hay một trăm ngàn năm. Bởi vì, trong một dịp sau này, đức Như Lai, khi ngự trên phiến đá Paṇḍukambala dưới cội cây Pāricchattaka ở cõi trời Đao Lợi, giữa các vị trời của mười ngàn thế giới, đã lấy mẫu thân làm chứng nhân tại chỗ và thuyết giảng Vi Diệu Pháp về 'các pháp thiện, các pháp bất thiện, các pháp vô ký,' ngài đã thuyết giảng bằng cách chuyển từ đề mục pháp này sang đề mục pháp khác, chỉ bằng một phần trăm, một phần ngàn, một phần trăm ngàn. Bài pháp được thuyết giảng liên tục trong ba tháng, giống như dòng sông trên không trung chảy xiết, và giống như dòng nước tuôn ra từ một bình nước bị úp ngược, đã trở nên vô tận và không thể lường được. Buddhānañhi bhattānumodanakālepi thokaṃ vaḍḍhetvā anumodentānaṃ desanā dīghamajjhimanikāyappamāṇā hoti. Pacchābhattaṃ pana sampattaparisāya dhammaṃ desentānaṃ desanā saṃyuttaaṅguttarikadvemahānikāyappamāṇāva hoti. Kasmā? Buddhānañhi bhavaṅgaparivāso lahuko dantāvaraṇaṃ suphusitaṃ mukhādānaṃ siliṭṭhaṃ jivhā mudukā saro madhuro vacanaṃ lahuparivattaṃ. Tasmā taṃ muhuttaṃ desitadhammopi ettako hoti. Temāsaṃ desitadhammo pana ananto aparimāṇoyeva. Đối với các vị Phật, ngay cả vào lúc tùy hỷ sau bữa ăn, bài pháp của các ngài, khi tùy hỷ bằng cách giảng rộng ra một chút, cũng có dung lượng bằng Trường Bộ Kinh và Trung Bộ Kinh. Còn bài pháp của các ngài khi thuyết giảng cho hội chúng đã vân tập sau bữa ăn thì có dung lượng bằng hai bộ kinh lớn là Tương Ưng Bộ và Tăng Chi Bộ. Tại sao vậy? Vì đối với các vị Phật, dòng tâm hữu phần trôi chảy nhanh chóng, hàng rào răng được sắp xếp khít khao, cửa miệng trơn láng, lưỡi mềm mại, giọng nói ngọt ngào, và lời nói chuyển đổi mau lẹ. Do đó, ngay cả pháp được thuyết trong một khoảnh khắc cũng nhiều đến như vậy. Huống nữa là pháp được thuyết trong ba tháng thì quả thật là vô tận, không thể lường được. Ānandatthero hi bahussuto tipiṭakadharo pañcadasa gāthāsahassāni saṭṭhi padasahassāni latāpupphāni ākaḍḍhanto viya ṭhitapadeneva ṭhatvā gaṇhāti vā vāceti vā deseti vā. Ettako therassa eko uddesamaggo nāma hoti. Therassa hi anupadaṃ uddesaṃ dadamāno añño dātuṃ na sakkoti, na sampāpuṇāti. Sammāsambuddhova sampāpuṇeyya. Evaṃ adhimattasatimā adhimattagatimā adhimattadhitimā sāvako satthārā temāsaṃ iminā nīhārena desitadesanaṃ vassasataṃ vassasahassaṃ uggaṇhantopi matthakaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Quả vậy, trưởng lão Ānanda, bậc đa văn, thông thuộc Tam Tạng, có thể học, hoặc đọc, hoặc thuyết giảng mười lăm ngàn bài kệ, sáu mươi ngàn từ, trong khi vẫn đứng yên tại chỗ, giống như người ta hái hoa từ một dây leo. Ngần ấy được gọi là một khóa học của vị trưởng lão. Thật vậy, không một ai khác có thể đọc cho vị trưởng lão học thuộc từng lời một, vì không theo kịp. Chỉ có bậc Chánh Đẳng Giác mới có thể theo kịp. Một vị đệ tử có niệm lực, trí tuệ, và nghị lực siêu việt như vậy, đối với bài pháp được bậc Đạo Sư thuyết giảng theo cách này trong ba tháng, dù có học trong một trăm năm hay một ngàn năm cũng không thể nào học đến hết được. Evaṃ temāsaṃ nirantaraṃ desentassa pana tathāgatassa kabaḷīkārāhārappaṭibaddhaṃ upādinnakasarīraṃ kathaṃ yāpesīti? Paṭijagganeneva. Buddhānañhi so so kālo suvavatthito suparicchinno supaccakkho. Tasmā bhagavā dhammaṃ desentova manussaloke kālaṃ oloketi. So bhikkhācāravelaṃ [Pg.17] sallakkhetvā nimmitabuddhaṃ māpetvā ‘imassa cīvaraggahaṇaṃ pattaggahaṇaṃ sarakutti ākappo ca evarūpo nāma hotu, ettakaṃ nāma dhammaṃ desetū’ti adhiṭṭhāya pattacīvaramādāya anotattadahaṃ gacchati. Devatā nāgalatādantakaṭṭhaṃ denti. Taṃ khāditvā anotattadahe sarīraṃ paṭijaggitvā manosilātale ṭhito surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā cīvaraṃ pārupitvā cātumahārājadattiyaṃ selamayaṃ pattaṃ ādāya uttarakuruṃ gacchati. Tato piṇḍapātaṃ āharitvā anotattadahatīre nisinno taṃ paribhuñjitvā divāvihārāya candanavanaṃ gacchati. Lại nữa, đối với đức Như Lai, vị đã thuyết giảng liên tục trong ba tháng như thế, thân thể vật chất vốn phụ thuộc vào đoàn thực đã được duy trì như thế nào? Chính là nhờ sự chăm sóc. Quả vậy, đối với các đức Phật, mỗi thời điểm đều được xác định rõ ràng, phân định rõ ràng, nhận biết rõ ràng. Do đó, trong khi đang thuyết Pháp, đức Thế Tôn vẫn quan sát thời gian ở cõi người. Ngài, sau khi nhận thấy đã đến giờ đi khất thực, liền hóa hiện một vị Phật hóa thân, rồi quyết định rằng: ‘Việc cầm y, cầm bát, giọng nói, và phong thái của vị này hãy như thế này, và hãy thuyết chừng ấy Pháp,’ rồi Ngài mang y bát đi đến hồ Anotatta. Chư thiên dâng tăm xỉa răng làm bằng dây Nāgalatā. Sau khi nhai (xỉa răng) xong, Ngài chăm sóc thân thể ở hồ Anotatta, rồi đứng trên phiến đá Manosilā, đắp tấm hạ y màu đỏ thẫm, khoác thượng y, mang bát bằng đá do Tứ Đại Thiên Vương dâng, rồi đi đến châu Uttarakuru. Từ đó, Ngài mang vật thực khất thực về, ngồi bên bờ hồ Anotatta, thọ dụng xong, rồi đi đến rừng Chiên-đàn để nghỉ ban ngày. Dhammasenāpatisāriputtattheropi tattha gantvā sammāsambuddhassa vattaṃ katvā ekamantaṃ nisīdati. Athassa satthā nayaṃ deti. ‘Sāriputta, ettako dhammo mayā desito’ti ācikkhati. Evaṃ sammāsambuddhe nayaṃ dente paṭisambhidāppattassa aggasāvakassa velante ṭhatvā hatthaṃ pasāretvā dassitasamuddasadisaṃ nayadānaṃ hoti. Therassāpi nayasatena nayasahassena nayasatasahassena bhagavatā desitadhammo upaṭṭhātiyeva. Trưởng lão Tướng quân Chánh pháp Sāriputta cũng đi đến đó, làm phận sự đối với đức Chánh Đẳng Giác, rồi ngồi xuống một bên. Bấy giờ, đức Đạo Sư ban cho ngài phương pháp. Ngài nói: ‘Này Sāriputta, chừng ấy Pháp đã được ta thuyết giảng.’ Như vậy, khi đức Chánh Đẳng Giác ban cho phương pháp, việc ban phương pháp ấy cho vị Thượng thủ Thinh văn đã chứng đắc Tuệ phân tích cũng giống như việc đứng trên bờ biển, đưa tay ra chỉ cho thấy đại dương. Đối với vị Trưởng lão, giáo pháp do đức Thế Tôn thuyết giảng cũng hiện rõ qua trăm phương pháp, ngàn phương pháp, trăm ngàn phương pháp. Satthā divāvihāraṃ nisīditvā dhammaṃ desetuṃ kāya velāya gacchatīti? Sāvatthivāsīnaṃ kulaputtānaṃ sampattānaṃ dhammadesanavelā nāma atthi, tāya velāya gacchati. Dhammaṃ desetvā gacchantaṃ vā āgacchantaṃ vā ke jānanti ke na jānantīti? Mahesakkhā devatā jānanti, appesakkhā devatā na jānanti. Kasmā na jānantīti? Sammāsambuddhassa vā nimmitabuddhassa vā rasmiādīsu nānattābhāvā. Ubhinnampi hi tesaṃ rasmīsu vā saresu vā vacanesu vā nānattaṃ natthi. Đức Đạo Sư, sau khi ngồi nghỉ ban ngày, đi thuyết Pháp vào lúc nào? Có một thời điểm thuyết Pháp cho các thiện gia tử đã thành tựu ở thành Sāvatthī, Ngài đi vào thời điểm ấy. Khi Ngài đi hoặc đến sau khi thuyết Pháp, ai biết và ai không biết? Chư thiên có đại thần lực thì biết, chư thiên có ít thần lực thì không biết. Tại sao không biết? Vì không có sự khác biệt về hào quang, v.v... giữa đức Chánh Đẳng Giác và vị Phật hóa thân. Quả vậy, đối với cả hai vị ấy, không có sự khác biệt nào về hào quang, giọng nói, hay lời nói. Sāriputtattheropi satthārā desitaṃ desitaṃ dhammaṃ āharitvā attano saddhivihārikānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ desesi. Tesaṃ ayaṃ pubbayogo – te kira kassapadasabalassa kāle khuddakavagguliyoniyaṃ nibbattā pabbhāre olambantā dvinnaṃ ābhidhammikabhikkhūnaṃ abhidhammaṃ sajjhāyantānaṃ sare nimittaṃ gahetvā kaṇhapakkhasukkapakkhe ajānitvāpi sare nimittaggāhamattakeneva kālaṃ katvā devaloke nibbattiṃsu. Ekaṃ buddhantaraṃ devaloke vasitvā tasmiṃ kāle manussaloke nibbattā yamakapāṭihāriye pasīditvā therassa santike pabbajiṃsu. Thero satthārā desitaṃ desitaṃ dhammaṃ āharitvā tesaṃ desesi. Sammāsambuddhassa abhidhammadesanāpariyosānañca [Pg.18] tesaṃ bhikkhūnaṃ sattappakaraṇauggahaṇañca ekappahāreneva ahosi. Trưởng lão Sāriputta cũng mang giáo pháp đã được đức Đạo Sư thuyết giảng đến thuyết lại cho năm trăm vị tỳ khưu là đệ tử của mình. Đây là tiền duyên của các vị ấy: Tương truyền, vào thời đức Thập Lực Kassapa, các vị ấy sanh vào loài dơi nhỏ, trong khi đang treo mình trong một hang núi, đã nắm bắt được âm tướng trong giọng tụng của hai vị tỳ khưu thông thuộc Abhidhamma đang trùng tụng Abhidhamma. Dù không biết về hắc nguyệt và bạch nguyệt, chỉ nhờ nắm bắt âm tướng ấy mà sau khi chết, các vị ấy đã tái sanh vào cõi trời. Sau khi sống ở cõi trời trong một Phật kỳ, các vị ấy tái sanh vào cõi người vào thời điểm này, có đức tin nơi phép Song thông thần biến, rồi xuất gia với vị Trưởng lão. Vị Trưởng lão đã mang giáo pháp được đức Đạo Sư thuyết giảng đến thuyết lại cho các vị ấy. Việc kết thúc bài thuyết giảng Abhidhamma của đức Chánh Đẳng Giác và việc học thuộc bảy bộ luận của các vị tỳ khưu ấy đã xảy ra đồng thời trong cùng một lúc. Abhidhamme vācanāmaggo nāma sāriputtattherappabhavo. Mahāpakaraṇe gaṇanacāropi thereneva ṭhapito. Thero hi iminā nīhārena dhammantaraṃ amakkhetvāva sukhaṃ gahetuṃ dhāretuṃ pariyāpuṇituṃ vācetuñca pahotīti gaṇanacāraṃ ṭhapesi. Evaṃ sante therova paṭhamataraṃ ābhidhammiko hotīti? Na hoti. Sammāsambuddhova paṭhamataraṃ ābhidhammiko. So hi naṃ mahābodhipallaṅke nisīditvā paṭivijjhi. Buddho hutvā ca pana sattāhaṃ ekapallaṅkena nisinno udānaṃ udānesi – Con đường khẩu truyền Abhidhamma (Vi Diệu Pháp) bắt nguồn từ Trưởng lão Sāriputta. Phương pháp đếm trong bộ Đại Luận (Mahāpakaraṇa) cũng do chính vị Trưởng lão thiết lập. Vị Trưởng lão đã thiết lập phương pháp đếm vì nghĩ rằng: ‘Với phương thức này, người ta có thể dễ dàng nắm bắt, ghi nhớ, học thuộc, và đọc tụng mà không làm lu mờ các pháp khác.’ Nếu vậy, phải chăng Trưởng lão là vị thông thuộc Abhidhamma đầu tiên? Không phải vậy. Chính đức Chánh Đẳng Giác mới là vị thông thuộc Abhidhamma đầu tiên. Vì rằng, Ngài đã thấu triệt pháp ấy khi đang ngự trên Bồ-đề đoàn. Và sau khi thành Phật, Ngài đã ngự trên một tòa suốt bảy ngày và thốt lên lời cảm hứng rằng: ‘‘Yadā have pātubhavanti dhammā,Ātāpino jhāyato brāhmaṇassa; Athassa kaṅkhā vapayanti sabbā,Yato pajānāti sahetudhammaṃ. “Khi các pháp hiện rõ, Đến vị Bà-la-môn nhiệt tâm thiền định; Bấy giờ mọi hoài nghi, Của vị ấy đều tan biến, Vì vị ấy tuệ tri pháp cùng với nhân.” ‘‘Yadā have pātubhavanti dhammā,Ātāpino jhāyato brāhmaṇassa; Athassa kaṅkhā vapayanti sabbā,Yato khayaṃ paccayānaṃ avedi. “Khi các pháp hiện rõ, Đến vị Bà-la-môn nhiệt tâm thiền định; Bấy giờ mọi hoài nghi, Của vị ấy đều tan biến, Vì vị ấy đã biết sự đoạn diệt của các duyên.” ‘‘Yadā have pātubhavanti dhammā,Ātāpino jhāyato brāhmaṇassa; Vidhūpayaṃ tiṭṭhati mārasenaṃ,Sūriyova obhāsayamantalikkha’’nti. (mahāva. 1-3; udā. 1-3); “Khi các pháp hiện rõ, Đến vị Bà-la-môn nhiệt tâm thiền định; Vị ấy đứng xua tan, Quân đội của Ma vương, Như mặt trời rọi sáng cả hư không.” Idaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ nāma. Dhammapadabhāṇakā pana – Đây được gọi là lời Phật dạy đầu tiên. Tuy nhiên, các vị tụng đọc Pháp Cú thì nói rằng – ‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ; Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ. “Lang thang trong vòng luân hồi nhiều kiếp, Ta tìm mãi mà không gặp, Người thợ cất nhà này. Sự tái sanh quả là đau khổ.” ‘‘Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi; Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ; Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti. (dha. pa. 153-154); “Hỡi người thợ cất nhà, ngươi đã bị thấy! Ngươi sẽ không cất nhà nữa. Tất cả sườn nhà của ngươi đã gãy, Nóc nhà đã bị phá tan. Tâm đã đạt đến vô vi, Đã chứng ngộ sự đoạn diệt của ái dục.” Idaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ nāmāti vadanti. Đây được gọi là lời Phật dạy đầu tiên, họ nói như vậy. Yamakasālānamantare [Pg.19] nipannena parinibbānasamaye ‘‘handa dāni, bhikkhave, āmantayāmi vo, vayadhammā saṅkhārā, appamādena sampādethā’’ti (dī. ni. 2.218) vuttavacanaṃ pacchimabuddhavacanaṃ nāma. Lời được nói ra vào lúc nhập Vô Dư Niết-bàn, khi Ngài đang nằm giữa hai cây Sa-la song thọ: ‘Này các Tỳ khưu, giờ đây Ta nhắn nhủ các con: Các pháp hữu vi có tính chất hoại diệt, hãy tinh tấn không dể duật mà thành tựu,’ được gọi là lời Phật dạy cuối cùng. Ubhinnamantare pañcacattālīsa vassāni pupphadāmaṃ ganthentena viya, ratanāvaliṃ āvunantena viya, ca kathito amatappakāsano saddhammo majjhimabuddhavacanaṃ nāma. Chánh pháp soi sáng Bất tử, được thuyết giảng trong suốt bốn mươi lăm năm giữa hai lời dạy ấy, giống như người kết một tràng hoa, hay như người xâu một chuỗi ngọc, được gọi là lời Phật dạy ở giữa. Taṃ sabbampi saṅgayhamānaṃ piṭakato tīṇi piṭakāni honti, nikāyato pañca nikāyā, aṅgato navaṅgāni, dhammakkhandhato caturāsītidhammakkhandhasahassāni. Kathaṃ? Sabbampi hetaṃ piṭakato vinayapiṭakaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakanti tippabhedameva hoti. Tattha ubhayāni pātimokkhāni dve vibhaṅgā dvāvīsati khandhakā soḷasa parivārāti idaṃ vinayapiṭakaṃ nāma. Brahmajālādicatuttiṃsasuttasaṅgaho dīghanikāyo. Mūlapariyāyasuttādidiyaḍḍhasatadvesuttasaṅgaho majjhimanikāyo. Oghataraṇasuttādisattasuttasahassasattasatadvāsaṭṭhisuttasaṅgaho saṃyuttanikāyo. Cittapariyādānasuttādinavasuttasahassapañcasatasattapaññāsasuttasaṅgaho aṅguttaranikāyo. Khuddakapāṭhadhammapadaudānaitivuttakasuttanipātavimānavatthupetavatthutheragāthātherīgāthājātakaniddesapaṭisambhidāapadānabuddhavaṃsacariyāpiṭakavasena pannarasappabhedo khuddakanikāyoti idaṃ suttantapiṭakaṃ nāma. Dhammasaṅgaṇīādīni satta pakaraṇāni abhidhammapiṭakaṃ nāma. Tattha – Toàn bộ giáo pháp ấy, khi được phân loại, theo Tạng (piṭaka) thì có ba Tạng, theo Bộ (nikāya) thì có năm Bộ, theo Chi (aṅga) thì có chín Chi, theo Uẩn Pháp (dhammakkhandha) thì có tám mươi bốn ngàn Uẩn Pháp. Như thế nào? Toàn bộ giáo pháp này, theo Tạng, chỉ có ba loại là: Tạng Luật (Vinayapiṭaka), Tạng Kinh (Suttantapiṭaka), và Tạng Vi Diệu Pháp (Abhidhammapiṭaka). Trong đó, hai bộ Giới Bổn (Pātimokkha), hai bộ Phân Tích (Vibhaṅga), hai mươi hai thiên (Khandhaka), mười sáu phẩm Phụ Lục (Parivāra), đây được gọi là Tạng Luật. Bộ sưu tập ba mươi bốn bài kinh bắt đầu từ kinh Phạm Võng (Brahmajāla) là Trường Bộ Kinh (Dīghanikāya). Bộ sưu tập một trăm năm mươi hai bài kinh bắt đầu từ kinh Pháp Môn Căn Bản (Mūlapariyāya) là Trung Bộ Kinh (Majjhimanikāya). Bộ sưu tập bảy ngàn bảy trăm sáu mươi hai bài kinh bắt đầu từ kinh Vượt Bộc Lưu (Oghataraṇa) là Tương Ưng Bộ Kinh (Saṃyuttanikāya). Bộ sưu tập chín ngàn năm trăm năm mươi bảy bài kinh bắt đầu từ kinh Quán Tâm (Cittapariyādāna) là Tăng Chi Bộ Kinh (Aṅguttaranikāya). Tiểu Bộ Kinh (Khuddakanikāya) có mười lăm loại là: Tiểu Tụng (Khuddakapāṭha), Pháp Cú (Dhammapada), Phật Tự Thuyết (Udāna), Phật Thuyết Như Vậy (Itivuttaka), Kinh Tập (Suttanipāta), Chuyện Thiên Cung (Vimānavatthu), Chuyện Ngạ Quỷ (Petavatthu), Trưởng Lão Tăng Kệ (Theragāthā), Trưởng Lão Ni Kệ (Therīgāthā), Bổn Sanh (Jātaka), Nghĩa Tích (Niddesa), Vô Ngại Giải Đạo (Paṭisambhidāmagga), Thánh Nhân Ký Sự (Apadāna), Phật Sử (Buddhavaṃsa), và Hạnh Tạng (Cariyāpiṭaka). Đây được gọi là Tạng Kinh. Bảy bộ luận bắt đầu từ bộ Pháp Tụ (Dhammasaṅgaṇī) được gọi là Tạng Vi Diệu Pháp. Trong đó – Vividhavisesanayattā, vinayanato ceva kāyavācānaṃ; Vinayatthavidūhi ayaṃ, vinayo vinayoti akkhāto. Do có nhiều phương pháp đa dạng và đặc thù, và cũng do sự huấn luyện thân và khẩu; nên các bậc thông hiểu Luật đã gọi đây là Luật (Vinaya) vì nó là sự huấn luyện. Vividhā hi ettha pañcavidhapātimokkhuddesapārājikādisattaāpattikkhandhamātikāvibhaṅgādippabhedā nayā visesabhūtā ca daḷhīkammasithilakaraṇappayojanā anupaññattinayā. Kāyikavācasikaajjhācāranisedhanato cesa kāyaṃ vācañca vineti. Tasmā vividhanayattā visesanayattā kāyavācānañca vinayanato ayaṃ vinayo vinayoti akkhāto. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ – Thật vậy, trong đây có nhiều phương pháp đa dạng, như là năm cách tụng đọc Giới Bổn (Pātimokkha), bảy nhóm tội từ tội Bất Cộng Trụ (Pārājika) trở đi, các loại như Đề Mục (Mātikā) và Phân Tích (Vibhaṅga); và có những phương pháp đặc thù là các chế định bổ sung nhằm mục đích làm cho vững chắc hoặc nới lỏng (giới luật). Và do ngăn cấm sự vi phạm thuộc thân và khẩu, nên Luật này huấn luyện thân và khẩu. Do đó, vì có nhiều phương pháp đa dạng, phương pháp đặc thù, và vì huấn luyện thân và khẩu, nên đây được gọi là Luật (Vinaya). Vì thế, để cho thiện xảo về ngữ nghĩa của từ này, điều ấy đã được nói rằng – ‘‘Vividhavisesanayattā[Pg.20], vinayanato ceva kāyavācānaṃ; Vinayatthavidūhi ayaṃ, vinayo vinayoti akkhāto’’ti. “Do có nhiều phương pháp đa dạng và đặc thù, và cũng do sự huấn luyện thân và khẩu; nên các bậc thông hiểu Luật đã gọi đây là Luật (Vinaya) vì nó là sự huấn luyện.” Itaraṃ pana – Còn về phần khác – Atthānaṃ sūcanato, suvuttato savanatotha sūdanato; Suttāṇā suttasabhāgato ca ‘sutta’nti akkhātaṃ. Vì chỉ dẫn các ý nghĩa, vì được khéo nói, vì tuôn chảy và trào ra; vì khéo bảo vệ, và vì tương tự như sợi chỉ, nên được gọi là ‘kinh’ (sutta). Tañhi attatthaparatthādibhede atthe sūceti. Suvuttā cettha atthā veneyyajjhāsayānulomena vuttattā. Savati cetaṃ atthe, sassamiva phalaṃ, pasavatīti vuttaṃ hoti. Sūdati cetaṃ, dhenu viya khīraṃ, paggharatīti vuttaṃ hoti. Suṭṭhu ca ne tāyati rakkhatīti vuttaṃ hoti. Suttasabhāgañcetaṃ. Yathā hi tacchakānaṃ suttaṃ pamāṇaṃ hoti evametampi viññūnaṃ. Yathā ca suttena saṅgahitāni pupphāni na vikiriyanti na viddhaṃsiyanti evametena saṅgahitā atthā. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ – Thật vậy, kinh chỉ dẫn các ý nghĩa thuộc nhiều loại như tự lợi, lợi tha. Và trong đây, các ý nghĩa được khéo nói vì được thuyết giảng phù hợp với khuynh hướng của chúng sanh cần được giáo hóa. Và kinh này tuôn chảy các ý nghĩa, giống như mùa màng sinh ra hoa trái; được nói là nó sản sinh. Nó trào ra, giống như bò mẹ cho sữa; được nói là nó tuôn trào. Và nó bảo vệ, gìn giữ chúng một cách tốt đẹp; được nói là nó che chở. Và nó tương tự như sợi chỉ. Ví như sợi chỉ của người thợ mộc là tiêu chuẩn, thì kinh này cũng vậy đối với bậc trí. Và ví như những đóa hoa được xâu lại bằng sợi chỉ thì không bị rơi rớt, không bị hư hoại, thì các ý nghĩa được thu gom bằng kinh này cũng vậy. Vì thế, để cho thiện xảo về ngữ nghĩa của từ này, điều ấy đã được nói rằng – ‘‘Atthānaṃ sūcanato, suvuttato savanatotha sūdanato; Suttāṇā suttasabhāgato ca suttanti akkhāta’’nti. “Vì chỉ dẫn các ý nghĩa, vì được khéo nói, vì tuôn chảy và trào ra; vì khéo bảo vệ, và vì tương tự như sợi chỉ, nên được gọi là ‘kinh’ (sutta).” Abhidhammassa vacanattho vuttoyeva. Aparo nayo – Ngữ nghĩa của Vi Diệu Pháp (Abhidhamma) đã được nói đến. Đây là một phương pháp khác – Yaṃ ettha vuḍḍhimanto, salakkhaṇā pūjitā paricchinnā; Vuttādhikā ca dhammā, abhidhammo tena akkhāto. Bởi vì trong đây các pháp được tăng trưởng, có tự tướng, được tôn kính, được phân định, và được nói là thù thắng, nên được gọi là Vi Diệu Pháp (Abhidhamma). Ayañhi abhisaddo vuḍḍhilakkhaṇapūjitaparicchinnādhikesu dissati. Tathā hesa ‘‘bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.384; saṃ. ni. 5.195) vuḍḍhiyaṃ āgato. ‘‘Yā tā rattiyo abhiññātā abhilakkhitā’’tiādīsu (ma. ni. 1.49) lakkhaṇe. ‘‘Rājābhirājā manujindo’’tiādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 558) pūjite. ‘‘Paṭibalo vinetuṃ abhidhamme abhivinaye’’tiādīsu (mahāva. 85) paricchinne; aññamaññasaṅkaravirahite dhamme ca vinaye cāti vuttaṃ hoti. ‘‘Abhikkantena vaṇṇenā’’tiādīsu (vi. va. 75) adhike. Thật vậy, tiếp đầu ngữ ‘abhi’ này được thấy trong các nghĩa là tăng trưởng, đặc tướng, tôn kính, phân định, và thù thắng. Như vậy, nó mang nghĩa ‘tăng trưởng’ trong các đoạn như: “Các cảm thọ đau đớn của tôi đang tăng trưởng (abhikkamanti), không thuyên giảm”. Nó mang nghĩa ‘đặc tướng’ trong các đoạn như: “Những đêm ấy đã được nhận biết rõ (abhiññātā), được ghi nhận rõ (abhilakkhitā)”. Nó mang nghĩa ‘tôn kính’ trong các đoạn như: “Vua của các vua (rājābhirājā), chúa của loài người”. Nó mang nghĩa ‘phân định’ trong các đoạn như: “Có khả năng huấn luyện về Vi Diệu Pháp (abhidhamme) và Vi Diệu Luật (abhivinaye)”; điều này có nghĩa là trong Pháp và Luật không có sự lẫn lộn với nhau. Nó mang nghĩa ‘thù thắng’ trong các đoạn như: “Với vẻ đẹp thù thắng (abhikkantena)”. Ettha [Pg.21] ca ‘‘rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (dha. sa. 163 ādayo) nayena vuḍḍhimantopi dhammā vuttā. ‘‘Rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā’’tiādinā (dha. sa. 1) nayena ārammaṇādīhi lakkhaṇīyattā salakkhaṇāpi. ‘‘Sekkhā dhammā, asekkhā dhammā, lokuttarā dhammā’’tiādinā (dha. sa. tikamātikā 11; dukamātikā 12) nayena pūjitāpi; pūjārahāti adhippāyo. ‘‘Phasso hoti, vedanā hotī’’tiādinā (dha. sa. 1) nayena sabhāvaparicchinnattā paricchinnāpi. ‘‘Mahaggatā dhammā, appamāṇā dhammā, anuttarā dhammā’’tiādinā (dha. sa. tikamātikā 12; dukamātikā 99) nayena adhikāpi dhammā vuttā. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ – Và trong đây, các pháp cũng được nói là ‘tăng trưởng’ theo phương pháp trong các đoạn như: “Vị ấy tu tập đạo lộ để tái sanh vào cõi Sắc giới... vị ấy an trú, biến mãn một phương với tâm câu hữu với từ”. Cũng là ‘có tự tướng’ vì chúng được xác định đặc điểm bởi đối tượng, v.v., theo phương pháp trong các đoạn như: “Đối tượng sắc hoặc đối tượng thanh...”. Cũng là ‘được tôn kính’ theo phương pháp trong các đoạn như: “Các pháp hữu học, các pháp vô học, các pháp siêu thế”; ý nghĩa là ‘đáng được tôn kính’. Cũng là ‘được phân định’ vì chúng được phân định bởi tự tánh, theo phương pháp trong các đoạn như: “Có xúc, có thọ...”. Các pháp ‘thù thắng’ cũng được nói đến theo phương pháp trong các đoạn như: “Các pháp đáo đại, các pháp vô lượng, các pháp vô thượng”. Vì thế, để cho thiện xảo về ngữ nghĩa của từ này, điều ấy đã được nói rằng – ‘‘Yaṃ ettha vuḍḍhimanto, salakkhaṇā pūjitā paricchinnā; Vuttādhikā ca dhammā, abhidhammo tena akkhāto’’ti. “Bởi vì trong đây các pháp được tăng trưởng, có tự tướng, được tôn kính, được phân định, và được nói là thù thắng, nên được gọi là Vi Diệu Pháp (Abhidhamma).” Yaṃ panettha avisiṭṭhaṃ, taṃ – Phần chung trong đây, đó là – Piṭakaṃ piṭakatthavidū, pariyattibbhājanatthato āhu; Tena samodhānetvā, tayopi vinayādayo ñeyyā. Bậc thông hiểu Tạng nói rằng Tạng (Piṭaka) có nghĩa là giáo pháp và vật chứa; do hợp lại với ý nghĩa đó, cả ba tạng bắt đầu bằng Luật, v.v., cần được hiểu như vậy. Pariyattipi hi ‘‘mā piṭakasampadānenā’’tiādīsu (a. ni. 3.66) piṭakanti vuccati. ‘‘Atha puriso āgaccheyya kudālapiṭakaṃādāyā’’tiādīsu (ma. ni. 1.228; a. ni. 3.70) yaṃkiñci bhājanampi. Tasmā piṭakaṃ piṭakatthavidū pariyattibhājanatthato āhu. Thật vậy, giáo pháp (pariyatti) cũng được gọi là ‘tạng’ (piṭaka) trong các đoạn như: “Chớ có bằng lòng với sự thông thuộc Tam Tạng (piṭakasampadānena)”. Và bất cứ vật chứa đựng (bhājana) nào cũng (được gọi là piṭaka) trong các đoạn như: “Rồi một người đàn ông có thể đến, mang theo một cái cuốc và một cái giỏ (kudālapiṭakaṃ)”. Do đó, các bậc thông hiểu Tạng nói rằng Tạng (Piṭaka) có nghĩa là giáo pháp và vật chứa. Idāni tena samodhānetvā tayopi vinayādayo ñeyyāti. Tena evaṃ duvidhatthena piṭakasaddena saha samāsaṃ katvā vinayo ca so piṭakañca pariyattibhāvato, tassa tassa atthassa bhājanato cāti vinayapiṭakaṃ. Yathāvutteneva nayena suttantañca taṃ piṭakañcāti suttantapiṭakaṃ. Abhidhammo ca so piṭakañcāti abhidhammapiṭakanti evamete tayopi vinayādayo ñeyyā. Giờ đây, sau khi đã kết hợp với ý nghĩa ấy, ba tạng bắt đầu bằng Luật nên được hiểu như sau. Do đã được kết hợp với từ ‘piṭaka’ (tạng) có hai ý nghĩa như vậy, nên (1) Luật cũng là tạng (piṭaka) vì là giáo pháp được học tập và vì là vật chứa đựng các ý nghĩa tương ứng, do đó gọi là Luật Tạng (Vinayapiṭaka). (2) Theo phương cách đã được trình bày, Kinh cũng là tạng, do đó gọi là Kinh Tạng (Suttantapiṭaka). (3) Vi Diệu Pháp cũng là tạng, do đó gọi là Vi Diệu Pháp Tạng (Abhidhammapiṭaka). Theo cách này, cả ba tạng bắt đầu bằng Luật nên được hiểu như vậy. Evaṃ ñatvā ca punapi tesveva piṭakesu nānappakārakosallatthaṃ – Và sau khi đã hiểu như vậy, lại nữa, để có được sự thông thạo về nhiều phương diện trong chính các tạng ấy – Desanāsāsanakathābhedaṃ tesu yathārahaṃ; Sikkhāpahānagambhīrabhāvañca paridīpaye.Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiñcāpi yaṃ yahiṃ; Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvaye. (Vị ấy) nên trình bày sự khác biệt về pháp thoại, giáo huấn, và luận giải trong các tạng ấy một cách thích hợp; cả về thực trạng của học giới, sự đoạn trừ, và tính chất thâm sâu. Vị ấy cũng nên làm sáng tỏ tất cả những điều này: sự khác biệt của giáo pháp, sự thành tựu và cả sự thất bại, mà một vị tỳ khưu đạt được ở đâu và như thế nào. Tatrāyaṃ [Pg.22] paridīpanā vibhāvanā ca – etāni hi tīṇi piṭakāni yathākkamaṃ āṇāvohāraparamatthadesanā, yathāparādhayathānulomayathādhammasāsanāni, saṃvarāsaṃvaradiṭṭhiviniveṭhananāmarūpaparicchedakathāti ca vuccanti. Trong đó, đây là sự trình bày và làm sáng tỏ: Ba tạng này, theo thứ tự, được gọi là: (1) pháp thoại về mệnh lệnh, về quy ước, và về chân nghĩa; (2) giáo huấn tùy theo tội phạm, tùy theo xu hướng, và tùy theo các pháp; và (3) luận giải về sự phòng hộ và không phòng hộ, về sự tháo gỡ các tà kiến, và về sự phân định danh và sắc. Ettha hi vinayapiṭakaṃ āṇārahena bhagavatā āṇābāhullato desitattā āṇādesanā; suttantapiṭakaṃ vohārakusalena bhagavatā vohārabāhullato desitattā vohāradesanā; abhidhammapiṭakaṃ paramatthakusalena bhagavatā paramatthabāhullato desitattā paramatthadesanāti vuccati. Ở đây, (1) Luật Tạng được gọi là pháp thoại về mệnh lệnh (āṇādesanā) vì đã được Đức Thế Tôn, bậc xứng đáng ra mệnh lệnh, thuyết giảng với phần lớn là mệnh lệnh; (2) Kinh Tạng được gọi là pháp thoại về quy ước (vohāradesanā) vì đã được Đức Thế Tôn, bậc thiện xảo về quy ước, thuyết giảng với phần lớn là quy ước; (3) Vi Diệu Pháp Tạng được gọi là pháp thoại về chân nghĩa (paramatthadesanā) vì đã được Đức Thế Tôn, bậc thiện xảo về chân nghĩa, thuyết giảng với phần lớn là chân nghĩa. Tathā paṭhamaṃ ye te pacurāparādhā sattā te yathāparādhaṃ ettha sāsitāti yathāparādhasāsanaṃ; dutiyaṃ anekajjhāsayānusayacariyādhimuttikā sattā yathānulomaṃ ettha sāsitāti yathānulomasāsanaṃ; tatiyaṃ dhammapuñjamatte ‘ahaṃ mamā’ti saññino sattā yathādhammaṃ ettha sāsitāti yathādhammasāsananti vuccati. Tương tự, (1) tạng thứ nhất được gọi là giáo huấn tùy theo tội phạm (yathāparādhasāsanaṃ) vì ở đây, những chúng sanh có nhiều tội phạm được giáo huấn tùy theo tội phạm của họ; (2) tạng thứ hai được gọi là giáo huấn tùy theo xu hướng (yathānulomasāsanaṃ) vì ở đây, những chúng sanh có nhiều ý hướng, tùy miên, hạnh kiểm, và khuynh hướng khác nhau được giáo huấn tùy theo xu hướng của họ; (3) tạng thứ ba được gọi là giáo huấn tùy theo các pháp (yathādhammasāsanaṃ) vì ở đây, những chúng sanh có tưởng 'ta' và 'của ta' trong cái chỉ là một khối các pháp được giáo huấn tùy theo các pháp. Tathā paṭhamaṃ ajjhācārapaṭipakkhabhūto saṃvarāsaṃvaro ettha kathitoti saṃvarāsaṃvarakathā; saṃvarāsaṃvaroti khuddako ceva mahanto ca saṃvarāsaṃvaro, kammākammaṃ viya ca phalāphalaṃ viya ca; dutiyaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhipaṭipakkhabhūtā diṭṭhiviniveṭhanā ettha kathitāti diṭṭhiviniveṭhanakathā; tatiyaṃ rāgādipaṭipakkhabhūto nāmarūpaparicchedo ettha kathitoti nāmarūpaparicchedakathāti vuccati. Tương tự, (1) tạng thứ nhất được gọi là luận giải về sự phòng hộ và không phòng hộ (saṃvarāsaṃvarakathā) vì ở đây, sự phòng hộ và không phòng hộ, vốn là đối trị của sự vi phạm, được luận giải; sự phòng hộ và không phòng hộ ở đây có nghĩa là sự phòng hộ và không phòng hộ nhỏ và lớn, cũng giống như nghiệp và phi nghiệp, và quả và phi quả; (2) tạng thứ hai được gọi là luận giải về sự tháo gỡ các tà kiến (diṭṭhiviniveṭhanakathā) vì ở đây, sự tháo gỡ các tà kiến, vốn là đối trị của sáu mươi hai tà kiến, được luận giải; (3) tạng thứ ba được gọi là luận giải về sự phân định danh và sắc (nāmarūpaparicchedakathā) vì ở đây, sự phân định danh và sắc, vốn là đối trị của tham ái v.v..., được luận giải. Tīsupi cetesu tisso sikkhā tīṇi pahānāni catubbidho ca gambhīrabhāvo veditabbo. Tathā hi vinayapiṭake visesena adhisīlasikkhā vuttā, suttantapiṭake adhicittasikkhā, abhidhammapiṭake adhipaññāsikkhā. Trong cả ba tạng này, ba học giới, ba sự đoạn trừ, và bốn phương diện thâm sâu cần phải được hiểu. Cụ thể là, trong Luật Tạng, tăng thượng giới học được nói đến một cách đặc biệt; trong Kinh Tạng là tăng thượng tâm học; trong Vi Diệu Pháp Tạng là tăng thượng tuệ học. Vinayapiṭake ca vītikkamappahānaṃ, kilesānaṃ vītikkamapaṭipakkhattā sīlassa; suttantapiṭake pariyuṭṭhānappahānaṃ, pariyuṭṭhānapaṭipakkhattā samādhissa; abhidhammapiṭake anusayappahānaṃ, anusayapaṭipakkhattā paññāya. Và trong Luật Tạng là sự đoạn trừ (phiền não) qua sự vi phạm (vītikkamappahānaṃ), vì giới là đối trị của sự vi phạm của các phiền não; trong Kinh Tạng là sự đoạn trừ (phiền não) ở tầng độ triền cái (pariyuṭṭhānappahānaṃ), vì định là đối trị của triền cái; trong Vi Diệu Pháp Tạng là sự đoạn trừ (phiền não) ở tầng độ tùy miên (anusayappahānaṃ), vì tuệ là đối trị của tùy miên. Paṭhame [Pg.23] ca tadaṅgappahānaṃ kilesānaṃ, itaresu vikkhambhanasamucchedappahānāni. Paṭhame ca duccaritasaṃkilesassa pahānaṃ, itaresu taṇhādiṭṭhisaṃkilesānaṃ pahānaṃ. Và trong tạng thứ nhất là sự đoạn trừ các phiền não bằng chi phần tương ứng (tadaṅgappahānaṃ), trong các tạng còn lại là sự đoạn trừ bằng cách đè nén (vikkhambhana) và bằng cách cắt đứt (samuccheda). Và trong tạng thứ nhất là sự đoạn trừ cấu uế của ác hạnh, trong các tạng còn lại là sự đoạn trừ các cấu uế của tham ái và tà kiến. Ekamekasmiñcettha catubbidhopi dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīrabhāvo veditabbo – tattha dhammoti tanti. Atthoti tassāyevattho. Desanāti tassā manasā vavatthāpitāya tantiyā desanā. Paṭivedhoti tantiyā tantiatthassa ca yathābhūtāvabodho. Tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhā. Yasmā sasādīhi viya mahāsamuddo mandabuddhīhi dukkhogāhā alabbhaneyyapatiṭṭhā ca tasmā gambhīrā. Evaṃ ekamekasmiṃ ettha catubbidhopi gambhīrabhāvo veditabbo. Và trong mỗi tạng, bốn phương diện thâm sâu về pháp, nghĩa, pháp thoại, và sự chứng ngộ cũng cần được hiểu. Ở đây, 'pháp' (dhamma) là văn bản (tanti). 'Nghĩa' (attha) là ý nghĩa của chính văn bản ấy. 'Pháp thoại' (desanā) là sự thuyết giảng văn bản đã được tâm xác định. 'Sự chứng ngộ' (paṭivedha) là sự liễu tri đúng như thật về văn bản và ý nghĩa của văn bản. Trong cả ba tạng này đều có pháp, nghĩa, pháp thoại, và sự chứng ngộ. Bởi vì chúng khó thâm nhập và không thể tìm thấy chỗ đứng vững chắc bởi những người có trí tuệ kém cỏi, giống như đại dương đối với các loài thủy quái v.v..., do đó chúng được gọi là thâm sâu. Như vậy, trong mỗi tạng, bốn phương diện thâm sâu này cần được hiểu. Aparo nayo – dhammoti hetu. Vuttañhetaṃ – ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti (vibha. 720). Atthoti hetuphalaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 720). Desanāti paññatti, yathādhammaṃ dhammābhilāpoti adhippāyo; anulomapaṭilomasaṅkhepavitthārādivasena vā kathanaṃ. Paṭivedhoti abhisamayo. So ca lokiyalokuttaro. Visayato ca asammohato ca; atthānurūpaṃ dhammesu, dhammānurūpaṃ atthesu, paññattipathānurūpaṃ paññattīsu avabodho. Tesaṃ tesaṃ vā tattha tattha vuttadhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo. Một phương pháp khác: 'Pháp' (dhamma) là nhân. Điều này đã được nói: "Trí tuệ về nhân là Pháp vô ngại giải" (Vibh. 720). 'Nghĩa' (attha) là quả của nhân. Điều này đã được nói: "Trí tuệ về quả của nhân là Nghĩa vô ngại giải" (Vibh. 720). 'Pháp thoại' (desanā) là sự chế định, ý muốn nói là sự trình bày các pháp đúng theo pháp; hoặc là sự luận giải theo cách thuận, nghịch, tóm tắt, chi tiết, v.v... 'Sự chứng ngộ' (paṭivedha) là sự liễu ngộ. Sự liễu ngộ ấy có cả thế gian và siêu thế. Về phương diện đối tượng và về phương diện không si mê; đó là sự thấu hiểu các pháp phù hợp với nghĩa, các nghĩa phù hợp với pháp, các chế định phù hợp với đường lối chế định. Hoặc đó là tự tánh không sai lạc, được gọi là tự tướng, cần được thâm nhập của các pháp khác nhau đã được nói đến ở nơi này nơi kia. Idāni yasmā etesu piṭakesu yaṃ yaṃ dhammajātaṃ vā atthajātaṃ vā yā cāyaṃ yathā yathā ñāpetabbo attho sotūnaṃ ñāṇassa abhimukho hoti tathā tathā tadatthajotikā desanā, yo cettha aviparītāvabodhasaṅkhāto paṭivedho tesaṃ tesaṃ vā dhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo – sabbampetaṃ anupacitakusalasambhārehi duppaññehi, sasādīhi viya mahāsamuddo, dukkhogāhaṃ alabbhaneyyapatiṭṭhañca, tasmā gambhīraṃ. Evampi ekamekasmiṃ ettha catubbidhopi gambhīrabhāvo veditabbo. Ettāvatā ca – Giờ đây, bởi vì trong các tạng này, bất cứ tập hợp pháp nào hay tập hợp nghĩa nào, và bất cứ pháp thoại nào làm sáng tỏ ý nghĩa ấy theo cách mà ý nghĩa cần được hiểu được trình bày cho trí tuệ của người nghe, và bất cứ sự chứng ngộ nào ở đây, được gọi là sự liễu tri không sai lạc, hoặc là tự tánh không sai lạc, được gọi là tự tướng, cần được thâm nhập của các pháp khác nhau – tất cả những điều này, đối với những người trí tuệ kém cỏi chưa tích lũy các tư lương thiện pháp, đều khó thâm nhập và không thể tìm thấy chỗ đứng vững chắc, giống như đại dương đối với các loài thủy quái v.v..., do đó chúng được gọi là thâm sâu. Theo cách này nữa, trong mỗi tạng, bốn phương diện thâm sâu này cần được hiểu. Và với chừng ấy – Desanāsāsanakathābhedaṃ tesu yathārahaṃ; Sikkhāpahānagambhīrabhāvañca paridīpayeti – (Vị ấy) nên trình bày sự khác biệt về pháp thoại, giáo huấn, và luận giải trong các tạng ấy một cách thích hợp; cả về thực trạng của học giới, sự đoạn trừ, và tính chất thâm sâu – Ayaṃ gāthā vuttatthā hoti. câu kệ này đã được giải thích ý nghĩa. Pariyattibhedaṃ [Pg.24] sampattiṃ, vipattiñcāpi yaṃ yahiṃ; Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvayeti. Sự phân loại pháp học, sự thành tựu, và cả sự thất bại, ở đâu và như thế nào vị tỳ khưu đạt được, tất cả những điều ấy cũng sẽ được trình bày rõ. Ettha pana tīsu piṭakesu tividho pariyattibhedo daṭṭhabbo. Tisso hi pariyattiyo – alagaddūpamā nissaraṇatthā bhaṇḍāgārikapariyattīti. Ở đây, trong ba tạng, cần phải hiểu có ba loại phân biệt về pháp học. Thật vậy, có ba loại pháp học: pháp học ví như con rắn nước, pháp học vì mục đích giải thoát, và pháp học của người giữ kho. Tattha yā duggahitā upārambhādihetu pariyāpuṭā ayaṃ alagaddūpamā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, puriso alagaddatthiko alagaddagavesī alagaddapariyesanaṃ caramāno, so passeyya mahantaṃ alagaddaṃ, tamenaṃ bhoge vā naṅguṭṭhe vā gaṇheyya, tassa so alagaddo paṭiparivattitvā hatthe vā bāhāya vā aññatarasmiṃ vā aṅgapaccaṅge ḍaṃseyya, so tato nidānaṃ maraṇaṃ vā nigaccheyya maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ. Taṃ kissa hetu? Duggahitattā, bhikkhave, alagaddassa. Evameva kho, bhikkhave, idhekacce moghapurisā dhammaṃ pariyāpuṇanti suttaṃ…pe… vedallaṃ, te taṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā tesaṃ dhammānaṃ paññāya atthaṃ na upaparikkhanti, tesaṃ te dhammā paññāya atthaṃ anupaparikkhataṃ na nijjhānaṃ khamanti, te upārambhānisaṃsā ceva dhammaṃ pariyāpuṇanti itivādappamokkhānisaṃsā ca. Yassa catthāya dhammaṃ pariyāpuṇanti tañcassa atthaṃ nānubhonti. Tesaṃ te dhammā duggahitā dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Duggahitattā, bhikkhave, dhammāna’’nti (ma. ni. 1.238). Trong ấy, pháp học nào được học thuộc một cách sai lạc vì mục đích chỉ trích, v.v..., pháp học này được ví như con rắn nước. Về điều này, có lời dạy rằng: ‘Này các Tỳ khưu, ví như một người đàn ông cần rắn nước, tìm kiếm rắn nước, đi lanh quanh để tìm rắn nước, người ấy có thể thấy một con rắn nước lớn, và bắt nó ở thân hoặc ở đuôi. Con rắn nước ấy sẽ quay lại cắn vào tay, vào cánh tay, hoặc vào một trong các chi thể của người ấy. Do nhân duyên đó, người ấy có thể đi đến chỗ chết hoặc chịu đau khổ gần như chết. Vì sao vậy? Này các Tỳ khưu, vì đã bắt con rắn nước một cách sai lạc. Cũng vậy, này các Tỳ khưu, ở đây có những kẻ ngu si học thuộc Chánh pháp — Kinh... cho đến... Vị tằng hữu pháp. Sau khi học thuộc Chánh pháp ấy, họ không thẩm xét ý nghĩa của các pháp ấy bằng trí tuệ. Đối với họ, vì không thẩm xét ý nghĩa bằng trí tuệ, các pháp ấy không đưa đến sự kham nhẫn thẩm sát. Họ học thuộc Chánh pháp chỉ vì lợi ích chỉ trích và vì lợi ích thoát khỏi sự tranh luận. Và mục đích mà họ học thuộc Chánh pháp, họ không thể nghiệm được mục đích ấy. Đối với họ, các pháp ấy, do được học thuộc một cách sai lạc, sẽ đưa đến bất hạnh và đau khổ trong một thời gian dài. Vì sao vậy? Này các Tỳ khưu, vì đã học thuộc Chánh pháp một cách sai lạc.’” (ma. ni. 1.238). Yā pana suggahitā sīlakkhandhādipāripūriṃyeva ākaṅkhamānena pariyāpuṭā na upārambhādihetu, ayaṃ nissaraṇatthā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tesaṃ te dhammā suggahitā dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Suggahitattā, bhikkhave, dhammāna’’nti (ma. ni. 1.239). Còn pháp học nào được học thuộc một cách đúng đắn, do người chỉ mong muốn sự viên mãn của các uẩn như giới uẩn, v.v..., chứ không phải vì mục đích chỉ trích, v.v..., pháp học này là vì mục đích giải thoát. Về điều này, có lời dạy rằng: ‘Đối với họ, các pháp ấy, do được học thuộc một cách đúng đắn, sẽ đưa đến hạnh phúc và an lạc trong một thời gian dài. Vì sao vậy? Này các Tỳ khưu, vì đã học thuộc Chánh pháp một cách đúng đắn.’” (ma. ni. 1.239). Yaṃ pana pariññātakkhandho pahīnakileso bhāvitamaggo paṭividdhākuppo sacchikatanirodho khīṇāsavo kevalaṃ paveṇipālanatthāya vaṃsānurakkhaṇatthāya pariyāpuṇāti, ayaṃ bhaṇḍāgārikapariyattīti. Còn pháp học nào được học thuộc bởi bậc đã liễu tri các uẩn, đã đoạn trừ các phiền não, đã tu tập đạo, đã chứng ngộ sự bất động, đã thực chứng sự diệt, bậc lậu tận, chỉ vì mục đích bảo tồn truyền thống và vì mục đích gìn giữ dòng dõi, pháp học này là pháp học của người giữ kho. Vinaye pana suppaṭipanno bhikkhu sīlasampadaṃ nissāya tisso vijjā pāpuṇāti, tāsaṃyeva ca tattha pabhedavacanato. Sutte suppaṭipanno samādhisampadaṃ nissāya chaḷabhiññā pāpuṇāti, tāsaṃyeva ca tattha pabhedavacanato. Abhidhamme suppaṭipanno paññāsampadaṃ nissāya catasso paṭisambhidā [Pg.25] pāpuṇāti tāsañca tattheva pabhedavacanato. Evametesu suppaṭipanno yathākkamena imaṃ vijjāttayachaḷabhiññācatupaṭisambhidāppabhedaṃ sampattiṃ pāpuṇāti. Vị tỳ khưu thực hành tốt trong Luật tạng, nương vào giới thành tựu, sẽ đạt được tam minh, vì sự giải thích về các phân loại của chúng được nói đến ở đó. Vị tỳ khưu thực hành tốt trong Kinh tạng, nương vào định thành tựu, sẽ đạt được lục thông, vì sự giải thích về các phân loại của chúng được nói đến ở đó. Vị tỳ khưu thực hành tốt trong A-tỳ-đàm, nương vào tuệ thành tựu, sẽ đạt được tứ vô ngại giải, vì sự giải thích về các phân loại của chúng được nói đến ở đó. Như vậy, vị tỳ khưu thực hành tốt trong các tạng này, theo thứ tự, sẽ đạt được sự thành tựu này, được phân loại là tam minh, lục thông, và tứ vô ngại giải. Vinaye pana duppaṭipanno anuññātasukhasamphassaattharaṇapāvuraṇādiphassasāmaññato paṭikkhittesu upādinnakaphassādīsu anavajjasaññī hoti. Vuttañhetaṃ – ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti (pāci. 417; ma. ni. 1.234). Tato dussīlabhāvaṃ pāpuṇāti. Sutte duppaṭipanno ‘‘cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’ntiādīsu (a. ni. 4.5) adhippāyaṃ ajānanto duggahitaṃ gaṇhāti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘attanā duggahitena amhe ceva abbhācikkhati attānañca khanati bahuñca apuññaṃ pasavatī’’ti (pāci. 417; ma. ni. 1.236). Tato micchādiṭṭhitaṃ pāpuṇāti. Abhidhamme duppaṭipanno dhammacintaṃ atidhāvanto acinteyyānipi cinteti, tato cittakkhepaṃ pāpuṇāti. Vuttañhetaṃ – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, acinteyyāni, na cintetabbāni, yāni cintento ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77). Evametesu duppaṭipanno yathākkamena imaṃ dussīlabhāvamicchādiṭṭhitācittakkhepappabhedaṃ vipattiṃ pāpuṇātīti. Ettāvatā ca – Còn vị tỳ khưu thực hành sai lạc trong Luật tạng, do sự tương đồng về xúc chạm với những vật được cho phép như tấm trải và y choàng có xúc chạm dễ chịu, v.v..., sẽ có tưởng là không có tội trong những trường hợp bị cấm đoán như sự xúc chạm với người nữ, v.v... Về điều này, có lời dạy rằng: ‘Tôi hiểu Chánh pháp do đức Thế Tôn thuyết giảng như thế này: những pháp được đức Thế Tôn gọi là các pháp chướng ngại, khi thực hành chúng, không đủ để gây ra chướng ngại.’ (pāci. 417; ma. ni. 1.234). Do đó, vị ấy đi đến tình trạng ác giới. Vị tỳ khưu thực hành sai lạc trong Kinh tạng, trong các kinh như ‘Này các Tỳ khưu, có bốn hạng người này hiện hữu, có mặt ở trên đời,’ v.v... (a. ni. 4.5), do không biết được chủ ý, đã chấp thủ sai lạc. Về điều này, có lời dạy rằng: ‘Do sự chấp thủ sai lạc của mình, người ấy vừa xuyên tạc chúng ta, vừa tự đào bới mình, và tạo ra nhiều điều bất thiện.’ (pāci. 417; ma. ni. 1.236). Do đó, vị ấy đi đến tình trạng tà kiến. Vị tỳ khưu thực hành sai lạc trong A-tỳ-đàm, do suy tư về pháp quá mức, cũng suy tư cả những điều không thể nghĩ bàn, do đó đi đến tình trạng tâm tán loạn. Về điều này, có lời dạy rằng: ‘Này các Tỳ khưu, có bốn điều không thể nghĩ bàn này, không nên suy tư về chúng, người nào suy tư về chúng sẽ trở thành người có phần điên cuồng và phiền não.’ (a. ni. 4.77). Như vậy, vị tỳ khưu thực hành sai lạc trong các tạng này, theo thứ tự, sẽ đi đến sự thất bại này, được phân loại là tình trạng ác giới, tình trạng tà kiến, và tình trạng tâm tán loạn. Và cho đến đây – Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiñcāpi yaṃ yahiṃ; Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvayeti. Sự phân loại pháp học, sự thành tựu, và cả sự thất bại, ở đâu và như thế nào vị tỳ khưu đạt được, tất cả những điều ấy cũng đã được trình bày rõ. Ayampi gāthā vuttatthā hoti. Evaṃ nānappakārato piṭakāni ñatvā tesaṃ vasena sabbampetaṃ saṅgayhamānaṃ tīṇi piṭakāni honti. Ý nghĩa của kệ ngôn này cũng đã được nói đến. Sau khi đã biết các tạng theo nhiều cách như vậy, do bởi chúng, tất cả những điều này khi được thu tập lại sẽ trở thành ba tạng. Kathaṃ nikāyato pañca nikāyāti? Sabbameva hetaṃ dīghanikāyo majjhimanikāyo saṃyuttanikāyo aṅguttaranikāyo khuddakanikāyoti pañcappabhedaṃ hoti. Tattha katamo dīghanikāyo? Tivaggasaṅgahāni brahmajālādīni catuttiṃsa suttāni. Như thế nào, theo Nikāya, có năm bộ? Tất cả những điều này trở thành năm loại là: Trường Bộ, Trung Bộ, Tương Ưng Bộ, Tăng Chi Bộ, và Tiểu Bộ. Trong đó, thế nào là Trường Bộ? Là ba mươi bốn kinh, bắt đầu với kinh Phạm Võng, được thu tập trong ba phẩm. Catuttiṃseva suttantā, tivaggo yassa saṅgaho; Esa dīghanikāyoti, paṭhamo anulomiko. Ba mươi bốn kinh điển, được thu tập thành ba phẩm; đó là Trường Bộ, bộ đầu tiên theo thứ tự. Kasmā [Pg.26] panesa dīghanikāyoti vuccati? Dīghappamāṇānaṃ suttānaṃ samūhato nivāsato ca. Samūhanivāsā hi nikāyoti vuccanti. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekanikāyampi samanupassāmi evaṃ cittaṃ yathayidaṃ, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā (saṃ. ni. 3.100), poṇikanikāyo, cikkhallikanikāyo’’ti. Evamādīni cettha sādhakāni sāsanato lokato ca. Evaṃ sesānampi nikāyabhāve vacanattho veditabbo. Tại sao lại được gọi là Trường Bộ (Dīghanikāya)? Do là sự tập hợp và là nơi trú ngụ của các bài kinh có độ dài. Thật vậy, sự tập hợp và nơi trú ngụ được gọi là ‘bộ’ (nikāya). ‘Này các Tỳ khưu, Ta không thấy một bộ loại nào khác đa dạng như thế này, này các Tỳ khưu, (đó là) các loài bàng sanh (Tương Ưng Bộ 3.100), bộ loại của những người gánh cỏ, bộ loại của những người sống trong bùn lầy.’ Những (trích dẫn) như vậy ở đây là những bằng chứng từ trong giáo pháp và từ ngoài thế gian. Cũng vậy, ý nghĩa của từ ngữ về phương diện là bộ đối với các bộ còn lại cũng nên được hiểu như thế. Katamo majjhimanikāyo? Majjhimappamāṇāni pañcadasavaggasaṅgahāni mūlapariyāyasuttādīni diyaḍḍhasataṃ dve ca suttāni. Trung Bộ (Majjhimanikāya) là gì? Là một trăm năm mươi hai bài kinh có độ dài trung bình, bắt đầu với kinh Căn Bản Pháp Môn, được thu tập trong mười lăm phẩm. Diyaḍḍhasatasuttantā, dve ca suttāni yattha so; Nikāyo majjhimo pañca, dasavaggapariggaho. Nơi nào có một trăm năm mươi kinh và hai kinh, bộ ấy là Trung Bộ, bao gồm mười lăm phẩm. Katamo saṃyuttanikāyo? Devatāsaṃyuttādivasena ṭhitāni oghataraṇādīni satta suttasahassāni satta suttasatāni ca dvāsaṭṭhi ca suttāni. Tương Ưng Bộ (Saṃyuttanikāya) là gì? Là bảy ngàn bảy trăm sáu mươi hai bài kinh, bắt đầu với kinh Vượt Bộc Lưu, được sắp xếp theo cách chia của Tương Ưng Chư Thiên v.v... Satta suttasahassāni, satta suttasatāni ca; Dvāsaṭṭhi ceva suttantā, eso saṃyuttasaṅgaho. Bảy ngàn kinh, và bảy trăm kinh, và sáu mươi hai kinh, đó là tuyển tập Tương Ưng. Katamo aṅguttaranikāyo? Ekekaaṅgātirekavasena ṭhitāni cittapariyādānādīni nava suttasahassāni pañca suttasatāni sattapaññāsañca suttāni. Tăng Chi Bộ (Aṅguttaranikāya) là gì? Là chín ngàn năm trăm năm mươi bảy bài kinh, bắt đầu với kinh Thuần Hóa Tâm, được sắp xếp theo cách tăng thêm tuần tự từng chi phần. Nava suttasahassāni, pañca suttasatāni ca; Sattapaññāsasuttāni, saṅkhyā aṅguttare ayaṃ. Chín ngàn kinh, và năm trăm kinh, và năm mươi bảy kinh, đây là con số trong Tăng Chi. Katamo khuddakanikāyo? Sakalaṃ vinayapiṭakaṃ, abhidhammapiṭakaṃ, khuddakapāṭha, dhammapadādayo ca pubbe dassitā pañcadasappabhedā; ṭhapetvā cattāro nikāye avasesaṃ buddhavacananti. Tiểu Bộ (Khuddakanikāya) là gì? Toàn bộ Tạng Luật, Tạng Vi Diệu Pháp, và mười lăm loại (sách) đã được chỉ ra trước đây như Tiểu Tụng, Pháp Cú v.v...; ngoại trừ bốn bộ kia, phần còn lại là lời Phật dạy. Ṭhapetvā caturopete, nikāye dīghaādike; Tadaññaṃ buddhavacanaṃ, nikāyo khuddako matoti. Ngoại trừ bốn bộ được đề cập, bắt đầu với Trường Bộ, lời Phật dạy khác ngoài những bộ ấy, được xem là Tiểu Bộ. Evaṃ nikāyato pañca nikāyā honti. Như vậy, về phương diện bộ, có năm bộ. Kathaṃ [Pg.27] aṅgavasena navaṅgānīti? Sabbameva hidaṃ ‘suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedalla’nti navappabhedaṃ hoti. Tattha ubhatovibhaṅganiddesakhandhakaparivārā suttanipāte maṅgalasuttaratanasuttanālakasuttatuvaṭṭakasuttāni aññampi ca suttanāmakaṃ tathāgatavacanaṃ suttanti veditabbaṃ. Sabbampi sagāthakaṃ suttaṃ geyyanti veditabbaṃ. Visesena saṃyuttanikāye sakalopi sagāthāvaggo. Sakalampi abhidhammapiṭakaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ, yañca aññampi aṭṭhahi aṅgehi asaṅgahitaṃ buddhavacanaṃ, taṃ veyyākaraṇanti veditabbaṃ. Dhammapadaṃ theragāthā therīgāthā suttanipāte nosuttanāmikā suddhikagāthā ca gāthāti veditabbā. Somanassañāṇamayikagāthāppaṭisaṃyuttā dvāsīti suttantā udānanti veditabbaṃ. ‘Vuttañhetaṃ bhagavatā’tiādinayappavattā (itivu. 1) dasuttarasatasuttantā itivuttakanti veditabbaṃ. Apaṇṇakajātakādīni paññāsādhikāni pañca jātakasatāni jātakanti veditabbaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā ānande’’tiādinayapavattā (dī. ni. 2.209; a. ni. 4.129) sabbepi acchariyaabbhutadhammappaṭisaṃyuttā suttantā abbhutadhammanti veditabbaṃ. Thế nào là chín chi phần về phương diện chi phần? Toàn bộ (lời dạy) này có chín loại là: ‘Kinh, Phúng Tụng, Ký Thuyết, Kệ, Cảm Hứng Ngữ, Như Thị Thuyết, Bổn Sanh, Vị Tằng Hữu Pháp, và Phương Quảng’. Trong đó, hai Phân Tích, Đại Phẩm, các Thiên, và Tập Yếu; trong Kinh Tập có kinh Hạnh Phúc, kinh Tam Bảo, kinh Nāḷaka, kinh Tuvaṭṭaka, và những lời dạy khác của Như Lai có tên là kinh nên được hiểu là Kinh. Tất cả các kinh có kệ tụng nên được hiểu là Phúng Tụng. Đặc biệt là toàn bộ Phẩm Có Kệ trong Tương Ưng Bộ. Toàn bộ Tạng Vi Diệu Pháp, các kinh không có kệ tụng, và những lời Phật dạy khác không được bao gồm trong tám chi phần kia, nên được hiểu là Ký Thuyết. Pháp Cú, Trưởng Lão Tăng Kệ, Trưởng Lão Ni Kệ, và các kệ thuần túy không có tên kinh trong Kinh Tập nên được hiểu là Kệ. Tám mươi hai bài kinh tương ứng với các kệ được thốt lên do hỷ và trí tuệ nên được hiểu là Cảm Hứng Ngữ. Một trăm mười hai bài kinh được bắt đầu theo cách ‘Điều này đã được Thế Tôn nói’ v.v... nên được hiểu là Như Thị Thuyết. Năm trăm năm mươi câu chuyện Bổn sanh bắt đầu với Bổn sanh Apaṇṇaka nên được hiểu là Bổn Sanh. Tất cả các bài kinh tương ứng với các pháp kỳ diệu, hy hữu được bắt đầu theo cách ‘Này các Tỳ khưu, có bốn pháp kỳ diệu, hy hữu này nơi A Nan’ v.v... nên được hiểu là Vị Tằng Hữu Pháp. Cūḷavedallamahāvedallasammādiṭṭhisakkapañhasaṅkhārabhājanīyamahāpuṇṇamasuttādayo sabbepi vedañca tuṭṭhiñca laddhā laddhā pucchitasuttantā vedallanti veditabbaṃ. Evametaṃ aṅgato navaṅgāni. Các kinh Tiểu Phương Quảng, Đại Phương Quảng, Chánh Tri Kiến, Đế Thích Vấn, Phân Tích Hành, Đại Mãn Nguyệt v.v..., tất cả các bài kinh được hỏi sau khi đã lần lượt đạt được trí tuệ và sự hoan hỷ nên được hiểu là Phương Quảng. Như vậy, về phương diện chi phần, có chín chi phần. Kathaṃ dhammakkhandhato caturāsīti dhammakkhandhasahassānīti? Sabbameva hidaṃ buddhavacanaṃ. Thế nào là tám mươi bốn ngàn pháp uẩn về phương diện pháp uẩn? Toàn bộ lời Phật dạy này. ‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto; Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti. (theragā. 1027); ‘Tám mươi hai ngàn (pháp) tôi đã nhận từ Đức Phật, hai ngàn từ các vị Tỳ khưu; Tám mươi bốn ngàn, là những pháp đang lưu hành nơi tôi.’ (Trưởng Lão Tăng Kệ 1027); Evaṃ paridīpitadhammakkhandhavasena caturāsītisahassappabhedaṃ hoti. Tattha ekānusandhikaṃ suttaṃ eko dhammakkhandho. Yaṃ anekānusandhikaṃ tattha anusandhivasena dhammakkhandhagaṇanā. Gāthābandhesu pañhāpucchanaṃ eko dhammakkhandho, vissajjanaṃ eko. Abhidhamme ekamekaṃ tikadukabhājanaṃ ekamekañca cittavārabhājanaṃ eko dhammakkhandho. Vinaye atthi vatthu, atthi mātikā, atthi padabhājanīyaṃ, atthi āpatti, atthi anāpatti, atthi [Pg.28] antarāpatti, atthi tikacchedo. Tattha ekameko koṭṭhāso ekameko dhammakkhandhoti veditabbo. Evaṃ dhammakkhandhato caturāsīti dhammakkhandhasahassāni. Như vậy, theo cách phân loại pháp uẩn đã được trình bày, có tám mươi bốn ngàn loại. Trong đó, một bài kinh có một mạch văn là một pháp uẩn. Bài kinh nào có nhiều mạch văn thì việc đếm pháp uẩn dựa vào mạch văn. Trong các phần kệ tụng, câu hỏi là một pháp uẩn, câu trả lời là một pháp uẩn. Trong Vi Diệu Pháp, mỗi một phần phân tích tam đề và nhị đề, và mỗi một phần phân tích chương tâm là một pháp uẩn. Trong Luật, có sự việc, có đề mục, có phân tích từ ngữ, có tội, có vô tội, có tội trung gian, có phần kết thúc. Trong đó, mỗi một phần như vậy nên được hiểu là một pháp uẩn. Như vậy, về phương diện pháp uẩn, có tám mươi bốn ngàn pháp uẩn. Evametaṃ sabbampi buddhavacanaṃ pañcasatikasaṅgītikāle saṅgāyantena mahākassapappamukhena vasīgaṇena ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo, idaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ, idaṃ majjhimabuddhavacanaṃ, idaṃ pacchimabuddhavacanaṃ, idaṃ vinayapiṭakaṃ, idaṃ suttantapiṭakaṃ, idaṃ abhidhammapiṭakaṃ, ayaṃ dīghanikāyo…pe… ayaṃ khuddakanikāyo, imāni suttādīni navaṅgāni, imāni caturāsīti dhammakkhandhasahassānīti imaṃ pabhedaṃ vavatthapetvāva saṅgītaṃ. Na kevalañca imameva aññampi uddānasaṅgahavaggasaṅgahapeyyālasaṅgahaekanipātadukanipātādinipātasaṅgahasaṃyuttasaṅgaha paṇṇāsasaṅgahādianekavidhaṃ, tīsu piṭakesu sandissamānaṃ saṅgahappabhedaṃ vavatthapetvāva sattahi māsehi saṅgītaṃ. Như vậy, toàn bộ lời dạy của đức Phật này đã được kết tập bởi hội chúng các bậc đã làm chủ, đứng đầu là ngài Đại Ca-diếp, trong kỳ kết tập lần thứ nhất. (Hội chúng) đã xác lập sự phân loại này: ‘Đây là Pháp, đây là Luật; đây là lời dạy ban đầu của đức Phật, đây là lời dạy giai đoạn giữa của đức Phật, đây là lời dạy giai đoạn cuối của đức Phật; đây là Tạng Luật, đây là Tạng Kinh, đây là Tạng Vi Diệu Pháp; đây là Trường Bộ… đây là Tiểu Bộ; đây là chín chi phần gồm kinh v.v…; đây là tám mươi bốn ngàn pháp uẩn,’ rồi mới tiến hành kết tập. Không chỉ có sự phân loại này mà còn có nhiều loại phân loại tổng hợp khác được thấy trong ba Tạng, như là tổng hợp kệ tóm lược, tổng hợp phẩm, tổng hợp phần tỉnh lược, tổng hợp các pháp số như pháp một chi, pháp hai chi, tổng hợp tương ưng, tổng hợp năm mươi, v.v… cũng đã được xác lập rồi mới tiến hành kết tập trong bảy tháng. Saṅgītipariyosāne cassa idaṃ mahākassapattherena dasabalassa sāsanaṃ pañcavassasahassaparimāṇakālaṃ pavattanasamatthaṃ katanti sañjātappamodā sādhukāraṃ viya dadamānā ayaṃ mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā anekappakāraṃ kampi saṅkampi sampakampi sampavedhi. Anekāni ca acchariyāni pāturahesuṃ. Và vào lúc kết thúc kỳ kết tập, do sự hoan hỷ phát sinh rằng: ‘Giáo pháp của bậc Thập Lực này đã được trưởng lão Đại Ca-diếp làm cho có khả năng tồn tại trong khoảng thời gian năm ngàn năm,’ quả đại địa này, như đang reo lên lời tán thán, đã rung động, chấn động, chuyển động, lay động theo nhiều cách cho đến tận cùng là nước. Và nhiều điều kỳ diệu đã xuất hiện. Evaṃ saṅgīte panettha ayaṃ abhidhammo piṭakato abhidhammapiṭakaṃ, nikāyato khuddakanikāyo, aṅgato veyyākaraṇaṃ, dhammakkhandhato katipayāni dhammakkhandhasahassāni honti. Khi đã được kết tập như vậy, ở đây, Vi Diệu Pháp này, xét về Tạng thì là Tạng Vi Diệu Pháp, xét về Bộ thì là Tiểu Bộ, xét về chi phần thì là Ký Thuyết, xét về pháp uẩn thì gồm có một số ngàn pháp uẩn. Taṃ dhārayantesu bhikkhūsu pubbe eko bhikkhu sabbasāmayikaparisāya nisīditvā abhidhammato suttaṃ āharitvā dhammaṃ kathento ‘‘rūpakkhandho abyākato, cattāro khandhā siyā kusalā siyā akusalā siyā abyākatā; dasāyatanā abyākatā, dve āyatanā siyā kusalā siyā akusalā siyā abyākatā; soḷasa dhātuyo abyākatā, dve dhātuyo siyā kusalā siyā akusalā siyā abyākatā; samudayasaccaṃ akusalaṃ, maggasaccaṃ kusalaṃ, nirodhasaccaṃ abyākataṃ, dukkhasaccaṃ siyā kusalaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākataṃ; dasindriyā abyākatā, domanassindriyaṃ akusalaṃ, anaññātaññassāmītindriyaṃ kusalaṃ, cattāri indriyāni siyā kusalā siyā abyākatā, cha [Pg.29] indriyāni siyā kusalā siyā akusalā siyā abyākatā’’ti dhammakathaṃ kathesi. Trong số các vị tỳ-khưu thông thuộc (Vi Diệu Pháp) ấy, thuở xưa có một vị tỳ-khưu, sau khi ngồi trong hội chúng của tất cả các tôn giáo, đã trích dẫn một bài kinh từ Vi Diệu Pháp và thuyết pháp rằng: ‘Sắc uẩn là vô ký; bốn uẩn kia có khi là thiện, có khi là bất thiện, có khi là vô ký. Mười xứ là vô ký; hai xứ có khi là thiện, có khi là bất thiện, có khi là vô ký. Mười sáu giới là vô ký; hai giới có khi là thiện, có khi là bất thiện, có khi là vô ký. Tập đế là bất thiện; Đạo đế là thiện; Diệt đế là vô ký; Khổ đế có khi là thiện, có khi là bất thiện, có khi là vô ký. Mười căn là vô ký; ưu căn là bất thiện; vị tri cụ tri căn là thiện; bốn căn có khi là thiện, có khi là vô ký; sáu căn có khi là thiện, có khi là bất thiện, có khi là vô ký.’” Tasmiṃ ṭhāne eko bhikkhu nisinno ‘dhammakathika tvaṃ sineruṃ parikkhipanto viya dīghasuttaṃ āharasi, kiṃ suttaṃ nāmeta’nti āha. ‘Abhidhammasuttaṃ nāma, āvuso’ti. ‘Abhidhammasuttaṃ kasmā āharasi? Kiṃ aññaṃ buddhabhāsitaṃ suttaṃ āharituṃ na vaṭṭatī’ti? ‘Abhidhammo kena bhāsito’ti? ‘Na eso buddhabhāsito’ti. ‘Kiṃ pana te, āvuso, vinayapiṭakaṃ uggahita’nti? ‘Na uggahitaṃ, āvuso’ti. ‘Avinayadhāritāya maññe tvaṃ ajānanto evaṃ vadesī’ti. ‘Vinayamattameva, āvuso, uggahita’nti. ‘Tampi te duggahitaṃ, parisapariyante nisīditvā niddāyantena uggahitaṃ bhavissati; tumhādise hi pabbājento vā upasampādento vā sātisāro hoti’. ‘Kiṃ kāraṇā’? Vinayamattassapi duggahitattā; vuttañhetaṃ – ‘‘tattha anāpatti, na vivaṇṇetukāmo iṅgha tāva, āvuso, suttantaṃ vā gāthāyo vā abhidhammaṃ vā pariyāpuṇassu, pacchāpi vinayaṃ pariyāpuṇissasī’’ti (pāci. 442) bhaṇati. ‘‘Suttante okāsaṃ kārāpetvā abhidhammaṃ vā vinayaṃ vā pucchati, abhidhamme okāsaṃ kārāpetvā suttantaṃ vā vinayaṃ vā pucchati, vinaye okāsaṃ kārāpetvā suttantaṃ vā abhidhammaṃ vā pucchatī’’ti (pāci. 1221). ‘Tvaṃ pana ettakampi na jānāsī’ti ettakenapi paravādī niggahito hoti. Tại nơi ấy, một vị tỳ-khưu đang ngồi đã nói rằng: ‘Này pháp sư, ngài trích dẫn một bài kinh dài như đang bao quanh núi Tu-di. Bài kinh này tên là gì?’ – ‘Thưa hiền giả, tên là Kinh Vi Diệu Pháp.’ – ‘Tại sao ngài lại trích dẫn Kinh Vi Diệu Pháp? Chẳng lẽ không được phép trích dẫn một bài kinh khác do đức Phật thuyết hay sao?’ – ‘Vi Diệu Pháp do ai thuyết?’ – ‘Đó không phải là lời Phật thuyết.’ – ‘Này hiền giả, vậy hiền giả đã học thuộc Tạng Luật chưa?’ – ‘Thưa hiền giả, chưa học thuộc.’ – ‘Ta cho rằng vì không thông thuộc Luật nên ngài không biết mà nói như vậy.’ – ‘Thưa hiền giả, chỉ có Luật là đã học thuộc.’ – ‘Cái đó ngài cũng học sai rồi. Chắc là đã học thuộc trong khi ngồi ngủ gật ở rìa hội chúng; vì người cho hạng người như ngài xuất gia hay tế độ sẽ có lỗi.’ – ‘Vì lý do gì?’ – ‘Vì đã học sai ngay cả Luật; vì điều này đã được nói: “Ở đây, vô tội, (khi vị ấy) không có ý chê bai mà nói rằng: ‘Này hiền giả, trước hết hãy học thuộc Kinh tạng, hoặc kệ ngôn, hoặc Vi Diệu Pháp, sau đó sẽ học thuộc Luật.’” (pāci. 442). Và: “Sau khi xin phép về Kinh tạng, vị ấy hỏi về Vi Diệu Pháp hoặc Luật; sau khi xin phép về Vi Diệu Pháp, vị ấy hỏi về Kinh tạng hoặc Luật; sau khi xin phép về Luật, vị ấy hỏi về Kinh tạng hoặc Vi Diệu Pháp.’” (pāci. 1221). ‘Ngài ngay cả chừng ấy cũng không biết.’ Chỉ với chừng ấy, người theo tà thuyết đã bị bác bỏ. Mahāgosiṅgasuttaṃ pana itopi balavataraṃ. Tatra hi dhammasenāpati sāriputtatthero aññamaññaṃ pucchitapañhañca vissajjanañca ārocetuṃ satthu santikaṃ gantvā mahāmoggallānattherassa vissajjanaṃ ārocento ‘‘idhāvuso sāriputta, dve bhikkhū abhidhammakathaṃ kathenti, te aññamaññaṃ pañhaṃ pucchanti, aññamaññassa pañhaṃ puṭṭhā vissajjenti, no ca saṃsādenti, dhammī ca nesaṃ kathāpavattinī hoti, evarūpena kho, āvuso, sāriputta, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyā’’ti (ma. ni. 1.343) āha. Satthā ābhidhammikā nāma mama sāsane paribāhirāti avatvā suvaṇṇāliṅgasadisaṃ gīvaṃ unnāmetvā puṇṇacandasassirīkaṃ mahāmukhaṃ pūretvā brahmaghosaṃ nicchārento ‘‘sādhu sādhu [Pg.30] sāriputtā’’ti mahāmoggallānattherassa sādhukāraṃ datvā ‘‘yathā taṃ moggallāno ca sammā byākaramāno byākareyya, moggallāno hi sāriputta dhammakathiko’’ti (ma. ni. 1.343) āha. Ābhidhammikabhikkhūyeva kira dhammakathikā nāma, avasesā dhammakathaṃ kathentāpi na dhammakathikā. Kasmā? Te hi dhammakathaṃ kathentā kammantaraṃ vipākantaraṃ rūpārūpaparicchedaṃ dhammantaraṃ āloḷetvā kathenti. Ābhidhammikā pana dhammantaraṃ na āloḷenti. Tasmā ābhidhammiko bhikkhu dhammaṃ kathetu vā mā vā, pucchitakāle pana pañhaṃ kathessatīti. Ayameva ekantadhammakathiko nāma hoti. Idaṃ sandhāya satthā sādhukāraṃ datvā ‘sukathitaṃ moggallānenā’ti āha. Hơn nữa, kinh Đại Gosinga (Mahāgosiṅgasutta) còn mạnh mẽ hơn thế này. Ở đó, vị Tướng quân Chánh pháp, trưởng lão Sāriputta, sau khi đến gần đức Thế Tôn để trình bày các câu hỏi và câu trả lời mà các vị đã hỏi lẫn nhau, khi trình bày câu trả lời của trưởng lão Mahāmoggallāna, đã nói rằng: ‘Này hiền giả Sāriputta, ở đây có hai vị tỳ khưu luận bàn về Abhidhamma (Vi Diệu Pháp), các vị ấy hỏi nhau câu hỏi, và khi được hỏi, các vị ấy trả lời câu hỏi của nhau, và không bị đình trệ, và cuộc pháp đàm của các vị ấy được tiến hành. Này hiền giả Sāriputta, một vị tỳ khưu như vậy có thể làm cho rừng Gosingasāla được rực rỡ.’ (Ma. ni. 1.343). Đức Thế Tôn đã không nói rằng: ‘Những người nghiên cứu Abhidhamma là những người ngoại đạo trong giáo pháp của ta,’ mà ngẩng cao chiếc cổ giống như trống vàng, làm đầy đặn gương mặt vĩ đại rạng rỡ như trăng rằm, và phát ra Phạm âm, đã tán thán trưởng lão Mahāmoggallāna rằng: ‘Lành thay, lành thay, Sāriputta!’ và nói rằng: ‘Như Moggallāna đã giải thích một cách đúng đắn, thì nên giải thích như vậy. Này Sāriputta, Moggallāna quả là một vị pháp sư.’ (Ma. ni. 1.343). Quả thật, chỉ có các vị tỳ khưu thông suốt Abhidhamma mới được gọi là pháp sư; những vị còn lại, dù có thuyết pháp, cũng không phải là pháp sư. Tại sao? Vì khi thuyết pháp, các vị ấy trộn lẫn các pháp khác nhau như nghiệp khác, quả khác, sự phân định sắc và phi sắc. Còn những vị thông suốt Abhidhamma thì không trộn lẫn các pháp khác. Do đó, một vị tỳ khưu thông suốt Abhidhamma, dù có thuyết pháp hay không, nhưng khi được hỏi thì sẽ trả lời câu hỏi. Vị ấy được gọi là một pháp sư tuyệt đối. Nhắm đến điều này, đức Thế Tôn đã tán thán và nói rằng: ‘Moggallāna đã khéo nói.’ Abhidhammaṃ paṭibāhento imasmiṃ jinacakke pahāraṃ deti, sabbaññutaññāṇaṃ paṭibāhati, satthu vesārajjaññāṇaṃ paṭinivatteti, sotukāmaṃ parisaṃ visaṃvādeti, ariyamagge āvaraṇaṃ bandhati, aṭṭhārasasu bhedakaravatthūsu ekasmiṃ sandissati ukkhepanīyakammatajjanīyakammāraho hoti. Taṃ taṃ kammaṃ katvā uyyojetabbo ‘gaccha vighāsādo hutvā jīvissasī’ti. Người nào bác bỏ Abhidhamma là giáng một đòn vào Pháp luân của bậc Chiến Thắng, bác bỏ trí tuệ toàn giác, làm thối lui trí tuệ vô sở úy của bậc Đạo Sư, lừa dối hội chúng muốn lắng nghe, tạo ra chướng ngại trên Thánh đạo, người ấy được thấy trong một trong mười tám điều gây chia rẽ, và xứng đáng chịu hình phạt cử tội và khiển trách. Sau khi đã thực hiện các hình phạt ấy, người ấy phải bị trục xuất với lời nói: ‘Hãy đi, ngươi sẽ sống bằng đồ ăn thừa.’ Athāpi evaṃ vadeyya – ‘‘sace abhidhammo buddhabhāsito, yathā anekesu suttasahassesu ‘ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharatī’tiādinā nayena nidānaṃ sajjitaṃ, evamassāpi nidānaṃ sajjitaṃ bhaveyyā’’ti. So ‘jātakasuttanipātadhammapadādīnaṃ evarūpaṃ nidānaṃ natthi, na cetāni na buddhabhāsitānī’ti paṭikkhipitvā uttaripi evaṃ vattabbo – ‘paṇḍita, abhidhammo nāmesa sabbaññubuddhānaṃyeva visayo, na aññesaṃ visayo. Buddhānañhi okkanti pākaṭā, abhijāti pākaṭā, abhisambodhi pākaṭā, dhammacakkappavattanaṃ pākaṭaṃ. Yamakapāṭihāriyaṃ pākaṭaṃ, tidivakkamo pākaṭo, devaloke desitabhāvo pākaṭo, devorohanaṃ pākaṭaṃ. Yathā nāma cakkavattirañño hatthiratanaṃ vā assaratanaṃ vā thenetvā yānake yojetvā vicaraṇaṃ nāma aṭṭhānaṃ akāraṇaṃ; cakkaratanaṃ vā pana thenetvā palālasakaṭe olambitvā vicaraṇaṃ nāma aṭṭhānaṃ akāraṇaṃ; yojanappamāṇaṃ obhāsanasamatthaṃ maṇiratanaṃ vā pana kappāsapacchiyaṃ pakkhipitvā vaḷañjanaṃ [Pg.31] nāma aṭṭhānaṃ akāraṇaṃ. Kasmā? Rājārahabhaṇḍatāya; evameva abhidhammo nāma na aññesaṃ visayo, sabbaññubuddhānaṃyeva visayo. Tesaṃ vasena desetabbadesanā. Buddhānañhi okkanti pākaṭā…pe… devorohanaṃ pākaṭaṃ. Abhidhammassa nidānakiccaṃ nāma natthi paṇḍitā’ti. Na hi sakkā evaṃ vutte paravādinā sahadhammikaṃ udāharaṇaṃ udāharituṃ. Lại nữa, nếu có người nói rằng: ‘Nếu Abhidhamma là do đức Phật thuyết, thì cũng phải có phần duyên khởi được trình bày, giống như trong nhiều ngàn bài kinh, duyên khởi được trình bày theo cách thức bắt đầu bằng ‘Một thời, đức Thế Tôn trú tại Rājagaha (Vương Xá).’ Người ấy nên bị bác bỏ bằng cách nói rằng: ‘Các bộ như Jātaka (Bổn Sanh), Suttanipāta (Kinh Tập), Dhammapada (Pháp Cú), v.v... không có duyên khởi như vậy, nhưng không phải là chúng không phải do đức Phật thuyết,’ và hơn nữa, nên nói như sau: ‘Này bậc trí, Abhidhamma là lĩnh vực riêng của các vị Phật Toàn Giác, không phải là lĩnh vực của những người khác. Vì sự nhập thai của các đức Phật là hiển nhiên, sự đản sanh là hiển nhiên, sự chứng đắc Chánh Đẳng Giác là hiển nhiên, sự chuyển Pháp luân là hiển nhiên, Song thông thần biến là hiển nhiên, sự bước lên cõi trời Ba Mươi Ba là hiển nhiên, việc thuyết pháp ở cõi trời là hiển nhiên, và sự từ cõi trời trở về là hiển nhiên. Ví như, việc trộm voi báu hay ngựa báu của một vị Chuyển luân vương rồi thắng vào một cỗ xe nhỏ để đi lại là điều không thể, không có lý do; hay việc trộm bánh xe báu rồi treo lên một chiếc xe rơm để đi lại là điều không thể, không có lý do; hay việc lấy viên ngọc báu có khả năng chiếu sáng một do-tuần rồi bỏ vào túi vải bông để sử dụng là điều không thể, không có lý do. Tại sao? Vì đó là những vật dụng xứng đáng với nhà vua. Cũng vậy, Abhidhamma không phải là lĩnh vực của những người khác, mà là lĩnh vực riêng của các vị Phật Toàn Giác. Đó là bài pháp nên được thuyết giảng bởi quyền năng của các Ngài. Vì sự nhập thai của các đức Phật là hiển nhiên... cho đến... sự từ cõi trời trở về là hiển nhiên. Này các bậc trí, Abhidhamma không có phận sự về duyên khởi.’ Khi đã nói như vậy, người theo tà thuyết không thể đưa ra một ví dụ hợp lý. Maṇḍalārāmavāsī tissabhūtitthero pana mahābodhinidāno esa abhidhammo nāmāti dassetuṃ ‘‘yena svāhaṃ, bhikkhave, vihārena paṭhamābhisambuddho viharāmi tassa padesena vihāsi’’nti (saṃ. ni. 5.11) imaṃ padesavihārasuttantaṃ āharitvā kathesi. Dasavidho hi padeso nāma – khandhapadeso, āyatanapadeso, dhātupadeso, saccapadeso, indriyapadeso, paccayākārapadeso, satipaṭṭhānapadeso, jhānapadeso, nāmapadeso, dhammapadesoti. Tesu satthā mahābodhimaṇḍe pañcakkhandhe nippadesena paṭivijjhi, imaṃ temāsaṃ vedanākkhandhavaseneva vihāsi. Dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo nippadesena paṭivijjhi. Imaṃ temāsaṃ dhammāyatane vedanāvasena dhammadhātuyañca vedanāvaseneva vihāsi. Cattāri saccāni nippadesena paṭivijjhi, imaṃ temāsaṃ dukkhasacce vedanāvaseneva vihāsi. Bāvīsatindriyāni nippadesena paṭivijjhi, imaṃ temāsaṃ vedanāpañcakaindriyavasena vihāsi. Dvādasapadikaṃ paccayākāravaṭṭaṃ nippadesena paṭivijjhi, imaṃ temāsaṃ phassapaccayā vedanāvaseneva vihāsi. Cattāro satipaṭṭhāne nippadesena paṭivijjhi, imaṃ temāsaṃ vedanāsatipaṭṭhānavaseneva vihāsi. Cattāri jhānāni nippadesena paṭivijjhi, imaṃ temāsaṃ jhānaṅgesu vedanāvaseneva vihāsi. Nāmaṃ nippadesena paṭivijjhi, imaṃ temāsaṃ tattha vedanāvaseneva vihāsi. Dhamme nippadesena paṭivijjhi, imaṃ temāsaṃ vedanāttikavaseneva vihāsīti. Evaṃ thero padesavihārasuttantavasena abhidhammassa nidānaṃ kathesi. Vị Trưởng lão Tissabhūti, trú tại tu viện Maṇḍalārāma, để chỉ ra rằng Abhidhamma (Vi Diệu Pháp) này có nguồn gốc từ cội Bồ Đề, đã trích dẫn và thuyết giảng bài kinh Padesavihārasuttanta (Kinh Trú Một Phần) này: “Này các Tỳ khưu, Ta đã trú bằng một phần của pháp trú mà Ta đã trú khi mới chứng đắc Chánh Đẳng Giác.” (Saṃ. ni. 5.11). Thật vậy, có mười loại phần (padeso) là: phần uẩn, phần xứ, phần giới, phần đế, phần quyền, phần duyên khởi, phần niệm xứ, phần thiền, phần danh, và phần pháp. Trong số đó, bậc Đạo Sư đã thấu triệt trọn vẹn năm uẩn tại cội Bồ Đề; trong ba tháng này, Ngài đã trú theo cách của thọ uẩn. Ngài đã thấu triệt trọn vẹn mười hai xứ và mười tám giới. Trong ba tháng này, Ngài đã trú theo cách của thọ trong pháp xứ và theo cách của thọ trong pháp giới. Ngài đã thấu triệt trọn vẹn bốn đế. Trong ba tháng này, Ngài đã trú theo cách của thọ trong khổ đế. Ngài đã thấu triệt trọn vẹn hai mươi hai quyền. Trong ba tháng này, Ngài đã trú theo cách của năm quyền thuộc về thọ. Ngài đã thấu triệt trọn vẹn vòng duyên khởi mười hai chi. Trong ba tháng này, Ngài đã trú theo cách của thọ do xúc làm duyên. Ngài đã thấu triệt trọn vẹn bốn niệm xứ. Trong ba tháng này, Ngài đã trú theo cách của niệm xứ về thọ. Ngài đã thấu triệt trọn vẹn bốn thiền. Trong ba tháng này, Ngài đã trú theo cách của thọ trong các thiền chi. Ngài đã thấu triệt trọn vẹn danh. Trong ba tháng này, Ngài đã trú theo cách của thọ trong đó. Ngài đã thấu triệt trọn vẹn các pháp. Trong ba tháng này, Ngài đã trú theo cách của bộ ba về thọ. Như vậy, vị Trưởng lão đã trình bày nguồn gốc của Abhidhamma theo cách của kinh Padesavihārasuttanta. Gāmavāsī sumanadevatthero pana heṭṭhālohapāsāde dhammaṃ parivattento ‘ayaṃ paravādī bāhā paggayha araññe kandanto viya, asakkhikaṃ aḍḍaṃ karonto viya ca, abhidhamme nidānassa atthibhāvampi na jānātī’ti vatvā nidānaṃ kathento evamāha – ekaṃ samayaṃ bhagavā devesu viharati tāvatiṃsesu pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ. Tatra kho bhagavā devānaṃ [Pg.32] tāvatiṃsānaṃ abhidhammakathaṃ kathesi – ‘‘kusalā dhammā, akusalā dhammā, abyākatā dhammā’’ti. Vị Trưởng lão Sumanadeva, một vị ở làng, trong khi đang ôn lại giáo pháp tại tầng dưới của Lâu đài Đồng (Lohapāsāda), đã nói về người theo tà thuyết rằng: ‘Người này giống như kẻ giơ tay kêu gào trong rừng, hay như kẻ đưa ra lời tố cáo mà không có nhân chứng, thậm chí không biết đến sự hiện hữu của nguồn gốc Abhidhamma.’ Sau khi nói vậy, ngài đã trình bày về nguồn gốc như sau: – Một thời, Thế Tôn trú tại cõi trời Đao Lợi (Tāvatiṃsa), dưới gốc cây Pāricchattaka, trên phiến đá Paṇḍukambala. Tại đó, Thế Tôn đã thuyết giảng Abhidhamma cho chư thiên ở cõi trời Đao Lợi: “Các pháp thiện, các pháp bất thiện, các pháp vô ký.” Aññesu pana suttesu ekameva nidānaṃ. Abhidhamme dve nidānāni – adhigamanidānañca desanānidānañca. Tattha adhigamanidānaṃ dīpaṅkaradasabalato paṭṭhāya yāva mahābodhipallaṅkā veditabbaṃ. Desanānidānaṃ yāva dhammacakkappavattanā. Evaṃ ubhayanidānasampannassa panassa abhidhammassa nidānakosallatthaṃ idaṃ tāva pañhākammaṃ veditabbaṃ – ayaṃ abhidhammo nāma kena pabhāvito? Kattha paripācito? Kattha adhigato? Kadā adhigato? Kena adhigato? Kattha vicito? Kadā vicito? Kena vicito? Kattha desito? Kassatthāya desito? Kimatthaṃ desito? Kehi paṭiggahito? Ke sikkhanti? Ke sikkhitasikkhā? Ke dhārenti? Kassa vacanaṃ? Kenābhatoti? Trong các kinh khác, chỉ có một nguồn gốc. Trong Abhidhamma, có hai nguồn gốc: nguồn gốc chứng đắc (adhigamanidāna) và nguồn gốc thuyết giảng (desanānidāna). Trong đó, nguồn gốc chứng đắc cần được hiểu là bắt đầu từ thời Đức Phật Mười Lực Dīpaṅkara cho đến tòa Bồ Đề. Nguồn gốc thuyết giảng là cho đến khi chuyển Pháp luân. Như vậy, để thông thạo về nguồn gốc của Abhidhamma, vốn được trang bị cả hai nguồn gốc này, trước hết cần phải hiểu rõ những câu hỏi sau: Abhidhamma này do ai khởi xướng? Được trau dồi ở đâu? Được chứng đắc ở đâu? Được chứng đắc khi nào? Do ai chứng đắc? Được thẩm xét ở đâu? Được thẩm xét khi nào? Do ai thẩm xét? Được thuyết giảng ở đâu? Được thuyết giảng vì lợi ích của ai? Được thuyết giảng nhằm mục đích gì? Được ai tiếp nhận? Ai học tập? Ai là những người đã học xong? Ai gìn giữ? Đây là lời của ai? Do ai truyền lại? Tatridaṃ vissajjanaṃ – kena pabhāvitoti bodhiabhinīhārasaddhāya pabhāvito. Kattha paripācitoti aḍḍhachakkesu jātakasatesu. Kattha adhigatoti bodhimūle. Kadā adhigatoti visākhāpuṇṇamāsiyaṃ. Kenādhigatoti sabbaññubuddhena. Kattha vicitoti bodhimaṇḍe. Kadā vicitoti ratanagharasattāhe. Kena vicitoti sabbaññubuddhena. Kattha desitoti devesu tāvatiṃsesu. Kassatthāya desitoti devatānaṃ. Kimatthaṃ desitoti caturoghaniddharaṇatthaṃ. Kehi paṭiggahitoti devehi. Ke sikkhantīti sekkhā ca puthujjanakalyāṇā ca. Ke sikkhitasikkhāti arahanto khīṇāsavā. Ke dhārentīti yesaṃ vattati te dhārenti. Kassa vacananti bhagavato vacanaṃ, arahato sammāsambuddhassa. Kenābhatoti ācariyaparamparāya. Đây là lời giải đáp: Do ai khởi xướng? – Được khởi xướng bởi niềm tin vào sự phát nguyện Bồ đề. Được trau dồi ở đâu? – Trong năm trăm năm mươi chuyện tiền thân (Jātaka). Được chứng đắc ở đâu? – Dưới cội Bồ Đề. Được chứng đắc khi nào? – Vào ngày rằm tháng Visākha. Do ai chứng đắc? – Do Đức Phật Toàn Giác. Được thẩm xét ở đâu? – Tại tòa Bồ Đề. Được thẩm xét khi nào? – Trong tuần lễ ở tại ngôi nhà báu (Ratanaghara). Do ai thẩm xét? – Do Đức Phật Toàn Giác. Được thuyết giảng ở đâu? – Tại cõi trời Đao Lợi. Vì lợi ích của ai? – Vì lợi ích của chư thiên. Nhằm mục đích gì? – Nhằm mục đích vượt qua bốn dòng bộc lưu. Được ai tiếp nhận? – Do chư thiên. Ai học tập? – Các bậc hữu học và các thiện phàm phu. Ai là những người đã học xong? – Các bậc A-la-hán, lậu tận. Ai gìn giữ? – Những ai còn thực hành thì gìn giữ. Đây là lời của ai? – Là lời của Thế Tôn, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác. Do ai truyền lại? – Do dòng truyền thừa của các vị thầy. Ayañhi sāriputtatthero bhaddaji sobhito piyajālī piyapālo piyadassī kosiyaputto siggavo sandeho moggaliputto sudatto dhammiyo dāsako soṇako revatoti evamādīhi yāva tatiyasaṅgītikālā ābhato. Tato uddhaṃ tesaṃyeva sissānusissehīti evaṃ tāva jambudīpatale ācariyaparamparāya ābhato. Imaṃ pana dīpaṃ – Thật vậy, (Abhidhamma) này đã được truyền lại bởi Trưởng lão Sāriputta, Bhaddaji, Sobhita, Piyajālī, Piyapālo, Piyadassī, Kosiyaputta, Siggavo, Sandeho, Moggaliputta, Sudatto, Dhammiyo, Dāsako, Soṇako, Revata, và các vị khác cho đến thời kỳ kết tập tam tạng lần thứ ba. Từ đó trở đi, (Abhidhamma) được truyền lại bởi các đệ tử và các đệ tử của đệ tử của chính các vị ấy. Như vậy, trước tiên (Abhidhamma) đã được truyền lại trên đất Jambudīpa (Ấn Độ) bởi dòng truyền thừa của các vị thầy. Còn đến hòn đảo này thì – Tato [Pg.33] mahindo iṭṭiyo, uttiyo sambalo tathā; Paṇḍito bhaddanāmo ca, ete nāgā mahāpaññā. Sau đó, Mahinda, Iṭṭiya, Uttiya, và Sambala; Cùng với vị hiền trí Bhaddanāma, những bậc Long Tượng, đại trí tuệ này. Jambudīpā idhāgatāti (pari. 3, 8). Đã từ Jambudīpa đến đây. (pari. 3, 8). Imehi mahānāgehi ābhato. Tato uddhaṃ tesaṃyeva sissānusissasaṅkhātāya ācariyaparamparāya yāvajjatanakālā ābhato. (Abhidhamma) đã được truyền lại bởi những bậc Đại Long Tượng này. Từ đó trở đi, (Abhidhamma) đã được truyền lại bởi dòng truyền thừa của các vị thầy, được kể là các đệ tử và các đệ tử của đệ tử của chính các vị ấy, cho đến tận ngày nay. Sumedhakathā Câu chuyện về Sumedha Evaṃ ābhatassa panassa yaṃ taṃ dīpaṅkaradasabalato paṭṭhāya yāva mahābodhipallaṅkā adhigamanidānaṃ, yāva dhammacakkappavattanā desanānidānañca vuttaṃ, tassa āvibhāvatthaṃ ayaṃ anupubbikathā veditabbā – Để làm sáng tỏ nguồn gốc chứng đắc, được nói là bắt đầu từ thời Đức Phật Mười Lực Dīpaṅkara cho đến tòa Bồ Đề, và nguồn gốc thuyết giảng cho đến khi chuyển Pháp luân, của (Abhidhamma) đã được truyền lại như vậy, cần phải biết câu chuyện tuần tự sau đây – Ito kira kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake amaravatī nāma nagaraṃ ahosi. Tattha sumedho nāma brāhmaṇo paṭivasati ubhato sujāto, mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko, yāva sattamā kulaparivaṭṭā akkhitto anupakuṭṭho jātivādena, abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato. So aññaṃ kammaṃ akatvā brāhmaṇasippameva uggaṇhi. Tassa daharakāleyeva mātāpitaro kālamakaṃsu. Athassa rāsivaḍḍhako amacco āyapotthakaṃ āharitvā suvaṇṇarajatamaṇimuttādipūrite gabbhe vivaritvā ‘ettakaṃ te kumāra mātu santakaṃ, ettakaṃ pitu santakaṃ, ettakā ayyakapayyakānaṃ santakāti yāva sattamā kulaparivaṭṭā dhanaṃ ācikkhitvā etaṃ paṭipajjāhī’ti āha. Sumedhapaṇḍito cintesi – ‘imaṃ dhanaṃ saṃharitvā mayhaṃ pitupitāmahādayo paralokaṃ gacchantā ekakahāpaṇampi gahetvā na gatā, mayā pana gahetvā gamanakāraṇaṃ kātuṃ vaṭṭatī’ti so rañño ārocetvā nagare bheriṃ carāpetvā mahājanassa dānaṃ datvā tāpasapabbajjaṃ pabbaji. Imasmiṃ pana ṭhāne sumedhakathā kathetabbā. Vuttañhetaṃ buddhavaṃse (bu. vaṃ. 2.1-33) – Kể từ đây, về trước bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, có một thành phố tên là Amaravatī. Ở đó, có một vị Bà-la-môn tên là Sumedha cư ngụ, có dòng dõi trong sạch từ cả hai bên, từ bên mẹ và bên cha, có nguồn gốc thanh tịnh, cho đến bảy đời tổ tiên không bị chê bai, không bị chỉ trích về mặt dòng dõi, có dung sắc xinh đẹp, đáng ưa nhìn, khả ái, sở hữu vẻ đẹp tuyệt vời. Vị ấy không làm công việc nào khác, chỉ học tập nghề nghiệp của Bà-la-môn. Khi vị ấy còn trẻ, cha mẹ đã qua đời. Khi ấy, vị quan quản lý tài sản của ngài mang sổ sách thu nhập đến, mở các kho chứa đầy vàng, bạc, ngọc trai, ngọc báu và nói rằng: 'Thưa công tử, chừng này là tài sản của mẹ ngài, chừng này là của cha ngài, chừng này là của ông bà tổ tiên', rồi chỉ ra tài sản cho đến bảy đời và nói: 'Xin ngài hãy tiếp nhận tài sản này'. Đạo sĩ Sumedha suy nghĩ: 'Cha ông của ta, khi tích lũy tài sản này rồi đi sang thế giới bên kia, đã không mang theo được dù chỉ một đồng tiền. Còn ta, ta nên làm điều gì đó để có thể mang theo được'. Vị ấy tâu lên đức vua, cho đánh trống loan báo trong thành, bố thí cho đại chúng, rồi xuất gia làm đạo sĩ. Ở đây, câu chuyện về Sumedha nên được kể lại. Điều này đã được nói đến trong Phật Sử (Buddhavaṃsa, 2.1-33): Kappe ca satasahasse, caturo ca asaṅkhiye; Amaraṃ nāma nagaraṃ, dassaneyyaṃ manoramaṃ. Bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn kiếp, có thành tên Amara, đáng nhìn, đẹp lòng. Dasahi [Pg.34] saddehi avivittaṃ, annapānasamāyutaṃ; Hatthisaddaṃ assasaddaṃ, bherisaṅkharathāni ca; Khādatha pivatha ceva, annapānena ghositaṃ. Không ngớt mười loại âm thanh, đầy đủ đồ ăn thức uống; tiếng voi, tiếng ngựa, tiếng trống, tiếng tù và, tiếng xe; và tiếng hô vang 'hãy ăn, hãy uống' cùng với đồ ăn thức uống. Nagaraṃ sabbaṅgasampannaṃ, sabbakammamupāgataṃ; Sattaratanasampannaṃ, nānājanasamākulaṃ; Samiddhaṃ devanagaraṃva, āvāsaṃ puññakamminaṃ. Thành phố đầy đủ mọi phương diện, mọi công việc đều được thực hiện; đầy đủ bảy báu, đông đúc nhiều hạng người; thịnh vượng như thành của chư Thiên, là nơi ở của những người có phước nghiệp. Nagare amaravatiyā, sumedho nāma brāhmaṇo; Anekakoṭisannicayo, pahūtadhanadhaññavā. Trong thành Amaravatī, có vị Bà-la-môn tên Sumedha; tích lũy nhiều trăm triệu, có nhiều của cải và lúa gạo. Ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedāna pāragū; Lakkhaṇe itihāse ca, sadhamme pāramiṃ gato. Là người học tập, thông thuộc thần chú, tinh thông ba bộ Vệ-đà; trong tướng pháp và cổ sử, đã đạt đến sự toàn hảo trong chánh pháp của mình. Rahogato nisīditvā, evaṃ cintesahaṃ tadā; Dukkho punabbhavo nāma, sarīrassa ca bhedanaṃ. Khi ấy, ta ngồi ở nơi vắng vẻ, suy nghĩ như thế này: Tái sanh là khổ, và sự tan rã của thân thể cũng vậy. Jātidhammo jarādhammo, byādhidhammo sahaṃ tadā; Ajaraṃ amataṃ khemaṃ, pariyesissāmi nibbutiṃ. Ta có bản chất sanh, bản chất già, bản chất bệnh; ta sẽ tìm cầu sự không già, không chết, an ổn, là Niết-bàn. Yaṃnūnimaṃ pūtikāyaṃ, nānākuṇapapūritaṃ; Chaḍḍayitvāna gaccheyyaṃ, anapekkho anatthiko. Chắc chắn rằng ta nên từ bỏ thân thể hôi thối này, chứa đầy các loại tử thi, rồi ra đi, không luyến tiếc, không cần đến. Atthi hehiti so maggo, na so sakkā na hetuye; Pariyesissāmi taṃ maggaṃ, bhavato parimuttiyā. Chắc chắn có con đường ấy, không thể nào không có được; ta sẽ tìm kiếm con đường ấy, để giải thoát khỏi sự hiện hữu. Yathāpi dukkhe vijjante, sukhaṃ nāmapi vijjati; Evaṃ bhave vijjamāne, vibhavopi icchitabbako. Ví như khi có khổ, cũng có cái gọi là lạc; cũng vậy, khi có sự hiện hữu, sự không hiện hữu cũng đáng được mong cầu. Yathāpi uṇhe vijjante, aparaṃ vijjati sītalaṃ; Evaṃ tividhaggi vijjante, nibbānaṃ icchitabbakaṃ. Ví như khi có nóng, cũng có cái khác là mát lạnh; cũng vậy, khi có ba ngọn lửa, Niết-bàn cũng đáng được mong cầu. Yathāpi pāpe vijjante, kalyāṇamapi vijjati; Evameva jāti vijjante, ajātipicchitabbakaṃ. Ví như khi có điều ác, cũng có điều thiện; cũng vậy, khi có sự sanh, sự không sanh cũng đáng được mong cầu. Yathā [Pg.35] gūthagato puriso, taḷākaṃ disvāna pūritaṃ; Na gavesati taṃ taḷākaṃ, na doso taḷākassa so. Ví như người rơi vào hố phân, thấy một cái hồ đầy nước; nếu không tìm đến cái hồ ấy, đó không phải là lỗi của cái hồ. Evaṃ kilesamaladhove, vijjante amatantaḷe; Na gavesati taṃ taḷākaṃ, na doso amatantaḷe. Cũng vậy, khi có hồ nước bất tử để gột rửa cấu uế của phiền não; nếu không tìm đến hồ nước ấy, đó không phải là lỗi của hồ nước bất tử. Yathā arīhi pariruddho, vijjante gamanampathe; Na palāyati so puriso, na doso añjasassa so. Ví như người bị kẻ thù bao vây, khi có con đường để đi; nếu người ấy không trốn thoát, đó không phải là lỗi của con đường. Evaṃ kilesapariruddho, vijjamāne sive pathe; Na gavesati taṃ maggaṃ, na doso sivamañjase. Cũng vậy, người bị phiền não bao vây, khi có con đường an lành; nếu không tìm kiếm con đường ấy, đó không phải là lỗi của con đường an lành. Yathāpi byādhito puriso, vijjamāne tikicchake; Na tikicchāpeti taṃ byādhiṃ, na doso so tikicchake. Ví như người bệnh, khi có thầy thuốc; nếu không chữa trị căn bệnh ấy, đó không phải là lỗi của thầy thuốc. Evaṃ kilesabyādhīhi, dukkhito paripīḷito; Na gavesati taṃ ācariyaṃ, na doso so vināyake. Cũng vậy, người bị các bệnh phiền não làm cho đau khổ, bức bách; nếu không tìm kiếm vị đạo sư, đó không phải là lỗi của bậc dẫn dắt. Yathāpi kuṇapaṃ puriso, kaṇṭhe baddhaṃ jigucchiya; Mocayitvāna gaccheyya, sukhī serī sayaṃvasī. Ví như người ghê tởm tử thi buộc ở cổ; sau khi cởi bỏ nó, người ấy sẽ ra đi, được an lạc, tự do, tự tại. Tathevimaṃ pūtikāyaṃ, nānākuṇapasañcayaṃ; Chaḍḍayitvāna gaccheyyaṃ, anapekkho anatthiko. Cũng vậy, ta nên từ bỏ thân thể hôi thối này, là nơi tích tụ các loại tử thi, rồi ra đi, không luyến tiếc, không cần đến. Yathā uccāraṭṭhānamhi, karīsaṃ naranāriyo; Chaḍḍayitvāna gacchanti, anapekkhā anatthikā. Ví như ở nơi đại tiện, những người nam và nữ sau khi thải phân; họ ra đi, không luyến tiếc, không cần đến. Evamevāhaṃ imaṃ kāyaṃ, nānākuṇapapūritaṃ; Chaḍḍayitvāna gacchissaṃ, vaccaṃ katvā yathā kuṭiṃ. Cũng vậy, ta sẽ từ bỏ thân này, chứa đầy các loại tử thi, rồi ra đi, như người rời khỏi nhà xí sau khi đã đi vệ sinh. Yathāpi jajjaraṃ nāvaṃ, paluggaṃ udagāhiniṃ; Sāmī chaḍḍetvā gacchanti, anapekkhā anatthikā. Ví như chiếc thuyền cũ nát, mục nát, bị nước vào; những người chủ bỏ nó lại mà đi, không luyến tiếc, không cần đến. Evamevāhaṃ imaṃ kāyaṃ, navacchiddaṃ dhuvassavaṃ; Chaḍḍayitvāna gacchissaṃ, jiṇṇanāvaṃva sāmikā. Cũng vậy, ta sẽ từ bỏ thân này, có chín lỗ luôn chảy ra, rồi ra đi, như người chủ bỏ lại chiếc thuyền cũ. Yathāpi puriso corehi, gacchanto bhaṇḍamādiya; Bhaṇḍacchedabhayaṃ disvā, chaḍḍayitvāna gacchati. Ví như người mang theo hàng hóa đi cùng với bọn cướp; thấy nguy cơ bị cướp mất hàng hóa, người ấy vứt bỏ nó rồi ra đi. Evameva [Pg.36] ayaṃ kāyo, mahācorasamo viya; Pahāyimaṃ gamissāmi, kusalacchedanābhayā. Cũng vậy, thân này giống như một tên đại trộm; ta sẽ từ bỏ nó mà đi, vì sợ bị cắt đứt các thiện pháp. Evāhaṃ cintayitvāna, nekakoṭisataṃ dhanaṃ; Nāthānāthānaṃ datvāna, himavantamupāgamiṃ. Suy nghĩ như vậy, ta đã bố thí nhiều trăm triệu tài sản cho những người cần và không cần, rồi đi đến Hy-mã-lạp sơn. Himavantassāvidūre, dhammiko nāma pabbato; Assamo sukato mayhaṃ, paṇṇasālā sumāpitā. Không xa Hy-mã-lạp sơn, có ngọn núi tên là Dhammika; am thất của ta được xây dựng tốt đẹp, một tịnh xá bằng lá được tạo dựng khéo léo. Caṅkamaṃ tattha māpesiṃ, pañcadosavivajjitaṃ; Aṭṭhaguṇasamupetaṃ, abhiññābalamāhariṃ. Ở đó, ta đã tạo ra một con đường kinh hành, tránh được năm lỗi; ta đã đạt được năng lực của các thắng trí, hội đủ tám phẩm chất. Sāṭakaṃ pajahiṃ tattha, navadosamupāgataṃ; Vākacīraṃ nivāsesiṃ, dvādasaguṇamupāgataṃ. Ở tại nơi ấy, ta đã từ bỏ y phục bằng vải, là vật có chín điều lỗi; ta đã mặc vào y phục bằng vỏ cây, là vật có mười hai phẩm chất. Aṭṭhadosasamākiṇṇaṃ, pajahiṃ paṇṇasālakaṃ; Upāgamiṃ rukkhamūlaṃ, guṇe dasahupāgataṃ. Ta đã từ bỏ am lá, là nơi đầy dẫy tám điều lỗi; ta đã đi đến gốc cây, là nơi có mười phẩm chất. Vāpitaṃ ropitaṃ dhaññaṃ, pajahiṃ niravasesato; Anekaguṇasampannaṃ, pavattaphalamādiyiṃ. Ta đã từ bỏ không còn sót lại các loại lúa đã được gieo, đã được trồng; ta đã thọ dụng các loại trái cây rụng tự nhiên, là vật được phú bẩm nhiều phẩm chất. Tatthappadhānaṃ padahiṃ, nisajjaṭṭhānacaṅkame; Abbhantaramhi sattāhe, abhiññābala pāpuṇinti. (bu. vaṃ. 2.1-33); Ở tại nơi ấy, ta đã tinh tấn nỗ lực trong các oai nghi ngồi, đứng, và kinh hành; trong vòng bảy ngày, ta đã đạt được năng lực của các thắng trí. (bu. vaṃ. 2.1-33); Tattha assamo sukato mayhaṃ, paṇṇasālā sumāpitāti imissā pāḷiyā sumedhapaṇḍitena assamapaṇṇasālācaṅkamā sahatthā māpitā viya vuttā. Ayaṃ panettha attho – mahāsattañhi ‘‘himavantaṃ ajjhogāhetvā ajja dhammikapabbataṃ pavisissāmī’’ti nikkhantaṃ disvā sakko devānamindo vissakammadevaputtaṃ āmantesi – ‘‘gaccha, tāta, ayaṃ sumedhapaṇḍito ‘pabbajissāmī’ti nikkhanto etassa vasanaṭṭhānaṃ māpehī’’ti. So tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā ramaṇīyaṃ assamaṃ suguttaṃ paṇṇasālaṃ, manoramaṃ caṅkamañca māpesi. Bhagavā pana tadā attano puññānubhāvena nipphannaṃ taṃ assamapadaṃ sandhāya ‘‘sāriputta tasmiṃ dhammikapabbate – Trong câu Pāli này: ‘Ở tại nơi ấy, am thất của ta được khéo làm, am lá được khéo xây dựng,’ đã được nói đến dường như đạo sĩ Sumedha đã tự tay xây dựng am thất, am lá, và đường kinh hành. Ở đây, ý nghĩa là như vầy: Thật vậy, khi trông thấy vị Đại Sĩ đã ra đi với ý nghĩ rằng: ‘Sau khi đi sâu vào Hy-mã-lạp, hôm nay ta sẽ đi vào ngọn núi Dhammika,’ đức Sakka, vua của chư thiên, đã gọi thiên tử Vissakamma đến và bảo rằng: ‘Này con, hãy đi, vị đạo sĩ Sumedha này đã ra đi với ý nghĩ rằng: ‘Ta sẽ xuất gia.’ Con hãy tạo dựng một nơi cư ngụ cho vị ấy.’ Vị ấy sau khi vâng theo lời dạy của đức Sakka đã tạo dựng một am thất khả ái, một am lá được che chở kỹ lưỡng, và một con đường kinh hành đẹp ý. Tuy nhiên, khi ấy đức Thế Tôn đã đề cập đến trú xứ ẩn cư ấy, là nơi đã được thành tựu do oai lực phước báu của chính ngài, và nói rằng: ‘Này Sāriputta, ở tại ngọn núi Dhammika ấy – Assamo [Pg.37] sukato mayhaṃ, paṇṇasālā sumāpitā; Caṅkamaṃ tattha māpesiṃ, pañcadosavivajjita’’nti. – Am thất của ta được khéo làm, am lá được khéo xây dựng; ở tại nơi ấy, ta đã tạo nên đường kinh hành, là nơi không có năm điều lỗi.’” – Āha. Tattha assamo sukato mayhanti sukato mayā. Paṇṇasālā sumāpitāti paṇṇacchannā sālāpi me sumāpitā ahosi. Ngài đã nói. Ở đây, câu ‘Am thất của ta được khéo làm’ có nghĩa là được khéo làm bởi ta. Câu ‘Am lá được khéo xây dựng’ có nghĩa là ngôi nhà lợp bằng lá của ta cũng đã được khéo xây dựng. Pañcadosavivajjitanti pañcime caṅkamadosā nāma thaddhavisamatā, antorukkhatā, gahanacchannatā, atisambādhatā, ativisālatāti. Thaddhavisamabhūmibhāgasmiñhi caṅkame caṅkamantassa pādā rujjanti, phoṭā uṭṭhahanti, cittaṃ ekaggataṃ na labhati, kammaṭṭhānaṃ vipajjati. Mudusamatale pana phāsuvihāraṃ āgamma kammaṭṭhānaṃ sampajjati. Tasmā thaddhavisamabhūmibhāgatā eko dosoti veditabbo. Caṅkamanassa anto vā majjhe vā koṭiyaṃ vā rukkhe sati pamādamāgamma caṅkamantassa nalāṭaṃ vā sīsaṃ vā paṭihaññatīti antorukkhatā dutiyo doso. Tiṇalatādigahanacchanne caṅkame caṅkamanto andhakāravelāyaṃ uragādike pāṇe akkamitvā vā māreti, tehi vā daṭṭho dukkhaṃ āpajjatīti gahanacchannatā tatiyo doso. Atisambādhe caṅkame vitthārato ratanike vā aḍḍharatanike vā caṅkamantassa paricchede pakkhalitvā nakhāpi aṅguliyopi bhijjantīti atisambādhatā catuttho doso. Ativisāle caṅkame caṅkamantassa cittaṃ vidhāvati, ekaggataṃ na labhatīti ativisālatā pañcamo doso. Puthulato pana diyaḍḍharatanaṃ dvīsu passesu ratanamattaanucaṅkamaṃ dīghato saṭṭhihatthaṃ mudutalaṃ samavippakiṇṇavālukaṃ caṅkamaṃ vaṭṭati, cetiyagirimhi dīpappasādakamahāmahindattherassa caṅkamanaṃ viya, tādisaṃ taṃ ahosi. Tenāha ‘‘caṅkamaṃ tattha māpesiṃ, pañcadosavivajjita’’nti. Câu ‘Không có năm điều lỗi’ có nghĩa là: Có năm điều lỗi này của đường kinh hành, gọi là: (1) sự cứng và không bằng phẳng, (2) có cây cối ở bên trong, (3) bị cây cỏ rậm rạp che phủ, (4) quá chật hẹp, và (5) quá rộng rãi. Thật vậy, trên con đường kinh hành có mặt đất cứng và không bằng phẳng, bàn chân của người đang kinh hành bị đau, các mụn nước nổi lên, tâm không đạt được sự nhất điểm, đề mục thiền định bị hỏng. Trái lại, trên mặt đất mềm và bằng phẳng, do có sự trú ngụ thoải mái, đề mục thiền định được thành tựu. Vì thế, mặt đất cứng và không bằng phẳng cần được biết là một điều lỗi. Khi có cây cối ở bên trong, hoặc ở giữa, hoặc ở cuối đường kinh hành, do sự bất cẩn, trán hoặc đầu của người đang kinh hành có thể bị va đập; do đó, việc có cây cối ở bên trong là điều lỗi thứ hai. Trên con đường kinh hành bị che phủ bởi bụi rậm như cỏ, dây leo, v.v., người đang kinh hành vào lúc trời tối có thể giẫm đạp và giết chết các loài chúng sanh như rắn, v.v., hoặc bị chúng cắn và gặp phải đau khổ; do đó, việc bị cây cỏ rậm rạp che phủ là điều lỗi thứ ba. Trên con đường kinh hành quá chật hẹp, có chiều rộng một cubit hoặc nửa cubit, người đang kinh hành có thể bị vấp ở mép đường và bị gãy móng chân hoặc ngón chân; do đó, việc quá chật hẹp là điều lỗi thứ tư. Trên con đường kinh hành quá rộng, tâm của người đang kinh hành bị phân tán, không đạt được sự nhất điểm; do đó, việc quá rộng rãi là điều lỗi thứ năm. Trái lại, con đường kinh hành có chiều rộng một cubit rưỡi, có lối đi phụ rộng một cubit ở hai bên, có chiều dài sáu mươi hắc-tay, có mặt đất mềm mại và được rải cát đều đặn là thích hợp, giống như đường kinh hành của Đại Trưởng lão Mahinda, người đã làm cho hòn đảo được sáng tỏ, ở tại núi Cetiyagiri. Con đường ấy đã được như vậy. Vì thế, ngài đã nói: ‘Ở tại nơi ấy, ta đã tạo nên đường kinh hành, là nơi không có năm điều lỗi.’” Aṭṭhaguṇasamupetanti aṭṭhahi samaṇasukhehi upetaṃ. Aṭṭhimāni samaṇasukhāni nāma dhanadhaññapariggahābhāvo anavajjapiṇḍapariyesanabhāvo, nibbutapiṇḍabhuñjanabhāvo, raṭṭhaṃ pīḷetvā dhanasāraṃ vā sīsakahāpaṇādīni vā gaṇhantesu rājakulesu raṭṭhapīḷanakilesābhāvo, upakaraṇesu nicchandarāgabhāvo, coravilope nibbhayabhāvo, rājarājamahāmaccehi asaṃsaṭṭhabhāvo catūsu disāsu appaṭihatabhāvoti. Idaṃ vuttaṃ hoti [Pg.38] ‘‘yathā tasmiṃ assame vasantena sakkā honti imāni aṭṭha samaṇasukhāni vindituṃ, evaṃ aṭṭhaguṇasamupetaṃ taṃ assamaṃ māpesi’’ nti. Câu ‘Được hợp thành bởi tám phẩm chất’ có nghĩa là được hợp thành bởi tám sự an lạc của sa-môn. Tám sự an lạc của sa-môn này là: (1) không có sự sở hữu tài sản và lúa gạo, (2) có sự tìm cầu vật thực khất thực một cách không đáng chê trách, (3) có sự thọ dụng vật thực khất thực một cách an tịnh, (4) không có phiền não về việc áp bức xứ sở như trong các hoàng tộc, là những người thu lấy của cải hoặc tiền thuế, v.v., bằng cách áp bức xứ sở, (5) không có sự tham muốn và ái luyến đối với các vật dụng, (6) không có sự sợ hãi về việc bị trộm cướp, (7) không có sự giao du với các vị vua và các vị đại thần, (8) có sự không bị ngăn ngại trong bốn phương. Điều này được nói đến có nghĩa là: ‘Vị ấy đã tạo dựng am thất ấy được hợp thành bởi tám phẩm chất theo cách mà trong khi đang trú ngụ ở am thất ấy, vị ấy có thể tìm thấy được tám sự an lạc này của sa-môn.’” Abhiññābalamāharinti pacchā tasmiṃ assame vasanto kasiṇaparikammaṃ katvā abhiññānañca samāpattīnañca uppādanatthāya aniccato dukkhato vipassanaṃ ārabhitvā thāmappattaṃ vipassanābalaṃ āhariṃ. Yathā tasmiṃ vasanto taṃ balaṃ āharituṃ sakkomi, evaṃ taṃ assamaṃ tassa abhiññatthāya vipassanābalassa anucchavikaṃ katvā māpesinti attho. Câu ‘Ta đã mang lại năng lực của thắng trí’ có nghĩa là: Về sau, trong khi đang trú ngụ ở am thất ấy, sau khi đã thực hành công việc chuẩn bị về kasina, ta đã khởi sự thiền quán về vô thường, khổ, v.v., với mục đích làm phát sanh các thắng trí và các chứng đắc, và đã mang lại năng lực của thiền quán đã đạt đến sức mạnh. Ý nghĩa là: ‘Vị ấy đã tạo dựng am thất ấy theo cách mà trong khi đang trú ngụ ở nơi ấy, ta có thể mang lại được năng lực ấy, tức là đã làm cho am thất ấy trở nên thích hợp cho thắng trí và năng lực của thiền quán ấy.’” Sāṭakaṃ pajahiṃ tattha, navadosamupāgatanti etthāyaṃ anupubbikathā, tadā kira kuṭileṇacaṅkamādipaṭimaṇḍitaṃ pupphūpagaphalūpagarukkhasañchannaṃ ramaṇīyaṃ madhurasalilāsayaṃ apagatavāḷamigabhiṃsanakasakuṇaṃ pavivekakkhamaṃ assamaṃ māpetvā alaṅkatacaṅkamassa ubhosu antesu ālambanaphalakaṃ saṃvidhāya nisīdanatthāya caṅkamavemajjhe samatalaṃ muggavaṇṇasilaṃ māpetvā antopaṇṇasālāyaṃ jaṭāmaṇḍalavākacīratidaṇḍakuṇḍikādike tāpasaparikkhāre maṇḍape pānīyaghaṭapānīyasaṅkhapānīyasarāvāni aggisālāyaṃ aṅgārakapalladāruādīnīti evaṃ yaṃ yaṃ pabbajitānaṃ upakārāya saṃvattati, taṃ taṃ sabbaṃ māpetvā paṇṇasālāya bhittiyaṃ ‘‘ye keci pabbajitukāmā ime parikkhāre gahetvā pabbajantū’’ti akkharāni chinditvā devalokameva gate vissakammadevaputte sumedhapaṇḍito himavantapāde girikandarānusārena attano nivāsanānurūpaṃ phāsukaṭṭhānaṃ olokento nadīnivattane vissakammanimmitaṃ sakkadattiyaṃ ramaṇīyaṃ assamaṃ disvā caṅkamakoṭiṃ gantvā padavalañjaṃ apassanto ‘‘dhuvaṃ pabbajitā dhuragāme bhikkhaṃ pariyesitvā kilantarūpā āgantvā paṇṇasālaṃ pavisitvā nisinnā bhavissantī’’ti cintetvā thokaṃ āgametvā ‘‘ativiya cirāyanti, jānissāmī’’ti paṇṇasālakuṭidvāraṃ vivaritvā anto pavisitvā ito cito ca olokento mahābhittiyaṃ akkharāni vācetvā ‘‘mayhaṃ kappiyaparikkhārā ete, ime gahetvā pabbajissāmī’’ti attanā nivatthapārutaṃ sāṭakayugaṃ pajahi. Tenāha ‘‘sāṭakaṃ pajahiṃ tatthā’’ti. Evaṃ paviṭṭho ahaṃ sāriputta tassaṃ paṇṇasālāyaṃ sāṭakaṃ pajahiṃ. ‘Ta đã từ bỏ tấm vải ở tại nơi ấy, đã nhận thấy chín điều tai hại.’ Ở đây, đây là câu chuyện tuần tự. Tương truyền rằng khi ấy, sau khi đã tạo ra ngôi am thất khả ái, được trang hoàng với hang động quanh co và đường kinh hành, được che phủ bởi các loại cây có hoa và có quả, có hồ nước ngọt ngào, không có các loài thú dữ và chim muông đáng sợ, thích hợp cho việc ẩn dật; sau khi đã sắp đặt tấm ván vịn tay ở hai đầu của con đường kinh hành được trang trí, và đã tạo ra phiến đá màu đậu xanh bằng phẳng ở giữa đường kinh hành để ngồi; sau khi đã sắp đặt các vật dụng của vị ẩn sĩ như búi tóc bện, y vỏ cây, cây gậy ba nhánh, bình nước, v.v... ở bên trong am lá; các bình nước uống, vỏ ốc để uống nước, chén uống nước ở trong nhà nghỉ; than củi, cành cây khô, v.v... ở trong nhà bếp; như thế, bất cứ vật gì có ích lợi cho các vị xuất gia, sau khi đã tạo ra tất cả những thứ ấy và đã khắc những chữ trên vách của am lá rằng: ‘Bất cứ ai muốn xuất gia, hãy lấy những vật dụng này và xuất gia,’ thiên tử Vissakamma đã đi về cõi trời. Bấy giờ, bậc hiền trí Sumedha, trong khi đang tìm kiếm một nơi ở thoải mái thích hợp cho mình dọc theo các khe núi ở chân núi Hy-mã-lạp, đã nhìn thấy ngôi am thất khả ái, một món quà của Sakka, do Vissakamma tạo ra ở khúc quanh của dòng sông. Sau khi đi đến cuối đường kinh hành và không nhìn thấy dấu chân nào, vị ấy đã suy nghĩ rằng: ‘Chắc chắn các vị xuất gia, sau khi tìm kiếm vật thực ở ngôi làng xa xôi, đã trở về với thân thể mệt mỏi, đi vào am lá và đang ngồi nghỉ.’ Sau khi chờ đợi một lúc, vị ấy nghĩ: ‘Họ chậm trễ quá, ta sẽ tìm hiểu.’ Vị ấy mở cửa am lá, đi vào bên trong, nhìn quanh đây đó, đọc những chữ trên bức vách lớn và nghĩ: ‘Đây là những vật dụng thích hợp cho ta, ta sẽ lấy chúng và xuất gia.’ Vị ấy đã từ bỏ cặp y phục mà mình đang mặc. Do đó, có lời nói rằng: ‘Ta đã từ bỏ tấm vải ở tại nơi ấy.’ Này Sāriputta, sau khi đã đi vào như thế, ta đã từ bỏ tấm vải ở trong am lá ấy. Navadosamupāgatanti [Pg.39] sāṭakaṃ pajahanto nava dose disvā pajahinti dīpeti. Tāpasapabbajjaṃ pabbajitānañhi sāṭakasmiṃ nava dosā upaṭṭhahanti. Tesu tassa mahagghabhāvo eko doso, parapaṭibaddhatāya uppajjanabhāvo eko, paribhogena lahuṃ kilissanabhāvo eko, kiliṭṭho hi dhovitabbo ca rajitabbo ca hoti, paribhogena lahukaṃ jīraṇabhāvo eko jiṇṇassa hi tunnaṃ vā aggaḷadānaṃ vā kātabbaṃ hoti. Punapariyesanāya durabhisambhavabhāvo eko, tāpasapabbajjāya asāruppabhāvo eko, paccatthikānaṃ sādhāraṇabhāvo eko, yathā hi naṃ paccatthikā na gaṇhanti, evaṃ gopetabbo hoti. Paribhuñjantassa vibhūsanaṭṭhānabhāvo eko, gahetvā carantassa khandhabhāramahicchabhāvo ekoti. ‘Đã nhận thấy chín điều tai hại’ có nghĩa là: Ngài giải thích rằng ngài đã từ bỏ tấm vải sau khi đã nhìn thấy chín điều tai hại. Thật vậy, đối với những người đã xuất gia theo hạnh ẩn sĩ, có chín điều tai hại phát sinh ở tấm vải. Trong số đó: 1. Việc nó có giá trị lớn là một tai hại. 2. Việc nó phát sinh do phụ thuộc vào người khác là một tai hại. 3. Việc nó dễ bị dơ bẩn khi sử dụng là một tai hại; vì khi bị dơ, nó phải được giặt và nhuộm. 4. Việc nó mau bị cũ rách khi sử dụng là một tai hại; vì khi bị rách, nó phải được vá hoặc đắp thêm miếng vải. 5. Việc khó có được nó khi tìm kiếm lại là một tai hại. 6. Việc nó không thích hợp với đời sống xuất gia của ẩn sĩ là một tai hại. 7. Việc nó là của chung đối với kẻ thù (trộm cắp) là một tai hại; vì nó phải được giữ gìn để kẻ thù không lấy đi. 8. Việc nó là một vật trang sức cho người sử dụng là một tai hại. 9. Việc nó là gánh nặng cho vai và (nguồn gốc của) lòng ham muốn lớn khi mang đi đây đó là một tai hại. Vākacīraṃ nivāsesinti tadā ahaṃ sāriputta ime nava dose disvā sāṭakaṃ pahāya vākacīraṃ nivāsesiṃ muñjatiṇaṃ hīraṃ hīraṃ katvā ganthetvā kataṃ vākacīraṃ nivāsanapārupanatthāya ādiyinti attho. ‘Ta đã mặc y vỏ cây.’ Có nghĩa là: ‘Này Sāriputta, khi ấy, sau khi đã nhìn thấy chín điều tai hại này và từ bỏ tấm vải, ta đã mặc y vỏ cây.’ Ý nghĩa là: ‘Ta đã nhận lấy y vỏ cây, được làm bằng cách tước sợi cỏ muñja rồi bện lại, để dùng làm y mặc và y choàng.’ Dvādasaguṇamupāgatanti dvādasahi ānisaṃsehi samannāgataṃ, vākacīrasmiñhi dvādasānisaṃsā – appagghaṃ sundaraṃ kappiyanti ayaṃ tāva eko ānisaṃso, sahatthā kātuṃ sakkāti ayaṃ dutiyo, paribhogena saṇikaṃ kilissati dhoviyamānepi papañco natthīti ayaṃ tatiyo, paribhogena jiṇṇepi sibbitabbābhāvo catuttho, puna pariyesantassa sukhena karaṇabhāvo pañcamo, tāpasapabbajjāya sāruppabhāvo chaṭṭho, paccatthikānaṃ nirupabhogabhāvo sattamo, paribhuñjantassa vibhūsanaṭṭhānābhāvo aṭṭhamo, dhāraṇe sallahukabhāvo navamo, cīvarapaccaye appicchabhāvo dasamo, vākuppattiyā dhammikaanavajjabhāvo ekādasamo vākacīre naṭṭhepi anapekkhabhāvo dvādasamoti. ‘Đã thành tựu mười hai phẩm chất.’ Có nghĩa là được trang bị mười hai điều lợi ích. Thật vậy, ở y vỏ cây có mười hai điều lợi ích: 1. Trước hết, đây là một lợi ích: ‘Giá trị ít, đẹp, và thích hợp.’ 2. Đây là điều thứ hai: ‘Có thể tự tay làm được.’ 3. Đây là điều thứ ba: ‘Khi sử dụng, nó chậm bị dơ bẩn, và cũng không phiền phức khi giặt giũ.’ 4. Điều thứ tư: ‘Ngay cả khi bị cũ rách, cũng không cần phải vá.’ 5. Điều thứ năm: ‘Khi tìm kiếm lại, có thể làm ra một cách dễ dàng.’ 6. Điều thứ sáu: ‘Thích hợp với đời sống xuất gia của ẩn sĩ.’ 7. Điều thứ bảy: ‘Không có giá trị sử dụng đối với kẻ thù.’ 8. Điều thứ tám: ‘Không phải là vật trang sức cho người sử dụng.’ 9. Điều thứ chín: ‘Nhẹ nhàng khi mặc.’ 10. Điều thứ mười: ‘(Giúp) ít ham muốn về phương diện y phục.’ 11. Điều thứ mười một: ‘Việc có được từ vỏ cây là đúng pháp và không đáng chê trách.’ 12. Điều thứ mười hai: ‘Ngay cả khi y vỏ cây bị mất, cũng không có sự luyến tiếc.’ Aṭṭhadosasamākiṇṇaṃ, pajahiṃ paṇṇasālakanti kathaṃ pajahiṃ? So kira varasāṭakayugaṃ omuñcanto cīvaravaṃse laggitaṃ anojapupphadāmasadisaṃ rattavākacīraṃ gahetvā nivāsetvā tassupari aparaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ vākacīraṃ paridahitvā punnāgapupphasantharasadisaṃ sakhuraṃ ajinacammaṃ ekaṃsaṃ katvā jaṭāmaṇḍalaṃ [Pg.40] paṭimuñcitvā cūḷāya saddhiṃ niccalabhāvakaraṇatthaṃ sārasūciṃ pavesetvā muttājālasadisāya sikkāya pavāḷavaṇṇaṃ kuṇḍikaṃ odahitvā tīsu ṭhānesu vaṅkakājaṃ ādāya ekissā kājakoṭiyā kuṇḍikaṃ, ekissā aṅkusakapacchitidaṇḍakādīni olaggetvā khārikājaṃ aṃse katvā dakkhiṇena hatthena kattaradaṇḍaṃ gahetvā paṇṇasālato nikkhamitvā saṭṭhihatthe mahācaṅkame aparāparaṃ caṅkamanto attano vesaṃ oloketvā ‘‘mayhaṃ manoratho matthakaṃ patto, sobhati vata me pabbajjā, buddhapaccekabuddhādīhi sabbehipi dhīrapurisehi vaṇṇitā thomitā ayaṃ pabbajjā nāma, pahīnaṃ me gihibandhanaṃ, nikkhantosmi nekkhammaṃ, laddhā me uttamapabbajjā, karissāmi samaṇadhammaṃ, labhissāmi aggaphalasukha’’nti ussāhajāto khārikājaṃ otāretvā caṅkamavemajjhe muggavaṇṇasilāpaṭṭe suvaṇṇapaṭimā viya nisinno divasabhāgaṃ vītināmetvā sāyanhasamayaṃ paṇṇasālaṃ pavisitvā bidalamañcakapasse kaṭṭhattharikāya nipanno sarīraṃ utuṃ gāhāpetvā balavapaccūse pabujjhitvā attano āgamanaṃ āvajjesi ‘‘ahaṃ gharāvāse ādīnavaṃ disvā amitabhogaṃ anantayasaṃ pahāya araññaṃ pavisitvā nekkhamagavesako hutvā pabbajito, ito dāni paṭṭhāya pamādacāraṃ carituṃ na vaṭṭati, pavivekañhi pahāya vicarantaṃ micchāvitakkamakkhikā khādanti, idāni mayā pavivekamanubrūhetuṃ vaṭṭati, ahañhi gharāvāsaṃ palibodhato disvā nikkhanto, ayañca manāpā paṇṇasālā, beluvapakkavaṇṇā paribhaṇḍakatā bhūmi, rajatavaṇṇā setabhittiyo, kapotapādavaṇṇaṃ paṇṇacchadanaṃ, vicittattharaṇavaṇṇo bidalamañcako, nivāsaphāsukaṃ vasanaṭṭhānaṃ, na etto atirekatarā viya me gehasampadā paññāyatī’’ti paṇṇasālāya dose vicinanto aṭṭha dose passi. “Ta đã từ bỏ am lá, nơi đầy dẫy tám điều lỗi.” Ta đã từ bỏ như thế nào? Chuyện kể rằng, vị ấy cởi bỏ đôi y phục quý giá, lấy tấm y vỏ cây màu đỏ giống như vòng hoa anojā được treo trên sào phơi y, mặc vào, rồi khoác lên trên một tấm y vỏ cây khác màu vàng óng. Vị ấy vắt tấm da con sơn dương có móng, giống như tấm thảm hoa punnāga, qua một bên vai, búi tóc thành búi tóc của đạo sĩ, và để cho búi tóc được cố định, vị ấy gài một chiếc trâm bằng lõi cây. Vị ấy đặt chiếc bình nước màu san hô vào trong một cái túi lưới giống như lưới ngọc trai, rồi lấy một cây gậy cong ở ba chỗ, treo bình nước vào một đầu gậy, và treo các vật dụng như móc câu, rìu, gậy gộc vào đầu kia. Vị ấy mang cây đòn gánh trên vai, tay phải cầm cây gậy chống, rồi đi ra khỏi am lá. Vị ấy đi kinh hành tới lui trên con đường kinh hành lớn dài sáu mươi hắc-tay, nhìn ngắm y phục của mình và nghĩ rằng: “Ước nguyện của ta đã được thành tựu. Đời sống xuất gia của ta thật là đẹp đẽ! Đời sống xuất gia này đã được tất cả các bậc hiền nhân như chư Phật, chư Phật Độc Giác tán thán, ca ngợi. Ta đã từ bỏ những ràng buộc của đời sống tại gia, ta đã ra đi để xuất gia. Ta đã có được đời sống xuất gia cao quý. Ta sẽ thực hành pháp của Sa-môn, ta sẽ đạt được hạnh phúc của quả vị tối thượng.” Với lòng hăng hái dâng trào, vị ấy đặt cây đòn gánh xuống, ngồi trên phiến đá màu đậu xanh ở giữa đường kinh hành như một pho tượng vàng, và trải qua phần ngày. Vào buổi chiều, vị ấy vào am lá, nằm xuống trên tấm ván gỗ bên cạnh chiếc giường chõng tre, để cho thân thể được thích nghi với thời tiết. Thức dậy vào lúc rạng đông, vị ấy suy xét về việc ra đi của mình: “Ta đã thấy những nguy hại trong đời sống tại gia, đã từ bỏ tài sản vô lượng và danh vọng vô biên, vào rừng, trở thành người tìm cầu sự thoát ly và đã xuất gia. Từ nay trở đi, không nên sống buông thả. Những con ruồi tà tư duy sẽ cắn xé người sống xa rời sự thanh vắng. Bây giờ, ta nên vun bồi sự thanh vắng. Ta đã ra đi vì thấy đời sống tại gia là một chướng ngại. Và cái am lá này thật dễ chịu, nền đất được tô điểm màu như trái beluva chín, những bức tường trắng màu bạc, mái lá màu chân chim bồ câu, chiếc giường chõng tre như tấm thảm sặc sỡ, một nơi ở thoải mái, dễ chịu. Dường như sự sung túc ở nhà của ta cũng không hơn thế này.” Trong khi tìm kiếm những lỗi lầm của am lá, vị ấy đã thấy được tám điều lỗi. Paṇṇasālāparibhogasmiñhi aṭṭha ādīnavā – mahāsamārambhena? Dabbasambhāre samodhānetvā karaṇapariyesanabhāvo eko ādīnavo. Tiṇapaṇṇamattikāsu patitāsu tāsaṃ punappunaṃ ṭhapetabbatāya nibaddhajagganabhāvo [Pg.41] dutiyo, senāsanaṃ nāma mahallakassa pāpuṇāti, avelāya vuṭṭhāpiyamānassa cittekaggatā na hotīti uṭṭhāpanīyabhāvo tatiyo, sītuṇhapaṭighātena kāyassa sukhumālakaraṇabhāvo catuttho, gehaṃ paviṭṭhena yaṃkiñci pāpaṃ sakkā kātunti garahapaṭicchādanabhāvo pañcamo, ‘‘mayha’’nti pariggahakaraṇabhāvo chaṭṭho, gehassa atthibhāvo nāmesa dutiyakavāso viyāti sattamo ūkāmaṅgulagharagoḷikādīnaṃ sādhāraṇatāya bahusādhāraṇabhāvo aṭṭhamoti ime aṭṭha ādīnave disvā mahāsatto paṇṇasālaṃ pajahi. Tenāha ‘‘aṭṭhadosasamākiṇṇaṃ, pajahiṃ paṇṇasālaka’’nti. Trong việc sử dụng am lá có tám điều nguy hại. Một là, phải khởi sự lớn lao, phải tìm kiếm và thu thập vật liệu để xây dựng. Hai là, khi cỏ, lá, đất sét bị rơi rụng, phải thường xuyên canh chừng để sửa chữa lại. Ba là, chỗ ở thường thuộc về người lớn tuổi hơn, và khi bị yêu cầu dọn đi không đúng lúc, tâm không được nhất quán, đó là việc phải dọn đi. Bốn là, vì ngăn được lạnh nóng, thân thể trở nên yếu mềm. Năm là, khi đã vào trong nhà, người ta có thể làm bất cứ điều ác nào, đó là việc che giấu điều đáng chê trách. Sáu là, phát sinh sự chấp thủ “của ta”. Bảy là, sự tồn tại của một ngôi nhà giống như có một người bạn đồng hành thứ hai. Tám là, phải chia sẻ chung với nhiều loài như rận, rệp, thằn lằn, đó là sự chung đụng với nhiều chúng sanh. Thấy được tám điều nguy hại này, vị Đại Sĩ đã từ bỏ am lá. Vì thế, có lời nói rằng: “Ta đã từ bỏ am lá, nơi đầy dẫy tám điều lỗi.” Upāgamiṃ rukkhamūlaṃ guṇe dasahupāgatanti channaṃ paṭikkhipitvā dasahi guṇehi upetaṃ rukkhamūlaṃ upāgatosmīti vadati. “Ta đã đến dưới gốc cây, nơi hội đủ mười đức tính.” Câu này có nghĩa là: Ta đã từ bỏ nơi ở (am lá) và đã đến dưới gốc cây, nơi có mười đức tính. Tatrime dasa guṇā – appasamārambhatā eko guṇo upagamanamattameva hi tattha hotīti. Appaṭijagganatā dutiyo tañhi sammaṭṭhampi asammaṭṭhampi paribhogaphāsukaṃ hotiyeva. Anuṭṭhāpanīyabhāvo tatiyo, garahaṃ nappaṭicchādeti, tattha hi pāpaṃ karonto lajjatīti garahāya appaṭicchādanabhāvo catuttho, abbhokāsāvāso viya kāyaṃ na santhambhetīti kāyassa asanthambhanabhāvo pañcamo. Pariggahakaraṇābhāvo chaṭṭho, gehālayapaṭikkhepo sattamo, bahusādhāraṇagehe viya ‘‘paṭijaggissāmi naṃ, nikkhamathā’’ti nīharaṇābhāvo aṭṭhamo, vasantassa sappītikabhāvo navamo, rukkhamūlasenāsanassa gatagataṭṭhāne sulabhatāya anapekkhabhāvo dasamoti, ime dasa guṇe disvā rukkhamūlaṃ upāgatosmīti vadati. Mười đức tính ấy là: Một là, ít phải khởi sự, vì ở đó chỉ cần đi đến là đủ. Hai là, không cần phải chăm sóc, vì dù được quét dọn hay không, nơi đó vẫn dễ dàng sử dụng. Ba là, không bị yêu cầu dọn đi. Bốn là, không che giấu điều đáng chê trách, vì người làm điều ác ở đó sẽ cảm thấy hổ thẹn. Năm là, không làm cho thân thể chai cứng, vì nó không giống như chỗ ở ngoài trời quang đãng. Sáu là, không phát sinh sự chấp thủ. Bảy là, từ bỏ sự quyến luyến với nhà cửa. Tám là, không phải đuổi ai đi như trong một ngôi nhà chung, nói rằng: “Ta sẽ chăm sóc nơi này, các ngươi hãy đi ra.” Chín là, người ở đó có được hỷ lạc. Mười là, không luyến tiếc, vì chỗ ở dưới gốc cây dễ dàng tìm thấy ở bất cứ nơi nào mình đến. Thấy được mười đức tính này, vị ấy nói rằng: “Ta đã đến dưới gốc cây.” Imāni ettakāni kāraṇāni sallakkhetvā mahāsatto punadivase bhikkhāya gāmaṃ pāvisi. Athassa sampattagāme manussā mahantena ussāhena bhikkhaṃ adaṃsu. So bhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā assamaṃ āgamma nisīditvā cintesi ‘‘nāhaṃ ‘āhāraṃ na labhāmī’ti pabbajito siniddhāhāro nāmesa mānamadapurisamade vaḍḍheti. Āhāramūlakassa dukkhassa anto natthi yaṃnūnāhaṃ vāpitaṃ ropitaṃ dhaññanibbattakaṃ āhāraṃ pajahitvā pavattaphalabhojano bhaveyya’’nti. So tato paṭṭhāya tathā [Pg.42] katvā ghaṭento vāyamanto sattāhabbhantareyeva aṭṭha samāpattiyo pañca ca abhiññāyo nibbattesi. Tena vuttaṃ – Sau khi nhận thấy bấy nhiêu lý do này, vào ngày hôm sau, vị Đại Sĩ đã vào làng để khất thực. Khi vị ấy đến làng, dân chúng đã cúng dường vật thực với lòng nhiệt thành to lớn. Sau khi thọ thực xong, vị ấy trở về am thất, ngồi xuống và suy nghĩ: “Ta xuất gia không phải vì ‘không có thức ăn’. Thức ăn ngon béo làm tăng trưởng lòng kiêu mạn, sự say đắm, và tính tự phụ của người đàn ông. Nỗi khổ phát sinh từ thức ăn không có hồi kết. Vậy thì, ta nên từ bỏ thức ăn được làm từ ngũ cốc gieo trồng, và trở thành người chỉ ăn trái cây rụng.” Từ đó trở đi, vị ấy đã làm như vậy, và trong vòng bảy ngày, với sự nỗ lực và tinh tấn, vị ấy đã chứng đắc tám tầng thiền và năm pháp thần thông. Vì thế, có lời nói rằng – ‘‘Vāpitaṃ ropitaṃ dhaññaṃ, pajahiṃ niravasesato; Anekaguṇasampannaṃ, pavattaphalamādiyiṃ. Hạt giống đã gieo đã trồng, ta từ bỏ không sót lại; quả đã sanh khởi, thành tựu nhiều phẩm chất, ta đã thọ nhận. ‘‘Tatthappadhānaṃ padahiṃ, nisajjaṭṭhānacaṅkame; Abbhantaramhi sattāhe, abhiññābala pāpuṇi’’nti. Ở nơi ấy, ta đã tinh tấn nỗ lực trong các oai nghi ngồi, đứng, và kinh hành; trong vòng bảy ngày, ta đã đạt được năng lực của các thắng trí. Evaṃ me siddhippattassa, vasībhūtassa sāsane; Dīpaṅkaro nāma jino, uppajji lokanāyako. Khi ta đã đạt được thành tựu như thế, đã làm chủ được giáo pháp, thì bậc Toàn Giác tên là Dīpaṅkara, vị Lãnh Đạo của thế gian, đã xuất hiện. Uppajjante ca jāyante, bujjhante dhammadesane; Caturo nimitte nāddasaṃ, jhānaratisamappito. Trong lúc (vị ấy) xuất hiện, đản sanh, giác ngộ, và thuyết Pháp, ta đã không nhìn thấy bốn điềm báo, vì đang chuyên tâm vào sự thích thú của thiền định. Paccantadesavisaye, nimantetvā tathāgataṃ; Tassa āgamanaṃ maggaṃ, sodhenti tuṭṭhamānasā. Ở một xứ miền biên địa, sau khi đã thỉnh mời đức Như Lai, họ với tâm ý vui mừng đang dọn dẹp con đường cho sự quang lâm của ngài. Ahaṃ tena samayena, nikkhamitvā sakassamā; Dhunanto vākacīrāni, gacchāmi ambare tadā. Vào lúc ấy, ta sau khi rời khỏi am thất của mình, đang giũ các y vỏ cây, đi ở trên không trung. Vedajātaṃ janaṃ disvā, tuṭṭhahaṭṭhaṃ pamoditaṃ; Orohitvāna gaganā, manusse pucchi tāvade. Khi nhìn thấy dân chúng tràn đầy hân hoan, thỏa thích, và vui mừng, ta từ trên không trung đi xuống, liền hỏi những người ấy. ‘‘Tuṭṭhahaṭṭho pamudito, vedajāto mahājano; Kassa sodhīyati maggo, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ’’. ‘Đại chúng thỏa thích, vui mừng, hân hoan, và tràn đầy hỷ lạc; con đường, con đường thẳng, đường cái này được dọn dẹp cho ai vậy?’ Te me puṭṭhā viyākaṃsu ‘‘buddho loke anuttaro; Dīpaṅkaro nāma jino, uppajji lokanāyako; Tassa sodhīyati maggo, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ’’. Họ, được ta hỏi, đã giải thích rằng: ‘Bậc Vô Thượng Giác ở trên đời, bậc Toàn Giác tên là Dīpaṅkara, vị Lãnh Đạo của thế gian, đã xuất hiện. Con đường, con đường thẳng, đường cái này được dọn dẹp cho vị ấy.’ ‘‘Buddho’’ti vacanaṃ sutvāna, pīti uppajji tāvade; ‘‘Buddho buddho’’ti kathayanto, somanassaṃ pavedayiṃ. Nghe được lời nói ‘Buddha,’ hỷ lạc liền sanh khởi ngay lúc ấy. Trong khi nói lên ‘Buddha, Buddha,’ ta đã biểu lộ niềm hoan hỷ. Tattha ṭhatvā vicintesiṃ, tuṭṭho saṃviggamānaso; ‘‘Idha bījāni ropissaṃ, khaṇo ve mā upaccagā’’. Đứng ở nơi ấy, với tâm vui mừng và xúc động, ta đã suy xét rằng: ‘Nơi đây ta sẽ gieo trồng các hạt giống, chớ để cho khoảnh khắc này trôi qua!’ Yadi buddhassa sodhetha, ekokāsaṃ dadātha me; Ahampi sodhayissāmi, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ. ‘Nếu quý vị dọn dẹp (con đường) cho đức Phật, xin hãy cho tôi một khoảng. Tôi cũng sẽ dọn dẹp con đường, con đường thẳng, đường cái này.’ Adaṃsu [Pg.43] te mamokāsaṃ, sodhetuṃ añjasaṃ tadā; ‘‘Buddho buddho’’ti cintento, maggaṃ sodhemahaṃ tadā. Khi ấy, họ đã cho ta một khoảng để dọn dẹp con đường thẳng. Trong khi tâm niệm ‘Buddha, Buddha,’ ta đã dọn dẹp con đường vào lúc ấy. Aniṭṭhite pamokāse, dīpaṅkaro mahāmuni; Catūhi satasahassehi, chaḷabhiññehi tādihi; Khīṇāsavehi vimalehi, paṭipajji añjasaṃ jino. Khi khoảng của ta chưa được hoàn tất, bậc Đại ẩn sĩ Dīpaṅkara, bậc Toàn Giác, cùng với bốn trăm ngàn vị như thế có sáu thắng trí, đã đoạn tận các lậu hoặc, không còn ô nhiễm, đã bước lên con đường thẳng. Paccuggamanā vattanti, vajjanti bheriyo bahū; Āmoditā naramarū, sādhukāraṃ pavattayuṃ. Các nghi lễ nghênh đón được tiến hành, nhiều trống được đánh lên. Loài người và chư thiên hoan hỷ, cùng nhau vang lên tiếng ‘Lành thay.’ Devā manusse passanti, manussāpi ca devatā; Ubhopi te pañjalikā, anuyanti tathāgataṃ. Chư thiên nhìn thấy loài người, và loài người cũng (nhìn thấy) chư thiên. Cả hai hạng chúng sanh ấy đều chắp tay, đi theo sau đức Như Lai. Devā dibbehi turiyehi, manussā mānusehi ca; Ubhopi te vajjayantā, anuyanti tathāgataṃ. Chư thiên với các nhạc cụ của chư thiên, và loài người với (các nhạc cụ) của loài người; cả hai hạng chúng sanh ấy đều đang tấu nhạc, đi theo sau đức Như Lai. Dibbaṃ mandāravaṃ pupphaṃ, padumaṃ pārichattakaṃ; Disodisaṃ okiranti, ākāsanabhagatā marū. Các vị trời đã đến trên không trung rải các loài hoa cõi trời là mandārava, paduma, và pārichattaka đi khắp mọi phương hướng. Dibbaṃ candanacuṇṇañca, varagandhañca kevalaṃ; Disodisaṃ okiranti, ākāsanabhagatā marū. Các vị trời đã đến trên không trung cũng rải bột chiên-đàn cõi trời và toàn những hương thơm thượng hạng đi khắp mọi phương hướng. Campakaṃ salalaṃ nīpaṃ, nāgapunnāgaketakaṃ; Disodisaṃ ukkhipanti, bhūmitalagatā narā. Loài người ở trên mặt đất tung lên khắp mọi phương hướng các loài hoa campaka, salala, nīpa, nāga, punnāga, và ketaka. Kese muñcitvāhaṃ tattha, vākacīrañca cammakaṃ; Kalale pattharitvāna, avakujjo nipajjahaṃ. Ở nơi ấy, ta đã xõa tóc ra, (trải) cả y vỏ cây và da thú, sau khi đã trải chúng trên vũng bùn, ta đã nằm úp mặt xuống. Akkamitvāna maṃ buddho, saha sissehi gacchatu; Mā naṃ kalale akkamittha, hitāya me bhavissati. ‘Mong rằng đức Phật cùng với các đệ tử hãy đi sau khi đã dẫm lên ta; mong ngài đừng dẫm lên vũng bùn. Điều ấy sẽ là sự lợi ích cho ta.’ Pathaviyaṃ nipannassa, evaṃ me āsi cetaso; ‘‘Icchamāno ahaṃ ajja, kilese jhāpaye mama. Đối với ta, người đang nằm trên mặt đất, tâm tư này đã khởi lên: ‘Nếu muốn, hôm nay ta có thể đốt sạch các phiền não của mình.’ ‘‘Kiṃ me aññātavesena, dhammaṃ sacchikatenidha; Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, buddho hessaṃ sadevake. ‘Có ích gì cho ta khi chứng ngộ Chánh Pháp ở đây với một thân phận không ai biết đến? Sau khi đạt được Nhất thiết trí, ta sẽ trở thành một vị Phật trong thế giới cùng với chư thiên.’ ‘‘Kiṃ [Pg.44] me ekena tiṇṇena, purisena thāmadassinā; Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, santāressaṃ sadevakaṃ. ‘Có ích gì cho ta, một người có sức mạnh, chỉ một mình vượt qua? Sau khi đạt được Nhất thiết trí, ta sẽ giúp cho thế giới cùng với chư thiên được vượt qua.’ ‘‘Iminā me adhikārena, katena purisuttame; Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, tāremi janataṃ bahuṃ. ‘Với sự quyết tâm này của ta, được thực hiện trước bậc Tối Thượng Nhân, sau khi đạt được Nhất thiết trí, ta sẽ đưa nhiều chúng sanh qua (bờ bên kia).’ ‘‘Saṃsārasotaṃ chinditvā, viddhaṃsetvā tayo bhave; Dhammanāvaṃ samāruyha, santāressaṃ sadevakaṃ’’. ‘Sau khi cắt đứt dòng chảy luân hồi, sau khi phá tan ba cõi hữu, sau khi lên con thuyền Chánh Pháp, ta sẽ giúp cho thế giới cùng với chư thiên được vượt qua.’ Dīpaṅkaro lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho; Ussīsake maṃ ṭhatvāna, idaṃ vacanamabravi. Đức Dīpaṅkara, bậc Thế Gian Giải, bậc đáng thọ nhận các vật cúng dường, sau khi đứng ở phía đầu của ta, đã nói lên lời này. ‘‘Passatha imaṃ tāpasaṃ, jaṭilaṃ uggatāpanaṃ; Aparimeyye ito kappe, buddho loke bhavissati. ‘Hãy nhìn vị đạo sĩ khổ hạnh có bím tóc này, người có sự tu tập khắc khổ. Sau vô lượng kiếp kể từ đây, vị này sẽ trở thành một vị Phật ở trên đời.’ ‘‘Ahu kapilavhayā rammā, nikkhamitvā tathāgato; Padhānaṃ padahitvāna, katvā dukkarakārikaṃ. ‘Từ thành phố khả ái tên là Kapila, vị Như Lai sau khi đã xuất gia, sau khi đã tinh tấn nỗ lực, sau khi đã thực hành khổ hạnh.’ ‘‘Ajapālarukkhamūle, nisīditvā tathāgato; Tattha pāyāsaṃ paggayha, nerañjaramupehiti. ‘Sau khi ngồi xuống ở gốc cây Ajapāla, vị Như Lai; ở nơi ấy, sau khi thọ nhận món cháo sữa, sẽ đi đến sông Nerañjarā. ‘‘Nerañjarāya tīramhi, pāyāsaṃ ada so jino; Paṭiyattavaramaggena, bodhimūlamupehiti. ‘Ở tại bờ sông Nerañjarā, bậc Toàn Thắng ấy đã dùng món cháo sữa; bằng con đường tuyệt hảo đã được dọn sẵn, vị ấy sẽ đi đến gốc cây Bồ-đề. ‘‘Tato padakkhiṇaṃ katvā, bodhimaṇḍaṃ anuttaro; Assattharukkhamūlamhi, bujjhissati mahāyaso. ‘Khi ấy, sau khi thực hiện việc đi quanh theo chiều phải, bậc Vô Thượng ở nơi Bồ-đề đoàn; tại gốc cây Assattha, bậc Đại Danh Xưng sẽ được giác ngộ. ‘‘Imassa janikā mātā, māyā nāma bhavissati; Pitā suddhodano nāma, ayaṃ hessati gotamo. ‘Mẹ sanh của vị này sẽ có tên là Māyā; cha tên là Suddhodana, vị này sẽ là Gotama. ‘‘Anāsavā vītarāgā, santacittā samāhitā; Kolito upatisso ca, aggā hessanti sāvakā; Ānando nāmupaṭṭhāko, upaṭṭhissatimaṃ jinaṃ. ‘Không còn các lậu hoặc, đã ly tham, tâm được an tịnh, và có định; Kolita và Upatissa sẽ là các vị Thinh Văn hàng đầu. Vị thị giả tên là Ānanda sẽ hầu hạ bậc Toàn Thắng này. ‘‘Khemā uppalavaṇṇā ca, aggā hessanti sāvikā; Anāsavā vītarāgā, santacittā samāhitā. ‘Khemā và Uppalavaṇṇā sẽ là các vị nữ Thinh Văn hàng đầu; không còn các lậu hoặc, đã ly tham, tâm được an tịnh, và có định. ‘‘Bodhi [Pg.45] tassa bhagavato, assatthoti pavuccati; Citto ca hatthāḷavako, aggā hessantupaṭṭhakā; Uttarā nandamātā ca, aggā hessantupaṭṭhikā’’. ‘Cây Bồ-đề của đức Thế Tôn ấy được gọi là Assattha. Citta và Hatthāḷavaka sẽ là các nam thí chủ hàng đầu. Uttarā và Nandamātā sẽ là các nữ thí chủ hàng đầu’. Idaṃ sutvāna vacanaṃ, asamassa mahesino; Āmoditā naramarū, buddhabījaṃ kira ayaṃ. Sau khi nghe lời nói này của bậc Đại Ẩn Sĩ không ai sánh bằng, loài người và chư thiên đã vui mừng (nghĩ rằng): ‘Vị này quả thật là mầm mống của một vị Phật’. Ukkuṭṭhisaddā vattanti, apphoṭenti hasanti ca; Katañjalī namassanti, dasasahassī sadevakā. Những tiếng reo hò vang lên, họ vỗ tay và cười lớn; mười ngàn thế giới cùng với chư thiên chắp tay và đảnh lễ. Yadimassa lokanāthassa, virajjhissāma sāsanaṃ; Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ. Nếu chúng tôi bỏ lỡ giáo pháp của vị Hộ Trì Thế Gian này, trong thời vị lai, chúng tôi sẽ được diện kiến vị này. Yathā manussā nadiṃ tarantā, paṭititthaṃ virajjhiya; Heṭṭhā titthe gahetvāna, uttaranti mahānadiṃ. Giống như những người đang vượt qua sông, sau khi bỏ lỡ bến đò đối diện, đã nắm lấy bến đò ở phía dưới mà vượt qua dòng sông lớn. Evameva mayaṃ sabbe, yadi muñcāmimaṃ jinaṃ; Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ. Cũng giống như thế, tất cả chúng tôi, nếu bỏ lỡ bậc Toàn Thắng này, trong thời vị lai, chúng tôi sẽ được diện kiến vị này. Dīpaṅkaro lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho; Mama kammaṃ pakittetvā, dakkhiṇaṃ pādamuddhari. Đức Dīpaṅkara, bậc Thông Suốt Thế Gian, bậc Xứng Đáng Thọ Lãnh Lễ Vật, sau khi tuyên dương về hành vi của tôi, đã nhấc lên bàn chân phải. Ye tatthāsuṃ jinaputtā, sabbe padakkhiṇamakaṃsu maṃ; Narā nāgā ca gandhabbā, abhivādetvāna pakkamuṃ. Các vị con của bậc Toàn Thắng đã có mặt ở nơi ấy, tất cả đã đi quanh tôi theo chiều phải. Loài người, loài nāga, và loài gandhabba, sau khi đảnh lễ đã ra đi. Dassanaṃ me atikkante, sasaṅghe lokanāyake; Haṭṭhatuṭṭhena cittena, āsanā vuṭṭhahiṃ tadā. Khi bậc Lãnh Đạo Thế Gian cùng với Tăng chúng đã đi khuất tầm nhìn của tôi, với tâm hân hoan và vui sướng, khi ấy tôi đã đứng lên từ chỗ ngồi. Sukhena sukhito homi, pāmojjena pamodito; Pītiyā ca abhissanno, pallaṅkaṃ ābhujiṃ tadā. Tôi được hạnh phúc với sự an lạc, tôi được vui mừng với niềm hân hoan, và được thấm nhuần bởi niềm hoan hỷ, khi ấy tôi đã ngồi xuống trong thế kiết-già. Pallaṅkena nisīditvā, evaṃ cintesahaṃ tadā; ‘‘Vasībhūto ahaṃ jhāne, abhiññāpāramiṃ gato. Sau khi ngồi xuống trong thế kiết-già, khi ấy tôi đã suy nghĩ như vầy: ‘Ta đã làm chủ được các tầng thiền, đã đạt đến sự toàn hảo về các thắng trí.’ ‘‘Dasasahassilokamhi[Pg.46], isayo natthi me samā; Asamo iddhidhammesu, alabhiṃ īdisaṃ sukhaṃ’’. ‘Trong mười ngàn thế giới, không có vị ẩn sĩ nào bằng ta; không ai sánh bằng về các pháp thần thông, ta đã đạt được sự an lạc như thế này’. Pallaṅkābhujane mayhaṃ, dasasahassādhivāsino; Mahānādaṃ pavattesuṃ, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Trong lúc tôi đang ngồi kiết-già, các chúng sanh ở mười ngàn thế giới đã phát ra tiếng rống lớn: ‘Chắc chắn ngài sẽ thành Phật’. Yā pubbe bodhisattānaṃ, pallaṅkavaramābhuje; Nimittāni padissanti, tāni ajja padissare. Những điềm báo nào trước đây đã hiện ra cho các vị Bồ-tát trong lúc ngồi kiết-già tuyệt hảo, những điềm báo ấy hôm nay đang hiện ra. Sītaṃ byapagataṃ hoti, uṇhañca upasammati; Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Sự lạnh lẽo được xua tan, và sự nóng bức được lắng dịu; những điềm báo ấy hôm nay đang hiện ra, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Dasasahassī lokadhātū, nissaddā honti nirākulā; Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Mười ngàn thế giới trở nên im lặng và không bị khuấy động; những điềm báo ấy hôm nay đang hiện ra, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Mahāvātā na vāyanti, na sandanti savantiyo; Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Những ngọn gió lớn không thổi, các dòng sông không chảy; những điềm báo ấy hôm nay đang hiện ra, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Thalajā dakajā pupphā, sabbe pupphanti tāvade; Tepajja pupphitā sabbe, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Các loài hoa trên cạn và dưới nước, tất cả đều nở vào lúc ấy; hôm nay tất cả chúng đều đã nở, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Latā vā yadi vā rukkhā, phalabhārā honti tāvade; Tepajja phalitā sabbe, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Các loài dây leo hay là cây cối, đều nặng trĩu quả vào lúc ấy; hôm nay tất cả chúng đều đã kết quả, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Ākāsaṭṭhā ca bhūmaṭṭhā, ratanā jotanti tāvade; Tepajja ratanā jotanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Các loại bảo vật ở trên không và ở dưới đất đều chiếu sáng vào lúc ấy; hôm nay các loại bảo vật ấy đang chiếu sáng, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Mānussakā ca dibbā ca, turiyā vajjanti tāvade; Tepajjubho abhiravanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Các nhạc cụ của loài người và của chư thiên đều được trỗi lên vào lúc ấy; hôm nay cả hai loại đều đang vang dội, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Vicittapupphā gaganā, abhivassanti tāvade; Tepi ajja pavassanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Những đóa hoa đa dạng từ trên trời rơi xuống như mưa vào lúc ấy; hôm nay chúng cũng đang rơi xuống, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Mahāsamuddo ābhujati, dasasahassī pakampati; Tepajjubho abhiravanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Biển lớn gầm vang, mười ngàn thế giới rung chuyển; hôm nay cả hai đều đang vang dội, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Nirayepi [Pg.47] dasasahasse, aggī nibbanti tāvade; Tepajja nibbutā aggī, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Ngay cả trong các địa ngục ở mười ngàn thế giới, các ngọn lửa cũng được dập tắt vào lúc ấy; hôm nay các ngọn lửa ấy đã được dập tắt, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Vimalo hoti sūriyo, sabbā dissanti tārakā; Tepi ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Mặt trời trở nên không tì vết, tất cả các vì sao đều được nhìn thấy; những điềm ấy hôm nay cũng hiện ra, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Anovaṭṭhena udakaṃ, mahiyā ubbhijji tāvade; Tampajjubbhijjate mahiyā, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Nước không do mưa mà vào lúc ấy đã vọt lên từ mặt đất; hôm nay nước ấy cũng vọt lên từ mặt đất, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Tārāgaṇā virocanti, nakkhattā gaganamaṇḍale; Visākhā candimāyuttā, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Các chòm sao chiếu sáng, các tinh tú trên vòm trời; sao Visākhā hợp cùng mặt trăng, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Bilāsayā darīsayā, nikkhamanti sakāsayā; Tepajja āsayā chuddhā, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Các loài sống trong hang, sống trong hốc núi, đều ra khỏi nơi ở của mình; hôm nay chúng cũng đã rời bỏ nơi ở, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Na hoti arati sattānaṃ, santuṭṭhā honti tāvade; Tepajja sabbe santuṭṭhā, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Chúng sanh không có sự bất mãn, vào lúc ấy họ đều được hoan hỷ; hôm nay tất cả họ đều hoan hỷ, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Rogā tadupasammanti, jighacchā ca vinassati; Tānipajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Khi ấy, bệnh tật được lắng dịu, và sự đói khát bị tiêu diệt; những điềm ấy hôm nay cũng hiện ra, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Rogo tadā tanu hoti, doso moho vinassati; Tepajja vigatā sabbe, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Khi ấy, tham ái trở nên mỏng manh, sân hận và si mê bị tiêu diệt; hôm nay tất cả những thứ ấy đều đã biến mất, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Bhayaṃ tadā na bhavati, ajjapetaṃ padissati; Tena liṅgena jānāma, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Khi ấy, không có sự sợ hãi, hôm nay điều ấy cũng được thấy; do điềm triệu ấy, chúng tôi biết rằng, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Rajo nuddhaṃsati uddhaṃ, ajjapetaṃ padissati; Tena liṅgena jānāma, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Bụi không bay lên cao, hôm nay điều ấy cũng được thấy; do điềm triệu ấy, chúng tôi biết rằng, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Aniṭṭhagandho pakkamati, dibbagandho pavāyati; Sopajja vāyati gandho, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Mùi hôi thối bay đi, hương thơm chư Thiên tỏa ra; hôm nay hương thơm ấy cũng đang lan tỏa, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Sabbe devā padissanti, ṭhapayitvā arūpino; Tepajja sabbe dissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Tất cả chư Thiên đều hiện ra, ngoại trừ các vị Vô Sắc; hôm nay tất cả các vị ấy đều được nhìn thấy, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Yāvatā nirayā nāma, sabbe dissanti tāvade; Tepajja sabbe dissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Bao nhiêu các địa ngục, vào lúc ấy tất cả đều được nhìn thấy; hôm nay tất cả chúng đều được nhìn thấy, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Kuṭṭā [Pg.48] kavāṭā selā ca, na hontāvaraṇā tadā; Akāsabhūtā tepajja, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Tường vách, cửa nẻo, và núi đá, khi ấy không còn là vật cản; hôm nay chúng đã trở thành hư không, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Cutī ca upapatti ca, khaṇe tasmiṃ na vijjati; Tānipajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Sự chết và sự tái sanh, trong khoảnh khắc ấy không tồn tại; những điềm ấy hôm nay cũng hiện ra, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Daḷhaṃ paggaṇha vīriyaṃ, mā nivatta abhikkama; Mayampetaṃ vijānāma, dhuvaṃ buddho bhavissasi. Hãy nỗ lực tinh tấn một cách vững chắc, đừng thối lui, hãy tiến bước; chúng tôi cũng biết điều này, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Buddhassa vacanaṃ sutvā, dasasahassīnacūbhayaṃ; Tuṭṭhahaṭṭho pamodito, evaṃ cintesahaṃ tadā. Nghe lời của đức Phật, và (lời của chư Thiên) trong mười ngàn thế giới, tôi vui mừng, hoan hỷ, phấn khởi, khi ấy tôi đã suy nghĩ như vầy. Advejjhavacanā buddhā, amoghavacanā jinā; Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ. Chư Phật có lời nói không hai nghĩa, các đấng Chiến Thắng có lời nói không luống uổng; nơi chư Phật không có điều sai trái, chắc chắn ta sẽ thành Phật. Yathā khittaṃ nabhe leḍḍu, dhuvaṃ patati bhūmiyaṃ; Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ. Ví như cục đất ném lên trời, chắc chắn sẽ rơi xuống đất; cũng vậy, lời của các bậc Tối Thắng Phật, là chắc chắn và vĩnh hằng. Yathāpi sabbasattānaṃ, maraṇaṃ dhuvasassataṃ; Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ. Ví như cái chết của tất cả chúng sanh, là chắc chắn và vĩnh hằng; cũng vậy, lời của các bậc Tối Thắng Phật, là chắc chắn và vĩnh hằng. Yathā rattikkhaye patte, sūriyuggamanaṃ dhuvaṃ; Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ. Ví như khi đêm tàn, mặt trời mọc là điều chắc chắn; cũng vậy, lời của các bậc Tối Thắng Phật, là chắc chắn và vĩnh hằng. Yathā nikkhantasayanassa, sīhassa nadanaṃ dhuvaṃ; Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ. Ví như tiếng rống của sư tử, khi đã ra khỏi hang là điều chắc chắn; cũng vậy, lời của các bậc Tối Thắng Phật, là chắc chắn và vĩnh hằng. Yathā āpannasattānaṃ, bhāramoropanaṃ dhuvaṃ; Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ. Ví như loài hữu tình mang thai, việc hạ sanh gánh nặng là điều chắc chắn; cũng vậy, lời của các bậc Tối Thắng Phật, là chắc chắn và vĩnh hằng. Handa buddhakare dhamme, vicināmi ito cito; Uddhaṃ adho dasa disā, yāvatā dhammadhātuyā. Nào, ta hãy tìm kiếm các pháp tạo nên một vị Phật, ở đây và ở kia; trên, dưới, trong mười phương, cho đến tận cùng của pháp giới. Vicinanto tadādakkhiṃ, paṭhamaṃ dānapāramiṃ; Pubbakehi mahesīhi, anuciṇṇaṃ mahāpathaṃ. Trong khi tìm kiếm, khi ấy ta đã thấy, ba-la-mật bố thí là đầu tiên; con đường vĩ đại đã được các bậc Đại sĩ xưa kia thực hành. Imaṃ tvaṃ paṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya; Dānapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi. Trước tiên, ngài hãy thực hành điều này, sau khi đã thọ trì một cách vững chắc; hãy đi đến ba-la-mật bố thí, nếu ngài mong muốn đạt được giác ngộ. Yathāpi [Pg.49] kumbho sampuṇṇo, yassa kassaci adhokato; Vamate vudakaṃ nissesaṃ, na tattha parirakkhati. Ví như một bình nước đầy, khi bị ai đó úp ngược; nó trút ra hết sạch nước, không giữ lại chút nào ở trong đó. Tatheva yācake disvā, hīnamukkaṭṭhamajjhime; Dadāhi dānaṃ nissesaṃ, kumbho viya adhokato. Cũng vậy, khi thấy những người cầu xin, dù hạ liệt, cao quý, hay trung bình; hãy bố thí không giữ lại, như chiếc bình bị úp ngược. Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare; Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā. Các pháp của một vị Phật, chắc chắn không chỉ có chừng ấy; ta sẽ tìm kiếm cả những pháp khác, những pháp dẫn đến sự giác ngộ. Vicinanto tadādakkhiṃ, dutiyaṃ sīlapāramiṃ; Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ. Trong khi tìm kiếm, khi ấy ta đã thấy, ba-la-mật trì giới là thứ hai; đã được các bậc Đại sĩ xưa kia thực hành và tu tập. Imaṃ tvaṃ dutiyaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya; Sīlapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi. Điều thứ hai này, ngài hãy thực hành, sau khi đã thọ trì một cách vững chắc; hãy đi đến ba-la-mật trì giới, nếu ngài mong muốn đạt được giác ngộ. Yathāpi camarī vālaṃ, kismiñci paṭilaggitaṃ; Upeti maraṇaṃ tattha, na vikopeti vāladhiṃ. Ví như con ly ngưu, khi lông đuôi bị vướng vào đâu đó; thà chịu chết tại nơi ấy, chứ không làm hư hại chùm lông đuôi. Tatheva catūsu bhūmīsu, sīlāni paripūraya; Parirakkha sadā sīlaṃ, camarī viya vāladhiṃ. Cũng thế ấy, trong bốn cõi, hãy làm cho trọn vẹn các giới; hãy luôn luôn bảo vệ giới, như con ly ngưu bảo vệ chùm lông đuôi. Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare; Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā. Các pháp của chư Phật sẽ không chỉ có chừng ấy; ta sẽ tìm kiếm các pháp khác nữa, những pháp làm cho sự giác ngộ được chín muồi. Vicinanto tadādakkhiṃ, tatiyaṃ nekkhammapāramiṃ; Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ. Khi đang tìm kiếm, khi ấy ta đã thấy pháp ba-la-mật thứ ba là xuất gia; đã được các bậc Đại Sĩ đời trước thực hành và theo đuổi. Imaṃ tvaṃ tatiyaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya; Nekkhammapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi. Trước tiên, ngươi hãy thực hành pháp thứ ba này một cách kiên cố; hãy đi đến xuất gia ba-la-mật, nếu ngươi muốn đạt đến sự giác ngộ. Yathā andughare puriso, ciravuttho dukhaṭṭito; Na tattha rāgaṃ janeti, muttimeva gavesati. Ví như người đàn ông ở lâu trong nhà tù, bị đau khổ; không sanh khởi lòng tham ái ở đó, chỉ tìm kiếm sự giải thoát. Tatheva tvaṃ sabbabhave, passa andugharaṃ viya; Nekkhammābhimukho hoti, bhavato parimuttiyā. Cũng thế ấy, ngươi hãy xem tất cả các cõi hữu như nhà tù; hãy hướng đến sự xuất gia, để giải thoát khỏi các cõi hữu. Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare; Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā. Các pháp của chư Phật sẽ không chỉ có chừng ấy; ta sẽ tìm kiếm các pháp khác nữa, những pháp làm cho sự giác ngộ được chín muồi. Vicinanto [Pg.50] tadādakkhiṃ, catutthaṃ paññāpāramiṃ; Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ. Khi đang tìm kiếm, khi ấy ta đã thấy pháp ba-la-mật thứ tư là trí tuệ; đã được các bậc Đại Sĩ đời trước thực hành và theo đuổi. Imaṃ tvaṃ catutthaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya; Paññāpāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi. Trước tiên, ngươi hãy thực hành pháp thứ tư này một cách kiên cố; hãy đi đến trí tuệ ba-la-mật, nếu ngươi muốn đạt đến sự giác ngộ. Yathāpi bhikkhu bhikkhanto, hīnamukkaṭṭhamajjhime; Kulāni na vivajjento, evaṃ labhati yāpanaṃ. Ví như vị tỳ khưu đi khất thực, không tránh né các gia đình thấp kém, cao sang, và trung bình; như vậy, vị ấy có được vật thực để nuôi mạng. Tatheva tvaṃ sabbakālaṃ, paripucchaṃ budhaṃ janaṃ; Paññāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi. Cũng thế ấy, ngươi trong mọi lúc hãy hỏi han người có trí; đi đến trí tuệ ba-la-mật, ngươi sẽ đạt đến Chánh Đẳng Giác. Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare; Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā. Các pháp của chư Phật sẽ không chỉ có chừng ấy; ta sẽ tìm kiếm các pháp khác nữa, những pháp làm cho sự giác ngộ được chín muồi. Vicinanto tadādakkhiṃ, pañcamaṃ vīriyapāramiṃ; Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ. Khi đang tìm kiếm, khi ấy ta đã thấy pháp ba-la-mật thứ năm là tinh tấn; đã được các bậc Đại Sĩ đời trước thực hành và theo đuổi. Imaṃ tvaṃ pañcamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya; Vīriyapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi. Trước tiên, ngươi hãy thực hành pháp thứ năm này một cách kiên cố; hãy đi đến tinh tấn ba-la-mật, nếu ngươi muốn đạt đến sự giác ngộ. Yathāpi sīho migarājā, nisajjaṭṭhānacaṅkame; Alīnavīriyo hoti, paggahitamano sadā. Ví như sư tử, vua của các loài thú, trong lúc ngồi, đứng, và đi kinh hành; có sự tinh tấn không thối chuyển, luôn luôn có tâm hăng hái. Tatheva tvaṃ sabbabhave, paggaṇha vīriyaṃ daḷhaṃ; Vīriyapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi. Cũng thế ấy, ngươi trong tất cả các cõi hữu hãy nỗ lực tinh tấn một cách kiên cố; đi đến tinh tấn ba-la-mật, ngươi sẽ đạt đến Chánh Đẳng Giác. Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare; Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā. Các pháp của chư Phật sẽ không chỉ có chừng ấy; ta sẽ tìm kiếm các pháp khác nữa, những pháp làm cho sự giác ngộ được chín muồi. Vicinanto tadādakkhiṃ, chaṭṭhamaṃ khantipāramiṃ; Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ. Khi đang tìm kiếm, khi ấy ta đã thấy pháp ba-la-mật thứ sáu là nhẫn nại; đã được các bậc Đại Sĩ đời trước thực hành và theo đuổi. Imaṃ tvaṃ chaṭṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya; Tattha advejjhamānaso, sambodhiṃ pāpuṇissasi. Trước tiên, ngươi hãy thực hành pháp thứ sáu này một cách kiên cố; ở đó, với tâm không dao động, ngươi sẽ đạt đến Chánh Đẳng Giác. Yathāpi pathavī nāma, sucimpi asucimpi ca; Sabbaṃ sahati nikkhepaṃ, na karoti paṭighaṃ tayā. Ví như đất vậy, chịu đựng tất cả những gì được vứt bỏ lên, cả vật trong sạch lẫn vật không trong sạch; không có sự chống đối với điều ấy. Tatheva [Pg.51] tvampi sabbesaṃ, sammānāvamānakkhamo; Khantipāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi. Cũng thế ấy, ngươi hãy chịu đựng tất cả sự kính trọng và sự khinh miệt; đi đến nhẫn nại ba-la-mật, ngươi sẽ đạt đến Chánh Đẳng Giác. Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare; Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā. Các pháp của chư Phật sẽ không chỉ có chừng ấy; ta sẽ tìm kiếm các pháp khác nữa, những pháp làm cho sự giác ngộ được chín muồi. Vicinanto tadādakkhiṃ, sattamaṃ saccapāramiṃ; Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ. Khi đang tìm kiếm, khi ấy ta đã thấy pháp ba-la-mật thứ bảy là sự thật; đã được các bậc Đại Sĩ đời trước thực hành và theo đuổi. Imaṃ tvaṃ sattamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya; Tattha advejjhavacano, sambodhiṃ pāpuṇissasi. Trước tiên, ngươi hãy thực hành pháp thứ bảy này một cách kiên cố; ở đó, với lời nói không hai lòng, ngươi sẽ đạt đến Chánh Đẳng Giác. Yathāpi osamī nāma, tulābhūtā sadevake; Samaye utuvasse vā, na vokkamati, vīthito. Ví như sao Hôm vậy, là cái cân đối với thế gian có chư Thiên; trong các thời, các mùa, hay các năm, không đi lệch khỏi quỹ đạo của nó. Tatheva tvampi saccesu, mā vokkamasi vīthito; Saccapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi. Cũng thế ấy, ngươi trong các sự thật chớ đi lệch khỏi con đường; đi đến sự thật ba-la-mật, ngươi sẽ đạt đến Chánh Đẳng Giác. Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare; Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā. Các pháp của chư Phật sẽ không chỉ có chừng ấy; ta sẽ tìm kiếm các pháp khác nữa, những pháp làm cho sự giác ngộ được chín muồi. Vicinanto tadādakkhiṃ, aṭṭhamaṃ adhiṭṭhānapāramiṃ; Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ. Khi đang tìm kiếm, khi ấy ta đã thấy pháp ba-la-mật thứ tám là quyết định; đã được các bậc Đại Sĩ đời trước thực hành và theo đuổi. Imaṃ tvaṃ aṭṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya; Tattha tvaṃ acalo hutvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi. Trước tiên, ngươi hãy thực hành pháp thứ tám này một cách kiên cố; ở đó, ngươi hãy trở nên không lay chuyển, ngươi sẽ đạt đến Chánh Đẳng Giác. Yathāpi pabbato selo, acalo suppatiṭṭhito; Na kampati bhusavātehi, sakaṭṭhāneva tiṭṭhati. Ví như ngọn núi đá, không lay động, đứng vững vàng; không rung chuyển bởi gió mạnh, vẫn đứng yên tại chỗ của mình. Tatheva tvampi adhiṭṭhāne, sabbadā acalo bhava; Adhiṭṭhānapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi. Cũng thế, ngươi hãy luôn luôn không lay động trong sự quyết định; đi đến ba-la-mật về quyết định, ngươi sẽ đạt được quả vị Chánh Đẳng Giác. Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare; Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā. Chắc chắn các pháp của bậc Phật không chỉ có chừng ấy; ta sẽ tìm kiếm các pháp khác nữa, là những pháp dẫn đến sự giác ngộ. Vicinanto tadādakkhiṃ, navamaṃ mettāpāramiṃ; Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ. Khi ấy, trong lúc tìm kiếm, ta đã thấy ba-la-mật về tâm từ là pháp thứ chín; đã được các bậc Đại sĩ thời quá khứ thực hành và tu tập. Imaṃ [Pg.52] tvaṃ navamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya; Mettāya asamo hohi, yadi bodhiṃ pattumicchasi. Trước tiên, ngươi hãy thực hành vững chắc pháp thứ chín này; hãy trở nên không ai sánh bằng về tâm từ, nếu ngươi muốn đạt được sự giác ngộ. Yathāpi udakaṃ nāma, kalyāṇe pāpake jane; Samaṃ pharati sītena, pavāheti rajomalaṃ. Ví như nước vậy, đối với người hiền và kẻ ác; ban trải sự mát lạnh một cách đồng đều, và cuốn trôi đi bụi bặm và vết nhơ. Tatheva tvampi hitāhite, samaṃ mettāya bhāvaya; Mettāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi. Cũng thế, ngươi hãy tu tập tâm từ một cách đồng đều đối với người lợi và kẻ hại; đi đến ba-la-mật về tâm từ, ngươi sẽ đạt được quả vị Chánh Đẳng Giác. Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare; Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā. Chắc chắn các pháp của bậc Phật không chỉ có chừng ấy; ta sẽ tìm kiếm các pháp khác nữa, là những pháp dẫn đến sự giác ngộ. Vicinanto tadādakkhiṃ, dasamaṃ upekkhāpāramiṃ; Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ. Khi ấy, trong lúc tìm kiếm, ta đã thấy ba-la-mật về tâm xả là pháp thứ mười; đã được các bậc Đại sĩ thời quá khứ thực hành và tu tập. Imaṃ tvaṃ dasamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya; Tulābhūto daḷho hutvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi. Trước tiên, ngươi hãy thực hành vững chắc pháp thứ mười này; trở nên vững vàng như cái cân, ngươi sẽ đạt được quả vị Chánh Đẳng Giác. Yathāpi pathavī nāma, nikkhittaṃ asuciṃ suciṃ; Upekkhati ubhopete, kopānunayavajjitā. Ví như đất vậy, đối với vật ô uế và vật trong sạch được ném xuống; giữ sự thản nhiên đối với cả hai, không giận hờn cũng không thiên vị. Tatheva tvampi sukhadukkhe, tulābhūto sadā bhava; Upekkhāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi. Cũng thế, ngươi hãy luôn luôn như cái cân đối với sự vui và sự khổ; đi đến ba-la-mật về tâm xả, ngươi sẽ đạt được quả vị Chánh Đẳng Giác. Ettakāyeva te loke, ye dhammā bodhipācanā; Tatuddhaṃ natthi aññatra, daḷhaṃ tattha patiṭṭhaha. Ở trong đời, chỉ có chừng ấy các pháp dẫn đến sự giác ngộ; ngoài những pháp ấy ra không có pháp nào khác, hãy đứng vững ở nơi đó. Ime dhamme sammasato, sabhāvarasalakkhaṇe; Dhammatejena vasudhā, dasasahassī pakampatha. Trong khi vị ấy đang quán xét các pháp này, về tự tánh, thể tánh, và đặc tính; do oai lực của Pháp, quả đất của mười ngàn thế giới đã rung chuyển. Calatā ravati pathavī, ucchuyantaṃva pīḷitaṃ; Telayante yathā cakkaṃ, evaṃ kampati medinī. Mặt đất rung chuyển và gầm rống, như guồng mía đang bị ép; quả đất rung động, giống như bánh xe của máy ép dầu. Yāvatā parisā āsi, buddhassa parivesane; Pavedhamānā sā tattha, mucchitā sesi bhūmiyā. Tất cả hội chúng có mặt, ở nơi đức Phật ngự; họ run rẩy dữ dội ở đó, rồi ngất đi và nằm xuống mặt đất. Ghaṭānekasahassāni[Pg.53], kumbhīnañca satā bahū; Sañcuṇṇamathitā tattha, aññamaññaṃ paghaṭṭitā. Nhiều ngàn cái ghè và nhiều trăm cái hũ; đã bị nghiền nát và tan vỡ ở đó, do va chạm vào nhau. Ubbiggā tasitā bhītā, bhantā byāthitamānasā; Mahājanā samāgamma, dīpaṅkaramupāgamuṃ. Bị kích động, kinh hãi, sợ sệt, hoang mang, với tâm trí rối loạn; đám đông dân chúng tụ tập lại, đi đến gần đức Phật Dīpaṅkara. Kiṃ bhavissati lokassa, kalyāṇamatha pāpakaṃ; Sabbo upadduto loko, taṃ vinodehi cakkhuma. Điều gì sẽ xảy đến cho thế gian, điều tốt lành hay điều tai hại? Toàn thể thế gian đang bị hoạn nạn, xin Ngài là bậc có Mắt hãy xua tan điều ấy. Tesaṃ tadā saññāpesi, dīpaṅkaro mahāmuni; Vissatthā hotha mā bhātha, imasmiṃ pathavikampane. Khi ấy, đức Dīpaṅkara, bậc Đại Muni, đã làm cho họ hiểu rằng: 'Hãy yên tâm, đừng sợ hãi về trận động đất này.' Yamahaṃ ajja byākāsiṃ, buddho loke bhavissati; Eso sammasati dhammaṃ, pubbakaṃ jinasevitaṃ. Vị mà hôm nay ta đã thọ ký, sẽ trở thành một vị Phật ở trong đời; vị ấy đang quán xét các pháp, đã được các bậc Toàn Giác quá khứ thực hành. Tassa sammasato dhammaṃ, buddhabhūmiṃ asesato; Tenāyaṃ kampitā pathavī, dasasahassī sadevake. Do vị ấy đang quán xét các pháp, toàn bộ nền tảng của Phật quả; vì lý do ấy, quả đất của mười ngàn thế giới cùng với chư Thiên này đã rung chuyển. Buddhassa vacanaṃ sutvā, mano nibbāyi tāvade; Sabbe maṃ upasaṅkamma, punāpi abhivandisuṃ. Sau khi nghe lời nói của đức Phật, tâm trí của họ liền được an tịnh; tất cả đã đi đến gần ta, và lại một lần nữa đảnh lễ. Samādayitvā buddhaguṇaṃ, daḷhaṃ katvāna mānasaṃ; Dīpaṅkaraṃ namassitvā, āsanā vuṭṭhahiṃ tadā. Sau khi đã thọ trì các đức hạnh của bậc Phật, làm cho tâm trí trở nên vững chắc; sau khi đã đảnh lễ đức Phật Dīpaṅkara, khi ấy ta đã đứng lên từ chỗ ngồi. Dibbaṃ mānusakaṃ pupphaṃ, devā mānusakā ubho; Samokiranti pupphehi, vuṭṭhahantassa āsanā. Các loài hoa của chư Thiên và của nhân loại, cả chư Thiên và nhân loại; họ cùng nhau tung rắc những đóa hoa, lên người đang đứng dậy từ chỗ ngồi. Vedayanti ca te sotthiṃ, devā mānusakā ubho; Mahantaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, taṃ labhassu yathicchitaṃ. Và họ, cả chư Thiên và nhân loại, đã tuyên lên lời chúc phúc: 'Nguyện vọng của ngài thật là to lớn, mong ngài sẽ đạt được điều ấy như ý muốn.' Sabbītiyo vivajjantu, soko rogo vinassatu; Mā te bhavantvantarāyā, phusa khippaṃ bodhimuttamaṃ. Mong mọi tai ương được tránh khỏi, mong sầu muộn và bệnh tật được tiêu tan; mong ngài không gặp phải các chướng ngại, mong ngài nhanh chóng chứng ngộ Bồ-đề tối thượng. Yathāpi samaye patte, pupphanti pupphino dumā; Tatheva tvaṃ mahāvīra, buddhañāṇena pupphasu. Ví như khi đến thời, các cây có hoa đều trổ hoa; cũng thế, hỡi bậc Đại Hùng, mong ngài sẽ nở hoa với trí tuệ của bậc Phật. Yathā [Pg.54] ye keci sambuddhā, pūrayuṃ dasapāramī; Tatheva tvaṃ mahāvīra, pūrehi dasapāramī. Ví như các bậc Chánh Đẳng Giác nào đó, đã làm tròn mười pháp ba-la-mật; cũng thế, hỡi bậc Đại Hùng, mong ngài hãy làm tròn mười pháp ba-la-mật. Yathā ye keci sambuddhā, bodhimaṇḍamhi bujjhare; Tatheva tvaṃ mahāvīra, bujjhassu jinabodhiyaṃ. Ví như các bậc Chánh Đẳng Giác nào đó, đã giác ngộ tại cội Bồ-đề; cũng thế, hỡi bậc Đại Hùng, mong ngài hãy giác ngộ sự giác ngộ của bậc Toàn Giác. Yathā ye keci sambuddhā, dhammacakkaṃ pavattayuṃ; Tatheva tvaṃ mahāvīra, dhammacakkaṃ pavattaya. Cũng như các bậc Chánh Đẳng Giác đã chuyển bánh xe Pháp; Cũng vậy, hỡi bậc Đại Hùng, Ngài hãy chuyển bánh xe Pháp. Puṇṇamāye yathā cando, parisuddho virocati; Tatheva tvaṃ puṇṇamano, viroca dasasahassiyaṃ. Như vầng trăng ngày rằm, thanh tịnh chiếu sáng rực rỡ; Cũng vậy, với tâm viên mãn, Ngài hãy chiếu sáng trong mười ngàn thế giới. Rāhumutto yathā sūriyo, tāpena atirocati; Tatheva lokā muñcitvā, viroca siriyā tuvaṃ. Như mặt trời thoát khỏi Rāhu, chiếu sáng rực rỡ với sức nóng; Cũng vậy, sau khi giải thoát thế gian, Ngài hãy chiếu sáng với vẻ huy hoàng. Yathā yā kāci nadiyo, osaranti mahodadhiṃ; Evaṃ sadevakā lokā, osarantu tavantike. Như những con sông nào cũng đều chảy về đại dương; Cũng vậy, thế gian cùng với chư Thiên hãy quy hướng về Ngài. Tehi thutappasattho so, dasa dhamme samādiya; Te dhamme paripūrento, pavanaṃ pāvisī tadā. Được họ tán thán ca ngợi như thế, vị ấy đã quyết tâm thực hành mười pháp; Trong khi làm cho viên mãn các pháp ấy, khi ấy vị ấy đã đi vào khu rừng. Sumedhakathā niṭṭhitā. Câu chuyện về Sumedha đã kết thúc. Tadā te bhojayitvāna, sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ; Upagacchuṃ saraṇaṃ tassa, dīpaṅkarassa satthuno. Khi ấy, sau khi cúng dường vật thực đến bậc Lãnh Đạo thế gian cùng Tăng chúng, họ đã đến quy y nơi bậc Đạo Sư Dīpaṅkara ấy. Saraṇāgamane kañci, nivesesi tathāgato; Kañci pañcasu sīlesu, sīle dasavidhe paraṃ. Bậc Như Lai đã an lập một số người trong sự quy y Tam Bảo; một số người trong năm giới, và những người khác trong mười loại giới. Kassaci deti sāmaññaṃ, caturo phalamuttame; Kassaci asame dhamme, deti so paṭisambhidā. Ngài ban cho một số người quả vị Sa-môn, bốn quả vị tối thượng; Vị ấy ban cho một số người các tuệ phân tích, là những pháp vô song. Kassaci varasamāpattiyo, aṭṭha deti narāsabho; Tisso kassaci vijjāyo, chaḷabhiññā pavecchati. Bậc Nhân Ngưu ban cho một số người tám thiền chứng thù thắng; Ngài ban cho một số người ba minh, và sáu thắng trí. Tena [Pg.55] yogena janakāyaṃ, ovadati mahāmuni; Tena vitthārikaṃ āsi, lokanāthassa sāsanaṃ. Bằng phương tiện ấy, bậc Đại Mâu-ni giáo huấn chúng sanh; Do đó, giáo pháp của bậc Lãnh Đạo thế gian đã được lan rộng. Mahāhanusabhakkhandho, dīpaṅkarasanāmako; Bahū jane tārayati, parimoceti duggatiṃ. Vị có tên là Dīpaṅkara, có cằm to và vai như bò đực; Ngài đưa nhiều người qua biển khổ, giải thoát họ khỏi cảnh khổ. Bodhaneyyaṃ janaṃ disvā, satasahassepi yojane; Khaṇena upagantvāna, bodheti taṃ mahāmuni. Sau khi thấy người có thể giác ngộ, dù ở cách trăm ngàn do-tuần; Bậc Đại Mâu-ni đi đến trong khoảnh khắc và làm cho người ấy giác ngộ. Paṭhamābhisamaye buddho, koṭisatamabodhayi; Dutiyābhisamaye nātho, navutikoṭimabodhayi. Trong lần chứng ngộ đầu tiên, đức Phật đã làm cho một trăm ức vị giác ngộ; Trong lần chứng ngộ thứ hai, bậc Lãnh Đạo đã làm cho chín mươi ức vị giác ngộ. Yadā ca devabhavanamhi, buddho dhammadesayi; Navutikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahu. Và khi đức Phật thuyết Pháp tại cung trời, sự chứng ngộ lần thứ ba đã xảy ra cho chín mươi ngàn ức vị. Sannipātā tayo āsuṃ, dīpaṅkarassa satthuno; Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo. Đã có ba lần hội họp của các vị Thánh đệ tử của bậc Đạo Sư Dīpaṅkara; Lần hội họp đầu tiên là của một trăm ngàn ức vị. Puna nāradakūṭamhi, pavivekagate jine; Khīṇāsavā vītamalā, samiṃsu satakoṭiyo. Lại nữa, khi bậc Chiến Thắng nhập độc cư tại đỉnh núi Nārada; Một trăm ức vị đã đoạn tận lậu hoặc, đã lìa cấu uế, đã hội họp. Yamhi kāle mahāvīro, sudassanasiluccaye; Navutikoṭisahassehi, pavāresi mahāmuni. Vào lúc bậc Đại Hùng, bậc Đại Mâu-ni, làm lễ Tự tứ trên tảng đá Sudassana cùng với chín mươi ngàn ức vị. Ahaṃ tena samayena, jaṭilo uggatāpano; Antalikkhamhi caraṇo, pañcābhiññāsu pāragū. Vào thời ấy, ta là một đạo sĩ bện tóc, có khổ hạnh mãnh liệt; Ta đi lại trong hư không, thiện xảo trong năm thắng trí. Dasavīsasahassānaṃ, dhammābhisamayo ahu; Ekadvinnaṃ abhisamayā, gaṇanāto asaṅkhiyā. Sự chứng ngộ Pháp đã xảy ra cho mười, hai mươi ngàn vị; Các sự chứng ngộ của một, hai vị thì không thể đếm được về số lượng. Vitthārikaṃ bāhujaññaṃ, iddhaṃ phītaṃ ahu tadā; Dīpaṅkarassa bhagavato, sāsanaṃ suvisodhitaṃ. Vào lúc ấy, giáo pháp của đức Thế Tôn Dīpaṅkara đã được lan rộng, được nhiều người biết đến, thịnh vượng, phát triển, và được thanh tịnh tốt đẹp. Cattāri satasahassāni, chaḷabhiññā mahiddhikā; Dīpaṅkaraṃ lokaviduṃ, parivārenti sabbadā. Bốn trăm ngàn vị có sáu thắng trí, có đại thần lực, luôn luôn vây quanh đức Dīpaṅkara, bậc Thông Suốt thế gian. Ye [Pg.56] keci tena samayena, jahanti mānusaṃ bhavaṃ; Appattamānasā sekhā, garahitā bhavanti te. Vào thời ấy, những ai từ bỏ kiếp người trong khi vẫn là bậc hữu học, chưa đạt được mục đích, thì họ bị chê trách. Supupphitaṃ pāvacanaṃ, arahantehi tādihi; Khīṇāsavehi vimalehi, upasobhati sadevake. Giáo pháp nở rộ tốt đẹp, được làm cho rực rỡ trong thế gian cùng với chư Thiên bởi các bậc A-la-hán như thế, những vị đã đoạn tận lậu hoặc, những vị vô cấu. Nagaraṃ rammavatī nāma, sudevo nāma khattiyo; Sumedhā nāma janikā, dīpaṅkarassa satthuno. Thành phố tên là Rammavatī, vua phụ thân là Sudeva, người mẹ là Sumedhā, của bậc Đạo Sư Dīpaṅkara. Sumaṅgalo ca tisso ca, ahesuṃ aggasāvakā; Sāgato nāmupaṭṭhāko, dīpaṅkarassa satthuno. Sumaṅgala và Tissa đã là các vị Thượng thủ Thinh văn; Vị thị giả tên là Sāgata, của bậc Đạo Sư Dīpaṅkara. Nandā ceva sunandā ca, ahesuṃ aggasāvikā; Bodhi tassa bhagavato, pipphalīti pavuccati. Nandā và Sunandā đã là các vị Thượng thủ Nữ Thinh văn; Cội Bồ-đề của đức Thế Tôn ấy được gọi là Pipphali. Asītihatthamubbedho, dīpaṅkaro mahāmuni; Sobhati dīparukkhova, sālarājāva pupphito; Pabhā vidhāvati tassa, samantā dvādasayojane. Bậc Đại Mâu-ni Dīpaṅkara cao tám mươi hắc-thủ; Ngài tỏa sáng như cây đèn, như cây Sa-la vương đang trổ hoa; Ánh sáng của ngài lan tỏa xung quanh mười hai do-tuần. Satasahassavassāni, āyu tassa mahesino; Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ. Tuổi thọ của bậc Đại Sĩ ấy là một trăm ngàn năm; Trong khi sống chừng ấy thời gian, vị ấy đã cứu độ nhiều chúng sanh. Jotayitvāna saddhammaṃ, santāretvā mahājanaṃ; Jalitvā aggikkhandhova, nibbuto so sasāvako. Sau khi làm sáng tỏ Chánh pháp, sau khi cứu độ đại chúng; Vị ấy, sau khi bừng cháy như một khối lửa, đã tịch diệt cùng với các vị Thinh văn. Sā ca iddhi so ca yaso, tāni ca pādesu cakkaratanāni; Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārāti. Thần thông ấy và danh vọng ấy, cùng những bánh xe báu ở dưới chân; Tất cả những thứ ấy đã biến mất. Quả thật, tất cả các pháp hữu vi đều là trống rỗng. Dīpaṅkarassa bhagavato aparabhāge ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā koṇḍañño nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā ahesuṃ. Paṭhamasannipāte koṭisatasahassaṃ. Dutiye koṭisahassaṃ, tatiye navutikoṭiyo. Về sau đức Thế Tôn Dīpaṅkara, sau khi trải qua một a-tăng-kỳ, một vị Đạo Sư tên là Koṇḍañña đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội họp các vị thinh văn. Trong lần hội họp thứ nhất có một trăm ngàn ức vị. Lần thứ nhì có một ngàn ức vị, lần thứ ba có chín mươi ức vị. Tadā bodhisatto vijitāvī nāma cakkavattī hutvā koṭisatasahassasaṅkhassa buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adāsi. Satthā bodhisattaṃ ‘‘buddho bhavissatī’’ti byākaritvā dhammaṃ desesi. So satthu [Pg.57] dhammakathaṃ sutvā rajjaṃ niyyātetvā pabbaji. So tīṇi piṭakāni uggahetvā aṭṭha samāpattiyo, pañca ca abhiññāyo uppādetvā aparihīnajjhāno brahmaloke nibbatti. Koṇḍaññabuddhassa pana rammavatī nāma nagaraṃ, sunando nāma khattiyo pitā, sujātā nāma mātā, bhaddo ca subhaddo ca dve aggasāvakā, anuruddho nāma upaṭṭhāko, tissā ca upatissā ca dve aggasāvikā, sālakalyāṇī bodhi, aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ sarīraṃ, vassasatasahassaṃ āyuppamāṇaṃ ahosi. Khi ấy, vị Bồ-tát là một vị chuyển luân vương tên là Vijitāvī, đã cúng dường đại thí đến chư Tăng với đức Phật là vị đứng đầu, số lượng một trăm ngàn ức vị. Vị Đạo Sư đã thuyết Pháp sau khi thọ ký cho vị Bồ-tát rằng: ‘Vị này sẽ thành Phật.’ Vị ấy sau khi nghe Pháp thoại của Đạo Sư đã từ bỏ vương quốc và xuất gia. Vị ấy sau khi học thuộc Tam Tạng, đã phát sanh tám bậc thiền chứng và năm pháp thắng trí, với thiền định không bị suy thoái, đã tái sanh vào cõi Phạm thiên. Về phần đức Phật Koṇḍañña, thành phố tên là Rammavatī, vua cha thuộc dòng Sát-đế-lỵ tên là Sunanda, hoàng hậu mẹ tên là Sujātā, hai vị thượng thủ thinh văn là Bhadda và Subhadda, vị thị giả là Anuruddha, hai vị nữ thượng thủ thinh văn là Tissā và Upatissā, cây bồ-đề là cây Sālakalyāṇī, thân cao tám mươi tám hắc tay, tuổi thọ là một trăm ngàn năm. Tassa aparabhāge ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā ekasmiṃyeva kappe cattāro buddhā nibbattiṃsu maṅgalo sumano revato sobhitoti. Maṅgalassa pana bhagavato tīsu sāvakasannipātesu paṭhamasannipāte koṭisatasahassabhikkhū ahesuṃ. Dutiye koṭisahassaṃ. Tatiye navutikoṭiyo. Vemātikabhātā panassa ānandakumāro nāma navutikoṭisaṅkhyāya parisāya saddhiṃ dhammasavanatthāya satthu santikaṃ agamāsi, satthā tassa anupubbikathaṃ kathesi. So saddhiṃ parisāya saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Satthā tesaṃ kulaputtānaṃ pubbacariyakaṃ olokento iddhimayapattacīvarassa upanissayaṃ disvā dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā ‘‘etha bhikkhavo’’ti āha. Sabbe taṅkhaṇaññeva iddhimayapattacīvaradharā saṭṭhivassikattherā viya ākappasampannā hutvā satthāraṃ vanditvā parivārayiṃsu ayamassa tatiyo sāvakasannipāto ahosi. Về sau vị ấy, sau khi trải qua một a-tăng-kỳ, trong cùng một kiếp có bốn vị Phật đã xuất hiện là Maṅgala, Sumana, Revata, và Sobhita. Về phần đức Thế Tôn Maṅgala, trong ba lần hội họp các vị thinh văn, lần hội họp thứ nhất có một trăm ngàn ức vị tỳ-khưu. Lần thứ nhì có một ngàn ức vị. Lần thứ ba có chín mươi ức vị. Khi ấy, người em cùng cha khác mẹ của ngài là hoàng tử Ānanda, cùng với hội chúng gồm chín mươi ức vị, đã đi đến gần vị Đạo Sư với mục đích nghe Pháp. Vị Đạo Sư đã thuyết cho vị ấy bài pháp tuần tự. Vị ấy cùng với hội chúng đã đắc quả A-la-hán cùng với các pháp vô ngại giải. Vị Đạo Sư, trong khi nhìn đến hạnh nghiệp quá khứ của các thiện gia nam tử ấy, và thấy được duyên lành cho y bát do thần thông tạo thành, đã duỗi cánh tay phải ra và nói: ‘Hãy đến, các tỳ-khưu.’ Ngay lúc ấy, tất cả các vị ấy, mang y bát do thần thông tạo thành, trở nên có oai nghi giống như các vị trưởng lão sáu mươi tuổi hạ, đã đảnh lễ vị Đạo Sư và vây quanh ngài. Đây là lần hội họp các vị thinh văn thứ ba của ngài. Yathā pana aññesaṃ buddhānaṃ samantā asītihatthappamāṇāyeva sarīrappabhā hoti, na, evaṃ tassa. Tassa pana bhagavato sarīrappabhā niccakālaṃ dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi. Rukkhapathavīpabbatasamuddādayo antamaso ukkhaliyādīni upādāya suvaṇṇapaṭa pariyonaddhā viya ahesuṃ. Āyuppamāṇaṃ panassa navutivassasahassāni ahosi. Ettakaṃ kālaṃ candimasūriyādayo attano pabhāya virocituṃ nāsakkhiṃsu, rattindivaparicchedo na paññāyittha. Divā sūriyālokena viya sattā niccaṃ buddhālokeneva vicariṃsu. Sāyaṃ pupphitānaṃ kusumānaṃ, pāto ravanakasakuṇānañca vasena loko rattindivaparicchedaṃ sallakkhesi[Pg.58]. Kiṃ pana aññesaṃ buddhānaṃ ayamānubhāvo natthīti? No natthi, tepi hi ākaṅkhamānā dasasahassiṃ vā lokadhātuṃ, tato vā bhiyyo ābhāya phareyyuṃ. Maṅgalassa pana bhagavato pubbapatthanāvasena aññesaṃ byāmappabhā viya sarīrappabhā niccameva dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi. Hào quang thân thể của các vị Phật khác chỉ tỏa ra xung quanh trong phạm vi tám mươi hắc tay, nhưng đối với ngài thì không phải như vậy. Hào quang thân thể của đức Thế Tôn ấy luôn luôn chiếu khắp mười ngàn thế giới. Cây cối, đất đai, núi non, biển cả, v.v... cho đến cả những thứ như nồi niêu, đều giống như được bao phủ bởi một tấm vàng. Tuổi thọ của ngài là chín mươi ngàn năm. Trong suốt thời gian ấy, mặt trăng, mặt trời, v.v... đã không thể chiếu sáng bằng ánh sáng của chính mình, sự phân biệt ngày và đêm đã không được biết đến. Giống như chúng sanh đi lại bằng ánh sáng mặt trời vào ban ngày, họ luôn đi lại bằng ánh sáng của đức Phật. Thế gian nhận biết sự phân biệt ngày và đêm nhờ vào các loài hoa nở vào buổi chiều và tiếng chim hót vào buổi sáng. Phải chăng các vị Phật khác không có oai lực này? Không phải là không có, vì các vị ấy nếu mong muốn cũng có thể chiếu sáng khắp mười ngàn thế giới hoặc hơn thế nữa. Nhưng đối với đức Thế Tôn Maṅgala, do lời nguyện trong quá khứ, hào quang thân thể của ngài, không giống như hào quang một tầm của các vị khác, đã luôn luôn chiếu khắp mười ngàn thế giới. So kira bodhisattacariyakāle vessantarasadise attabhāve ṭhito saputtadāro vaṅkapabbatasadise pabbate vasi. Atheko kharadāṭhiko nāma yakkho mahāpurisassa dānajjhāsayataṃ sutvā brāhmaṇavaṇṇena upasaṅkamitvā mahāsattaṃ dve dārake yāci. Mahāsatto ‘‘dadāmi brāhmaṇassa puttake’’ti haṭṭhapahaṭṭho udakapariyantaṃ pathaviṃ kampento dvepi dārake adāsi. Yakkho caṅkamanakoṭiyaṃ ālambanaphalakaṃ nissāya ṭhatvā passantasseva mahāsattassa muḷālakalāpaṃ viya dve dārake khādi. Mahāpurisassa yakkhaṃ oloketvā vivaṭamatte aggijālaṃ viya lohitadhāraṃ uggiramānaṃ tassa mukhaṃ disvāpi kesaggamattampi domanassaṃ nuppajji, ‘‘sudinnaṃ vata me dāna’’nti cintayato panassa sarīre mahantaṃ pītisomanassaṃ udapādi. So ‘‘imassa me nissandena anāgate imināva nīhārena sarīrato rasmiyo nikkhamantū’’ti patthanaṃ akāsi. Tassa taṃ patthanaṃ nissāya buddhabhūtassa sarīrato rasmiyo nikkhamitvā ettakaṃ ṭhānaṃ phariṃsu. Tương truyền rằng, trong thời gian thực hành hạnh Bồ-tát, trong một kiếp sống tương tự như Vessantara, ngài đã cùng vợ con sống trên một ngọn núi tương tự như núi Vaṅka. Bấy giờ, một dạ-xoa tên là Kharadāṭhika, sau khi nghe về tâm nguyện bố thí của vị Đại nhân, đã hiện ra dưới hình dạng một người Bà-la-môn đến gần và xin vị Đại sĩ hai người con. Vị Đại sĩ vô cùng hoan hỷ, nghĩ rằng: ‘Ta trao các con cho người Bà-la-môn,’ làm cho mặt đất rung chuyển đến tận mép nước, đã trao cả hai người con. Vị dạ-xoa đứng tựa vào lan can ở cuối đường kinh hành, ngay trước mắt vị Đại sĩ đang nhìn, đã ăn hai đứa trẻ như thể ăn một bó củ sen. Vị Đại nhân, trong khi nhìn vị dạ-xoa, dù thấy miệng của y vừa mở ra đã tuôn ra một dòng máu như một ngọn lửa, cũng không một chút buồn rầu nào khởi lên dù chỉ bằng một sợi tóc. Nhưng khi ngài nghĩ rằng: ‘Quả thật, sự bố thí của ta đã được khéo cho,’ thì một niềm hỷ lạc lớn lao đã khởi lên trong thân ngài. Ngài đã phát nguyện rằng: ‘Do kết quả của việc làm này của ta, trong tương lai, cũng theo cách này, mong rằng các tia sáng sẽ phát ra từ thân ta.’ Nhờ vào lời nguyện ấy, khi ngài thành Phật, các tia sáng đã phát ra từ thân ngài và chiếu khắp một phạm vi rộng lớn như vậy. Aparampissa pubbacaritaṃ atthi. So kira bodhisattakāle ekassa buddhassa cetiyaṃ disvā ‘‘imassa buddhassa mayā jīvitaṃ pariccajituṃ vaṭṭatī’’ti daṇḍakadīpikāveṭhananiyāmena sakalasarīraṃ veṭhāpetvā ratanamattamakulaṃ satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapātiṃ sappissa pūrāpetvā tattha sahassavaṭṭiyo jālāpetvā taṃ sīsenādāya sakalasarīraṃ jālāpetvā cetiyaṃ padakkhiṇaṃ karonto sakalarattiṃ vītināmesi. Evaṃ yāva aruṇuggamanā vāyamantassāpissa lomakūpamattampi usumaṃ na gaṇhi, padumagabbhaṃ paviṭṭhakālo viya ahosi. Dhammo hi nāmesa attānaṃ rakkhantaṃ rakkhati. Tenāha bhagavā – Lại nữa, có một tiền thân khác của vị ấy. Nghe nói rằng, vào thời Bồ-tát, sau khi nhìn thấy bảo tháp của một vị Phật, vị ấy đã nghĩ rằng: “Ta nên từ bỏ mạng sống vì vị Phật này.” (Vị ấy) đã cho quấn toàn thân mình theo cách quấn đuốc bằng gậy, cho đổ đầy bơ lỏng vào một cái bát bằng vàng trị giá một trăm ngàn (đồng tiền) có kích thước bằng một viên ngọc, cho thắp lên một ngàn tim đèn ở trong đó, đội cái bát ấy lên đầu, cho đốt cháy toàn thân, và đã trải qua suốt cả đêm trong khi đi kinh hành quanh bảo tháp. Mặc dù đã tinh tấn như vậy cho đến khi rạng đông, nhưng sức nóng cũng không thấm đến dù chỉ bằng một lỗ chân lông của vị ấy, (thân vị ấy) giống như lúc đi vào trong lòng hoa sen. Quả thật, Pháp bảo hộ người thực hành Pháp. Do đó, đức Thế Tôn đã nói: ‘‘Dhammo [Pg.59] have rakkhati dhammacāriṃ,Dhammo suciṇṇo sukhamāvahāti; Esānisaṃso dhamme suciṇṇe,Na duggatiṃ gacchati dhammacārī’’ti. (theragā. 303; jā. 1.10.102; 1.15.385); “Quả thật, Pháp hộ trì người hành Pháp, Pháp được khéo hành trì, mang lại an lạc; Đây là quả báu của Pháp được khéo hành trì, Người hành Pháp không đi đến ác thú.” (Trưởng Lão Kệ 303; Chuyện Tiền Thân 1.10.102; 1.15.385); Imassāpi kammassa nissandena tassa bhagavato sarīrobhāso dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi. Do kết quả của nghiệp này, hào quang từ thân của đức Thế Tôn ấy đã lan tỏa và đứng vững khắp mười ngàn thế giới. Tadā amhākaṃ bodhisatto suruci nāma brāhmaṇo hutvā ‘‘satthāraṃ nimantessāmī’’ti upasaṅkamitvā madhuradhammakathaṃ sutvā ‘‘sve mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhatha bhante’’ti āha. Brāhmaṇa kittakehi te bhikkhūhi atthoti, kittakā pana vo bhante parivārā bhikkhūti. Tadā satthu paṭhamasannipātoyeva hoti. Tasmā ‘‘koṭisatasahassa’’nti āha. ‘‘Bhante, sabbehipi saddhiṃ mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti āha. Satthā adhivāsesi. Brāhmaṇo svātanāya nimantetvā gehaṃ gacchanto cintesi ‘‘ahaṃ ettakānaṃ bhikkhūnaṃ yāgubhattavatthādīni dātuṃ no na sakkomi, nisīdanaṭṭhānaṃ pana kathaṃ bhavissatī’’ti. Tassa sā cintā caturāsītiyojanasahassamatthake ṭhitassa devarañño paṇḍukambalasilāsanassa uṇhabhāvaṃ janesi. Sakko ‘‘ko nu kho maṃ imasmā ṭhānā cāvetukāmo’’ti dibbacakkhunā olokento mahāpurisaṃ disvā ‘‘ayaṃ suruci brāhmaṇo buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā nisīdanaṭṭhānatthāya cintesi, mayāpi tattha gantvā puññakoṭṭhāsaṃ gahetuṃ vaṭṭatī’’ti vaḍḍhakivaṇṇaṃ nimminitvā vāsipharasuhattho mahāpurisassa purato pāturahosi. ‘‘Atthi nu kho kassaci bhatiyā kattabbakicca’’nti āha. Mahāpuriso taṃ disvā ‘‘kiṃ kammaṃ karissasī’’ti āha. Mama ajānanasippaṃ nāma natthi, gehaṃ vā maṇḍapaṃ vā yo yaṃ kāreti, tassa taṃ kātuṃ jānāmīti. Tena hi mayhaṃ kammaṃ atthīti. Kiṃ, ayyāti? Svātanāya me koṭisatasahassabhikkhū nimantitā, tesaṃ nisīdanamaṇḍapaṃ karissasīti. Ahaṃ nāma kareyyaṃ, sace me bhatiṃ dātuṃ sakkhissathāti. Sakkhissāmi, tātāti. ‘‘Sādhu karissāmī’’ti gantvā ekaṃ padesaṃ olokesi. Khi ấy, Bồ-tát của chúng ta là một vị Bà-la-môn tên Suruci, đã đi đến với ý định “Ta sẽ thỉnh mời đức Đạo Sư,” sau khi nghe bài pháp thoại ngọt ngào, đã nói rằng: “Bạch ngài, ngày mai xin hãy nhận vật thực của con.” (Đức Đạo Sư hỏi:) “Này Bà-la-môn, ông cần bao nhiêu vị tỳ-khưu?” (Bà-la-môn hỏi:) “Bạch ngài, chúng tùy tùng của ngài có bao nhiêu vị tỳ-khưu?” Khi ấy chính là lần hội chúng đầu tiên của đức Đạo Sư. Do đó, Ngài đã nói: “Một trăm ngàn ức.” (Vị ấy) nói: “Bạch ngài, xin hãy cùng với tất cả (chư vị) nhận vật thực của con.” Đức Đạo Sư đã nhận lời. Vị Bà-la-môn, sau khi thỉnh mời cho ngày mai, trong khi đi về nhà đã suy nghĩ: “Ta không phải là không thể cúng dường cháo, cơm, y phục, v.v... cho từng ấy vị tỳ-khưu, nhưng chỗ ngồi thì sẽ như thế nào đây?” Sự suy tư ấy của ông đã làm cho phiến đá Paṇḍukambala của vị thiên chủ, vốn ở trên đỉnh (núi Tu-di) cao tám mươi bốn ngàn do-tuần, trở nên nóng lên. Đế-thích, trong khi nhìn bằng thiên nhãn với ý nghĩ “Ai muốn làm ta rời khỏi chỗ này?”, đã nhìn thấy vị Đại nhân và nghĩ rằng: “Vị Bà-la-môn Suruci này, sau khi thỉnh mời Tăng chúng với đức Phật là vị đứng đầu, đang lo lắng về chỗ ngồi. Ta cũng nên đến đó để nhận phần phước báu.” (Nghĩ vậy,) ngài đã hóa hiện thành một người thợ mộc, tay cầm bào và rìu, xuất hiện trước mặt vị Đại nhân. (Và) nói: “Có ai có việc gì cần làm thuê không?” Vị Đại nhân nhìn thấy người ấy và hỏi: “Ông sẽ làm công việc gì?” (Người thợ mộc nói:) “Không có nghề nào mà tôi không biết. Ai muốn làm nhà hay đình tạ, tôi đều biết cách làm cho người ấy.” (Vị Đại nhân nói:) “Vậy thì ta có việc cho ông.” (Người thợ mộc hỏi:) “Việc gì, thưa ngài?” (Vị Đại nhân nói:) “Ta đã thỉnh mời một trăm ngàn ức vị tỳ-khưu cho ngày mai, ông sẽ làm một cái đình tạ để họ ngồi chứ?” (Người thợ mộc nói:) “Tôi sẽ làm, nếu ngài có thể trả công cho tôi.” (Vị Đại nhân nói:) “Ta có thể, này ông.” (Người thợ mộc) nói: “Tốt lắm, tôi sẽ làm,” rồi đi đến và nhìn vào một khu đất. Dvādasaterasayojanappamāṇo [Pg.60] padeso kasiṇamaṇḍalaṃ viya samatalo ahosi. So ‘‘ettake ṭhāne sattaratanamayo maṇḍapo uṭṭhahatū’’ti cintetvā olokesi. Tāvadeva pathaviṃ bhinditvā maṇḍapo uṭṭhahi. Tassa suvaṇṇamayesu thambhesu rajatamayā ghaṭakā ahesuṃ, rajatamayesu thambhesu suvaṇṇamayā, maṇitthambhesu pavāḷamayā, pavāḷatthambhesu maṇimayā, sattaratanamayesu thambhesu sattaratanamayāva ghaṭakā ahesuṃ. Tato ‘‘maṇḍapassa antarantena kiṅkiṇikajālaṃ olambatū’’ti olokesi. Saha olokaneneva kiṅkiṇikajālaṃ olambi, yassa mandavāteritassa pañcaṅgikasseva tūriyassa madhurasaddo niggacchati. Dibbasaṅgītivattanakālo viya ahosi. ‘‘Antarantarā gandhadāmamālādāmāni olambantū’’ti cintesi. Tāvadeva dāmāni olambiṃsu. ‘‘Koṭisatasahassasaṅkhyānaṃ bhikkhūnaṃ āsanāni ca ādhārakāni ca pathaviṃ bhinditvā uṭṭhahantū’’ti cintesi. Tāvadeva uṭṭhahiṃsu. ‘‘Koṇe koṇe ekekā udakacāṭiyo uṭṭhahantū’’ti cintesi, tāvadeva udakacāṭiyo uṭṭhahiṃsu ettakaṃ māpetvā brāhmaṇassa santikaṃ gantvā ‘‘ehi ayya tava maṇḍapaṃ oloketvā mayhaṃ bhatiṃ dehī’’ti āha. Mahāpuriso gantvā maṇḍapaṃ olokesi. Olokentassevassa sakalasarīraṃ pañcavaṇṇāya pītiyā nirantaraṃ phuṭaṃ ahosi. Athassa maṇḍapaṃ oloketvā etadahosi ‘‘nāyaṃ maṇḍapo manussabhūtena kato, mayhaṃ pana ajjhāsayaṃ mayhaṃ guṇaṃ āgamma addhā sakkassa bhavanaṃ uṇhaṃ ahosi. Tato sakkena devaraññā ayaṃ maṇḍapo kārito bhavissatī’’ti. ‘‘Na kho pana me yuttaṃ evarūpe maṇḍape ekadivasaṃyeva dānaṃ dātuṃ, sattāhaṃ dassāmī’’ti cintesi. Khu đất rộng khoảng mười hai, mười ba do-tuần đã trở nên bằng phẳng như một vòng tròn kasiṇa. Vị ấy suy nghĩ: “Mong rằng một đình tạ bằng bảy báu vật hãy hiện lên ở nơi này,” rồi nhìn. Ngay lập tức, một đình tạ đã trồi lên từ mặt đất. Trên các cột bằng vàng của đình tạ ấy có các đầu cột bằng bạc, trên các cột bằng bạc có các đầu cột bằng vàng, trên các cột bằng ngọc ma-ni có các đầu cột bằng san hô, trên các cột bằng san hô có các đầu cột bằng ngọc ma-ni, trên các cột bằng bảy báu vật có các đầu cột cũng bằng bảy báu vật. Sau đó, vị ấy nhìn và (nghĩ): “Mong rằng một mạng lưới chuông nhỏ hãy treo lơ lửng bên trong đình tạ.” Cùng với cái nhìn, mạng lưới chuông nhỏ đã treo lơ lửng, mà khi được gió nhẹ lay động, âm thanh ngọt ngào phát ra giống như của dàn nhạc ngũ âm. Giống như là lúc diễn ra một buổi hòa nhạc của chư thiên. Vị ấy suy nghĩ: “Mong rằng các tràng hương và tràng hoa hãy treo lơ lửng xen kẽ.” Ngay lập tức, các tràng (hương hoa) đã treo lơ lửng. Vị ấy suy nghĩ: “Mong rằng các chỗ ngồi và các vật tựa lưng cho một trăm ngàn ức vị tỳ-khưu hãy trồi lên từ mặt đất.” Ngay lập tức, chúng đã trồi lên. Vị ấy suy nghĩ: “Mong rằng ở mỗi góc hãy hiện lên một chum nước,” ngay lập tức các chum nước đã hiện lên. Sau khi hóa hiện từng ấy thứ, (người thợ mộc) đi đến gần vị Bà-la-môn và nói: “Thưa ngài, hãy đến xem đình tạ của ngài rồi trả công cho tôi.” Vị Đại nhân đi đến và nhìn vào đình tạ. Ngay khi đang nhìn, toàn thân vị ấy đã tràn ngập không gián đoạn với hỷ lạc năm màu. Bấy giờ, sau khi nhìn đình tạ, vị ấy đã nghĩ thế này: “Đình tạ này không phải do một con người làm ra. Chắc chắn là do ý nguyện và đức hạnh của ta mà cung điện của Đế-thích đã nóng lên. Do đó, đình tạ này hẳn đã được thiên chủ Đế-thích cho làm ra.” (Và) vị ấy suy nghĩ: “Thật không thích hợp cho ta khi chỉ cúng dường trong một ngày ở một đình tạ như thế này, ta sẽ cúng dường trong bảy ngày.” Bāhirakadānañhi tattakampi samānaṃ bodhisattānaṃ tuṭṭhiṃ kātuṃ na sakkoti. Alaṅkatasīsaṃ pana chinditvā añjitaakkhīni uppāṭetvā, hadayamaṃsaṃ vā uppāṭetvā dinnakāle bodhisattānaṃ cāgaṃ nissāya tuṭṭhi nāma hoti. Amhākampi hi bodhisattassa sivijātake devasikaṃ pañcasatasahassakahāpaṇāni vissajjetvā catūsu nagaradvāresu, majjhe nagare ca dānaṃ dadantassa taṃ dānaṃ tuṭṭhiṃ uppādetuṃ nāsakkhi. Yadā panassa brāhmaṇavaṇṇena āgantvā sakko devarājā akkhīni yāci, tadā tāni uppāṭetvā [Pg.61] dadamānasseva hāso uppajji, kesaggamattampi cittassa aññathattaṃ nāhosi. Evaṃ dānaṃ nissāya bodhisattānaṃ titti nāma natthi. Tasmā sopi mahāpuriso ‘‘sattāhaṃ mayā koṭisatasahassasaṅkhyānaṃ bhikkhūnaṃ dānaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā tasmiṃ maṇḍape buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā sattāhaṃ gavapānaṃ nāma adāsi. Gavapānanti mahante mahante kolambe khīrassa pūretvā uddhanesu āropetvā ghanapākapakke khīre thoke taṇḍule pakkhipitvā pakkamadhusakkaracuṇṇasappīhi abhisaṅkhataṃ bhojanaṃ vuccati. Manussāyeva pana parivisituṃ nāsakkhiṃsu, devāpi ekantarikā hutvā parivisiṃsu. Dvādasaterasayojanappamāṇaṃ ṭhānampi bhikkhū gaṇhituṃ nappahotiyeva. Te pana bhikkhū attano ānubhāvena nisīdiṃsu. Pariyosānadivase sabbabhikkhūnaṃ pattāni dhovāpetvā bhesajjatthāya sappinavanītatelamadhuphāṇitānaṃ pūretvā ticīvarehi saddhiṃ adāsi. Saṅghanavakabhikkhunā laddhaticīvarasāṭakā satasahassagghanikā ahesuṃ. Satthā anumodanaṃ karonto ‘‘ayaṃ puriso evarūpaṃ mahādānaṃ adāsi, ko nu kho bhavissatī’’ti upadhārento ‘‘anāgate kappasatasahassādhikānaṃ dvinnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti disvā mahāpurisaṃ āmantetvā ‘‘tvaṃ ettakaṃ nāma kālaṃ atikkamitvā gotamo nāma buddho bhavissasī’’ti byākāsi. Việc bố thí ngoại vật, dù cho có như thế nào đi nữa, cũng không thể làm cho các vị Bồ-tát được hoan hỷ. Nhưng vào lúc chặt cái đầu đã được trang điểm, hoặc móc đôi mắt đã được tô điểm, hoặc xé thịt tim mà cho đi, khi ấy do nhờ sự xả thí, niềm hoan hỷ của các vị Bồ-tát mới khởi sanh. Thật vậy, đối với vị Bồ-tát của chúng ta trong bổn sanh Sivi, việc hằng ngày chi tiêu năm trăm ngàn đồng kahāpaṇa để bố thí ở bốn cổng thành và ở giữa thành phố đã không thể làm phát sanh niềm hoan hỷ. Nhưng khi vua trời Sakka đến dưới hình dạng người Bà-la-môn và xin đôi mắt, khi ấy lúc đang móc đôi mắt ấy ra mà cho đi, niềm hân hoan đã phát sanh, tâm của ngài đã không có sự thay đổi dù chỉ bằng một sợi tóc. Như vậy, do nhờ sự bố thí, các vị Bồ-tát không có sự thỏa mãn. Do đó, vị đại nhân ấy cũng đã suy nghĩ rằng: “Ta nên cúng dường đến các vị tỳ-khưu có số lượng một trăm ngàn ức trong bảy ngày,” rồi đã cho chúng Tăng với đức Phật là vị dẫn đầu ngự trong pháp tòa ấy và đã dâng cúng món gọi là gavapāna trong bảy ngày. Gavapāna được gọi là món ăn được chế biến với mật ong đã nấu, đường bột, và bơ tinh khiết, sau khi đã cho một ít gạo vào trong sữa đã được nấu chín đặc, bằng cách đổ đầy sữa vào trong những cái nồi rất lớn rồi đặt lên trên lò. Chỉ loài người đã không thể phục vụ, cả chư thiên cũng đã thay phiên nhau mà phục vụ. Chỗ ngồi có khoảng cách mười hai, mười ba do-tuần cũng không đủ cho các vị tỳ-khưu thọ nhận. Nhưng các vị tỳ-khưu ấy đã ngồi xuống bằng thần lực của mình. Vào ngày cuối cùng, ngài đã cho rửa sạch các bình bát của tất cả tỳ-khưu rồi cho đổ đầy bơ tinh khiết, bơ tươi, dầu, mật ong, và đường phèn để làm thuốc và đã dâng cúng cùng với tam y. Các tấm y của tam y mà vị tỳ-khưu nhỏ nhất trong Tăng chúng nhận được đã trị giá một trăm ngàn. Bậc Đạo Sư, trong khi thực hiện việc tùy hỷ, đã quán xét rằng: “Người này đã thực hiện đại thí dường ấy, vị ấy sẽ là ai đây?” rồi đã thấy rằng: “Trong tương lai, sau hai a-tăng-kỳ và hơn một trăm ngàn đại kiếp, vị ấy sẽ trở thành vị Phật tên là Gotama,” rồi đã gọi vị đại nhân ấy và đã thọ ký rằng: “Sau khi trải qua khoảng thời gian chừng ấy, ngươi sẽ trở thành vị Phật tên là Gotama.” Mahāpuriso byākaraṇaṃ sutvā ‘‘ahaṃ kira buddho bhavissāmi, ko me gharāvāsena attho, pabbajissāmī’’ti cintetvā tathārūpaṃ sampattiṃ kheḷapiṇḍaṃ viya pahāya satthu santike pabbaji. Pabbajitvā ca buddhavacanaṃ uggaṇhitvā abhiññā, samāpattiyo ca nibbattetvā āyupariyosane brahmaloke nibbatti. Vị đại nhân sau khi nghe lời thọ ký đã suy nghĩ rằng: “Ta chắc chắn sẽ trở thành vị Phật, ta còn có ích lợi gì với đời sống tại gia, ta sẽ xuất gia,” rồi đã từ bỏ tài sản tương xứng như thế giống như cục đờm và đã xuất gia nơi bậc Đạo Sư. Và sau khi xuất gia, ngài đã học thuộc lòng lời dạy của đức Phật, đã làm phát sanh các thắng trí và các thiền chứng, và vào lúc cuối đời đã tái sanh ở Phạm thiên giới. Maṅgalassa pana bhagavato uttaraṃ nāma nagaraṃ ahosi. Pitāpi uttaro nāma khattiyo, mātāpi uttarā nāma, sudevo ca dhammaseno ca dve aggasāvakā, pālito nāma upaṭṭhāko, sīvalī ca asokā ca dve aggasāvikā, nāgarukkho bodhi, aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ sarīraṃ ahosi. Navutivassasahassāni ṭhatvā parinibbute pana tasmiṃ ekappahāreneva [Pg.62] dasacakkavāḷasahassāni ekandhakārāni ahesuṃ. Sabbacakkavāḷesu manussānaṃ mahantaṃ ārodanaparidevanaṃ ahosi. Và đức Thế Tôn Maṅgala đã có thành phố tên là Uttara. Người cha cũng là vị Sát-đế-lỵ tên là Uttara, người mẹ cũng tên là Uttarā. Sudeva và Dhammasena là hai vị Thượng thủ Thinh văn. Pālita là vị thị giả. Sīvalī và Asokā là hai vị nữ Thượng thủ Thinh văn. Cây bồ-đề là cây Nāga. Thân của ngài cao tám mươi tám hắc-tay. Và sau khi tồn tại chín mươi ngàn năm, lúc vị ấy nhập Niết-bàn thì mười ngàn thế giới cùng một lúc đã trở nên tối tăm. Ở tất cả các thế giới, sự than khóc và kể lể lớn lao của loài người đã diễn ra. Evaṃ dasasahassilokadhātuṃ andhakāraṃ katvā parinibbutassa tassa bhagavato aparabhāge sumano nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā. Paṭhamasannipāte koṭisatasahassabhikkhū ahesuṃ. Dutiye kañcanapabbatamhi navutikoṭisahassāni, tatiye asītikoṭisahassāni. Tadā mahāsatto atulo nāma nāgarājā ahosi mahiddhiko mahānubhāvo, so ‘‘buddho uppanno’’ti sutvā ñātisaṅghaparivuto nāgabhavanā nikkhamitvā koṭisatasahassabhikkhuparivārassa tassa bhagavato dibbatūriyehi upahāraṃ kārāpetvā mahādānaṃ pavattetvā paccekaṃ dussayugāni datvā saraṇesu patiṭṭhāsi. Sopi naṃ satthā ‘‘anāgate buddho bhavissasī’’ti byākāsi. Sau khi đức Thế Tôn ấy, người đã làm cho mười ngàn thế giới trở nên tối tăm như thế, đã nhập Niết-bàn, về sau bậc Đạo Sư tên là Sumana đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội chúng Thinh văn. Trong lần hội chúng đầu tiên, đã có một trăm ngàn ức vị tỳ-khưu. Lần thứ nhì ở núi Kañcana, đã có chín mươi ngàn ức vị. Lần thứ ba, đã có tám mươi ngàn ức vị. Khi ấy, vị Đại Sĩ là Long vương tên là Atula, có đại thần lực, có đại oai lực. Vị ấy, sau khi nghe rằng: “Đức Phật đã xuất hiện,” được đoàn thể quyến thuộc vây quanh, đã đi ra từ cung điện của loài rồng, đã cho thực hiện sự cúng dường đến đức Thế Tôn ấy, người có một trăm ngàn ức vị tỳ-khưu làm đoàn tùy tùng, bằng các nhạc cụ của chư thiên, đã tiến hành cuộc đại thí, đã dâng cúng mỗi vị một cặp y, và đã an trú trong các nơi nương tựa. Bậc Đạo Sư ấy cũng đã thọ ký cho vị ấy rằng: “Trong tương lai, ngươi sẽ trở thành vị Phật.” Tassa bhagavato nagaraṃ mekhalaṃ nāma ahosi, sudatto nāma rājā pitā, sirimā nāma mātā, saraṇo ca bhāvitatto ca dve aggasāvakā, udeno nāma upaṭṭhāko, soṇā ca upasoṇā ca dve aggasāvikā, nāgarukkhova bodhi, navutihatthubbedhaṃ sarīraṃ, navutiyeva vassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosīti. Thành phố của đức Thế Tôn ấy tên là Mekhala. Vua cha tên là Sudatta, mẹ tên là Sirimā. Saraṇa và Bhāvitatta là hai vị Thượng thủ Thinh văn. Udena là vị thị giả. Soṇā và Upasoṇā là hai vị nữ Thượng thủ Thinh văn. Cây bồ-đề cũng là cây Nāga. Thân của ngài cao chín mươi hắc-tay, và tuổi thọ cũng là chín mươi ngàn năm. Tassa aparabhāge revato nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā ahesuṃ, paṭhamasannipāte gaṇanā nāma natthi, dutiye koṭisatasahassabhikkhū ahesuṃ, tathā tatiye. Tadā bodhisatto atidevo nāma brāhmaṇo hutvā satthu dhammadesanaṃ sutvā saraṇesu patiṭṭhāya sirasmiṃ añjaliṃ ṭhapetvā tassa satthuno kilesappahāne vaṇṇaṃ vatvā uttarāsaṅgena pūjamakāsi. Sopi naṃ ‘‘buddho bhavissasī’’ti byākāsi. Về sau vị ấy, bậc Đạo Sư tên là Revata đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội chúng Thinh văn. Trong lần hội chúng đầu tiên, không có sự tính đếm. Lần thứ nhì, đã có một trăm ngàn ức vị tỳ-khưu, lần thứ ba cũng như thế. Khi ấy, vị Bồ-tát là người Bà-la-môn tên là Atideva, sau khi nghe pháp thoại của bậc Đạo Sư, đã an trú trong các nơi nương tựa, đã đặt hai tay chắp lại ở trên đầu, đã nói lên lời tán dương về sự đoạn trừ các phiền não của bậc Đạo Sư ấy, và đã thực hiện sự cúng dường bằng chiếc thượng y. Vị ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: “Ngươi sẽ trở thành vị Phật.” Tassa pana bhagavato nagaraṃ sudhaññavatī nāma ahosi, pitā vipulo nāma khattiyo, mātāpi vipulā nāma, varuṇo ca brahmadevo ca dve aggasāvakā, sambhavo nāma upaṭṭhāko, bhaddā ca subhaddā ca dve aggasāvikā, nāgarukkhova bodhi, sarīraṃ asītihatthubbedhaṃ ahosi, āyu saṭṭhivassasahassānīti. Và thành phố của đức Thế Tôn ấy tên là Sudhaññavatī. Người cha là vị Sát-đế-lỵ tên là Vipula, người mẹ cũng tên là Vipulā. Varuṇa và Brahmadeva là hai vị Thượng thủ Thinh văn. Sambhava là vị thị giả. Bhaddā và Subhaddā là hai vị nữ Thượng thủ Thinh văn. Cây bồ-đề cũng là cây Nāga. Thân của ngài cao tám mươi hắc-tay, tuổi thọ là sáu mươi ngàn năm. Tassa [Pg.63] aparabhāge sobhito nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā, paṭhamasannipāte koṭisatabhikkhū ahesuṃ, dutiye navutikoṭiyo, tatiye asītikoṭiyo. Tadā bodhisatto ajito nāma brāhmaṇo hutvā satthu dhammadesanaṃ sutvā saraṇesu patiṭṭhāya buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adāsi. Sopi naṃ ‘‘buddho bhavissasī’’ti byākāsi. Về sau đó, một vị Đạo Sư tên là Sobhita đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội họp các vị Thinh văn, trong lần hội họp thứ nhất có một trăm triệu vị tỳ-khưu, lần thứ nhì có chín mươi triệu vị, lần thứ ba có tám mươi triệu vị. Khi ấy, vị Bồ-tát là một vị Bà-la-môn tên là Ajita, sau khi nghe pháp thoại của vị Đạo Sư đã an trú trong các nơi nương tựa, đã dâng cúng đại thí đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu. Vị ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: “Vị này sẽ thành Phật.” Tassa pana bhagavato nagaraṃ sudhammaṃ nāma ahosi, pitā sudhammo nāma rājā, mātāpi sudhammā nāma, asamo ca sunetto ca dve aggasāvakā, anomo nāma upaṭṭhāko, nakulā ca sujātā ca dve aggasāvikā, nāgarukkhova bodhi, aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṃ sarīraṃ ahosi, navuti vassasahassāni āyuppamāṇanti. Vị Thế Tôn ấy có kinh thành tên là Sudhamma, phụ thân là đức vua tên là Sudhamma, mẫu thân cũng tên là Sudhammā, Asama và Sunetta là hai vị Thượng thủ Thinh văn, vị thị giả tên là Anoma, Nakulā và Sujātā là hai vị Thượng thủ Thinh văn Ni, cây bồ-đề là cây Nāga, thân hình cao năm mươi tám hắc-tay, tuổi thọ là chín mươi ngàn năm. Tassa aparabhāge ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā ekasmiṃyeva kappe tayo buddhā nibbattiṃsu anomadassī, padumo, nāradoti. Anomadassissa bhagavato tayo sāvakasannipātā, paṭhame aṭṭha bhikkhusatasahassāni ahesuṃ, dutiye satta, tatiye cha tadā bodhisatto eko yakkhasenāpati ahosi mahiddhiko mahānubhāvo anekakoṭisatasahassānaṃ yakkhānaṃ adhipati. So ‘‘buddho uppanno’’ti sutvā āgantvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adāsi. Satthāpi naṃ ‘‘anāgate buddho bhavissasī’’ti byākāsi. Về sau đó, sau khi đã trải qua một a-tăng-kỳ, trong cùng một kiếp có ba vị Phật đã xuất hiện là Anomadassī, Paduma, và Nārada. Đức Thế Tôn Anomadassī có ba lần hội họp các vị Thinh văn, lần thứ nhất có tám trăm ngàn vị tỳ-khưu, lần thứ nhì có bảy trăm ngàn, lần thứ ba có sáu trăm ngàn. Khi ấy, vị Bồ-tát là một vị tướng quân dạ-xoa có đại thần lực, có đại oai lực, là thủ lĩnh của nhiều trăm ngàn triệu dạ-xoa. Vị ấy, sau khi nghe rằng: “Một đức Phật đã xuất hiện,” đã đến và dâng cúng đại thí đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu. Vị Đạo Sư cũng đã thọ ký cho ngài rằng: “Trong tương lai, vị này sẽ thành Phật.” Anomadassissa pana bhagavato candavatī nāma nagaraṃ ahosi, yasavā nāma rājā pitā, yasodharā nāma mātā, nisabho ca anomo ca dve aggasāvakā, varuṇo nāma upaṭṭhāko, sundarī ca sumanā ca dve aggasāvikā, ajjunarukkho bodhi, sarīraṃ aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṃ ahosi, vassasatasahassaṃ āyūti. Vị Thế Tôn Anomadassī có kinh thành tên là Candavatī, phụ thân là đức vua tên là Yasavā, mẫu thân tên là Yasodharā, Nisabha và Anoma là hai vị Thượng thủ Thinh văn, vị thị giả tên là Varuṇa, Sundarī và Sumanā là hai vị Thượng thủ Thinh văn Ni, cây bồ-đề là cây Ajjuna, thân hình cao năm mươi tám hắc-tay, tuổi thọ là một trăm ngàn năm. Tassa aparabhāge padumo nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā, paṭhamasannipāte koṭisatasahassabhikkhū ahesuṃ, dutiye tīṇisatasahassāni, tatiye agāmake araññe mahāvanasaṇḍavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ dve satasahassāni. Tadā tathāgate tasmiṃyeva vanasaṇḍe vasante bodhisatto sīho hutvā satthāraṃ nirodhasamāpattisamāpannaṃ disvā pasannacitto vanditvā padakkhiṇaṃ katvā [Pg.64] pītisomanassajāto tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā sattāhaṃ buddhārammaṇaṃ pītiṃavijahitvā pītisukheneva gocarāya apakkamitvā jīvitapariccāgaṃ katvā payirupāsamāno aṭṭhāsi. Satthā sattāhaccayena nirodhā vuṭṭhito sīhaṃ oloketvā ‘‘bhikkhusaṅghepi cittaṃ pasādetvā saṅghaṃ vandissatī’’ti ‘‘bhikkhusaṅgho āgacchatū’’ti cintesi. Bhikkhū tāvadeva āgamiṃsu. Sīho saṅghe cittaṃ pasādeti. Satthā tassa mānasaṃ oloketvā ‘‘anāgate buddho bhavissasī’’ti byākāsi. Về sau đó, một vị Đạo Sư tên là Paduma đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội họp các vị Thinh văn, trong lần hội họp thứ nhất có một trăm ngàn triệu vị tỳ-khưu, lần thứ nhì có ba trăm ngàn vị, lần thứ ba có hai trăm ngàn vị tỳ-khưu trú trong khu rừng lớn, ở nơi hoang dã không có làng mạc. Khi ấy, trong lúc đức Như Lai đang trú trong chính khu rừng ấy, vị Bồ-tát là một con sư tử, đã thấy vị Đạo Sư đang nhập Diệt Thọ Tưởng Định, với tâm tịnh tín đã đảnh lễ, đi nhiễu quanh bên phải, sanh tâm hoan hỷ và thỏa ý, đã rống lên tiếng rống sư tử ba lần, trong bảy ngày đã không từ bỏ niềm hỷ lạc với đức Phật là đối tượng, đã không đi tìm mồi với niềm hỷ lạc ấy, đã xả bỏ mạng sống và đứng hầu hạ. Vị Đạo Sư, sau khi hết bảy ngày, đã xuất khỏi định Diệt, nhìn con sư tử và suy nghĩ rằng: “Nó cũng sẽ làm cho tâm tịnh tín nơi Tăng chúng và sẽ đảnh lễ Tăng chúng,” (ngài) đã nghĩ: “Mong rằng Tăng chúng hãy đến.” Các vị tỳ-khưu đã đến ngay lúc ấy. Con sư tử làm cho tâm tịnh tín nơi Tăng chúng. Vị Đạo Sư, sau khi nhìn thấy tâm ý của nó, đã thọ ký rằng: “Trong tương lai, vị này sẽ thành Phật.” Padumassa pana bhagavato campakaṃ nagaraṃ ahosi asamo nāma rājā pitā, mātā asamā nāma, sālo ca upasālo ca dve aggasāvakā, varuṇo nāma upaṭṭhāko, rāmā ca surāmā ca dve aggasāvikā, soṇarukkho nāma bodhi aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṃ sarīraṃ ahosi, āyu vassasatasahassanti. Vị Thế Tôn Paduma có kinh thành tên là Campaka, phụ thân là đức vua tên là Asama, mẫu thân tên là Asamā, Sāla và Upasāla là hai vị Thượng thủ Thinh văn, vị thị giả tên là Varuṇa, Rāmā và Surāmā là hai vị Thượng thủ Thinh văn Ni, cây bồ-đề tên là Soṇa, thân hình cao năm mươi tám hắc-tay, tuổi thọ là một trăm ngàn năm. Tassa aparabhāge nārado nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā, paṭhamasannipāte koṭisatasahassabhikkhū ahesuṃ, dutiye navutikoṭisahassāni, tatiye asītikoṭisahassāni. Tadā bodhisatto isipabbajjaṃ pabbajitvā pañcasu abhiññāsu, aṭṭhasu ca samāpattīsu ciṇṇavasī hutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā lohitacandanena pūjamakāsi, sopi naṃ ‘‘anāgate buddho bhavissasī’’ti byākāsi. Về sau đó, một vị Đạo Sư tên là Nārada đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội họp các vị Thinh văn, trong lần hội họp thứ nhất có một trăm ngàn triệu vị tỳ-khưu, lần thứ nhì có chín mươi ngàn triệu vị, lần thứ ba có tám mươi ngàn triệu vị. Khi ấy, vị Bồ-tát đã xuất gia theo lối tu của đạo sĩ, đã trở nên thuần thục trong năm loại thắng trí và tám bậc thiền chứng, đã dâng cúng đại thí đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu, đã cúng dường bằng gỗ chiên-đàn đỏ, vị ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: “Trong tương lai, vị này sẽ thành Phật.” Tassa pana bhagavato dhaññavatī nāma nagaraṃ ahosi, sudevo nāma khattiyo pitā, anomā nāma mātā, bhaddasālo ca jitamitto ca dve aggasāvakā, vāsiṭṭho nāma upaṭṭhāko, uttarā ca phaggunī ca dve aggasāvikā, mahāsoṇarukkho bodhi, sarīraṃ aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ ahosi, navuti vassasahassāni āyūti. Vị Thế Tôn ấy có kinh thành tên là Dhaññavatī, phụ thân là một vị Sát-đế-lỵ tên là Sudeva, mẫu thân tên là Anomā, Bhaddasāla và Jitamitta là hai vị Thượng thủ Thinh văn, vị thị giả tên là Vāsiṭṭha, Uttarā và Phaggunī là hai vị Thượng thủ Thinh văn Ni, cây bồ-đề là cây Mahāsoṇa, thân hình cao tám mươi tám hắc-tay, tuổi thọ là chín mươi ngàn năm. Nāradabuddhassa pana aparabhāge ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā ito satasahassakappamatthake ekasmiṃ kappe ekova padumuttaro nāma buddho udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā, paṭhamasannipāte koṭisatasahassabhikkhū ahesuṃ, dutiye vebhārapabbate navutikoṭisahassāni, tatiye asītikoṭisahassāni. Tadā bodhisatto jaṭilo nāma mahāraṭṭhiyo hutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sacīvaraṃ dānaṃ [Pg.65] adāsi. Sopi naṃ ‘‘anāgate buddho bhavissasī’’ti byākāsi. Padumuttarassa pana bhagavato kāle titthiyā nāma nāhesuṃ sabbe devamanussā buddhameva saraṇamakaṃsu. Về sau thời đức Phật Nārada, sau khi đã trải qua một a-tăng-kỳ, cách đây một trăm ngàn kiếp, trong một kiếp, chỉ có một vị Phật tên là Padumuttara đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội họp các vị Thinh văn, trong lần hội họp thứ nhất có một trăm ngàn triệu vị tỳ-khưu, lần thứ nhì ở núi Vebhāra có chín mươi ngàn triệu vị, lần thứ ba có tám mươi ngàn triệu vị. Khi ấy, vị Bồ-tát là một vị trưởng làng tên là Jaṭila, đã dâng cúng vật thí gồm cả y phục đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu. Vị ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: “Trong tương lai, vị này sẽ thành Phật.” Hơn nữa, trong thời của đức Thế Tôn Padumuttara, không có những người được gọi là ngoại đạo, tất cả chư thiên và nhân loại đều đã quy y chính đức Phật. Tassa nagaraṃ haṃsavatī nāma ahosi, pitā ānando nāma khattiyo, mātā sujātā nāma, devalo ca sujāto ca dve aggasāvakā sumano nāma upaṭṭhāko, amitā ca asamā ca dve aggasāvikā, salalarukkho bodhi, sarīraṃ aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ ahosi, sarīrappabhā samantato dvādasa yojanāni gaṇhi vassasatasahassaṃ āyūti. Kinh thành của vị ấy tên là Haṃsavatī, phụ thân là vị Sát-đế-lỵ tên Ānanda, mẫu thân tên là Sujātā. Devala và Sujāta là hai vị Thượng thủ Tinh văn, vị thị giả tên là Sumana. Amitā và Asamā là hai vị Thượng thủ Nữ Tinh văn, cây bồ-đề là cây Salala. Thân của vị ấy cao tám mươi tám hắc-thủ, hào quang của thân vị ấy tỏa ra xung quanh mười hai do-tuần, tuổi thọ là một trăm ngàn năm. Tassa aparabhāge sattatikappasahassāni atikkamitvā ito tiṃsakappasahassamatthake sumedho ca sujāto cāti ekasmiṃ kappe dve buddhā nibbattiṃsu. Sumedhassāpi tayo sāvakasannipātā, paṭhamasannipāte sudassananagare koṭisatakhīṇāsavā ahesuṃ, dutiye navutikoṭiyo, tatiye asītikoṭiyo. Tadā bodhisatto uttaro nāma brāhmaṇamāṇavo hutvā nidahitvā ṭhapitaṃyeva asītikoṭidhanaṃ vissajjetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā dhammaṃ sutvā saraṇesu patiṭṭhāya nikkhamitvā pabbaji. Sopi naṃ ‘‘anāgate buddho bhavissasī’’ti byākāsi. Về sau, sau khi đã trải qua bảy mươi ngàn kiếp, vào lúc ba mươi ngàn kiếp trước đây, trong cùng một kiếp, hai vị Phật là Sumedha và Sujāta đã xuất hiện. Đức Sumedha cũng có ba lần hội họp các Tinh văn. Trong lần hội họp thứ nhất tại kinh thành Sudassana, có một trăm ức vị lậu tận. Lần thứ hai có chín mươi ức vị, lần thứ ba có tám mươi ức vị. Khi ấy, Bồ-tát là một thanh niên Bà-la-môn tên là Uttara, đã từ bỏ tài sản tám mươi ức vốn đã được chôn cất và cất giữ, đã thực hiện việc bố thí trọng đại đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu, sau khi nghe Pháp, đã an trú trong các nơi quy y rồi xuất gia tu hành. Vị ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: “Trong tương lai, ngươi sẽ thành Phật.” Sumedhassa bhagavato sudassanaṃ nāma nagaraṃ ahosi, sudatto nāma rājā pitā, mātāpi sudattā nāma, saraṇo ca sabbakāmo ca dve aggasāvakā, sāgaro nāma upaṭṭhāko, rāmā ca surāmā ca dve aggasāvikā, mahānīparukkho bodhi, sarīraṃ aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ ahosi, āyu navuti vassasahassānīti. Kinh thành của Đức Thế Tôn Sumedha tên là Sudassana, phụ thân là đức vua tên Sudatta, mẫu thân cũng tên là Sudattā. Saraṇa và Sabbakāma là hai vị Thượng thủ Tinh văn, vị thị giả tên là Sāgara. Rāmā và Surāmā là hai vị Thượng thủ Nữ Tinh văn, cây bồ-đề là cây Mahānīpa. Thân của vị ấy cao tám mươi tám hắc-thủ, tuổi thọ là chín mươi ngàn năm. Tassa aparabhāge sujāto nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā, paṭhamasannipāte saṭṭhibhikkhusatasahassāni ahesuṃ[Pg.66], dutiye paññāsaṃ, tatiye cattālīsaṃ. Tadā bodhisatto cakkavattirājā hutvā ‘‘buddho uppanno’’ti sutvā upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa saddhiṃ sattahi ratanehi catumahādīparajjaṃ datvā satthu santike pabbaji. Sakalaraṭṭhavāsino raṭṭhuppādaṃ gahetvā ārāmikakiccaṃ sādhentā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niccaṃ mahādānaṃ adaṃsu. Sopi naṃ satthā byākāsi. Về sau, bậc Đạo Sư tên là Sujāta đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội họp các Tinh văn. Trong lần hội họp thứ nhất, có sáu triệu vị tỳ-khưu. Lần thứ hai có năm triệu vị, lần thứ ba có bốn triệu vị. Khi ấy, Bồ-tát là một vị Chuyển luân vương, sau khi nghe tin “Đức Phật đã xuất hiện” đã đến hầu, nghe Pháp, rồi dâng cúng vương quyền bốn đại châu cùng với bảy báu vật đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu, và đã xuất gia tu hành nơi bậc Đạo Sư. Toàn thể dân chúng trong xứ đã nhận lấy phần sản vật của quốc gia và thực hiện các công việc của người giữ vườn, đã thường xuyên thực hiện việc bố thí trọng đại đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu. Bậc Đạo Sư ấy cũng đã thọ ký cho ngài. Tassa bhagavato nagaraṃ sumaṅgalaṃ nāma ahosi, uggato nāma rājā pitā, pabhāvatī nāma mātā, sudassano ca sudevo ca dve aggasāvakā, nārado nāma upaṭṭhāko, nāgā ca nāgasamālā ca dve aggasāvikā, mahāveḷurukkho bodhi, so kira mandacchiddo ghanakkhandho upariniggatāhi mahāsākhāhi morapiñchakalāpo viya virocittha. Tassa bhagavato sarīraṃ paṇṇāsahatthubbedhaṃ ahosi, āyu navutivassasahassānīti. Kinh thành của Đức Thế Tôn ấy tên là Sumaṅgala, phụ thân là đức vua tên Uggata, mẫu thân tên là Pabhāvatī. Sudassana và Sudeva là hai vị Thượng thủ Tinh văn, vị thị giả tên là Nārada. Nāgā và Nāgasamālā là hai vị Thượng thủ Nữ Tinh văn, cây bồ-đề là cây Mahāveḷu. Cây ấy được cho là có ít kẽ hở, thân đặc, rực rỡ như một bó đuôi công với những cành lớn vươn lên trên. Thân của Đức Thế Tôn ấy cao năm mươi hắc-thủ, tuổi thọ là chín mươi ngàn năm. Tassa aparabhāge ito aṭṭhārasakappasatamatthake ekasmiṃ kappe piyadassī, atthadassī, dhammadassīti tayo buddhā nibbattiṃsu. Piyadassissāpi tayo sāvakasannipātā. Paṭhame koṭisatasahassabhikkhū ahesuṃ, dutiye navutikoṭiyo, tatiye asītikoṭiyo. Tadā bodhisatto kassapo nāma māṇavo tiṇṇaṃ vedānaṃ pāraṅgato hutvā satthu dhammadesanaṃ sutvā koṭisatasahassadhanapariccāgena saṅghārāmaṃ kāretvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāsi. Atha naṃ satthā ‘‘aṭṭhārasakappasataccayena buddho bhavissasī’’ti byākāsi. Về sau, vào lúc một ngàn tám trăm kiếp trước đây, trong cùng một kiếp, ba vị Phật là Piyadassī, Atthadassī, và Dhammadassī đã xuất hiện. Đức Piyadassī cũng có ba lần hội họp các Tinh văn. Trong lần thứ nhất, có một trăm ngàn ức vị tỳ-khưu. Lần thứ hai có chín mươi ức vị, lần thứ ba có tám mươi ức vị. Khi ấy, Bồ-tát là một thanh niên tên Kassapa, đã thông suốt ba bộ Vệ-đà, sau khi nghe bài thuyết Pháp của bậc Đạo Sư, đã cho xây dựng một ngôi tịnh xá cho Tăng chúng bằng cách từ bỏ tài sản một trăm ngàn ức, và đã an trú trong các nơi quy y và các giới. Bấy giờ, bậc Đạo Sư đã thọ ký cho ngài rằng: “Sau khi một ngàn tám trăm kiếp trôi qua, ngươi sẽ thành Phật.” Tassa bhagavato anomaṃ nāma nagaraṃ ahosi, pitā sudinno nāma rājā, mātā candā nāma, pālito ca sabbadassī ca dve aggasāvakā, sobhito nāma upaṭṭhāko, sujātā ca dhammadinnā ca dve aggasāvikā, piyaṅgurukkho bodhi, sarīraṃ asītihatthubbedhaṃ ahosi, navutivassasahassāni āyūti. Kinh thành của Đức Thế Tôn ấy tên là Anoma, phụ thân là đức vua tên Sudinna, mẫu thân tên là Candā. Pālita và Sabbadassī là hai vị Thượng thủ Tinh văn, vị thị giả tên là Sobhita. Sujātā và Dhammadinnā là hai vị Thượng thủ Nữ Tinh văn, cây bồ-đề là cây Piyaṅgu. Thân của vị ấy cao tám mươi hắc-thủ, tuổi thọ là chín mươi ngàn năm. Tassa aparabhāge atthadassī nāma bhagavā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā. Paṭhame aṭṭhanavutibhikkhusatasahassāni ahesuṃ, dutiye aṭṭhāsītisahassāni, tathā tatiye. Tadā bodhisatto susīmo [Pg.67] nāma mahiddhiko tāpaso hutvā devalokato mandāravapupphacchattaṃ āharitvā satthāraṃ pūjesi. Sopi naṃ satthā byākāsi. Về sau, Đức Thế Tôn tên là Atthadassī đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội họp các Tinh văn. Trong lần thứ nhất, có chín triệu tám trăm ngàn vị tỳ-khưu. Lần thứ hai có tám mươi tám ngàn vị, lần thứ ba cũng vậy. Khi ấy, Bồ-tát là một vị đạo sĩ có đại thần lực tên là Susīma, đã mang lọng hoa Mandārava từ cõi trời đến cúng dường bậc Đạo Sư. Bậc Đạo Sư ấy cũng đã thọ ký cho ngài. Tassa bhagavato sobhaṇaṃ nāma nagaraṃ ahosi, sāgaro nāma rājā pitā, sudassanā nāma mātā, santo ca upasanto ca dve aggasāvakā, abhayo nāma upaṭṭhāko, dhammā ca sudhammā ca dve aggasāvikā, campakarukkho bodhi, sarīraṃ asītihatthubbedhaṃ ahosi, sarīrappabhā samantato sabbakālaṃ yojanamattaṃ pharitvā aṭṭhāsi, āyu vassasatasahassanti. Kinh thành của Đức Thế Tôn ấy tên là Sobhaṇa, phụ thân là đức vua tên Sāgara, mẫu thân tên là Sudassanā. Santa và Upasanta là hai vị Thượng thủ Tinh văn, vị thị giả tên là Abhaya. Dhammā và Sudhammā là hai vị Thượng thủ Nữ Tinh văn, cây bồ-đề là cây Campaka. Thân của vị ấy cao tám mươi hắc-thủ, hào quang của thân vị ấy luôn luôn tỏa khắp một do-tuần xung quanh, tuổi thọ là một trăm ngàn năm. Tassa aparabhāge dhammadassī nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā. Paṭhamasannipāte koṭisatabhikkhū ahesuṃ, dutiye navutikoṭiyo, tatiye asītikoṭiyo. Tadā bodhisatto sakko devarājā hutvā dibbagandhapupphehi ca dibbatūriyehi ca pūjamakāsi. Sopi naṃ satthā byākāsi. Về sau, bậc Đạo Sư tên là Dhammadassī đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội họp các Tinh văn. Trong lần hội họp thứ nhất, có một trăm ức vị tỳ-khưu. Lần thứ hai có chín mươi ức vị, lần thứ ba có tám mươi ức vị. Khi ấy, Bồ-tát là vua trời Sakka, đã cúng dường bằng hương hoa cõi trời và nhạc cụ cõi trời. Bậc Đạo Sư ấy cũng đã thọ ký cho ngài. Tassa bhagavato saraṇaṃ nāma nagaraṃ ahosi, pitā saraṇo nāma rājā, mātā sunandā nāma, padumo ca phussadevo ca dve aggasāvakā, sunetto nāma upaṭṭhāko, khemā ca sabbanāmā ca dve aggasāvikā, rattaṅkurarukkho bodhi, ‘‘kakudharukkho’’tipi ‘‘bimbijālo’’tipi vuccati sarīraṃ panassa asītihatthubbedhaṃ ahosi, vassasatasahassaṃ āyūti. Đức Thế Tôn ấy có thành tên là Saraṇa, vua cha tên là Saraṇa, mẹ tên là Sunandā, Paduma và Phussadeva là hai vị Thượng thủ Tinh văn, thị giả tên là Sunetta, Khemā và Sabbanāmā là hai vị nữ Thượng thủ Tinh văn, cây Bồ-đề là cây rattaṅkura, cũng được gọi là cây kakudha hay cây bimbijāla, thân của ngài cao tám mươi hắc-tay, tuổi thọ là một trăm ngàn năm. Tassa aparabhāge ito catunavutikappamatthake ekasmiṃ kappe ekova siddhattho nāma buddho udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā. Paṭhamasannipāte koṭisatasahassabhikkhū ahesuṃ, dutiye navutikoṭiyo tatiye asītikoṭiyo. Tadā bodhisatto uggatejo abhiññābalasampanno maṅgalo nāma tāpaso hutvā mahājambuphalaṃ āharitvā tathāgatassa adāsi. Satthā taṃ phalaṃ paribhuñjitvā ‘‘catunavutikappamatthake buddho bhavissasī’’ti bodhisattaṃ byākāsi. Về sau đó, cách đây chín mươi bốn kiếp, trong một kiếp có một vị Phật tên là Siddhattha đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba hội chúng Tinh văn. Trong hội chúng thứ nhất có một trăm ngàn ức vị tỳ-khưu, thứ nhì có chín mươi ức, thứ ba có tám mươi ức. Khi ấy, vị Bồ-tát là một đạo sĩ tên Maṅgala, có uy lực lớn, thành tựu năng lực thắng trí, đã mang một quả diêm-phù-đề lớn đến dâng cho đức Như Lai. Bậc Đạo Sư sau khi dùng quả ấy đã thọ ký cho vị Bồ-tát rằng: "Cách đây chín mươi bốn kiếp, ngươi sẽ thành Phật." Tassa [Pg.68] bhagavato nagaraṃ vebhāraṃ nāma ahosi, pitā jayaseno nāma rājā, mātā suphassā nāma, sambalo ca sumitto ca dve aggasāvakā, revato nāma upaṭṭhāko, sīvalā ca surāmā ca dve aggasāvikā, kaṇikārarukkho bodhi, sarīraṃ saṭṭhihatthubbedhaṃ ahosi, vassasatasahassaṃ āyūti. Đức Thế Tôn ấy có thành tên là Vebhāra, vua cha tên là Jayasena, mẹ tên là Suphassā, Sambala và Sumitta là hai vị Thượng thủ Tinh văn, thị giả tên là Revata, Sīvalā và Surāmā là hai vị nữ Thượng thủ Tinh văn, cây Bồ-đề là cây kaṇikāra, thân của ngài cao sáu mươi hắc-tay, tuổi thọ là một trăm ngàn năm. Tassa aparabhāge ito dvenavutikappamatthake tisso phussoti ekasmiṃ kappe dve buddhā nibbattiṃsu. Tissassa pana bhagavato tayo sāvakasannipātā. Paṭhamasannipāte bhikkhūnaṃ koṭisataṃ ahosi, dutiye navutikoṭiyo, tatiye asītikoṭiyo. Tadā bodhisatto mahābhogo mahāyaso sujāto nāma khattiyo hutvā isipabbajjaṃ pabbajitvā mahiddhikabhāvaṃ patvā ‘‘buddho uppanno’’ti sutvā dibbamandāravapadumapāricchattakapupphāni ādāya catuparisamajjhe gacchantaṃ tathāgataṃ pūjesi, ākāse pupphavitānaṃ hutvā aṭṭhāsi. Sopi naṃ satthā ‘‘ito dvenavutikappamatthake buddho bhavissasī’’ti byākāsi. Về sau đó, cách đây chín mươi hai kiếp, trong một kiếp có hai vị Phật là Tissa và Phussa đã xuất hiện. Về phần đức Thế Tôn Tissa, ngài có ba hội chúng Tinh văn. Trong hội chúng thứ nhất có một trăm ức vị tỳ-khưu, thứ nhì có chín mươi ức, thứ ba có tám mươi ức. Khi ấy, vị Bồ-tát là một vị Sát-đế-lỵ tên là Sujāta, có nhiều tài sản, nhiều danh tiếng, đã xuất gia theo lối tu của ẩn sĩ, đạt được thần thông lớn. Nghe tin "Đức Phật đã xuất hiện", ngài đã lấy các loài hoa trời là mandārava, paduma, và pāricchattaka cúng dường đức Như Lai đang đi giữa bốn chúng. Các đóa hoa đã trở thành một lọng hoa ở trên không và đứng yên. Vị Đạo Sư ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: "Cách đây chín mươi hai kiếp, ngươi sẽ thành Phật." Tassa bhagavato khemaṃ nāma nagaraṃ ahosi, pitā janasandho nāma khattiyo, mātā padumā nāma, brahmadevo ca udayo ca dve aggasāvakā samaṅgo nāma upaṭṭhāko, phussā ca sudattā ca dve aggasāvikā asanarukkho bodhi, sarīraṃ saṭṭhihatthubbedhaṃ ahosi, vassasatasahassaṃ āyūti. Đức Thế Tôn ấy có thành tên là Khema, vua cha là vị Sát-đế-lỵ tên là Janasandha, mẹ tên là Padumā, Brahmadeva và Udaya là hai vị Thượng thủ Tinh văn, thị giả tên là Samaṅga, Phussā và Sudattā là hai vị nữ Thượng thủ Tinh văn, cây Bồ-đề là cây asana, thân của ngài cao sáu mươi hắc-tay, tuổi thọ là một trăm ngàn năm. Tassa aparabhāge phusso nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā, paṭhamasannipāte saṭṭhi bhikkhusatasahassāni ahesuṃ, dutiye paṇṇāsa, tatiye dvattiṃsa. Tadā bodhisatto vijitāvī nāma khattiyo hutvā mahārajjaṃ pahāya satthu santike pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā mahājanassa dhammakathaṃ kathesi. Sīlapāramiñca pūresi. Sopi naṃ ‘‘buddho bhavissasī’’ti byākāsi. Về sau đó, bậc Đạo Sư tên là Phussa đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba hội chúng Tinh văn, trong hội chúng thứ nhất có sáu triệu vị tỳ-khưu, thứ nhì có năm triệu, thứ ba có ba triệu hai trăm ngàn. Khi ấy, vị Bồ-tát là một vị Sát-đế-lỵ tên là Vijitāvī, đã từ bỏ vương quốc lớn, xuất gia nơi bậc Đạo Sư, đã học thuộc ba tạng và đã thuyết Pháp cho đại chúng. Ngài cũng đã làm tròn đủ Giới Ba-la-mật. Vị ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: "Ngươi sẽ thành Phật." Tassa bhagavato kāsi nāma nagaraṃ ahosi, jayaseno nāma rājā pitā, sirimā nāma mātā, surakkhito ca dhammaseno ca dve aggasāvakā, sabhiyo nāma upaṭṭhāko, cālā ca upacālā ca dve aggasāvikā[Pg.69], āmalakarukkho bodhi, sarīraṃ aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṃ ahosi, navuti vassasahassāni āyūti. Đức Thế Tôn ấy có thành tên là Kāsi, vua cha tên là Jayasena, mẹ tên là Sirimā, Surakkhita và Dhammasena là hai vị Thượng thủ Tinh văn, thị giả tên là Sabhiya, Cālā và Upacālā là hai vị nữ Thượng thủ Tinh văn, cây Bồ-đề là cây āmalaka, thân của ngài cao năm mươi tám hắc-tay, tuổi thọ là chín mươi ngàn năm. Tassa aparabhāge ito ekanavutikappe vipassī nāma bhagavā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā, paṭhamasannipāte aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassāni ahesuṃ, dutiye ekasatasahassaṃ, tatiye asītisahassāni. Tadā bodhisatto mahiddhiko mahānubhāvo atulo nāma nāgarājā hutvā sattaratanakhacitaṃ sovaṇṇamayaṃ mahāpīṭhaṃ bhagavato adāsi. Sopi naṃ satthā ‘‘ito ekanavutikappe buddho bhavissasī’’ti byākāsi. Về sau đó, cách đây chín mươi mốt kiếp, đức Thế Tôn tên là Vipassī đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba hội chúng Tinh văn, trong hội chúng thứ nhất có sáu triệu tám trăm ngàn vị tỳ-khưu, thứ nhì có một trăm ngàn, thứ ba có tám mươi ngàn. Khi ấy, vị Bồ-tát là một vị long vương tên là Atula, có thần thông lớn, có oai lực lớn, đã dâng cúng đức Thế Tôn một chiếc ngai lớn bằng vàng, được khảm bằng bảy loại báu. Vị Đạo Sư ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: "Cách đây chín mươi mốt kiếp, ngươi sẽ thành Phật." Tassa bhagavato bandhumatī nāma nagaraṃ ahosi, bandhumā nāma rājā pitā. Bandhumatī nāma mātā, khaṇḍo ca tisso ca dve aggasāvakā, asoko nāma upaṭṭhāko, candā ca candamittā ca dve aggasāvikā pāṭalirukkho bodhi, sarīraṃ asītihatthubbedhaṃ ahosi, sarīrappabhā sadā satta yojanāni pharitvā aṭṭhāsi, asītivassasahassāni āyūti. Đức Thế Tôn ấy có thành tên là Bandhumatī, vua cha tên là Bandhumā, mẹ tên là Bandhumatī, Khaṇḍa và Tissa là hai vị Thượng thủ Tinh văn, thị giả tên là Asoka, Candā và Candamittā là hai vị nữ Thượng thủ Tinh văn, cây Bồ-đề là cây pāṭali, thân của ngài cao tám mươi hắc-tay, hào quang thân thể của ngài luôn luôn tỏa ra bảy do-tuần, tuổi thọ là tám mươi ngàn năm. Tassa aparabhāge ito ekatiṃsakappe sikhī, vessabhū cāti dve buddhā ahesuṃ. Sikhissāpi bhagavato tayo sāvakasannipātā, paṭhamasannipāte bhikkhusatasahassaṃ ahosi, dutiye asītisahassāni, tatiye sattati. Tadā bodhisatto arindamo nāma rājā hutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sacīvaraṃ mahādānaṃ pavattetvā sattaratanapaṭimaṇḍitaṃ hatthiratanaṃ datvā hatthippamāṇaṃ katvā kappiyabhaṇḍaṃ adāsi. Sopi naṃ ‘‘ito ekatiṃsakappe buddho bhavissasī’’ti byākāsi. Về sau đó, cách đây ba mươi mốt kiếp, có hai vị Phật là Sikhī và Vessabhū. Về phần đức Thế Tôn Sikhī, ngài có ba hội chúng Tinh văn, trong hội chúng thứ nhất có một trăm ngàn vị tỳ-khưu, thứ nhì có tám mươi ngàn, thứ ba có bảy mươi ngàn. Khi ấy, vị Bồ-tát là một vị vua tên là Arindama, đã thực hiện cuộc đại bố thí gồm cả y phục đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu, đã dâng cúng một con voi báu được trang hoàng bằng bảy loại báu, và đã dâng cúng các vật dụng thích hợp chất cao bằng con voi. Vị ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: "Cách đây ba mươi mốt kiếp, ngươi sẽ thành Phật." Tassa pana bhagavato aruṇavatī nāma nagaraṃ ahosi, aruṇavā nāma khattiyo pitā, pabhāvatī nāma mātā, abhibhū ca sambhavo ca dve aggasāvakā khemaṅkaro nāma upaṭṭhāko, sakhilā ca padumā ca dve aggasāvikā, puṇḍarīkarukkho bodhi, sarīraṃ sattatihatthubbedhaṃ ahosi, sarīrappabhā yojanattayaṃ pharitvā aṭṭhāsi, sattahivassasahassāni āyūti. Vị Thế Tôn ấy có thành tên là Aruṇavatī, vua cha tên là Aruṇavā, mẹ tên là Pabhāvatī, hai vị Thượng thủ Tinh văn là Abhibhū và Sambhava, vị thị giả tên là Khemaṅkara, hai vị Thượng thủ Tinh văn ni là Sakhilā và Padumā, cây Bồ-đề là cây puṇḍarīka, thân cao bảy mươi hắc-tay, hào quang thân tỏa ra ba do-tuần, tuổi thọ là bảy mươi ngàn năm. Tassa aparabhāge vessabhū nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā paṭhamasannipāte asītibhikkhusahassāni ahesuṃ dutiye [Pg.70] sattati, tatiye saṭṭhi. Tadā bodhisatto sudassano nāma rājā hutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sacīvaraṃ mahādānaṃ datvā satthu santike pabbajitvā ācāraguṇasampanno buddharatane cittīkārapītibahulo ahosi. Sopi naṃ ‘‘ito ekatiṃse kappe buddho bhavissasī’’ti byākāsi. Về sau vị ấy, bậc Đạo Sư tên là Vessabhū đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba hội chúng Tinh văn: trong hội chúng thứ nhất có tám mươi ngàn vị tỳ-khưu, thứ nhì bảy mươi ngàn, thứ ba sáu mươi ngàn. Khi ấy, vị Bồ-tát là đức vua tên Sudassana, đã dâng cúng đại thí cùng với y phục đến chúng Tỳ-khưu có đức Phật dẫn đầu, đã xuất gia nơi bậc Đạo Sư, thành tựu phẩm hạnh giới đức, đã có nhiều sự hoan hỷ và tôn kính đối với Phật bảo. Vị ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: “Kể từ đây, trong kiếp thứ ba mươi mốt, ngươi sẽ thành Phật.” Tassa pana bhagavato anomaṃ nāma nagaraṃ ahosi, suppatīto nāma rājā pitā, yasavatī nāma mātā, soṇo ca uttaro ca dve aggasāvakā upasanto nāma upaṭṭhāko dāmā ca samālā ca dve aggasāvikā, sālarukkho bodhi, sarīraṃ saṭṭhihatthubbedhaṃ ahosi, saṭṭhivassasahassāni āyūti. Vị Thế Tôn ấy có thành tên là Anoma, vua cha tên là Suppatīta, mẹ tên là Yasavatī, hai vị Thượng thủ Tinh văn là Soṇa và Uttara, vị thị giả tên là Upasanta, hai vị Thượng thủ Tinh văn ni là Dāmā và Samālā, cây Bồ-đề là cây sāla, thân cao sáu mươi hắc-tay, tuổi thọ là sáu mươi ngàn năm. Tassa aparabhāge imasmiṃ kappe cattāro buddhā nibbattā kakusandho, koṇāgamano, kassapo, amhākaṃ bhagavāti. Kakusandhassa bhagavato eko sāvakasannipāto, tattha cattālīsabhikkhusahassāni ahesuṃ. Tadā bodhisatto khemo nāma rājā hutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sapattacīvaraṃ mahādānañca añjanādibhesajjāni ca datvā satthu dhammadesanaṃ sutvā pabbaji. Sopi naṃ satthā byākāsi. Về sau vị ấy, trong kiếp này có bốn vị Phật đã sanh ra: Kakusandha, Koṇāgamana, Kassapa, và đức Thế Tôn của chúng ta. Đức Thế Tôn Kakusandha có một hội chúng Tinh văn, ở đó có bốn mươi ngàn vị tỳ-khưu. Khi ấy, vị Bồ-tát là đức vua tên Khema, đã dâng cúng đại thí gồm y bát và các dược phẩm như thuốc nhỏ mắt đến chúng Tỳ-khưu có đức Phật dẫn đầu, đã nghe pháp thoại của bậc Đạo Sư rồi xuất gia. Bậc Đạo Sư ấy cũng đã thọ ký cho ngài. Kakusandhassa pana bhagavato khemaṃ nāma nagaraṃ ahosi, aggidatto nāma brāhmaṇo pitā, visākhā nāma brāhmaṇī mātā, vidhuro ca sañjīvo ca dve aggasāvakā, buddhijo nāma upaṭṭhāko sāmā ca campā ca dve aggasāvikā mahāsirīsarukkho bodhi sarīraṃ cattālīsahatthubbedhaṃ ahosi, cattālīsavassasahassāni āyūti. Vị Thế Tôn Kakusandha có thành tên là Khema, cha là Bà-la-môn tên Aggidatta, mẹ là nữ Bà-la-môn tên Visākhā, hai vị Thượng thủ Tinh văn là Vidhura và Sañjīva, vị thị giả tên là Buddhija, hai vị Thượng thủ Tinh văn ni là Sāmā và Campā, cây Bồ-đề là cây mahāsirīsa, thân cao bốn mươi hắc-tay, tuổi thọ là bốn mươi ngàn năm. Tassa aparabhāge koṇāgamano nāma satthā udapādi. Tassāpi eko sāvakasannipāto, tattha tiṃsabhikkhusahassāni ahesuṃ. Tadā bodhisatto pabbato nāma rājā hutvā amaccagaṇaparivuto satthu santikaṃ gantvā dhammadesanaṃ sutvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā mahādānaṃ pavattetvā pattuṇṇacīnapaṭakoseyyakambaladukulāni ceva suvaṇṇapādukañca datvā satthu santike pabbaji. Sopi naṃ satthā byākāsi. Về sau vị ấy, bậc Đạo Sư tên là Koṇāgamana đã xuất hiện. Vị ấy cũng có một hội chúng Tinh văn, ở đó có ba mươi ngàn vị tỳ-khưu. Khi ấy, vị Bồ-tát là đức vua tên Pabbata, được đoàn tùy tùng là các vị cận thần vây quanh, đã đi đến nơi bậc Đạo Sư, nghe pháp thoại, đã thỉnh mời chúng Tỳ-khưu có đức Phật dẫn đầu, đã thực hiện việc đại thí, đã dâng cúng các loại vải pattuṇṇa, vải lụa Trung Hoa, vải koseyya, vải len, vải dukūla và cả đôi dép bằng vàng, rồi xuất gia nơi bậc Đạo Sư. Bậc Đạo Sư ấy cũng đã thọ ký cho ngài. Tassa bhagavato sobhavatī nāma nagaraṃ ahosi, yaññadatto nāma brāhmaṇo pitā, uttarā nāma brāhmaṇī mātā, bhiyyoso ca uttaro [Pg.71] ca dve aggasāvakā, sotthijo nāma upaṭṭhāko, samuddā ca uttarā ca dve aggasāvikā, udumbararukkho bodhi, sarīraṃ tiṃsahatthubbedhaṃ ahosi, tiṃsavassasahassāni āyūti. Vị Thế Tôn ấy có thành tên là Sobhavatī, cha là Bà-la-môn tên Yaññadatta, mẹ là nữ Bà-la-môn tên Uttarā, hai vị Thượng thủ Tinh văn là Bhiyyosa và Uttara, vị thị giả tên là Sotthija, hai vị Thượng thủ Tinh văn ni là Samuddā và Uttarā, cây Bồ-đề là cây udumbara, thân cao ba mươi hắc-tay, tuổi thọ là ba mươi ngàn năm. Tassa aparabhāge kassapo nāma satthā udapādi. Tassāpi ekova sāvakasannipāto, tattha vīsatibhikkhusahassāni ahesuṃ. Tadā bodhisatto jotipālo nāma māṇavo tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū bhūmiyañceva antalikkhe ca pākaṭo ghaṭikārassa kumbhakārassa mitto ahosi, so tena saddhiṃ satthāraṃ upasaṅkamitvā dhammakathaṃ sutvā pabbajitvā āraddhavīriyo tīṇi piṭakāni uggahetvā vattasampattiyā buddhasāsanaṃ sobhesi. Sopi naṃ satthā byākāsi. Về sau vị ấy, bậc Đạo Sư tên là Kassapa đã xuất hiện. Vị ấy cũng chỉ có một hội chúng Tinh văn, ở đó có hai mươi ngàn vị tỳ-khưu. Khi ấy, vị Bồ-tát là thanh niên Bà-la-môn tên Jotipāla, thông suốt ba bộ Vệ-đà, nổi tiếng trên mặt đất và cả trên không, là bạn của người thợ gốm Ghaṭikāra. Vị ấy cùng với người bạn kia đã đi đến yết kiến bậc Đạo Sư, nghe pháp thoại rồi xuất gia, tinh tấn nỗ lực, đã học thuộc ba Tạng, đã làm rạng rỡ giáo pháp của đức Phật bằng sự thành tựu các phận sự. Bậc Đạo Sư ấy cũng đã thọ ký cho ngài. Tassa bhagavato jātanagaraṃ bārāṇasī nāma ahosi. Brahmadatto nāma brāhmaṇo pitā, dhanavatī nāma brāhmaṇī mātā, tisso ca bhāradvājo ca dve aggasāvakā, sabbamitto nāma upaṭṭhāko anuḷā ca uruveḷā ca dve aggasāvikā, nigrodharukkho bodhi sarīraṃ vīsatihatthubbedhaṃ ahosi, vīsativassasahassāni āyūti. Thành phố nơi sanh của vị Thế Tôn ấy là Bārāṇasī. Cha là Bà-la-môn tên Brahmadatta, mẹ là nữ Bà-la-môn tên Dhanavatī, hai vị Thượng thủ Tinh văn là Tissa và Bhāradvāja, vị thị giả tên là Sabbamitta, hai vị Thượng thủ Tinh văn ni là Anuḷā và Uruveḷā, cây Bồ-đề là cây nigrodha, thân cao hai mươi hắc-tay, tuổi thọ là hai mươi ngàn năm. Tassa pana bhagavato orabhāge ṭhapetvā imaṃ sammāsambuddhaṃ añño buddho nāma natthi. Iti dīpaṅkarādīnaṃ catuvīsatiyā buddhānaṃ santike laddhabyākaraṇo pana bodhisatto yenena – Về phần sau của vị Thế Tôn ấy, ngoại trừ vị Chánh Đẳng Giác này, không có vị Phật nào khác. Như vậy, vị Bồ-tát đã nhận được lời thọ ký nơi hai mươi bốn vị Phật bắt đầu từ đức Dīpaṅkara, bằng cách – ‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ; Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā; Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.59); “Thân người, thành tựu giới tính, có nhân duyên, thấy bậc Đạo Sư; Sự xuất gia, thành tựu phẩm hạnh, có sự phục vụ, và có ý muốn; Do sự hội đủ tám pháp này, lời nguyện ước được thành tựu.” (bu. vaṃ. 2.59); Ime aṭṭha dhamme samodhānetvā dīpaṅkarapādamūle katābhinīhārena ‘‘handa buddhakare dhamme vicināmi ito cito’’ti ussāhaṃ katvā ‘‘vicinanto tadādakkhiṃ, paṭhamaṃ dānapārami’’nti dānapāramitādayo buddhakarā dhammā diṭṭhā, te pūrento yāva vessantarattabhāvā āgami. Āgacchanto ca ye te katābhinīhārānaṃ bodhisattānaṃ ānisaṃsā saṃvaṇṇitā – Sau khi hội đủ tám pháp này, với lời nguyện đã được thực hiện dưới chân đức Phật Dīpaṅkara, đã nỗ lực rằng: “Này, ta sẽ tìm kiếm các pháp tạo nên Phật quả ở đây và ở kia,” (và) “Trong khi tìm kiếm, khi ấy ta đã thấy, trước tiên là pháp ba-la-mật về bố thí,” các pháp tạo nên Phật quả bắt đầu từ pháp ba-la-mật về bố thí đã được thấy. Trong khi thực hành viên mãn các pháp ấy, ngài đã đi đến kiếp sống Vessantara. Và trong khi đi đến, những quả báu của các vị Bồ-tát đã thực hiện lời nguyện đã được tán dương rằng – ‘‘Evaṃ [Pg.72] sabbaṅgasampannā, bodhiyā niyatā narā; Saṃsaraṃ dīghamaddhānaṃ, kappakoṭisatehipi. “Như vậy, những người thành tựu tất cả các chi phần, những người chắc chắn sẽ giác ngộ; (dù) luân hồi trong khoảng thời gian dài, dù cho hàng trăm ức kiếp.” ‘‘Avīcimhi nuppajjanti, tathā lokantaresu ca; Nijjhāmataṇhā khuppipāsā, na honti kālakañjikā. “(Họ) không sanh vào địa ngục Avīci, cũng như trong các cõi Lokantarika; không trở thành hạng ngạ quỷ Nijjhāmataṇhā, (hạng ngạ quỷ) Khuppipāsā, và không là hạng chúng sanh Kālakañjikā.” ‘‘Na honti khuddakā pāṇā, uppajjantāpi duggatiṃ; Jāyamānā manussesu, jaccandhā na bhavanti te. “Các chúng sanh ấy không phải là nhỏ mọn, dầu có sanh vào đường dữ; khi được sanh trong loài người, các vị ấy không bị mù từ lúc mới sanh. ‘‘Sotavekallatā natthi, na bhavanti mūgapakkhikā; Itthibhāvaṃ na gacchanti, ubhatobyañjanapaṇḍakā. “Không có sự khiếm khuyết về tai, không bị câm ngọng; không đi đến tình trạng là người nữ, là người lưỡng tính, là người á nam á nữ. ‘‘Na bhavanti pariyāpannā, bodhiyā niyatā narā; Muttā ānantarikehi, sabbattha suddhagocarā. “Các vị ấy không bị bao gồm (trong vòng sanh tử), là những người chắc chắn sẽ đạt được sự Giác Ngộ; được giải thoát khỏi các tội vô gián, ở mọi nơi đều có cảnh giới thanh tịnh. ‘‘Micchādiṭṭhiṃ na sevanti, kammakiriyadassanā; Vasamānāpi saggesu, asaññaṃ nupapajjare. “Các vị ấy không theo tà kiến, có quan điểm về nghiệp và quả của nghiệp; dầu có đang trú ở các cõi trời, các vị ấy không sanh vào cõi vô tưởng. ‘‘Suddhāvāsesu devesu, hetu nāma na vijjati; Nekkhammaninnā sappurisā, visaṃyuttā bhavābhave; Caranti lokatthacariyāyo, pūrenti sabbapāramī’’ti. “Đối với các vị trời ở Tịnh Cư Thiên, không có cái gọi là nhân (sanh); các bậc chân nhân hướng về sự xuất ly, không còn bị ràng buộc trong các cõi hữu; các vị ấy thực hành hạnh lợi tha, làm viên mãn tất cả các pháp ba-la-mật.” Te ānisaṃse adhigantvāva āgato. Pāramiyo pūrentassa ca tassa akittibrāhmaṇakāle saṅkhabrāhmaṇakāle dhanañcayarājakāle mahāsudassanarājakāle mahāgovindakāle nimimahārājakāle candakumārakāle visayhaseṭṭhikāle sivirājakāle vessantararājakāleti dānapāramitāya pūritattabhāvānaṃ parimāṇaṃ nāma natthi. Ekantena panassa sasapaṇḍitajātakāle – Vị ấy đã đến sau khi chứng đắc được các quả báu ấy. Và trong khi làm viên mãn các pháp ba-la-mật, không thể nào kể xiết được số lượng các kiếp sống mà vị ấy đã làm viên mãn bố thí ba-la-mật vào thời làm bà-la-môn Akitti, thời làm bà-la-môn Saṅkha, thời làm vua Dhanañcaya, thời làm vua Mahāsudassana, thời làm Mahāgovinda, thời làm vua Nimi, thời làm hoàng tử Canda, thời làm trưởng giả Visayha, thời làm vua Sivi, và thời làm vua Vessantara. Tuy nhiên, một cách chắc chắn, vào thời (bổn sanh) Thỏ Trí Giả – ‘‘Bhikkhāya upagataṃ disvā, sakattānaṃ pariccajiṃ; Dānena me samo natthi, esā me dānapāramī’’ti. (cariyā. 1.143 tassuddāna – “Thấy người đến xin ăn, ta đã từ bỏ thân mình; không ai bằng ta về bố thí, đó là bố thí ba-la-mật của ta.” (Cariyāpiṭaka 1.143, phần tóm tắt của kinh ấy – Evaṃ attapariccāgaṃ karontassa dānapāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Như vậy, trong khi thực hành sự từ bỏ tự thân, bố thí ba-la-mật đã trở thành bậc thượng thừa ba-la-mật. Tathā [Pg.73] sīlavanāgarājakāle campeyyanāgarājakāle bhūridattanāgarājakāle chaddantanāgarājakāle jayaddisarājaputtakāle alīnasattukumārakāleti sīlapāramitāya pūritattabhāvānaṃ parimāṇaṃ nāma natthi. Ekantena panassa saṅkhapālajātakāle – Cũng vậy, không thể nào kể xiết được số lượng các kiếp sống mà vị ấy đã làm viên mãn giới ba-la-mật vào thời làm vua rắn Sīlava, thời làm vua rắn Campeyya, thời làm vua rắn Bhūridatta, thời làm vua rắn Chaddanta, thời làm hoàng tử Jayaddisa, và thời làm hoàng tử Alīnasattu. Tuy nhiên, một cách chắc chắn, vào thời (bổn sanh) Saṅkhapāla – ‘‘Sūlehipi vijjhiyanto, koṭṭiyantopi sattihi; Bhojaputte na kuppāmi, esā me sīlapāramī’’ti. (cariyā. 2.91) – “Dầu bị đâm bằng các cây nhọn, dầu bị chặt bằng các ngọn giáo; ta không nổi giận với các hoàng tử Bhoja, đó là giới ba-la-mật của ta.” (Cariyāpiṭaka 2.91) – Evaṃ attapariccāgaṃ karontassa sīlapāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Như vậy, trong khi thực hành sự từ bỏ tự thân, giới ba-la-mật đã trở thành bậc thượng thừa ba-la-mật. Tathā somanassakumārakāle hatthipālakumārakāle ayogharapaṇḍitakāleti mahārajjaṃ pahāya nekkhammapāramitāya pūritattabhāvānaṃ parimāṇaṃ nāma natthi. Ekantena panassa cūḷasutasomajātakāle – Cũng vậy, không thể nào kể xiết được số lượng các kiếp sống mà vị ấy đã từ bỏ vương quốc vĩ đại để làm viên mãn xuất ly ba-la-mật vào thời làm hoàng tử Somanassa, thời làm hoàng tử Hatthipāla, và thời làm nhà hiền triết Ayoghara. Tuy nhiên, một cách chắc chắn, vào thời (bổn sanh) Cūḷasutasoma – ‘‘Mahārajjaṃ hatthagataṃ, kheḷapiṇḍaṃva chaḍḍayiṃ; Cajato na hoti laganaṃ, esā me nekkhammapāramī’’ti. – “Vương quốc vĩ đại đã ở trong tay, ta đã vứt bỏ nó như cục đờm; khi từ bỏ, không có sự luyến tiếc, đó là xuất ly ba-la-mật của ta.” – Evaṃ nissaṅgatāya rajjaṃ chaḍḍetvā nikkhamantassa nekkhammapāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Như vậy, trong khi xuất gia sau khi đã từ bỏ vương quốc với tâm không luyến tiếc, xuất ly ba-la-mật đã trở thành bậc thượng thừa ba-la-mật. Tathā vidhurapaṇḍitakāle mahāgovindapaṇḍitakāle kudālapaṇḍitakāle arakapaṇḍitakāle bodhiparibbājakakāle mahosadhapaṇḍitakāleti paññāpāramitāya pūritattabhāvānaṃ parimāṇaṃ nāma natthi. Ekantena panassa sattubhastajātake senakapaṇḍitakāle – Cũng vậy, không thể nào kể xiết được số lượng các kiếp sống mà vị ấy đã làm viên mãn trí tuệ ba-la-mật vào thời làm nhà hiền triết Vidhura, thời làm nhà hiền triết Mahāgovinda, thời làm nhà hiền triết Kudāla, thời làm nhà hiền triết Araka, thời làm du sĩ Bodhi, và thời làm nhà hiền triết Mahosadha. Tuy nhiên, một cách chắc chắn, vào thời (bổn sanh) Sattubhasta, khi làm nhà hiền triết Senaka – ‘‘Paññāya vicinantohaṃ, brāhmaṇaṃ mocayiṃ dukhā; Paññāya me samo natthi, esā me paññāpāramī’’ti. – “Ta, trong khi suy xét bằng trí tuệ, đã giải thoát người bà-la-môn khỏi khổ đau; không ai bằng ta về trí tuệ, đó là trí tuệ ba-la-mật của ta.” – Antobhastagataṃ sappaṃ dassentassa paññāpāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Trong khi chỉ ra con rắn ở bên trong cái túi, trí tuệ ba-la-mật đã trở thành bậc thượng thừa ba-la-mật. Tathā vīriyapāramitādīnampi pūritattabhāvānaṃ parimāṇaṃ nāma natthi. Ekantena panassa mahājanakajātake – Cũng vậy, không thể nào kể xiết được số lượng các kiếp sống mà vị ấy đã làm viên mãn tinh tấn ba-la-mật và các pháp ba-la-mật khác. Tuy nhiên, một cách chắc chắn, vào thời (bổn sanh) Mahājanaka – ‘‘Atīradassī jalamajjhe, hatā sabbeva mānusā; Cittassa aññathā natthi, esā me vīriyapāramī’’ti. – “Giữa biển nước không thấy bờ, tất cả mọi người đều đã chết; tâm ta không có sự đổi khác, đó là tinh tấn ba-la-mật của ta.” – Evaṃ [Pg.74] mahāsamuddaṃ tarantassa vīriyapāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Như vậy, trong khi vượt qua đại dương, tinh tấn ba-la-mật đã trở thành bậc thượng thừa ba-la-mật. Khantivādījātake – Trong (bổn sanh) Khantivādī – ‘‘Acetanaṃva koṭṭente, tiṇhena pharasunā mamaṃ; Kāsirāje na kuppāmi, esā me khantipāramī’’ti. – “Trong khi vua xứ Kāsi chặt ta bằng chiếc búa bén, như thể (ta) là vật vô tri; ta không nổi giận với vua xứ Kāsi, đó là nhẫn nại ba-la-mật của ta.” – Evaṃ acetanabhāvena viya mahādukkhaṃ adhivāsentassa khantipāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Như vậy, trong khi chịu đựng nỗi khổ lớn lao như thể là vật vô tri, nhẫn nại ba-la-mật đã trở thành bậc thượng thừa ba-la-mật. Mahāsutasomajātake – Trong (bổn sanh) Mahāsutasoma – ‘‘Saccavācaṃ anurakkhanto, cajitvā mama jīvitaṃ; Mocesiṃ ekasataṃ khattiye, esā me saccapāramī’’ti. – “Trong khi bảo vệ lời nói chân thật, ta đã từ bỏ mạng sống của mình; ta đã giải thoát một trăm vị Sát-đế-lỵ, đó là chân thật ba-la-mật của ta.” – Evaṃ jīvitaṃ cavitvā saccamanurakkhantassa saccapāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Như vậy, trong khi bảo vệ sự chân thật bằng cách từ bỏ mạng sống, chân thật ba-la-mật đã trở thành bậc thượng thừa ba-la-mật. Mūgapakkhajātake – Trong (bổn sanh) Mūgapakkha – ‘‘Mātā pitā na me dessā, napi dessaṃ mahāyasaṃ; Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā vatamadhiṭṭhahi’’nti. – “Cha và mẹ không phải là người ta ghét, danh vọng lớn lao cũng không phải là điều ta ghét; sự toàn giác là điều ta yêu quý, vì thế ta đã quyết tâm giữ vững lời nguyện.” – Evaṃ jīvitaṃ cajitvā vataṃ adhiṭṭhahantassa adhiṭṭhānapāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Như vậy, trong khi quyết tâm giữ vững lời nguyện bằng cách từ bỏ mạng sống, quyết định ba-la-mật đã trở thành bậc thượng thừa ba-la-mật. Ekarājajātake – Trong (bổn sanh) Ekarāja – ‘‘Na maṃ koci uttasati, napihaṃ bhāyāmi kassaci; Mettābalenupatthaddho, ramāmi pavane tadā’’ti. (cariyā. 3.113) – “Không một ai làm cho tôi kinh sợ, và tôi cũng không kinh sợ bất cứ ai; được nâng đỡ bởi năng lực của tâm từ, khi ấy tôi an vui ở trong rừng.” (cariyā. 3.113) – Evaṃ jīvitaṃ anapaloketvā mettāyantassa mettāpāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Như thế, do vị ấy đã thực hành tâm từ không đoái hoài đến mạng sống nên ba-la-mật về tâm từ đã trở thành điều được gọi là ba-la-mật bậc thượng. Lomahaṃsajātake [Pg.75] – Trong Bổn Sanh Lomahaṃsa – ‘‘Susāne seyyaṃ kappemi, chavaṭṭhikaṃ upanidhāyahaṃ; Gāmaṇḍalā upāgantvā, rūpaṃ dassenti nappaka’’nti. – “Tôi sắp đặt chỗ nằm ở nghĩa địa, tôi đã dùng xương của tử thi (làm gối); những đứa trẻ trong làng đi đến, chúng đã biểu hiện nhiều hình dạng (để chọc phá).” – Evaṃ gāmadārakesu niṭṭhubhanādīhi ceva mālāgandhūpahārādīhi ca sukhadukkhaṃ uppādentesupi upekkhanaṃ anativattentassa upekkhāpāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panesa attho cariyāpiṭakato gahetabbo. Như thế, trong khi những đứa trẻ trong làng đang tạo ra sự khổ và sự vui bằng những việc như là khạc nhổ v.v... và bằng những việc như là dâng cúng vòng hoa, hương liệu v.v..., do vị ấy đã không từ bỏ tâm xả nên ba-la-mật về tâm xả đã trở thành điều được gọi là ba-la-mật bậc thượng. Đây là phần tóm lược ở đây, còn ý nghĩa chi tiết thì nên được hiểu biết từ Tạng Cariyāpiṭaka. Evaṃ pāramiyo pūretvā vessantarattabhāve ṭhito – Sau khi đã viên mãn các pháp ba-la-mật như thế, trong lúc đang hiện hữu ở kiếp Vessantara – ‘‘Acetanāyaṃ pathavī, aviññāya sukhaṃ dukhaṃ; Sāpi dānabalā mayhaṃ, sattakkhattuṃ pakampathā’’ti. (cariyā. 1.124); “Mặt đất này không có tâm, không biết được sự khổ và sự vui; ngay cả mặt đất ấy, do năng lực bố thí của ta, cũng đã rung chuyển bảy lần.” (cariyā. 1.124); Evaṃ mahāpathavīkampanāni mahāpuññāni katvā āyupariyosāne tato cuto tusitabhavane nibbatti, tattha aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhitvā ‘‘yāvatāyukaṃ dibbasampattiṃ anubhavanto manussagaṇanāya idāni sattahi divasehi āyukkhayaṃ pāpuṇissatī’’ti vatthāni kilissanti, mālā milāyanti, kacchehi sedā muccanti, kāye vevaṇṇiyaṃ okkamati, devo devāsane na saṇṭhahatīti imesu pañcasu pubbanimittesu uppannesu tāni disvā ‘‘suññā vata bho saggā bhavissantī’’ti saṃvegajātāhi devatāhi mahāsattassa pūritapāramibhāvaṃ ñatvā ‘‘imasmiṃ idāni aññaṃ devalokaṃ anupagantvā manussaloke uppajjitvā buddhabhāvaṃ patte puññāni katvā cutā cutā manussā devalokaṃ paripūressantī’’ti cintetvā – Sau khi đã thực hiện các đại phước nghiệp làm rung chuyển đại địa như thế, vào lúc cuối tuổi thọ, vị ấy mệnh chung từ nơi ấy và đã tái sanh ở cõi trời Tusita. Ở nơi ấy, sau khi đã vượt trội các vị trời khác về mười phương diện, trong lúc đang thụ hưởng sự thành tựu của chư thiên cho đến mãn tuổi thọ, khi năm điềm báo trước này đã sanh khởi là: y phục bị hoen ố, vòng hoa bị héo tàn, mồ hôi toát ra từ nách, sự đổi màu hiện ra ở thân, vị trời không an tọa ở thiên tọa của mình, (báo hiệu rằng) ‘vị này, theo cách tính của nhân loại, bây giờ sẽ mệnh chung trong bảy ngày nữa,’ sau khi nhìn thấy các điềm báo ấy, các vị chư thiên có tâm cảm động (nghĩ rằng): ‘Ôi, các cõi trời sẽ trở nên trống rỗng,’ rồi sau khi biết được trạng thái đã viên mãn các pháp ba-la-mật của vị Đại Sĩ, và sau khi đã suy nghĩ rằng: ‘Vị này, bây giờ không đi đến cõi trời nào khác mà sau khi sanh ra ở thế giới loài người và chứng đạt trạng thái Phật, những người đã thực hiện các phước nghiệp, sau khi mệnh chung, sẽ làm cho các cõi trời được sung mãn,’ – ‘‘Yatohaṃ tusite kāye, santusito nāmahaṃ tadā; Dasasahassī samāgantvā, yācanti pañjalī mamaṃ. “Khi ấy, lúc ta ở trong chúng Tusita, ta có tên là Santusita; (chư thiên từ) mười ngàn (thế giới) đã cùng nhau hội họp, chắp tay thỉnh cầu ta. ‘‘Kālo deva mahāvīra, uppajja mātukucchiyaṃ; Sadevakaṃ tārayanto, bujjhassu amataṃ pada’’nti. (bu. vaṃ. 1.66-67); “Thưa ngài, bậc Đại Anh Hùng, đã đến lúc rồi, xin ngài hãy sanh vào lòng mẹ; trong khi đưa thế giới cùng với chư thiên vượt qua, xin ngài hãy giác ngộ trạng thái bất tử.” (bu. vaṃ. 1.66-67); Evaṃ [Pg.76] buddhabhāvatthāya āyācito kālaṃ, dīpaṃ, desaṃ, kulaṃ, janettiyā āyuppamāṇanti imāni pañca mahāvilokanāni viloketvā katasanniṭṭhāno tato cuto sakyarājakule paṭisandhiṃ gahetvā tattha mahāsampattiyā parihariyamāno anukkamena bhadrayobbanaṃ anupāpuṇi. Imasmiṃ antare ‘‘sato sampajāno ānanda bodhisatto tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamī’’tiādīnaṃ (ma. ni. 3.200) suttapadānañceva tesaṃ aṭṭhakathāya ca vasena vitthāro veditabbo. Sau khi được thỉnh cầu vì mục đích chứng đạt trạng thái Phật như thế, vị ấy đã xem xét năm sự xem xét vĩ đại này là: thời điểm, châu lục, xứ sở, dòng tộc, và tuổi thọ của người mẹ, rồi sau khi đã quyết định, vị ấy mệnh chung từ nơi ấy và đã thọ sanh trong hoàng tộc Sakya. Ở nơi ấy, trong khi được nuôi dưỡng với sự thành tựu to lớn, vị ấy đã tuần tự đạt đến tuổi thanh xuân tốt đẹp. Trong khoảng thời gian này, phần chi tiết nên được hiểu biết theo cách của các đoạn kinh như là: ‘Này Ānanda, Bồ-tát có chánh niệm và tỉnh giác, sau khi mệnh chung từ chúng Tusita đã đi vào lòng mẹ’ v.v... (ma. ni. 3.200) và theo cách của Chú Giải của các đoạn kinh ấy. So tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavikesu tīsu pāsādesu devalokasiriṃ viya rajjasiriṃ anubhavamāno uyyānakīḷāya gamanasamaye anukkamena jiṇṇabyādhimatasaṅkhāte tayo devadūte disvā sañjātasaṃvego nivattitvā catutthavāre pabbajitaṃ disvā ‘sādhu pabbajjā’ti pabbajjāya ruciṃ uppādetvā uyyānaṃ gantvā tattha divasabhāgaṃ khepetvā maṅgalapokkharaṇītīre nisinno kappakavesaṃ gahetvā āgatena vissakammena devaputtena alaṅkatapaṭiyatto rāhulabhaddassa jātasāsanaṃ sutvā puttasinehassa balavabhāvaṃ ñatvā ‘yāva idaṃ bandhanaṃ na vaḍḍhati tāvadeva naṃ chindissāmī’ti cintetvā sāyaṃ nagaraṃ pavisanto – Vị ấy, trong khi đang thụ hưởng sự huy hoàng của vương quốc giống như sự huy hoàng của thế giới chư thiên ở trong ba cung điện thích hợp cho ba mùa, vào lúc đi đến ngự uyển để dạo chơi, sau khi đã tuần tự nhìn thấy ba vị thiên sứ được biết là người già, người bệnh, và người chết, đã có tâm cảm động và đã quay trở về. Vào lần thứ tư, sau khi nhìn thấy vị xuất gia, vị ấy đã khởi lên sự ưa thích đối với việc xuất gia (nghĩ rằng): ‘Việc xuất gia là tốt đẹp,’ rồi đã đi đến ngự uyển và đã trải qua phần ngày ở nơi ấy. Trong lúc đang ngồi ở bờ hồ sen tốt lành, vị ấy đã được trang điểm và phục sức bởi thiên tử Vissakamma, người đã đến sau khi mang lấy hình dạng của người thợ hớt tóc. Sau khi nghe tin tức về sự ra đời của Rāhula hiền thiện, và sau khi biết được bản chất mạnh mẽ của tình thương con, vị ấy đã suy nghĩ rằng: ‘Ta sẽ cắt đứt sự ràng buộc này trước khi nó lớn mạnh,’ rồi trong khi đi vào thành phố vào buổi chiều – ‘‘Nibbutā nūna sā mātā, nibbuto nūna so pitā; Nibbutā nūna sā nārī, yassāyaṃ īdiso patī’’ti. (bu. vaṃ. aṭṭha. 27 avidūrenidānakathā; dha. pa. aṭṭha. 1.10 sāriputtattheravatthu; apa. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā; jā. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā); “Hẳn là an tịnh thay người mẹ ấy, hẳn là an tịnh thay người cha ấy, hẳn là an tịnh thay người vợ ấy, người có được một người chồng như thế này.” (bu. vaṃ. aṭṭha. 27 avidūrenidānakathā; dha. pa. aṭṭha. 1.10 sāriputtattheravatthu; apa. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā; jā. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā); Kisāgotamiyā nāma pitucchādhītāya bhāsitaṃ imaṃ gāthaṃ sutvā, ‘ahaṃ imāya nibbutapadaṃ sāvito’ti gīvato satasahassagghanikaṃ muttāhāraṃ muñcitvā, tassā pesetvā, attano bhavanaṃ pavisitvā, sirisayane nisinno niddāvasena nāṭakānaṃ vippakāraṃ disvā, nibbinnahadayo channaṃ uṭṭhāpetvā, kaṇḍakaṃ āharāpetvā, kaṇḍakaṃ āruyha, channasahāyova dasasahassilokadhātudevatāhi kataparivāro mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā, teneva rattāvasesena tīṇi mahārajjāni atikkamma anomānadītīre pabbajitvā, anukkamena rājagahaṃ gantvā, tattha piṇḍāya caritvā, paṇḍavapabbatapabbhāre nisinno magadharājena rajjena nimantiyamāno taṃ paṭikkhipitvā, sabbaññutaṃ patvā tassa vijitaṃ āgamanatthāya tena gahitapaṭiñño[Pg.77], āḷārañca udakañca upasaṅkamitvā, tesaṃ santike adhigatavisesena aparituṭṭho chabbassāni mahāpadhānaṃ padahitvā, visākhāpuṇṇamadivase pātova senānigame sujātāya dinnaṃ pāyāsaṃ paribhuñjitvā, nerañjarāya nadiyā suvaṇṇapātiṃ pavāhetvā, nerañjarāya tīre mahāvanasaṇḍe nānāsamāpattīhi divasabhāgaṃ vītināmetvā, sāyanhasamaye sotthiyena dinnaṃ aṭṭhatiṇamuṭṭhiṃ gahetvā, kāḷena nāgarājena abhitthutaguṇo bodhimaṇḍaṃ āruyha tiṇāni santharitvā, ‘na tāvimaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī’ti paṭiññaṃ katvā, pācīnadisābhimukho nisīditvā, sūriye anatthaṅgamiteyeva mārabalaṃ vidhamitvā, paṭhamayāme pubbenivāsañāṇaṃ, majjhimayāme cutūpapātañāṇaṃ patvā, pacchimayāmāvasāne dasabalacatuvesārajjādisabbabuddhaguṇapaṭimaṇḍitaṃ sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhantoyeva imaṃ abhidhammanayasamuddaṃ adhigañchi. Evamassa adhigamanidānaṃ veditabbaṃ. Sau khi nghe bài kệ này do người con gái của người cô tên là Kisāgotamī nói, (nghĩ rằng) ‘ta đã được người này cho nghe về trạng thái tịch tịnh’, (Ngài) đã cởi chuỗi ngọc trai trị giá một trăm ngàn từ cổ, gửi cho nàng, đi vào cung điện của mình, ngồi trên giường báu, do cơn buồn ngủ, thấy được tình trạng lộn xộn của các vũ nữ, với tâm nhàm chán, đã đánh thức Channa, cho đem con ngựa Kaṇḍaka đến, rồi cỡi lên con Kaṇḍaka, cùng với Channa làm bạn đồng hành, được các vị trời ở mười ngàn thế giới vây quanh, đã thực hiện cuộc đại xuất ly, trong phần còn lại của đêm đó, đã vượt qua ba đại vương quốc, xuất gia bên bờ sông Anomā, tuần tự đi đến thành Rājagaha, khất thực tại đó, ngồi trên sườn núi Paṇḍava, được vua xứ Magadha mời thọ hưởng vương quốc, đã từ chối điều đó, đã hứa với vị vua ấy rằng sẽ trở lại vương quốc của ông sau khi đạt được Nhất thiết trí, đã đến gần Āḷāra và Udaka, không hài lòng với sự chứng đắc đặc biệt ở nơi họ, đã thực hành đại tinh tấn trong sáu năm, vào buổi sáng ngày rằm tháng Visākha, đã thọ dụng món cháo sữa do nàng Sujātā ở làng Senāni dâng cúng, đã thả trôi chiếc bát vàng trên sông Nerañjarā, đã trải qua phần ngày trong các định chứng khác nhau tại khu rừng lớn bên bờ sông Nerañjarā, vào buổi chiều, đã nhận lấy tám bó cỏ do Sotthiya dâng, được vua rồng Kāḷa ca ngợi các đức hạnh, đã đi lên Bồ-đề đoàn, trải cỏ ra, đã lập lời thệ nguyện rằng: ‘Ta sẽ không rời khỏi thế ngồi kiết-già này cho đến khi tâm ta được giải thoát khỏi các lậu hoặc do không còn chấp thủ’, đã ngồi xuống hướng về phương đông, đã phá tan ma quân ngay khi mặt trời chưa lặn, đã đạt được Túc mạng minh trong canh đầu, Thiên nhãn minh trong canh giữa, và vào cuối canh cuối, trong khi đang chứng ngộ Nhất thiết trí được trang hoàng bởi tất cả các Phật đức như mười lực, bốn vô sở úy, v.v., Ngài đã chứng đắc biển phương pháp Vi Diệu Pháp này. Như vậy, nhân duyên chứng đắc của Ngài cần được hiểu. Evaṃ adhigatābhidhammo ekapallaṅkena nisinnasattāhaṃ animisasattāhaṃ caṅkamanasattāhañca atikkamitvā, catutthe sattāhe sayambhūñāṇādhigamena adhigataṃ abhidhammaṃ vicinitvā aparānipi ajapālamucalindarājāyatanesu tīṇi sattāhāni vītināmetvā, aṭṭhame sattāhe ajapālanigrodharukkhamūle nisinno dhammagambhīratāpaccavekkhaṇena appossukkataṃ āpajjamāno dasasahassimahābrahmaparivārena sahampatibrahmunā āyācitadhammadesano buddhacakkhunā lokaṃ oloketvā, brahmuno ajjhesanaṃ ādāya ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’nti olokento āḷārudakānaṃ kālaṅkatabhāvaṃ ñatvā, pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ bahūpakārataṃ anussaritvā, uṭṭhāyāsanā kāsipuraṃ gacchanto antarāmagge upakena saddhiṃ mantetvā, āsāḷhīpuṇṇamadivase isipatane migadāye pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ patvā,te ananucchavikena samudācārena samudācarante saññāpetvā, dhammacakkaṃ pavattento aññāsikoṇḍaññattherappamukhā aṭṭhārasa brahmakoṭiyo amatapānaṃ pāyesi. Evaṃ yāva dhammacakkappavattanā desanānidānaṃ [Pg.78] veditabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana sāṭṭhakathānaṃ ariyapariyesana(ma. ni. 1.274) pabbajjasuttādīnaṃ (su. ni. 407 ādayo) vasena veditabbo. Sau khi đã chứng đắc Vi Diệu Pháp như vậy, (Ngài) đã trải qua tuần lễ ngồi một thế kiết-già, tuần lễ không chớp mắt, và tuần lễ kinh hành, vào tuần lễ thứ tư, đã quán xét Vi Diệu Pháp mà Ngài đã chứng đắc bằng trí tuệ tự chứng, và sau đó đã trải qua ba tuần lễ nữa tại cây Ajapāla, Mucalinda, và Rājāyatana. Vào tuần lễ thứ tám, khi đang ngồi dưới gốc cây đa Ajapāla, do quán xét sự thâm sâu của Giáo pháp, Ngài đã trở nên ngần ngại (trong việc thuyết pháp). Được Phạm thiên Sahampati cùng với đoàn tùy tùng mười ngàn đại Phạm thiên thỉnh cầu thuyết pháp, (Ngài) đã nhìn khắp thế gian bằng Phật nhãn, đã chấp nhận lời thỉnh cầu của Phạm thiên. Khi đang xem xét ‘Ta nên thuyết pháp cho ai trước tiên?’, đã biết được rằng Āḷāra và Udaka đã mệnh chung, đã nhớ lại sự giúp đỡ nhiều của nhóm năm vị tỳ-khưu, đã đứng dậy khỏi chỗ ngồi và đi đến thành Kāsī, trên đường đã trò chuyện với Upaka. Vào ngày rằm tháng Āsāḷhī, đã đến nơi ở của nhóm năm vị tỳ-khưu tại vườn Lộc Uyển, Isipatana, đã thuyết phục họ khi họ đang đối xử (với Ngài) bằng cách thức không thích hợp, trong khi chuyển Pháp luân, đã cho mười tám triệu Phạm thiên, đứng đầu là trưởng lão Aññāsikoṇḍañña, uống vị cam lồ. Như vậy, nhân duyên thuyết pháp cho đến khi chuyển Pháp luân cần được hiểu. Đây là phần tóm tắt. Còn phần chi tiết nên được hiểu theo các kinh như Ariyapariyesana (Trung Bộ Kinh 1.274), Pabbajjāsutta (Kinh Tập 407 trở đi) cùng với các bản chú giải. Evaṃ adhigamanidānadesanānidānasampannassa panassa abhidhammassa aparānipi dūrenidānaṃ, avidūrenidānaṃ, santikenidānanti tīṇi nidānāni. Tattha dīpaṅkarapādamūlato paṭṭhāya yāva tusitapurā dūrenidānaṃ veditabbaṃ. Tusitapurato paṭṭhāya yāva bodhimaṇḍā avidūrenidānaṃ. ‘Ekaṃ samayaṃ bhagavā devesu viharati tāvatiṃsesu pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ, tattha kho bhagavā devānaṃ tāvatiṃsānaṃ abhidhammakathaṃ kathesī’ti idamassa santikenidānaṃ. Ayaṃ tāva nidānakathā. Hơn nữa, đối với Vi Diệu Pháp này, vốn đã đầy đủ nhân duyên chứng đắc và nhân duyên thuyết pháp như vậy, còn có ba nhân duyên khác nữa là: nhân duyên xa, nhân duyên không xa, và nhân duyên gần. Trong đó, từ dưới chân đức Phật Dīpaṅkara cho đến cõi trời Tusita cần được hiểu là nhân duyên xa. Từ cõi trời Tusita cho đến Bồ-đề đoàn là nhân duyên không xa. ‘Một thời, Thế Tôn trú tại cõi trời Tāvatiṃsa, dưới gốc cây Pāricchattaka, trên tảng đá Paṇḍukambala. Tại đó, Thế Tôn đã thuyết Vi Diệu Pháp cho các vị trời ở cõi Tāvatiṃsa.’ Đây là nhân duyên gần của Vi Diệu Pháp này. Đây là câu chuyện về nhân duyên. Nidānakathā niṭṭhitā. Dứt câu chuyện về nhân duyên. 1. Cittuppādakaṇḍo 1. Chương về Tâm Sanh Tikamātikāpadavaṇṇanā Giải thích các đề mục trong Mẫu đề ba Idāni Bây giờ Iti [Pg.79] me bhāsamānassa, abhidhammakathaṃ imaṃ; Avikkhittā nisāmetha, dullabhā hi ayaṃ kathāti. Như vầy, khi tôi đang nói, bài pháp về Vi Diệu Pháp này; hãy lắng nghe không xao lãng, vì bài pháp này thật khó được nghe. Evaṃ paṭiññātāya abhidhammakathāya kathanokāso sampatto. Tattha yasmā abhidhammo nāma dhammasaṅgaṇīādīni sattappakaraṇāni; dhammasaṅgaṇīpi cittuppādakaṇḍādīnaṃ vasena cattāri kaṇḍāni; cittuppādakaṇḍampi mātikāpadabhājanīyavasena duvidhaṃ; tattha mātikā ādi; sāpi tikamātikā dukamātikāti duvidhā; tattha tikamātikā ādi; tikamātikāyapi kusalattikaṃ kusalattikepi kusalā dhammāti idaṃ padaṃ; tasmā – Như vậy, cơ hội để nói bài pháp về Vi Diệu Pháp đã được hứa khả đã đến. Trong đó, vì Vi Diệu Pháp có tên là bảy bộ, bắt đầu với Dhammasaṅgaṇī; bộ Dhammasaṅgaṇī cũng có bốn chương, bắt đầu với chương Tâm Sanh; chương Tâm Sanh cũng có hai loại, theo cách phân chia Mẫu đề và Đề mục; trong đó, Mẫu đề là phần đầu; Mẫu đề ấy cũng có hai loại: Mẫu đề ba và Mẫu đề đôi; trong đó, Mẫu đề ba là phần đầu; trong Mẫu đề ba cũng có bộ ba về thiện; trong bộ ba về thiện cũng có đề mục ‘các pháp thiện’; do đó – Ito paṭṭhāya gambhīraṃ, abhidhammakathaṃ imaṃ; Vuccamānaṃ nisāmetha, ekaggā sādhu sādhavoti. Kể từ đây, bài pháp Vi Diệu Pháp thâm sâu này; đang được nói, hãy lắng nghe một cách chuyên tâm, lành thay, hỡi những người thiện lành. 1. ‘‘Kusalā dhammā, akusalā dhammā, abyākatā dhammā’’ti ayaṃ tāva ādipadena laddhanāmo kusalattiko nāma. ‘‘Sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā, dukkhāya vedanāya sampayuttā dhammā, adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā dhammā’’ti ayaṃ sabbapadehi laddhanāmo vedanāttiko nāma. Evaṃ ādipadavasena vā sabbapadavasena vā sabbesampi tikadukānaṃ nāmaṃ veditabbaṃ. Sabbeva cete pañcadasahi paricchedehi vavatthitā. Tikānañhi eko paricchedo, dukānaṃ catuddasa. ‘‘Hetū dhammā, nahetū dhammā’’tiādayo hi cha dukā ganthato ca atthato ca aññamaññasambandhena kaṇṇikā viya ghaṭā viya hutvā ṭhitattā ‘hetugocchako’ti vuccati. Tato apare ‘‘sappaccayā dhammā appaccayā dhammā’’tiādayo satta dukā, aññamaññaṃ asambandhā, kevalaṃ dukasāmaññato uccinitvā uccinitvā visuṃ visuṃ gocchakantare ṭhapitattā aññehi ca mahantaradukehi cūḷakattā ‘cūḷantaradukā’ti veditabbā. Tato paraṃ āsavadukādīnaṃ channaṃ vasena ‘āsavagocchako’[Pg.80]; tathā saṃyojanadukādīnaṃ vasena ‘saṃyojanagocchako’; tathā ganthaoghayoganīvaraṇadukādīnaṃ vasena ‘ganthaoghayoganīvaraṇagocchakā’; parāmāsadukādīnaṃ pañcannaṃ vasena ‘parāmāsagocchako’ti. Sabbepi satta gocchakā veditabbā. Tato paraṃ ‘‘sārammaṇā dhammā’’tiādayo catuddasa dukā ‘mahantaradukā’ nāma. Tato upādānadukādayo cha dukā ‘upādānagocchako’ nāma. Tato kilesadukādayo aṭṭha dukā ‘kilesagocchako’ nāma. Tato paraṃ dassanenapahātabbadukādayo aṭṭhārasa dukā abhidhammamātikāya pariyosāne ṭhapitattā ‘piṭṭhidukā’ nāma. ‘‘Vijjābhāgino dhammā avijjābhāgino dhammā’’tiādayo pana dvācattālīsa dukā ‘suttantikadukā’ nāma. Evaṃ sabbepete pañcadasahi paricchedehi vavatthitāti veditabbā. 1. Trước hết, câu ‘Các pháp thiện, các pháp bất thiện, các pháp vô ký’ này được gọi là tam đề thiện (kusalattika) do tên gọi được lấy từ chữ đầu tiên. Câu ‘Các pháp tương ưng với thọ lạc, các pháp tương ưng với thọ khổ, các pháp tương ưng với thọ bất khổ bất lạc’ này được gọi là tam đề thọ (vedanāttika) do tên gọi được lấy từ tất cả các chữ. Như vậy, nên biết tên gọi của tất cả các tam đề và nhị đề là do dựa vào chữ đầu tiên hoặc do dựa vào tất cả các chữ. Tất cả những pháp này được sắp xếp trong mười lăm chương. Thật vậy, các tam đề có một chương, các nhị đề có mười bốn chương. Thật vậy, sáu nhị đề bắt đầu bằng ‘Các pháp hữu nhân, các pháp vô nhân’ được gọi là ‘nhóm nhân’ (hetugocchaka) vì chúng có mối liên hệ với nhau cả về văn tự lẫn ý nghĩa, được kết lại thành chùm như hoa, được sắp đặt thành nhóm như bình. Sau đó, bảy nhị đề bắt đầu bằng ‘Các pháp hữu duyên, các pháp vô duyên’ nên được biết là ‘các nhị đề nhỏ xen kẽ’ (cūḷantaradukā) vì chúng không liên quan đến nhau, chỉ được thu thập lại do có điểm chung là nhị đề và được đặt riêng biệt giữa các nhóm, và vì chúng nhỏ hơn so với các nhị đề lớn khác. Kế đến, do sáu nhị đề bắt đầu bằng nhị đề lậu hoặc nên có ‘nhóm lậu hoặc’ (āsavagocchaka); tương tự, do các nhị đề bắt đầu bằng nhị đề kiết sử nên có ‘nhóm kiết sử’ (saṃyojanagocchaka); tương tự, do các nhị đề bắt đầu bằng nhị đề triền, bộc, phược, cái nên có ‘các nhóm triền, bộc, phược, cái’ (ganthaoghayoganīvaraṇagocchakā); do năm nhị đề bắt đầu bằng nhị đề thủ nên có ‘nhóm thủ’ (parāmāsagocchako). Nên biết có tất cả bảy nhóm như vậy. Sau đó, mười bốn nhị đề bắt đầu bằng ‘Các pháp có đối tượng’ được gọi là ‘các nhị đề lớn’ (mahantaradukā). Sau đó, sáu nhị đề bắt đầu bằng nhị đề thủ được gọi là ‘nhóm thủ’ (upādānagocchako). Sau đó, tám nhị đề bắt đầu bằng nhị đề phiền não được gọi là ‘nhóm phiền não’ (kilesagocchako). Kế đến, mười tám nhị đề bắt đầu bằng nhị đề được đoạn trừ bằng kiến đạo được gọi là ‘các nhị đề cuối’ (piṭṭhidukā) vì chúng được đặt ở cuối Mẫu đề Vi Diệu Pháp. Còn bốn mươi hai nhị đề bắt đầu bằng ‘Các pháp thuộc phần minh, các pháp thuộc phần vô minh’ được gọi là ‘các nhị đề thuộc Kinh tạng’ (suttantikadukā). Như vậy, nên biết rằng tất cả những pháp này được sắp xếp trong mười lăm chương. Evaṃ vavatthitā panete sappadesanippadesavasena dve koṭṭhāsā honti. Tesu hi nava tikā ekasattati ca dukā sappadesānaṃ rūpārūpadhammānaṃ pariggahitattā sappadesā nāma. Avasesā terasa tikā ekasattati ca dukā nippadesā nāma. Tattha tikesu tāva vedanāttiko vitakkattiko pītittiko uppannattiko atītattiko cattāro ārammaṇattikāti ime nava tikā sappadesā nāma. Dukesu hetugocchakādīnaṃ upādānagocchakapariyosānānaṃ navannaṃ gocchakānaṃ pariyosāne tayo tayo dukā, kilesagocchakapariyosāne cattāro dukā, ‘‘cittasampayuttā dhammā, cittavippayuttā dhammā’’‘‘cittasaṃsaṭṭhā dhammā, cittavisaṃsaṭṭhā dhammā’’ti dve mahantaradukā, suttantikadukesu adhivacanadukaṃ niruttidukaṃ paññattidukaṃ nāmarūpadukanti ime cattāro duke ṭhapetvā avasesā aṭṭhatiṃsa dukā cāti ete sappadesā nāma. Vuttāvasesā tikadukā sabbepi nippadesāti veditabbā. Những pháp được sắp xếp như vậy lại có hai phần, theo cách hữu dư và vô dư. Trong số đó, chín tam đề và bảy mươi mốt nhị đề được gọi là hữu dư (sappadesa) vì chúng bao gồm các pháp sắc và phi sắc một cách hữu dư. Mười ba tam đề và bảy mươi mốt nhị đề còn lại được gọi là vô dư (nippadesa). Trong đó, trước hết về các tam đề, chín tam đề này được gọi là hữu dư: tam đề thọ, tam đề tầm, tam đề hỷ, tam đề đã sanh, tam đề quá khứ, và bốn tam đề đối tượng. Về các nhị đề, những nhị đề này được gọi là hữu dư: ba nhị đề cuối của mỗi trong chín nhóm từ nhóm nhân đến nhóm thủ; bốn nhị đề cuối của nhóm phiền não; hai nhị đề lớn là ‘các pháp tương ưng với tâm, các pháp không tương ưng với tâm’ và ‘các pháp hỗn hợp với tâm, các pháp không hỗn hợp với tâm’; và ba mươi tám nhị đề còn lại trong các nhị đề thuộc Kinh tạng, sau khi trừ ra bốn nhị đề này: nhị đề danh xưng, nhị đề ngôn ngữ, nhị đề chế định, và nhị đề danh sắc. Nên biết rằng tất cả các tam đề và nhị đề còn lại sau khi đã kể trên đều là vô dư. Idāni kusalā dhammātiādīnaṃ mātikāpadānaṃ ayamanupubbapadavaṇṇanā – ‘kusala’-saddo tāva ārogyaanavajjachekasukhavipākesu dissati. Ayañhi ‘‘kacci nu bhoto kusalaṃ, kacci bhoto anāmaya’’ntiādīsu (jā. 1.15.146; 2.20.129) ārogye dissati. ‘‘Katamo pana, bhante, kāyasamācāro kusalo? Yo kho, mahārāja, kāyasamācāro anavajjo’’ti (ma. ni. 2.361) ca, ‘‘aparaṃ pana, bhante, etadānuttariyaṃ [Pg.81] yathā bhagavā dhammaṃ deseti kusalesu dhammesū’’ti (dī. ni. 3.145) ca evamādīsu anavajje. ‘‘Kusalo tvaṃ rathassa aṅgapaccaṅgānaṃ’’ (ma. ni. 2.87), ‘‘kusalā naccagītassa sikkhitā cāturitthiyo’’tiādīsu (jā. 2.22.94) cheke. ‘‘Kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu’’ (dī. ni. 3.80), ‘‘kusalassa kammassa katattā upacitattā’’tiādīsu (dha. sa. 431) sukhavipāke. Svāyamidha ārogyepi anavajjepi sukhavipākepi vattati. Bây giờ, đây là phần giải thích tuần tự các từ trong Mẫu đề, bắt đầu bằng ‘các pháp thiện’. Trước hết, từ ‘kusala’ (thiện) được thấy có nghĩa là sức khỏe, không đáng chê trách, khéo léo, và quả báo an lạc. Thật vậy, từ này được thấy có nghĩa là sức khỏe trong các câu như: ‘Ngài có được an lành không, ngài có được khỏe mạnh không?’ Và trong các câu như: ‘Bạch Thế Tôn, thế nào là thân hành thiện? Thưa Đại vương, thân hành nào không đáng chê trách,’ và ‘Bạch Thế Tôn, lại nữa, đây là điều vô thượng, khi Thế Tôn thuyết pháp về các pháp thiện,’ từ này có nghĩa là không đáng chê trách. Trong các câu như: ‘Ngươi thật khéo léo về các bộ phận của cỗ xe,’ và ‘Bốn người phụ nữ được huấn luyện, khéo léo trong múa hát,’ từ này có nghĩa là khéo léo. Trong các câu như: ‘Này các Tỳ khưu, do nhân thọ trì các pháp thiện,’ và ‘do nghiệp thiện đã được làm, đã được tích lũy,’ từ này có nghĩa là quả báo an lạc. Ở đây, từ này được dùng với các nghĩa sức khỏe, không đáng chê trách, và quả báo an lạc. Dhammasaddo panāyaṃ pariyattihetuguṇanissattanijjīvatādīsu dissati. Ayañhi ‘‘dhammaṃ pariyāpuṇāti suttaṃ geyya’’ntiādīsu (a. ni. 4.102) pariyattiyaṃ dissati. ‘‘Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 720) hetumhi. Còn từ ‘dhamma’ (pháp) này được thấy có các nghĩa như giáo pháp, nhân, đức hạnh, phi hữu tình và vô ngã. Thật vậy, từ này được thấy có nghĩa là giáo pháp trong các câu như: ‘học thuộc lòng Pháp, tức là Kinh và Kệ tụng.’ Trong các câu như: ‘Trí tuệ về nhân là pháp vô ngại giải,’ từ này có nghĩa là nhân. ‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino; Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’nti. (theragā. 304; jā. 1.15.386) – ‘Thật vậy, pháp và phi pháp, cả hai không có quả báo như nhau; Phi pháp dẫn đến địa ngục, pháp đưa đến cõi lành.’ Ādīsu guṇe. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti’’ (dha. sa. 121), ‘‘dhammesu dhammānupassī viharatī’’tiādīsu (dī. ni. 2.373) nissattanijjīvatāyaṃ. Svāyamidhāpi nissattanijjīvatāyameva vaṭṭati. Trong các câu như trên, từ này có nghĩa là đức hạnh. Trong các câu như: ‘Vào lúc ấy, có các pháp,’ và ‘vị ấy sống quán pháp trên các pháp,’ từ này có nghĩa là phi hữu tình và vô ngã. Và ở đây, từ này cũng được dùng với nghĩa phi hữu tình và vô ngã. Vacanattho panettha – kucchite pāpake dhamme salayanti calayanti kampenti viddhaṃsentīti kusalā. Kucchitena vā ākārena sayantīti kusā. Te akusalasaṅkhāte kuse lunanti chindantīti kusalā. Kucchitānaṃ vā sānato tanukaraṇato osānakaraṇato ñāṇaṃ kusaṃ nāma. Tena kusena lātabbāti kusalā; gahetabbā pavattetabbāti attho. Yathā vā kusā ubhayabhāgagataṃ hatthappadesaṃ lunanti, evamimepi uppannānuppannabhāvena ubhayabhāgagataṃ kilesapakkhaṃ lunanti. Tasmā kusā viya lunantītipi kusalā. Attano pana sabhāvaṃ dhārentīti dhammā. Dhāriyanti vā paccayehi, dhārīyanti vā yathāsabhāvatoti dhammā. Na kusalā akusalā. Mittapaṭipakkhā amittā viya, lobhādipaṭipakkhā alobhādayo viya ca, kusalapaṭipakkhāti attho. Na byākatāti abyākatā, kusalākusalabhāvena akathitāti attho. Tesu pana [Pg.82] anavajjasukhavipākalakkhaṇā kusalā, sāvajjadukkhavipākalakkhaṇā akusalā, avipākalakkhaṇā abyākatā. Ở đây, ý nghĩa của từ là – chúng làm lay động, rung chuyển, rúng động, phá hủy các pháp đáng chê trách, xấu ác, nên gọi là thiện (kusalā). Hoặc, chúng nằm theo cách đáng chê trách, nên gọi là kusā. Chúng cắt đứt, chặt đứt những thứ kusā được gọi là bất thiện, nên gọi là thiện (kusalā). Hoặc, trí tuệ được gọi là kusaṃ vì nó làm cho mỏng đi, làm cho suy yếu, làm cho chấm dứt những điều đáng chê trách. Chúng được tiếp nhận bởi kusa (trí tuệ) ấy, nên gọi là thiện (kusalā); nghĩa là chúng cần được nắm giữ, cần được phát triển. Hoặc, như cỏ kusa cắt vào tay ở cả hai bên, cũng vậy, các pháp này cắt đứt phe phái phiền não ở cả hai bên, tức là đã sanh và chưa sanh. Vì thế, chúng cũng được gọi là thiện (kusalā) vì chúng cắt đứt như cỏ kusa. Còn, chúng mang giữ tự tánh của mình, nên gọi là pháp (dhammā). Hoặc, chúng được các duyên nâng đỡ, hoặc chúng được nâng đỡ theo tự tánh, nên gọi là pháp (dhammā). Không phải thiện là bất thiện. Giống như không-phải-bạn là đối nghịch của bạn, và vô-tham v.v... là đối nghịch của tham v.v..., nghĩa là (bất thiện) là đối nghịch của thiện. Không được tuyên bố, nên gọi là vô ký (abyākatā), nghĩa là không được nói đến với tính cách thiện hay bất thiện. Trong số đó, thiện có đặc tính không đáng chê trách và cho quả vui; bất thiện có đặc tính đáng chê trách và cho quả khổ; vô ký có đặc tính không có quả. Kiṃ panetāni ‘kusalā’ti vā ‘dhammā’ti vātiādīni ekatthāni udāhu nānatthānīti? Kiñcettha? Yadi tāva ekatthāni ‘kusalā dhammā’ti idaṃ ‘kusalākusalā’tivuttasadisaṃ hoti. Atha nānatthāni tikadukānaṃ chakkacatukkabhāvo āpajjati padānañca asambandho. Vậy, những từ như ‘thiện’ hay ‘pháp’ v.v... này là đồng nghĩa hay dị nghĩa? Có vấn đề gì ở đây? Nếu chúng đồng nghĩa, thì câu ‘các pháp thiện’ này sẽ giống như nói ‘thiện thiện’. Còn nếu chúng dị nghĩa, thì các bộ ba và bộ hai sẽ trở thành bộ sáu và bộ bốn, và các từ sẽ không có liên quan. Yathā hi ‘kusalā’ ‘rūpaṃ’‘cakkhumā’ti vutte atthavasena aññamaññaṃ anolokentānaṃ padānaṃ na koci sambandho, evamidhāpi padānaṃ asambandho āpajjati. Pubbāparasambandharahitāni ca padāni nippayojanāni nāma honti. Yāpi cesā parato ‘katame dhammā kusalā’ti pucchā, tāyapi saddhiṃ virodho āpajjati. Neva hi dhammā kusalā; atha ca panidaṃ vuccati – katame dhammā ‘kusalā’ti. Aparo nayo – yadi etāni ekatthāni, tiṇṇaṃ ‘dhammānaṃ’ ekattā kusalādīnampi ekattaṃ āpajjati. Kusalādiparānañhi tiṇṇampi ‘dhammānaṃ’ dhammabhāvena ekattaṃ. Tasmā dhammattayena saddhiṃ atthato ninnānatthānaṃ kusalādīnampi ekattaṃ āpajjati. ‘Yadeva kusalaṃ, taṃ akusalaṃ, taṃ abyākata’nti. ‘Athāpi tiṇṇaṃ dhammānaṃ ekattaṃ na sampaṭicchatha, aññova kusalaparo dhammo, añño akusalaparo dhammo, añño abyākataparo dhammoti vadatha, evaṃ sante dhammo nāma bhāvo, bhāvato ca añño abhāvoti kusalaparā bhāvasaṅkhātā dhammā añño akusalaparo dhammo abhāvo siyā, tathā abyākataparo. Tehi ca añño kusalaparopi. Evaṃ abhāvattaṃ āpannehi dhammehi anaññe kusalādayopi abhāvāyeva siyu’nti. Ví như khi nói ‘thiện’, ‘sắc’, ‘người có mắt’, các từ này không có liên quan gì với nhau về mặt ý nghĩa, cũng vậy, ở đây các từ cũng sẽ không có liên quan. Và các từ không có liên quan trước sau thì được gọi là vô dụng. Câu hỏi ở sau ‘Những pháp nào là thiện?’ cũng sẽ trở nên mâu thuẫn. Vì các pháp không phải là thiện; thế mà lại nói rằng – những pháp nào là ‘thiện’? Một cách khác – nếu chúng đồng nghĩa, do ba ‘pháp’ là một, thì thiện v.v... cũng sẽ trở thành một. Vì cả ba ‘pháp’ đi sau thiện v.v... đều là một về phương diện là pháp. Do đó, vì không có sự khác biệt về nghĩa với ba pháp tính, nên thiện v.v... cũng sẽ trở thành một. ‘Cái gì là thiện, cái đó là bất thiện, cái đó là vô ký’. ‘Còn nếu quý vị không chấp nhận tính đồng nhất của ba pháp, mà nói rằng pháp đi sau thiện là khác, pháp đi sau bất thiện là khác, pháp đi sau vô ký là khác, trong trường hợp đó, pháp có nghĩa là thực thể, và cái khác với thực thể là phi thực thể, thì các pháp được gọi là thực thể đi sau thiện sẽ khác, còn pháp đi sau bất thiện sẽ là phi thực thể, tương tự đối với pháp đi sau vô ký. Và pháp đi sau thiện cũng khác với chúng. Như vậy, khi các pháp đã trở thành phi thực thể, thì thiện v.v... vốn không khác với chúng cũng sẽ là phi thực thể.’ Sabbametaṃ akāraṇaṃ. Kasmā? Yathānumativohārasiddhitoti. Vohāro hi yathā yathā atthesu anumato sampaṭicchito tathā tatheva siddho. Na cāyaṃ ‘‘kusalā dhammā’’tiādīsu kusalapubbo dhammābhilāpo dhammaparo ca kusalābhilāpo, yathā ‘kusalā kusalā’ti evaṃ, attano atthavisesābhāvena paṇḍitehi sampaṭicchito; na ca ‘kusalā’ ‘rūpaṃ’cakkhumāsaddā viya aññamaññaṃ anolokitatthabhāvena. ‘Kusala’-saddo panettha anavajjasukhavipākasaṅkhātassa atthassa [Pg.83] jotakabhāvena sampaṭicchito, ‘akusala’-saddo sāvajjadukkhavipākatthajotakattena, ‘abyākata’-saddo avipākatthajotakattena, ‘dhamma’-saddo sabhāvadhāraṇādiatthajotakattena. So etesaṃ aññatarānantare vuccamāno attano atthasāmaññaṃ dīpeti. Sabbeva hi ete sabhāvadhāraṇādinā lakkhaṇena dhammā. Kusalādisaddā cāpi dhammasaddassa purato vuccamānā attano attano atthavisesaṃ tassa dīpenti. Dhammo hi kusalo vā hoti akusalo vā abyākato vā. Evamete visuṃ visuṃ vuccamānā attano attano atthamattadīpakattena sampaṭicchitā. Dhammasaddena saha vuccamānā attano attano atthasāmaññaṃ atthavisesaṃ vā dīpakattena loke paṇḍitehi sampaṭicchitā. Tasmā yadetamettha ekatthanānātthataṃ vikappetvā dosāropanakāraṇaṃ vuttaṃ sabbametaṃ akāraṇaṃ. Ayaṃ tāva kusalattikassa anupubbapadavaṇṇanā. Imināva nayena sesatikadukānampi nayo veditabbo. Ito paraṃ pana visesamattameva vakkhāma. Tất cả điều này không phải là lý do. Tại sao? Vì nó được thành lập theo cách sử dụng được chấp thuận. Vì cách sử dụng được thành lập theo đúng như cách nó được chấp thuận và thừa nhận về mặt ý nghĩa. Trong câu ‘các pháp thiện’ v.v..., cách nói ‘pháp’ được đi trước bởi ‘thiện’ và cách nói ‘thiện’ được theo sau bởi ‘pháp’, không được các bậc hiền trí chấp nhận là giống như ‘thiện thiện’ do không có ý nghĩa đặc biệt; cũng không phải như các từ ‘thiện’, ‘sắc’, ‘người có mắt’ do có ý nghĩa không liên quan đến nhau. Ở đây, từ ‘thiện’ được chấp nhận là làm sáng tỏ ý nghĩa được gọi là không đáng chê trách và cho quả vui; từ ‘bất thiện’ làm sáng tỏ ý nghĩa đáng chê trách và cho quả khổ; từ ‘vô ký’ làm sáng tỏ ý nghĩa không có quả; từ ‘pháp’ làm sáng tỏ ý nghĩa mang giữ tự tánh v.v... Từ ấy (pháp) khi được nói sau một trong những từ này, nó chỉ ra ý nghĩa chung của chính nó. Thật vậy, tất cả chúng đều là pháp do có đặc tính mang giữ tự tánh v.v... Và các từ thiện v.v... khi được nói trước từ pháp, chúng chỉ ra ý nghĩa đặc biệt của riêng chúng cho từ ấy. Vì một pháp có thể là thiện, hoặc bất thiện, hoặc vô ký. Như vậy, khi được nói riêng rẽ, chúng được chấp nhận là chỉ biểu thị ý nghĩa của riêng mình. Khi được nói cùng với từ pháp, chúng được các bậc hiền trí trên đời chấp nhận là biểu thị ý nghĩa chung hoặc ý nghĩa đặc biệt của riêng mình. Do đó, tất cả những gì đã được nói ở đây, tức là lý do quy lỗi bằng cách suy xét về sự đồng nghĩa và dị nghĩa, đều không phải là lý do hợp lệ. Đây là phần giải thích tuần tự các từ của bộ ba thiện. Phương pháp cho các bộ ba và bộ hai còn lại cũng nên được hiểu theo cách này. Từ đây về sau, chúng tôi sẽ chỉ nói về những điểm đặc biệt. 2. Sukhāya vedanāyātiādīsu ‘sukha’-saddo tāva sukhavedanāsukhamūlasukhārammaṇasukhahetusukhapaccayaṭṭhānaabyābajjhanibbānādīsu dissati. Ayañhi ‘‘sukhassa ca pahānā’’tiādīsu (dī. ni. 1.232) sukhavedanāyaṃ dissati. ‘‘Sukho buddhānaṃ uppādo’’ (dha. pa. 194), ‘‘sukhā virāgatā loke’’tiādīsu (udā. 11; mahāva. 5) sukhamūle ‘‘yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkanta’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.60) sukhārammaṇe. ‘‘Sukhassetaṃ, bhikkhave, adhivacanaṃ yadidaṃ puññānī’’tiādīsu (a. ni. 7.62) sukhahetumhi. ‘‘Yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva sukhā saggā’’ (ma. ni. 3.255), ‘‘na te sukhaṃ pajānanti ye na passanti nandana’’ntiādīsu (saṃ. ni. 1.11) sukhapaccayaṭṭhāne. ‘‘Diṭṭhadhammasukhavihārā ete dhammā’’tiādīsu (ma. ni. 1.82) abyābajjhe. ‘‘Nibbānaṃ paramaṃ sukha’’ntiādisu (dha. pa. 203-204) nibbāne. Idha panāyaṃ sukhavedanāyameva daṭṭhabbo. ‘Vedanā’-saddo ‘‘viditā vedanā uppajjantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.208) vedayitasmiṃyeva vattati. 2. Trong câu ‘sukhāya vedanāya’ (thọ lạc), v.v... trước hết, từ ‘sukha’ (lạc) được thấy trong các trường hợp như là thọ lạc, căn bản của lạc, đối tượng của lạc, nhân của lạc, trú xứ là duyên của lạc, vô não hại, và Níp-bàn. Thật vậy, từ này được thấy trong ý nghĩa thọ lạc ở câu ‘sukhassa ca pahānā’ (do đoạn trừ lạc), v.v... (dī. ni. 1.232). Trong ý nghĩa căn bản của lạc ở câu ‘sukho buddhānaṃ uppādo’ (sự xuất hiện của chư Phật là lạc), (dha. pa. 194), ‘sukhā virāgatā loke’ (sự ly tham ở đời là lạc), v.v... (udā. 11; mahāva. 5). Trong ý nghĩa đối tượng của lạc ở câu ‘yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkanta’ (này Mahāli, vì rằng sắc là lạc, đi theo lạc, đi vào trong lạc), v.v... (saṃ. ni. 3.60). Trong ý nghĩa nhân của lạc ở câu ‘sukhassetaṃ, bhikkhave, adhivacanaṃ yadidaṃ puññānī’ (này các Tỳ-khưu, đây là tên gọi của lạc, tức là các phước), v.v... (a. ni. 7.62). Trong ý nghĩa trú xứ là duyên của lạc ở câu ‘yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva sukhā saggā’ (này các Tỳ-khưu, điều này không dễ gì đạt đến bằng lời nói rằng các cõi trời là lạc dường nào), (ma. ni. 3.255), ‘na te sukhaṃ pajānanti ye na passanti nandana’ (những ai không thấy được vườn Nandana, họ không biết được lạc), v.v... (saṃ. ni. 1.11). Trong ý nghĩa vô não hại ở câu ‘diṭṭhadhammasukhavihārā ete dhammā’ (các pháp này là sự an trú lạc trong hiện tại), v.v... (ma. ni. 1.82). Trong ý nghĩa Níp-bàn ở câu ‘nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ’ (Níp-bàn là lạc tối thượng), v.v... (dha. pa. 203-204). Tuy nhiên, ở đây từ này nên được hiểu chính là thọ lạc. Từ ‘vedanā’ (thọ) trong câu ‘viditā vedanā uppajjantī’ (các thọ được biết đến khi sanh khởi), v.v... (ma. ni. 3.208) có nghĩa là ‘cái được cảm nhận’. ‘Dukkha’-saddo [Pg.84] dukkhavedanādukkhavatthudukkhārammaṇadukkhapaccayadukkhapaccayaṭṭhānādīsu dissati. Ayañhi ‘‘dukkhassa ca pahānā’’tiādīsu dukkhavedanāyaṃ dissati. ‘‘Jātipi dukkhā’’tiādīsu (dī. ni. 2.387; vibha. 190) dukkhavatthusmiṃ. ‘‘Yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ dukkhaṃ dukkhānupatitaṃ dukkhāvakkanta’’ntiādīsu dukkhārammaṇe. ‘‘Dukkho pāpassa uccayo’’tiādīsu (dha. pa. 117) dukkhapaccaye. ‘‘Yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva dukkhā nirayā’’tiādīsu (ma. ni. 3.250) dukkhapaccayaṭṭhāne. Idha panāyaṃ dukkhavedanāyameva daṭṭhabbo. Từ ‘dukkha’ (khổ) được thấy trong các trường hợp như là thọ khổ, vật khổ, đối tượng của khổ, duyên của khổ, và trú xứ là duyên của khổ. Thật vậy, từ này được thấy trong ý nghĩa thọ khổ ở câu ‘dukkhassa ca pahānā’ (do đoạn trừ khổ), v.v... Trong ý nghĩa vật khổ ở câu ‘jātipi dukkhā’ (sanh cũng là khổ), v.v... (dī. ni. 2.387; vibha. 190). Trong ý nghĩa đối tượng của khổ ở câu ‘yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ dukkhaṃ dukkhānupatitaṃ dukkhāvakkanta’ (này Mahāli, vì rằng sắc là khổ, đi theo khổ, đi vào trong khổ), v.v... Trong ý nghĩa duyên của khổ ở câu ‘dukho pāpassa uccayo’ (sự tích lũy điều ác là khổ), v.v... (dha. pa. 117). Trong ý nghĩa trú xứ là duyên của khổ ở câu ‘yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva dukkhā nirayā’ (này các Tỳ-khưu, điều này không dễ gì đạt đến bằng lời nói rằng các địa ngục là khổ dường nào), v.v... (ma. ni. 3.250). Tuy nhiên, ở đây từ này nên được hiểu chính là thọ khổ. Vacanattho panettha – sukhayatīti sukhā. Dukkhayatīti dukkhā. Na dukkhā na sukhāti adukkhamasukhā. ‘Ma-kāro padasandhivasena vutto. Sabbāpi ārammaṇarasaṃ vedayanti anubhavantīti vedanā. Tāsu iṭṭhānubhavanalakkhaṇā sukhā, aniṭṭhānubhavanalakkhaṇā dukkhā, ubhayaviparītānubhavanalakkhaṇā adukkhamasukhā. Yopanāyaṃ tīsupi padesu ‘sampayutta’-saddo, tassattho – samaṃ pakārehi yuttāti sampayuttā. Katarehi pakārehīti? Ekuppādatādīhi. ‘‘Natthi keci dhammā kehici dhammehi sampayuttāti? Āmantā’’ti hi imassa pañhassa paṭikkhepe ‘‘nanu atthi keci dhammā kehici dhammehi sahagatā sahajātā saṃsaṭṭhā ekuppādā ekanirodhā ekavatthukā ekārammaṇā’’ti (kathā. 473) evaṃ ekuppādatādīnaṃ vasena sampayogattho vutto. Iti imehi ekuppādatādīhi samaṃ pakārehi yuttāti sampayuttā. Ở đây, ý nghĩa của từ ngữ là: ‘Sukhā’ là làm cho an lạc. ‘Dukkhā’ là làm cho đau khổ. ‘Adukkhamasukhā’ là không khổ không lạc. Phụ âm ‘ma’ được nói đến do sự nối âm. Tất cả (các thọ) đều cảm nhận, trải nghiệm hương vị của đối tượng nên được gọi là ‘vedanā’ (thọ). Trong các thọ ấy, thọ lạc có trạng thái là sự trải nghiệm điều khả ái, thọ khổ có trạng thái là sự trải nghiệm điều không khả ái, thọ không khổ không lạc có trạng thái là sự trải nghiệm điều ngược lại với cả hai. Còn từ ‘sampayutta’ (tương ưng) ở trong cả ba câu, ý nghĩa của nó là: ‘Sampayuttā’ là được liên kết cùng nhau bằng các cách thức. Bằng những cách thức nào? Bằng cách đồng sanh, v.v... Thật vậy, trong sự bác bỏ câu hỏi rằng: “Không có pháp nào tương ưng với pháp nào phải không? – Vâng, đúng vậy,” ý nghĩa của sự tương ưng đã được nói đến bằng các cách thức đồng sanh, v.v... như sau: “Chẳng phải có các pháp nào đó đi cùng với các pháp nào đó, đồng sanh, hòa trộn, đồng sanh, đồng diệt, đồng một vật, đồng một đối tượng hay sao?” (kathā. 473). Do đó, ‘sampayuttā’ là được liên kết cùng nhau bằng các cách thức này, tức là đồng sanh, v.v... 3. Vipākattike aññamaññavisiṭṭhānaṃ kusalākusalānaṃ pākāti vipākā. Vipakkabhāvamāpannānaṃ arūpadhammānametaṃ adhivacanaṃ. Vipākadhammadhammāti vipākasabhāvadhammā. Yathā jātijarāsabhāvā jātijarāpakatikā sattā jātidhammā jarādhammāti vuccanti evaṃ vipākajanakaṭṭhena vipākasabhāvā vipākapakatikā dhammāti attho. Tatiyapadaṃ ubhayasabhāvapaṭikkhepavasena vuttaṃ. 3. Trong bộ ba về quả, ‘vipākā’ (pháp quả) là sự chín muồi của các pháp thiện và bất thiện vốn khác biệt nhau. Đây là tên gọi của các pháp vô sắc đã đạt đến trạng thái chín muồi. ‘Vipākadhammadhammā’ (pháp sanh quả) là các pháp có bản chất sanh ra quả. Giống như chúng sanh có bản chất sanh và già, có tự tánh sanh và già, được gọi là ‘pháp phải sanh,’ ‘pháp phải già,’ cũng vậy, các pháp này được gọi là có bản chất của quả, có tự tánh của quả do có vai trò sanh ra quả, đó là ý nghĩa. Câu thứ ba được nói đến theo cách phủ định bản chất của cả hai. 4. Upādinnupādāniyattike ārammaṇakaraṇavasena taṇhādiṭṭhīhi upetena kammunā ādinnā, phalabhāvena gahitāti upādinnā. Ārammaṇabhāvaṃ [Pg.85] upagantvā upādānasambandhena upādānānaṃ hitāti upādāniyā. Upādānassa ārammaṇapaccayabhūtānametaṃ adhivacanaṃ. Upādiṇṇā ca te upādāniyā cāti upādiṇṇupādāniyā; sāsavakammanibbattānaṃ rūpārūpadhammānametaṃ adhivacanaṃ. Iti iminā nayena sesapadadvayepi paṭisedhasahito attho veditabbo. 4. Trong bộ ba về thủ và bị thủ, ‘upādinnā’ (pháp bị thủ) là được nghiệp vốn đi kèm với tham ái và tà kiến tiếp nhận bằng cách lấy làm đối tượng, được nắm giữ trong trạng thái là quả. ‘Upādāniyā’ (pháp thuộc về thủ) là thích hợp cho sự chấp thủ do trở thành đối tượng và có liên quan đến sự chấp thủ. Đây là tên gọi của các pháp trở thành duyên đối tượng cho sự chấp thủ. ‘Upādiṇṇupādāniyā’ (pháp bị thủ và thuộc về thủ) là các pháp vừa bị thủ vừa thuộc về thủ; đây là tên gọi của các pháp sắc và vô sắc được sanh ra bởi nghiệp hữu lậu. Theo phương pháp này, ý nghĩa của hai câu còn lại cũng nên được hiểu cùng với sự phủ định. 5. Saṃkiliṭṭhasaṃkilesikattike saṃkilesetīti saṃkileso, vibādhati, upatāpeti cāti attho. Saṃkilesena samannāgatāti saṃkiliṭṭhā. Attānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattanena saṃkilesaṃ arahanti, saṃkilese vā niyuttā, tassa ārammaṇabhāvānatikkamanatoti saṃkilesikā. Saṃkilesassa ārammaṇapaccayabhūtānametaṃ adhivacanaṃ. Saṃkiliṭṭhā ca te saṃkilesikā cāti saṃkiliṭṭhasaṃkilesikā. Sesapadadvayampi purimattike vuttanayeneva veditabbaṃ. 5. Trong bộ ba về ô nhiễm và thuộc về ô nhiễm, ‘saṃkileso’ (sự ô nhiễm) là làm cho ô nhiễm, có nghĩa là bức hại, làm cho phiền muộn. ‘Saṃkiliṭṭhā’ (pháp bị ô nhiễm) là đi kèm với sự ô nhiễm. ‘Saṃkilesikā’ (pháp thuộc về ô nhiễm) là các pháp đáng bị ô nhiễm do diễn tiến bằng cách lấy chính chúng làm đối tượng, hoặc là các pháp dấn vào trong sự ô nhiễm, vì không vượt qua khỏi trạng thái làm đối tượng của sự ô nhiễm ấy. Đây là tên gọi của các pháp trở thành duyên đối tượng cho sự ô nhiễm. ‘Saṃkiliṭṭhasaṃkilesikā’ (pháp bị ô nhiễm và thuộc về ô nhiễm) là các pháp vừa bị ô nhiễm vừa thuộc về ô nhiễm. Hai câu còn lại cũng nên được biết theo phương pháp đã được nói trong bộ ba trước. 6. Vitakkattike sampayogavasena vattamānena saha vitakkena savitakkā. Saha vicārena savicārā. Savitakkā ca te savicārā cāti savitakkasavicārā. Ubhayarahitā avitakkaavicārā. Vitakkavicāresu vicārova mattā, pamāṇaṃ, etesanti vicāramattā. Vicārato uttari vitakkena saddhiṃ sampayogaṃ na gacchantīti attho. Avitakkā ca te vicāramattā cāti avitakkavicāramattā. 6. Trong bộ ba về tầm, ‘savitakkā’ (pháp có tầm) là cùng với tầm đang hiện hành theo cách tương ưng. ‘Savicārā’ (pháp có tứ) là cùng với tứ. ‘Savitakkasavicārā’ (pháp có tầm có tứ) là các pháp vừa có tầm vừa có tứ. ‘Avitakkaavicārā’ (pháp không tầm không tứ) là các pháp không có cả hai. Đối với tầm và tứ, ‘vicāramattā’ (pháp chỉ có tứ) là các pháp có tứ là mức độ, là giới hạn. Có nghĩa là, vượt ngoài tứ ra, chúng không đi đến sự tương ưng cùng với tầm. ‘Avitakkavicāramattā’ (pháp không tầm chỉ có tứ) là các pháp vừa không có tầm vừa chỉ có tứ. 7. Pītittike pītiyā saha ekuppādādibhāvaṃ gatāti pītisahagatā, pītisampayuttāti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo. Upekkhāti cettha adukkhamasukhā vedanā vuttā. Sā hi sukhadukkhākārappavattiṃ upekkhati, majjhattākārasaṇṭhitattā tenākārena pavattatīti upekkhā. Iti vedanāttikato padadvayameva gahetvā nippītikassa sukhassa sappītikasukhato visesadassanavasena ayaṃ tiko vutto. 7. Trong tam đề về hỷ (pītittika), (các pháp) được gọi là câu hành với hỷ (pītisahagatā) vì đã đi đến trạng thái đồng sanh v.v... cùng với hỷ. Nghĩa là tương ưng với hỷ (pītisampayutta). Phương pháp này cũng tương tự đối với hai thuật ngữ còn lại. Ở đây, xả (upekkhā) được nói là thọ không khổ không lạc. Vì nó 'nhìn vào' (upekkhati) sự diễn tiến của lạc và khổ, và vì nó an trú trong trạng thái trung tính và diễn tiến theo cách đó, nên được gọi là xả (upekkhā). Như vậy, tam đề này được nói đến bằng cách chỉ lấy hai thuật ngữ từ tam đề về thọ (vedanāttika) để chỉ ra sự khác biệt của lạc không có hỷ so với lạc có hỷ. 8. Dassanattike dassanenāti sotāpattimaggena. So hi paṭhamaṃ nibbānaṃ dassanato dassananti vutto. Gotrabhu pana kiñcāpi paṭhamataraṃ passati, yathā pana rañño santikaṃ kenacideva karaṇīyena āgato puriso dūratova rathikāya carantaṃ hatthikkhandhagataṃ rājānaṃ disvāpi ‘diṭṭho te [Pg.86] rājā’ti puṭṭho disvāpi kattabbakiccassa akatattā ‘na passāmī’ti āha. Evameva nibbānaṃ disvāpi kattabbassa kilesappahānassābhāvā na dassananti vuccati. Tañhi ñāṇaṃ maggassa āvajjanaṭṭhāne tiṭṭhati. Bhāvanāyāti sesamaggattayena. Sesamaggattayañhi paṭhamamaggena diṭṭhasmiṃyeva dhamme bhāvanāvasena uppajjati, adiṭṭhapubbaṃ kiñci na passati, tasmā bhāvanāti vuccati. Tatiyapadaṃ ubhayapaṭikkhepavasena vuttaṃ. 8. Trong tam đề về kiến (dassanattika), 'do kiến' (dassanena) có nghĩa là do Tu-đà-hoàn đạo. Vì đạo ấy thấy Niết-bàn lần đầu tiên nên được gọi là 'kiến' (dassana). Tuy nhiên, mặc dù tâm chuyển tộc (gotrabhū) thấy trước hơn, nhưng cũng giống như một người đến yết kiến vua vì một công việc nào đó, dù đã thấy vua ngồi trên lưng voi đi trên đường từ xa, khi được hỏi 'Ngươi đã thấy vua chưa?', dù đã thấy nhưng vì công việc cần làm chưa được thực hiện nên trả lời 'Tôi chưa thấy'. Tương tự như vậy, dù (tâm chuyển tộc) đã thấy Niết-bàn, nhưng vì việc cần làm là đoạn trừ phiền não chưa được thực hiện, nên không được gọi là 'kiến'. Vì trí tuệ ấy đứng ở vị trí hướng tâm cho đạo. 'Do tu' (bhāvanāya) có nghĩa là do ba đạo còn lại. Vì ba đạo còn lại sanh khởi bằng cách tu tập trên chính pháp đã được thấy bởi đạo đầu tiên, chúng không thấy bất cứ điều gì chưa từng được thấy trước đó, do đó được gọi là 'tu' (bhāvanā). Thuật ngữ thứ ba được nói theo cách phủ định cả hai. 9. Tadanantarattike dassanena pahātabbo hetu etesanti dassanena pahātabbahetukā. Dutiyapadepi eseva nayo. Tatiyapade neva dassanena na bhāvanāya pahātabbo hetu etesanti evamatthaṃ aggahetvā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbo hetu etesaṃ atthīti evamattho gahetabbo. Itarathā hi ahetukānaṃ aggahaṇaṃ bhaveyya; hetuyeva hi tesaṃ natthi yo dassanabhāvanāhi pahātabbo siyā. Sahetukesupi hetuvajjānaṃ pahānaṃ āpajjati, na hetūnaṃ; hetuyeva hi etesaṃ ‘neva dassanena na bhāvanāya pahātabbo’ti vutto, na te dhammā. Ubhayampi cetaṃ anadhippetaṃ. Tasmā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbo hetu etesaṃ atthīti nevadassanena nabhāvanāya pahātabbahetukāti ayamattho gahetabbo. 9. Trong tam đề kế tiếp, (các pháp) có nhân cần được đoạn trừ do kiến được gọi là (các pháp) hữu nhân cần đoạn trừ do kiến (dassanena pahātabbahetukā). Phương pháp này cũng tương tự đối với thuật ngữ thứ hai. Đối với thuật ngữ thứ ba, không nên hiểu theo nghĩa 'nhân của chúng không cần đoạn trừ do kiến cũng không do tu', mà nên hiểu theo nghĩa 'chúng không có nhân nào cần được đoạn trừ do kiến hay do tu'. Nếu không, các pháp vô nhân sẽ không được bao gồm; vì chúng thực sự không có nhân nào để có thể được đoạn trừ do kiến hay do tu. Ngay cả đối với các pháp hữu nhân, điều đó sẽ dẫn đến việc đoạn trừ các pháp khác ngoài nhân, chứ không phải chính các nhân; vì chính nhân của chúng được nói là 'không cần đoạn trừ do kiến cũng không do tu', chứ không phải các pháp ấy. Cả hai điều này đều không phải là ý muốn. Do đó, nên hiểu theo nghĩa này: 'chúng không có nhân nào cần được đoạn trừ do kiến hay do tu', vì vậy (chúng được gọi là) các pháp hữu nhân không cần đoạn trừ do kiến cũng không do tu (nevadassanena nabhāvanāya pahātabbahetukā). 10. Ācayagāmittike kammakilesehi āciyatīti ācayo. Paṭisandhicutigatippavattānaṃ etaṃ nāmaṃ. Tassa kāraṇaṃ hutvā nipphādanakabhāvena taṃ ācayaṃ gacchanti, yassa vā pavattanti taṃ puggalaṃ yathāvuttameva ācayaṃ gamentītipi ācayagāmino; sāsavakusalākusalānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Tato eva ācayasaṅkhātā cayā apetattā, nibbānaṃ apetaṃ cayāti apacayo. Taṃ ārammaṇaṃ katvā pavattanato apacayaṃ gacchantīti apacayagāmino; ariyamaggānametaṃ adhivacanaṃ. Apica pākāraṃ iṭṭhakavaḍḍhakī viya pavattaṃ ācinantā gacchantīti ācayagāmino. Tena citaṃ citaṃ iṭṭhakaṃ viddhaṃsayamāno puriso viya tadeva pavattaṃ apacinantā gacchantīti apacayagāmino. Tatiyapadaṃ ubhayapaṭikkhepena vuttaṃ. 10. Trong tam đề về pháp dẫn đến tích tập (ācayagāmī), 'tích tập' (ācayo) là cái được tích lũy bởi nghiệp và phiền não. Đây là tên gọi cho sự tái sanh, sự chết, thú sanh và dòng diễn tiến (của đời sống). (Các pháp) được gọi là 'dẫn đến tích tập' (ācayagāmino) vì chúng, bằng cách là nguyên nhân và tác nhân tạo ra, đi đến sự tích tập ấy; hoặc chúng làm cho cá nhân mà chúng khởi lên đi đến sự tích tập đã nói. Đây là một tên gọi cho các pháp thiện và bất thiện hữu lậu. Vì đã thoát khỏi sự tích tập được gọi là 'chất chồng' ấy, Niết-bàn là 'không tích tập' (apacayo), tức là không có sự chất chồng. (Các pháp) được gọi là 'dẫn đến không tích tập' (apacayagāmino) vì chúng đi đến sự không tích tập do diễn tiến với đối tượng là Niết-bàn. Đây là một tên gọi cho các thánh đạo. Hơn nữa, giống như người thợ xây gạch xây một bức tường, (các pháp này) diễn tiến trong khi tích lũy dòng đời, do đó chúng là 'dẫn đến tích tập'. Giống như một người phá hủy những viên gạch đã được xây, (các pháp này) diễn tiến trong khi tháo dỡ chính dòng đời ấy, do đó chúng là 'dẫn đến không tích tập'. Thuật ngữ thứ ba được nói theo cách phủ định cả hai. 11. Sekkhattike tīsu sikkhāsu jātāti sekkhā. Sattannaṃ sekkhānaṃ etetipi sekkhā. Apariyositasikkhattā sayameva sikkhantītipi sekkhā[Pg.87]. Upari sikkhitabbābhāvato na sekkhāti asekkhā. Vuḍḍhippattā vā sekkhātipi asekkhā. Arahattaphaladhammānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Tatiyapadaṃ ubhayapaṭikkhepena vuttaṃ. 11. Trong tam đề về hữu học (sekkha), 'hữu học' (sekkhā) là những vị sanh khởi trong ba môn học. Đây là bảy hạng hữu học. Hoặc, vì sự học tập chưa hoàn mãn, họ vẫn đang học, nên gọi là 'hữu học'. Vì không còn gì để học thêm nữa, nên gọi là 'vô học' (asekkhā). Hoặc, họ đã đạt đến đỉnh cao của sự học, nên gọi là 'vô học'. Đây là một tên gọi cho các pháp thuộc A-la-hán quả. Thuật ngữ thứ ba được nói theo cách phủ định cả hai. 12. Parittattike samantato khaṇḍitattā appamattakaṃ parittanti vuccati; ‘parittaṃ gomayapiṇḍa’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.96) viya. Imepi appānubhāvatāya parittā viyāti parittā; kāmāvacaradhammānametaṃ adhivacanaṃ. Kilesavikkhambhanasamatthatāya vipulaphalatāya dīghasantānatāya ca mahantabhāvaṃ gatā, mahantehi vā uḷāracchandavīriyacittapaññehi gatā paṭipannātipi mahaggatā. Pamāṇakarā dhammā rāgādayo pamāṇaṃ nāma. Ārammaṇato vā sampayogato vā natthi etesaṃ pamāṇaṃ, pamāṇassa ca paṭipakkhāti appamāṇā. 12. Trong tam đề về pháp nhỏ hẹp (paritta), một lượng nhỏ được gọi là 'nhỏ hẹp' (paritta) vì nó bị phân mảnh khắp nơi; giống như trong (cụm từ) 'một cục phân bò nhỏ' v.v... Các pháp này cũng vậy, vì có năng lực nhỏ bé, chúng giống như những thứ nhỏ hẹp, nên được gọi là 'nhỏ hẹp' (parittā). Đây là một tên gọi cho các pháp thuộc cõi Dục. (Các pháp) đã đạt đến trạng thái vĩ đại, do có khả năng chế ngự phiền não, có quả báo to lớn, và có dòng tương tục dài lâu, (nên được gọi là) 'đáo đại' (mahaggatā). Hoặc, vì chúng được đạt đến hay chứng ngộ bởi dục, tấn, tâm, và tuệ vĩ đại và cao thượng, nên cũng gọi là 'đáo đại'. Các pháp tạo ra sự đo lường, như tham v.v..., được gọi là 'sự đo lường' (pamāṇa). Đối với các pháp này, không có sự đo lường nào, dù là về đối tượng hay về sự tương ưng, và chúng đối nghịch với sự đo lường, nên được gọi là 'vô lượng' (appamāṇā). 13. Parittārammaṇattike parittaṃ ārammaṇaṃ etesanti parittārammaṇā. Sesapadadvayepi eseva nayo. 13. Trong tam đề về đối tượng nhỏ hẹp (parittārammaṇa), (các pháp) có đối tượng nhỏ hẹp được gọi là (các pháp) có đối tượng nhỏ hẹp (parittārammaṇā). Phương pháp này cũng tương tự đối với hai thuật ngữ còn lại. 14. Hīnattike hīnāti lāmakā akusalā dhammā. Hīnappaṇītānaṃ majjhe bhavāti majjhimā. Avasesā tebhūmakā dhammā uttamaṭṭhena atappakaṭṭhena ca paṇītā; lokuttarā dhammā. 14. Trong tam đề về pháp hạ liệt (hīna), 'hạ liệt' (hīnā) là các pháp bất thiện, thấp kém. 'Trung bình' (majjhimā) là các pháp ở giữa hạ liệt và cao thượng. Các pháp tam giới còn lại (là trung bình). Các pháp siêu thế là 'cao thượng' (paṇītā) theo nghĩa là tối thượng và tuyệt hảo. 15. Micchattattike ‘hitasukhāvahā me bhavissantī’ti evaṃ āsīsitāpi tathā abhāvato, ‘asubhādīsuyeva subha’ntiādi viparītappavattito ca micchāsabhāvāti micchattā; vipākadāne sati khandhabhedānantarameva vipākadānato niyatā; micchattā ca te niyatā cāti micchattaniyatā. Vuttaviparītena atthena sammāsabhāvāti sammattā; sammattā ca te niyatā ca anantarameva phaladānenāti sammattaniyatā. Ubhayathāpi na niyatāti aniyatā. 15. Trong tam đề về tà tánh (micchatta), (các pháp) được gọi là 'tà tánh' (micchattā) vì chúng có bản chất sai lầm, do chúng không như vậy dù được mong mỏi rằng 'chúng sẽ mang lại lợi ích và hạnh phúc cho ta', và do chúng diễn tiến một cách điên đảo, như (thấy) 'cái đẹp trong cái không đẹp' v.v... Khi cho quả, chúng 'nhất định' (niyatā) vì cho quả ngay sau khi uẩn tan rã; chúng vừa là tà tánh vừa là nhất định, nên gọi là 'tà định' (micchattaniyatā). Theo nghĩa ngược lại với những gì đã nói, (các pháp) có bản chất đúng đắn nên gọi là 'chánh tánh' (sammattā); chúng vừa là chánh tánh vừa là nhất định vì cho quả ngay lập tức, nên gọi là 'chánh định' (sammattaniyatā). Không nhất định theo cả hai cách, nên gọi là 'bất định' (aniyatā). 16. Maggārammaṇattike nibbānaṃ maggati, gavesati, kilese vā mārento gacchatīti maggo. Maggo ārammaṇaṃ etesanti maggārammaṇā. Aṭṭhaṅgikopi maggo paccayaṭṭhena etesaṃ hetūti maggahetukā. Maggasampayuttā vā hetū magge vā hetūti maggahetū. Te etesaṃ hetūtipi [Pg.88] maggahetukā. Sammādiṭṭhi sayaṃ maggo ceva hetu ca. Iti maggo hetu etesantipi maggahetukā. Abhibhavitvā pavattanaṭṭhena maggo adhipati etesanti maggādhipatino. 16. Trong bộ ba về đối tượng là đạo (maggārammaṇattika), (pháp) tìm cầu, truy tầm quả vị Niết-bàn, hoặc đi đến trong khi diệt trừ các phiền não được gọi là đạo (maggo). Các pháp lấy đạo làm đối tượng được gọi là có đối tượng là đạo (maggārammaṇā). Bát chi đạo cũng là nhân của các pháp này theo ý nghĩa là duyên, nên được gọi là có nhân là đạo (maggahetukā). Hoặc các nhân tương ưng với đạo, hoặc các nhân trong đạo được gọi là nhân đạo (maggahetū). Chúng là nhân của các pháp này, nên cũng được gọi là có nhân là đạo (maggahetukā). Chánh kiến tự nó vừa là đạo vừa là nhân. Do đó, đạo là nhân của các pháp này, nên cũng được gọi là có nhân là đạo (maggahetukā). Theo ý nghĩa diễn tiến bằng cách áp đảo, đạo là trưởng của các pháp này, nên được gọi là có trưởng là đạo (maggādhipatino). 17. Uppannattike uppādato paṭṭhāya yāva bhaṅgā uddhaṃ pannā gatā pavattāti uppannā. Na uppannāti anuppannā. Pariniṭṭhitakāraṇekadesattā avassaṃ uppajjissantīti uppādino. 17. Trong bộ ba về pháp đã sanh (uppannattika), các pháp đã sanh, đã đi đến, đã diễn tiến lên trên kể từ lúc sanh cho đến lúc diệt được gọi là đã sanh (uppannā). Các pháp chưa sanh được gọi là chưa sanh (anuppannā). Do một phần nguyên nhân đã hoàn tất, chúng chắc chắn sẽ sanh khởi, nên được gọi là sẽ sanh (uppādino). 18. Atītattike attano sabhāvaṃ uppādādikkhaṇaṃ vā patvā atikkantāti atītā. Tadubhayampi na āgatāti anāgatā. Taṃ taṃ kāraṇaṃ paṭicca uppannāti paccuppannā. 18. Trong bộ ba về quá khứ (atītattika), các pháp đã trôi qua sau khi đã đạt đến tự tánh của mình hoặc sát-na sanh v.v... được gọi là quá khứ (atītā). Các pháp chưa đến trong cả hai phương diện ấy được gọi là vị lai (anāgatā). Các pháp đã sanh khởi do duyên theo nguyên nhân này hay nguyên nhân khác được gọi là hiện tại (paccuppannā). 19. Anantarattike atītaṃ ārammaṇaṃ etesanti atītārammaṇā. Sesapadadvayepi eseva nayo. 19. Trong bộ ba tiếp theo, các pháp lấy quá khứ làm đối tượng được gọi là có đối tượng là quá khứ (atītārammaṇā). Phương pháp này cũng tương tự đối với hai chi pháp còn lại. 20. Ajjhattattike ‘evaṃ pavattamānā mayaṃ attā’ti gahaṇaṃ, ‘gamissāmā’ti iminā viya adhippāyena attānaṃ adhikāraṃ katvā pavattāti ajjhattā. ‘Ajjhatta’-saddo panāyaṃ gocarajjhatte niyakajjhatte ajjhattajjhatte visayajjhatteti catūsu atthesu dissati. ‘‘Tenānanda, bhikkhunā tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapetabbaṃ’’ (ma. ni. 3.188), ‘‘ajjhattarato samāhito’’tiādīsu (dha. pa. 362) hi ayaṃ gocarajjhatte dissati. ‘‘Ajjhattaṃ sampasādanaṃ’’ (dī. ni. 1.228; dha. sa. 161), ‘‘ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharatī’’tiādīsu (dī. ni. 2.373) niyakajjhatte. ‘‘Cha ajjhattikāni āyatanānī’’tiādīsu (ma. ni. 3.304) ajjhattajjhatte. ‘‘Ayaṃ kho panānanda, vihāro tathāgatena abhisambuddho yadidaṃ sabbanimittānaṃ amanasikārā ajjhattaṃ suññataṃ upasampajja viharatī’’tiādīsu (ma. ni. 3.187) visayajjhatte; issariyaṭṭhāneti attho. Phalasamāpatti hi buddhānaṃ issariyaṭṭhānaṃ nāma. Idha pana niyakajjhatte adhippeto. Tasmā attano santāne pavattā pāṭipuggalikā dhammā ajjhattāti veditabbā. Tato bāhirabhūtā pana indriyabaddhā vā anindriyabaddhā vā bahiddhā nāma. Tatiyapadaṃ tadubhayavasena vuttaṃ. 20. Trong bộ ba về nội phần (ajjhattattika), các pháp diễn tiến bằng cách lấy tự ngã làm thẩm quyền, với ý định như là sự chấp thủ ‘chúng ta đang diễn tiến như vậy là tự ngã,’ hoặc giống như ý ‘chúng ta sẽ đi,’ được gọi là nội phần (ajjhattā). Từ ‘ajjhatta’ (nội phần) này được thấy trong bốn ý nghĩa: nội phần về hành xứ (gocarajjhatta), nội phần về tự thân (niyakajjhatta), nội phần về tự thể (ajjhattajjhatta), và nội phần về cảnh giới (visayajjhatta). Thật vậy, trong các đoạn như: “Này Ānanda, do đó, vị Tỳ-khưu nên an trú tâm ngay trong tướng định trước kia một cách nội tại” (ma. ni. 3.188), “hoan hỷ trong nội tâm, định tĩnh” (dha. pa. 362), từ này được thấy theo nghĩa nội phần về hành xứ. Trong các đoạn như: “sự tịnh chỉ nội tâm” (dī. ni. 1.228; dha. sa. 161), “vị ấy trú, quán pháp trong các pháp ở nội phần” (dī. ni. 2.373), (từ này được thấy) theo nghĩa nội phần về tự thân. Trong các đoạn như: “sáu nội xứ” (ma. ni. 3.304), (từ này được thấy) theo nghĩa nội phần về tự thể. Trong các đoạn như: “Này Ānanda, sự an trú này đã được Như Lai chánh đẳng giác, đó là, do không tác ý đến tất cả các tướng, vị ấy nhập và an trú trong không tánh nội tại” (ma. ni. 3.187), (từ này được thấy) theo nghĩa nội phần về cảnh giới; nghĩa là trong trạng thái quyền uy. Quả định thật sự là trạng thái quyền uy của các vị Phật. Tuy nhiên, ở đây, nó được chủ định theo nghĩa nội phần về tự thân. Do đó, cần phải hiểu rằng các pháp thuộc cá nhân diễn tiến trong dòng tương tục của chính mình được gọi là nội phần. Còn các pháp ở bên ngoài, dù liên quan đến các căn hay không liên quan đến các căn, được gọi là ngoại phần (bahiddhā). Chi pháp thứ ba được nói theo phương diện của cả hai. 21. Anantarattiko [Pg.89] teyeva tippakārepi dhamme ārammaṇaṃ katvā pavattanavasena vutto. 21. Bộ ba tiếp theo được nói theo phương diện diễn tiến bằng cách lấy chính các pháp ấy trong ba loại làm đối tượng. 22. Sanidassanattike daṭṭhabbabhāvasaṅkhātena saha nidassanenāti sanidassanā. Paṭihananabhāvasaṅkhātena saha paṭighenāti sappaṭighā. Sanidassanā ca te sappaṭighā cāti sanidassanasappaṭighā. Natthi etesaṃ daṭṭhabbabhāvasaṅkhātaṃ nidassananti anidassanā. Anidassanā ca te vuttanayeneva sappaṭighā cāti anidassanasappaṭighā. Tatiyapadaṃ ubhayapaṭikkhepena vuttaṃ. Ayaṃ tāva tikamātikāya anupubbapadavaṇṇanā. 22. Trong bộ ba về pháp hữu kiến (sanidassanattika), các pháp cùng với sự thấy được, được gọi là sự có thể thấy, là pháp hữu kiến (sanidassanā). Các pháp cùng với sự va chạm, được gọi là trạng thái đối ngại, là pháp hữu đối ngại (sappaṭighā). Các pháp ấy vừa hữu kiến vừa hữu đối ngại, nên là pháp hữu kiến hữu đối ngại (sanidassanasappaṭighā). Các pháp không có sự thấy được, được gọi là trạng thái có thể thấy, là pháp vô kiến (anidassanā). Các pháp ấy vừa vô kiến vừa hữu đối ngại theo phương pháp đã nói, nên là pháp vô kiến hữu đối ngại (anidassanasappaṭighā). Chi pháp thứ ba được nói bằng cách phủ định cả hai. Đây là phần tuần tự giải thích các chi pháp trong Mẫu Đề Bộ Ba. Tikamātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích các chi pháp trong Mẫu Đề Bộ Ba đã hoàn tất. Dukamātikāpadavaṇṇanā Phần giải thích các chi pháp trong Mẫu Đề Bộ Hai 1-6. Dukamātikāyaṃ pana tikesu anāgatapadavaṇṇanaṃyeva karissāma. Hetugocchake tāva hetudhammāti mūlaṭṭhena hetusaṅkhātā dhammā. Hetū dhammātipi pāṭho. Na hetūti tesaṃyeva paṭikkhepavacanaṃ. Sampayogato pavattena saha hetunāti sahetukā. Tatheva pavatto natthi etesaṃ hetūti ahetukā. Ekuppādāditāya hetunā sampayuttāti hetusampayuttā. Hetunā vippayuttāti hetuvippayuttā. Imesaṃ dvinnampi dukānaṃ kiñcāpi atthato nānattaṃ natthi, desanāvilāsena pana tathā bujjhantānaṃ vā puggalānaṃ ajjhāsayavasena vuttā. Tato paraṃ paṭhamadukaṃ dutiyatatiyehi saddhiṃ yojetvā tesaṃ ‘hetū na hetū’tiādīnaṃ padānaṃ vasena yathāsambhavato aparepi tayo dukā vuttā. Tattha yatheva ‘hetū ceva dhammā sahetukā cā’ti etaṃ sambhavati, tathā ‘hetū ceva dhammā ahetukā cā’ti idampi. Yathā ca ‘sahetukā ceva dhammā na ca hetū’ti etaṃ sambhavati, tathā ‘ahetukā ceva dhammā na ca hetū’ti idampi. Hetusampayuttadukena saddhiṃ yojanāyapi eseva nayo. 1-6. Tuy nhiên, trong Mẫu Đề Bộ Hai, chúng tôi sẽ chỉ giải thích các chi pháp chưa được đề cập trong các bộ ba. Trước hết, trong nhóm về Nhân (Hetugocchaka), các pháp nhân (hetudhammā) là các pháp được gọi là nhân theo ý nghĩa là gốc rễ. Cũng có cách đọc là các pháp là nhân (hetū dhammā). Không phải nhân (na hetū) là lời phủ định của chính các pháp ấy. Cùng với nhân diễn tiến do sự tương ưng, nên gọi là hữu nhân (sahetukā). Tương tự, các pháp không có nhân diễn tiến như vậy, nên gọi là vô nhân (ahetukā). Tương ưng với nhân do sự đồng sanh v.v..., nên gọi là tương ưng nhân (hetusampayuttā). Bất tương ưng với nhân, nên gọi là bất tương ưng nhân (hetuvippayuttā). Mặc dù không có sự khác biệt về ý nghĩa giữa hai bộ hai này, nhưng chúng được nói ra do sự khéo léo trong thuyết giảng hoặc tùy theo căn tánh của những người hiểu theo cách đó. Sau đó, bằng cách kết hợp bộ hai thứ nhất với bộ hai thứ hai và thứ ba, ba bộ hai khác nữa được nói ra, tùy theo khả năng, dựa trên các chi pháp của chúng như ‘nhân, không phải nhân’ v.v... Trong đó, cũng như trường hợp ‘các pháp vừa là nhân vừa hữu nhân’ có thể xảy ra, thì trường hợp ‘các pháp vừa là nhân vừa vô nhân’ này cũng vậy. Và cũng như trường hợp ‘các pháp hữu nhân nhưng không phải là nhân’ có thể xảy ra, thì trường hợp ‘các pháp vô nhân và không phải là nhân’ này cũng vậy. Phương pháp này cũng tương tự đối với sự kết hợp với bộ hai tương ưng nhân. Tatra yadetaṃ ‘na hetū dhammā sahetukāpi ahetukāpī’ti siddhe, ‘na hetū kho pana dhammā’ti atirittaṃ ‘kho panā’ti padaṃ vuttaṃ, tassa vasena [Pg.90] ayaṃ atirekattho saṅgahitoti veditabbo. Kathaṃ? Na kevalaṃ ‘na hetu dhammā atha kho aññepi na ca sahetukāpi ahetukāpi icceva, atha kho aññathāpīti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yatheva hi ‘na hetū dhammā sahetukāpi ahetukāpi’, evaṃ ‘hetū dhammā sahetukāpi ahetukāpi’. Yathā ca ‘na hetū dhammā sahetukāpi ahetukāpi’, evaṃ ‘na hetū dhammā hetusampayuttāpi hetuvippayuttāpī’ti. Trong đó, khi đã xác định rằng ‘các pháp không phải nhân thì vừa hữu nhân vừa vô nhân,’ các từ thừa ‘kho pana’ được nói trong câu ‘na hetū kho pana dhammā’ (tuy nhiên, các pháp không phải nhân). Cần phải hiểu rằng ý nghĩa bổ sung này được bao hàm nhờ vào các từ đó. Như thế nào? Không chỉ là ‘các pháp không phải nhân, và cả các pháp khác nữa, không phải hữu nhân cũng không phải vô nhân,’ mà còn theo cách khác nữa. Điều này được nói như sau: cũng như ‘các pháp không phải nhân thì vừa hữu nhân vừa vô nhân,’ thì cũng vậy ‘các pháp là nhân thì vừa hữu nhân vừa vô nhân.’ Và cũng như ‘các pháp không phải nhân thì vừa hữu nhân vừa vô nhân,’ thì cũng vậy ‘các pháp không phải nhân thì vừa tương ưng nhân vừa bất tương ưng nhân.’ 7-13. Cūḷantaradukesu attano nipphādakena saha paccayenāti sappaccayā. Natthi etesaṃ uppāde vā ṭhitiyaṃ vā paccayoti appaccayā. Paccayehi samāgantvā katāti saṅkhatā. Na saṅkhatāti asaṅkhatā. Avinibbhogavasena rūpaṃ etesaṃ atthīti rūpino. Tathāvidhaṃ natthi etesaṃ rūpanti arūpino. Ruppanalakkhaṇaṃ vā rūpaṃ; taṃ etesaṃ atthīti rūpino. Na rūpino arūpino. Lokiyā dhammāti loko vuccati lujjanapalujjanaṭṭhena vaṭṭaṃ; tasmiṃ pariyāpannabhāvena loke niyuttāti lokiyā. Tato uttiṇṇāti uttarā; loke apariyāpannabhāvena lokato uttarāti lokuttarā. Kenaci viññeyyāti cakkhuviññāṇādīsu kenaci ekena cakkhuviññāṇena vā sotaviññāṇena vā vijānitabbā. Kenaci na viññeyyāti teneva cakkhuviññāṇena vā sotaviññāṇena vā na vijānitabbā. Evaṃ sante dvinnampi padānaṃ atthanānattato duko hoti. 7-13. Trong các cặp phụ (Cūḷantaraduka), (các pháp) có nhân duyên cùng với tác nhân tạo ra chính nó được gọi là hữu duyên (sappaccayā). Không có nhân duyên cho sự sanh khởi hay tồn tại của chúng được gọi là vô duyên (appaccayā). Được tạo ra do các duyên hợp lại được gọi là hữu vi (saṅkhatā). Không phải hữu vi là vô vi (asaṅkhatā). Do không thể tách rời, sắc pháp tồn tại nơi chúng nên được gọi là hữu sắc (rūpino). Không có sắc pháp như vậy nơi chúng nên được gọi là vô sắc (arūpino). Hoặc, sắc pháp có đặc tính biến hoại; đặc tính ấy có nơi chúng nên được gọi là hữu sắc (rūpino). Không phải hữu sắc là vô sắc (arūpino). Các pháp thuộc thế gian (lokiyā dhammā) có nghĩa là: thế gian (loko) được gọi là vòng luân hồi (vaṭṭaṃ) vì có ý nghĩa là tan rã và hủy hoại; do bao gồm trong đó, chúng được gắn liền với thế gian nên gọi là thuộc thế gian (lokiyā). Vượt thoát khỏi đó nên gọi là siêu việt (uttarā); do không bao gồm trong thế gian, vượt thoát khỏi thế gian nên gọi là siêu thế (lokuttarā). Có thể được biết bởi thức nào đó (kenaci viññeyyā) có nghĩa là có thể được biết bởi một thức nào đó trong các thức như nhãn thức, v.v., hoặc bởi nhãn thức, hoặc bởi nhĩ thức. Không thể được biết bởi thức nào đó (kenaci na viññeyyā) có nghĩa là không thể được biết bởi chính nhãn thức ấy hoặc nhĩ thức ấy. Khi như vậy, do sự khác biệt về ý nghĩa của cả hai thuật ngữ, nên có một cặp (duka). 14-19. Āsavagocchake āsavantīti āsavā. Cakkhutopi…pe… manatopi sandanti pavattantīti vuttaṃ hoti. Dhammato yāva gotrabhuṃ, okāsato yāva bhavaggaṃ savantīti vā āsavā. Ete dhamme etañca okāsaṃ antokaritvā pavattantīti attho. Antokaraṇattho hi ayaṃ ‘ā’kāro. Cirapārivāsiyaṭṭhena madirādayo āsavā. Āsavā viyātipi āsavā. Lokasmiñhi cirapārivāsikā madirādayo āsavāti vuccanti. Yadi ca cirapārivāsiyaṭṭhena āsavā, eteyeva bhavitumarahanti. Vuttañhetaṃ – ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ito pubbe avijjā nāhosī’’tiādi (a. ni. 10.61). Āyataṃ vā saṃsāradukkhaṃ savanti pasavantītipi āsavā. Tato aññe no āsavā nāma. Attānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattehi [Pg.91] saha āsavehīti sāsavā. Evaṃ pavattamānā natthi etesaṃ āsavāti anāsavā. Sesaṃ hetugocchake vuttanayena veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – yathā tattha ‘na hetū kho pana dhammā sahetukāpi ahetukāpīti ayaṃ osānaduko paṭhamadukassa dutiyapadaṃ ādimhi ṭhapetvā vutto, evaṃ idha ‘no āsavā kho pana dhammā sāsavāpi anāsavāpī’ti na vutto. Kiñcāpi na vutto, atha kho ayañca añño ca bhedo tattha vuttanayeneva veditabbo. 14-19. Trong nhóm Lậu Hoặc (Āsavagocchaka), chúng chảy ra nên gọi là lậu hoặc (āsavā). Điều này có nghĩa là chúng tuôn chảy, diễn tiến từ mắt... cho đến... từ ý. Hoặc, chúng chảy đến tận Chuyển Tộc (gotrabhu) về phương diện pháp, và chảy đến tận Cõi Trời Hữu Đảnh (bhavagga) về phương diện không gian, nên gọi là lậu hoặc. Nghĩa là chúng diễn tiến bao gồm các pháp này và không gian này. Thật vậy, tiếp đầu ngữ ‘ā’ này có nghĩa là bao gồm. Giống như rượu v.v., chúng là lậu hoặc theo nghĩa đã được ngâm ủ lâu ngày. Chúng cũng giống như lậu hoặc (rượu) nên gọi là lậu hoặc. Thật vậy, trong thế gian, rượu v.v. được ngâm ủ lâu ngày được gọi là āsavā. Và nếu chúng là lậu hoặc theo nghĩa đã được ngâm ủ lâu ngày, thì chúng chỉ có thể là những thứ này. Điều này đã được nói: "Này các Tỳ khưu, khởi điểm ban đầu của vô minh không thể được biết rõ, rằng trước đây vô minh đã không có" v.v... (A. Ni. 10.61). Hoặc, chúng chảy ra, sinh ra khổ đau luân hồi dài lâu, nên cũng gọi là lậu hoặc. Các pháp khác ngoài những pháp ấy không được gọi là lậu hoặc. Cùng với các lậu hoặc, đối với các pháp sanh khởi lấy chính mình làm đối tượng, được gọi là hữu lậu (sāsavā). Đối với các pháp không sanh khởi như vậy, không có lậu hoặc nơi chúng, được gọi là vô lậu (anāsavā). Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong nhóm Nhân (Hetugocchaka). Tuy nhiên, có điểm đặc biệt này: giống như ở đó, cặp cuối cùng 'các pháp không phải là nhân, nhưng có thể là hữu nhân hoặc vô nhân' được nói bằng cách đặt thuật ngữ thứ hai của cặp đầu tiên lên trước, thì ở đây, cặp 'các pháp không phải là lậu hoặc, nhưng có thể là hữu lậu hoặc vô lậu' lại không được nói đến. Mặc dù không được nói đến, nhưng sự phân biệt này và các sự phân biệt khác nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở đó. 20-25. Saṃyojanagocchake yassa saṃvijjanti, taṃ puggalaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojenti bandhantīti saṃyojanā. Tato aññe no saṃyojanā nāma. Ārammaṇabhāvaṃ upagantvā saṃyojanasambandhane saṃyojanānaṃ hitāti saṃyojaniyā. Saṃyojanassa ārammaṇapaccayabhūtānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Na saṃyojaniyā asaṃyojaniyā. Sesaṃ hetugocchake vuttanayeneva yojetabbaṃ. 20-25. Trong nhóm Kiết Sử (Saṃyojanagocchaka), chúng trói buộc, cột chặt (saṃyojenti bandhanti) cá nhân nào có chúng vào vòng luân hồi (vaṭṭa), nên được gọi là kiết sử (saṃyojanā). Các pháp khác ngoài những pháp ấy không được gọi là kiết sử. Do trở thành đối tượng, chúng có lợi cho các kiết sử trong việc trói buộc, nên được gọi là thuộc kiết sử (saṃyojaniyā). Đây là tên gọi cho những pháp trở thành duyên đối tượng của kiết sử. Không thuộc kiết sử là không thuộc kiết sử (asaṃyojaniyā). Phần còn lại nên được áp dụng theo phương pháp đã nói trong nhóm Nhân (Hetugocchaka). 26-31. Ganthagocchake yassa saṃvijjanti taṃ cutipaṭisandhivasena vaṭṭasmiṃ ganthenti ghaṭentīti ganthā. Tato aññe no ganthā. Ārammaṇakaraṇavasena ganthehi ganthitabbāti ganthaniyā. Sesaṃ hetugocchake vuttanayeneva yojetabbaṃ. Yathā ca idha, evaṃ ito paresupi vuttāvasesaṃ tattha tattha vuttanayeneva veditabbaṃ. 26-31. Trong nhóm Triền Phược (Ganthagocchaka), chúng cột, nối (ganthenti ghaṭenti) cá nhân nào có chúng vào vòng luân hồi (vaṭṭa) thông qua sự chết và tái sanh, nên được gọi là triền phược (ganthā). Các pháp khác ngoài những pháp ấy không được gọi là triền phược. Do có thể bị triền phược cột lấy bằng cách trở thành đối tượng, nên được gọi là thuộc triền phược (ganthaniyā). Phần còn lại nên được áp dụng theo phương pháp đã nói trong nhóm Nhân (Hetugocchaka). Và cũng như ở đây, trong các phần sau cũng vậy, phần còn lại chưa được nói đến nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày ở mỗi nơi tương ứng. 32-37. Oghagocchake yassa saṃvijjanti taṃ vaṭṭasmiṃyeva ohananti osīdāpentīti oghā. Ārammaṇaṃ katvā atikkamanīyato oghehi atikkamitabbāti oghaniyā. Oghānaṃ ārammaṇadhammā eva veditabbā. 32-37. Trong nhóm Bộc Lưu (Oghagocchaka), chúng nhấn chìm, làm cho chìm đắm (ohananti osīdāpenti) cá nhân nào có chúng vào chính vòng luân hồi, nên được gọi là bộc lưu (oghā). Do phải được vượt qua bằng cách lấy làm đối tượng, chúng có thể bị các bộc lưu vượt qua, nên được gọi là thuộc bộc lưu (oghaniyā). Chúng nên được hiểu chính là các pháp làm đối tượng của các bộc lưu. 38-43. Yogagocchake vaṭṭasmiṃ yojentīti yogā. Yoganiyā oghaniyā viya veditabbā. 38-43. Trong nhóm Ách (Yogagocchaka), chúng cột vào (yojenti) vòng luân hồi, nên được gọi là ách (yogā). Các pháp thuộc ách (yoganiyā) nên được hiểu giống như các pháp thuộc bộc lưu (oghaniyā). 44-49. Nīvaraṇagocchake cittaṃ nīvaranti pariyonandhantīti nīvaraṇā. Nīvaraṇiyā saṃyojaniyā viya veditabbā. 44-49. Trong nhóm Triền Cái (Nīvaraṇagocchaka), chúng ngăn che, bao phủ (nīvaranti pariyonandhanti) tâm, nên được gọi là triền cái (nīvaraṇā). Các pháp thuộc triền cái (nīvaraṇiyā) nên được hiểu giống như các pháp thuộc kiết sử (saṃyojaniyā). 50-54. Parāmāsagocchake [Pg.92] dhammānaṃ yathābhūtaṃ aniccādiākāraṃ atikkamitvā ‘nicca’nti ādivasena pavattamānā parato āmasantīti parāmāsā. Parāmāsehi ārammaṇakaraṇavasena parāmaṭṭhattā parāmaṭṭhā. 50-54. Trong nhóm Chấp Thủ (Parāmāsagocchake), chúng nắm bắt sai lệch (parato āmasanti), sanh khởi theo cách cho là 'thường hằng' v.v., sau khi đã vượt qua bản chất như thật của các pháp là vô thường v.v., nên được gọi là chấp thủ (parāmāsā). Do bị các chấp thủ nắm lấy bằng cách trở thành đối tượng, nên được gọi là bị chấp thủ (parāmaṭṭhā). 55-68. Mahantaradukesu ārammaṇaṃ aggahetvā appavattito saha ārammaṇenāti sārammaṇā. Natthi etesaṃ ārammaṇanti anārammaṇā. Cintanaṭṭhena cittā, vicittaṭṭhena vā cittā. Avippayogavasena cetasi niyuttāti cetasikā. Nirantarabhāvūpagamanatāya, uppādato yāva bhaṅgā, cittena saṃsaṭṭhāti cittasaṃsaṭṭhā. Ekato vattamānāpi nirantarabhāvaṃ anupagamanatāya cittena visaṃsaṭṭhāti cittavisaṃsaṭṭhā. Samuṭṭhahanti etenāti samuṭṭhānaṃ. Cittaṃ samuṭṭhānaṃ etesanti cittasamuṭṭhānā. Saha bhavantīti sahabhuno. Cittena sahabhuno cittasahabhuno. Anuparivattantīti anuparivattino. Kiṃ anuparivattanti? Cittaṃ. Cittassa anuparivattino cittānuparivattino. Cittasaṃsaṭṭhā ca te cittasamuṭṭhānā cāti cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānā. Cittasaṃsaṭṭhā ca te cittasamuṭṭhānā ca cittasahabhuno eva cāti cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānasahabhuno. Cittasaṃsaṭṭhā ca te cittasamuṭṭhānā ca cittānuparivattino eva cāti cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānānuparivattino. Sesāni sabbapadāni vuttapadānaṃ paṭikkhepavasena veditabbāni. Ajjhattajjhattaṃ sandhāya ajjhattattike vuttavasena ajjhattāva ajjhattikā. Tato bahibhūtāti bāhirā. Upādiyanteva bhūtāni, na bhūtāni viya upādiyantīti upādā. Na upādiyantevāti noupādā. 55-68. Trong các bộ đôi lớn, (các pháp) có đối tượng (sārammaṇā) là vì không thể sanh khởi nếu không bắt lấy đối tượng, (chúng sanh khởi) cùng với đối tượng. (Các pháp) không có đối tượng (anārammaṇā) là vì chúng không có đối tượng. Tâm (cittā) là vì có ý nghĩa suy tư, hoặc vì có ý nghĩa đa dạng. Sở hữu tâm (cetasikā) là vì được gắn liền với tâm theo nghĩa không tách rời. Tương ưng với tâm (cittasaṃsaṭṭhā) là vì hòa trộn với tâm từ lúc sanh cho đến lúc diệt, do đạt đến trạng thái không gián đoạn. Bất tương ưng với tâm (cittavisaṃsaṭṭhā) là vì không hòa trộn với tâm, do không đạt đến trạng thái không gián đoạn mặc dù hiện hành cùng một lúc. Do cái này mà sanh khởi, nên gọi là sở sanh (samuṭṭhānaṃ). (Các pháp) có tâm làm sở sanh nên gọi là do tâm sanh (cittasamuṭṭhānā). Cùng hiện hữu nên gọi là câu hữu (sahabhuno). Câu hữu với tâm nên gọi là câu hữu với tâm (cittasahabhuno). Luân chuyển theo nên gọi là tùy chuyển (anuparivattino). Luân chuyển theo cái gì? Theo tâm. Tùy chuyển của tâm nên gọi là tùy chuyển theo tâm (cittānuparivattino). Vừa tương ưng với tâm, vừa do tâm sanh, nên gọi là tương ưng và do tâm sanh (cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānā). Vừa tương ưng với tâm, vừa do tâm sanh, lại vừa câu hữu với tâm, nên gọi là tương ưng, do tâm sanh và câu hữu (cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānasahabhuno). Vừa tương ưng với tâm, vừa do tâm sanh, lại vừa tùy chuyển theo tâm, nên gọi là tương ưng, do tâm sanh và tùy chuyển (cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānānuparivattino). Tất cả các thuật ngữ còn lại nên được hiểu theo cách phủ định các thuật ngữ đã được nói đến. (Pháp) nội (ajjhattikā) là pháp bên trong, theo cách đã được nói trong bộ ba nội phần, liên quan đến tự thân. (Pháp) ngoại (bāhirā) là vì ở bên ngoài cái đó. (Pháp) sở tạo (upādā) là vì chúng được các đại hiển tạo ra, chứ không phải chúng được tạo ra như các đại hiển. Không được tạo ra như vậy nên gọi là vô sở tạo (noupādā). 69-74. Upādānagocchake bhusaṃ ādiyantīti upādānā; daḷhaggāhaṃ gaṇhantīti attho. Tato aññe noupādānā. 69-74. Trong nhóm thủ, thủ (upādānā) là vì chúng bám giữ một cách mạnh mẽ; nghĩa là chúng nắm giữ một cách chắc chắn. Các pháp khác ngoài những pháp này là vô thủ (noupādānā). 75-82. Kilesagocchake saṃkiliṭṭhattike vuttanayeneva attho veditabbo. 75-82. Trong nhóm phiền não, ý nghĩa cần được hiểu theo phương pháp đã được nói trong bộ ba ô nhiễm. 83-100. Piṭṭhidukesu kāme avacarantīti kāmāvacarā rūpe avacarantīti rūpāvacarā. Arūpe avacarantīti arūpāvacarā. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana parato āvi bhavissati. Tebhūmakavaṭṭe pariyāpannā antogadhāti pariyāpannā. Tasmiṃ na pariyāpannāti apariyāpannā. Vaṭṭamūlaṃ chindantā nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā vaṭṭato niyyantīti niyyānikā. Iminā [Pg.93] lakkhaṇena na niyyantīti aniyyānikā. Cutiyā vā attano vā pavattiyā anantaraṃ phaladāne niyatattā niyatā. Tathā aniyatattā aniyatā. Aññe dhamme uttaranti pajahantīti uttarā. Attānaṃ uttarituṃ samatthehi saha uttarehīti sauttarā. Natthi etesaṃ uttarāti anuttarā. Raṇanti etehīti raṇā; yehi abhibhūtā sattā nānappakārena kandanti paridevanti, tesaṃ rāgādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Sampayogavasena pahānekaṭṭhatāvasena ca saha raṇehīti saraṇā. Tenākārena natthi etesaṃ raṇāti araṇā. 83-100. Trong các bộ đôi phụ trợ, (pháp) hành xứ trong cõi dục nên gọi là dục giới (kāmāvacarā), hành xứ trong cõi sắc nên gọi là sắc giới (rūpāvacarā). Hành xứ trong cõi vô sắc nên gọi là vô sắc giới (arūpāvacarā). Đây là phần tóm tắt ở đây. Phần chi tiết sẽ được làm rõ sau. (Pháp) thuộc về (pariyāpannā) là vì được bao gồm, nằm trong vòng luân hồi của ba cõi. Không thuộc về trong đó nên gọi là không thuộc về (apariyāpannā). (Pháp) xuất thế (niyyānikā) là vì chúng đoạn trừ gốc rễ của luân hồi, lấy Niết Bàn làm đối tượng, và dẫn ra khỏi vòng luân hồi. Không dẫn ra với đặc tính này nên gọi là không xuất thế (aniyyānikā). (Pháp) nhất định (niyatā) là vì được xác định trong việc cho quả ngay sau khi chết hoặc trong chính đời sống của mình. Không được xác định như vậy nên gọi là bất định (aniyatā). (Pháp) thượng (uttarā) là vì chúng vượt qua, từ bỏ các pháp khác. (Pháp) hữu thượng (sauttarā) là vì cùng với các pháp thượng có khả năng vượt qua chính nó. Không có gì vượt qua chúng nên gọi là vô thượng (anuttarā). Do những pháp này mà có chiến tranh, nên gọi là chiến tranh (raṇā); đây là tên gọi của tham ái v.v..., do bị chúng áp đảo mà chúng sanh khóc lóc, than van đủ cách. (Pháp) hữu chiến (saraṇā) là vì cùng với chiến tranh theo nghĩa tương ưng và theo nghĩa có cùng một phận sự là bị đoạn trừ. Theo cách đó, chúng không có chiến tranh nên gọi là vô chiến (araṇā). Suttantikadukamātikāpadavaṇṇanā Giải Thích Các Thuật Ngữ Trong Mẫu Đề Bộ Đôi Kinh Tạng 101-108. Suttantikadukesu sampayogavasena vijjaṃ bhajantīti vijjābhāgino; vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vattantītipi vijjābhāgino. Tattha vipassanāñāṇaṃ, manomayiddhi, cha abhiññāti aṭṭha vijjā. Purimena atthena tāhi sampayuttadhammāpi vijjābhāgino. Pacchimena atthena tāsu yā kāci ekā vijjā vijjā. Sesā vijjābhāginoti. Evaṃ vijjāpi vijjāya sampayuttadhammāpi vijjābhāginotveva veditabbā. Idha pana sampayuttadhammāva adhippetā. Sampayogavaseneva avijjaṃ bhajantīti avijjābhāgino. Avijjābhāge avijjākoṭṭhāse vattantītipi avijjābhāgino. Tattha dukkhapaṭicchādakaṃ tamo samudayādipaṭicchādakanti catasso avijjā. Purimanayeneva tāhi sampayuttadhammāpi avijjābhāgino. Tāsu yā kāci ekā avijjā avijjā. Sesā avijjābhāginoti. Evaṃ avijjāpi avijjāya sampayuttadhammāpi avijjābhāginotveva veditabbā. Idha pana sampayuttadhammāva adhippetā. 101-108. Trong các bộ đôi Kinh Tạng, (pháp) thuộc phần minh (vijjābhāgino) là vì chúng tham dự vào minh theo nghĩa tương ưng; hoặc (pháp) thuộc phần minh là vì chúng hiện hành trong phần minh, trong phạm vi của minh. Trong đó, có tám loại minh: tuệ quán, hóa tâm thần thông, và sáu thắng trí. Theo nghĩa thứ nhất, các pháp tương ưng với chúng cũng là thuộc phần minh. Theo nghĩa thứ hai, bất kỳ một minh nào trong số đó là minh, các pháp còn lại là thuộc phần minh. Như vậy, cả minh và các pháp tương ưng với minh đều cần được hiểu là thuộc phần minh. Tuy nhiên, ở đây chỉ có ý nói đến các pháp tương ưng. (Pháp) thuộc phần vô minh (avijjābhāgino) là vì chúng tham dự vào vô minh theo nghĩa tương ưng. Hoặc (pháp) thuộc phần vô minh là vì chúng hiện hành trong phần vô minh, trong phạm vi của vô minh. Trong đó, có bốn loại vô minh: bóng tối che lấp khổ, che lấp tập khởi v.v... Theo phương pháp trước, các pháp tương ưng với chúng cũng là thuộc phần vô minh. Bất kỳ một vô minh nào trong số đó là vô minh, các pháp còn lại là thuộc phần vô minh. Như vậy, cả vô minh và các pháp tương ưng với vô minh đều cần được hiểu là thuộc phần vô minh. Tuy nhiên, ở đây chỉ có ý nói đến các pháp tương ưng. Puna anajjhottharaṇabhāvena kilesandhakāraṃ viddhaṃsetuṃ asamatthatāya vijju upamā etesanti vijjūpamā. Nissesaṃ viddhaṃsanasamatthatāya vajiraṃ upamā etesanti vajirūpamā. Bālesu ṭhitattā yattha ṭhitā tadupacārena bālā. Paṇḍitesu ṭhitattā paṇḍitā. Bālakarattā vā bālā, paṇḍitakarattā paṇḍitā. Kaṇhāti kāḷakā, cittassa apabhassarabhāvakaraṇā. Sukkāti odātā[Pg.94], cittassa pabhassarabhāvakaraṇā. Kaṇhābhijātihetuto vā kaṇhā; sukkābhijātihetuto sukkā. Idha ceva samparāye ca tapentīti tapanīyā. Na tapanīyā atapanīyā. Lại nữa, (pháp) ví như tia chớp (vijjūpamā) là vì chúng có tia chớp làm ví dụ, do không có khả năng phá tan bóng tối phiền não vì không thể áp đảo hoàn toàn. (Pháp) ví như kim cương (vajirūpamā) là vì chúng có kim cương làm ví dụ, do có khả năng phá tan hoàn toàn không còn dư sót. (Pháp) ngu si (bālā) là vì chúng tồn tại nơi kẻ ngu, do ẩn dụ từ nơi chúng tồn tại. (Pháp) trí tuệ (paṇḍitā) là vì chúng tồn tại nơi bậc trí. Hoặc, (pháp) ngu si là vì chúng làm cho ngu si, (pháp) trí tuệ là vì chúng làm cho có trí tuệ. (Pháp) đen (kaṇhā) là vì chúng có màu đen, do làm cho tâm không trong sáng. (Pháp) trắng (sukkā) là vì chúng trong sạch, do làm cho tâm trong sáng. Hoặc, (pháp) đen là vì là nhân cho sanh thú đen tối; (pháp) trắng là vì là nhân cho sanh thú trong sáng. (Pháp) gây ray rứt (tapanīyā) là vì chúng làm cho ray rứt ở đời này và đời sau. Không gây ray rứt là (pháp) không gây ray rứt (atapanīyā). Adhivacanadukādayo tayo atthato ninnānākaraṇā; byañjanamevettha nānaṃ. Sirivaḍḍhako dhanavaḍḍhakoti ādayo hi vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattā adhivacanā nāma. Adhivacanānaṃ pathā adhivacanapathā. ‘‘Abhisaṅkharontīti kho, bhikkhave, tasmā saṅkhārā’’ti (saṃ. ni. 3.79) evaṃ niddhāretvā sahetukaṃ katvā vuccamānā abhilāpā nirutti nāma. Niruttīnaṃ pathā niruttipathā. Takko vitakko saṅkappoti (dha. sa. 7) evaṃ tena tena pakārena ñāpanato paññatti nāma. Paññattīnaṃ pathā paññattipathā. Ettha ca ekaṃ dukaṃ vatvāpi itaresaṃ vacane payojanaṃ hetugocchake vuttanayeneva veditabbaṃ. Ba pháp nhị đề bắt đầu bằng Adhivacanaduka (pháp nhị đề về danh xưng) về mặt ý nghĩa thì không có sự khác biệt; ở đây chỉ có văn tự là khác nhau. Thật vậy, các từ như Sirivaḍḍhaka (người làm tăng trưởng tài lộc), Dhanavaḍḍhaka (người làm tăng trưởng của cải) v.v... được gọi là danh xưng (adhivacana) vì chúng được hình thành chỉ dựa trên lời nói. Con đường của các danh xưng là adhivacanapatha (danh xưng đạo). Những cách diễn đạt được nói ra sau khi đã xác định và nêu rõ nguyên nhân, như trong câu: "Này các Tỳ khưu, vì chúng tạo tác nên được gọi là các hành (saṅkhāra)", được gọi là ngữ nguyên (nirutti). Con đường của các ngữ nguyên là niruttipatha (ngữ nguyên đạo). Việc làm cho biết bằng các cách thức khác nhau như: "Tầm, tứ, và ý định" được gọi là chế định (paññatti). Con đường của các chế định là paññattipatha (chế định đạo). Và ở đây, mặc dù chỉ nói một pháp nhị đề, nhưng lợi ích của việc nói đến các pháp nhị đề khác nên được hiểu theo cách đã được trình bày trong chùm nhân (hetugocchaka). 109-118. Nāmarūpaduke nāmakaraṇaṭṭhena namanaṭṭhena nāmanaṭṭhena ca nāmaṃ. Ruppanaṭṭhena rūpaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana nikkhepakaṇḍe āvi bhavissati. Avijjāti dukkhādīsu aññāṇaṃ. Bhavataṇhāti bhavapatthanā. Bhavadiṭṭhīti bhavo vuccati sassataṃ; sassatavasena uppajjanadiṭṭhi. Vibhavadiṭṭhīti vibhavo vuccati ucchedaṃ; ucchedavasena uppajjanadiṭṭhi. Sassato attā ca loko cāti pavattā diṭṭhi sassatadiṭṭhi. Ucchijjissatīti pavattā diṭṭhi ucchedadiṭṭhi. Antavāti pavattā diṭṭhi antavādiṭṭhi. Anantavāti pavattā diṭṭhi anantavādiṭṭhi. Pubbantaṃ anugatā diṭṭhi pubbantānudiṭṭhi. Aparantaṃ anugatā diṭṭhi aparantānudiṭṭhi. Ahirikanti yaṃ na hiriyati hiriyitabbenāti (dha. sa. 387) evaṃ vitthāritā nillajjatā. Anottappanti yaṃ na ottappati ottappitabbenāti evaṃ vitthārito abhāyanakaākāro. Hiriyanā hirī, ottappanā ottappaṃ. Dovacassatādīsu dukkhaṃ vaco etasmiṃ vippaṭikūlagāhimhi vipaccanīkasāte anādare puggaleti dubbaco. Tassa kammaṃ dovacassaṃ. Tassa bhāvo dovacassatā. Pāpā assaddhādayo puggalā etassa mittāti pāpamitto; tassa bhāvo pāpamittatā. Sovacassatā ca kalyāṇamittatā ca vuttapaṭipakkhanayena veditabbā. 109-118. Trong pháp nhị đề về danh sắc, danh (nāma) có nghĩa là làm cho có tên, có nghĩa là hướng đến, và có nghĩa là uốn cong. Sắc (rūpa) có nghĩa là bị biến hoại. Đây là phần tóm tắt. Phần chi tiết sẽ được làm rõ trong chương Nikkhepakaṇḍa. Vô minh (avijjā) là sự không biết về khổ, v.v... Hữu ái (bhavataṇhā) là sự mong cầu cõi hữu. Hữu kiến (bhavadiṭṭhi) là: cõi hữu được gọi là thường hằng; là tà kiến khởi lên theo quan điểm thường hằng. Phi hữu kiến (vibhavadiṭṭhi) là: phi hữu được gọi là đoạn diệt; là tà kiến khởi lên theo quan điểm đoạn diệt. Tà kiến cho rằng "ngã và thế gian là thường hằng" là thường kiến. Tà kiến cho rằng "sẽ bị đoạn diệt" là đoạn kiến. Tà kiến cho rằng "(thế gian) có giới hạn" là hữu biên kiến. Tà kiến cho rằng "(thế gian) không có giới hạn" là vô biên kiến. Tà kiến liên quan đến quá khứ là tà kiến chấp quá khứ. Tà kiến liên quan đến tương lai là tà kiến chấp tương lai. Vô tàm (ahirika) là sự không hổ thẹn đối với điều đáng hổ thẹn, được giải thích rộng là sự không biết xấu hổ. Vô quý (anottappa) là sự không ghê sợ đối với điều đáng ghê sợ, được giải thích rộng là trạng thái không sợ hãi. Sự hổ thẹn là tàm, sự ghê sợ là quý. Trong các pháp như tính khó dạy, người có lời nói khó nghe, người có thái độ chống đối, người có tính cách trái ngược, người không tôn trọng, được gọi là người khó dạy (dubbaco). Hành động của người đó là sự khó dạy (dovacassaṃ). Bản chất của người đó là tính khó dạy (dovacassatā). Người có bạn bè là những người xấu ác như người không có đức tin, v.v... được gọi là người có bạn ác (pāpamitto); bản chất của người đó là tính có bạn ác (pāpamittatā). Tính dễ dạy và tính có bạn lành nên được hiểu theo cách đối nghịch với những gì đã được nói. 119-123. ‘Pañcapi [Pg.95] āpattikkhandhā āpattiyo, sattapi āpattikkhandhā āpattiyo’ti (dha. sa. 1336) evaṃ vuttāsu āpattīsu kusalabhāvo āpattikusalatā. Tāhi āpattīhi vuṭṭhāne kusalabhāvo āpattivuṭṭhānakusalatā. Samāpattīsu kusalabhāvo samāpattikusalatā. Samāpattīnaṃ appanāparicchedapaññāyetaṃ adhivacanaṃ. Samāpattīhi vuṭṭhāne kusalabhāvo samāpattivuṭṭhānakusalatā. Aṭṭhārasasu dhātūsu kusalabhāvo dhātukusalatā. Tāsaṃyeva dhātūnaṃ manasikāre kusalabhāvo manasikārakusalatā. Cakkhāyatanādīsu kusalabhāvo āyatanakusalatā. Dvādasaṅge paṭiccasamuppāde kusalabhāvo paṭiccasamuppādakusalatā. Tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne kusalabhāvo ṭhānakusalatā. Ṭhānanti kāraṇaṃ vuccati. Tasmiñhi tadāyattavuttitāya phalaṃ tiṭṭhati nāma, tasmā ṭhānanti vuttaṃ. Aṭṭhāne kusalabhāvo aṭṭhānakusalatā. 119-123. Sự thiện xảo trong các tội được nói đến như: "Năm uẩn tội là các tội, bảy uẩn tội là các tội" là sự thiện xảo về tội (āpattikusalatā). Sự thiện xảo trong việc ra khỏi các tội ấy là sự thiện xảo về việc xuất tội (āpattivuṭṭhānakusalatā). Sự thiện xảo trong các định chứng là sự thiện xảo về định chứng (samāpattikusalatā). Đây là danh xưng cho trí tuệ phân định an chỉ của các định chứng. Sự thiện xảo trong việc ra khỏi các định chứng là sự thiện xảo về việc xuất định (samāpattivuṭṭhānakusalatā). Sự thiện xảo trong mười tám giới là sự thiện xảo về giới (dhātukusalatā). Sự thiện xảo trong việc tác ý đến chính các giới ấy là sự thiện xảo về tác ý (manasikārakusalatā). Sự thiện xảo trong các xứ như nhãn xứ, v.v... là sự thiện xảo về xứ (āyatanakusalatā). Sự thiện xảo trong pháp Duyên khởi có mười hai chi phần là sự thiện xảo về Duyên khởi (paṭiccasamuppādakusalatā). Sự thiện xảo trong từng xứ là sự thiện xảo về xứ (ṭhānakusalatā). Xứ (ṭhāna) được gọi là nguyên nhân. Thật vậy, trong đó, quả được gọi là tồn tại do sự vận hành phụ thuộc vào nó, vì vậy nó được gọi là xứ (ṭhāna). Sự thiện xảo trong phi xứ là sự thiện xảo về phi xứ (aṭṭhānakusalatā). 124-134. Ujubhāvo ajjavo. Mudubhāvo maddavo. Adhivāsanasaṅkhāto khamanabhāvo khanti. Suratassa bhāvo soraccaṃ. Sammodakamudubhāvasaṅkhāto sakhilabhāvo sākhalyaṃ. Yathā parehi saddhiṃ attano chiddaṃ na hoti evaṃ dhammāmisehi paṭisantharaṇaṃ paṭisanthāro. Indriyasaṃvarabhedasaṅkhāto manacchaṭṭhesu indriyesu aguttadvārabhāvo indriyesu aguttadvāratā. Paṭiggahaṇaparibhogavasena bhojane mattaṃ ajānanabhāvo bhojane amattaññutā. Anantaraduko vuttapaṭipakkhanayena veditabbo. Sativippavāsasaṅkhāto muṭṭhassatibhāvo muṭṭhassaccaṃ. Asampajānabhāvo asampajaññaṃ. Saratīti sati. Sampajānātīti sampajaññaṃ. Appaṭisaṅkhāne akampanaṭṭhena paṭisaṅkhānasaṅkhātaṃ balaṃ paṭisaṅkhānabalaṃ. Vīriyasīsena satta bojjhaṅge bhāventassa uppannaṃ balaṃ bhāvanābalaṃ. Paccanīkadhamme sametīti samatho. Aniccādivasena vividhena ākārena passatīti vipassanā. Samathova taṃ ākāraṃ gahetvā puna pavattetabbassa samathassa nimittavasena samathanimittaṃ. Paggāhanimittepi eseva nayo. Sampayuttadhamme paggaṇhātīti paggāho. Na vikkhipatīti avikkhepo. 124-134. Tính ngay thẳng là sự chính trực (ajjavo). Tính mềm mỏng là sự nhu hòa (maddavo). Tính kiên nhẫn, được gọi là sự chịu đựng, là kham nhẫn (khanti). Bản chất của người hiền lành là sự hiền hòa (soraccaṃ). Tính thân thiện, được gọi là trạng thái vui vẻ và mềm mỏng, là sự hòa ái (sākhalyaṃ). Sự tiếp đãi (paṭisanthāro) là việc đối xử bằng pháp và vật thực sao cho không có sự rạn nứt giữa mình với người khác. Tính không phòng hộ các căn (indriyesu aguttadvāratā) là trạng thái không bảo vệ các cửa trong sáu căn với ý là căn thứ sáu, được gọi là một loại không thu thúc lục căn. Tính không biết tiết độ trong ăn uống (bhojane amattaññutā) là trạng thái không biết chừng mực trong việc ăn uống về phương diện thọ nhận và tiêu thụ. Pháp nhị đề kế tiếp nên được hiểu theo cách đối nghịch với những gì đã được nói. Sự thất niệm (muṭṭhassaccaṃ) là trạng thái quên niệm, được gọi là sự vắng mặt của niệm. Trạng thái không tỉnh giác là sự bất tỉnh giác (asampajaññaṃ). Ghi nhớ là niệm (sati). Biết rõ là tỉnh giác (sampajaññaṃ). Thẩm sát lực (paṭisaṅkhānabalaṃ) là sức mạnh được gọi là sự thẩm sát, có ý nghĩa là không lay động trong sự không thẩm sát. Tu tập lực (bhāvanābalaṃ) là sức mạnh phát sinh nơi người tu tập bảy giác chi với tinh tấn làm đầu. Làm cho các pháp đối nghịch được lắng dịu là chỉ (samatho). Thấy theo nhiều phương diện như vô thường, v.v... là quán (vipassanā). Chỉ tướng (samathanimittaṃ) là chính pháp chỉ, khi nắm giữ phương diện ấy, nó trở thành tướng cho pháp chỉ được tiến hành trở lại. Đối với đề mục tướng (paggāhanimitta) cũng theo cách này. Nâng đỡ các pháp tương ưng là sự đề mục (paggāho). Không phân tán là sự bất tán loạn (avikkhepo). 135-142. Sīlavināsikā asaṃvarasaṅkhātā sīlassa vipatti sīlavipatti. Sammādiṭṭhivināsikā micchādiṭṭhisaṅkhātā diṭṭhiyā vipatti diṭṭhivipatti. Soraccameva [Pg.96] sīlassa sampādanato sīlaparipūraṇato sīlassa sampadāti sīlasampadā. Diṭṭhipāripūribhūtaṃ ñāṇaṃ diṭṭhiyā sampadāti diṭṭhisampadā. Visuddhibhāvaṃ sampattā sīlasaṅkhātā sīlassa visuddhi, sīlavisuddhi. Nibbānasaṅkhātaṃ visuddhiṃ pāpetuṃ samatthā, dassanasaṅkhātā, diṭṭhiyā visuddhi diṭṭhivisuddhi. Diṭṭhivisuddhi kho pana yathādiṭṭhissa ca padhānanti kammassakataññāṇādisaṅkhātā diṭṭhivisuddhi ceva yathādiṭṭhissa ca anurūpadiṭṭhissa kalyāṇadiṭṭhissa taṃsampayuttameva padhānaṃ. Saṃvegoti jātiādīni paṭicca uppannabhayasaṅkhātaṃ saṃvijjanaṃ. Saṃvejaniyaṭṭhānanti saṃvegajanakaṃ jātiādikāraṇaṃ. Saṃviggassa ca yonisopadhānanti evaṃ saṃvegajātassa upāyapadhānaṃ. Asantuṭṭhitā ca kusalesu dhammesūti kusaladhammapūraṇe asantuṭṭhibhāvo. Appaṭivānitā ca padhānasminti arahattaṃ apatvā padhānasmiṃ anivattanatā anosakkanatā. Vijānanato vijjā. Vimuccanato vimutti. Khaye ñāṇanti kilesakkhayakare ariyamagge ñāṇaṃ. Anuppāde ñāṇanti paṭisandhivasena anuppādabhūte taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ anuppādapariyosāne uppanne ariyaphale ñāṇaṃ. Ayaṃ mātikāya anupubbapadavaṇṇanā. Sự thất bại của giới, được gọi là sự không phòng hộ, làm hủy hoại giới, là giới thất bại (sīlavipatti). Sự thất bại của tri kiến, được gọi là tà kiến, làm hủy hoại chánh kiến, là kiến thất bại (diṭṭhivipatti). Chính sự nhu hòa, do thành tựu giới, do làm viên mãn giới, là sự thành tựu của giới, nên gọi là giới thành tựu (sīlasampadā). Trí tuệ làm viên mãn tri kiến là sự thành tựu của tri kiến, nên gọi là kiến thành tựu (diṭṭhisampadā). Sự trong sạch của giới, được gọi là giới đã đạt đến trạng thái thanh tịnh, là giới thanh tịnh (sīlavisuddhi). Sự trong sạch của tri kiến, được gọi là sự thấy, có khả năng đưa đến sự thanh tịnh được gọi là Nibbāna, là kiến thanh tịnh (diṭṭhivisuddhi). Kiến thanh tịnh, được gọi là nghiệp tự hữu trí v.v., và sự tinh tấn của người có tri kiến như thật, có tri kiến tương ứng, có tri kiến tốt đẹp, chính là sự tinh tấn tương ưng với điều đó. Chấn động (saṃvega) là sự rung động được gọi là nỗi sợ hãi sanh khởi do duyên sanh v.v... Cảnh chấn động (saṃvejaniyaṭṭhāna) là nguyên nhân như sanh v.v... làm sanh khởi sự chấn động. Sự tinh tấn như lý của người đã chấn động là sự tinh tấn có phương pháp của người đã sanh khởi chấn động như vậy. Sự không thỏa mãn trong các pháp thiện là trạng thái không thỏa mãn trong việc làm viên mãn các pháp thiện. Sự không thối chuyển trong tinh tấn là không quay lui, không lùi bước trong sự tinh tấn khi chưa đạt đến A-la-hán quả. Do biết rõ nên gọi là minh (vijjā). Do giải thoát nên gọi là giải thoát (vimutti). Trí trong sự đoạn tận (khaye ñāṇa) là trí trong Thánh đạo làm đoạn tận các phiền não. Trí trong sự không sanh (anuppāde ñāṇa) là trí trong Thánh quả sanh khởi khi sự không sanh của các phiền não tương ứng cần được đoạn trừ bởi đạo lộ ấy đã kết thúc, (các phiền não ấy) đã trở thành không sanh khởi do sự tái sanh. Đây là phần giải thích tuần tự các từ trong mẫu đề. Dukamātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần giải thích các từ trong mẫu đề đôi. Kāmāvacarakusalapadabhājanīyaṃ Phần phân tích chi tiết về Thiện Dục giới 1. Idāni [Pg.97] yathānikkhittāya mātikāya saṅgahite dhamme pabhedato dassetuṃ katame dhammā kusalāti idaṃ padabhājanīyaṃ āraddhaṃ. Tattha yadetaṃ yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotīti paṭhamaṃ kāmāvacarakusalaṃ dassitaṃ, tassa tāva niddese dhammavavatthānavāro saṅgahavāro suññatavāroti tayo mahāvārā honti. Tesu dhammavavatthānavāro uddesaniddesavasena dvidhā ṭhito. Tesu uddesavārassa pucchā, samayaniddeso, dhammuddeso, appanāti cattāro paricchedā. Tesu ‘katame dhammā kusalā’ti ayaṃ pucchā nāma. ‘Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ…pe… tasmiṃ samaye’ti ayaṃ samayaniddeso nāma. ‘Phasso hoti…pe… avikkhepo hotī’ti ayaṃ dhammuddeso nāma. ‘Ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ime dhammā kusalā’ti ayaṃ appanā nāma. 1. Bây giờ, để trình bày một cách chi tiết các pháp đã được thâu tóm trong mẫu đề đã được trình bày, phần phân tích chi tiết (padabhājanīya) này được bắt đầu với câu hỏi "Các pháp thiện là gì?". Trong đó, tâm thiện Dục giới đầu tiên đã được trình bày qua câu "Vào lúc nào tâm thiện Dục giới sanh khởi". Trong phần giải thích về điều đó, có ba đại chương là: chương xác định pháp (dhammavavatthānavāra), chương tổng hợp (saṅgahavāra), và chương tánh không (suññatavāra). Trong số đó, chương xác định pháp được chia làm hai theo cách đề cương và giải thích. Trong số đó, chương đề cương có bốn phần: câu hỏi, giải thích về thời điểm, đề cương các pháp, và kết luận. Trong đó, câu "Các pháp thiện là gì?" này được gọi là câu hỏi. Câu "Vào lúc nào... Dục giới... vào lúc ấy" này được gọi là giải thích về thời điểm. Câu "Có xúc... cho đến... có sự không tán loạn" này được gọi là đề cương các pháp. Câu "Và vào lúc ấy, còn có các pháp vô sắc nào khác sanh khởi do duyên, các pháp này là thiện" này được gọi là kết luận. Evaṃ catūhi paricchedehi ṭhitassa uddesavārassa yvāyaṃ paṭhamo pucchāparicchedo, tattha ‘katame dhammā kusalā’ti ayaṃ kathetukamyatāpucchā. Pañcavidhāhi pucchā – adiṭṭhajotanāpucchā, diṭṭhasaṃsandanāpucchā, vimaticchedanāpucchā, anumatipucchā, kathetukamyatāpucchāti. Tāsaṃ idaṃ nānattaṃ – Như vậy, trong chương đề cương được thiết lập với bốn phần, phần câu hỏi đầu tiên này, trong đó câu "Các pháp thiện là gì?" là câu hỏi do muốn thuyết giảng. Có năm loại câu hỏi: câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy, câu hỏi để đối chiếu điều đã thấy, câu hỏi để đoạn trừ hoài nghi, câu hỏi để được chấp thuận, và câu hỏi do muốn thuyết giảng. Đây là sự khác biệt của chúng: Katamā adiṭṭhajotanāpucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti, adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ. Tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhūtatthāya vibhāvanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ adiṭṭhajotanāpucchā (mahāni. 150; cūḷani. puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12). Câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy là gì? (Là câu hỏi về) một đặc tính tự nhiên chưa được biết, chưa được thấy, chưa được cân nhắc, chưa được thẩm xét, chưa được hiển lộ, chưa được làm cho rõ ràng. Người ấy đặt câu hỏi để biết, để thấy, để cân nhắc, để thẩm xét, vì mục đích làm cho hiển lộ, vì mục đích làm cho rõ ràng về đặc tính ấy. Đây là câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy. Katamā diṭṭhasaṃsandanāpucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti, diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ, so aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ diṭṭhasaṃsandanāpucchā (mahāni. 150; cūḷani. puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12). Câu hỏi để đối chiếu điều đã thấy là gì? (Là câu hỏi về) một đặc tính tự nhiên đã được biết, đã được thấy, đã được cân nhắc, đã được thẩm xét, đã được hiển lộ, đã được làm cho rõ ràng. Người ấy đặt câu hỏi cùng với các bậc hiền trí khác vì mục đích đối chiếu. Đây là câu hỏi để đối chiếu điều đã thấy. Katamā [Pg.98] vimaticchedanāpucchā? Pakatiyā saṃsayapakkhando hoti, vimatipakkhando dveḷhakajāto – ‘evaṃ nu kho, nanu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’ti. So vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ vimaticchedanāpucchā (mahāni. 150; cūḷani. puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12). Câu hỏi để đoạn trừ hoài nghi là gì? (Là khi) một người tự nhiên rơi vào nghi ngờ, rơi vào hoài nghi, sanh khởi sự phân vân: "Có phải như vậy chăng? Hay không phải như vậy chăng? Là cái gì chăng? Là như thế nào chăng?". Người ấy đặt câu hỏi vì mục đích đoạn trừ hoài nghi. Đây là câu hỏi để đoạn trừ hoài nghi. Katamā anumatipucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ anumatiyā pañhaṃ pucchati – ‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’ti? ‘Aniccaṃ, bhante’. ‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’ti? ‘Dukkhaṃ, bhante’. ‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti? ‘Nohetaṃ, bhante’ti (saṃ. ni. 3.79; mahāva. 21). Ayaṃ anumatipucchā. Câu hỏi để được chấp thuận là gì? (Là khi) Đức Thế Tôn hỏi các Tỳ khưu một câu hỏi để được sự chấp thuận của họ: "Này các Tỳ khưu, các ông nghĩ thế nào về điều này: Sắc là thường hay vô thường?". "Bạch Thế Tôn, là vô thường". "Cái gì vô thường, cái đó là khổ hay lạc?". "Bạch Thế Tôn, là khổ". "Cái gì vô thường, khổ, có bản chất biến hoại, có thích hợp để quán xét rằng: 'Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi' không?". "Bạch Thế Tôn, không thích hợp". Đây là câu hỏi để được chấp thuận. Katamā kathetukamyatāpucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ kathetukamyatāya pañhaṃ pucchati. ‘‘Cattārome, bhikkhave, satipaṭṭhānā. Katame cattāro’’ti (dī. ni. 2.373)? Ayaṃ kathetukamyatāpucchāti. Câu hỏi do muốn thuyết giảng là gì? (Là khi) Đức Thế Tôn hỏi các Tỳ khưu một câu hỏi do Ngài muốn thuyết giảng. "Này các Tỳ khưu, có bốn niệm xứ này. Bốn là những gì?". Đây là câu hỏi do muốn thuyết giảng. Tattha buddhānaṃ purimā tisso pucchā natthi. Kasmā? Buddhānañhi tīsu addhāsu kiñci saṅkhataṃ, addhāvimuttaṃ vā asaṅkhataṃ, adiṭṭhaṃ anaññātaṃ ajotitaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ nāma natthi. Tena tesaṃ adiṭṭhajotanāpucchā natthi. Yaṃ pana bhagavatā attano ñāṇena paṭividdhaṃ, tassa aññena samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā saddhiṃ saṃsandanakiccaṃ natthi. Tenassa diṭṭhasaṃsandanāpucchā natthi. Yasmā panesa akathaṃkathī tiṇṇavicikiccho sabbadhammesu vihatasaṃsayo, tenassa vimaticchedanāpucchā natthi. Itarā dve pana pucchā bhagavato atthi. Tāsu ayaṃ kathetukamyatāpucchāti veditabbā. Trong ấy, đối với các đức Phật, ba câu hỏi đầu tiên không có. Vì sao? Bởi vì đối với các đức Phật, trong ba thời, không có pháp nào gọi là pháp hữu vi hoặc pháp vô vi đã thoát khỏi ba thời mà chưa được thấy, chưa được biết, chưa được làm cho sáng tỏ, chưa được cân lường, chưa được thẩm xét, chưa được hiển lộ, chưa được làm cho rõ ràng. Do đó, đối với các Ngài, không có câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy. Lại nữa, pháp nào đã được đức Thế Tôn thâm nhập bằng trí tuệ của chính Ngài, đối với pháp ấy, không có việc cần phải đối chiếu cùng với sa-môn, bà-la-môn, chư thiên, ma vương, hay phạm thiên nào khác. Do đó, đối với Ngài, không có câu hỏi đối chiếu điều đã thấy. Lại nữa, vì rằng vị này là bậc không còn hoài nghi, đã vượt qua hoài nghi, đã đoạn trừ mọi nghi ngờ trong tất cả các pháp, do đó, đối với Ngài, không có câu hỏi đoạn trừ sự phân vân. Tuy nhiên, hai câu hỏi còn lại thì có nơi đức Thế Tôn. Trong hai câu hỏi ấy, câu hỏi này nên được biết là câu hỏi do muốn thuyết giảng. Tattha ‘katame’tipadena niddisitabbadhamme pucchati. ‘Dhammā kusalā’ti hi vacanamattena ‘kiṃ katā kiṃ vā karontī’ti na sakkā ñātuṃ. ‘Katame’ti vutte pana tesaṃ puṭṭhabhāvo paññāyati. Tena vuttaṃ ‘katametipadena niddisitabbadhamme pucchatī’ti. ‘Dhammā kusalā’tipadadvayena pucchāya puṭṭhadhamme dasseti. Tesaṃ attho heṭṭhā pakāsitova. Trong đó, bằng từ ‘katame’ (những pháp nào), Ngài hỏi về các pháp cần được chỉ rõ. Bởi vì chỉ với lời nói ‘dhammā kusalā’ (các pháp thiện), thì không thể biết được ‘chúng được tạo ra như thế nào, hay chúng làm ra cái gì’. Nhưng khi nói ‘katame’, thì tình trạng được hỏi của chúng trở nên rõ ràng. Do đó, đã được nói rằng: ‘bằng từ ‘katame’, Ngài hỏi về các pháp cần được chỉ rõ’. Bằng hai từ ‘dhammā kusalā’, Ngài chỉ ra các pháp được hỏi trong câu hỏi. Ý nghĩa của chúng đã được giải thích ở dưới. Kasmā panettha mātikāyaṃ viya ‘kusalā dhammā’ti avatvā ‘dhammā kusalā’ti padānukkamo katoti? Pabhedato dhammānaṃ desanaṃ dīpetvā pabhedavantadassanatthaṃ. Imasmiñhi abhidhamme dhammāva desetabbā. Te ca kusalādīhi pabhedehi anekappabhedā. Tasmā dhammāyeva idha desetabbā[Pg.99]. Nāyaṃ vohāradesanā. Te ca anekappabhedato desetabbā, na dhammamattato. Pabhedato hi desanā ghanavinibbhogapaṭisambhidāñāṇāvahā hotīti ‘kusalā dhammā’ti evaṃ pabhedato dhammānaṃ desanaṃ dīpetvā, idāni ye tena pabhedena desetabbā dhammā te dassetuṃ, ayaṃ ‘katame dhammā kusalā’ti padānukkamo katoti veditabbo. Pabhedavantesu hi dassitesu pabhedo dassiyamāno yujjati suviññeyyo ca hotīti. Vì sao ở đây, không nói ‘kusalā dhammā’ (các pháp thiện) như trong mātikā, mà thứ tự các từ lại được đặt là ‘dhammā kusalā’? (Trả lời:) Để sau khi đã chỉ ra sự thuyết giảng các pháp theo sự phân loại, thì chỉ ra các pháp có sự phân loại ấy. Bởi vì trong Abhidhamma này, chỉ có các pháp (dhammā) là cần được thuyết giảng. Và các pháp ấy có nhiều loại khác nhau qua các sự phân loại như thiện, v.v. Do đó, ở đây chỉ có các pháp là cần được thuyết giảng. Đây không phải là sự thuyết giảng theo quy ước. Và các pháp ấy cần được thuyết giảng theo nhiều loại khác nhau, không phải chỉ là pháp đơn thuần. Bởi vì sự thuyết giảng theo sự phân loại sẽ mang lại trí tuệ phân tích khối đặc và trí tuệ vô ngại giải. Do đó, sau khi đã chỉ ra sự thuyết giảng các pháp theo sự phân loại như vậy là ‘kusalā dhammā’, bây giờ, để chỉ ra những pháp nào cần được thuyết giảng theo sự phân loại ấy, nên hiểu rằng thứ tự các từ này ‘katame dhammā kusalā’ đã được đặt ra. Bởi vì khi các pháp có sự phân loại đã được chỉ ra, thì việc chỉ ra sự phân loại sẽ hợp lý và dễ hiểu. Idāni yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittanti. Ettha – Bây giờ, trong câu ‘vào lúc nào tâm thiện Dục giới (sanh khởi)’. Ở đây – Samaye niddisi cittaṃ, cittena samayaṃ muni; Niyametvāna dīpetuṃ, dhamme tattha pabhedato. Bậc Mâu-ni đã chỉ rõ tâm trong thời điểm, sau khi đã xác định thời điểm bằng tâm, để chỉ ra các pháp trong đó theo sự phân loại. ‘Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ citta’nti hi niddisanto bhagavā samaye cittaṃ niddisi. Kiṃkāraṇā? Tena samayaniyamitena cittena pariyosāne ‘tasmiṃ samaye’ti evaṃ samayaṃ niyametvāna, atha vijjamānepi samayanānatte yasmiṃ samaye cittaṃ tasmiṃyeva samaye phasso hoti, vedanā hotīti evaṃ tasmiṃ cittaniyamite samaye ete santatisamūhakiccārammaṇaghanavasena duranubodhappabhede phassavedanādayo dhamme bodhetunti attho. Bởi vì khi chỉ rõ ‘Vào lúc nào tâm thiện Dục giới (sanh khởi)’, đức Thế Tôn đã chỉ rõ tâm trong thời điểm. Vì lý do gì? (Là để) sau khi đã xác định thời điểm ở cuối câu là ‘vào lúc ấy’ bằng tâm ấy, cái được xác định bởi thời điểm, rồi, mặc dù có sự khác biệt về thời điểm, (vẫn có thể chỉ ra rằng) vào lúc nào có tâm, thì chính vào lúc ấy có xúc, có thọ. Như vậy, ý nghĩa là để làm cho liễu tri các pháp này là xúc, thọ, v.v., là những pháp có sự phân loại khó thâm nhập do tính chất khối đặc của tương tục, của tập hợp, của phận sự, và của đối tượng, vào thời điểm được xác định bởi tâm ấy. Idāni ‘yasmiṃ samaye’tiādīsu ayamanupubbapadavaṇṇanā. Yasminti aniyamato bhummaniddeso. Samayeti aniyamaniddiṭṭhaparidīpanaṃ. Ettāvatā aniyamato samayo niddiṭṭho hoti. Tattha samayasaddo – Bây giờ, trong các từ ‘yasmiṃ samaye’, v.v., đây là sự giải thích các từ theo thứ tự. Từ ‘yasmiṃ’ là sự chỉ định vị trí cách một cách không xác định. Từ ‘samaye’ là sự làm rõ điều đã được chỉ định một cách không xác định. Bằng chừng ấy, thời điểm được chỉ định một cách không xác định. Trong đó, từ ‘samaya’ – Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetu diṭṭhisu; Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati. Được thấy trong (nghĩa) hội hợp, khoảnh khắc, thời gian; trong (nghĩa) nhóm họp, nguyên nhân, các tà kiến; và trong (nghĩa) chứng đắc, đoạn tận, và trong (nghĩa) thông suốt. Tathā hissa ‘‘appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti (dī. ni. 1.447) evamādīsu samavāyo attho. ‘‘Ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu (a. ni. 8.29) khaṇo. ‘‘Uṇhasamayo pariḷāhasamayo’’tiādīsu (pāci. 358) kālo. ‘‘Mahāsamayo pavanasmi’’ntiādīsu samūho. ‘‘Samayopi kho te, bhaddāli, appaṭividdho ahosi [Pg.100] – bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati, bhagavāpi maṃ jānissati ‘bhaddāli nāma bhikkhu satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī’ti. Ayampi kho te, bhaddāli, samayo appaṭividdho ahosī’’tiādīsu (ma. ni. 2.135) hetu. ‘‘Tena kho pana samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.260) diṭṭhi. Thật vậy, trong các trường hợp như: ‘Mong rằng ngày mai chúng tôi sẽ đi đến, tùy thuộc vào thời gian và sự hội hợp’ (dī. ni. 1.447), (từ samaya) có nghĩa là sự hội hợp. Trong các trường hợp như: ‘Này các Tỳ khưu, chỉ có một khoảnh khắc và một thời điểm này để sống đời phạm hạnh’ (a. ni. 8.29), (từ samaya có nghĩa là) khoảnh khắc. Trong các trường hợp như: ‘Mùa nóng, mùa nhiệt não’ (pāci. 358), (từ samaya có nghĩa là) thời gian. Trong các trường hợp như: ‘Đại hội trong khu rừng’ (từ samaya có nghĩa là) nhóm họp. Trong các trường hợp như: ‘Này Bhaddāli, ngươi đã không thông suốt được nguyên nhân này: – Thế Tôn đang trú ở Sāvatthī, và Thế Tôn sẽ biết về ta rằng: ‘Vị Tỳ khưu tên Bhaddāli là người không thực hành trọn vẹn sự học tập trong giáo pháp của bậc Đạo Sư.’ Này Bhaddāli, ngươi đã không thông suốt được cả nguyên nhân này nữa’ (ma. ni. 2.135), (từ samaya có nghĩa là) nguyên nhân. Trong các trường hợp như: ‘Vào lúc bấy giờ, du sĩ Uggāhamāna, con trai của Samaṇamuṇḍikā, đang trú tại giảng đường Samayappavādaka (Nơi Thuyết Giảng Các Tà Kiến) trong khu vườn của bà Mallikā, có một sảnh đường duy nhất, lợp bằng lá cây tinduka’ (ma. ni. 2.260), (từ samaya có nghĩa là) tà kiến. ‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko; Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.129) – ‘Và người nào (hiểu rõ) lợi ích trong hiện tại, và lợi ích trong tương lai; do sự thông suốt lợi ích, bậc trí được gọi là bậc hiền trí.’ (saṃ. ni. 1.129) – Ādīsu paṭilābho. ‘‘Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’tiādīsu (ma. ni. 1.28) pahānaṃ. ‘‘Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho’’tiādīsu (paṭi. ma. 2.8) paṭivedho. Evamanekesu samayesu – Trong các trường hợp trên, (từ abhisamaya có nghĩa là) sự chứng đắc. Trong các trường hợp như: ‘Do đoạn tận hoàn toàn ngã mạn, đã chấm dứt khổ đau’ (ma. ni. 1.28), (từ abhisamaya có nghĩa là) sự đoạn tận. Trong các trường hợp như: ‘Ý nghĩa của khổ là bị bức bách, là bị tạo tác, là bị thiêu đốt, là bị biến hoại, là ý nghĩa cần được thông suốt’ (paṭi. ma. 2.8), (từ abhisamaya có nghĩa là) sự thông suốt. Như vậy, trong nhiều ý nghĩa của từ samaya – Samavāyo khaṇo kālo, samūho hetuyeva ca; Ete pañcapi viññeyyā, samayā idha viññunā. Sự hội tụ, khoảnh khắc, thời gian, tập hợp, và cả nguyên nhân; năm ý nghĩa này của ‘samaya’ nên được người có trí hiểu ở đây. ‘Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusala’nti imasmiñhi kusalādhikāre tesu navasu samayesu ete samavāyādayo pañca samayā paṇḍitena veditabbā. Bởi vì trong chương về thiện này, trong câu ‘Vào lúc nào tâm thiện Dục giới (sanh khởi)’, trong chín ý nghĩa của ‘samaya’ ấy, năm ý nghĩa này bắt đầu bằng ‘samavāya’ (sự hội tụ) nên được người hiền trí biết. Tesu paccayasāmaggī, samavāyo khaṇo pana; Ekova navamo ñeyyo, cakkāni caturopi vā. Trong năm ý nghĩa ấy, sự hội đủ của các duyên là ‘samavāya’ (sự hội tụ). Còn ‘khaṇa’ (khoảnh khắc) nên được hiểu là chỉ một, là (ý nghĩa) thứ chín, hoặc cả bốn bánh xe (cũng là ‘khaṇa’). Yā hi esā sādhāraṇaphalanipphādakattena saṇṭhitā paccayānaṃ sāmaggī, sā idha samavāyoti ñātabbā. ‘‘Ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’ti (a. ni. 8.29) evaṃ vutto pana navamova khaṇo eko khaṇoti veditabbo. Yāni vā panetāni ‘‘cattārimāni, bhikkhave, cakkāni yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ vattatī’’ti – ettha ‘patirūpadesavāso, sappurisūpanissayo, attasammāpaṇidhi, pubbe ca katapuññatā’ti (a. ni. 4.31) cattāri cakkāni vuttāni, etāni [Pg.101] vā ekajjhaṃ katvā okāsaṭṭhena khaṇoti veditabbāni. Tāni hi kusaluppattiyā okāsabhūtāni. Thật vậy, sự hòa hợp nào đây của các duyên đã được thiết lập do có đặc tính tạo ra quả chung, sự hòa hợp ấy ở đây nên được biết là samavāya (sự hội tụ). Lại nữa, chính sát-na thứ chín đã được nói đến như vầy: “Này các Tỳ khưu, chỉ có một sát-na và thời điểm để sống đời phạm hạnh” nên được hiểu là ‘một sát-na’. Hoặc là, bốn bánh xe nào đã được nói đến ở đây: “Này các Tỳ khưu, có bốn bánh xe này, do được trang bị những bánh xe này mà bốn bánh xe (của chư thiên và loài người) vận hành” – là ‘trú ở xứ thích hợp, thân cận bậc chân nhân, tự mình hướng đến chánh đạo, và đã tạo phước từ trước’ – hoặc là những điều này, sau khi gộp chung lại, nên được biết là ‘sát-na’ với ý nghĩa là cơ hội. Quả vậy, những điều ấy là cơ hội cho thiện pháp sanh khởi. Evaṃ samavāyañca khaṇañca ñatvā itaresu – Như vậy, sau khi đã biết samavāya và khaṇa, trong những (thời điểm) còn lại – Taṃ taṃ upādāya paññatto, kālo vohāramattako; Puñjo phassādidhammānaṃ, samūhoti vibhāvito. Thời gian được chế định y cứ vào cái này cái kia, chỉ là sự xưng hô; sự tích tụ của các pháp như xúc, v.v... được giải thích là samūha (sự tập hợp). ‘Cittakālo rūpakālo’tiādinā hi nayena dhamme vā, ‘atīto anāgato’tiādinā nayena dhammavuttiṃ vā, ‘bījakālo aṅkurakālo’ti ādinā nayena dhammapaṭipāṭiṃ vā, ‘uppādakālo jarākālo’tiādinā nayena dhammalakkhaṇaṃ vā, ‘vediyanakālo sañjānanakālo’tiādinā nayena dhammakiccaṃ vā, ‘nhānakālo pānakālo’tiādinā nayena sattakiccaṃ vā, ‘gamanakālo ṭhānakālo’tiādinā nayena iriyāpathaṃ vā, ‘pubbaṇho sāyanho divā rattī’tiādinā nayena candimasūriyādiparivattanaṃ vā, ‘aḍḍhamāso māso’tiādinā nayena ahorattādisaṅkhātaṃ kālasañcayaṃ vāti – evaṃ taṃ taṃ upādāya paññatto kālo nāma. So panesa sabhāvato avijjamānattā paññattimattako evāti veditabbo. Yo panesa phassavedanādīnaṃ dhammānaṃ puñjo, so idha samūhoti vibhāvito. Evaṃ kālasamūhepi ñatvā itaro pana – Thật vậy, hoặc là các pháp theo phương pháp v.v... là ‘thời của tâm, thời của sắc’; hoặc là sự diễn tiến của các pháp theo phương pháp v.v... là ‘quá khứ, vị lai’; hoặc là thứ tự của các pháp theo phương pháp v.v... là ‘thời của hạt giống, thời của mầm non’; hoặc là đặc tính của các pháp theo phương pháp v.v... là ‘thời sanh, thời già’; hoặc là phận sự của các pháp theo phương pháp v.v... là ‘thời cảm nhận, thời tưởng tri’; hoặc là phận sự của chúng sanh theo phương pháp v.v... là ‘thời tắm, thời uống’; hoặc là oai nghi theo phương pháp v.v... là ‘thời đi, thời đứng’; hoặc là sự xoay vần của mặt trăng, mặt trời, v.v... theo phương pháp v.v... là ‘buổi sáng, buổi chiều, ban ngày, ban đêm’; hoặc là sự tích tập thời gian được gọi là ngày đêm, v.v... theo phương pháp v.v... là ‘nửa tháng, tháng’ – như vậy, cái được gọi là thời gian được chế định y cứ vào cái này cái kia. Lại nữa, cái đó nên được biết chỉ là chế định mà thôi, vì không hiện hữu về mặt tự tánh. Lại nữa, sự tích tụ nào đây của các pháp như xúc, thọ, v.v..., cái đó ở đây được giải thích là samūha. Như vậy, sau khi đã biết về kāla và samūha, còn lại, lại nữa – Hetūti paccayovettha, tassa dvāravasena vā; Anekabhāvo viññeyyo, paccayānaṃ vasena vā. Ở đây, hetu (nhân) chính là duyên; tính đa dạng của nó nên được hiểu, hoặc do năng lực của các căn môn, hoặc do năng lực của các duyên. Ettha hi paccayova hetu nāma, tassa dvārānaṃ vā paccayānaṃ vā vasena anekabhāvo veditabbo. Kathaṃ? Cakkhudvārādīsu hi uppajjamānānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ cakkhurūpaālokamanasikārādayo paccayā, mahāpakaraṇe ca ‘‘hetupaccayo ārammaṇapaccayo’’tiādinā nayena catuvīsati paccayā vuttā. Tesu ṭhapetvā vipākapaccayañca pacchājātapaccayañca, sesā kusaladhammānaṃ paccayā hontiyeva. Te sabbepi idha hetūti adhippetā. Evamassa iminā dvāravasena vā paccayavasena vā anekabhāvo veditabbo[Pg.102]. Evamete samavāyādayo pañca atthā idha samayasaddena pariggahitāti veditabbā. Thật vậy, ở đây, duyên chính là cái được gọi là nhân (hetu); tính đa dạng của nó nên được hiểu do năng lực của các căn môn hoặc do năng lực của các duyên. Như thế nào? Thật vậy, đối với nhãn thức, v.v... đang sanh khởi ở nhãn môn, v.v..., thì nhãn (căn), sắc (trần), ánh sáng, tác ý, v.v... là các duyên. Và trong bộ Đại Luận (Paṭṭhāna), hai mươi bốn duyên đã được nói đến theo phương pháp v.v... là “nhân duyên, sở duyên duyên”. Trong số đó, ngoại trừ dị thục duyên và hậu sanh duyên, các duyên còn lại chính là duyên cho các thiện pháp. Tất cả những duyên ấy ở đây được chủ trương là hetu (nhân). Như vậy, tính đa dạng của nó nên được hiểu hoặc do năng lực của các căn môn này, hoặc do năng lực của các duyên này. Như vậy, nên biết rằng năm ý nghĩa này là samavāya, v.v... đã được bao gồm bởi từ samaya ở đây. ‘Kasmā pana etesu yaṃkiñci ekaṃ apariggahetvā sabbesaṃ pariggaho kato’ti? ‘Tena tena tassa tassa atthavisesassa dīpanato. Etesu hi samavāyasaṅkhāto samayo anekahetuto vuttiṃ dīpeti. Tena ekakāraṇavādo paṭisedhito hoti. Samavāyo ca nāma sādhāraṇaphalanipphādane aññamaññāpekkho hoti. Tasmā ‘eko kattā nāma natthī’ti imampi atthaṃ dīpeti. Sabhāvena hi kāraṇe sati kāraṇantarāpekkhā ayuttāti. Evaṃ ekassa kassaci kāraṇassa abhāvadīpanena ‘‘sayaṃkataṃ sukhadukkha’’ntiādi paṭisedhitaṃ hoti. ‘Nhưng tại sao trong số những ý nghĩa này, không nắm lấy một ý nghĩa bất kỳ nào mà sự nắm lấy tất cả (năm ý nghĩa) lại được thực hiện?’ ‘Do sự chỉ ra ý nghĩa đặc biệt này hay ý nghĩa đặc biệt kia bằng ý nghĩa này hay ý nghĩa kia. Thật vậy, trong số những ý nghĩa này, thời điểm (samaya) được gọi là samavāya chỉ ra sự diễn tiến (của pháp) từ nhiều nhân. Do đó, thuyết nhất nhân bị bác bỏ. Và cái gọi là samavāya, trong việc tạo ra quả chung, có sự tương quan lẫn nhau. Vì vậy, nó cũng chỉ ra ý nghĩa này: ‘không có cái gọi là một đấng sáng tạo’. Vì khi có một nguyên nhân tự thân, sự trông chờ vào một nguyên nhân khác là không hợp lý. Như vậy, bằng cách chỉ ra sự không hiện hữu của bất kỳ một nguyên nhân đơn độc nào, (tà kiến) v.v... là “hạnh phúc và đau khổ do tự mình làm” bị bác bỏ. Tattha siyā – ‘yaṃ vuttaṃ anekahetuto vuttiṃ dīpetī’ti, taṃ na yuttaṃ. ‘Kiṃkāraṇā’?‘Asāmaggiyaṃ ahetūnaṃ sāmaggiyampi ahetubhāvāpattito’. ‘Na hi ekasmiṃ andhe daṭṭhuṃ asakkonte andhasataṃ passatī’ti. ‘No na yuttaṃ; sādhāraṇaphalanipphādakattena hi ṭhitabhāvo sāmaggī; na anekesaṃ samodhānamattaṃ. Na ca andhānaṃ dassanaṃ nāma sādhāraṇaphalaṃ’. ‘Kasmā’?‘Andhasate satipi tassa abhāvato. Cakkhādīnaṃ pana taṃ sādhāraṇaphalaṃ, tesaṃ bhāve bhāvato. Asāmaggiyaṃ ahetūnampi ca sāmaggiyaṃ hetubhāvo siddho. Svāyaṃ asāmaggiyaṃ phalābhāvena, sāmaggiyañcassa bhāvena, veditabbo. Cakkhādīnañhi vekalle cakkhuviññāṇādīnaṃ abhāvo, avekalle ca bhāvo, paccakkhasiddho lokassā’ti. Ayaṃ tāva samavāyasaṅkhātena samayena attho dīpito. Ở đây, có thể có (sự phản bác) rằng: ‘Điều đã được nói: “nó chỉ ra sự diễn tiến từ nhiều nhân” là không hợp lý’. ‘Vì lý do gì?’ ‘Vì những gì không phải là nhân khi không hòa hợp, thì cũng sẽ trở thành không phải là nhân ngay cả khi hòa hợp’. ‘Vì khi một người mù không thể thấy, thì một trăm người mù (hợp lại) cũng không thấy’. (Đáp:) ‘Không phải là không hợp lý; vì sự hòa hợp là trạng thái được thiết lập do có đặc tính tạo ra quả chung; không chỉ đơn thuần là sự kết hợp của nhiều thứ. Và cái thấy không phải là quả chung của những người mù’. ‘Tại sao?’ ‘Vì ngay cả khi có một trăm người mù, cái thấy đó vẫn không có. Nhưng cái thấy đó là quả chung của nhãn căn, v.v..., vì khi chúng có mặt thì nó có mặt. Và đối với những gì không phải là nhân khi không hòa hợp, thì tính chất là nhân của chúng khi hòa hợp đã được xác lập. Điều này nên được hiểu qua sự không có quả khi không hòa hợp, và qua sự có mặt của quả khi hòa hợp. Vì khi nhãn căn, v.v... bị khiếm khuyết, thì không có nhãn thức, v.v..., và khi không bị khiếm khuyết thì có, điều này được thế gian chứng thực rõ ràng’. Trước hết, ý nghĩa này được chỉ ra bởi thời điểm (samaya) được gọi là samavāya. Yo panesa aṭṭhahi akkhaṇehi parivajjito navamo khaṇo, patirūpadesavāsādiko ca catucakkasaṅkhāto okāsaṭṭhena khaṇo vutto, so manussattabuddhuppādasaddhammaṭṭhitiādikaṃ khaṇasāmaggiṃ vinā natthi. Manussattādīnañca kāṇakacchapopamādīhi (ma. ni. 3.252) dullabhabhāvo. Iti khaṇassa dullabhattā suṭṭhutaraṃ khaṇāyattaṃ lokuttaradhammānaṃ upakārabhūtaṃ kusalaṃ dullabhameva[Pg.103]. Evametesu khaṇasaṅkhāto samayo kusaluppattiyā dullabhabhāvaṃ dīpeti. Evaṃ dīpentena anena adhigatakhaṇānaṃ khaṇāyattasseva tassa kusalassa ananuṭṭhānena moghakhaṇaṃ kurumānānaṃ pamādavihāro paṭisedhito hoti. Ayaṃ khaṇasaṅkhātena samayena attho dīpito. Lại nữa, sát-na thứ chín nào đây được tránh khỏi tám phi thời, và sát-na được gọi là bốn bánh xe, bắt đầu bằng việc trú ở xứ thích hợp, v.v..., được nói với ý nghĩa là cơ hội, cái đó không có nếu không có sự hòa hợp của các sát-na như được làm người, sự xuất hiện của Đức Phật, sự tồn tại của Chánh pháp, v.v. Và tính khó được của việc làm người, v.v... đã được nói đến qua ví dụ con rùa mù, v.v. Như vậy, do tính khó được của sát-na, thiện pháp vốn là sự hỗ trợ cho các pháp siêu thế và phụ thuộc vào sát-na lại càng khó được hơn. Như vậy, trong số những ý nghĩa này, thời điểm (samaya) được gọi là khaṇa chỉ ra tính khó được của sự sanh khởi của thiện pháp. Bằng (thời điểm) này, khi chỉ ra như vậy, sự sống buông lung của những người đã đạt được sát-na (cơ hội tốt) nhưng lại đang làm cho sát-na trở nên vô ích bằng cách không thực hành thiện pháp đó vốn phụ thuộc vào sát-na, đã bị bác bỏ. Ý nghĩa này được chỉ ra bởi thời điểm (samaya) được gọi là khaṇa. Yo panetassa kusalacittassa pavattikālo nāma hoti, so atiparitto. Sā cassa atiparittatā ‘‘yathā ca, bhikkhave, tassa purisassa javo, yathā ca candimasūriyānaṃ javo, yathā ca yā devatā candimasūriyānaṃ purato dhāvanti tāsaṃ devatānaṃ javo, tato sīghataraṃ āyusaṅkhārā khīyantī’’ti (saṃ. ni. 2.228) – imassa suttassa aṭṭhakathāvasena veditabbā. Tatra hi so rūpajīvitindriyassa tāva parittako kālo vutto. Yāva paṭuppannaṃ rūpaṃ tiṭṭhati tāva soḷasa cittāni uppajjitvā bhijjanti. Iti tesaṃ kālaparittatāya upamāpi natthi. Tenevāha – ‘‘yāvañcidaṃ, bhikkhave, upamāpi na sukarā yāva lahuparivattaṃ citta’’nti (a. ni. 1.48). Evametesu kālasaṅkhāto samayo kusalacittappavattikālassa atiparittataṃ dīpeti. Evaṃ dīpentena cānena atiparittakālatāya, vijjulatobhāsena muttāvuṇanaṃ viya, duppaṭivijjhamidaṃ cittaṃ, tasmā etassa paṭivedhe mahāussāho ca ādaro ca kattabboti ovādo dinno hoti. Ayaṃ kālasaṅkhātena samayena attho dīpito. Lại nữa, thời gian diễn tiến của tâm thiện này thì rất ngắn ngủi. Và sự rất ngắn ngủi ấy của nó nên được hiểu theo Chú giải của bài kinh này: “Này các Tỳ khưu, ví như tốc độ của người kia, ví như tốc độ của mặt trăng và mặt trời, ví như tốc độ của các vị trời chạy trước mặt trăng và mặt trời, các hành của tuổi thọ (āyusaṅkhārā) còn tiêu hoại nhanh hơn thế.” (saṃ. ni. 2.228). Thật vậy, ở đó, thời gian được nói là ngắn ngủi như của sắc mạng quyền. Trong khi một sắc pháp hiện tại tồn tại, mười sáu tâm sanh lên rồi diệt đi. Do đó, không có ví dụ nào cho sự ngắn ngủi về thời gian của chúng. Chính vì thế, Ngài đã nói: “Này các Tỳ khưu, không dễ gì đưa ra ví dụ về tâm thay đổi nhanh chóng đến mức nào.” (a. ni. 1.48). Như vậy, trong các ý nghĩa này, samaya được gọi là thời gian (kāla) chỉ ra sự rất ngắn ngủi của thời gian diễn tiến của tâm thiện. Và do vị ấy (Đức Phật) chỉ ra như vậy, lời khuyên được ban cho rằng: do thời gian rất ngắn ngủi, tâm này khó thâm nhập, giống như xỏ chỉ vào hạt trai bằng ánh chớp; do đó, cần phải có sự nỗ lực lớn và sự tôn trọng trong việc thâm nhập nó. Ý nghĩa này được chỉ ra bởi samaya được gọi là thời gian. Samūhasaṅkhāto pana samayo anekesaṃ sahuppattiṃ dīpeti. Phassādīnañhi dhammānaṃ puñjo samūhoti vutto. Tasmiñca uppajjamānaṃ cittaṃ saha tehi dhammehi uppajjatīti anekesaṃ sahuppatti dīpitā. Evaṃ dīpentena cānena ekasseva dhammassa uppatti paṭisedhitā hoti. Ayaṃ samūhasaṅkhātena samayena attho dīpito. Lại nữa, samaya được gọi là tập hợp (samūha) chỉ ra sự đồng sanh của nhiều pháp. Thật vậy, sự tụ tập của các pháp như xúc... được gọi là tập hợp. Và khi tâm sanh khởi trong tập hợp ấy, nó sanh khởi cùng với các pháp ấy. Do đó, sự đồng sanh của nhiều pháp được chỉ ra. Và do vị ấy chỉ ra như vậy, sự sanh khởi của chỉ một pháp duy nhất bị bác bỏ. Ý nghĩa này được chỉ ra bởi samaya được gọi là tập hợp. Hetusaṅkhāto pana samayo parāyattavuttitaṃ dīpeti. ‘Yasmiṃ samaye’ti hi padassa yasmā ‘yasmiṃ hetumhi sati’ uppannaṃ hotīti ayamattho, tasmā ‘hetumhi sati’ pavattito parāyattavuttitā dīpitā. Evaṃ [Pg.104] dīpentena cānena dhammānaṃ savasavattitābhimāno paṭisedhito hoti. Ayaṃ hetusaṅkhātena samayena attho dīpito. Lại nữa, samaya được gọi là nhân (hetu) chỉ ra sự diễn tiến phụ thuộc vào cái khác. Thật vậy, vì câu ‘yasmiṃ samaye’ có ý nghĩa là ‘khi có nhân nào’, (tâm) đã sanh khởi; do đó, sự diễn tiến phụ thuộc vào cái khác được chỉ ra bởi sự diễn tiến ‘khi có nhân’. Và do vị ấy chỉ ra như vậy, sự ngã mạn rằng các pháp có quyền tự chủ bị bác bỏ. Ý nghĩa này được chỉ ra bởi samaya được gọi là nhân. Tattha ‘yasmiṃ samaye’ti kālasaṅkhātassa samayassa vasena ‘yasmiṃ kāle’ti attho; samūhasaṅkhātassa ‘yasmiṃ samūhe’ti. Khaṇasamavāyahetusaṅkhātānaṃ ‘yasmiṃ khaṇe sati, yāya sāmaggiyā sati, yamhi hetumhi sati’ kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃyeva sati ‘phassādayopī’ti ayamattho veditabbo. Adhikaraṇañhi kālasaṅkhāto samūhasaṅkhāto ca samayo. Tattha vuttadhammānanti adhikaraṇavasenettha bhummaṃ. Khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhīyatīti bhāvenabhāvalakkhaṇavasenettha bhummaṃ. Ở đó, câu ‘yasmiṃ samaye’ theo samaya được gọi là thời gian có nghĩa là ‘vào thời gian nào’; theo (samaya) được gọi là tập hợp, (có nghĩa là) ‘trong tập hợp nào’. Theo (các samaya) được gọi là sát-na, sự hội tụ, và nhân, ý nghĩa này nên được hiểu: ‘khi có sát-na nào, khi có sự hòa hợp nào, khi có nhân nào’ tâm thiện cõi Dục đã sanh khởi, thì ‘khi có chính điều đó’, ‘xúc v.v... cũng (sanh khởi)’. Thật vậy, samaya được gọi là thời gian và samaya được gọi là tập hợp là nơi nương tựa (adhikaraṇa) của các pháp được nói đến ở đó. Do đó, ở đây cách thứ bảy (bhummaṃ) được dùng theo nghĩa nơi nương tựa (adhikaraṇa). Và vì sự hiện hữu của chúng (các pháp như xúc) được biểu thị bởi sự hiện hữu của samaya được gọi là sát-na, sự hội tụ, và nhân, nên ở đây cách thứ bảy được dùng theo nghĩa ‘bhāvena bhāvalakkhaṇa’ (khi có sự hiện hữu của cái này, sự hiện hữu của cái kia được biểu thị). Kāmāvacaranti ‘‘katame dhammā kāmāvacarā? Heṭṭhato avīcinirayaṃ uparito paranimmitavasavattiṃ pariyantaṃ katvā’’tiādinā (dha. sa. 1287) nayena vuttesu kāmāvacaradhammesu pariyāpannaṃ. Tatrāyaṃ vacanattho – uddānato dve kāmā, vatthukāmo ca kilesakāmo ca. Tattha kilesakāmo atthato chandarāgova vatthukāmo tebhūmakavaṭṭaṃ. Kilesakāmo cettha kāmetīti kāmo; itaro pana kāmiyatīti kāmo. Yasmiṃ pana padese duvidhopeso kāmo pavattivasena avacarati, so catunnaṃ apāyānaṃ, manussānaṃ, channañca devalokānaṃ vasena ekādasavidho padeso. Kāmo ettha avacaratīti kāmāvacaro, sasatthāvacaro viya. Yathā hi yasmiṃ padese sasatthā purisā avacaranti, so vijjamānesupi aññesu dvipadacatuppadesu avacarantesu, tesaṃ abhilakkhitattā ‘sasatthāvacaro’tveva vuccati, evaṃ vijjamānesupi aññesu rūpāvacarādīsu tattha avacarantesu, tesaṃ abhilakkhitattā ayaṃ padeso ‘kāmāvacaro’tveva vuccati. Svāyaṃ yathā rūpabhavo rūpaṃ, evaṃ uttarapadalopaṃ katvā ‘kāmo’tveva vuccati. Evamidaṃ cittaṃ imasmiṃ ekādasapadesasaṅkhāte kāme avacaratīti kāmāvacaraṃ. Kāmāvacara (thuộc cõi Dục) có nghĩa là: thuộc về các pháp cõi Dục được nói đến theo phương pháp bắt đầu bằng: “Những pháp nào là thuộc cõi Dục? Lấy địa ngục Vô Gián ở dưới cùng và cõi trời Tha Hóa Tự Tại ở trên cùng làm giới hạn.” (dha. sa. 1287). Ở đây, đây là phân tích từ nguyên: Tóm lại, có hai loại dục (kāma): vật dục (vatthukāma) và phiền não dục (kilesakāma). Trong đó, phiền não dục về mặt ý nghĩa chính là dục tham (chandarāga); vật dục là sự luân hồi trong ba cõi (tebhūmakavaṭṭa). Ở đây, phiền não dục được gọi là kāma vì nó ham muốn (kāmeti); còn cái kia (vật dục) được gọi là kāma vì nó được ham muốn (kāmiyati). Vùng đất nơi cả hai loại dục này diễn tiến, vùng đất đó có mười một loại, gồm bốn cõi khổ, cõi người, và sáu cõi trời. Vì dục (kāma) đi lại (avacarati) ở đây (ettha), nên gọi là kāmāvacara, giống như sasatthāvacara (nơi người mang vũ khí đi lại). Thật vậy, ví như vùng đất nơi những người mang vũ khí đi lại, mặc dù có những chúng sanh hai chân và bốn chân khác cũng đi lại ở đó, nhưng nó vẫn được gọi là ‘sasatthāvacara’ vì nó được đánh dấu bởi họ; cũng vậy, mặc dù có những pháp khác như thuộc cõi Sắc (rūpāvacara) v.v... cũng đi lại ở đó, nhưng vùng đất này vẫn được gọi là ‘kāmāvacara’ vì nó được đánh dấu bởi chúng (các pháp dục). Giống như rūpabhava (cõi Sắc) được gọi là rūpa, bằng cách lược bỏ từ sau (uttarapadalopa), (kāmāvacara) cũng được gọi là kāma. Như vậy, tâm này đi lại trong cõi Dục này, được gọi là vùng đất mười một cõi, do đó nó là kāmāvacara. Kiñcāpi hi etaṃ rūpārūpabhavesupi avacarati, yathā pana saṅgāme avacaraṇato saṅgāmāvacaroti laddhanāmako nāgo nagare carantopi ‘saṅgāmāvacaro’tveva vuccati, thalajalacarā ca pāṇā athale [Pg.105] ajale ca ṭhitāpi ‘thalacarā jalacarā’tveva vuccanti, evamidaṃ aññattha avacarantampi kāmāvacaramevāti veditabbaṃ. Ārammaṇakaraṇavasena vā ettha kāmo avacaratītipi kāmāvacaraṃ. Kāmañcesa rūpārūpāvacaresupi avacarati, yathā pana vadatīti ‘vaccho’, mahiyaṃ setīti ‘mahiṃso’ti vutte, na sattā yattakā vadanti, mahiyaṃ vā senti sabbesaṃ taṃ nāmaṃ hoti, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Apica kāmabhavasaṅkhāte kāme paṭisandhiṃ avacāretītipi kāmāvacaraṃ. Thật vậy, mặc dù tâm này cũng đi lại trong các cõi Sắc và Vô Sắc, nhưng nên hiểu rằng nó vẫn là kāmāvacara. Ví như con voi được đặt tên là saṅgāmāvacara (kẻ đi trong trận chiến) vì nó đi lại trong trận chiến, vẫn được gọi là ‘saṅgāmāvacara’ ngay cả khi đang đi trong thành phố; và các loài vật sống trên cạn và dưới nước, ngay cả khi chúng ở nơi không phải cạn hoặc không phải nước, vẫn được gọi là ‘loài sống trên cạn’ và ‘loài sống dưới nước’; cũng vậy, tâm này, mặc dù đi lại ở nơi khác, vẫn nên được hiểu là kāmāvacara. Hoặc, nó là kāmāvacara vì dục (kāma) đi lại trong nó theo cách lấy làm đối tượng. Và mặc dù (dục) này cũng đi lại trong các (tâm) cõi Sắc và Vô Sắc, nhưng ví như khi nói ‘con bê’ (vaccha) vì nó kêu (vadati), ‘con trâu’ (mahiṃsa) vì nó nằm trên đất (mahiyaṃ seti), không phải tất cả chúng sanh nào kêu hoặc nằm trên đất đều có tên đó; điều này nên được hiểu theo cách tương tự. Hơn nữa, nó cũng là kāmāvacara vì nó làm cho sự tái sanh (paṭisandhi) đi vào cõi Dục, được gọi là cõi hữu Dục (kāmabhava). Kusalanti kucchitānaṃ salanādīhi atthehi kusalaṃ. Apica ārogyaṭṭhena anavajjaṭṭhena kosallasambhūtaṭṭhena ca kusalaṃ. Yatheva hi ‘kacci nu bhoto kusala’nti (jā. 1.15.146; 2.20.129) rūpakāye anāturatāya agelaññena nibyādhitāya ārogyaṭṭhena kusalaṃ vuttaṃ, evaṃ arūpadhammepi kilesāturatāya kilesagelaññassa ca kilesabyādhino abhāvena ārogyaṭṭhena kusalaṃ veditabbaṃ. Kilesavajjassa pana kilesadosassa kilesadarathassa ca abhāvā anavajjaṭṭhena kusalaṃ. Kosallaṃ vuccati paññā; kosallato sambhūtattā kosallasambhūtaṭṭhena kusalaṃ. Kusala (thiện): Kusala là do các ý nghĩa như là làm lay động, v.v... các pháp bất thiện đáng ghê tởm. Hơn nữa, kusala là do ý nghĩa vô bệnh, do ý nghĩa không đáng chê trách, và do ý nghĩa được sanh khởi từ sự khéo léo. Thật vậy, giống như trong câu ‘kacci nu bhoto kusalanti – có phải ngài được vô bệnh chăng?’, từ kusala được nói đến với ý nghĩa vô bệnh trong thân sắc là không bị đau đớn, không bệnh hoạn, không ốm đau; cũng vậy, trong các pháp vô sắc, từ kusala nên được hiểu với ý nghĩa vô bệnh là do sự vắng mặt của sự đau đớn phiền não, của bệnh hoạn phiền não, và của ốm đau phiền não. Lại nữa, kusala là do ý nghĩa không đáng chê trách vì vắng mặt lỗi lầm phiền não, tỳ vết phiền não, và sự thiêu đốt phiền não. Sự khéo léo được gọi là trí tuệ; kusala là do ý nghĩa được sanh khởi từ sự khéo léo vì đã được sanh khởi từ sự khéo léo. ‘Ñāṇasampayuttaṃ’ tāva evaṃ hotu; ñāṇavippayuttaṃ kathanti. Tampi ruḷhīsaddena kusalameva. Yathā hi tālapaṇṇehi akatvā kilañjādīhi katampi taṃsarikkhattā ruḷhīsaddena tālavaṇṭantveva vuccati, evaṃ ‘ñāṇavippayutta’mpi kusalantveva veditabbaṃ. Nippariyāyena pana ‘ñāṇasampayuttaṃ’ ārogyaṭṭhena anavajjaṭṭhena kosallasambhūtaṭṭhenāti tividhenapi kusalanti nāmaṃ labhati, ñāṇavippayuttaṃ duvidheneva. Iti yañca jātakapariyāyena yañca bāhitikasuttapariyāyena yañca abhidhammapariyāyena kusalaṃ kathitaṃ sabbaṃ taṃ tīhipi atthehi imasmiṃ citte labbhati. Tạm thời, (tâm) ‘tương ưng với trí’ cứ cho là như vậy; (còn tâm) bất tương ưng với trí thì thế nào? Cái ấy cũng là thiện do từ ngữ thông dụng. Giống như cái quạt dù không được làm bằng lá cọ mà được làm bằng chiếu, v.v... nhưng do giống với cái ấy nên vẫn được gọi là ‘quạt lá cọ’ do từ ngữ thông dụng; cũng vậy, (tâm) ‘bất tương ưng với trí’ cũng nên được hiểu là thiện. Hơn nữa, một cách trực tiếp, (tâm) ‘tương ưng với trí’ nhận được tên gọi là thiện theo cả ba phương diện: do ý nghĩa vô bệnh, do ý nghĩa không đáng chê trách, và do ý nghĩa được sanh khởi từ sự khéo léo; (còn tâm) bất tương ưng với trí thì chỉ theo hai phương diện. Như vậy, pháp thiện nào đã được nói theo phương pháp Bổn Sanh, pháp thiện nào (đã được nói) theo phương pháp kinh Bāhitika, và pháp thiện nào (đã được nói) theo phương pháp Vi Diệu Pháp, tất cả những pháp thiện ấy đều được tìm thấy trong tâm này với cả ba ý nghĩa. Tadetaṃ lakkhaṇādivasena anavajjasukhavipākalakkhaṇaṃ, akusalaviddhaṃsanarasaṃ, vodānapaccupaṭṭhānaṃ, yonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ. Avajjapaṭipakkhattā vā anavajjalakkhaṇameva kusalaṃ, vodānabhāvarasaṃ, iṭṭhavipākapaccupaṭṭhānaṃ, yathāvuttapadaṭṭhānameva. Lakkhaṇādīsu hi tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sabhāvo vā sāmaññaṃ vā lakkhaṇaṃ nāma. Kiccaṃ vā sampatti vā raso nāma. Upaṭṭhānākāro vā phalaṃ vā paccupaṭṭhānaṃ nāma. Āsannakāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ nāma. Iti yattha yattha lakkhaṇādīni vakkhāma tattha tattha imināva nayena tesaṃ nānattaṃ veditabbaṃ. Pháp thiện này, theo phương diện tướng, v.v..., có tướng là không đáng chê trách và quả an lạc, có phận sự là phá hủy bất thiện, có sự hiện hữu là sự trong sạch, có nhân cần thiết là như lý tác ý. Hoặc, do là đối nghịch của điều đáng chê trách, thiện chỉ có tướng là không đáng chê trách, có phận sự là trạng thái trong sạch, có sự hiện hữu là quả khả ái, và có nhân cần thiết như đã nói. Thật vậy, trong tướng, v.v..., tự tánh hoặc tánh chung của các pháp được gọi là tướng. Phận sự hoặc sự thành tựu được gọi là vị. Cách thức hiện khởi hoặc quả được gọi là sự hiện hữu. Nhân gần được gọi là nhân cần thiết. Như vậy, bất cứ nơi nào chúng tôi sẽ nói về tướng, v.v..., ở đó sự khác biệt của chúng nên được hiểu theo phương pháp này. Cittanti [Pg.106] ārammaṇaṃ cintetīti cittaṃ; vijānātīti attho. Yasmā vā ‘citta’nti sabbacittasādhāraṇo esa saddo, tasmā yadettha lokiyakusalākusalakiriyacittaṃ, taṃ javanavīthivasena attano santānaṃ cinotīti cittaṃ. Vipākaṃ kammakilesehi citanti cittaṃ. Apica sabbampi yathānurūpato cittatāya cittaṃ. Cittakaraṇatāya cittanti evampettha attho veditabbo. Tattha yasmā aññadeva sarāgaṃ cittaṃ, aññaṃ sadosaṃ, aññaṃ samohaṃ; aññaṃ kāmāvacaraṃ, aññaṃ rūpāvacarādibhedaṃ; aññaṃ rūpārammaṇaṃ, aññaṃ saddādiārammaṇaṃ; rūpārammaṇesu cāpi aññaṃ nīlārammaṇaṃ, aññaṃ pītādiārammaṇaṃ; saddādiārammaṇesupi eseva nayo; sabbesupi cetesu aññaṃ hīnaṃ aññaṃ majjhimaṃ aññaṃ paṇītaṃ; hīnādīsupi aññaṃ chandādhipateyyaṃ, aññaṃ vīriyādhipateyyaṃ aññaṃ cittādhipateyyaṃ, aññaṃ vīmaṃsādhipateyyaṃ, tasmā assa imesaṃ sampayuttabhūmiārammaṇahīnamajjhimapaṇītādhipatīnaṃ vasena cittatā veditabbā. Kāmañcettha ekameva evaṃ cittaṃ na hoti, cittānaṃ pana antogadhattā etesu yaṃkiñci ekampi cittatāya cittanti vattuṃ vaṭṭati. Evaṃ tāva cittatāya cittaṃ. Tâm (citta): Tâm là cái suy tư về đối tượng; ý nghĩa là ‘biết’. Hoặc, vì từ ‘tâm’ này là từ chung cho tất cả các tâm, do đó, tâm thiện, bất thiện, và duy tác ở cõi đời nào, tâm ấy tích lũy dòng tương tục của chính nó theo lộ trình tốc hành tâm, nên gọi là tâm. Quả được tích lũy bởi nghiệp và phiền não, nên gọi là tâm. Hơn nữa, tất cả tâm, tùy theo sự tương xứng, được gọi là tâm do tính chất đa dạng. (Và) được gọi là tâm do tạo ra sự đa dạng; ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Trong đó, vì tâm có tham là khác, tâm có sân là khác, tâm có si là khác; tâm cõi Dục là khác, tâm có các loại như cõi Sắc là khác; tâm có sắc làm đối tượng là khác, tâm có thanh, v.v... làm đối tượng là khác; và ngay cả trong các tâm có sắc làm đối tượng, tâm có đối tượng màu xanh là khác, tâm có đối tượng màu vàng, v.v... là khác; trong các tâm có thanh, v.v... làm đối tượng cũng theo phương pháp này; và trong tất cả các tâm này, tâm hạ liệt là khác, tâm trung bình là khác, tâm cao thượng là khác; và ngay cả trong các tâm hạ liệt, v.v..., tâm có dục làm chủ là khác, tâm có cần làm chủ là khác, tâm có tâm làm chủ là khác, tâm có thẩm làm chủ là khác, do đó, tính đa dạng của nó nên được hiểu theo phương diện của các pháp tương ưng, cõi, đối tượng, hạ-trung-thượng, và chủ này. Mặc dù một tâm duy nhất không thể đa dạng như vậy, nhưng vì nó được bao gồm trong các tâm (đa dạng), nên có thể nói bất kỳ một tâm nào trong số này là ‘tâm’ do tính đa dạng của nó. Như vậy, trước hết, tâm là do tính đa dạng. Kathaṃ cittakaraṇatāyāti? Lokasmiñhi cittakammato uttari aññaṃ cittaṃ nāma natthi. Tasmimpi caraṇaṃ nāma cittaṃ aticittameva hoti. Taṃ karontānaṃ cittakārānaṃ ‘evaṃvidhāni ettha rūpāni kātabbānī’ti cittasaññā uppajjati. Tāya cittasaññāya lekhāgahanarañjanaujjotanavattanādinipphādikā cittakiriyā uppajjanti, tato caraṇasaṅkhāte citte aññataraṃ vicittarūpaṃ nipphajjati. Tato ‘imassa rūpassa upari idaṃ hotu, heṭṭhā idaṃ, ubhayapasse ida’nti cintetvā yathācintitena kamena sesacittarūpanipphādanaṃ hoti, evaṃ yaṃkiñci loke vicittaṃ sippajātaṃ sabbaṃ taṃ citteneva kariyati, evaṃ imāya karaṇavicittatāya tassa tassa cittassa nipphādakaṃ cittampi tatheva cittaṃ hoti. Yathācintitassa vā anavasesassa anipphajjanato tatopi cittameva cittataraṃ. Tenāha bhagavā – Thế nào là (tâm) do tạo ra sự đa dạng? Thật vậy, trong thế gian, không có gì gọi là đa dạng hơn tác phẩm nghệ thuật. Trong đó, bức tranh gọi là caraṇa là vô cùng đa dạng. Đối với các họa sĩ đang vẽ nó, tưởng về tâm khởi lên rằng ‘những hình dạng như thế này nên được vẽ ở đây’. Do tưởng về tâm ấy, các hoạt động của tâm như cầm cọ, tô màu, làm sáng, vẽ các đường cong, v.v... khởi lên, sau đó một hình dạng đa dạng nào đó được hoàn thành trong bức tranh gọi là caraṇa. Sau đó, sau khi suy nghĩ ‘trên hình này hãy có cái này, dưới nó hãy có cái này, hai bên hãy có cái này’, việc hoàn thành các hình dạng đa dạng còn lại diễn ra theo thứ tự đã suy nghĩ. Như vậy, bất kỳ loại hình nghệ thuật đa dạng nào trong thế gian, tất cả đều được thực hiện bởi tâm. Như vậy, do sự đa dạng của hành động này, tâm tạo ra bức tranh đa dạng đó cũng đa dạng như vậy. Hoặc, vì không thể hoàn thành trọn vẹn những gì đã được suy tưởng, nên chính tâm còn đa dạng hơn cả tác phẩm nghệ thuật đó. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói – ‘‘Diṭṭhaṃ vo, bhikkhave, caraṇaṃ nāma cittanti? ‘Evaṃ, bhante’. Tampi kho, bhikkhave, caraṇaṃ nāma cittaṃ citteneva cintitaṃ. Tenapi kho, bhikkhave, caraṇena cittena cittaṃyeva cittatara’’nti (saṃ. ni. 3.100). “Này các Tỳ khưu, các ông đã thấy bức tranh gọi là caraṇa chưa?” “Bạch Thế Tôn, vâng.” “Này các Tỳ khưu, bức tranh gọi là caraṇa ấy cũng được suy tư bởi tâm. Này các Tỳ khưu, so với bức tranh caraṇa ấy, chính tâm còn đa dạng hơn.” (Tương Ưng Bộ 3.100). Tathā [Pg.107] yadetaṃ devamanussanirayatiracchānabhedāsu gatīsu kammaliṅgasaññāvohārādibhedaṃ ajjhattikaṃ cittaṃ tampi cittakatameva. Kāyakammādibhedañhi dānasīlavihiṃsāsāṭheyyādinayappavattaṃ kusalākusalakammaṃ cittanipphāditaṃ kammanānattaṃ. Kammanānatteneva ca tāsu tāsu gatīsu hatthapādakaṇṇaudaragīvāmukhādisaṇṭhānabhinnaṃ liṅganānattaṃ. Liṅganānattato yathāgahitasaṇṭhānavasena ‘ayaṃ itthī ayaṃ puriso’ti uppajjamānāya saññāya saññānānattaṃ. Saññānānattato saññānurūpena ‘itthī’ti vā ‘puriso’ti vā voharantānaṃ vohāranānattaṃ. Vohāranānattavasena pana yasmā ‘itthī bhavissāmi puriso bhavissāmi, khattiyo bhavissāmi brāhmaṇo bhavissāmī’ti evaṃ tassa tassa attabhāvassa janakaṃ kammaṃ karīyati, tasmā vohāranānattato kammanānattaṃ. Taṃ panetaṃ kammanānattaṃ yathāpatthitaṃ bhavaṃ nibbattentaṃ yasmā gativasena nibbatteti tasmā kammanānattato gatinānattaṃ. Kammanānatteneva ca tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tassā tassā gatiyā apādakadvipādakāditā, tassā tassā upapattiyā uccanīcāditā, tasmiṃ tasmiṃ attabhāve suvaṇṇadubbaṇṇāditā, lokadhammesu lābhālābhāditā ca paññāyati. Tasmā sabbametaṃ devamanussanirayatiracchānabhedāsu gatīsu kammaliṅgasaññāvohārādibhedaṃ ajjhattikaṃ cittaṃ citteneva katanti veditabbaṃ. Svāyamattho imassa saṅgītianāruḷhassa suttassa vasena veditabbo. Vuttañhetaṃ – Lại nữa, sự đa dạng nội tâm này, vốn có sự khác biệt về nghiệp, hình tướng, tưởng, danh xưng, v.v. trong các cõi trời, người, địa ngục, và súc sanh, thì sự đa dạng ấy cũng chính do tâm tạo ra. Thật vậy, nghiệp thiện và bất thiện, vốn có sự khác biệt về thân nghiệp v.v., diễn ra theo cách bố thí, giữ giới, hãm hại, xảo trá, v.v., là do tâm làm cho thành tựu, đó là sự đa dạng của nghiệp. Và chính do sự đa dạng của nghiệp mà trong các cõi ấy có sự đa dạng của hình tướng, vốn khác biệt về hình dạng tay, chân, tai, bụng, cổ, mặt, v.v. Do sự đa dạng của hình tướng, tùy theo hình dạng được ghi nhận, mà có sự đa dạng của tưởng do tưởng khởi lên rằng ‘đây là nữ, đây là nam’. Do sự đa dạng của tưởng, có sự đa dạng của danh xưng của những người gọi là ‘nữ’ hay ‘nam’ phù hợp với tưởng. Lại nữa, do sự đa dạng của danh xưng, vì người ta tạo nghiệp làm nhân sanh cho thân mạng này hay thân mạng khác như vầy: ‘Tôi sẽ là nữ, tôi sẽ là nam, tôi sẽ là Sát-đế-lỵ, tôi sẽ là Bà-la-môn’, do đó, do sự đa dạng của danh xưng mà có sự đa dạng của nghiệp. Lại nữa, sự đa dạng của nghiệp ấy, khi làm cho hữu được mong cầu sanh khởi, vì nó làm cho sanh khởi tùy theo cõi, do đó, do sự đa dạng của nghiệp mà có sự đa dạng của cõi. Và chính do sự đa dạng của nghiệp mà tình trạng không chân, hai chân, v.v. của các chúng sanh ấy trong cõi ấy; tình trạng cao sang, thấp hèn, v.v. trong sự sanh khởi ấy; tình trạng sắc đẹp, sắc xấu, v.v. trong thân mạng ấy; và tình trạng được lợi, không được lợi, v.v. trong các pháp thế gian được biết đến. Do đó, nên biết rằng tất cả sự đa dạng nội tâm này, vốn có sự khác biệt về nghiệp, hình tướng, tưởng, danh xưng, v.v. trong các cõi trời, người, địa ngục, và súc sanh, là chỉ do tâm tạo ra. Ý nghĩa này nên được hiểu tùy theo kinh này, vốn không được kết tập trong các kỳ kiết tập. Điều này đã được nói rằng – ‘‘Kammanānattaputhuttappabhedavavatthānavasena liṅganānattaputhuttappabhedavavatthānaṃ bhavati, liṅganānattaputhuttappabhedavavatthānavasena saññānānattaputhuttappabhedavavatthānaṃ bhavati, saññānānattaputhuttappabhedavavatthānavasena vohāranānattaputhuttappabhedavavatthānaṃ bhavati, vohāranānattaputhuttappabhedavavatthānavasena kammanānattaputhuttappabhedavavatthānaṃ bhavati. Kammanānākaraṇaṃ paṭicca sattānaṃ gatiyā nānākaraṇaṃ paññāyati – apadā dvipadā catuppadā bahuppadā, rūpino arūpino, saññino asaññino nevasaññīnāsaññino. Kammanānākaraṇaṃ paṭicca sattānaṃ upapattiyā nānākaraṇaṃ paññāyati – uccanīcatā hīnapaṇītatā sugataduggatatā. Kammanānākaraṇaṃ [Pg.108] paṭicca sattānaṃ attabhāve nānākaraṇaṃ paññāyati – suvaṇṇadubbaṇṇatā sujātadujjātatā susaṇṭhitadussaṇṭhitatā. Kammanānākaraṇaṃ paṭicca sattānaṃ lokadhamme nānākaraṇaṃ paññāyati – lābhālābhe yasāyase nindāpasaṃsāyaṃ sukhadukkhe’’ti. ‘Do sự xác định về tính đa dạng, tính nhiều loại, và tính khác biệt của nghiệp mà có sự xác định về tính đa dạng, tính nhiều loại, và tính khác biệt của hình tướng; do sự xác định về tính đa dạng, tính nhiều loại, và tính khác biệt của hình tướng mà có sự xác định về tính đa dạng, tính nhiều loại, và tính khác biệt của tưởng; do sự xác định về tính đa dạng, tính nhiều loại, và tính khác biệt của tưởng mà có sự xác định về tính đa dạng, tính nhiều loại, và tính khác biệt của danh xưng; do sự xác định về tính đa dạng, tính nhiều loại, và tính khác biệt của danh xưng mà có sự xác định về tính đa dạng, tính nhiều loại, và tính khác biệt của nghiệp. Duyên theo sự khác biệt của nghiệp, sự khác biệt trong cõi của chúng sanh được biết đến – (chúng sanh) không chân, hai chân, bốn chân, nhiều chân; có sắc, không sắc; có tưởng, không tưởng, phi tưởng phi phi tưởng. Duyên theo sự khác biệt của nghiệp, sự khác biệt trong sự sanh khởi của chúng sanh được biết đến – cao sang thấp hèn, ưu việt thấp kém, thiện thú ác thú. Duyên theo sự khác biệt của nghiệp, sự khác biệt trong thân mạng của chúng sanh được biết đến – sắc đẹp sắc xấu, sanh tốt sanh xấu, hình dáng tốt hình dáng xấu. Duyên theo sự khác biệt của nghiệp, sự khác biệt trong pháp thế gian của chúng sanh được biết đến – trong sự được lợi và không được lợi, trong danh thơm và tiếng xấu, trong sự chê bai và tán dương, trong khổ và lạc’. Aparampi vuttaṃ – Lại nữa, đã được nói rằng – Kammato liṅgato ceva, liṅgasaññā pavattare; Saññāto bhedaṃ gacchanti, itthāyaṃ purisoti vā. Từ nghiệp và từ hình tướng, tưởng về hình tướng diễn tiến; Từ tưởng, chúng đi đến sự khác biệt, rằng ‘đây là nữ’ hay ‘đây là nam’. ‘‘Kammunā vattate loko, kammunā vattate pajā; Kammanibandhanā sattā, rathassāṇīva yāyato’’. (ma. ni. 2.460; su. ni. 659); ‘Thế gian vận hành do nghiệp, chúng sanh vận hành do nghiệp; Chúng sanh bị trói buộc bởi nghiệp, như cái chốt của cỗ xe đang lăn’. Kammena kittiṃ labhate pasaṃsaṃ,Kammena jāniñca vadhañca bandhaṃ; Taṃ kammanānākaraṇaṃ viditvā,Kasmā vade natthi kammanti loke. (kathā. 785); Do nghiệp, người ta được danh tiếng và lời tán dương, Do nghiệp, (người ta bị) tổn thất, giết chóc và trói buộc; Biết được sự khác biệt của nghiệp ấy, Sao lại nói ‘không có nghiệp’ trong thế gian. ‘‘Kammassakā māṇava sattā kammadāyādā kammayonī kammabandhū kammapaṭisaraṇā; kammaṃ satte vibhajati yadidaṃ hīnappaṇītatāyā’’ti (ma. ni. 3.289). ‘Này thanh niên, chúng sanh có nghiệp là của riêng, là người thừa tự của nghiệp, có nghiệp là thai tạng, có nghiệp là quyến thuộc, có nghiệp là nơi nương tựa; nghiệp phân chia chúng sanh, tức là thành thấp kém và ưu việt’. Evaṃ imāya karaṇacittatāyapi cittassa cittatā veditabbā. Sabbānipi hi etāni vicitrāni citteneva katāni. Aladdhokāsassa pana cittassa yaṃ vā pana avasesapaccayavikalaṃ tassa ekaccacittakaraṇābhāvato yadetaṃ cittena kataṃ ajjhattikaṃ cittaṃ vuttaṃ, tatopi cittameva cittataraṃ. Tenāha bhagavā – Như vậy, cũng do sự đa dạng của cái được tạo ra này mà nên biết tính đa dạng của tâm (là nguyên nhân). Thật vậy, tất cả những điều đa dạng này chỉ do tâm tạo ra. Lại nữa, đối với tâm chưa có cơ hội (cho quả), hoặc thiếu các duyên còn lại, do không có khả năng tạo ra một số sự đa dạng, nên sự đa dạng nội tâm được nói là do tâm tạo ra này, (so với đó) thì chính tâm (nguyên nhân) còn đa dạng hơn. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói – ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekanikāyampi samanupassāmi evaṃ cittaṃ yathayidaṃ, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā… tehipi kho, bhikkhave, tiracchānagatehi pāṇehi cittaṃyeva cittatara’’nti (saṃ. ni. 3.100). ‘Này các Tỳ khưu, Ta không thấy một loài nào khác đa dạng như các loài súc sanh. ... Này các Tỳ khưu, nhưng so với các loài súc sanh ấy, chính tâm còn đa dạng hơn’. Uppannaṃ hotīti ettha vattamānabhūtāpagatokāsakatabhūmiladdhavasena uppannaṃ nāma anekappabhedaṃ. Tattha sabbampi uppādajarābhaṅgasamaṅgīsaṅkhātaṃ vattamānuppannaṃ nāma. Ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddhaṃ, anubhūtāpagatasaṅkhātaṃ kusalākusalaṃ[Pg.109], uppādādittayaṃ anuppatvā niruddhaṃ, bhūtāpagatasaṅkhātaṃ, sesasaṅkhatañca bhūtāpagatuppannaṃ nāma. ‘‘Yānissa tāni pubbe katāni kammānī’’ti (ma. ni. 3.248) evamādinā nayena vuttaṃ kammaṃ atītampi samānaṃ, aññaṃ vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassokāsaṃ katvā ṭhitattā, tathā katokāsañca vipākaṃ anuppannampi samānaṃ evaṃ kate okāse ekantena uppajjanato okāsakatuppannaṃ nāma. Tāsu tāsu bhūmīsu asamūhataṃ akusalaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāma. Ettha ca bhūmiyā bhūmiladdhassa ca nānattaṃ veditabbaṃ. Bhūmīti vipassanāya ārammaṇabhūtā tebhūmakā pañcakkhandhā. Bhūmiladdhaṃ nāma tesu khandhesu uppattārahaṃ kilesajātaṃ. Tena hesā bhūmi laddhā nāma hoti, tasmā bhūmiladdhanti vuccati. Evametesu catūsu uppannesu idha ‘vattamānuppannaṃ’ adhippetaṃ. Ở đây, trong câu ‘uppannaṃ hoti’ (đã sanh khởi), cái được gọi là ‘uppanna’ (đã sanh khởi) có nhiều loại khác nhau, do sự phân chia thành: vattamāna (hiện tại), bhūtāpagata (quá khứ đã qua), okāsakata (đã tạo cơ hội), và bhūmiladdha (đã đạt được cảnh giới). Trong số đó, tất cả pháp hữu vi được gọi là có đủ sanh, già, và diệt được gọi là vattamānuppanna (hiện tại sanh). Pháp thiện và bất thiện đã diệt sau khi kinh nghiệm vị của đối tượng, được gọi là anubhūtāpagata (đã kinh nghiệm và đã qua); và pháp hữu vi còn lại đã diệt sau khi tuần tự đạt đến ba giai đoạn sanh, v.v., được gọi là bhūtāpagata (đã có và đã qua), được gọi là bhūtāpagatuppanna (quá khứ đã qua sanh). Nghiệp được nói theo phương pháp bắt đầu bằng câu “Những nghiệp nào đã được người ấy làm trước đây” (Ma. ni. 3.248), dù đã là quá khứ, nhưng vì đã đứng vững sau khi ngăn cản quả khác và tạo cơ hội cho quả của chính nó; và quả đã được tạo cơ hội như vậy, dù chưa sanh, nhưng vì chắc chắn sẽ sanh khi cơ hội đã được tạo ra như vậy, nên được gọi là okāsakatuppanna (đã tạo cơ hội sanh). Pháp bất thiện chưa được nhổ bật trong các cảnh giới ấy được gọi là bhūmiladdhuppanna (đã đạt được cảnh giới sanh). Và ở đây, cần phải biết sự khác biệt giữa bhūmi (cảnh giới) và bhūmiladdha (đã đạt được cảnh giới). Bhūmi là năm uẩn thuộc ba cõi, là đối tượng của tuệ quán. Bhūmiladdha là tập hợp các phiền não có khả năng sanh khởi trong các uẩn ấy. Vì do phiền não ấy mà cảnh giới này được gọi là đã đạt được, do đó, nó được gọi là bhūmiladdha. Như vậy, trong bốn loại uppanna này, ở đây, ‘vattamānuppanna’ (hiện tại sanh) được chủ ý đến. Tatrāyaṃ vacanattho – pubbantato uddhaṃ uppādādiabhimukhaṃ pannanti uppannaṃ. ‘Uppanna’-saddo panesa atīte paṭiladdhe samuṭṭhite avikkhambhite asamucchinne khaṇattayagateti anekesu atthesu dissati. Ayañhi ‘‘tena kho pana, bhikkhave, samayena kakusandho bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke uppanno’’ti (saṃ. ni. 2.143) ettha atīte āgato. ‘‘Āyasmato ānandassa atirekacīvaraṃ uppannaṃ hotī’’ti (pārā. 461) ettha paṭiladdhe. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, uppannaṃ mahāmeghaṃ tamenaṃ mahāvāto antarāyeva antaradhāpetī’’ti (saṃ. ni. 5.157) ettha samuṭṭhite. ‘‘Uppannaṃ gamiyacittaṃ duppaṭivinodanīyaṃ (a. ni. 5.160; pari. 325); uppannuppanne pāpake akusale dhamme ṭhānaso antaradhāpetī’’ti (pārā. 165) ettha avikkhambhite. ‘‘Ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvento bahulīkaronto uppannuppanne pāpake akusale dhamme ṭhānaso antarāyeva antaradhāpetī’’ti (saṃ. ni. 5.156-157) ettha asamucchinne. ‘‘Uppajjamānaṃ uppannanti? Āmantā’’ti (yama. 2.cittayamaka.81) ettha khaṇattayagate. Svāyamidhāpi khaṇattayagateva daṭṭhabbo. Tasmā ‘uppannaṃ hotī’ti ettha khaṇattayagataṃ hoti, vattamānaṃ hoti, paccuppannaṃ hotīti. Ayaṃ saṅkhepattho. Ở đó, đây là ngữ nghĩa: ‘uppannaṃ’ là đã đạt đến (pannaṃ) hướng về sanh, v.v. (uppādādiabhimukhaṃ) ở phía trên (uddhaṃ) từ điểm cuối trước đó (pubbantato). Và từ ‘uppanna’ này được thấy trong nhiều nghĩa như: quá khứ, đã đạt được, đã khởi lên, chưa được trấn phục, chưa được đoạn trừ, đã đạt đến ba sát-na. Thật vậy, trong câu “Này các Tỳ khưu, vào lúc bấy giờ, Đức Thế Tôn Kakusandha, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, đã xuất hiện (uppanno) ở đời” (Saṃ. ni. 2.143), từ này đã đến với nghĩa là quá khứ. Trong câu “Y phục dư của Tôn giả Ānanda đã phát sanh (uppannaṃ)” (Pārā. 461), nó có nghĩa là đã đạt được. Trong câu “Này các Tỳ khưu, ví như một đám mây lớn đã khởi lên (uppannaṃ), rồi một trận gió lớn làm nó tan biến ngay giữa chừng” (Saṃ. ni. 5.157), nó có nghĩa là đã khởi lên. Trong các câu “Tâm muốn đi đã sanh khởi (uppannaṃ) thì khó mà từ bỏ” (A. ni. 5.160; Pari. 325); “Làm cho các pháp ác bất thiện đã sanh khởi (uppannuppanne) tan biến ngay lập tức” (Pārā. 165), nó có nghĩa là chưa được trấn phục. Trong câu “Khi tu tập, khi làm cho sung mãn Thánh đạo Tám ngành, vị ấy làm cho các pháp ác bất thiện đã sanh khởi (uppannuppanne) tan biến ngay lập tức” (Saṃ. ni. 5.156-157), nó có nghĩa là chưa được đoạn trừ. Trong câu “Cái đang sanh khởi là đã sanh khởi phải không? – Thưa vâng” (Yama. 2.cittayamaka.81), nó có nghĩa là đã đạt đến ba sát-na. Từ ấy ở đây cũng nên được hiểu với nghĩa là đã đạt đến ba sát-na. Do đó, trong câu ‘uppannaṃ hoti’, nó có nghĩa là đã đạt đến ba sát-na, là hiện tại, là hiện tiền. Đây là ý nghĩa tóm tắt. Cittaṃ uppannaṃ hotīti cetaṃ desanāsīsameva. Na pana cittaṃ ekakameva uppajjati. Tasmā yathā rājā āgatoti vutte na parisaṃ pahāya ekakova āgato, rājaparisāya pana saddhiṃyeva āgatoti paññāyati[Pg.110], evamidampi paropaṇṇāsakusaladhammehi saddhiṃyeva uppannanti veditabbaṃ. Pubbaṅgamaṭṭhena pana ‘‘cittaṃ uppannaṃ hoti’’cceva vuttaṃ. Câu ‘cittaṃ uppannaṃ hoti’ (tâm đã sanh khởi) này chỉ là phần đầu của bài pháp. Nhưng tâm không sanh khởi một mình. Do đó, cũng như khi nói ‘vua đã đến’, không phải nhà vua đến một mình sau khi bỏ lại đoàn tùy tùng, mà được hiểu là đã đến cùng với đoàn tùy tùng của vua; tương tự như vậy, điều này cũng nên được hiểu là đã sanh khởi cùng với hơn năm mươi pháp thiện. Tuy nhiên, câu ‘tâm đã sanh khởi’ được nói ra chỉ vì ý nghĩa dẫn đầu. Lokiyadhammañhi patvā cittaṃ jeṭṭhakaṃ cittaṃ dhuraṃ cittaṃ pubbaṅgamaṃ hoti. Lokuttaradhammaṃ patvā paññā jeṭṭhikā paññā dhurā paññā pubbaṅgamā. Teneva bhagavā vinayapariyāyaṃ patvā pañhaṃ pucchanto ‘kiṃphassosi, kiṃvedanosi, kiṃsaññosi, kiṃcetanosī’ti apucchitvā ‘‘kiṃcitto tvaṃ bhikkhū’’ti cittameva dhuraṃ katvā pucchati. ‘‘Atheyyacitto ahaṃ bhagavā’’ti ca vutte ‘anāpatti atheyyaphassassā’tiādīni avatvā ‘‘anāpatti bhikkhu atheyyacittassā’’ti vadati. Thật vậy, khi đề cập đến pháp thế gian, tâm là bậc nhất, tâm là chủ đạo, tâm là đi trước. Khi đề cập đến pháp siêu thế, trí tuệ là bậc nhất, trí tuệ là chủ đạo, trí tuệ là đi trước. Chính vì vậy, Đức Thế Tôn, khi đề cập đến phần Luật, trong khi hỏi một câu hỏi, đã không hỏi ‘Ngươi có xúc gì, có thọ gì, có tưởng gì, có tư gì?’, mà hỏi, lấy tâm làm chủ đạo: “Này Tỳ khưu, ngươi có tâm gì?”. Và khi được trả lời: “Bạch Đức Thế Tôn, con không có tâm trộm cắp”, Ngài đã không nói những điều như ‘không phạm tội đối với xúc không trộm cắp’, mà nói rằng: “Này Tỳ khưu, không phạm tội đối với tâm không trộm cắp”. Na kevalañca vinayapariyāyaṃ, aññampi lokiyadesanaṃ desento cittameva dhuraṃ katvā deseti. Yathāha – ‘‘ye keci, bhikkhave, dhammā akusalā akusalabhāgiyā akusalapakkhikā sabbete manopubbaṅgamā. Mano tesaṃ dhammānaṃ paṭhamaṃ uppajjati’’ (a. ni. 1.56). Và không chỉ trong phần Luật, mà khi thuyết giảng các bài pháp thế gian khác, Ngài cũng thuyết giảng lấy tâm làm chủ đạo. Như Ngài đã nói: “Này các Tỳ khưu, bất cứ pháp nào là bất thiện, thuộc phần bất thiện, thuộc phe bất thiện, tất cả chúng đều do tâm dẫn đầu. Tâm sanh khởi trước các pháp ấy” (A. ni. 1.56). ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā; Manasā ce paduṭṭhena, bhāsati vā karoti vā; Tato naṃ dukkhamanveti, cakkaṃva vahato padaṃ. “Các pháp do tâm dẫn đầu, tâm làm chủ, do tâm tạo tác; Nếu với tâm ô nhiễm, nói lên hay hành động, khổ não liền theo sau, như xe theo chân vật kéo.” ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā; Manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā; Tato naṃ sukhamanveti, chāyāva anapāyinī’’. (dha. pa. 1,2); “Các pháp do tâm dẫn đầu, tâm làm chủ, do tâm tạo tác; Nếu với tâm trong sạch, nói lên hay hành động, an lạc liền theo sau, như bóng không rời hình.” (Dha. pa. 1,2); ‘‘Cittena nīyati loko, cittena parikassati; Cittassa ekadhammassa, sabbeva vasamanvagū’’. (saṃ. ni. 1.62); “Thế gian bị tâm dẫn dắt, bị tâm lôi kéo; Tất cả đều thuận theo, quyền lực của một pháp là tâm.” (Saṃ. ni. 1.62); ‘‘Cittasaṃkilesā, bhikkhave, sattā saṃkilissanti cittavodānā visujjhanti’’ (saṃ. ni. 3.100); “Này các Tỳ khưu, do tâm ô nhiễm, chúng sanh bị ô nhiễm; do tâm trong sạch, chúng sanh được thanh tịnh.” (Saṃ. ni. 3.100); ‘‘Pabhassaramidaṃ, bhikkhave, cittaṃ, tañca kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ’’ (a. ni. 1.49); “Này các Tỳ khưu, tâm này là trong sáng, nhưng nó bị ô nhiễm bởi các phiền não từ bên ngoài đến.” (A. ni. 1.49); ‘‘Citte[Pg.111], gahapati, arakkhite kāyakammampi arakkhitaṃ hoti, vacīkammampi arakkhitaṃ hoti, manokammampi arakkhitaṃ hoti; citte, gahapati, rakkhite…pe… citte, gahapati, byāpanne…pe… citte, gahapati, abyāpanne…pe… citte, gahapati, avassute…pe… citte, gahapati, anavassute kāyakammampi anavassutaṃ hoti, vacīkammampi anavassutaṃ hoti, manokammampi anavassutaṃ hotī’’ti (a. ni. 3.110). Này gia chủ, khi tâm không được phòng hộ, thân nghiệp cũng không được phòng hộ, khẩu nghiệp cũng không được phòng hộ, ý nghiệp cũng không được phòng hộ. Này gia chủ, khi tâm được phòng hộ... Này gia chủ, khi tâm bị hư hỏng... Này gia chủ, khi tâm không bị hư hỏng... Này gia chủ, khi tâm bị thấm ướt... Này gia chủ, khi tâm không bị thấm ướt, thân nghiệp cũng không bị thấm ướt, khẩu nghiệp cũng không bị thấm ướt, ý nghiệp cũng không bị thấm ướt. Evaṃ lokiyadhammaṃ patvā cittaṃ jeṭṭhakaṃ hoti, cittaṃ dhuraṃ hoti, cittaṃ pubbaṅgamaṃ hotīti veditabbaṃ. Imesu pana suttesu ekaṃ vā dve vā aggahetvā suttānurakkhaṇatthāya sabbānipi gahitānīti veditabbāni. Như vậy, đối với pháp thế gian, nên hiểu rằng tâm là bậc tối thượng, tâm là đầu tàu, tâm đi trước. Lại nữa, nên hiểu rằng trong các bài kinh này, thay vì chỉ lấy một hoặc hai bài, tất cả đều đã được lấy vào vì mục đích bảo tồn các bài kinh. Lokuttaradhammaṃ pucchanto pana ‘kataraphassaṃ adhigatosi, kataravedanaṃ katarasaññaṃ kataracetanaṃ kataracitta’nti apucchitvā, ‘katarapaññaṃ tvaṃ bhikkhu adhigato’si, ‘kiṃ paṭhamaṃ maggapaññaṃ, udāhu dutiyaṃ…pe… tatiyaṃ…pe… catutthaṃ maggapaññaṃ adhigato’ti paññaṃ jeṭṭhikaṃ paññaṃ dhuraṃ katvā pucchati. Paññuttarā sabbe kusalā dhammā na parihāyanti. Paññā pana kimatthiyā (ma. ni. 1.451)? ‘‘Paññavato, bhikkhave, ariyasāvakassa tadanvayā saddhā saṇṭhāti, tadanvayaṃ vīriyaṃ saṇṭhāti, tadanvayā sati saṇṭhāti, tadanvayo samādhi saṇṭhātī’’ti (saṃ. ni. 5.515) evamādīni panettha suttāni daṭṭhabbāni. Iti lokuttaradhammaṃ patvā paññā jeṭṭhikā hoti paññā dhurā paññā pubbaṅgamāti veditabbā. Ayaṃ pana lokiyadesanā. Tasmā cittaṃ dhuraṃ katvā desento ‘‘cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti āha. Lại nữa, khi hỏi về pháp siêu thế, vị ấy không hỏi rằng: ‘Vị ấy đã chứng đắc xúc nào, thọ nào, tưởng nào, tư nào, tâm nào?’ mà hỏi rằng: ‘Này Tỳ khưu, thầy đã chứng đắc tuệ nào? Thầy đã chứng đắc tuệ đạo thứ nhất, hay là tuệ đạo thứ hai... thứ ba... thứ tư?’ bằng cách lấy tuệ làm bậc tối thượng, lấy tuệ làm đầu tàu. Tất cả các thiện pháp đều có tuệ là vượt trội và không bị suy giảm. Lại nữa, tuệ có mục đích gì? ‘Này các Tỳ khưu, đối với vị Thánh đệ tử có trí tuệ, niềm tin của vị ấy được thiết lập tương ứng theo đó, tinh tấn được thiết lập tương ứng theo đó, chánh niệm được thiết lập tương ứng theo đó, định được thiết lập tương ứng theo đó.’ Các bài kinh như vậy nên được xem ở đây. Do đó, nên hiểu rằng đối với pháp siêu thế, tuệ là bậc tối thượng, tuệ là đầu tàu, tuệ đi trước. Tuy nhiên, đây là bài thuyết giảng về pháp thế gian. Vì vậy, khi thuyết giảng với tâm làm đầu tàu, Ngài đã nói: ‘tâm sanh khởi’. Somanassasahagatanti sātamadhuravedayitasaṅkhātena somanassena saha ekuppādādibhāvaṃ gataṃ. Ayaṃ pana ‘sahagata’-saddo tabbhāve vokiṇṇe nissaye ārammaṇe saṃsaṭṭheti imesu atthesu dissati. Tattha ‘‘yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā nandirāgasahagatā’’ti (vibha. 203) tabbhāve veditabbo; nandirāgabhūtāti attho. ‘‘Yā, bhikkhave, vīmaṃsā kosajjasahagatā kosajjasampayuttā’’ti (saṃ. ni. 5.832) vokiṇṇe veditabbo; antarantarā uppajjamānena kosajjena vokiṇṇāti ayamettha attho. ‘‘Aṭṭhikasaññāsahagataṃ [Pg.112] satisambojjhaṅgaṃ bhāvetī’’ti (saṃ. ni. 5.238) nissaye veditabbo; aṭṭhikasaññaṃ nissāya aṭṭhikasaññaṃ bhāvetvā paṭiladdhanti attho. ‘‘Lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ arūpasahagatānaṃ vā’’ti (pu. pa. 3-5) ārammaṇe; veditabbo rūpārūpārammaṇānanti attho. ‘‘Idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagataṃ hoti sahajātaṃ saṃsaṭṭhaṃ sampayutta’’nti (vibha. 578) saṃsaṭṭhe. Imasmimpi pade ayamevattho adhippeto. Somanassasaṃsaṭṭhañhi idha somanassasahagatanti vuttaṃ. Câu ‘somanassasahagataṃ’ (câu hữu với thọ hỷ) có nghĩa là đã đi đến trạng thái đồng sanh v.v... cùng với thọ hỷ, được gọi là sự cảm nhận ngọt ngào và vừa ý. Lại nữa, từ ‘sahagata’ này được thấy trong các ý nghĩa sau: ‘là chính nó’ (tabbhāva), ‘xen lẫn’ (vokiṇṇa), ‘nương tựa’ (nissaya), ‘đối tượng’ (ārammaṇa), và ‘tương hợp’ (saṃsaṭṭha). Trong đó, trong câu ‘yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā nandirāgasahagatā’ (ái dục dẫn đến tái sanh, câu hữu với hỷ và tham này), nên hiểu (từ sahagata) theo nghĩa ‘là chính nó;’ nghĩa là ‘trở thành hỷ và tham.’ Trong câu ‘yā, bhikkhave, vīmaṃsā kosajjasahagatā kosajjasampayuttā’ (này các Tỳ khưu, sự thẩm sát nào câu hữu với biếng nhác, tương ưng với biếng nhác), nên hiểu theo nghĩa ‘xen lẫn;’ ở đây có nghĩa là ‘xen lẫn với sự biếng nhác sanh khởi trong khoảng giữa.’ Trong câu ‘aṭṭhikasaññāsahagataṃ satisambojjhaṅgaṃ bhāveti’ (vị ấy tu tập niệm giác chi câu hữu với tưởng về xương), nên hiểu theo nghĩa ‘nương tựa;’ nghĩa là ‘đã đạt được sau khi nương tựa vào tưởng về xương, sau khi tu tập tưởng về xương.’ Trong câu ‘lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ arūpasahagatānaṃ vā’ (vị ấy là người chứng đắc các thiền chứng câu hữu với sắc hoặc câu hữu với vô sắc), nên hiểu theo nghĩa ‘đối tượng;’ nghĩa là ‘có đối tượng là sắc và vô sắc.’ Trong câu ‘idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagataṃ hoti sahajātaṃ saṃsaṭṭhaṃ sampayuttaṃ’ (lạc này câu hữu với hỷ này, là đồng sanh, tương hợp, tương ưng), (nên hiểu) theo nghĩa ‘tương hợp.’ Trong cụm từ này (somanassasahagataṃ), chính ý nghĩa này được chủ trương. Vì rằng ở đây, ‘tương hợp với thọ hỷ’ (somanassasaṃsaṭṭhaṃ) được gọi là ‘câu hữu với thọ hỷ’ (somanassasahagataṃ). ‘Saṃsaṭṭha’-saddopi cesa sadise avassute mittasanthave sahajāteti bahūsu atthesu dissati. Ayañhi ‘‘kise thūle vivajjetvā saṃsaṭṭhā yojitā hayā’’ti (jā. 2.22.70) ettha sadise āgato. ‘‘Saṃsaṭṭhāva tumhe ayye viharathā’’ti (pāci. 727) avassute. ‘‘Gihi saṃsaṭṭho viharatī’’ti (saṃ. ni. 3.3) mittasanthave. ‘‘Idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagataṃ hoti sahajātaṃ saṃsaṭṭhaṃ sampayutta’’nti sahajāte. Idhāpi sahajāte adhippeto. Tattha ‘sahagataṃ’ asahajātaṃ asaṃsaṭṭhaṃ asampayuttaṃ nāma natthi. Sahajātaṃ pana saṃsaṭṭhaṃ sampayuttaṃ hotipi, na hotipi. Rūpārūpadhammesu hi ekato jātesu rūpaṃ arūpena sahajātaṃ hoti, na saṃsaṭṭhaṃ, na sampayuttaṃ; tathā arūpaṃ rūpena; rūpañca rūpena; arūpaṃ pana arūpena saddhiṃ niyamatova sahagataṃ sahajātaṃ saṃsaṭṭhaṃ sampayuttameva hotīti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘somanassasahagata’nti. Và từ ‘saṃsaṭṭha’ (tương hợp) này cũng được thấy trong nhiều ý nghĩa như: ‘tương đồng’ (sadisa), ‘thấm ướt’ (avassuta), ‘thân mật’ (mittasanthava), và ‘đồng sanh’ (sahajāta). Thật vậy, trong câu ‘kise thūle vivajjetvā saṃsaṭṭhā yojitā hayā’ (tránh những con ngựa gầy và mập, những con ngựa tương đồng đã được thắng vào xe), từ này có nghĩa là ‘tương đồng.’ Trong câu ‘saṃsaṭṭhāva tumhe ayye viharathā’ (này các mệnh phụ, các vị hãy sống bị thấm ướt), nó có nghĩa là ‘thấm ướt.’ Trong câu ‘gihi saṃsaṭṭho viharati’ (sống thân mật với người tại gia), nó có nghĩa là ‘thân mật.’ Trong câu ‘idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagataṃ hoti sahajātaṃ saṃsaṭṭhaṃ sampayuttaṃ’ (lạc này câu hữu với hỷ này, là đồng sanh, tương hợp, tương ưng), nó có nghĩa là ‘đồng sanh.’ Ở đây cũng vậy, ý nghĩa ‘đồng sanh’ được chủ trương. Trong đó, không có cái gọi là ‘câu hữu’ (sahagata) mà lại không phải là đồng sanh (asahajāta), không tương hợp (asaṃsaṭṭha), không tương ưng (asampayutta). Nhưng cái đồng sanh (sahajāta) thì có khi là tương hợp và tương ưng, có khi không. Thật vậy, trong các pháp sắc và danh đồng sanh, sắc (rūpa) là đồng sanh với danh (arūpa), nhưng không tương hợp, không tương ưng; tương tự, danh với sắc, và sắc với sắc. Nhưng danh với danh thì chắc chắn luôn luôn là câu hữu, đồng sanh, tương hợp, và tương ưng. Chính với ý nghĩa đó mà câu ‘câu hữu với thọ hỷ’ (somanassasahagata) đã được nói đến. Ñāṇasampayuttanti ñāṇena sampayuttaṃ, samaṃ ekuppādādippakārehi yuttanti attho. Yaṃ panettha vattabbaṃ siyā taṃ mātikāvaṇṇanāya vedanāttike vuttanayameva. Tasmā ekuppādā ekanirodhā ekavatthukā ekārammaṇāti iminā lakkhaṇenetaṃ sampayuttanti veditabbaṃ. Ukkaṭṭhaniddeso cesa. Arūpe pana vināpi ekavatthukabhāvaṃ sampayogo labbhati. Câu ‘ñāṇasampayuttaṃ’ (tương ưng với trí) có nghĩa là tương ưng với trí, tức là hợp nhất một cách đồng đều qua các phương diện như đồng sanh v.v... Bất cứ điều gì nên được nói ở đây đều theo phương pháp đã được trình bày trong phần giải về Mātikā, trong Vedanāttika. Do đó, nên hiểu rằng nó ‘tương ưng’ (sampayutta) qua đặc tính này: đồng sanh, đồng diệt, đồng một vật căn, đồng một đối tượng. Và đây là sự trình bày ở mức độ cao nhất. Lại nữa, trong cõi vô sắc, sự tương ưng vẫn có được ngay cả khi không có trạng thái đồng một vật căn. Ettāvatā kiṃ kathitaṃ? Kāmāvacarakusalesu somanassasahagataṃ tihetukaṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikaṃ mahācittaṃ kathitaṃ. ‘‘Katame dhammā kusalā’’ti hi aniyamitapucchāya catubhūmakakusalaṃ gahitaṃ. ‘Kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’ti vacanena pana tebhūmakaṃ kusalaṃ [Pg.113] pariccajitvā, aṭṭhavidhaṃ kāmāvacarakusalameva gahitaṃ. ‘Somanassasahagata’nti vacanena tato catubbidhaṃ upekkhāsahagataṃ pariccajitvā catubbidhaṃ somanassasahagatameva gahitaṃ. ‘Ñāṇasampayutta’nti vacanena tato duvidhaṃ ñāṇavippayuttaṃ pariccajitvā dve ñāṇasampayuttāneva gahitāni. Asaṅkhārikabhāvo pana anābhaṭṭhatāyeva na gahito. Kiñcāpi na gahito, parato pana ‘sasaṅkhārenā’ti vacanato idha ‘asaṅkhārenā’ti avuttepi asaṅkhārikabhāvo veditabbo. Sammāsambuddho hi āditova idaṃ mahācittaṃ bhājetvā dassetuṃ niyametvāva imaṃ desanaṃ ārabhīti evamettha sanniṭṭhānaṃ katanti veditabbaṃ. Với chừng ấy, điều gì đã được thuyết giảng? Trong các tâm thiện Dục giới, đại tâm thiện câu hành hỷ, có ba nhân, tương ưng trí tuệ, và vô trợ đã được thuyết giảng. Thật vậy, do câu hỏi không xác định "Các pháp nào là thiện?", pháp thiện thuộc bốn địa đã được đề cập. Tuy nhiên, do lời nói "Tâm thiện Dục giới đã sanh khởi", sau khi loại bỏ pháp thiện thuộc ba địa, chỉ có tám loại tâm thiện Dục giới được đề cập. Do lời nói "câu hành hỷ", sau khi loại bỏ bốn loại câu hành xả từ đó, chỉ có bốn loại câu hành hỷ được đề cập. Do lời nói "tương ưng trí tuệ", sau khi loại bỏ hai loại bất tương ưng trí tuệ từ đó, chỉ có hai loại tương ưng trí tuệ được đề cập. Tuy nhiên, trạng thái vô trợ đã không được đề cập chỉ vì nó không được nói đến. Mặc dù không được đề cập, nhưng vì về sau có nói "hữu trợ", ở đây, dù không nói "vô trợ", trạng thái vô trợ vẫn nên được hiểu. Thật vậy, nên hiểu rằng bậc Chánh Đẳng Giác, ngay từ đầu đã xác định phân tích và chỉ bày đại tâm này, rồi mới bắt đầu bài pháp này; do đó, kết luận đã được thực hiện ở đây theo cách như vậy. Idāni tameva cittaṃ ārammaṇato dassetuṃ rūpārammaṇaṃ vātiādimāha. Bhagavā hi arūpadhammaṃ dassento vatthunā vā dasseti, ārammaṇena vā, vatthārammaṇehi vā, sarasabhāvena vā. ‘‘Cakkhusamphasso…pe… manosamphasso; cakkhusamphassajā vedanā…pe… manosamphassajā vedanā; cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇa’’ntiādīsu hi vatthunā arūpadhammā dassitā. ‘‘Rūpasaññā…pe… dhammasaññā, rūpasañcetanā…pe… dhammasañcetanā’’tiādīsu ārammaṇena. ‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso…pe… manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.60) vatthārammaṇehi. ‘‘Avijjāpaccayā, bhikkhave, saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇa’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.1) sarasabhāvena arūpadhammā dassitā. Imasmiṃ pana ṭhāne ārammaṇena dassento ‘rūpārammaṇaṃ’ vātiādimāha. Bây giờ, để chỉ bày chính tâm ấy theo phương diện đối tượng, Ngài đã nói "sắc trần, hoặc..." v.v. Thật vậy, khi Đức Thế Tôn chỉ bày pháp vô sắc, Ngài chỉ bày bằng vật, hoặc bằng đối tượng, hoặc bằng vật và đối tượng, hoặc bằng tự tánh của nó. Trong các đoạn như "nhãn xúc... cho đến... ý xúc; thọ sanh từ nhãn xúc... cho đến... thọ sanh từ ý xúc; nhãn thức... cho đến... ý thức", các pháp vô sắc được chỉ bày bằng vật. Trong các đoạn như "sắc tưởng... cho đến... pháp tưởng, sắc tư... cho đến... pháp tư", (chúng được chỉ bày) bằng đối tượng. Trong các đoạn như "Do duyên con mắt và các sắc, nhãn thức sanh khởi; sự hội hợp của ba pháp là xúc... cho đến... Do duyên ý và các pháp, ý thức sanh khởi; sự hội hợp của ba pháp là xúc", (chúng được chỉ bày) bằng vật và đối tượng. Trong các đoạn như "Này các Tỳ khưu, do duyên vô minh, các hành (sanh khởi); do duyên các hành, thức (sanh khởi)", các pháp vô sắc được chỉ bày bằng tự tánh của chúng. Tuy nhiên, ở đây, khi chỉ bày bằng đối tượng, Ngài đã nói "sắc trần, hoặc..." v.v. Tattha catusamuṭṭhānaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ rūpameva rūpārammaṇaṃ. Dvisamuṭṭhāno atītānāgatapaccuppanno saddova saddārammaṇaṃ. Catusamuṭṭhāno atītānāgatapaccuppanno gandhova gandhārammaṇaṃ. Catusamuṭṭhāno atītānāgatapaccuppanno rasova rasārammaṇaṃ. Catusamuṭṭhānaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ phoṭṭhabbameva phoṭṭhabbārammaṇaṃ. Ekasamuṭṭhānā dvisamuṭṭhānā tisamuṭṭhānā catusamuṭṭhānā nakutocisamuṭṭhānā atītānāgatapaccuppannā cittacetasikā, tathā navattabbā ca, vuttāvasesā cittagocarasaṅkhātā dhammāyeva dhammārammaṇaṃ. Ye pana anāpāthagatā rūpādayopi dhammārammaṇamicceva vadanti te iminā suttena paṭikkhipitabbā. Vuttañhetaṃ – Trong đó, chính sắc pháp có bốn nguồn sanh, thuộc quá khứ, vị lai, hoặc hiện tại, là sắc trần. Chính thinh trần có hai nguồn sanh, thuộc quá khứ, vị lai, hoặc hiện tại, là thinh trần. Chính khí trần có bốn nguồn sanh, thuộc quá khứ, vị lai, hoặc hiện tại, là khí trần. Chính vị trần có bốn nguồn sanh, thuộc quá khứ, vị lai, hoặc hiện tại, là vị trần. Chính xúc trần có bốn nguồn sanh, thuộc quá khứ, vị lai, hoặc hiện tại, là xúc trần. Các pháp có một nguồn sanh, hai nguồn sanh, ba nguồn sanh, bốn nguồn sanh, không có nguồn sanh nào, thuộc quá khứ, vị lai, hoặc hiện tại là tâm, sở hữu tâm; và những pháp không thể nói theo cách đó, và những pháp còn lại đã được nói đến được gọi là hành xứ của tâm—chính những pháp ấy là pháp trần. Tuy nhiên, những ai nói rằng ngay cả sắc v.v. không đi vào phạm vi cũng là pháp trần, thì nên bị bác bỏ bằng kinh này. Vì điều này đã được nói rằng – ‘‘Imesaṃ [Pg.114] kho, āvuso, pañcannaṃ indriyānaṃ nānāvisayānaṃ nānāgocarānaṃ na aññamaññassa gocaravisayaṃ paccanubhontānaṃ mano paṭisaraṇaṃ mano nesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotī’’ti (ma. ni. 1.455). “Này chư Hiền, đối với năm căn này có đối tượng khác nhau, có hành xứ khác nhau, không trải nghiệm hành xứ và đối tượng của nhau, thì ý là nơi nương tựa của chúng, ý trải nghiệm hành xứ và đối tượng của chúng.” Etesañhi rūpārammaṇādīni gocaravisayo nāma. Tāni manena paccanubhaviyamānānipi rūpārammaṇādīniyevāti ayamattho siddho hoti. Dibbacakkhuñāṇādīnañca rūpādiārammaṇattāpi ayamattho siddhoyeva hoti. Anāpāthagatāneva hi rūpārammaṇādīni dibbacakkhuādīnaṃ ārammaṇāni, na ca tāni dhammārammaṇāni bhavantīti vuttanayeneva ārammaṇavavatthānaṃ veditabbaṃ. Thật vậy, đối với năm căn này, sắc trần v.v. được gọi là hành xứ và đối tượng của chúng. Ngay cả khi những đối tượng ấy được ý trải nghiệm, chúng vẫn chỉ là sắc trần v.v. Ý nghĩa này được xác lập. Và cũng vì thiên nhãn trí v.v. có sắc v.v. làm đối tượng, ý nghĩa này chắc chắn được xác lập. Thật vậy, chính những sắc trần v.v. không đi vào phạm vi (của các giác quan) là đối tượng của thiên nhãn v.v., và chúng không trở thành pháp trần. Do đó, sự xác định đối tượng nên được hiểu theo cách đã được nói. Tattha ekekaṃ ārammaṇaṃ dvīsu dvīsu dvāresu āpāthamāgacchati. Rūpārammaṇañhi cakkhupasādaṃ ghaṭṭetvā taṅkhaṇaññeva manodvāre āpāthamāgacchati; bhavaṅgacalanassa paccayo hotīti attho. Saddagandharasaphoṭṭhabbārammaṇesupi eseva nayo. Yathā hi sakuṇo ākāsenāgantvā rukkhagge nilīyamānova rukkhasākhañca ghaṭṭeti, chāyā cassa pathaviyaṃ paṭihaññati sākhāghaṭṭanachāyāpharaṇāni apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇeyeva bhavanti, evaṃ paccuppannarūpādīnaṃ cakkhupasādādighaṭṭanañca bhavaṅgacalanasamatthatāya manodvāre āpāthagamanañca apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇeyeva hoti. Tato bhavaṅgaṃ vicchinditvā cakkhudvārādīsu uppannānaṃ āvajjanādīnaṃ voṭṭhabbanapariyosānānaṃ anantarā tesaṃ ārammaṇānaṃ aññatarasmiṃ idaṃ mahācittaṃ uppajjati. Trong đó, mỗi một đối tượng đi vào phạm vi ở hai môn. Thật vậy, sắc trần, sau khi va chạm vào thần kinh nhãn, ngay trong khoảnh khắc ấy liền đi vào phạm vi của ý môn; nghĩa là, nó trở thành duyên cho sự rung động của hộ kiếp. Đối với thinh trần, khí trần, vị trần, và xúc trần cũng theo phương pháp tương tự. Ví như một con chim bay đến từ không trung và đậu trên ngọn cây, nó vừa va chạm vào cành cây, và bóng của nó cũng vừa in xuống mặt đất; việc va chạm cành cây và việc bóng lan ra không trước không sau, mà xảy ra trong cùng một khoảnh khắc. Cũng vậy, đối với các sắc trần v.v. ở hiện tại, việc va chạm vào thần kinh nhãn v.v. và việc đi vào phạm vi của ý môn với khả năng làm cho hộ kiếp rung động, xảy ra không trước không sau, mà trong cùng một khoảnh khắc. Sau đó, sau khi cắt đứt dòng hộ kiếp, ngay sau các (sát-na) bắt đầu bằng hướng môn và kết thúc bằng đoán định, đã sanh khởi ở nhãn môn v.v., đại tâm thiện này sanh khởi đối với một trong những đối tượng ấy. Suddhamanodvāre pana pasādaghaṭṭanakiccaṃ natthi. Pakatiyā diṭṭhasutaghāyitasāyitaphuṭṭhavaseneva etāni ārammaṇāni āpāthamāgacchanti. Kathaṃ? Idhekacco katasudhākammaṃ haritālamanosilādivaṇṇavicittaṃ paggahitanānappakāradhajapaṭākaṃ mālādāmavinaddhaṃ dīpamālāparikkhittaṃ atimanoramāya siriyā virocamānaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ mahācetiyaṃ padakkhiṇaṃ katvā soḷasasu pādapiṭṭhikāsu pañcapatiṭṭhitena vanditvā añjaliṃ paggayha ullokento buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā tiṭṭhati. Tassa evaṃ cetiyaṃ passitvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ nibbattetvā aparabhāge yattha katthaci gatassa rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu [Pg.115] nisinnassa āvajjamānassa alaṅkatapaṭiyattaṃ mahācetiyaṃ cakkhudvāre āpāthamāgatasadisameva hoti, padakkhiṇaṃ katvā cetiyavandanakālo viya hoti. Evaṃ tāva diṭṭhavasena rūpārammaṇaṃ āpāthamāgacchati. Lại nữa, trong thuần ý môn, không có phận sự va chạm vào sắc thần kinh. Một cách tự nhiên, các đối tượng này đi vào tầm (của ý môn) chỉ do năng lực của (đối tượng) đã thấy, đã nghe, đã ngửi, đã nếm, đã chạm. Như thế nào? Ở đây, một người nào đó sau khi đi nhiễu bên phải đại bảo tháp được tô vôi, được trang hoàng với các màu sắc như hùng hoàng, thư hoàng v.v..., có các loại cờ phướn khác nhau được dựng lên, được kết vòng hoa, được bao quanh bởi dãy đèn, chiếu sáng với vẻ huy hoàng rất đẹp lòng, được trang hoàng sửa soạn; rồi tại mười sáu nền chân tháp, đảnh lễ bằng năm điểm chạm đất, chắp tay lên, ngước nhìn, và đứng với tâm hoan hỷ có đức Phật làm đối tượng. Về sau, khi người ấy đã đi đến một nơi nào đó, đang ngồi ở nơi nghỉ ban đêm hay ban ngày, lúc đang hướng tâm đến, đại bảo tháp được trang hoàng sửa soạn ấy giống như đi vào tầm của nhãn môn, giống như lúc đi nhiễu và đảnh lễ bảo tháp. Như vậy, trước hết, do năng lực của (đối tượng) đã thấy, đối tượng sắc đi vào tầm (của ý môn). Madhurena pana sarena dhammakathikassa vā dhammaṃ kathentassa, sarabhāṇakassa vā sarena bhaṇantassa saddaṃ sutvā aparabhāge yattha katthaci nisīditvā āvajjamānassa dhammakathā vā sarabhaññaṃ vā sotadvāre āpāthamāgataṃ viya hoti, sādhukāraṃ datvā suṇanakālo viya hoti. Evaṃ sutavasena saddārammaṇaṃ āpāthamāgacchati. Lại nữa, sau khi nghe âm thanh của vị pháp sư đang thuyết pháp với giọng ngọt ngào, hoặc của vị tụng kinh đang tụng đọc với giọng điệu, về sau, khi ngồi ở một nơi nào đó và đang hướng tâm đến, bài pháp thoại hay bài tụng kinh ấy giống như đi vào tầm của nhĩ môn, giống như lúc đang nghe và tán thán "lành thay". Như vậy, do năng lực của (đối tượng) đã nghe, đối tượng thinh đi vào tầm (của ý môn). Sugandhaṃ pana gandhaṃ vā mālaṃ vā labhitvā āsane vā cetiye vā gandhārammaṇena cittena pūjaṃ katvā aparabhāge yattha katthaci nisīditvā āvajjamānassa taṃ gandhārammaṇaṃ ghānadvāre āpāthamāgataṃ viya hoti, pūjākaraṇakālo viya hoti. Evaṃ ghāyitavasena gandhārammaṇaṃ āpāthamāgacchati. Lại nữa, sau khi nhận được hương thơm hoặc hoa thơm, rồi cúng dường tại pháp tòa hoặc tại bảo tháp với tâm có đối tượng là hương, về sau, khi ngồi ở một nơi nào đó và đang hướng tâm đến, đối tượng hương ấy giống như đi vào tầm của tỷ môn, giống như lúc đang cúng dường. Như vậy, do năng lực của (đối tượng) đã ngửi, đối tượng hương đi vào tầm (của ý môn). Paṇītaṃ pana khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā sabrahmacārīhi saddhiṃ saṃvibhajitvā paribhuñjitvā aparabhāge yattha katthaci kudrūsakādibhojanaṃ labhitvā ‘asukakāle paṇītaṃ bhojanaṃ sabrahmacārīhi saddhiṃ saṃvibhajitvā paribhutta’nti āvajjamānassa taṃ rasārammaṇaṃ jivhādvāre āpāthamāgataṃ viya hoti, paribhuñjanakālo viya hoti. Evaṃ sāyitavasena rasārammaṇaṃ āpāthamāgacchati. Lại nữa, sau khi chia sớt vật thực cứng hoặc vật thực mềm hảo hạng cùng các vị đồng phạm hạnh rồi thọ dụng, về sau, ở một nơi nào đó, khi nhận được vật thực như lúa lùn v.v..., lúc đang hướng tâm rằng: 'vào lúc nọ, ta đã chia sớt và thọ dụng vật thực hảo hạng cùng các vị đồng phạm hạnh', đối tượng vị ấy giống như đi vào tầm của thiệt môn, giống như lúc đang thọ dụng. Như vậy, do năng lực của (đối tượng) đã nếm, đối tượng vị đi vào tầm (của ý môn). Mudukaṃ pana sukhasamphassaṃ mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā attharaṇapāpuraṇaṃ vā paribhuñjitvā aparabhāge yattha katthaci dukkhaseyyaṃ kappetvā ‘asukakāle me mudukaṃ mañcapīṭhaṃ attharaṇapāvuraṇaṃ paribhutta’nti āvajjamānassa taṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ kāyadvāre āpāthamāgataṃ viya hoti. Sukhasamphassaṃ vedayitakālo viya hoti. Evaṃ phuṭṭhavasena phoṭṭhabbārammaṇaṃ āpāthamāgacchati. Evaṃ suddhamanodvāre pasādaghaṭṭanakiccaṃ natthi. Pakatiyā diṭṭhasutaghāyitasāyitaphuṭṭhavaseneva etāni ārammaṇāni āpāthamāgacchantīti veditabbāni. Lại nữa, sau khi sử dụng giường, ghế, hoặc đồ trải, đồ đắp mềm mại, có xúc chạm êm ái, về sau, ở một nơi nào đó, khi phải nằm trên chỗ nằm khó chịu, lúc đang hướng tâm rằng: 'vào lúc nọ, ta đã sử dụng giường ghế, đồ trải đồ đắp mềm mại', đối tượng xúc ấy giống như đi vào tầm của thân môn. Giống như lúc đang cảm nhận xúc chạm êm ái. Như vậy, do năng lực của (đối tượng) đã chạm, đối tượng xúc đi vào tầm (của ý môn). Như vậy, trong thuần ý môn, không có phận sự va chạm vào sắc thần kinh. Nên biết rằng một cách tự nhiên, các đối tượng này đi vào tầm (của ý môn) chỉ do năng lực của (đối tượng) đã thấy, đã nghe, đã ngửi, đã nếm, đã chạm. Idāni [Pg.116] pakatiyā diṭṭhādīnaṃ vasena āpāthagamane ayamaparopi aṭṭhakathāmuttako nayo hoti. Diṭṭhaṃ sutaṃ ubhayasambandhanti ime tāva diṭṭhādayo veditabbā. Tattha ‘diṭṭhaṃ’ nāma pañcadvāravasena gahitapubbaṃ. ‘Suta’nti paccakkhato adisvā anussavavasena gahitā rūpādayova. Tehi dvīhipi sambandhaṃ ‘ubhayasambandhaṃ’ nāma. Iti imesampi diṭṭhādīnaṃ vasena etāni manodvāre āpāthamāgacchantīti veditabbāni. Tattha diṭṭhavasena tāva āpāthagamanaṃ heṭṭhā pañcahi nayehi vuttameva. Bây giờ, trong việc (các đối tượng) đi vào tầm (của ý môn) một cách tự nhiên do năng lực của (đối tượng) đã thấy v.v..., cũng có phương pháp khác này, là phương pháp không có trong Chú giải. Trước hết, nên biết những (đối tượng) đã thấy v.v... này là: (đối tượng) đã thấy, đã nghe, và có liên quan đến cả hai. Trong đó, gọi là 'đã thấy' là (đối tượng) đã từng được bắt lấy do năng lực của ngũ môn. Gọi là 'đã nghe' chính là các đối tượng sắc v.v... được bắt lấy do năng lực của sự nghe lại, chứ không phải thấy trực tiếp. Gọi là 'có liên quan đến cả hai' là (đối tượng) có liên quan đến cả hai thứ ấy. Như vậy, nên biết rằng các đối tượng này đi vào tầm của ý môn cũng do năng lực của những (đối tượng) đã thấy v.v... này. Trong đó, việc đi vào tầm (của ý môn) do năng lực của (đối tượng) đã thấy đã được nói đến bằng năm phương pháp ở phần trước. Ekacco pana suṇāti – ‘bhagavato puññātisayanibbattaṃ evarūpaṃ nāma rūpaṃ, atimadhuro saddo, kismiñci padese kesañci pupphānaṃ atimanuñño gandho, kesañci phalānaṃ atimadhuro raso, kesañci pāvuraṇādīnaṃ atisukho samphasso’ti. Tassa, cakkhupasādādighaṭṭanaṃ vinā, sutamattāneva tāni manodvāre āpāthamāgacchanti. Athassa taṃ cittaṃ tasmiṃ rūpe vā sadde vā pasādavasena gandhādīsu ariyānaṃ dātukāmatāvasena aññehi dinnesu anumodanāvasena vā pavattati. Evaṃ sutavasena etāni manodvāre āpāthamāgacchanti. Lại nữa, một người nào đó nghe rằng: 'Sắc thân của Đức Thế Tôn, được tạo thành do kết quả của phước báu vượt trội, là như thế này; âm thanh (của Ngài) rất ngọt ngào; ở một nơi nào đó, hương của một loài hoa nào đó rất thơm ngát; vị của một loại quả nào đó rất ngọt ngào; xúc chạm của một loại y choàng nào đó rất êm ái'. Đối với người ấy, không có sự va chạm vào sắc thần kinh nhãn v.v..., các đối tượng ấy, chỉ đơn thuần được nghe, đi vào tầm của ý môn. Khi ấy, tâm ấy của người đó khởi lên đối với sắc thân hay âm thanh ấy do năng lực của sự tịnh tín; hoặc đối với hương v.v..., (tâm) khởi lên do năng lực của ý muốn dâng cúng đến các bậc Thánh, hoặc do năng lực của sự tùy hỷ khi (các vật ấy) được người khác dâng cúng. Như vậy, do năng lực của (đối tượng) đã nghe, các đối tượng này đi vào tầm của ý môn. Aparena pana yathāvuttāni rūpādīni diṭṭhāni vā sutāni vā honti. Tassa ‘īdisaṃ rūpaṃ āyatiṃ uppajjanakabuddhassāpi bhavissatī’tiādinā nayena cakkhupasādādighaṭṭanaṃ vinā diṭṭhasutasambandheneva tāni manodvāre āpāthamāgacchanti. Athassa heṭṭhā vuttanayeneva tesu aññatarārammaṇaṃ idaṃ mahācittaṃ pavattati. Evaṃ ubhayasambandhavasena etāni manodvāre āpāthamāgacchanti. Lại nữa, đối với một người khác, các đối tượng sắc v.v... như đã nói đã được thấy hoặc đã được nghe. Đối với người ấy, theo phương pháp như là 'sắc thân như thế này cũng sẽ có nơi vị Phật sẽ xuất hiện trong tương lai', không có sự va chạm vào sắc thần kinh nhãn v.v..., chỉ do sự liên quan đến (đối tượng) đã thấy và đã nghe, các đối tượng ấy đi vào tầm của ý môn. Khi ấy, của người đó, theo đúng phương pháp đã nói ở phần trước, đại thiện tâm này có một trong các đối tượng ấy làm đối tượng khởi lên. Như vậy, do năng lực của sự liên quan đến cả hai (đã thấy và đã nghe), các đối tượng này đi vào tầm của ý môn. Idampi ca mukhamattameva. Saddhāruciākāraparivitakkadiṭṭhinijjhānakkhantiādīnaṃ pana vasena vitthārato etesaṃ manodvāre āpāthagamanaṃ veditabbameva. Yasmā pana evaṃ āpāthaṃ āgacchantāni bhūtānipi honti abhūtānipi, tasmā ayaṃ nayo aṭṭhakathāyaṃ na gahito. Evaṃ ekekārammaṇaṃ javanaṃ dvīsu dvīsu dvāresu uppajjatīti veditabbaṃ. Rūpārammaṇañhi javanaṃ cakkhudvārepi uppajjati manodvārepi. Saddādiārammaṇesupi eseva nayo. Và điều này cũng chỉ là phần giới thiệu sơ lược. Tuy nhiên, nên biết rằng sự xuất hiện của các đối tượng này trong ý môn một cách chi tiết là do các yếu tố như tín, ý thích, sự suy xét về các khía cạnh, sự chấp nhận sau khi thẩm sát bằng trí tuệ, v.v. Lại nữa, vì các đối tượng xuất hiện theo cách này có thể là thật và cũng có thể là không thật, do đó phương pháp này không được chấp nhận trong Chú giải. Nên biết rằng, như vậy, tốc hành tâm với từng đối tượng một sanh khởi ở hai môn. Thật vậy, tốc hành tâm bắt cảnh sắc sanh khởi cả ở nhãn môn lẫn ở ý môn. Đối với các tốc hành tâm bắt cảnh thinh v.v. cũng theo phương pháp tương tự. Tattha manodvāre uppajjamānaṃ rūpārammaṇaṃ javanaṃ dānamayaṃ sīlamayaṃ bhāvanāmayanti tividhaṃ hoti. Tesu ekekaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammanti [Pg.117] tividhameva hoti. Saddagandharasaphoṭṭhabbadhammārammaṇesupi eseva nayo. Trong số đó, tốc hành tâm bắt cảnh sắc sanh khởi ở ý môn có ba loại: thành tựu do bố thí, thành tựu do giữ giới, và thành tựu do tu tiến. Trong số đó, mỗi loại lại có ba loại: thân nghiệp, khẩu nghiệp, và ý nghiệp. Đối với các tốc hành tâm bắt cảnh thinh, cảnh khí, cảnh vị, cảnh xúc, và cảnh pháp cũng theo phương pháp tương tự. Tattha rūpaṃ tāva ārammaṇaṃ katvā uppajjamānaṃ etaṃ mahākusalacittaṃ nīlapītalohitodātavaṇṇesu pupphavatthadhātūsu aññataraṃ subhanimittasaṅkhātaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ rajanīyaṃ vaṇṇaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjati. Nanu cetaṃ iṭṭhārammaṇaṃ lobhassa vatthu? Kathaṃ etaṃ cittaṃ kusalaṃ nāma jātanti? Niyamitavasena pariṇāmitavasena samudācāravasena ābhujitavasenāti. Yassa hi ‘kusalameva mayā kattabba’nti kusalakaraṇe cittaṃ niyamitaṃ hoti, akusalappavattito nivattetvā kusalakaraṇeyeva pariṇāmitaṃ, abhiṇhakaraṇena kusalasamudācāreneva samudācaritaṃ, patirūpadesavāsasappurisūpanissayasaddhammasavanapubbekatapuññatādīhi ca upanissayehi yoniso ca ābhogo pavattati, tassa iminā niyamitavasena pariṇāmitavasena samudācāravasena ābhujitavasena ca kusalaṃ nāma jātaṃ hoti. Trong số đó, trước hết, đại thiện tâm này sanh khởi bằng cách lấy cảnh sắc làm đối tượng, bằng cách lấy làm đối tượng một màu sắc nào đó trong các màu xanh, vàng, đỏ, trắng, ở các vật như hoa, vải, chất liệu, được gọi là tịnh tướng, là đối tượng khả ái, khả hỷ, khả ý, đáng ưa thích. Chẳng phải đối tượng khả ái này là nền tảng của tham sao? Làm thế nào tâm này lại trở thành thiện? (Trở thành thiện) là do sức mạnh của sự quyết định, do sức mạnh của sự hướng tâm, do sức mạnh của sự thực hành, và do sức mạnh của sự tác ý. Thật vậy, đối với người nào có tâm đã quyết định trong việc làm thiện rằng: ‘Ta chỉ nên làm điều thiện’, đã hướng tâm đến việc làm thiện sau khi đã từ bỏ sự sanh khởi của bất thiện, đã được thực hành bằng sự thực hành thiện thường xuyên, và sự tác ý như lý sanh khởi nhờ các duyên y chỉ mạnh mẽ như sống ở nơi thích hợp, thân cận bậc chân nhân, nghe diệu pháp, đã tạo phước từ trước, v.v., thì đối với người đó, tâm được gọi là thiện sanh khởi do sức mạnh của sự quyết định, sức mạnh của sự hướng tâm, sức mạnh của sự thực hành, và sức mạnh của sự tác ý này. Ārammaṇavasena panettha somanassasahagatabhāvo veditabbo. Iṭṭhārammaṇasmiñhi uppannattā etaṃ somanassasahagataṃ jātaṃ. Saddhābahulatādīnipettha kāraṇāniyeva. Assaddhānañhi micchādiṭṭhīnañca ekantaiṭṭhārammaṇabhūtaṃ tathāgatarūpampi disvā somanassaṃ nuppajjati. Ye ca kusalappavattiyaṃ ānisaṃsaṃ na passanti tesaṃ parehi ussāhitānaṃ kusalaṃ karontānampi somanassaṃ nuppajjati. Tasmā saddhābahulatā visuddhadiṭṭhitā ānisaṃsadassāvitāti. Evampettha somanassasahagatabhāvo veditabbo. Apica ekādasadhammā pītisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – buddhānussati dhammānussati saṅghānussati sīlānussati cāgānussati devatānussati upasamānussati lūkhapuggalaparivajjanatā siniddhapuggalasevanatā pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇatā tadadhimuttatāti. Imehipi kāraṇehettha somanassasahagatabhāvo veditabbo. Imesaṃ pana vitthāro bojjhaṅgavibhaṅge (vibha. aṭṭha. 367 bojjhaṅgapabbavaṇṇanā, 468-469) āvi bhavissati. Ở đây, nên hiểu rằng trạng thái câu hành với thọ hỷ là do đối tượng. Thật vậy, vì sanh khởi trên đối tượng khả ái nên tâm này trở thành câu hành với thọ hỷ. Ở đây, các yếu tố như có nhiều đức tin v.v. cũng chính là nguyên nhân. Thật vậy, đối với những người không có đức tin và những người có tà kiến, thọ hỷ không sanh khởi ngay cả khi thấy được sắc thân của Như Lai, vốn là đối tượng hoàn toàn khả ái. Và những ai không thấy được quả báu trong việc làm thiện, đối với họ, thọ hỷ cũng không sanh khởi ngay cả khi làm thiện do được người khác khuyến khích. Do đó, (nên hiểu rằng) có nhiều đức tin, có chánh kiến thanh tịnh, và có thói quen thấy quả báu. Như vậy, ở đây nên hiểu trạng thái câu hành với thọ hỷ. Hơn nữa, có mười một pháp dẫn đến sự sanh khởi của hỷ giác chi – niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm giới, niệm thí, niệm thiên, niệm sự tịch tịnh, tránh xa người thô lỗ, gần gũi người hiền hòa, quán xét các kinh văn tạo niềm tịnh tín, và có lòng hướng về điều đó. Do những nguyên nhân này, ở đây cũng nên hiểu trạng thái câu hành với thọ hỷ. Phần chi tiết về những điều này sẽ được làm rõ trong phần phân tích về Giác chi. Kammato, upapattito, indriyaparipākato, kilesadūrībhāvatoti imehi panettha kāraṇehi ñāṇasampayuttatā veditabbā. Yo hi paresaṃ [Pg.118] dhammaṃ deseti anavajjāni sippāyatanakammāyatanavijjāṭṭhānāni sikkhāpeti dhammakathikaṃ sakkāraṃ katvā dhammaṃ kathāpeti, ‘āyatiṃ paññavā bhavissāmī’ti patthanaṃ paṭṭhapetvā nānappakāraṃ dānaṃ deti, tassa evarūpaṃ kammaṃ upanissāya kusalaṃ uppajjamānaṃ ñāṇasampayuttaṃ uppajjati. Abyāpajje loke uppannassa vāpi ‘‘tassa tattha sukhino dhammapadā pilavanti… dandho, bhikkhave, satuppādo, atha so satto khippaṃyeva visesagāmī hotī’’ti (a. ni. 4.191) iminā nayena upapattiṃ nissāyapi uppajjamānaṃ kusalaṃ ñāṇasampayuttaṃ uppajjati. Tathā indriyaparipākaṃ upagatānaṃ paññādasakappattānaṃ indriyaparipākaṃ nissāyapi kusalaṃ uppajjamānaṃ ñāṇasampayuttaṃ uppajjati. Yehi pana kilesā vikkhambhitā tesaṃ kilesadūrībhāvaṃ nissāyapi uppajjamānaṃ kusalaṃ ñāṇasampayuttaṃ uppajjati. Vuttampi cetaṃ – Do nghiệp, do tái sanh, do các căn chín muồi, do xa lìa phiền não – do những nguyên nhân này, ở đây nên hiểu là trạng thái tương ưng với trí. Thật vậy, người nào thuyết pháp cho người khác, dạy các ngành nghề, công việc, và học thuật không có tội lỗi, cúng dường vị pháp sư và thỉnh thuyết pháp, thực hiện nhiều loại bố thí sau khi đã phát nguyện rằng: ‘Trong tương lai, mong rằng tôi sẽ trở thành người có trí tuệ’, thì đối với người đó, khi thiện sanh khởi y vào nghiệp như vậy, nó sanh khởi tương ưng với trí. Hoặc đối với người đã sanh vào thế giới không có sân hận, theo phương pháp này: “Đối với người có hạnh phúc ở đó, các pháp cú hiện khởi... Này các Tỳ khưu, sự sanh khởi của niệm là chậm chạp, nhưng khi ấy chúng sanh đó nhanh chóng đạt đến sự thù thắng”, thì thiện sanh khởi y vào sự tái sanh cũng sanh khởi tương ưng với trí. Tương tự, đối với những người đã đạt đến sự chín muồi của các căn, đã đạt đến thập niên trí tuệ, thì thiện sanh khởi y vào sự chín muồi của các căn cũng sanh khởi tương ưng với trí. Lại nữa, đối với những người đã chế ngự được phiền não, thì thiện sanh khởi y vào sự xa lìa phiền não cũng sanh khởi tương ưng với trí. Điều này cũng đã được nói rằng – ‘‘Yogā ve jāyatī bhūri, ayogā bhūrisaṅkhayo’’ti (dha. pa. 282). “Thật vậy, trí tuệ sanh từ sự thực hành, do không thực hành, trí tuệ bị tiêu vong.” Evaṃ kammato upapattito indriyaparipākato kilesadūrībhāvatoti imehi kāraṇehi ñāṇasampayuttatā veditabbā. Như vậy, do nghiệp, do tái sanh, do các căn chín muồi, do xa lìa phiền não – do những nguyên nhân này, nên hiểu là trạng thái tương ưng với trí. Apica satta dhammā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – paripucchakatā, vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā, duppaññapuggalaparivajjanā, paññavantapuggalasevanā, gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā, tadadhimuttatāti. Imehipi kāraṇehi ñāṇasampayuttatā veditabbā. Imesaṃ pana vitthāro bojjhaṅgavibhaṅge (vibha. aṭṭha. 367 bojjhaṅgapabbavaṇṇanā) āvi bhavissati. Hơn nữa, có bảy pháp dẫn đến sự sanh khởi của trạch pháp giác chi – sự hay hỏi han, làm trong sạch các vật (nội và ngoại), giữ quân bình các căn, tránh xa người kém trí tuệ, gần gũi người có trí tuệ, quán xét các pháp hành sâu sắc của trí, và có lòng hướng về điều đó. Do những nguyên nhân này, cũng nên hiểu là trạng thái tương ưng với trí. Phần chi tiết về những điều này sẽ được làm rõ trong phần phân tích về Giác chi. Evaṃ ñāṇasampayuttaṃ hutvā uppannañcetaṃ asaṅkhārena appayogena anupāyacintanāya uppannattā asaṅkhāraṃ nāma jātaṃ. Tayidaṃ rajanīyavaṇṇārammaṇaṃ hutvā uppajjamānameva tividhena niyamena uppajjati – dānamayaṃ vā hoti, sīlamayaṃ vā, bhāvanāmayaṃ vā. Như vậy, (tâm đại thiện thứ nhất) này sau khi sanh khởi tương ưng với trí, do sanh khởi không cần sự trợ giúp, không cần sự cố gắng, không cần suy tính phương tiện, nên được gọi là vô trợ. Tâm ấy, sau khi có sắc cảnh đáng ưa thích làm đối tượng, ngay khi đang sanh khởi liền sanh khởi theo ba cách thức nhất định – hoặc là thành tựu do bố thí, hoặc là thành tựu do trì giới, hoặc là thành tựu do tu tiến. Kathaṃ? Yadā hi nīlapītalohitodātesu pupphādīsu aññataraṃ labhitvā vaṇṇavasena ābhujitvā ‘vaṇṇadānaṃ mayha’nti buddharatanādīni pūjeti, tadā dānamayaṃ hoti. Tatridaṃ vatthu – bhaṇḍāgārikasaṅghamitto kira ekaṃ suvaṇṇakhacitaṃ vatthaṃ labhitvā idampi vatthaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ, sammāsambuddhopi suvaṇṇavaṇṇo, suvaṇṇavaṇṇaṃ vatthaṃ suvaṇṇavaṇṇasseva anucchavikaṃ, amhākañca vaṇṇadānaṃ bhavissatīti mahācetiye āropesi. Evarūpe [Pg.119] kāle dānamayaṃ hotīti veditabbaṃ. Yadā pana tathārūpameva deyyadhammaṃ labhitvā ‘mayhaṃ kulavaṃso, kulatanti kulappaveṇī esā, kulavattaṃ eta’nti buddharatanādīni pūjeti tadā sīlamayaṃ hoti. Yadā pana tādiseneva vatthunā ratanattayassa pūjaṃ katvā ‘ayaṃ vaṇṇo khayaṃ gacchissati, vayaṃ gacchissatī’ti khayavayaṃ paṭṭhapeti, tadā bhāvanāmayaṃ hoti. Thế nào? Thật vậy, khi một người sau khi nhận được một vật nào đó trong các vật như hoa v.v... có màu xanh, vàng, đỏ, trắng, rồi hướng tâm theo phương diện màu sắc và cúng dường đến Phật Bảo v.v... với ý nghĩ rằng: ‘Việc cúng dường màu sắc này là của ta’, khi ấy (thiện nghiệp) thành tựu do bố thí. Về việc này, có câu chuyện như sau: Nghe nói, vị quan giữ kho tên là Saṅghamitta, sau khi nhận được một tấm vải được thêu bằng vàng, đã dâng lên tại Đại Bảo tháp với ý nghĩ rằng: ‘Tấm vải này có màu vàng, bậc Chánh Đẳng Giác cũng có màu vàng, tấm vải màu vàng chỉ thích hợp với bậc có màu vàng, và việc cúng dường màu sắc của chúng ta sẽ được thành tựu’. Nên biết rằng vào lúc như vậy, (thiện nghiệp) thành tựu do bố thí. Lại nữa, khi một người sau khi nhận được vật đáng thí có tính chất như vậy, rồi cúng dường đến Phật Bảo v.v... với ý nghĩ rằng: ‘Đây là dòng dõi của ta, là truyền thống của ta, là gia phong của ta, là bổn phận của dòng họ ta’, khi ấy (thiện nghiệp) thành tựu do trì giới. Lại nữa, khi một người sau khi dùng vật như vậy cúng dường Tam Bảo, rồi thiết lập (sự tu tiến) về sự tiêu hoại với ý nghĩ rằng: ‘Màu sắc này sẽ đi đến hoại diệt, sẽ đi đến tiêu vong’, khi ấy (thiện nghiệp) thành tựu do tu tiến. Dānamayaṃ pana hutvā vattamānampi yadā tīṇi ratanāni sahatthena pūjentassa pavattatti, tadā kāyakammaṃ hoti. Yadā tīṇi ratanāni pūjento puttadāradāsakammakaraporisādayopi āṇāpetvā pūjāpeti tadā vacīkammaṃ hoti. Yadā tadeva vuttappakāraṃ vijjamānakavatthuṃ ārabbha vaṇṇadānaṃ dassāmīti cinteti tadā manokammaṃ hoti. Vinayapariyāyaṃ patvā hi ‘dassāmi karissāmī’ti vācā bhinnā hotīti (pārā. 659) iminā lakkhaṇena dānaṃ nāma hoti. Abhidhammapariyāyaṃ patvā pana vijjamānakavatthuṃ ārabbha ‘dassāmī’ti manasā cintitakālato paṭṭhāya kusalaṃ hoti. Aparabhāge kāyena vā vācāya vā kattabbaṃ karissatīti vuttaṃ. Evaṃ dānamayaṃ kāyavacīmanokammavaseneva tividhaṃ hoti. Lại nữa, đối với (thiện nghiệp) thành tựu do bố thí đang hiện hành, khi nó phát sanh nơi người đang cúng dường Tam Bảo bằng chính tay mình, khi ấy đó là thân nghiệp. Khi người ấy, trong lúc cúng dường Tam Bảo, ra lệnh cho con cái, vợ, tôi tớ, người làm công v.v... và khiến họ cúng dường, khi ấy đó là khẩu nghiệp. Khi người ấy, bắt lấy vật hiện có đã được nói đến theo cách trên, suy nghĩ rằng: ‘Ta sẽ cúng dường màu sắc’, khi ấy đó là ý nghiệp. Thật vậy, theo pháp môn Tạng Luật, khi lời nói ‘Tôi sẽ cho, tôi sẽ làm’ được thốt ra, với đặc điểm này, nó được gọi là bố thí. Lại nữa, theo pháp môn Tạng Vi Diệu Pháp, bắt đầu từ lúc suy nghĩ bằng ý ‘Tôi sẽ cho’ đối với vật hiện có, thì thiện nghiệp sanh khởi. Đã được nói rằng, về sau người ấy sẽ làm việc cần làm bằng thân hoặc bằng khẩu. Như vậy, (thiện nghiệp) thành tựu do bố thí có ba loại theo phương diện thân nghiệp, khẩu nghiệp, và ý nghiệp. Yadā pana taṃ vuttappakāraṃ vatthuṃ labhitvā kulavaṃsādivasena sahatthā ratanattayaṃ pūjeti tadā sīlamayaṃ kāyakammaṃ hoti. Yadā kulavaṃsādivaseneva puttadārādayo āṇāpetvā pūjāpeti tadā vacīkammaṃ hoti. Yadā ‘mayhaṃ kulavaṃso, kulatanti kulappaveṇī esā, kulavattameta’nti vijjamānakavatthuṃ ārabbha ‘vaṇṇadānaṃ dassāmī’ti cinteti tadā manokammaṃ hoti. Evaṃ sīlamayaṃ kāyavacīmanokammavasena tividhaṃ hoti. Lại nữa, khi một người sau khi nhận được vật đã được nói đến theo cách trên, rồi cúng dường Tam Bảo bằng chính tay mình theo truyền thống dòng họ v.v..., khi ấy đó là thân nghiệp thành tựu do trì giới. Khi người ấy, cũng theo truyền thống dòng họ v.v..., ra lệnh cho con cái, vợ v.v... và khiến họ cúng dường, khi ấy đó là khẩu nghiệp. Khi người ấy, bắt lấy vật hiện có, suy nghĩ rằng: ‘Ta sẽ cúng dường màu sắc’ với ý nghĩ ‘Đây là dòng dõi của ta, là truyền thống của ta, là gia phong của ta, là bổn phận của dòng họ ta’, khi ấy đó là ý nghiệp. Như vậy, (thiện nghiệp) thành tựu do trì giới có ba loại theo phương diện thân nghiệp, khẩu nghiệp, và ý nghiệp. Yadā pana taṃ vuttappakāraṃ vatthuṃ labhitvā tīṇi ratanāni pūjetvā caṅkamanto khayavayaṃ paṭṭhapeti tadā bhāvanāmayaṃ kāyakammaṃ hoti. Vācāya sammasanaṃ paṭṭhapentassa vacīkammaṃ hoti, kāyaṅgavācaṅgāni acopetvā manasāva sammasanaṃ paṭṭhapentassa manokammaṃ hoti. Evaṃ bhāvanāmayaṃ kāyavacīmanokammavasena tividhaṃ hoti. Evametaṃ rūpārammaṇaṃ kusalaṃ tividhapuññakiriyavatthuvasena navahi kammadvārehi bhājetvā dassesi dhammarājā. Saddārammaṇādīsupi eseva nayo. Lại nữa, khi một người sau khi nhận được vật đã được nói đến theo cách trên, cúng dường Tam Bảo, rồi trong lúc đi kinh hành, thiết lập (sự tu tiến) về sự tiêu hoại, khi ấy đó là thân nghiệp thành tựu do tu tiến. Đối với người thiết lập sự quán xét bằng lời nói, đó là khẩu nghiệp. Đối với người không cử động thân phần và khẩu phần, chỉ thiết lập sự quán xét bằng ý, đó là ý nghiệp. Như vậy, (thiện nghiệp) thành tựu do tu tiến có ba loại theo phương diện thân nghiệp, khẩu nghiệp, và ý nghiệp. Như vậy, Pháp Vương đã phân chia và chỉ dạy thiện nghiệp có sắc làm đối tượng này theo ba phước sự và chín nghiệp môn. Đối với (thiện nghiệp) có thanh làm đối tượng v.v..., phương pháp cũng tương tự. Bherisaddādīsu [Pg.120] hi rajanīyasaddaṃ ārammaṇaṃ katvā heṭṭhā vuttanayeneva tīhi niyamehetaṃ kusalaṃ uppajjati. Tattha saddaṃ kandamūlaṃ viya uppāṭetvā nīluppalahatthakaṃ viya ca hatthe ṭhapetvā dātuṃ nāma na sakkā, savatthukaṃ pana katvā dento saddadānaṃ deti nāma. Tasmā yadā ‘saddadānaṃ dassāmī’ti bherimudiṅgādīsu aññataratūriyena tiṇṇaṃ ratanānaṃ upahāraṃ karoti, ‘saddadānaṃ me’ti bheriādīni ṭhapāpeti, dhammakathikabhikkhūnaṃ sarabhesajjatelaphāṇitādīni deti, dhammasavanaṃ ghoseti, sarabhaññaṃ bhaṇati, dhammakathaṃ katheti, upanisinnakakathaṃ anumodanakathaṃ karoti, tadā dānamayaṃyeva hoti. Yadā etadeva vidhānaṃ kulavaṃsādivasena vattavasena karoti tadā sīlamayaṃ hoti. Yadā sabbampetaṃ katvā ayaṃ ettako saddo brahmalokappamāṇopi hutvā ‘khayaṃ gamissati, vayaṃ gamissatī’ti sammasanaṃ paṭṭhapeti tadā bhāvanāmayaṃ hoti. Thật vậy, trong các âm thanh như tiếng trống lớn v.v..., khi lấy âm thanh đáng ưa thích làm đối tượng, thiện nghiệp này sanh khởi theo ba cách thức đã được nói ở trên. Trong đó, không thể nào cho âm thanh bằng cách nhổ nó lên như củ sen, hoặc đặt nó vào tay như một bó hoa sen xanh; nhưng người cho bằng cách làm cho nó có vật chất đi kèm thì được gọi là cho âm thanh. Do đó, khi một người với ý nghĩ ‘Ta sẽ cúng dường âm thanh’, dâng cúng đến Tam Bảo bằng một loại nhạc cụ nào đó trong các loại như trống lớn, trống mudiṅga v.v...; hoặc với ý nghĩ ‘Việc cúng dường âm thanh là của ta’, cho đặt các loại trống lớn v.v...; hoặc cho các vị Tỳ khưu thuyết pháp các thứ như thuốc làm trong giọng, dầu, đường phèn v.v...; hoặc loan báo giờ nghe pháp; hoặc đọc tụng; hoặc thuyết pháp; hoặc nói pháp cho người ngồi gần, nói lời tùy hỷ, khi ấy, đó chính là (thiện nghiệp) thành tựu do bố thí. Khi người ấy làm chính những việc này theo truyền thống dòng họ v.v..., theo bổn phận, khi ấy đó là (thiện nghiệp) thành tựu do trì giới. Khi, sau khi làm tất cả những việc này, người ấy thiết lập sự quán xét rằng: ‘Âm thanh này, dù có mức độ lan đến cõi Phạm thiên, cũng sẽ đi đến hoại diệt, sẽ đi đến tiêu vong’, khi ấy đó là (thiện nghiệp) thành tựu do tu tiến. Tattha dānamayaṃ tāva yadā bheriādīni gahetvā sahatthā upahāraṃ karoti, niccupahāratthāya ṭhapentopi sahatthā ṭhapeti, ‘saddadānaṃ me’ti dhammasavanaṃ ghosetuṃ gacchati, dhammakathaṃ sarabhaññaṃ kātuṃ vā gacchati, tadā kāyakammaṃ hoti. Yadā ‘gacchatha, tātā, amhākaṃ saddadānaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ upahāraṃ karothā’ti āṇāpeti, ‘saddadānaṃ me’ti cetiyaṅgaṇesu ‘imaṃ bheriṃ, imaṃ mudiṅgaṃ ṭhapethā’ti āṇāpeti, sayameva dhammasavanaṃ ghoseti, dhammakathaṃ katheti, sarabhaññaṃ bhaṇati, tadā vacīkammaṃ hoti. Yadā kāyaṅgavācaṅgāni acopetvā ‘saddadānaṃ dassāmī’ti vijjamānakavatthuṃ manasā pariccajati, tadā manokammaṃ hoti. Trong đó, trước hết là (thiện nghiệp) thành tựu do bố thí. Khi một người lấy trống lớn v.v... và dâng cúng bằng chính tay mình; hoặc khi đặt (nhạc cụ) để cúng dường thường xuyên, cũng đặt bằng chính tay mình; hoặc với ý nghĩ ‘Việc cúng dường âm thanh là của ta’, người ấy đi để loan báo giờ nghe pháp, hoặc đi để thuyết pháp, để đọc tụng, khi ấy đó là thân nghiệp. Khi người ấy ra lệnh: ‘Này các con, hãy đi, hãy dâng cúng âm thanh của chúng ta đến Tam Bảo’; hoặc với ý nghĩ ‘Việc cúng dường âm thanh là của ta’, ra lệnh: ‘Hãy đặt cái trống lớn này, cái trống mudiṅga này trong sân bảo tháp’; hoặc tự mình loan báo giờ nghe pháp, thuyết pháp, đọc tụng, khi ấy đó là khẩu nghiệp. Khi, không cử động thân phần và khẩu phần, người ấy từ bỏ vật hiện có bằng ý với ý nghĩ ‘Ta sẽ cúng dường âm thanh’, khi ấy đó là ý nghiệp. Sīlamayampi ‘saddadānaṃ nāma mayhaṃ kulavaṃso kulatanti kulappaveṇī’ti bheriādīhi sahatthā upahāraṃ karontassa, bheriādīni sahatthā cetiyaṅgaṇādīsu ṭhapentassa, dhammakathikānaṃ sarabhesajjaṃ sahatthā dadantassa, vattasīsena dhammasavanaghosanadhammakathākathanasarabhaññabhaṇanatthāya ca gacchantassa kāyakammaṃ hoti. ‘Saddadānaṃ nāma amhākaṃ kulavaṃso kulatanti kulappaveṇī, gacchatha, tātā, buddharatanādīnaṃ upahāraṃ karothā’ti āṇāpentassa kulavaṃsavaseneva attanā dhammakathaṃ vā sarabhaññaṃ vā karontassa ca vacīkammaṃ hoti. ‘Saddadānaṃ nāma mayhaṃ kulavaṃso [Pg.121] saddadānaṃ dassāmī’ti kāyaṅgavācaṅgāni acopetvā manasāva vijjamānakavatthuṃ pariccajantassa manokammaṃ hoti. Đối với thiện sự thuộc về giới (sīlamaya), khi một người tự tay dâng cúng các loại trống v.v... với ý nghĩ rằng: ‘Việc cúng dường âm thanh là dòng dõi, là truyền thống, là gia phong của ta’; hoặc khi một người tự tay đặt các loại trống v.v... ở sân tháp v.v...; hoặc khi một người tự tay dâng thuốc làm trong giọng cho các vị pháp sư; hoặc khi một người đi lại vì mục đích loan báo buổi nghe pháp, thuyết giảng pháp thoại, hoặc tụng đọc kinh kệ, xem đó là phận sự hàng đầu, thì đó là thân nghiệp (kāyakamma). Khi một người ra lệnh rằng: ‘Này các con, việc cúng dường âm thanh là dòng dõi, là truyền thống, là gia phong của chúng ta. Hãy đi và dâng cúng lên Tam Bảo v.v...’; hoặc khi một người tự mình thuyết pháp hay tụng kinh theo truyền thống gia đình, thì đó là khẩu nghiệp (vacīkamma). Khi một người không cử động thân và khẩu, chỉ dùng ý từ bỏ một vật hiện có với ý nghĩ rằng: ‘Việc cúng dường âm thanh là dòng dõi của ta, ta sẽ cúng dường âm thanh’, thì đó là ý nghiệp (manokamma). Bhāvanāmayampi yadā caṅkamanto sadde khayavayaṃ paṭṭhapeti tadā kāyakammaṃ hoti. Kāyaṅgaṃ pana acopetvā vācāya sammasantassa vacīkammaṃ hoti. Kāyaṅgavācaṅgaṃ acopetvā manasāva saddāyatanaṃ sammasantassa manokammaṃ hoti. Evaṃ saddārammaṇampi kusalaṃ tividhapuññakiriyavatthuvasena navahi kammadvārehi bhājetvā dassesi dhammarājā. Đối với thiện sự thuộc về tu tiến (bhāvanāmaya), khi một người đang đi kinh hành và thiết lập sự nhận biết về tính sanh diệt của âm thanh, thì đó là thân nghiệp (kāyakamma). Lại nữa, khi một người không cử động thân mà dùng lời nói để quán xét, thì đó là khẩu nghiệp (vacīkamma). Khi một người không cử động thân và khẩu, chỉ dùng ý để quán xét thanh xứ, thì đó là ý nghiệp (manokamma). Như vậy, Pháp Vương đã phân chia và chỉ dạy thiện sự lấy âm thanh làm đối tượng (saddārammaṇa) qua chín nghiệp môn, theo ba loại phước sự hành. Mūlagandhādīsupi rajanīyagandhaṃ ārammaṇaṃ katvā heṭṭhā vuttanayeneva tīhi niyamehetaṃ kusalaṃ uppajjati. Tattha yadā mūlagandhādīsu yaṃkiñci gandhaṃ labhitvā gandhavasena ābhujitvā ‘gandhadānaṃ mayha’nti buddharatanādīni pūjeti, tadā dānamayaṃ hotīti sabbaṃ vaṇṇadāne vuttanayeneva vitthārato veditabbaṃ. Evaṃ gandhārammaṇampi kusalaṃ tividhapuññakiriyavatthuvasena navahi kammadvārehi bhājetvā dassesi dhammarājā. Đối với các loại hương thơm từ rễ cây v.v..., khi lấy một mùi hương đáng ưa thích làm đối tượng, thiện sự này cũng sanh khởi theo ba nguyên tắc đã được trình bày ở trên. Trong trường hợp này, khi một người có được một loại hương nào đó từ rễ cây v.v..., rồi hướng tâm theo mùi hương ấy và cúng dường lên Tam Bảo v.v... với ý nghĩ: ‘Đây là sự cúng dường hương thơm của ta’, thì khi ấy phát sanh thiện sự thuộc về bố thí (dānamaya). Tất cả những điều này cần được hiểu một cách chi tiết theo phương pháp đã trình bày trong phần cúng dường sắc tướng (vaṇṇadāna). Như vậy, Pháp Vương đã phân chia và chỉ dạy thiện sự lấy hương thơm làm đối tượng (gandhārammaṇa) qua chín nghiệp môn, theo ba loại phước sự hành. Mūlarasādīsu pana rajanīyarasaṃ ārammaṇaṃ katvā heṭṭhā vuttanayeneva tīhi niyamehetaṃ kusalaṃ uppajjati. Tattha yadā mūlarasādīsu yaṃkiñci rajanīyaṃ rasavatthuṃ labhitvā rasavasena ābhujitvā ‘rasadānaṃ mayha’nti deti pariccajati, tadā dānamayaṃ hotīti sabbaṃ vaṇṇadāne vuttanayeneva vitthārato veditabbaṃ. Sīlamaye panettha ‘saṅghassa adatvā paribhuñjanaṃ nāma amhākaṃ na āciṇṇa’nti dvādasannaṃ bhikkhusahassānaṃ dāpetvā sādurasaṃ paribhuttassa duṭṭhagāmaṇiabhayarañño vatthuṃ ādiṃ katvā mahāaṭṭhakathāyaṃ vatthūni āgatāni. Ayameva viseso. Evaṃ rasārammaṇampi kusalaṃ tividhapuññakiriyavatthuvasena navahi kammadvārehi bhājetvā dassesi dhammarājā. Lại nữa, đối với các vị từ rễ cây v.v..., khi lấy một vị đáng ưa thích làm đối tượng, thiện sự này cũng sanh khởi theo ba nguyên tắc đã được trình bày ở trên. Trong trường hợp này, khi một người có được một vật có vị đáng ưa thích nào đó từ rễ cây v.v..., rồi hướng tâm theo vị ấy và bố thí, từ bỏ với ý nghĩ: ‘Đây là sự cúng dường vị của ta’, thì khi ấy phát sanh thiện sự thuộc về bố thí (dānamaya). Tất cả những điều này cần được hiểu một cách chi tiết theo phương pháp đã trình bày trong phần cúng dường sắc tướng (vaṇṇadāna). Tuy nhiên, trong phần thiện sự thuộc về giới (sīlamaya) ở đây, có những câu chuyện được ghi lại trong Đại Chú Giải (Mahāaṭṭhakathā), bắt đầu với câu chuyện về vua Duṭṭhagāmaṇi Abhaya, người đã dâng cúng cho mười hai ngàn vị tỳ-khưu rồi mới thọ dụng vị ngon, với ý nghĩ rằng: ‘Việc tự mình thọ dụng mà không dâng cúng cho Tăng-già không phải là thông lệ của chúng ta’. Đây chính là điểm khác biệt. Như vậy, Pháp Vương đã phân chia và chỉ dạy thiện sự lấy vị làm đối tượng (rasārammaṇa) qua chín nghiệp môn, theo ba loại phước sự hành. Phoṭṭhabbārammaṇepi pathavīdhātu tejodhātu vāyodhātūti tīṇi mahābhūtāni phoṭṭhabbārammaṇaṃ nāma. Imasmiṃ ṭhāne etesaṃ vasena yojanaṃ akatvā mañcapīṭhādivasena kātabbā. Yadā hi mañcapīṭhādīsu yaṃkiñci rajanīyaṃ phoṭṭhabbavatthuṃ labhitvā phoṭṭhabbavasena ābhujitvā ‘phoṭṭhabbadānaṃ mayha’nti deti pariccajati, tadā dānamayaṃ hotīti sabbaṃ vaṇṇadāne vuttanayeneva vitthārato veditabbaṃ. Evaṃ phoṭṭhabbārammaṇampi kusalaṃ tividhapuññakiriyavatthuvasena navahi kammadvārehi bhājetvā dassesi dhammarājā. Đối với đối tượng xúc chạm (phoṭṭhabbārammaṇa), ba đại chủng là địa đại, hỏa đại, và phong đại được gọi là đối tượng xúc chạm. Ở đây, không nên giải thích theo ba đại chủng này, mà nên giải thích theo các vật dụng như giường, ghế v.v... Bởi vì, khi một người có được một vật xúc chạm đáng ưa thích nào đó như giường, ghế v.v..., rồi hướng tâm theo sự xúc chạm ấy và bố thí, từ bỏ với ý nghĩ: ‘Đây là sự cúng dường vật xúc chạm của ta’, thì khi ấy phát sanh thiện sự thuộc về bố thí (dānamaya). Tất cả những điều này cần được hiểu một cách chi tiết theo phương pháp đã trình bày trong phần cúng dường sắc tướng (vaṇṇadāna). Như vậy, Pháp Vương đã phân chia và chỉ dạy thiện sự lấy xúc chạm làm đối tượng (phoṭṭhabbārammaṇa) qua chín nghiệp môn, theo ba loại phước sự hành. Dhammārammaṇe [Pg.122] cha ajjhattikāni āyatanāni, tīṇi lakkhaṇāni, tayo arūpino khandhā, pannarasa sukhumarūpāni, nibbānapaññattīti ime dhammāyatane pariyāpannā ca, apariyāpannā ca, dhammā dhammārammaṇaṃ nāma. Imasmiṃ pana ṭhāne etesaṃ vasena yojanaṃ akatvā ojadānapānadānajīvitadānavasena kātabbā. Ojādīsu hi rajanīyaṃ dhammārammaṇaṃ ārammaṇaṃ katvā heṭṭhā vuttanayeneva tīhi niyamehetaṃ kusalaṃ uppajjati. Đối với đối tượng pháp (dhammārammaṇa), sáu nội xứ, ba tướng (vô thường, khổ, vô ngã), ba uẩn vô sắc, mười lăm sắc tế, Niết-bàn và khái niệm – những pháp này, dù có thuộc hay không thuộc về pháp xứ, đều được gọi là đối tượng pháp. Tuy nhiên, ở đây, không nên giải thích theo những pháp này, mà nên giải thích theo sự cúng dường dưỡng chất, cúng dường thức uống, và cúng dường mạng sống. Bởi vì, khi lấy một đối tượng pháp đáng ưa thích trong các thứ như dưỡng chất v.v... làm đối tượng, thiện sự này cũng sanh khởi theo ba nguyên tắc đã được trình bày ở trên. Tattha yadā ‘ojadānaṃ mayha’nti sappinavanītādīni deti, pānadānanti aṭṭha pānāni deti, jīvitadānanti salākabhattasaṅghabhattādīni deti, aphāsukānaṃ bhikkhūnaṃ bhesajjaṃ deti, vejjaṃ paccupaṭṭhāpeti, jālaṃ phālāpeti, kumīnaṃ viddhaṃsāpeti, sakuṇapañjaraṃ viddhaṃsāpeti, bandhanamokkhaṃ kārāpeti, māghātabheriṃ carāpeti, aññānipi jīvitaparittāṇatthaṃ evarūpāni kammāni karoti tadā dānamayaṃ hoti. Yadā pana ‘ojadānapānadānajīvitadānāni mayhaṃ kulavaṃso kulatanti kulappaveṇī’ti vattasīsena ojadānādīni pavatteti tadā sīlamayaṃ hoti. Yadā dhammārammaṇasmiṃ khayavayaṃ paṭṭhapeti tadā bhāvanāmayaṃ hoti. Trong đó, khi một người cúng dường bơ, bơ tươi v.v... với ý nghĩ: ‘Đây là sự cúng dường dưỡng chất của ta’; hoặc cúng dường tám loại thức uống với ý nghĩ: ‘Đây là sự cúng dường thức uống’; hoặc cúng dường các loại vật thực như vật thực phân theo thẻ, vật thực cho Tăng-già v.v..., cúng dường thuốc men cho các vị tỳ-khưu bị bệnh, mời thầy thuốc đến chữa trị, cho người phá lưới, phá bẫy cá, phá lồng chim, giải thoát cho các chúng sanh bị giam cầm, cho người đi rao trống không sát sanh, và làm các việc tương tự khác để bảo vệ mạng sống với ý nghĩ: ‘Đây là sự cúng dường mạng sống’, thì khi ấy phát sanh thiện sự thuộc về bố thí (dānamaya). Lại nữa, khi một người thực hiện việc cúng dường dưỡng chất v.v... với phận sự hàng đầu, nghĩ rằng: ‘Việc cúng dường dưỡng chất, thức uống, và mạng sống là dòng dõi, là truyền thống, là gia phong của ta’, thì khi ấy phát sanh thiện sự thuộc về giới (sīlamaya). Khi một người thiết lập sự nhận biết về tính sanh diệt của đối tượng pháp, thì khi ấy phát sanh thiện sự thuộc về tu tiến (bhāvanāmaya). Dānamayaṃ pana hutvā pavattamānampi yadā ojadānapānadānajīvitadānāni sahatthā deti, tadā kāyakammaṃ hoti. Yadā puttadārādayo āṇāpetvā dāpeti, tadā vacīkammaṃ hoti. Yadā kāyaṅgavācaṅgāni acopetvā ojadānapānadānajīvitadānavasena vijjamānakavatthuṃ ‘dassāmī’ti manasā cinteti, tadā manokammaṃ hoti. Lại nữa, ngay cả khi đang thực hiện thiện sự thuộc về bố thí (dānamaya), khi một người tự tay thực hiện việc cúng dường dưỡng chất, thức uống, và mạng sống, thì đó là thân nghiệp (kāyakamma). Khi một người ra lệnh cho con cái, vợ chồng v.v... để họ thực hiện việc cúng dường, thì đó là khẩu nghiệp (vacīkamma). Khi một người không cử động thân và khẩu, chỉ dùng ý suy nghĩ: ‘Ta sẽ cúng dường’ một vật hiện có theo cách cúng dường dưỡng chất, thức uống, và mạng sống, thì đó là ý nghiệp (manokamma). Yadā pana vuttappakāraṃ vijjamānakavatthuṃ kulavaṃsādivasena sahatthā deti, tadā sīlamayaṃ kāyakammaṃ hoti. Yadā kulavaṃsādivaseneva puttadārādayo āṇāpetvā dāpeti, tadā vacīkammaṃ hoti. Yadā kulavaṃsādivaseneva vuttappakāraṃ vijjamānakavatthuṃ ‘dassāmī’ti manasāva cinteti, tadā manokammaṃ hoti. Lại nữa, khi nào do vì dòng dõi gia tộc v.v... mà tự tay cho vật hiện có đã được nói đến, khi ấy là thân nghiệp thuộc về giới. Khi nào chỉ do vì dòng dõi gia tộc v.v... mà ra lệnh cho con cái, vợ v.v... rồi khiến cho (họ) dâng cúng, khi ấy là khẩu nghiệp. Khi nào chỉ do vì dòng dõi gia tộc v.v... mà chỉ suy nghĩ bằng ý rằng: ‘Ta sẽ cho vật hiện có đã được nói đến’, khi ấy là ý nghiệp. Caṅkamitvā dhammārammaṇe khayavayaṃ paṭṭhapentassa pana bhāvanāmayaṃ kāyakammaṃ hoti. Kāyaṅgaṃ acopetvā vācāya khayavayaṃ paṭṭhapentassa vacīkammaṃ hoti. Kāyaṅgavācaṅgāni acopetvā manasāva dhammārammaṇe khayavayaṃ [Pg.123] paṭṭhapentassa manokammaṃ hoti. Evaṃ bhāvanāmayaṃ kāyavacīmanokammavasena tividhaṃ hoti. Evametaṃ dhammārammaṇampi kusalaṃ tividhapuññakiriyavatthuvasena navahi kammadvārehi bhājetvā dassesi dhammarājā. Lại nữa, đối với người đi kinh hành rồi thiết lập sự sinh diệt trong pháp trần, (việc ấy) là thân nghiệp thuộc về tu tiến. Đối với người không cử động thân phần, dùng lời nói để thiết lập sự sinh diệt, (việc ấy) là khẩu nghiệp. Đối với người không cử động thân phần và khẩu phần, chỉ dùng ý để thiết lập sự sinh diệt trong pháp trần, (việc ấy) là ý nghiệp. Như vậy, (phước) tu tiến có ba loại theo thân nghiệp, khẩu nghiệp, và ý nghiệp. Như vậy, Pháp Vương đã phân chia và chỉ ra thiện pháp này, vốn cũng có pháp trần làm đối tượng, bằng chín nghiệp môn theo ba loại phước sự. Evamidaṃ cittaṃ nānāvatthūsu nānārammaṇavasena dīpitaṃ. Idaṃ pana ekavatthusmimpi nānārammaṇavasena labbhatiyeva. Kathaṃ? Catūsu hi paccayesu cīvare cha ārammaṇāni labbhanti – navarattassa hi cīvarassa vaṇṇo manāpo hoti dassanīyo, idaṃ vaṇṇārammaṇaṃ. Paribhogakāle paṭapaṭasaddaṃ karoti, idaṃ saddārammaṇaṃ. Yo tattha kāḷakacchakādigandho, idaṃ gandhārammaṇaṃ. Rasārammaṇaṃ pana paribhogarasavasena kathitaṃ. Yā tattha sukhasamphassatā, idaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ. Cīvaraṃ paṭicca uppannā sukhā vedanā, dhammārammaṇaṃ. Piṇḍapāte rasārammaṇaṃ nippariyāyeneva labbhati. Evaṃ catūsu paccayesu nānārammaṇavasena yojanaṃ katvā dānamayādibhedo veditabbo. Như vậy, tâm này đã được trình bày theo các đối tượng khác nhau trong các vật khác nhau. Lại nữa, tâm này cũng có thể được tìm thấy theo các đối tượng khác nhau ngay trong một vật duy nhất. Bằng cách nào? Thật vậy, trong y phục, một trong bốn vật dụng, sáu đối tượng có thể được tìm thấy – Thật vậy, màu sắc của y mới nhuộm thì đẹp đẽ, đáng nhìn; đây là sắc trần. Khi sử dụng, nó phát ra tiếng sột soạt; đây là thanh trần. Mùi thuốc nhuộm đen v.v... ở trong đó; đây là hương trần. Lại nữa, vị trần được nói đến theo nghĩa vị hưởng dụng. Trạng thái xúc chạm êm ái ở trong đó; đây là xúc trần. Thọ lạc phát sinh do duyên y phục là pháp trần. Trong vật thực khất thực, vị trần được tìm thấy một cách trực tiếp. Như vậy, sau khi áp dụng theo các đối tượng khác nhau trong bốn vật dụng, sự phân biệt về bố thí v.v... cần được hiểu rõ. Imassa pana cittassa ārammaṇameva nibaddhaṃ, vinā ārammaṇena anuppajjanato. Dvāraṃ pana anibaddhaṃ. Kasmā? Kammassa anibaddhattā. Kammasmiñhi anibaddhe dvārampi anibaddhameva hoti. Lại nữa, đối với tâm này, chỉ có đối tượng là cố định, vì nó không phát sinh nếu không có đối tượng. Nhưng cửa (môn) thì không cố định. Tại sao? Vì nghiệp không cố định. Thật vậy, khi nghiệp không cố định, cửa (môn) cũng không cố định. Kāmāvacarakusalaṃ dvārakathā Thiện Dục Giới: Luận về Môn Kāyakammadvārakathā Luận về Thân Nghiệp Môn Imassa panatthassa pakāsanatthaṃ imasmiṃ ṭhāne mahāaṭṭhakathāyaṃ dvārakathā kathitā. Tattha tīṇi kammāni, tīṇi kammadvārāni, pañca viññāṇāni, pañca viññāṇadvārāni, cha phassā, cha phassadvārāni, aṭṭha asaṃvarā, aṭṭha asaṃvaradvārāni, aṭṭha saṃvarā, aṭṭha saṃvaradvārāni, dasa kusalakammapathā, dasa akusalakammapathāti, idaṃ ettakaṃ dvārakathāya mātikāṭhapanaṃ nāma. Lại nữa, để làm sáng tỏ ý nghĩa này, tại đây, trong Đại Sớ Giải, luận về cửa (môn) đã được trình bày. Trong đó: ba nghiệp, ba nghiệp môn, năm thức, năm thức môn, sáu xúc, sáu xúc môn, tám sự không phòng hộ, tám cửa không phòng hộ, tám sự phòng hộ, tám cửa phòng hộ, mười thiện nghiệp đạo, mười bất thiện nghiệp đạo. Bấy nhiêu đây được gọi là sự thiết lập đề mục trong luận về cửa (môn). Tattha kiñcāpi tīṇi kammāni paṭhamaṃ vuttāni, tāni pana ṭhapetvā ādito tāva tīṇi kammadvārāni bhājetvā dassitāni. Katamāni tīṇi? Kāyakammadvāraṃ, vacīkammadvāraṃ, manokammadvāranti. Trong đó, mặc dù ba nghiệp đã được nói đến trước tiên, nhưng sau khi tạm gác chúng lại, trước hết ba nghiệp môn đã được phân chia và chỉ ra. Ba (nghiệp môn) ấy là gì? Thân nghiệp môn, khẩu nghiệp môn, và ý nghiệp môn. Tattha [Pg.124] catubbidho kāyo – upādinnako, āhārasamuṭṭhāno, utusamuṭṭhāno, cittasamuṭṭhānoti. Tattha cakkhāyatanādīni jīvitindriyapariyantāni aṭṭha kammasamuṭṭhānarūpānipi, kammasamuṭṭhānāneva catasso dhātuyo vaṇṇo gandho raso ojāti aṭṭha upādinnakakāyo nāma. Tāneva aṭṭha āhārajāni āhārasamuṭṭhānikakāyo nāma. Aṭṭha utujāni utusamuṭṭhānikakāyo nāma. Aṭṭha cittajāni cittasamuṭṭhānikakāyo nāma. Trong đó, thân có bốn loại: thân do nghiệp sanh (upādinnaka), thân do vật thực sanh (āhārasamuṭṭhāna), thân do thời tiết sanh (utusamuṭṭhāna), và thân do tâm sanh (cittasamuṭṭhāna). Trong đó, thân do nghiệp sanh (upādinnakakāyo) là tám loại sắc do nghiệp sanh từ nhãn xứ cho đến mạng quyền, và cũng là tám sắc do nghiệp sanh gồm bốn đại, sắc, hương, vị, và vật thực. Chính tám sắc ấy khi do vật thực sanh thì được gọi là thân do vật thực sanh. Tám sắc ấy khi do thời tiết sanh thì được gọi là thân do thời tiết sanh. Tám sắc ấy khi do tâm sanh thì được gọi là thân do tâm sanh. Tesu kāyakammadvāranti neva upādinnakakāyassa nāmaṃ na itaresaṃ. Cittasamuṭṭhānesu pana aṭṭhasu rūpesu ekā viññatti atthi, idaṃ kāyakammadvāraṃ nāma. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ kāyaviññatti? Yā kusalacittassa vā, akusalacittassa vā, abyākatacittassa vā, abhikkamantassa vā paṭikkamantassa vā, ālokentassa vā vilokentassa vā, samiñjentassa vā pasārentassa vā, kāyassa thambhanā santhambhanā santhambhitattaṃ, viññatti viññāpanā viññāpitattaṃ, idaṃ taṃ rūpaṃ kāyaviññattī’’ti (dha. sa. 720). ‘Abhikkamissāmi paṭikkamissāmī’ti hi cittaṃ uppajjamānaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Tattha yā pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātu tannissito vaṇṇo gandho raso ojāti imesaṃ aṭṭhannaṃ rūpakalāpānaṃ abbhantare cittasamuṭṭhānā vāyodhātu, sā attanā sahajātaṃ rūpakāyaṃ santhambheti sandhāreti cāleti abhikkamāpeti paṭikkamāpeti. Trong số những (thân) ấy, 'thân nghiệp môn' không phải là tên của thân do nghiệp sanh, cũng không phải của các thân còn lại. Nhưng trong tám sắc do tâm sanh, có một (sắc) là thân biểu tri; đây được gọi là thân nghiệp môn. Nhắm đến điều này mà có lời dạy rằng: “Sắc pháp ấy là thân biểu tri là gì? Sự nâng đỡ, sự nâng đỡ vững chắc, trạng thái được nâng đỡ vững chắc của thân, sự biểu tri, sự làm cho biết, trạng thái làm cho biết của người đang đi tới hoặc đi lui, đang nhìn tới hoặc nhìn quanh, đang co lại hoặc duỗi ra, (với) tâm thiện, hoặc tâm bất thiện, hoặc tâm vô ký; đây là sắc pháp ấy, là thân biểu tri.” (Pháp Tụ 720). Thật vậy, khi tâm 'Ta sẽ đi tới, ta sẽ đi lui' phát sinh, nó làm phát sinh sắc pháp. Trong đó, phong đại do tâm sanh, ở bên trong tám nhóm sắc pháp này là địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại, và sắc, hương, vị, vật thực phụ thuộc vào chúng, chính phong đại ấy nâng đỡ, duy trì, lay động, làm cho đi tới, làm cho đi lui thân sắc đồng sanh với nó. Tattha ekāvajjanavīthiyaṃ sattasu javanesu paṭhamacittasamuṭṭhitā vāyodhātu attanā sahajātaṃ rūpakāyaṃ santhambhetuṃ sandhāretuṃ sakkoti, aparāparaṃ pana cāletuṃ na sakkoti. Dutiyādīsupi eseva nayo. Sattamacittena pana samuṭṭhitā vāyodhātu heṭṭhā chahi cittehi samuṭṭhitaṃ vāyodhātuṃ upatthambhanapaccayaṃ labhitvā attanā sahajātaṃ rūpakāyaṃ santhambhetuṃ sandhāretuṃ cāletuṃ abhikkamāpetuṃ paṭikkamāpetuṃ ālokāpetuṃ vilokāpetuṃ sammiñjāpetuṃ pasārāpetuṃ sakkoti. Tena gamanaṃ nāma jāyati, āgamanaṃ nāma jāyati, gamanāgamanaṃ nāma jāyati. ‘Yojanaṃ gato dasayojanaṃ gato’ti vattabbataṃ āpajjāpeti. Trong đó, trong một lộ trình (tâm) có một Hướng môn, giữa bảy tốc hành tâm, phong đại do tâm tốc hành thứ nhất sanh ra có thể nâng đỡ và duy trì thân sắc đồng sanh với nó, nhưng không thể làm nó di chuyển tới lui. Đối với (phong đại do) các tâm thứ hai v.v... sanh ra cũng theo phương pháp này. Nhưng phong đại do tâm thứ bảy sanh ra, sau khi nhận được phong đại do sáu tâm bên dưới sanh ra làm duyên trợ lực, có thể nâng đỡ, duy trì, lay động, làm cho đi tới, đi lui, nhìn tới, nhìn quanh, co lại, duỗi ra thân sắc đồng sanh với nó. Do đó, sự đi phát sinh, sự đến phát sinh, sự đi và đến phát sinh. Nó làm cho (một người) đạt đến trạng thái có thể được gọi là: 'đã đi một do-tuần, đã đi mười do-tuần'. Yathā [Pg.125] hi sattahi yugehi ākaḍḍhitabbe sakaṭe paṭhamayuge yuttagoṇā yugaṃ tāva santhambhetuṃ sandhāretuṃ sakkonti, cakkaṃ pana napavaṭṭenti; dutiyādīsupi eseva nayo; sattamayuge pana goṇe yojetvā yadā cheko sārathi dhure nisīditvā yottāni ādāya sabbapurimato paṭṭhāya patodalaṭṭhiyā goṇe ākoṭeti, tadā sabbeva ekabalā hutvā dhurañca sandhārenti cakkāni ca pavaṭṭenti. ‘Sakaṭaṃ gahetvā dasayojanaṃ vīsatiyojanaṃ gatā’ti vattabbataṃ āpādenti – evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Ví như, trên một cỗ xe cần được kéo bởi bảy cái ách, những con bò được thắng vào cái ách đầu tiên trước hết có thể làm cho cái ách vững chắc, có thể giữ vững, nhưng không làm cho bánh xe lăn; ở những cái ách thứ hai v.v... cũng theo cách này. Nhưng khi những con bò được thắng vào cái ách thứ bảy, khi người đánh xe thiện xảo ngồi ở đầu xe, cầm lấy dây cương, bắt đầu từ con bò đầu tiên trong tất cả, dùng roi thúc đánh những con bò, khi ấy, tất cả chúng đồng một sức, giữ vững cả đầu xe và làm cho các bánh xe lăn. Chúng làm cho có thể nói rằng: 'Kéo cỗ xe đi được mười do-tuần, hai mươi do-tuần'. Nên biết điều này được thành tựu như vậy. Tattha yo cittasamuṭṭhānikakāyo na so viññatti, cittasamuṭṭhānāya pana vāyodhātuyā sahajātaṃ rūpakāyaṃ santhambhetuṃ sandhāretuṃ cāletuṃ paccayo bhavituṃ samattho eko ākāravikāro atthi, ayaṃ viññatti nāma. Sā aṭṭha rūpāni viya na cittasamuṭṭhānā. Yathā pana aniccādibhedānaṃ dhammānaṃ jarāmaraṇattā, ‘‘jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhata’’ntiādi (saṃ. ni. 2.20) vuttaṃ, evaṃ cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ viññattitāya sāpi cittasamuṭṭhānā nāma hoti. Trong đó, thân nào do tâm sanh thì thân ấy không phải là biểu tri. Tuy nhiên, có một sự biến đổi của trạng thái có khả năng trở thành duyên để làm cho vững chắc, để giữ vững, để lay động thân sắc đồng sanh với phong đại do tâm sanh; cái này được gọi là biểu tri. Biểu tri ấy không phải do tâm sanh như tám sắc (trong một kalāpa). Nhưng ví như, do tính chất già-chết của các pháp có sự phân biệt vô thường v.v..., đã được nói rằng: 'Này các Tỳ khưu, già và chết là vô thường, là pháp hữu vi' v.v...; cũng vậy, do tính chất biểu tri của các sắc do tâm sanh, nó cũng được gọi là do tâm sanh. Viññāpanattā panesā viññattīti vuccati. Kiṃ viññāpetīti? Ekaṃ kāyikakaraṇaṃ. Cakkhupathasmiñhi ṭhito hatthaṃ vā pādaṃ vā ukkhipati, sīsaṃ vā bhamukaṃ vā cāleti, ayaṃ hatthādīnaṃ ākāro cakkhuviññeyyo hoti. Viññatti pana na cakkhuviññeyyā manoviññeyyā eva. Cakkhunā hi hatthavikārādivasena vipphandamānaṃ vaṇṇārammaṇameva passati. Viññattiṃ pana manodvārikacittena cintetvā ‘idañcidañca esa kāreti maññe’ti jānāti. Lại nữa, nó được gọi là biểu tri vì nó làm cho biết. Nó làm cho biết điều gì? Một hành động của thân. Thật vậy, người đứng trong tầm mắt giơ tay hoặc chân lên, lắc đầu hoặc nhướng mày, trạng thái này của tay v.v... là đối tượng được biết bởi nhãn thức. Nhưng biểu tri không phải là đối tượng được biết bởi nhãn thức, mà chỉ là đối tượng được biết bởi ý thức. Thật vậy, bằng mắt, người ta chỉ thấy đối tượng sắc đang rung động do sự biến đổi của tay v.v... Nhưng đối với biểu tri, người ta biết bằng cách suy nghĩ với tâm lộ ý rằng: 'Tôi cho rằng người này muốn làm điều này điều này'. Yathā hi araññe nidāghasamaye udakaṭṭhāne manussā ‘imāya saññāya idha udakassa atthibhāvaṃ jānissantī’ti rukkhagge tālapaṇṇādīni bandhāpenti, surāpānadvāre dhajaṃ ussāpenti, uccaṃ vā pana rukkhaṃ vāto paharitvā cāleti, antoudake macche calante upari bubbuḷakāni uṭṭhahanti, mahoghassa gatamaggapariyante tiṇapaṇṇakasaṭaṃ ussāritaṃ hoti. Tattha tālapaṇṇadhajasākhācalanabubbuḷakatiṇapaṇṇakasaṭe disvā yathā cakkhunā adiṭṭhampi ‘ettha udakaṃ bhavissati, surā bhavissati, ayaṃ rukkho vātena pahato bhavissati, antoudake maccho bhavissati, ettakaṃ [Pg.126] ṭhānaṃ ajjhottharitvā ogho gato bhavissatī’ti manoviññāṇena jānāti, evameva viññattipi na cakkhuviññeyyā manoviññeyyāva. Cakkhunā hi hatthavikārādivasena vipphandamānaṃ vaṇṇārammaṇameva passati. Viññattiṃ pana manodvārikacittena cintetvā ‘idañcidañca esa kāreti maññe’ti jānāti. Ví như, trong rừng vào mùa nóng, tại nơi có nước, người ta cho buộc lá cọ v.v... trên ngọn cây, nghĩ rằng: 'Nhờ dấu hiệu này, họ sẽ biết sự có mặt của nước ở đây'; họ dựng cờ ở cửa quán rượu; hoặc là gió thổi làm lay động cây cao; khi cá di chuyển trong nước, bong bóng nổi lên trên; ở cuối con đường của dòng lũ lớn, cỏ, lá, rác bị đẩy lên. Ở đó, sau khi thấy lá cọ, cờ, cành cây lay động, bong bóng, cỏ, lá, rác, mặc dù không được thấy bằng mắt, người ta biết bằng ý thức rằng: 'Ở đây chắc có nước', 'chắc có rượu', 'cây này chắc bị gió thổi', 'trong nước chắc có cá', 'dòng lũ chắc đã đi qua bao trùm một khoảng chừng này'. Cũng vậy, biểu tri không phải là đối tượng được biết bởi nhãn thức, mà chỉ là đối tượng được biết bởi ý thức. Thật vậy, bằng mắt, người ta chỉ thấy đối tượng sắc đang rung động do sự biến đổi của tay v.v... Nhưng đối với biểu tri, người ta biết bằng cách suy nghĩ với tâm lộ ý rằng: 'Tôi cho rằng người này muốn làm điều này điều này'. Na kevalañcesā viññāpanatova viññatti nāma. Viññeyyatopi pana viññattiyeva nāma. Ayañhi paresaṃ antamaso tiracchānagatānampi pākaṭā hoti. Tattha tattha sannipatitā hi soṇasiṅgālakākagoṇādayo daṇḍaṃ vā leḍḍuṃ vā gahetvā paharaṇākāre dassite ‘ayaṃ no paharitukāmo’ti ñatvā yena vā tena vā palāyanti. Pākārakuṭṭādiantarikassa pana parassa apākaṭakālopi atthi. Kiñcāpi tasmiṃ khaṇe apākaṭā sammukhībhūtānaṃ pana pākaṭattā viññattiyeva nāma hoti. Nó không chỉ được gọi là biểu tri do làm cho biết, mà còn được gọi là biểu tri do có thể được biết. Thật vậy, điều này hiển nhiên đối với những người khác, tối thiểu là cả đối với loài bàng sanh. Thật vậy, chó, chó rừng, quạ, bò v.v... tụ tập ở nơi này nơi kia, khi thấy (ai đó) cầm gậy hoặc cục đất và tỏ ra điệu bộ muốn đánh, chúng biết rằng 'người này muốn đánh chúng ta' và bỏ chạy bằng bất cứ đường nào. Nhưng cũng có lúc nó không hiển nhiên đối với người khác bị che khuất bởi tường, vách v.v... Mặc dù trong khoảnh khắc ấy nó không hiển nhiên, nhưng vì nó hiển nhiên đối với những người đối diện, nó vẫn được gọi là biểu tri. Cittasamuṭṭhānike pana kāye calante tisamuṭṭhāniko calati na calatīti? Sopi tatheva calati. Taṃgatiko tadanuvattakova hoti. Yathā hi udake gacchante udake patitāni sukkhadaṇḍakatiṇapaṇṇādīnipi udakagatikāneva bhavanti, tasmiṃ gacchante gacchanti, tiṭṭhante tiṭṭhanti – evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Evamesā cittasamuṭṭhānesu rūpesu viññatti kāyakammadvāraṃ nāmāti veditabbā. Lại nữa, khi thân do tâm sanh lay động, (thân) do ba nguồn gốc (nghiệp, thời tiết, vật thực) sanh có lay động hay không? Nó cũng lay động như vậy. Nó có cùng chuyển động, nó đi theo sau. Ví như khi nước chảy, cả những cành cây khô, cỏ khô, lá khô v.v... rơi trong nước cũng có cùng chuyển động như nước; khi nước chảy, chúng chảy; khi nước dừng, chúng dừng – nên biết điều này được thành tựu như vậy. Như vậy, nên biết rằng biểu tri này trong các sắc do tâm sanh được gọi là thân nghiệp môn. Yā pana tasmiṃ dvāre siddhā cetanā yāya pāṇaṃ hanati, adinnaṃ ādiyati, micchācāraṃ carati, pāṇātipātādīhi viramati, idaṃ kāyakammaṃ nāma. Evaṃ paravādimhi sati kāyo dvāraṃ, tamhi dvāre siddhā cetanā kāyakammaṃ ‘kusalaṃ vā akusalaṃ vā’ti ṭhapetabbaṃ. Paravādimhi pana asati ‘abyākataṃ vā’ti tikaṃ pūretvāva ṭhapetabbaṃ. Tattha yathā nagaradvāraṃ kataṭṭhāneyeva tiṭṭhati, aṅgulamattampi aparāparaṃ na saṅkamati, tena tena pana dvārena mahājano sañcarati, evameva dvāre dvāraṃ na sañcarati, kammaṃ pana tasmiṃ tasmiṃ dvāre uppajjanato carati. Tenāhu porāṇā – Lại nữa, tư nào đã thành tựu ở môn ấy, nhờ tư ấy mà người ta sát sanh, lấy của không cho, hành tà hạnh, hoặc từ bỏ sát sanh v.v..., cái này được gọi là thân nghiệp. Như vậy, khi có người khác (làm đối tượng), thân là môn, và tư đã thành tựu ở môn ấy là thân nghiệp, nên được xác định là 'thiện hoặc bất thiện'. Nhưng khi không có người khác, nên được xác định sau khi hoàn tất tam đề là 'hoặc vô ký'. Ở đây, ví như cổng thành chỉ đứng ở nơi nó được làm ra, không di chuyển qua lại dù chỉ một lóng tay, nhưng dân chúng đi lại qua cổng này cổng kia; cũng vậy, môn không đi lại ở môn (khác), nhưng nghiệp thì đi lại (tức là sanh khởi) ở môn này môn kia do sanh khởi ở đó. Do đó, các vị cổ sư đã nói: Dvāre caranti kammāni, na dvārā dvāracārino; Tasmā dvārehi kammāni, aññamaññaṃ vavatthitāti. Các nghiệp đi lại (sanh khởi) ở các môn, các môn không phải là những thứ đi lại ở các môn (khác); Do đó, các nghiệp được phân định với nhau bởi các môn. Tattha [Pg.127] kammenāpi dvāraṃ nāmaṃ labhati, dvārenāpi kammaṃ. Yathā hi viññāṇādīnaṃ uppajjanaṭṭhānāni viññāṇadvāraṃ phassadvāraṃ asaṃvaradvāraṃ saṃvaradvāranti nāmaṃ labhanti, evaṃ kāyakammassa uppajjanaṭṭhānaṃ kāyakammadvāranti nāmaṃ labhati. Vacīmanokammadvāresupi eseva nayo. Yathā pana tasmiṃ tasmiṃ rukkhe adhivatthā devatā simbalidevatā palāsadevatā pucimandadevatā phandanadevatāti tena tena rukkhena nāmaṃ labhati, evameva kāyadvārena kataṃ kammampi kāyakammanti dvārena nāmaṃ labhati. Vacīkammamanokammesupi eseva nayo. Tattha añño kāyo, aññaṃ kammaṃ, kāyena pana katattā taṃ kāyakammanti vuccati. Tenāhu aṭṭhakathācariyā – Ở đây, môn cũng được gọi tên theo nghiệp, và nghiệp cũng được gọi tên theo môn. Ví như nơi sanh khởi của thức v.v... được gọi tên là thức môn, xúc môn, bất phòng hộ môn, phòng hộ môn; cũng vậy, nơi sanh khởi của thân nghiệp được gọi tên là thân nghiệp môn. Đối với khẩu nghiệp môn và ý nghiệp môn cũng theo phương pháp này. Lại nữa, ví như vị trời ngự trị trên cây này cây kia được gọi tên theo cây này cây kia là vị trời cây gòn, vị trời cây giòng giòng, vị trời cây sầu đâu, vị trời cây trôm; cũng vậy, nghiệp được làm qua thân môn cũng được gọi tên theo môn là thân nghiệp. Đối với khẩu nghiệp và ý nghiệp cũng theo phương pháp này. Ở đây, thân là khác, nghiệp là khác; nhưng vì được làm qua thân nên nghiệp ấy được gọi là thân nghiệp. Do đó, các vị Chú giải sư đã nói rằng: Kāyena ce kataṃ kammaṃ, kāyakammanti vuccati; Kāyo ca kāyakammañca, aññamaññaṃ vavatthitā. Nếu nghiệp được làm qua thân, được gọi là thân nghiệp; Thân và thân nghiệp, được phân biệt với nhau. Sūciyā ce kataṃ kammaṃ, sūcikammanti vuccati; Sūci ca sūcikammañca, aññamaññaṃ vavatthitā. Nếu việc được làm bằng cây kim, được gọi là việc của kim; Cây kim và việc của kim, được phân biệt với nhau. Vāsiyā ce kataṃ kammaṃ, vāsikammanti vuccati; Vāsi ca vāsikammañca, aññamaññaṃ vavatthitā. Nếu việc được làm bằng cái bào, được gọi là việc của bào; Cái bào và việc của bào, được phân biệt với nhau. Purisena ce kataṃ kammaṃ, purisakammanti vuccati; Puriso ca purisakammañca, aññamaññaṃ vavatthitā. Nếu việc được làm bởi người nam, được gọi là việc của người nam; Người nam và việc của người nam, được phân biệt với nhau. Evamevaṃ. Cũng vậy. Kāyena ce kataṃ kammaṃ, kāyakammanti vuccati; Kāyo ca kāyakammañca, aññamaññaṃ vavatthitāti. Nếu nghiệp được làm qua thân, được gọi là thân nghiệp; Thân và thân nghiệp, được phân biệt với nhau. Evaṃ sante neva dvāravavatthānaṃ yujjati, na kammavavatthānaṃ. Kathaṃ? Kāyaviññattiyañhi ‘‘dvāre caranti kammānī’’ti vacanato vacīkammampi pavattati, tenassā kāyakammadvāranti vavatthānaṃ na yuttaṃ. Kāyakammañca vacīviññattiyampi pavattati, tenassa kāyakammanti vavatthānaṃ na yujjatī’ti. ‘No na yujjati. Kasmā? Yebhuyyavuttitāya ceva tabbahulavuttitāya ca. Kāyakammameva hi yebhuyyena kāyaviññattiyaṃ pavattati na itarāni, tasmā kāyakammassa yebhuyyena pavattito tassā kāyakammadvārabhāvo siddho. Brāhmaṇagāmaambavananāgavanādīnaṃ brāhmaṇagāmādibhāvo viyāti dvāravavatthānaṃ yujjati. Kāyakammaṃ pana kāyadvāramhiyeva bahulaṃ pavattati appaṃ vacīdvāre[Pg.128]. Tasmā kāyadvāre bahulaṃ pavattito etassa kāyakammabhāvo siddho, vanacarakathullakumārikādigocarānaṃ vanacarakādibhāvo viyāti. Evaṃ kammavavatthānampi yujjatī’ti. Nếu như vậy, việc phân định môn là không hợp lý, việc phân định nghiệp cũng không hợp lý. Tại sao? Bởi vì trong thân biểu tri, theo câu ‘các nghiệp diễn hành trong các môn’ thì khẩu nghiệp cũng diễn tiến, do đó việc phân định nó là thân nghiệp môn là không hợp lý. Và thân nghiệp cũng diễn tiến trong khẩu biểu tri, do đó việc phân định nó là thân nghiệp là không hợp lý.’ ‘Không phải là không hợp lý. Tại sao? Bởi vì nó diễn tiến theo đa số và diễn tiến nhiều ở đó. Bởi vì chỉ có thân nghiệp diễn tiến theo đa số trong thân biểu tri, không phải các nghiệp khác, do đó vì thân nghiệp diễn tiến theo đa số nên trạng thái thân nghiệp môn của nó được thành tựu. Giống như trạng thái làng Bà-la-môn v.v... của làng Bà-la-môn, vườn xoài, rừng cây na-ga v.v...; như vậy việc phân định môn là hợp lý. Lại nữa, thân nghiệp diễn tiến nhiều ở thân môn, ít ở khẩu môn. Do đó, vì diễn tiến nhiều ở thân môn nên trạng thái thân nghiệp của nó được thành tựu, giống như trạng thái người đi rừng v.v... của người có cảnh giới là người đi rừng, cô gái Thullakumārikā v.v... Như vậy, việc phân định nghiệp cũng là hợp lý.’ Kāyakammadvārakathā niṭṭhitā. Dứt điểm chương về thân nghiệp môn. Vacīkammadvārakathā Chương về khẩu nghiệp môn Vacīkammadvārakathāyaṃ pana cetanāviratisaddavasena tividhā vācā nāma. Tattha ‘‘catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgatā vācā subhāsitā hoti no dubbhāsitā, anavajjā ca ananuvajjā ca viññūna’’nti (saṃ. ni. 1.213); ayaṃ cetanāvācā nāma. Yā ‘‘catūhi vacīduccaritehi ārati virati…pe… ayaṃ vuccati sammāvācā’’ti (vibha. 206), ayaṃ virativācā nāma. ‘‘Vācā girā byappatho udīraṇaṃ ghoso ghosakammaṃ vācā vacībhedo’’ti (dha. sa. 850), ayaṃ saddavācā nāma. Tāsu vacīkammadvāranti neva cetanāya nāmaṃ na viratiyā. Sahasaddā pana ekā viññatti atthi, idaṃ vacīkammadvāraṃ nāma. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ vacīviññatti? Yā kusalacittassa vā akusalacittassa vā abyākatacittassa vā vācā girā byappatho udīraṇaṃ ghoso ghosakammaṃ vācā vacībhedo, ayaṃ vuccati vācā. Yā tāya vācāya viññatti viññāpanā viññāpitattaṃ, idaṃ taṃ rūpaṃ vacīviññattī’’ti (dha. sa. 636). Lại nữa, trong chương về khẩu nghiệp môn, lời nói có ba loại theo phương diện tư, sự kiêng cữ, và âm thanh. Ở đây, trong câu: ‘Này các Tỳ khưu, lời nói được hội đủ bốn chi phần là lời thiện thuyết, không phải ác thuyết, không có tội lỗi và không bị các bậc trí quở trách,’ đây được gọi là tư ngữ. Trong câu: ‘Sự từ bỏ, sự kiêng cữ... khỏi bốn khẩu ác hành... đây được gọi là chánh ngữ,’ đây được gọi là kiêng cữ ngữ. Trong câu: ‘Lời nói, lời phát biểu, lời trình bày, lời thốt ra, tiếng hô, việc hô to, lời nói, sự phân biệt lời nói,’ đây được gọi là âm thanh ngữ. Trong số đó, khẩu nghiệp môn không phải là tên của tư, cũng không phải của sự kiêng cữ. Nhưng có một biểu tri cùng với âm thanh, đây được gọi là khẩu nghiệp môn. Nhắm đến điều này, đã được nói rằng: ‘Sắc ấy là khẩu biểu tri là gì? Lời nói, lời phát biểu, lời trình bày, lời thốt ra, tiếng hô, việc hô to, lời nói, sự phân biệt lời nói của tâm thiện, hoặc tâm bất thiện, hoặc tâm vô ký, đây được gọi là lời nói. Sự biểu tri, sự làm cho biết, trạng thái đã làm cho biết bằng lời nói ấy, sắc ấy là khẩu biểu tri.’ ‘Idaṃ vakkhāmi etaṃ vakkhāmī’ti hi vitakkayato vitakkavipphārasaddo nāma uppajjati. Ayaṃ na sotaviññeyyo manoviññeyyoti mahāaṭṭhakathāyaṃ āgato. Āgamaṭṭhakathāsu pana ‘vitakkavipphārasadda’nti vitakkavipphāravasena uppannaṃ vippalapantānaṃ suttappamattādīnaṃ saddaṃ; ‘sutvā’ti taṃ sutvā, yaṃ vitakkayato tassa so saddo uppanno; tassa vasena ‘evampi te mano, itthampi te mano’ti ādisatīti vatvā vatthūnipi kathitāni. Paṭṭhānepi ‘‘cittasamuṭṭhānaṃ saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti āgataṃ. Tasmā vinā viññattighaṭṭanāya uppajjamāno asotaviññeyyo vitakkavipphārasaddo nāma natthi. ‘Idaṃ vakkhāmi [Pg.129] etaṃ vakkhāmī’ti uppajjamānaṃ pana cittaṃ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātu vaṇṇo gandho raso ojāti aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti. Tesaṃ abbhantare cittasamuṭṭhānā pathavīdhātu upādinnakaṃ ghaṭṭayamānāva uppajjati. Tena dhātusaṅghaṭṭanena saheva saddo uppajjatīti. Ayaṃ cittasamuṭṭhānasaddo nāma. Ayaṃ na viññatti. Tassā pana cittasamuṭṭhānāya pathavīdhātuyā upādinnakaghaṭṭanassa paccayabhūto eko ākāravikāro atthi, ayaṃ vacīviññatti nāma. Ito paraṃ sā aṭṭha rūpāni viya na cittasamuṭṭhānātiādi sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Bởi vì, đối với người đang tầm ‘tôi sẽ nói điều này, tôi sẽ nói điều kia,’ một âm thanh gọi là âm thanh do tầm lan rộng sanh khởi. Điều này đã được ghi nhận trong Đại Chú giải rằng: ‘Âm thanh này không thể được biết bởi nhĩ thức, chỉ có thể được biết bởi ý thức.’ Nhưng trong các Chú giải Kinh tạng, ‘âm thanh do tầm lan rộng’ là âm thanh của những người đang nói mê, đang ngủ, đang lơ đãng v.v... sanh khởi do năng lực của tầm lan rộng; ‘sau khi nghe’ nghĩa là sau khi nghe âm thanh đó, người đó nói ra điều mà người kia đang tầm khi âm thanh đó sanh khởi; dựa vào đó mà nói rằng: ‘tâm của bạn như thế này, tâm của bạn như thế kia,’ và các câu chuyện cũng đã được kể. Trong bộ Patthāna cũng có nói: ‘Thanh xứ do tâm sanh làm duyên cho nhĩ thức bằng cảnh duyên.’ Do đó, không có cái gọi là âm thanh do tầm lan rộng, sanh khởi mà không có sự va chạm của biểu tri, và không thể được biết bởi nhĩ thức. Lại nữa, tâm sanh khởi ‘tôi sẽ nói điều này, tôi sẽ nói điều kia’ làm sanh khởi tám sắc là: địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại, sắc, hương, vị, vật thực. Trong số đó, địa đại do tâm sanh sanh khởi trong khi va chạm vào (sắc) được chấp thủ. Cùng với sự va chạm của các đại đó, âm thanh sanh khởi. Đây được gọi là âm thanh do tâm sanh. Đây không phải là biểu tri. Nhưng có một sự biến đổi của trạng thái làm duyên cho sự va chạm của địa đại do tâm sanh vào (sắc) được chấp thủ, đây được gọi là khẩu biểu tri. Sau đây, tất cả những gì như ‘nó không phải do tâm sanh như tám sắc’ v.v... nên được hiểu theo phương pháp đã nói ở dưới. Idhāpi hi ‘tissa, datta, mittā’ti pakkosantassa saddaṃ sutvā viññattiṃ manodvārikacittena cintetvā ‘idañcidañca esa kāreti maññe’ti jānāti. Kāyaviññatti viya ca ayampi tiracchānagatānampi pākaṭā hoti. ‘Ehi, yāhī’ti hi saddaṃ sutvā tiracchānagatāpi ‘idaṃ nāmesa kāreti maññe’ti ñatvā āgacchanti ceva gacchanti ca. Tisamuṭṭhānikakāyaṃ cāleti na cāletīti, ayaṃ pana vāro idha na labbhati. Purimacittasamuṭṭhānāya upatthambhanakiccampi natthi. Yā pana tasmiṃ vacīdvāre siddhā cetanā, yāya musā katheti, pesuññaṃ katheti, pharusaṃ katheti, samphaṃ palapati, musāvādādīhi viramati, idaṃ vacīkammaṃ nāma. Ito paraṃ sabbaṃ kammavavatthānañca dvāravavatthānañca heṭṭhā vuttanayeneva veditabbanti. Ở đây cũng vậy, thật vậy, sau khi nghe tiếng của người đang gọi 'Tissa, Datta, Mitta', người ấy suy nghĩ về biểu tri bằng tâm ý môn và biết rằng: 'Ta cho rằng người này muốn làm việc này việc này'. Và khẩu biểu tri này, cũng giống như thân biểu tri, cũng hiển nhiên đối với cả loài bàng sanh. Thật vậy, sau khi nghe tiếng 'Hãy đến đây, hãy đi đi', cả loài bàng sanh cũng biết rằng: 'Ta cho rằng người này muốn làm việc tên là thế này', rồi chúng vừa đến và vừa đi. Nhưng trường hợp 'làm cho thân tam sanh khởi chuyển động hay không chuyển động' này không có được ở đây. Cũng không có phận sự nâng đỡ của (địa đại) do tâm trước sanh khởi. Nhưng tư nào đã thành tựu ở khẩu môn ấy, do tư ấy mà người ta nói dối, nói đâm thọc, nói lời thô ác, nói lời vô ích, hoặc kiêng cữ nói dối v.v..., cái này được gọi là khẩu nghiệp. Kể từ đây trở đi, tất cả sự phân định nghiệp và sự phân định môn nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở dưới. Vacīkammadvārakathā niṭṭhitā. Luận về Khẩu Nghiệp Môn đã kết thúc. Manokammadvārakathā Luận về Ý Nghiệp Môn Manokammadvārakathāyaṃ pana kāmāvacarādivasena catubbidho mano mano nāma. Tattha kāmāvacaro catupaññāsavidho hoti, rūpāvacaro pannarasavidho, arūpāvacaro dvādasavidho, lokuttaro aṭṭhavidhoti sabbopi ekūnanavutividho hoti. Tattha ayaṃ nāma mano manodvāraṃ na hotīti na vattabbo. Yathā hi ayaṃ nāma cetanā kammaṃ na hotīti na vattabbā, antamaso pañcaviññāṇasampayuttāpi hi cetanā mahāpakaraṇe kammantveva niddiṭṭhā, evameva ayaṃ nāma mano manodvāraṃ na hotīti na vattabbo. Hơn nữa, trong luận về ý nghiệp môn, tâm có bốn loại theo cách phân chia dục giới v.v... được gọi là ý. Trong đó, (tâm) dục giới có năm mươi bốn loại, (tâm) sắc giới có mười lăm loại, (tâm) vô sắc giới có mười hai loại, (tâm) siêu thế có tám loại; như vậy, tất cả có tám mươi chín loại. Trong đó, không nên nói rằng: 'Ý tên là thế này không phải là ý môn'. Giống như không nên nói rằng: 'Tư tên là thế này không phải là nghiệp', thật vậy, ngay cả tư tương ưng với ngũ song thức cũng đã được chỉ rõ là nghiệp trong bộ Đại Luận (Paṭṭhāna), cũng như thế, không nên nói rằng: 'Ý tên là thế này không phải là ý môn'. Etthāha [Pg.130] – kammaṃ nāmetaṃ kiṃ karotīti? Āyūhati, abhisaṅkharoti, piṇḍaṃ karoti, ceteti, kappeti, pakappetīti. Evaṃ sante pañcaviññāṇacetanā kiṃ āyūhati, abhisaṅkharoti, piṇḍaṃ karoti, ceteti, kappeti, pakappetīti?. Sahajātadhamme. Sāpi hi sahajāte sampayuttakkhandhe āyūhati abhisaṅkharoti piṇḍaṃ karoti ceteti kappeti pakappetīti. Kiṃ vā iminā vādena? Sabbasaṅgāhikavasena hetaṃ vuttaṃ. Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – tebhūmakakusalākusalo ekūnatiṃsavidho mano manokammadvāraṃ nāma. Yā pana tasmiṃ manodvāre siddhā cetanā yāya abhijjhābyāpādamicchādassanāni ceva anabhijjhāabyāpādasammādassanāni ca gaṇhāti, idaṃ manokammaṃ nāma. Ito paraṃ sabbaṃ kammavavatthānañca dvāravavatthānañca heṭṭhā vuttanayeneva veditabbanti. Imāni tīṇi kammadvārāni nāma. Ở đây, có người hỏi: "Cái gọi là nghiệp này làm gì?" (Đáp:) "Nó tích tập, nó cố ý tạo tác, nó tạo thành khối, nó chủ ý, nó sắp đặt, nó hoạch định." (Hỏi:) "Nếu vậy, tư trong ngũ song thức tích tập gì, cố ý tạo tác gì, tạo thành khối gì, chủ ý gì, sắp đặt gì, hoạch định gì?" (Đáp:) "(Nó tác động lên) các pháp đồng sanh. Thật vậy, nó cũng tích tập, cố ý tạo tác, tạo thành khối, chủ ý, sắp đặt, hoạch định các uẩn tương ưng đồng sanh." Nhưng tranh luận này có ích gì? Điều này được nói theo cách bao gồm tất cả. Đây là kết luận ở đây: hai mươi chín loại tâm thiện và bất thiện trong ba cõi được gọi là ý nghiệp môn. Nhưng tư nào đã thành tựu ở ý môn ấy, do tư ấy mà người ta nắm giữ tham ái, sân hận, và tà kiến, cũng như vô tham, vô sân, và chánh kiến, cái này được gọi là ý nghiệp. Kể từ đây trở đi, tất cả sự phân định nghiệp và sự phân định môn nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở dưới. Manokammadvārakathā niṭṭhitā. Luận về Ý Nghiệp Môn đã kết thúc. Kammakathā Luận về Nghiệp Idāni yāni tīṇi kammāni ṭhapetvā imāni kammadvārāni dassitāni, tāni ādiṃ katvā avasesassa dvārakathāya mātikāṭhapanassa vitthārakathā hoti. Tīṇi hi kammāni – kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammanti. Kiṃ panetaṃ kammaṃ nāmāti? Cetanā ceva, ekacce ca cetanāsampayuttakā dhammā. Tattha cetanāya kammabhāve imāni suttāni – Bây giờ, sau khi đã trình bày các nghiệp môn này, gác lại ba nghiệp, lấy ba nghiệp ấy làm đầu, sẽ có phần luận giải chi tiết về phần còn lại của luận về môn đã được đặt trong mẫu đề. Thật vậy, có ba nghiệp: thân nghiệp, khẩu nghiệp, và ý nghiệp. Nhưng cái gọi là nghiệp này là gì? (Đó là) tư và một số pháp tương ưng với tư. Trong đó, về việc tư là nghiệp, có những bài kinh sau đây: ‘‘Cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi, cetayitvā kammaṃ karoti kāyena vācāya manasā’’ (a. ni. 6.63; kathā. 539). ‘‘Kāye vā hi, ānanda, sati kāyasañcetanāhetu uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ, vācāya vā, ānanda, sati vacīsañcetanāhetu uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ; mane vā, ānanda, sati manosañcetanāhetu uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ’’ (saṃ. ni. 2.25; a. ni. 4.171). ‘‘Tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā akusalaṃ kāyakammaṃ dukkhudrayaṃ, dukkhavipākaṃ; catubbidhā, bhikkhave, vacīsañcetanā…pe… tividhā, bhikkhave, manosañcetanā akusalaṃ manokammaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipākaṃ tividhā[Pg.131], bhikkhave, kāyasañcetanā kusalaṃ kāyakammaṃ sukhudrayaṃ sukhavipākaṃ catubbidhā, bhikkhave, vacīsañcetanā…pe… tividhā, bhikkhave, manosañcetanā, kusalaṃ manokammaṃ sukhudrayaṃ sukhavipākaṃ’’ (kathā. 539; a. ni. 10.217 thokaṃ visadisaṃ). ‘‘Sacāyaṃ, ānanda, samiddhi moghapuriso pāṭaliputtassa paribbājakassa evaṃ puṭṭho evaṃ byākareyya – sañcetaniyaṃ, āvuso pāṭaliputta, kammaṃ katvā kāyena vācāya manasā, sukhavedanīyaṃ sukhaṃ so vedayati…pe… adukkhamasukhavedanīyaṃ adukkhamasukhaṃ so vedayatīti; evaṃ byākaramāno kho, ānanda, samiddhi moghapuriso pāṭaliputtassa paribbājakassa sammā byākaramāno byākareyyā’’ti (ma. ni. 3.300; kathā. 539). “Này các Tỳ khưu, Ta tuyên bố rằng tư là nghiệp. Sau khi có tư, người ta tạo nghiệp qua thân, khẩu, ý.” (A. Ni. 6.63; Kathā. 539). “Này Ānanda, khi có thân, do duyên thân tư mà lạc và khổ nội tại sanh khởi; này Ānanda, khi có lời nói, do duyên khẩu tư mà lạc và khổ nội tại sanh khởi; này Ānanda, khi có ý, do duyên ý tư mà lạc và khổ nội tại sanh khởi.” (S. Ni. 2.25; A. Ni. 4.171). “Này các Tỳ khưu, có ba loại thân tư là thân nghiệp bất thiện, có khổ làm quả sanh, có khổ làm quả dị thục; này các Tỳ khưu, có bốn loại khẩu tư… (v.v.)… này các Tỳ khưu, có ba loại ý tư là ý nghiệp bất thiện, có khổ làm quả sanh, có khổ làm quả dị thục. Này các Tỳ khưu, có ba loại thân tư là thân nghiệp thiện, có lạc làm quả sanh, có lạc làm quả dị thục; này các Tỳ khưu, có bốn loại khẩu tư… (v.v.)… này các Tỳ khưu, có ba loại ý tư là ý nghiệp thiện, có lạc làm quả sanh, có lạc làm quả dị thục.” (Kathā. 539; A. Ni. 10.217, hơi khác một chút). “Này Ānanda, nếu kẻ ngu si Samiddhi này, khi được du sĩ Pāṭaliputta hỏi như vậy, trả lời như vầy: 'Thưa hiền giả Pāṭaliputta, sau khi tạo nghiệp cố ý qua thân, khẩu, ý, người ấy cảm thọ lạc thuộc về cảm thọ lạc… (v.v.)… người ấy cảm thọ bất khổ bất lạc thuộc về cảm thọ bất khổ bất lạc'; này Ānanda, khi trả lời như vậy, kẻ ngu si Samiddhi này đã trả lời đúng cho du sĩ Pāṭaliputta.” (M. Ni. 3.300; Kathā. 539). Imāni tāva cetanāya kammabhāve suttāni. Cetanāsampayuttadhammānaṃ pana kammabhāvo kammacatukkena dīpito. Vuttañhetaṃ – Trước hết, đây là những bài kinh về việc tư là nghiệp. Còn việc các pháp tương ưng với tư là nghiệp đã được giải thích bằng bốn pháp về nghiệp (kammacatukka). Điều này đã được nói rằng: ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, kammāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditāni. Katamāni cattāri? Atthi, bhikkhave, kammaṃ kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ, atthi, bhikkhave, kammaṃ sukkaṃ sukkavipākaṃ, atthi, bhikkhave, kammaṃ kaṇhasukkaṃ kaṇhasukkavipākaṃ, atthi, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati (a. ni. 4.232-233).… Katamañca, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati? Yadidaṃ satta bojjhaṅgā – satisambojjhaṅgo…pe… upekkhāsambojjhaṅgo, idaṃ vuccati, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati (a. ni. 4.238).… Katamañca, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattati? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo – seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhi. Idaṃ vuccati, bhikkhave, kammaṃ akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ kammakkhayāya saṃvattatī’’ti (a. ni. 4.237). “Này các Tỳ khưu, có bốn loại nghiệp này đã được Như Lai tự mình chứng ngộ với thắng trí, tự mình chứng nghiệm và tuyên thuyết. Bốn loại là gì? Này các Tỳ khưu, có nghiệp đen, quả đen; này các Tỳ khưu, có nghiệp trắng, quả trắng; này các Tỳ khưu, có nghiệp vừa đen vừa trắng, quả vừa đen vừa trắng; này các Tỳ khưu, có nghiệp không đen không trắng, quả không đen không trắng, đưa đến sự đoạn tận nghiệp.… Và này các Tỳ khưu, thế nào là nghiệp không đen không trắng, quả không đen không trắng, đưa đến sự đoạn tận nghiệp? Đó chính là bảy giác chi – niệm giác chi… cho đến… xả giác chi. Này các Tỳ khưu, đây được gọi là nghiệp không đen không trắng, quả không đen không trắng, đưa đến sự đoạn tận nghiệp.… Và này các Tỳ khưu, thế nào là nghiệp không đen không trắng, quả không đen không trắng, đưa đến sự đoạn tận nghiệp? Đó chính là Thánh đạo tám ngành này – tức là, chánh kiến… cho đến… chánh định. Này các Tỳ khưu, đây được gọi là nghiệp không đen không trắng, quả không đen không trắng, đưa đến sự đoạn tận nghiệp.” Evaṃ ime bojjhaṅgamaggaṅgappabhedato pannarasa dhammā kammacatukkena dīpitā. Abhijjhā, byāpādo, micchādiṭṭhi, anabhijjhā, abyāpādo, sammādiṭṭhīti imehi pana chahi saddhiṃ ekavīsati cetanāsampayuttakā dhammā veditabbā. Như vậy, mười lăm pháp này, theo sự phân loại thành giác chi và đạo chi, đã được trình bày bằng bốn loại nghiệp. Lại nữa, cần phải biết hai mươi mốt pháp tương ưng với tư cùng với sáu pháp này là: tham ái, sân hận, tà kiến, vô tham, vô sân, và chánh kiến. Tattha [Pg.132] lokuttaramaggo bhajāpiyamāno kāyakammādīni tīṇi kammāni bhajati. Yañhi kāyena dussīlyaṃ ajjhācarati, tamhā saṃvaro kāyikoti veditabbo. Yaṃ vācāya dussīlyaṃ ajjhācarati, tamhā saṃvaro vācasikoti veditabbo. Iti sammākammanto kāyakammaṃ, sammāvācā vacīkammaṃ. Etasmiṃ dvaye gahite sammāājīvo tappakkhikattā gahitova hoti. Yaṃ pana manena dussīlyaṃ ajjhācarati, tamhā saṃvaro mānasikoti veditabbo. So diṭṭhisaṅkappavāyāmasatisamādhivasena pañcavidho hoti. Ayaṃ pañcavidhopi manokammaṃ nāma. Evaṃ lokuttaramaggo bhajāpiyamāno tīṇi kammāni bhajati. Trong đó, khi được phân tích, đạo siêu thế đi vào ba nghiệp là thân nghiệp, v.v. Thật vậy, sự ác giới nào được thực hành qua thân, sự phòng hộ khỏi điều đó cần được biết là thuộc về thân. Sự ác giới nào được thực hành qua lời nói, sự phòng hộ khỏi điều đó cần được biết là thuộc về lời nói. Như vậy, chánh nghiệp là thân nghiệp, chánh ngữ là khẩu nghiệp. Khi hai điều này được nắm giữ, chánh mạng cũng được nắm giữ vì thuộc về phần đó. Lại nữa, sự ác giới nào được thực hành qua ý, sự phòng hộ khỏi điều đó cần được biết là thuộc về ý. Sự phòng hộ ấy có năm loại theo phương diện (chánh) kiến, (chánh) tư duy, (chánh) tinh tấn, (chánh) niệm, và (chánh) định. Cả năm loại này được gọi là ý nghiệp. Như vậy, khi được phân tích, đạo siêu thế đi vào ba nghiệp. Imasmiṃ ṭhāne dvārasaṃsandanaṃ nāma hoti. Kāyavacīdvāresu hi copanaṃ patvā kammapathaṃ appattampi atthi, manodvāre ca samudācāraṃ patvā kammapathaṃ appattampi atthi; taṃ gahetvā taṃtaṃdvārapakkhikameva akaṃsu. Tại nơi này, có sự việc gọi là sự tương ứng của các môn. Thật vậy, ở thân môn và khẩu môn, có nghiệp đã đạt đến sự rung động nhưng chưa đạt đến nghiệp đạo; và ở ý môn, cũng có nghiệp đã đạt đến sự biểu hiện nhưng chưa đạt đến nghiệp đạo. (Các vị xưa) đã lấy điều đó và chỉ xếp nó vào phần của từng môn tương ứng. Tatrāyaṃ nayo – yo ‘migavaṃ gamissāmī’ti dhanuṃ sajjeti, jiyaṃ vaṭṭeti, sattiṃ niseti, bhattaṃ bhuñjati, vatthaṃ paridahati, ettāvatā kāyadvāre copanaṃ pattaṃ hoti. So araññe divasaṃ caritvā antamaso sasabiḷāramattampi na labhati, idaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ nāma hoti na hotīti? Na hoti. Kasmā? Kammapathaṃ appattatāya. Kevalaṃ pana kāyaduccaritaṃ nāma hotīti veditabbaṃ. Macchaggahaṇādī supayogesupi eseva nayo. Về điều đó, phương pháp là như vầy: Người nào nghĩ rằng 'Ta sẽ đi săn' rồi chuẩn bị cung, căng dây cung, mài giáo, ăn cơm, mặc áo; chỉ với chừng ấy, sự rung động ở thân môn đã đạt đến. Người ấy đi lang thang trong rừng cả ngày và cuối cùng không được dù chỉ một con thỏ hay con mèo. (Hỏi rằng) việc bất thiện này có được gọi là thân nghiệp hay không? Không được gọi là. Tại sao? Vì chưa đạt đến nghiệp đạo. Tuy nhiên, cần phải biết rằng nó chỉ được gọi là thân ác hạnh. Trong các nỗ lực như bắt cá, v.v., phương pháp cũng tương tự như vậy. Vacīdvārepi ‘migavaṃ gamissāmi’ ‘vegena dhanuādīni sajjethā’ti āṇāpetvā purimanayeneva araññe kiñci alabhantassa kiñcāpi vacīdvāre copanaṃ pattaṃ, kammapathaṃ appattatāya pana kāyakammaṃ na hoti. Kevalaṃ vacīduccaritaṃ nāma hotīti veditabbaṃ. Ở khẩu môn cũng vậy, sau khi ra lệnh rằng: 'Ta sẽ đi săn', 'Hãy mau chuẩn bị cung tên, v.v.', đối với người không được gì trong rừng, giống như phương pháp trước, mặc dù sự rung động ở khẩu môn đã đạt đến, nhưng vì chưa đạt đến nghiệp đạo, nó không phải là thân nghiệp. Cần phải biết rằng nó chỉ được gọi là khẩu ác hạnh. Manodvāre pana vadhakacetanāya uppannamattāya eva kammapathabhedova hoti. So ca kho byāpādavasena na pāṇātipātavasena. Akusalañhi kāyakammaṃ kāyavacīdvāresu samuṭṭhāti, na manodvāre; tathā akusalaṃ vacīkammaṃ. Akusalaṃ manokammaṃ pana tīsupi dvāresu samuṭṭhāti; tathā kusalāni kāyavacīmanokammāni. Lại nữa, ở ý môn, ngay khi tư tâm sát hại vừa khởi lên, sự phân biệt nghiệp đạo liền có mặt. Và điều đó xảy ra theo phương diện sân hận, không phải theo phương diện sát sanh. Thật vậy, thân nghiệp bất thiện khởi lên ở thân môn và khẩu môn, không phải ở ý môn; khẩu nghiệp bất thiện cũng vậy. Nhưng ý nghiệp bất thiện thì khởi lên ở cả ba môn; các thân, khẩu, ý nghiệp thiện cũng vậy. Kathaṃ[Pg.133]? Sahatthā hi pāṇaṃ hanantassa adinnaṃ ādiyantassa micchācāraṃ carantassa kammaṃ kāyakammameva hoti. Dvārampi kāyadvārameva hoti. Evaṃ tāva akusalaṃ kāyakammaṃ kāyadvāre samuṭṭhāti. Tehi pana cittehi sahajātā abhijjhābyāpādamicchādiṭṭhiyo cetanāpakkhikā vā bhavanti, abbohārikā vā. ‘Gaccha itthannāmaṃ jīvitā voropehi, itthannāmaṃ bhaṇḍaṃ avaharā’ti āṇāpentassa pana kammaṃ kāyakammaṃ hoti, dvāraṃ pana vacīdvāraṃ. Evaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīdvāre samuṭṭhāti. Tehi pana cittehi sahajātā abhijjhābyāpādamicchādiṭṭhiyo cetanāpakkhikā vā bhavanti abbohārikā vā. Ettakā ācariyānaṃ samānatthakathā nāma. Như thế nào? Thật vậy, đối với người tự tay giết hại chúng sanh, lấy của không cho, thực hành tà hạnh, nghiệp của người ấy chỉ là thân nghiệp. Môn cũng chỉ là thân môn. Như vậy, trước hết, thân nghiệp bất thiện khởi lên ở thân môn. Lại nữa, các pháp tham ái, sân hận, tà kiến đồng sanh với những tâm ấy hoặc là thuộc về phe của tư tâm, hoặc là không được tính (là ý nghiệp). Lại nữa, đối với người ra lệnh rằng: 'Hãy đi đoạt mạng sống của người tên là X, hãy lấy trộm món đồ tên là Y', nghiệp của người ấy là thân nghiệp, nhưng môn là khẩu môn. Như vậy, thân nghiệp bất thiện khởi lên ở khẩu môn. Lại nữa, các pháp tham ái, sân hận, tà kiến đồng sanh với những tâm ấy hoặc là thuộc về phe của tư tâm, hoặc là không được tính (là ý nghiệp). Chừng ấy được gọi là lời giải thích có ý nghĩa tương đồng của các vị thầy. Vitaṇḍavādī panāha – ‘akusalaṃ kāyakammaṃ manodvārepi samuṭṭhātī’ti. So ‘tayo saṅgahe āruḷhaṃ suttaṃ āharāhī’ti vutto idaṃ kulumbasuttaṃ nāma āhari – Nhưng người theo phái Ngụy Biện nói rằng: 'Thân nghiệp bất thiện cũng khởi lên ở ý môn'. Khi được yêu cầu: 'Hãy đưa ra một kinh đã được đưa vào ba kỳ kết tập', người ấy đã đưa ra kinh tên là Kulumbasutta – ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā iddhimā cetovasippatto aññissā kucchigataṃ gabbhaṃ pāpakena manasā anupekkhako hoti – ‘aho vatāyaṃ kucchigato gabbho na sotthinā abhinikkhameyyā’ti. Evaṃ, bhikkhave, kulumbassa upaghāto hotī’’ti. Này các Tỳ khưu, lại nữa, ở đây có một vị Sa-môn hay Bà-la-môn nào đó có thần thông, đạt được sự thuần thục về tâm, quan sát thai nhi trong bụng của người phụ nữ khác với tâm ác ý rằng: ‘Mong rằng thai nhi trong bụng này không được sinh ra an toàn’. Này các Tỳ khưu, như vậy là sự hủy hoại gia đình. Idaṃ suttaṃ āharitvā āha – ‘evaṃ cintitamatteyeva manasā kucchigato gabbho pheṇapiṇḍo viya vilīyati. Ettha kuto kāyaṅgacopanaṃ vā vācaṅgacopanaṃ vā? Manodvārasmiṃyeva pana idaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ samuṭṭhātī’ti. Vị ấy dẫn kinh này ra và nói: ‘Như vậy, chỉ vừa mới suy nghĩ bằng ý, bào thai trong bụng đã tan rã như bọt nước. Ở đây, làm gì có sự cử động của thân hay sự cử động của lời nói? Mà chính thân nghiệp bất thiện này khởi lên chỉ ở ý môn mà thôi’. Tamenaṃ ‘tava suttassa atthaṃ tulayissāmā’ti vatvā evaṃ tulayiṃsu – ‘tvaṃ iddhiyā parūpaghātaṃ vadesi. Iddhi nāma cesā – adhiṭṭhāniddhi, vikubbaniddhi, manomayiddhi, ñāṇavipphāriddhi, samādhivipphāriddhi, ariyiddhi, kammavipākajiddhi, puññavato iddhi, vijjāmayiddhi, tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena [Pg.134] iddhīti dasavidhā (paṭi. ma. 3.10). Tattha kataraṃ iddhiṃ vadesī’ti? ‘Bhāvanāmaya’nti. ‘Kiṃ pana bhāvanāmayiddhiyā parūpaghātakammaṃ hotī’ti? ‘Āma, ekacce ācariyā ekavāraṃ hotī’ti; vadanti yathā hi paraṃ paharitukāmena udakabharite ghaṭe khitte ghaṭopi bhijjati, udakampi nassati, evameva bhāvanāmayiddhiyā ekavāraṃ parūpaghātakammaṃ hoti. Tato paṭṭhāya pana sā nassatīti. Atha naṃ ‘bhāvanāmayiddhiyā neva ekavāraṃ na dve vāre parūpaghātakammaṃ hotī’ti vatvā taṃ saññattiṃ āgacchantaṃ pucchiṃsu – ‘bhāvanāmayiddhi kiṃ kusalā, akusalā, abyākatā? Sukhāya vedanāya sampayuttā, dukkhāya vedanāya sampayuttā, adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā? Savitakkasavicārā, avitakkavicāramattā, avitakkaavicārā? Kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā’ti? Các vị đã nói với người ấy rằng: ‘Chúng tôi sẽ cân nhắc ý nghĩa bài kinh của ông,’ rồi đã cân nhắc như sau: ‘Ông nói về việc sát hại người khác bằng thần thông. Và thần thông này có mười loại là: adhiṭṭhāniddhi (thần thông do quyết định), vikubbaniddhi (thần thông biến hóa), manomayiddhi (thần thông do ý tạo), ñāṇavipphāri-ddhi (thần thông do trí tuệ lan tỏa), samādhivipphāri-ddhi (thần thông do định lan tỏa), ariyiddhi (thần thông của bậc Thánh), kammavipākajiddhi (thần thông do quả của nghiệp), puññavato iddhi (thần thông của người có phước), vijjāmayiddhi (thần thông do minh chú), và iddhi (thành tựu) theo nghĩa thành công nhờ vào nhân duyên nỗ lực đúng đắn ở các nơi chốn. Trong số đó, ông nói đến loại thần thông nào?’ ‘(Tôi nói đến) thần thông do tu tập.’ ‘Thế nhưng, có nghiệp sát hại người khác bằng thần thông do tu tập không?’ ‘Thưa vâng, một số vị thầy nói rằng có thể xảy ra một lần; ví như khi một người muốn đánh người khác ném một cái bình đầy nước, cái bình cũng vỡ, nước cũng mất đi, cũng vậy, nghiệp sát hại người khác bằng thần thông do tu tập có thể xảy ra một lần. Nhưng kể từ đó, thần thông ấy sẽ biến mất.’ Bấy giờ, sau khi nói với người ấy rằng: ‘Nghiệp sát hại người khác không thể xảy ra dù một lần hay hai lần bằng thần thông do tu tập,’ các vị đã hỏi người ấy, người không đi đến sự thông hiểu đó, rằng: ‘Thần thông do tu tập là thiện, bất thiện, hay vô ký? Tương ưng với thọ lạc, tương ưng với thọ khổ, hay tương ưng với thọ bất khổ bất lạc? Có tầm có tứ, chỉ có tứ không tầm, hay không tầm không tứ? Thuộc Dục giới, Sắc giới, hay Vô sắc giới?’ Imaṃ pana pañhaṃ yo jānāti so evaṃ vakkhati – ‘bhāvanāmayiddhi kusalā vā hoti, abyākatā vā; adukkhamasukhavedanīyā eva, avitakkaavicārā eva, rūpāvacarā evā’ti. So vattabbo – ‘pāṇātipātacetanā kusalādīsu kataraṃ koṭṭhāsaṃ bhajatī’ti? Jānanto vakkhati – ‘pāṇātipātacetanā akusalā eva, dukkhavedanīyā eva, savitakkasavicārā eva kāmāvacarā evā’ti. ‘Evaṃ sante tava pañho neva kusalattikena sameti, na vedanāttikena, na vitakkattikena, na bhūmantarenā’ti. Vị nào biết câu hỏi này, vị ấy sẽ nói như sau: ‘Thần thông do tu tập hoặc là thiện, hoặc là vô ký; chỉ tương ưng với thọ bất khổ bất lạc, chỉ không tầm không tứ, và chỉ thuộc Sắc giới.’ Vị ấy nên được nói rằng: ‘Tư tâm sát sanh thuộc về phần nào trong các pháp thiện v.v...?’ Người biết sẽ nói rằng: ‘Tư tâm sát sanh chỉ là bất thiện, chỉ tương ưng với thọ khổ, chỉ có tầm có tứ, và chỉ thuộc Dục giới.’ ‘Nếu vậy, vấn đề của ông không phù hợp với tam đề thiện, không phù hợp với tam đề thọ, không phù hợp với tam đề tầm, và không phù hợp với sự phân chia cảnh giới.’ ‘Kiṃ pana evaṃ mahantaṃ suttaṃ niratthaka’nti? ‘No niratthakaṃ; tvaṃ panassa atthaṃ na jānāsi. ‘‘Iddhimā cetovasippatto’’ti ettha hi neva bhāvanāmayiddhi adhippetā, āthabbaṇiddhi pana adhippetā. Sā hi ettha labbhamānā labbhati. Sā pana kāyavacīdvārāni muñcitvā kātuṃ na sakkā. Āthabbaṇiddhikā hi sattāhaṃ aloṇakaṃ bhuñjitvā dabbe attharitvā pathaviyaṃ sayamānā tapaṃ caritvā sattame divase susānabhūmiṃ sajjetvā sattame pade ṭhatvā hatthaṃ vaṭṭetvā vaṭṭetvā mukhena vijjaṃ parijappanti. Atha nesaṃ kammaṃ samijjhati. Evaṃ ayampi iddhi kāyavacīdvārāni muñcitvā kātuṃ na sakkāti. ‘Na kāyakammaṃ manodvāre samuṭṭhātī’ti niṭṭhamettha gantabbaṃ. ‘Thế nhưng, phải chăng bài kinh quan trọng như vậy là vô nghĩa?’ ‘Không phải vô nghĩa; nhưng chính ông không biết ý nghĩa của nó. Bởi vì trong câu “người có thần thông, đạt được sự thuần thục về tâm,” thần thông do tu tập hoàn toàn không được ám chỉ, mà là thần thông Athabbaṇa (thần thông bùa chú) được ám chỉ. Vì rằng, nếu có thể đạt được ở đây, chính là thần thông ấy. Nhưng thần thông ấy không thể thực hiện được nếu không qua thân môn và khẩu môn. Thật vậy, những người có thần thông Athabbaṇa, sau khi ăn thức ăn không có muối trong bảy ngày, trải cỏ kusa và nằm trên đất, thực hành khổ hạnh, vào ngày thứ bảy, họ chuẩn bị một khu đất nghĩa địa, đứng ở bước thứ bảy, xoay tay liên tục và tụng niệm minh chú bằng miệng. Khi ấy, việc làm của họ mới thành tựu. Như vậy, thần thông này cũng không thể thực hiện được nếu không qua thân môn và khẩu môn.’ ‘Thân nghiệp không khởi lên ở ý môn,’ đây là kết luận cần phải đi đến. Hatthamuddāya [Pg.135] pana musāvādādīni kathentassa kammaṃ vacīkammaṃ, dvāraṃ pana kāyadvāraṃ hoti. Evaṃ akusalaṃ vacīkammampi kāyadvāre samuṭṭhāti. Tehi pana cittehi sahajātā abhijjhābyāpādamicchādiṭṭhiyo cetanāpakkhikā vā bhavanti, abbohārikā vā. Vacībhedaṃ pana katvā musāvādādīni kathentassa kammampi vacīkammaṃ dvārampi vacīdvārameva. Evaṃ akusalaṃ vacīkammaṃ vacīdvāre samuṭṭhāti. Tehi pana cittehi sahajātā abhijjhābyāpādamicchādiṭṭhiyo cetanāpakkhikā vā bhavanti abbohārikā vā. Ettakā ācariyānaṃ samānatthakathā nāma. Hơn nữa, đối với người nói lời nói dối v.v... bằng cử chỉ tay, nghiệp là khẩu nghiệp, nhưng môn là thân môn. Như vậy, khẩu nghiệp bất thiện cũng khởi lên ở thân môn. Hơn nữa, tham, sân, và tà kiến đồng sanh với các tâm ấy hoặc thuộc về phe của tư tâm, hoặc không được gọi là (ý nghiệp). Hơn nữa, đối với người nói lời nói dối v.v... bằng cách phát ra lời nói, nghiệp là khẩu nghiệp và môn cũng chính là khẩu môn. Như vậy, khẩu nghiệp bất thiện khởi lên ở khẩu môn. Hơn nữa, tham, sân, và tà kiến đồng sanh với các tâm ấy hoặc thuộc về phe của tư tâm, hoặc không được gọi là (ý nghiệp). Chừng ấy được gọi là lời giải thích có ý nghĩa tương đồng của các vị thầy. Vitaṇḍavādī panāha – ‘akusalaṃ vacīkammaṃ manodvārepi samuṭṭhātī’ti. So ‘tayo saṅgahe āruḷhaṃ suttaṃ āharāhī’ti vutto idaṃ uposathakkhandhakato suttaṃ āhari – Nhưng người ngụy biện nói: ‘Khẩu nghiệp bất thiện cũng khởi lên ở ý môn.’ Khi được yêu cầu: ‘Hãy dẫn ra một bài kinh đã được đưa vào ba kỳ kết tập,’ vị ấy đã dẫn ra bài kinh này từ chương Uposatha – ‘‘Yo pana bhikkhu yāvatatiyaṃ anussāviyamāne saramāno santiṃ āpattiṃ nāvikareyya sampajānamusāvādassa hotī’’ti (mahāva. 134). “Vị tỳ khưu nào, khi được nhắc nhở đến lần thứ ba, nhớ ra có tội mà không thú nhận, vị ấy phạm tội cố ý nói dối.” Idaṃ suttaṃ āharitvā āha – ‘evaṃ āpattiṃ anāvikaronto tuṇhībhūtova aññaṃ āpattiṃ āpajjati, ettha kuto kāyaṅgacopanaṃ vā vācaṅgacopanaṃ vā? Manodvārasmiṃyeva pana idaṃ akusalaṃ vacīkammaṃ samuṭṭhātī’ti. Vị ấy dẫn kinh này ra và nói: ‘Như vậy, người không thú nhận tội lỗi, chỉ giữ im lặng, đã phạm một tội khác. Ở đây, làm gì có sự cử động của thân hay sự cử động của lời nói? Mà chính khẩu nghiệp bất thiện này khởi lên chỉ ở ý môn mà thôi’. So vattabbo – ‘kiṃ panetaṃ suttaṃ neyyatthaṃ udāhu nītattha’nti? ‘Nītatthameva mayhaṃ sutta’nti. So ‘mā evaṃ avaca, tulayissāmassa attha’nti vatvā evaṃ pucchitabbo – ‘sampajānamusāvāde kiṃ hotī’ti? Jānanto ‘sampajānamusāvāde dukkaṭaṃ hotī’ti vakkhati. Tato vattabbo ‘vinayassa dve mūlāni – kāyo ca vācā ca; sammāsambuddhena hi sabbāpattiyo imesuyeva dvīsu dvāresu paññattā, manodvāre āpattipaññapanaṃ nāma natthi. Tvaṃ ativiya vinaye pakataññū, yo satthārā apaññatte ṭhāne āpattiṃ paññapesi, sammāsambuddhaṃ abbhācikkhasi, jinacakkaṃ paharasī’tiādivacanehi niggaṇhitvā uttari pañhaṃ pucchitabbo – ‘sampajānamusāvādo kiriyato samuṭṭhāti udāhu akiriyato’ti? Jānanto ‘kiriyato’ti vakkhati. Tato vattabbo – ‘anāvikaronto kataraṃ kiriyaṃ karotī’ti? Addhā hi kiriyaṃ apassanto vighātaṃ āpajjissati. Tato imassa suttassa [Pg.136] atthena saññāpetabbo. Ayañhettha attho – yvāyaṃ ‘sampajānamusāvādo hotī’ti vutto, so āpattito kiṃ hoti? ‘Katarāpatti hotī’ti attho. ‘Dukkaṭāpatti hoti’. Sā ca kho na musāvādalakkhaṇena, bhagavato pana vacanena vacīdvāre akiriyasamuṭṭhānā āpatti hotīti veditabbā. Vuttampi cetaṃ – Vị ấy nên được hỏi rằng: ‘Này, kinh này là kinh có ý nghĩa cần được dẫn giải (neyyattha) hay là kinh có ý nghĩa đã được xác định (nītattha)?’ (Nếu vị ấy trả lời:) ‘Kinh của tôi có ý nghĩa đã được xác định.’ Vị ấy nên được nói rằng: ‘Chớ có nói như vậy, chúng ta sẽ cân nhắc ý nghĩa của kinh này,’ và sau khi nói vậy, nên hỏi như sau: ‘Trong trường hợp cố ý nói dối, điều gì xảy ra?’ Nếu biết, vị ấy sẽ nói: ‘Trong trường hợp cố ý nói dối, phạm tội đột-cát-la (dukkaṭa).’ Do đó, nên nói: ‘Giới luật có hai căn bản: thân và khẩu. Thật vậy, bậc Chánh Đẳng Giác đã chế định tất cả các tội chỉ trong hai môn này, không có việc chế định tội ở ý môn. Ông quả là người am tường Luật tạng quá đỗi, khi ông đã chế định một tội ở nơi mà bậc Đạo Sư chưa chế định, ông đã vu khống bậc Chánh Đẳng Giác, ông đã đả phá Pháp luân của bậc Chiến Thắng.’ Sau khi khiển trách bằng những lời như vậy, nên hỏi thêm câu hỏi nữa: ‘Việc cố ý nói dối khởi sanh từ hành động (kiriyato) hay từ sự không hành động (akiriyato)?’ Nếu biết, vị ấy sẽ nói: ‘Từ hành động.’ Do đó, nên nói: ‘Người không phát lồ (tội) thì làm hành động nào?’ Chắc chắn, vì không thấy được hành động, vị ấy sẽ rơi vào tình trạng bối rối. Do đó, nên làm cho vị ấy hiểu rõ ý nghĩa của kinh này. Đây là ý nghĩa ở đây: Điều được nói là ‘có sự cố ý nói dối’, vậy về phương diện tội, nó là gì? Ý nghĩa là: ‘Phạm tội gì?’ ‘Phạm tội đột-cát-la.’ Và tội ấy không phải do đặc tính của sự nói dối, mà nên được hiểu là tội khởi sanh từ sự không hành động (akiriyasamuṭṭhānā) ở khẩu môn, theo lời dạy của Đức Thế Tôn. Và điều này cũng đã được nói: ‘‘Anālapanto manujena kenaci,Vācāgiraṃ no ca pare bhaṇeyya; Āpajjeyya vācasikaṃ na kāyikaṃ,Pañhā mesā kusalehi cintitā’’ti. (paṭi. 479); ‘Không nói chuyện với bất kỳ người nào, cũng không nói lời nào với người khác; (vẫn) có thể phạm tội về khẩu, không phải về thân. Đây là câu hỏi được các bậc thiện trí suy xét.’ Evaṃ akusalaṃ vacīkammaṃ na manodvāre samuṭṭhātīti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Như vậy, nên đi đến kết luận ở đây rằng khẩu nghiệp bất thiện không khởi sanh ở ý môn. Yadā pana abhijjhāsahagatena cetasā kāyaṅgaṃ copento hatthaggāhādīni karoti, byāpādasahagatena cetasā daṇḍaparāmāsādīni, micchādiṭṭhisahagatena cetasā ‘khandasivādayo seṭṭhā’ti tesaṃ abhivādanaañjalikammabhūtapīṭhakaparibhaṇḍādīni karoti, tadā kammaṃ manokammaṃ hoti, dvāraṃ pana kāyadvāraṃ. Evaṃ akusalaṃ manokammaṃ kāyadvāre samuṭṭhāti. Cetanā panettha abbohārikā. Lại nữa, khi một người với tâm câu hữu tham ái, cử động thân thể, làm những việc như nắm tay v.v.; với tâm câu hữu sân hận, làm những việc như cầm gậy v.v.; với tâm câu hữu tà kiến, nghĩ rằng ‘các vị thần như Khanda, Siva là bậc tối thượng,’ rồi làm những việc như đảnh lễ, chắp tay, lau chùi bệ thờ của họ v.v., khi ấy, nghiệp là ý nghiệp, nhưng môn là thân môn. Như vậy, ý nghiệp bất thiện khởi sanh ở thân môn. Ở đây, tư (cetanā) không được gọi là (thân nghiệp). Yadā pana abhijjhāsahagatena cetasā vācaṅgaṃ copento ‘aho vata yaṃ parassa, taṃ mamassā’ti paravittūpakaraṇaṃ abhijjhāyati, byāpādasahagatena cetasā ‘ime sattā haññantu vā, bajjhantu vā, ucchijjantu vā, mā vā ahesu’nti vadati, micchādiṭṭhisahagatena cetasā ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭha’ntiādīni vadati, tadā kammaṃ manokammaṃ hoti, dvāraṃ pana vacīdvāraṃ. Evaṃ akusalaṃ manokammaṃ vacīdvāre samuṭṭhāti. Cetanā panettha abbohārikā. Lại nữa, khi một người với tâm câu hữu tham ái, cử động cơ quan lời nói, thèm muốn tài sản của người khác rằng: ‘Ôi, mong sao những gì của người khác sẽ là của ta!’; với tâm câu hữu sân hận, nói rằng: ‘Mong cho những chúng sanh này bị giết, bị trói, bị tiêu diệt, hoặc mong cho chúng không còn tồn tại!’; với tâm câu hữu tà kiến, nói những lời như: ‘Không có (quả của) sự bố thí, không có (quả của) sự cúng dường,’ khi ấy, nghiệp là ý nghiệp, nhưng môn là khẩu môn. Như vậy, ý nghiệp bất thiện khởi sanh ở khẩu môn. Ở đây, tư (cetanā) không được gọi là (khẩu nghiệp). Yadā pana kāyaṅgavācaṅgāni acopetvā raho nisinno abhijjhābyāpādamicchādiṭṭhisahagatāni cittāni uppādeti, tadā kammaṃ manokammaṃ, dvārampi manodvārameva. Evaṃ akusalaṃ manokammaṃ manodvāre samuṭṭhāti. Imasmiṃ pana ṭhāne cetanāpi cetanāsampayuttakā dhammāpi manodvāreyeva samuṭṭhahanti. Evaṃ akusalaṃ manokammaṃ tīsupi dvāresu samuṭṭhātīti veditabbaṃ. Lại nữa, khi một người ngồi ở nơi vắng vẻ, không cử động thân thể và cơ quan lời nói, làm khởi sanh các tâm câu hữu với tham ái, sân hận, và tà kiến, khi ấy, nghiệp là ý nghiệp, và môn cũng chính là ý môn. Như vậy, ý nghiệp bất thiện khởi sanh ở ý môn. Lại nữa, trong trường hợp này, cả tư (cetanā) và các pháp tương ưng với tư đều khởi sanh chỉ ở ý môn. Như vậy, nên hiểu rằng ý nghiệp bất thiện khởi sanh ở cả ba môn. Yaṃ [Pg.137] pana vuttaṃ ‘tathā kusalāni kāyavacīmanokammānī’ti, tatrāyaṃ nayo – yadā hi kenaci kāraṇena vattuṃ asakkonto ‘pāṇātipātā adinnādānā kāmesumicchācārā paṭiviramāmī’ti imāni sikkhāpadāni hatthamuddāya gaṇhāti, tadā kammaṃ kāyakammaṃ dvārampi kāyadvārameva. Evaṃ kusalaṃ kāyakammaṃ kāyadvāre samuṭṭhāti. Tehi cittehi sahagatā anabhijjhādayo cetanāpakkhikā vā honti, abbohārikā vā. Về điều đã được nói ‘Cũng vậy đối với các thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp thiện,’ đây là phương pháp. Thật vậy, khi một người vì lý do nào đó không thể nói, thọ trì các học giới này: ‘Tôi xin kiêng cữ sát sanh, trộm cắp, tà dâm trong các dục’ bằng cử chỉ của tay (hatthamuddā), khi ấy, nghiệp là thân nghiệp, và môn cũng chính là thân môn. Như vậy, thân nghiệp thiện khởi sanh ở thân môn. Các pháp như vô tham (anabhijjhā) v.v. câu hữu với những tâm ấy hoặc thuộc về phe của tư (cetanāpakkhikā), hoặc không được gọi là (ý nghiệp) (abbohārikā). Yadā pana tāneva sikkhāpadāni vacībhedaṃ katvā gaṇhāti, tadā kammaṃ kāyakammaṃ, dvāraṃ pana vacīdvāraṃ hoti. Evaṃ kusalaṃ kāyakammaṃ vacīdvāre samuṭṭhāti. Tehi cittehi sahagatā anabhijjhādayo cetanāpakkhikā vā honti, abbohārikā vā. Lại nữa, khi một người thọ trì chính những học giới ấy bằng cách nói ra thành lời, khi ấy, nghiệp là thân nghiệp, nhưng môn là khẩu môn. Như vậy, thân nghiệp thiện khởi sanh ở khẩu môn. Các pháp như vô tham (anabhijjhā) v.v. câu hữu với những tâm ấy hoặc thuộc về phe của tư (cetanāpakkhikā), hoặc không được gọi là (ý nghiệp) (abbohārikā). Yadā pana tesu sikkhāpadesu diyyamānesu kāyaṅgavācaṅgāni acopetvā manasāva ‘pāṇātipātā adinnādānā kāmesumicchācārā paṭiviramāmī’ti gaṇhāti, tadā kammaṃ kāyakammaṃ, dvāraṃ pana manodvāraṃ hoti. Evaṃ kusalaṃ kāyakammaṃ manodvāre samuṭṭhāti. Tehi cittehi sahagatā anabhijjhādayo cetanāpakkhikā vā honti, abbohārikā vā. Lại nữa, khi các học giới ấy đang được truyền trao, một người không cử động thân thể và cơ quan lời nói, mà chỉ thọ trì bằng ý rằng: ‘Tôi xin kiêng cữ sát sanh, trộm cắp, tà dâm trong các dục,’ khi ấy, nghiệp là thân nghiệp, nhưng môn là ý môn. Như vậy, thân nghiệp thiện khởi sanh ở ý môn. Các pháp như vô tham (anabhijjhā) v.v. câu hữu với những tâm ấy hoặc thuộc về phe của tư (cetanāpakkhikā), hoặc không được gọi là (ý nghiệp) (abbohārikā). ‘Musāvādā veramaṇī’ādīni pana cattāri sikkhāpadāni vuttanayeneva kāyādīhi gaṇhantassa kusalaṃ vacīkammaṃ tīsu dvāresu samuṭṭhātīti veditabbaṃ. Idhāpi anabhijjhādayo cetanāpakkhikā vā honti, abbohārikā vā. Lại nữa, nên hiểu rằng đối với người thọ trì bốn học giới bắt đầu bằng ‘kiêng cữ nói dối’ qua thân môn v.v. theo phương pháp đã nói, khẩu nghiệp thiện khởi sanh ở ba môn. Ở đây cũng vậy, các pháp như vô tham (anabhijjhā) v.v. hoặc thuộc về phe của tư (cetanāpakkhikā), hoặc không được gọi là (ý nghiệp) (abbohārikā). Anabhijjhādisahagatehi pana cittehi kāyaṅgaṃ copetvā cetiyaṅgaṇasammajjanagandhamālādipūjanacetiyavandanādīni karontassa kammaṃ manokammaṃ hoti, dvāraṃ pana kāyadvāraṃ. Evaṃ kusalaṃ manokammaṃ kāyadvāre samuṭṭhāti. Cetanā panettha abbohārikā. Anabhijjhāsahagatena cittena vācaṅgaṃ copetvā ‘aho vata yaṃ parassa vittūpakaraṇaṃ na taṃ mamassā’ti anabhijjhāyato abyāpādasahagatena cittena ‘sabbe sattā averā abyābajjhā anīghā sukhī attānaṃ pariharantū’ti vadantassa sammādiṭṭhisahagatena cittena ‘atthi dinna’ntiādīni udāharantassa kammaṃ manokammaṃ hoti, dvāraṃ pana vacīdvāraṃ. Evaṃ kusalaṃ manokammaṃ vacīdvāre samuṭṭhāti. Cetanā [Pg.138] panettha abbohārikā. Kāyaṅgavācaṅgāni pana acopetvā raho nisinnassa manasāva anabhijjhādisahagatāni cittāni uppādentassa kammaṃ manokammaṃ, dvārampi manodvārameva. Evaṃ kusalaṃ manokammaṃ manodvāre samuṭṭhāti. Imasmiṃ pana ṭhāne cetanāpi cetanāsampayuttakā dhammāpi manodvāreyeva samuṭṭhahanti. Lại nữa, đối với người làm lay động thân thể với các tâm đồng sanh với vô tham v.v., và làm các việc như quét dọn sân tháp, cúng dường hương hoa, đảnh lễ bảo tháp v.v., thì nghiệp là ý nghiệp, nhưng môn là thân môn. Như vậy, ý nghiệp thiện sanh khởi ở thân môn. Ở đây, tư không được gọi (là thân nghiệp). Đối với người làm lay động khẩu thể với tâm đồng sanh với vô tham mà không tham muốn rằng: ‘Ôi, mong sao tài sản của người khác đừng là của ta;’ hoặc đối với người nói với tâm đồng sanh với vô sân rằng: ‘Mong cho tất cả chúng sanh không oan trái, không phiền não, không khổ đau, được an lạc, tự bảo hộ lấy mình;’ hoặc đối với người nói lên những lời như: ‘Có quả của sự bố thí’ với tâm đồng sanh với chánh kiến, thì nghiệp là ý nghiệp, nhưng môn là khẩu môn. Như vậy, ý nghiệp thiện sanh khởi ở khẩu môn. Ở đây, tư không được gọi (là khẩu nghiệp). Lại nữa, đối với người không làm lay động thân thể và khẩu thể, ngồi một mình ở nơi vắng vẻ, chỉ bằng ý mà làm sanh khởi các tâm đồng sanh với vô tham v.v., thì nghiệp là ý nghiệp, và môn cũng chính là ý môn. Như vậy, ý nghiệp thiện sanh khởi ở ý môn. Lại nữa, trong trường hợp này, cả tư và các pháp tương ưng với tư đều sanh khởi chỉ ở ý môn. Tattha āṇattisamuṭṭhitesu pāṇātipātaadinnādānesu kammampi kāyakammaṃ dvārampi kammavaseneva kāyadvāranti vadanto kammaṃ rakkhati, dvāraṃ bhindati nāma. Hatthamuddāya samuṭṭhitesu musāvādādīsu dvārampi kāyadvāraṃ, kammampi dvāravaseneva kāyakammanti vadanto dvāraṃ rakkhati kammaṃ bhindati nāma. Tasmā ‘kammaṃ rakkhāmī’ti dvāraṃ na bhinditabbaṃ, ‘dvāraṃ rakkhāmī’ti kammaṃ na bhinditabbaṃ. Yathāvutteneva pana nayena kammañca dvārañca veditabbaṃ. Evaṃ kathento hi neva kammaṃ na dvāraṃ bhindatīti. Trong đó, đối với các (nghiệp) sát sanh, trộm cắp sanh khởi do sai khiến, người nói rằng ‘nghiệp là thân nghiệp, và môn cũng là thân môn chỉ do năng lực của nghiệp’ thì được gọi là bảo vệ nghiệp, phá hoại môn. Đối với các (nghiệp) nói dối v.v. sanh khởi do cử chỉ tay, người nói rằng ‘môn là thân môn, và nghiệp cũng là thân nghiệp chỉ do năng lực của môn’ thì được gọi là bảo vệ môn, phá hoại nghiệp. Do đó, không nên phá hoại môn với ý nghĩ ‘ta sẽ bảo vệ nghiệp’, và không nên phá hoại nghiệp với ý nghĩ ‘ta sẽ bảo vệ môn’. Lại nữa, nên hiểu nghiệp và môn theo đúng phương pháp đã được nói đến. Vì rằng người nói như vậy thì không phá hoại nghiệp cũng không phá hoại môn. Kammakathā niṭṭhitā. Luận về nghiệp đã chấm dứt. Idāni ‘pañca viññāṇāni pañcaviññāṇadvārānī’tiādīsu cakkhuviññāṇaṃ sotaviññāṇaṃ ghānaviññāṇaṃ jivhāviññāṇaṃ kāyaviññāṇanti imāni pañca viññāṇāni nāma. Cakkhuviññāṇadvāraṃ sota… ghāna… jivhā… kāyaviññāṇadvāranti imāni pañca viññāṇadvārāni nāma. Imesaṃ pañcannaṃ dvārānaṃ vasena uppannā cetanā neva kāyakammaṃ hoti, na vacīkammaṃ, manokammameva hotīti veditabbā. Cakkhusamphasso sota… ghāna… jivhā… kāya… manosamphassoti ime pana cha samphassā nāma. Cakkhusamphassadvāraṃ sota… ghāna… jivhā… kāya… manosamphassadvāranti imāni cha samphassadvārāni nāma. Bây giờ, trong các đoạn mẫu cú như ‘năm thức, năm thức môn’ v.v., nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức – năm thứ này được gọi là năm thức. Nhãn thức môn, nhĩ... tỷ... thiệt... thân thức môn – năm thứ này được gọi là năm thức môn. Tư sanh khởi do năng lực của năm môn này nên được hiểu là không phải thân nghiệp, không phải khẩu nghiệp, mà chính là ý nghiệp. Lại nữa, nhãn xúc, nhĩ... tỷ... thiệt... thân... ý xúc – sáu thứ này được gọi là sáu xúc. Nhãn xúc môn, nhĩ... tỷ... thiệt... thân... ý xúc môn – sáu thứ này được gọi là sáu xúc môn. Cakkhuasaṃvaro sota… ghāna… jivhā… pasādakāya… copanakāyaasaṃvaro vācāasaṃvaro manoasaṃvaroti – ime aṭṭha asaṃvarā nāma. Te atthato ‘dussīlyaṃ muṭṭhassaccaṃ aññāṇaṃ akkhanti kosajja’nti ime pañca dhammā honti. Tesu ekadhammopi pañcadvāre voṭṭhabbanapariyosānesu cittesu nuppajjati, javanakkhaṇeyeva uppajjati. Javane uppannopi pañcadvāre asaṃvaroti vuccati. Không phòng hộ mắt, tai... mũi... lưỡi... thân tịnh sắc... thân cử động, không phòng hộ lời nói, không phòng hộ ý – tám thứ này được gọi là tám sự không phòng hộ. Về mặt ý nghĩa, chúng là năm pháp này: ác giới, thất niệm, vô trí, không kham nhẫn, và biếng nhác. Trong số đó, không một pháp nào sanh khởi trong các tâm ở ngũ môn có Hướng môn làm cuối cùng; chúng chỉ sanh khởi trong sát-na tốc hành tâm. Dù sanh khởi trong tốc hành tâm, chúng vẫn được gọi là ‘sự không phòng hộ ở ngũ môn’. Cakkhuviññāṇasahajāto hi phasso cakkhusamphasso nāma, cetanā manokammaṃ nāma, taṃ cittaṃ manokammadvāraṃ nāma. Ettha pañcavidho asaṃvaro natthi[Pg.139]. Sampaṭicchanasahajāto phasso manosamphasso nāma, cetanā manokammaṃ nāma, taṃ cittaṃ manokammadvāraṃ nāma. Etthāpi asaṃvaro natthi. Santīraṇavoṭṭhabbanesupi eseva nayo. Javanasahajāto pana phasso manosamphasso nāma, cetanā manokammaṃ nāma, taṃ cittaṃ manokammadvāraṃ nāma. Ettha asaṃvaro cakkhuasaṃvaro nāma hoti. Sotaghānajivhāpasādakāyadvāresupi eseva nayo. Yadā pana rūpādīsu aññatarārammaṇaṃ manodvārikajavanaṃ vinā vacīdvārena suddhaṃ kāyadvārasaṅkhātaṃ copanaṃ pāpayamānaṃ uppajjati, tadā tena cittena sahajāto phasso manosamphasso nāma, cetanā kāyakammaṃ nāma, taṃ pana cittaṃ abbohārikaṃ, copanassa uppannattā manodvāranti saṅkhyaṃ na gacchati. Ettha asaṃvaro copanakāyaasaṃvaro nāma. Yadā tādisaṃyeva javanaṃ vinā kāyadvārena suddhaṃ vacīdvārasaṅkhātaṃ copanaṃ pāpayamānaṃ uppajjati, tadā tena cittena sahajāto phasso manosamphasso nāma, cetanā vacīkammaṃ nāma, taṃ pana cittaṃ abbohārikaṃ, copanassa uppannattā manodvāranti saṅkhyaṃ na gacchati. Ettha asaṃvaro vācāasaṃvaro nāma. Yadā pana tādisaṃ javanacittaṃ vinā kāyavacīdvārehi suddhaṃ manodvārameva hutvā uppajjati, tadā tena cittena sahajāto phasso manosamphasso nāma, cetanā manokammaṃ nāma, taṃ pana cittaṃ manokammadvāraṃ nāma. Ettha asaṃvaro manoasaṃvaro nāma. Iti imesaṃ aṭṭhannaṃ asaṃvarānaṃ vasena cakkhuasaṃvaradvāraṃ, sota… ghāna… jivhā… pasādakāya… copanakāya… vācā… manoasaṃvaradvāranti imāni aṭṭha asaṃvaradvārāni veditabbāni. Thật vậy, xúc đồng sanh với nhãn thức được gọi là nhãn xúc, tư được gọi là ý nghiệp, tâm ấy được gọi là ý nghiệp môn. Ở đây, không có năm loại không phòng hộ. Xúc đồng sanh với tâm Tiếp thâu được gọi là ý xúc, tư được gọi là ý nghiệp, tâm ấy được gọi là ý nghiệp môn. Ở đây cũng không có sự không phòng hộ. Trong các tâm Suy đạc và Hướng môn cũng theo phương pháp này. Lại nữa, xúc đồng sanh với tốc hành tâm được gọi là ý xúc, tư được gọi là ý nghiệp, tâm ấy được gọi là ý nghiệp môn. Ở đây, sự không phòng hộ được gọi là không phòng hộ mắt. Trong các môn tai, mũi, lưỡi, và thân tịnh sắc cũng theo phương pháp này. Lại nữa, khi tốc hành tâm ý môn có một trong các cảnh như sắc v.v. làm đối tượng, sanh khởi không có khẩu môn, đưa đến sự cử động đơn thuần được gọi là thân môn, khi đó, xúc đồng sanh với tâm ấy được gọi là ý xúc, tư được gọi là thân nghiệp, nhưng tâm ấy không được gọi tên, vì sự cử động đã sanh khởi nên nó không được kể là ý môn. Ở đây, sự không phòng hộ được gọi là không phòng hộ thân cử động. Khi tốc hành tâm tương tự như vậy sanh khởi không có thân môn, đưa đến sự cử động đơn thuần được gọi là khẩu môn, khi đó, xúc đồng sanh với tâm ấy được gọi là ý xúc, tư được gọi là khẩu nghiệp, nhưng tâm ấy không được gọi tên, vì sự cử động đã sanh khởi nên nó không được kể là ý môn. Ở đây, sự không phòng hộ được gọi là không phòng hộ lời nói. Lại nữa, khi tâm tốc hành tương tự như vậy sanh khởi không có thân môn và khẩu môn, trở thành chỉ là ý môn đơn thuần, khi đó, xúc đồng sanh với tâm ấy được gọi là ý xúc, tư được gọi là ý nghiệp, và tâm ấy được gọi là ý nghiệp môn. Ở đây, sự không phòng hộ được gọi là không phòng hộ ý. Như vậy, do năng lực của tám sự không phòng hộ này, nên hiểu có tám môn không phòng hộ này: môn không phòng hộ mắt, tai... mũi... lưỡi... thân tịnh sắc... thân cử động... lời nói... môn không phòng hộ ý. Cakkhusaṃvaro sota… ghāna… jivhā… pasādakāya… copanakāya… vācā… manosaṃvaroti ime pana aṭṭha saṃvarā nāma. Te atthato ‘sīlaṃ sati ñāṇaṃ khanti vīriya’nti ime pañca dhammā honti. Tesupi ekadhammopi pañcadvāre voṭṭhabbanapariyosānesu cittesu nuppajjati. Javanakkhaṇeyeva uppajjati. Javane uppannopi pañcadvāre saṃvaroti vuccati. Tassa sabbassāpi cakkhuviññāṇasahajāto hi phasso cakkhusamphassotiādinā asaṃvare vuttanayeneva uppatti veditabbā. Iti imesaṃ aṭṭhannaṃ saṃvarānaṃ vasena cakkhusaṃvaradvāraṃ…pe… manosaṃvaradvāranti imāni aṭṭha saṃvaradvārāni veditabbāni. Lại nữa, nhãn phòng hộ, nhĩ... tị... thiệt... thân tịnh sắc phòng hộ... thân tác động phòng hộ... khẩu... ý phòng hộ, đây gọi là tám sự phòng hộ. Về mặt ý nghĩa, chúng là năm pháp này: giới, niệm, tuệ, nhẫn nại, và tinh tấn. Trong số đó, dù chỉ một pháp cũng không sanh khởi trong các tâm có voṭṭhabbana (xác định) làm cuối cùng ở năm cửa. Nó chỉ sanh khởi trong sát-na tốc hành tâm. Dù sanh khởi trong tốc hành tâm, nó cũng được gọi là sự phòng hộ ở năm cửa. Sự sanh khởi của tất cả sự phòng hộ ấy nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần bất phòng hộ, bắt đầu bằng câu "xúc đồng sanh với nhãn thức là nhãn xúc". Như vậy, do năng lực của tám sự phòng hộ này, nên hiểu rằng có tám cửa phòng hộ là: cửa nhãn phòng hộ... cho đến... cửa ý phòng hộ. Akusalakammapathakathā Luận về Bất Thiện Nghiệp Đạo Pāṇātipāto[Pg.140], adinnādānaṃ, kāmesumicchācāro, musāvādo, pisuṇavācā, pharusavācā, samphappalāpo, abhijjhā, byāpādo, micchādiṭṭhīti ime pana dasa akusalakammapathā nāma. Lại nữa, sát sanh, trộm cắp, tà dâm, nói dối, nói đâm thọc, nói lời thô ác, nói lời vô ích, tham lam, sân hận, và tà kiến, đây gọi là mười bất thiện nghiệp đạo. Tattha pāṇassa atipāto pāṇātipāto nāma; pāṇavadho, pāṇaghātoti vuttaṃ hoti. Pāṇoti cettha vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto. So guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe appasāvajjo, mahāsarīre mahāsāvajjo. Kasmā? Payogamahantatāya. Payogasamattepi vatthumahantatāya. Guṇavantesu manussādīsu appaguṇe appasāvajjo, mahāguṇe mahāsāvajjo. Sarīraguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo, tibbatāya mahāsāvajjoti veditabbo. Trong đó, sự hủy hoại sinh mạng được gọi là sát sanh; có nghĩa là giết hại sinh mạng, sát hại sinh mạng. Ở đây, "sinh mạng" (pāṇa) theo tục đế là chúng sanh, theo chân đế là mạng quyền. Lại nữa, đối với sinh mạng đó, tư tâm sát hại phát sanh qua một trong hai cửa thân hoặc khẩu, làm phát khởi sự cố gắng cắt đứt mạng quyền của người có nhận thức về sinh mạng, (tư tâm ấy) là sát sanh. Tội đó, đối với các sinh vật không có đức hạnh như loài bàng sanh, v.v., nếu là sinh vật nhỏ thì ít tội, nếu thân thể lớn thì nhiều tội. Tại sao? Do sự cố gắng lớn lao. Dù sự cố gắng như nhau, (tội nặng hơn) do đối tượng lớn lao. Đối với các chúng sanh có đức hạnh như loài người, v.v., nếu ít đức hạnh thì ít tội, nếu nhiều đức hạnh thì nhiều tội. Lại nữa, khi thân thể và đức hạnh ngang bằng nhau, nên hiểu rằng do phiền não và sự cố gắng yếu ớt nên ít tội, do mãnh liệt nên nhiều tội. Tassa pañca sambhārā honti – pāṇo, pāṇasaññitā, vadhakacittaṃ, upakkamo, tena maraṇanti. Cha payogā – sāhatthiko, āṇattiko, nissaggiyo, thāvaro, vijjāmayo, iddhimayoti. Imasmiṃ panatthe vitthāriyamāne atipapañco hoti. Tasmā taṃ na vitthārayāma. Aññañca evarūpaṃ atthikehi pana samantapāsādikaṃ vinayaṭṭhakathaṃ (pārā. aṭṭha. 2.172) oloketvā gahetabbaṃ. Nó có năm thành phần: sinh mạng, nhận thức là sinh mạng, tâm sát hại, sự cố gắng, và cái chết do sự cố gắng ấy. Có sáu phương tiện: tự tay, ra lệnh, ném đi, đặt cố định, dùng thần chú, và dùng thần thông. Lại nữa, nếu giải rộng về ý nghĩa này thì sẽ quá rườm rà. Vì vậy, chúng tôi không giải rộng. Lại nữa, những điều tương tự khác nên được những người quan tâm tìm hiểu và nắm bắt trong bộ Samantapāsādikā, Chú giải Luật tạng (pārā. aṭṭha. 2.172). Adinnassa ādānaṃ ‘adinnādānaṃ’; parassaharaṇaṃ, theyyaṃ, corikāti vuttaṃ hoti. Tattha adinnanti parapariggahitaṃ, yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti. Tasmiṃ parapariggahite parapariggahitasaññino tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṃ. Taṃ hīne parasantake appasāvajjaṃ, paṇīte mahāsāvajjaṃ. Kasmā? Vatthupaṇītatāya. Vatthusamatte sati guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃ. Taṃtaṃguṇādhikaṃ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ. Lấy của không cho được gọi là 'trộm cắp'; có nghĩa là lấy của người khác, hành vi trộm cắp, hành vi ăn trộm. Trong đó, 'của không cho' là vật sở hữu của người khác, mà người khác có quyền sử dụng theo ý muốn, không bị trừng phạt và không bị khiển trách. Đối với vật sở hữu của người khác đó, tư tâm trộm cắp làm phát khởi sự cố gắng lấy vật ấy của người có nhận thức rằng đó là vật sở hữu của người khác, (tư tâm ấy) là trộm cắp. Tội đó, đối với tài sản của người khác có giá trị thấp thì ít tội, có giá trị cao thì nhiều tội. Tại sao? Do vật có giá trị cao. Khi vật có giá trị ngang nhau, đối với tài sản của người có nhiều đức hạnh thì nhiều tội. Tùy thuộc vào người có đức hạnh nhiều hơn, đối với tài sản của người có đức hạnh ít hơn thì ít tội. Tassa [Pg.141] pañca sambhārā honti – parapariggahitaṃ, parapariggahitasaññitā, theyyacittaṃ, upakkamo, tena haraṇanti. Cha payogā – sāhatthikādayova. Te ca kho yathānurūpaṃ theyyāvahāro, pasayhāvahāro, paṭicchannāvahāro, parikappāvahāro, kusāvahāroti imesaṃ pañcannaṃ avahārānaṃ vasena pavattanti. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ (pārā. aṭṭha. 1.138) vutto. Nó có năm thành phần: vật sở hữu của người khác, nhận thức là vật sở hữu của người khác, tâm trộm cắp, sự cố gắng, và sự lấy đi do sự cố gắng ấy. Có sáu phương tiện, cũng là những phương tiện bắt đầu bằng tự tay. Và chúng diễn ra tùy theo trường hợp, do năng lực của năm cách lấy đi này: lấy trộm, lấy bằng vũ lực, lấy lén lút, lấy bằng mưu kế, và lấy bằng cách gian lận. Đây là phần tóm lược. Còn phần chi tiết đã được nói trong bộ Samantapāsādikā (pārā. aṭṭha. 1.138). ‘Kāmesu micchācāro’ti ettha pana ‘kāmesū’ti methunasamācāresu; ‘micchācāro’ti ekantanindito lāmakācāro. Lakkhaṇato pana asaddhammādhippāyena kāyadvārappavattā agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā kāmesumicchācāro. Lại nữa, trong câu 'tà dâm trong các dục', 'trong các dục' (kāmesu) có nghĩa là trong các hành vi giao hợp; 'tà dâm' (micchācāro) là hành vi thấp hèn, đáng bị hoàn toàn chê trách. Lại nữa, về mặt đặc tính, tư tâm vi phạm đối tượng không nên đến, phát sanh qua thân môn với ý định hành dâm, là tà dâm trong các dục. Tattha agamanīyaṭṭhānaṃ nāma – purisānaṃ tāva māturakkhitā, piturakkhitā, mātāpiturakkhitā, bhāturakkhitā, bhaginirakkhitā, ñātirakkhitā, gottarakkhitā, dhammarakkhitā, sārakkhā, saparidaṇḍāti māturakkhitādayo dasa; dhanakkītā, chandavāsinī, bhogavāsinī, paṭavāsinī, odapattakinī, obhaṭacumbaṭā, dāsī ca bhariyā, kammakārī ca bhariyā, dhajāhaṭā, muhuttikāti etā dhanakkītādayo dasāti vīsati itthiyo. Itthīsu pana dvinnaṃ sārakkhasaparidaṇḍānaṃ, dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṃ itthīnaṃ aññe purisā idaṃ agamanīyaṭṭhānaṃ nāma. Trong đó, đối tượng không nên đến (agamanīyaṭṭhāna) trước hết đối với nam giới là hai mươi loại phụ nữ: mười người bắt đầu bằng người được mẹ bảo vệ (māturakkhitā) là người được mẹ bảo vệ, được cha bảo vệ, được cha mẹ bảo vệ, được anh/em trai bảo vệ, được chị/em gái bảo vệ, được bà con bảo vệ, được dòng họ bảo vệ, được người đồng pháp bảo vệ, người có người bảo vệ, và người có hình phạt; và mười người bắt đầu bằng người được mua bằng tiền (dhanakkītā) là người được mua bằng tiền, người tự nguyện chung sống, người chung sống vì tài sản, người chung sống vì được tặng y phục, người vợ được cưới hỏi đàng hoàng, người vợ được giải thoát khỏi cảnh nô lệ, người vợ vừa là nô tỳ vừa là vợ, người vợ vừa là người làm công vừa là vợ, người vợ bị bắt làm tù binh, và người vợ tạm thời. Lại nữa, đối với phụ nữ, những người đàn ông khác của hai loại phụ nữ là người có người bảo vệ và người có hình phạt, và của mười loại phụ nữ bắt đầu bằng người được mua bằng tiền, tổng cộng mười hai loại phụ nữ này, được gọi là đối tượng không nên đến. So panesa micchācāro sīlādiguṇarahite agamanīyaṭṭhāne appasāvajjo, sīlādiguṇasampanne mahāsāvajjo. Tassa cattāro sambhārā – agamanīyavatthu, tasmiṃ sevanacittaṃ, sevanappayogo, maggenamaggappaṭipattiadhivāsananti. Eko payogo sāhatthiko eva. Lại nữa, hành vi tà dâm này, đối với đối tượng không nên đến mà không có các đức hạnh như giới, v.v., thì ít tội; đối với người có đầy đủ các đức hạnh như giới, v.v., thì nhiều tội. Nó có bốn thành phần: đối tượng không nên đến, tâm muốn giao hợp với đối tượng đó, sự cố gắng giao hợp, và sự chấp nhận việc giao hợp. Chỉ có một phương tiện là tự tay thực hiện. ‘Musā’ti visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjako vacīpayogo, kāyapayogo vā. Visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. Aparo nayo – ‘musā’ti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu. ‘Vādo’ti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ. Lakkhaṇato pana atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. So yamatthaṃ bhañjati tassa appatāya appasāvajjo, mahantatāya mahāsāvajjo. Apica gahaṭṭhānaṃ [Pg.142] attano santakaṃ adātukāmatāya ‘natthī’tiādinayappavatto appasāvajjo. Sakkhinā hutvā atthabhañjanatthaṃ vutto mahāsāvajjo. Pabbajitānaṃ appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hasādhippāyena ‘ajja gāme telaṃ nadī maññe sandatī’ti pūraṇakathānayena pavatto appasāvajjo. Adiṭṭhaṃyeva pana diṭṭhantiādinā nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo. ‘Nói dối’ là thân hành động hoặc khẩu hành động làm tổn hại sự thật của người có chủ tâm lừa dối. Hoặc là, tư tâm (cetanā) phát sinh thân hành động và khẩu hành động lừa dối người khác với ý định lừa dối là vọng ngữ (musāvādo). Cách khác: ‘dối’ là sự việc không có thật, không chân thật. ‘Nói’ là sự trình bày việc ấy như là có thật, như là chân thật. Còn về đặc tính, tư tâm phát sinh sự trình bày như vậy của người muốn trình bày cho người khác sự việc không thật như là thật, đó là vọng ngữ. Lời nói dối ấy, do sự việc mà nó làm tổn hại là nhỏ nên có lỗi nhỏ, do sự việc là lớn nên có lỗi lớn. Hơn nữa, đối với hàng tại gia, lời nói dối phát sinh theo cách như ‘không có’ do không muốn cho của cải của mình là có lỗi nhỏ. Lời nói dối được nói ra để phá vỡ sự thật sau khi đã làm nhân chứng là có lỗi lớn. Đối với hàng xuất gia, sau khi nhận được một ít dầu hoặc bơ sữa, lời nói dối phát sinh theo cách nói cường điệu với ý định nói đùa rằng: ‘Hôm nay trong làng, tôi nghĩ một dòng sông dầu đang chảy’ là có lỗi nhỏ. Nhưng đối với những người nói theo cách như ‘cái chưa thấy là đã thấy’ thì có lỗi lớn. Tassa cattāro sambhārā honti – atathaṃ vatthu, visaṃvādanacittaṃ, tajjo vāyāmo, parassa tadatthavijānananti. Eko payogo – sāhatthikova. So ca kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā vācāya vā paravisaṃvādakakiriyākaraṇe daṭṭhabbo. Tāya ce kiriyāya paro tamatthaṃ jānāti, ayaṃ kiriyasamuṭṭhāpikacetanākkhaṇeyeva musāvādakammunā bajjhati. Yasmā pana yathā kāyakāyappaṭibaddhavācāhi paraṃ visaṃvādeti, tathā imassa ‘imaṃ bhaṇāhī’ti āṇāpentopi, paṇṇaṃ likhitvā purato nissajjantopi, ‘ayamattho evaṃ daṭṭhabbo’ti kuṭṭādīsu likhitvā ṭhapentopi; tasmā ettha āṇattikanissaggiyathāvarāpi payogā yujjanti. Aṭṭhakathāsu pana anāgatattā vīmaṃsitvā gahetabbā. Vọng ngữ ấy có bốn thành phần: sự việc không thật, tâm lừa dối, sự cố gắng phát sinh từ tâm ấy, và người khác hiểu được ý nghĩa đó. Chỉ có một loại hành động: là tự mình làm. Và hành động ấy cần được hiểu là việc thực hiện hành vi lừa dối người khác bằng thân, bằng vật liên thuộc với thân, hoặc bằng lời nói. Nếu do hành vi ấy mà người khác biết được ý nghĩa đó, thì người ấy bị trói buộc bởi nghiệp vọng ngữ ngay tại khoảnh khắc của tư tâm phát sinh hành vi. Hơn nữa, vì rằng cũng giống như người ta lừa dối người khác bằng thân, vật liên thuộc với thân, và lời nói, thì người ra lệnh ‘hãy nói điều này’, người viết lên lá cây rồi đặt trước mặt, người viết lên tường vách v.v... rằng ‘ý nghĩa này nên được hiểu như thế này’ cũng vậy; do đó, ở đây các hành động ra lệnh, gởi đi, và để lại vật cố định cũng được áp dụng. Tuy nhiên, vì những điều này không được đề cập trong các sách Chú giải, nên cần phải được xem xét kỹ lưỡng rồi mới chấp nhận. ‘Pisuṇavācā’tiādīsu yāya vācāya yassa taṃ vācaṃ bhāsati tassa hadaye attano piyabhāvaṃ parassa ca suññabhāvaṃ karoti, sā pisuṇavācā. Yāya pana attānampi parampi pharusaṃ karoti, yā vācā sayampi pharusā neva kaṇṇasukhā, na hadayaṅgamā, ayaṃ ‘pharusavācā’. Yena samphaṃ palapati, niratthakaṃ, so ‘samphappalāpo’. Tesaṃ mūlabhūtā cetanāpi pisuṇavācādināmameva labhati. Sā eva ca idha adhippetāti. Trong các câu như ‘lời nói hai lưỡi’ v.v..., lời nói nào mà khi nói với người nào đó, nó tạo ra trong lòng người ấy sự yêu mến đối với mình và sự trống rỗng (ghét bỏ) đối với người khác, đó là lời nói hai lưỡi (pisuṇavācā). Còn lời nói nào làm cho cả mình và người khác trở nên thô lỗ, lời nói mà tự nó cũng thô lỗ, không êm tai, không đi vào lòng, đây là ‘lời nói thô ác’ (pharusavācā). Lời nói nào mà người ta nói những điều phù phiếm, vô ích, đó là ‘lời nói vô ích’ (samphappalāpo). Tư tâm làm gốc rễ của chúng cũng được gọi bằng tên lời nói hai lưỡi v.v... Và chính tư tâm ấy được chủ ý ở đây. Tattha saṃkiliṭṭhacittassa paresaṃ vā bhedāya attano piyakamyatāya vā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇavācā nāma. Sā yassa bhedaṃ karoti tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Trong số đó, tư tâm phát sinh thân hành động hoặc khẩu hành động của người có tâm ô nhiễm, hoặc để chia rẽ người khác, hoặc vì muốn được yêu mến, được gọi là lời nói hai lưỡi. Lời nói ấy, do người bị chia rẽ có ít đức hạnh nên có lỗi nhỏ, do có nhiều đức hạnh nên có lỗi lớn. Tassā cattāro sambhārā – ‘bhinditabbo paro’ iti ‘ime nānā bhavissa’nti vinā bhavissantīti bhedapurekkhāratā vā, ‘iti ahaṃ piyo bhavissāmi vissāsiko’ti piyakamyatā vā, tajjo vāyāmo, tassa tadatthavijānananti[Pg.143]. Pare pana abhinne kammapathabhedo natthi, bhinne eva hoti. Lời nói ấy có bốn thành phần: người khác để bị chia rẽ; chủ tâm chia rẽ với ý nghĩ rằng ‘người này sẽ bị chia rẽ’, ‘họ sẽ trở nên khác biệt, sẽ xa nhau’, hoặc là sự mong muốn được yêu mến với ý nghĩ rằng ‘như vậy ta sẽ được yêu mến, được tin cậy’; sự cố gắng phát sinh từ đó; và người kia hiểu được ý nghĩa đó. Hơn nữa, khi những người khác chưa bị chia rẽ thì chưa hoàn thành nghiệp đạo; chỉ khi họ đã bị chia rẽ thì nghiệp đạo mới hoàn thành. Parassa mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā ‘pharusavācā’. Tassā āvibhāvatthamidaṃ vatthu – eko kira dārako mātu vacanaṃ anādiyitvā araññaṃ gacchati. Taṃ mātā nivattetuṃ asakkontī ‘caṇḍā taṃ mahiṃsī anubandhatū’ti akkosi. Athassa tatheva araññe mahiṃsī uṭṭhāsi. Dārako ‘yaṃ mama mātā mukhena kathesi taṃ mā hotu, yaṃ cittena cintesi taṃ hotū’ti saccakiriyaṃ akāsi. Mahiṃsī tattheva baddhā viya aṭṭhāsi. Evaṃ mammacchedakopi payogo cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti. Mātāpitaro hi kadāci puttake evampi vadanti – ‘corā vo khaṇḍākhaṇḍikaṃ karontū’ti, uppalapattampi ca nesaṃ upari patantaṃ na icchanti. Ācariyupajjhāyā ca kadāci nissitake evaṃ vadanti – ‘kiṃ ime ahirikā anottappino caranti, niddhamatha ne’ti; atha ca nesaṃ āgamādhigamasampattiṃ icchanti. Yathā ca cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti, evaṃ vacanasaṇhatāya apharusavācāpi na hoti. Na hi mārāpetukāmassa ‘imaṃ sukhaṃ sayāpethā’ti vacanaṃ apharusavācā hoti. Cittapharusatāya panesā pharusavācāva. Sā yaṃ sandhāya pavattitā tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā tayo sambhārā – akkositabbo paro, kupitacittaṃ, akkosananti. Tư tâm hoàn toàn thô ác, phát sinh thân hành động hoặc khẩu hành động làm tổn thương đến chỗ hiểm của người khác là ‘lời nói thô ác’. Để làm rõ điều này, có câu chuyện sau: Tương truyền, có một cậu bé không vâng lời mẹ mà đi vào rừng. Người mẹ không thể ngăn cản được, đã mắng rằng: ‘Mong cho một con trâu nước hung dữ đuổi theo mày!’. Bấy giờ, đúng như vậy, một con trâu nước đã xuất hiện trong rừng. Cậu bé đã làm một hành động chân thật rằng: ‘Điều mẹ tôi nói bằng miệng, mong rằng đừng xảy ra; điều mẹ tôi nghĩ trong tâm, mong rằng sẽ xảy ra’. Con trâu nước liền đứng yên tại chỗ như bị trói. Như vậy, ngay cả một hành động làm tổn thương đến chỗ hiểm cũng không phải là lời nói thô ác nếu tâm ý hiền hòa. Thật vậy, cha mẹ đôi khi cũng nói với con cái như thế này: ‘Mong cho bọn trộm băm chúng mày ra từng mảnh!’, nhưng họ không muốn dù chỉ một cánh sen rơi lên người chúng. Các vị thầy và tế độ sư đôi khi cũng nói với các đệ tử như thế này: ‘Tại sao những kẻ không biết tàm quý này lại đi lang thang? Hãy đuổi chúng đi!’, nhưng họ lại mong muốn các đệ tử ấy thành tựu về giáo pháp và chứng đắc. Và cũng như không phải là lời nói thô ác do tâm ý hiền hòa, thì cũng không phải là lời nói không thô ác do lời nói hiền hòa. Thật vậy, lời nói của người muốn giết kẻ khác rằng ‘Hãy để người này ngủ một cách thoải mái’ không phải là lời nói không thô ác. Do tâm ý thô ác, nó chính là lời nói thô ác. Lời nói ấy, nhắm đến người có ít đức hạnh thì có lỗi nhỏ, nhắm đến người có nhiều đức hạnh thì có lỗi lớn. Lời nói ấy có ba thành phần: người khác để mắng chửi, tâm sân hận, và hành động mắng chửi. Anatthaviññāpikā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalacetanā ‘samphappalāpo’. So āsevanamandatāya appasāvajjo. Āsevanamahantatāya mahāsāvajjo. Tassa dve sambhārā – bhāratayuddhasītāharaṇādiniratthakakathāpurekkhāratā, tathārūpīkathākathanañcāti. Pare pana taṃ kathaṃ agaṇhante kammapathabhedo natthi, parena samphappalāpe gahiteyeva hoti. Tư tâm bất thiện phát sinh thân hành động hoặc khẩu hành động trình bày điều vô ích là ‘lời nói vô ích’. Lời nói ấy, do ít thực hành nên có lỗi nhỏ, do thực hành nhiều nên có lỗi lớn. Lời nói ấy có hai thành phần: chủ tâm kể những câu chuyện vô ích như chiến tranh Bhārata, chuyện nàng Sītā bị bắt cóc v.v..., và việc kể những câu chuyện như vậy. Hơn nữa, khi người khác không chấp nhận câu chuyện đó thì chưa hoàn thành nghiệp đạo; chỉ khi lời nói vô ích được người khác chấp nhận thì nghiệp đạo mới hoàn thành. Abhijjhāyatīti ‘abhijjhā’. Parabhaṇḍābhimukhī hutvā tanninnatāya pavattatīti attho. Sā ‘aho tava idaṃ mamassā’ti evaṃ parabhaṇḍābhijjhāyanalakkhaṇā. Adinnādānaṃ viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Tassā [Pg.144] dve sambhārā – parabhaṇḍaṃ, attano pariṇāmanañcāti. Parabhaṇḍavatthuke hi lobhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti yāva na ‘aho vata idaṃ mamassā’ti attano pariṇāmeti. “Nó thèm muốn” nên gọi là ‘tham ái’. Nghĩa là: trở nên hướng đến tài sản của người khác và diễn tiến với sự thiên về nó. Nó có đặc tính thèm muốn tài sản của người khác như vầy: “Ôi, giá như cái này là của ta!”. Giống như trộm cắp, nó có khi ít tội lỗi, có khi nhiều tội lỗi. Nó có hai thành phần: tài sản của người khác và sự hướng về cho mình. Thật vậy, dù lòng tham khởi lên đối với đối tượng là tài sản của người khác, vẫn chưa thành nghiệp đạo cho đến khi người ấy hướng về cho mình rằng: “Ôi, giá như cái này là của ta!”. Hitasukhaṃ byāpādayatīti ‘byāpādo’. So paravināsāya manopadosalakkhaṇo. Pharusavācā viya appasāvajjo mahāsāvajjo ca. Tassa dve sambhārā – parasatto ca, tassa ca vināsacintāti. Parasattavatthuke hi kodhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti yāva ‘aho vatāyaṃ ucchijjeyya vinasseyyā’ti tassa vināsanaṃ na cintesi. “Nó làm hại đến lợi ích và hạnh phúc” nên gọi là ‘sân’. Nó có đặc tính là sự hư hoại của tâm ý nhằm hủy hoại người khác. Giống như lời nói thô ác, nó có khi ít tội lỗi, có khi nhiều tội lỗi. Nó có hai thành phần: chúng sinh khác và ý nghĩ hủy hoại chúng sinh ấy. Thật vậy, dù sân hận khởi lên đối với đối tượng là chúng sinh khác, vẫn chưa thành nghiệp đạo cho đến khi người ấy suy nghĩ đến sự hủy hoại của chúng sinh ấy rằng: “Ôi, giá như kẻ này bị tiêu diệt, bị hủy hoại!”. Yathābhuccagahaṇābhāvena micchā passatīti ‘micchādiṭṭhi’. Sā ‘natthi dinna’ntiādinā nayena viparītadassanalakkhaṇā. Samphappalāpo viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Apica aniyatā appasāvajjā, niyatā mahāsāvajjā. Tassā dve sambhārā – vatthuno ca gahitākāraviparītatā, yathā ca taṃ gaṇhāti tathābhāvena tassupaṭṭhānanti. Tattha natthikāhetukaakiriyadiṭṭhīhi eva kammapathabhedo hoti, na aññadiṭṭhīhi. “Nó thấy một cách sai lầm do không nắm bắt đúng như thật” nên gọi là ‘tà kiến’. Nó có đặc tính là thấy một cách sai lệch theo phương pháp bắt đầu bằng “không có (quả của) sự bố thí”. Giống như lời nói vô ích, nó có khi ít tội lỗi, có khi nhiều tội lỗi. Hơn nữa, tà kiến bất định thì ít tội lỗi, tà kiến nhất định thì nhiều tội lỗi. Nó có hai thành phần: sự sai lệch trong cách thức nắm bắt đối tượng, và sự hiện khởi của đối tượng ấy theo cách thức mà nó được nắm bắt. Trong đó, chỉ có đoạn kiến, vô nhân kiến, và vô hành kiến mới thành nghiệp đạo, chứ không phải các tà kiến khác. Imesaṃ pana dasannaṃ akusalakammapathānaṃ dhammato koṭṭhāsato ārammaṇato vedanāto mūlato cāti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo – Lại nữa, sự phân định về mười bất thiện nghiệp đạo này cần được hiểu theo năm phương diện: về phương diện pháp, về phương diện thành phần, về phương diện đối tượng, về phương diện cảm thọ, và về phương diện căn nguyên. Tattha ‘dhammato’ti etesu hi paṭipāṭiyā satta cetanādhammāva honti, abhijjhādayo tayo cetanāsampayuttā. Trong đó, ‘về phương diện pháp’: Thật vậy, trong số này, theo thứ tự, bảy (nghiệp đạo đầu) chỉ là các pháp tư, ba (nghiệp đạo sau) bắt đầu bằng tham ái là các pháp tương ưng với tư. ‘Koṭṭhāsato’ti paṭipāṭiyā satta, micchādiṭṭhi cāti ime aṭṭha kammapathā eva honti; no mūlāni. Abhijjhābyāpādā kammapathā ceva mūlāni ca. Abhijjhā hi mūlaṃ patvā ‘lobho akusalamūlaṃ’ hoti, byāpādo ‘doso akusalamūlaṃ’. ‘Về phương diện thành phần’: Bảy (nghiệp đạo đầu) theo thứ tự và tà kiến, tám pháp này chỉ là nghiệp đạo, không phải là căn nguyên. Tham ái và sân vừa là nghiệp đạo vừa là căn nguyên. Thật vậy, tham ái khi trở thành căn nguyên thì là ‘tham, một bất thiện căn’; sân (khi trở thành căn nguyên thì là) ‘sân, một bất thiện căn’. ‘Ārammaṇato’ti pāṇātipāto jīvitindriyārammaṇato saṅkhārārammaṇo hoti. Adinnādānaṃ sattārammaṇaṃ vā hoti saṅkhārārammaṇaṃ vā. Micchācāro phoṭṭhabbavasena saṅkhārārammaṇo hoti; sattārammaṇotipi eke. Musāvādo sattārammaṇo vā, saṅkhārārammaṇo vā. Tathā pisuṇavācā. Pharusavācā sattārammaṇāva. Samphappalāpo diṭṭhasutamutaviññātavasena sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā. Tathā abhijjhā. Byāpādo sattārammaṇova. Micchādiṭṭhi tebhūmakadhammavasena saṅkhārārammaṇāva. ‘Về phương diện đối tượng’: Sát sinh có đối tượng là hành (saṅkhāra) vì nó lấy mạng quyền làm đối tượng. Trộm cắp có đối tượng là chúng sinh hoặc có đối tượng là hành. Tà dâm có đối tượng là hành do lấy xúc làm đối tượng; một số vị cho rằng nó cũng có đối tượng là chúng sinh. Nói dối có đối tượng là chúng sinh hoặc có đối tượng là hành. Tương tự như vậy là lời nói hai lưỡi. Lời nói thô ác chỉ có đối tượng là chúng sinh. Lời nói vô ích, tùy theo cái được thấy, nghe, cảm nhận, nhận biết, có đối tượng là chúng sinh hoặc có đối tượng là hành. Tương tự như vậy là tham ái. Sân chỉ có đối tượng là chúng sinh. Tà kiến, do liên quan đến các pháp trong ba cõi, chỉ có đối tượng là hành. ‘Vedanāto’ti [Pg.145] pāṇātipāto dukkhavedano hoti. Kiñcāpi hi rājāno coraṃ disvā hasamānāpi ‘gacchatha naṃ ghātethā’ti vadanti, sanniṭṭhāpakacetanā pana nesaṃ dukkhasampayuttāva hoti. Adinnādānaṃ tivedanaṃ. Tañhi parabhaṇḍaṃ disvā haṭṭhatuṭṭhassa gaṇhato sukhavedanaṃ hoti, bhītatasitassa gaṇhato dukkhavedanaṃ. Tathā vipākanissandaphalāni paccavekkhantassa. Gahaṇakāle majjhattabhāve ṭhitassa pana gaṇhato adukkhamasukhavedanaṃ hotīti. Micchācāro sukhamajjhattavasena dvivedano. Sanniṭṭhāpakacitte pana majjhattavedano na hoti. Musāvādo adinnādāne vuttanayeneva tivedano; tathā pisuṇavācā. Pharusavācā dukkhavedanā. Samphappalāpo tivedano. Paresu hi sādhukāraṃ dentesu celukkhepādīni khipantesu haṭṭhatuṭṭhassa sītāharaṇabhāratayuddhādīni kathanakāle so sukhavedano hoti. Paṭhamaṃ dinnavetanena ekena pacchā āgantvā ‘ādito paṭṭhāya kathehī’ti vutte ‘ananusandhikaṃ pakiṇṇakakathaṃ kathessāmi nu kho no’ti domanassitassa kathanakāle dukkhavedano hoti, majjhattassa kathayato adukkhamasukhavedano hoti. Abhijjhā sukhamajjhattavasena dvivedanā; tathā micchādiṭṭhi. Byāpādo dukkhavedano. ‘Về phương diện cảm thọ’: Sát sinh đi kèm với khổ thọ. Mặc dù các vị vua khi thấy tên cướp, dù đang cười, vẫn ra lệnh: “Hãy đi và giết nó”, nhưng tư quyết định của họ thực sự tương ưng với khổ. Trộm cắp có ba loại cảm thọ. Thật vậy, khi một người vui mừng hoan hỷ thấy tài sản của người khác và lấy nó, thì đó là lạc thọ; khi một người sợ hãi run rẩy lấy nó, thì đó là khổ thọ. Tương tự như vậy đối với người quán xét quả dị thục và quả đẳng lưu. Nhưng đối với người giữ thái độ trung lập khi lấy, thì đó là bất khổ bất lạc thọ. Tà dâm có hai loại cảm thọ, tùy thuộc vào lạc và xả. Tuy nhiên, trong tâm quyết định, không có xả thọ. Nói dối, theo cách đã nói trong trường hợp trộm cắp, có ba loại cảm thọ; tương tự như vậy là lời nói hai lưỡi. Lời nói thô ác đi kèm với khổ thọ. Lời nói vô ích có ba loại cảm thọ. Thật vậy, khi người khác tán dương, tung vạt áo, v.v., người kể chuyện vui mừng hoan hỷ kể những câu chuyện như bắt cóc nàng Sītā, trận chiến Bhārata, v.v., thì lúc kể đó là lạc thọ. Khi một người đã được trả tiền trước, sau đó có người khác đến và nói: “Hãy kể lại từ đầu”, người kể chuyện buồn rầu nghĩ: “Ta có nên kể lại câu chuyện rời rạc không có mạch lạc này không?”, thì lúc kể đó là khổ thọ; khi người kể chuyện giữ thái độ trung lập, thì đó là bất khổ bất lạc thọ. Tham ái có hai loại cảm thọ, tùy thuộc vào lạc và xả; tương tự như vậy là tà kiến. Sân đi kèm với khổ thọ. ‘Mūlato’ti pāṇātipāto dosamohavasena dvimūlako hoti. Adinnādānaṃ dosamohavasena vā lobhamohavasena vā. Micchācāro lobhamohavasena. Musāvādo dosamohavasena vā lobhamohavasena vā; tathā pisuṇavācā samphappalāpo ca. Pharusavācā dosamohavasena. Abhijjhā mohavasena ekamūlā; tathā byāpādo. Micchādiṭṭhi lobhamohavasena dvimūlāti. ‘Về phương diện căn nguyên’: Sát sinh có hai căn nguyên, tùy thuộc vào sân và si. Trộm cắp (có hai căn nguyên), tùy thuộc vào sân và si, hoặc tham và si. Tà dâm (có hai căn nguyên), tùy thuộc vào tham và si. Nói dối (có hai căn nguyên), tùy thuộc vào sân và si, hoặc tham và si; tương tự như vậy là lời nói hai lưỡi và lời nói vô ích. Lời nói thô ác (có hai căn nguyên), tùy thuộc vào sân và si. Tham ái có một căn nguyên, tùy thuộc vào si; tương tự như vậy là sân. Tà kiến có hai căn nguyên, tùy thuộc vào tham và si. Akusalakammapathakathā niṭṭhitā. Phần luận về bất thiện nghiệp đạo đã kết thúc. Kusalakammapathakathā Phần luận về thiện nghiệp đạo Pāṇātipātādīhi pana viratiyo anabhijjhāabyāpādasammādiṭṭhiyo cāti ime dasa kusalakammapathā nāma. Tattha pāṇātipātādayo vuttatthā eva. Pāṇātipātādīhi etāya viramanti, sayaṃ vā viramati, viramaṇamattameva [Pg.146] vā etanti virati. Yā pāṇātipātā viramantassa ‘‘yā tasmiṃ samaye pāṇātipātā ārati viratī’’ti (dha. sa. 299-301) evaṃ vuttā kusalacittasampayuttā virati, sā pabhedato tividhā hoti – sampattavirati, samādānavirati, samucchedaviratīti. Lại nữa, sự kiêng cữ khỏi sát sinh, v.v., cùng với vô tham, vô sân, và chánh kiến, mười pháp này được gọi là thiện nghiệp đạo. Trong đó, các từ ‘sát sinh’, v.v., đã được giải thích ý nghĩa. (Pháp này) được gọi là ‘kiêng cữ’ (virati) vì nhờ nó mà người ta kiêng cữ khỏi sát sinh, v.v., hoặc vì tự nó kiêng cữ, hoặc vì nó chỉ đơn thuần là sự kiêng cữ. Sự kiêng cữ tương ưng với thiện tâm của người đang kiêng cữ sát sinh, được nói đến như sau: “Vào lúc ấy, sự tránh xa, sự kiêng cữ khỏi sát sinh...”, sự kiêng cữ ấy, xét về phương diện phân loại, có ba loại: kiêng cữ khi gặp dịp, kiêng cữ do thọ trì, và kiêng cữ do đoạn tuyệt. Tattha asamādinnasikkhāpadānaṃ attano jātivayabāhusaccādīni paccavekkhitvā ‘ayuttaṃ amhākaṃ evarūpaṃ pāpaṃ kātu’nti sampattaṃ vatthuṃ avītikkamantānaṃ uppajjamānā virati ‘sampattaviratī’ti veditabbā – sīhaḷadīpe cakkanaupāsakassa viya. Tassa kira daharakāleyeva mātuyā rogo uppajji. Vejjena ca ‘allasasamaṃsaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’ti vuttaṃ. Tato cakkanassa bhātā ‘gaccha, tāta, khettaṃ āhiṇḍāhī’ti cakkanaṃ pesesi. So tattha gato. Tasmiñca samaye eko saso taruṇasassaṃ khādituṃ āgato hoti. So taṃ disvāva vegena dhāvanto valliyā baddho ‘kiri kirī’ti saddamakāsi. Cakkano tena saddena gantvā taṃ gahetvā cintesi – ‘mātu bhesajjaṃ karomī’ti. Puna cintesi – ‘na metaṃ patirūpaṃ yvāhaṃ mātu jīvitakāraṇā paraṃ jīvitā voropeyya’nti. Atha naṃ ‘gaccha, araññe sasehi saddhiṃ tiṇodakaṃ paribhuñjā’ti muñci. Bhātarā ca ‘kiṃ tāta saso laddho’ti pucchito taṃ pavattiṃ ācikkhi. Tato naṃ bhātā paribhāsi. So mātusantikaṃ gantvā ‘yato ahaṃ jāto nābhijānāmi sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropetā’ti saccaṃ vatvā aṭṭhāsi. Tāvadevassa mātā arogā ahosi. Trong ba loại kiêng cữ ấy, sự kiêng cữ đang sanh khởi nơi những người không thọ trì học giới, sau khi quán xét đến các đức hạnh của mình như dòng dõi, tuổi tác, sự đa văn v.v... và không vi phạm đối tượng đã gặp phải (với suy nghĩ rằng): ‘Chúng ta không thích hợp làm điều ác như vậy’, nên được biết là ‘sự kiêng cữ khi gặp dịp’ – giống như (sự kiêng cữ) của cận sự nam Cakkana ở đảo Sīhaḷa. Tương truyền, khi ông còn trẻ, mẹ ông bị bệnh. Và thầy thuốc đã nói: ‘Nên tìm được thịt thỏ tươi sống’. Do đó, anh của Cakkana đã sai Cakkana đi, nói rằng: ‘Này em, hãy đi, hãy đi quanh ruộng’. Anh ta đã đi đến đó. Và vào lúc ấy, có một con thỏ đến để ăn lúa non. Con thỏ ấy vừa thấy anh ta, liền chạy nhanh và bị vướng vào dây leo, kêu lên ‘kiri kiri’. Cakkana nghe tiếng kêu đó, đi đến bắt nó và suy nghĩ: ‘Ta sẽ làm thuốc cho mẹ’. Lại suy nghĩ: ‘Điều này không thích hợp với ta, rằng ta vì mạng sống của mẹ mà tước đoạt mạng sống của kẻ khác’. Rồi ông thả nó ra và nói: ‘Hãy đi, hãy ăn cỏ uống nước cùng với các con thỏ khác trong rừng’. Và khi được anh trai hỏi: ‘Này em, có bắt được thỏ không?’, anh ta đã kể lại sự việc ấy. Do đó, người anh đã mắng nhiếc anh ta. Anh ta đến gần mẹ, nói lời chân thật và đứng yên: ‘Từ khi con được sinh ra, con không hề biết mình đã cố ý tước đoạt mạng sống của chúng sanh nào’. Ngay lúc đó, mẹ của ông đã hết bệnh. Samādinnasikkhāpadānaṃ pana sikkhāpadasamādāne ca tatuttariñca attano jīvitampi pariccajitvā vatthuṃ avītikkamantānaṃ uppajjamānā virati ‘samādānaviratī’ti veditabbā. Uttaravaḍḍhamānapabbatavāsīupāsakassa viya. So kira ambariyavihāravāsino piṅgalabuddharakkhitattherassa santike sikkhāpadāni gahetvā khettaṃ kasati. Athassa goṇo naṭṭho. So taṃ gavesanto uttaravaḍḍhamānapabbataṃ āruhi. Tatra naṃ mahāsappo aggahesi. So cintesi – ‘imāyassa tikhiṇavāsiyā sīsaṃ chindāmī’ti. Puna cintesi – ‘na metaṃ patirūpaṃ yvāhaṃ bhāvanīyassa garuno santike sikkhāpadāni gahetvā bhindeyya’nti evaṃ yāvatatiyaṃ cintetvā [Pg.147] ‘jīvitaṃ pariccajāmi, na sikkhāpada’nti aṃse ṭhapitaṃ tikhiṇadaṇḍavāsiṃ araññe chaḍḍesi. Tāvadeva naṃ mahāvāḷo muñcitvā agamāsīti. Còn sự kiêng cữ đang sanh khởi nơi những người đã thọ trì học giới, dù phải từ bỏ cả mạng sống của mình, cả trong lúc thọ trì học giới và sau đó, vẫn không vi phạm đối tượng, nên được biết là ‘sự kiêng cữ do thọ trì’. Giống như (sự kiêng cữ) của người cận sự nam sống ở núi Uttaravaḍḍhamāna. Tương truyền, người cận sự nam ấy sau khi thọ trì các học giới nơi trưởng lão Piṅgalabuddharakkhita, vị trú tại tu viện Ambariya, đã đi cày ruộng. Rồi con bò của ông bị lạc. Ông đi tìm nó và leo lên núi Uttaravaḍḍhamāna. Tại đó, một con rắn lớn đã quấn lấy ông. Ông suy nghĩ: ‘Ta sẽ chặt đầu nó bằng cái rựa bén này’. Lại suy nghĩ: ‘Điều này không thích hợp với ta, rằng ta đã thọ trì các học giới nơi một vị thầy đáng tôn kính mà lại phá vỡ chúng’. Suy nghĩ như vậy đến lần thứ ba, (ông quyết định) ‘Ta từ bỏ mạng sống, chứ không từ bỏ học giới’, rồi vứt cái rựa cán bén đang đeo trên vai vào rừng. Ngay lúc đó, con mãng xà lớn đã nhả ông ra và bỏ đi. Ariyamaggasampayuttā pana virati ‘samucchedaviratī’ti veditabbā, yassā uppattito pabhuti ‘pāṇaṃ ghātessāmī’ti ariyapuggalānaṃ cittampi nuppajjatīti. Còn sự kiêng cữ tương ưng với Thánh đạo nên được biết là ‘sự kiêng cữ do đoạn tuyệt’, kể từ khi sự kiêng cữ ấy sanh khởi, ngay cả tâm (với ý nghĩ) ‘ta sẽ giết chúng sanh’ cũng không sanh khởi nơi các bậc Thánh nhân. Idāni yathā akusalānaṃ evaṃ imesampi kusalakammapathānaṃ dhammato koṭṭhāsato ārammaṇato vedanāto mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo – Bây giờ, giống như đối với các (nghiệp đạo) bất thiện, sự phân tích đối với các thiện nghiệp đạo này cũng nên được biết theo năm phương diện: về phương diện pháp thể, về phương diện thành phần, về phương diện đối tượng, về phương diện thọ, và về phương diện căn. Tattha ‘dhammato’ti etesu hi paṭipāṭiyā satta cetanāpi vaṭṭanti, viratiyopi; ante tayo cetanāsampayuttāva. Trong đó, về phương diện pháp thể: trong các nghiệp đạo này, bảy nghiệp đạo đầu theo thứ tự có thể là tư tâm sở, cũng có thể là các kiêng cữ; ba nghiệp đạo cuối chỉ là (các pháp) tương ưng với tư tâm sở. ‘Koṭṭhāsato’ti paṭipāṭiyā satta kammapathā eva, no mūlāni. Ante tayo kammapathā ceva mūlāni ca. Anabhijjhā hi mūlaṃ patvā ‘alobho kusalamūlaṃ’ hoti. Abyāpādo ‘adoso kusalamūlaṃ’, sammādiṭṭhi ‘amoho kusalamūlaṃ’. Về phương diện thành phần: bảy nghiệp đạo đầu theo thứ tự chỉ là nghiệp đạo, không phải là căn. Ba nghiệp đạo cuối vừa là nghiệp đạo, vừa là căn. Quả vậy, vô tham khi trở thành căn thì là ‘vô tham thiện căn’. Vô sân (là) ‘vô sân thiện căn’, chánh kiến (là) ‘vô si thiện căn’. ‘Ārammaṇato’ti pāṇātipātādīnaṃ ārammaṇāneva etesaṃ ārammaṇāni. Vītikkamitabbatoyeva hi veramaṇī nāma hoti. Yathā pana nibbānārammaṇo ariyamaggo kilese pajahati, evaṃ jīvitindriyādiārammaṇāpete kammapathā pāṇātipātādīni dussīlyāni pajahantīti veditabbā. Về phương diện đối tượng: chính những đối tượng của sát sanh v.v... là đối tượng của các nghiệp đạo này. Quả vậy, sự kiêng cữ chỉ xảy ra đối với đối tượng đáng bị vi phạm. Tuy nhiên, nên được biết rằng, giống như Thánh đạo có Níp-bàn làm đối tượng đoạn trừ các phiền não, cũng vậy, các nghiệp đạo này, dù có mạng quyền v.v... làm đối tượng, vẫn đoạn trừ các ác giới như sát sanh v.v... ‘Vedanāto’ti sabbe sukhavedanā vā honti majjhattavedanā vā. Kusalaṃ patvā hi dukkhavedanā nāma natthi. Về phương diện thọ: tất cả (các nghiệp đạo) hoặc là (tương ưng với) lạc thọ, hoặc là (tương ưng với) xả thọ. Quả vậy, trong phạm vi thiện, không có cái gọi là khổ thọ. ‘Mūlato’ti paṭipāṭiyā satta kammapathā ñāṇasampayuttacittena viramantassa alobhaadosaamohavasena timūlā honti; ñāṇavippayuttacittena viramantassa dvimūlā. Anabhijjhā ñāṇasampayuttacittena viramantassa dvimūlā hoti; ñāṇavippayuttacittena ekamūlā. Alobho pana attanāva attano mūlaṃ na hoti. Abyāpādepi eseva nayo. Sammādiṭṭhi alobhādosavasena dvimūlāva hoti. Ime dasa kusalakammapathā nāma. Về phương diện căn: bảy nghiệp đạo đầu theo thứ tự, đối với người kiêng cữ bằng tâm tương ưng trí tuệ, là tam nhân do vô tham, vô sân, vô si; đối với người kiêng cữ bằng tâm bất tương ưng trí tuệ, là nhị nhân. Vô tham, đối với người kiêng cữ bằng tâm tương ưng trí tuệ, là nhị nhân; đối với người kiêng cữ bằng tâm bất tương ưng trí tuệ, là đơn nhân. Tuy nhiên, vô tham tự nó không thể là căn của chính nó. Đối với vô sân cũng theo cách này. Chánh kiến chỉ là nhị nhân do vô tham và vô sân. Đây gọi là mười thiện nghiệp đạo. Kammapathasaṃsandanakathā Luận về sự liên quan của các nghiệp đạo. Idāni [Pg.148] imasmiṃ ṭhāne kammapathasaṃsandanaṃ nāma veditabbaṃ. Pañcaphassadvāravasena hi uppanno asaṃvaro akusalaṃ manokammameva hoti. Manophassadvāravasena uppanno tīṇipi kammāni honti – so hi kāyadvāre copanappatto akusalaṃ kāyakammaṃ hoti, vacīdvāre akusalaṃ vacīkammaṃ, ubhayattha copanaṃ appatto akusalaṃ manokammaṃ. Pañcaasaṃvaradvāravasena uppannopi akusalaṃ manokammameva hoti. Copanakāyaasaṃvaradvāravasena uppanno akusalaṃ kāyakammameva hoti, vācāasaṃvaradvāravasena uppanno akusalaṃ vacīkammameva hoti, manoasaṃvaradvāravasena uppanno akusalaṃ manokammameva hoti. Tividhaṃ kāyaduccaritaṃ akusalaṃ kāyakammameva hoti, catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ akusalaṃ vacīkammameva hoti, tividhaṃ manoduccaritaṃ akusalaṃ manokammameva hoti. Bây giờ, ở đây, nên biết về điều gọi là sự liên quan của các nghiệp đạo. Quả vậy, sự không phòng hộ sanh khởi do năm xúc môn chỉ là bất thiện ý nghiệp. (Sự không phòng hộ) sanh khởi do ý xúc môn có thể là cả ba nghiệp – quả vậy, nó khi đạt đến sự rung động ở thân môn thì là bất thiện thân nghiệp, (khi đạt đến sự rung động) ở khẩu môn thì là bất thiện khẩu nghiệp, khi không đạt đến sự rung động ở cả hai môn thì là bất thiện ý nghiệp. (Sự không phòng hộ) sanh khởi do năm môn không phòng hộ cũng chỉ là bất thiện ý nghiệp. (Sự không phòng hộ) sanh khởi do môn không phòng hộ thân có rung động chỉ là bất thiện thân nghiệp, (sự không phòng hộ) sanh khởi do môn không phòng hộ khẩu chỉ là bất thiện khẩu nghiệp, (sự không phòng hộ) sanh khởi do môn không phòng hộ ý chỉ là bất thiện ý nghiệp. Ba loại thân ác hạnh chỉ là bất thiện thân nghiệp, bốn loại khẩu ác hạnh chỉ là bất thiện khẩu nghiệp, ba loại ý ác hạnh chỉ là bất thiện ý nghiệp. Pañcaphassadvāravasena uppanno saṃvaropi kusalaṃ manokammameva hoti. Manophassadvāravasena uppanno pana ayampi, asaṃvaro viya, tīṇipi kammāni honti. Pañcasaṃvaradvāravasena uppannopi kusalaṃ manokammameva hoti, copanakāyasaṃvaradvāravasena uppanno kusalaṃ kāyakammameva hoti, vācāsaṃvaradvāravasena uppanno kusalaṃ vacīkammameva hoti, manosaṃvaradvāravasena uppanno kusalaṃ manokammameva hoti. Tividhaṃ kāyasucaritaṃ kusalaṃ kāyakammameva hoti, catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ kusalaṃ vacīkammameva hoti, tividhaṃ manosucaritaṃ kusalaṃ manokammameva hoti. Sự thu thúc sanh khởi do năng lực của năm xúc môn cũng chỉ là ý nghiệp thiện. Lại nữa, sự thu thúc này sanh khởi do năng lực của ý xúc môn, giống như không thu thúc, cả ba nghiệp đều có. Sự thu thúc sanh khởi do năng lực của năm thu thúc môn cũng chỉ là ý nghiệp thiện, (sự thu thúc) sanh khởi do năng lực của thân thu thúc môn có sự rung động chỉ là thân nghiệp thiện, (sự thu thúc) sanh khởi do năng lực của khẩu thu thúc môn chỉ là khẩu nghiệp thiện, (sự thu thúc) sanh khởi do năng lực của ý thu thúc môn chỉ là ý nghiệp thiện. Ba loại thân thiện hành chỉ là thân nghiệp thiện, bốn loại khẩu thiện hành chỉ là khẩu nghiệp thiện, ba loại ý thiện hành chỉ là ý nghiệp thiện. Akusalaṃ kāyakammaṃ pañcaphassadvāravasena nuppajjati; manophassadvāravaseneva uppajjati. Tathā akusalaṃ vacīkammaṃ. Akusalaṃ manokammaṃ pana chaphassadvāravasena uppajjati; taṃ kāyavacīdvāresu copanaṃ pattaṃ akusalaṃ kāyavacīkammaṃ hoti, copanaṃ appattaṃ akusalaṃ manokammameva. Yathā ca pañcaphassadvāravasena, evaṃ pañcaasaṃvaradvāravasenapi akusalaṃ kāyakammaṃ nuppajjati, copanakāyaasaṃvaradvāravasena pana vācāasaṃvaradvāravasena ca uppajjati; manoasaṃvaradvāravasena nuppajjati. Akusalaṃ vacīkammampi pañcaasaṃvaradvāravasena nuppajjati, copanakāyavācāasaṃvaradvāravasena uppajjati; manoasaṃvaradvāravasena nuppajjati. Akusalaṃ manokammaṃ aṭṭhaasaṃvaradvāravasenapi uppajjateva. Kusalakāyakammādīsupi eseva nayo. Thân nghiệp bất thiện không sanh khởi do năng lực của năm xúc môn; chỉ sanh khởi do năng lực của ý xúc môn. Khẩu nghiệp bất thiện cũng như vậy. Lại nữa, ý nghiệp bất thiện sanh khởi do năng lực của sáu xúc môn; ý nghiệp ấy khi đã đạt đến sự rung động ở thân môn và khẩu môn thì trở thành thân nghiệp và khẩu nghiệp bất thiện, khi chưa đạt đến sự rung động thì chỉ là ý nghiệp bất thiện. Và như thân nghiệp bất thiện không sanh khởi do năng lực của năm xúc môn, cũng vậy, nó không sanh khởi do năng lực của năm môn không thu thúc, nhưng lại sanh khởi do năng lực của thân môn không thu thúc có sự rung động và do năng lực của khẩu môn không thu thúc; không sanh khởi do năng lực của ý môn không thu thúc. Khẩu nghiệp bất thiện cũng không sanh khởi do năng lực của năm môn không thu thúc, sanh khởi do năng lực của thân môn không thu thúc có sự rung động và khẩu môn không thu thúc; không sanh khởi do năng lực của ý môn không thu thúc. Ý nghiệp bất thiện chắc chắn sanh khởi do năng lực của cả tám môn không thu thúc. Đối với thân nghiệp thiện v.v... cũng theo phương pháp này. Ayaṃ [Pg.149] pana viseso – yathā akusalakāyakammavacīkammāni manoasaṃvaradvāravasena nuppajjanti, na tathā etāni. Etāni pana kāyaṅgavācaṅgaṃ acopetvā sikkhāpadāni gaṇhantassa manosaṃvaradvārepi uppajjanti eva. Tattha kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ tividhakammadvāravasena uppajjati, pañcaviññāṇadvāravasena nuppajjati; ‘yamidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ, sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā’ti iminā pana nayena chaphassadvāravasena uppajjati; aṭṭhaasaṃvaradvāravasena nuppajjati, aṭṭhasaṃvaradvāravasena uppajjati; dasaakusalakammapathavasena nuppajjati, dasakusalakammapathavasena uppajjati; tasmā idampi cittaṃ tividhakammadvāravasena vā uppannaṃ hotu, chaphassadvāravasena vā, aṭṭhasaṃvaradvāravasena vā dasakusalakammapathavasena vā. ‘‘Kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti…pe… rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā’’ti vutte sabbaṃ vuttameva hotīti. Lại nữa, đây là điểm đặc biệt: như thân nghiệp và khẩu nghiệp bất thiện không sanh khởi do năng lực của ý môn không thu thúc, những nghiệp này (thiện) không phải như vậy. Lại nữa, những nghiệp này chắc chắn sanh khởi cả ở ý môn thu thúc của người thọ trì học giới mà không làm rung động các chi phần của thân và khẩu. Trong đó, tâm thiện dục giới sanh khởi do năng lực của ba nghiệp môn, không sanh khởi do năng lực của năm thức môn; lại nữa, theo phương pháp ‘cái thọ nào sanh khởi do duyên nhãn xúc, hoặc lạc, hoặc khổ, hoặc không khổ không lạc’, nó sanh khởi do năng lực của sáu xúc môn; không sanh khởi do năng lực của tám môn không thu thúc, sanh khởi do năng lực của tám môn thu thúc; không sanh khởi do năng lực của mười bất thiện nghiệp lộ, sanh khởi do năng lực của mười thiện nghiệp lộ; do đó, tâm này hoặc được sanh khởi do năng lực của ba nghiệp môn, hoặc do năng lực của sáu xúc môn, hoặc do năng lực của tám môn thu thúc, hoặc do năng lực của mười thiện nghiệp lộ. Khi nói rằng: “Tâm thiện dục giới sanh khởi... v.v... hoặc đối tượng sắc... v.v... hoặc đối tượng pháp”, thì tất cả đều đã được nói đến. Dvārakathā niṭṭhitā. Luận về môn đã kết thúc. Yaṃ yaṃ vā panārabbhāti ettha ayaṃ yojanā – heṭṭhā vuttesu rūpārammaṇādīsu rūpārammaṇaṃ vā ārabbha, ārammaṇaṃ katvāti attho. Saddārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā ārabbha uppannaṃ hoti. Ettāvatā etassa cittassa etesu ārammaṇesu yaṃkiñci ekameva ārammaṇaṃ anuññātasadisaṃ hoti. Idañca ekasmiṃ samaye ekassa vā puggalassa rūpārammaṇaṃ ārabbha uppannaṃ puna aññasmiṃ samaye aññassa vā puggalassa saddādīsupi aññataraṃ ārammaṇaṃ ārabbha uppajjati eva. Evaṃ uppajjamānassa cassa ekasmiṃ bhave paṭhamaṃ rūpārammaṇaṃ ārabbha pavatti hoti, pacchā saddārammaṇanti ayampi kamo natthi. Rūpādīsu cāpi paṭhamaṃ nīlārammaṇaṃ pacchā pītārammaṇanti ayampi niyamo natthi. Iti imaṃ sabbārammaṇatañceva, kamābhāvañca, kamābhāvepi ca nīlapītādīsu niyamābhāvaṃ dassetuṃ ‘yaṃ yaṃ vā panārabbhā’ti āha. Idaṃ vuttaṃ hoti – imesu rūpādīsu na yaṃkiñci ekameva, atha kho yaṃ yaṃ vā panārabbha uppannaṃ hoti. Evaṃ uppajjamānampi ca ‘paṭhamaṃ rūpārammaṇaṃ pacchā saddārammaṇaṃ ārabbhā’ti evampi anuppajjitvā yaṃ yaṃ vā panārabbha uppannaṃ hoti; ‘paṭilomato vā anulomato vā, ekantarikadvantarikādinayena vā, rūpārammaṇādīsu yaṃ vā taṃ vā ārammaṇaṃ katvā uppannaṃ hotī’ti attho. Rūpārammaṇesupi ca ‘paṭhamaṃ [Pg.150] nīlārammaṇaṃ pacchā pītārammaṇa’nti imināpi niyamena anuppajjitvā, yaṃ yaṃ vā panārabbha ‘nīlapītakādīsu rūpārammaṇesu yaṃ vā taṃ vā rūpārammaṇaṃ ārabbha uppannaṃ hotī’ti attho. Saddārammaṇādīsupi eseva nayo. Ayaṃ tāva ekā yojanā. Ở đây, trong câu ‘yaṃ yaṃ vā panārabbha’, đây là cách giải thích: trong các đối tượng sắc v.v... đã được nói ở dưới, (câu này có nghĩa là) ‘bắt lấy đối tượng sắc’, nghĩa là ‘lấy làm đối tượng’. Nó sanh khởi do bắt lấy đối tượng thanh... v.v... hoặc đối tượng pháp. Với chừng ấy lời, đối với tâm này, trong các đối tượng này, dường như chỉ có một đối tượng bất kỳ nào đó được cho phép. Và tâm này, sanh khởi do bắt lấy đối tượng sắc vào một lúc của một người, lại chắc chắn sanh khởi do bắt lấy một đối tượng nào đó trong các đối tượng thanh v.v... vào một lúc khác của một người khác. Và đối với tâm đang sanh khởi như vậy, trong một kiếp sống, không có thứ tự rằng trước tiên nó diễn tiến do bắt lấy đối tượng sắc, sau đó là đối tượng thanh. Và trong các đối tượng sắc v.v..., cũng không có quy định rằng trước tiên là đối tượng màu xanh, sau đó là đối tượng màu vàng. Vì vậy, để chỉ ra rằng nó có tất cả các đối tượng, rằng không có thứ tự, và ngay cả khi không có thứ tự, cũng không có quy định về màu xanh, màu vàng v.v..., Ngài đã nói ‘yaṃ yaṃ vā panārabbha’. Điều này có nghĩa là: trong các đối tượng sắc v.v... này, không phải nó sanh khởi do bắt lấy chỉ một đối tượng bất kỳ nào đó, mà đúng hơn là nó sanh khởi do bắt lấy bất kỳ đối tượng nào. Và ngay cả khi sanh khởi như vậy, nó cũng không sanh khởi theo cách ‘trước tiên bắt lấy đối tượng sắc, sau đó là đối tượng thanh’, mà nó sanh khởi do bắt lấy bất kỳ đối tượng nào; nghĩa là ‘nó sanh khởi do lấy làm đối tượng bất kỳ cái nào trong các đối tượng sắc v.v..., hoặc theo thứ tự ngược, hoặc theo thứ tự xuôi, hoặc theo phương pháp cách một, cách hai v.v...’. Và ngay cả trong các đối tượng sắc, nó cũng không sanh khởi theo quy định ‘trước tiên là đối tượng màu xanh, sau đó là đối tượng màu vàng’, mà nó sanh khởi do bắt lấy bất kỳ đối tượng nào; nghĩa là ‘nó sanh khởi do bắt lấy bất kỳ đối tượng sắc nào trong các đối tượng sắc như xanh, vàng v.v...’. Đối với các đối tượng thanh v.v... cũng theo phương pháp này. Đây trước hết là một cách giải thích. Ayaṃ pana aparā – rūpaṃ ārammaṇaṃ etassāti rūpārammaṇaṃ…pe… dhammo ārammaṇaṃ etassāti dhammārammaṇaṃ. Iti rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā cittaṃ uppannaṃ hotīti vatvā puna ‘yaṃ yaṃ vā panārabbhā’ti āha. Tassattho – etesu rūpādīsu heṭṭhā vuttanayeneva yaṃ vā taṃ vā pana ārabbha uppannaṃ hotīti. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana yevāpanake abhinavaṃ natthi, heṭṭhā gahitameva gahita’nti vatvā ‘rūpaṃ vā ārabbha…pe… dhammaṃ vā ārabbha, idaṃ vā idaṃ vā ārabbhāti kathetuṃ idaṃ vutta’nti ettakameva āgataṃ. Lại nữa, đây là một cách giải thích khác: Sắc là đối tượng của tâm này, vì vậy gọi là rūpārammaṇa (tâm có đối tượng là sắc)... (vân vân)... Pháp là đối tượng của tâm này, vì vậy gọi là dhammārammaṇa (tâm có đối tượng là pháp). Như vậy, sau khi nói rằng: "Tâm có đối tượng là sắc... (vân vân)... hoặc tâm có đối tượng là pháp đã sanh khởi," Ngài lại nói: ‘yaṃ yaṃ vā panārabbha’ (hoặc bắt lấy bất cứ đối tượng nào). Ý nghĩa của câu ấy là: (tâm) sanh khởi do bắt lấy bất cứ đối tượng nào trong các đối tượng sắc v.v... này, theo phương pháp đã được nói ở dưới. Tuy nhiên, trong Đại Chú giải, sau khi nói rằng: "Trong các pháp yevāpanaka, không có gì mới, chỉ là lấy lại những gì đã được lấy ở dưới," chỉ có bấy nhiêu được ghi lại: "Câu này được nói ra để trình bày rằng: 'hoặc bắt lấy sắc... (vân vân)... hoặc bắt lấy pháp, hoặc bắt lấy đối tượng này hay đối tượng kia'." Dhammuddesavāro Thiên Trình Bày Các Pháp Phassapañcamakarāsivaṇṇanā Giải Thích Về Nhóm Năm Pháp Bắt Đầu Bằng Xúc Tasmiṃ samayeti idaṃ aniyamaniddiṭṭhassa samayassa niyamato paṭiniddesavacanaṃ. Tasmā ‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃyeva samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hotī’ti ayamattho veditabbo. Tattha yatheva cittaṃ evaṃ phassādīsupi phasso hoti. Kiṃ hoti? ‘Kāmāvacaro hoti, kusalo hoti, uppanno hoti, somanassasahagato hotī’tiādinā nayena labbhamānapadavasena yojanā kātabbā. Vedanāyañhi ‘somanassasahagatā’ti paññindriye ca ‘ñāṇasampayutta’nti na labbhati, tasmā ‘labbhamānapadavasenā’ti vuttaṃ. Idaṃ aṭṭhakathāmuttakaṃ ācariyānaṃ mataṃ; na panetaṃ sārato daṭṭhabbaṃ. Câu ‘tasmiṃ samaye’ này là lời chỉ định lại một cách xác định về thời điểm đã được chỉ định một cách không xác định. Do đó, ý nghĩa này cần được hiểu là: "Vào lúc nào tâm thiện Dục giới sanh khởi, chính vào lúc ấy xúc sanh khởi... (vân vân)... bất loạn sanh khởi." Ở đây, cũng như tâm (sanh khởi), trong các pháp như xúc v.v... xúc cũng sanh khởi. (Xúc) sanh khởi như thế nào? Việc kết hợp (các từ) nên được thực hiện theo phương pháp này, dựa vào các từ có thể có được: ‘(Xúc) thuộc Dục giới sanh khởi, là thiện sanh khởi, đã sanh khởi, câu hành với thọ hỷ sanh khởi’. Thật vậy, đối với thọ, từ ‘câu hành với thọ hỷ’ không có được, và đối với tuệ quyền, từ ‘tương ưng với trí’ không có được. Do đó, đã nói là ‘dựa vào các từ có thể có được’. Đây là quan điểm của các vị Luận sư, không có trong các Chú giải (cũ); nhưng điều này không nên được xem là có cốt lõi. Kasmā panettha phassova paṭhamaṃ vuttoti? Cittassa paṭhamābhinipātattā. Ārammaṇasmiñhi cittassa paṭhamābhinipāto hutvā phasso ārammaṇaṃ phusamāno uppajjati, tasmā paṭhamaṃ vutto. Phassena pana phusitvā vedanāya vedayati, saññāya sañjānāti, cetanāya ceteti. Tena vuttaṃ – ‘‘phuṭṭho, bhikkhave, vedeti, phuṭṭho sañjānāti phuṭṭho cetetī’’ti. Vì sao ở đây chỉ có xúc được nói đến đầu tiên? Vì (xúc) là sự va chạm đầu tiên của tâm. Thật vậy, xúc sanh khởi trong khi tiếp xúc với đối tượng, sau khi đã là sự va chạm đầu tiên của tâm vào đối tượng. Do đó, nó được nói đến đầu tiên. Lại nữa, sau khi xúc chạm bởi xúc, người ta cảm thọ bởi thọ, tưởng tri bởi tưởng, tư duy bởi tư. Do đó, đã được nói rằng: "Này các Tỳ khưu, khi đã xúc chạm, người ấy cảm thọ; khi đã xúc chạm, người ấy tưởng tri; khi đã xúc chạm, người ấy tư duy." Apica[Pg.151], ayaṃ phasso nāma yathā pāsādaṃ patvā thambho nāma sesadabbasambhārānaṃ balavapaccayo, tulāsaṅghāṭabhittipādakūṭagopānasīpakkhapāsakamukhavaṭṭiyo thambhābaddhā thambhe patiṭṭhitā, evameva sahajātasampayuttadhammānaṃ balavapaccayo hoti. Thambhasadiso hi esa. Avasesā dabbasambhārasadisāti. Tasmāpi paṭhamaṃ vutto. Idaṃ pana akāraṇaṃ. Ekacittasmiñhi uppannadhammānaṃ ‘ayaṃ paṭhamaṃ uppanno ayaṃ pacchā’ti idaṃ vattuṃ na labbhā. Balavapaccayabhāvepi phassassa kāraṇaṃ na dissati. Desanāvāreneva pana phasso paṭhamaṃ vutto. Vedanā hoti phasso hoti, saññā hoti phasso hoti, cetanā hoti phasso hoti, cittaṃ hoti phasso hoti, vedanā hoti saññā hoti, cetanā hoti vitakko hotīti āharitumpi hi vaṭṭeyya. Desanāvārena pana phassova paṭhamaṃ vuttoti veditabbo. Yathā cettha evaṃ sesadhammesupi pubbāparakkamo nāma na pariyesitabbo. Vacanatthalakkhaṇarasādīhi pana dhammā eva pariyesitabbā. Hơn nữa, pháp gọi là xúc này là một duyên mạnh mẽ cho các pháp đồng sanh tương ưng, cũng như khi đến một cung điện, cây cột là một duyên mạnh mẽ cho các vật liệu xây dựng khác, (như) rầm, kèo, móng tường, chóp, vì kèo, sườn mái, diềm mái được gắn vào cột và đứng vững trên cột. Thật vậy, xúc này giống như cây cột. Các pháp còn lại giống như các vật liệu xây dựng. Vì lý do đó, nó cũng được nói đến đầu tiên. Tuy nhiên, đây không phải là lý do (chính đáng). Thật vậy, đối với các pháp sanh khởi trong cùng một tâm, không thể nói rằng: "Pháp này sanh trước, pháp này sanh sau." Ngay cả trong việc (xúc) là một duyên mạnh mẽ, cũng không thấy có lý do. Tuy nhiên, xúc được nói đến đầu tiên chỉ đơn thuần theo thứ tự trình bày. Thật vậy, cũng có thể trình bày rằng: "Thọ sanh khởi, xúc sanh khởi; tưởng sanh khởi, xúc sanh khởi; tư sanh khởi, xúc sanh khởi; tâm sanh khởi, xúc sanh khởi; thọ sanh khởi, tưởng sanh khởi; tư sanh khởi, tầm sanh khởi." Tuy nhiên, cần phải hiểu rằng chỉ có xúc được nói đến đầu tiên theo thứ tự trình bày. Và cũng như ở đây, đối với các pháp còn lại cũng vậy, không nên tìm kiếm thứ tự trước sau. Tuy nhiên, chỉ nên tìm hiểu các pháp qua ngữ nghĩa, tướng, vị v.v... của chúng. Seyyathidaṃ – phusatīti phasso. Svāyaṃ phusanalakkhaṇo, saṅghaṭṭanaraso, sannipātapaccupaṭṭhāno, āpāthagatavisayapadaṭṭhāno. Cụ thể là: Nó xúc chạm, vì vậy gọi là xúc. Xúc này có sự xúc chạm là tướng, có sự va chạm là vị (phận sự), có sự hội tụ là sự hiện hữu (biểu hiện), có đối tượng đã đi vào tầm nhận biết là nhân cần thiết (nhân gần). Ayañhi arūpadhammopi samāno ārammaṇe phusanākāreneva pavattatīti phusanalakkhaṇo. Ekadesena ca anallīyamānopi rūpaṃ viya cakkhuṃ, saddo viya ca sotaṃ, cittaṃ ārammaṇañca saṅghaṭṭetīti saṅghaṭṭanaraso. Vatthārammaṇasaṅghaṭṭanato vā uppannattā sampattiatthenapi rasena saṅghaṭṭanarasoti veditabbo. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ – ‘‘catubhūmakaphasso hi nophusanalakkhaṇo nāma natthi. Saṅghaṭṭanaraso pana pañcadvārikova hoti. Pañcadvārikassa hi phusanalakkhaṇotipi saṅghaṭṭanarasotipi nāmaṃ; manodvārikassa phusanalakkhaṇotveva nāmaṃ, na saṅghaṭṭanaraso’’ti. Thật vậy, xúc này, dù là một pháp vô sắc, vẫn diễn ra theo cách thức xúc chạm vào đối tượng, do đó nó có sự xúc chạm là tướng. Và mặc dù không dính mắc vào một phần nào, nó làm va chạm tâm và đối tượng, giống như sắc (làm va chạm) nhãn và âm thanh (làm va chạm) nhĩ, do đó nó có sự va chạm là vị. Hoặc, nên hiểu rằng nó có sự va chạm là vị theo nghĩa là phận sự có ý nghĩa thành tựu, vì nó sanh khởi do sự va chạm của vật và đối tượng. Điều này đã được nói trong Chú giải: "Thật vậy, không có xúc nào trong bốn cõi mà không có tướng xúc chạm. Tuy nhiên, vị va chạm chỉ có ở xúc thuộc năm cửa. Thật vậy, đối với xúc thuộc năm cửa, có cả tên gọi là 'tướng xúc chạm' và 'vị va chạm'; đối với xúc thuộc cửa ý, chỉ có tên gọi là 'tướng xúc chạm', chứ không có 'vị va chạm'." Idañca vatvā idaṃ suttaṃ ābhataṃ – ‘‘yathā, mahārāja, dve meṇḍā yujjheyyuṃ, tesu yathā eko meṇḍo evaṃ cakkhu daṭṭhabbaṃ, yathā dutiyo meṇḍo evaṃ rūpaṃ daṭṭhabbaṃ; yathā tesaṃ sannipāto evaṃ phasso daṭṭhabbo’’. Evaṃ phusanalakkhaṇo ca phasso, saṅghaṭṭanaraso ca. ‘‘Yathā, mahārāja, dve [Pg.152] sammā vajjeyyuṃ…pe… dve pāṇī vajjeyyuṃ, yathā eko pāṇi evaṃ cakkhu daṭṭhabbaṃ, yathā dutiyo pāṇi evaṃ rūpaṃ daṭṭhabbaṃ, yathā tesaṃ sannipāto evaṃ phasso daṭṭhabbo. Evaṃ phusanalakkhaṇo ca phasso saṅghaṭṭanaraso cā’’ti (mi. pa. 2.3.8) vitthāro. Và sau khi nói điều này, kinh này đã được trích dẫn: "Tâu Đại vương, ví như hai con cừu đực húc nhau; trong đó, nên xem nhãn như một con cừu, nên xem sắc như con cừu thứ hai; nên xem xúc như sự va chạm của chúng. Như vậy, xúc vừa có tướng xúc chạm, vừa có vị va chạm. Tâu Đại vương, ví như hai cái chũm chọe được đánh vào nhau... (vân vân)... hai bàn tay được vỗ vào nhau; nên xem nhãn như một bàn tay, nên xem sắc như bàn tay thứ hai; nên xem xúc như sự va chạm của chúng. Như vậy, xúc vừa có tướng xúc chạm, vừa có vị va chạm." (Đây là phần) chi tiết. Yathā vā ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā’’tiādīsu (dha. sa. 1352, 1354) cakkhuviññāṇādīni cakkhuādināmena vuttāni, evamidhāpi tāni cakkhuādināmena vuttānīti veditabbāni. Tasmā ‘evaṃ cakkhu daṭṭhabba’ntiādīsu evaṃ cakkhuviññāṇaṃ daṭṭhabbanti iminā nayena attho veditabbo. Evaṃ sante cittārammaṇasaṅghaṭṭanato imasmimpi sutte kiccaṭṭheneva rasena saṅghaṭṭanarasoti siddho hoti. Hoặc, cũng như trong các đoạn như "sau khi thấy sắc bằng mắt" v.v..., nhãn thức v.v... được gọi bằng tên "nhãn" v.v..., cũng vậy, ở đây cũng nên hiểu rằng chúng (nhãn thức v.v...) được gọi bằng tên "nhãn" v.v... Do đó, trong các đoạn như "nên xem nhãn như vậy" v.v..., ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp này là "nên xem nhãn thức như vậy". Khi như vậy, do sự va chạm của tâm và đối tượng, ý nghĩa rằng (xúc) có vị va chạm theo nghĩa là phận sự được xác lập ngay cả trong kinh này. Tikasannipātasaṅkhātassa pana attano kāraṇassa vasena paveditattā sannipātapaccupaṭṭhāno. Ayañhi tattha tattha ‘‘tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti evaṃ kāraṇassa vasena paveditoti. Imassa ca suttapadassa tiṇṇaṃ saṅgatiyā phassoti ayamattho; na saṅgatimattameva phassoti. Hơn nữa, do được biết đến một cách đặc biệt bởi năng lực của nguyên nhân của chính nó, được gọi là sự hội tụ của ba pháp, nên (xúc) có sự hội tụ là hiện trạng. Quả vậy, ở chỗ này chỗ kia, xúc này được biết đến một cách đặc biệt bởi năng lực của nguyên nhân như vầy: 'Sự gặp gỡ của ba pháp là xúc'. Và ý nghĩa của câu kinh này là: 'Do sự gặp gỡ của ba pháp nên có xúc'; chứ không phải 'chỉ sự gặp gỡ đơn thuần là xúc'. Evaṃ paveditattā pana tenevākārena paccupaṭṭhātīti sannipātapaccupaṭṭhānoti vutto. Phalaṭṭhena pana paccupaṭṭhānenesa vedanāpaccupaṭṭhāno nāma hoti. Vedanañhesa paccupaṭṭhāpeti uppādetīti attho. Uppādayamāno ca yathā bahiddhā uṇhapaccayāpi lākhāsaṅkhātadhātunissitā usmā attano nissaye mudubhāvakārī hoti, na attano paccayabhūtepi bahiddhā vītaccitaṅgārasaṅkhāte uṇhabhāve, evaṃ vatthārammaṇasaṅkhātaaññapaccayopi samāno, cittanissitattā attano nissayabhūte citte eva esa vedanuppādako hoti, na attano paccayabhūtepi vatthumhi ārammaṇe vāti veditabbo. Tajjāsamannāhārena pana indriyena ca parikkhate visaye anantarāyena uppajjanato esa āpāthagatavisayapadaṭṭhānoti vuccati. Hơn nữa, do được biết đến một cách đặc biệt như vậy, nên nó hiện khởi với chính trạng thái ấy, vì thế được gọi là 'có sự hội tụ là hiện trạng'. Lại nữa, với hiện trạng có ý nghĩa là quả, xúc này được gọi là 'có thọ là hiện trạng'. Quả vậy, xúc này làm cho thọ hiện khởi, làm cho sanh khởi, đó là ý nghĩa. Và trong khi làm sanh khởi, ví như ở bên ngoài, hơi nóng nương vào chất liệu gọi là cánh kiến, dù có sức nóng làm duyên, cũng chỉ làm cho vật nương của nó có trạng thái mềm mại, chứ không (làm mềm mại) trạng thái nóng được gọi là than hồng không có ngọn lửa ở bên ngoài, dù đó là duyên của chính nó. Cũng vậy, xúc này, dù có duyên khác được gọi là vật và cảnh, do nương vào tâm, nên chỉ làm sanh khởi thọ trong tâm là vật nương của nó, chứ không (làm sanh khởi thọ) trong vật hay cảnh, dù đó là duyên của nó. Nên hiểu như vậy. Lại nữa, do sanh khởi không có chướng ngại trong cảnh đã được chuẩn bị bởi tác ý thích hợp và bởi căn, nên xúc này được gọi là 'có cảnh đã đi vào tầm (của căn) làm nhân cần thiết'. Vedayatīti vedanā. Sā vedayitalakkhaṇā, anubhavanarasā iṭṭhākārasambhogarasā vā, cetasikaassādapaccupaṭṭhānā, passaddhipadaṭṭhānā. Cảm thọ, vì vậy gọi là thọ. Thọ ấy có sự cảm thọ là tướng trạng, có sự trải nghiệm là phận sự, hoặc có sự hưởng dụng trạng thái khả ái (của đối tượng) là phận sự, có sự thưởng thức của tâm sở là hiện trạng, có sự an tịnh là nhân cần thiết. ‘Catubhūmikavedanā [Pg.153] hi novedayitalakkhaṇā nāma natthi. Anubhavanarasatā pana sukhavedanāyameva labbhatī’ti vatvā puna taṃ vādaṃ paṭikkhipitvā ‘sukhavedanā vā hotu, dukkhavedanā vā, adukkhamasukhavedanā vā, sabbā anubhavanarasā’ti vatvā ayamattho dīpito – ārammaṇarasānubhavanaṭṭhānaṃ patvā sesasampayuttadhammā ekadesamattakameva anubhavanti. Phassassa hi phusanamattakameva hoti, saññāya sañjānanamattakameva, cetanāya cetanāmattakameva, viññāṇassa vijānanamattakameva. Ekaṃsato pana issaravatāya vissavitāya sāmibhāvena vedanāva ārammaṇarasaṃ anubhavati. Sau khi nói: 'Quả vậy, không có thọ nào trong bốn cõi mà không có tướng trạng cảm thọ. Nhưng phận sự trải nghiệm chỉ có được ở lạc thọ', rồi lại bác bỏ quan điểm đó và nói: 'Dù là lạc thọ, khổ thọ, hay bất khổ bất lạc thọ, tất cả đều có phận sự trải nghiệm', ý nghĩa này được làm sáng tỏ: Khi đến chỗ trải nghiệm vị của đối tượng, các pháp tương ưng còn lại chỉ trải nghiệm một phần nhỏ. Quả vậy, đối với xúc, chỉ có sự chạm vào; đối với tưởng, chỉ có sự ghi nhận; đối với tư, chỉ có sự chủ ý; đối với thức, chỉ có sự biết. Nhưng một cách chắc chắn, với quyền năng, với sự thích hợp, với vai trò làm chủ, chỉ có thọ mới trải nghiệm vị của đối tượng. Rājā viya hi vedanā, sūdo viya sesadhammā. Yathā sūdo nānārasabhojanaṃ sampādetvā peḷāya pakkhipitvā lañchanaṃ datvā rañño santike otāretvā lañchanaṃ bhinditvā peḷaṃ vivaritvā sabbasūpabyañjanehi aggaggaṃ ādāya bhājane pakkhipitvā sadosaniddosabhāvavīmaṃsanatthaṃ ajjhoharati, tato rañño nānaggarasabhojanaṃ upanāmeti. Rājā issaravatāya vissavitāya sāmī hutvā icchiticchitaṃ bhuñjati. Tattha hi sūdassa bhattavīmaṃsanamattamiva avasesadhammānaṃ ārammaṇarasassa ekadesānubhavanaṃ. Yathā hi sūdo bhattekadesamattameva vīmaṃsati evaṃ sesadhammāpi ārammaṇarasekadesameva anubhavanti. Yathā pana rājā issaravatāya vissavitāya sāmī hutvā yadicchakaṃ bhuñjati, evaṃ vedanāpi issaravatāya vissavitāya sāmibhāvena ārammaṇarasaṃ anubhavati. Tasmā anubhavanarasāti vuccati. Quả vậy, thọ giống như vua, các pháp còn lại giống như đầu bếp. Ví như người đầu bếp chuẩn bị xong món ăn nhiều hương vị, cho vào tráp, niêm phong lại, đặt xuống gần vua, phá niêm phong, mở tráp ra, lấy phần ngon nhất từ tất cả các món canh và món ăn, cho vào một cái bát, rồi nếm thử để kiểm tra xem có độc hay không, sau đó dâng món ăn thượng vị nhiều hương vị lên vua. Nhà vua, với quyền năng, với sự thích hợp, trở thành người chủ, ăn món mình muốn. Ở đây, quả vậy, sự trải nghiệm một phần vị của đối tượng của các pháp còn lại giống như việc người đầu bếp chỉ nếm thử món ăn. Quả vậy, ví như người đầu bếp chỉ nếm thử một phần nhỏ món ăn, cũng vậy, các pháp còn lại cũng chỉ trải nghiệm một phần vị của đối tượng. Nhưng ví như nhà vua, với quyền năng, với sự thích hợp, trở thành người chủ, ăn theo ý muốn, cũng vậy, thọ, với quyền năng, với sự thích hợp, với vai trò làm chủ, trải nghiệm vị của đối tượng. Vì vậy, được gọi là 'có phận sự trải nghiệm'. Dutiye atthavikappe ayaṃ idha adhippetā vedanā yathā vā tathā vā ārammaṇassa iṭṭhākārameva sambhuñjatīti iṭṭhākārasambhogarasāti vuttā. Cetasikaassādato panesā attano sabhāveneva upaṭṭhānaṃ sandhāya cetasikaassādapaccupaṭṭhānāti vuttā. Yasmā pana ‘‘passaddhikāyo sukhaṃ vedeti’’ tasmā passaddhipadaṭṭhānāti veditabbā. Trong cách giải thích ý nghĩa thứ hai, thọ này được ngụ ý ở đây, dù thế nào đi nữa, cũng chỉ hưởng dụng trạng thái khả ái của đối tượng, vì vậy được gọi là 'có phận sự hưởng dụng trạng thái khả ái'. Lại nữa, thọ này, do là sự thưởng thức của tâm sở, nhắm đến sự hiện khởi bằng chính tự tánh của nó, nên được gọi là 'có sự thưởng thức của tâm sở là hiện trạng'. Lại nữa, bởi vì (có câu) 'người có thân an tịnh cảm thọ lạc', do đó, nên được biết là 'có sự an tịnh là nhân cần thiết'. Nīlādibhedaṃ ārammaṇaṃ sañjānātīti saññā. Sā sañjānanalakkhaṇā paccābhiññāṇarasā. Catubhūmikasaññā hi nosañjānanalakkhaṇā nāma natthi[Pg.154]. Sabbā sañjānanalakkhaṇāva. Yā panettha abhiññāṇena sañjānāti sā paccābhiññāṇarasā nāma hoti. Ghi nhận đối tượng có sự khác biệt như xanh, v.v., vì vậy gọi là tưởng. Tưởng ấy có sự ghi nhận là tướng trạng, có sự nhận biết lại là phận sự. Quả vậy, không có tưởng nào trong bốn cõi mà không có tướng trạng ghi nhận. Tất cả đều có tướng trạng ghi nhận. Tưởng nào trong số này ghi nhận bằng dấu hiệu, tưởng đó được gọi là có phận sự nhận biết lại. Tassā, vaḍḍhakissa dārumhi abhiññāṇaṃ katvā puna tena abhiññāṇena taṃ paccābhijānanakāle, purisassa kāḷatilakādiabhiññāṇaṃ sallakkhetvā puna tena abhiññāṇena asuko nāma esoti tassa paccābhijānanakāle, rañño piḷandhanagopakabhaṇḍāgārikassa tasmiṃ tasmiṃ piḷandhane nāmapaṇṇakaṃ bandhitvā ‘asukaṃ piḷandhanaṃ nāma āharā’ti vutte dīpaṃ jāletvā ratanagabbhaṃ pavisitvā paṇṇaṃ vācetvā tassa tasseva piḷandhanassa āharaṇakāle ca pavatti veditabbā. Diễn biến của tưởng ấy nên được biết (qua các ví dụ sau): vào lúc người thợ mộc, sau khi làm dấu trên gỗ, nhận biết lại miếng gỗ đó bằng dấu hiệu ấy; vào lúc, sau khi ghi nhận dấu hiệu như nốt ruồi đen, v.v. của một người, lại nhận biết người đó bằng dấu hiệu ấy rằng 'đây là người tên là vậy'; và vào lúc người giữ kho trông coi đồ trang sức của vua, sau khi buộc một mảnh giấy ghi tên vào mỗi món đồ trang sức, khi được bảo 'hãy mang món đồ trang sức tên là vậy đến đây', đã thắp đèn lên, đi vào kho báu, đọc mảnh giấy, rồi mang chính món đồ trang sức đó đến. Aparo nayo – sabbasaṅgāhikavasena hi sañjānanalakkhaṇā saññā. Punasañjānanapaccayanimittakaraṇarasā, dāruādīsu tacchakādayo viya. Yathāgahitanimittavasena abhinivesakaraṇapaccupaṭṭhānā, hatthidassakaandhā viya. Ārammaṇe anogāḷhavuttitāya aciraṭṭhānapaccupaṭṭhānā vā, vijju viya. Yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā, tiṇapurisakesu migapotakānaṃ ‘purisā’ti uppannasaññā viya. Yā panettha ñāṇasampayuttā hoti sā saññā ñāṇameva anuvattati. Sasambhārapathavīādīsu sesadhammā pathavīādīni viyāti veditabbā. Một phương pháp khác: Quả vậy, theo cách bao quát tất cả, tưởng có sự ghi nhận là tướng trạng. Có phận sự làm ra dấu hiệu là duyên để ghi nhận lại, giống như những người thợ mộc, v.v. đối với gỗ, v.v. Có sự tạo ra sự chấp thủ là hiện trạng, do năng lực của dấu hiệu đã được nắm bắt, giống như những người mù xem voi. Hoặc có sự không tồn tại lâu dài là hiện trạng, do không có sự đi sâu vào đối tượng, giống như tia chớp. Có đối tượng hiện khởi như thế nào thì đó là nhân cần thiết, giống như tưởng sanh khởi nơi những con nai con rằng 'đó là người' đối với những hình nộm bằng cỏ. Tưởng nào trong số này tương ưng với trí, tưởng đó đi theo trí, giống như các pháp còn lại đi theo đất, v.v. trong (hợp thể) đất có các thành phần phụ thuộc, v.v. Nên được biết như vậy. Cetayatīti cetanā saddhiṃ attanā sampayuttadhamme ārammaṇe abhisandahatīti attho. Sā cetayitalakkhaṇā, cetanābhāvalakkhaṇāti attho. Āyūhanarasā. Catubhūmikacetanā hi nocetayitalakkhaṇā nāma natthi. Sabbā cetayitalakkhaṇāva. Āyūhanarasatā pana kusalākusalesu eva hoti. Kusalākusalakammāyūhanaṭṭhānañhi patvā sesasampayuttadhammānaṃ ekadesamattakameva kiccaṃ hoti. Cetanā pana atirekaussāhā atirekavāyāmā, diguṇussāhā diguṇavāyāmā. Tenāhu porāṇā – ‘‘thāvariyasabhāvasaṇṭhitā ca panesā cetanā’’ti. Thāvariyoti khettasāmī vuccati. Yathā khettasāmī puriso pañcapaṇṇāsa balipurise gahetvā ‘lāyissāmī’ti ekato khettaṃ otarati. Tassa atireko ussāho atireko vāyāmo, diguṇo ussāho diguṇo vāyāmo hoti, ‘nirantaraṃ gaṇhathā’tiādīni vadati, sīmaṃ ācikkhati, tesaṃ surābhattagandhamālādīni jānāti, maggaṃ samakaṃ harati. Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ[Pg.155]. Khettasāmipuriso viya hi cetanā. Pañcapaṇṇāsa balipurisā viya cittaṅgavasena uppannā pañcapaṇṇāsa kusalā dhammā. Khettasāmipurisassa diguṇussāhadiguṇavāyāmakaraṇakālo viya kusalākusalakammāyūhanaṭṭhānaṃ patvā cetanāya diguṇussāho diguṇavāyāmo hoti. Evamassā āyūhanarasatā veditabbā. Cetanā (tư) là cái thúc giục (cetayati). Nghĩa là, nó gắn kết các pháp tương ưng với chính nó vào đối tượng. Nó có trạng thái là thúc giục, nghĩa là có trạng thái là tư. Nó có phận sự là tích tập. Thật vậy, không có tư nào trong bốn cõi mà không có trạng thái là thúc giục. Tất cả đều có trạng thái là thúc giục. Nhưng phận sự tích tập chỉ có ở các pháp thiện và bất thiện. Thật vậy, khi đến nơi tích tập nghiệp thiện và bất thiện, các pháp tương ưng khác chỉ có một phần nhiệm vụ. Nhưng tư thì có sự nỗ lực vượt trội, có sự tinh tấn vượt trội, có sự nỗ lực gấp đôi, có sự tinh tấn gấp đôi. Do đó, các vị cổ sư đã nói: “Tư này có bản chất vững chắc”. Thāvariya được gọi là chủ ruộng. Giống như một người chủ ruộng, sau khi tập hợp năm mươi lăm người làm công, đi xuống ruộng cùng một lúc với ý định ‘ta sẽ gặt’. Người ấy có sự nỗ lực vượt trội, có sự tinh tấn vượt trội, có sự nỗ lực gấp đôi, có sự tinh tấn gấp đôi, nói những lời như ‘hãy gặt liên tục’, chỉ ra ranh giới, biết về rượu, cơm, hương, hoa… cho họ, và dẫn đường đi một cách đồng đều. Điều này cần được hiểu như vậy. Thật vậy, tư giống như người chủ ruộng. Năm mươi lăm pháp thiện sanh khởi do thành phần của tâm giống như năm mươi lăm người làm công. Giống như thời điểm người chủ ruộng nỗ lực gấp đôi, tinh tấn gấp đôi, thì khi tư đến nơi tích tập nghiệp thiện và bất thiện, nó có sự nỗ lực gấp đôi, sự tinh tấn gấp đôi. Như vậy, phận sự tích tập của nó cần được hiểu. Sā panesā saṃvidahanapaccupaṭṭhānā. Saṃvidahamānā hi ayaṃ upaṭṭhāti, sakiccaparakiccasādhakā, jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakīādayo viya. Yathā hi jeṭṭhasisso upajjhāyaṃ dūratova āgacchantaṃ disvā sayaṃ adhīyamāno itarepi dārake attano attano ajjhayanakamme pavattayati, tasmiñhi adhīyituṃ āraddhe tepi adhīyanti, tadanuvattitāya. Yathā ca mahāvaḍḍhakī sayaṃ tacchanto itarepi tacchake attano attano tacchanakamme pavattayati, tasmiñhi tacchituṃ āraddhe tepi tacchanti, tadanuvattitāya. Yathā ca yodhanāyako sayaṃ yujjhamāno itarepi yodhe sampahāravuttiyaṃ pavattayati, tasmiñhi yujjhituṃ āraddhe tepi anivattamānā yujjhanti, tadanuvattitāya. Evamesāpi attano kiccena ārammaṇe pavattamānā aññepi sampayuttadhamme attano attano kiriyāya pavatteti. Tassā hi attano kiccaṃ āraddhāya, taṃsampayuttāpi ārabhanti. Tena vuttaṃ – ‘sakiccaparakiccasādhakā, jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakīādayo viyā’ti. Accāyikakammānussaraṇādīsu ca panāyaṃ sampayuttānaṃ ussāhanabhāvena pavattamānā pākaṭā hotīti veditabbā. Lại nữa, tư này có sự hiện khởi là sắp đặt. Thật vậy, nó hiện khởi như là đang sắp đặt, giống như người học trò cả, người thợ mộc cả, v.v., là những người hoàn thành công việc của mình và của người khác. Thật vậy, giống như người học trò cả, khi thấy thầy tế độ từ xa đến, tự mình tụng đọc và cũng khiến các đứa trẻ khác thực hiện công việc học tập của riêng chúng; vì khi người ấy bắt đầu tụng đọc, những đứa trẻ kia cũng tụng đọc theo. Và giống như người thợ mộc cả, tự mình đẽo gọt và cũng khiến các thợ mộc khác thực hiện công việc đẽo gọt của riêng họ; vì khi người ấy bắt đầu đẽo gọt, những người thợ mộc kia cũng đẽo gọt theo. Và giống như người tướng quân, tự mình chiến đấu và cũng khiến các binh lính khác tham gia vào trận chiến; vì khi người ấy bắt đầu chiến đấu, những binh lính kia cũng chiến đấu không lùi bước, noi theo người ấy. Cũng vậy, tư này, khi đang diễn tiến trên đối tượng bằng phận sự của mình, cũng khiến các pháp tương ưng khác diễn tiến trong phận sự của riêng chúng. Thật vậy, khi phận sự của nó được bắt đầu, các pháp tương ưng với nó cũng bắt đầu. Do đó, đã nói rằng: ‘Giống như người học trò cả, người thợ mộc cả, v.v., là những người hoàn thành công việc của mình và của người khác’. Và lại nữa, cần phải hiểu rằng, trong các trường hợp như tưởng nhớ đến việc làm khẩn cấp, v.v., tư này trở nên rõ ràng khi nó diễn tiến với bản chất là sự khích lệ các pháp tương ưng. ‘Ārammaṇaṃ cintetī’ti cittanti nayena cittassa vacanattho vutto eva. Lakkhaṇādito pana vijānanalakkhaṇaṃ cittaṃ, pubbaṅgamarasaṃ, sandahanapaccupaṭṭhānaṃ, nāmarūpapadaṭṭhānaṃ. Catubhūmakacittañhi novijānanalakkhaṇaṃ nāma natthi. Sabbaṃ vijānanalakkhaṇameva. Dvāraṃ pana patvā ārammaṇavibhāvanaṭṭhāne cittaṃ pubbaṅgamaṃ purecārikaṃ hoti. Cakkhunā hi diṭṭhaṃ rūpārammaṇaṃ citteneva vijānāti…pe… manena viññātaṃ dhammārammaṇaṃ citteneva vijānāti. Yathā hi nagaraguttiko nāma nagaramajjhe siṅghāṭake nisīditvā ‘ayaṃ nevāsiko ayaṃ āgantuko’ti āgatāgataṃ janaṃ upadhāreti vavatthapeti – evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Vuttampi cetaṃ mahātherena – ‘‘yathā, mahārāja[Pg.156], nagaraguttiko nāma majjhe nagarassa siṅghāṭake nisinno puratthimato disato purisaṃ āgacchantaṃ passeyya… pacchimato… dakkhiṇato… uttarato disato purisaṃ āgacchantaṃ passeyya, evameva kho, mahārāja, yaṃ cakkhunā rūpaṃ passati taṃ viññāṇena vijānāti, yaṃ sotena saddaṃ suṇāti, ghānena gandhaṃ ghāyati, jivhāya rasaṃ sāyati, kāyena phoṭṭhabbaṃ phusati, manasā dhammaṃ vijānāti, taṃ viññāṇena vijānātī’’ti (mi. pa. 2.3.12). Evaṃ dvāraṃ patvā ārammaṇavibhāvanaṭṭhāne cittameva pubbaṅgamaṃ purecārikaṃ. Tasmā pubbaṅgamarasanti vuccati. Ngữ nguyên của tâm (citta) đã được nói đến theo phương pháp ‘Tâm là cái suy tư về đối tượng’. Nhưng về phương diện trạng thái, v.v., tâm có trạng thái là biết, có phận sự là đi trước, có sự hiện khởi là sự nối tiếp, có nhân cần thiết là danh và sắc. Thật vậy, không có tâm nào trong bốn cõi mà không có trạng thái là biết. Tất cả đều có trạng thái là biết. Lại nữa, khi đến cửa (giác quan) tại nơi làm rõ đối tượng, tâm đi trước, dẫn đầu. Thật vậy, đối tượng sắc được thấy bằng mắt, nó biết bằng chính tâm… đối tượng pháp được biết bằng ý, nó biết bằng chính tâm. Giống như người gác cổng, ngồi ở ngã tư giữa thành phố, nhận biết và xác định những người đến và đi rằng ‘đây là người dân địa phương, đây là người khách lạ’ – điều này cần được hiểu như vậy. Và điều này cũng đã được Đại Trưởng lão nói: “Thưa Đại vương, giống như người gác cổng ngồi ở ngã tư giữa thành phố, có thể thấy một người đàn ông đến từ phương đông… từ phương tây… từ phương nam… từ phương bắc, cũng vậy, thưa Đại vương, sắc nào mà người ta thấy bằng mắt, người ta biết nó bằng thức; âm thanh nào mà người ta nghe bằng tai, mùi nào mà người ta ngửi bằng mũi, vị nào mà người ta nếm bằng lưỡi, vật xúc chạm nào mà người ta cảm nhận bằng thân, pháp nào mà người ta biết bằng ý, người ta biết nó bằng thức”. Như vậy, khi đến cửa (giác quan) tại nơi làm rõ đối tượng, chính tâm đi trước, dẫn đầu. Do đó, nó được gọi là có phận sự đi trước. Tadetaṃ pacchimaṃ pacchimaṃ uppajjamānaṃ purimaṃ purimaṃ nirantaraṃ katvā sandahanameva upaṭṭhātīti sandahanapaccupaṭṭhānaṃ. Pañcavokārabhave panassa niyamato nāmarūpaṃ, catuvokārabhave nāmameva padaṭṭhānaṃ. Tasmā nāmarūpapadaṭṭhānanti vuttaṃ. Tâm này, khi sanh khởi sau và sau, làm cho tâm trước và trước trở nên liên tục, nó hiện khởi như là sự nối tiếp, do đó gọi là có sự hiện khởi là sự nối tiếp. Lại nữa, trong cõi năm uẩn, nhân cần thiết của nó chắc chắn là danh và sắc; trong cõi bốn uẩn, chỉ có danh là nhân cần thiết. Do đó, đã được nói là có nhân cần thiết là danh và sắc. Kiṃ panetaṃ cittaṃ purimaniddiṭṭhacittena saddhiṃ ekameva udāhu aññanti? Ekameva. Atha kasmā purimaniddiṭṭhaṃ puna vuttanti? Avicāritaṃ etaṃ aṭṭhakathāyaṃ. Ayaṃ panettha yutti – yathā hi rūpādīni upādāya paññattā sūriyādayo na atthato rūpādīhi aññe honti, teneva yasmiṃ samaye sūriyo udeti tasmiṃ samaye tassa tejasaṅkhātaṃ rūpampīti. Evaṃ vuccamānepi na rūpādīhi añño sūriyo nāma atthi. Na tathā cittaṃ; phassādayo dhamme upādāya paññāpiyati; atthato panetaṃ tehi aññameva. Tena ‘yasmiṃ samaye cittaṃ uppannaṃ hoti ekaṃseneva tasmiṃ samaye phassādīhi atthato aññameva taṃ hotī’ti imassatthassa dīpanatthāya etaṃ puna vuttanti veditabbaṃ. Vậy phải chăng tâm này cùng với tâm đã được chỉ định trước là một hay là khác? Là một. Vậy tại sao tâm đã được chỉ định trước lại được nói đến lần nữa? Điều này không được xem xét trong Chú giải. Đây là lý lẽ hợp lý trong trường hợp này: ví như mặt trời v.v... được chế định dựa vào sắc v.v... về phương diện thực thể không phải là khác với sắc v.v..., chính vì thế vào lúc mặt trời mọc, vào lúc ấy sắc được gọi là ánh sáng của nó cũng (mọc lên). Dù được nói như vậy, không có cái gọi là mặt trời khác với sắc v.v... Tâm không giống như vậy; (tâm) không được chế định dựa vào các pháp như xúc v.v...; nhưng về phương diện thực thể, tâm này thực sự khác với chúng. Do đó, cần phải hiểu rằng điều này được nói lại để làm sáng tỏ ý nghĩa này: ‘Vào lúc tâm sanh khởi, chắc chắn vào lúc ấy, tâm ấy về phương diện thực thể thực sự khác với xúc v.v...’. Yathā ca ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti…pe… pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti vedanā hotī’’tiādīsu (dha. sa. 160) pana bhāventena vavatthāpite samaye yo bhāveti na so atthato uppajjati nāma, teneva tattha yathā ‘‘phasso hoti vedanā hotī’’ti vuttaṃ, na evaṃ ‘‘yo bhāveti so hotī’’ti vuttaṃ. ‘‘Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’tiādīsu pana cittena vavatthāpite samaye samayavavatthāpitaṃ cittaṃ na tathā atthato nuppajjati[Pg.157]. Yatheva pana tadā ‘phasso hoti vedanā hoti’, tathā ‘cittampi hotī’ti imassapi atthassa dīpanatthamidaṃ puna vuttanti veditabbaṃ. Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – uddesavāre saṅgaṇhanatthaṃ niddesavāre ca vibhajanatthaṃ purimena hi ‘citta’-saddena kevalaṃ samayo vavatthāpito. Tasmiṃ pana cittena vavatthāpitasamaye ye dhammā honti tesaṃ dassanatthaṃ ‘‘phasso hotī’’tiādi āraddhaṃ. Cittañcāpi tasmiṃ samaye hotiyeva. Tasmā tassāpi saṅgaṇhanatthametaṃ puna vuttaṃ. Imasmiñca ṭhāne etasmiṃ avuccamāne ‘‘katamaṃ tasmiṃ samaye citta’’nti na sakkā bhaveyya niddesavāre vibhajituṃ. Evamassa vibhajanaṃyeva parihāyetha. Tasmā tassa niddesavāre vibhajanatthampi etañca vuttanti veditabbaṃ. Và cũng như trong các đoạn kinh như: “Vào lúc vị ấy tu tập đạo lộ để tái sanh vào cõi Sắc giới...đề mục đất biến xứ, vào lúc ấy có xúc, có thọ”, trong thời điểm được xác định bởi người đang tu tập, người đang tu tập ấy về phương diện thực thể không thực sự sanh khởi, chính vì thế ở đây đã được nói rằng: “có xúc, có thọ”, chứ không nói rằng: “người đang tu tập ấy có mặt”. Tuy nhiên, trong các đoạn kinh như: “Vào lúc tâm thiện Dục giới sanh khởi”, trong thời điểm được xác định bởi tâm, tâm được xác định bởi thời điểm ấy không phải là không sanh khởi về phương diện thực thể theo cách như vậy. Nhưng cũng như vào lúc ấy ‘có xúc, có thọ’, tương tự như vậy ‘cũng có tâm’, cần phải hiểu rằng điều này được nói lại để làm sáng tỏ ý nghĩa này. Đây là kết luận trong trường hợp này: (từ ‘tâm’ được nói lại) nhằm mục đích bao gồm trong phần Đề Cương và phân tích trong phần Tường Giải. Thật vậy, với từ ‘tâm’ trước đó, chỉ có thời điểm được xác định. Nhưng trong thời điểm được xác định bởi tâm ấy, để chỉ ra các pháp hiện hữu, (Đức Phật) đã bắt đầu với “có xúc” v.v... Và tâm cũng thực sự có mặt vào lúc ấy. Do đó, để bao gồm cả nó, từ ‘tâm’ này đã được nói lại. Và ở đây, nếu điều này không được nói đến, thì trong phần Tường Giải sẽ không thể phân tích rằng: “Thế nào là tâm vào lúc ấy?”. Như vậy, phần phân tích về nó sẽ bị thiếu sót. Do đó, cần phải hiểu rằng điều này được nói đến cũng nhằm mục đích phân tích nó trong phần Tường Giải. Yasmā vā ‘‘uppannaṃ hotī’’ti ettha cittaṃ uppannanti etaṃ desanāsīsameva, ‘na pana cittaṃ ekameva uppajjatī’ti aṭṭhakathāyaṃ vicāritaṃ, tasmā cittaṃ ‘‘uppanna’’nti etthāpi cittamattameva aggahetvā paropaṇṇāsakusaladhammehi saddhiṃyeva cittaṃ gahitaṃ. Evaṃ tattha saṅkhepato sabbepi cittacetasikadhamme gahetvā idha sarūpena pabhedato dassetuṃ ‘‘phasso hotī’’tiādi āraddhaṃ. Iti phassādayo viya cittampi vuttamevāti veditabbaṃ. Hoặc là, vì trong câu “đã sanh khởi”, câu “tâm đã sanh khởi” này chỉ là phần tiêu đề của bài pháp, và trong Chú giải đã xem xét rằng ‘tâm không sanh khởi một mình’, do đó, ngay cả trong câu “tâm đã sanh khởi”, không chỉ lấy riêng tâm mà tâm được hiểu là cùng với hơn năm mươi pháp thiện. Như vậy, sau khi đã trình bày tất cả các pháp tâm và tâm sở một cách tóm tắt ở đó, ở đây (Đức Phật) đã bắt đầu với “có xúc” v.v... để trình bày chúng theo tự tánh và theo sự phân loại. Do đó, cần phải hiểu rằng cũng như xúc v.v..., tâm cũng đã được nói đến. Dhammuddesavāro Phần Đề Cương Về Các Pháp Jhānaṅgarāsivaṇṇanā Giải Thích Về Nhóm Các Chi Thiền Vitakketīti vitakko; vitakkanaṃ vā vitakko; ūhananti vuttaṃ hoti. Svāyaṃ ārammaṇe cittassa abhiniropanalakkhaṇo. So hi ārammaṇe cittaṃ āropeti. Yathā hi koci rājavallabhaṃ ñātiṃ vā mittaṃ vā nissāya rājagehaṃ ārohati, evaṃ vitakkaṃ nissāya cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati. Tasmā so ārammaṇe cittassa abhiniropanalakkhaṇoti vutto. Nāgasenatthero panāha – ākoṭanalakkhaṇo vitakko. ‘‘Yathā, mahārāja, bherī ākoṭitā atha pacchā anuravati anusaddāyati, evameva kho, mahārāja, yathā ākoṭanā evaṃ vitakko daṭṭhabbo. Yathā pacchā anuravanā anusaddāyanā evaṃ vicāro daṭṭhabbo’’ti (mi. pa. 2.3.14 thokaṃ visadisaṃ). Svāyaṃ āhananapariyāhananaraso. Tathā hi tena yogāvacaro ārammaṇaṃ vitakkāhataṃ vitakkapariyāhataṃ karotīti vuccati. Ārammaṇe cittassa ānayanapaccupaṭṭhāno. Nó suy nghĩ, vì vậy nó là tầm (vitakka); hoặc tầm là sự suy nghĩ; có nghĩa là sự tư duy. Trạng thái này có đặc tướng là hướng tâm đến đối tượng. Thật vậy, nó đưa tâm lên đối tượng. Ví như một người nào đó nhờ vào người thân hoặc bạn bè thân cận với nhà vua mà vào được hoàng cung, cũng vậy, nhờ vào tầm mà tâm hướng đến đối tượng. Do đó, nó được gọi là có đặc tướng hướng tâm đến đối tượng. Tuy nhiên, Trưởng lão Nāgasena nói: Tầm có đặc tướng là sự gõ vào. “Tâu Đại vương, ví như khi một cái trống được gõ vào, sau đó nó vang vọng và dội lại, cũng vậy, tâu Đại vương, tầm cần được xem như là sự gõ vào, và tứ cần được xem như là sự vang vọng và dội lại sau đó” (Mi. Pa. 2.3.14, có chút khác biệt). Trạng thái này có phận sự là đập và đập xung quanh. Thật vậy, nhờ nó mà hành giả được cho là làm cho đối tượng bị tầm đập vào, bị tầm đập xung quanh. Nó có biểu hiện là mang tâm đến đối tượng. Ārammaṇe [Pg.158] tena cittaṃ vicaratīti vicāro; vicaraṇaṃ vā vicāro. Anusañcaraṇanti vuttaṃ hoti. Svāyaṃ ārammaṇānumajjanalakkhaṇo. Tattha sahajātānuyojanaraso. Cittassa anuppabandhapaccupaṭṭhāno. Santepi ca nesaṃ katthaci aviyoge oḷārikaṭṭhena pubbaṅgamaṭṭhena ca ghaṇṭābhighāto viya abhiniropanaṭṭhena ca cetaso paṭhamābhinipāto vitakko. Sukhumaṭṭhena anumajjanasabhāvaṭṭhena ca ghaṇṭānuravo viya anuppabandho vicāro. Vipphāravā cettha vitakko, paṭhamuppattikāle paripphandabhūto cittassa. Ākāse uppatitukāmassa pakkhino pakkhavikkhepo viya. Padumābhimukhapāto viya ca gandhānubaddhacetaso bhamarassa. Santavutti vicāro nātiparipphandanabhāvo cittassa, ākāse uppatitassa pakkhino pakkhappasāraṇaṃ viya, paribbhamanaṃ viya ca padumābhimukhapatitassa bhamarassa padumassa uparibhāge. Tâm di chuyển trên đối tượng nhờ nó, vì vậy nó là tứ (vicāra); hoặc tứ là sự di chuyển. Có nghĩa là sự đi lại liên tục. Trạng thái này có đặc tướng là khảo sát đối tượng. Nó có phận sự là gắn kết các pháp đồng sanh. Nó có biểu hiện là sự duy trì liên tục của tâm. Mặc dù chúng không tách rời ở một số nơi, nhưng do tính chất thô thiển và đi trước, giống như tiếng chuông khi được đánh, và do tính chất hướng đến, sự tác động đầu tiên của tâm là tầm. Do tính chất vi tế và bản chất khảo sát, giống như tiếng chuông ngân, sự duy trì liên tục là tứ. Ở đây, tầm có sự rung động, là sự dao động của tâm vào lúc khởi sanh ban đầu, giống như con chim muốn bay lên trời đập cánh, và giống như con ong có tâm theo đuổi mùi hương bay về phía hoa sen. Tứ có sự vận hành tĩnh lặng, là trạng thái không quá dao động của tâm, giống như con chim đã bay lên trời giang rộng đôi cánh, và giống như con ong đã bay đến hoa sen lượn vòng trên đó. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ākāse gacchato mahāsakuṇassa ubhohi pakkhehi vātaṃ gahetvā pakkhe sannisīdāpetvā gamanaṃ viya ārammaṇe cetaso abhiniropanabhāvena pavatto vitakko. So hi ekaggo hutvā appeti vātaggahaṇatthaṃ pakkhe phandāpayamānassa gamanaṃ viya. Anumajjabhāvena pavatto vicāro. So hi ārammaṇaṃ anumajjatīti vuttaṃ, taṃ anuppabandhanena pavattiyaṃ ativiya yujjati. So pana nesaṃ viseso paṭhamadutiyajjhānesu pākaṭo hoti. Apica malaggahitaṃ kaṃsabhājanaṃ ekena hatthena daḷhaṃ gahetvā itarena hatthena cuṇṇatelavālaṇḍupakena parimajjantassa daḷhaggahaṇahattho viya vitakko, parimajjanahattho viya vicāro. Tathā kumbhakārassa daṇḍappahārena cakkaṃ bhamayitvā bhājanaṃ karontassa uppīḷanahattho viya vitakko, ito cito ca sañcaraṇahattho viya vicāro. Tathā maṇḍalaṃ karontassa majjhe sannirumbhitvā ṭhitakaṇṭako viya abhiniropano vitakko, bahiparibbhamanakaṇṭako viya anumajjamāno vicāro. Lại nữa, trong Chú giải có nói: "Tầm (vitakka) là trạng thái hướng tâm đến đối tượng, giống như sự bay đi của con chim lớn đang bay trên hư không, sau khi dùng cả hai cánh để hứng lấy gió rồi làm cho đôi cánh đứng yên. Thật vậy, Tầm ấy, khi trở nên nhất tâm, sẽ đạt đến an chỉ. Tứ (vicāra) là trạng thái chà xát, giống như sự bay đi của con chim đang đập cánh để hứng lấy gió. Thật vậy, có lời nói rằng: 'Tứ ấy chà xát đối tượng'". Điều đó rất thích hợp trong trường hợp (tâm) diễn tiến bằng cách liên tục gắn kết. Lại nữa, sự khác biệt ấy của chúng trở nên rõ ràng trong thiền thứ nhất và thiền thứ hai. Hơn nữa, Tầm giống như tay nắm chắc của người đang chùi rửa một cái bát đồng bị bám bẩn, một tay nắm chắc, tay kia dùng dầu trộn với bột hoặc giẻ lau để chùi rửa; Tứ giống như tay chùi rửa. Tương tự, đối với người thợ gốm đang làm cái bát sau khi dùng gậy đánh cho bàn xoay quay, Tầm giống như tay ấn xuống; Tứ giống như tay di chuyển qua lại. Tương tự, đối với người đang vẽ một vòng tròn, Tầm là sự hướng đến giống như cái cọc được cắm chắc ở giữa; Tứ là sự chà xát giống như cái cọc xoay quanh bên ngoài. Piṇayatīti pīti. Sā sampiyāyanalakkhaṇā. Kāyacittapīṇanarasā, pharaṇarasā vā. Odagyapaccupaṭṭhānā. Sā panesā khuddikāpīti, khaṇikāpīti, okkantikāpīti, ubbegāpīti, pharaṇāpītīti pañcavidhā hoti. Cái làm cho hoan hỷ gọi là hỷ (pīti). Hỷ ấy có trạng thái là sự yêu mến. Có phận sự là làm cho thân và tâm được tươi nhuận, hoặc có phận sự là làm cho thấm nhuần. Có sự biểu hiện là sự hân hoan. Lại nữa, hỷ ấy có năm loại: tiểu hỷ, sát-na hỷ, hải triều hỷ, thượng thăng hỷ, và biến mãn hỷ. Tattha [Pg.159] khuddikāpīti sarīre lomahaṃsamattameva kātuṃ sakkoti. Khaṇikāpīti khaṇe khaṇe vijjuppādasadisā hoti. Okkantikāpīti, samuddatīraṃ vīci viya, kāyaṃ okkamitvā okkamitvā bhijjati. Ubbegāpīti balavatī hoti, kāyaṃ uddhaggaṃ katvā ākāse laṅghāpanappamāṇappattā. Tathā hi puṇṇavallikavāsī mahātissatthero puṇṇamadivase sāyaṃ cetiyaṅgaṇaṃ gantvā candālokaṃ disvā mahācetiyābhimukho hutvā ‘imāya vata velāya catasso parisā mahācetiyaṃ vandantī’ti pakatiyā diṭṭhārammaṇavasena buddhārammaṇaṃ ubbegaṃ pītiṃ uppādetvā sudhātale pahaṭacitrageṇḍuko viya ākāse uppatitvā mahācetiyaṅgaṇeyeva aṭṭhāsi. Trong đó, tiểu hỷ chỉ có thể làm cho lông tóc trên thân dựng đứng. Sát-na hỷ giống như tia chớp lóe lên trong từng khoảnh khắc. Hải triều hỷ, giống như sóng biển vỗ vào bờ, nó tràn ngập thân rồi tan biến, tràn ngập rồi tan biến. Thượng thăng hỷ thì mạnh mẽ, đạt đến mức độ có thể làm cho thân bay bổng lên không trung. Thật vậy, trưởng lão Mahātissa, trú tại Puṇṇavallika, vào một ngày rằm, buổi chiều, sau khi đi đến sân tháp, nhìn thấy ánh trăng, hướng về Đại tháp, đã khởi lên hỷ thượng thăng với đối tượng là Đức Phật, dựa vào đối tượng đã từng thấy trước đây, (nghĩ rằng): 'Ôi, vào giờ này, bốn chúng đang đảnh lễ Đại tháp', rồi giống như một quả bóng nhiều màu sắc được ném lên nền vôi vữa, ngài đã bay lên không trung và đứng lại ngay trên sân của Đại tháp. Tathā girikaṇḍakavihārassa upanissaye vattakālakagāme ekā kuladhītāpi balavabuddhārammaṇāya ubbegāya pītiyā ākāse laṅghesi. Tassā kira mātāpitaro sāyaṃ dhammasavanatthāya vihāraṃ gacchantā ‘amma, tvaṃ garubhārā, akāle vicarituṃ na sakkosi, mayaṃ tuyhaṃ pattiṃ katvā dhammaṃ sossāmā’ti agamaṃsu. Sā gantukāmāpi tesaṃ vacanaṃ paṭibāhituṃ asakkontī ghare ohīyitvā gharadvāre ṭhatvā candālokena girikaṇḍake ākāsacetiyaṅgaṇaṃ olokentī cetiyassa dīpapūjaṃ addasa. Catasso ca parisā mālāgandhādīhi cetiyapūjaṃ katvā padakkhiṇaṃ karontiyo bhikkhusaṅghassa ca gaṇasajjhāyasaddaṃ assosi. Athassā ‘dhaññā vatime manussā ye vihāraṃ gantvā evarūpe cetiyaṅgaṇe anusañcarituṃ evarūpañca madhuraṃ dhammakathaṃ sotuṃ labhantī’ti muttarāsisadisaṃ cetiyaṃ passantiyā eva ubbegāpīti udapādi. Sā ākāse laṅghitvā mātāpitūnaṃ purimataraṃyeva ākāsato cetiyaṅgaṇe oruyha cetiyaṃ vanditvā dhammaṃ suṇamānā aṭṭhāsi. Atha naṃ mātāpitaro āgantvā ‘amma, tvaṃ katarena maggena āgatāsī’ti pucchiṃsu. Sā ‘ākāsena āgatāmhi, na maggenā’ti vatvā ‘amma, ākāsena nāma khīṇāsavā sañcaranti, tvaṃ kathaṃ āgatā’ti puṭṭhā āha – ‘mayhaṃ candālokena cetiyaṃ olokentiyā ṭhitāya buddhārammaṇā balavapīti uppajjati, athāhaṃ neva attano ṭhitabhāvaṃ na nisinnabhāvaṃ aññāsiṃ, gahitanimitteneva pana ākāsaṃ [Pg.160] laṅghitvā cetiyaṅgaṇe patiṭṭhitāmhī’ti. Evaṃ ubbegāpīti ākāse laṅghāpanappamāṇā hoti. Tương tự, tại làng Vattakālaka, gần tu viện Girikaṇḍaka, một thiếu nữ con nhà gia thế cũng đã bay lên không trung nhờ hỷ thượng thăng mạnh mẽ với đối tượng là Đức Phật. Tương truyền, cha mẹ của cô, vào buổi chiều khi đi đến tu viện để nghe pháp, đã nói: "Này con, con đang mang thai nặng, không thể đi lại vào lúc không thích hợp. Chúng ta sẽ nghe pháp và hồi hướng phước cho con", rồi họ đã đi. Cô ấy dù muốn đi nhưng không thể từ chối lời của họ, nên đã ở lại nhà. Đứng ở cửa nhà, dưới ánh trăng, cô nhìn về sân tháp trên không tại Girikaṇḍaka và thấy lễ cúng dường đèn cho bảo tháp. Cô cũng thấy bốn chúng đang cúng dường bảo tháp bằng vòng hoa, hương liệu, v.v., và đi nhiễu quanh, và nghe tiếng tụng kinh đồng thanh của chư Tăng. Bấy giờ, khi cô đang nhìn bảo tháp giống như một đống ngọc trai, hỷ thượng thăng đã khởi lên trong cô, với ý nghĩ: "Ôi, thật có phước cho những người này, họ đến tu viện và được đi lại trong sân tháp như thế này, và được nghe pháp thoại ngọt ngào như thế này". Cô bay lên không trung, đáp xuống sân tháp từ trên không ngay cả trước cha mẹ mình, đảnh lễ bảo tháp và đứng nghe pháp. Sau đó, cha mẹ cô đến và hỏi: "Này con, con đã đến bằng đường nào?". Cô nói: "Con đến bằng đường không, không phải bằng đường bộ". Khi được nói: "Này con, chỉ có các bậc lậu tận mới đi lại bằng đường không, làm sao con lại đến được?", cô trả lời: "Khi con đang đứng nhìn bảo tháp dưới ánh trăng, một niềm hỷ mạnh mẽ với đối tượng là Đức Phật đã khởi lên. Bấy giờ, con không biết mình đang đứng hay đang ngồi. Chỉ với đối tượng đã nắm bắt, con đã bay lên không trung và đứng lại trên sân tháp". Như vậy, hỷ thượng thăng có khả năng làm cho người ta bay lên không trung. Pharaṇapītiyā pana uppannāya sakalasarīraṃ dhamitvā pūritavatthi viya, mahatā udakoghena pakkhandapabbatakucchi viya ca anuparipphuṭaṃ hoti. Sā panesā pañcavidhā pīti gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī duvidhaṃ passaddhiṃ paripūreti – kāyapassaddhiñca cittapassaddhiñca. Passaddhi gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī duvidhaṃ sukhaṃ paripūreti – kāyikaṃ cetasikañca. Sukhaṃ gabbhaṃ gaṇhantaṃ paripākaṃ gacchantaṃ tividhaṃ samādhiṃ paripūreti – khaṇikasamādhiṃ upacārasamādhiṃ appanāsamādhinti. Tāsu ṭhapetvā appanāsamādhipūrikaṃ itarā dvepi idha yujjanti. Lại nữa, khi biến mãn hỷ khởi lên, toàn thân trở nên thấm nhuần tuần tự, giống như một cái bong bóng được thổi đầy hơi, và giống như một hang núi bị dòng nước lớn tràn vào. Lại nữa, năm loại hỷ này, khi được thai nghén và đi đến chín muồi, sẽ làm viên mãn hai loại tịnh – thân tịnh và tâm tịnh. Tịnh, khi được thai nghén và đi đến chín muồi, sẽ làm viên mãn hai loại lạc – thân lạc và tâm lạc. Lạc, khi được thai nghén và đi đến chín muồi, sẽ làm viên mãn ba loại định – sát-na định, cận hành định, và an chỉ định. Trong số đó, ngoại trừ (hỷ) làm viên mãn an chỉ định, hai loại kia cũng thích hợp ở đây. Sukhayatīti sukhaṃ; yassa uppajjati taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Suṭṭhu vā khādati, khanati ca kāyacittābādhanti sukhaṃ. Somanassavedanāyetaṃ nāmaṃ. Tassa lakkhaṇādīni vedanāpade vuttanayeneva veditabbāni. Cái làm cho an lạc gọi là lạc (sukha); nghĩa là, nó làm cho người mà nó khởi lên nơi họ được an lạc. Hoặc, nó ăn mòn và đào xới triệt để những đau đớn của thân và tâm, nên gọi là lạc. Đây là tên gọi của thọ hỷ. Các đặc tính, v.v., của nó nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong mục về thọ. Aparo nayo – sātalakkhaṇaṃ sukhaṃ, sampayuttānaṃ upabrūhanarasaṃ, anuggahaṇapaccupaṭṭhānaṃ. Satipi ca nesaṃ pītisukhānaṃ katthaci avippayoge, iṭṭhārammaṇapaṭilābhatuṭṭhi pīti; paṭiladdharasānubhavanaṃ sukhaṃ. Yattha pīti tattha sukhaṃ. Yattha sukhaṃ tattha na niyamato pīti. Saṅkhārakkhandhasaṅgahitā pīti, vedanākkhandhasaṅgahitaṃ sukhaṃ. Kantārakhinnassa vanantodakadassanasavanesu viya pīti. Vanacchāyāpavesanaudakaparibhogesu viya sukhaṃ. Một phương pháp khác: Lạc có trạng thái làm cho vui thích, có phận sự làm tăng trưởng các pháp tương ưng, có sự biểu hiện là nâng đỡ. Và mặc dù hỷ và lạc này ở một nơi nào đó không tách rời nhau, hỷ là sự vui thích do được đối tượng vừa ý; lạc là sự cảm nghiệm hương vị đã nhận được. Nơi nào có hỷ, nơi đó có lạc. Nơi nào có lạc, nơi đó không nhất định có hỷ. Hỷ được gom vào trong hành uẩn, lạc được gom vào trong thọ uẩn. Hỷ giống như (sự vui mừng của) người mệt mỏi trong sa mạc khi nghe và thấy rừng và nước. Lạc giống như (sự thoải mái) khi đi vào bóng mát của rừng và dùng nước. Yathā hi puriso mahākantāramaggaṃ paṭipanno ghammapareto tasito pipāsito paṭipathe purisaṃ disvā ‘kattha pānīyaṃ atthī’ti puccheyya. So ‘aṭaviṃ uttaritvā jātassaravanasaṇḍo atthi, tattha gantvā labhissasī’ti vadeyya. So tassa kathaṃ sutvā haṭṭhapahaṭṭho bhaveyya. Tato gacchanto bhūmiyaṃ patitāni uppaladalanālapattādīni disvā suṭṭhutaraṃ haṭṭhapahaṭṭho hutvā gacchanto allavatthe allakese purise passeyya, vanakukkuṭamorādīnaṃ saddaṃ suṇeyya, jātassarapariyante jātaṃ maṇijālasadisaṃ nīlavanasaṇḍaṃ passeyya, sare jātāni uppalapadumakumudādīni passeyya, acchaṃ vippasannaṃ udakaṃ passeyya. So bhiyyo [Pg.161] bhiyyo haṭṭhapahaṭṭho hutvā jātassaraṃ otaritvā yathāruci nhatvā ca pivitvā ca paṭippassaddhadaratho bhisamuḷālapokkharādīni khāditvā nīluppalādīni piḷandhitvā mandālakamūlāni khandhe karitvā uttaritvā sāṭakaṃ nivāsetvā, udakasāṭakaṃ ātape katvā, sītacchāyāya mandamande vāte paharante nipanno ‘aho sukhaṃ, aho sukha’nti vadeyya. Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Ví như một người đàn ông đi vào con đường sa mạc lớn, bị nắng nóng hành hạ, mệt mỏi, khát nước, thấy một người đàn ông trên đường đối diện, bèn hỏi: 'Nước uống ở đâu có?' Người kia nói: 'Sau khi vượt qua khu rừng rậm, có một khu rừng có hồ tự nhiên, đến đó ông sẽ được (nước).' Người ấy nghe lời nói của người kia, trở nên vui mừng hớn hở. Sau đó, trong khi đi, thấy những cánh sen, cọng sen, lá sen... rơi trên mặt đất, trở nên vô cùng vui mừng hớn hở, rồi trong khi đi, thấy những người đàn ông với y phục ướt, tóc ướt, nghe tiếng gà rừng, công..., thấy khu rừng xanh biếc giống như lưới ngọc mọc ở ven hồ tự nhiên, thấy các loài sen xanh, sen hồng, sen trắng... mọc trong hồ, thấy nước trong vắt, đặc biệt trong. Người ấy càng lúc càng vui mừng hớn hở, xuống hồ tự nhiên, tắm và uống tùy thích, đã làm dịu cơn nóng bức, ăn ngó sen, củ sen, hạt sen..., đeo hoa sen xanh..., mang rễ cây mandālaka trên vai, lên khỏi (hồ), mặc y phục, phơi tấm choàng tắm dưới nắng, nằm trong bóng mát, khi gió nhẹ thổi hiu hiu, bèn nói: 'Ôi, sung sướng thay! Ôi, sung sướng thay!' Điều này cần được hiểu là sự thành tựu như vậy. Tassa hi purisassa jātassaravanasaṇḍasavanato paṭṭhāya yāva udakadassanā haṭṭhapahaṭṭhakālo viya pubbabhāgārammaṇe haṭṭhapahaṭṭhākārā pīti. Nhatvā ca pivitvā ca sītacchāyāya mandamande vāte paharante ‘aho sukhaṃ, aho sukha’nti vadato nipannakālo viya balavappattaṃ ārammaṇarasānubhavanākārasaṇṭhitaṃ sukhaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ samaye pākaṭabhāvato cetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Yattha pana pīti sukhampi tattha atthīti vuttamevetaṃ. Thật vậy, hỷ có trạng thái vui mừng hớn hở đối với đối tượng ở giai đoạn đầu, giống như khoảng thời gian vui mừng hớn hở của người đàn ông ấy, kể từ khi nghe về khu rừng có hồ tự nhiên cho đến khi thấy nước. Lạc đã đạt đến trạng thái mạnh mẽ, được thiết lập trong trạng thái cảm nghiệm hương vị của đối tượng, giống như khoảng thời gian nằm xuống của người nói 'Ôi, sung sướng thay! Ôi, sung sướng thay!' sau khi đã tắm và uống, trong bóng mát, khi gió nhẹ thổi hiu hiu. Cần phải biết rằng điều này được nói do sự hiển nhiên (của hỷ và lạc) vào những thời điểm tương ứng. Nhưng điều đã được nói là: 'Nơi nào có hỷ, nơi đó cũng có lạc'. Cittassekaggatāti cittassa ekaggabhāvo; samādhissetaṃ nāmaṃ. Lakkhaṇādīsu panassa aṭṭhakathāyaṃ tāva vuttaṃ – ‘‘pāmokkhalakkhaṇo ca samādhi avikkhepalakkhaṇo ca’’. Yathā hi kūṭāgārakaṇṇikā sesadabbasambhārānaṃ ābandhanato pamukhā hoti evameva sabbakusaladhammānaṃ samādhicittena ijjhanato sabbesampi tesaṃ dhammānaṃ samādhi pāmokkho hoti. Tena vuttaṃ – Nhất tâm (cittassekaggatā) là trạng thái nhất điểm của tâm; đây là tên gọi của định (samādhi). Về các trạng thái v.v... của nó, trước hết đã được nói trong Chú giải rằng: "Định có trạng thái là chủ đạo và có trạng thái là không phân tán". Ví như nóc nhọn của một ngôi nhà có nóc nhọn là chủ đạo do việc kết nối các vật liệu xây dựng còn lại, cũng vậy, do tất cả các thiện pháp được thành tựu bởi tâm định, nên định là chủ đạo của tất cả các pháp ấy. Do đó đã được nói rằng: ‘‘Yathā, mahārāja, kūṭāgārassa yā kāci gopānasiyo sabbā tā kūṭaṅgamā honti, kūṭaninnā kūṭasamosaraṇā, kūṭaṃ tāsaṃ aggamakkhāyati, evameva kho, mahārāja, ye keci kusalā dhammā sabbe te samādhininnā honti, samādhipoṇā, samādhipabbhārā, samādhi tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (mi. pa. 2.1.14). "Tâu Đại vương, ví như bất cứ kèo nào của một ngôi nhà có nóc nhọn, tất cả chúng đều hướng về nóc nhọn, xuôi về nóc nhọn, quy tụ về nóc nhọn, nóc nhọn được gọi là tối thượng của chúng; cũng vậy, tâu Đại vương, bất cứ thiện pháp nào, tất cả chúng đều xuôi về định, hướng về định, nghiêng về định, định được gọi là tối thượng của chúng." Yathā ca senaṅgaṃ patvā rājā nāma yattha yattha senā osīdati taṃ taṃ ṭhānaṃ gacchati, tassa gatagataṭṭhāne senā paripūrati, parasenā bhijjitvā rājānameva anuvattati, evameva sahajātadhammānaṃ vikkhipituṃ vippakirituṃ appadānato samādhi avikkhepalakkhaṇo nāma hotīti. Và ví như một vị vua, khi đã đến chiến trường, đi đến bất cứ nơi nào quân đội bị suy yếu, và ở bất cứ nơi nào ngài đến, quân đội được củng cố, quân địch bị phá vỡ và phải lui về theo vua của họ; cũng vậy, do không cho phép các pháp đồng sanh bị phân tán, bị tản mác, nên định được gọi là có trạng thái không phân tán. Aparo [Pg.162] pana nayo – ayaṃ cittassekaggatāsaṅkhāto samādhi nāma avisāralakkhaṇo vā avikkhepalakkhaṇo vā, sahajātadhammānaṃ, sampiṇḍanaraso nhāniyacuṇṇānaṃ udakaṃ viya, upasamapaccupaṭṭhāno ñāṇapaccupaṭṭhāno vā. ‘‘Samāhito yathābhūtaṃ jānāti passatī’’ti hi vuttaṃ. Visesato sukhapadaṭṭhāno, nivāte dīpaccīnaṃ ṭhiti viya cetaso ṭhitīti daṭṭhabbo. Lại nữa, một phương pháp khác: Định này, được gọi là nhất tâm, có trạng thái không lan rộng hoặc có trạng thái không phân tán; có phận sự gom tụ các pháp đồng sanh, giống như nước đối với bột tắm; có sự biểu hiện là an tịnh hoặc có sự biểu hiện là trí tuệ. Vì đã được nói rằng: "Người có tâm định tĩnh biết và thấy như thật". Đặc biệt, (định) có sự an lạc là nhân gần, cần được hiểu là sự đứng yên của tâm, giống như sự đứng yên của ngọn lửa đèn ở nơi không có gió. Indriyarāsivaṇṇanā Giải thích về nhóm quyền Saddahanti etāya, sayaṃ vā saddahati, saddahanamattameva vā esāti saddhā. Sāva assaddhiyassa abhibhavanato adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ. Adhimokkhalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ. Saddhāva indriyaṃ saddhindriyaṃ. Sā panesā sampasādanalakkhaṇā ca saddhā sampakkhandanalakkhaṇā ca. Tín (saddhā) là (pháp) mà nhờ đó (chúng sanh) tin tưởng, hoặc tự nó tin tưởng, hoặc nó chỉ là sự tin tưởng. Chính nó là quyền (indriya) theo nghĩa làm chủ vì chế ngự được sự vô tín. Hoặc nó là quyền vì nó thực hiện vai trò chủ tể trong trạng thái quyết định tin tưởng. Tín chính là quyền, (nên gọi là) tín quyền. Lại nữa, tín này có trạng thái làm cho trong sạch và có trạng thái xông vào. Yathā hi rañño cakkavattissa udakappasādako maṇi udake pakkhitto paṅkasevālapaṇakakaddamaṃ sannisīdāpeti, udakaṃ acchaṃ karoti vippasannaṃ anāvilaṃ, evameva saddhā uppajjamānā nīvaraṇe vikkhambheti, kilese sannisīdāpeti, cittaṃ pasādeti, anāvilaṃ karoti. Pasannena cittena yogāvacaro kulaputto dānaṃ deti, sīlaṃ samādiyati, uposathakammaṃ karoti, bhāvanaṃ ārabhati. Evaṃ tāva saddhā sampasādanalakkhaṇāti veditabbā. Tenāha āyasmā nāgaseno – Ví như viên ngọc lọc nước của Chuyển luân vương, khi được bỏ vào nước, làm cho bùn, rêu, rong lắng xuống, làm cho nước trở nên trong, trong vắt, không vẩn đục; cũng vậy, tín khi sanh khởi, chế ngự các triền cái, làm cho các phiền não lắng xuống, làm cho tâm trong sạch, làm cho tâm không vẩn đục. Với tâm trong sạch, vị thiện nam tử hành giả bố thí, thọ trì giới, thực hành ngày trai giới, bắt đầu tu tập thiền định. Như vậy, trước hết, tín cần được hiểu là có trạng thái làm cho trong sạch. Do đó, Tôn giả Nāgasena đã nói: ‘‘Yathā, mahārāja, rājā cakkavatti caturaṅginiyā senāya saddhiṃ addhānamaggappaṭipanno parittaṃ udakaṃ tareyya, taṃ udakaṃ hatthīhi ca assehi ca rathehi ca pattīhi ca saṅkhubhitaṃ bhaveyya āvilaṃ lulitaṃ kalalībhūtaṃ, uttiṇṇo ca rājā cakkavatti manusse āṇāpeyya ‘pānīyaṃ bhaṇe āharatha, taṃ pivissāmī’ti. Rañño ca udakappasādako maṇi bhaveyya. ‘Evaṃ devā’ti kho te manussā rañño cakkavattissa paṭissutvā taṃ udakappasādakaṃ maṇiṃ udake pakkhipeyyuṃ. Tasmiṃ udake pakkhittamatte paṅkasevālapaṇakaṃ vigaccheyya, kaddamo ca sannisīdeyya, acchaṃ bhaveyya udakaṃ vippasannaṃ anāvilaṃ, tato rañño cakkavattissa pānīyaṃ upanāmeyyuṃ – ‘pivatu devo pānīya’nti. Tâu Đại vương, ví như một vị vua Chuyển luân cùng với bốn binh chủng đang đi trên một đoạn đường dài, muốn lội qua một dòng nước nhỏ, dòng nước ấy bị voi, ngựa, xe, và bộ binh làm cho xáo động, trở nên vẩn đục, khuấy lên, và sủi bọt bùn. Sau khi đã qua sông, vị vua Chuyển luân ra lệnh cho người hầu: 'Này các khanh, hãy mang nước uống đến đây, trẫm sẽ uống.' Và nhà vua có một viên ngọc lọc nước. Những người ấy vâng lệnh 'Tâu Thiên tử, xin vâng', rồi bỏ viên ngọc lọc nước ấy vào trong nước. Ngay khi viên ngọc được bỏ vào nước, rong rêu và cỏ dại liền tan biến, bùn đất lắng xuống, nước trở nên trong trẻo, lắng sạch, không vẩn đục. Khi ấy, họ dâng nước uống lên cho vua Chuyển luân và thưa: 'Xin Thiên tử hãy uống nước.' ‘‘Yathā[Pg.163], mahārāja, udakaṃ evaṃ cittaṃ daṭṭhabbaṃ. Yathā te manussā evaṃ yogāvacaro daṭṭhabbo. Yathā paṅkasevālapaṇakaṃ kaddamo ca evaṃ kilesā daṭṭhabbā. Yathā udakappasādako maṇi evaṃ saddhā daṭṭhabbā. Yathā udakappasādake maṇimhi pakkhittamatte paṅkasevālapaṇakaṃ vigacchati kaddamo ca sannisīdati, acchaṃ bhavati udakaṃ vippasannaṃ anāvilaṃ, evameva kho, mahārāja, saddhā uppajjamānā nīvaraṇe vikkhambheti, vinīvaraṇaṃ cittaṃ hoti acchaṃ vippasannaṃ anāvila’’nti (mi. pa. 2.1.10). Tâu Đại vương, nên hiểu rằng nước ví như tâm. Những người hầu ví như hành giả. Rong rêu, cỏ dại và bùn đất ví như các phiền não. Viên ngọc lọc nước ví như đức tin. Ví như ngay khi viên ngọc lọc nước được bỏ vào, rong rêu, cỏ dại tan biến, bùn đất lắng xuống, nước trở nên trong trẻo, lắng sạch, không vẩn đục; cũng vậy, tâu Đại vương, khi đức tin sanh khởi, nó chế ngự các triền cái, tâm thoát khỏi triền cái, trở nên trong trẻo, lắng sạch, không vẩn đục. Yathā pana kumbhilamakaragāharakkhasādikiṇṇaṃ pūraṃ mahānadiṃ āgamma bhīrukajano ubhosu tīresu tiṭṭhati. Saṅgāmasūro pana mahāyodho āgantvā ‘kasmā ṭhitatthā’ti pucchitvā ‘sappaṭibhayabhāvena otarituṃ na visahāmā’ti vutte sunisitaṃ asiṃ gahetvā ‘mama pacchato etha, mā bhāyitthā’ti vatvā nadiṃ otaritvā āgatāgate kumbhilādayo paṭibāhitvā orimatīrato manussānaṃ sotthibhāvaṃ karonto pārimatīraṃ neti. Pārimatīratopi sotthinā orimatīraṃ āneti. Evameva dānaṃ dadato sīlaṃ rakkhato uposathakammaṃ karoto bhāvanaṃ ārabhato saddhā pubbaṅgamā purecārikā hoti. Tena vuttaṃ ‘sampakkhandanalakkhaṇā ca saddhā’ti. Lại nữa, ví như một đám người nhút nhát đến một con sông lớn đầy dẫy cá sấu, giao long, quỷ dạ xoa bắt người và các loài tương tự, rồi đứng lại trên cả hai bờ. Nhưng một vị đại dũng tướng, anh hùng nơi chiến trận, đến hỏi rằng: 'Tại sao quý vị lại đứng đây?' Khi được trả lời: 'Vì có sự nguy hiểm nên chúng tôi không dám xuống nước', vị ấy cầm lấy thanh gươm đã được mài sắc bén, nói rằng: 'Hãy theo sau ta, đừng sợ hãi', rồi xuống sông, ngăn chặn những con cá sấu và các loài tương tự đang tiến đến, làm cho những người ở bờ bên này được an toàn và dẫn họ sang bờ bên kia. Và cũng từ bờ bên kia, đưa họ trở lại bờ bên này một cách an toàn. Cũng vậy, đối với người bố thí, người giữ giới, người thực hành lễ Uposatha, người nỗ lực tu thiền, đức tin đi trước, dẫn đầu. Do đó, đã được nói rằng: 'Đức tin có đặc tính xông vào'. Aparo nayo – saddahanalakkhaṇā saddhā, okappanalakkhaṇā vā. Pasādanarasā udakappasādakamaṇi viya, pakkhandanarasā vā oghuttaraṇo viya. Akālusiyapaccupaṭṭhānā, adhimuttipaccupaṭṭhānā vā. Saddheyyavatthupadaṭṭhānā sotāpattiyaṅgapadaṭṭhānā vā, sā hatthavittabījāni viya daṭṭhabbā. Một phương pháp khác: Đức tin có đặc tính tin tưởng, hay có đặc tính quyết định tin theo. Nó có phận sự làm trong sạch như viên ngọc lọc nước, hay có phận sự xông vào như người anh hùng vượt qua dòng nước lũ. Nó có sự không vẩn đục là trạng thái hiện khởi, hay có sự quyết đoán là trạng thái hiện khởi. Nó có đối tượng đáng tin là nhân cần thiết, hay có các chi phần của Dự lưu là nhân cần thiết. Đức tin ấy nên được thấy như tay, tài sản, và hạt giống. Vīrassa bhāvo vīriyaṃ, vīrānaṃ vā kammaṃ vīriyaṃ. Vidhinā vā nayena upāyena īrayitabbaṃ pavattayitabbanti vīriyaṃ. Tadeva kosajjassa abhibhavanato adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ. Paggahaṇalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ. Vīriyameva indriyaṃ vīriyindriyaṃ. Taṃ panetaṃ upatthambhanalakkhaṇañca vīriyaṃ paggahaṇalakkhaṇañca. Yathā hi jiṇṇagharaṃ āgantukena thūṇupatthambhena tiṭṭhati, evameva yogāvacaro vīriyupatthambhena upatthambhito hutvā sabbakusaladhammehi na hāyati, na parihāyati. Evaṃ tāvassa upatthambhanalakkhaṇatā veditabbā. Tenāha thero nāgaseno – Tinh tấn là trạng thái của người dũng cảm, hay tinh tấn là hành động của những người dũng cảm. Hay được gọi là tinh tấn vì nó cần được khởi phát, được tiến hành theo phương thức, theo phương pháp, theo phương tiện. Chính tinh tấn ấy, do ý nghĩa làm chủ vì chế ngự được sự lười biếng, nên được gọi là quyền. Hay được gọi là quyền vì nó thực hiện vai trò làm chủ trong đặc tính nâng đỡ. Tinh tấn chính là quyền, (nên gọi là) tấn quyền. Lại nữa, tinh tấn ấy có đặc tính chống đỡ và đặc tính nâng đỡ. Ví như một ngôi nhà cũ đứng vững được nhờ một cây cột chống đỡ được đem đến; cũng vậy, hành giả khi được chống đỡ bởi sự chống đỡ của tinh tấn, sẽ không bị suy giảm, không bị thối thất khỏi tất cả các thiện pháp. Trước hết, nên hiểu đặc tính chống đỡ của nó là như vậy. Do đó, Trưởng lão Nāgasena đã nói: ‘‘Yathā[Pg.164], mahārāja, puriso gehe patante tamaññena dārunā upatthambheyya, upatthambhitaṃ santaṃ evaṃ taṃ gehaṃ na pateyya, evameva kho mahārāja upatthambhanalakkhaṇaṃ vīriyaṃ, vīriyupatthambhitā sabbe kusalā dhammā na hāyanti na parihāyantī’’ti (mi. pa. 2.1.12). Tâu Đại vương, ví như một người dùng một khúc gỗ khác để chống đỡ một ngôi nhà đang sụp đổ; khi được chống đỡ như vậy, ngôi nhà ấy sẽ không sụp đổ. Cũng vậy, tâu Đại vương, tinh tấn có đặc tính chống đỡ; khi được tinh tấn chống đỡ, tất cả các thiện pháp không bị suy giảm, không bị thối thất. Yathā vā pana khuddikāya ca mahatikāya ca senāya saṅgāme pavatte khuddikā senā olīyeyya, tato rañño āroceyya, rājā balavāhanaṃ peseyya, tena paggahitā sakasenā parasenaṃ parājeyya, evameva vīriyaṃ sahajātasampayuttadhammānaṃ olīyituṃ osakkituṃ na deti, ukkhipati, paggaṇhāti. Tena vuttaṃ ‘paggahaṇalakkhaṇañca vīriya’nti. Lại nữa, ví như khi trận chiến xảy ra giữa một đội quân nhỏ và một đội quân lớn, đội quân nhỏ có thể bị chùn bước. Khi ấy, họ tâu lên vua, nhà vua sẽ gửi viện binh. Được viện binh ấy nâng đỡ, quân của mình sẽ đánh bại quân địch. Cũng vậy, tinh tấn không để cho các pháp đồng sanh tương ưng bị chùn bước, bị thoái lui; nó vực dậy, nó nâng đỡ. Do đó, đã được nói rằng: 'Tinh tấn có đặc tính nâng đỡ'. Aparo nayo – ussāhalakkhaṇaṃ vīriyaṃ, sahajātānaṃ upatthambhanarasaṃ, asaṃsīdanabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, ‘‘saṃviggo yoniso padahatī’’ti (a. ni. 4.113) vacanato saṃvegapadaṭṭhānaṃ, vīriyārambhavatthupadaṭṭhānaṃ vā. Sammā āraddhaṃ sabbāsaṃ sampattīnaṃ mūlaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. Một phương pháp khác: Tinh tấn có đặc tính nỗ lực, có phận sự chống đỡ các pháp đồng sanh, có trạng thái không chìm đắm là sự hiện khởi. Nó có sự kinh cảm là nhân cần thiết, theo như lời dạy: 'Người có lòng kinh cảm, nỗ lực một cách như lý', hay có các cơ sở để khởi sự tinh tấn là nhân cần thiết. Nên hiểu rằng tinh tấn được khởi sự một cách đúng đắn là cội nguồn của tất cả mọi thành tựu. Saranti etāya, sayaṃ vā sarati, saraṇamattameva vā esāti sati. Sāva muṭṭhassaccassa abhibhavanato adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ, upaṭṭhānalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ. Sati eva indriyaṃ satindriyaṃ. Sā panesā apilāpanalakkhaṇā ca sati upaggaṇhanalakkhaṇā ca. Yathā hi rañño bhaṇḍāgāriko dasavidhaṃ ratanaṃ gopayanto sāyaṃpātaṃ rājānaṃ issariyasampattiṃ sallakkhāpeti sāreti, evameva sati kusalaṃ dhammaṃ sallakkhāpeti sarāpeti. Tenāha thero – Các pháp tương ưng ghi nhớ nhờ nó, hay tự nó ghi nhớ, hay nó chỉ đơn thuần là sự ghi nhớ, vì vậy gọi là niệm. Chính niệm ấy, do ý nghĩa làm chủ vì chế ngự được sự thất niệm, nên được gọi là quyền. Hay được gọi là quyền vì nó thực hiện vai trò làm chủ trong đặc tính an trú. Niệm chính là quyền, (nên gọi là) niệm quyền. Lại nữa, niệm ấy có đặc tính không trôi nổi và đặc tính nắm giữ đối tượng. Ví như người giữ kho báu của vua, trong khi trông coi mười loại bảo vật, sáng chiều đều làm cho vua ghi nhận và nhớ lại sự giàu sang quyền thế của mình; cũng vậy, niệm làm cho (hành giả) ghi nhận và nhớ lại các thiện pháp. Do đó, Trưởng lão đã nói: ‘‘Yathā, mahārāja, rañño cakkavattissa bhaṇḍāgāriko rājānaṃ cakkavattiṃ sāyaṃpātaṃ yasaṃ sarāpeti – ‘ettakā, deva, hatthī, ettakā assā, ettakā rathā, ettakā pattī, ettakaṃ hiraññaṃ, ettakaṃ suvaṇṇaṃ, ettakaṃ sabbaṃ sāpateyyaṃ, taṃ devo saratū’ti, evameva kho, mahārāja, sati kusale dhamme apilāpeti – ime cattāro satipaṭṭhānā, ime cattāro sammappadhānā, ime cattāro iddhipādā, imāni pañcindriyāni, imāni pañca balāni, ime satta bojjhaṅgā, ayaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, ayaṃ samatho, ayaṃ vipassanā, ayaṃ vijjā, ayaṃ vimutti, ime lokuttarā dhammāti. Evaṃ kho, mahārāja, apilāpanalakkhaṇā satī’’ti (mi. pa. 2.1.13). Tâu đại vương, ví như người quản khố của Chuyển luân vương vào buổi sáng và buổi chiều nhắc nhở Chuyển luân vương về tài sản rằng: 'Tâu thiên tử, có bấy nhiêu voi, bấy nhiêu ngựa, bấy nhiêu xe, bấy nhiêu bộ binh, bấy nhiêu vàng thỏi, bấy nhiêu vàng lá, bấy nhiêu là tất cả tài sản, mong thiên tử hãy ghi nhớ điều ấy.' Tâu đại vương, cũng tương tự như thế, niệm làm cho các thiện pháp không bị trôi mất, đó là: bốn niệm xứ này, bốn chánh cần này, bốn như ý túc này, năm căn này, năm lực này, bảy giác chi này, Thánh đạo tám ngành này, đây là chỉ, đây là quán, đây là minh, đây là giải thoát, đây là các pháp siêu thế. Tâu đại vương, như vậy đó, niệm có đặc tính không làm trôi mất. Yathā [Pg.165] pana rañño cakkavattissa pariṇāyakaratanaṃ rañño ahite ca hite ca ñatvā ahite apayāpeti, hite upayāpeti, evameva sati hitāhitānaṃ dhammānaṃ gatiyo samanvesitvā ‘ime kāyaduccaritādayo dhammā ahitā’ti ahite dhamme apanudeti, ‘ime kāyasucaritādayo dhammā hitā’ti hite dhamme upaggaṇhāti. Tenāha thero – Lại nữa, ví như tướng quân báu của Chuyển luân vương, sau khi biết được những người có hại và có lợi cho đức vua, liền loại bỏ những người có hại, và làm cho những người có lợi được gần gũi. Cũng tương tự như thế, niệm sau khi tìm xét các chiều hướng của các pháp hữu ích và vô ích, liền loại trừ các pháp vô ích với sự nhận biết rằng: 'Các pháp này là thân ác hạnh v.v... là pháp vô ích,' và tiếp nhận các pháp hữu ích với sự nhận biết rằng: 'Các pháp này là thân thiện hạnh v.v... là pháp hữu ích.' Do đó, Trưởng lão đã nói rằng: ‘‘Yathā, mahārāja, rañño cakkavattissa pariṇāyakaratanaṃ rañño hitāhite jānāti ‘ime rañño hitā ime ahitā, ime upakārā ime anupakārā’ti, tato ahite apanudeti hite upaggaṇhāti, evameva kho, mahārāja, sati uppajjamānā hitāhitānaṃ dhammānaṃ gatiyo samanvesati ‘ime dhammā hitā ime dhammā ahitā, ime dhammā upakārā ime dhammā anupakārā’ti, tato ahite dhamme apanudeti hite dhamme upaggaṇhāti. Evaṃ kho, mahārāja, upaggaṇhanalakkhaṇā satī’’ti (mi. pa. 2.1.13). Tâu đại vương, ví như tướng quân báu của Chuyển luân vương biết được những người có lợi và có hại cho đức vua rằng: 'Những người này có lợi cho đức vua, những người này có hại; những người này là người hỗ trợ, những người này không phải là người hỗ trợ.' Từ đó, vị ấy loại trừ những người có hại, tiếp nhận những người có lợi. Tâu đại vương, cũng tương tự như thế, niệm khi sanh khởi liền tìm xét các chiều hướng của các pháp hữu ích và vô ích rằng: 'Các pháp này là hữu ích, các pháp này là vô ích; các pháp này là pháp hỗ trợ, các pháp này không phải là pháp hỗ trợ.' Từ đó, niệm loại trừ các pháp vô ích, tiếp nhận các pháp hữu ích. Tâu đại vương, như vậy đó, niệm có đặc tính tiếp nhận. Aparo nayo – apilāpanalakkhaṇā sati, asammosanarasā, ārakkhapaccupaṭṭhānā visayābhimukhībhāvapaccupaṭṭhānā vā, thirasaññāpadaṭṭhānā, kāyādisatipaṭṭhānapadaṭṭhānā vā, ārammaṇe daḷhaṃ patiṭṭhitattā pana esikā viya, cakkhudvārādirakkhaṇato dovāriko viya ca daṭṭhabbā. Một phương pháp khác: Niệm có đặc tính không làm trôi mất, có phận sự không quên lãng, có sự biểu hiện là sự phòng hộ, hoặc có sự biểu hiện là trạng thái hướng đến đối tượng, có nhân cần thiết là tưởng vững chắc, hoặc có nhân cần thiết là các niệm xứ về thân v.v... Lại nữa, do vì được an lập vững chắc trên đối tượng nên niệm cần được xem như cột trụ, và do vì phòng hộ các môn như nhãn môn v.v... nên cần được xem như người gác cổng. Ārammaṇe cittaṃ sammā adhiyati ṭhapetīti samādhi. Sova vikkhepassa abhibhavanato adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ. Avikkhepalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ. Samādhiyeva indriyaṃ samādhindriyaṃ. Lakkhaṇādīni panassa heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāni. Định là pháp đặt, an trí tâm một cách chánh đáng trên đối tượng. Chính định ấy là quyền vì có nghĩa là làm chủ do chế ngự được sự phóng dật. Hoặc là quyền vì làm cho (các pháp tương ưng) thực hiện quyền năng trong đặc tính không phóng dật. Chính định là quyền, (nên gọi là) định quyền. Lại nữa, các đặc tính v.v... của định ấy cần được hiểu theo phương pháp đã được nói ở dưới. Pajānātīti paññā. Kiṃ pajānāti? ‘Idaṃ dukkha’ntiādinā nayena ariyasaccāni. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘paññāpetīti paññā’ti vuttaṃ. Kinti paññāpetīti? Aniccaṃ dukkhaṃ anattāti paññāpeti. Sāva avijjāya abhibhavanato adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ. Dassanalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ. Paññāva indriyaṃ paññindriyaṃ. Sā panesā obhāsanalakkhaṇā ca paññā pajānanalakkhaṇā ca. Yathā hi catubhittike gehe rattibhāge dīpe jalite andhakāro nirujjhati āloko pātubhavati, evameva obhāsanalakkhaṇā [Pg.166] paññā. Paññobhāsasamo obhāso nāma natthi. Paññavato hi ekapallaṅkena nisinnassa dasasahassilokadhātu ekālokā hoti. Tenāha thero – Tuệ là pháp biết rõ. Biết rõ điều gì? Biết rõ các Thánh đế theo phương pháp bắt đầu bằng 'Đây là khổ'. Lại nữa, trong Chú giải có nói: 'Tuệ là pháp làm cho biết rõ.' Làm cho biết rõ như thế nào? Làm cho biết rõ rằng: 'Vô thường, khổ, vô ngã.' Chính tuệ ấy là quyền vì có nghĩa là làm chủ do chế ngự được vô minh. Hoặc là quyền vì làm cho (các pháp tương ưng) thực hiện quyền năng trong đặc tính thấy. Chính tuệ là quyền, (nên gọi là) tuệ quyền. Lại nữa, tuệ này vừa có đặc tính soi sáng, vừa có đặc tính biết rõ. Ví như trong ngôi nhà có bốn bức tường, vào ban đêm, khi ngọn đèn được thắp lên, bóng tối bị tiêu trừ, ánh sáng hiện khởi. Cũng tương tự như thế, tuệ có đặc tính soi sáng. Thật vậy, không có ánh sáng nào tương đương với ánh sáng của tuệ. Vì rằng đối với người có tuệ, khi đang ngồi trong một thế kiết-già, mười ngàn thế giới hệ trở nên đồng một ánh sáng. Do đó, Trưởng lão đã nói rằng: ‘‘Yathā, mahārāja, puriso andhakāre gehe padīpaṃ paveseyya, paviṭṭho padīpo andhakāraṃ viddhaṃseti, obhāsaṃ janeti, ālokaṃ vidaṃseti, pākaṭāni ca rūpāni karoti, evameva kho, mahārāja, paññā uppajjamānā avijjandhakāraṃ viddhaṃseti, vijjobhāsaṃ janeti, ñāṇālokaṃ vidaṃseti, pākaṭāni ca ariyasaccāni karoti. Evaṃ kho, mahārāja, obhāsanalakkhaṇā paññā’’ti (mi. pa. 2.1.15). Tâu đại vương, ví như một người mang ngọn đèn vào trong ngôi nhà tối tăm, ngọn đèn khi được mang vào liền phá tan bóng tối, tạo ra sự rực rỡ, làm hiển lộ ánh sáng, và làm cho các hình sắc trở nên rõ ràng. Tâu đại vương, cũng tương tự như thế, tuệ khi sanh khởi liền phá tan bóng tối vô minh, tạo ra sự rực rỡ của minh, làm hiển lộ ánh sáng của trí tuệ, và làm cho các Thánh đế trở nên rõ ràng. Tâu đại vương, như vậy đó, tuệ có đặc tính soi sáng. Yathā pana cheko bhisakko āturānaṃ sappāyāsappāyāni bhojanāni jānāti, evaṃ paññā uppajjamānā kusalākusale sevitabbāsevitabbe hīnappaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāgaappaṭibhāge dhamme pajānāti. Vuttampi cetaṃ dhammasenāpatinā – ‘‘pajānāti pajānātīti kho, āvuso, tasmā paññavāti vuccati. Kiñca pajānāti? Idaṃ dukkhanti pajānātī’’ti (ma. ni. 1.449) vitthāretabbaṃ. Evamassā pajānanalakkhaṇatā veditabbā. Lại nữa, ví như một y sĩ tài giỏi biết được các loại thực phẩm thích hợp và không thích hợp cho bệnh nhân, cũng tương tự như thế, tuệ khi sanh khởi liền biết rõ các pháp thiện và bất thiện, các pháp nên thực hành và không nên thực hành, các pháp hạ liệt và cao thượng, các pháp đen, trắng, có phần tương tợ và không có phần tương tợ. Điều này cũng đã được Tướng quân Chánh pháp nói rằng: 'Này hiền giả, vì biết rõ, biết rõ, do đó được gọi là tuệ. Và biết rõ điều gì? Biết rõ rằng: Đây là khổ' v.v... nên được triển khai rộng. Như vậy, đặc tính biết rõ của tuệ cần được hiểu. Aparo nayo – yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇā paññā; akkhalitapaṭivedhalakkhaṇā vā kusalissāsakhittausupaṭivedho viya. Visayobhāsarasā padīpo viya. Asammohapaccupaṭṭhānā araññagatasudesako viya. Một phương pháp khác: Tuệ có đặc tính thâm nhập đúng theo thực tánh; hoặc có đặc tính thâm nhập không sai lệch, ví như sự thâm nhập của mũi tên được bắn đi bởi người cung thủ tài giỏi. Có phận sự soi sáng đối tượng, ví như ngọn đèn. Có sự biểu hiện là không si mê, ví như người dẫn đường giỏi trong rừng. Manatīti mano; vijānātīti attho. Aṭṭhakathācariyā panāhu – nāḷiyā minamāno viya, mahātulāya dhārayamāno viya ca, ārammaṇaṃ minati pajānātīti manoti. Tadeva mananalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ. Manova indriyaṃ manindriyaṃ. Heṭṭhā vuttacittassevetaṃ vevacanaṃ. Ý là pháp biết; nghĩa là nhận biết. Lại nữa, các vị Chú giải sư đã nói: 'Ví như người đo lường bằng ống đong, và như người cân bằng cái cân lớn, ý đo lường đối tượng chứ không biết rõ, do đó gọi là ý.' Chính ý ấy là quyền vì làm cho (các pháp tương ưng) thực hiện quyền năng trong đặc tính biết. Chính ý là quyền, (nên gọi là) ý quyền. Đây là một biệt danh của tâm đã được nói ở dưới. Pītisomanassasampayogato sobhanaṃ mano assāti sumano. Sumanassa bhāvo somanassaṃ. Sātalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ. Somanassameva indriyaṃ somanassindriyaṃ. Heṭṭhā vuttavedanāyevetaṃ vevacanaṃ. Do tương ưng với hỷ, tâm trở nên tốt đẹp, (người có tâm ấy) là 'sumano' (người có ý đẹp). Trạng thái của 'sumano' là 'somanassa' (hỷ). Là quyền vì làm cho (các pháp tương ưng) thực hiện quyền năng trong đặc tính hoan hỷ. Chính hỷ là quyền, (nên gọi là) hỷ quyền. Đây là một biệt danh của thọ đã được nói ở dưới. Jīvanti [Pg.167] tena taṃsampayuttakā dhammāti jīvitaṃ. Anupālanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ. Jīvitameva indriyaṃ jīvitindriyaṃ. Taṃ pavattasantatādhipateyyaṃ hoti. Lakkhaṇādīhi pana attanā avinibhuttānaṃ dhammānaṃ anupālanalakkhaṇaṃ jīvitindriyaṃ, tesaṃ pavattanarasaṃ, tesaṃyeva ṭhapanapaccupaṭṭhānaṃ, yāpayitabbadhammapadaṭṭhānaṃ. Santepi ca anupālanalakkhaṇādimhi vidhāne atthikkhaṇeyeva taṃ te dhamme anupāleti udakaṃ viya uppalādīni, yathāsakaṃpaccayuppannepi ca dhamme pāleti dhātī viya kumāraṃ, sayaṃpavattitadhammasambandheneva ca pavattati niyāmako viya, na bhaṅgato uddhaṃ pavattayati attano ca pavattayitabbānañca abhāvā, na bhaṅgakkhaṇe ṭhapeti sayaṃ bhijjamānattā khīyamāno viya vaṭṭisineho dīpasikhaṃ. Na ca anupālanapavattanaṭṭhapanānubhāvavirahitaṃ yathāvuttakkhaṇe tassa tassa sādhanatoti daṭṭhabbaṃ. Các pháp tương ưng với nó sống, vì vậy gọi là mạng (jīvita). Nó làm cho có quyền làm chủ trong trạng thái bảo hộ, vì vậy gọi là quyền (indriya). Mạng chính là quyền, (nên gọi là) mạng quyền (jīvitindriya). Nó có quyền làm chủ đối với sự tương tục của dòng chảy. Về các đặc tính v.v..., mạng quyền có trạng thái là bảo hộ các pháp không thể tách rời với chính nó, có phận sự là làm cho chúng diễn tiến, có sự thể hiện là sự an lập chính các pháp ấy, có nhân cần thiết là các pháp cần được duy trì. Và mặc dù có sự sắp đặt về trạng thái bảo hộ v.v..., nó chỉ bảo hộ các pháp ấy trong sát-na hiện hữu, giống như nước (bảo hộ) hoa sen v.v...; và nó bảo hộ các pháp đã sanh lên từ nhân duyên riêng của chúng, giống như vú nuôi (bảo hộ) đứa trẻ; và nó tồn tại chỉ do sự liên quan đến các pháp do chính nó làm cho diễn tiến, giống như người lái thuyền. Nó không làm cho (các pháp) diễn tiến sau khi đã diệt, vì sự vắng mặt của chính nó và của các pháp cần được làm cho diễn tiến. Nó không an lập (các pháp) trong sát-na diệt, vì chính nó đang bị hoại diệt, giống như dầu trong bấc đèn đang cạn dần không thể (duy trì) ngọn lửa đèn. Và nên hiểu rằng nó không phải là không có năng lực bảo hộ, làm cho diễn tiến, và an lập, vì nó hoàn thành từng phận sự ấy trong từng sát-na đã được nói đến. Maggaṅgarāsivaṇṇanā Giải Thích Về Uẩn Chi Đạo Sammādiṭṭhiādīsu dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi. Abhiniropanaṭṭhena sammāsaṅkappo, paggahanaṭṭhena sammāvāyāmo, upaṭṭhānaṭṭhena sammāsati, avikkhepanaṭṭhena sammāsamādhīti veditabbo. Vacanatthato pana sammā passati, sammā vā tāya passantīti sammādiṭṭhi. Sammā saṅkappeti, sammā vā tena saṅkappentīti sammāsaṅkappo. Sammā vāyāmeti, sammā vā tena vāyamantīti sammāvāyāmo. Sammā sarati, sammā vā tāya sarantīti sammāsati. Sammā samādhiyati, sammā vā tena samādhiyantīti sammāsamādhi. Apica, pasatthā sundarā vā diṭṭhi sammādiṭṭhīti. Imināpi nayena tesaṃ vacanattho veditabbo. Lakkhaṇādīni pana heṭṭhā vuttāneva. Trong các pháp như Chánh Kiến v.v..., Chánh Kiến có nghĩa là thấy. Chánh Tư Duy có nghĩa là hướng tâm đến đối tượng, Chánh Tinh Tấn có nghĩa là nâng đỡ, Chánh Niệm có nghĩa là an trú, Chánh Định có nghĩa là không phân tán, nên được hiểu như vậy. Về mặt ngữ nguyên, nó thấy một cách chân chánh, hoặc nhờ nó mà (các pháp tương ưng) thấy một cách chân chánh, vì vậy gọi là Chánh Kiến. Nó suy nghĩ một cách chân chánh, hoặc nhờ nó mà (các pháp tương ưng) suy nghĩ một cách chân chánh, vì vậy gọi là Chánh Tư Duy. Nó cố gắng một cách chân chánh, hoặc nhờ nó mà (các pháp tương ưng) cố gắng một cách chân chánh, vì vậy gọi là Chánh Tinh Tấn. Nó ghi nhớ một cách chân chánh, hoặc nhờ nó mà (các pháp tương ưng) ghi nhớ một cách chân chánh, vì vậy gọi là Chánh Niệm. Nó định tĩnh một cách chân chánh, hoặc nhờ nó mà (các pháp tương ưng) định tĩnh một cách chân chánh, vì vậy gọi là Chánh Định. Hơn nữa, cái thấy được tán thán hoặc tốt đẹp là Chánh Kiến. Ngữ nguyên của chúng cũng nên được hiểu theo phương pháp này. Còn các đặc tính v.v... đã được nói đến ở phần trước. Balarāsivaṇṇanā Giải Thích Về Uẩn Lực Saddhābalādīsupi saddhādīni vuttatthāneva. Akampiyaṭṭhena pana balanti veditabbaṃ. Evametesu assaddhiye na kampatīti saddhābalaṃ. Kosajje na kampatīti vīriyabalaṃ. Muṭṭhassacce na kampatīti satibalaṃ. Uddhacce na kampatīti samādhibalaṃ. Avijjāya na kampatīti paññābalaṃ. Ahirike na kampatīti hiribalaṃ[Pg.168]. Anottappe na kampatīti ottappabalanti. Ayaṃ ubhayapadavasena atthavaṇṇanā hoti. Trong các pháp như Tín Lực v.v..., các pháp như tín v.v... có ý nghĩa đã được nói đến. Nên biết rằng lực có nghĩa là không bị lay động. Như vậy, trong các lực này: không bị lay động bởi sự vô tín, vì vậy gọi là Tín Lực. Không bị lay động bởi sự lười biếng, vì vậy gọi là Tấn Lực. Không bị lay động bởi sự thất niệm, vì vậy gọi là Niệm Lực. Không bị lay động bởi sự phóng dật, vì vậy gọi là Định Lực. Không bị lay động bởi vô minh, vì vậy gọi là Tuệ Lực. Không bị lay động bởi vô tàm, vì vậy gọi là Tàm Lực. Không bị lay động bởi vô quý, vì vậy gọi là Quý Lực. Đây là sự giải thích ý nghĩa theo cách của cả hai từ. Tattha purimāni pañca heṭṭhā lakkhaṇādīhi pakāsitāneva. Pacchimadvaye kāyaduccaritādīhi hiriyatīti hirī; lajjāyetaṃ adhivacanaṃ. Tehi eva ottappatīti ottappaṃ; pāpato ubbegassetaṃ adhivacanaṃ. Tesaṃ nānākaraṇadīpanatthaṃ ‘samuṭṭhānaṃ adhipati lajjā bhayalakkhaṇena cā’ti imaṃ mātikaṃ ṭhapetvā ayaṃ vitthārakathā vuttā. Trong số đó, năm lực đầu đã được làm rõ về đặc tính v.v... ở phần trước. Trong hai lực sau, ghê tởm thân ác hạnh v.v..., vì vậy gọi là tàm (hirī); đây là tên gọi khác của sự hổ thẹn. Ghê sợ chính những điều ấy, vì vậy gọi là quý (ottappaṃ); đây là tên gọi khác của sự kinh sợ đối với điều ác. Để chỉ ra sự khác biệt của chúng, sau khi đặt ra đề mục này: ‘Nguồn sanh, quyền chủ, cùng với trạng thái hổ thẹn và sợ hãi’, bài luận chi tiết này đã được nói đến. Ajjhattasamuṭṭhānā hirī nāma; bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ nāma. Attādhipati hirī nāma; lokādhipati ottappaṃ nāma. Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī nāma; bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappaṃ nāma. Sappatissavalakkhaṇā hirī nāma; vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ nāma. Tàm có nguồn sanh từ bên trong; quý có nguồn sanh từ bên ngoài. Tàm lấy tự ngã làm chủ; quý lấy thế gian làm chủ. Tàm được thiết lập với bản chất hổ thẹn; quý được thiết lập với bản chất sợ hãi. Tàm có trạng thái là sự tôn trọng; quý có trạng thái là sợ hãi lỗi lầm và thấy sự nguy hiểm. Tattha ajjhattasamuṭṭhānaṃ hiriṃ catūhi kāraṇehi samuṭṭhāpeti – jātiṃ paccavekkhitvā, vayaṃ paccavekkhitvā, sūrabhāvaṃ paccavekkhitvā, bāhusaccaṃ paccavekkhitvā. Kathaṃ? ‘Pāpakaraṇaṃ nāmetaṃ na jātisampannānaṃ kammaṃ, hīnajaccānaṃ kevaṭṭādīnaṃ idaṃ kammaṃ. Mādisassa jātisampannassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’nti, evaṃ tāva jātiṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Tathā ‘pāpakaraṇaṃ nāmetaṃ daharehi kattabbaṃ kammaṃ, mādisassa vaye ṭhitassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’nti, evaṃ vayaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Tathā ‘pāpakammaṃ nāmetaṃ dubbalajātikānaṃ kammaṃ, na sūrabhāvānaṃ. Mādisassa sūrabhāvasampannassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’nti, evaṃ sūrabhāvaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Tathā ‘pāpakammaṃ nāmetaṃ andhabālānaṃ kammaṃ, na paṇḍitānaṃ. Mādisassa paṇḍitassa bahussutassa idaṃ kammaṃ kātuṃ na yutta’nti, evaṃ bāhusaccaṃ paccavekkhitvā pāṇātipātādipāpaṃ akaronto hiriṃ samuṭṭhāpeti. Evaṃ ajjhattasamuṭṭhānahiriṃ catūhi kāraṇehi samuṭṭhāpeti. Samuṭṭhāpetvā ca pana attano citte hiriṃ pavesetvā pāpakammaṃ na karoti. Evaṃ ajjhattasamuṭṭhānā hirī nāma hoti. Trong đó, người ấy làm sanh khởi tàm có nguồn gốc từ bên trong bởi bốn nguyên nhân: quán xét dòng dõi, quán xét tuổi tác, quán xét sự dũng cảm, quán xét sự đa văn. Như thế nào? ‘Việc làm ác này không phải là việc của người có dòng dõi cao quý, đây là việc của những người hạ tiện như dân chài v.v... Không thích hợp cho người có dòng dõi cao quý như ta làm việc này.’ Như vậy, trước hết, do quán xét dòng dõi, người ấy không làm điều ác như sát sanh v.v... và làm sanh khởi tàm. Tương tự, ‘Việc làm ác này là việc của người trẻ tuổi, không thích hợp cho người lớn tuổi như ta làm việc này.’ Như vậy, do quán xét tuổi tác, người ấy không làm điều ác như sát sanh v.v... và làm sanh khởi tàm. Tương tự, ‘Việc làm ác này là việc của kẻ yếu đuối, không phải của người dũng cảm. Không thích hợp cho người dũng cảm như ta làm việc này.’ Như vậy, do quán xét sự dũng cảm, người ấy không làm điều ác như sát sanh v.v... và làm sanh khởi tàm. Tương tự, ‘Việc làm ác này là việc của kẻ ngu si, không phải của người có trí. Không thích hợp cho người có trí, đa văn như ta làm việc này.’ Như vậy, do quán xét sự đa văn, người ấy không làm điều ác như sát sanh v.v... và làm sanh khởi tàm. Như vậy, người ấy làm sanh khởi tàm có nguồn gốc từ bên trong bởi bốn nguyên nhân. Và sau khi làm sanh khởi, người ấy đưa tàm vào tâm mình và không làm điều ác. Như vậy, tàm được gọi là có nguồn sanh từ bên trong. Kathaṃ [Pg.169] bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ nāma? Sace tvaṃ pāpakammaṃ karissasi catūsu parisāsu garahappatto bhavissasi. Quý được gọi là có nguồn sanh từ bên ngoài như thế nào? Nếu ngươi làm điều ác, ngươi sẽ bị chê trách trong bốn chúng. Garahissanti taṃ viññū, asuciṃ nāgariko yathā; Vajjito sīlavantehi, kathaṃ bhikkhu karissasīti. Người trí sẽ chê trách ngươi, như người thành thị (chê trách) vật ô uế; bị những người có giới đức xa lánh, này Tỳ khưu, ngươi sẽ làm gì? Evaṃ paccavekkhanto hi bahiddhāsamuṭṭhitena ottappena pāpakammaṃ na karoti. Evaṃ bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ nāma hoti. Quả vậy, do quán xét như vậy, người ấy không làm điều ác nhờ vào tâm quý sanh khởi từ bên ngoài. Như vậy, quý được gọi là có nguồn sanh từ bên ngoài. Kathaṃ attādhipati hirī nāma? Idhekacco kulaputto attānaṃ adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā ‘mādisassa saddhāpabbajitassa bahussutassa dhutaṅgadharassa na yuttaṃ pāpakammaṃ kātu’nti pāpaṃ na karoti. Evaṃ attādhipati hirī nāma hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘so attānaṃyeva adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ karitvā akusalaṃ pajahati kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati anavajjaṃ bhāveti, suddhamattānaṃ pariharatī’’ti (a. ni. 3.40). Thế nào gọi là tàm tự chủ? Ở đây, có thiện nam tử tự xem mình là chủ, là bậc tối thượng, rồi nghĩ rằng: ‘Người như ta, do đức tin mà xuất gia, là bậc đa văn, là người thọ trì hạnh đầu-đà, không thích hợp để làm điều ác’, nên không làm điều ác. Như vậy gọi là tàm tự chủ. Do đó, đức Thế Tôn đã dạy: “Vị ấy tự xem mình là chủ, là bậc tối thượng, rồi từ bỏ điều bất thiện, tu tập điều thiện; từ bỏ điều có tội, tu tập điều không có tội; giữ gìn tự thân trong sạch”. Kathaṃ lokādhipati ottappaṃ nāma? Idhekacco kulaputto lokaṃ adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā pāpakammaṃ na karoti. Yathāha – ‘‘mahā kho panāyaṃ lokasannivāso. Mahantasmiṃ kho pana lokasannivāse santi samaṇabrāhmaṇā iddhimanto dibbacakkhukā paracittaviduno, te dūratopi passanti, āsannāpi na dissanti, cetasāpi cittaṃ pajānanti, tepimaṃ evaṃ jānissanti ‘passatha bho imaṃ kulaputtaṃ, saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno vokiṇṇo viharati pāpakehi akusalehi dhammehī’ti. Santi devatā iddhimantiniyo dibbacakkhukā paracittaviduniyo. Tā dūratopi passanti, āsannāpi na dissanti, cetasāpi cittaṃ pajānanti, tāpi maṃ jānissanti ‘passatha bho imaṃ kulaputtaṃ, saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno vokiṇṇo viharati pāpakehi akusalehi dhammehī’ti… so lokaṃyeva adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā akusalaṃ pajahati kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati anavajjaṃ bhāveti, suddhamattānaṃ pariharatī’’ti (a. ni. 3.146). Evaṃ lokādhipati ottappaṃ nāma hoti. Thế nào gọi là quý thế gian chủ? Ở đây, có thiện nam tử xem thế gian là chủ, là bậc tối thượng, rồi không làm điều ác. Như có lời dạy rằng: “Thế gian này thật rộng lớn. Trong thế gian rộng lớn này, có các vị Sa-môn, Bà-la-môn có thần thông, có thiên nhãn, biết được tâm người khác. Các vị ấy thấy được từ xa, dù ở gần cũng không bị thấy, và dùng tâm biết được tâm người khác. Các vị ấy sẽ biết ta như vầy: ‘Này các ông, hãy xem thiện nam tử này, do đức tin từ bỏ gia đình, sống không gia đình, mà lại sống chung với các pháp ác, bất thiện’. Có các vị chư thiên có thần thông, có thiên nhãn, biết được tâm người khác. Các vị ấy thấy được từ xa, dù ở gần cũng không bị thấy, và dùng tâm biết được tâm người khác. Các vị ấy cũng sẽ biết ta: ‘Này các ông, hãy xem thiện nam tử này, do đức tin từ bỏ gia đình, sống không gia đình, mà lại sống chung với các pháp ác, bất thiện’... Vị ấy xem thế gian là chủ, là bậc tối thượng, rồi từ bỏ điều bất thiện, tu tập điều thiện; từ bỏ điều có tội, tu tập điều không có tội; giữ gìn tự thân trong sạch”. Như vậy gọi là quý thế gian chủ. Lajjāsabhāvasaṇṭhitā [Pg.170] hirī, bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappanti. Ettha pana lajjāti lajjanākāro; tena sabhāvena saṇṭhitā hirī. Bhayanti apāyabhayaṃ; tena sabhāvena saṇṭhitaṃ ottappaṃ. Tadubhayampi pāpaparivajjane pākaṭaṃ hoti. Ekacco hi, yathā nāma eko kulaputto uccārapassāvādīni karonto lajjitabbayuttakaṃ ekaṃ disvā lajjanākārappatto bhaveyya hīḷito, evameva ajjhattaṃ lajjidhammaṃ okkamitvā pāpakammaṃ na karoti. Ekacco apāyabhayabhīto hutvā pāpakammaṃ na karoti. Tàm có bản chất là sự hổ thẹn, quý có bản chất là sự ghê sợ. Ở đây, hổ thẹn là thái độ hổ thẹn; tàm được thiết lập bởi bản chất ấy. Ghê sợ là sự ghê sợ cảnh khổ; quý được thiết lập bởi bản chất ấy. Cả hai điều này đều biểu hiện rõ khi tránh xa điều ác. Thật vậy, có người, ví như một thiện nam tử đang đi đại tiểu tiện, khi thấy một người đáng phải hổ thẹn thì tự mình có thái độ hổ thẹn, bị khinh miệt; cũng vậy, người ấy đi vào pháp hổ thẹn bên trong rồi không làm điều ác. Có người do sợ hãi cảnh khổ mà không làm điều ác. Tatridaṃ opammaṃ – yathā hi dvīsu ayoguḷesu eko sītalo bhaveyya gūthamakkhito, eko uṇho āditto. Tattha paṇḍito sītalaṃ gūthamakkhitattā jigucchanto na gaṇhāti, itaraṃ ḍāhabhayena. Tattha sītalassa gūthamakkhanajigucchāya agaṇhanaṃ viya ajjhattaṃ lajjidhammaṃ okkamitvā pāpassa akaraṇaṃ. Uṇhassa ḍāhabhayena agaṇhanaṃ viya apāyabhayena pāpassa akaraṇaṃ veditabbaṃ. Về điều này có ví dụ như sau: Ví như trong hai hòn sắt, một hòn thì lạnh và dính phẩn, một hòn thì nóng và cháy rực. Trong đó, người trí không cầm hòn sắt lạnh vì ghê tởm nó dính phẩn, và không cầm hòn kia vì sợ bị phỏng. Ở đây, việc không làm điều ác do đi vào pháp hổ thẹn bên trong cũng giống như việc không cầm hòn sắt lạnh vì ghê tởm nó dính phẩn. Cần hiểu rằng, việc không làm điều ác do sợ hãi cảnh khổ cũng giống như việc không cầm hòn sắt nóng vì sợ bị phỏng. Sappatissavalakkhaṇā hirī, vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappanti. Idampi dvayaṃ pāpaparivajjane eva pākaṭaṃ hoti. Ekacco hi jātimahattapaccavekkhaṇā satthumahattapaccavekkhaṇā dāyajjamahattapaccavekkhaṇā sabrahmacārīmahattapaccavekkhaṇāti catūhi kāraṇehi sappatissavalakkhaṇaṃ hiriṃ samuṭṭhāpetvā pāpaṃ na karoti. Ekacco attānuvādabhayaṃ parānuvādabhayaṃ daṇḍabhayaṃ duggatibhayanti catūhi kāraṇehi vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ samuṭṭhāpetvā pāpaṃ na karoti. Tattha jātimahattapaccavekkhaṇādīni ceva attānuvādabhayādīni ca vitthāretvā kathetabbāni. Tàm có đặc tính là sự tôn trọng, quý có đặc tính là sự sợ hãi tội lỗi và thấy tội lỗi là điều đáng sợ. Cả hai điều này cũng biểu hiện rõ khi tránh xa điều ác. Thật vậy, có người do bốn nguyên nhân: quán xét sự cao quý của dòng dõi, quán xét sự cao quý của bậc Đạo sư, quán xét sự cao quý của di sản, quán xét sự cao quý của các vị đồng phạm hạnh, mà làm khởi sinh tàm có đặc tính tôn trọng, rồi không làm điều ác. Có người do bốn nguyên nhân: sợ mình tự khiển trách, sợ người khác khiển trách, sợ hình phạt, sợ đọa xứ, mà làm khởi sinh quý có đặc tính sợ hãi tội lỗi và thấy tội lỗi là điều đáng sợ, rồi không làm điều ác. Ở đây, cần phải giải thích rộng rãi về việc quán xét sự cao quý của dòng dõi v.v... và sự sợ hãi mình tự khiển trách v.v... Mūlarāsivaṇṇanā Giải Thích Về Nhóm Căn Bản Na lubbhanti etena, sayaṃ vā na lubbhati, alubbhanamattameva vā tanti alobho. Adosāmohesupi eseva nayo. Tesu alobho ārammaṇe cittassa agedhalakkhaṇo, alaggabhāvalakkhaṇo vā kamaladale jalabindu viya. Apariggahaṇaraso muttabhikkhu viya[Pg.171]. Anallīnabhāvapaccupaṭṭhāno asucimhi patitapuriso viya. Adoso acaṇḍikkalakkhaṇo, avirodhalakkhaṇo vā anukūlamitto viya. Āghātavinayaraso pariḷāhavinayaraso vā candanaṃ viya. Sommabhāvapaccupaṭṭhāno puṇṇacando viya. Amoho lakkhaṇādīhi heṭṭhā paññindriyapade vibhāvito eva. Vô tham là pháp mà do đó các pháp tương ưng không tham đắm, hoặc tự nó không tham đắm, hoặc chỉ là sự không tham đắm. Đối với vô sân và vô si cũng theo phương pháp này. Trong đó, vô tham có đặc tính là tâm không thèm muốn đối tượng, hoặc có đặc tính là không dính mắc vào đối tượng như giọt nước trên lá sen. Nó có phận sự là không nắm giữ, như vị Tỳ-khưu đã giải thoát. Nó có biểu hiện là không chìm đắm, như người rơi vào hố phẩn. Vô sân có đặc tính là không hung dữ, hoặc có đặc tính là không chống đối, như người bạn hiền. Nó có phận sự là dẹp bỏ sự căm ghét, hoặc dẹp bỏ sự nóng nảy, như gỗ chiên-đàn. Nó có biểu hiện là sự hiền hòa, như mặt trăng tròn. Vô si đã được giải thích về đặc tính v.v... ở dưới trong mục Tuệ quyền. Imesu pana tīsu alobho maccheramalassa paṭipakkho, adoso dussīlyamalassa, amoho kusalesu dhammesu abhāvanāya paṭipakkho. Alobho cettha dānahetu, adoso sīlahetu, amoho bhāvanāhetu. Tesu ca alobhena anadhikaṃ gaṇhāti, luddhassa adhikaggahaṇato. Adosena anūnaṃ, duṭṭhassa ūnaggahaṇato. Amohena aviparītaṃ, mūḷhassa viparītaggahaṇato. Lại nữa, trong ba pháp này, vô tham là đối nghịch với cấu uế bỏn xẻn, vô sân là đối nghịch với cấu uế ác giới, vô si là đối nghịch với sự không tu tập các thiện pháp. Ở đây, vô tham là nhân của bố thí, vô sân là nhân của giữ giới, vô si là nhân của tu tập. Và trong đó, do vô tham nên không lấy phần hơn, vì người tham lam thường lấy phần hơn. Do vô sân nên không lấy phần kém, vì người sân hận thường lấy phần kém. Do vô si nên không lấy cái sai lệch, vì người si mê thường lấy cái sai lệch. Alobhena cettha vijjamānaṃ dosaṃ dosato dhārento dose pavattati; luddho hi dosaṃ paṭicchādeti. Adosena vijjamānaṃ guṇaṃ guṇato dhārento guṇe pavattati; duṭṭho hi guṇaṃ makkheti. Amohena yāthāvasabhāvaṃ yāthāvasabhāvato dhārento yāthāvasabhāve pavattati. Mūḷho hi ‘tacchaṃ atacchanti atacchaṃ ca taccha’nti gaṇhāti. Alobhena ca piyavippayogadukkhaṃ na hoti, luddhassa piyasabhāvato piyavippayogāsahanato ca. Adosena appiyasampayogadukkhaṃ na hoti, duṭṭhassa hi appiyasabhāvato appiyasampayogāsahanato ca. Amohena icchitālābhadukkhaṃ na hoti, amūḷhassa hi ‘taṃ kutettha labbhā’tievamādipaccavekkhaṇasambhavato (dī. ni. 3.34; a. ni. 9.30). Và ở đây, do vô tham, vị ấy duy trì lỗi lầm hiện hữu đúng như là lỗi lầm, nên hành xử (đúng) trong lỗi lầm; thật vậy, người tham lam che giấu lỗi lầm. Do vô sân, vị ấy duy trì đức hạnh hiện hữu đúng như là đức hạnh, nên hành xử (đúng) trong đức hạnh; thật vậy, người sân hận hủy hoại đức hạnh. Do vô si, vị ấy duy trì thực tánh đúng như là thực tánh, nên hành xử (đúng) trong thực tánh. Thật vậy, người si mê chấp thủ 'cái thật là không thật và cái không thật là thật'. Và do vô tham, khổ vì biệt ly người thân yêu không khởi sanh, vì người tham lam có bản chất yêu mến và không thể chịu đựng được sự biệt ly người thân yêu. Do vô sân, khổ vì gặp gỡ người không ưa không khởi sanh, vì người sân hận có bản chất ghét bỏ và không thể chịu đựng được sự gặp gỡ người không ưa. Do vô si, khổ vì không được điều mong muốn không khởi sanh, vì người không si mê có khả năng quán xét rằng: 'Làm sao có thể đạt được điều đó ở đây?'. Alobhena cettha jātidukkhaṃ na hoti, alobhassa taṇhāpaṭipakkhato taṇhāmūlakattā ca jātidukkhassa. Adosena jarādukkhaṃ na hoti, tikkhadosassa khippaṃ jarāsambhavato. Amohena maraṇadukkhaṃ na hoti, sammohamaraṇañhi dukkhaṃ, na cetaṃ amūḷhassa hoti. Alobhena ca gahaṭṭhānaṃ, amohena pabbajitānaṃ, adosena pana sabbesampi sukhasaṃvāsatā hoti. Và ở đây, do vô tham, khổ sanh không khởi lên, vì vô tham là đối nghịch với ái và vì khổ sanh có ái làm gốc rễ. Do vô sân, khổ già không khởi lên, vì người có sân mãnh liệt thì sự già nua mau chóng xảy đến. Do vô si, khổ chết không khởi lên, thật vậy, cái chết trong si mê là khổ, và điều này không xảy ra cho người không si mê. Và do vô tham, có sự chung sống an lạc cho hàng tại gia; do vô si, cho hàng xuất gia; còn do vô sân, có sự chung sống an lạc cho tất cả mọi người. Visesato [Pg.172] cettha alobhena pettivisaye upapatti na hoti. Yebhuyyena hi sattā taṇhāya pettivisayaṃ upapajjanti, taṇhāya ca paṭipakkho alobho. Adosena niraye upapatti na hoti. Dosena hi caṇḍajātitāya dosasadisaṃ nirayaṃ upapajjanti. Dosassa ca paṭipakkho adoso. Amohena tiracchānayoniyaṃ nibbatti na hoti. Mohena hi niccasammūḷhaṃ tiracchānayoniṃ upapajjanti. Mohassa paṭipakkho ca amoho. Etesu ca alobho rāgavasena upagamanassa abhāvakaro, adoso dosavasena apagamanassa, amoho mohavasena amajjhattabhāvassa. Đặc biệt ở đây, do vô tham, không có sự tái sanh vào cảnh giới ngạ quỷ. Thật vậy, phần lớn chúng sanh do ái mà tái sanh vào cảnh giới ngạ quỷ, và vô tham là đối nghịch của ái. Do vô sân, không có sự tái sanh vào địa ngục. Thật vậy, do sân, vì bản chất hung dữ, họ tái sanh vào địa ngục tương xứng với sân. Và vô sân là đối nghịch của sân. Do vô si, không có sự sanh khởi trong loài bàng sanh. Thật vậy, do si, họ tái sanh vào loài bàng sanh luôn luôn si mê. Và vô si là đối nghịch của si. Và trong số này, vô tham tạo ra sự không đến gần do tham ái; vô sân tạo ra sự không rời xa do sân hận; vô si tạo ra sự không mất đi trạng thái trung lập do si mê. Tīhipi cetehi yathāpaṭipāṭiyā nekkhammasaññā abyāpādasaññā avihiṃsāsaññāti imā tisso. Asubhasaññā appamāṇasaññā dhātusaññāti imā ca tisso saññāyo honti. Alobhena pana kāmasukhallikānuyogaantassa, adosena attakilamathānuyogaantassa parivajjanaṃ hoti; amohena majjhimāya paṭipattiyā paṭipajjanaṃ. Tathā alobhena abhijjhākāyaganthassa pabhedanaṃ hoti, adosena byāpādakāyaganthassa, amohena sesaganthadvayassa. Purimāni ca dve satipaṭṭhānāni purimānaṃ dvinnaṃ ānubhāvena, pacchimāni pacchimasseva ānubhāvena ijjhanti. Và do ba pháp này, theo thứ tự, ba tưởng này khởi sanh: xuất ly tưởng, vô sân tưởng, và vô hại tưởng. Và ba tưởng này cũng khởi sanh: bất tịnh tưởng, vô lượng tưởng, và giới tưởng. Lại nữa, do vô tham, có sự từ bỏ cực đoan hưởng thụ dục lạc; do vô sân, có sự từ bỏ cực đoan khổ hạnh ép xác; do vô si, có sự thực hành trung đạo. Tương tự, do vô tham, có sự phá vỡ tham thân triền; do vô sân, có sự phá vỡ sân thân triền; do vô si, có sự phá vỡ hai triền còn lại. Và hai niệm xứ đầu tiên được thành tựu nhờ oai lực của hai pháp đầu; hai niệm xứ sau được thành tựu chỉ nhờ oai lực của pháp sau cùng. Alobho cettha ārogyassa paccayo hoti; aluddho hi lobhanīyampi asappāyaṃ na sevati, tena kho arogo hoti. Adoso yobbanassa; aduṭṭho hi valipalitāvahena dosagginā aḍayhamāno dīgharattaṃ yuvā hoti. Amoho dīghāyukatāya; amūḷho hi hitāhitaṃ ñatvā ahitaṃ parivajjanto hitañca paṭisevamāno dīghāyuko hoti. Ở đây, vô tham là duyên cho sức khỏe; thật vậy, người không tham lam không sử dụng vật không thích hợp dù nó đáng tham, do đó vị ấy được khỏe mạnh. Vô sân là duyên cho tuổi trẻ; thật vậy, người không sân hận, không bị ngọn lửa sân hận mang lại nếp nhăn và tóc bạc thiêu đốt, nên trẻ lâu. Vô si là duyên cho sự trường thọ; thật vậy, người không si mê, biết điều lợi và không lợi, tránh điều không lợi và thực hành điều lợi, nên được sống lâu. Alobho cettha bhogasampattiyā paccayo hoti, aluddhassa hi cāgena bhogapaṭilābho. Adoso mittasampattiyā, mettāya mittānaṃ paṭilābhato ceva aparihānato ca. Amoho attasampattiyā, amūḷho hi attano hitameva karonto attānaṃ sampādeti[Pg.173]. Alobho ca dibbavihārassa paccayo hoti, adoso brahmavihārassa, amoho ariyavihārassa. Ở đây, vô tham là duyên cho tài sản sung túc, thật vậy, người không tham lam nhờ bố thí mà được tài sản. Vô sân là duyên cho bạn bè sung túc, vì nhờ tâm từ mà có được bạn bè và không bị mất đi. Vô si là duyên cho tự thân sung túc, thật vậy, người không si mê chỉ làm điều lợi cho mình, nên làm cho tự thân được thành tựu. Và vô tham là duyên cho thiên trú, vô sân là duyên cho phạm trú, vô si là duyên cho thánh trú. Alobhena cettha sakapakkhesu sattasaṅkhāresu nibbuto hoti, tesaṃ vināsena abhisaṅgahetukassa dukkhassa abhāvā; adosena parapakkhesu, aduṭṭhassa hi verīsupi verisaññāya abhāvato; amohena udāsīnapakkhesu, amūḷhassa sabbābhisaṅgatāya abhāvato. Ở đây, do vô tham, vị ấy được tịch tịnh đối với chúng sanh và các pháp hữu vi thuộc phe mình, vì không có khổ đau do sự dính mắc gây ra khi chúng bị hủy hoại; do vô sân, đối với phe khác, vì người không sân hận không có tưởng về kẻ thù ngay cả đối với kẻ thù; do vô si, đối với phe trung lập, vì người không si mê không có bất kỳ sự dính mắc nào. Alobhena ca aniccadassanaṃ hoti; luddho hi upabhogāsāya aniccepi saṅkhāre aniccato na passati. Adosena dukkhadassanaṃ; adosajjhāsayo hi pariccattaāghātavatthupariggaho saṅkhāreyeva dukkhato passati. Amohena anattadassanaṃ; amūḷho hi yāthāvagahaṇakusalo apariṇāyakaṃ khandhapañcakaṃ apariṇāyakato bujjhati. Yathā ca etehi aniccadassanādīni evametepi aniccadassanādīhi honti. Aniccadassanena hi alobho hoti, dukkhadassanena adoso, anattadassanena amoho hoti. Ko hi nāma ‘aniccamida’nti sammā ñatvā tassatthāya pihaṃ uppādeyya, saṅkhāre vā ‘dukkha’nti jānanto aparampi accantatikhiṇaṃ kodhadukkhaṃ uppādeyya, attasuññatañca bujjhitvā puna sammohamāpajjeyyāti? Và do vô tham, có sự thấy vô thường; thật vậy, người tham lam vì ham muốn hưởng thụ nên không thấy các pháp hữu vi là vô thường, dù chúng là vô thường. Do vô sân, có sự thấy khổ; thật vậy, người có khuynh hướng vô sân, đã từ bỏ sự chấp thủ vào các đối tượng gây phẫn nộ, chỉ thấy các pháp hữu vi là khổ. Do vô si, có sự thấy vô ngã; thật vậy, người không si mê, khéo léo trong việc nắm bắt đúng như thật, hiểu rõ năm uẩn không có người điều khiển là không có người điều khiển. Và như do những pháp này mà có sự thấy vô thường v.v..., cũng vậy, những pháp này cũng có do sự thấy vô thường v.v... Thật vậy, do thấy vô thường mà có vô tham, do thấy khổ mà có vô sân, do thấy vô ngã mà có vô si. Thật vậy, ai sau khi biết đúng rằng 'cái này là vô thường' lại có thể khởi lên lòng ham muốn vì nó, hoặc biết các pháp hữu vi là 'khổ' lại có thể khởi lên một nỗi khổ sân hận khác vô cùng gay gắt, hoặc sau khi hiểu rõ tính không ngã lại rơi vào si mê lần nữa? Kammapatharāsivaṇṇanā Giải Thích Về Nhóm Nghiệp Đạo Nābhijjhāyatīti anabhijjhā. Kāyikacetasikasukhaṃ idhalokaparalokahitaṃ guṇānubhāvapaṭiladdhaṃ kittisaddañca na byāpādetīti abyāpādo. Sammā passati, sobhanā vā diṭṭhīti sammādiṭṭhi. Alobhādīnaṃyeva tāni nāmāni. Heṭṭhā panete dhammā mūlavasena gahitā, idha kammapathavasenāti veditabbā. Không tham lam, vì vậy gọi là vô tham (anabhijjhā). Không làm hại đến lạc thuộc thân và tâm, lợi ích ở đời này và đời sau, và danh tiếng có được nhờ oai lực của đức hạnh, vì vậy gọi là vô sân (abyāpādo). Thấy một cách chân chánh, hoặc là cái thấy tốt đẹp, vì vậy gọi là chánh kiến (sammādiṭṭhi). Đó chính là những tên gọi của vô tham v.v... Tuy nhiên, ở phần trước, những pháp này được đề cập với tư cách là các căn, ở đây chúng được đề cập với tư cách là các nghiệp đạo, nên được hiểu như vậy. Lokapāladukavaṇṇanā Giải Thích Về Cặp Pháp Hộ Trì Thế Gian Hirottappānipi heṭṭhā balavasena gahitāni, idha lokapālavasena. Lokañhi ime dve dhammā pālayanti. Yathāha – Tàm và quý cũng đã được đề cập ở phần trước với tư cách là các lực, ở đây chúng được đề cập với tư cách là các pháp hộ trì thế gian. Thật vậy, hai pháp này hộ trì thế gian. Như đã nói: ‘‘Dveme, bhikkhave, sukkā dhammā lokaṃ pālenti. Katame dve? Hirī ca ottappañca. Ime kho, bhikkhave, dve sukkā dhammā lokaṃ pālenti[Pg.174]. Sace, bhikkhave, dve sukkā dhammā lokaṃ na pāleyyuṃ, nayidha paññāyetha mātāti vā, mātucchāti vā, mātulānīti vā, ācariyabhariyāti vā, garūnaṃ dārāti vā. Sambhedaṃ loko agamissa yathā ajeḷakā kukkuṭasūkarā soṇasiṅgālā. Yasmā ca kho, bhikkhave, ime dve sukkā dhammā lokaṃ pālenti, tasmā paññāyati mātāti vā mātucchāti vā mātulānīti vā ācariyabhariyāti vā garūnaṃ dārāti vā’’ti (a. ni. 2.9). “Này các Tỳ khưu, có hai pháp trắng sáng này bảo hộ thế gian. Hai pháp nào? Tức là tàm và quý. Này các Tỳ khưu, chính hai pháp trắng sáng này bảo hộ thế gian. Này các Tỳ khưu, nếu hai pháp trắng sáng này không bảo hộ thế gian, thì ở đây sẽ không được biết đến là mẹ, hay là dì, hay là vợ của cậu, hay là vợ của thầy, hay là vợ của các bậc đáng kính. Thế gian sẽ đi đến chỗ hỗn loạn như loài dê cừu, gà heo, chó và chó rừng. Và này các Tỳ khưu, vì chính hai pháp trắng sáng này bảo hộ thế gian, do đó được biết đến là mẹ, hay là dì, hay là vợ của cậu, hay là vợ của thầy, hay là vợ của các bậc đáng kính.” Passaddhādiyugalavaṇṇanā Luận giải về các cặp pháp bắt đầu bằng Tịnh Kāyassa passambhanaṃ kāyapassaddhi. Cittassa passambhanaṃ cittapassaddhi. Kāyoti cettha vedanādayo tayo khandhā. Ubhopi panetā ekato katvā kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā kāyacittapassaddhiyo, kāyacittadarathanimmaddanarasā, kāyacittānaṃ aparipphandasītibhāvapaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ avūpasamakarauddhaccādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā. Sự lắng dịu của thân là thân tịnh. Sự lắng dịu của tâm là tâm tịnh. Ở đây, 'thân' là ba uẩn gồm thọ, v.v. Hơn nữa, gộp cả hai pháp này lại, thân tịnh và tâm tịnh có trạng thái là sự lắng dịu cơn nóng nảy của thân và tâm, có phận sự là dẹp tan cơn nóng nảy của thân và tâm, có sự biểu hiện là trạng thái không dao động, mát mẻ của thân và tâm, có nhân cần thiết là thân và tâm. Nên biết rằng chúng là đối nghịch với các phiền não như trạo cử, v.v., là những pháp làm cho thân và tâm không lắng dịu. Kāyassa lahubhāvo kāyalahutā. Cittassa lahubhāvo cittalahutā. Tā kāyacittagarubhāvavūpasamalakkhaṇā, kāyacittagarubhāvanimmaddanarasā, kāyacittānaṃ adandhatāpaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ garubhāvakarathinamiddhādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā. Trạng thái nhẹ nhàng của thân là thân khinh. Trạng thái nhẹ nhàng của tâm là tâm khinh. Chúng có trạng thái là sự lắng dịu trạng thái nặng nề của thân và tâm, có phận sự là dẹp tan trạng thái nặng nề của thân và tâm, có sự biểu hiện là trạng thái không chậm chạp của thân và tâm, có nhân cần thiết là thân và tâm. Nên biết rằng chúng là đối nghịch với các phiền não như hôn trầm và thụy miên, v.v., là những pháp làm cho thân và tâm trở nên nặng nề. Kāyassa mudubhāvo kāyamudutā. Cittassa mudubhāvo cittamudutā. Tā kāyacittathaddhabhāvavūpasamalakkhaṇā, kāyacittathaddhabhāvanimmaddanarasā, appaṭighātapaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ thaddhabhāvakaradiṭṭhimānādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā. Trạng thái mềm mại của thân là thân nhu. Trạng thái mềm mại của tâm là tâm nhu. Chúng có trạng thái là sự lắng dịu trạng thái cứng nhắc của thân và tâm, có phận sự là dẹp tan trạng thái cứng nhắc của thân và tâm, có sự biểu hiện là không chống đối, có nhân cần thiết là thân và tâm. Nên biết rằng chúng là đối nghịch với các phiền não như tà kiến và ngã mạn, v.v., là những pháp làm cho thân và tâm trở nên cứng nhắc. Kāyassa kammaññabhāvo kāyakammaññatā. Cittassa kammaññabhāvo cittakammaññatā. Tā kāyacittaakammaññabhāvavūpasamalakkhaṇā, kāyacittānaṃ akammaññabhāvanimmaddanarasā, kāyacittānaṃ ārammaṇakaraṇasampattipaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ akammaññabhāvakarāvasesanīvaraṇapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā. Tā pasādanīyavatthūsu pasādāvahā, hitakiriyāsu viniyogakkhemabhāvāvahā suvaṇṇavisuddhi viyāti daṭṭhabbā. Trạng thái thích ứng của thân là thân thích nghiệp. Trạng thái thích ứng của tâm là tâm thích nghiệp. Chúng có trạng thái là sự lắng dịu trạng thái không thích ứng của thân và tâm, có phận sự là dẹp tan trạng thái không thích ứng của thân và tâm, có sự biểu hiện là sự thành tựu trong việc bắt đối tượng của thân và tâm, có nhân cần thiết là thân và tâm. Nên biết rằng chúng là đối nghịch với các triền cái còn lại là những pháp làm cho thân và tâm không thích ứng. Nên biết rằng chúng mang lại sự trong sạch đối với các đối tượng đáng tịnh tín, mang lại trạng thái thích hợp để sử dụng trong các hành động lợi ích, giống như vàng đã được tinh luyện. Kāyassa [Pg.175] pāguññabhāvo kāyapāguññatā. Cittassa pāguññabhāvo cittapāguññatā. Tā kāyacittānaṃ agelaññabhāvalakkhaṇā, kāyacittagelaññanimmaddanarasā, nirādīnavapaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittagelaññakaraassaddhiyādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā. Trạng thái thuần thục của thân là thân thuần thục. Trạng thái thuần thục của tâm là tâm thuần thục. Chúng có trạng thái là trạng thái không bệnh hoạn của thân và tâm, có phận sự là dẹp tan sự bệnh hoạn của thân và tâm, có sự biểu hiện là không có lỗi lầm, có nhân cần thiết là thân và tâm. Nên biết rằng chúng là đối nghịch với các phiền não như bất tín, v.v., là những pháp làm cho thân và tâm trở nên bệnh hoạn. Kāyassa ujukabhāvo kāyujukatā. Cittassa ujukabhāvo cittujukatā. Tā kāyacittānaṃ ajjavalakkhaṇā, kāyacittakuṭilabhāvanimmaddanarasā, ajimhatāpaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ kuṭilabhāvakaramāyāsāṭheyyādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā. Trạng thái ngay thẳng của thân là thân chánh trực. Trạng thái ngay thẳng của tâm là tâm chánh trực. Chúng có trạng thái là sự ngay thẳng của thân và tâm, có phận sự là dẹp tan sự cong vẹo của thân và tâm, có sự biểu hiện là không cong vẹo, có nhân cần thiết là thân và tâm. Nên biết rằng chúng là đối nghịch với các phiền não như xảo trá và gian trá, v.v., là những pháp làm cho thân và tâm trở nên cong vẹo. Saratīti sati. Sampajānātīti sampajaññaṃ; samantato pakārehi jānātīti attho. Sātthakasampajaññaṃ sappāyasampajaññaṃ gocarasampajaññaṃ asammohasampajaññanti imesaṃ catunnaṃ panassa vasena bhedo veditabbo. Lakkhaṇādīni ca tesaṃ satindriyapaññindriyesu vuttanayeneva veditabbāni. Iti heṭṭhā vuttamevetaṃ dhammadvayaṃ puna imasmiṃ ṭhāne upakāravasena gahitaṃ. Ghi nhớ, vì vậy gọi là niệm. Biết rõ, vì vậy gọi là tỉnh giác; nghĩa là biết một cách toàn diện theo nhiều phương diện. Hơn nữa, nên biết sự phân biệt của nó qua bốn loại này: tỉnh giác về lợi ích, tỉnh giác về sự thích hợp, tỉnh giác về hành xứ, và tỉnh giác về sự không si mê. Và các đặc tính, v.v., của chúng nên được hiểu theo cách đã được nói trong phần niệm quyền và tuệ quyền. Như vậy, cặp pháp này đã được nói ở dưới, lại được đề cập ở đây do có sự hữu ích. Kāmacchandādayo paccanīkadhamme sametīti samatho. Aniccādivasena vividhehi ākārehi dhamme passatīti vipassanā. Paññāvesā atthato. Imesampi dvinnaṃ lakkhaṇādīni heṭṭhā vuttāneva. Idha panete yuganaddhavasena gahitā. Làm lắng dịu các pháp đối nghịch như dục tham, v.v., vì vậy gọi là chỉ. Thấy các pháp theo nhiều phương diện khác nhau qua vô thường, v.v., vì vậy gọi là quán. Về mặt ý nghĩa, đó chính là trí tuệ. Các đặc tính, v.v., của cả hai pháp này cũng đã được nói ở dưới. Nhưng ở đây, chúng được đề cập theo phương diện song hành. Sahajātadhamme paggaṇhātīti paggāho. Uddhaccasaṅkhātassa vikkhepassa paṭipakkhabhāvato na vikkhepoti avikkhepo. Etesampi lakkhaṇādīni heṭṭhā vuttāneva. Idha panetaṃ dvayaṃ vīriyasamādhiyojanatthāya gahitanti veditabbaṃ. Nâng đỡ các pháp đồng sanh, vì vậy gọi là sách tấn. Do là đối nghịch của sự phóng dật được gọi là trạo cử, nên không phải là phóng dật, vì vậy gọi là bất phóng dật. Các đặc tính, v.v., của những pháp này cũng đã được nói ở dưới. Nên biết rằng, ở đây cặp pháp này được đề cập nhằm mục đích kết hợp cần và định. Yevāpanakavaṇṇanā Luận giải về các pháp phụ tùy Ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā, ime dhammā kusalāti ‘phasso hoti…pe… avikkhepo hotī’ti na kevalaṃ padapaṭipāṭiyā uddiṭṭhā ime paropaṇṇāsadhammā eva, atha kho yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ tihetukaṃ somanassasahagataṃ paṭhamaṃ asaṅkhārikaṃ mahācittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃ samaye ye vā pana aññepi tehiyeva phassādīhi sampayuttā hutvā pavattamānā atthi, attano [Pg.176] attano anurūpaṃ paccayaṃ paṭicca samuppannā rūpābhāvena arūpino, sabhāvato upalabbhamānā dhammā sabbepi ime dhammā kusalā. Câu 'Hoặc là, vào lúc ấy, có những pháp vô sắc khác, duyên sanh, những pháp này là thiện' có nghĩa là: không chỉ có hơn năm mươi pháp này được chỉ ra theo thứ tự các từ 'có xúc... cho đến... có bất phóng dật'. Mà thật ra, vào lúc mà đại tâm thiện thứ nhất thuộc cõi Dục, tam nhân, tương ưng với thọ hỷ, không cần nhắc bảo, đã sanh khởi, vào lúc ấy, hoặc là có những pháp khác đang diễn tiến sau khi đã tương ưng với chính các pháp xúc, v.v., đã sanh khởi do nương vào duyên tương ứng của riêng mình, là vô sắc do không có sắc pháp, là các pháp được nhận biết theo tự tánh; tất cả những pháp này đều là thiện. Ettāvatā cittaṅgavasena pāḷiyaṃ āruḷhe paropaṇṇāsadhamme dīpetvā yevāpanakavasena aparepi nava dhamme dhammarājā dīpeti. Tesu tesu hi suttapadesu ‘chando adhimokkho manasikāro tatramajjhattatā karuṇā muditā kāyaduccaritavirati vacīduccaritavirati micchājīvaviratī’ti ime nava dhammā paññāyanti. Imasmiñcāpi mahācitte kattukamyatākusaladhammacchando atthi, cittaṅgavasena pana pāḷiyaṃ na āruḷho. So idha yevāpanakavasena gahito. Bằng chừng ấy, sau khi đã trình bày hơn năm mươi pháp được kể đến trong tạng Pāli theo phương diện thành phần của tâm, đức Pháp Vương lại trình bày chín pháp khác theo phương diện yevāpanaka (pháp tùy nghi). Thật vậy, trong các đoạn kinh văn đó đây, chín pháp này được biết đến là: ‘dục, thắng giải, tác ý, trung bình tánh, bi, hỷ, thân ác hành viễn ly, khẩu ác hành viễn ly, và tà mạng viễn ly’. Và trong đại thiện tâm này cũng có dục thiện pháp là ý muốn làm, nhưng nó không được kể đến trong tạng Pāli theo phương diện thành phần của tâm. Ở đây, nó được kể đến theo phương diện yevāpanaka. Adhimokkho atthi, manasikāro atthi, tatramajjhattatā atthi. Mettāpubbabhāgo atthi; so adose gahite gahito eva hoti. Karuṇāpubbabhāgo atthi, muditāpubbabhāgo atthi. Upekkhāpubbabhāgo atthi; so pana tatramajjhattatāya gahitāya gahitova hoti. Sammāvācā atthi, sammākammanto atthi. Sammāājīvo atthi; cittaṅgavasena pana pāḷiyaṃ na āruḷho. Sopi idha yevāpanakavasena gahito. Thắng giải có, tác ý có, trung bình tánh có. Giai đoạn đầu của từ có; khi vô sân được kể, nó cũng được kể luôn. Giai đoạn đầu của bi có, giai đoạn đầu của hỷ có. Giai đoạn đầu của xả có; nhưng khi trung bình tánh được kể, nó cũng được kể luôn. Chánh ngữ có, chánh nghiệp có. Chánh mạng có; nhưng nó không được kể đến trong tạng Pāli theo phương diện thành phần của tâm. Nó cũng được kể đến ở đây theo phương diện yevāpanaka. Imesu pana navasu chando adhimokkho manasikāro tatramajjhattatāti ime cattārova ekakkhaṇe labbhanti, sesā nānākkhaṇe. Yadā hi iminā cittena micchāvācaṃ pajahati, virativasena sammāvācaṃ pūreti, tadā chandādayo cattāro, sammāvācā cāti ime pañca ekakkhaṇe labbhanti. Yadā micchākammantaṃ pajahati, virativasena sammākammantaṃ pūreti…pe… micchāājīvaṃ pajahati, virativasena sammāājīvaṃ pūreti…pe… yadā karuṇāya parikammaṃ karoti…pe… yadā muditāya parikammaṃ karoti, tadā chandādayo cattāro, muditāpubbabhāgo cāti ime pañca ekakkhaṇe labbhanti. Ito pana muñcitvā, dānaṃ dentassa sīlaṃ pūrentassa yoge kammaṃ karontassa cattāri apaṇṇakaṅgāneva labbhanti. Tuy nhiên, trong chín pháp này, chỉ có bốn pháp này là dục, thắng giải, tác ý, và trung bình tánh là có được trong cùng một khoảnh khắc; các pháp còn lại có được trong các khoảnh khắc khác nhau. Thật vậy, khi người ấy từ bỏ tà ngữ bằng tâm này, và hoàn thiện chánh ngữ bằng sự viễn ly, thì khi ấy năm pháp này—bốn pháp bắt đầu bằng dục và chánh ngữ—có được trong cùng một khoảnh khắc. Khi người ấy từ bỏ tà nghiệp, và hoàn thiện chánh nghiệp bằng sự viễn ly… tóm tắt… từ bỏ tà mạng, và hoàn thiện chánh mạng bằng sự viễn ly… tóm tắt… khi người ấy thực hành sơ khởi bằng bi… tóm tắt… khi người ấy thực hành sơ khởi bằng hỷ, thì khi ấy năm pháp này—bốn pháp bắt đầu bằng dục và giai đoạn đầu của hỷ—có được trong cùng một khoảnh khắc. Ngoài những trường hợp này, đối với người đang bố thí, người đang giữ giới, người đang thực hành công phu thiền định, chỉ có bốn thành phần bất biến là có được. Evametesu navasu yevāpanakadhammesu ‘chando’ti kattukamyatāyetaṃ adhivacanaṃ. Tasmā so kattukamyatālakkhaṇo chando, ārammaṇapariyesanaraso, ārammaṇena atthikatāpaccupaṭṭhāno. Tadevassa padaṭṭhānaṃ[Pg.177]. Ārammaṇassa gahaṇe cāyaṃ cetaso hatthappasāraṇaṃ viya daṭṭhabbo. Như vậy, trong chín pháp yevāpanaka này, ‘dục’ là tên gọi cho ý muốn làm. Do đó, dục ấy có đặc tính là ý muốn làm, có phận sự là tìm kiếm đối tượng, có biểu hiện là sự cần đến đối tượng. Chính đối tượng ấy là nhân cần thiết của nó. Và nó nên được xem như là sự vươn tay của tâm để nắm bắt đối tượng. Adhimuccanaṃ ‘adhimokkho’. So sanniṭṭhānalakkhaṇo, asaṃsappanaraso, nicchayapaccupaṭṭhāno sanniṭṭhātabbadhammapadaṭṭhāno. Ārammaṇe niccalabhāvena indakhīlo viya daṭṭhabbo. Sự quyết định là ‘thắng giải’. Nó có đặc tính là quyết định, có phận sự là không do dự, có biểu hiện là sự chắc chắn, có nhân cần thiết là pháp cần được quyết định. Nó nên được xem như cột trụ vững chắc do bản chất không lay động đối với đối tượng. Kiriyā kāro, manasmiṃ kāro ‘manasikāro’. Purimamanato visadisaṃ manaṃ karotītipi manasikāro. Svāyaṃ ārammaṇapaṭipādako vīthipaṭipādako javanapaṭipādakoti tippakāro. Tattha ārammaṇapaṭipādako manasmiṃ kāroti manasikāro. So sāraṇalakkhaṇo, sampayuttānaṃ ārammaṇe sampayojanaraso, ārammaṇābhimukhabhāvapaccupaṭṭhāno, saṅkhārakkhandhapariyāpanno. Ārammaṇapaṭipādakattena sampayuttānaṃ sārathi viya daṭṭhabbo. Vīthipaṭipādakoti pana pañcadvārāvajjanassetaṃ adhivacanaṃ. Javanapaṭipādakoti manodvārāvajjanassa. Na te idha adhippetā. Hành động là kāro, hành động trong tâm là ‘tác ý’ (manasikāro). Nó cũng được gọi là tác ý vì nó làm cho tâm trở nên khác biệt với tâm trước đó. Nó có ba loại: tác ý dẫn đến đối tượng, tác ý dẫn đến lộ trình, và tác ý dẫn đến tốc hành tâm. Trong số đó, tác ý dẫn đến đối tượng được gọi là tác ý vì nó là hành động trong tâm. Nó có đặc tính là hướng dẫn, có phận sự là gắn kết các pháp tương ưng với đối tượng, có biểu hiện là trạng thái hướng về đối tượng, và được bao gồm trong hành uẩn. Nó nên được xem như người đánh xe cho các pháp tương ưng vì nó dẫn chúng đến đối tượng. Còn tác ý dẫn đến lộ trình là tên gọi của ngũ môn hướng tâm. Tác ý dẫn đến tốc hành tâm là tên gọi của ý môn hướng tâm. Chúng không được đề cập ở đây. Tesu dhammesu majjhattatā ‘tatramajjhattatā’. Sā cittacetasikānaṃ samavāhitalakkhaṇā, ūnādhikanivāraṇarasā, pakkhapātupacchedanarasā vā; majjhattabhāvapaccupaṭṭhānā. Cittacetasikānaṃ ajjhupekkhanavasena samappavattānaṃ ājāneyyānaṃ ajjhupekkhanasārathi viya daṭṭhabbā. Sự trung lập đối với các pháp ấy là ‘trung bình tánh’ (tatramajjhattatā). Nó có đặc tính là giữ cho tâm và các tâm sở được quân bình, có phận sự là ngăn ngừa sự thiếu hụt và dư thừa, hoặc có phận sự là cắt đứt sự thiên vị; có biểu hiện là trạng thái trung lập. Nó nên được xem như người đánh xe nhìn một cách bình thản những con ngựa thuần chủng đang chạy đều nhau, do nó nhìn tâm và các tâm sở một cách xả ly. ‘Karuṇāmuditā’ brahmavihāraniddese āvi bhavissanti. Kevalañhi tā appanappattā rūpāvacarā, idha kāmāvacarāti ayameva viseso. ‘Bi và hỷ’ sẽ được làm rõ trong phần giải về Phạm trú. Chỉ có điều là ở đó chúng thuộc sắc giới vì đã đạt đến an chỉ định, còn ở đây chúng thuộc dục giới. Đây là điểm khác biệt duy nhất. Kāyaduccaritato virati ‘kāyaduccaritavirati’. Sesapadadvayepi eseva nayo. Lakkhaṇādito panetā tissopi kāyaduccaritādivatthūnaṃ avītikkamalakkhaṇā; amaddanalakkhaṇāti vuttaṃ hoti. Kāyaduccaritādivatthuto saṅkocanarasā, akiriyapaccupaṭṭhānā, saddhāhirottappaappicchatādiguṇapadaṭṭhānā. Pāpakiriyato cittassa vimukhībhāvabhūtāti daṭṭhabbā. Sự viễn ly khỏi thân ác hành là ‘thân ác hành viễn ly’. Phương pháp này cũng tương tự cho hai thuật ngữ còn lại. Về đặc tính v.v., cả ba pháp này có đặc tính là không vi phạm các cơ sở của thân ác hành v.v.; có thể nói là có đặc tính không chà đạp lên chúng. Chúng có phận sự là co rút lại khỏi các cơ sở của thân ác hành v.v., có biểu hiện là sự không hành động (ác), có nhân cần thiết là các đức tính như tín, tàm, quý, thiểu dục v.v. Chúng nên được xem như là sự quay lưng của tâm đối với hành động xấu ác. Iti phassādīni chappaññāsa yevāpanakavasena vuttāni navāti sabbānipi imasmiṃ dhammuddesavāre pañcasaṭṭhi dhammapadāni bhavanti. Tesu ekakkhaṇe kadāci ekasaṭṭhi bhavanti, kadāci samasaṭṭhi. Tāni hi sammāvācāpūraṇādivasena. Uppattiyaṃ [Pg.178] pañcasu ṭhānesu ekasaṭṭhi bhavanti. Tehi mutte ekasmiṃ ṭhāne samasaṭṭhi bhavanti. Ṭhapetvā pana yevāpanake pāḷiyaṃ yathārutavasena gayhamānāni chappaññāsāva honti. Aggahitaggahaṇena panettha phassapañcakaṃ, vitakko vicāro pīti cittekaggatā, pañcindriyāni, hiribalaṃ ottappabalanti dve balāni, alobho adosoti dve mūlāni, kāyapassaddhicittapassaddhiādayo dvādasa dhammāti samatiṃsa dhammā honti. Như vậy, năm mươi sáu pháp bắt đầu bằng xúc và chín pháp được nói đến theo phương diện yevāpanaka, tất cả trong đoạn liệt kê các pháp này là có sáu mươi lăm pháp mục. Trong số đó, vào một khoảnh khắc, đôi khi có sáu mươi mốt, đôi khi có đúng sáu mươi. Điều này là do sự hoàn thiện chánh ngữ v.v. Khi phát sinh, trong năm trường hợp có sáu mươi mốt. Ngoài những trường hợp đó, trong một trường hợp có đúng sáu mươi. Tuy nhiên, nếu không kể các pháp yevāpanaka, những pháp được kể theo như đã được trình bày trong tạng Pāli chỉ có năm mươi sáu. Bằng cách không kể lại những gì đã được kể, ở đây có ba mươi pháp: ngũ phần xúc, tầm, tứ, hỷ, nhất tâm, ngũ quyền, hai lực là tàm lực và quý lực, hai căn là vô tham và vô sân, và mười hai pháp bắt đầu bằng thân khinh an và tâm khinh an. Tesu samatiṃsāya dhammesu aṭṭhārasa dhammā avibhattikā honti, dvādasa savibhattikā. Katame aṭṭhārasa? Phasso saññā cetanā vicāro pīti jīvitindriyaṃ, kāyapassaddhiādayo dvādasa dhammāti ime aṭṭhārasa avibhattikā. Vedanā cittaṃ vitakko cittekaggatā, saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ paññindriyaṃ, hiribalaṃ ottappabalaṃ, alobho adosoti ime dvādasa dhammā savibhattikā. Tesu satta dhammā dvīsu ṭhānesu vibhattā, eko tīsu, dve catūsu, eko chasu, eko sattasu ṭhānesu vibhatto. Trong ba mươi pháp ấy, có mười tám pháp không được phân loại, mười hai pháp được phân loại. Mười tám pháp ấy là gì? Xúc, tưởng, tư, tứ, hỷ, mạng quyền, và mười hai pháp bắt đầu bằng thân khinh an, mười tám pháp này không được phân loại. Thọ, tâm, tầm, nhất tâm, tín quyền, tấn quyền, niệm quyền, tuệ quyền, tàm lực, quý lực, vô tham, vô sân, mười hai pháp này được phân loại. Trong số đó, bảy pháp được phân loại ở hai nơi, một pháp ở ba nơi, hai pháp ở bốn nơi, một pháp ở sáu nơi, và một pháp được phân loại ở bảy nơi. Kathaṃ? Cittaṃ vitakko saddhā hirī ottappaṃ alobho adosoti ime satta dvīsu ṭhānesu vibhattā. Như thế nào? Tâm, tầm, tín, tàm, quý, vô tham, vô sân, bảy pháp này được phân loại ở hai nơi. Etesu hi cittaṃ tāva phassapañcakaṃ patvā cittaṃ hotīti vuttaṃ, indriyāni patvā manindriyanti. Vitakko jhānaṅgāni patvā vitakko hotīti vutto, maggaṅgāni patvā sammāsaṅkappoti. Saddhā indriyāni patvā saddhindriyaṃ hotīti vuttā, balāni patvā saddhābalanti. Hirī balāni patvā hiribalaṃ hotīti vuttā, lokapāladukaṃ patvā hirīti. Ottappepi eseva nayo. Alobho mūlaṃ patvā alobho hotīti vutto, kammapathaṃ patvā anabhijjhāti. Adoso mūlaṃ patvā adoso hotīti vutto, kammapathaṃ patvā abyāpādoti. Ime satta dvīsu ṭhānesu vibhattā. Thật vậy, trong các pháp này, trước hết tâm, khi đi đến nhóm năm pháp lấy xúc làm đầu, được gọi là 'tâm'; khi đi đến các quyền, (được gọi là) 'ý quyền'. Tầm, khi đi đến các thiền chi, được gọi là 'tầm'; khi đi đến các đạo chi, (được gọi là) 'chánh tư duy'. Tín, khi đi đến các quyền, được gọi là 'tín quyền'; khi đi đến các lực, (được gọi là) 'tín lực'. Tàm, khi đi đến các lực, được gọi là 'tàm lực'; khi đi đến nhóm hai pháp hộ thế, (được gọi là) 'tàm'. Đối với quý cũng tương tự như vậy. Vô tham, khi đi đến căn, được gọi là 'vô tham'; khi đi đến nghiệp lộ, (được gọi là) 'vô tham lam'. Vô sân, khi đi đến căn, được gọi là 'vô sân'; khi đi đến nghiệp lộ, (được gọi là) 'vô sân hận'. Bảy pháp này được phân loại ở hai nơi. Vedanā pana phassapañcakaṃ patvā vedanā hotīti vuttā, jhānaṅgāni patvā sukhanti, indriyāni patvā somanassindriyanti. Evaṃ eko dhammo tīsu ṭhānesu vibhatto. Mặt khác, thọ, khi đi đến nhóm năm pháp lấy xúc làm đầu, được gọi là 'thọ'; khi đi đến các thiền chi, (được gọi là) 'lạc'; khi đi đến các quyền, (được gọi là) 'hỷ quyền'. Như vậy, một pháp này được phân loại ở ba nơi. Vīriyaṃ pana indriyāni patvā vīriyindriyaṃ hotīti vuttaṃ, maggaṅgāni patvā sammāvāyāmoti, balāni patvā vīriyabalanti, piṭṭhidukaṃ patvā paggāhoti. Satipi [Pg.179] indriyāni patvā satindriyaṃ hotīti vuttā, maggaṅgāni patvā sammāsatīti, balāni patvā satibalanti, piṭṭhidukaṃ patvā sati hotīti vuttā. Evaṃ ime dve dhammā catūsu ṭhānesu vibhattā. Mặt khác, tấn, khi đi đến các quyền, được gọi là 'tấn quyền'; khi đi đến các đạo chi, (được gọi là) 'chánh tinh tấn'; khi đi đến các lực, (được gọi là) 'tấn lực'; khi đi đến nhóm hai pháp hỗ trợ, (được gọi là) 'sự nỗ lực'. Niệm cũng vậy, khi đi đến các quyền, được gọi là 'niệm quyền'; khi đi đến các đạo chi, (được gọi là) 'chánh niệm'; khi đi đến các lực, (được gọi là) 'niệm lực'; khi đi đến nhóm hai pháp hỗ trợ, được gọi là 'niệm'. Như vậy, hai pháp này được phân loại ở bốn nơi. Samādhi pana jhānaṅgāni patvā cittassekaggatā hotīti vutto, indriyāni patvā samādhindriyanti, maggaṅgāni patvā sammāsamādhīti. Balāni patvā samādhibalanti, piṭṭhidukaṃ patvā samatho avikkhepoti. Evamayaṃ eko dhammo chasu ṭhānesu vibhatto. Mặt khác, định, khi đi đến các thiền chi, được gọi là 'nhất tâm'; khi đi đến các quyền, (được gọi là) 'định quyền'; khi đi đến các đạo chi, (được gọi là) 'chánh định'; khi đi đến các lực, (được gọi là) 'định lực'; khi đi đến nhóm hai pháp hỗ trợ, (được gọi là) 'chỉ' và 'bất loạn'. Như vậy, một pháp này được phân loại ở sáu nơi. Paññā pana indriyāni patvā paññindriyaṃ hotīti vuttā, maggaṅgāni patvā sammādiṭṭhīti, balāni patvā paññābalanti, mūlāni patvā amohoti, kammapathaṃ patvā sammādiṭṭhīti, piṭṭhidukaṃ patvā sampajaññaṃ vipassanāti. Evaṃ eko dhammo sattasu ṭhānesu vibhatto. Mặt khác, tuệ, khi đi đến các quyền, được gọi là 'tuệ quyền'; khi đi đến các đạo chi, (được gọi là) 'chánh kiến'; khi đi đến các lực, (được gọi là) 'tuệ lực'; khi đi đến các căn, (được gọi là) 'vô si'; khi đi đến nghiệp lộ, (được gọi là) 'chánh kiến'; khi đi đến nhóm hai pháp hỗ trợ, (được gọi là) 'tỉnh giác' và 'minh sát'. Như vậy, một pháp này được phân loại ở bảy nơi. Sace pana koci vadeyya – ‘ettha apubbaṃ nāma natthi, heṭṭhā gahitameva gaṇhitvā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne padaṃ pūritaṃ, ananusandhikā kathā uppaṭipāṭiyā corehi ābhatabhaṇḍasadisā, goyūthena gatamagge ālulitatiṇasadisā ajānitvā kathitā’ti, so ‘māheva’nti paṭisedhetvā vattabbo – ‘buddhānaṃ desanā ananusandhikā nāma natthi, sānusandhikā va hoti. Ajānitvā kathitāpi natthi, sabbā jānitvā kathitāyeva. Sammāsambuddho hi tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ kiccaṃ jānāti, taṃ ñatvā kiccavasena vibhattiṃ āropento aṭṭhārasa dhammā ekekakiccāti ñatvā ekekasmiṃ ṭhāne vibhattiṃ āropesi. Satta dhammā dvedvekiccāti ñatvā dvīsu dvīsu ṭhānesu vibhattiṃ āropesi. Vedanā tikiccāti ñatvā tīsu ṭhānesu vibhattiṃ āropesi. Vīriyasatīnaṃ cattāri cattāri kiccānīti ñatvā catūsu catūsu ṭhānesu vibhattiṃ āropesi. Samādhi chakiccoti ñatvā chasu ṭhānesu vibhattiṃ āropesi. Paññā sattakiccāti ñatvā sattasu ṭhānesu vibhattiṃ āropesi’. Mặt khác, nếu có ai đó nói rằng: 'Ở đây không có gì mới, chỉ là lấy lại những gì đã được đề cập trước đó để lấp đầy các mục ở những nơi tương ứng; bài nói không có sự liên kết, lộn xộn, giống như hàng hóa do kẻ trộm mang đến, giống như cỏ bị đàn bò giày xéo trên đường đã đi qua, được nói ra mà không biết,' người ấy nên bị bác bỏ bằng cách nói 'đừng nói như vậy' và nên được trả lời rằng: 'Lời dạy của các vị Phật không bao giờ không có sự liên kết, mà luôn có sự liên kết. Cũng không có lời dạy nào được nói ra mà không biết, tất cả đều được nói ra sau khi đã biết rõ. Thật vậy, bậc Chánh Đẳng Giác biết phận sự của từng pháp, và sau khi biết điều đó, khi thiết lập sự phân loại dựa trên phận sự, biết rằng mười tám pháp mỗi pháp có một phận sự, Ngài đã thiết lập sự phân loại ở mỗi một nơi. Biết rằng bảy pháp mỗi pháp có hai phận sự, Ngài đã thiết lập sự phân loại ở mỗi hai nơi. Biết rằng thọ có ba phận sự, Ngài đã thiết lập sự phân loại ở ba nơi. Biết rằng tấn và niệm mỗi pháp có bốn phận sự, Ngài đã thiết lập sự phân loại ở mỗi bốn nơi. Biết rằng định có sáu phận sự, Ngài đã thiết lập sự phân loại ở sáu nơi. Biết rằng tuệ có bảy phận sự, Ngài đã thiết lập sự phân loại ở bảy nơi.' Tatridaṃ opammaṃ – eko kira paṇḍito rājā rahogato cintesi – ‘imaṃ rājakulasantakaṃ na yathā vā tathā vā khāditabbaṃ, sippānucchavikaṃ vetanaṃ [Pg.180] vaḍḍhessāmī’ti. So sabbe sippike sannipātāpetvā ‘ekekasippajānanake pakkosathā’ti āha. Evaṃ pakkosiyamānā aṭṭhārasa janā uṭṭhahiṃsu. Tesaṃ ekekaṃ paṭivīsaṃ dāpetvā vissajjesi. ‘Dve dve sippāni jānantā āgacchantū’ti vutte pana satta janā āgamaṃsu. Tesaṃ dve dve paṭivīse dāpesi. ‘Tīṇi sippāni jānantā āgacchantū’ti vutte ekova āgacchi. Tassa tayo paṭivīse dāpesi. ‘Cattāri sippāni jānantā āgacchantū’ti vutte dve janā āgamaṃsu. Tesaṃ cattāri cattāri paṭivīse dāpesi. ‘Pañca sippāni jānantā āgacchantū’ti vutte ekopi nāgacchi. ‘Cha sippāni jānantā āgacchantū’ti vutte ekova āgacchi. Tassa cha paṭivīse dāpesi. ‘Satta sippāni jānantā āgacchantū’ti vutte ekova āgacchi. Tassa satta paṭivīse dāpesi. Ở đây có ví dụ này: Tương truyền, một vị vua hiền trí, khi ở nơi thanh vắng, đã suy nghĩ: 'Tài sản hoàng gia này không nên được tiêu dùng một cách tùy tiện; ta sẽ tăng lương bổng tương xứng với tay nghề.' Vị vua ấy cho triệu tập tất cả các thợ thủ công và ra lệnh: 'Hãy gọi những người biết một nghề.' Khi được gọi như vậy, mười tám người đã đứng lên. Ngài cho mỗi người một phần lương rồi cho họ đi. Nhưng khi nói: 'Những người biết hai nghề hãy đến,' bảy người đã đến. Ngài cho họ mỗi người hai phần. Khi nói: 'Những người biết ba nghề hãy đến,' chỉ một người đến. Ngài cho người ấy ba phần. Khi nói: 'Những người biết bốn nghề hãy đến,' hai người đã đến. Ngài cho họ mỗi người bốn phần. Khi nói: 'Những người biết năm nghề hãy đến,' không một ai đến. Khi nói: 'Những người biết sáu nghề hãy đến,' chỉ một người đến. Ngài cho người ấy sáu phần. Khi nói: 'Những người biết bảy nghề hãy đến,' chỉ một người đến. Ngài cho người ấy bảy phần. Tattha paṇḍito rājā viya anuttaro dhammarājā. Sippajānanakā viya cittacittaṅgavasena uppannā dhammā. Sippānucchavikavetanavaḍḍhanaṃ viya kiccavasena tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ vibhattiāropanaṃ. Trong ví dụ đó, bậc Pháp Vương vô thượng cũng giống như vị vua hiền trí. Các pháp sanh khởi do năng lực của tâm và các thành phần của tâm cũng giống như những người thợ thủ công. Việc thiết lập sự phân loại của từng pháp dựa trên phận sự cũng giống như việc tăng lương bổng tương xứng với tay nghề. Sabbepi panete dhammā phassapañcakavasena jhānaṅgavasena indriyavasena maggavasena balavasena mūlavasena kammapathavasena lokapālavasena passaddhivasena lahutāvasena mudutāvasena kammaññatāvasena pāguññatāvasena ujukatāvasena satisampajaññavasena samathavipassanāvasena paggāhāvikkhepavasenāti sattarasa rāsayo hontīti. Vả lại, tất cả các pháp này trở thành mười bảy nhóm: do nhóm năm pháp có xúc đứng đầu, do nhóm chi thiền, do nhóm quyền, do nhóm chi đạo, do nhóm lực, do nhóm căn, do nhóm nghiệp lộ, do nhóm pháp hộ thế, do nhóm tịnh, do nhóm khinh, do nhóm nhu, do nhóm thích nghiệp, do nhóm thuần thục, do nhóm chánh trực, do nhóm niệm và tỉnh giác, do nhóm chỉ và quán, và do nhóm sách tấn và không phóng dật. Dhammuddesavārakathā niṭṭhitā. Lời luận về Thiên Đề-cương Pháp đã kết thúc. Kāmāvacarakusalaṃ niddesavārakathā Lời luận về chương trình bày Thiện Dục giới 2. Idāni tāneva dhammuddesavāre pāḷiāruḷhāni chappaññāsa padāni vibhajitvā dassetuṃ ‘katamo tasmiṃ samaye phasso hotī’tiādinā nayena niddesavāro āraddho. Bây giờ, để phân tích và chỉ ra chính năm mươi sáu thuật ngữ đã được nêu lên trong Pāḷi ở Thiên Đề-cương, Thiên Tường-giải được bắt đầu theo phương pháp khởi đầu bằng câu: "Vào lúc ấy, xúc là gì?". Tattha pucchāya tāva ayamattho – yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ somanassasahagataṃ tihetukaṃ asaṅkhārikaṃ mahācittaṃ uppajjati, tasmiṃ [Pg.181] samaye phasso hotīti vutto, katamo so phassoti iminā nayena sabbapucchāsu attho veditabbo. 2. Ở đây, trước hết, đây là ý nghĩa của câu hỏi: Vào lúc nào đại tâm thiện dục giới, tương ưng với thọ hỷ, hợp với ba nhân, không cần sự xúi giục, sanh khởi, thì vào lúc ấy, xúc hiện hữu, đã được nói đến; xúc ấy là gì? Theo phương pháp này, ý nghĩa trong tất cả các câu hỏi cần được hiểu. Yo tasmiṃ samaye phassoti tasmiṃ samaye yo phusanakavasena uppanno phasso, so phassoti. Idaṃ phassassa sabhāvadīpanato sabhāvapadaṃ nāma. Phusanāti phusanākāro. Samphusanāti phusanākārova upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā vutto. Samphusitattanti samphusitabhāvo. Ayaṃ panettha yojanā – yo tasmiṃ samaye phusanakavasena phasso, yā tasmiṃ samaye phusanā, yā tasmiṃ samaye samphusanā, yaṃ tasmiṃ samaye samphusitattaṃ; atha vā, yo tasmiṃ samaye phusanavasena phasso, aññenāpi pariyāyena phusanā samphusanā samphusitattanti vuccati, ayaṃ tasmiṃ samaye phasso hotīti. Vedanādīnampi niddesesu imināva nayena padayojanā veditabbā. (Câu) "Xúc nào vào lúc ấy" có nghĩa là: xúc nào sanh khởi do sự tiếp xúc vào lúc ấy, đó là xúc. Thuật ngữ này được gọi là thuật ngữ chỉ tự tánh (sabhāvapada) vì nó làm sáng tỏ tự tánh của xúc. `Phusanā` là trạng thái tiếp xúc. `Samphusanā` cũng là trạng thái tiếp xúc, được nói đến bằng cách thêm tiếp đầu ngữ vào thuật ngữ. `Samphusitattaṃ` là bản chất của sự tiếp xúc. Đây là cách kết hợp (các thuật ngữ) ở đây: xúc nào do sự tiếp xúc vào lúc ấy, sự tiếp xúc nào vào lúc ấy, sự tiếp xúc hoàn toàn nào vào lúc ấy, bản chất của sự tiếp xúc nào vào lúc ấy; hoặc là, xúc nào do sự tiếp xúc vào lúc ấy, cũng được gọi bằng các từ đồng nghĩa khác là `phusanā`, `samphusanā`, `samphusitattaṃ`; đây là xúc hiện hữu vào lúc ấy. Cách kết hợp thuật ngữ trong các phần tường giải về thọ v.v... cũng cần được hiểu theo phương pháp này. Ayaṃ panettha sabbasādhāraṇo vibhattivinicchayo. Yānimāni bhagavatā paṭhamaṃ kāmāvacaraṃ kusalaṃ mahācittaṃ bhājetvā dassentena atirekapaṇṇāsapadāni mātikāvasena ṭhapetvā puna ekekapadaṃ gahetvā vibhattiṃ āropitāni, tāni vibhattiṃ gacchantāni tīhi kāraṇehi vibhattiṃ gacchanti; nānā hontāni catūhi kāraṇehi nānā bhavanti. Aparadīpanā panettha dve ṭhānāni gacchati. Kathaṃ? Etānihi byañjanavasena upasaggavasena atthavasenāti imehi tīhi kāraṇehi vibhattiṃ gacchanti. Tattha kodho kujjhanā kujjhitattaṃ, doso dussanā dussitattanti evaṃ byañjanavasena vibhattigamanaṃ veditabbaṃ. Ettha hi ekova kodho byañjanavasena evaṃ vibhattiṃ gato. Cāro vicāro anuvicāro upavicāroti evaṃ pana upasaggavasena vibhattigamanaṃ veditabbaṃ. Paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhāti evaṃ atthavasena vibhattigamanaṃ veditabbaṃ. Tesu phassapadaniddese tāva imā tissopi vibhattiyo labbhanti. ‘Phasso phusanā’ti hi byañjanavasena vibhattigamanaṃ hoti. ‘Samphusanā’ti upasaggavasena. ‘Samphusitatta’nti atthavasena. Iminā nayena sabbapadaniddesesu vibhattigamanaṃ veditabbaṃ. Đây là sự quyết trạch về phân tích chung cho tất cả (các thuật ngữ) ở đây. Những thuật ngữ này, hơn năm mươi thuật ngữ, mà Đức Thế Tôn, khi phân tích và chỉ ra đại tâm thiện dục giới, trước tiên đã đặt làm đề mục, rồi sau đó lấy từng thuật ngữ một để phân tích, khi được phân tích, chúng được phân tích do ba nguyên nhân; khi trở nên khác nhau, chúng trở nên khác nhau do bốn nguyên nhân. Sự trình bày khác ở đây đi đến hai trường hợp. Như thế nào? Những thuật ngữ này được phân tích do ba nguyên nhân sau: do văn tự, do tiếp đầu ngữ, và do ý nghĩa. Trong đó, sự phân tích như "sân, sự tức giận, trạng thái tức giận" (kodho kujjhanā kujjhitattaṃ), "sân hận, sự làm hại, trạng thái làm hại" (doso dussanā dussitattaṃ) cần được hiểu là sự phân tích do văn tự. Ở đây, chỉ một pháp sân duy nhất đã được phân tích như vậy do văn tự. Còn sự phân tích như "sự đi tới, sự đi quanh, sự đi theo, sự đi đến gần" (cāro vicāro anuvicāro upavicāro) cần được hiểu là sự phân tích do tiếp đầu ngữ. Sự phân tích như "sự thông thái, sự khéo léo, sự tinh xảo, sự sáng suốt, sự suy xét, sự thẩm tra" (paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā) cần được hiểu là sự phân tích do ý nghĩa. Trong số đó, ngay trong phần tường giải về thuật ngữ xúc, cả ba loại phân tích này đều có thể tìm thấy. Vì sự phân tích "xúc, sự tiếp xúc" (phasso phusanā) là sự phân tích do văn tự. "Sự tiếp xúc hoàn toàn" (samphusanā) là do tiếp đầu ngữ. "Bản chất của sự tiếp xúc" (samphusitattaṃ) là do ý nghĩa. Theo phương pháp này, sự phân tích trong các phần tường giải của tất cả các thuật ngữ cần được hiểu. Nānā hontānipi pana nāmanānattena lakkhaṇanānattena kiccanānattena paṭikkhepanānattenāti imehi catūhi kāraṇehi nānā honti. Tattha katamo tasmiṃ samaye byāpādo hoti? Yo tasmiṃ [Pg.182] samaye doso dussanāti (dha. sa. 419) ettha byāpādoti vā, dosoti vā, dvepi ete kodho eva, nāmena nānattaṃ gatāti. Evaṃ ‘nāmanānattena’ nānattaṃ veditabbaṃ. Vả lại, mặc dù trở nên khác nhau, chúng trở nên khác nhau do bốn nguyên nhân này: do sự khác nhau về tên gọi, do sự khác nhau về đặc tính, do sự khác nhau về phận sự, và do sự khác nhau về sự phủ định. Trong đó, ở câu "Vào lúc ấy, sân là gì? Sân hận nào, sự làm hại nào vào lúc ấy...", dù là "sân" (byāpāda) hay "sân hận" (dosa), cả hai đều là sân (kodha), chúng chỉ khác nhau về tên gọi. Như vậy, sự khác nhau cần được hiểu là "do sự khác nhau về tên gọi". Rāsaṭṭhena ca pañcapi khandhā ekova khandho hoti. Ettha pana rūpaṃ ruppanalakkhaṇaṃ, vedanā vedayitalakkhaṇā, saññā sañjānanalakkhaṇā, cetanā cetayitalakkhaṇā, viññāṇaṃ vijānanalakkhaṇanti iminā lakkhaṇanānattena pañcakkhandhā honti. Evaṃ ‘lakkhaṇanānattena’ nānattaṃ veditabbaṃ. Và theo nghĩa là một khối tụ, cả năm uẩn chỉ là một uẩn. Nhưng ở đây, sắc có đặc tính biến hoại, thọ có đặc tính cảm nhận, tưởng có đặc tính tri nhận, hành có đặc tính tác ý, thức có đặc tính nhận biết; do sự khác nhau về đặc tính này mà có năm uẩn. Như vậy, sự khác nhau cần được hiểu là "do sự khác nhau về đặc tính". Cattāro sammappadhānā – ‘‘idha bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya…pe… cittaṃ paggaṇhāti padahatī’’ti (vibha. 390; dī. ni. 2.402) ekameva vīriyaṃ kiccanānattena catūsu ṭhānesu āgataṃ. Evaṃ ‘kiccanānattena’ nānattaṃ veditabbaṃ. Bốn chánh cần – "Ở đây, vị Tỳ khưu... để các pháp ác, bất thiện chưa sanh không sanh khởi... sách tấn và nỗ lực tâm" – chỉ một tinh tấn duy nhất đã được đề cập ở bốn nơi do sự khác nhau về phận sự. Như vậy, sự khác nhau cần được hiểu là "do sự khác nhau về phận sự". Cattāro asaddhammā – kodhagarutā na saddhammagarutā, makkhagarutā na saddhammagarutā, lābhagarutā na saddhammagarutā, sakkāragarutā na saddhammagarutāti, evamādīsu (a. ni. 4.44) pana ‘paṭikkhepanānattena’ nānattaṃ veditabbaṃ. Bốn phi pháp – tôn trọng sự phẫn nộ, không tôn trọng Chánh pháp; tôn trọng sự gièm pha, không tôn trọng Chánh pháp; tôn trọng lợi lộc, không tôn trọng Chánh pháp; tôn trọng cung kính, không tôn trọng Chánh pháp – trong những trường hợp như vậy, sự khác nhau cần được hiểu là "do sự khác nhau về sự phủ định". Imāni pana cattāri nānattāni na phasseyeva labbhanti, sabbesupi phassapañcakādīsu labbhanti. Phassassa hi phassoti nāmaṃ…pe… cittassa cittanti. Phasso ca phusanalakkhaṇo, vedanā vedayitalakkhaṇā, saññā sañjānanalakkhaṇā, cetanā cetayitalakkhaṇā, viññāṇaṃ vijānanalakkhaṇaṃ. Tathā phasso phusanakicco, vedanā anubhavanakiccā, saññā sañjānanakiccā, cetanā cetayitakiccā, viññāṇaṃ vijānanakiccanti. Evaṃ kiccanānattena nānattaṃ veditabbaṃ. Vả lại, bốn sự khác nhau này không chỉ được tìm thấy ở riêng xúc, mà còn được tìm thấy trong tất cả các nhóm như nhóm năm pháp có xúc đứng đầu. Vì xúc có tên là "xúc"... cho đến... tâm có tên là "tâm". Và xúc có đặc tính tiếp xúc, thọ có đặc tính cảm nhận, tưởng có đặc tính tri nhận, hành có đặc tính tác ý, thức có đặc tính nhận biết. Tương tự, xúc có phận sự tiếp xúc, thọ có phận sự cảm nghiệm, tưởng có phận sự tri nhận, hành có phận sự tác ý, thức có phận sự nhận biết. Như vậy, sự khác nhau cần được hiểu là do sự khác nhau về phận sự. Paṭikkhepanānattaṃ phassapañcamake natthi. Alobhādiniddese pana alobho alubbhanā alubbhitattantiādinā nayena labbhatīti evaṃ paṭikkhepanānattena nānattaṃ veditabbaṃ. Evaṃ sabbapadaniddesesu labbhamānavasena catubbidhampi nānattaṃ veditabbaṃ. Sự dị biệt về phủ định không có trong nhóm năm pháp lấy xúc làm đầu. Nhưng trong phần định nghĩa về vô tham, v.v..., nó được tìm thấy theo phương thức ‘vô tham, sự không tham, trạng thái không tham,’ v.v... Như vậy, sự dị biệt cần được hiểu do sự dị biệt về phủ định. Như vậy, trong tất cả các phần định nghĩa thuật ngữ, cả bốn loại dị biệt cũng cần được hiểu tùy theo những gì có thể tìm thấy. Aparadīpanā pana padatthuti vā hoti daḷhīkammaṃ vāti evaṃ dve ṭhānāni gacchati. Yaṭṭhikoṭiyā uppīḷentena viya hi sakimeva phassoti vutte etaṃ padaṃ phullitamaṇḍitavibhūsitaṃ nāma na hoti. Punappunaṃ byañjanavasena upasaggavasena [Pg.183] atthavasena ‘phasso phusanā samphusanā samphusitatta’nti vutte phullitamaṇḍitavibhūsitaṃ nāma hoti. Yathā hi daharakumāraṃ nhāpetvā, manoramaṃ vatthaṃ paridahāpetvā pupphāni piḷandhāpetvā akkhīni añjetvā athassa nalāṭe ekameva manosilābinduṃ kareyyuṃ, tassa na ettāvatā cittatilako nāma hoti. Nānāvaṇṇehi pana parivāretvā bindūsu katesu cittatilako nāma hoti. Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Ayaṃ ‘padatthuti’ nāma. Còn sự hiển thị khác thì hoặc là sự tán dương thuật ngữ hoặc là sự làm cho vững chắc, như vậy nó đi đến hai trường hợp. Thật vậy, cũng như người đè (con rắn) bằng đầu gậy, khi chỉ nói một lần ‘xúc’, thuật ngữ này không được gọi là đã nở rộ, tô điểm, trang hoàng. Khi được nói đi nói lại theo cách dùng từ ngữ, theo cách dùng tiếp đầu ngữ, theo cách dùng ý nghĩa là ‘xúc, sự xúc chạm, sự tiếp xúc, trạng thái đã tiếp xúc’, thì (thuật ngữ ấy) được gọi là đã nở rộ, tô điểm, trang hoàng. Ví như, sau khi tắm cho một cậu bé, cho mặc y phục đẹp, trang điểm hoa, kẻ mắt, rồi họ chỉ chấm một chấm hùng hoàng trên trán cậu, thì chừng ấy chưa đủ để cậu được gọi là người có dấu chấm trang điểm lộng lẫy. Nhưng khi được bao quanh bởi nhiều màu sắc khác nhau và các dấu chấm được tạo ra, cậu bé mới được gọi là người có dấu chấm trang điểm lộng lẫy. Sự thành tựu này cần được hiểu như vậy. Đây gọi là ‘sự tán dương thuật ngữ’. Byañjanavasena upasaggavasena atthavasena ca punappunaṃ bhaṇanameva daḷhīkammaṃ nāma. Yathā hi ‘āvuso’ti vā ‘bhante’ti vā ‘yakkho’ti vā ‘sappo’ti vā vutte daḷhīkammaṃ nāma na hoti. ‘Āvuso āvuso’‘bhante bhante’‘yakkho yakkho’‘sappo sappo’ti vutte pana daḷhīkammaṃ nāma hoti. Evameva sakideva yaṭṭhikoṭiyā uppīḷentena viya ‘phasso’ti vutte padaṃ daḷhīkammaṃ nāma na hoti. Punappunaṃ byañjanavasena upasaggavasena atthavasena ‘phasso phusanā samphusanā samphusitatta’nti vutteyeva ‘daḷhīkammaṃ’ nāma hotīti. Evaṃ aparadīpanā dve ṭhānāni gacchati. Etassāpi vasena labbhamānakapadaniddesesu sabbattha attho veditabbo. Chính sự nói đi nói lại theo cách dùng từ ngữ, theo cách dùng tiếp đầu ngữ, và theo cách dùng ý nghĩa được gọi là sự làm cho vững chắc. Ví như, khi nói ‘này hiền giả’ hoặc ‘bạch ngài’ hoặc ‘này dạ xoa’ hoặc ‘này con rắn’, thì không gọi là sự làm cho vững chắc. Nhưng khi nói ‘này hiền giả, này hiền giả’, ‘bạch ngài, bạch ngài’, ‘dạ xoa, dạ xoa’, ‘rắn, rắn’, thì được gọi là sự làm cho vững chắc. Tương tự như vậy, cũng như người đè (con rắn) bằng đầu gậy, khi chỉ nói một lần ‘xúc’, thuật ngữ này không được gọi là đã được làm cho vững chắc. Chỉ khi được nói đi nói lại theo cách dùng từ ngữ, theo cách dùng tiếp đầu ngữ, theo cách dùng ý nghĩa là ‘xúc, sự xúc chạm, sự tiếp xúc, trạng thái đã tiếp xúc’, thì mới được gọi là ‘sự làm cho vững chắc’. Như vậy, sự hiển thị khác đi đến hai trường hợp. Ý nghĩa trong tất cả các phần định nghĩa thuật ngữ có thể tìm thấy cũng cần được hiểu theo cách này. Ayaṃ tasmiṃ samaye phasso hotīti yasmiṃ samaye paṭhamaṃ kāmāvacaraṃ mahākusalacittaṃ uppajjati, tasmiṃ samaye ayaṃ phasso nāma hotīti attho. Ayaṃ tāva phassapadaniddesassa vaṇṇanā. Ito paresu pana vedanādīnaṃ padānaṃ niddesesu visesamattameva vaṇṇayissāma. Sesaṃ idha vuttanayeneva veditabbaṃ. Câu ‘Vào lúc ấy, có xúc này’ có nghĩa là: vào lúc nào đại thiện tâm cõi Dục giới thứ nhất sanh khởi, vào lúc ấy có pháp được gọi là xúc này. Trước hết, đây là phần giải thích về định nghĩa thuật ngữ xúc. Còn trong các phần định nghĩa các thuật ngữ về thọ, v.v... sau đây, chúng tôi sẽ chỉ giải thích những điểm đặc biệt. Phần còn lại cần được hiểu theo phương pháp đã được nói ở đây. 3. Yaṃ tasmiṃ samayeti ettha kiñcāpi katamā tasmiṃ samaye vedanā hotīti āraddhaṃ, ‘sātapadavasena pana ‘ya’nti vuttaṃ. Tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajanti ettha ‘tajjā’ vuccati tassa sātasukhassa anucchavikā sāruppā. Anucchavikatthopi hi ayaṃ ‘tajjā’-saddo hoti. Yathāha – ‘‘tajjaṃ tassāruppaṃ kathaṃ mantetī’’ti (ma. ni. 3.246). Tehi vā rūpādīhi ārammaṇehi imassa ca sukhassa paccayehi jātātipi tajjā. Manoviññāṇameva nissattaṭṭhena dhātūti manoviññāṇadhātu. Samphassato jātaṃ, samphasse vā jātanti samphassajaṃ. Cittanissitattā cetasikaṃ. Madhuraṭṭhena [Pg.184] sātaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ tasmiṃ samaye yathāvuttena atthena tajjāya manoviññāṇadhātuyā samphassajaṃ cetasikaṃ sātaṃ, ayaṃ tasmiṃ samaye vedanā hotīti. Evaṃ sabbapadehi saddhiṃ yojanā veditabbā. 3. Ở đây, trong câu ‘Cái nào vào lúc ấy’, mặc dù đã được bắt đầu bằng câu (hỏi) ‘Thọ nào có vào lúc ấy?’ (dùng nữ tính), nhưng từ ‘yaṃ’ (trung tính) đã được nói ra tùy theo thuật ngữ ‘sātaṃ’ (trung tính). Ở đây, trong cụm từ ‘sanh từ xúc của ý thức giới tương ứng ấy’, ‘tajjā’ (tương ứng) được gọi là sự thích hợp, sự tương xứng với lạc khả ái ấy. Thật vậy, từ ‘tajjā’ này cũng có nghĩa là thích hợp. Như có lời dạy: “Làm sao người ấy có thể bàn luận lời nói thích hợp, tương xứng với điều đó?” Hoặc, (nó) cũng được gọi là ‘tajjā’ vì sanh từ những đối tượng sắc, v.v... là duyên của lạc này. Chính ý thức, với ý nghĩa là vô ngã, là giới, nên gọi là ý thức giới. Sanh từ xúc, hoặc sanh trong xúc, nên gọi là sanh từ xúc. Vì nương tựa nơi tâm nên là sở hữu tâm. Vì có nghĩa là ngọt ngào nên là khả ái. Điều này có nghĩa là: vào lúc ấy, cái nào là sở hữu tâm khả ái sanh từ xúc của ý thức giới tương ứng theo ý nghĩa đã nói, cái đó là thọ vào lúc ấy. Sự kết hợp (ý nghĩa) với tất cả các thuật ngữ cần được hiểu như vậy. Idāni cetasikaṃ sukhantiādīsu cetasikapadena kāyikasukhaṃ paṭikkhipati, sukhapadena cetasikaṃ dukkhaṃ. Cetosamphassajanti cittasamphasse jātaṃ. Sātaṃ sukhaṃ vedayitanti sātaṃ vedayitaṃ, na asātaṃ vedayitaṃ; sukhaṃ vedayitaṃ, na dukkhaṃ vedayitaṃ. Parato tīṇi padāni itthiliṅgavasena vuttāni. Sātā vedanā, na asātā; sukhā vedanā, na dukkhāti. Ayameva panettha attho. Bây giờ, trong các thuật ngữ ‘lạc thuộc tâm’, v.v..., bằng thuật ngữ ‘thuộc tâm’, Ngài phủ định lạc thuộc thân; bằng thuật ngữ ‘lạc’, Ngài phủ định khổ thuộc tâm. ‘Sanh từ xúc của tâm’ nghĩa là sanh trong xúc của tâm. ‘Cảm thọ khả ái, lạc’ nghĩa là cảm thọ khả ái, không phải cảm thọ bất khả ái; là cảm thọ lạc, không phải cảm thọ khổ. Ba thuật ngữ sau đó được nói theo nữ tính. (Nghĩa là) thọ khả ái, không phải (thọ) bất khả ái; thọ lạc, không phải (thọ) khổ. Đây chính là ý nghĩa ở đây. 4. Saññāniddese tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajāti tassākusalasaññāya anucchavikāya manoviññāṇadhātuyā samphassamhi jātā. Saññāti sabhāvanāmaṃ. Sañjānanāti sañjānanākāro. Sañjānitattanti sañjānitabhāvo. 4. Trong phần định nghĩa tưởng, ‘sanh từ xúc của ý thức giới tương ứng ấy’ nghĩa là sanh trong xúc của ý thức giới thích hợp với thiện tưởng ấy. ‘Tưởng’ là tên gọi của tự tánh. ‘Sự tri nhận’ là cách thức tri nhận. ‘Trạng thái đã tri nhận’ là bản chất đã tri nhận. 5. Cetanāniddesepi imināva nayena veditabbo. 5. Cũng trong phần định nghĩa tư, (ý nghĩa) cần được hiểu theo chính phương pháp này. Cittaniddese cittavicittatāya cittaṃ. Ārammaṇaṃ minamānaṃ jānātīti mano. Mānasanti mano eva. ‘‘Antalikkhacaro pāso yvāyaṃ carati mānaso’’ti (saṃ. ni. 1.151; mahāva. 33) hi ettha pana sampayuttakadhammo ‘mānaso’ti vutto. Trong phần định nghĩa tâm, (nó được gọi là) ‘tâm’ vì sự đa dạng, phong phú. (Nó được gọi là) ‘ý’ vì nó biết trong khi suy lường đối tượng. ‘Ý’ (mānasaṃ) chính là ý (mano). Thật vậy, trong câu “Vòng dây đi trong không gian, cái nào đi trong ý”, pháp tương ưng đã được gọi là ‘ý’ (mānaso). ‘‘Kathañhi bhagavā tuyhaṃ, sāvako sāsane rato; Appattamānaso sekkho, kālaṃ kayirā jane sutā’’ti. (saṃ. ni. 1.159); “Bạch Thế Tôn, làm sao một vị đệ tử của Ngài, người nổi tiếng trong dân chúng, vui thích trong giáo pháp; là bậc hữu học chưa đạt đến quả vị (A-la-hán), lại có thể mệnh chung?” Ettha arahattaṃ ‘mānasa’nti vuttaṃ. Idha pana ‘manova’ mānasaṃ. Byañjanavasena hetaṃ padaṃ vaḍḍhitaṃ. Ở đây (trong câu kệ trên), quả A-la-hán được gọi là ‘mānasaṃ’. Nhưng ở đây (trong phần định nghĩa tâm này), chính ‘ý’ (mano) là ‘mānasaṃ’. Thật vậy, thuật ngữ này đã được phát triển theo cách dùng từ ngữ. Hadayanti cittaṃ. ‘‘Cittaṃ vā te khipissāmi, hadayaṃ vā te phālessāmī’’ti (saṃ. ni. 1.237; su. ni. āḷavakasutta) ettha uro hadayanti vuttaṃ. ‘‘Hadayā hadayaṃ maññe aññāya tacchatī’’ti (ma. ni. 1.63) ettha cittaṃ. ‘‘Vakkaṃ hadaya’’nti (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110) ettha hadayavatthu. Idha [Pg.185] pana cittameva abbhantaraṭṭhena ‘hadaya’nti vuttaṃ. Tameva parisuddhaṭṭhena paṇḍaraṃ. Bhavaṅgaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yathāha – ‘‘pabhassaramidaṃ, bhikkhave, cittaṃ, tañca kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭha’’nti (a. ni. 1.49). Tato nikkhantattā pana akusalampi, gaṅgāya nikkhantā nadī gaṅgā viya, godhāvarito nikkhantā godhāvarī viya ca, paṇḍarantveva vuttaṃ. Hadaya (ý) chính là tâm. Trong câu: “Ta sẽ ném tâm của ngươi, hoặc ta sẽ xé nát tim của ngươi”, ngực được gọi là hadaya. Trong câu: “Ta nghĩ rằng, y dùng tâm của mình để biết tâm của người khác rồi đẽo gọt”, tâm được gọi là hadaya. Trong câu: “trái tim cong vẹo”, ý vật được gọi là hadaya. Nhưng ở đây, chính tâm do ý nghĩa là cái ở bên trong nên được gọi là ‘hadaya’. Chính nó do ý nghĩa thanh tịnh nên được gọi là paṇḍaraṃ (trắng trong). Điều này được nói nhằm ám chỉ tâm hữu phần. Như đã được nói: “Này các Tỳ khưu, tâm này là trong sáng, và nó bị ô nhiễm bởi các phiền não từ bên ngoài đến”. Hơn nữa, do xuất phát từ đó (tâm hữu phần), ngay cả tâm bất thiện, cũng được gọi là paṇḍaraṃ, giống như con sông xuất phát từ sông Gaṅgā được gọi là Gaṅgā, và con sông xuất phát từ sông Godhāvarī được gọi là Godhāvarī. Mano manāyatananti idha pana manoggahaṇaṃ manasseva āyatanabhāvadīpanatthaṃ. Tenetaṃ dīpeti – ‘nayidaṃ devāyatanaṃ viya manassa āyatanattā manāyatanaṃ, atha kho mano eva āyatanaṃ manāyatana’nti. Tattha nivāsaṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ca āyatanaṃ veditabbaṃ. Tathā hi loke ‘issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’ntiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ āyatananti vuccati. ‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’ntiādīsu ākaro. Sāsane pana ‘‘manorame āyatane sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu (a. ni. 5.38) samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātideso. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu (ma. ni. 3.158) kāraṇaṃ. Idha pana sañjātidesaṭṭhena samosaraṇaṭhānaṭṭhena kāraṇaṭṭhenāti tidhāpi vaṭṭati. Còn ở đây, trong câu Mano manāyatanaṃ (ý là ý xứ), việc dùng từ mano là để chỉ rõ bản chất xứ của chính ý. Do đó, điều này được giải thích rằng: ‘Không phải vì là nơi ở của ý mà được gọi là ý xứ, giống như devāyatanaṃ (đền thờ) là nơi ở của chư thiên, mà đúng hơn, chính ý là xứ, nên gọi là ý xứ’. Ở đó, āyatana (xứ) nên được hiểu theo nghĩa là nơi ở, nơi phát sinh, nơi hội tụ, nơi sinh sản, và là nguyên nhân. Thật vậy, trong đời, trong các trường hợp như ‘nơi ở của đấng tối cao’, ‘nơi ở của Vāsudeva’, nơi ở được gọi là āyatana. Trong các trường hợp như ‘mỏ vàng’, ‘mỏ bạc’, nơi phát sinh (mỏ) được gọi là āyatana. Còn trong giáo pháp, trong các trường hợp như “đàn chim thường lui tới nơi ấy, một nơi khả ái”, nơi hội tụ được gọi là āyatana. Trong các trường hợp như “miền Nam là nơi sinh sản của bò”, nơi sinh sản được gọi là āyatana. Trong các trường hợp như “khi có nhân duyên là niệm, người ấy đạt đến khả năng chứng ngộ ở nơi này nơi kia”, nguyên nhân được gọi là āyatana. Nhưng ở đây, cả ba nghĩa đều thích hợp: nghĩa là nơi sinh sản, nghĩa là nơi hội tụ, và nghĩa là nguyên nhân. Phassādayo hi dhammā ettha sañjāyantīti sañjātidesaṭṭhenapi etaṃ āyatanaṃ. Bahiddhā rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā ārammaṇabhāvenettha osarantīti samosaraṇaṭhānaṭṭhenapi āyatanaṃ. Phassādīnaṃ pana sahajātādipaccayaṭṭhena kāraṇattā kāraṇaṭṭhenapi āyatananti veditabbaṃ. Manindriyaṃ vuttatthameva. Thật vậy, vì các pháp như xúc... sinh khởi ở đây, nên nó là āyatana (xứ) theo nghĩa là nơi sinh sản. Vì các pháp bên ngoài là sắc, thanh, hương, vị, xúc chạm đi vào đây với tư cách là đối tượng, nên nó là āyatana (xứ) theo nghĩa là nơi hội tụ. Hơn nữa, vì là nguyên nhân cho các pháp như xúc... theo nghĩa là duyên đồng sanh v.v., nên nó cũng nên được hiểu là āyatana (xứ) theo nghĩa là nguyên nhân. Manindriyaṃ (ý căn) có ý nghĩa như đã nói. Vijānātīti viññāṇaṃ viññāṇameva khandho viññāṇakkhandho. Tassa rāsiādivasena attho veditabbo. Mahāudakakkhandhotveva saṅkhyaṃ gacchatīti (a. ni. 4.51). Ettha hi rāsaṭṭhena khandho vutto. ‘‘Sīlakkhandho samādhikkhandho’’tiādīsu (dī. ni. 3.355) guṇaṭṭhena. ‘‘Addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandha’’nti (saṃ. ni. 4.241) ettha paṇṇattimattaṭṭhena. Idha pana ruḷhito khandho vutto. Rāsaṭṭhena hi viññāṇakkhandhassa [Pg.186] ekadeso ekaṃ viññāṇaṃ. Tasmā yathā rukkhassa ekadesaṃ chindanto rukkhaṃ chindatīti vuccati, evameva viññāṇakkhandhassa ekadesabhūtaṃ ekampi viññāṇaṃ ruḷhito viññāṇakkhandhoti vuttaṃ. Nó nhận biết, vì vậy nó là viññāṇa (thức). Chính thức là uẩn, (nên gọi là) thức uẩn. Ý nghĩa của nó (từ khandha) nên được hiểu theo các phương diện như là một khối. Trong câu "được gọi là một khối nước lớn", khandha được nói với ý nghĩa là một khối. Trong các trường hợp như "giới uẩn, định uẩn", khandha có ý nghĩa là phẩm chất. Trong câu "Thế Tôn đã thấy một khúc gỗ lớn", khandha có ý nghĩa chỉ là một khái niệm chế định. Nhưng ở đây, khandha được nói theo nghĩa thông thường. Thật vậy, theo nghĩa là một khối, một thức đơn lẻ là một phần của thức uẩn. Do đó, giống như người chặt một phần của cây được gọi là "chặt cây", cũng vậy, ngay cả một thức đơn lẻ, vốn là một phần của thức uẩn, cũng được gọi là "thức uẩn" theo nghĩa thông thường. Tajjāmanoviññāṇadhātūti tesaṃ phassādīnaṃ dhammānaṃ anucchavikā manoviññāṇadhātu. Imasmiñhi pade ekameva cittaṃ minanaṭṭhena mano, vijānanaṭṭhena viññāṇaṃ, sabhāvaṭṭhena nissattaṭṭhena vā dhātūti tīhi nāmehi vuttaṃ. Iti imasmiṃ phassapañcamake phasso tāva yasmā phasso eva, na tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajo, cittañca yasmā tajjāmanoviññāṇadhātu eva, tasmā imasmiṃ padadvaye ‘tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajā’ti paññatti na āropitā. Vitakkapadādīsu pana labbhamānāpi idha pacchinnattā na uddhaṭā. Tajjāmanoviññāṇadhātu (ý thức giới tương ứng) là ý thức giới thích hợp với các pháp như xúc... Thật vậy, trong thuật ngữ này, chỉ một tâm duy nhất được gọi bằng ba tên: mano (ý) theo nghĩa đo lường, viññāṇa (thức) theo nghĩa nhận biết, và dhātu (giới) theo nghĩa là một thực thể tự nhiên hoặc vô ngã. Như vậy, trong nhóm năm pháp lấy xúc làm đầu này, trước hết, vì xúc chỉ là xúc, không phải là "do xúc với ý thức giới tương ứng sanh khởi", và vì tâm chính là "ý thức giới tương ứng", do đó, trong hai thuật ngữ này (xúc và tâm), khái niệm ‘do xúc với ý thức giới tương ứng sanh khởi’ đã không được áp dụng. Còn trong các thuật ngữ như tầm..., mặc dù có thể áp dụng được, nhưng ở đây nó đã không được nêu ra vì đã bị cắt bỏ. Imesañca pana phassapañcamakānaṃ dhammānaṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ vinibbhogaṃ katvā paññattiṃ uddharamānena bhagavatā dukkaraṃ kataṃ. Nānāudakānañhi nānātelānaṃ vā ekabhājane pakkhipitvā divasaṃ nimmathitānaṃ vaṇṇa gandharasānaṃ nānatāya disvā vā ghāyitvā vā sāyitvā vā nānākaraṇaṃ sakkā bhaveyya ñātuṃ. Evaṃ santepi taṃ dukkaranti vuttaṃ. Sammāsambuddhena pana imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ vinibbhogaṃ katvā paññattiṃ uddharamānena atidukkaraṃ kataṃ. Tenāha āyasmā nāgasenatthero – Hơn nữa, Thế Tôn, khi nêu lên khái niệm bằng cách phân tích riêng rẽ từng pháp trong nhóm năm pháp lấy xúc làm đầu này, đã làm một việc khó làm. Thật vậy, đối với các loại nước khác nhau hoặc các loại dầu khác nhau được đổ vào một vật chứa và khuấy trộn suốt ngày, có thể biết được sự khác biệt về màu sắc, mùi, vị bằng cách nhìn, ngửi hoặc nếm. Mặc dù vậy, điều đó vẫn được cho là khó làm. Nhưng bậc Chánh Đẳng Giác, khi nêu lên khái niệm bằng cách phân tích riêng rẽ từng pháp trong các pháp vô sắc là tâm và tâm sở này, vốn đang diễn ra trên cùng một đối tượng, đã làm một việc vô cùng khó làm. Do đó, Tôn giả Nāgasena đã nói – ‘‘Dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā katanti. ‘Kiṃ, bhante nāgasena, bhagavatā dukkaraṃ kata’nti. ‘Dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā kataṃ, yaṃ imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ vavatthānaṃ akkhātaṃ – ayaṃ phasso, ayaṃ vedanā, ayaṃ saññā, ayaṃ cetanā, idaṃ citta’nti. ‘Opammaṃ, bhante, karohī’ti. ‘Yathā, mahārāja, kocideva puriso nāvāya samuddaṃ ajjhogāhetvā hatthapuṭena udakaṃ gahetvā jivhāya sāyitvā jāneyya nu kho, mahārāja, so puriso – idaṃ gaṅgāya udakaṃ, idaṃ yamunāya udakaṃ, idaṃ aciravatiyā udakaṃ, idaṃ sarabhuyā udakaṃ, idaṃ mahiyā udaka’nti? ‘Dukkaraṃ, bhante, jānitu’nti. ‘Tato dukkarataraṃ [Pg.187] kho, mahārāja, bhagavatā kataṃ yaṃ imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ…pe… idaṃ citta’’’nti (mi. pa. 2.7.16). ‘Tâu Đại vương, việc khó làm đã được đức Thế Tôn thực hiện.’ ‘Thưa ngài Nāgasena, việc khó làm nào đã được đức Thế Tôn thực hiện?’ ‘Tâu Đại vương, việc khó làm đã được đức Thế Tôn thực hiện, đó là sự phân định đã được tuyên thuyết về các pháp tâm và tâm sở vô sắc này đang diễn tiến trên cùng một đối tượng – đây là xúc, đây là thọ, đây là tưởng, đây là tư, đây là tâm.’ ‘Thưa ngài, xin hãy cho một ví dụ.’ ‘Ví như, tâu Đại vương, có người nào đó đi thuyền ra biển, lấy nước bằng vốc tay, nếm bằng lưỡi, liệu người ấy có thể biết được rằng – đây là nước sông Gaṅgā, đây là nước sông Yamunā, đây là nước sông Aciravatī, đây là nước sông Sarabhū, đây là nước sông Mahī chăng?’ ‘Thưa ngài, thật khó để biết được.’ ‘Tâu Đại vương, việc đức Thế Tôn đã làm còn khó hơn thế nữa, đó là sự phân định đã được tuyên thuyết về các pháp tâm và tâm sở vô sắc này... đây là tâm.’ 7. Vitakkaniddese takkanavasena takko. Tassa tittakaṃ takkesi kumbhaṃ takkesi sakaṭaṃ takkesi yojanaṃ takkesi addhayojanaṃ takkesīti evaṃ takkanavasena pavatti veditabbā. Idaṃ takkassa sabhāvapadaṃ. Vitakkanavasena vitakko. Balavataratakkassetaṃ nāmaṃ. Suṭṭhu kappanavasena saṅkappo. Ekaggaṃ cittaṃ ārammaṇe appetīti appanā. Dutiyapadaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Balavatarā vā appanā byappanā. Ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti patiṭṭhāpetīti cetaso abhiniropanā. Yāthāvatāya niyyānikatāya ca kusalabhāvappatto pasattho saṅkappoti sammāsaṅkappo. 7. Trong phần giải về tầm (vitakka), do bởi sự hướng đến (takkanavasena) nên gọi là takka (sự hướng đến). Sự diễn tiến do bởi sự hướng đến nên được hiểu như vầy: ‘Nó đã hướng đến bao nhiêu? Nó đã hướng đến một kumbha, nó đã hướng đến một cỗ xe, nó đã hướng đến một do-tuần, nó đã hướng đến nửa do-tuần.’ Đây là từ chỉ bản chất của takka. Do bởi sự hướng đến nhiều cách khác nhau (vitakkanavasena) nên gọi là vitakka (tầm). Đây là tên gọi của sự hướng đến có năng lực hơn. Do bởi sự suy tính kỹ lưỡng (kappanavasena) nên gọi là saṅkappa (tư duy). Trạng thái làm cho tâm nhất điểm đi vào đối tượng (ārammaṇe appeti) nên gọi là appanā (an chỉ). Từ thứ hai (byappanā) được thêm vào do bởi tiếp đầu ngữ. Hoặc, appanā có năng lực hơn là byappanā. Trạng thái hướng tâm đến và an trú trong đối tượng (ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti patiṭṭhāpeti) nên gọi là sự hướng tâm đến (cetaso abhiniropanā). Do tính chân thật và tính hướng đến sự giải thoát, tư duy đã đạt đến trạng thái thiện và được tán thán nên gọi là chánh tư duy (sammāsaṅkappa). 8. Vicāraniddese ārammaṇe caraṇakavasena cāro. Idamassa sabhāvapadaṃ. Vicaraṇavasena vicāro. Anugantvā vicaraṇavasena anuvicāro. Upagantvā vicaraṇavasena upavicāroti. Upasaggavasena vā padāni vaḍḍhitāni. Ārammaṇe cittaṃ, saraṃ viya jiyāya, anusandahitvā ṭhapanato cittassa anusandhānatā. Ārammaṇaṃ anupekkhamāno viya tiṭṭhatīti anupekkhanatā. Vicaraṇavasena vā upekkhanatā anupekkhanatā. 8. Trong phần giải về tứ (vicāra), do bởi sự đi lại (caraṇakavasena) trên đối tượng nên gọi là cāra (sự đi lại). Đây là từ chỉ bản chất của nó. Do bởi sự đi lại khắp nơi (vicaraṇavasena) nên gọi là vicāra (tứ). Do bởi sự đi lại theo sau (anugantvā vicaraṇavasena) nên gọi là anuvicāra (sự đi lại theo sau). Do bởi sự đi lại đến gần (upagantvā vicaraṇavasena) nên gọi là upavicāra (sự đi lại đến gần). Hoặc, các từ này được thêm vào do bởi các tiếp đầu ngữ. Do việc kết nối và đặt tâm vào đối tượng, giống như (người thợ săn) kết nối mũi tên vào dây cung, nên gọi là sự kết nối của tâm (cittassa anusandhānatā). Trạng thái an trú như đang quán xét đối tượng (anupekkhamāno viya) nên gọi là sự quán xét (anupekkhanatā). Hoặc, sự xem xét (upekkhanatā) do bởi sự đi lại khắp nơi là sự quán xét (anupekkhanatā). 9. Pītiniddese pītīti sabhāvapadaṃ. Pamuditassa bhāvo pāmojjaṃ. Āmodanākāro āmodanā. Pamodanākāro pamodanā. Yathā vā bhesajjānaṃ vā telānaṃ vā uṇhodakasītodakānaṃ vā ekatokaraṇaṃ modanāti vuccati, evamayampi pīti dhammānaṃ ekatokaraṇena modanā. Upasaggavasena pana maṇḍetvā āmodanā pamodanāti vuttā. Hāsetīti hāso. Pahāsetīti pahāso. Haṭṭhapahaṭṭhākārānametaṃ adhivacanaṃ. Vittīti vittaṃ; dhanassetaṃ nāmaṃ. Ayaṃ pana somanassapaccayattā vittisarikkhatāya vitti. Yathā hi dhanino dhanaṃ paṭicca somanassaṃ uppajjati, evaṃ pītimatopi pītiṃ paṭicca somanassaṃ uppajjati, tasmā vittīti vuttā. Tuṭṭhisabhāvasaṇṭhitāya pītiyā etaṃ nāmaṃ. Pītimā pana puggalo kāyacittānaṃ uggatattā abbhuggatattā udaggoti vuccati[Pg.188]. Udaggassa bhāvo odagyaṃ. Attano manatā attamanatā. Anabhiraddhassa hi mano dukkhapadaṭṭhānattā attano mano nāma na hoti, abhiraddhassa pana sukhapadaṭṭhānattā attano mano nāma hoti. Iti attano manatā attamanatā, sakamanatā. Sakamanassa bhāvoti attho. Sā pana yasmā na aññassa kassaci attano manatā, cittasseva paneso bhāvo, cetasiko dhammo, tasmā attamanatā cittassāti vuttā. 9. Trong phần giải về hỷ (pīti), 'pīti' là từ chỉ bản chất. Trạng thái của người hoan hỷ là pāmojja (sự hân hoan). Trạng thái vui mừng là āmodanā. Trạng thái hân hoan là pamodanā. Hoặc ví như việc hòa trộn thuốc, dầu, nước nóng và nước lạnh lại với nhau được gọi là modanā (sự hòa trộn), cũng vậy, hỷ này do việc hợp nhất các pháp (tương ưng) nên là modanā. Tuy nhiên, do được trang điểm bởi các tiếp đầu ngữ, nó được gọi là āmodanā và pamodanā. Trạng thái làm cho vui vẻ nên gọi là hāsa (sự vui vẻ). Trạng thái làm cho vui vẻ một cách đặc biệt nên gọi là pahāsa (sự vui vẻ đặc biệt). Đây là tên gọi cho các trạng thái vui vẻ và vui vẻ đặc biệt. Vitti là tài sản; đây là tên gọi của của cải. Hỷ này, do là nhân của hỷ và do giống như tài sản, nên được gọi là vitti. Ví như người có của cải, do duyên vào của cải mà hỷ khởi lên, cũng vậy, người có hỷ, do duyên vào hỷ mà hỷ khởi lên, vì thế nó được gọi là vitti. Đây là tên gọi của hỷ đã an trú vững chắc trong trạng thái hài lòng. Người có hỷ, do sự phấn chấn và cực kỳ phấn chấn của thân và tâm, được gọi là udagga (phấn chấn). Trạng thái của người phấn chấn là odagya (sự phấn chấn). Trạng thái tâm của chính mình là attamanatā (sự hài lòng). Thật vậy, tâm của người không hoan hỷ, do là nền tảng của khổ, không được gọi là tâm của chính mình; còn tâm của người hoan hỷ, do là nền tảng của lạc, được gọi là tâm của chính mình. Do đó, trạng thái tâm của chính mình là attamanatā, là sakamanatā. Nghĩa là trạng thái tâm của chính mình. Hơn nữa, vì attamanatā không phải của bất kỳ ai khác, mà nó chính là trạng thái của tâm, một pháp tâm sở, do đó nó được gọi là attamanatā của tâm. 11. Ekaggatāniddese acalabhāvena ārammaṇe tiṭṭhatīti ṭhiti. Parato padadvayaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Apica sampayuttadhamme ārammaṇamhi sampiṇḍetvā tiṭṭhatīti saṇṭhiti. Ārammaṇaṃ ogāhetvā anupavisitvā tiṭṭhatīti avaṭṭhiti. Kusalapakkhasmiñhi cattāro dhammā ārammaṇaṃ ogāhanti – saddhā sati samādhi paññāti. Teneva saddhā okappanāti vuttā, sati apilāpanatāti, samādhi avaṭṭhitīti, paññā pariyogāhanāti. Akusalapakkhe pana tayo dhammā ārammaṇaṃ ogāhanti – taṇhā diṭṭhi avijjāti. Teneva te oghāti vuttā. Cittekaggatā panettha na balavatī hoti. Yathā hi rajuṭṭhānaṭṭhāne udakena siñcitvā sammaṭṭhe thokameva kālaṃ rajo sannisīdati, sukkhante sukkhante puna pakatibhāvena vuṭṭhāti, evameva akusalapakkhe cittekaggatā na balavatī hoti. Yathā pana tasmiṃ ṭhāne ghaṭehi udakaṃ āsiñcitvā kudālena khanitvā ākoṭanamaddanaghaṭṭanāni katvā upalitte ādāse viya chāyā paññāyati, vassasatātikkamepi taṃmuhuttakataṃ viya hoti, evameva kusalapakkhe cittekaggatā balavatī hoti. 11. Trong phần giải về nhất tâm (ekaggatā), trạng thái an trú trên đối tượng một cách không lay động nên gọi là ṭhiti (sự an trú). Hai từ tiếp theo (saṇṭhiti, avaṭṭhiti) được thêm vào do bởi các tiếp đầu ngữ. Hơn nữa, trạng thái gom tụ các pháp tương ưng lại và an trú trên đối tượng nên gọi là saṇṭhiti (sự an trú vững chắc). Trạng thái đi sâu vào, thâm nhập vào đối tượng và an trú nên gọi là avaṭṭhiti (sự an định). Thật vậy, trong phe thiện, có bốn pháp đi sâu vào đối tượng – đó là tín, niệm, định, và tuệ. Do đó, tín được gọi là sự tin tưởng vững chắc (okappanā), niệm được gọi là sự không trôi nổi (apilāpanatā), định được gọi là sự an định (avaṭṭhiti), và tuệ được gọi là sự thấu triệt (pariyogāhanā). Còn trong phe bất thiện, có ba pháp đi sâu vào đối tượng – đó là ái, kiến, và vô minh. Do đó, chúng được gọi là các bộc lưu (ogha). Ở đây, nhất tâm không có năng lực. Ví như ở nơi bụi bặm, sau khi được tưới nước và quét dọn, bụi chỉ lắng xuống trong một thời gian ngắn; khi khô dần, nó lại bay lên như cũ. Cũng vậy, trong phe bất thiện, nhất tâm không có năng lực. Nhưng ví như ở nơi đó, sau khi dùng các ghè nước tưới lên, dùng cuốc đào xới, rồi đập, nhào, nện, và trát vữa, hình ảnh phản chiếu hiện ra rõ ràng như trong gương; dù trăm năm trôi qua, nó vẫn như vừa mới làm xong. Cũng vậy, trong phe thiện, nhất tâm có năng lực. Uddhaccavicikicchāvasena pavattassa visāhārassa paṭipakkhato avisāhāro. Uddhaccavicikicchāvaseneva gacchantaṃ cittaṃ vikkhipati nāma. Ayaṃ pana tathāvidho vikkhepo na hotīti avikkhepo. Uddhaccavicikicchāvaseneva ca cittaṃ visāhaṭaṃ nāma hoti, ito cito ca harīyati. Ayaṃ pana evaṃ avisāhaṭassa mānasassa bhāvoti avisāhaṭamānasatā. Do là đối nghịch với sự phân tán (visāhāra) sanh khởi do năng lực của trạo cử và hoài nghi, nên (nhất tâm) được gọi là không phân tán (avisāhāra). Tâm đang diễn tiến do năng lực của trạo cử và hoài nghi được gọi là phóng dật (vikkhipati). Nhưng (nhất tâm) này không phải là sự phóng dật như vậy, nên được gọi là không phóng dật (avikkhepa). Và do năng lực của trạo cử và hoài nghi, tâm được gọi là bị phân tán (visāhaṭaṃ), nó bị lôi kéo đây đó. Nhưng (nhất tâm) này là trạng thái của tâm không bị phân tán như vậy, nên được gọi là trạng thái tâm không phân tán (avisāhaṭamānasatā). Samathoti tividho samatho – cittasamatho, adhikaraṇasamatho, sabbasaṅkhārasamathoti. Tattha aṭṭhasu samāpattīsu cittekaggatā cittasamatho [Pg.189] nāma. Tañhi āgamma cittacalanaṃ cittavipphanditaṃ sammati vūpasammati, tasmā so cittasamathoti vuccati. Sammukhāvinayādisattavidho samatho adhikaraṇasamatho nāma. Tañhi āgamma tāni tāni adhikaraṇāni sammanti vūpasammanti, tasmā so adhikaraṇasamathoti vuccati. Yasmā pana sabbe saṅkhārā nibbānaṃ āgamma sammanti vūpasammanti, tasmā taṃ sabbasaṅkhārasamathoti vuccati. Imasmiṃ atthe cittasamatho adhippeto. Samādhilakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti samādhindriyaṃ. Uddhacce na kampatīti samādhibalaṃ. Sammāsamādhīti yāthāvasamādhi niyyānikasamādhi kusalasamādhi. Về từ 'samatha' (tịnh chỉ), có ba loại tịnh chỉ: tâm tịnh chỉ, tranh sự tịnh chỉ, và tất cả các hành tịnh chỉ. Trong đó, nhất tâm trong tám thiền chứng được gọi là tâm tịnh chỉ. Vì rằng, do nương vào định ấy, sự dao động của tâm, sự rung động của tâm được lắng dịu, được hoàn toàn lắng dịu; do đó, nó được gọi là tâm tịnh chỉ. Bảy loại tịnh chỉ bắt đầu bằng 'sammukhāvinaya' (hiện tiền tỳ-ni) được gọi là tranh sự tịnh chỉ. Vì rằng, do nương vào các pháp tịnh chỉ ấy, các tranh sự này kia được lắng dịu, được hoàn toàn lắng dịu; do đó, nó được gọi là tranh sự tịnh chỉ. Lại nữa, vì rằng tất cả các hành, do nương vào Níp-bàn, được lắng dịu, được hoàn toàn lắng dịu; do đó, Níp-bàn được gọi là tất cả các hành tịnh chỉ. Trong ý nghĩa này, tâm tịnh chỉ được chủ trương. (Pháp) làm cho (các pháp tương ưng) thực hiện quyền chủ tể trong đặc tính của định, nên gọi là định quyền. Không bị lay động bởi trạo cử, nên gọi là định lực. Chánh định là định như thật, định đưa đến xuất ly, định thiện. 12. Saddhindriyaniddese buddhādiguṇānaṃ saddahanavasena saddhā. Buddhādīni vā ratanāni saddahati pattiyāyatīti saddhā. Saddahanāti saddahanākāro. Buddhādīnaṃ guṇe ogāhati, bhinditvā viya anupavisatīti okappanā. Buddhādīnaṃ guṇesu etāya sattā ativiya pasīdanti, sayaṃ vā abhippasīdatīti abhippasādo. Idāni yasmā saddhindriyādīnaṃ samāsapadānaṃ vasena aññasmiṃ pariyāye āraddhe ādipadaṃ gahetvāva padabhājanaṃ karīyati – ayaṃ abhidhamme dhammatā – tasmā puna saddhāti vuttaṃ. Yathā vā itthiyā indriyaṃ itthindriyaṃ, na tathā idaṃ. Idaṃ pana saddhāva indriyaṃ saddhindriyanti. Evaṃ samānādhikaraṇabhāvañāpanatthampi puna saddhāti vuttaṃ. Evaṃ sabbapadaniddesesu ādipadassa puna vacane payojanaṃ veditabbaṃ. Adhimokkhalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti saddhindriyaṃ. Asaddhiye na kampatīti saddhābalaṃ. 12. Trong phần giải về tín quyền, tín là do năng lực tin tưởng vào các đức tánh của Phật, v.v. Hoặc, (pháp) tin tưởng, tin cậy vào các bảo vật như Phật, v.v., nên gọi là tín. Tin tưởng là cách thức tin tưởng. (Pháp) đi sâu vào các đức tánh của Phật, v.v., đi vào như thể xuyên thủng, nên gọi là sự quyết tín (okappanā). Nhờ tín này, các chúng sanh vô cùng tịnh tín nơi các đức tánh của Phật, v.v., hoặc tự nó trong sạch, nên gọi là sự tịnh tín (abhippasāda). Bây giờ, vì rằng khi một phương pháp giải thích khác được bắt đầu dựa trên các từ ghép như 'tín quyền', v.v., việc phân tích từ được thực hiện bằng cách chỉ lấy từ đầu tiên – đây là thông lệ trong A-tỳ-đàm – do đó, từ 'tín' được nói lại. Hoặc, không giống như trường hợp 'quyền của người nữ' là 'nữ quyền'. Nhưng ở đây, 'chính tín là quyền' nên là 'tín quyền'. Như vậy, từ 'tín' cũng được nói lại để chỉ rõ ý nghĩa đồng nhất vị trí (samānādhikaraṇa). Như vậy, trong tất cả các phần giải về từ, cần phải hiểu mục đích của việc lặp lại từ đầu tiên. (Pháp) làm cho (các pháp tương ưng) thực hiện quyền chủ tể trong đặc tính quyết đoán, nên gọi là tín quyền. Không bị lay động bởi sự vô tín, nên gọi là tín lực. 13. Vīriyindriyaniddese cetasikoti idaṃ vīriyassa niyamato cetasikabhāvadīpanatthaṃ vuttaṃ. Idañhi vīriyaṃ ‘‘yadapi, bhikkhave, kāyikaṃ vīriyaṃ tadapi vīriyasambojjhaṅgo, yadapi cetasikaṃ vīriyaṃ tadapi vīriyasambojjhaṅgoti. Itihidaṃ uddesaṃ gacchatī’’ti (saṃ. ni. 5.233) evamādīsu suttesu caṅkamādīni karontassa uppannattā ‘kāyika’nti vuccamānampi kāyaviññāṇaṃ viya kāyikaṃ nāma natthi, cetasikameva panetanti dassetuṃ ‘cetasiko’ti vuttaṃ. Vīriyārambhoti vīriyasaṅkhāto ārambho. Iminā sesārambhe paṭikkhipati. Ayañhi ‘ārambha’-saddo kamme āpattiyaṃ kiriyāyaṃ vīriye hiṃsāya vikopaneti anekesu atthesu āgato. 13. Trong phần giải về tấn quyền, từ 'thuộc về tâm' (cetasika) này được nói để chỉ rõ rằng tấn, theo quy luật, là một trạng thái thuộc về tâm. Vì rằng, tấn này, mặc dù được gọi là 'thuộc về thân' (kāyika) do nó sanh khởi nơi người đang thực hiện kinh hành, v.v., trong các kinh như: "Này các Tỳ-khưu, dầu là tấn thuộc về thân, đó cũng là tấn giác chi; dầu là tấn thuộc về tâm, đó cũng là tấn giác chi. Như vậy, điều này đi đến sự đề cập," (tấn) không có cái gọi là 'thuộc về thân' giống như thân thức. Nhưng để chỉ ra rằng nó chỉ thuộc về tâm, từ 'thuộc về tâm' (cetasika) đã được nói. 'Sự khởi đầu của tấn' (vīriyārambha) là sự khởi đầu được gọi là tấn. Bằng từ này, các sự khởi đầu khác bị loại trừ. Vì rằng, từ 'ārambha' (sự khởi đầu) này xuất hiện trong nhiều ý nghĩa: trong nghiệp, trong sự phạm tội, trong hành động, trong tấn, trong sự hãm hại, và trong sự phá hoại. ‘‘Yaṃkiñci [Pg.190] dukkhaṃ sambhoti, sabbaṃ ārambhapaccayā; Ārambhānaṃ nirodhena, natthi dukkhassa sambhavo’’ti. (su. ni. 749); "Bất cứ khổ nào sanh khởi, tất cả đều do sự khởi đầu làm duyên; do sự diệt của các sự khởi đầu, không có sự sanh khởi của khổ." Ettha hi kammaṃ ‘ārambho’ti āgataṃ. ‘‘Ārambhati ca vippaṭisārī ca hotī’’ti (a. ni. 5.142; pu. pa. 191) ettha āpatti. ‘‘Mahāyaññā mahārambhā na te honti mahapphalā’’ti (a. ni. 4.39; saṃ. ni. 1.120) ettha yūpussāpanādikiriyā. ‘‘Ārambhatha nikkamatha yuñjatha buddhasāsane’’ti (saṃ. ni. 1.185) ettha vīriyaṃ. ‘‘Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārabhantī’’ti (ma. ni. 2.51-52) ettha hiṃsā. ‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī’’ti (dī. ni. 1.10; ma. ni. 1.293) ettha chedanabhañjanādikaṃ vikopanaṃ. Idha pana vīriyameva adhippetaṃ. Tenāha – ‘vīriyārambhoti vīriyasaṅkhāto ārambho’ti. Vīriyañhi ārambhanakavasena ārambhoti vuccati. Idamassa sabhāvapadaṃ. Kosajjato nikkhamanavasena nikkamo. Paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanavasena parakkamo. Uggantvā yamanavasena uyyāmo. Byāyamanavasena vāyāmo. Ussāhanavasena ussāho. Adhimattussāhanavasena ussoḷhī. Thirabhāvaṭṭhena thāmo. Cittacetasikānaṃ dhāraṇavasena avicchedato vā pavattanavasena kusalasantānaṃ dhāretīti dhiti. Ở đây, nghiệp được hiểu là 'sự khởi đầu'. Trong câu "Vị ấy khởi sự và hối hận", ở đây (ārambhati) là sự phạm tội. Trong câu "Các đại tế lễ, các đại khởi sự, chúng không có quả lớn", ở đây (mahārambhā) là hành động dựng cột tế lễ, v.v. Trong câu "Hãy khởi sự, hãy xuất ly, hãy chuyên cần trong giáo pháp của Đức Phật", ở đây (ārambhatha) là tấn. Trong câu "Họ sát hại sinh vật vì Sa-môn Gotama", ở đây (ārabhanti) là sự hãm hại. Trong câu "Vị ấy từ bỏ việc phá hoại các loại hạt giống và cây cối", ở đây (samārambhā) là sự phá hoại như chặt, bẻ, v.v. Nhưng ở đây, chỉ có tấn được chủ trương. Do đó, ngài nói: 'Sự khởi đầu của tấn là sự khởi đầu được gọi là tấn'. Vì rằng, tấn được gọi là 'sự khởi đầu' (ārambha) do năng lực khởi sự. Đây là từ chỉ bản chất của nó. Do năng lực thoát khỏi sự lười biếng, nên gọi là sự xuất ly (nikkama). Do năng lực tiến đến các trạng thái cao hơn và cao hơn, nên gọi là sự nỗ lực (parakkama). Do năng lực vươn lên và cố gắng, nên gọi là sự gắng sức (uyyāma). Do năng lực cố gắng đặc biệt, nên gọi là sự tinh cần (vāyāma). Do năng lực nỗ lực, nên gọi là sự hăng hái (ussāha). Do năng lực nỗ lực tột bậc, nên gọi là sự kiên trì (ussoḷhī). Do ý nghĩa là trạng thái vững chắc, nên gọi là sức mạnh (thāma). Do năng lực nâng đỡ tâm và tâm sở, hoặc do năng lực duy trì dòng tương tục thiện pháp một cách không gián đoạn, nên gọi là sự kiên định (dhiti). Aparo nayo – nikkamo ceso kāmānaṃ panudanāya, parakkamo ceso bandhanacchedāya, uyyāmo ceso oghanittharaṇāya, vāyāmo ceso pāraṅgamanaṭṭhena, ussāho ceso pubbaṅgamaṭṭhena, ussoḷhī ceso adhimattaṭṭhena, thāmo ceso palighugghāṭanatāya, dhiti ceso avaṭṭhitikāritāyāti. Một phương pháp khác: Đây là sự xuất ly (nikkama) để loại trừ các dục; đây là sự nỗ lực (parakkama) để cắt đứt các trói buộc; đây là sự gắng sức (uyyāma) để vượt qua các bộc lưu; đây là sự tinh cần (vāyāma) với ý nghĩa đi đến bờ kia; đây là sự hăng hái (ussāha) với ý nghĩa đi đầu; đây là sự kiên trì (ussoḷhī) với ý nghĩa tột bậc; đây là sức mạnh (thāma) để nhổ lên thanh chắn (vô minh); đây là sự kiên định (dhiti) để tạo ra sự vững chắc. ‘‘Kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatū’’ti (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 2.22, 237; a. ni. 2.5; mahāni. 196; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 154) evaṃ pavattikāle asithilaparakkamavasena asithilaparakkamatā; thiraparakkamo, daḷhaparakkamoti attho. Yasmā panetaṃ vīriyaṃ kusalakammakaraṇaṭṭhāne chandaṃ na nikkhipati, dhuraṃ na nikkhipati, na otāreti, na vissajjeti, anosakkitamānasataṃ āvahati, tasmā anikkhittachandatā anikkhittadhuratāti vuttaṃ. Yathā pana tajjātike udakasambhinnaṭṭhāne dhuravāhagoṇaṃ gaṇhathāti vadanti[Pg.191], so jaṇṇunā bhūmiṃ uppīḷetvāpi dhuraṃ vahati, bhūmiyaṃ patituṃ na deti, evameva vīriyaṃ kusalakammakaraṇaṭṭhāne dhuraṃ ukkhipati paggaṇhāti, tasmā dhurasampaggāhoti vuttaṃ. Paggahalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti vīriyindriyaṃ. Kosajje na kampatīti vīriyabalaṃ. Yāthāvaniyyānikakusalavāyāmatāya sammāvāyāmo. Vào lúc khởi lên (tinh tấn) như vầy: ‘Dù cho chỉ còn da, gân, và xương,’ do năng lực của sự nỗ lực không thối chuyển nên gọi là sự nỗ lực không thối chuyển (asithilaparakkamatā); nghĩa là sự nỗ lực vững chắc, sự nỗ lực kiên cố. Hơn nữa, vì rằng nghị lực này ở nơi thực hành thiện nghiệp không từ bỏ ý muốn, không từ bỏ gánh nặng, không hạ xuống, không buông bỏ, mang lại trạng thái tâm không lùi bước, do đó được gọi là không từ bỏ ý muốn (anikkhittachandatā), không từ bỏ gánh nặng (anikkhittadhuratā). Lại nữa, ví như ở nơi lầy lội ngập nước, người ta nói: ‘Hãy bắt con bò kéo ách,’ con bò ấy dù phải tì đầu gối xuống đất vẫn kéo gánh nặng, không để (gánh nặng) rơi xuống đất; cũng vậy, nghị lực ở nơi thực hành thiện nghiệp đã nhấc lên, đã gánh vác gánh nặng, do đó được gọi là sự gánh vác gánh nặng (dhurasampaggāho). Vì làm cho có được quyền chủ tể trong trạng thái nâng đỡ, nên gọi là nghị lực quyền (vīriyindriyaṃ). Vì không bị lay động bởi sự lười biếng, nên gọi là nghị lực (vīriyabalaṃ). Do là sự tinh tấn thiện lành, đưa đến giải thoát, đúng như thật, nên gọi là chánh tinh tấn (sammāvāyāmo). 14. Satindriyaniddese saraṇakavasena sati. Idaṃ satiyā sabhāvapadaṃ. Punappunaṃ saraṇato anussaraṇavasena anussati. Abhimukhaṃ gantvā viya saraṇato paṭisaraṇavasena paṭissati. Upasaggavasena vā vaḍḍhitamattametaṃ. Saraṇākāro saraṇatā. Yasmā pana saraṇatāti tiṇṇaṃ saraṇānampi nāmaṃ, tasmā taṃ paṭisedhetuṃ puna satiggahaṇaṃ kataṃ. Satisaṅkhātā saraṇatāti ayañhettha attho. Sutapariyattassa dhāraṇabhāvato dhāraṇatā. Anupavisanasaṅkhātena ogāhanaṭṭhena apilāpanabhāvo apilāpanatā. Yathā hi lābukaṭāhādīni udake plavanti, na anupavisanti, na tathā ārammaṇe sati. Ārammaṇañhesā anupavisati, tasmā apilāpanatāti vuttā. Cirakatacirabhāsitānaṃ asammussanabhāvato asammussanatā. Upaṭṭhānalakkhaṇe jotanalakkhaṇe ca indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ. Satisaṅkhātaṃ indriyaṃ satindriyaṃ. Pamāde na kampatīti satibalaṃ. Yāthāvasati niyyānikasati kusalasatīti sammāsati. 14. Trong phần giải về Niệm quyền, do năng lực của sự ghi nhớ nên gọi là niệm (sati). Đây là từ chỉ bản thể của niệm. Do ghi nhớ nhiều lần, do năng lực của sự tùy niệm nên gọi là tùy niệm (anussati). Do ghi nhớ như là đi đến đối diện, do năng lực của sự đối niệm nên gọi là đối niệm (paṭissati). Hoặc đây chỉ là từ được thêm vào do năng lực của tiếp đầu ngữ. Trạng thái ghi nhớ là sự ghi nhớ (saraṇatā). Hơn nữa, vì rằng ‘sự ghi nhớ’ (saraṇatā) cũng là tên của ba nơi nương tựa, do đó để phủ định ý nghĩa ấy, từ ‘niệm’ (sati) lại được dùng. Sự ghi nhớ được gọi là niệm, đây là ý nghĩa ở đây. Do là trạng thái ghi nhớ những gì đã được nghe và học, nên gọi là sự ghi nhớ (dhāraṇatā). Trạng thái không trôi nổi, với ý nghĩa là sự thâm nhập được gọi là sự đi vào theo thứ tự, là sự không trôi nổi (apilāpanatā). Ví như những quả bầu khô v.v... nổi trên mặt nước, không chìm xuống, niệm không giống như vậy đối với đối tượng. Quả vậy, niệm này thâm nhập vào đối tượng, do đó được gọi là sự không trôi nổi (apilāpanatā). Do là trạng thái không quên lãng những việc đã làm từ lâu, những lời đã nói từ lâu, nên gọi là sự không quên lãng (asammussanatā). Vì làm cho có được quyền chủ tể trong trạng thái an trú và trạng thái làm sáng tỏ, nên gọi là quyền (indriyaṃ). Quyền được gọi là niệm là niệm quyền (satindriyaṃ). Vì không bị lay động bởi sự dễ duôi, nên gọi là niệm lực (satibalaṃ). Niệm đúng như thật, niệm đưa đến giải thoát, niệm thiện lành, nên gọi là chánh niệm (sammāsati). 16. Paññindriyaniddese tassa tassa atthassa pākaṭakaraṇasaṅkhātena paññāpanaṭṭhena paññā. Tena tena vā aniccādinā pakārena dhamme jānātītipi paññā. Idamassā sabhāvapadaṃ. Pajānanākāro pajānanā. Aniccādīni vicinātīti vicayo. Pavicayoti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Catusaccadhamme vicinātīti dhammavicayo. Aniccādīnaṃ sallakkhaṇavasena sallakkhaṇā. Sāyeva puna upasagganānattena upalakkhaṇā paccupalakkhaṇāti vuttā. Paṇḍitassa bhāvo paṇḍiccaṃ. Kusalassa bhāvo kosallaṃ. Nipuṇassa bhāvo nepuññaṃ. Aniccādīnaṃ vibhāvanavasena vebhabyā. Aniccādīnaṃ cintanakavasena cintā. Yassa vā uppajjati taṃ aniccādīni cintāpetītipi cintā. Aniccādīni upaparikkhatīti upaparikkhā. Bhūrīti pathaviyā [Pg.192] nāmaṃ. Ayampi saṇhaṭṭhena vitthaṭaṭṭhena ca bhūrī viyāti bhūrī. Tena vuttaṃ – ‘‘bhūrī vuccati pathavī. Tāya pathavīsamāya vitthaṭāya vipulāya paññāya samannāgatoti bhūripaññoti (mahāni. 27). Apica paññāya etaṃ adhivacanaṃ bhūrī’’ti. Bhūte atthe ramatītipi bhūrī. Asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā. Khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā. Yassa uppajjati taṃ attahitapaṭipattiyaṃ sampayuttadhamme ca yāthāvalakkhaṇapaṭivedhe parinetīti pariṇāyikā. Aniccādivasena dhamme vipassatīti vipassanā. Sammā pakārehi aniccādīni jānātīti sampajaññaṃ. Uppathapaṭipanne sindhave vīthiāropanatthaṃ patodo viya uppathe dhāvanakaṃ kūṭacittaṃ vīthiāropanatthaṃ vijjhatīti patodo viya patodo. Dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ. Paññāsaṅkhātaṃ indriyaṃ paññindriyaṃ. Avijjāya na kampatīti paññābalaṃ. Kilesacchedanaṭṭhena paññāva satthaṃ paññāsatthaṃ. Accuggataṭṭhena paññāva pāsādo paññāpāsādo. 16. Trong phần giải về Tuệ quyền, do có ý nghĩa làm cho biết rõ, được gọi là làm hiển lộ ý nghĩa của sự vật này hay sự vật kia, nên gọi là tuệ (paññā). Hoặc vì biết các pháp theo các cách thức khác nhau như vô thường v.v..., nên cũng gọi là tuệ (paññā). Đây là từ chỉ bản thể của tuệ. Trạng thái biết rõ là sự biết rõ (pajānanā). Vì thẩm sát các pháp vô thường v.v..., nên gọi là sự thẩm sát (vicayo). Từ ‘pavicayo’ được thêm vào bằng tiếp đầu ngữ. Vì thẩm sát bốn pháp chân đế, nên gọi là trạch pháp (dhammavicayo). Do năng lực ghi nhận các pháp vô thường v.v..., nên gọi là sự ghi nhận (sallakkhaṇā). Chính nó, do sự khác biệt của tiếp đầu ngữ, lại được gọi là sự nhận biết (upalakkhaṇā), sự đối chiếu nhận biết (paccupalakkhaṇā). Trạng thái của bậc hiền trí là sự hiền trí (paṇḍiccaṃ). Trạng thái của người thiện xảo là sự thiện xảo (kosallaṃ). Trạng thái của người tinh tế là sự tinh tế (nepuññaṃ). Do năng lực làm sáng tỏ các pháp vô thường v.v..., nên gọi là sự sáng tỏ (vebhabyā). Do năng lực suy xét các pháp vô thường v.v..., nên gọi là sự suy xét (cintā). Hoặc vì khi sanh khởi nơi ai, nó làm cho người ấy suy xét các pháp vô thường v.v..., nên cũng gọi là sự suy xét (cintā). Vì thẩm tra các pháp vô thường v.v..., nên gọi là sự thẩm tra (upaparikkhā). Bhūrī là tên của đất. Tuệ này cũng giống như đất (bhūrī) do có ý nghĩa tinh tế và ý nghĩa rộng lớn, nên gọi là bhūrī. Do đó, đã được nói rằng: ‘Bhūrī được gọi là đất. Người sở hữu trí tuệ rộng lớn, bao la, tương tự như đất ấy, nên gọi là người có trí tuệ rộng lớn (bhūripañño). Hơn nữa, bhūrī là một tên gọi khác của tuệ.’ Hoặc vì nó vui thích trong ý nghĩa chân thật, nên cũng gọi là bhūrī. Vì nó hủy diệt, làm tổn hại các phiền não như sét đánh vào núi đá, nên gọi là minh mẫn (medhā). Hoặc do có ý nghĩa nắm bắt và ghi nhớ nhanh chóng, nên gọi là minh mẫn (medhā). Khi sanh khởi nơi ai, nó hướng dẫn người ấy đến sự thực hành lợi ích cho bản thân, và hướng dẫn các pháp tương ưng đến sự thấu triệt các đặc tính đúng như thật, nên gọi là sự hướng đạo (pariṇāyikā). Vì thấy rõ các pháp theo cách vô thường v.v..., nên gọi là minh sát (vipassanā). Vì biết rõ các pháp vô thường v.v... bằng những phương cách chân chánh, nên gọi là tỉnh giác (sampajaññaṃ). Giống như cái roi thúc dùng để đưa con ngựa đi lạc đường trở về đúng đường, nó đâm vào tâm lừa dối đang chạy trên tà đạo để đưa về đúng đường, nên gọi là cái roi thúc (patodo). Vì làm cho có được quyền chủ tể trong trạng thái thấy, nên gọi là quyền (indriyaṃ). Quyền được gọi là tuệ là tuệ quyền (paññindriyaṃ). Vì không bị lay động bởi vô minh, nên gọi là tuệ lực (paññābalaṃ). Do có ý nghĩa đoạn trừ phiền não, tuệ chính là vũ khí, nên gọi là tuệ kiếm (paññāsatthaṃ). Do có ý nghĩa cao tột, tuệ chính là lâu đài, nên gọi là tuệ đài (paññāpāsādo). Ālokanaṭṭhena paññāva āloko paññāāloko. Obhāsanaṭṭhena paññāva obhāso paññāobhāso. Pajjotanaṭṭhena paññāva pajjoto paññāpajjoto. Paññavato hi ekapallaṅkena nisinnassa dasasahassilokadhātu ekālokā ekobhāsā ekapajjotā hoti, tenetaṃ vuttaṃ. Imesu pana tīsu padesu ekapadenapi etasmiṃ atthe siddhe, yāni panetāni ‘‘cattārome, bhikkhave, ālokā. Katame cattāro? Candāloko sūriyāloko agyāloko paññāloko. Ime kho, bhikkhave, cattāro ālokā. Etadaggaṃ, bhikkhave, imesaṃ catunnaṃ ālokānaṃ yadidaṃ paññāloko’’. Tathā ‘‘cattārome, bhikkhave, obhāsā…pe… cattārome, bhikkhave, pajjotā’’ti (a. ni. 4.144) sattānaṃ ajjhāsayavasena suttāni desitāni, tadanurūpeneva idhāpi desanā katā. Attho hi anekehi ākārehi vibhajjamāno suvibhatto hoti. Aññathā ca añño bujjhati, aññathā ca aññoti. Do có ý nghĩa là soi sáng nên chính trí tuệ là ánh sáng, (gọi là) tuệ quang. Do có ý nghĩa là chiếu sáng nên chính trí tuệ là sự chiếu sáng, (gọi là) tuệ quang. Do có ý nghĩa là soi rọi nên chính trí tuệ là sự soi rọi, (gọi là) tuệ quang. Thật vậy, đối với người có trí tuệ đang ngồi kiết-già, mười ngàn thế giới trở thành một ánh sáng, một sự chiếu sáng, một sự soi rọi, do đó điều này được nói đến. Tuy nhiên, trong ba thuật ngữ này, dù chỉ với một thuật ngữ cũng đã thành tựu ý nghĩa này, nhưng những kinh như: “Này các Tỳ khưu, có bốn loại ánh sáng này. Bốn loại nào? Ánh sáng mặt trăng, ánh sáng mặt trời, ánh sáng lửa, ánh sáng trí tuệ. Này các Tỳ khưu, đây là bốn loại ánh sáng. Này các Tỳ khưu, trong bốn loại ánh sáng này, ánh sáng trí tuệ là tối thượng”. Tương tự: “Này các Tỳ khưu, có bốn loại sự chiếu sáng… v.v… Này các Tỳ khưu, có bốn loại sự soi rọi” (A. Ni. 4.144) đã được thuyết giảng tùy theo khuynh hướng của chúng sanh, và ở đây bài thuyết giảng cũng được thực hiện tương ứng như vậy. Thật vậy, ý nghĩa khi được phân tích theo nhiều phương diện sẽ được phân tích rõ ràng. Vì người này hiểu theo cách này, người khác lại hiểu theo cách khác. Ratikaraṇaṭṭhena pana ratidāyakaṭṭhena ratijanakaṭṭhena cittīkataṭṭhena dullabhapātubhāvaṭṭhena atulaṭṭhena anomasattaparibhogaṭṭhena ca paññāva ratanaṃ paññāratanaṃ. Na tena sattā muyhanti, sayaṃ vā ārammaṇe na muyhatīti [Pg.193] amoho. Dhammavicayapadaṃ vuttatthameva. Kasmā panetaṃ puna vuttanti? Amohassa mohapaṭipakkhabhāvadīpanatthaṃ. Tenetaṃ dīpeti – yvāyaṃ amoho so na kevalaṃ mohato añño dhammo, mohassa pana paṭipakkho, dhammavicayasaṅkhāto amoho nāma idha adhippetoti. Sammādiṭṭhīti yāthāvaniyyānikakusaladiṭṭhi. Lại nữa, do có ý nghĩa là làm cho hoan hỷ, do có ý nghĩa là mang lại sự hoan hỷ, do có ý nghĩa là phát sanh sự hoan hỷ, do có ý nghĩa là được trân trọng, do có ý nghĩa là khó xuất hiện, do có ý nghĩa là vô song, và do có ý nghĩa là vật dụng của chúng sanh cao thượng, nên chính trí tuệ là bảo vật, (gọi là) tuệ bảo. Do nó mà chúng sanh không si mê, hoặc tự nó không si mê đối với đối tượng, nên gọi là vô si. Thuật ngữ trạch pháp có ý nghĩa đã được nói. Nhưng tại sao thuật ngữ này lại được nói lại? Để chỉ rõ rằng vô si là trạng thái đối nghịch với si. Do đó, điều này được chỉ rõ: Vô si này không chỉ đơn thuần là một pháp khác với si, mà nó là pháp đối nghịch với si; ở đây, vô si được gọi là trạch pháp được chủ trương. Chánh kiến là cái thấy thiện xảo, chân chánh, đưa đến sự xuất ly. 19. Jīvitindriyaniddese yo tesaṃ arūpīnaṃ dhammānaṃ āyūti tesaṃ sampayuttakānaṃ arūpadhammānaṃ yo āyāpanaṭṭhena āyu, tasmiñhi sati arūpadhammā ayanti gacchanti pavattanti, tasmā āyūti vuccati. Idamassa sabhāvapadaṃ. Yasmā panete dhammā āyusmiṃyeva sati tiṭṭhanti yapenti yāpenti iriyanti vattanti pālayanti, tasmā ṭhitītiādīni vuttāni. Vacanattho panettha – etāya tiṭṭhantīti ṭhiti. Yapentīti yapanā. Tathā yāpanā. Evaṃ bujjhantānaṃ pana vasena purimapade rassattaṃ kataṃ. Etāya iriyantīti iriyanā. Vattantīti vattanā. Pālayantīti pālanā. Jīvanti etenāti jīvitaṃ. Anupālanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti jīvitindriyaṃ. 19. Trong phần giải về mạng quyền, (câu) “mạng của các pháp vô sắc ấy” có nghĩa là: mạng của các pháp vô sắc tương ưng ấy do có ý nghĩa là làm cho hiện hữu. Thật vậy, khi có nó, các pháp vô sắc đi, tiến hành, diễn tiến; do đó được gọi là mạng. Đây là thuật ngữ chỉ bản chất của nó. Lại nữa, vì các pháp này chỉ khi có mạng mới tồn tại, duy trì, duy trì, vận hành, tiếp diễn, bảo tồn, do đó các từ như sự tồn tại v.v... được nói đến. Ở đây, ngữ nguyên là: Do pháp này mà chúng tồn tại, nên gọi là sự tồn tại (ṭhiti). Do nó mà chúng duy trì, nên gọi là sự duy trì (yapanā). Tương tự là sự duy trì (yāpanā). Tuy nhiên, do năng lực của những người hiểu theo cách này, âm ngắn đã được thực hiện ở từ trước. Do nó mà chúng vận hành, nên gọi là sự vận hành (iriyanā). Do nó mà chúng tiếp diễn, nên gọi là sự tiếp diễn (vattanā). Do nó mà chúng bảo tồn, nên gọi là sự bảo tồn (pālanā). Do nó mà chúng sống, nên gọi là sự sống (jīvita). Nó làm cho quyền làm chủ được thực hiện trong đặc tính bảo hộ, nên gọi là mạng quyền (jīvitindriya). 30. Hiribalaniddese yaṃ tasmiṃ samayeti yena dhammena tasmiṃ samaye. Liṅgavipallāsaṃ vā katvā yo dhammo tasmiṃ samayetipi attho veditabbo. Hiriyitabbenāti upayogatthe karaṇavacanaṃ. Hiriyitabbayuttakaṃ kāyaduccaritādidhammaṃ hiriyati jigucchatīti attho. Pāpakānanti lāmakānaṃ. Akusalānaṃ dhammānanti akosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ. Samāpattiyāti idampi upayogatthe karaṇavacanaṃ. Tesaṃ dhammānaṃ samāpattiṃ paṭilābhaṃ samaṅgībhāvaṃ hiriyati jigucchatīti attho. 30. Trong phần giải về tàm lực, (câu) “cái gì vào lúc ấy” có nghĩa là “do pháp nào vào lúc ấy”. Hoặc, sau khi thay đổi giới tính (ngữ pháp), nên hiểu ý nghĩa là “pháp nào vào lúc ấy”. (Từ) hiriyitabbena là một công cụ cách được dùng với ý nghĩa của đối cách. Ý nghĩa là: ghê tởm pháp như thân ác hạnh v.v... là điều đáng hổ thẹn. (Từ) pāpakānaṃ có nghĩa là “của những điều thấp kém”. (Từ) akusalānaṃ dhammānaṃ có nghĩa là “của các pháp không phát sanh từ sự thiện xảo”. Từ samāpattiyā này cũng là một công cụ cách được dùng với ý nghĩa của đối cách. Ý nghĩa là: ghê tởm sự đạt đến, sự thành tựu, sự hội đủ các pháp ấy. 31. Ottappabalaniddese ottappitabbenāti hetvatthe karaṇavacanaṃ. Ottappitabbayuttakena ottappassa hetubhūtena kāyaduccaritādinā vuttappakārāya ca samāpattiyā ottappassa hetubhūtāya ottappati, bhāyatīti attho. 31. Trong phần giải về quý lực, (từ) ottappitabbena là một công cụ cách với ý nghĩa nguyên nhân. Ý nghĩa là: sợ hãi, ghê sợ do thân ác hạnh v.v... là điều đáng sợ hãi, là nguyên nhân của sự ghê sợ, và do sự đạt đến (các pháp ác) theo cách đã nói, là nguyên nhân của sự ghê sợ. 32. Alobhaniddese alubbhanakavasena alobho. Na lubbhatītipi alobho. Idamassa sabhāvapadaṃ. Alubbhanāti alubbhanākāro. Lobhasamaṅgī puggalo lubbhito nāma. Na lubbhito alubbhito[Pg.194]. Alubbhitassa bhāvo alubbhitattaṃ. Sārāgapaṭipakkhato na sārāgoti asārāgo. Asārajjanāti asārajjanākāro. Asārajjitassa bhāvo asārajjitattaṃ. Na abhijjhāyatīti anabhijjhā. Alobho kusalamūlanti alobhasaṅkhātaṃ kusalamūlaṃ. Alobho hi kusalānaṃ dhammānaṃ mūlaṃ paccayaṭṭhenāti kusalamūlaṃ. Kusalañca taṃ paccayaṭṭhena mūlañcātipi kusalamūlaṃ. 32. Trong phần giải về vô tham, do năng lực không tham muốn, nên gọi là vô tham. Cũng vì không tham muốn, nên gọi là vô tham. Đây là thuật ngữ chỉ bản chất của nó. Alubbhanā là trạng thái không tham muốn. Người có đủ tham được gọi là lubbhita. Không phải lubbhita là alubbhita. Trạng thái của người không tham muốn là alubbhitattaṃ. Do đối nghịch với tham ái, không phải tham ái nên là vô tham ái (asārāgo). Asārajjanā là trạng thái không tham ái. Trạng thái của người không tham ái là asārajjitattaṃ. Vì không thèm muốn, nên gọi là vô tham (anabhijjhā). Vô tham là thiện căn có nghĩa là thiện căn được gọi là vô tham. Thật vậy, vô tham là gốc rễ của các pháp thiện do có ý nghĩa là điều kiện, nên gọi là thiện căn. Nó vừa là thiện, vừa là gốc rễ do có ý nghĩa là điều kiện, nên cũng gọi là thiện căn. 33. Adosaniddese adussanakavasena adoso. Na dussatītipi adoso. Idamassa sabhāvapadaṃ. Adussanāti adussanākāro. Adussitassa bhāvo adussitattaṃ. Byāpādapaṭipakkhato na byāpādoti abyāpādo. Kodhadukkhapaṭipakkhato na byāpajjoti abyāpajjo. Adosasaṅkhātaṃ kusalamūlaṃ adoso kusalamūlaṃ. Taṃ vuttatthameva. 33. Trong phần giải về vô sân, do năng lực không bị hư hoại, nên gọi là vô sân. Cũng vì không bị hư hoại, nên gọi là vô sân. Đây là thuật ngữ chỉ bản chất của nó. Adussanā là trạng thái không bị hư hoại. Trạng thái của cái không bị hư hoại là adussitattaṃ. Do đối nghịch với sân, không phải sân nên là vô sân (abyāpādo). Do đối nghịch với khổ do phẫn nộ, không phải khổ do phẫn nộ nên là vô hại (abyāpajjo). Thiện căn được gọi là vô sân là vô sân thiện căn. Điều đó có ý nghĩa đã được nói. 40-41. Kāyapassaddhiniddesādīsu yasmā kāyoti tayo khandhā adhippetā, tasmā vedanākkhandhassātiādi vuttaṃ. Passambhanti etāya te dhammā, vigatadarathā bhavanti, samassāsappattāti passaddhi. Dutiyapadaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Passambhanāti passambhanākāro. Dutiyapadaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Passaddhisamaṅgitāya paṭippassambhitassa khandhattayassa bhāvo paṭippassambhitattaṃ. Sabbapadehipi tiṇṇaṃ khandhānaṃ kilesadarathapaṭippassaddhi eva kathitā. Dutiyanayena viññāṇakkhandhassa darathapaṭippassaddhi kathitā. 40-41. Trong phần giải về thân khinh an v.v..., vì (từ) thân chủ trương ba uẩn (tâm sở), do đó (câu) “của thọ uẩn” v.v... được nói đến. Do pháp này mà các pháp ấy được an tịnh, trở nên không còn phiền não thiêu đốt, đạt đến sự an ổn, nên gọi là khinh an (passaddhi). Thuật ngữ thứ hai được tăng thêm do năng lực của tiếp đầu ngữ. Passambhanā là trạng thái an tịnh. Thuật ngữ thứ hai được tăng thêm do năng lực của tiếp đầu ngữ. Trạng thái của ba uẩn đã được an tịnh do sự hội đủ khinh an là paṭippassambhitattaṃ. Với tất cả các thuật ngữ, chỉ có sự an tịnh khỏi phiền não thiêu đốt của ba uẩn được nói đến. Theo phương pháp thứ hai, sự an tịnh khỏi phiền não thiêu đốt của thức uẩn được nói đến. 42-43. Lahutāti lahutākāro. Lahupariṇāmatāti lahupariṇāmo etesaṃ dhammānanti lahupariṇāmā; tesaṃ bhāvo lahupariṇāmatā; sīghaṃ sīghaṃ parivattanasamatthatāti vuttaṃ hoti. Adandhanatāti garubhāvapaṭikkhepavacanametaṃ; abhāriyatāti attho. Avitthanatāti mānādikilesabhārassa abhāvena athaddhatā. Evaṃ paṭhamena tiṇṇaṃ khandhānaṃ lahutākāro kathito. Dutiyena viññāṇakkhandhassa lahutākāro kathito. 42-43. Lahutā (khinh khoái) là trạng thái khinh khoái. Lahupariṇāmatā (sự biến chuyển nhẹ nhàng) là: Các pháp này có sự biến chuyển nhẹ nhàng nên được gọi là lahupariṇāmā (có sự biến chuyển nhẹ nhàng); trạng thái của các pháp ấy là lahupariṇāmatā (sự biến chuyển nhẹ nhàng); được nói là có khả năng thay đổi nhanh chóng. Adandhanatā (không chậm chạp) là từ ngữ phủ định trạng thái nặng nề; có nghĩa là không nặng nề. Avitthanatā (không cứng nhắc) là không cứng cỏi do không có gánh nặng phiền não như mạn, v.v... Như vậy, với từ đầu tiên, trạng thái khinh khoái của ba uẩn (tâm sở) đã được nói đến. Với từ thứ hai, trạng thái khinh khoái của thức uẩn đã được nói đến. 44-45. Mudutāti mudubhāvo. Maddavatāti maddavaṃ vuccati siniddhaṃ, maṭṭhaṃ; maddavassa bhāvo maddavatā. Akakkhaḷatāti akakkhaḷabhāvo. Akathinatāti akathinabhāvo. Idhāpi purimanayena tiṇṇaṃ khandhānaṃ, pacchimanayena viññāṇakkhandhassa mudutākārova kathito. 44-45. Mudutā (nhu nhuyến) là trạng thái mềm mại. Maddavatā (sự mềm dẻo): Tâm hiền hòa, nhu thuận được gọi là maddavaṃ; trạng thái của tâm mềm dẻo ấy là maddavatā. Akakkhaḷatā (không thô cứng) là trạng thái không thô cứng. Akathinatā (không chai cứng) là trạng thái không chai cứng. Ở đây cũng vậy, theo cách trước, trạng thái nhu nhuyến của ba uẩn đã được nói đến, và theo cách sau, chỉ có trạng thái nhu nhuyến của thức uẩn được nói đến. 46-47. Kammaññatāti [Pg.195] kammani sādhutā; kusalakiriyāya viniyogakkhamatāti attho. Sesapadadvayaṃ byañjanavasena vaḍḍhitaṃ. Padadvayenāpi hi purimanayena tiṇṇaṃ khandhānaṃ, pacchimanayena viññāṇakkhandhassa kammaniyākārova kathito. 46-47. Kammaññatā (thích nghiệp) là sự tốt đẹp trong hành động; có nghĩa là sự thích hợp để áp dụng vào việc thiện. Hai từ còn lại được thêm vào theo cách diễn đạt. Thật vậy, với cả hai từ, theo cách trước, trạng thái thích hợp cho hành động của ba uẩn đã được nói đến, và theo cách sau, chỉ có trạng thái thích hợp cho hành động của thức uẩn được nói đến. 48-49. Paguṇatāti paguṇabhāvo, anāturatā niggilānatāti attho. Sesapadadvayaṃ byañjanavasena vaḍḍhitaṃ. Idhāpi purimanayena tiṇṇaṃ khandhānaṃ, pacchimanayena viññāṇakkhandhassa niggilānākārova kathito. 48-49. Paguṇatā (thuần thục) là trạng thái thuần thục, có nghĩa là không bệnh hoạn, không ốm yếu. Hai từ còn lại được thêm vào theo cách diễn đạt. Ở đây cũng vậy, theo cách trước, trạng thái không bệnh hoạn của ba uẩn đã được nói đến, và theo cách sau, chỉ có trạng thái không bệnh hoạn của thức uẩn được nói đến. 50-51. Ujukatāti ujukabhāvo, ujukenākārena pavattanatāti attho. Ujukassa khandhattayassa viññāṇakkhandhassa ca bhāvo ujukatā. Ajimhatāti gomuttavaṅkabhāvapaṭikkhepo. Avaṅkatāti candalekhāvaṅkabhāvapaṭikkhepo. Akuṭilatāti naṅgalakoṭivaṅkabhāvapaṭikkhepo. 50-51. Ujukatā (chánh trực) là trạng thái ngay thẳng, có nghĩa là sự diễn tiến theo cách ngay thẳng. Trạng thái của ba uẩn ngay thẳng và của thức uẩn ngay thẳng là ujukatā. Ajimhatā (không quanh co) là sự phủ định trạng thái cong queo như nước tiểu bò. Avaṅkatā (không cong vẹo) là sự phủ định trạng thái cong queo như vành trăng non. Akuṭilatā (không khúc khuỷu) là sự phủ định trạng thái cong queo như đầu lưỡi cày. Yo hi pāpaṃ katvāva ‘na karomī’ti bhāsati, so gantvā paccosakkanatāya ‘gomuttavaṅko’ nāma hoti. Yo pāpaṃ karontova ‘bhāyāmahaṃ pāpassā’ti bhāsati, so yebhuyyena kuṭilatāya ‘candalekhāvaṅko’ nāma hoti. Yo pāpaṃ karontova ‘ko pāpassa na bhāyeyyā’ti bhāsati, so nātikuṭilatāya ‘naṅgalakoṭivaṅko’ nāma hoti. Yassa vā tīṇipi kammadvārāni asuddhāni, so ‘gomuttavaṅko’ nāma hoti. Yassa yāni kānici dve, so ‘candalekhāvaṅko’ nāma. Yassa yaṃkiñci ekaṃ, so ‘naṅgalakoṭivaṅko nāma. Thật vậy, người nào sau khi làm điều ác lại nói rằng: ‘Tôi không làm’, người đó do việc đi tới rồi lại lùi lại nên được gọi là ‘cong queo như nước tiểu bò’. Người nào đang làm điều ác lại nói rằng: ‘Tôi sợ điều ác’, người đó do phần lớn sự quanh co nên được gọi là ‘cong queo như vành trăng non’. Người nào đang làm điều ác lại nói rằng: ‘Ai mà không sợ điều ác?’, người đó do không quá quanh co nên được gọi là ‘cong queo như đầu lưỡi cày’. Hoặc người nào có cả ba nghiệp môn không trong sạch, người đó được gọi là ‘cong queo như nước tiểu bò’. Người nào có bất kỳ hai nghiệp môn nào (không trong sạch), người đó được gọi là ‘cong queo như vành trăng non’. Người nào có bất kỳ một nghiệp môn nào (không trong sạch), người đó được gọi là ‘cong queo như đầu lưỡi cày’. Dīghabhāṇakā panāhu – ekacco bhikkhu sabbavaye ekavīsatiyā anesanāsu, chasu ca agocaresu carati, ayaṃ ‘gomuttavaṅko’ nāma. Eko paṭhamavaye catupārisuddhisīlaṃ paripūreti, lajjī kukkuccako sikkhākāmo hoti, majjhimavayapacchimavayesu purimasadiso, ayaṃ ‘candalekhāvaṅko’ nāma. Eko paṭhamavaye majjhimavayepi catupārisuddhisīlaṃ pūreti, lajjī kukkuccako sikkhākāmo hoti, pacchimavaye purimasadiso. Ayaṃ ‘naṅgalakoṭivaṅko’ nāma. Còn các vị tụng giả Trường Bộ Kinh thì nói rằng: Vị tỳ khưu nào trong suốt các giai đoạn của cuộc đời, đi lại trong hai mươi mốt cách tìm cầu không đúng đắn và sáu nơi không phải hành xứ, vị này được gọi là ‘cong queo như nước tiểu bò’. Một vị (tỳ khưu) trong giai đoạn đầu của cuộc đời làm viên mãn Tứ Thanh Tịnh Giới, có lòng tàm, biết hối hận, mong muốn học tập; nhưng trong giai đoạn giữa và cuối của cuộc đời lại giống như người trước (gomuttavaṅka), vị này được gọi là ‘cong queo như vành trăng non’. Một vị (tỳ khưu) trong giai đoạn đầu và cả giai đoạn giữa của cuộc đời làm viên mãn Tứ Thanh Tịnh Giới, có lòng tàm, biết hối hận, mong muốn học tập; nhưng trong giai đoạn cuối của cuộc đời lại giống như người trước (gomuttavaṅka), vị này được gọi là ‘cong queo như đầu lưỡi cày’. Tassa kilesavasena evaṃ vaṅkassa puggalassa bhāvo jimhatā vaṅkatā kuṭilatāti vuccati. Tāsaṃ paṭikkhepavasena ajimhatādikā vuttā. Khandhādhiṭṭhānāva [Pg.196] desanā katā. Khandhānañhi etā ajimhatādikā, no puggalassāti. Evaṃ sabbehipi imehi padehi purimanayena tiṇṇaṃ khandhānaṃ, pacchimanayena viññāṇakkhandhassāti arūpīnaṃ dhammānaṃ nikkilesatāya ujutākārova kathitoti veditabbo. Trạng thái của người cong queo như vậy do năng lực của phiền não được gọi là jimhatā (sự quanh co), vaṅkatā (sự cong vẹo), kuṭilatā (sự khúc khuỷu). Các từ ajimhatā, v.v... được nói đến theo nghĩa đối lập với chúng. Bài thuyết giảng đã được thực hiện với nền tảng là các uẩn. Bởi vì các trạng thái không quanh co này là của các uẩn, không phải của một cá nhân. Như vậy, với tất cả các từ này, theo cách trước, (trạng thái ngay thẳng của) ba uẩn, và theo cách sau, (trạng thái ngay thẳng của) thức uẩn đã được nói đến. Do đó, cần phải hiểu rằng chỉ có trạng thái ngay thẳng của các pháp vô sắc do sự không có phiền não mới được nói đến. Idāni yvāyaṃ yevāpanāti appanāvāro vutto, tena dhammuddesavāre dassitānaṃ ‘yevāpanakānaṃ’yeva saṅkhepato niddeso kathito hotīti. Bây giờ, đoạn về sự áp đặt (appanāvāro) gọi là ‘yevāpana’ đã được nói đến, qua đó, phần giải thích tóm tắt về chính các pháp ‘yevāpanaka’ đã được trình bày trong đoạn đề mục các pháp (dhammuddesavāre) đã được thuyết giảng. Niddesavārakathā niṭṭhitā. Phần luận về đoạn giải thích đã kết thúc. Ettāvatā pucchā samayaniddeso dhammuddeso appanāti uddesavāre catūhi paricchedehi, pucchā samayaniddeso dhammuddeso appanāti niddesavāre catūhi paricchedehīti aṭṭhaparicchedapaṭimaṇḍito dhammavavatthānavāro niṭṭhitova hoti. Đến đây, đoạn phân định các pháp (dhammavavatthānavāro), được trang hoàng bởi tám chương – tức là bốn chương trong đoạn đề mục (uddesavāre): câu hỏi, giải thích thời điểm, đề mục các pháp, và sự áp đặt; và bốn chương trong đoạn giải thích (niddesavāre): câu hỏi, giải thích thời điểm, giải thích các pháp, và sự áp đặt – đã được kết thúc. Koṭṭhāsavāro Đoạn về các phần 58-120. Idāni tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā hontīti saṅgahavāro āraddho. So uddesaniddesapaṭiniddesānaṃ vasena tividho hoti. Tattha ‘tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā’ti evamādiko uddeso. Katame tasmiṃ samaye cattāro khandhā’tiādiko niddeso. Katamo tasmiṃ samaye vedanākkhandhotiādiko paṭiniddesoti veditabbo. 58-120. Bây giờ, đoạn tóm tắt (saṅgahavāro) bắt đầu bằng câu: “Vào lúc bấy giờ, có bốn uẩn” đã được bắt đầu. Đoạn này có ba loại theo sự phân chia của đề mục (uddesa), giải thích (niddesa), và tái giải thích (paṭiniddesa). Trong đó, phần bắt đầu bằng câu: “Vào lúc bấy giờ, có bốn uẩn” là phần đề mục. Phần bắt đầu bằng câu: “Thế nào là bốn uẩn vào lúc bấy giờ?” là phần giải thích. Phần bắt đầu bằng câu: “Thế nào là thọ uẩn vào lúc bấy giờ?” là phần tái giải thích. Cần phải hiểu như vậy. Tattha uddesavāre cattāro khandhātiādayo tevīsati koṭṭhāsā honti. Tesaṃ evamattho veditabbo – yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ paṭhamaṃ mahākusalacittaṃ uppajjati, ye tasmiṃ samaye cittaṅgavasena uppannā, ṭhapetvā yevāpanake, pāḷiāruḷhā atirekapaṇṇāsadhammā, te sabbepi saṅgayhamānā rāsaṭṭhena cattārova khandhā honti. Heṭṭhā vuttena āyatanaṭṭhena dve āyatanāni honti. Sabhāvaṭṭhena suññataṭṭhena nissattaṭṭhena dveva dhātuyo honti. Paccayasaṅkhātena āhāraṭṭhena tayovettha dhammā āhārā honti. Avasesā no āhārā. Trong đó, ở đoạn đề mục, có hai mươi ba phần, bắt đầu bằng “bốn uẩn”. Ý nghĩa của chúng cần được hiểu như sau: Vào lúc tâm đại thiện dục giới thứ nhất khởi lên, có hơn năm mươi pháp được đề cập trong Chánh tạng, đã khởi lên như là thành phần của tâm, ngoại trừ các pháp yevāpanaka. Khi tất cả chúng được tóm tắt lại, theo nghĩa là một nhóm (rāsaṭṭhena), thì chỉ có bốn uẩn. Theo nghĩa xứ (āyatanaṭṭhena) đã được nói ở dưới, có hai xứ. Theo nghĩa tự tánh (sabhāvaṭṭhena), nghĩa không (suññataṭṭhena), và nghĩa vô ngã (nissattaṭṭhena), chỉ có hai giới. Theo nghĩa vật thực (āhāraṭṭhena), được gọi là duyên (paccaya), chỉ có ba pháp trong số này là vật thực. Các pháp còn lại không phải là vật thực. ‘Kiṃ [Pg.197] panete aññamaññaṃ vā taṃsamuṭṭhānarūpassa vā paccayā na hontī’ti? ‘No na honti. Ime pana tathā ca honti, aññathā cāti samānepi paccayatte atirekapaccayā honti, tasmā āhārāti vuttā. Kathaṃ? Etesu hi phassāhāro, yesaṃ dhammānaṃ avasesā cittacetasikā paccayā honti, tesañca paccayo hoti, tisso ca vedanā āharati. Manosañcetanāhāro tesañca paccayo hoti tayo ca bhave āharati. Viññāṇāhāro tesañca paccayo hoti paṭisandhināmarūpañca āharatī’ti. ‘Nanu ca so vipākova idaṃ pana kusalaviññāṇa’nti? ‘Kiñcāpi kusalaviññāṇaṃ, taṃsarikkhatāya pana viññāṇāhāro’tveva vuttaṃ. Upatthambhakaṭṭhena vā ime tayo āhārāti vuttā. Ime hi sampayuttadhammānaṃ, kabaḷīkārāhāro viya rūpakāyassa, upatthambhakapaccayā honti. Teneva vuttaṃ – ‘‘arūpino āhārā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.15). ‘Lại nữa, phải chăng những pháp này (xúc, tư, thức) không là duyên cho nhau hoặc cho sắc do chúng sanh khởi?’ ‘Không phải là không. Nhưng những pháp này vừa là (duyên) theo cách ấy, vừa là (duyên) theo cách khác, nên dù có sự làm duyên tương đồng, chúng vẫn là những duyên trội hơn, do đó được gọi là vật thực. Như thế nào? Trong số này, xúc thực là duyên cho những pháp mà các tâm và sở hữu tâm còn lại là duyên, và nó cũng mang lại ba loại thọ. Tư niệm thực là duyên cho những pháp ấy và cũng mang lại ba cõi hữu. Thức thực là duyên cho những pháp ấy và cũng mang lại danh sắc khi tái sanh.’ ‘Chẳng phải thức ấy chỉ là quả, còn đây là thức thiện sao?’ ‘Dù là thức thiện, nhưng vì tương tự với thức kia (thức quả) nên được gọi là thức thực. Hoặc ba pháp này được gọi là vật thực theo nghĩa nâng đỡ. Vì những pháp này là duyên nâng đỡ cho các pháp tương ưng, giống như đoàn thực nâng đỡ cho sắc thân. Do đó có lời dạy rằng: “Các vật thực vô sắc là duyên cho các pháp tương ưng và các sắc do chúng sanh khởi bằng vật thực duyên” (Paṭṭhā. 1.1.15).’ Aparo nayo – ajjhattikasantatiyā visesapaccayattā kabaḷīkārāhāro ca ime ca tayo dhammā āhārāti vuttā. Visesapaccayo hi kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ sattānaṃ rūpakāyassa kabaḷīkāro āhāro; nāmakāye vedanāya phasso, viññāṇassa manosañcetanā, nāmarūpassa viññāṇaṃ. Yathāha – Một phương pháp khác – đoàn thực và ba pháp này được gọi là vật thực vì là duyên đặc biệt cho dòng tương tục nội tại. Thật vậy, đoàn thực là duyên đặc biệt cho sắc thân của các chúng sanh ăn đoàn thực; trong danh thân, xúc là (duyên đặc biệt) cho thọ, tư niệm là cho thức, và thức là cho danh sắc. Như có lời dạy – ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ayaṃ kāyo āhāraṭṭhitiko, āhāraṃ paṭicca tiṭṭhati, anāhāro no tiṭṭhati’’ (saṃ. ni. 5.183). Tathā phassapaccayā vedanā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpanti (saṃ. ni. 2.1). ‘Ví như, này các Tỳ khưu, thân này tồn tại nhờ vật thực, nương vào vật thực mà đứng vững, không có vật thực thì không đứng vững được’ (saṃ. ni. 5.183). Tương tự, do xúc làm duyên nên có thọ, do hành làm duyên nên có thức, do thức làm duyên nên có danh sắc (saṃ. ni. 2.1). Adhipatiyaṭṭhena pana aṭṭheva dhammā indriyāni honti, na avasesā. Tena vuttaṃ – aṭṭhindriyāni hontīti. Upanijjhāyanaṭṭhena pañceva dhammā jhānaṅgāni honti. Tena vuttaṃ – pañcaṅgikaṃ jhānaṃ hotīti. Lại nữa, theo nghĩa làm chủ, chỉ có tám pháp là quyền, không phải các pháp còn lại. Do đó có lời dạy: ‘Có tám quyền’. Theo nghĩa quán xét, chỉ có năm pháp là thiền chi. Do đó có lời dạy: ‘Thiền có năm chi’. Niyyānaṭṭhena ca hetvaṭṭhena ca pañceva dhammā maggaṅgāni honti. Tena vuttaṃ – pañcaṅgiko maggo hotīti. Kiñcāpi hi aṭṭhaṅgiko ariyamaggo, lokiyacitte [Pg.198] pana ekakkhaṇe tisso viratiyo na labbhanti, tasmā pañcaṅgikoti vutto. ‘Nanu ca ‘‘yathāgatamaggoti kho, bhikkhu, ariyassetaṃ aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.245) imasmiṃ sutte ‘yatheva lokuttaramaggo aṭṭhaṅgiko, pubbabhāgavipassanāmaggopi tatheva aṭṭhaṅgiko’ti yathāgatavacanena imassatthassa dīpitattā, lokiyamaggenāpi aṭṭhaṅgikena bhavitabbanti? Na bhavitabbaṃ. Ayañhi suttantikadesanā nāma pariyāyadesanā. Tenāha – ‘‘pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī’’ti (ma. ni. 3.431). Ayaṃ pana nippariyāyadesanā. Lokiyacittasmiñhi tisso viratiyo ekakkhaṇe na labbhanti, tasmā ‘pañcaṅgiko’va vuttoti. Theo nghĩa xuất ly và theo nghĩa nhân, chỉ có năm pháp là đạo chi. Do đó có lời dạy: ‘Đạo có năm chi’. Mặc dù Thánh đạo có tám chi, nhưng trong tâm hiệp thế, ba sự chế ngự không thể có được trong cùng một sát-na, do đó được gọi là năm chi. ‘Chẳng phải trong kinh này: “Này Tỳ khưu, ‘đạo như đã đến’ là tên gọi của Thánh đạo tám chi này” (saṃ. ni. 4.245), vì ý nghĩa này đã được làm rõ bằng lời ‘như đã đến’ rằng ‘giống như đạo siêu thế có tám chi, đạo minh sát giai đoạn đầu cũng có tám chi như vậy’, nên đạo hiệp thế cũng phải có tám chi sao?’ Không phải vậy. Vì đây là lời dạy theo Kinh tạng, là lời dạy có ẩn ý. Do đó Ngài nói: ‘Trước đó, thân nghiệp, khẩu nghiệp và mạng sống của vị ấy đã được hoàn toàn trong sạch’ (ma. ni. 3.431). Còn đây là lời dạy không có ẩn ý. Vì trong tâm hiệp thế, ba sự chế ngự không thể có được trong cùng một sát-na, do đó chỉ được nói là ‘năm chi’. Akampiyaṭṭhena pana satteva dhammā balāni honti. Mūlaṭṭhena tayova dhammā hetū. Phusanaṭṭhena ekova dhammo phasso. Vedayitaṭṭhena ekova dhammo vedanā. Sañjānanaṭṭhena ekova dhammo saññā. Cetayanaṭṭhena ekova dhammo cetanā. Cittavicittaṭṭhena ekova dhammo cittaṃ. Rāsaṭṭhena ceva vedayitaṭṭhena ca ekova dhammo vedanākkhandho. Rāsaṭṭhena ca sañjānanaṭṭhena ca ekova dhammo saññākkhandho. Rāsaṭṭhena ca abhisaṅkharaṇaṭṭhena ca ekova dhammo saṅkhārakkhandho. Rāsaṭṭhena ca cittavicittaṭṭhena ca ekova dhammo viññāṇakkhandho. Vijānanaṭṭhena ceva heṭṭhā vuttaāyatanaṭṭhena ca ekameva manāyatanaṃ. Vijānanaṭṭhena ca adhipatiyaṭṭhena ca ekameva manindriyaṃ. Vijānanaṭṭhena ca sabhāvasuññatanissattaṭṭhena ca ekova dhammo manoviññāṇadhātu nāma hoti, na avasesā. Ṭhapetvā pana cittaṃ, yathāvuttena atthena avasesā sabbepi dhammā ekaṃ dhammāyatanameva, ekā ca dhammadhātuyeva hotīti. Lại nữa, theo nghĩa không lay động, chỉ có bảy pháp là lực. Theo nghĩa gốc rễ, chỉ có ba pháp là nhân. Theo nghĩa xúc chạm, chỉ có một pháp là xúc. Theo nghĩa cảm thọ, chỉ có một pháp là thọ. Theo nghĩa ghi nhận, chỉ có một pháp là tưởng. Theo nghĩa cố ý, chỉ có một pháp là tư. Theo nghĩa đa dạng, chỉ có một pháp là tâm. Theo nghĩa là một khối và theo nghĩa cảm thọ, chỉ có một pháp là thọ uẩn. Theo nghĩa là một khối và theo nghĩa ghi nhận, chỉ có một pháp là tưởng uẩn. Theo nghĩa là một khối và theo nghĩa tạo tác, chỉ có một pháp là hành uẩn. Theo nghĩa là một khối và theo nghĩa đa dạng, chỉ có một pháp là thức uẩn. Theo nghĩa biết và theo nghĩa xứ đã nói ở dưới, chỉ có một ý xứ. Theo nghĩa biết và theo nghĩa làm chủ, chỉ có một ý quyền. Theo nghĩa biết và theo nghĩa tánh không, vô ngã, vô chúng sanh, chỉ có một pháp được gọi là ý thức giới, không phải các pháp còn lại. Tuy nhiên, trừ tâm ra, theo các nghĩa đã nói, tất cả các pháp còn lại chỉ là một pháp xứ và cũng chỉ là một pháp giới. Ye vā pana tasmiṃ samayeti iminā pana appanāvārena idhāpi heṭṭhā vuttā yevāpanakāva saṅgahitā. Yathā ca idha evaṃ sabbattha. Ito parañhi ettakampi na vicārayissāma. Niddesapaṭiniddesavāresu heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabboti. Lại nữa, với chương An chỉ này ‘Ye vā pana tasmiṃ samaye’, ở đây cũng chỉ bao gồm các pháp ‘yevāpanaka’ đã được nói ở dưới. Như ở đây, cũng vậy ở mọi nơi. Từ đây về sau, chúng ta sẽ không xem xét đến chừng ấy nữa. Trong các chương Chỉ định và Đối chỉ định, ý nghĩa cần được hiểu theo phương pháp đã nói ở dưới. Saṅgahavāro niṭṭhito. Chương Tổng hợp đã kết thúc. Koṭṭhāsavārotipi etasseva nāmaṃ. Chương Phân loại cũng là tên của chương này. Suññatavāro Chương Tánh Không 121-145. Idāni [Pg.199] tasmiṃ kho pana samaye dhammā hontīti suññatavāro āraddho. So uddesaniddesavasena dvidhā vavatthito. Tattha uddesavāre ‘dhammā hontī’ti iminā saddhiṃ catuvīsati koṭṭhāsā honti. Sabbakoṭṭhāsesu ca ‘cattāro dve tayo’ti gaṇanaparicchedo na vutto. Kasmā? Saṅgahavāre paricchinnattā. Tattha paricchinnadhammāyeva hi idhāpi vuttā. Na hettha satto vā bhāvo vā attā vā upalabbhati. Dhammāva ete dhammamattā asārā apariṇāyakāti imissā suññatāya dīpanatthaṃ vuttā. Tasmā evamettha attho veditabbo – yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ paṭhamaṃ mahākusalacittaṃ uppajjati, tasmiṃ samaye cittaṅgavasena uppannā atirekapaṇṇāsadhammā sabhāvaṭṭhena dhammā eva honti. Na añño koci satto vā bhāvo vā poso vā puggalo vā hotīti. Tathā rāsaṭṭhena khandhāva hontīti. Evaṃ purimanayeneva sabbapadesu atthayojanā veditabbā. Yasmā pana jhānato aññaṃ jhānaṅgaṃ, maggato vā aññaṃ maggaṅgaṃ natthi, tasmā idha ‘jhānaṃ hoti, maggo hoti’ icceva vuttaṃ. Upanijjhāyanaṭṭhena hi jhānameva hetvaṭṭhena maggova hoti. Na añño koci satto vā bhāvo vāti. Evaṃ sabbapadesu atthayojanā kātabbā. Niddesavāro uttānatthoyevāti. 121-145. Bây giờ, chương Vô Ngã (suññatavāra) bắt đầu bằng câu ‘vào lúc ấy, có các pháp’. Chương này được thiết lập theo hai cách: cách tóm tắt (uddesa) và cách giải thích (niddesa). Trong đó, ở phần tóm tắt, cùng với câu ‘có các pháp’, có hai mươi bốn phần (koṭṭhāsa). Và trong tất cả các phần, sự phân định số lượng như ‘bốn, hai, ba’ không được nói đến. Tại sao? Vì đã được phân định trong chương Tổng Hợp (saṅgahavāra). Thật vậy, chính những pháp đã được phân định ở đó cũng được nói đến ở đây. Ở đây không tìm thấy chúng sanh, thực thể, hay tự ngã nào. Các pháp này chỉ là pháp, thuần túy là pháp, không có cốt lõi, không có người điều khiển; chúng được nói đến để làm sáng tỏ tính không này. Do đó, ý nghĩa ở đây nên được hiểu như sau: vào lúc tâm đại thiện dục giới thứ nhất khởi sanh, vào lúc ấy, hơn năm mươi pháp sanh khởi do thành phần của tâm, theo nghĩa tự tánh, chúng chỉ là các pháp. Không có chúng sanh, thực thể, người nam, hay cá nhân nào khác. Tương tự, theo nghĩa là một khối, chúng chỉ là các uẩn. Như vậy, sự phối hợp ý nghĩa trong tất cả các đoạn nên được hiểu theo phương pháp trước. Hơn nữa, vì không có thiền chi nào khác ngoài thiền, hay đạo chi nào khác ngoài đạo, nên ở đây chỉ nói rằng ‘có thiền, có đạo’. Thật vậy, theo nghĩa quán chiếu, đó chính là thiền; theo nghĩa là nhân, đó chính là đạo. Không có chúng sanh hay thực thể nào khác. Như vậy, sự phối hợp ý nghĩa cần được thực hiện trong tất cả các đoạn. Phần giải thích có ý nghĩa rõ ràng. Suññatavāro niṭṭhito. Chương Vô Ngã kết thúc. Niṭṭhitā ca tīhi mahāvārehi maṇḍetvā niddiṭṭhassa Và của (tâm) đã được chỉ rõ, được trang hoàng bởi ba chương lớn, Paṭhamacittassa atthavaṇṇanā. phần giải thích ý nghĩa của tâm thứ nhất đã kết thúc. Dutiyacittaṃ Tâm thứ hai 146. Idāni dutiyacittādīni dassetuṃ puna ‘‘katame dhammā’’tiādi āraddhaṃ. Tesu sabbesupi paṭhamacitte vuttanayeneva tayo tayo mahāvārā veditabbā. Na kevalañca mahāvārā eva, paṭhamacitte vuttasadisānaṃ sabbapadānaṃ atthopi vuttanayeneva veditabbo. Ito parampi apubbapadavaṇṇanaṃyeva karissāma. Imasmiṃ tāva dutiyacittaniddese sasaṅkhārenāti idameva apubbaṃ. Tassattho – saha saṅkhārenāti sasaṅkhāro. Tena sasaṅkhārena [Pg.200] sappayogena saupāyena paccayagaṇenāti attho. Yena hi ārammaṇādinā paccayagaṇena paṭhamaṃ mahācittaṃ uppajjati, teneva sappayogena saupāyena idaṃ uppajjati. 146. Bây giờ, để trình bày về tâm thứ hai v.v..., (Đức Phật) lại bắt đầu bằng câu ‘Thế nào là các pháp?’ v.v... Trong tất cả các tâm ấy, ba chương lớn nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong tâm thứ nhất. Và không chỉ các chương lớn, mà ý nghĩa của tất cả các từ tương tự như đã nói trong tâm thứ nhất cũng nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Từ đây về sau, chúng tôi sẽ chỉ giải thích những từ chưa từng xuất hiện. Trước hết, trong phần giải thích tâm thứ hai này, chỉ có từ ‘sasaṅkhārena’ (do có sự xúi giục) là mới. Ý nghĩa của nó là: ‘sasaṅkhāro’ có nghĩa là ‘cùng với sự xúi giục (saṅkhāra)’. Ý nghĩa là: do nhóm nhân duyên có sự xúi giục (sasaṅkhārena), có sự cố gắng (sappayogena), có phương tiện (saupāyena). Thật vậy, tâm đại thiện thứ nhất sanh khởi do nhóm nhân duyên nào như đối tượng v.v..., thì tâm này cũng sanh khởi do chính nhóm nhân duyên ấy nhưng có sự cố gắng, có phương tiện. Tassevaṃ uppatti veditabbā – idhekacco bhikkhu vihārapaccante vasamāno cetiyaṅgaṇasammajjanavelāya vā therupaṭṭhānavelāya vā sampattāya, dhammasavanadivase vā sampatte ‘mayhaṃ gantvā paccāgacchato atidūraṃ bhavissati, na gamissāmī’ti cintetvā puna cinteti – ‘bhikkhussa nāma cetiyaṅgaṇaṃ vā therupaṭṭhānaṃ vā dhammasavanaṃ vā agantuṃ asāruppaṃ, gamissāmī’ti gacchati. Tassevaṃ attano payogena vā, parena vā vattādīnaṃ akaraṇe ca ādīnavaṃ karaṇe ca ānisaṃsaṃ dassetvā ovadiyamānassa, niggahavaseneva vā ‘ehi, idaṃ karohī’ti kāriyamānassa uppannaṃ kusalacittaṃ sasaṅkhārena paccayagaṇena uppannaṃ nāma hotīti. Sự sanh khởi của nó nên được hiểu như sau: Ở đây, có vị tỳ khưu nọ sống ở cuối tu viện, khi đến giờ quét sân tháp, hoặc giờ hầu hạ trưởng lão, hoặc đến ngày nghe pháp, vị ấy nghĩ rằng: ‘Đối với ta, đi rồi trở về sẽ quá xa, ta sẽ không đi.’ Sau khi nghĩ vậy, vị ấy lại nghĩ: ‘Một vị tỳ khưu mà không đến sân tháp, hoặc nơi hầu hạ trưởng lão, hoặc nơi nghe pháp là điều không thích hợp, ta sẽ đi.’ rồi đi. Như vậy, tâm thiện sanh khởi do sự cố gắng của chính mình; hoặc do người khác chỉ ra sự nguy hại trong việc không làm các phận sự v.v... và lợi ích trong việc làm rồi khuyên dạy; hoặc do bị ép buộc ‘Hãy đến đây, làm việc này đi,’ thì được gọi là sanh khởi do nhóm nhân duyên có sự xúi giục. Dutiyacittaṃ. Tâm thứ hai (kết thúc). Tatiyacittaṃ Tâm thứ ba 147-148. Tatiye ñāṇena vippayuttanti ñāṇavippayuttaṃ. Idampi hi ārammaṇe haṭṭhapahaṭṭhaṃ hoti paricchindakañāṇaṃ panettha na hoti. Tasmā idaṃ daharakumārakānaṃ bhikkhuṃ disvā ‘ayaṃ thero mayha’nti vandanakāle, teneva nayena cetiyavandanadhammasavanakālādīsu ca uppajjatīti veditabbaṃ. Pāḷiyaṃ panettha sattasu ṭhānesu paññā parihāyati. Sesaṃ pākatikamevāti. 147-148. Trong tâm thứ ba, ‘không tương ưng với trí tuệ’ (ñāṇena vippayuttaṃ) nên gọi là ‘bất tương ưng trí’ (ñāṇavippayuttaṃ). Thật vậy, tâm này cũng hoan hỷ, vui mừng trong đối tượng, nhưng trí tuệ phân định không có ở đây. Do đó, nên biết rằng tâm này sanh khởi nơi các bé trai khi thấy một vị tỳ khưu và đảnh lễ với ý nghĩ ‘vị trưởng lão này là của con’, và cũng theo cách đó, (tâm này sanh khởi) trong các lúc đảnh lễ bảo tháp, nghe pháp v.v... Trong bản Pāli, ở đây, trí tuệ bị suy giảm ở bảy chỗ. Phần còn lại thì như thường lệ. Tatiyacittaṃ. Tâm thứ ba (kết thúc). Catutthacittaṃ Tâm thứ tư 149. Catutthacittepi eseva nayo. Idaṃ pana sasaṅkhārenāti vacanato yadā mātāpitaro daharakumārake sīse gahetvā cetiyādīni vandāpenti te ca anatthikā samānāpi haṭṭhapahaṭṭhāva vandanti. Evarūpe kāle labbhatīti veditabbaṃ. 149. Đối với tâm thứ tư cũng theo phương pháp tương tự. Tuy nhiên, tâm này là (tâm sanh khởi) ‘do có sự xúi giục’ (sasaṅkhārena). Nên hiểu rằng nó có được vào những lúc như khi cha mẹ nắm đầu các bé trai và bảo chúng đảnh lễ bảo tháp v.v..., và dù không muốn, chúng vẫn đảnh lễ một cách hoan hỷ, vui mừng. Catutthacittaṃ. Tâm thứ tư (kết thúc). Pañcamacittaṃ Tâm thứ năm 150. Pañcame [Pg.201] upekkhāsahagatanti upekkhāvedanāya sampayuttaṃ. Idañhi ārammaṇe majjhattaṃ hoti. Paricchindakañāṇaṃ panettha hotiyeva. Pāḷiyaṃ panettha jhānacatukke upekkhā hotīti indriyaṭṭhake upekkhindriyaṃ hotīti vatvā sabbesampi vedanādipadānaṃ niddese sātāsātasukhadukkhapaṭikkhepavasena desanaṃ katvā adukkhamasukhavedanā kathitā. Tassā majjhattalakkhaṇe indattakaraṇavasena upekkhindriyabhāvo veditabbo. Padapaṭipāṭiyā ca ekasmiṃ ṭhāne pīti parihīnā. Tasmā cittaṅgavasena pāḷiāruḷhā pañcapaṇṇāseva dhammā honti. Tesaṃ vasena sabbakoṭṭhāsesu sabbavāresu ca vinicchayo veditabbo. 150. Trong tâm thứ năm, ‘câu hành xả’ (upekkhāsahagataṃ) có nghĩa là tương ưng với thọ xả. Thật vậy, tâm này giữ thái độ trung lập đối với đối tượng. Trí tuệ phân định chắc chắn có ở đây. Trong bản Pāli, ở đây, sau khi nói rằng trong tứ thiền là ‘xả’ (upekkhā) và trong bát quyền là ‘xả quyền’ (upekkhindriyaṃ), trong phần giải thích tất cả các từ như thọ v.v..., Ngài đã thuyết giảng bằng cách loại bỏ (thọ) hỷ, ưu, lạc, khổ, và đã nói về thọ bất khổ bất lạc. Trạng thái xả quyền nên được hiểu là do nó thực hiện vai trò làm chủ trong đặc tính trung lập của thọ ấy. Và theo thứ tự các từ, ở một chỗ, hỷ (pīti) bị thiếu. Do đó, về phương diện các thành phần của tâm được ghi trong Pāli, chỉ có năm mươi lăm pháp. Dựa vào chúng, sự quyết định trong tất cả các phần và tất cả các chương nên được hiểu. Pañcamacittaṃ. Tâm thứ năm (kết thúc). Chaṭṭhacittādi Tâm thứ sáu v.v... 156-9. Chaṭṭhasattamaaṭṭhamāni dutiyatatiyacatutthesu vuttanayeneva veditabbāni. Kevalañhi imesu vedanāparivattanañceva pītiparihānañca hoti. Sesaṃ saddhiṃ uppattinayena tādisameva. Karuṇāmuditā parikammakālepi hi imesaṃ uppatti mahāaṭṭhakathāyaṃ anuññātā eva. Imāni aṭṭha kāmāvacarakusalacittāni nāma. 156-9. Các tâm thứ sáu, thứ bảy, và thứ tám nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong các tâm thứ hai, thứ ba, và thứ tư. Chỉ là trong các tâm này có sự thay đổi về thọ và sự vắng mặt của hỷ. Phần còn lại, cùng với phương thức sanh khởi, cũng tương tự như vậy. Thật vậy, sự sanh khởi của các tâm này ngay cả trong thời gian thực hành sơ khởi về bi và hỷ cũng đã được chấp thuận trong Đại Chú Giải (Mahāaṭṭhakathā). Tám tâm này được gọi là các tâm thiện dục giới. Puññakiriyavatthādikathā Thuyết về các Căn cứ của Hành động Phước thiện v.v... Tāni sabbānipi dasahi puññakiriyavatthūhi dīpetabbāni. Kathaṃ? Dānamayaṃ puññakiriyavatthu, sīlamayaṃ… bhāvanāmayaṃ… apacitisahagataṃ… veyyāvaccasahagataṃ… pattānuppadānaṃ… abbhanumodanaṃ… desanāmayaṃ… savanamayaṃ… diṭṭhijukammaṃ puññakiriyavatthūti imāni dasa puññakiriyavatthūni nāma. Tattha dānameva dānamayaṃ. Puññakiriyā ca sā tesaṃ tesaṃ ānisaṃsānaṃ vatthu cāti puññakiriyavatthu. Sesesupi eseva nayo. Tất cả những (tâm thiện) ấy cần được trình bày qua mười phước sự. Thế nào? Phước sự bố thí, phước sự trì giới, phước sự tu tiến, phước sự cung kính, phước sự phục vụ, phước sự hồi hướng công đức, phước sự tùy hỷ công đức, phước sự thuyết pháp, phước sự nghe pháp, và phước sự làm cho tri kiến ngay thẳng. Mười điều này được gọi là các phước sự. Trong đó, chính sự bố thí là phước sự bố thí. Đó là hành động phước thiện (puññakiriyā) và là nền tảng (vatthu) cho các quả báu tương ứng, do đó gọi là phước sự (puññakiriyavatthu). Đối với các trường hợp còn lại, phương pháp cũng tương tự. Tattha cīvarādīsu catūsu paccayesu, rūpādīsu vā chasu ārammaṇesu, annādīsu vā dasasu dānavatthūsu, taṃ taṃ dentassa tesaṃ tesaṃ uppādanato paṭṭhāya [Pg.202] pubbabhāge, pariccāgakāle, pacchā somanassacittena anussaraṇakāle cāti tīsu kālesu pavattā cetanā ‘dānamayaṃ puññakiriyavatthu’ nāma. Trong đó, đối với người cho các vật thí trong bốn món vật dụng như y phục v.v., hoặc sáu đối tượng như sắc v.v., hoặc mười vật thí như cơm v.v., thì tư tâm phát sinh trong ba thời điểm: giai đoạn trước (kể từ lúc chuẩn bị các vật thí ấy), trong lúc từ bỏ (dâng cúng), và sau đó khi hồi tưởng lại với tâm hoan hỷ, được gọi là ‘phước sự bố thí’. Pañcasīlaṃ aṭṭhasīlaṃ dasasīlaṃ samādiyantassa, ‘pabbajissāmī’ti vihāraṃ gacchantassa, pabbajantassa, ‘manorathaṃ matthakaṃ pāpetvā pabbajito vata’mhi, ‘sādhu sādhū’ti āvajjentassa, pātimokkhaṃ saṃvarantassa, cīvarādayo paccaye paccavekkhantassa, āpāthagatesu rūpādīsu cakkhudvārādīni saṃvarantassa, ājīvaṃ sodhentassa ca pavattā cetanā ‘sīlamayaṃ puññakiriyavatthu’ nāma. Tư tâm phát sinh nơi người đang thọ trì năm giới, tám giới, mười giới; nơi người đi đến tu viện với ý nghĩ ‘Ta sẽ xuất gia’; nơi người đang xuất gia; nơi người suy xét rằng ‘Ước nguyện của ta đã đạt đến đỉnh điểm, ta đã xuất gia rồi, lành thay, lành thay!’; nơi người đang thu thúc trong giới Bổn Pātimokkha; nơi người đang quán xét các vật dụng như y phục v.v.; nơi người đang thu thúc các căn như mắt v.v. đối với các đối tượng như sắc v.v. đã đi vào tầm nhận biết; và nơi người đang thanh lọc mạng sống, được gọi là ‘phước sự trì giới’. Paṭisambhidāyaṃ vuttena vipassanāmaggena cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato bhāventassa…pe… manaṃ… rūpe…pe… dhamme… cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ,… cakkhusamphassaṃ…pe… manosamphassaṃ, cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ…pe… manosamphassajaṃ vedanaṃ, …pe… rūpasaññaṃ…pe… jarāmaraṇaṃ aniccato dukkhato anattato bhāventassa pavattā cetanā, aṭṭhatiṃsāya vā ārammaṇesu appanaṃ appattā sabbāpi cetanā ‘bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu’ nāma. Tư tâm phát sinh nơi người đang tu tiến về mắt là vô thường, khổ, vô ngã theo con đường minh sát đã được nói trong bộ Phân Tích Đạo... cho đến... tâm... sắc... cho đến... pháp... nhãn thức... cho đến... ý thức,... nhãn xúc... cho đến... ý xúc, thọ do nhãn xúc sinh... cho đến... thọ do ý xúc sinh,... cho đến... sắc tưởng... cho đến... tu tiến về già-chết là vô thường, khổ, vô ngã; hoặc tất cả tư tâm chưa đạt đến an chỉ định trong ba mươi tám đề mục, được gọi là ‘phước sự tu tiến’. Mahallakaṃ pana disvā paccuggamanapattacīvarapaṭiggahaṇaabhivādanamaggasampadānādivasena ‘apacitisahagataṃ’ veditabbaṃ. Lại nữa, khi thấy bậc trưởng thượng, cần hiểu (phước sự) ‘cung kính’ qua các hành động như đi ra đón, nhận lấy bát y, đảnh lễ, nhường đường, v.v. Vuḍḍhatarānaṃ vattappaṭipattikaraṇavasena gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ bhikkhuṃ disvā pattaṃ gahetvā gāme bhikkhaṃ samādapetvā upasaṃharaṇavasena, ‘gaccha bhikkhūnaṃ pattaṃ āharā’ti sutvā vegena gantvā pattāharaṇādivasena ca kāyaveyyāvaṭikakāle ‘veyyāvaccasahagataṃ’ veditabbaṃ. Vào lúc làm công việc phục vụ bằng thân, cần hiểu (phước sự) ‘phục vụ’ qua các hành động như làm bổn phận đối với các bậc trưởng thượng hơn; hoặc khi thấy một vị tỳ khưu vào làng khất thực, liền cầm lấy bát, giúp nhận vật thực trong làng rồi mang đến dâng; hoặc khi nghe lời sai bảo ‘Hãy đi lấy bát của các tỳ khưu’, liền nhanh chóng đi lấy bát, v.v. Dānaṃ datvā gandhādīhi pūjaṃ katvā ‘asukassa nāma patti hotū’ti vā, ‘sabbasattānaṃ hotū’ti vā pattiṃ dadato ‘pattānuppadānaṃ’ veditabbaṃ. Kiṃ panevaṃ pattiṃ dadato puññakkhayo hotīti? Na hoti. Yathā pana ekaṃ dīpaṃ jāletvā tato dīpasahassaṃ jālentassa paṭhamadīpo khīṇoti na vattabbo; purimālokena pana saddhiṃ pacchimāloko ekato hutvā atimahā hoti. Evameva pattiṃ dadato parihāni nāma natthi. Vuḍḍhiyeva pana hotīti veditabbo. Khi một người sau khi bố thí hoặc cúng dường hương hoa v.v. rồi hồi hướng công đức rằng: ‘Xin cho phần phước này đến người kia’ hoặc ‘Xin cho phần phước này đến tất cả chúng sinh’, cần hiểu đó là ‘hồi hướng công đức’. Vậy khi hồi hướng công đức như thế, phước có bị tổn giảm không? Không bị tổn giảm. Ví như từ một ngọn đèn đã thắp sáng, người ta mồi lửa cho cả ngàn ngọn đèn khác, không thể nói rằng ngọn đèn đầu tiên bị hao mòn; trái lại, ánh sáng sau cùng hợp với ánh sáng ban đầu trở nên vô cùng rực rỡ. Cũng vậy, không có sự tổn giảm nào đối với người hồi hướng công đức; trái lại, cần hiểu rằng phước chỉ có tăng trưởng. Parehi [Pg.203] dinnāya pattiyā vā aññāya vā puññakiriyāya ‘sādhu sādhū’ti anumodanavasena ‘abbhanumodanaṃ’ veditabbaṃ. Đối với phần công đức được người khác hồi hướng, hoặc đối với một hành động phước thiện khác (của họ), cần hiểu (phước sự) ‘tùy hỷ công đức’ qua việc hoan hỷ nói ‘Lành thay, lành thay!’. Eko ‘evaṃ maṃ dhammakathikoti maṃ jānissantī’ti icchāya ṭhatvā lābhagaruko hutvā deseti, taṃ na mahapphalaṃ. Eko attano paguṇaṃ dhammaṃ apaccāsīsamāno vimuttāyatanasīsena paresaṃ deseti, idaṃ ‘desanāmayaṃ puññakiriyavatthu’ nāma. Có người thuyết pháp với mong muốn rằng: ‘Như vậy người ta sẽ biết ta là một vị pháp sư’, và nặng về lợi lộc; việc ấy không có quả lớn. Có người không mong cầu (lợi lộc), thuyết cho người khác pháp mà mình đã thông thạo, với mục đích chính là nền tảng giải thoát; đây được gọi là ‘phước sự thuyết pháp’. Eko suṇanto ‘iti maṃ saddhoti jānissantī’ti suṇāti, taṃ na mahapphalaṃ. Eko ‘evaṃ me mahapphalaṃ bhavissatī’ti hitapharaṇena muducittena dhammaṃ suṇāti, idaṃ ‘savanamayaṃ puññakiriyavatthu’ nāma. Có người nghe pháp với ý nghĩ: ‘Như vậy người ta sẽ biết ta là người có đức tin’; việc ấy không có quả lớn. Có người nghe pháp với tâm nhu thuận, với sự hướng tâm đến lợi ích rằng: ‘Như vậy ta sẽ được quả lớn’; đây được gọi là ‘phước sự nghe pháp’. Diṭṭhiṃ ujuṃ karontassa ‘diṭṭhijukammaṃ puññakiriyavatthu’ nāma. Dīghabhāṇakā panāhu – ‘diṭṭhijukammaṃ sabbesaṃ niyamalakkhaṇaṃ, yaṃkiñci puññaṃ karontassa hi diṭṭhiyā ujukabhāveneva mahapphalaṃ hotī’ti. Hành động làm cho tri kiến ngay thẳng của một người được gọi là ‘phước sự làm cho tri kiến ngay thẳng’. Lại nữa, các vị tụng đọc Trường Bộ Kinh nói rằng: ‘Phước sự làm cho tri kiến ngay thẳng là đặc tính quyết định của tất cả (các phước sự khác), vì rằng bất cứ phước thiện nào một người làm, chính nhờ sự ngay thẳng của tri kiến mà phước ấy có quả lớn’. Etesu pana puññakiriyavatthūsu dānamayaṃ tāva ‘dānaṃ dassāmī’ti cintentassa uppajjati, dānaṃ dadato uppajjati, ‘dinnaṃ me’ti paccavekkhantassa uppajjati. Evaṃ pubbacetanaṃ muñcanacetanaṃ aparacetananti tissopi cetanā ekato katvā ‘dānamayaṃ puññakiriyavatthu’ nāma hoti. Sīlamayampi ‘sīlaṃ pūressāmī’ti cintentassa uppajjati, sīlapūraṇakāle uppajjati, ‘pūritaṃ me’ti paccavekkhantassa uppajjati. Tā sabbāpi ekato katvā ‘sīlamayaṃ puññakiriyavatthu’ nāma hoti…pe… diṭṭhijukammampi ‘diṭṭhiṃ ujukaṃ karissāmī’ti cintentassa uppajjati, diṭṭhiṃ ujuṃ karontassa uppajjati, ‘diṭṭhi me ujukā katā’ti paccavekkhantassa uppajjati. Tā sabbāpi ekato katvā ‘diṭṭhijukammaṃ puññakiriyavatthu’ nāma hoti. Lại nữa, trong các phước sự này, trước hết phước sự bố thí phát sinh nơi người đang suy nghĩ ‘Ta sẽ bố thí’, phát sinh nơi người đang bố thí, và phát sinh nơi người đang quán xét ‘Ta đã bố thí’. Như vậy, gộp chung cả ba tư tâm là tiền tư tâm, chính tư tâm, và hậu tư tâm lại, thì được gọi là ‘phước sự bố thí’. Phước sự trì giới cũng phát sinh nơi người đang suy nghĩ ‘Ta sẽ giữ giới’, phát sinh trong lúc giữ giới, và phát sinh nơi người đang quán xét ‘Ta đã giữ giới’. Gộp chung tất cả các tư tâm ấy lại, thì được gọi là ‘phước sự trì giới’... cho đến... Phước sự làm cho tri kiến ngay thẳng cũng phát sinh nơi người đang suy nghĩ ‘Ta sẽ làm cho tri kiến ngay thẳng’, phát sinh nơi người đang làm cho tri kiến ngay thẳng, và phát sinh nơi người đang quán xét ‘Tri kiến của ta đã được làm cho ngay thẳng’. Gộp chung tất cả các tư tâm ấy lại, thì được gọi là ‘phước sự làm cho tri kiến ngay thẳng’. Sutte pana tīṇiyeva puññakiriyavatthūni āgatāni. Tesu itaresampi saṅgaho veditabbo. Apacitiveyyāvaccāni hi sīlamaye saṅgahaṃ gacchanti. Pattānuppadānaabbhanumodanāni dānamaye. Desanāsavanadiṭṭhijukammāni bhāvanāmaye. Ye pana ‘diṭṭhijukammaṃ sabbesaṃ niyamalakkhaṇa’nti vadanti tesaṃ taṃ tīsupi saṅgahaṃ gacchati. Evametāni saṅkhepato tīṇi hutvā vitthārato dasa honti. Lại nữa, trong Kinh chỉ đề cập đến ba phước sự cơ bản. Trong ba loại ấy, cần phải hiểu sự bao gồm của các loại khác. Thật vậy, cung kính và phục vụ được bao gồm trong giới. Hồi hướng công đức và tùy hỷ được bao gồm trong bố thí. Thuyết pháp, nghe pháp, và làm cho tri kiến ngay thẳng được bao gồm trong tu tiến. Còn những vị cho rằng: ‘Làm cho tri kiến ngay thẳng là đặc tính quyết định của tất cả,’ đối với các vị ấy, điều đó được bao gồm trong cả ba. Như vậy, các phước sự này, tóm tắt lại có ba, nhưng khi triển khai chi tiết thì có mười. Tesu [Pg.204] ‘dānaṃ dassāmī’ti cintento aṭṭhannaṃ kāmāvacarakusalacittānaṃ aññatareneva cinteti; dadamānopi tesaṃyeva aññatarena deti; ‘dānaṃ me dinna’nti paccavekkhantopi tesaṃyeva aññatarena paccavekkhati. ‘Sīlaṃ pūressāmī’ti cintentopi tesaṃyeva aññatarena cinteti; sīlaṃ pūrentopi tesaṃyeva aññatarena pūreti, ‘sīlaṃ me pūrita’nti paccavekkhantopi tesaṃyeva aññatarena paccavekkhati. ‘Bhāvanaṃ bhāvessāmī’ti cintentopi tesaṃyeva aññatarena cinteti; bhāventopi tesaṃyeva aññatarena bhāveti; ‘bhāvanā me bhāvitā’ti paccavekkhantopi tesaṃyeva aññatarena paccavekkhati. Trong các phước sự ấy, người suy tư ‘Ta sẽ bố thí’ thì suy tư với một trong tám tâm thiện Dục giới. Khi đang bố thí, người ấy cũng bố thí với một trong tám tâm ấy. Khi quán xét lại ‘Ta đã bố thí,’ người ấy cũng quán xét với một trong tám tâm ấy. Khi suy tư ‘Ta sẽ giữ giới,’ người ấy cũng suy tư với một trong tám tâm ấy; khi đang giữ giới, người ấy cũng giữ giới với một trong tám tâm ấy; khi quán xét lại ‘Ta đã giữ giới,’ người ấy cũng quán xét với một trong tám tâm ấy. Khi suy tư ‘Ta sẽ tu tiến,’ người ấy cũng suy tư với một trong tám tâm ấy; khi đang tu tiến, người ấy cũng tu tiến với một trong tám tâm ấy; khi quán xét lại ‘Ta đã tu tiến,’ người ấy cũng quán xét với một trong tám tâm ấy. ‘Jeṭṭhāpacitikammaṃ karissāmī’ti cintentopi tesaṃyeva aññatarena cinteti, karontopi tesaṃyeva aññatarena karoti, ‘kataṃ me’ti paccavekkhantopi tesaṃyeva aññatarena paccavekkhati. ‘Kāyaveyyāvaṭikakammaṃ karissāmī’ti cintentopi, karontopi, ‘kataṃ me’ti paccavekkhantopi tesaṃyeva aññatarena paccavekkhati. ‘Pattiṃ dassāmī’ti cintentopi, dadantopi, ‘dinnaṃ me’ti paccavekkhantopi, ‘pattiṃ vā sesakusalaṃ vā anumodissāmī’ti cintentopi tesaṃyeva aññatarena cinteti; anumodantopi tesaṃyeva aññatarena anumodati, ‘anumoditaṃ me’ti paccavekkhantopi tesaṃyeva aññatarena paccavekkhati. ‘Dhammaṃ desessāmī’ti cintentopi tesaṃyeva aññatarena cinteti, desentopi tesaṃyeva aññatarena deseti, ‘desito me’ti paccavekkhantopi tesaṃyeva aññatarena paccavekkhati. ‘Dhammaṃ sossāmī’ti cintentopi tesaṃyeva aññatarena cinteti, suṇantopi tesaṃyeva aññatarena suṇāti, ‘suto me’ti paccavekkhantopi tesaṃyeva aññatarena paccavekkhati. ‘Diṭṭhiṃ ujukaṃ karissāmī’ti cintentopi tesaṃyeva aññatarena cinteti, ujuṃ karonto pana catunnaṃ ñāṇasampayuttānaṃ aññatarena karoti, ‘diṭṭhi me ujukā katā’ti paccavekkhanto aṭṭhannaṃ aññatarena paccavekkhati. Khi suy tư ‘Ta sẽ thực hành việc cung kính bậc trưởng thượng,’ người ấy cũng suy tư với một trong tám tâm ấy; khi đang thực hành, người ấy cũng thực hành với một trong tám tâm ấy; khi quán xét lại ‘Ta đã thực hành,’ người ấy cũng quán xét với một trong tám tâm ấy. Khi suy tư ‘Ta sẽ thực hành việc phục vụ,’ khi đang thực hành, và khi quán xét lại ‘Ta đã thực hành,’ người ấy cũng quán xét với một trong tám tâm ấy. Khi suy tư ‘Ta sẽ hồi hướng công đức,’ khi đang hồi hướng, khi quán xét lại ‘Ta đã hồi hướng,’ và khi suy tư ‘Ta sẽ tùy hỷ công đức hoặc các thiện pháp khác,’ người ấy cũng suy tư với một trong tám tâm ấy; khi đang tùy hỷ, người ấy cũng tùy hỷ với một trong tám tâm ấy; khi quán xét lại ‘Ta đã tùy hỷ,’ người ấy cũng quán xét với một trong tám tâm ấy. Khi suy tư ‘Ta sẽ thuyết pháp,’ người ấy cũng suy tư với một trong tám tâm ấy; khi đang thuyết pháp, người ấy cũng thuyết pháp với một trong tám tâm ấy; khi quán xét lại ‘Ta đã thuyết pháp,’ người ấy cũng quán xét với một trong tám tâm ấy. Khi suy tư ‘Ta sẽ nghe pháp,’ người ấy cũng suy tư với một trong tám tâm ấy; khi đang nghe, người ấy cũng nghe với một trong tám tâm ấy; khi quán xét lại ‘Ta đã nghe,’ người ấy cũng quán xét với một trong tám tâm ấy. Khi suy tư ‘Ta sẽ làm cho tri kiến ngay thẳng,’ người ấy cũng suy tư với một trong tám tâm ấy; tuy nhiên, khi đang làm cho ngay thẳng, người ấy thực hành với một trong bốn tâm tương ưng với trí tuệ; khi quán xét lại ‘Tri kiến của ta đã được làm cho ngay thẳng,’ người ấy quán xét với một trong tám tâm. Imasmiṃ ṭhāne cattāri anantāni nāma gahitāni. Cattāri hi anantāni – ākāso ananto, cakkavāḷāni anantāni, sattanikāyo ananto, buddhaññāṇaṃ [Pg.205] anantaṃ. Ākāsassa hi puratthimāya disāya vā pacchimuttaradakkhiṇāsu vā ettakāni vā yojanasatāni ettakāni vā yojanasahassānīti paricchedo natthi. Sinerumattampi ayokūṭaṃ pathaviṃ dvidhā katvā heṭṭhā khittaṃ bhassetheva, no patiṭṭhaṃ labhetha, evaṃ ākāsaṃ anantaṃ nāma. Ở đây, bốn thứ được gọi là vô lượng đã được đề cập. Thật vậy, có bốn thứ vô lượng: không gian là vô lượng, các thế giới là vô lượng, chúng sanh là vô lượng, Phật trí là vô lượng. Thật vậy, không gian không có giới hạn, dù ở phương đông, hay ở các phương tây, bắc, nam, rằng ‘có chừng này trăm do-tuần’ hay ‘có chừng này ngàn do-tuần.’ Dù một khối sắt to bằng núi Sineru, nếu chẻ đôi trái đất rồi ném xuống dưới, nó sẽ cứ rơi mãi mà không tìm được chỗ dừng. Như vậy, không gian được gọi là vô lượng. Cakkavāḷānampi satehi vā sahassehi vā paricchedo natthi. Sacepi hi akaniṭṭhabhavane nibbattā, daḷhathāmadhanuggahassa lahukena sarena tiriyaṃ tālacchāyaṃ atikkamanamattena kālena cakkavāḷasatasahassaṃ atikkamanasamatthena javena samannāgatā cattāro mahābrahmāno ‘cakkavāḷapariyantaṃ passissāmā’ti tena javena dhāveyyuṃ, cakkavāḷapariyantaṃ adisvāva parinibbāyeyyuṃ, evaṃ cakkavāḷāni anantāni nāma. Các thế giới cũng không có giới hạn tính bằng trăm hay bằng ngàn. Thật vậy, nếu bốn vị Đại Phạm thiên, sanh trong cõi Akaniṭṭha (Sắc Cứu Cánh), sở hữu tốc độ có khả năng vượt qua một trăm ngàn thế giới trong khoảng thời gian một mũi tên nhẹ của một cung thủ mạnh mẽ bay ngang qua bóng của một cây thốt nốt, chạy với tốc độ đó với ý nghĩ ‘Chúng ta sẽ thấy tận cùng của các thế giới,’ họ sẽ nhập Niết-bàn mà không thấy được tận cùng của các thế giới. Như vậy, các thế giới được gọi là vô lượng. Ettakesu pana cakkavāḷesu udakaṭṭhakathalaṭṭhakasattānaṃ pamāṇaṃ natthi. Evaṃ sattanikāyo ananto nāma. Tatopi buddhañāṇaṃ anantameva. Lại nữa, trong bấy nhiêu thế giới, không thể đo lường được số lượng chúng sanh sống trong nước và trên cạn. Như vậy, chúng sanh được gọi là vô lượng. Phật trí còn vô lượng hơn cả những thứ đó. Evaṃ aparimāṇesu cakkavāḷesu aparimāṇānaṃ sattānaṃ kāmāvacarasomanassasahagatañāṇasampayuttaasaṅkhārikakusalacittāni ekassa bahūni uppajjanti. Bahūnampi bahūni uppajjanti. Tāni sabbānipi kāmāvacaraṭṭhena somanassasahagataṭṭhena ñāṇasampayuttaṭṭhena asaṅkhārikaṭṭhena ekattaṃ gacchanti. Ekameva somanassasahagataṃ tihetukaṃ asaṅkhārikaṃ mahācittaṃ hoti. Tathā sasaṅkhārikaṃ mahācittaṃ…pe… tathā upekkhāsahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ dvihetukaṃ sasaṅkhārikacittanti. Evaṃ sabbānipi aparimāṇesu cakkavāḷesu aparimāṇānaṃ sattānaṃ uppajjamānāni kāmāvacarakusalacittāni sammāsambuddho mahātulāya tulayamāno viya, tumbe pakkhipitvā minamāno viya, sabbaññutaññāṇena paricchinditvā ‘aṭṭhevetānī’ti sarikkhaṭṭhena aṭṭheva koṭṭhāse katvā dassesi. Như vậy, trong vô lượng thế giới, các tâm thiện Dục giới, câu hữu với hỷ, tương ưng với trí, không cần nhắc bảo của vô lượng chúng sanh, đối với một chúng sanh thì có nhiều tâm sanh khởi. Đối với nhiều chúng sanh cũng có nhiều tâm sanh khởi. Tất cả những tâm ấy đều đi đến sự đồng nhất về phương diện Dục giới, về phương diện câu hữu với hỷ, về phương diện tương ưng với trí, và về phương diện không cần nhắc bảo. Chỉ có một đại tâm câu hữu với hỷ, có ba nhân, không cần nhắc bảo. Tương tự như vậy đối với đại tâm cần có sự nhắc bảo... cho đến... tương tự như vậy đối với tâm cần có sự nhắc bảo, có hai nhân, bất tương ưng trí, câu hữu với xả. Như vậy, bậc Chánh Đẳng Giác, với toàn giác trí, đã phân định tất cả các tâm thiện Dục giới sanh khởi nơi vô lượng chúng sanh trong vô lượng thế giới, giống như người cân bằng một cái cân lớn, hay như người đong bằng một cái đấu, và sau khi đã phân định, Ngài đã chỉ ra, bằng cách tạo thành tám phần theo đặc tính tương đồng, rằng ‘chúng chỉ có tám.’ Puna imasmiṃ ṭhāne chabbidhena puññāyūhanaṃ nāma gahitaṃ. Puññañhi atthi sayaṃkāraṃ atthi paraṃkāraṃ, atthi sāhatthikaṃ atthi āṇattikaṃ, atthi sampajānakataṃ atthi asampajānakatanti. Lại nữa, ở đây, sự tích lũy phước được hiểu theo sáu cách. Thật vậy, có phước do tự mình làm, có phước do khuyến khích người khác làm; có phước do tự tay làm, có phước do ra lệnh làm; có phước được làm với sự hiểu biết rõ ràng, có phước được làm mà không có sự hiểu biết rõ ràng. Tattha attano dhammatāya kataṃ ‘sayaṃkāraṃ’ nāma. Paraṃ karontaṃ disvā kataṃ ‘paraṃkāraṃ’ nāma. Sahatthena kataṃ ‘sāhatthikaṃ’ nāma. Āṇāpetvā kāritaṃ [Pg.206] ‘āṇattikaṃ’ nāma. Kammañca phalañca saddahitvā kataṃ ‘sampajānakataṃ’ nāma. Kammampi phalampi ajānitvā kataṃ ‘asampajānakataṃ’ nāma. Tesu sayaṃkāraṃ karontopi imesaṃ aṭṭhannaṃ kusalacittānaṃ aññatareneva karoti. Paraṃkāraṃ karontopi, sahatthena karontopi, āṇāpetvā karontopi imesaṃ aṭṭhannaṃ kusalacittānaṃ aññatareneva karoti. Sampajānakaraṇaṃ pana catūhi ñāṇasampayuttehi hoti. Asampajānakaraṇaṃ catūhi ñāṇavippayuttehi. Trong ấy, việc làm do bản chất của tự thân được gọi là ‘tự thân làm’. Việc làm do thấy người khác làm được gọi là ‘do người khác làm’. Việc làm bằng tay của mình được gọi là ‘tự tay làm’. Việc được làm do ra lệnh được gọi là ‘do ra lệnh’. Việc làm do tin tưởng nghiệp và quả của nghiệp được gọi là ‘làm với sự hiểu biết’. Việc làm do không biết nghiệp và quả của nghiệp được gọi là ‘làm không có sự hiểu biết’. Trong các loại ấy, người làm việc tự thân cũng làm với một trong tám tâm thiện này. Người làm việc do người khác, người làm bằng tay của mình, người làm do ra lệnh cũng làm với một trong tám tâm thiện này. Tuy nhiên, việc làm với sự hiểu biết sanh khởi với bốn tâm tương ưng trí. Việc làm không có sự hiểu biết (sanh khởi) với bốn tâm bất tương ưng trí. Aparāpi imasmiṃ ṭhāne catasso dakkhiṇāvisuddhiyo gahitā – paccayānaṃ dhammikatā, cetanāmahattaṃ, vatthusampatti, guṇātirekatāti. Tattha dhammena samena uppannā paccayā ‘dhammikā’ nāma. Saddahitvā okappetvā dadato pana ‘cetanāmahattaṃ’ nāma hoti. Khīṇāsavabhāvo ‘vatthusampatti’ nāma. Khīṇāsavasseva nirodhā vuṭṭhitabhāvo ‘guṇātirekatā’ nāma. Imāni cattāri samodhānetvā dātuṃ sakkontassa kāmāvacaraṃ kusalaṃ imasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ deti. Puṇṇakaseṭṭhikākavaliyasumanamālākārādīnaṃ (dha. pa. aṭṭha. 2.225 puṇṇadāsīvatthu) (dha. pa. aṭṭha. 1.67 sumanamālākāravatthu) viya. Ngoài ra, ở đây bốn sự thanh tịnh của vật thí được đề cập – tính hợp pháp của các vật dụng, sự vĩ đại của tác ý, sự toàn hảo của đối tượng, và sự vượt trội về đức hạnh. Trong ấy, các vật dụng sanh khởi một cách hợp pháp, đúng đắn được gọi là ‘hợp pháp’. Còn đối với người cho với đức tin và sự quyết định, (tác ý của người ấy) được gọi là ‘sự vĩ đại của tác ý’. Trạng thái của bậc lậu tận được gọi là ‘sự toàn hảo của đối tượng’. Trạng thái vừa xuất khỏi diệt thọ tưởng định của chính bậc lậu tận được gọi là ‘sự vượt trội về đức hạnh’. Thiện nghiệp dục giới của người có khả năng cúng dường hội đủ bốn yếu tố này sẽ cho quả trong chính kiếp sống này, giống như (nghiệp của) trưởng giả Puṇṇa, Kākavaliya, người bán hoa Sumana, v.v... Saṅkhepato panetaṃ sabbampi kāmāvacarakusalacittaṃ ‘citta’nti karitvā cittavicittaṭṭhena ekameva hoti. Vedanāvasena somanassasahagataṃ upekkhāsahagatanti duvidhaṃ hoti. Ñāṇavibhattidesanāvasena catubbidhaṃ hoti. Somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikaṃ mahācittañhi upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikaṃ mahācittañca ñāṇasampayuttaṭṭhena asaṅkhārikaṭṭhena ca ekameva hoti. Tathā ñāṇasampayuttaṃ sasaṅkhārikaṃ, ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikaṃ, ñāṇavippayuttaṃ sasaṅkhārikañcāti. Evaṃ ñāṇavibhattidesanāvasena catubbidhe panetasmiṃ asaṅkhārasasaṅkhāravibhattito cattāri asaṅkhārikāni cattāri sasaṅkhārikānīti aṭṭheva kusalacittāni honti. Tāni yāthāvato ñatvā bhagavā sabbaññū gaṇīvaro muniseṭṭho ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkarotīti. Tóm lại, tất cả tâm thiện dục giới này, khi xem là ‘tâm’, thì chỉ là một theo nghĩa là tâm (suy nghĩ) và đa dạng. Theo phương diện thọ, có hai loại là câu hành với hỷ và câu hành với xả. Theo phương diện thuyết giảng phân loại theo trí, có bốn loại. Vì đại tâm thiện câu hành hỷ, tương ưng trí, vô trợ và đại tâm thiện câu hành xả, tương ưng trí, vô trợ chỉ là một theo nghĩa tương ưng trí và theo nghĩa vô trợ. Tương tự như vậy đối với tâm tương ưng trí, hữu trợ; tâm bất tương ưng trí, vô trợ; và tâm bất tương ưng trí, hữu trợ. Như vậy, trong bốn loại này theo phương diện thuyết giảng phân loại theo trí, do sự phân loại thành vô trợ và hữu trợ, có tám tâm thiện: bốn tâm vô trợ và bốn tâm hữu trợ. Sau khi biết rõ chúng như thật, Đức Thế Tôn, bậc Toàn Giác, bậc Tối Thắng trong các vị Trưởng Giáo, bậc Thánh Tối Thượng, đã chỉ dạy, thuyết giảng, chế định, thiết lập, khai mở, phân tích, và làm cho rõ ràng. Aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaṭṭhakathāya Trong Chú giải Pháp Tụ, Aṭṭhasālinī Kāmāvacarakusalaniddeso samatto. Phần chỉ dẫn về thiện dục giới đã hoàn tất. Rūpāvacarakusalavaṇṇanā Giải thích về thiện sắc giới Catukkanayo paṭhamajjhānaṃ Phương pháp tứ thiền – Sơ thiền 160. Idāni [Pg.207] rūpāvacarakusalaṃ dassetuṃ katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetīti rūpaṃ vuccati rūpabhavo. Upapattīti nibbatti jāti sañjāti. Maggoti upāyo. Vacanattho panettha – taṃ upapattiṃ maggati gavesati janeti nipphādetīti maggo. Idaṃ vuttaṃ hoti – yena maggena rūpabhave upapatti hoti nibbatti jāti sañjāti, taṃ maggaṃ bhāvetīti. Kiṃ panetena niyamato rūpabhave upapatti hotīti? Na hoti. ‘‘Samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha, samāhito yathābhūtaṃ pajānāti passatī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 4.99; 5.1071; netti. 40; mi. pa. 2.1.15) evaṃ vuttena hi nibbedhabhāgiyena rūpabhavātikkamopi hoti. Rūpūpapattiyā pana ito añño maggo nāma natthi, tena vuttaṃ ‘rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’ti. Atthato cāyaṃ maggo nāma cetanāpi hoti, cetanāya sampayuttadhammāpi, tadubhayampi. ‘‘Nirayañcāhaṃ, sāriputta, pajānāmi nirayagāmiñca magga’’nti (ma. ni. 1.153) hi ettha cetanā maggo nāma. 160. Bây giờ, để chỉ ra thiện sắc giới, (Đức Phật) đã bắt đầu bằng câu “Những pháp nào là thiện?” v.v... Trong đó, trong câu “tu tập con đường để tái sanh vào cõi sắc”, ‘sắc’ được gọi là cõi sắc. ‘Tái sanh’ là sự sanh, sự sinh thành, sự hiện hữu. ‘Con đường’ là phương tiện. Ngữ nguyên ở đây là: nó tìm kiếm, truy tìm, tạo ra, hoàn thành sự tái sanh ấy, vì vậy gọi là ‘con đường’ (magga). Điều này có nghĩa là: do con đường nào mà có sự tái sanh, sự sanh, sự sinh thành, sự hiện hữu trong cõi sắc, (người ấy) tu tập con đường đó. Phải chăng do (con đường) này mà chắc chắn có sự tái sanh trong cõi sắc? Không phải vậy. Vì do (con đường) thuộc phần xuyên thấu đã được nói như vầy: “Này các Tỳ khưu, hãy tu tập định; người có định tâm biết và thấy như thật”, cũng có sự vượt qua cõi sắc. Tuy nhiên, ngoài (thiền) này, không có con đường nào khác để tái sanh vào cõi sắc, do đó đã được nói ‘tu tập con đường để tái sanh vào cõi sắc’. Và về mặt ý nghĩa, ‘con đường’ này cũng là tác ý, cũng là các pháp tương ưng với tác ý, và cũng là cả hai. Vì trong câu “Này Sāriputta, Ta biết địa ngục và con đường đưa đến địa ngục”, tác ý được gọi là ‘con đường’. ‘‘Saddhā hiriyaṃ kusalañca dānaṃ, dhammā ete sappurisānuyātā; Etañhi maggaṃ diviyaṃ vadanti, etena hi gacchati devaloka’’nti. (a. ni. 8.32); “Đức tin, tàm, thiện và bố thí, những pháp này được bậc chân nhân thực hành; quả thật, họ gọi đây là con đường đến cõi trời, nhờ đó mà đi đến thế giới chư thiên.” Ettha cetanāsampayuttadhammā maggo nāma. ‘‘Ayaṃ, bhikkhave, maggo, ayaṃ paṭipadā’’ti saṅkhārupapattisuttādīsu (ma. ni. 3.161 ādayo) cetanāpi cetanāsampayuttadhammāpi maggo nāma. Imasmiṃ pana ṭhāne ‘jhāna’nti vacanato cetanāsampayuttā adhippetā. Yasmā pana jhānacetanā paṭisandhiṃ ākaḍḍhati, tasmā cetanāpi cetanāsampayuttadhammāpi vaṭṭantiyeva. Ở đây, các pháp tương ưng tác ý được gọi là ‘con đường’. Trong các kinh như Kinh Sanh Khởi Do Hành v.v..., (trong câu) “Này các Tỳ khưu, đây là con đường, đây là pháp hành”, cả tác ý và các pháp tương ưng tác ý đều được gọi là ‘con đường’. Tuy nhiên, ở đây, do được nói là ‘thiền’, các pháp tương ưng tác ý được chủ trương. Nhưng vì tác ý thiền kéo theo sự tái sanh, do đó, cả tác ý và các pháp tương ưng tác ý đều thích hợp (được gọi là con đường). Bhāvetīti janeti uppādeti vaḍḍheti. Ayaṃ tāva idha bhāvanāya attho. Aññattha pana upasaggavasena sambhāvanā paribhāvanā vibhāvanāti evaṃ aññathāpi attho hoti. Tattha ‘‘idhudāyi mama sāvakā adhisīle sambhāventi – sīlavā samaṇo gotamo, paramena sīlakkhandhena samannāgato’’ti [Pg.208] (ma. ni. 2.243) ayaṃ sambhāvanā nāma; okappanāti attho. ‘‘Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso, samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā, paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccatī’’ti (dī. ni. 2.186) ayaṃ paribhāvanā nāma; vāsanāti attho. ‘‘Iṅgha rūpaṃ vibhāvehi, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ vibhāvehī’’ti ayaṃ vibhāvanā nāma; antaradhāpanāti attho. ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā cattāro satipaṭṭhāne bhāventī’’ti (ma. ni. 2.247), ayaṃ pana uppādanavaḍḍhanaṭṭhena bhāvanā nāma. Imasmimpi ṭhāne ayameva adhippetā. Tena vuttaṃ – ‘bhāvetīti janeti uppādeti vaḍḍhetī’ti. Bhāveti có nghĩa là janeti (làm cho sanh khởi), uppādeti (làm cho phát sanh), vaḍḍheti (làm cho tăng trưởng). Trước hết, đây là ý nghĩa của bhāvanā (sự tu tập) ở đây. Nhưng ở nơi khác, do năng lực của các tiếp đầu ngữ, ý nghĩa cũng có thể khác đi, như là sambhāvanā (sự tôn kính), paribhāvanā (sự tẩm ướp), vibhāvanā (sự làm cho biến mất). Trong đó: “Này Udāyi, ở đây các đệ tử của ta tôn kính về giới đức cao thượng rằng: ‘Sa-môn Gotama là bậc có giới, thành tựu giới uẩn tối thượng.’” Đây được gọi là sambhāvanā; có nghĩa là sự tin tưởng. “Định được giới tẩm ướp thì có quả lớn, có lợi ích lớn; tuệ được định tẩm ướp thì có quả lớn, có lợi ích lớn; tâm được tuệ tẩm ướp thì giải thoát khỏi các lậu hoặc một cách chơn chánh.” Đây được gọi là paribhāvanā; có nghĩa là sự tẩm ướp. “Này, hãy làm cho sắc biến mất, thọ… tưởng… các hành… thức biến mất.” Đây được gọi là vibhāvanā; có nghĩa là sự làm cho biến mất. “Lại nữa, này Udāyi, con đường đã được ta tuyên thuyết cho các đệ tử, mà các đệ tử của ta khi thực hành theo đó đã tu tập bốn niệm xứ.” Đây được gọi là bhāvanā với ý nghĩa làm cho sanh khởi và làm cho tăng trưởng. Và ở đây, chính ý nghĩa này được chủ trương. Do đó, đã được nói rằng: ‘bhāveti có nghĩa là janeti (làm cho sanh khởi), uppādeti (làm cho phát sanh), vaḍḍheti (làm cho tăng trưởng)’. Kasmā panettha, yathā kāmāvacarakusalaniddese dhammapubbaṅgamā desanā katā tathā akatvā, puggalapubbaṅgamā katāti? Paṭipadāya sādhetabbato. Idañhi catūsu paṭipadāsu aññatarāya sādhetabbaṃ; na kāmāvacaraṃ viya vinā paṭipadāya uppajjati. Paṭipadā ca nāmesā paṭipannake sati hotīti etamatthaṃ dassetuṃ puggalapubbaṅgamaṃ desanaṃ karonto ‘rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’ti āha. Tại sao ở đây, không giống như trong phần chú giải về thiện dục giới, bài thuyết giảng lấy pháp làm đầu đã được thực hiện, mà lại thực hiện bài thuyết giảng lấy người làm đầu? (Đáp:) Do vì (thiền) phải được thành tựu bởi con đường thực hành. Thật vậy, (thiền sắc giới) này phải được thành tựu bởi một trong bốn con đường thực hành; nó không sanh khởi nếu không có con đường thực hành, không giống như thiện dục giới. Và con đường thực hành này chỉ có khi có người thực hành. Để chỉ ra ý nghĩa này, khi thực hiện bài thuyết giảng lấy người làm đầu, Ngài đã nói: “Tu tập con đường để tái sanh vào cõi sắc.” Vivicceva kāmehīti kāmehi viviccitvā, vinā hutvā, apakkamitvā. Yo panāyamettha ‘eva’-kāro so niyamatthoti veditabbo. Yasmā ca niyamattho, tasmā tasmiṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharaṇasamaye avijjamānānampi kāmānaṃ tassa paṭhamajjhānassa paṭipakkhabhāvaṃ, kāmapariccāgeneva cassa adhigamaṃ dīpeti. Kathaṃ? ‘Vivicceva kāmehī’ti evañhi niyame kariyamāne idaṃ paññāyati – nūnimassa kāmā paṭipakkhabhūtā yesu sati idaṃ na pavattati, andhakāre sati padīpobhāso viya? Tesaṃ pariccāgeneva cassa adhigamo hoti orimatīrapariccāgena pārimatīrasseva. Tasmā niyamaṃ karotīti. Vivicceva kāmehi (ly dục) có nghĩa là đã ly, đã tách rời, đã lánh xa các dục. Ở đây, từ ‘eva’ nên được hiểu là có ý nghĩa xác định. Và vì nó có ý nghĩa xác định, nên nó chỉ ra rằng các dục, dù không hiện hữu vào thời điểm chứng đắc và an trú trong thiền thứ nhất, vẫn là đối nghịch với thiền thứ nhất ấy, và sự chứng đắc thiền ấy chỉ có được nhờ sự từ bỏ các dục. Như thế nào? Khi sự xác định được thực hiện như vầy: ‘Vivicceva kāmehī’ (chắc chắn ly dục), điều này được hiểu rằng: Chắc hẳn các dục là đối nghịch với thiền này, khi có chúng thì thiền này không thể tồn tại, giống như ánh sáng của ngọn đèn không thể tồn tại khi có bóng tối? Và sự chứng đắc thiền này chỉ có được nhờ sự từ bỏ chúng, cũng như việc đến được bờ bên kia chỉ có được nhờ từ bỏ bờ bên này. Do đó, (từ ‘eva’) tạo ra sự xác định. Tattha siyā – ‘kasmā panesa pubbapadeyeva vutto, na uttarapade? Kiṃ akusalehi dhammehi aviviccāpi jhānaṃ upasampajja vihareyyā’ti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Taṃnissaraṇato hi pubbapade esa vutto. Kāmadhātusamatikkamanato [Pg.209] hi kāmarāgapaṭipakkhato ca idaṃ jhānaṃ kāmānameva nissaraṇaṃ. Yathāha – ‘‘kāmānametaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ nekkhamma’’nti (itivu. 72; dī. ni. 3.353). Uttarapadepi pana, yathā ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241) ettha ‘eva’-kāro ānetvā vuccati, evaṃ vattabbo. Na hi sakkā ito aññehipi nīvaraṇasaṅkhātehi akusalehi dhammehi avivicca jhānaṃ upasampajja viharituṃ, tasmā ‘vivicceva kāmehi vivicceva akusalehi dhammehī’ti evaṃ padadvayepi esa daṭṭhabbo. Padadvayepi ca kiñcāpi viviccāti iminā sādhāraṇavacanena tadaṅgavivekādayo kāyavivekādayo ca sabbepi vivekā saṅgahaṃ gacchanti, tathāpi kāyaviveko cittaviveko vikkhambhanavivekoti tayo eva idha daṭṭhabbā. Ở đây, có thể có câu hỏi: “Tại sao từ này (eva) chỉ được nói ở vế trước, mà không ở vế sau? Phải chăng người ta có thể chứng đắc và an trú trong thiền mà không cần ly các pháp bất thiện?” Không, điều này không nên được hiểu như vậy. Từ này (eva) được nói ở vế trước vì (thiền) là sự xuất ly khỏi chúng (tức các dục). Thật vậy, vì vượt qua cõi dục và vì đối nghịch với tham dục, thiền này chính là sự xuất ly khỏi các dục. Như đã được nói: “Sự xuất ly khỏi các dục này chính là sự xuất gia.” Tuy nhiên, ở vế sau, từ ‘eva’ cũng nên được mang vào và nói, giống như trong câu: “Này các Tỳ khưu, chỉ ở đây mới có Sa-môn, ở đây mới có Sa-môn thứ hai.” Thật vậy, không thể chứng đắc và an trú trong thiền mà không ly khỏi các pháp bất thiện khác được gọi là các triền cái. Do đó, từ ‘eva’ này nên được hiểu ở cả hai vế như sau: ‘vivicceva kāmehi vivicceva akusalehi dhammehī’ (chắc chắn ly dục, chắc chắn ly các pháp bất thiện). Và trong cả hai vế, mặc dù từ chung vivicca (ly) bao gồm tất cả các loại ly, như là sự ly bằng cách thay thế bằng chi phần đối nghịch (tadaṅgaviveka), sự ly về thân (kāyaviveka), v.v., tuy nhiên, ở đây chỉ nên hiểu ba loại: thân ly, tâm ly, và sự ly bằng cách chế ngự (vikkhambhanaviveka). Kāmehīti iminā pana padena ye ca niddese ‘‘katame vatthukāmā? Manāpiyā rūpā’’tiādinā (mahāni. 1) nayena vatthukāmā vuttā, ye ca tattheva vibhaṅge ca ‘‘chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo; saṅkappo kāmo, rāgo kāmo, saṅkapparāgo kāmo; ime vuccanti kāmā’’ti (mahāni. 1; vibha. 564) evaṃ kilesakāmā vuttā, te sabbepi saṅgahitāicceva daṭṭhabbā. Evañhi sati vivicceva kāmehīti vatthukāmehipi viviccevāti attho yujjati. Tena kāyaviveko vutto hoti. Bằng từ kāmehi (các dục) này, nên hiểu rằng tất cả các loại dục đều được bao gồm: cả những dục về đối tượng (vatthukāmā) đã được nói trong Niddesa theo phương pháp “Thế nào là dục về đối tượng? Các sắc khả ý...”, và cả những dục về phiền não (kilesakāmā) đã được nói ở chính nơi đó và trong Vibhaṅga rằng “Dục là ý muốn, dục là tham, dục là dục tham; dục là tầm, dục là tham, dục là tầm tham; những thứ này được gọi là các dục.” Khi hiểu như vậy, ý nghĩa của vivicceva kāmehī (chắc chắn ly dục) là “chắc chắn ly khỏi cả các dục về đối tượng” mới trở nên hợp lý. Qua đó, thân ly (kāyaviveka) đã được nói đến. Vivicca akusalehi dhammehīti kilesakāmehi sabbākusalehi vā viviccāti attho yujjati. Tena cittaviveko vutto hoti. Purimena cettha vatthukāmehi vivekavacanato eva kāmasukhapariccāgo, dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato nekkhammasukhapariggaho vibhāvito hoti. Evaṃ vatthukāmakilesakāmavivekavacanatoyeva ca etesaṃ paṭhamena saṃkilesavatthuppahānaṃ, dutiyena saṃkilesappahānaṃ; paṭhamena lolabhāvassa hetupariccāgo, dutiyena bālabhāvassa; paṭhamena ca payogasuddhi, dutiyena āsayaposanaṃ vibhāvitaṃ hotīti ñātabbaṃ. Esa tāva nayo ‘kāmehī’ti ettha vuttakāmesu vatthukāmapakkhe. Vivicca akusalehi dhammehi (ly các pháp bất thiện) có ý nghĩa hợp lý là “ly khỏi các dục về phiền não hoặc ly khỏi tất cả các pháp bất thiện”. Qua đó, tâm ly (cittaviveka) đã được nói đến. Ở đây, qua vế trước, do nói về sự ly khỏi các dục về đối tượng, sự từ bỏ dục lạc đã được làm rõ; qua vế sau, do nói về sự ly khỏi các dục về phiền não, sự chấp nhận hạnh phúc xuất ly đã được làm rõ. Như vậy, nên biết rằng, chính do việc nói về sự ly khỏi dục về đối tượng và dục về phiền não mà: qua vế thứ nhất, sự đoạn trừ đối tượng của ô nhiễm được làm rõ; qua vế thứ hai, sự đoạn trừ ô nhiễm được làm rõ. Qua vế thứ nhất, sự từ bỏ nguyên nhân của lòng tham muốn được làm rõ; qua vế thứ hai, (sự từ bỏ) trạng thái ngu si. Và qua vế thứ nhất, sự thanh tịnh trong hành động được làm rõ; qua vế thứ hai, sự nuôi dưỡng ý hướng (trong sạch). Đây là phương pháp trong trường hợp các dục được nói đến trong từ ‘kāmehī’ thuộc về phương diện dục về đối tượng. Kilesakāmapakkhe pana ‘chandoti ca rāgo’ti ca evamādīhi anekabhedo kāmacchandoyeva kāmoti adhippeto. So ca akusalapariyāpannopi [Pg.210] samāno ‘‘tattha katamo kāmacchando kāmo’’tiādinā nayena vibhaṅge (vibha. 564) jhānapaṭipakkhato visuṃ vutto. Kilesakāmattā vā purimapade vutto, akusalapariyāpannattā dutiyapade. Anekabhedato cassa ‘kāmato’ti avatvā ‘kāmehī’ti vuttaṃ. Aññesampi ca dhammānaṃ akusalabhāve vijjamāne ‘‘tattha katame akusalā dhammā? Kāmacchando’’tiādinā nayena vibhaṅge uparijhānaṅgapaccanīkapaṭipakkhabhāvadassanato nīvaraṇāneva vuttāni. Nīvaraṇāni hi jhānaṅgapaccanīkāni. Tesaṃ jhānaṅgāneva paṭipakkhāni, viddhaṃsakāni, vighātakānīti vuttaṃ hoti. Tathā hi ‘‘samādhi kāmacchandassa paṭipakkho, pīti byāpādassa, vitakko thinamiddhassa, sukhaṃ uddhaccakukkuccassa, vicāro vicikicchāyā’’ti peṭake vuttaṃ. Vả lại, về phương diện phiền não dục, chính tham dục có nhiều loại khác nhau như 'dục tức là tham' v.v... được xem là dục. Và pháp ấy, dù thuộc về bất thiện, đã được nói đến một cách riêng biệt như là đối nghịch với thiền trong bộ Phân Tích theo phương pháp bắt đầu bằng câu "Trong ấy, tham dục nào là dục?". Hoặc, nó được nói đến trong từ đầu tiên vì là phiền não dục, và trong từ thứ hai vì thuộc về bất thiện. Và vì có nhiều loại khác nhau, nên đã được nói là 'kāmehi' thay vì 'kāmato'. Và mặc dù các pháp khác cũng có tính chất bất thiện, nhưng trong bộ Phân Tích, chỉ có các triền cái được nói đến theo phương pháp bắt đầu bằng câu "Trong ấy, các pháp bất thiện là gì? Là tham dục..." vì chúng được trình bày là đối nghịch, là kẻ thù của các thiền chi ở các tầng thiền cao hơn. Thật vậy, các triền cái là kẻ thù của các thiền chi. Điều này có nghĩa là chính các thiền chi là đối nghịch, là kẻ phá hủy, là kẻ loại trừ chúng. Thật vậy, trong tạng Peṭaka đã nói rằng: "Định là đối nghịch của tham dục, hỷ là đối nghịch của sân, tầm là đối nghịch của hôn trầm thụy miên, lạc là đối nghịch của trạo cử hối quá, tứ là đối nghịch của hoài nghi". Evamettha ‘vivicceva kāmehī’ti iminā kāmacchandassa vikkhambhanaviveko vutto hoti. ‘Vivicca akusalehi dhammehī’ti iminā pañcannampi nīvaraṇānaṃ. Aggahitaggahaṇena pana paṭhamena kāmacchandassa, dutiyena sesanīvaraṇānaṃ; tathā paṭhamena tīsu akusalamūlesu pañcakāmaguṇabhedavisayassa lobhassa, dutiyena āghātavatthubhedādivisayānaṃ dosamohānaṃ. Oghādīsu vā dhammesu paṭhamena kāmoghakāmayogakāmāsavakāmupādānaabhijjhākāyaganthakāmarāgasaṃyojanānaṃ, dutiyena avasesaoghayogāsavaupādānaganthasaṃyojanānaṃ. Paṭhamena ca taṇhāya taṃsampayuttakānañca, dutiyena avijjāya taṃsampayuttakānañca. Apica paṭhamena lobhasampayuttaaṭṭhacittuppādānaṃ, dutiyena sesānaṃ catunnaṃ akusalacittuppādānaṃ vikkhambhanaviveko vutto hotīti veditabbo. Ayaṃ tāva ‘vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehī’ti ettha atthappakāsanā. Như vậy, ở đây, bằng câu 'ly dục', sự ly bằng cách chế ngự tham dục được nói đến. Bằng câu 'ly các pháp bất thiện', sự ly năm triền cái được nói đến. Hơn nữa, theo cách hiểu bao gồm cả những gì chưa được đề cập, câu đầu tiên chỉ tham dục, câu thứ hai chỉ các triền cái còn lại; tương tự, trong ba gốc bất thiện, câu đầu tiên chỉ tham có đối tượng là năm loại dục trưởng dưỡng, câu thứ hai chỉ sân và si có đối tượng là các loại sự vật gây phẫn nộ v.v... Hoặc trong các pháp như bộc lưu v.v..., câu đầu tiên chỉ dục bộc, dục ách, dục lậu, dục thủ, tham thân hệ, và tham dục kết; câu thứ hai chỉ các bộc lưu, ách, lậu, thủ, hệ, và kết còn lại. Và câu đầu tiên chỉ ái và các pháp tương ưng với nó, câu thứ hai chỉ vô minh và các pháp tương ưng với nó. Hơn nữa, cần phải hiểu rằng sự ly bằng cách chế ngự được nói đến là: câu đầu tiên chỉ tám tâm sinh khởi tương ưng với tham, câu thứ hai chỉ bốn tâm bất thiện còn lại. Đây là phần giải thích ý nghĩa của câu 'ly dục, ly các pháp bất thiện'. Ettāvatā ca paṭhamassa jhānassa pahānaṅgaṃ dassetvā idāni sampayogaṅgaṃ dassetuṃ savitakkaṃ savicārantiādi vuttaṃ. Tattha heṭṭhā vuttalakkhaṇādivibhāgena appanāsampayogato rūpāvacarabhāvappattena vitakkena ceva vicārena ca saha vattati. Rukkho viya pupphena ca phalena cāti idaṃ jhānaṃ savitakkaṃ savicāranti vuccati. Vibhaṅge pana ‘‘iminā ca vitakkena iminā ca vicārena [Pg.211] upeto hoti samupeto’’tiādinā (vibha. 565) nayena puggalādhiṭṭhānā desanā katā. Attho pana tatrapi evameva daṭṭhabbo. Sau khi đã trình bày chi phần từ bỏ của thiền thứ nhất đến đây, bây giờ, để trình bày chi phần tương ưng, câu bắt đầu bằng 'có tầm có tứ' được nói đến. Trong đó, (thiền) hiện hữu cùng với tầm và tứ đã đạt đến trạng thái sắc giới do sự tương ưng với an chỉ định, với sự phân chia về đặc tính v.v... đã được nói ở dưới. Giống như cây cối hiện hữu cùng với hoa và quả, vì vậy thiền này được gọi là 'có tầm có tứ'. Nhưng trong bộ Phân Tích, bài thuyết giảng đã được thực hiện theo cách quy chiếu về cá nhân, theo phương pháp bắt đầu bằng câu "vị ấy được trang bị, được phú bẩm với tầm này và tứ này". Tuy nhiên, ý nghĩa ở đó cũng nên được hiểu theo cách tương tự. Vivekajanti – ettha vivitti viveko. Nīvaraṇavigamoti attho. Vivittoti vā viveko, nīvaraṇavivitto jhānasampayuttadhammarāsīti attho. Tasmā vivekā, tasmiṃ vā viveke, jātanti vivekajaṃ. Pītisukhanti – ettha pītisukhāni heṭṭhā pakāsitāneva. Tesu pana vuttappakārāya pañcavidhāya pītiyā yā appanāsamādhissa mūlaṃ hutvā vaḍḍhamānā samādhisampayogaṃ gatā pharaṇāpīti – ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā pītīti. Ayañca pīti idañca sukhaṃ assa jhānassa, asmiṃ vā jhāne atthīti idaṃ jhānaṃ pītisukhanti vuccati. Atha vā pīti ca sukhañca pītisukhaṃ, dhammavinayādayo viya. Vivekajaṃ pītisukhamassa jhānassa, asmiṃ vā jhāne, atthīti evampi vivekajaṃ pītisukhaṃ. Yatheva hi jhānaṃ evaṃ pītisukhampettha vivekajameva hoti. Tañcassa atthi. Tasmā ekapadeneva ‘vivekajaṃ pītisukha’nti vattuṃ yujjati. Vibhaṅge pana ‘‘idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagata’’ntiādinā nayena vuttaṃ. Attho pana tatthāpi evameva daṭṭhabbo. Về từ 'do ly dục sinh' – ở đây, sự vắng lặng là ly dục. Nghĩa là sự vắng mặt các triền cái. Hoặc, sự tách biệt là ly dục, nghĩa là tập hợp các pháp tương ưng với thiền đã tách biệt khỏi các triền cái. Do đó, 'do ly dục sinh' có nghĩa là sinh ra từ sự ly dục ấy, hoặc trong sự ly dục ấy. Về từ 'hỷ lạc' – ở đây, hỷ và lạc đã được giải thích ở dưới. Nhưng trong năm loại hỷ đã được nói đến đó, biến mãn hỷ nào đã trở thành nền tảng cho an chỉ định, tăng trưởng và đạt đến sự tương ưng với định – biến mãn hỷ này được xem là 'hỷ' trong ý nghĩa này. Hỷ này và lạc này có mặt trong thiền này, hoặc của thiền này, vì vậy thiền này được gọi là 'hỷ lạc'. Hoặc, hỷ và lạc là hỷ lạc, giống như các từ 'pháp và luật' v.v... Hỷ lạc do ly dục sinh có mặt trong thiền này, hoặc của thiền này, vì vậy cũng là 'hỷ lạc do ly dục sinh'. Thật vậy, cũng như thiền, hỷ lạc ở đây cũng do ly dục sinh. Và nó có mặt trong thiền này. Do đó, thích hợp để nói bằng một từ duy nhất là 'hỷ lạc do ly dục sinh'. Nhưng trong bộ Phân Tích, đã được nói theo phương pháp bắt đầu bằng câu "lạc này đi cùng với hỷ này". Tuy nhiên, ý nghĩa ở đó cũng nên được hiểu theo cách tương tự. Paṭhamaṃ jhānanti – ettha gaṇanānupubbatā paṭhamaṃ. Paṭhamaṃ uppannanti paṭhamaṃ. Paṭhamaṃ samāpajjitabbantipi paṭhamaṃ. Idaṃ pana na ekantalakkhaṇaṃ. Ciṇṇavasībhāvo hi aṭṭhasamāpattilābhī ādito paṭṭhāya matthakaṃ pāpentopi samāpajjituṃ sakkoti. Matthakato paṭṭhāya ādiṃ pāpentopi samāpajjituṃ sakkoti. Antarantarā okkamantopi sakkoti. Evaṃ pubbuppattiyaṭṭhena pana paṭhamaṃ nāma hoti. Về từ 'thiền thứ nhất' – ở đây, nó là thứ nhất theo thứ tự đếm. Nó là thứ nhất vì sinh khởi trước tiên. Nó cũng là thứ nhất vì cần được nhập vào trước tiên. Nhưng đây không phải là đặc tính tuyệt đối. Thật vậy, một người đã thuần thục và đắc tám thiền chứng có thể nhập thiền bắt đầu từ tầng đầu tiên và đi đến tầng cao nhất, có thể nhập thiền bắt đầu từ tầng cao nhất và đi xuống tầng đầu tiên, và cũng có thể nhập vào các tầng ở giữa. Tuy nhiên, nó được gọi là thứ nhất theo nghĩa là sinh khởi trước. Jhānanti duvidhaṃ jhānaṃ – ārammaṇūpanijjhānaṃ lakkhaṇūpanijjhānanti. Tattha aṭṭha samāpattiyo pathavikasiṇādiārammaṇaṃ upanijjhāyantīti ārammaṇūpanijjhānanti saṅkhyaṃ gatā. Vipassanāmaggaphalāni pana lakkhaṇūpanijjhānaṃ nāma. Tattha vipassanā aniccādilakkhaṇassa upanijjhānato lakkhaṇūpanijjhānaṃ. Vipassanāya katakiccassa maggena ijjhanato maggo lakkhaṇūpanijjhānaṃ. Phalaṃ pana nirodhasaccaṃ tathalakkhaṇaṃ upanijjhāyatīti lakkhaṇūpanijjhānaṃ nāma. Tesu imasmiṃ atthe ārammaṇūpanijjhānaṃ adhippetaṃ. Tasmā ārammaṇūpanijjhānato paccanīkajjhāpanato vā jhānanti veditabbaṃ. Về từ 'thiền', thiền có hai loại: thiền quán xét đối tượng và thiền quán xét đặc tính. Trong đó, tám thiền chứng được gọi là thiền quán xét đối tượng vì chúng quán xét đối tượng như biến xứ đất v.v... Còn minh sát, đạo và quả được gọi là thiền quán xét đặc tính. Trong đó, minh sát là thiền quán xét đặc tính vì nó quán xét đặc tính vô thường v.v... Đạo là thiền quán xét đặc tính vì nó hoàn thành phận sự đã được thực hiện bởi minh sát. Còn quả được gọi là thiền quán xét đặc tính vì nó quán xét Diệt đế có đặc tính chân thật. Trong hai loại đó, thiền quán xét đối tượng được nói đến trong ý nghĩa này. Do đó, cần phải biết rằng nó là thiền (jhāna) vì nó quán xét đối tượng, hoặc vì nó thiêu đốt các pháp đối nghịch. Upasampajjāti [Pg.212] upagantvā, pāpuṇitvāti vuttaṃ hoti. Upasampādayitvā vā nipphādetvāti vuttaṃ hoti. Vibhaṅge pana ‘‘upasampajjāti paṭhamassa jhānassa lābho paṭilābho patti sampatti phusanā sacchikiriyā upasampadā’’ti (vibha. 570) vuttaṃ. Tassāpi evamevattho daṭṭhabbo. Viharatīti tadanurūpena iriyāpathavihārena itivuttappakārajjhānasamaṅgī hutvā attabhāvassa iriyanaṃ vuttiṃ pālanaṃ yapanaṃ yāpanaṃ cāraṃ vihāraṃ abhinipphādeti. Vuttañhetaṃ vibhaṅge – ‘‘viharatīti iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati, tena vuccati viharatī’’ti (vibha. 512, 571). Upasampajjā có nghĩa là đã đi đến, đã đạt đến. Hoặc có nghĩa là đã làm cho thành tựu, đã làm cho viên mãn. Lại nữa, trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga) có nói rằng: “‘Upasampajjā’ là sự được, sự chứng đắc, sự đạt đến, sự thành tựu, sự xúc chạm, sự chứng ngộ, sự cụ túc đối với thiền thứ nhất.” Ý nghĩa của câu ấy cũng nên được hiểu như vậy. Viharatī (trú) có nghĩa là: sau khi đã là người có đủ loại thiền đã được nói đến như vậy, vị ấy làm cho thành tựu sự vận hành (iriyanaṃ), sự diễn tiến (vuttiṃ), sự bảo trì (pālanaṃ), sự duy trì (yapanaṃ), sự nuôi dưỡng (yāpanaṃ), sự đi lại (cāraṃ), sự an trú (vihāraṃ) của tự thân (attabhāvassa) bằng cách an trú trong oai nghi thích hợp với thiền ấy. Điều này đã được nói trong bộ Phân Tích: “‘Viharatī’ (trú) có nghĩa là vận hành, diễn tiến, bảo trì, duy trì, nuôi dưỡng, đi lại, an trú; do đó được gọi là ‘viharatī’.” Pathavikasiṇanti ettha pathavimaṇḍalampi sakalaṭṭhena pathavikasiṇanti vuccati. Taṃ nissāya paṭiladdhaṃ nimittampi. Pathavikasiṇanimitte paṭiladdhajjhānampi. Tattha imasmiṃ atthe jhānaṃ pathavīkasiṇanti veditabbaṃ. Pathavikasiṇasaṅkhātaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti ayañhettha saṅkhepattho. Imasmiṃ pana pathavikasiṇe parikammaṃ katvā catukkapañcakajjhānāni nibbattetvā jhānapadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattukāmena kulaputtena kiṃ kattabbanti? Ādito tāva pātimokkhasaṃvaraindriyasaṃvaraājīvapārisuddhipaccayasannissitasaṅkhātāni cattāri sīlāni visodhetvā suparisuddhe sīle patiṭṭhitena, yvāssa āvāsādīsu dasasu palibodhesu palibodho atthi, taṃ upacchinditvā kammaṭṭhānadāyakaṃ kalyāṇamittaṃ upasaṅkamitvā pāḷiyā āgatesu aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu attano cariyānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ upaparikkhantena sacassa idaṃ pathavikasiṇaṃ anukūlaṃ hoti, idameva kammaṭṭhānaṃ gahetvā jhānabhāvanāya ananurūpaṃ vihāraṃ pahāya anurūpe vihāre viharantena khuddakapalibodhupacchedaṃ katvā kasiṇaparikammanimittānurakkhaṇasattaasappāyaparivajjanasattasappāyasevanadasavidhaappanākosallappabhedaṃ sabbaṃ bhāvanāvidhānaṃ aparihāpentena jhānādhigamatthāya paṭipajjitabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.51 ādayo) vuttanayeneva veditabbo. Yathā cettha evaṃ ito paresupi. Sabbakammaṭṭhānānañhi bhāvanāvidhānaṃ sabbaṃ aṭṭhakathānayena gahetvā visuddhimagge [Pg.213] vitthāritaṃ. Kiṃ tena tattha tattha puna vuttenāti na naṃ puna vitthārayāma. Pāḷiyā pana heṭṭhā anāgataṃ atthaṃ aparihāpentā nirantaraṃ anupadavaṇṇanameva karissāma. Ở đây, trong câu pathavikasiṇaṃ, vòng tròn đất (pathavimaṇḍala) cũng được gọi là pathavikasiṇa (kasiṇa đất) theo nghĩa toàn thể. Tướng (nimitta) chứng đắc được nhờ vào đó cũng vậy. Thiền chứng đắc được trong tướng kasiṇa đất cũng vậy. Trong số đó, ở đây theo nghĩa này, thiền (jhāna) nên được hiểu là pathavikasiṇa. "Vị ấy trú, sau khi chứng đắc thiền được gọi là kasiṇa đất," đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây. Lại nữa, đối với thiện nam tử có mong muốn đạt đến A-la-hán quả bằng cách tu tập thiền kasiṇa đất này, sau khi thực hiện chuẩn bị (parikamma), làm phát sinh tứ thiền và ngũ thiền, phát triển tuệ quán (vipassanā) có thiền làm nền tảng gần, thì vị ấy phải làm gì? Trước hết, sau khi thanh lọc bốn loại giới được gọi là Biệt giải thoát luật nghi, quyền căn luật nghi, mạng thanh tịnh, và giới liên quan đến vật dụng, vị ấy phải an trú trong giới đã được thanh tịnh hoàn toàn. Nếu có chướng ngại nào trong mười chướng ngại như trú xứ v.v., vị ấy phải đoạn trừ chướng ngại đó, đến gần vị thiện hữu tri thức là người ban đề mục thiền, và trong số ba mươi tám đề mục thiền đã được nêu trong Pāli, sau khi xem xét đề mục thiền phù hợp với hạnh của mình, nếu đề mục kasiṇa đất này là phù hợp, vị ấy nên nhận lấy chính đề mục thiền này, từ bỏ trú xứ không thích hợp cho việc tu tập thiền, trú trong trú xứ thích hợp, thực hiện việc đoạn trừ các chướng ngại nhỏ, không làm suy giảm toàn bộ phương pháp tu tập bao gồm các loại như: sự chuẩn bị kasiṇa, sự bảo vệ tướng, sự tránh xa bảy điều không thích hợp, sự thực hành bảy điều thích hợp, và mười loại thiện xảo về an chỉ định; và vị ấy phải thực hành để chứng đắc thiền. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn phần chi tiết nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo. Như ở đây, cũng vậy trong các đề mục sau. Vì rằng toàn bộ phương pháp tu tập của tất cả các đề mục thiền đã được trình bày chi tiết trong Thanh Tịnh Đạo, sau khi được lấy theo phương pháp của Chú giải. Có ích gì khi nói lại điều đó ở các nơi khác? Vì vậy, chúng tôi không trình bày chi tiết lại điều đó. Tuy nhiên, chúng tôi sẽ chỉ thực hiện việc giải thích từng từ một cách liên tục, không bỏ sót ý nghĩa chưa được đề cập bên dưới bản văn Pāli. Tasmiṃ samayeti tasmiṃ paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharaṇasamaye. Phasso hoti…pe… avikkhepo hotīti ime kāmāvacarapaṭhamakusalacitte vuttappakārāya padapaṭipāṭiyā chapaṇṇāsa dhammā honti. Kevalañhi te kāmāvacarā, ime bhūmantaravasena mahaggatā rūpāvacarāti ayamettha viseso. Sesaṃ tādisameva. Yevāpanakā panettha chandādayo cattārova labbhanti. Koṭṭhāsavārasuññatavārā pākatikā evāti. Tasmiṃ samaye (vào lúc ấy) có nghĩa là vào lúc trú, sau khi đã chứng đắc thiền thứ nhất. Phasso hoti (xúc sanh khởi)... cho đến... avikkhepo hoti (bất loạn sanh khởi), năm mươi sáu pháp này sanh khởi theo thứ tự các từ đã được nói đến trong tâm thiện Dục giới thứ nhất. Chỉ có điều, các pháp kia thuộc Dục giới, còn các pháp này, do sự khác biệt về cảnh giới, là pháp đáo đại, thuộc Sắc giới. Đây là điểm khác biệt ở đây. Phần còn lại cũng tương tự như vậy. Ở đây, trong các pháp yevāpanaka, chỉ có bốn pháp bắt đầu bằng dục (chanda) là được tìm thấy. Các phần về nhóm pháp (koṭṭhāsavāra) và tánh không (suññatavāra) thì vẫn như thường lệ. Paṭhamaṃ. Thiền thứ nhất (đã xong). Dutiyajjhānaṃ Thiền thứ hai. 161-162. Dutiyajjhānaniddese vitakkavicārānaṃ vūpasamāti vitakkassa ca vicārassa cāti imesaṃ dvinnaṃ vūpasamā, samatikkamā; dutiyajjhānakkhaṇe apātubhāvāti vuttaṃ hoti. Tattha kiñcāpi dutiyajjhāne sabbepi paṭhamajjhānadhammā na santi, aññeyeva hi paṭhamajjhāne phassādayo aññe idha, oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ adhigamo hotīti dīpanatthaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamāti evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Ajjhattanti idha – niyakajjhattaṃ adhippetaṃ. Vibhaṅge pana ‘‘ajjhattaṃ paccatta’’nti (vibha. 573) ettakameva vuttaṃ. Yasmā niyakajjhattaṃ adhippetaṃ, tasmā attani jātaṃ, attano santāne nibbattanti ayamettha attho. 161-162. Trong phần giải về thiền thứ hai, câu vitakkavicārānaṃ vūpasamā (do sự tịnh chỉ của tầm và tứ) có nghĩa là do sự lắng dịu, sự vượt qua của hai pháp này, tức là tầm và tứ; có nghĩa là do sự không hiện khởi của chúng trong sát-na thiền thứ hai. Ở đây, mặc dù trong thiền thứ hai, tất cả các pháp của thiền thứ nhất đều không có mặt – vì rằng các pháp như xúc v.v. trong thiền thứ nhất là khác, và ở đây là khác – nhưng nên hiểu rằng câu vitakkavicārānaṃ vūpasamā được nói như vậy để chỉ rõ rằng sự chứng đắc các thiền bậc cao hơn từ thiền thứ nhất, như thiền thứ hai v.v., xảy ra do sự vượt qua chi thiền thô thiển này đến chi thiền thô thiển khác. Ở đây, ajjhattaṃ (nội) có nghĩa là nội tâm của chính mình. Lại nữa, trong bộ Phân Tích, chỉ nói rằng: "ajjhattaṃ là paccattaṃ (của riêng mình)." Vì niyakajjhattaṃ (nội tâm của chính mình) được ngụ ý, nên ý nghĩa ở đây là "sanh khởi trong tự thân, phát sinh trong dòng tương tục của chính mình." Sampasādananti sampasādanaṃ vuccati saddhā. Sampasādanayogato jhānampi sampasādanaṃ, nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viya. Yasmā vā taṃ jhānaṃ sampasādanasamannāgatattā vitakkavicārakkhobhavūpasamanena ca ceto sampasādayati, tasmāpi sampasādananti vuttaṃ. Imasmiñca atthavikappe ‘sampasādanaṃ cetaso’ti evaṃ padasambandho veditabbo. Purimasmiṃ pana atthavikappe ‘cetaso’ti etaṃ ekodibhāvena saddhiṃ yojetabbaṃ. Sampasādanaṃ (sự trong sạch, tịnh tín): Tín (saddhā) được gọi là sampasādana. Do liên hệ với sự tịnh tín, thiền cũng được gọi là sampasādana, giống như tấm vải màu xanh được gọi là "vải xanh" do liên hệ với màu xanh. Hoặc vì thiền ấy, do được đi kèm với sự tịnh tín và do sự lắng dịu của sự dao động bởi tầm và tứ, làm cho tâm trở nên trong sạch, nên nó cũng được gọi là sampasādana. Và trong cách giải thích ý nghĩa này, sự kết nối các từ nên được hiểu là sampasādanaṃ cetaso (sự làm trong sạch của tâm). Còn trong cách giải thích ý nghĩa trước, từ cetaso (của tâm) nên được kết hợp với ekodibhāvena (sự nhất tâm). Tatrāyaṃ atthayojanā – eko udetīti ekodi, vitakkavicārehi anajjhāruḷhattā aggo seṭṭho hutvā udetīti attho. Seṭṭhopi [Pg.214] hi loke ekoti vuccati. Vitakkavicāravirahato vā eko asahāyo hutvātipi vattuṃ vaṭṭati. Atha vā sampayuttadhamme udāyatīti udi. Uṭṭhāpetīti attho. Seṭṭhaṭṭhena eko ca so udi cāti ekodi. Samādhissetaṃ adhivacanaṃ. Iti imaṃ ekodiṃ bhāveti vaḍḍhetīti idaṃ dutiyajjhānaṃ ekodibhāvaṃ. So panāyaṃ ekodi yasmā cetaso, na sattassa, na jīvassa, tasmā etaṃ ‘cetaso ekodibhāva’nti vuttaṃ. Ở đây, đây là sự kết hợp ý nghĩa: Eko udetīti ekodi (đơn khởi nên gọi là nhất khởi), nghĩa là do không bị tầm và tứ đè nặng nên khởi lên một cách cao tột, ưu việt. Thật vậy, bậc ưu việt ở đời cũng được gọi là eko (độc nhất). Hoặc cũng có thể nói rằng do vắng mặt tầm và tứ nên khởi lên một mình, không có bạn đồng hành. Hoặc là, udāyati (làm khởi lên) các pháp tương ưng, nên gọi là udi. Nghĩa là làm cho đứng dậy. Theo nghĩa ưu việt, vừa là eko (độc nhất) vừa là udi (làm khởi lên) nên gọi là ekodi. Đây là danh từ đồng nghĩa của định. Do đó, câu ‘tu tập, làm tăng trưởng ekodi này’ có nghĩa là thiền thứ hai này là ekodibhāva (trạng thái nhất khởi). Hơn nữa, vì ekodi này thuộc về tâm, không thuộc về chúng sanh, không thuộc về sinh mạng, nên được gọi là ‘cetaso ekodibhāva’ (trạng thái nhất khởi của tâm). ‘Nanu cāyaṃ saddhā paṭhamajjhānepi atthi, ayañca ekodināmako samādhi, atha kasmā idameva sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvañcāti vuttanti? Vuccate – ‘aduñhi paṭhamajjhānaṃ vitakkavicārakkhobhena vīcitaraṅgasamākulamiva jalaṃ na suppasannaṃ hoti, tasmā satiyāpi saddhāya sampasādana’nti na vuttaṃ. Na suppasannattā eva cettha samādhipi na suṭṭhu pākaṭo. Tasmā ekodibhāvantipi na vuttaṃ. Imasmiṃ pana jhāne vitakkavicārapalibodhābhāvena laddhokāsā balavatī saddhā, balavasaddhāsahāyapaṭilābheneva samādhipi pākaṭo. Tasmā idameva evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Vibhaṅge pana ‘‘sampasādananti yā saddhā saddahanā okappanā abhippasādo; cetaso ekodibhāvanti yā cittassa ṭhiti…pe… sammāsamādhī’’ti (vibha. 574-575) ettakameva vuttaṃ. Evaṃ vuttena panetena saddhiṃ ayaṃ atthavaṇṇanā yathā na virujjhati aññadatthu saṃsandati ceva sameti ca, evaṃ veditabbā. ‘Chẳng phải tín này cũng có trong sơ thiền, và đây là định có tên là ekodi, vậy tại sao chỉ ở đây mới được gọi là sampasādanaṃ (sự trong lặng) và cetaso ekodibhāvaṃ (trạng thái nhất khởi của tâm)?’ Được trả lời rằng: ‘Sơ thiền kia, do sự khuấy động của tầm và tứ, giống như nước bị sóng gợn khuấy động, không được trong lặng hoàn toàn. Do đó, dù có tín, cũng không được gọi là ‘sampasādana’. Chính vì không trong lặng hoàn toàn nên định ở đây cũng không được biểu hiện rõ ràng. Do đó, cũng không được gọi là ‘ekodibhāva’. Nhưng trong thiền này, do không có sự trở ngại của tầm và tứ, tín trở nên mạnh mẽ, có được cơ hội. Và chính nhờ có được tín mạnh mẽ làm bạn đồng hành mà định cũng trở nên rõ ràng. Do đó, nên biết rằng chỉ ở đây mới được nói như vậy. Tuy nhiên, trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga), chỉ nói đến chừng này: ‘Sampasādana là niềm tin, sự tin tưởng, sự quyết đoán, sự tịnh tín; cetaso ekodibhāva là sự đứng vững của tâm… cho đến… chánh định’ (Vbh. 574-575). Nên hiểu rằng lời giải thích ý nghĩa này không mâu thuẫn với điều đã được nói như vậy, mà trái lại, nó kết nối và hòa hợp.’ Avitakkaṃ avicāranti bhāvanāya pahīnattā etasmiṃ etassa vā vitakko natthīti avitakkaṃ. Imināva nayena avicāraṃ. Vibhaṅgepi vuttaṃ – ‘‘iti ayañca vitakko ayañca vicāro santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā, tena vuccati avitakkaṃ avicāra’’nti. Avitakkaṃ avicāraṃ (không tầm, không tứ): Do đã được đoạn trừ bằng sự tu tập, trong thiền này hoặc của vị này không có tầm, nên gọi là avitakkaṃ (không tầm). Theo phương pháp này, cũng là avicāraṃ (không tứ). Trong bộ Phân Tích cũng có nói: ‘Như vậy, tầm này và tứ này được lắng dịu, được dập tắt, được an tịnh, đã lặn mất, đã hoàn toàn lặn mất, đã được áp chế, đã được hoàn toàn áp chế, đã khô cạn, đã hoàn toàn khô cạn, đã được chấm dứt, do đó được gọi là không tầm, không tứ.’ Etthāha – nanu ca vitakkavicārānaṃ vūpasamāti imināpi ayamattho siddho? Atha kasmā puna ‘vuttaṃ avitakkaṃ avicāra’nti? Vuccate – evametaṃ, siddhovāyamattho, na panetaṃ tadatthadīpakaṃ. Nanu avocumha – ‘oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ [Pg.215] samadhigamo hotīti dīpanatthaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamāti evaṃ vutta’nti. Ở đây có người nói: ‘Chẳng phải ý nghĩa này cũng đã được thành tựu bởi câu vitakkavicārānaṃ vūpasamā (do sự lắng dịu của tầm và tứ) sao? Vậy tại sao lại nói thêm ‘avitakkaṃ avicāraṃ’ (không tầm, không tứ)?’ Được trả lời rằng: ‘Đúng là như vậy, ý nghĩa này đã được thành tựu, nhưng câu đó không phải để làm sáng tỏ ý nghĩa ấy. Chẳng phải chúng tôi đã nói rằng: ‘Câu vitakkavicārānaṃ vūpasamā được nói ra nhằm mục đích chỉ rõ rằng việc chứng đắc các thiền bậc hai trở đi, sau sơ thiền, xảy ra do sự vượt qua các chi phần thô thiển tương ứng’ hay sao.’ Apica vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ sampasādanaṃ, na kilesakālusiyassa; vitakkavicārānañca vūpasamā ekodibhāvaṃ, na upacārajjhānamiva nīvaraṇappahānā; na paṭhamajjhānamiva ca aṅgapātubhāvāti evaṃ sampasādanaekodibhāvānaṃ hetuparidīpakamidaṃ vacanaṃ. Tathā vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ avitakkaṃ avicāraṃ, na tatiyacatutthajjhānāni viya, cakkhuviññāṇādīni viya ca, abhāvāti evaṃ avitakkaavicārabhāvassa hetuparidīpakañca, na vitakkavicārābhāvamattaparidīpakaṃ. Vitakkavicārābhāvamattaparidīpakameva pana avitakkaṃ avicāranti idaṃ vacanaṃ, tasmā purimaṃ vatvāpi puna vattabbamevāti. Hơn nữa, câu này (vitakkavicārānaṃ vūpasamā) là để chỉ rõ nguyên nhân của sự trong lặng và trạng thái nhất khởi, rằng: sự trong lặng này là do sự lắng dịu của tầm và tứ, chứ không phải do sự lắng dịu của cấu uế phiền não; và trạng thái nhất khởi là do sự lắng dịu của tầm và tứ, chứ không phải do sự đoạn trừ các triền cái như trong thiền cận định, cũng không phải do sự xuất hiện của các chi thiền như trong sơ thiền. Tương tự, câu này cũng là để chỉ rõ nguyên nhân của trạng thái không tầm không tứ, rằng: trạng thái không tầm không tứ này là do sự lắng dịu của tầm và tứ, chứ không phải do chúng không có mặt như trong tam thiền, tứ thiền, hoặc như trong nhãn thức v.v. Nó không chỉ đơn thuần chỉ ra sự vắng mặt của tầm và tứ. Trái lại, chính câu ‘avitakkaṃ avicāraṃ’ (không tầm, không tứ) mới là câu chỉ đơn thuần chỉ ra sự vắng mặt của tầm và tứ. Do đó, dù đã nói câu trước, câu sau vẫn cần phải được nói. Samādhijanti paṭhamajjhānasamādhito sampayuttasamādhito vā jātanti attho. Tattha kiñcāpi paṭhamampi sampayuttasamādhito jātaṃ, atha kho ayameva samādhi ‘samādhī’ti vattabbataṃ arahati, vitakkavicārakkhobhavirahena ativiya acalattā suppasannattā ca. Tasmā imassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ idameva samādhijanti vuttaṃ. Pītisukhanti idaṃ vuttanayameva. Samādhijaṃ (sinh bởi định) có nghĩa là sinh ra từ định của sơ thiền hoặc từ định tương ưng. Ở đây, mặc dù (hỷ và lạc) của sơ thiền cũng sinh từ định tương ưng, nhưng chính định này (của nhị thiền) mới xứng đáng được gọi là ‘định’, vì nó vô cùng bất động và hoàn toàn trong lặng do vắng bóng sự khuấy động của tầm và tứ. Do đó, để tán thán định này, chỉ ở đây mới được nói là samādhijaṃ. Còn pītisukhaṃ (hỷ lạc) thì theo phương pháp đã được nói. Dutiyanti gaṇanānupubbatā dutiyaṃ. Idaṃ dutiyaṃ samāpajjatītipi dutiyaṃ. Tasmiṃ samaye phasso hotītiādīsu jhānapañcake vitakkavicārapadāni maggapañcake ca sammāsaṅkappapadaṃ parihīnaṃ. Tesaṃ vasena savibhattikāvibhattikapadavinicchayo veditabbo. Koṭṭhāsavārepi tivaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, caturaṅgiko maggo hotīti āgataṃ. Sesaṃ paṭhamajjhānasadisamevāti. Dutiyaṃ (thứ hai): là thứ hai theo thứ tự đếm. Hoặc, vị ấy nhập thiền thứ hai này, nên gọi là dutiyaṃ. Trong các câu bắt đầu bằng Tasmiṃ samaye phasso hoti (Vào lúc ấy có xúc), ở phần ngũ thiền chi, các từ tầm và tứ bị lược bỏ; và ở phần ngũ đạo chi, từ chánh tư duy bị lược bỏ. Dựa vào những (từ bị lược bỏ) đó, cần phải hiểu sự phân định các từ có biến cách và không có biến cách. Trong phần Phân Tích theo Từng Phần cũng có câu: ‘Thiền có ba chi, Đạo có bốn chi’. Phần còn lại thì tương tự như sơ thiền. Dutiyaṃ. (Phần giải về) Thiền Thứ Hai (đã xong). Tatiyajjhānaṃ Thiền Thứ Ba 163. Tatiyajjhānaniddese pītiyā ca virāgāti virāgo nāma vuttappakārāya pītiyā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā. Ubhinnaṃ pana antarā ‘ca’-saddo sampiṇḍanattho. So vūpasamaṃ vā sampiṇḍeti vitakkavicāravūpasamaṃ vā. Tattha yadā vūpasamameva sampiṇḍeti tadā pītiyā virāgā ca, kiñca bhiyyo ‘vūpasamā’ cāti evaṃ yojanā veditabbā. Imissā ca yojanāya virāgo jigucchanattho hoti. Tasmā pītiyā jigucchanā ca vūpasamā [Pg.216] cāti ayamattho daṭṭhabbo. Yadā pana vitakkavicārānaṃ vūpasamaṃ sampiṇḍeti tadā pītiyā ca virāgā kiñca bhiyyo ‘vitakkavicārānañca vūpasamā’ti evaṃ yojanā veditabbā. Imissā ca yojanāya virāgo samatikkamanattho hoti, tasmā pītiyā ca samatikkamā vitakkavicārānañca vūpasamāti ayamattho daṭṭhabbo. 163. Trong phần giải về thiền thứ ba, câu pītiyā ca virāgā (và do ly hỷ): Virāga (ly) có nghĩa là sự nhàm chán hoặc sự vượt qua đối với hỷ đã được nói đến theo cách thức đã trình bày. Từ ‘ca’ (và) ở giữa hai từ có ý nghĩa tổng hợp. Nó tổng hợp hoặc là vūpasama (sự lắng dịu) hoặc là vitakkavicāravūpasama (sự lắng dịu của tầm và tứ). Trong đó, khi nó chỉ tổng hợp vūpasama, thì nên hiểu cách kết hợp câu là: pītiyā virāgā ca (do ly hỷ), và hơn nữa, ‘vūpasamā ca’ (và do sự lắng dịu). Với cách kết hợp này, virāga có nghĩa là nhàm chán. Do đó, cần phải thấy ý nghĩa ở đây là: do nhàm chán hỷ và do sự lắng dịu. Còn khi nó tổng hợp vitakkavicārānaṃ vūpasama, thì nên hiểu cách kết hợp câu là: pītiyā ca virāgā (do ly hỷ), và hơn nữa, ‘vitakkavicārānañca vūpasamā’ (và do sự lắng dịu của tầm và tứ). Với cách kết hợp này, virāga có nghĩa là vượt qua. Do đó, cần phải thấy ý nghĩa ở đây là: do vượt qua hỷ và do sự lắng dịu của tầm và tứ. Kāmañcete vitakkavicārā dutiyajjhāneyeva vūpasantā, imassa pana jhānassa maggaparidīpanatthaṃ vaṇṇabhaṇanatthañcetaṃ vuttaṃ. Vitakkavicārānañca vūpasamāti hi vutte idaṃ paññāyati – nūna vitakkavicāravūpasamo maggo imassa jhānassāti? Yathā ca tatiye ariyamagge appahīnānampi sakkāyadiṭṭhādīnaṃ ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānā’’ti (ma. ni. 2.132) evaṃ pahānaṃ vuccamānaṃ vaṇṇabhaṇanaṃ hoti, tadadhigamāya ussukkānaṃ ussāhajanakaṃ, evameva idha avūpasantānampi vitakkavicārānaṃ vūpasamo vuccamāno vaṇṇabhaṇanaṃ hoti. Tenāyamattho vutto – ‘pītiyā ca samatikkamā vitakkavicārānañca vūpasamā’ti. Mặc dù các tầm và tứ này đã được an tịnh ngay trong thiền thứ hai, nhưng điều này được nói đến nhằm mục đích chỉ rõ con đường và tán dương tầng thiền này. Bởi vì khi nói ‘do sự an tịnh của tầm và tứ,’ điều này được hiểu rằng: ‘Chắc chắn sự an tịnh của tầm và tứ là con đường của tầng thiền này.’ Và cũng giống như trong Thánh đạo thứ ba, việc nói đến sự đoạn trừ ‘năm hạ phần kiết sử,’ mặc dù thân kiến, v.v., đã được đoạn trừ (ở đạo trước), trở thành lời tán dương, khích lệ sự nỗ lực cho những ai đang cố gắng chứng đắc. Cũng vậy, ở đây, việc nói đến sự an tịnh của tầm và tứ, mặc dù chúng đã được an tịnh (ở thiền trước), cũng trở thành lời tán dương. Do đó, ý nghĩa này đã được nói đến: ‘do vượt qua hỷ và do an tịnh tầm và tứ.’ Upekkhako ca viharatīti – ettha upapattito ikkhatīti upekkhā. Samaṃ passati, apakkhapatitā hutvā passatīti attho. Tāya visadāya vipulāya thāmagatāya samannāgatattā tatiyajjhānasamaṅgī upekkhakoti vuccati. Và vị ấy an trú với tâm xả (upekkhako ca viharati): Ở đây, xả (upekkhā) là thấy một cách thích hợp (upapattito ikkhati). Nghĩa là thấy một cách bình đẳng, thấy mà không thiên vị. Do sở hữu tâm xả trong sáng, rộng lớn, và mạnh mẽ ấy, người thành tựu thiền thứ ba được gọi là người có tâm xả (upekkhako). Upekkhā pana dasavidhā hoti – chaḷaṅgupekkhā brahmavihārupekkhā bojjhaṅgupekkhā vīriyupekkhā saṅkhārupekkhā vedanupekkhā vipassanupekkhā tatramajjhattupekkhā jhānupekkhā pārisuddhupekkhāti. Lại nữa, tâm xả có mười loại: xả sáu căn (chaḷaṅgupekkhā), xả phạm trú (brahmavihārupekkhā), xả giác chi (bojjhaṅgupekkhā), xả tinh tấn (vīriyupekkhā), xả đối với các hành (saṅkhārupekkhā), xả thọ (vedanupekkhā), xả minh sát (vipassanupekkhā), xả trung lập (tatramajjhattupekkhā), xả trong thiền (jhānupekkhā), và xả thanh tịnh (pārisuddhupekkhā). Tattha yā ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti, na dummano, upekkhako ca viharati sato sampajāno’’ti (a. ni. 5.1; mahāni. 90; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 18; paṭi. ma. 3.17) evamāgatā khīṇāsavassa chasu dvāresu iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanākārabhūtā upekkhā, ayaṃ ‘chaḷaṅgupekkhā’ nāma. Trong số đó, tâm xả nào được nói đến như sau: ‘Này các Tỳ khưu, ở đây, vị Tỳ khưu sau khi thấy sắc bằng mắt, không hoan hỷ, cũng không ưu phiền, mà an trú với tâm xả, chánh niệm, tỉnh giác,’ là tâm xả của bậc lậu tận, có trạng thái không từ bỏ bản chất thanh tịnh tự nhiên khi sáu đối tượng khả ý và bất khả ý xuất hiện ở sáu căn môn, tâm xả ấy được gọi là ‘xả sáu căn’ (chaḷaṅgupekkhā). Yā [Pg.217] pana ‘‘upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’ti (dī. ni. 1.556; ma. ni. 1.77) evamāgatā sattesu majjhattākārabhūtā upekkhā, ayaṃ ‘brahmavihārupekkhā’ nāma. Lại nữa, tâm xả nào được nói đến như sau: ‘Vị ấy an trú, biến mãn một phương với tâm câu hữu với xả,’ là tâm xả có trạng thái trung lập đối với chúng sanh, tâm xả ấy được gọi là ‘xả phạm trú’ (brahmavihārupekkhā). Yā ‘‘upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissita’’nti (ma. ni. 1.27; 3.247) evamāgatā sahajātadhammānaṃ majjhattākārabhūtā upekkhā, ayaṃ ‘bojjhaṅgupekkhā’ nāma. Tâm xả nào được nói đến như sau: ‘Vị ấy tu tập xả giác chi, y vào viễn ly,’ là tâm xả có trạng thái trung lập đối với các pháp đồng sanh, tâm xả ấy được gọi là ‘xả giác chi’ (bojjhaṅgupekkhā). Yā pana ‘‘kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasi karotī’’ti (a. ni. 3.103) evamāgatā anaccāraddhanātisithilavīriyasaṅkhātā upekkhā, ayaṃ ‘vīriyupekkhā’ nāma. Lại nữa, tâm xả nào được nói đến như sau: ‘Vị ấy thỉnh thoảng tác ý đến tướng của xả,’ là tâm xả được gọi là tinh tấn không quá căng cũng không quá chùng, tâm xả ấy được gọi là ‘xả tinh tấn’ (vīriyupekkhā). Yā ‘‘kati saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti, kati saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjanti? Aṭṭha saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti, dasa saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjantī’’ti (paṭi. ma. 1.57) evamāgatā nīvaraṇādipaṭisaṅkhāsantiṭṭhanāgahaṇe majjhattabhūtā upekkhā, ayaṃ ‘saṅkhārupekkhā’ nāma. Tâm xả nào được nói đến như sau: ‘Có bao nhiêu loại xả đối với các hành sanh khởi do năng lực của chỉ? Có bao nhiêu loại xả đối với các hành sanh khởi do năng lực của quán? Có tám loại xả đối với các hành sanh khởi do năng lực của chỉ, có mười loại xả đối với các hành sanh khởi do năng lực của quán,’ là tâm xả có trạng thái trung lập trong việc quán xét, an lập, và nắm bắt (bản chất) của các triền cái, v.v., tâm xả ấy được gọi là ‘xả đối với các hành’ (saṅkhārupekkhā). Yā pana ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagata’’nti (dha. sa. 150) evamāgatā adukkhamasukhasaṅkhātā upekkhā ayaṃ ‘vedanupekkhā’ nāma. Lại nữa, tâm xả nào được nói đến như sau: ‘Khi nào tâm thiện dục giới sanh khởi, câu hữu với xả,’ là tâm xả được gọi là (thọ) không khổ không lạc, tâm xả ấy được gọi là ‘xả thọ’ (vedanupekkhā). Yā ‘‘yadatthi, yaṃ bhūtaṃ, taṃ pajahati, upekkhaṃ paṭilabhatī’’ti (ma. ni. 3.71; a. ni. 7.55) evamāgatā vicinane majjhattabhūtā upekkhā, ayaṃ ‘vipassanupekkhā’ nāma. Tâm xả nào được nói đến như sau: ‘Cái gì hiện hữu, cái gì đã sanh, vị ấy từ bỏ cái đó, đạt được tâm xả,’ là tâm xả có trạng thái trung lập trong khi thẩm xét, tâm xả ấy được gọi là ‘xả minh sát’ (vipassanupekkhā). Yā pana chandādīsu yevāpanakesu āgatā sahajātānaṃ samavāhitabhūtā upekkhā ayaṃ, ‘tatramajjhattupekkhā’ nāma. Lại nữa, tâm xả nào được đề cập đến trong số các pháp biệt cảnh như dục, v.v., là tâm xả có trạng thái quân bình đối với các pháp đồng sanh, tâm xả ấy được gọi là ‘xả trung lập’ (tatramajjhattupekkhā). Yā ‘‘upekkhako ca viharatī’’ti (dha. sa. 163; dī. ni. 1.230) evamāgatā aggasukhepi tasmiṃ apakkhapātajananī upekkhā, ayaṃ ‘jhānupekkhā’ nāma. Tâm xả nào được nói đến như sau: ‘Và vị ấy an trú với tâm xả,’ là tâm xả không sanh khởi sự thiên vị ngay cả đối với lạc thọ cao tột ấy (của thiền thứ ba), tâm xả ấy được gọi là ‘xả trong thiền’ (jhānupekkhā). Yā ‘‘upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhāna’’nti evamāgatā sabbapaccanīkaparisuddhā paccanīkavūpasamanepi abyāpārabhūtā upekkhā, ayaṃ ‘pārisuddhupekkhā’ nāma. Tâm xả nào được nói đến như sau: ‘Thiền thứ tư, có niệm thanh tịnh nhờ xả,’ là tâm xả đã thanh tịnh khỏi mọi pháp đối nghịch, có trạng thái không còn nỗ lực ngay cả trong việc an tịnh các pháp đối nghịch, tâm xả ấy được gọi là ‘xả thanh tịnh’ (pārisuddhupekkhā). Tattha chaḷaṅgupekkhā ca brahmavihārupekkhā ca bojjhaṅgupekkhā ca tatramajjhattupekkhā ca jhānupekkhā ca pārisuddhupekkhā ca atthato ekā tatramajjhattupekkhāva hoti. Tena tena avatthābhedena panassā ayaṃ bhedo[Pg.218]. Ekassāpi sato sattassa kumārayuvathera senāpatirājādivasena bhedo viya. Tasmā tāsu yattha chaḷaṅgupekkhā na tattha bojjhaṅgupekkhādayo, yattha vā pana bojjhaṅgupekkhā na tattha chaḷaṅgupekkhādayo hontīti veditabbā. Trong số đó, xả sáu căn, xả phạm trú, xả giác chi, xả trung lập, xả trong thiền, và xả thanh tịnh, về mặt ý nghĩa, chỉ là một, chính là xả trung lập (tatramajjhattupekkhā). Nhưng do sự khác biệt của từng trạng thái mà có sự phân biệt này, cũng giống như một chúng sanh duy nhất có thể được phân biệt qua các giai đoạn như thiếu niên, thanh niên, trưởng lão, hoặc qua các vai trò như tướng quân, vua chúa. Do đó, cần phải hiểu rằng trong các loại xả ấy, nơi nào có xả sáu căn thì nơi đó không có xả giác chi, v.v.; hoặc nơi nào có xả giác chi thì nơi đó không có xả sáu căn, v.v. Yathā cetāsaṃ atthato ekībhāvo, evaṃ saṅkhārupekkhāvipassanupekkhānampi. Paññā eva hi esā kiccavasena dvidhā bhinnā. Yathā hi purisassa sāyaṃ gehaṃ paviṭṭhaṃ sappaṃ ajapadadaṇḍaṃ gahetvā pariyesamānassa taṃ thusakoṭṭhake nipannaṃ disvā ‘sappo nu kho no’ti avalokentassa sovatthikattayaṃ disvā nibbematikassa ‘sappo, na sappo’ti vicinane majjhattatā hoti; evameva yā āraddhavipassakassa vipassanāñāṇena lakkhaṇattaye diṭṭhe saṅkhārānaṃ aniccabhāvādivicinane majjhattatā uppajjati, ayaṃ ‘vipassanupekkhā’. Yathā pana tassa purisassa ajapadadaṇḍakena gāḷhaṃ sappaṃ gahetvā ‘kintāhaṃ imaṃ sappaṃ aviheṭhento attānañca iminā aḍaṃsāpento muñceyya’nti muñcanākārameva pariyesato gahaṇe majjhattatā hoti; evameva yā lakkhaṇattayassa diṭṭhattā, āditte viya tayo bhave passato, saṅkhāraggahaṇe majjhattatā, ayaṃ ‘saṅkhārupekkhā’. Iti vipassanupekkhāya siddhāya saṅkhārupekkhāpi siddhāva hoti. Iminā panesā vicinanaggahaṇesu majjhattasaṅkhātena kiccena dvidhā bhinnāti. Viriyupekkhā pana vedanupekkhā ca aññamaññañca avasesāhi ca atthato bhinnāyevāti. Ví như các pháp xả này là một về phương diện ý nghĩa, cũng vậy, xả đối với các hành (saṅkhārupekkhā) và xả trong minh sát (vipassanupekkhā) cũng là một. Thật vậy, đây chính là trí tuệ, được phân chia làm hai theo phận sự. Ví như một người đàn ông vào buổi chiều, cầm cây gậy chân dê đi tìm con rắn đã vào nhà, khi thấy nó nằm trong đống trấu, trong lúc nhìn xem ‘có phải là rắn hay không?’ rồi thấy được ba ngấn cổ (của rắn hổ mang), trở nên không còn nghi ngờ, có sự trung lập trong việc thẩm xét ‘là rắn, không phải rắn;’ cũng vậy, đối với hành giả đã nỗ lực tu tập minh sát, khi đã thấy được tam tướng bằng trí tuệ minh sát, sự trung lập nào sanh khởi trong việc thẩm xét về tính vô thường v.v... của các hành, đây được gọi là ‘xả trong minh sát’ (vipassanupekkhā). Lại nữa, ví như người đàn ông ấy dùng cây gậy chân dê giữ chặt con rắn, trong khi tìm cách để thả ra, tự nghĩ rằng: ‘Làm thế nào ta có thể thả con rắn này mà không làm hại nó và cũng không để nó cắn mình?’ có sự trung lập trong việc nắm giữ; cũng vậy, do đã thấy được tam tướng, đối với vị hành giả thấy ba cõi như đang bốc cháy, sự trung lập nào có trong việc nắm bắt các hành, đây được gọi là ‘xả đối với các hành’ (saṅkhārupekkhā). Như vậy, khi xả trong minh sát đã thành tựu thì xả đối với các hành cũng đã thành tựu. Tuy nhiên, pháp xả này được phân chia làm hai bởi phận sự này, được gọi là sự trung lập trong việc thẩm xét và nắm bắt. Còn cần-xả (viriyupekkhā) và thọ-xả (vedanupekkhā) thì khác nhau về ý nghĩa đối với nhau và đối với các pháp xả còn lại. Imāsu dasasu upekkhāsu ‘jhānupekkhā’ idha adhippetā. Sā majjhattalakkhaṇā anābhogarasā abyāpārapaccupaṭṭhānā pītivirāgapadaṭṭhānāti. Etthāha – nanu cāyaṃ atthato tatramajjhattupekkhāva hoti? Sā ca paṭhamadutiyajjhānesupi atthi, tasmā tatrāpi ‘upekkhako ca viharatī’ti evamayaṃ vattabbā siyā. Sā kasmā na vuttāti? Aparibyattakiccato. Aparibyattañhi tassā tattha kiccaṃ, vitakkādīhi abhibhūtattā. Idha panāyaṃ vitakkavicārapītīhi anabhibhūtattā ukkhittasirā viya hutvā paribyattakiccā jātā, tasmā vuttāti. Trong mười loại xả này, ‘thiền-xả’ (jhānupekkhā) được đề cập ở đây. Pháp xả ấy có trạng thái trung lập, có phận sự không bận tâm, có sự biểu hiện là không nỗ lực, có nhân gần là sự ly tham đối với hỷ. Ở đây có người nói: – Chẳng phải pháp xả này về ý nghĩa chính là xả trung bình (tatramajjhattupekkhā) hay sao? Và pháp xả ấy cũng có trong sơ thiền và nhị thiền, do đó ở các tầng thiền ấy cũng nên được nói rằng: ‘vị ấy trú với tâm xả.’ Tại sao điều đó không được nói đến? – Do phận sự không được biểu hiện rõ. Thật vậy, phận sự của pháp xả ấy ở đó không biểu hiện rõ, vì bị tầm v.v... lấn át. Nhưng ở đây (trong đệ tam thiền), do không bị tầm, tứ, và hỷ lấn át, pháp xả này trở nên giống như người ngẩng cao đầu, có phận sự được biểu hiện rõ, do đó nó được nói đến. Niṭṭhitā upekkhako ca viharatīti etassa Phần giải thích về câu ‘vị ấy trú với tâm xả’ đã kết thúc. Sabbaso atthavaṇṇanā. Toàn bộ phần giải thích ý nghĩa. Idāni [Pg.219] sato ca sampajānoti ettha saratīti sato. Sampajānātīti sampajāno. Iti puggalena sati ca sampajaññañca vuttaṃ. Tattha saraṇalakkhaṇā sati, asammussanarasā, ārakkhapaccupaṭṭhānā. Asammohalakkhaṇaṃ sampajaññaṃ, tīraṇarasaṃ, pavicayapaccupaṭṭhānaṃ. Bây giờ, trong câu ‘chánh niệm và tỉnh giác,’ ‘chánh niệm’ (sato) là vì vị ấy ghi nhớ. ‘Tỉnh giác’ (sampajāno) là vì vị ấy biết rõ. Như vậy, chánh niệm và tỉnh giác được nói đến thông qua người (hành giả). Trong đó, chánh niệm có trạng thái là ghi nhớ, có phận sự là không quên lãng, có sự biểu hiện là canh giữ. Tỉnh giác có trạng thái là không si mê, có phận sự là thẩm xét, có sự biểu hiện là quán sát. Tattha kiñcāpi idaṃ satisampajaññaṃ purimajjhānesupi atthi – muṭṭhassatissa hi asampajānassa upacāramattampi na sampajjati, pageva appanā – oḷārikattā pana tesaṃ jhānānaṃ, bhūmiyaṃ viya purisassa, cittassa gati sukhā hoti, abyattaṃ tattha satisampajaññakiccaṃ. Oḷārikaṅgappahānena pana sukhumattā imassa jhānassa, purisassa khuradhārāyaṃ viya, satisampajaññakiccapariggahitā eva cittassa gati icchitabbāti idheva vuttaṃ. Kiñca bhiyyo? Yathā dhenupago vaccho dhenuto apanīto arakkhiyamāno punadeva dhenuṃ upagacchati, evamidaṃ tatiyajjhānasukhaṃ pītito apanītampi satisampajaññārakkhena arakkhiyamānaṃ punadeva pītiṃ upagaccheyya, pītisampayuttameva siyā. Sukhe vāpi sattā sārajjanti, idañca atimadhuraṃ sukhaṃ, tato paraṃ sukhābhāvā. Satisampajaññānubhāvena panettha sukhe asārajjanā hoti, no aññathāti imampi atthavisesaṃ dassetuṃ idamidheva vuttanti veditabbaṃ. Trong đó, mặc dù chánh niệm và tỉnh giác này cũng có trong các tầng thiền trước – vì rằng đối với người thất niệm, không tỉnh giác thì ngay cả cận định cũng không thành tựu, huống nữa là an chỉ định – nhưng do các tầng thiền ấy thô thiển, sự vận hành của tâm được dễ dàng, giống như người đi trên mặt đất, nên phận sự của chánh niệm và tỉnh giác ở đó không biểu hiện rõ. Tuy nhiên, do tầng thiền này vi tế vì đã từ bỏ các chi thiền thô thiển, sự vận hành của tâm chỉ nên được mong muốn khi được nắm giữ bởi phận sự của chánh niệm và tỉnh giác, giống như người đi trên lưỡi dao cạo; do đó, điều này chỉ được nói đến ở đây. Hơn nữa, tại sao? Ví như con bê con theo bò mẹ, khi bị tách khỏi bò mẹ, nếu không được canh giữ, nó sẽ lại tìm về với bò mẹ; cũng vậy, lạc của đệ tam thiền này, dù đã được tách khỏi hỷ, nếu không được canh giữ bởi sự bảo vệ của chánh niệm và tỉnh giác, nó sẽ lại tìm về với hỷ, sẽ trở nên tương ưng với hỷ. Chúng sanh thường đắm trước trong lạc, và đây là một cái lạc vô cùng ngọt ngào, vì không có cái lạc nào vượt hơn thế nữa. Nhờ năng lực của chánh niệm và tỉnh giác mà ở đây có sự không đắm trước trong lạc, chứ không phải cách nào khác. Để chỉ ra ý nghĩa đặc biệt này, cần phải hiểu rằng điều này được nói đến chính tại đây. Idāni sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti ettha kiñcāpi tatiyajjhānasamaṅgino sukhapaṭisaṃvedanābhogo natthi, evaṃ santepi yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ, yaṃ vā taṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ, taṃsamuṭṭhānenassa yasmā atipaṇītena rūpena rūpakāyo phuṭo, yassa phuṭattā jhānā vuṭṭhitopi sukhaṃ paṭisaṃvedeyya, tasmā etamatthaṃ dassento ‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedetī’ti āha. Bây giờ, trong câu ‘và cảm thọ lạc bằng thân,’ mặc dù người đã chứng đệ tam thiền không có sự bận tâm đến việc cảm thọ lạc, tuy vậy, vì có lạc tương ưng với danh thân của vị ấy, và do cái lạc tương ưng với danh thân ấy, sắc thân của vị ấy được thấm nhuần bởi sắc pháp vô cùng vi tế sanh từ đó, do sự thấm nhuần ấy mà ngay cả khi đã xuất thiền, vị ấy vẫn cảm thọ được lạc. Do đó, để chỉ ra ý nghĩa này, Đức Phật đã nói: ‘và cảm thọ lạc bằng thân.’ Idāni yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti ettha yaṃjhānahetu yaṃjhānakāraṇā taṃ tatiyajjhānasamaṅgīpuggalaṃ buddhādayo ariyā ‘‘ācikkhanti desenti paññāpenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti pakāse’’nti pasaṃsantīti adhippāyo – kinti? ‘Upekkhako satimā sukhavihārī’ti – taṃ tatiyajjhānaṃ upasampajja viharatīti evamettha yojanā veditabbā. Bây giờ, trong câu ‘điều mà các bậc Thánh nhân gọi là: người có tâm xả, chánh niệm, trú trong lạc,’ ý nghĩa là: do nhân là tầng thiền nào, do duyên là tầng thiền nào, mà các bậc Thánh nhân như chư Phật v.v... tán thán người đã chứng đệ tam thiền ấy rằng: ‘họ tuyên bố, giảng dạy, cho biết, thiết lập, khai mở, phân tích, làm cho rõ ràng, soi sáng.’ Tán thán như thế nào? Là: ‘người có tâm xả, chánh niệm, trú trong lạc.’ Cần phải hiểu sự kết nối ở đây như sau: ‘vị ấy trú trong khi đã chứng và đạt đến tầng thiền thứ ba ấy.’ Kasmā [Pg.220] pana taṃ te evaṃ pasaṃsantīti? Pasaṃsārahato. Ayañhi yasmā atimadhurasukhe sukhapāramippattepi tatiyajjhāne upekkhako, na tattha sukhābhisaṅgena ākaḍḍhīyati, ‘yathā ca pīti na uppajjati’ evaṃ upaṭṭhitasatitāya satimā, yasmā ca ariyakantaṃ ariyajanasevitameva asaṃkiliṭṭhaṃ sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedeti tasmā pasaṃsāraho; iti pasaṃsārahato naṃ ariyā te evaṃ pasaṃsāhetubhūte guṇe pakāsentā ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti evaṃ pasaṃsantīti veditabbaṃ. Nhưng tại sao các vị ấy lại tán thán người đó như vậy? – Vì người ấy xứng đáng được tán thán. Thật vậy, vì rằng ngay trong đệ tam thiền, là cái lạc vô cùng ngọt ngào và đã đạt đến tột đỉnh của lạc, vị ấy vẫn giữ tâm xả, không bị lôi cuốn bởi sự quyến luyến đối với lạc ấy; vị ấy có chánh niệm do niệm được thiết lập để ‘hỷ không sanh khởi;’ và vì vị ấy cảm thọ bằng danh thân một cái lạc mà các bậc Thánh ưa thích, được các bậc Thánh thực hành, và không bị ô nhiễm, do đó vị ấy xứng đáng được tán thán. Như vậy, cần phải hiểu rằng: vì vị ấy xứng đáng được tán thán, nên các bậc Thánh nhân, trong khi tuyên bố những phẩm chất là lý do cho sự tán thán ấy, đã tán thán vị ấy như sau: ‘người có tâm xả, chánh niệm, trú trong lạc.’ Tatiyanti gaṇanānupubbatā tatiyaṃ. Idaṃ tatiyaṃ samāpajjatītipi tatiyaṃ. Tasmiṃ samaye phasso hotītiādīsu jhānapañcake pītipadampi parihīnaṃ. Tassāpi vasena savibhattikāvibhattikapadavinicchayo veditabbo. Koṭṭhāsavārepi duvaṅgikaṃ jhānaṃ hotīti āgataṃ. Sesaṃ dutiyajjhānasadisamevāti. Tatiyaṃ: là thứ ba theo thứ tự đếm. Cũng là thứ ba (tatiyaṃ) vì vị ấy chứng đạt tầng thiền thứ ba này. Trong các câu bắt đầu bằng ‘vào lúc ấy, có xúc...’, trong nhóm năm chi thiền, thuật ngữ hỷ (pītipada) cũng bị giảm lược. Cũng cần phải hiểu sự phân định các thuật ngữ có biến cách và không có biến cách theo năng lực của thuật ngữ ấy. Trong phần phân tích các pháp (koṭṭhāsavāra) cũng đã được nói đến là ‘thiền có hai chi’. Phần còn lại tương tự như thiền thứ hai. Tatiyaṃ. Thiền Thứ Ba. Catutthajjhānaṃ Thiền Thứ Tư 165. Catutthajjhānaniddese sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānāti kāyikasukhassa ca kāyikadukkhassa ca pahānā. Pubbevāti tañca kho pubbeva na catutthajjhānakkhaṇe. Somanassadomanassānaṃ atthaṅgamāti cetasikasukhassa ca cetasikadukkhassa cāti imesampi dvinnaṃ pubbeva atthaṅgamā; pahānā icceva vuttaṃ hoti. Kadā pana nesaṃ pahānaṃ hoti? Catunnaṃ jhānānaṃ upacārakkhaṇe. Somanassañhi catutthajjhānassa upacārakkhaṇeyeva pahīyati. Dukkhadomanassasukhāni paṭhamadutiyatatiyajjhānānaṃ upacārakkhaṇesu. Evametesaṃ pahānakkamena avuttānaṃ indriyavibhaṅge pana indriyānaṃ uddesakkameneva idhāpi vuttānaṃ sukhadukkhasomanassadomanassānaṃ pahānaṃ veditabbaṃ. 165. Trong phần giải về thiền thứ tư, câu ‘do đoạn trừ lạc và khổ’ có nghĩa là do đoạn trừ lạc thuộc thân và khổ thuộc thân. ‘Từ trước’ có nghĩa là sự đoạn trừ ấy đã xảy ra từ trước, không phải trong sát-na của thiền thứ tư. ‘Do hỷ và ưu biến mất’ có nghĩa là sự biến mất của hai pháp này, tức là lạc thuộc tâm và khổ thuộc tâm, cũng đã xảy ra từ trước; điều này có nghĩa là ‘do đoạn trừ’. Vậy khi nào sự đoạn trừ của chúng xảy ra? Trong sát-na cận định của bốn tầng thiền. Quả vậy, hỷ được đoạn trừ ngay trong sát-na cận định của thiền thứ tư. Khổ, ưu, và lạc (được đoạn trừ) trong các sát-na cận định của thiền thứ nhất, thứ hai, và thứ ba (tương ứng). Như vậy, cần phải hiểu sự đoạn trừ của lạc, khổ, hỷ, và ưu, vốn được nói đến ở đây theo thứ tự đề mục của các quyền trong Phân Tích về Quyền, chứ không phải theo thứ tự đoạn trừ của chúng. Yadi panetāni tassa tassa jhānassa upacārakkhaṇeyeva pahīyanti, atha kasmā ‘‘kattha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva [Pg.221] kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati. Kattha cuppannaṃ domanassindriyaṃ… sukhindriyaṃ… somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati? Idha, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Etthuppannaṃ somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti (saṃ. ni. 5.510) evaṃ jhānesveva nirodho vuttoti? Atisayanirodhattā. Atisayanirodho hi tesaṃ paṭhamajjhānādīsu, na nirodhoyeva. Nirodhoyeva pana upacārakkhaṇe, nātisayanirodho. Tathā hi nānāvajjane paṭhamajjhānupacāre niruddhassāpi dukkhindriyassa ḍaṃsamakasādisamphassena vā, visamāsanupatāpena vā siyā uppatti, natveva antoappanāyaṃ. Upacāre vā niruddhampetaṃ na suṭṭhu niruddhaṃ hoti, paṭipakkhena avihatattā. Antoappanāyaṃ pana pītipharaṇena sabbo kāyo sukhokkanto hoti. Sukhokkantakāyassa ca suṭṭhu niruddhaṃ hoti dukkhindriyaṃ, paṭipakkhena vihatattā. Nānāvajjaneyeva ca dutiyajjhānupacāre pahīnassa domanassindriyassa yasmā etaṃ vitakkavicārapaccayepi kāyakilamathe cittupaghāte ca sati uppajjati, vitakkavicārābhāve neva uppajjati; yattha pana uppajjati tattha vitakkavicārabhāve; appahīnā eva ca dutiyajjhānupacāre vitakkavicārāti tatthassa siyā uppatti, natveva dutiyajjhāne, pahīnapaccayattā. Tathā tatiyajjhānupacāre pahīnassāpi sukhindriyassa pītisamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭakāyassa siyā uppatti, natveva tatiyajjhāne. Tatiyajjhāne hi sukhassa paccayabhūtā pīti sabbaso niruddhāti. Tathā catutthajjhānupacāre pahīnassāpi somanassindriyassa āsannattā, appanāppattāya upekkhāya abhāvena sammā anatikkantattā ca, siyā uppatti, natveva catutthajjhāne. Tasmā eva ca ‘etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’ti tattha tattha aparisesaggahaṇaṃ katanti. Nếu những thọ này được đoạn trừ ngay trong sát-na cận định của mỗi tầng thiền, vậy tại sao trong kinh (Tương Ưng Bộ 5.510) lại nói rằng sự diệt của chúng xảy ra ngay trong các tầng thiền như sau: ‘Này các Tỳ khưu, khổ quyền đã khởi sanh được diệt tận không dư tàn ở đâu? Ở đây, này các Tỳ khưu, Tỳ khưu ly dục... chứng và trú thiền thứ nhất. Khổ quyền đã khởi sanh ở đây được diệt tận không dư tàn. Ưu quyền... lạc quyền... hỷ quyền đã khởi sanh được diệt tận không dư tàn ở đâu? Ở đây, này các Tỳ khưu, Tỳ khưu do đoạn trừ lạc... chứng và trú thiền thứ tư. Hỷ quyền đã khởi sanh ở đây được diệt tận không dư tàn’? (Đáp:) Vì đó là sự diệt trừ vượt trội. Quả vậy, trong thiền thứ nhất v.v., đó là sự diệt trừ vượt trội của chúng, chứ không chỉ đơn thuần là sự diệt. Sự diệt đơn thuần xảy ra trong sát-na cận định, không phải là sự diệt trừ vượt trội. Thật vậy, mặc dù khổ quyền đã được diệt trong cận định của thiền thứ nhất khi có sự hướng tâm đa dạng, nó vẫn có thể khởi sanh do sự xúc chạm của muỗi, ruồi, v.v., hoặc do sự khó chịu của tư thế ngồi không thoải mái, nhưng chắc chắn không thể (khởi sanh) bên trong định an chỉ. Hoặc, dù đã được diệt trong cận định, nó vẫn chưa được diệt hoàn toàn vì chưa bị đối trị bởi pháp đối nghịch. Nhưng bên trong định an chỉ, toàn thân được thấm nhuần bởi hỷ, và thân của người ấy tràn ngập lạc. Đối với người có thân tràn ngập lạc, khổ quyền được diệt hoàn toàn vì đã bị đối trị bởi pháp đối nghịch. Tương tự, mặc dù ưu quyền đã được đoạn trừ trong cận định của thiền thứ hai khi có sự hướng tâm đa dạng, nó vẫn có thể khởi sanh vì nó sanh lên khi có sự mệt mỏi của thân và sự tổn hại của tâm, vốn là duyên của tầm và tứ, và trong cận định của thiền thứ hai, tầm và tứ vẫn chưa được đoạn trừ; nhưng nó chắc chắn không thể khởi sanh trong thiền thứ hai, vì các duyên của nó đã được đoạn trừ. Tương tự, mặc dù lạc quyền đã được đoạn trừ trong cận định của thiền thứ ba, nó vẫn có thể khởi sanh đối với người có thân được thấm nhuần bởi sắc tế sanh từ hỷ, nhưng chắc chắn không thể (khởi sanh) trong thiền thứ ba. Vì trong thiền thứ ba, hỷ, vốn là duyên của lạc, đã hoàn toàn được diệt. Tương tự, mặc dù hỷ quyền đã được đoạn trừ trong cận định của thiền thứ tư, nó vẫn có thể khởi sanh do sự gần gũi (với trạng thái tâm), và do chưa được vượt qua một cách đúng đắn vì sự vắng mặt của xả đã đạt đến định an chỉ, nhưng chắc chắn không thể (khởi sanh) trong thiền thứ tư. Chính vì lý do này mà trong mỗi trường hợp, từ ‘không dư tàn’ đã được sử dụng. Etthāha – ‘athevaṃ tassa tassa jhānassupacāre pahīnāpi etā vedanā idha kasmā samāhaṭā’ti? ‘Sukhaggahaṇatthaṃ’. Yā hi ayaṃ ‘adukkhamasukha’nti ettha adukkhamasukhā vedanā vuttā, sā sukhumā, dubbiññeyyā, na sakkā sukhena gahetuṃ. Tasmā yathā nāma duṭṭhassa yathā tathā vā upasaṅkamitvā gahetuṃ asakkuṇeyyassa goṇassa gahaṇatthaṃ gopo ekasmiṃ vaje sabbā gāvo samāharati, athekekaṃ nīharanto paṭipāṭiyā āgataṃ ‘ayaṃ [Pg.222] so, gaṇhatha na’nti tampi gāhāpayati; evameva bhagavā sukhagahaṇatthaṃ sabbāpi etā samāharīti. Evañhi samāhaṭā etā dassetvā yaṃ neva sukhaṃ na dukkhaṃ, na somanassaṃ na domanassaṃ, ayaṃ adukkhamasukhāvedanāti sakkā hoti esā gāhayituṃ. Ở đây, có người hỏi: ‘Nếu những thọ này đã được đoạn trừ trong cận định của mỗi tầng thiền, vậy tại sao chúng lại được tập hợp lại ở đây?’ (Đáp:) ‘Để có thể nắm bắt một cách dễ dàng.’ Thật vậy, thọ không khổ không lạc được nói đến ở đây với từ ‘không khổ không lạc’ thì vi tế, khó nhận biết, không thể được nắm bắt một cách dễ dàng. Do đó, cũng như một người chăn bò, để bắt một con bò hung dữ không thể đến gần và bắt một cách tùy tiện, ông ta dồn tất cả bò vào một chuồng, rồi lùa từng con ra. Khi con bò đó xuất hiện theo thứ tự, ông ta ra lệnh: ‘Đây là nó, hãy bắt lấy nó!’ và khiến họ bắt được nó. Cũng vậy, Đức Thế Tôn đã tập hợp tất cả những thọ này lại để (giúp người nghe) dễ dàng nắm bắt. Bởi vì, sau khi đã tập hợp và chỉ ra những thọ này, ngài có thể làm cho người nghe hiểu rằng: ‘Cái gì không phải là lạc, không phải là khổ, không phải là hỷ, không phải là ưu, đó chính là thọ không khổ không lạc.’ Apica adukkhamasukhāya cetovimuttiyā paccayadassanatthañcāpi etā vuttāti veditabbā. Sukhadukkhappahānādayo hi tassā paccayā. Yathāha – ‘‘cattāro kho, āvuso, paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā. Idhāvuso bhikkhu, sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ime kho, āvuso, cattāro paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā’’ti (ma. ni. 1.458). Yathā vā aññattha pahīnāpi sakkāyadiṭṭhiādayo tatiyamaggassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ tattha pahīnāti vuttā, evaṃ vaṇṇabhaṇanatthampetassa jhānassetā idha vuttāti veditabbā. Paccayaghātena vā ettha rāgadosānaṃ atidūrabhāvaṃ dassetumpetā vuttāti veditabbā. Etāsu hi sukhaṃ somanassassa paccayo, somanassaṃ rāgassa; dukkhaṃ domanassassa, domanassaṃ dosassa. Sukhādighātena ca sappaccayā rāgadosā hatāti atidūre hontīti. Hơn nữa, cũng nên biết rằng những điều này được nói đến nhằm mục đích chỉ rõ các duyên của tâm giải thoát bất khổ bất lạc. Vì sự từ bỏ lạc và khổ v.v... là các duyên của tâm giải thoát ấy. Như đã được nói: “Này chư hiền, có bốn duyên này để chứng nhập tâm giải thoát bất khổ bất lạc. Này chư hiền, ở đây vị tỳ khưu, do từ bỏ lạc... (vân vân)... chứng và trú thiền thứ tư. Này chư hiền, đây là bốn duyên để chứng nhập tâm giải thoát bất khổ bất lạc.” (M. i. 458). Hoặc như ở chỗ khác, thân kiến v.v... dù đã được từ bỏ (trước đó) vẫn được nói là đã được từ bỏ ở đó nhằm mục đích tán thán đạo thứ ba, tương tự như vậy, nên biết rằng những điều này được nói đến ở đây cũng nhằm mục đích tán thán tầng thiền này. Hoặc nên biết rằng những điều này được nói đến ở đây để chỉ ra sự xa lìa tột cùng đối với tham và sân bằng cách đoạn trừ các duyên của chúng. Vì trong số các pháp ấy, lạc là duyên của hỷ, hỷ là duyên của tham; khổ là duyên của ưu, ưu là duyên của sân. Và do đoạn trừ lạc v.v..., tham và sân cùng với các duyên của chúng bị diệt trừ, do đó chúng trở nên vô cùng xa lìa. Adukkhamasukhanti dukkhābhāvena adukkhaṃ, sukhābhāvena asukhaṃ. Etenettha dukkhasukhappaṭipakkhabhūtaṃ tatiyavedanaṃ dīpeti, na dukkhasukhābhāvamattaṃ. Tatiyavedanā nāma adukkhamasukhā. Upekkhātipi vuccati. Sā iṭṭhāniṭṭhaviparītānubhavanalakkhaṇā, majjhattarasā, avibhūtapaccupaṭṭhānā, sukhanirodhapadaṭṭhānāti veditabbā. Về (cụm từ) bất khổ bất lạc: không khổ vì không có khổ, không lạc vì không có lạc. Bằng cách này, ở đây (kinh văn) chỉ rõ thọ thứ ba, là pháp đối nghịch với khổ và lạc, chứ không chỉ đơn thuần là sự vắng mặt của khổ và lạc. Thọ thứ ba được gọi là bất khổ bất lạc. Nó cũng được gọi là xả. Nên biết rằng thọ ấy có trạng thái là sự cảm nhận đối tượng không phải khả ý cũng không phải bất khả ý, có phận sự là trung lập, có sự thể hiện là không rõ ràng, và có nhân cần thiết là sự chấm dứt của lạc. Upekkhāsatipārisuddhinti upekkhāya janitasatipārisuddhiṃ. Imasmiñhi jhāne suparisuddhā sati. Yā ca tassā satiyā pārisuddhi sā upekkhāya katā, na aññena. Tasmā etaṃ upekkhāsatipārisuddhīti vuccati. Vibhaṅgepi vuttaṃ – ‘‘ayaṃ sati imāya upekkhāya visadā hoti parisuddhā pariyodātā, tena vuccati upekkhāsatipārisuddhī’’ti (vibha. 597). Yāya ca upekkhāya ettha sati pārisuddhi hoti sā atthato tatramajjhattatāti veditabbā. Na kevalañcettha tāya satiyeva parisuddhā apica kho sabbepi sampayuttadhammā. Satisīsena pana desanā vuttā. Về (cụm từ) xả niệm thanh tịnh: (nghĩa là) sự thanh tịnh của niệm được sinh ra bởi xả. Vì trong tầng thiền này, niệm hoàn toàn thanh tịnh. Và sự thanh tịnh của niệm ấy được tạo ra bởi xả, không phải bởi pháp nào khác. Do đó, điều này được gọi là xả niệm thanh tịnh. Trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga) cũng đã nói: “Niệm này trở nên trong sáng, thanh tịnh, thuần khiết nhờ xả này, do đó được gọi là xả niệm thanh tịnh.” (Vibh. 597). Và nên biết rằng, về mặt ý nghĩa, xả mà nhờ đó niệm trở nên thanh tịnh ở đây chính là tâm xả trung bình. Và ở đây, không chỉ có niệm được thanh tịnh bởi xả ấy, mà tất cả các pháp tương ưng cũng (thanh tịnh). Tuy nhiên, bài thuyết giảng được trình bày với niệm làm đầu. Tattha [Pg.223] kiñcāpi ayaṃ upekkhā heṭṭhāpi tīsu jhānesu vijjati – yathā pana divā sūriyappabhābhibhavā sommabhāvena ca attano upakārakattena vā sabhāgāya rattiyā alābhā divā vijjamānāpi candalekhā aparisuddhā hoti apariyodātā – evamayampi tatramajjhattupekkhācandalekhā vitakkādipaccanīkadhammatejābhibhavā sabhāgāya ca upekkhāvedanārattiyā appaṭilābhā vijjamānāpi paṭhamādijjhānabhedesu aparisuddhā hoti. Tassā ca aparisuddhāya divā aparisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo aparisuddhāva honti. Tasmā tesu ekampi ‘upekkhāsatipārisuddhī’ti na vuttaṃ. Idha pana vitakkādipaccanīkadhammatejābhibhavābhāvā sabhāgāya ca upekkhā vedanārattiyā paṭilābhā ayaṃ tatramajjhattupekkhācandalekhā ativiya parisuddhā. Tassā parisuddhattā parisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo parisuddhā honti pariyodātā. Tasmā idameva upekkhāsatipārisuddhīti vuttanti veditabbaṃ. Trong đó, mặc dù xả này cũng có mặt trong ba tầng thiền dưới – nhưng cũng giống như vầng trăng khuyết, dù có mặt vào ban ngày, vẫn không thanh tịnh, không trong sáng vì bị ánh sáng mặt trời lấn át và vì không có được ban đêm, là yếu tố tương hợp và hỗ trợ cho tính chất dịu mát của nó – tương tự như vậy, vầng trăng khuyết của tâm xả trung bình này, dù có mặt trong các tầng thiền từ sơ thiền trở đi, vẫn không thanh tịnh vì bị ánh sáng của các pháp đối nghịch như tầm v.v... lấn át và vì không có được ban đêm của xả thọ, là yếu tố tương hợp. Và do tâm xả ấy không thanh tịnh, nên các pháp đồng sinh như niệm v.v... cũng không thanh tịnh, giống như ánh sáng của vầng trăng khuyết không thanh tịnh vào ban ngày. Do đó, không có tầng thiền nào trong số ấy được gọi là ‘xả niệm thanh tịnh’. Tuy nhiên, ở đây (trong thiền thứ tư), do không bị ánh sáng của các pháp đối nghịch như tầm v.v... lấn át, và do có được ban đêm của xả thọ, là yếu tố tương hợp, nên vầng trăng khuyết của tâm xả trung bình này trở nên vô cùng thanh tịnh. Do sự thanh tịnh của nó, các pháp đồng sinh như niệm v.v... cũng trở nên thanh tịnh, trong sáng, giống như ánh sáng của vầng trăng khuyết thanh tịnh. Do đó, nên hiểu rằng chỉ có tầng thiền này mới được gọi là ‘xả niệm thanh tịnh’. Catutthanti gaṇanānupubbatā catutthaṃ. Idaṃ catutthaṃ samāpajjatītipi catutthaṃ. Phasso hotītiādīsu phassapañcake tāva vedanāti upekkhāvedanā veditabbā. Jhānapañcakaindriyaaṭṭhakesu pana upekkhā hoti upekkhindriyaṃ hotīti (dha. sa. 165) vuttameva. Sesāni tatiye parihīnapadāni idhāpi parihīnāneva. Koṭṭhāsavārepi duvaṅgikaṃ jhānanti upekkhācittekaggatāvaseneva veditabbaṃ. Sesaṃ sabbaṃ tatiyasadisamevāti. Về (từ) thứ tư: là thứ tư theo thứ tự đếm. Cũng là thứ tư vì vị ấy chứng nhập tầng thiền thứ tư này. Trước hết, trong bộ năm về xúc bắt đầu bằng ‘có xúc’, (từ) ‘thọ’ nên được hiểu là xả thọ. Còn trong bộ năm về thiền và bộ tám về quyền, đã được nói rằng ‘có xả, có xả quyền’ (DhS. 165). Các thuật ngữ còn lại đã bị loại bỏ ở thiền thứ ba thì ở đây cũng bị loại bỏ. Trong phần phân tích các chi phần, (câu) ‘thiền có hai chi’ nên được hiểu theo nghĩa là xả và nhất tâm. Tất cả phần còn lại đều giống như thiền thứ ba. Catukkanayo niṭṭhito. Pháp Tứ Thiền đã kết thúc. Pañcakanayo Pháp Ngũ Thiền 167. Idāni katame dhammā kusalāti pañcakanayo āraddho. Kasmāti ce, puggalajjhāsayavasena ceva desanāvilāsena ca. Sannisinnadevaparisāya kira ekaccānaṃ devānaṃ vitakko eva oḷārikato upaṭṭhāsi, vicārapītisukhacittekaggatā santato. Tesaṃ sappāyavasena satthā caturaṅgikaṃ avitakkaṃ vicāramattaṃ dutiyajjhānaṃ nāma bhājesi. Ekaccānaṃ [Pg.224] vicāro oḷārikato upaṭṭhāsi, pītisukhacittekaggatā santato. Tesaṃ sappāyavasena tivaṅgikaṃ tatiyajjhānaṃ nāma bhājesi. Ekaccānaṃ pīti oḷārikato upaṭṭhāsi, sukhacittekaggatā santato. Tesaṃ sappāyavasena duvaṅgikaṃ catutthajjhānaṃ nāma bhājesi. Ekaccānaṃ sukhaṃ oḷārikato upaṭṭhāsi, upekkhācittekaggatā santato. Tesaṃ sappāyavasena duvaṅgikaṃ pañcamajjhānaṃ nāma bhājesi. Ayaṃ tāva ‘puggalajjhāsayo’. 167. Bây giờ, pháp ngũ thiền được bắt đầu (với câu hỏi) ‘Những pháp nào là thiện?’. Nếu hỏi tại sao, (câu trả lời là) do căn tánh của chúng sanh và do vẻ đẹp của bài pháp. Tương truyền rằng, trong hội chúng chư thiên đang ngồi, đối với một số vị, chỉ có tầm hiện khởi như là thô thiển, còn tứ, hỷ, lạc, và nhất tâm (hiện khởi) như là vi tế. Vì sự thích hợp với họ, bậc Đạo Sư đã phân chia và giảng dạy tầng thiền thứ hai, không có tầm, chỉ có tứ, với bốn chi. Đối với một số vị khác, tứ hiện khởi như là thô thiển, còn hỷ, lạc, và nhất tâm (hiện khởi) như là vi tế. Vì sự thích hợp với họ, Ngài đã phân chia và giảng dạy tầng thiền thứ ba với ba chi. Đối với một số vị khác, hỷ hiện khởi như là thô thiển, còn lạc và nhất tâm (hiện khởi) như là vi tế. Vì sự thích hợp với họ, Ngài đã phân chia và giảng dạy tầng thiền thứ tư với hai chi. Đối với một số vị khác, lạc hiện khởi như là thô thiển, còn xả và nhất tâm (hiện khởi) như là vi tế. Vì sự thích hợp với họ, Ngài đã phân chia và giảng dạy tầng thiền thứ năm với hai chi. Đây trước hết là ‘căn tánh của chúng sanh’. Yassā pana dhammadhātuyā suppaṭividdhattā desanāvilāsappatto nāma hoti – sā tathāgatassa suṭṭhu paṭividdhā – tasmā ñāṇamahattatāya desanāvidhānesu kusalo desanāvilāsappatto satthā yaṃ yaṃ aṅgaṃ labbhati tassa tassa vasena yathā yathā icchati tathā tathā desanaṃ niyāmetīti so idha pañcaṅgikaṃ paṭhamajjhānaṃ bhājesi, caturaṅgikaṃ avitakkaṃ vicāramattaṃ dutiyajjhānaṃ, bhājesi tivaṅgikaṃ tatiyajjhānaṃ, bhājesi duvaṅgikaṃ catutthajjhānaṃ, duvaṅgikameva pañcamajjhānaṃ bhājesi. Ayaṃ ‘desanāvilāso’ nāma. Lại nữa, do đã khéo thâm nhập pháp giới nào mà (vị ấy) được gọi là bậc đạt đến vẻ đẹp của sự thuyết giảng – pháp giới ấy đã được đức Như Lai thâm nhập một cách tốt đẹp – do đó, vì sự vĩ đại của trí tuệ, bậc Đạo Sư thiện xảo trong các phương pháp thuyết giảng, bậc đã đạt đến vẻ đẹp của sự thuyết giảng, tùy theo mỗi chi thiền nào có thể được (loại bỏ), đã sắp đặt bài pháp theo cách Ngài mong muốn. (Vì vậy) ở đây, Ngài đã phân chia sơ thiền có năm chi, đã phân chia nhị thiền không có tầm, chỉ có tứ, có bốn chi, đã phân chia tam thiền có ba chi, đã phân chia tứ thiền có hai chi, đã phân chia ngũ thiền cũng có hai chi. Đây được gọi là ‘vẻ đẹp của sự thuyết giảng’. Apica ye bhagavatā ‘‘tayome, bhikkhave, samādhī – savitakkasavicāro samādhi, avitakkavicāramatto samādhi, avitakkaavicāro samādhī’’ti (dī. ni. 3.305) suttante tayo samādhī desitā, tesu heṭṭhā savitakkasavicāro samādhi avitakkaavicāro samādhi ca bhājetvā dassito, avitakkavicāramatto na dassito. Taṃ dassetumpi ayaṃ pañcakanayo āraddhoti veditabbo. Hơn nữa, ba loại định nào đã được đức Thế Tôn thuyết giảng trong kinh (rằng): “Này các Tỳ khưu, có ba loại định này: định có tầm có tứ, định không tầm chỉ có tứ, và định không tầm không tứ,” trong số đó, định có tầm có tứ và định không tầm không tứ đã được phân chia và chỉ ra ở phần trước. (Còn) định không tầm chỉ có tứ thì chưa được chỉ ra. Nên hiểu rằng pháp ngũ thiền này được bắt đầu cũng là để chỉ ra loại định ấy. Tattha dutiyajjhānaniddese phassādīsu vitakkamattaṃ parihāyati, koṭṭhāsavāre ‘‘caturaṅgikaṃ jhānaṃ hoti caturaṅgiko maggo hotī’’ti ayameva viseso. Sesaṃ sabbaṃ paṭhamajjhānasadisameva. Yāni ca catukkanaye dutiyatatiyacatutthāni tāneva idha tatiyacatutthapañcamāni. Tesaṃ adhigamapaṭipāṭidīpanatthaṃ ayaṃ nayo veditabbo – Trong đó, ở phần giải về nhị thiền, trong các pháp xúc v.v..., chỉ có tầm là bị giảm trừ; trong phần phân tích các chi phần, chỉ có sự khác biệt này là: “thiền có bốn chi, đạo có bốn chi.” Tất cả phần còn lại đều giống như sơ thiền. Và những thiền nào là nhị thiền, tam thiền, tứ thiền trong pháp tứ thiền, thì chính những thiền ấy ở đây (trong pháp ngũ thiền) là tam thiền, tứ thiền, và ngũ thiền. Nên hiểu rằng pháp này (được trình bày) là để chỉ rõ trình tự chứng đắc các thiền ấy. Eko kira amaccaputto rājānaṃ upaṭṭhātuṃ janapadato nagaraṃ āgato. So ekadivasameva rājānaṃ disvā pānabyasanena sabbaṃ vibhavajātaṃ nāsesi. Taṃ ekadivasaṃ surāmadamattaṃ niccoḷaṃ katvā jiṇṇakaṭasārakamattena [Pg.225] paṭicchādetvā pānāgārato nīhariṃsu. Tamenaṃ saṅkārakūṭe nipajjitvā niddāyantaṃ eko aṅgavijjāpāṭhako disvā ‘ayaṃ puriso mahājanassa avassayo bhavissati, paṭijaggitabbo eso’ti sanniṭṭhānaṃ katvā mattikāya nhāpetvā thūlasāṭakayugaṃ nivāsāpetvā puna gandhodakena nhāpetvā sukhumena dukūlayugaḷena acchādetvā pāsādaṃ āropetvā subhojanaṃ bhojetvā ‘evaṃ naṃ paricāreyyāthā’ti paricārake paṭipādetvā pakkāmi. Atha naṃ te sayanaṃ āropesuṃ. Pānāgāragamanapaṭibāhanatthañca naṃ cattāro tāva janā catūsu hatthapādesu uppīḷetvā aṭṭhaṃsu. Eko pāde parimajji. Eko tālavaṇṭaṃ gahetvā bīji. Eko vīṇaṃ vādayamāno gāyanto nisīdi. Tương truyền, có một người con của vị đại thần từ miền quê đến kinh thành để hầu vua. Người ấy chỉ trong một ngày, sau khi yết kiến vua, đã phung phí hết tất cả tài sản vì tật nghiện rượu. Một hôm, khi người ấy đang say mèm, họ lột hết quần áo, chỉ che thân bằng một tấm chiếu rách nát, rồi lôi ra khỏi quán rượu. Khi người ấy đang nằm ngủ trên đống rác, một vị thầy tướng số trông thấy và suy xét rằng: ‘Người này sẽ trở thành chỗ nương tựa cho đại chúng, nên chăm sóc người này.’ Nghĩ vậy rồi, ông cho tắm bằng đất sét, cho mặc một bộ y phục dày, rồi lại cho tắm bằng nước thơm, cho khoác một bộ lụa mịn, đưa lên lầu son, cho ăn thức ăn ngon, rồi giao cho những người hầu cận (với lời dặn): ‘Hãy chăm sóc người này như vậy,’ rồi ra đi. Sau đó, họ đưa người ấy lên giường. Và để ngăn người ấy đi đến quán rượu, bốn người đã đứng giữ, đè bốn tay chân của người ấy. Một người xoa bóp chân. Một người cầm quạt lá cọ để quạt. Một người ngồi vừa đàn vừa hát. So sayanupagamanena vigatakilamatho thokaṃ niddāyitvā vuṭṭhito hatthapādanippīḷanaṃ asahamāno ‘ko me hatthapāde uppīḷeti? Apagacchathā’ti tajjesi. Te ekavacaneneva apagacchiṃsu. Tato puna thokaṃ niddāyitvā vuṭṭhito pādaparimajjanaṃ asahamāno ‘ko me pāde parimajjati? Apagacchā’ti āha. Sopi ekavacaneneva apagacchi. Puna thokaṃ niddāyitvā vuṭṭhito vātavuṭṭhi viya tālavaṇṭavātaṃ asahanto ‘ko esa? Apagacchatū’ti āha. Sopi ekavacaneneva apagacchi. Puna thokaṃ niddāyitvā vuṭṭhito kaṇṇasūlaṃ viya gītavāditasaddaṃ asahamāno vīṇāvādakaṃ tajjesi. Sopi ekavacaneneva apagacchi. Athevaṃ anukkamena pahīnakilamathuppīḷanaparimajjanavātappahāragītavāditasaddupaddavo sukhaṃ sayitvā vuṭṭhāya rañño santikaṃ agamāsi. Rājāpissa mahantaṃ issariyamadāsi. So mahājanassa avassayo jāto. Người ấy, do được lên giường nằm nên hết mệt mỏi, ngủ một lát rồi thức dậy, không chịu được việc tay chân bị đè nén, liền quát mắng: ‘Ai đang đè tay chân ta? Đi ra!’ Họ chỉ nghe một lời đã lui ra. Sau đó, ngủ thêm một lát rồi thức dậy, không chịu được việc chân bị xoa bóp, liền nói: ‘Ai đang xoa bóp chân ta? Đi ra!’ Người ấy cũng chỉ nghe một lời đã lui ra. Lại ngủ thêm một lát rồi thức dậy, không chịu được ngọn gió từ quạt lá cọ như một trận gió mưa, liền nói: ‘Ai đó? Hãy đi ra!’ Người ấy cũng chỉ nghe một lời đã lui ra. Lại ngủ thêm một lát rồi thức dậy, không chịu được tiếng đàn hát như cái dùi đâm vào tai, liền quát mắng người chơi đàn. Người ấy cũng chỉ nghe một lời đã lui ra. Như vậy, sau khi lần lượt loại bỏ các phiền nhiễu là sự mệt mỏi, sự đè nén, sự xoa bóp, ngọn gió quạt, và tiếng đàn hát, người ấy ngủ ngon giấc, thức dậy rồi đến yết kiến vua. Nhà vua cũng đã ban cho người ấy quyền cao chức trọng. Người ấy đã trở thành chỗ nương tựa cho đại chúng. Tattha pānabyasanena pārijuññappatto so amaccaputto viya anekabyasanapārijuññappatto gharāvāsagato kulaputto daṭṭhabbo. Aṅgavijjāpāṭhako puriso viya tathāgato. Tassa purisassa ‘ayaṃ mahājanassa avassayo bhavissati, paṭijagganaṃ arahatī’ti sanniṭṭhānaṃ viya tathāgatassa ‘ayaṃ mahājanassa avassayo bhavissati, pabbajjaṃ arahati kulaputto’ti sanniṭṭhānakaraṇaṃ. Trong ví dụ ấy, nên hiểu người con trai của vị đại thần bị suy sụp vì tật nghiện rượu cũng giống như người thiện nam tử sống tại gia bị suy sụp vì nhiều tai họa. Nên hiểu đức Như Lai cũng giống như vị thầy tướng số. Sự quyết định của vị thầy ấy rằng: ‘Người này sẽ trở thành chỗ nương tựa cho đại chúng, xứng đáng được chăm sóc,’ cũng giống như sự quyết định của đức Như Lai rằng: ‘Người này sẽ trở thành chỗ nương tựa cho đại chúng, người thiện nam tử này xứng đáng được xuất gia.’ Athassa [Pg.226] amaccaputtassa mattikāmattena nhāpanaṃ viya kulaputtassāpi pabbajjāpaṭilābho. Athassa thūlasāṭakanivāsanaṃ viya imassāpi dasasikkhāpadasaṅkhātasīlavatthanivāsanaṃ. Puna tassa gandhodakanhāpanaṃ viya imassāpi pātimokkhasaṃvarādisīlagandhodakanhāpanaṃ. Puna tassa sukhumadukūlayugaḷacchādanaṃ viya imassāpi yathāvuttasīlavisuddhisampadāsaṅkhātadukūlacchādanaṃ. Việc người con của vị đại thần được tắm bằng đất sét cũng giống như việc người thiện nam tử được xuất gia. Việc người ấy được mặc y phục dày cũng giống như việc vị này được mặc y phục giới hạnh gọi là mười học giới. Lại nữa, việc người ấy được tắm bằng nước thơm cũng giống như việc vị này được tắm bằng nước thơm giới hạnh là sự thu thúc trong giới bổn Pātimokkha v.v... Lại nữa, việc người ấy được khoác bộ lụa mịn cũng giống như việc vị này được khoác tấm lụa gọi là sự thành tựu giới thanh tịnh như đã nói. Dukūlacchāditassa panassa pāsādāropanaṃ viya imassāpi sīlavisuddhidukūlacchāditassa samādhibhāvanāpāsādārohanaṃ. Tato tassa subhojanabhuñjanaṃ viya imassāpi samādhiupakārakasatisampajaññādidhammāmataparibhuñjanaṃ. Lại nữa, việc người ấy, người đã được khoác tấm lụa, được đưa lên lầu son cũng giống như việc vị này, người đã được khoác tấm lụa giới thanh tịnh, được đưa lên lầu son của sự tu tập định. Sau đó, việc người ấy được ăn thức ăn ngon cũng giống như việc vị này được thọ hưởng vị cam lồ của các pháp như chánh niệm, tỉnh giác v.v..., là những pháp hỗ trợ cho định. Bhuttabhojanassa pana tassa paricārakehi sayanāropanaṃ viya imassāpi vitakkādīhi upacārajjhānāropanaṃ. Puna tassa pānāgāragamanapaṭibāhanatthaṃ hatthapāduppīḷanakapurisacatukkaṃ viya imassāpi kāmasaññābhimukhagamanapaṭibāhanatthaṃ ārammaṇe cittuppīḷanako nekkhammavitakko. Tassa pādaparimajjakapuriso viya imassāpi ārammaṇe cittānumajjanako vicāro. Tassa tālavaṇṭavātadāyako viya imassāpi cetaso sītalabhāvadāyikā pīti. Lại nữa, ví như người con trai của vị đại thần sau khi đã dùng bữa được những người phục vụ đưa lên giường, cũng vậy, vị này (hành giả) được các tầm v.v... đưa đến cận định thiền. Lại nữa, ví như bốn người đàn ông xoa bóp tay chân để ngăn cản người con trai của vị đại thần ấy đi đến quán rượu, cũng vậy, tầm xuất ly là cái ép tâm trên đối tượng để ngăn cản sự đi đến đối diện với tưởng về dục. Ví như người đàn ông xoa bóp chân cho người ấy, cũng vậy, tứ là cái xoa dịu tâm trên đối tượng. Ví như người mang lại làn gió từ chiếc quạt lá cọ cho người ấy, cũng vậy, hỷ là cái mang lại trạng thái mát mẻ cho tâm. Tassa sotānuggahakaro gandhabbapuriso viya imassāpi cittānuggāhakaṃ somanassaṃ. Tassa sayanupagamanena vigatakilamathassa thokaṃ niddupagamanaṃ viya imassāpi upacārajjhānasannissayena vigatanīvaraṇakilamathassa paṭhamajjhānupagamanaṃ. Ví như người nhạc sĩ làm vui tai cho người ấy, cũng vậy, thọ hỷ là cái hỗ trợ cho tâm của vị này. Ví như người ấy, do đã đi đến giường nằm, đã hết mệt mỏi, đi vào một giấc ngủ ngắn, cũng vậy, vị này, do nương tựa vào cận định thiền, đã hết sự mệt mỏi của các triền cái, đi đến sự chứng đắc sơ thiền. Athassa niddāyitvā vuṭṭhitassa hatthapāduppīḷanāsahanena hatthapāduppīḷakānaṃ santajjanaṃ tesañca apagamanena puna thokaṃ niddupagamanaṃ viya imassāpi paṭhamajjhānato vuṭṭhitassa cittuppīḷakavitakkāsahanena vitakkadosadassanaṃ, vitakkappahānā ca puna avitakkavicāramattadutiyajjhānupagamanaṃ. Kế đó, ví như người ấy sau khi ngủ và thức dậy, do không chịu đựng được sự xoa bóp tay chân, đã hăm dọa những người xoa bóp tay chân, và do sự ra đi của họ, lại đi vào một giấc ngủ ngắn, cũng vậy, vị này sau khi xuất khỏi sơ thiền, do không chịu đựng được tầm là cái ép tâm, đã thấy lỗi của tầm, và do từ bỏ tầm, lại đi đến sự chứng đắc nhị thiền chỉ có tứ không có tầm. Tato tassa punappunaṃ niddāyitvā vuṭṭhitassa yathāvuttena kamena pādaparimajjanādīnaṃ asahanena paṭipāṭiyā pādaparimajjakādīnaṃ santajjanaṃ, tesaṃ tesañca apagamanena punappunaṃ thokaṃ niddupagamanaṃ viya imassāpi punappunaṃ dutiyādīhi jhānehi vuṭṭhitassa yathāvuttadosānaṃ vicārādīnaṃ asahanena [Pg.227] paṭipāṭiyā vicārādidosadassanaṃ. Tesaṃ tesañca pahānā punappunaṃ avitakkaavicāranippītika pahīnasomanassajjhānupagamanaṃ. Sau đó, ví như người ấy sau khi ngủ và thức dậy nhiều lần, theo thứ tự đã nói, do không chịu đựng được việc xoa bóp chân v.v..., đã tuần tự hăm dọa những người xoa bóp chân v.v..., và do sự ra đi của từng người từng người ấy, lại nhiều lần đi vào một giấc ngủ ngắn, cũng vậy, vị này sau khi xuất khỏi các thiền nhị thiền v.v... nhiều lần, do không chịu đựng được tứ v.v... có các lỗi đã nói, đã tuần tự thấy lỗi của tứ v.v... Và do sự từ bỏ của từng pháp từng pháp ấy, lại nhiều lần đi đến sự chứng đắc các thiền không tầm, không tứ, không hỷ, và đã từ bỏ thọ hỷ. Tassa pana sayanā vuṭṭhāya rañño santikaṃ gatassa issariyappatti viya imassāpi pañcamajjhānato vuṭṭhitassa vipassanā maggaṃ upagatassa arahattappatti. Lại nữa, ví như người ấy sau khi ra khỏi giường, đi đến gần đức vua, đã đạt được quyền thế, cũng vậy, vị này sau khi xuất khỏi ngũ thiền, đi vào con đường minh sát, đã đạt được quả A-la-hán. Tassa pattissariyassa bahūnaṃ janānaṃ avassayabhāvo viya imassāpi arahattappattassa bahūnaṃ avassayabhāvo veditabbo. Ettāvatā hi esa anuttaraṃ puññakkhettaṃ nāma hotīti. Ví như người ấy, đã đạt được quyền thế, trở thành nơi nương tựa cho nhiều người, cũng vậy, vị này, đã đạt được quả A-la-hán, cần được biết là nơi nương tựa cho nhiều người. Vì rằng, do chừng ấy, vị này được gọi là ruộng phước vô thượng. Pañcakanayo niṭṭhito. Dứt phần phương pháp ngũ thiền. Ettāvatā catukkapañcakanayadvayabhedo suddhikanavako nāma pakāsito hoti. Atthato panesa pañcakanaye catukkanayassa paviṭṭhattā jhānapañcako evāti veditabbo. Do chừng ấy, nhóm chín thiền thuần túy, là sự phân chia của hai phương pháp tứ thiền và ngũ thiền, đã được làm cho sáng tỏ. Nhưng về mặt ý nghĩa, vì phương pháp tứ thiền đã được bao gồm trong phương pháp ngũ thiền, nên cần được biết đó chỉ là nhóm năm thiền. Paṭipadācatukkaṃ Tứ đề về con đường thực hành 176-180. Idāni yasmā etaṃ jhānaṃ nāma paṭipadākamena sijjhati, tasmā tassa paṭipadābhedaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha dukkhā paṭipadā assāti dukkhapaṭipadaṃ. Dandhā abhiññā assāti dandhābhiññaṃ. Iti dukkhapaṭipadanti vā dandhābhiññanti vā pathavīkasiṇanti vā tīṇipi jhānasseva nāmāni. Dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññantiādīsupi eseva nayo. 176-180. Bây giờ, vì rằng thiền này được thành tựu theo tiến trình của con đường thực hành, do đó, để chỉ ra sự phân chia của con đường thực hành, (đoạn văn) bắt đầu bằng ‘Thế nào là các pháp thiện?’ lại được bắt đầu. Trong đó, ‘con đường thực hành của nó là khó khăn’ nên (gọi là) thực hành khó khăn. ‘Thắng trí của nó là chậm chạp’ nên (gọi là) thắng trí chậm chạp. Như vậy, dù là ‘thực hành khó khăn’, hay ‘thắng trí chậm chạp’, hay ‘biến xứ đất’, cả ba đều là tên gọi của chính thiền ấy. Trong các trường hợp như ‘thực hành khó khăn, thắng trí nhanh chóng’ v.v..., phương pháp cũng tương tự. Tattha paṭhamasamannāhārato paṭṭhāya yāva tassa tassa jhānassa upacāraṃ uppajjati tāva pavattā jhānabhāvanā ‘paṭipadā’ti vuccati. Upacārato pana paṭṭhāya yāva appanā tāva pavattā paññā ‘abhiññā’ti vuccati. Sā panesā paṭipadā ekaccassa dukkhā hoti. Nīvaraṇādipaccanīkadhammasamudācāragahanatāya kicchā asukhasevanāti attho. Ekaccassa tadabhāvena sukhā. Abhiññāpi ekaccassa dandhā hoti, mandā, asīghappavatti. Ekaccassa khippā amandā sīghappavatti. Tasmā yo ādito kilese vikkhambhento dukkhena sasaṅkhārena sappayogena kilamanto vikkhambheti[Pg.228], tassa dukkhā paṭipadā nāma hoti. Yo pana vikkhambhitakileso appanāparivāsaṃ vasanto cirena aṅgapātubhāvaṃ pāpuṇāti, tassa dandhābhiññā nāma hoti. Yo khippaṃ aṅgapātubhāvaṃ pāpuṇāti tassa khippābhiññā nāma hoti. Yo kilese vikkhambhento sukhena akilamanto vikkhambheti, tassa sukhā paṭipadā nāma hoti. Trong đó, sự tu tập thiền định diễn ra từ lúc bắt đầu tác ý ban đầu cho đến khi cận định của mỗi thiền tương ứng sanh khởi được gọi là ‘con đường thực hành’. Còn trí tuệ diễn ra từ cận định cho đến an chỉ định được gọi là ‘thắng trí’. Và con đường thực hành này đối với một số người là khó khăn. Nghĩa là, do sự dày đặc của việc thường xuyên khởi lên các pháp đối nghịch như triền cái v.v..., nên nó khó nhọc, không dễ thực hành. Đối với một số người, do không có điều đó, nên nó dễ dàng. Thắng trí cũng vậy, đối với một số người là chậm chạp, tức là yếu ớt, diễn tiến không nhanh chóng. Đối với một số người là nhanh chóng, tức là không yếu ớt, diễn tiến nhanh chóng. Do đó, người nào ngay từ đầu, trong khi chế ngự các phiền não, phải chế ngự một cách khó khăn, với sự nỗ lực, với sự cố gắng, một cách mệt nhọc, người đó được gọi là có con đường thực hành khó khăn. Còn người nào, đã chế ngự được phiền não, trong khi thực hành để đạt đến an chỉ định, phải một thời gian lâu mới đạt được sự xuất hiện của các thiền chi, người đó được gọi là có thắng trí chậm chạp. Người nào đạt được sự xuất hiện của các thiền chi một cách nhanh chóng, người đó được gọi là có thắng trí nhanh chóng. Người nào, trong khi chế ngự các phiền não, chế ngự một cách dễ dàng, không mệt nhọc, người đó được gọi là có con đường thực hành dễ dàng. Tattha yāni sappāyāsappāyāni ca palibodhupacchedādīni pubbakiccāni ca appanākosallāni ca visuddhimagge cittabhāvanāniddese niddiṭṭhāni, tesu yo asappāyasevī hoti, tassa dukkhā paṭipadā dandhā ca abhiññā hoti. Sappāyasevino sukhā paṭipadā khippā ca abhiññā. Yo pana pubbabhāge asappāyaṃ sevitvā aparabhāge sappāyasevī hoti, pubbabhāge vā sappāyaṃ sevitvā aparabhāge asappāyasevī, tassa vomissakatā veditabbā. Tathā palibodhupacchedādikaṃ pubbakiccaṃ asampādetvā bhāvanaṃ anuyuttassa dukkhā paṭipadā hoti, vipariyāyena sukhā. Appanākosallāni pana asampādentassa dandhā abhiññā hoti, sampādentassa khippā. Trong đó, những điều kiện thích hợp và không thích hợp, những phận sự sơ khởi như cắt đứt các chướng ngại, và những sự thuần thục trong an chỉ định đã được chỉ ra trong Thanh Tịnh Đạo, chương nói về tu tập tâm. Trong số đó, người nào thường sử dụng những điều kiện không thích hợp, người đó có con đường thực hành khó khăn và thắng trí chậm chạp. Người thường sử dụng những điều kiện thích hợp có con đường thực hành dễ dàng và thắng trí nhanh chóng. Còn người nào, trong giai đoạn đầu đã sử dụng điều kiện không thích hợp và giai đoạn sau trở thành người sử dụng điều kiện thích hợp, hoặc trong giai đoạn đầu đã sử dụng điều kiện thích hợp và giai đoạn sau trở thành người sử dụng điều kiện không thích hợp, đối với người đó cần được biết là có sự pha trộn. Tương tự, người thực hành tu tập mà không hoàn thành phận sự sơ khởi như cắt đứt các chướng ngại v.v... thì có con đường thực hành khó khăn; ngược lại thì có con đường dễ dàng. Còn người không hoàn thành các sự thuần thục trong an chỉ định thì có thắng trí chậm chạp; người hoàn thành thì có thắng trí nhanh chóng. Apica taṇhāavijjāvasena samathavipassanākatādhikāravasena cāpi etāsaṃ pabhedo veditabbo. Taṇhābhibhūtassa hi dukkhā paṭipadā hoti, anabhibhūtassa sukhā. Avijjābhibhūtassa ca dandhā abhiññā hoti, anabhibhūtassa khippā. Yo ca samathe akatādhikāro tassa dukkhā paṭipadā hoti, katādhikārassa sukhā. Yo pana vipassanāya akatādhikāro hoti, tassa dandhā abhiññā hoti, katādhikārassa khippā. Hơn nữa, nên biết sự khác biệt của những pháp này (con đường và thắng trí) là do năng lực của ái và vô minh, và cũng do năng lực của sự tích lũy đã được thực hiện trong thiền chỉ và thiền quán. Thật vậy, đối với người bị ái chế ngự, con đường thực hành là khó khăn; đối với người không bị chế ngự, (con đường thực hành) là dễ dàng. Và đối với người bị vô minh chế ngự, thắng trí là chậm chạp; đối với người không bị chế ngự, (thắng trí) là nhanh chóng. Và người nào không có sự tích lũy trong thiền chỉ, đối với người ấy con đường thực hành là khó khăn; đối với người có sự tích lũy, (con đường thực hành) là dễ dàng. Còn người nào không có sự tích lũy trong thiền quán, đối với người ấy thắng trí là chậm chạp; đối với người có sự tích lũy, (thắng trí) là nhanh chóng. Kilesindriyavasena cāpi etāsaṃ pabhedo veditabbo. Tibbakilesassa hi mudindriyassa dukkhā paṭipadā hoti dandhā ca abhiññā, tikkhindriyassa pana khippā abhiññā. Mandakilesassa ca mudindriyassa sukhā paṭipadā hoti dandhā ca abhiññā, tikkhindriyassa pana khippā abhiññāti. Cũng nên biết sự khác biệt của những pháp này là do năng lực của phiền não và các quyền. Thật vậy, đối với người có phiền não mãnh liệt và các quyền yếu kém, con đường thực hành là khó khăn và thắng trí là chậm chạp; còn đối với người có các quyền sắc bén, thắng trí là nhanh chóng. Và đối với người có phiền não yếu ớt và các quyền yếu kém, con đường thực hành là dễ dàng và thắng trí là chậm chạp; còn đối với người có các quyền sắc bén, thắng trí là nhanh chóng. Iti imāsu paṭipadāabhiññāsu yo puggalo dukkhāya paṭipadāya dandhāya abhiññāya jhānaṃ pāpuṇāti, tassa taṃ jhānaṃ dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññanti vuccati. Sesesupi eseva nayo. Như vậy, trong những con đường và thắng trí này, người nào đạt đến thiền với con đường thực hành khó khăn và với thắng trí chậm chạp, thiền ấy của người đó được gọi là "con đường khó khăn, thắng trí chậm chạp". Trong những trường hợp còn lại, phương pháp này cũng tương tự. Tattha [Pg.229] ‘tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāginī paññā’ti (vibha. 799) evaṃ vuttasatiyā vā taṃtaṃjhānanikantiyā vā vikkhambhane paṭipadā, taṃtaṃjhānupacārappattassa appanāya parivāse abhiññā ca veditabbā. Āgamanavasenāpi ca paṭipadā abhiññā hontiyeva. Dukkhapaṭipadañhi dandhābhiññaṃ paṭhamajjhānaṃ patvā pavattaṃ dutiyampi tādisameva hoti. Tatiyacatutthesupi eseva nayo. Yathā ca catukkanaye evaṃ pañcakanayepi paṭipadāvasena catudhā bhedo veditabbo. Iti paṭipadāvasenapi cattāro navakā vuttā honti. Tesu pāṭhato chattiṃsa cittāni, atthato pana pañcakanaye catukkanayassa paviṭṭhattā vīsatimeva bhavantīti. Trong đó, con đường thực hành nên được biết trong việc chế ngự niệm đã được nói đến như vầy: 'niệm tương ứng với pháp ấy được thiết lập, tuệ có phần an trú', hoặc (chế ngự) sự ham muốn đối với các tầng thiền tương ứng; và thắng trí nên được biết trong sự thực hành để đạt đến an chỉ định của người đã đạt đến cận định của các tầng thiền tương ứng. Và cũng do năng lực của sự đi đến (tầng thiền cao hơn), con đường và thắng trí chắc chắn có. Thật vậy, sau khi đã đạt đến sơ thiền là con đường khó khăn, thắng trí chậm chạp, nhị thiền khởi lên cũng giống như vậy. Trong tam thiền và tứ thiền, phương pháp này cũng tương tự. Và như trong pháp tứ, cũng vậy trong pháp ngũ, nên biết sự phân chia làm bốn theo năng lực của con đường thực hành. Như vậy, do năng lực của con đường thực hành, bốn nhóm chín (thiền) đã được nói đến. Trong đó, theo văn bản, có ba mươi sáu tâm, nhưng về mặt ý nghĩa, vì pháp tứ đã được bao gồm trong pháp ngũ, nên chỉ có hai mươi (tâm) mà thôi. Paṭipadācatukkaṃ. Bốn pháp về con đường thực hành. Ārammaṇacatukkaṃ Bốn pháp về đối tượng. 181. Idāni yasmā etaṃ jhānaṃ nāma yathā paṭipadābhedena evaṃ ārammaṇabhedenāpi catubbidhaṃ hoti. Tasmāssa taṃ pabhedaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha parittaṃ parittārammaṇantiādīsu yaṃ appaguṇaṃ hoti, uparijjhānassa paccayo bhavituṃ na sakkoti, idaṃ parittaṃ nāma. Yaṃ pana avaḍḍhite suppamatte vā sarāvamatte vā ārammaṇe pavattaṃ, taṃ parittaṃ ārammaṇaṃ assāti parittārammaṇaṃ. Yaṃ paguṇaṃ subhāvitaṃ uparijjhānassa paccayo bhavituṃ sakkoti, idaṃ appamāṇaṃ nāma. Yaṃ vipule ārammaṇe pavattaṃ taṃ vuḍḍhippamāṇattā appamāṇaṃ ārammaṇaṃ assāti appamāṇārammaṇaṃ. Vuttalakkhaṇavomissakatāya pana vomissakanayo veditabbo. Iti ārammaṇavasenapi cattāro navakā vuttā honti. Cittagaṇanāpettha purimasadisā evāti. 181. Bây giờ, vì pháp gọi là thiền này, như có bốn loại do sự khác biệt về con đường thực hành, cũng vậy có bốn loại do sự khác biệt về đối tượng. Do đó, để chỉ ra sự khác biệt ấy của thiền, (Đức Phật) lại bắt đầu (bài thuyết) "Thế nào là các pháp thiện?" v.v... Trong đó, trong các từ "hữu hạn", "đối tượng hữu hạn" v.v..., cái nào không thuần thục, không thể trở thành duyên cho thiền cao hơn, cái này được gọi là "hữu hạn". Còn cái nào khởi lên trong đối tượng không được mở rộng, có kích thước bằng cái nia hoặc cái bát, cái đó có đối tượng hữu hạn, nên gọi là "đối tượng hữu hạn". Cái nào thuần thục, được tu tập tốt, có thể trở thành duyên cho thiền cao hơn, cái này được gọi là "vô lượng". Cái nào khởi lên trong đối tượng rộng lớn, cái đó có đối tượng vô lượng do sự tăng trưởng về kích thước, nên gọi là "đối tượng vô lượng". Còn do sự pha trộn của các đặc tính đã nói, nên biết phương pháp pha trộn. Như vậy, do năng lực của đối tượng, bốn nhóm chín (thiền) đã được nói đến. Việc đếm số tâm ở đây cũng giống như trước. Ārammaṇacatukkaṃ. Bốn pháp về đối tượng. Ārammaṇapaṭipadāmissakaṃ Sự pha trộn giữa đối tượng và con đường thực hành. 186. Idāni ārammaṇapaṭipadāmissakaṃ soḷasakkhattukanayaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha paṭhamanaye vuttajjhānaṃ [Pg.230] dukkhapaṭipadattā dandhābhiññattā parittattā parittārammaṇattāti catūhi kāraṇehi hīnaṃ, soḷasamanaye vuttajjhānaṃ sukhapaṭipadattā khippābhiññattā appamāṇattā appamāṇārammaṇattāti catūhi kāraṇehi paṇītaṃ. Sesesu cuddasasu ekena dvīhi tīhi ca kāraṇehi hīnappaṇītatā veditabbā. 186. Bây giờ, để chỉ ra phương pháp mười sáu lần về sự pha trộn giữa đối tượng và con đường thực hành, (Đức Phật) lại bắt đầu (bài thuyết) "Thế nào là các pháp thiện?" v.v... Trong đó, thiền được nói trong phương pháp thứ nhất là thấp kém do bốn nguyên nhân: do là con đường khó khăn, do là thắng trí chậm chạp, do là hữu hạn, và do là đối tượng hữu hạn. Thiền được nói trong phương pháp thứ mười sáu là cao thượng do bốn nguyên nhân: do là con đường dễ dàng, do là thắng trí nhanh chóng, do là vô lượng, và do là đối tượng vô lượng. Trong mười bốn (phương pháp) còn lại, nên biết sự thấp kém và cao thượng là do một, hai, hoặc ba nguyên nhân. Kasmā panāyaṃ nayo desitoti? Jhānuppattikāraṇattā. Sammāsambuddhena hi pathavīkasiṇe suddhikajjhānaṃ catukkanayavasena pañcakanayavasena ca dassitaṃ; tathā suddhikapaṭipadā, tathā suddhikārammaṇaṃ. Tattha yā devatā pathavīkasiṇe suddhikajjhānaṃ catukkanayavasena desiyamānaṃ bujjhituṃ sakkonti, tāsaṃ sappāyavasena suddhikajjhāne catukkanayo desito. Yā pañcakanayavasena desiyamānaṃ bujjhituṃ sakkonti, tāsaṃ sappāyavasena pañcakanayo. Yā suddhikapaṭipadāya, suddhikārammaṇe catukkanayavasena desiyamānaṃ bujjhituṃ sakkonti, tāsaṃ sappāyavasena suddhikapaṭipadāya suddhikārammaṇe catukkanayo desito. Yā pañcakanayavasena desiyamānaṃ bujjhituṃ sakkonti tāsaṃ sappāyavasena pañcakanayo. Iti heṭṭhā puggalajjhāsayavasena desanā katā. Nhưng tại sao phương pháp này được thuyết giảng? Vì là nguyên nhân cho sự phát sinh của thiền. Thật vậy, bởi Đức Chánh Đẳng Giác, trong đề mục đất, thiền đơn thuần đã được chỉ ra theo pháp tứ và pháp ngũ; cũng vậy, con đường thực hành đơn thuần, cũng vậy, đối tượng đơn thuần. Trong đó, chư thiên nào có thể hiểu được thiền đơn thuần trong đề mục đất đang được thuyết giảng theo pháp tứ, thì pháp tứ trong thiền đơn thuần đã được thuyết giảng tùy theo sự thích hợp của họ. Chư thiên nào có thể hiểu được (thiền) đang được thuyết giảng theo pháp ngũ, thì pháp ngũ (đã được thuyết giảng) tùy theo sự thích hợp của họ. Chư thiên nào có thể hiểu được (thiền) đang được thuyết giảng theo pháp tứ trong con đường thực hành đơn thuần, trong đối tượng đơn thuần, thì pháp tứ trong con đường thực hành đơn thuần, trong đối tượng đơn thuần đã được thuyết giảng tùy theo sự thích hợp của họ. Chư thiên nào có thể hiểu được (thiền) đang được thuyết giảng theo pháp ngũ, thì pháp ngũ (đã được thuyết giảng) tùy theo sự thích hợp của họ. Như vậy, ở phần trước, bài thuyết pháp đã được thực hiện tùy theo khuynh hướng của các cá nhân. Desanāvilāsappatto cesa pabhinnapaṭisambhido dasabalacatuvesārajjavisadañāṇo dhammānaṃ yāthāvasarasalakkhaṇassa suppaṭividdhattā dhammapaññattikusalatāya yo yo nayo labbhati tassa tassa vasena desanaṃ niyametuṃ sakkoti, tasmā imāya desanāvilāsappattiyāpi tena esā pathavīkasiṇe suddhikacatukkanayādivasena desanā katā. Và vị này (Đức Phật) đã đạt đến sự vẻ vang trong thuyết pháp, có các tuệ phân tích đã được phân chia, có trí tuệ trong sáng của mười lực và bốn vô sở úy, do đã thấu triệt rõ ràng đặc tính tự nhiên chân thật của các pháp, do sự thiện xảo trong việc chế định các pháp, Ngài có thể xác định bài thuyết pháp theo năng lực của bất kỳ phương pháp nào có thể đạt được. Do đó, cũng do sự đạt đến vẻ vang trong thuyết pháp này, bài thuyết pháp này trong đề mục đất theo pháp tứ đơn thuần v.v... đã được Ngài thực hiện. Yasmā pana ye keci jhānaṃ uppādenti nāma na te ārammaṇapaṭipadāhi vinā uppādetuṃ sakkonti, tasmā niyamato jhānuppattikāraṇattā ayaṃ soḷasakkhattukanayo kathito. Hơn nữa, vì rằng bất kỳ ai được gọi là làm phát sinh thiền, họ không thể làm phát sinh (thiền) nếu không có đối tượng và con đường thực hành. Do đó, vì chắc chắn là nguyên nhân cho sự phát sinh của thiền, phương pháp mười sáu lần này đã được thuyết giảng. Ettāvatā suddhikanavako, cattāro paṭipadānavakā, cattāro ārammaṇanavakā, ime ca soḷasa navakāti pañcavīsati navakā kathitā honti. Tattha ekekasmiṃ navake catukkapañcakavasena dve dve nayāti paññāsa nayā. Tattha ‘‘pañcavīsatiyā catukkanayesu sataṃ, pañcakanayesu pañcavīsasata’’nti pāṭhato pañcavīsādhikāni dve jhānacittasatāni honti. Pañcakanaye pana catukkanayassa paviṭṭhattā atthato pañcavīsādhikameva cittasataṃ [Pg.231] hoti. Yāni cetāni pāṭhe pañcavīsādhikāni dve cittasatāni tesu ekekassa niddese dhammavavatthānādayo tayo tayo mahāvārā honti. Te pana tattha tattha nayamattameva dassetvā saṃkhittāti. Với chừng ấy, một nhóm chín thuần túy, bốn nhóm chín về đạo lộ, bốn nhóm chín về đối tượng, và mười sáu nhóm chín này, như vậy hai mươi lăm nhóm chín đã được thuyết giảng. Trong đó, ở mỗi nhóm chín, có hai phương pháp theo cách phân loại bốn và năm, như vậy có năm mươi phương pháp. Trong đó, theo bản văn Pāli, có hai trăm hai mươi lăm tâm thiền (trong hai mươi lăm phương pháp tứ thiền có một trăm, trong các phương pháp ngũ thiền có một trăm hai mươi lăm). Nhưng vì phương pháp tứ thiền đã được bao gồm trong phương pháp ngũ thiền, nên về mặt ý nghĩa chỉ có một trăm hai mươi lăm tâm. Và trong số hai trăm hai mươi lăm tâm này trong bản văn, trong phần chỉ dẫn của mỗi tâm, có ba đại chương, bắt đầu với sự xác định các pháp. Nhưng chúng đã được tóm tắt bằng cách chỉ trình bày phương pháp ở mỗi nơi. Pathavīkasiṇaṃ. Phần đề mục đất. 203. Idāni yasmā āpokasiṇādīsupi etāni jhānāni uppajjanti, tasmā tesaṃ dassanatthaṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tesu sabbo pāḷinayo ca atthavibhāvanā ca cittagaṇanā ca vārasaṅkhepo ca pathavīkasiṇe vuttanayeneva veditabbo. Bhāvanānayo pana kasiṇaparikammaṃ ādiṃ katvā sabbo visuddhimagge (visuddhi 1.91 ādayo) pakāsitoyeva. Mahāsakuludāyisutte pana dasakasiṇāni (ma. ni. 2.250) vuttāni. Tesu viññāṇakasiṇaṃ ākāse pavattitamahaggataviññāṇampi tattha parikammaṃ katvā nibbattā viññāṇañcāyatanasamāpattipi hotīti sabbappakārena āruppadesanameva bhajati, tasmā imasmiṃ ṭhāne na kathitaṃ. 203. Bây giờ, vì các thiền này cũng sanh khởi trong các đề mục như thủy đại, v.v..., do đó, để trình bày chúng, phần bắt đầu bằng ‘Các pháp nào là thiện?’ lại được bắt đầu. Trong đó, toàn bộ phương pháp Pāli, sự giải thích ý nghĩa, việc đếm các tâm, và việc tóm tắt các chương cần được hiểu theo cách đã được nói trong phần đề mục đất. Còn về phương pháp tu tập, bắt đầu từ công việc chuẩn bị cho đề mục, tất cả đã được làm rõ trong Thanh Tịnh Đạo. Tuy nhiên, trong kinh Mahāsakuludāyi, mười đề mục đã được đề cập. Trong số đó, đề mục thức, vì nó là thức đại hành xảy ra trong không gian và cũng là sự chứng đắc Vô biên thức xứ được tạo ra bằng cách thực hành công việc chuẩn bị trên đó, nên về mọi phương diện, nó chỉ thuộc về phần trình bày về cõi vô sắc. Do đó, nó không được nói đến ở đây. Ākāsakasiṇanti pana kasiṇugghāṭimamākāsampi, taṃ ārammaṇaṃ katvā pavattakkhandhāpi, bhitticchiddādīsu aññatarasmiṃ gahetabbanimittaparicchedākāsampi, taṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaṃ catukkapañcakajjhānampi vuccati. Tattha purimanayo āruppadesanaṃ bhajati, pacchimanayo rūpāvacaradesanaṃ. Iti missakattā imaṃ rūpāvacaradesanaṃ na āruḷhaṃ. Paricchedākāse nibbattajjhānaṃ pana rūpūpapattiyā maggo hoti tasmā taṃ gahetabbaṃ. Tasmiṃ pana catukkapañcakajjhānameva uppajjati, arūpajjhānaṃ nuppajjati. Kasmā? Kasiṇugghāṭanassa alābhato. Tañhi punappunaṃ ugghāṭiyamānampi ākāsameva hotīti na tattha kasiṇugghāṭanaṃ labbhati, tasmā tatthuppannaṃ jhānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattati, abhiññāpādakaṃ hoti, vipassanāpādakaṃ hoti, nirodhapādakaṃ na hoti. Anupubbanirodho panettha yāva pañcamajjhānā labbhati vaṭṭapādakaṃ hotiyeva. Yathā cetaṃ evaṃ purimakasiṇesu uppannaṃ jhānampi. Nirodhapādakabhāvo panettha viseso. Sesamettha ākāsakasiṇe yaṃ vattabbaṃ siyā taṃ sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.98-99) vuttameva. Còn về đề mục không gian, nó được gọi là không gian do việc loại bỏ đề mục, cũng như các uẩn diễn tiến lấy đó làm đối tượng; nó cũng là không gian giới hạn, là tướng cần nắm bắt ở một trong những nơi như lỗ hổng trên tường, v.v..., và cũng là thiền thứ tư và thứ năm sanh khởi lấy đó làm đối tượng. Trong đó, phương pháp trước thuộc về phần trình bày về cõi vô sắc, phương pháp sau thuộc về phần trình bày về cõi sắc. Do đó, vì có sự pha trộn, điều này không được đưa vào phần trình bày về cõi sắc. Tuy nhiên, thiền định được tạo ra trong không gian giới hạn là con đường dẫn đến sự tái sanh trong cõi sắc, do đó nó nên được thực hành. Hơn nữa, trong đó chỉ có thiền thứ tư và thứ năm sanh khởi, thiền vô sắc không sanh khởi. Tại sao? Vì không thể loại bỏ đề mục. Thật vậy, không gian đó, dù được loại bỏ nhiều lần, vẫn chỉ là không gian, do đó không thể thực hiện việc loại bỏ đề mục ở đó. Vì vậy, thiền định sanh khởi ở đó dẫn đến sự an trú hạnh phúc trong hiện tại, là nền tảng cho các thắng trí, là nền tảng cho minh sát, nhưng không phải là nền tảng cho sự diệt tận. Ở đây, sự diệt tuần tự có thể đạt được cho đến thiền thứ năm, và nó chắc chắn là nền tảng cho vòng luân hồi. Và cũng như vậy, thiền định sanh khởi trong các đề mục trước đó cũng vậy. Ở đây, sự khác biệt là việc nó là nền tảng cho sự diệt tận. Những gì còn lại cần nói về đề mục không gian ở đây, tất cả đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo. ‘Ekopi [Pg.232] hutvā bahudhā hotī’tiādinayaṃ (dī. ni. 1.239; paṭi. ma. 1.102) pana vikubbanaṃ icchantena purimesu aṭṭhasu kasiṇesu aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā kasiṇānulomato kasiṇapaṭilomato, kasiṇānulomapaṭilomato; jhānānulomato, jhānapaṭilomato, jhānānulomapaṭilomato; jhānukkantikato, kasiṇukkantikato, jhānakasiṇukkantikato; aṅgasaṅkantikato, ārammaṇasaṅkantikato, aṅgārammaṇasaṅkantikato; aṅgavavatthānato, ārammaṇavavatthānatoti imehi cuddasahākārehi cittaṃ paridametabbaṃ. Tesaṃ vitthārakathā visuddhimagge (visuddhi. 2.365-366) vuttāyeva. Hơn nữa, người muốn thực hiện các phép biến hóa theo phương pháp bắt đầu bằng ‘Từ một người, vị ấy trở thành nhiều người’, sau khi đã tạo ra tám sự chứng đắc trong tám đề mục đầu tiên, cần phải rèn luyện tâm trí bằng mười bốn cách này: thuận theo đề mục, nghịch theo đề mục, thuận nghịch theo đề mục; thuận theo thiền, nghịch theo thiền, thuận nghịch theo thiền; vượt bậc thiền, vượt bậc đề mục, vượt bậc thiền và đề mục; chuyển đổi chi thiền, chuyển đổi đối tượng, chuyển đổi chi thiền và đối tượng; xác định chi thiền, xác định đối tượng. Lời giải thích chi tiết về chúng đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo. Evaṃ pana cuddasahākārehi cittaṃ aparidametvā, pubbe abhāvitabhāvano ādikammiko yogāvacaro iddhivikubbanaṃ sampādessatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ādikammikassa hi kasiṇaparikammampi bhāro; satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Katakasiṇaparikammassa nimittuppādanaṃ bhāro; satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Uppanne nimitte taṃ vaḍḍhetvā appanādhigamo bhāro, satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Adhigatappanassa cuddasahākārehi cittaparidamanaṃ bhāro; satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Cuddasahākārehi paridamitacittassāpi iddhivikubbanaṃ nāma bhāro, satesu sahassesu vā ekova sakkoti. Vikubbanappattassāpi khippanisantibhāvo nāma bhāro; satesu sahassesu vā ekova khippanisanti hoti. Therambatthale mahārohanaguttattherassa gilānupaṭṭhānaṃ āgatesu tiṃsamattesu iddhimantasahassesu upasampadāya aṭṭhavassiko rakkhitatthero viya. Sabbaṃ vatthu visuddhimagge (visuddhi. 2.367) vitthāritamevāti. Tuy nhiên, không có trường hợp nào một hành giả sơ cơ, người chưa từng tu tập trong quá khứ, lại có thể thực hiện các phép biến hóa mà không rèn luyện tâm trí theo mười bốn cách này. Thật vậy, đối với một người sơ cơ, ngay cả công việc chuẩn bị cho đề mục cũng là một gánh nặng; chỉ một người trong một trăm hay một nghìn mới có thể làm được. Đối với người đã hoàn thành công việc chuẩn bị, việc tạo ra tướng là một gánh nặng; chỉ một người trong một trăm hay một nghìn mới có thể làm được. Khi tướng đã sanh khởi, việc phát triển nó và đạt đến định an chỉ là một gánh nặng; chỉ một người trong một trăm hay một nghìn mới có thể làm được. Đối với người đã đạt đến định an chỉ, việc rèn luyện tâm trí theo mười bốn cách là một gánh nặng; chỉ một người trong một trăm hay một nghìn mới có thể làm được. Ngay cả đối với người có tâm đã được rèn luyện theo mười bốn cách, việc thực hiện các phép biến hóa cũng là một gánh nặng; chỉ một người trong một trăm hay một nghìn mới có thể làm được. Ngay cả đối với người đã đạt được khả năng biến hóa, việc có được sự thấu suốt nhanh chóng là một gánh nặng; chỉ một người trong một trăm hay một nghìn mới có sự thấu suốt nhanh chóng. Giống như trưởng lão Rakkhita, người mới có tám tuổi hạ trong số ba mươi nghìn vị có thần thông đã đến chăm sóc trưởng lão Mahārohanagutta bị bệnh tại Therambatthala. Toàn bộ câu chuyện đã được kể chi tiết trong Thanh Tịnh Đạo. Kasiṇakathā. Luận về đề mục. Abhibhāyatanakathā Luận về các thắng xứ 204. Evaṃ aṭṭhasu kasiṇesu rūpāvacarakusalaṃ niddisitvā, idāni yasmā samānepi ārammaṇe bhāvanāya asamānaṃ imesu aṭṭhasu kasiṇesu aññampi abhibhāyatanasaṅkhātaṃ rūpāvacarakusalaṃ pavattati, tasmā [Pg.233] taṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha ajjhattaṃ arūpasaññīti alābhitāya vā anatthikatāya vā ajjhattarūpe parikammasaññāvirahito. Bahiddhā rūpāni passatīti bahiddhā aṭṭhasu kasiṇesu kataparikammatāya parikammavasena ceva appanāvasena ca tāni bahiddhā aṭṭhasu kasiṇesu rūpāni passati. Parittānīti avaḍḍhitāni. Tāni abhibhuyyāti yathā nāma sampannagahaṇiko kaṭacchumattaṃ bhattaṃ labhitvā ‘kiṃ ettha bhuñjitabbaṃ atthī’ti saṅkaḍḍhitvā ekakabaḷameva karoti, evameva ñāṇuttariko puggalo visadañāṇo ‘kimettha parittake ārammaṇe samāpajjitabbaṃ atthi, nāyaṃ mama bhāro’ti tāni rūpāni abhibhavitvā samāpajjati. Saha nimittuppādenevettha appanaṃ nibbattetīti attho. Jānāmi passāmīti iminā panassa pubbabhāgo kathito. Āgamaṭṭhakathāsu pana vuttaṃ – imināssa pana ābhogo kathito. So ca kho samāpattito vuṭṭhitassa, na antosamāpattiyanti (a. ni. aṭṭha. 3.8.65). 204. Sau khi đã chỉ rõ thiện sắc giới trong tám biến xứ như vậy, bây giờ, vì rằng dầu cho đối tượng có tương đồng, nhưng do sự tu tập không tương đồng, nên trong tám biến xứ này, một pháp thiện sắc giới khác được gọi là thắng xứ cũng khởi sanh. Do đó, để trình bày pháp ấy, (Đức Vô Tỷ) lại bắt đầu với câu "Thế nào là các pháp thiện?" v.v... Trong đó, "người có tưởng về vô sắc ở nội phần" có nghĩa là người không có tưởng biến tác đối với sắc nội phần, hoặc do không đạt được, hoặc do không có ý muốn. "Thấy các sắc ở ngoại phần" có nghĩa là do đã thực hiện biến tác trong tám biến xứ ở ngoại phần, vị ấy thấy các sắc ấy trong tám biến xứ ở ngoại phần, cả bằng cách biến tác lẫn bằng cách an chỉ. "Giới hạn" có nghĩa là không được khuếch đại. "Chế ngự chúng" (được giải thích) như sau: Ví như một người có hệ tiêu hóa tốt, khi nhận được một muỗng cơm, liền nghĩ: "Ở đây có gì đáng ăn đâu?", rồi vo lại thành một vắt duy nhất. Cũng vậy, một người có trí tuệ siêu việt, trí tuệ trong sáng, nghĩ rằng: "Có gì đáng để nhập định trong đối tượng giới hạn này? Đây không phải là gánh nặng của ta", rồi chế ngự các sắc ấy và nhập định. Ý nghĩa là, vị ấy làm cho định an chỉ sanh khởi ở đây đồng thời với sự sanh khởi của quang tướng. Với câu "Tôi biết, tôi thấy", giai đoạn chuẩn bị của vị ấy được nói đến. Tuy nhiên, trong các Chú giải Kinh tạng có nói rằng: Với câu này, sự hướng tâm của vị ấy được nói đến. Và sự hướng tâm ấy là của người đã xuất khỏi thiền định, chứ không phải (của người) đang ở trong thiền định. Appamāṇānīti vaḍḍhitappamāṇāni. Abhibhuyyāti ettha pana yathā mahagghaso puriso ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ labhitvā ‘aññāpi hotu ‘kimesā mayhaṃ karissatī’ti taṃ na mahantato passati, evameva ñāṇuttaro puggalo visadaññāṇo ‘kimettha samāpajjitabbaṃ, na idaṃ appamāṇaṃ, na mayhaṃ cittekaggatākaraṇe bhāro atthī’ti tāni abhibhavitvā samāpajjati. Saha nimittuppādenevettha appanaṃ nibbattetīti attho. "Vô lượng" có nghĩa là có kích thước được khuếch đại. Ở đây, về "chế ngự", ví như một người ăn khỏe, khi nhận được một phần cơm, liền nghĩ: "Cứ để đó đi, cái này thì làm được gì cho ta?", và không xem nó là nhiều. Cũng vậy, một người có trí tuệ siêu việt, trí tuệ trong sáng, nghĩ rằng: "Có gì đáng để nhập định ở đây? Cái này không phải là vô lượng, không có gánh nặng nào cho ta trong việc làm cho tâm nhất điểm", rồi chế ngự các đối tượng ấy và nhập định. Ý nghĩa là, vị ấy làm cho định an chỉ sanh khởi ở đây đồng thời với sự sanh khởi của quang tướng. Parittaṃ parittārammaṇaṃ appamāṇaṃ parittārammaṇanti idha parittānīti āgatattā appamāṇārammaṇatā na gahitā, parato appamāṇānīti āgatattā parittārammaṇatā. Aṭṭhakathāyaṃ pana vuttaṃ – ‘imasmiṃ ṭhāne cattāri cattāri ārammaṇāni aggahetvā dve dveva gahitāni. Kiṃ kāraṇā? Catūsu hi gahitesu desanā soḷasakkhattukā hoti, satthārā ca heṭṭhā soḷasakkhattukā desanā kilañjamhi tile pattharantena viya vitthārato kathitā. Tassa imasmiṃ ṭhāne aṭṭhakkhattukaṃ desanaṃ kātuṃ ajjhāsayo. Tasmā dve dveyeva gahitānīti veditabbānīti. Ở đây, vì có từ "giới hạn" xuất hiện, nên tính chất đối tượng vô lượng không được đề cập; về sau, vì có từ "vô lượng" xuất hiện, nên tính chất đối tượng giới hạn (không được đề cập). Tuy nhiên, trong Chú giải có nói: "Ở nơi này, (các vị Trưởng lão) đã không lấy bốn đối tượng mà chỉ lấy hai đối tượng. Vì sao? Vì nếu lấy bốn đối tượng, bài pháp sẽ có mười sáu trường hợp. Và trước đây, Đức Đạo Sư đã thuyết giảng bài pháp có mười sáu trường hợp một cách chi tiết, giống như người rải hạt mè trên chiếu. Ở nơi này, ý muốn của Ngài là thuyết bài pháp có tám trường hợp. Do đó, cần phải hiểu rằng chỉ có hai đối tượng được lấy." Suvaṇṇadubbaṇṇānīti [Pg.234] parisuddhāparisuddhavaṇṇāni. Parisuddhāni hi nīlādīni suvaṇṇāni, aparisuddhāni ca dubbaṇṇānīti idha adhippetāni. Āgamaṭṭhakathāsu pana ‘suvaṇṇāni vā hontu dubbaṇṇāni vā, parittaappamāṇavaseneva imāni abhibhāyatanāni desitānī’ti (a. ni. aṭṭha. 3.8.65) vuttaṃ. Imesu pana catūsu parittaṃ vitakkacaritavasena āgataṃ, appamāṇaṃ mohacaritavasena, suvaṇṇaṃ dosacaritavasena, dubbaṇṇaṃ rāgacaritavasena. Etesañhi etāni sappāyāni. Sā ca tesaṃ sappāyatā vitthārato visuddhimagge (visuddhi. 1.43) cariyaniddese vuttā. "Tốt sắc và xấu sắc" có nghĩa là các màu sắc trong sạch và không trong sạch. Thật vậy, các màu xanh v.v... trong sạch được gọi là "tốt sắc", và các màu không trong sạch được gọi là "xấu sắc", đó là ý nghĩa được muốn nói ở đây. Tuy nhiên, trong các Chú giải Kinh tạng có nói: "Dù là tốt sắc hay xấu sắc, các thắng xứ này được thuyết giảng chỉ dựa trên phương diện giới hạn và vô lượng." Tuy nhiên, trong bốn loại này, (đối tượng) giới hạn được trình bày theo người có tầm tánh; (đối tượng) vô lượng theo người có si tánh; (đối tượng) tốt sắc theo người có sân tánh; (đối tượng) xấu sắc theo người có tham tánh. Thật vậy, những đối tượng này là thích hợp cho những người ấy. Và sự thích hợp ấy của chúng đã được tôi nói rõ một cách chi tiết trong phần giải về các tánh trong bộ Thanh Tịnh Đạo. Kasmā pana, yathā suttante ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittānī’’tiādi (dī. ni. 2.173; ma. ni. 2.249; a. ni. 8.65) vuttaṃ, evaṃ avatvā idha catūsupi abhibhāyatanesu ajjhattaṃ arūpasaññitāva vuttāti? Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato. Tattha vā hi idha vā bahiddhārūpāneva abhibhavitabbāni, tasmā tāni niyamato vattabbānīti tatrapi idhapi vuttāni. Ajjhattaṃ arūpasaññīti idaṃ pana satthu desanāvilāsamattameva. Ayaṃ tāva catūsu abhibhāyatanesu apubbapadavaṇṇanā. Suddhikanayapaṭipadābhedo panettha pathavīkasiṇe vuttanayeneva ekekasmiṃ abhibhāyatane veditabbo. Kevalañcettha ārammaṇacatukkaṃ ārammaṇadukaṃ hoti, soḷasakkhattukañca aṭṭhakkhattukaṃ. Sesaṃ tādisameva. Evamettha ekekasmiṃ abhibhāyatane eko suddhikanavako, cattāro paṭipadānavakā, dve ārammaṇanavakā, ārammaṇapaṭipadāmissake aṭṭha navakāti pannarasa navakāti catūsupi abhibhāyatanesu samasaṭṭhi navakā veditabbā. Nhưng tại sao, không nói như trong Kinh tạng: "Một người có tưởng về sắc ở nội phần thấy các sắc ở ngoại phần là giới hạn" v.v..., mà ở đây, trong cả bốn thắng xứ, chỉ nói đến tình trạng có tưởng về vô sắc ở nội phần? (Đáp:) Vì các sắc nội phần không thể bị chế ngự. Thật vậy, dù ở đó (trong Kinh tạng) hay ở đây (trong Vi Diệu Pháp), chỉ có các sắc ngoại phần là đối tượng cần được chế ngự. Do đó, chúng phải được nói đến một cách chắc chắn, vì vậy chúng được nói đến cả ở đó và ở đây. Còn câu "người có tưởng về vô sắc ở nội phần" chỉ đơn thuần là vẻ đẹp trong cách thuyết giảng của Đức Đạo Sư. Đây trước hết là phần giải thích các từ chưa được giải thích trong bốn thắng xứ. Sự phân biệt giữa phương pháp thuần túy và các con đường tu tập ở đây cần được hiểu theo cách đã được nói trong phần biến xứ đất đối với mỗi thắng xứ. Chỉ có điều, ở đây bộ bốn đối tượng trở thành bộ đôi đối tượng, và mười sáu trường hợp trở thành tám trường hợp. Phần còn lại cũng tương tự như vậy. Như vậy, ở đây, trong mỗi thắng xứ có một bộ chín thuần túy, bốn bộ chín về con đường tu tập, hai bộ chín về đối tượng, và trong phần hỗn hợp đối tượng và con đường tu tập có tám bộ chín, tổng cộng là mười lăm bộ chín. Do đó, cần phải hiểu rằng trong cả bốn thắng xứ có sáu mươi bộ chín. 246. Pañcamaabhibhāyatanādīsu nīlānīti sabbasaṅgāhikavasena vuttaṃ. Nīlavaṇṇānīti vaṇṇavasena, nīlanidassanānīti nidassanavasena, apaññāyamānavivarāni, asambhinnavaṇṇāni, ekanīlāneva hutvā dissantīti vuttaṃ hoti. Nīlanibhāsānīti idaṃ pana obhāsanavasena vuttaṃ; nīlobhāsāni nīlappabhāyuttānīti attho. Etena nesaṃ suvisuddhataṃ dasseti. Suvisuddhavaṇṇavasena hi imāni cattāri abhibhāyatanāni vuttāni. Pītānītiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Nīlakasiṇaṃ uggaṇhanto nīlasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti. Pupphasmiṃ vā vatthasmiṃ vā vaṇṇadhātuyā vātiādikaṃ [Pg.235] panettha kasiṇakaraṇañca parikammañca appanāvidhānañca sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.93 ādayo) vitthārato vuttameva. Yathā ca pathavīkasiṇe evamettha ekekasmiṃ abhibhāyatane pañcavīsati pañcavīsati navakā veditabbā. 246. Trong các thắng xứ thứ năm v.v..., câu nīlāni được nói theo cách bao gồm tất cả. Câu nīlavaṇṇāni được nói theo cách (chỉ) màu sắc, câu nīlanidassanāni được nói theo cách (chỉ) sự thấy được, có nghĩa là đã được nói rằng: 'chúng được thấy là chỉ có một màu xanh, không có kẽ hở nào được nhận ra, và có màu sắc không bị pha trộn.' Còn câu nīlanibhāsāni này được nói theo cách (chỉ) sự chiếu sáng; có nghĩa là có ánh sáng xanh, hợp với hào quang xanh. Bằng câu này, (Đức Phật) chỉ ra sự trong sạch hoàn toàn của chúng. Vì quả thật, bốn thắng xứ này đã được nói đến theo cách (chỉ) màu sắc trong sạch hoàn toàn. Cả trong các (thắng xứ) bắt đầu bằng pītāni v.v..., ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương pháp này. Người học nắm biến xứ xanh thì nắm giữ tướng trong vật màu xanh. Hoặc trong bông hoa, hoặc trong tấm vải, hoặc trong sắc tố màu, v.v... Ở đây, tất cả cách thực hành biến xứ, cách chuẩn bị, và phương pháp an chỉ đã được nói một cách chi tiết trong bộ Visuddhimagga. Và như trong biến xứ đất, cũng vậy, ở đây trong mỗi một thắng xứ, cần phải hiểu có hai mươi lăm, hai mươi lăm nhóm chín pháp. Abhibhāyatanakathā. Luận về Thắng Xứ. Vimokkhakathā Luận về Giải Thoát. 248. Idāni yasmā idaṃ rūpāvacarakusalaṃ nāma na kevalaṃ ārammaṇasaṅkhātānaṃ āyatanānaṃ abhibhavanato abhibhāyatanavaseneva uppajjati, atha kho vimokkhavasenapi uppajjati, tasmā tampi nayaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. 248. Bây giờ, vì rằng thiện pháp sắc giới này không chỉ sanh khởi theo cách của thắng xứ do sự chế ngự các xứ được gọi là đối tượng, mà thật ra cũng sanh khởi theo cách của giải thoát, do đó để chỉ ra phương pháp ấy, (câu) katame dhammā kusalā v.v... lại được bắt đầu. Kenaṭṭhena pana vimokkho veditabboti? Adhimuccanaṭṭhena. Ko ayaṃ adhimuccanaṭṭho nāma? Paccanīkadhammehi ca suṭṭhu vimuccanaṭṭho, ārammaṇe ca abhirativasena suṭṭhu vimuccanaṭṭho. Pituaṅke vissaṭṭhaaṅgapaccaṅgassa dārakassa sayanaṃ viya aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya ārammaṇe pavattīti vuttaṃ hoti. Evaṃlakkhaṇañhi vimokkhabhāvappattaṃ rūpāvacarakusalaṃ dassetuṃ ayaṃ nayo āraddho. Nhưng do ý nghĩa nào mà (pháp thiền) nên được biết là giải thoát? Do ý nghĩa hướng tâm đến. Ý nghĩa hướng tâm đến này là gì? Là ý nghĩa giải thoát tốt đẹp khỏi các pháp đối nghịch, và là ý nghĩa hướng đến tốt đẹp trong đối tượng do sự ưa thích. Có nghĩa là: sự diễn tiến trong đối tượng một cách không bị gò ép, không lo sợ, giống như giấc ngủ của đứa trẻ đã buông lỏng các chi phần lớn nhỏ trong lòng cha. Quả thật, phương pháp này đã được bắt đầu để chỉ ra thiện pháp sắc giới đã đạt đến trạng thái giải thoát có đặc tính như vậy. Tattha rūpīti ajjhattaṃ kesādīsu uppāditaṃ rūpajjhānaṃ rūpaṃ, tadassatthīti rūpī. Ajjhattañhi nīlaparikammaṃ karonto kese vā pitte vā akkhitārakāya vā karoti. Pītaparikammaṃ karonto mede vā chaviyā vā akkhīnaṃ pītaṭṭhāne vā karoti. Lohitaparikammaṃ karonto maṃse vā lohite vā jivhāya vā hatthatalapādatalesu vā akkhīnaṃ rattaṭṭhāne vā karoti. Odātaparikammaṃ karonto aṭṭhimhi vā dante vā nakhe vā akkhīnaṃ setaṭṭhāne vā karoti. Evaṃ parikammaṃ katvā uppannajjhānasamaṅginaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Rūpāni passatīti bahiddhāpi nīlakasiṇādirūpāni jhānacakkhunā passati. Iminā ajjhattabahiddhāvatthukesu kasiṇesu jhānapaṭilābho dassito. Trong đó, rūpī (người có sắc) là: thiền sắc được làm cho sanh khởi trong nội thân nơi tóc v.v... là sắc; người ấy có cái đó, nên gọi là rūpī. Quả thật, người thực hành chuẩn bị biến xứ xanh trong nội thân thì thực hành nơi tóc, hoặc nơi mật, hoặc nơi tròng đen của mắt. Người thực hành chuẩn bị biến xứ vàng thì thực hành nơi mỡ lá, hoặc nơi da, hoặc nơi phần vàng của mắt. Người thực hành chuẩn bị biến xứ đỏ thì thực hành nơi thịt, hoặc nơi máu, hoặc nơi lưỡi, hoặc nơi lòng bàn tay và lòng bàn chân, hoặc nơi phần đỏ của mắt. Người thực hành chuẩn bị biến xứ trắng thì thực hành nơi xương, hoặc nơi răng, hoặc nơi móng, hoặc nơi phần trắng của mắt. Điều này được nói đến để ám chỉ người đã thành tựu thiền đã sanh khởi sau khi thực hành chuẩn bị như vậy. (Câu) rūpāni passati (thấy các sắc) có nghĩa là: vị ấy thấy các sắc như biến xứ xanh v.v... ở bên ngoài bằng thiền nhãn. Bằng câu này, sự chứng đắc thiền trong các biến xứ có đối tượng bên trong và bên ngoài đã được chỉ ra. Ajjhattaṃ [Pg.236] arūpasaññīti ajjhattaṃ na rūpasaññī. Attano kesādīsu anuppāditarūpāvacarajjhānoti attho. Iminā bahiddhā parikammaṃ katvā bahiddhāva paṭiladdhajjhānatā dassitā. Câu Ajjhattaṃ arūpasaññī (nội vô sắc tưởng) có nghĩa là: không có sắc tưởng ở bên trong. Nghĩa là, người không làm sanh khởi thiền sắc giới nơi tóc v.v... của chính mình. Bằng câu này, trạng thái chứng đắc thiền ở bên ngoài sau khi thực hành chuẩn bị ở bên ngoài đã được chỉ ra. Subhanti iminā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu jhānāni dassitāni. Tattha kiñcāpi antoappanāya ‘subha’nti ābhogo natthi, yo pana suvisuddhaṃ subhakasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā viharati, so yasmā ‘subha’nti…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tathā dutiyādīni, tasmā evaṃ desanā katā. Paṭisambhidāmagge pana ‘‘kathaṃ subhantveva adhimutto hotīti vimokkho? Idha bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ…pe… viharati, mettāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti; karuṇā… muditā… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ…pe… viharati, upekkhāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti, evaṃ subhantveva adhimutto hotī’’ti vimokkhoti (paṭi. ma. 1.212) vuttaṃ. Idha pana upari pāḷiyaṃyeva brahmavihārānaṃ āgatattā taṃ nayaṃ paṭikkhipitvā sunīlakasupītakasulohitakasuodātakaparisuddhanīlakaparisuddhapītakaparisuddhalohitakaparisuddhaodātakavaseneva subhavimokkho anuññāto. Iti kasiṇanti vā abhibhāyatananti vā vimokkhoti vā rūpāvacarajjhānameva. Tañhi ārammaṇassa sakalaṭṭhena kasiṇaṃ nāma, ārammaṇaṃ abhibhavanaṭṭhena abhibhāyatanaṃ nāma, ārammaṇe adhimuccanaṭṭhena paccanīkadhammehi ca vimuccanaṭṭhena vimokkho nāmāti vuttaṃ. Tattha kasiṇadesanā abhidhammavasena, itarā pana suttantadesanāvasena vuttāti veditabbā. Ayamettha apubbapadavaṇṇanā. Ekekasmiṃ pana vimokkhe pathavīkasiṇe viya pañcavīsati pañcavīsatīti katvā pañcasattati navakā veditabbā. Bằng câu subhaṃ (tịnh), các thiền trong các biến xứ màu sắc như xanh v.v... rất trong sạch đã được chỉ ra. Ở đó, mặc dù trong lúc an chỉ không có sự hướng tâm 'là tịnh', nhưng người nào trú bằng cách lấy biến xứ tịnh rất trong sạch làm đối tượng, vì người ấy trú, chứng đạt thiền thứ nhất... v.v... (với tưởng) 'là tịnh', cũng vậy đối với các thiền thứ hai v.v..., do đó, bài thuyết giảng đã được thực hiện như vậy. Nhưng trong bộ Paṭisambhidāmagga đã nói: 'Làm thế nào là giải thoát do vị ấy hướng tâm đến 'là tịnh'? Ở đây, vị Tỳ khưu... trú, biến mãn một phương với tâm câu hữu với từ... do tâm được tu tập với từ, các chúng sanh không còn đáng ghét; với bi... hỷ... xả... trú, biến mãn một phương... do tâm được tu tập với xả, các chúng sanh không còn đáng ghét, như vậy là giải thoát do vị ấy hướng tâm đến 'là tịnh'.' Nhưng ở đây, vì các phạm trú đã được đề cập ngay trong Chánh tạng ở phần trên, nên sau khi bác bỏ phương pháp ấy, giải thoát tịnh đã được chấp thuận chỉ theo cách của (biến xứ) xanh rất đẹp, vàng rất đẹp, đỏ rất đẹp, trắng rất đẹp, xanh trong sạch hoàn toàn, vàng trong sạch hoàn toàn, đỏ trong sạch hoàn toàn, trắng trong sạch hoàn toàn. Như vậy, dù gọi là biến xứ, hay thắng xứ, hay giải thoát, thì đó chỉ là thiền sắc giới. Quả thật, pháp ấy được gọi là kasiṇa (biến xứ) do ý nghĩa là toàn thể của đối tượng; được gọi là abhibhāyatana (thắng xứ) do ý nghĩa chế ngự đối tượng; và được gọi là vimokkha (giải thoát) do ý nghĩa hướng tâm đến đối tượng và do ý nghĩa giải thoát khỏi các pháp đối nghịch, như đã được nói. Trong đó, cần hiểu rằng bài thuyết giảng về biến xứ được nói theo phương pháp của Abhidhamma, còn các bài khác thì được nói theo phương pháp của Suttanta. Đây là phần giải thích các từ chưa từng xuất hiện trước đây. Nhưng trong mỗi giải thoát, giống như trong biến xứ đất, cần phải hiểu có bảy mươi lăm nhóm chín pháp, bằng cách tính hai mươi lăm, hai mươi lăm (cho mỗi giải thoát). Vimokkhakathā. Luận về Giải Thoát. Brahmavihārakathā Luận về Phạm Trú. 251. Idāni mettādibrahmavihāravasena pavattamānaṃ rūpāvacarakusalaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha mettāsahagatanti [Pg.237] mettāya samannāgataṃ. Parato karuṇāsahagatādīsupi eseva nayo. Yena panesa vidhānena paṭipanno mettādisahagatāni jhānāni upasampajja viharati, taṃ mettādīnaṃ bhāvanāvidhānaṃ sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.240) vitthāritameva. Avasesāya pāḷiyā attho pathavīkasiṇe vuttanayeneva veditabbo. 251. Bây giờ, để trình bày về thiện sắc giới đang diễn tiến do năng lực của các phạm trú như tâm từ, v.v., (đoạn văn) bắt đầu bằng ‘Thế nào là các pháp thiện?’ v.v. đã được bắt đầu. Trong đó, ‘tương ưng với tâm từ’ (mettāsahagataṃ) có nghĩa là đi kèm với tâm từ. Về sau, trong các trường hợp ‘tương ưng với tâm bi’ v.v., phương pháp cũng tương tự. Lại nữa, vị hành giả này, sau khi đã thực hành theo phương pháp nào mà chứng đạt và an trú trong các thiền tương ưng với tâm từ, v.v., thì toàn bộ phương pháp tu tập các pháp như tâm từ, v.v. ấy đã được trình bày chi tiết trong Thanh Tịnh Đạo. Ý nghĩa của phần Pāḷi còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong đề mục biến xứ đất. Kevalañhi pathavīkasiṇe pañcavīsati navakā, idha purimāsu tīsu tikacatukkajjhānikavasena pañcavīsati sattakā, upekkhāya catutthajjhānavasena pañcavīsati ekakā, karuṇāmuditāsu ca chandādīhi catūhi saddhiṃ karuṇāmuditāti imepi yevāpanakā labbhanti. Dukkhapaṭipadādibhāvo cettha mettāya tāva byāpādavikkhambhanavasena, karuṇāya vihiṃsāvikkhambhanavasena, muditāya arativikkhambhanavasena, upekkhāya rāgapaṭighavikkhambhanavasena veditabbo. Parittārammaṇatā pana nabahusattārammaṇavasena; appamāṇārammaṇatā bahusattārammaṇavasena hotīti ayaṃ viseso. Sesaṃ tādisameva. Chỉ là, trong đề mục biến xứ đất có hai mươi lăm nhóm chín pháp, còn ở đây, trong ba phạm trú đầu, do năng lực của tam thiền và tứ thiền, có hai mươi lăm nhóm bảy pháp; trong tâm xả, do năng lực của tứ thiền, có hai mươi lăm nhóm một pháp. Và trong tâm bi và tâm hỷ, các pháp yevāpanaka này, tức là tâm bi và tâm hỷ cùng với bốn pháp bắt đầu bằng dục, cũng được tìm thấy. Và ở đây, trạng thái của pháp hành khó khăn, v.v. nên được hiểu như sau: trước hết, đối với tâm từ, là do năng lực chế ngự sân; đối với tâm bi, là do năng lực chế ngự hại; đối với tâm hỷ, là do năng lực chế ngự bất lạc; đối với tâm xả, là do năng lực chế ngự tham và sân. Lại nữa, trạng thái đối tượng hữu hạn là do năng lực có đối tượng là chúng sanh không nhiều; trạng thái đối tượng vô lượng là do năng lực có đối tượng là nhiều chúng sanh. Đây là sự khác biệt. Phần còn lại cũng tương tự như vậy. Evaṃ tāva pāḷivaseneva – Như vậy, trước hết, chỉ theo năng lực của Pāḷi – Brahmuttamena kathite, brahmavihāre ime iti viditvā; Bhiyyo etesu ayaṃ, pakiṇṇakakathāpi viññeyyā. Sau khi đã biết các phạm trú này được bậc Phạm Thiên Tối Thượng thuyết giảng như vậy; hơn nữa, trong các phạm trú này, phần luận giải tạp nhạp này cũng nên được biết. Etāsu hi mettākaruṇāmuditāupekkhāsu atthato tāva mejjatīti mettā, siniyhatīti attho. Mitte vā bhavā, mittassa vā esā pavattatīpi mettā. Paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampanaṃ karotīti karuṇā. Kiṇāti vā paradukkhaṃ hiṃsati vināsetīti karuṇā. Kirīyati vā dukkhitesu pharaṇavasena pasāriyatīti karuṇā. Modanti tāya taṃsamaṅgino, sayaṃ vā modati, modanamattameva vā tanti muditā. ‘Averā hontū’tiādibyāpārappahānena majjhattabhāvūpagamanena ca upekkhatīti upekkhā. Thật vậy, trong các pháp từ, bi, hỷ, xả này, trước hết về mặt ý nghĩa: Nó yêu mến (mejjati), vì vậy gọi là mettā (tâm từ); nghĩa là nó thương yêu (siniyhati). Hoặc, nó phát sinh nơi người bạn (mitte bhavā), hoặc đây là cách hành xử của người bạn (mittassa pavatti), vì vậy cũng gọi là mettā. Khi có sự đau khổ của người khác, nó làm cho trái tim của các bậc thiện nhân rung động, vì vậy gọi là karuṇā (tâm bi). Hoặc, nó làm tổn hại, tiêu diệt sự đau khổ của người khác, vì vậy gọi là karuṇā. Hoặc, nó được trải rộng, lan tỏa đến những người đau khổ do năng lực biến mãn, vì vậy gọi là karuṇā. Những người tương ưng với nó hoan hỷ nhờ nó, hoặc tự nó hoan hỷ, hoặc nó chỉ đơn thuần là sự hoan hỷ, vì vậy gọi là muditā (tâm hỷ). Nó nhìn một cách bình thản (upekkhati) bằng cách từ bỏ sự bận tâm như ‘mong rằng họ không có oan trái’ v.v. và bằng cách đi đến trạng thái trung lập, vì vậy gọi là upekkhā (tâm xả). Lakkhaṇādito panettha hitākārappavattilakkhaṇā ‘mettā’, hitūpasaṃhārarasā, āghātavinayapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Byāpādūpasamo etissā sampatti, sinehasambhavo vipatti. Dukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā ‘karuṇā’, paradukkhāsahanarasā, avihiṃsāpaccupaṭṭhānā[Pg.238], dukkhābhibhūtānaṃ anāthabhāvadassanapadaṭṭhānā. Vihiṃsūpasamo tassā sampatti, sokasambhavo vipatti. Sattesu pamodanalakkhaṇā ‘muditā’, anissāyanarasā, arativighātapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ sampattidassanapadaṭṭhānā. Arativūpasamo tassā sampatti, pahāsasambhavo vipatti. Sattesu majjhattākārappavattilakkhaṇā ‘upekkhā’, sattesu samabhāvadassanarasā, paṭighānunayavūpasamapaccupaṭṭhānā, ‘‘kammassakā sattā, te kassa ruciyā sukhitā vā bhavissanti, dukkhato vā muccissanti, pattasampattito vā na parihāyissantī’’ti? Evaṃ pavattakammassakatādassanapadaṭṭhānā. Paṭighānunayavūpasamo tassā sampatti, gehassitāya aññāṇupekkhāya sambhavo vipatti. Về mặt tướng, v.v., ở đây ‘tâm từ’ có tướng là sự diễn tiến theo cách thức mưu cầu lợi ích, có phận sự là mang lại lợi ích, có sự thể hiện là sự loại trừ oán hận, có nhân cần thiết là thấy được khía cạnh đáng mến của chúng sanh. Sự lắng dịu của sân là thành tựu của nó, sự phát sinh của ái luyến là thất bại của nó. ‘Tâm bi’ có tướng là sự diễn tiến theo cách thức muốn loại trừ đau khổ, có phận sự là không thể chịu đựng được sự đau khổ của người khác, có sự thể hiện là không làm hại, có nhân cần thiết là thấy được tình trạng vô chủ của những chúng sanh bị đau khổ áp bức. Sự lắng dịu của hại là thành tựu của nó, sự phát sinh của sầu muộn là thất bại của nó. ‘Tâm hỷ’ có tướng là sự vui mừng đối với chúng sanh, có phận sự là không ganh tỵ, có sự thể hiện là sự phá tan bất mãn, có nhân cần thiết là thấy được sự thành công của chúng sanh. Sự lắng dịu của bất mãn là thành tựu của nó, sự phát sinh của sự vui đùa là thất bại của nó. ‘Tâm xả’ có tướng là sự diễn tiến theo cách thức trung lập đối với chúng sanh, có phận sự là nhìn chúng sanh một cách bình đẳng, có sự thể hiện là sự lắng dịu của sân và thuận, có nhân cần thiết là thấy được rằng chúng sanh là chủ nhân của nghiệp như sau: ‘Chúng sanh là chủ nhân của nghiệp, do ý muốn của ai mà chúng sẽ được hạnh phúc, hay thoát khỏi khổ đau, hay không bị suy thoái khỏi thành tựu đã đạt được?’ Sự lắng dịu của sân và thuận là thành tựu của nó, sự phát sinh của tâm xả vô tri tại gia là thất bại của nó. Catunnampi panetesaṃ brahmavihārānaṃ vipassanāsukhañceva bhavasampatti ca sādhāraṇappayojanaṃ, byāpādādipaṭighāto āveṇikaṃ. Byāpādapaṭighātappayojanā hettha mettā, vihiṃsāaratirāgapaṭighātappayojanā itarā. Vuttampi cetaṃ – Lại nữa, đối với cả bốn phạm trú này, lạc của minh sát và sự thành tựu trong các cõi hữu là mục đích chung, còn sự đoạn trừ sân, v.v. là mục đích riêng. Thật vậy, ở đây tâm từ có mục đích là đoạn trừ sân; các pháp còn lại có mục đích là đoạn trừ hại, bất mãn và tham. Và điều này cũng đã được nói – ‘‘Nissaraṇañhetaṃ, āvuso, byāpādassa yadidaṃ mettācetovimutti, nissaraṇañhetaṃ, āvuso, vihesāya yadidaṃ karuṇācetovimutti; nissaraṇañhetaṃ, āvuso, aratiyā yadidaṃ muditācetovimutti, nissaraṇañhetaṃ, āvuso, rāgassa yadidaṃ upekkhācetovimuttī’’ti (dī. ni. 3.326; a. ni. 6.13). ‘Này chư hiền, đây là sự giải thoát khỏi sân, tức là tâm giải thoát do từ; này chư hiền, đây là sự giải thoát khỏi hại, tức là tâm giải thoát do bi; này chư hiền, đây là sự giải thoát khỏi bất mãn, tức là tâm giải thoát do hỷ; này chư hiền, đây là sự giải thoát khỏi tham, tức là tâm giải thoát do xả.’ Ekamekassa cettha āsannadūravasena dve dve paccatthikā. Mettābrahmavihārassa hi, samīpacāro viya purisassa sapatto, guṇadassanasabhāgatāya rāgo āsannapaccatthiko. So lahuṃ otāraṃ labhati. Tasmā tato suṭṭhu mettā rakkhitabbā. Pabbatādigahananissito viya purisassa sapatto sabhāvavisabhāgatāya byāpādo dūrapaccatthiko. Tasmā tato nibbhayena mettāyitabbaṃ. Mettāyissati ca nāma kopañca karissatīti aṭṭhānametaṃ. Và ở đây, đối với mỗi một phạm trú, có hai kẻ thù theo sự phân biệt gần và xa. Thật vậy, đối với phạm trú từ, giống như kẻ thù đi lại gần của một người, tham là kẻ thù gần do có bản chất tương tự là thấy được phẩm chất tốt. Nó dễ dàng có được cơ hội. Do đó, tâm từ cần được bảo vệ kỹ lưỡng khỏi nó. Giống như kẻ thù của một người ẩn náu trong núi rừng rậm rạp, v.v., sân là kẻ thù xa do có bản chất khác biệt. Do đó, nên tu tập tâm từ mà không sợ hãi nó. Việc vừa tu tập tâm từ mà vừa khởi lên sân hận là điều không thể xảy ra. Karuṇābrahmavihārassa ‘‘cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ appaṭilābhaṃ vā appaṭilābhato samanupassato pubbe vā paṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato [Pg.239] uppajjati domanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ idaṃ vuccati gehassitaṃ domanassa’’ntiādinā nayena āgataṃ gehassitaṃ domanassaṃ vipattidassanasabhāgatāya āsannapaccatthikaṃ. Sabhāvavisabhāgatāya vihesā dūrapaccatthikā. Tasmā tato nibbhayena karuṇāyitabbaṃ. Karuṇañca nāma karissati pāṇiādīhi ca vihesissatīti aṭṭhānametaṃ. Đối với phạm trú bi, ưu tại gia đã được đề cập theo phương pháp bắt đầu bằng: ‘Ưu khởi lên nơi người đang quán xét sự không có được hoặc do không có được các sắc khả ái, khả hỷ, khả ý, đẹp đẽ, liên hệ đến thế tục, do nhãn thức biết; hoặc đang hồi tưởng lại (sắc) đã từng có được trong quá khứ, đã qua, đã diệt, đã biến hoại. Ưu như vậy được gọi là ưu tại gia,’ là kẻ thù gần do có bản chất tương tự là thấy được sự bất hạnh. Hại là kẻ thù xa do có bản chất khác biệt. Do đó, nên tu tập tâm bi mà không sợ hãi nó. Việc vừa tu tập tâm bi mà vừa làm hại bằng tay, v.v. là điều không thể xảy ra. Muditābrahmavihārassa ‘‘cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ paṭilābhaṃ vā paṭilābhato samanupassato pubbe vā paṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati somanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ idaṃ vuccati gehassitaṃ somanassa’’ntiādinā (ma. ni. 3.306) nayena āgataṃ gehassitaṃ somanassaṃ sampattidassanasabhāgatāya āsannapaccatthikaṃ. Sabhāvavisabhāgatāya arati dūrapaccatthikā. Tasmā tato nibbhayena muditā bhāvetabbā. Pamudito ca nāma bhavissati pantasenāsanesu ca adhikusaladhammesu ca ukkaṇṭhissatīti aṭṭhānametaṃ. Đối với hỷ phạm trú, trạng thái hỷ lạc tại gia (gehassitaṃ somanassaṃ) được đề cập theo phương thức như sau: “Hỷ lạc khởi lên nơi người ấy khi thấy mình đang được hay đã được các sắc pháp khả ái, khả hỷ, khả ý, đẹp lòng, liên hệ đến vật chất thế gian, được nhận biết qua mắt; hoặc khi người ấy hồi tưởng lại các sắc pháp đã từng được trong quá khứ, đã qua, đã diệt, đã biến hoại. Bất cứ hỷ lạc nào như vậy, đây được gọi là hỷ lạc tại gia” (Ma. Ni. 3.306), là kẻ thù gần do có sự tương đồng về phương diện thấy được sự thành công. Bất mãn (arati) là kẻ thù xa do không có sự tương đồng về bản chất. Do đó, cần phải tu tập hỷ mà không sợ hãi nó (bất mãn). Và điều này là vô lý: người có tâm hoan hỷ mà lại chán nản trong các trú xứ xa vắng và trong các thiện pháp cao thượng. Upekkhābrahmavihārassa pana ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati upekkhā bālassa mūḷhassa puthujjanassa anodhijinassa avipākajinassa anādīnavadassāvino assutavato puthujjanassa. Yā evarūpā upekkhā rūpaṃ sā nātivattati. Tasmā sā upekkhā gehassitāti vuccatī’’tiādinā (ma. ni. 3.308) nayena āgatā gehassitā aññāṇupekkhā dosaguṇānaṃ avicāraṇavasena sabhāgattā āsannapaccatthikā. Sabhāvavisabhāgatāya rāgapaṭighā dūrapaccatthikā. Tasmā tato nibbhayena upekkhitabbaṃ. Upekkhissati ca nāma rajjissati ca paṭihaññissati cāti aṭṭhānametaṃ. Còn đối với xả phạm trú, trạng thái xả do vô minh (aññāṇupekkhā) tại gia được đề cập theo phương thức như sau: “Sau khi thấy sắc pháp bằng mắt, xả khởi lên nơi kẻ ngu, người si, kẻ phàm phu chưa chiến thắng được các giới hạn, chưa chiến thắng được quả dị thục, không thấy được sự nguy hại, kẻ phàm phu ít nghe. Bất cứ trạng thái xả nào như vậy, nó không vượt qua được sắc pháp. Do đó, trạng thái xả ấy được gọi là tại gia” (Ma. Ni. 3.308), là kẻ thù gần do có sự tương đồng về phương diện không xem xét các lỗi lầm và phẩm chất. Tham và sân (rāgapaṭighā) là những kẻ thù xa do không có sự tương đồng về bản chất. Do đó, cần phải xả mà không sợ hãi chúng (tham và sân). Và điều này là vô lý: người có tâm xả mà lại tham đắm và sân hận. Sabbesampi ca etesaṃ kattukāmatāchando ādi, nīvaraṇādivikkhambhanaṃ majjhaṃ, appanā pariyosānaṃ, paññattidhammavasena eko vā satto anekā vā sattā ārammaṇaṃ, upacāre vā appanāya vā pattāya ārammaṇavaḍḍhanaṃ. Và đối với tất cả các phạm trú này, ý muốn thực hành là sự khởi đầu, sự chế ngự các triền cái là giai đoạn giữa, và an chỉ định là sự kết thúc. Đối tượng là một chúng sinh hoặc nhiều chúng sinh theo phương diện pháp chế định. Việc mở rộng đối tượng có thể thực hiện khi đã đạt đến cận hành định hoặc an chỉ định. Tatrāyaṃ vaḍḍhanakkamo – yathā hi kusalo kassako kasitabbaṭṭhānaṃ paricchinditvā kasati, evaṃ paṭhamameva ekaṃ āvāsaṃ paricchinditvā tattha sattesu ‘imasmiṃ āvāse sattā averā hontū’tiādinā nayena mettā bhāvetabbā. Tattha cittaṃ muduṃ kammaniyaṃ katvā dve āvāsā paricchinditabbā[Pg.240]. Tato anukkamena tayo cattāro pañca cha satta aṭṭha nava dasa, ekā racchā, upaḍḍhagāmo, gāmo, janapado, rajjaṃ, ekā disāti evaṃ yāva ekaṃ cakkavāḷaṃ, tato vā pana bhiyyo tattha tattha sattesu mettā bhāvetabbā. Tathā karuṇādayoti. Ayamettha ārammaṇavaḍḍhanakkamo. Ở đây, trình tự mở rộng như sau: Giống như một người nông dân tài giỏi cày ruộng sau khi đã xác định khu vực cần cày, cũng vậy, trước tiên hành giả nên xác định một trú xứ và tu tập tâm từ đối với các chúng sinh ở đó theo phương thức: ‘Mong cho các chúng sinh trong trú xứ này không có oan trái,’ v.v. Sau khi làm cho tâm trở nên nhu nhuyến và dễ sử dụng ở đó, hành giả nên xác định hai trú xứ. Sau đó, tuần tự là ba, bốn, năm, sáu, bảy, tám, chín, mười trú xứ, một con đường, nửa làng, một làng, một quận, một vương quốc, một phương, và cứ thế cho đến một thế giới. Rồi sau đó, hành giả nên tu tập tâm từ đối với các chúng sinh ở các nơi đó, hoặc còn hơn thế nữa. Tương tự đối với bi, v.v. Đây là trình tự mở rộng đối tượng ở đây. Yathā pana kasiṇānaṃ nissando āruppā, samādhīnaṃ nissando nevasaññānāsaññāyatanaṃ, vipassanānaṃ nissando phalasamāpatti, samathavipassanānaṃ nissando nirodhasamāpatti, evaṃ purimabrahmavihārattayassa nissando ettha upekkhābrahmavihāro. Yathā hi thambhe anussāpetvā tulāsaṅghāṭaṃ anāropetvā na sakkā ākāse kūṭagopānasiyo ṭhapetuṃ, evaṃ purimesu tatiyajjhānaṃ vinā na sakkā catutthaṃ bhāvetuṃ. Kasiṇesu pana uppannatatiyajjhānassapesā nuppajjati visabhāgārammaṇattāti. Giống như các thiền vô sắc là kết quả của các thiền biến xứ, phi tưởng phi phi tưởng xứ là kết quả của các định, thánh quả định là kết quả của các pháp minh sát, và diệt tận định là kết quả của chỉ và quán, cũng vậy, ở đây xả phạm trú là kết quả của ba phạm trú đầu tiên. Giống như không thể đặt các nóc và rui nhà trên không trung mà không dựng cột và đặt xà ngang, cũng vậy, không thể tu tập phạm trú thứ tư (xả) nếu không có thiền thứ ba trong các phạm trú đầu tiên. Hơn nữa, trạng thái xả này không khởi lên ngay cả đối với người đã đạt được thiền thứ ba trên các đề mục biến xứ, vì đối tượng không tương đồng. Ettha siyā – ‘kasmā panetā mettā karuṇā muditā upekkhā brahmavihārāti vuccanti? Kasmā ca, catassova? Ko ca etāsaṃ kamo? Vibhaṅge ca kasmā appamaññāti vuttā’ti? Vuccate – seṭṭhaṭṭhena tāva niddosabhāvena cettha brahmavihāratā veditabbā. Sattesu sammāpaṭipattibhāvena hi seṭṭhā ete vihārā. Yathā ca brahmāno niddosacittā viharanti, evaṃ etehi sampayuttā yogino brahmasamāva hutvā viharantīti seṭṭhaṭṭhena niddosabhāvena ca brahmavihārāti vuccanti. Ở đây, có thể có câu hỏi: ‘Tại sao từ, bi, hỷ, xả này lại được gọi là phạm trú? Và tại sao chỉ có bốn? Trình tự của chúng là gì? Và tại sao trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga), chúng lại được gọi là vô lượng tâm (appamaññā)?’ Câu trả lời như sau: Trước hết, cần hiểu rằng chúng là phạm trú vì có ý nghĩa là cao thượng và vì bản chất không có lỗi lầm. Thật vậy, những trú xứ này là cao thượng vì là sự thực hành đúng đắn đối với chúng sinh. Và giống như các vị Phạm thiên an trú với tâm không lỗi lầm, cũng vậy, các hành giả khi tương ưng với các pháp này, trở nên giống như Phạm thiên và an trú. Do đó, chúng được gọi là phạm trú vì ý nghĩa cao thượng và vì bản chất không có lỗi lầm. Kasmā ca catassotiādipañhassa pana idaṃ vissajjanaṃ – Còn đây là câu trả lời cho câu hỏi bắt đầu bằng ‘Và tại sao chỉ có bốn?’ Visuddhimaggādivasā catasso,Hitādiākāravasā panāsaṃ; Kamo pavattanti ca appamāṇe,Tā gocare yena tadappamaññā. Có bốn pháp vì là con đường thanh tịnh, v.v. Trình tự của chúng là do các phương diện như mong cầu lợi ích. Và vì chúng diễn ra trong một phạm vi vô lượng, do đó chúng là các vô lượng tâm. Etāsu hi yasmā mettā byāpādabahulassa, karuṇā vihiṃsābahulassa, muditā aratibahulassa, upekkhā rāgabahulassa visuddhimaggo; yasmā ca hitūpasaṃhāraahitāpanayanasampattimodanaanābhogavasena catubbidhoyeva sattesu manasikāro; yasmā ca yathā mātā daharagilānayobbanappattasakiccapasutesu [Pg.241] catūsu puttesu daharassa abhivuḍḍhikāmā hoti, gilānassa gelaññāpanayanakāmā, yobbanappattassa yobbanasampattiyā ciraṭṭhitikāmā, sakiccapasutassa kismiñcipi pariyāye abyāvaṭā hoti, tathā appamaññāvihārikenāpi sabbasattesu mettādivasena bhavitabbaṃ, tasmā ito visuddhimaggādivasā catassova appamaññā. Thật vậy, trong các pháp này, vì tâm từ là con đường thanh tịnh cho người có nhiều sân hận, tâm bi là con đường thanh tịnh cho người có nhiều hại tâm, tâm hỷ là con đường thanh tịnh cho người có nhiều bất mãn, và tâm xả là con đường thanh tịnh cho người có nhiều tham ái; và vì sự tác ý đối với chúng sinh chỉ có bốn loại: mong cầu mang lại lợi ích, mong cầu loại bỏ điều bất lợi, hoan hỷ với sự thành công, và không bận tâm; và vì giống như một người mẹ đối với bốn người con — đứa con nhỏ, đứa con bệnh, đứa con trưởng thành, và đứa con đang bận rộn với công việc riêng — bà mong muốn sự trưởng thành cho đứa con nhỏ, mong muốn loại bỏ bệnh tật cho đứa con bệnh, mong muốn sự thành công của tuổi trẻ được bền lâu cho đứa con trưởng thành, và không bận tâm về bất cứ phương diện nào đối với đứa con đang bận rộn với công việc riêng; cũng vậy, hành giả an trú trong vô lượng tâm cũng nên có thái độ tương tự đối với tất cả chúng sinh qua tâm từ, v.v.; do đó, từ những lý do này như là con đường thanh tịnh, v.v., chỉ có bốn vô lượng tâm. Yasmā pana catassopetā bhāvetukāmena paṭhamaṃ hitākārappavattivasena sattesu paṭipajjitabbaṃ, hitākārappavattilakkhaṇā ca mettā; tato evaṃ patthitahitānaṃ sattānaṃ dukkhābhibhavaṃ disvā vā sutvā vā sambhāvetvā vā dukkhāpanayanākārappavattivasena, dukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā ca karuṇā; athevaṃ patthitahitānaṃ patthitadukkhāpagamānañca nesaṃ sampattiṃ disvā sampattippamodanavasena, pamodanalakkhaṇā ca muditā; tato paraṃ pana kattabbābhāvato ajjhupekkhakatāsaṅkhātena majjhattākārena paṭipajjitabbaṃ, majjhattākārappavattilakkhaṇā ca upekkhā; tasmā ito hitādiākāravasā panāsaṃ paṭhamaṃ mettā vuttā. Atha karuṇā muditā upekkhāti ayaṃ kamo veditabbo. Lại nữa, vì rằng người có ý muốn tu tập cả bốn pháp này, trước tiên nên thực hành đối với chúng sanh bằng cách vận hành theo thể cách mong cầu lợi ích, và tâm từ có sự vận hành theo thể cách mong cầu lợi ích là trạng thái; sau đó, khi thấy, hoặc nghe, hoặc suy xét về sự bị đau khổ áp đảo của chúng sanh đã được mong cầu lợi ích như vậy, (nên thực hành) bằng cách vận hành theo thể cách muốn loại trừ đau khổ, và tâm bi có sự vận hành theo thể cách muốn loại trừ đau khổ là trạng thái; tiếp đến, khi thấy được sự thành tựu của những chúng sanh đã được mong cầu lợi ích và đã được mong muốn thoát khỏi khổ đau như vậy, (nên thực hành) bằng cách hoan hỷ với sự thành tựu, và tâm hỷ có sự hoan hỷ là trạng thái; lại nữa, sau đó, vì không có việc gì cần phải làm, nên thực hành bằng thể cách trung lập được gọi là thái độ xả, và tâm xả có sự vận hành theo thể cách trung lập là trạng thái; do đó, do năng lực của các thể cách bắt đầu bằng lợi ích này, trong số các pháp này, tâm từ được nói đến trước tiên. Rồi đến bi, hỷ, xả, nên biết thứ tự này là như vậy. Yasmā pana sabbāpetā appamāṇe gocare pavattanti, tasmā appamaññāti vuccanti. Appamāṇā hi sattā etāsaṃ gocarabhūtā, ‘ekasattassāpi ca ettake padese mettādayo bhāvetabbā’ti evaṃ pamāṇaṃ aggahetvā sakalapharaṇavaseneva pavattāti, tena vuttaṃ – Lại nữa, vì rằng tất cả các pháp này đều vận hành trong đối tượng vô hạn, do đó chúng được gọi là các vô lượng tâm. Thật vậy, chúng sanh là đối tượng của các pháp này là vô lượng, và (các pháp này) vận hành chỉ bằng cách biến mãn khắp tất cả mà không nắm giữ giới hạn rằng: ‘nên tu tập từ và các pháp khác trong một phạm vi chừng này đối với dù chỉ một chúng sanh,’ do đó, đã được nói rằng – Visuddhimaggādivasā catasso,Hitādiākāravasā panāsaṃ; Kamo pavattanti ca appamāṇe,Tā gocare yena tadappamaññāti. Bốn pháp theo Thanh Tịnh Đạo v.v., còn thứ tự của chúng là do năng lực của các thể cách bắt đầu bằng lợi ích; và chúng vận hành trong đối tượng vô hạn, do đó chúng là các vô lượng tâm. Evaṃ appamāṇagocaratāya ekalakkhaṇāsu cāpi etāsu purimā tisso tikacatukkajjhānikāva honti. Kasmā? Somanassāvippayogato. Kasmā panāsaṃ somanassena avippayogoti? Domanassasamuṭṭhitānaṃ [Pg.242] byāpādādīnaṃ nissaraṇattā. Pacchimā pana avasesekajjhānikāva. Kasmā? Upekkhāvedanāsampayogato. Na hi sattesu majjhattākārappavattā brahmavihārupekkhā upekkhāvedanaṃ vinā vattatīti. Như vậy, mặc dù trong các pháp này có cùng một trạng thái là có đối tượng vô hạn, ba pháp đầu chỉ thuộc về tam thiền và tứ thiền. Tại sao? Do không tách rời khỏi thọ hỷ. Lại nữa, tại sao chúng không tách rời khỏi thọ hỷ? Vì là sự thoát ly khỏi sân và các pháp khác phát sinh từ thọ ưu. Còn pháp cuối cùng chỉ thuộc về một thiền còn lại. Tại sao? Do tương ưng với thọ xả. Thật vậy, tâm xả trong phạm trú, vốn vận hành theo thể cách trung lập đối với chúng sanh, không thể vận hành nếu không có thọ xả. Brahmavihārakathā. Luận về Phạm trú. Asubhakathā Luận về Bất tịnh 263. Idāni rāgacaritasattānaṃ ekantahitaṃ nānārammaṇesu ekekajjhānavaseneva pavattamānaṃ rūpāvacarakusalaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. 263. Bây giờ, để trình bày về thiện sắc giới, là lợi ích chắc chắn cho chúng sanh có tánh tham, vốn vận hành chỉ bằng năng lực của mỗi một thiền trong các đối tượng khác nhau, (đoạn văn) "Thế nào là các pháp thiện?" v.v... lại được bắt đầu. Tattha uddhumātakasaññāsahagatantiādīsu, bhastā viya vāyunā, uddhaṃ jīvitapariyādānā yathānukkamaṃ samuggatena sūnabhāvena dhumātattā uddhumātaṃ. Uddhumātameva uddhumātakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ uddhumātanti uddhumātakaṃ. Tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Vinīlaṃ vuccati viparibhinnanīlavaṇṇaṃ. Vinīlameva vinīlakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vinīlanti vinīlakaṃ. Maṃsussadaṭṭhānesu rattavaṇṇassa, pubbasannicayaṭṭhānesu setavaṇṇassa, yebhuyyena ca nīlavaṇṇassa, nīlaṭṭhāne nīlasāṭakapārutasseva chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Paribhinnaṭṭhānesu vissandamānaṃ pubbaṃ vipubbaṃ. Vipubbameva vipubbakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vipubbanti vipubbakaṃ. Tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Vicchiddaṃ vuccati dvidhā chindanena apadhāritaṃ, vicchiddameva vicchiddakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vicchiddanti vicchiddakaṃ. Vemajjhe chinnassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Ito ca etto ca vividhākārena soṇasiṅgālādīhi khāyitaṃ vikkhāyitaṃ. Vikkhāyitameva vikkhāyitakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vikkhāyitanti vikkhāyitakaṃ. Tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Vividhā khittaṃ vikkhittaṃ. Vikkhittameva vikkhittakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vikkhittanti vikkhittakaṃ. ‘Aññena hatthaṃ aññena pādaṃ aññena sīsa’nti evaṃ tato tato khittassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Hatañca taṃ purimanayeneva vikkhittakañcāti hatavikkhittakaṃ. Kākapadākārena aṅgapaccaṅgesu satthena hanitvā vuttanayena vikkhittakassa chavasarīrassetaṃ [Pg.243] adhivacanaṃ. Lohitaṃ kirati, vikkhipati, ito cito ca paggharatīti lohitakaṃ. Paggharitalohitamakkhitassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Puḷavā vuccanti kimayo. Puḷave vikiratīti puḷavakaṃ. Kimiparipuṇṇassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Aṭṭhiyeva aṭṭhikaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ aṭṭhīti aṭṭhikaṃ. Aṭṭhisaṅkhalikāyapi ekaṭṭhikassapi etaṃ adhivacanaṃ. Imāni ca pana uddhumātakādīni nissāya uppannanimittānampi nimittesu paṭiladdhajjhānānampi etāneva nāmāni. Ở đây, trong các đoạn văn bắt đầu bằng "tương ưng với tưởng về tử thi sình", v.v., (tử thi) được gọi là `uddhumāta` (sình) do bị phồng lên bởi trạng thái sình lên tuần tự sau khi mạng sống chấm dứt, như ống bễ (thổi) bằng gió. Chính tử thi sình là `uddhumātaka`. Hoặc, do đáng ghê tởm, tử thi sình đáng khinh, nên gọi là `uddhumātaka`. Đây là tên gọi của tử thi có dạng như vậy. Tử thi có màu xanh bầm dập được gọi là `vinīla` (xanh bầm). Chính `vinīla` là `vinīlaka`. Hoặc, do đáng ghê tởm, tử thi xanh bầm đáng khinh, nên gọi là `vinīlaka`. Đây là tên gọi của tử thi có màu đỏ ở những nơi nhiều thịt, có màu trắng ở những nơi tụ mủ, và phần lớn có màu xanh, giống như được phủ bằng tấm vải xanh ở chỗ có màu xanh. Tử thi có mủ đang chảy ra ở những chỗ nứt vỡ là `vipubba` (chảy mủ). Chính `vipubba` là `vipubbaka`. Hoặc, do đáng ghê tởm, tử thi chảy mủ đáng khinh, nên gọi là `vipubbaka`. Đây là tên gọi của tử thi có dạng như vậy. Tử thi bị cắt làm hai đoạn được gọi là `vicchidda` (bị cắt đứt). Chính `vicchidda` là `vicchiddaka`. Hoặc, do đáng ghê tởm, tử thi bị cắt đứt đáng khinh, nên gọi là `vicchiddaka`. Đây là tên gọi của tử thi bị cắt ở giữa. Tử thi bị chó, chó rừng, v.v. ăn chỗ này và chỗ kia bằng nhiều cách khác nhau là `vikkhāyita` (bị gặm nhấm). Chính `vikkhāyita` là `vikkhāyitaka`. Hoặc, do đáng ghê tởm, tử thi bị gặm nhấm đáng khinh, nên gọi là `vikkhāyitaka`. Đây là tên gọi của tử thi có dạng như vậy. Tử thi bị vứt rải rác là `vikkhitta` (bị vứt rải rác). Chính `vikkhitta` là `vikkhittaka`. Hoặc, do đáng ghê tởm, tử thi bị vứt rải rác đáng khinh, nên gọi là `vikkhittaka`. Đây là tên gọi của tử thi bị vứt đây đó như vậy: 'tay một nơi, chân một nẻo, đầu một ngả'. Nó vừa bị đâm chém (`hata`) và vừa bị vứt rải rác (`vikkhittaka`) theo cách trước, nên gọi là `hatavikkhittaka` (bị đâm chém và vứt rải rác). Đây là tên gọi của tử thi bị vứt rải rác theo cách đã nói sau khi bị đâm chém bằng vũ khí trên các chi lớn nhỏ theo hình dấu chân quạ. Nó vương vãi máu, nó tung tóe máu, và máu chảy ra từ đây đó, nên gọi là `lohitaka` (đẫm máu). Đây là tên gọi của tử thi bị vấy bẩn bởi máu chảy ra. Giòi bọ được gọi là `puḷavā`. Nó rải rác giòi bọ, nên gọi là `puḷavaka` (bị giòi đục). Đây là tên gọi của tử thi đầy giòi bọ. Chính xương là `aṭṭhika` (bộ xương). Hoặc, do đáng ghê tởm, xương đáng khinh, nên gọi là `aṭṭhika`. Đây là tên gọi của cả bộ xương lẫn một khúc xương. Lại nữa, các tướng đã sanh khởi do nương vào các tử thi sình v.v. này, và các thiền đã chứng đắc trong các tướng ấy, cũng có cùng những tên gọi này. Tattha uddhumātakanimitte appanāvasena uppannā saññā uddhumātakasaññā. Tāya uddhumātakasaññāya sampayogaṭṭhena sahagataṃ uddhumātakasaññāsahagataṃ. Vinīlakasaññāsahagatādīsupi eseva nayo. Yaṃ panettha bhāvanāvidhānaṃ vattabbaṃ bhaveyya, taṃ sabbākārena visuddhimagge (visuddhi. 1.103 ādayo) vuttameva. Avasesā pāḷivaṇṇanā heṭṭhā vuttanayeneva veditabbā. Kevalañhi idha, catutthajjhānavasena upekkhābrahmavihāre viya, paṭhamajjhānavasena ekekasmiṃ pañcavīsati ekakā honti. Asubhārammaṇassa ca avaḍḍhanīyattā, paritte uddhumātakaṭṭhāne uppannanimittārammaṇaṃ parittārammaṇaṃ, mahante appamāṇārammaṇaṃ veditabbaṃ. Sesesupi eseva nayoti. Ở đây, trong tướng tử thi trương phồng, tưởng sanh khởi do năng lực của an chỉ là tưởng về tử thi trương phồng. (Thiền) tương ưng với tưởng về tử thi trương phồng ấy theo nghĩa tương hợp được gọi là (thiền) tương ưng với tưởng về tử thi trương phồng. Cũng cùng phương pháp ấy trong các (thiền) tương ưng với tưởng về tử thi xanh bầm v.v... Phương pháp tu tập nào nên được nói đến ở đây, điều ấy đã được nói đến một cách toàn diện trong bộ Visuddhimagga. Phần giải thích Pāḷi còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã nói ở dưới. Chỉ riêng ở đây, giống như trong phạm trú xả do năng lực của thiền thứ tư, do năng lực của thiền thứ nhất, trong mỗi trường hợp có hai mươi lăm đơn pháp. Và do vì đối tượng bất tịnh không thể được khuếch trương, (thiền) có đối tượng là tướng sanh khởi ở nơi tử thi trương phồng nhỏ được biết là (thiền) có đối tượng nhỏ, ở nơi (tử thi) lớn, được biết là (thiền) có đối tượng vô lượng. Cũng cùng phương pháp ấy trong các trường hợp còn lại. Iti asubhāni subhaguṇo,Dasasatalocanena thutakitti; Yāni avoca dasabalo,Ekekajjhānahetūni. Như vậy, bậc có đức hạnh tốt đẹp, có danh tiếng được vị trời ngàn mắt tán thán, bậc Thập Lực đã thuyết những pháp bất tịnh nào, (chúng) là nhân của mỗi một thiền. Evaṃ pāḷinayeneva, tāva sabbāni tāni jānitvā; Tesveva ayaṃ bhiyyo, pakiṇṇakakathāpi viññeyyā. (visuddhi. 1.120); Như vậy, trước tiên sau khi đã biết tất cả những điều ấy chỉ theo phương pháp của Pāḷi, cũng nên biết thêm bài luận tạp này chính trong những điều ấy. Etesu hi yattha katthaci adhigatajjhāno suvikkhambhitarāgattā vītarāgo viya nilloluppacāro hoti. Evaṃ santepi yvāyaṃ asubhabhedo vutto, so sarīrasabhāvappattivasena ca rāgacaritabhedavasena cāti veditabbo. Thật vậy, trong bất cứ đề mục nào trong số này, người đã đắc thiền, do đã khéo chế ngự được tham ái, có hành vi không tham lam, lăng xăng giống như bậc đã ly tham. Mặc dù là như vậy, sự phân loại bất tịnh này đã được nói đến, nên được hiểu rằng sự phân loại ấy là do năng lực của việc (tử thi) đạt đến trạng thái tự nhiên của thân và do năng lực của sự khác biệt về tánh tham. Chavasarīrañhi paṭikūlabhāvaṃ āpajjamānaṃ uddhumātakasabhāvappattaṃ vā siyā, vinīlakādīnaṃ vā aññatarasabhāvappattaṃ. Iti yādisaṃ yādisaṃ sakkā [Pg.244] hoti laddhuṃ tādise tādise uddhumātakapaṭikūlaṃ vinīlakapaṭikūlanti evaṃ nimittaṃ gaṇhitabbamevāti sarīrasabhāvappattivasena dasadhā asubhappabhedo vuttoti veditabbo. Thật vậy, tử thi khi đang đi đến trạng thái đáng ghê tởm, có thể đạt đến trạng thái trương phồng, hoặc đạt đến một trạng thái nào đó trong số các trạng thái xanh bầm v.v... Do đó, có thể có được trạng thái nào thì trong chính trạng thái ấy, nên nắm bắt tướng như vầy: 'tử thi trương phồng là đáng ghê tởm', 'tử thi xanh bầm là đáng ghê tởm'. Nên được hiểu rằng sự phân loại bất tịnh thành mười loại đã được nói đến là do năng lực của việc (tử thi) đạt đến trạng thái tự nhiên của thân. Visesato cettha uddhumātakaṃ sarīrasaṇṭhānavipattippakāsanato sarīrasaṇṭhānarāgino sappāyaṃ. Vinīlakaṃ chavirāgavipattippakāsanato sarīravaṇṇarāgino sappāyaṃ. Vipubbakaṃ kāyavaṇapaṭibaddhassa duggandhabhāvassa pakāsanato mālāgandhādivasena samuṭṭhāpitasarīragandharāgino sappāyaṃ. Vicchiddakaṃ antosusirabhāvappakāsanato sarīre ghanabhāvarāgino sappāyaṃ. Vikkhāyitakaṃ maṃsūpacayasampattivināsappakāsanato thanādīsu sarīrappadesesu maṃsūpacayarāgino sappāyaṃ. Vikkhittakaṃ aṅgapaccaṅgānaṃ vikkhepappakāsanato aṅgapaccaṅgalīlārāgino sappāyaṃ. Hatavikkhittakaṃ sarīrasaṅghāṭabhedavikārappakāsanato sarīrasaṅghāṭasampattirāgino sappāyaṃ. Lohitakaṃ lohitamakkhitapaṭikūlabhāvappakāsanato alaṅkārajanitasobharāgino sappāyaṃ. Puḷavakaṃ kāyassa anekakimikulasādhāraṇabhāvappakāsanato kāye mamattarāgino sappāyaṃ. Aṭṭhikaṃ sarīraṭṭhīnaṃ paṭikūlabhāvappakāsanato dantasampattirāgino sappāyanti. Evaṃ rāgacaritavasenāpi dasadhā asubhappabhedo vuttoti veditabbo. Và đặc biệt ở đây, tử thi trương phồng, do biểu hiện sự hư hoại của hình dáng thân thể, thích hợp cho người có tham ái về hình dáng thân thể. Tử thi xanh bầm, do biểu hiện sự hư hoại của vẻ đẹp làn da, thích hợp cho người có tham ái về màu sắc thân thể. Tử thi mưng mủ, do biểu hiện trạng thái hôi thối gắn liền với vết thương của thân, thích hợp cho người có tham ái về mùi hương thân thể được tạo ra do hoa, hương liệu v.v... Tử thi bị cắt đứt, do biểu hiện trạng thái rỗng không bên trong, thích hợp cho người có tham ái về sự đặc chắc trong thân. Tử thi bị cắn xé, do biểu hiện sự hủy hoại của sự sung mãn về thịt, thích hợp cho người có tham ái về sự sung mãn của thịt ở các bộ phận cơ thể như vú v.v... Tử thi bị văng tung tóe, do biểu hiện sự văng tung tóe của các chi lớn nhỏ, thích hợp cho người có tham ái về vẻ duyên dáng của các chi lớn nhỏ. Tử thi bị chặt và văng tung tóe, do biểu hiện sự biến dạng và tan rã của cấu trúc thân thể, thích hợp cho người có tham ái về sự hoàn hảo của cấu trúc thân thể. Tử thi đẫm máu, do biểu hiện trạng thái đáng ghê tởm bị vấy máu, thích hợp cho người có tham ái về vẻ đẹp do trang sức tạo ra. Tử thi giòi bọ, do biểu hiện trạng thái chung đụng với nhiều loại giòi bọ của thân, thích hợp cho người có tham ái về 'cái của ta' trong thân. Tử thi xương, do biểu hiện trạng thái đáng ghê tởm của xương trong thân, thích hợp cho người có tham ái về sự hoàn hảo của răng. Như vậy, nên được hiểu rằng sự phân loại bất tịnh thành mười loại đã được nói đến cũng là do năng lực của (sự khác biệt về) tánh tham. Yasmā pana dasavidhepi etasmiṃ asubhe seyyathāpi nāma aparisaṇṭhitajalāya sīghasotāya nadiyā arittabaleneva nāvā tiṭṭhati, vinā arittena na sakkā ṭhapetuṃ, evameva dubbalattā ārammaṇassa vitakkabaleneva cittaṃ ekaggaṃ hutvā tiṭṭhati, vinā vitakkena na sakkā ṭhapetuṃ, tasmā paṭhamajjhānamevettha hoti, na dutiyādīni. Paṭikūlepi cetasmiṃ ārammaṇe ‘addhā imāya paṭipadāya jarāmaraṇamhā parimuccissāmī’ti evaṃ ānisaṃsadassāvitāya ceva nīvaraṇasantāpappahānena ca pītisomanassaṃ uppajjati, ‘bahuṃ dāni vetanaṃ labhissāmī’ti ānisaṃsadassāvino pupphachaḍḍakassa gūtharāsimhi viya, ussannabyādhidukkhassa rogino vamanavirecanappavattiyaṃ viya ca. Lại nữa, vì rằng trong mười loại bất tịnh này, ví như trong dòng sông có dòng chảy xiết, nước không đứng yên, chiếc thuyền đứng yên được chỉ nhờ sức của cây sào, không có sào thì không thể giữ cho đứng yên; cũng vậy, do đối tượng yếu, tâm trở nên nhất tâm và đứng vững chỉ nhờ sức của tầm, không có tầm thì không thể giữ cho đứng vững. Do đó, ở đây chỉ có sơ thiền sanh khởi, không có nhị thiền v.v... Và trong đối tượng đáng ghê tởm này, do thấy được lợi ích như vầy: 'Chắc chắn với pháp hành này, ta sẽ giải thoát khỏi già và chết', và do đoạn trừ được sự thiêu đốt của các triền cái, hỷ và ưu sanh khởi, giống như (hỷ ưu sanh khởi) nơi đống phân của người dọn rác thấy được lợi ích rằng: 'Bây giờ ta sẽ nhận được nhiều tiền công', và giống như (hỷ ưu sanh khởi) nơi bệnh nhân bị bệnh khổ trầm trọng khi nôn mửa và xổ瀉. Dasavidhampi cetaṃ asubhaṃ lakkhaṇato ekameva hoti. Dasavidhassapi hi etassa asuciduggandhajegucchapaṭikūlabhāvo eva lakkhaṇaṃ. Tadetaṃ iminā [Pg.245] lakkhaṇena na kevalaṃ matasarīreyeva dantaṭṭhikadassāvino pana cetiyapabbatavāsino mahātissattherassa viya, hatthikkhandhagataṃ rājānaṃ ullokentassa saṅgharakkhitattherupaṭṭhākasāmaṇerassa viya ca, jīvamānakasarīrepi upaṭṭhāti. Yatheva hi matasarīraṃ evaṃ jīvamānakampi asubhameva. Asubhalakkhaṇaṃ panettha āgantukena alaṅkārena paṭicchannattā na paññāyatīti. Và mười loại bất tịnh này về phương diện đặc tính thì chỉ là một. Thật vậy, đặc tính của cả mười loại này chính là trạng thái không trong sạch, hôi thối, đáng ghê tởm, đáng kinh tởm. Với đặc tính này, nó không chỉ hiện khởi trong tử thi, mà còn hiện khởi trong thân thể đang sống, giống như trường hợp của trưởng lão Mahātissa, trú tại núi Cetiyapabbata, người đã thấy xương răng, và giống như trường hợp của vị sa-di thị giả của trưởng lão Saṅgharakkhita, người đã nhìn lên vị vua đang ngồi trên lưng voi. Thật vậy, giống như tử thi là bất tịnh, thân thể đang sống cũng là bất tịnh. Đặc tính bất tịnh ở đây (trong thân sống) không được nhận ra do bị che đậy bởi sự trang sức từ bên ngoài. Asubhakathā. Luận về Bất Tịnh. Kiṃ pana pathavīkasiṇaṃ ādiṃ katvā aṭṭhikasaññāpariyosānāvesā rūpāvacarappanā, udāhu aññāpi atthīti? Atthi; ānāpānajjhānañhi kāyagatāsatibhāvanā ca idha na kathitā. Kiñcāpi na kathitā vāyokasiṇe pana gahite ānāpānajjhānaṃ gahitameva; vaṇṇakasiṇesu ca gahitesu kesādīsu catukkapañcakajjhānavasena uppannā kāyagatāsati, dasasu asubhesu gahitesu dvattiṃsākāre paṭikūlamanasikārajjhānavasena ceva navasivathikāvaṇṇajjhānavasena ca pavattā kāyagatāsati gahitāvāti. Sabbāpi rūpāvacarappanā idha kathitāva hotīti. Lại nữa, phải chăng an chỉ sắc giới chỉ là những pháp bắt đầu bằng biến xứ đất và kết thúc bằng tưởng về xương, hay còn có những pháp khác? Có. Thật vậy, thiền niệm hơi thở và sự tu tập niệm thân đã không được nói đến ở đây. Mặc dù không được nói đến, nhưng khi biến xứ gió được bao gồm, thiền niệm hơi thở cũng đã được bao gồm; và khi các biến xứ màu sắc được bao gồm, niệm thân sanh khởi do năng lực của thiền thứ tư và thứ năm trong các phần như tóc v.v... (cũng được bao gồm); khi mười pháp bất tịnh được bao gồm, niệm thân diễn tiến do năng lực của thiền tác ý ghê tởm trong ba mươi hai thể trược và do năng lực của thiền về màu sắc của chín loại tử thi ở nghĩa địa cũng đã được bao gồm. Do đó, tất cả an chỉ sắc giới đã được nói đến ở đây. Rūpāvacarakusalakathā niṭṭhitā. Luận về Thiện Sắc Giới đã xong. Arūpāvacarakusalavaṇṇanā Giải Thích Về Thiện Vô Sắc Giới Ākāsānañcāyatanaṃ Không Vô Biên Xứ 265. Idāni arūpāvacarakusalaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha arūpūpapattiyāti arūpabhavo arūpaṃ, arūpe upapatti arūpūpapatti, tassā arūpūpapattiyā. Maggaṃ bhāvetīti upāyaṃ hetuṃ kāraṇaṃ uppādeti vaḍḍheti. Sabbasoti sabbākārena. Sabbāsaṃ vā anavasesānanti attho. Rūpasaññānanti saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānānañceva tadārammaṇānañca. Rūpāvacarajjhānampi hi rūpanti vuccati ‘rūpī rūpāni passatī’tiādīsu (dha. sa. 248; dī. ni. 2.129). Tassa ārammaṇampi ‘‘bahiddhā rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī’’tiādīsu (dha. sa. 244-246; dī. ni. 2.173); tasmā idha rūpe saññā rūpasaññāti evaṃ saññāsīsena [Pg.246] vuttarūpāvacarajjhānassetaṃ adhivacanaṃ. Rūpaṃ saññā assāti rūpasaññaṃ, rūpamassa nāmanti vuttaṃ hoti. Evaṃ pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ adhivacananti veditabbaṃ. 265. Bây giờ, để trình bày về thiện vô sắc giới, lại bắt đầu bằng câu ‘Thế nào là các pháp thiện?’ v.v... Ở đây, (trong câu) ‘arūpūpapattiyā’ (để sanh vào cõi vô sắc), cõi vô sắc là ‘arūpabhava’ (hữu vô sắc), sự sanh khởi trong cõi vô sắc là ‘arūpūpapatti’ (sự sanh khởi ở cõi vô sắc); (để) cho sự sanh khởi ở cõi vô sắc ấy. (Câu) ‘bhāveti maggaṃ’ (tu tập con đường) có nghĩa là làm cho sanh khởi, làm cho tăng trưởng phương tiện, nhân, duyên. ‘Sabbaso’ (hoàn toàn) có nghĩa là bằng mọi cách. Hoặc có nghĩa là ‘của tất cả, không còn sót lại’. (Trong câu) ‘rūpasaññānaṃ’ (các sắc tưởng), (đây là cách nói) lấy tưởng làm đầu để chỉ các thiền sắc giới đã được nói đến và các đối tượng của chúng. Vì quả thật, ngay cả thiền sắc giới cũng được gọi là ‘sắc’ trong các đoạn như ‘người có sắc thấy các sắc’ v.v... Đối tượng của thiền ấy cũng (được gọi là sắc) trong các đoạn như ‘vị ấy thấy các sắc ở bên ngoài, tốt và xấu’ v.v... Do đó, ở đây, tưởng trong sắc là sắc tưởng; như vậy, đây là danh từ chỉ cho thiền sắc giới đã được nói đến, lấy tưởng làm đầu. ‘Nó có sắc làm tưởng’ là ‘rūpasaññaṃ’ (có sắc tưởng); điều được nói là ‘sắc là tên của nó’. Như vậy, cần phải hiểu rằng đây là danh từ chỉ cho đối tượng của thiền ấy, được phân biệt thành kasina đất v.v... Samatikkamāti virāgā nirodhā ca. Kiṃ vuttaṃ hoti? Etāsaṃ kusalavipākakiriyavasena pañcadasannaṃ jhānasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ, etesañca pathavīkasiṇādivasena aṭṭhannaṃ ārammaṇasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ, sabbākārena anavasesānaṃ vā virāgā ca nirodhā ca virāgahetu ceva nirodhahetu ca ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Na hi sakkā sabbaso anatikkantarūpasaññena etaṃ upasampajja viharitunti. (Từ) ‘samatikkamā’ (do vượt qua) là do ly tham và do diệt. Điều được nói là gì? Vị ấy an trú, chứng đắc Không Vô Biên Xứ là do ly tham và do diệt, do nhân ly tham và do nhân đoạn diệt đối với các sắc tưởng này được gọi là thiền, gồm mười lăm loại theo cách phân chia thiện, quả, và duy tác; và đối với các sắc tưởng này được gọi là đối tượng, gồm tám loại theo cách phân chia kasina đất v.v...; hoặc là (do ly tham và do diệt) đối với (các sắc tưởng) không còn sót lại, bằng mọi cách. Vì quả thật, người chưa hoàn toàn vượt qua sắc tưởng thì không thể an trú, chứng đắc được trạng thái này. Tattha yasmā ārammaṇe avirattassa saññāsamatikkamo na hoti, samatikkantāsu ca saññāsu ārammaṇaṃ samatikkantameva hoti, tasmā ārammaṇasamatikkamaṃ avatvā ‘‘tattha katamā rūpasaññā? Rūpāvacarasamāpattiṃ samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ, imā vuccanti rūpasaññāyo. Imā rūpasaññāyo atikkanto hoti, vītikkanto, samatikkanto, tena vuccati sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā’’ti (vibha. 602) evaṃ vibhaṅge saññānaṃyeva samatikkamo vutto. Yasmā pana ārammaṇasamatikkamena pattabbā etā samāpattiyo, na ekasmiṃyeva ārammaṇe paṭhamajjhānādīni viya, tasmā ayaṃ ārammaṇasamatikkamavasenāpi atthavaṇṇanā katāti veditabbā. Ở đây, vì rằng người chưa ly tham đối với đối tượng thì không có sự vượt qua tưởng, và khi các tưởng đã được vượt qua thì đối tượng cũng đã được vượt qua, cho nên, không nói đến sự vượt qua đối tượng, trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga), chỉ sự vượt qua các tưởng mới được nói đến như sau: ‘Ở đây, thế nào là sắc tưởng? Tưởng, sự nhận biết, bản chất của sự nhận biết của người đã chứng đắc, hoặc đã sanh vào, hoặc đang sống hạnh phúc trong hiện tại trong thiền chứng sắc giới, những điều này được gọi là các sắc tưởng. Vị ấy đã vượt qua, đã lánh xa, đã hoàn toàn vượt qua các sắc tưởng này, do đó được gọi là ‘do hoàn toàn vượt qua các sắc tưởng’.’ Lại nữa, vì rằng các thiền chứng này có thể đạt được bằng cách vượt qua đối tượng, không phải chỉ trên một đối tượng duy nhất như các thiền từ sơ thiền trở đi, cho nên cần phải hiểu rằng lời giải thích ý nghĩa này cũng được thực hiện theo cách vượt qua đối tượng. Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamāti cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇānañca paṭighātena samuppannā saññā paṭighasaññā. Rūpasaññādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Yathāha – ‘‘tattha katamā paṭighasaññā? Rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā rasasaññā phoṭṭhabbasaññā, imā vuccanti paṭighasaññāyo’’ti (vibha. 603). Tāsaṃ kusalavipākānaṃ pañcannaṃ akusalavipākānaṃ pañcannanti sabbaso dasannampi paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā pahānā asamuppādā appavattiṃ katvāti vuttaṃ hoti. (Trong câu) ‘paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā’ (do sự biến mất của các đối ngại tưởng), tưởng sanh khởi do sự va chạm của các vật căn như mắt v.v... và các đối tượng như sắc v.v... là đối ngại tưởng (paṭighasaññā). Đây là danh từ chỉ cho sắc tưởng v.v... Như có lời dạy: ‘Ở đây, thế nào là các đối ngại tưởng? Sắc tưởng, thanh tưởng, hương tưởng, vị tưởng, xúc tưởng, những điều này được gọi là các đối ngại tưởng.’ Điều được nói là: đã làm cho không còn hiện hành, do sự biến mất, do sự từ bỏ, do sự không sanh khởi của tất cả mười đối ngại tưởng ấy, gồm năm loại là quả thiện và năm loại là quả bất thiện. Kāmañcetā paṭhamajjhānādīni samāpannassāpi na santi – na hi tasmiṃ samaye pañcadvāravasena cittaṃ pavattati – evaṃ santepi, aññattha pahīnānaṃ sukhadukkhānaṃ [Pg.247] catutthajjhāne viya, sakkāyadiṭṭhādīnaṃ tatiyamagge viya ca, imasmiṃ jhāne ussāhajananatthaṃ imassa jhānassa pasaṃsāvasena etāsaṃ ettha vacanaṃ veditabbaṃ. Atha vā kiñcāpi tā rūpāvacaraṃ samāpannassa na santi, atha kho na pahīnattā na santi. Na hi rūpavirāgāya rūpāvacarabhāvanā saṃvattati, rūpāyattā ca etāsaṃ pavatti. Ayaṃ pana bhāvanā rūpavirāgāya saṃvattati. Tasmā tā ettha pahīnāti vattuṃ vaṭṭati. Na kevalañca vattuṃ, ekaṃseneva evaṃ dhāretumpi vaṭṭati. Tāsañhi ito pubbe appahīnattāyeva paṭhamajjhānaṃ samāpannassa ‘‘saddo kaṇṭako’’ti (a. ni. 10.72) vutto bhagavatā. Idha ca pahīnattāyeva arūpasamāpattīnaṃ āneñjatā santavimokkhatā ca vuttā. Āḷāro ca kāḷāmo āruppasamāpanno pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva addasa, na pana saddaṃ assosīti (dī. ni. 2.192). Mặc dù các tưởng này cũng không có đối với người đã chứng đắc các thiền từ sơ thiền trở đi – vì quả thật vào lúc ấy, tâm không vận hành theo ngả năm cửa – dẫu là như vậy, cũng giống như việc nói đến sự từ bỏ lạc và khổ (đã được từ bỏ ở các thiền thấp hơn) trong đệ tứ thiền, và giống như việc nói đến (sự từ bỏ) thân kiến v.v... (đã được từ bỏ ở các đạo thấp hơn) trong đạo thứ ba, cần phải hiểu rằng việc nói đến các tưởng này ở đây trong thiền này là nhằm mục đích tạo ra sự phấn khởi và theo cách tán thán thiền này. Hoặc là, mặc dù các tưởng ấy không có đối với người đã chứng đắc thiền sắc giới, nhưng chúng không có không phải vì đã được từ bỏ. Vì quả thật, sự tu tập thiền sắc giới không đưa đến sự ly tham đối với sắc, và sự hiện hành của các tưởng này phụ thuộc vào sắc. Nhưng sự tu tập này (thiền vô sắc) đưa đến sự ly tham đối với sắc. Do đó, nói rằng chúng được từ bỏ ở đây là điều thích hợp. Và không chỉ thích hợp để nói, mà còn thích hợp để ghi nhận một cách chắc chắn như vậy. Vì quả thật, chính vì chúng chưa được từ bỏ trước đây mà Đức Phật đã nói đối với người đã chứng đắc sơ thiền rằng ‘tiếng động là cái gai’. Và ở đây, chính vì chúng đã được từ bỏ mà tính bất động và sự giải thoát an tịnh của các thiền chứng vô sắc được nói đến. Và ngài Āḷāra Kālāma, khi đang trong thiền chứng vô sắc, đã không thấy và cũng không nghe tiếng của năm trăm cỗ xe đi qua ngay bên cạnh. Nānattasaññānaṃ amanasikārāti nānatte gocare pavattānaṃ saññānaṃ nānattānaṃ vā saññānaṃ. Yasmā hi etā ‘‘tattha katamā nānattasaññā? Asamāpannassa manodhātusamaṅgissa vā manoviññāṇadhātusamaṅgissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ, imā vuccanti nānattasaññāyo’’ti (vibha. 604) evaṃ vibhaṅge vibhajitvā vuttā idha adhippetā; asamāpannassa manodhātumanoviññāṇadhātusaṅgahitā saññā rūpasaddādibhede nānatte nānāsabhāve gocare pavattanti; yasmā cetā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā, dvādasa akusalasaññā, ekādasa kāmāvacarakusalavipākasaññā, dve akusalavipākasaññā, ekādasa kāmāvacarakiriyasaññāti evaṃ catucattālīsampi saññā nānattā nānāsabhāvā aññamaññaṃ asadisā, tasmā nānattasaññāti vuttā. Tāsaṃ sabbaso nānattasaññānaṃ amanasikārā anāvajjanā asamannāhārā apaccavekkhaṇā. Yasmā tā nāvajjati, na manasikaroti, na paccavekkhati, tasmāti vuttaṃ hoti. “Do không tác ý các tưởng sai khác” có nghĩa là (không tác ý) các tưởng sanh khởi trong đối tượng sai khác, hoặc là các tưởng sai khác. Bởi vì những tưởng này được nói đến ở đây, đã được phân tích và trình bày trong bộ Phân Tích như sau: “Ở đây, thế nào là các tưởng sai khác? Tưởng, sự nhận biết, bản chất của sự nhận biết của người không nhập định, người có đủ tâm giới hoặc người có đủ tâm thức giới, những điều này được gọi là các tưởng sai khác” (Vibh. 604). Các tưởng được bao gồm trong tâm giới và tâm thức giới của người không nhập định, chúng sanh khởi trong đối tượng sai khác, có bản chất khác nhau, với sự phân biệt về sắc, thanh, v.v. Và bởi vì bốn mươi bốn tưởng này, tức là tám tưởng thiện dục giới, mười hai tưởng bất thiện, mười một tưởng quả thiện dục giới, hai tưởng quả bất thiện, mười một tưởng duy tác dục giới, là khác nhau, có bản chất khác nhau, không tương đồng với nhau, cho nên chúng được gọi là “tưởng sai khác”. “Do không tác ý đến tất cả các tưởng sai khác ấy” (tức là) do không hướng tâm, do không mang lại, do không quán xét. Bởi vì vị ấy không hướng tâm, không tác ý, không quán xét đến chúng, cho nên được nói như vậy. Yasmā cettha purimā rūpasaññā paṭighasaññā ca iminā jhānena nibbatte bhavepi na vijjanti, pageva tasmiṃ bhave imaṃ jhānaṃ upasampajja viharaṇakāle, tasmā tāsaṃ ‘samatikkamā atthaṅgamā’ti dvedhāpi abhāvoyeva vutto. Nānattasaññāsu pana yasmā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā, nava [Pg.248] kiriyāsaññā, dasa akusalasaññāti imā sattavīsati saññā iminā jhānena nibbatte bhave vijjanti, tasmā tāsaṃ amanasikārāti vuttanti veditabbaṃ. Tatrāpi hi imaṃ jhānaṃ upasampajja viharanto tāsaṃ amanasikārāyeva upasampajja viharati. Tā pana manasikaronto asamāpanno hotīti. Saṅkhepato cettha ‘rūpasaññānaṃ samatikkamā’ti iminā sabbarūpāvacaradhammānaṃ pahānaṃ vuttaṃ. ‘Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā’ti iminā sabbesaṃ kāmāvacaracittacetasikānañca pahānaṃ amanasikāro ca vuttoti veditabbo. Và bởi vì ở đây, các sắc tưởng và các tưởng đối kháng trước đó không tồn tại ngay cả trong cảnh giới được tạo ra bởi thiền này, huống hồ là vào lúc an trú sau khi đã chứng đắc thiền này trong cảnh giới ấy. Do đó, đối với chúng, cả hai cách “vượt qua” và “biến mất” đều được nói đến như là sự không tồn tại. Tuy nhiên, trong số các tưởng sai khác, bởi vì hai mươi bảy tưởng này — tức là tám tưởng thiện dục giới, chín tưởng duy tác, và mười tưởng bất thiện — có tồn tại trong cảnh giới được tạo ra bởi thiền này, cho nên đối với chúng, được nói là “do không tác ý”, cần phải hiểu như vậy. Bởi vì ngay cả ở đó, người an trú sau khi đã chứng đắc thiền này, chỉ an trú được do không tác ý đến chúng. Còn người tác ý đến chúng thì không phải là người đã nhập định. Tóm lại, ở đây, qua câu “do vượt qua các sắc tưởng”, sự từ bỏ tất cả các pháp sắc giới đã được nói đến. Qua câu “do sự biến mất của các tưởng đối kháng và do không tác ý các tưởng sai khác”, sự từ bỏ và sự không tác ý đối với tất cả tâm và tâm sở dục giới đã được nói đến, cần phải hiểu như vậy. Iti bhagavā ‘pannarasannaṃ rūpasaññānaṃ samatikkamena, dasannaṃ paṭighasaññānaṃ atthaṅgamena, catucattālīsāya nānattasaññānaṃ amanasikārenā’ti tīhi padehi ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vaṇṇaṃ kathesi. Kiṃ kāraṇāti ce sotūnaṃ ussāhajananatthañceva palobhanatthañca. Sace hi keci apaṇḍitā vadeyyuṃ ‘satthā ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ nibbattethāti vadati, ko nu kho etāya nibbattitāya attho? Ko ānisaṃso’ti te evaṃ vattuṃ mā labhantūti imehi ākārehi samāpattiyā vaṇṇaṃ kathesi. Tañhi nesaṃ sutvā evaṃ bhavissati – ‘evaṃsantā kira ayaṃ samāpatti, evaṃpaṇītā, nibbattessāma na’nti. Athassa nibbattanatthāya ussāhaṃ karissantīti. Như vậy, Đức Thế Tôn đã tán dương định Không Vô Biên Xứ bằng ba cụm từ: “do vượt qua mười lăm sắc tưởng, do sự biến mất của mười tưởng đối kháng, do không tác ý đến bốn mươi bốn tưởng sai khác”. Nếu hỏi: “Vì lý do gì?”, (thì câu trả lời là) để khơi dậy lòng nhiệt thành và để lôi cuốn các vị thính giả. Bởi vì nếu có những người thiếu trí tuệ nói rằng: “Bậc Đạo Sư nói hãy phát sanh định Không Vô Biên Xứ, nhưng khi đã phát sanh rồi thì có ích lợi gì? Có quả báo gì?”, thì để họ không có cơ hội nói như vậy, Ngài đã tán dương định này bằng những cách thức ấy. Bởi vì khi nghe điều đó, họ sẽ nghĩ rằng: “Ồ, định này thật là tịch tịnh, thật là cao thượng, chúng ta hãy phát sanh nó”. Rồi họ sẽ nỗ lực để phát sanh định ấy. Palobhanatthañcāpi nesaṃ etissā vaṇṇaṃ kathesi, visakaṇṭakavāṇijo viya. Visakaṇṭakavāṇijo nāma guḷavāṇijo vuccati. So kira guḷaphāṇitakhaṇḍasakkarādīni sakaṭenādāya paccantagāmaṃ gantvā ‘visakaṇṭakaṃ gaṇhatha visakaṇṭakaṃ gaṇhathā’ti ugghosesi. Taṃ sutvā gāmikā ‘visaṃ nāma kakkhaḷaṃ, yo naṃ khādati so marati, kaṇṭakopi vijjhitvā māreti. Ubhopete kakkhaḷā, ko ettha ānisaṃso’ti gehadvārāni thakesuṃ, dārake ca palāpesuṃ. Taṃ disvā vāṇijo ‘avohārakusalā ime gāmikā, handa ne upāyena gaṇhāpemī’ti ‘atimadhuraṃ gaṇhatha atisāduṃ gaṇhatha, guḷaṃ phāṇitaṃ sakkaraṃ samagghaṃ labbhati, kūṭamāsakakūṭakahāpaṇādīhipi labbhatī’ti ugghosesi. Taṃ sutvā gāmikā haṭṭhapahaṭṭhā niggantvā bahumpi mūlaṃ datvā gahesuṃ. Ngài cũng đã tán dương định này để lôi cuốn họ, giống như người bán “gai độc”. Người bán “gai độc” (visakaṇṭakavāṇijo) thực ra được gọi là người bán đường mật (guḷavāṇijo). Tương truyền, người ấy chất đường mật, mật mía, đường phèn, đường cát, v.v. lên xe, đi đến một ngôi làng hẻo lánh và rao lên: “Mua gai độc đi, mua gai độc đi!”. Nghe vậy, dân làng nghĩ: “Chất độc thì thật kinh khủng, ai ăn phải sẽ chết. Gai cũng đâm chết người. Cả hai thứ này đều kinh khủng, có lợi ích gì đâu?”, rồi họ đóng cửa nhà và xua con cái chạy đi. Thấy vậy, người bán hàng nghĩ: “Dân làng này không rành về cách nói trong buôn bán, thôi thì ta sẽ dùng mưu để họ mua hàng”, rồi rao lên: “Mua đồ cực ngọt đi, mua đồ cực ngon đi! Đường mật, mật mía, đường cát, giá rất rẻ, có thể mua được ngay cả bằng những đồng tiền giả!”. Nghe vậy, dân làng vui mừng phấn khởi, đi ra và trả giá cao để mua hàng. Tattha vāṇijassa ‘visakaṇṭakaṃ gaṇhathā’ti ugghosanaṃ viya bhagavato ‘ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ nibbattethā’ti vacanaṃ. ‘Ubhopete kakkhaḷā[Pg.249], ko ettha ānisaṃso’ti? Gāmikānaṃ cintanaṃ viya ‘bhagavā ākāsānañcāyatanaṃ nibbattethāti āha, ko ettha ānisaṃso? Nāssa guṇaṃ jānāmā’ti sotūnaṃ cintanaṃ. Athassa vāṇijassa ‘atimadhuraṃ gaṇhathā’tiādivacanaṃ viya bhagavato rūpasaññāsamatikkamanādikaṃ ānisaṃsappakāsanaṃ. Idañhi sutvā te bahumpi mūlaṃ datvā, gāmikā viya guḷaṃ, iminā ānisaṃsena palobhitacittā mahantampi ussāhaṃ katvā imaṃ samāpattiṃ nibbattessantīti ussāhajananatthaṃ palobhanatthañca kathesi. Ở đây, lời rao của người bán hàng “Mua gai độc đi!” cũng giống như lời dạy của Đức Thế Tôn “Hãy phát sanh định Không Vô Biên Xứ”. Suy nghĩ của dân làng “Cả hai thứ này đều kinh khủng, có lợi ích gì đâu?” cũng giống như suy nghĩ của các vị thính giả “Đức Thế Tôn dạy hãy phát sanh Không Vô Biên Xứ, nhưng có lợi ích gì đâu? Chúng ta không biết được phẩm chất của nó”. Sau đó, lời nói của người bán hàng “Mua đồ cực ngọt đi!” v.v. cũng giống như lời tuyên bố về quả báo của Đức Thế Tôn, bắt đầu bằng “do vượt qua các sắc tưởng”. Bởi vì khi nghe điều này, giống như dân làng đã trả giá cao để mua đường mật, các vị thính giả ấy, với tâm được lôi cuốn bởi quả báo này, sẽ nỗ lực lớn lao để phát sanh định này. Do đó, Ngài đã thuyết giảng để khơi dậy lòng nhiệt thành và để lôi cuốn. Ākāsānañcāyatanasaññāsahagatanti ettha nāssa antoti anantaṃ. Ākāsaṃ anantaṃ ākāsānantaṃ. Ākāsānantameva ākāsānañcaṃ. Taṃ ākāsānañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa, devānaṃ devāyatanamivāti ākāsānañcāyatanaṃ. Iti ākāsānañcaṃ ca taṃ āyatanañcātipi ākāsānañcāyatanaṃ. Kasiṇugghāṭimākāsassetaṃ adhivacanaṃ. Tasmiṃ ākāsānañcāyatane appanāppattāya saññāya sahagataṃ ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ. Trong câu “cùng đi với tưởng về Không Vô Biên Xứ”, (cần hiểu như sau): “Không có kết thúc” (na assa anto) nên là “vô biên” (anantaṃ). Không gian vô biên (ākāsaṃ anantaṃ) là ākāsānantaṃ. Chính ākāsānantaṃ là ākāsānañcaṃ. Ākāsānañcaṃ ấy là xứ (āyatanaṃ) theo nghĩa là nền tảng (adhiṭṭhānaṭṭhena) cho thiền này cùng với các pháp tương ưng của nó, giống như cõi trời là xứ của chư thiên (devānaṃ devāyatanaṃ); do đó gọi là Không Vô Biên Xứ (ākāsānañcāyatanaṃ). Hoặc, nó vừa là ākāsānañcaṃ, vừa là xứ (āyatanaṃ), nên cũng gọi là Không Vô Biên Xứ (ākāsānañcāyatanaṃ). Đây là tên gọi cho không gian có được do sự loại bỏ kasina. “Cùng đi với tưởng về Không Vô Biên Xứ” là (thiền) cùng đi với tưởng đã đạt đến an chỉ trong xứ Không Vô Biên ấy. Yathā pana aññattha ‘ananto ākāso’ti (vibha. 508; dī. ni. 2.129) vuttaṃ, evamidha anantanti vā parittanti vā na gahitaṃ. Kasmā? Anante hi gahite parittaṃ na gayhati, paritte gahite anantaṃ na gayhati. Evaṃ sante ārammaṇacatukkaṃ na pūrati, desanā soḷasakkhattukā na hoti. Sammāsambuddhassa ca imasmiṃ ṭhāne desanaṃ soḷasakkhattukaṃ kātuṃ ajjhāsayo, tasmā anantanti vā parittanti vā avatvā ‘ākāsānañcāyatanasaññāsahagata’nti āha. Evañhi sati ubhayampi gahitameva hoti. Ārammaṇacatukkaṃ pūrati, desanā soḷasakkhattukā sampajjati. Avaseso pāḷiattho heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo. Rūpāvacaracatutthajjhānanikantipariyādānadukkhatāya cettha dukkhā paṭipadā, pariyādinnanikantikassa appanāparivāsadandhatāya dandhābhiññā hoti. Vipariyāyena sukhā paṭipadā khippābhiññā ca veditabbā. Parittakasiṇugghāṭimākāse pana pavattaṃ jhānaṃ parittārammaṇaṃ vipulakasiṇugghāṭimākāse pavattaṃ appamāṇārammaṇanti veditabbaṃ. Upekkhābrahmavihāre viya ca idhāpi catutthajjhānavasena pañcavīsati ekakā honti[Pg.250]. Yathā cettha evaṃ ito paresupi. Visesamattameva pana tesu vaṇṇayissāma. Lại nữa, như ở nơi khác đã được nói rằng ‘hư không là vô biên’, cũng vậy, ở đây (trong Abhidhamma) đã không đề cập đến ‘vô biên’ hay ‘hữu hạn’. Tại sao? Vì khi đề cập đến ‘vô biên’ thì ‘hữu hạn’ không được đề cập, khi đề cập đến ‘hữu hạn’ thì ‘vô biên’ không được đề cập. Khi như vậy, bốn loại đối tượng không được trọn vẹn, pháp thoại không trở thành mười sáu lần. Và bậc Chánh Đẳng Giác có ý muốn thực hiện pháp thoại thành mười sáu lần ở trường hợp này, do đó, không nói ‘vô biên’ hay ‘hữu hạn’, Ngài đã nói ‘tương ưng với tưởng Không Vô Biên Xứ’. Vì khi như vậy, cả hai đều được đề cập đến. Bốn loại đối tượng được trọn vẹn, pháp thoại thành tựu mười sáu lần. Ý nghĩa Pāli còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã nói ở dưới. Và ở đây, do sự khó khăn trong việc đoạn trừ ái luyến trong thiền sắc giới thứ tư, nên pháp hành là khó khăn; đối với người đã đoạn trừ ái luyến, do sự chậm chạp trong việc thực hành để đạt đến an chỉ định, nên thắng trí là chậm chạp. Ngược lại, nên hiểu rằng pháp hành là dễ dàng và thắng trí là nhanh chóng. Lại nữa, thiền sanh khởi trong hư không được tạo ra từ việc loại bỏ kasina nhỏ được gọi là thiền có đối tượng hữu hạn; thiền sanh khởi trong hư không được tạo ra từ việc loại bỏ kasina rộng lớn nên được hiểu là thiền có đối tượng vô lượng. Và cũng như trong Xả Vô Lượng Tâm, ở đây cũng có hai mươi lăm đơn pháp theo cách của thiền thứ tư. Như ở đây, cũng vậy trong các (thiền) sau đó. Tuy nhiên, chúng tôi sẽ chỉ giải thích những điểm khác biệt trong chúng. Viññāṇañcāyatanaṃ Thức Vô Biên Xứ 266. Ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammāti, ettha tāva pubbe vuttanayena ākāsānañcaṃ āyatanamassa adhiṭṭhānaṭṭhenāti jhānampi ākāsānañcāyatanaṃ. Vuttanayeneva ārammaṇampi. Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ, tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammā’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. 266. Trong câu ‘vượt qua Không Vô Biên Xứ’, trước hết, theo phương pháp đã nói trước đây, vì ‘không vô biên’ là xứ của thiền này theo nghĩa là nền tảng, nên thiền cũng được gọi là Không Vô Biên Xứ. Theo phương pháp đã nói, đối tượng cũng vậy. Như vậy, vì rằng cần phải đạt đến và an trú trong Thức Vô Biên Xứ này chỉ sau khi đã vượt qua cả hai điều này, tức là thiền và đối tượng, bằng cách không làm cho sanh khởi và bằng cách không tác ý, do đó, nên hiểu rằng câu ‘vượt qua Không Vô Biên Xứ’ này được nói ra sau khi đã gộp cả hai điều này làm một. Viññāṇañcāyatanasaññāsahagatanti, ettha pana anantanti manasikātabbavasena nāssa antoti anantaṃ. Anantameva ānañcaṃ. Viññāṇaṃ ānañcaṃ viññāṇānañcanti avatvā viññāṇañcanti vuttaṃ. Ayañhettha rūḷhīsaddo. Tadeva viññāṇañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena imāya saññāya āyatananti viññāṇañcāyatanaṃ. Tasmiṃ viññāṇañcāyatane pavattāya saññāya sahagatanti viññāṇañcāyatanasaññāsahagataṃ. Ākāse pavattaviññāṇārammaṇassa jhānassetaṃ adhivacanaṃ. Idha ākāsānañcāyatanasamāpattiyā nikantipariyādānadukkhatāya dukkhā paṭipadā, pariyādinnanikantikassa appanāparivāsadandhatāya dandhābhiññā. Vipariyāyena sukhā paṭipadā khippābhiññā ca. Parittakasiṇugghāṭimākāsārammaṇaṃ samāpattiṃ ārabbha pavattiyā parittārammaṇatā, vipariyāyena appamāṇārammaṇatā veditabbā. Sesaṃ purimasadisameva. Lại nữa, trong câu ‘tương ưng với tưởng Thức Vô Biên Xứ’, theo cách tác ý là ‘vô biên’, (thức) này không có giới hạn, do đó gọi là ‘vô biên’. Chính cái vô biên là ānañcaṃ. Không nói là ‘viññāṇānañcaṃ’, mà nói là ‘viññāṇañcaṃ’. Ở đây, đây là một từ ngữ quy ước. Chính cái ‘viññāṇañcaṃ’ đó, theo nghĩa là nền tảng cho tưởng này, là xứ, do đó gọi là ‘Thức Vô Biên Xứ’. Tương ưng với tưởng sanh khởi trong Thức Vô Biên Xứ đó, do đó gọi là ‘tương ưng với tưởng Thức Vô Biên Xứ’. Đây là tên gọi của thiền có đối tượng là thức sanh khởi trong hư không. Ở đây, do sự khó khăn trong việc đoạn trừ ái luyến trong định Không Vô Biên Xứ, nên pháp hành là khó khăn; đối với người đã đoạn trừ ái luyến, do sự chậm chạp trong việc thực hành để đạt đến an chỉ định, nên thắng trí là chậm chạp. Ngược lại, pháp hành là dễ dàng và thắng trí là nhanh chóng. Do sanh khởi liên quan đến định có đối tượng là hư không được tạo ra từ việc loại bỏ kasina nhỏ, nên có tính chất đối tượng hữu hạn; ngược lại, nên hiểu là có tính chất đối tượng vô lượng. Phần còn lại tương tự như phần trước. Ākiñcaññāyatanaṃ Vô Sở Hữu Xứ 267. Viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammāti etthāpi pubbe vuttanayeneva viññāṇañca āyatanamassa adhiṭṭhānaṭṭhenāti jhānampi viññāṇañcāyatanaṃ. Vuttanayeneva ca ārammaṇampi. Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ, tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammā’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. 267. Cũng trong câu ‘vượt qua Thức Vô Biên Xứ’, theo phương pháp đã nói trước đây, vì ‘thức vô biên’ là xứ của thiền này theo nghĩa là nền tảng, nên thiền cũng được gọi là Thức Vô Biên Xứ. Và theo phương pháp đã nói, đối tượng cũng vậy. Như vậy, vì rằng cần phải đạt đến và an trú trong Vô Sở Hữu Xứ này chỉ sau khi đã vượt qua cả hai điều này, tức là thiền và đối tượng, bằng cách không làm cho sanh khởi và bằng cách không tác ý, do đó, nên hiểu rằng câu ‘vượt qua Thức Vô Biên Xứ’ này được nói ra sau khi đã gộp cả hai điều này làm một. Ākiñcaññāyatanasaññāsahagatanti [Pg.251] ettha pana nāssa kiñcananti akiñcanaṃ; antamaso bhaṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti. Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ. Ākāsānañcāyatanaviññāṇāpagamassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ ākiñcaññaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena imissā saññāya āyatananti ākiñcaññāyatanaṃ. Tasmiṃ ākiñcaññāyatane pavattāya saññāya sahagatanti ākiñcaññāyatanasaññāsahagataṃ. Ākāse pavattitaviññāṇāpagamārammaṇassa jhānassetaṃ adhivacanaṃ. Idha viññāṇañcāyatanasamāpattiyā nikantipariyādānadukkhatāya dukkhā paṭipadā, pariyādinnanikantikassa appanā parivāsadandhatāya dandhābhiññā. Vipariyāyena sukhā paṭipadā khippābhiññā ca. Parittakasiṇugghāṭimākāse pavattitaviññāṇāpagamārammaṇatāya parittārammaṇatā, vipariyāyena appamāṇārammaṇatā veditabbā. Sesaṃ purimasadisameva. Lại nữa, trong câu ‘tương ưng với tưởng Vô Sở Hữu Xứ’, không có gì của nó, do đó gọi là ‘vô sở hữu’. Điều được nói là: không có gì còn sót lại của nó, dù chỉ là một khoảnh khắc hoại diệt. Trạng thái của vô sở hữu là ‘vô sở hữu’. Đây là tên gọi cho sự vắng mặt của thức Không Vô Biên Xứ. Cái ‘vô sở hữu’ đó, theo nghĩa là nền tảng cho tưởng này, là xứ, do đó gọi là ‘Vô Sở Hữu Xứ’. Tương ưng với tưởng sanh khởi trong Vô Sở Hữu Xứ đó, do đó gọi là ‘tương ưng với tưởng Vô Sở Hữu Xứ’. Đây là tên gọi của thiền có đối tượng là sự vắng mặt của thức đã sanh khởi trong hư không. Ở đây, do sự khó khăn trong việc đoạn trừ ái luyến trong định Thức Vô Biên Xứ, nên pháp hành là khó khăn; đối với người đã đoạn trừ ái luyến, do sự chậm chạp trong việc thực hành để đạt đến an chỉ định, nên thắng trí là chậm chạp. Ngược lại, pháp hành là dễ dàng và thắng trí là nhanh chóng. Do có đối tượng là sự vắng mặt của thức đã sanh khởi trong hư không được tạo ra từ việc loại bỏ kasina nhỏ, nên có tính chất đối tượng hữu hạn; ngược lại, nên hiểu là có tính chất đối tượng vô lượng. Phần còn lại tương tự như phần trước. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ Ākiñcaññāyatanaṃ samatikkammāti etthāpi pubbe vuttanayeneva ākiñcaññaṃ āyatanamassa adhiṭṭhānaṭṭhenāti jhānampi ākiñcaññāyatanaṃ. Vuttanayeneva ārammaṇampi. Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇe ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ, tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘ākiñcaññāyatanaṃ samatikkammā’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Cũng trong câu ‘vượt qua Vô Sở Hữu Xứ’, theo phương pháp đã nói trước đây, vì ‘vô sở hữu’ là xứ của thiền này theo nghĩa là nền tảng, nên thiền cũng được gọi là Vô Sở Hữu Xứ. Theo phương pháp đã nói, đối tượng cũng vậy. Như vậy, vì rằng cần phải đạt đến và an trú trong Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ này chỉ sau khi đã vượt qua cả hai điều này, tức là thiền và đối tượng, bằng cách không làm cho sanh khởi và bằng cách không tác ý, do đó, nên hiểu rằng câu ‘vượt qua Vô Sở Hữu Xứ’ này được nói ra sau khi đã gộp cả hai điều này làm một. Nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagatanti ettha pana yāya saññāya bhāvato taṃ nevasaññānāsaññāyatananti vuccati, yathā paṭipannassa sā saññā hoti, taṃ tāva dassetuṃ vibhaṅge ‘‘nevasaññīnāsaññī’’ti uddharitvā ‘‘taññeva ākiñcaññāyatanaṃ santato manasikaroti saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāveti, tena vuccati nevasaññīnāsaññī’’ti (vibha. 619) vuttaṃ. Tattha ‘santato manasikarotī’ti ‘santā vatāyaṃ samāpatti, yatra hi nāma natthibhāvampi ārammaṇaṃ karitvā ṭhassatī’ti evaṃ santārammaṇatāya naṃ ‘santā’ti manasikaroti. Santato ce manasikaroti, kathaṃ samatikkamo hotīti? Anāvajjitukāmatāya. So hi kiñcāpi naṃ santato [Pg.252] manasikaroti, atha khvassa ‘ahametaṃ āvajjissāmi samāpajjissāmi adhiṭṭhahissāmi vuṭṭhahissāmi paccavekkhissāmī’ti esa ābhogo samannāhāro manasikāro na hoti. Kasmā? Ākiñcaññāyatanato nevasaññānāsaññāyatanassa santatarapaṇītataratāya. Còn ở đây, trong câu ‘(các pháp) tương ưng với tưởng của Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ,’ do sự hiện hữu của tưởng nào mà cái ấy được gọi là Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, và tưởng ấy có mặt cho người thực hành như thế nào, thì trước tiên để chỉ ra điều ấy, trong Phân Tích Bộ, sau khi đã trích dẫn câu ‘người có phi tưởng phi phi tưởng,’ đã được nói rằng: ‘Vị ấy tác ý chính Vô Sở Hữu Xứ ấy là tịch tịnh, tu tập định còn sót lại các hành, do đó được gọi là người có phi tưởng phi phi tưởng.’ Ở đây, ‘tác ý là tịch tịnh’ có nghĩa là: ‘Ồ, định này thật tịch tịnh, nơi mà nó có thể đứng vững bằng cách lấy cả sự không có làm đối tượng,’ như vậy, do có đối tượng tịch tịnh, vị ấy tác ý đến nó là ‘tịch tịnh.’ Nếu tác ý là tịch tịnh, làm sao có sự vượt qua? Do không có ý muốn hướng tâm. Vì rằng, mặc dù vị ấy tác ý đến nó là tịch tịnh, nhưng đối với vị ấy không có sự hướng tâm, sự chú ý, sự tác ý rằng: ‘Ta sẽ hướng tâm đến nó, sẽ nhập vào nó, sẽ quyết định nó, sẽ xuất khỏi nó, sẽ quán xét nó.’ Tại sao? Do Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ tịch tịnh hơn và vi diệu hơn Vô Sở Hữu Xứ. Yathā hi rājā mahaccarājānubhāvena hatthikkhandhagato nagaravīthiyaṃ vicaranto dantakārādayo sippike ekaṃ vatthaṃ daḷhaṃ nivāsetvā ekena sīsaṃ veṭhetvā dantacuṇṇādīhi samokiṇṇagatte anekāni dantavikatiādīni karonte disvā ‘aho vata re chekā ācariyā, īdisānipi nāma sippāni karissantī’ti, evaṃ tesaṃ chekatāya tussati, na cassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ rajjaṃ pahāya evarūpo sippiko bhaveyya’nti. Taṃ kissa hetu? Rajjasiriyā mahānisaṃsatāya. So sippike samatikkamitvāva gacchati. Evamevesa kiñcāpi taṃ samāpattiṃ santato manasikaroti, atha khvassa ‘ahametaṃ samāpattiṃ āvajjissāmi samāpajjissāmi adhiṭṭhahissāmi vuṭṭhahissāmi paccavekkhissāmī’ti neva esa ābhogo samannāhāro manasikāro hoti. So taṃ santato manasi karonto taṃ paramasukhumaṃ appanāppattaṃ saññaṃ pāpuṇāti, yāya ‘nevasaññīnāsaññī nāma hoti, saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāvetī’ti vuccati. ‘Saṅkhārāvasesasamāpatti’nti accantasukhumabhāvappattasaṅkhāraṃ catutthāruppasamāpattiṃ. Ví như một vị vua, với uy lực hoàng gia vĩ đại, ngồi trên lưng voi đi dạo trên đường phố, thấy những người thợ thủ công như thợ ngà, mặc một tấm y chắc chắn, quấn đầu bằng một tấm vải, thân mình lấm tấm bụi ngà, đang làm nhiều đồ vật bằng ngà, liền nghĩ: ‘Ồ, các bậc thầy thật khéo léo, họ có thể làm ra những tác phẩm nghệ thuật như vậy,’ và hài lòng với sự khéo léo của họ, nhưng ông không nghĩ rằng: ‘Ôi, giá mà ta từ bỏ vương quốc để trở thành một người thợ như vậy.’ Nguyên nhân là gì? Do sự vĩ đại của vinh quang hoàng gia. Vị ấy đi qua, vượt lên trên những người thợ. Cũng vậy, vị hành giả này, mặc dù tác ý đến định ấy là tịch tịnh, nhưng đối với vị ấy không hề có sự hướng tâm, sự chú ý, sự tác ý rằng: ‘Ta sẽ hướng tâm đến định này, sẽ nhập vào nó, sẽ quyết định nó, sẽ xuất khỏi nó, sẽ quán xét nó.’ Vị ấy, trong khi tác ý đến nó là tịch tịnh, đạt đến tưởng ấy, vốn cực kỳ vi tế và đã đạt đến an chỉ định, nhờ đó được gọi là ‘người có phi tưởng phi phi tưởng, tu tập định còn sót lại các hành.’ ‘Định còn sót lại các hành’ có nghĩa là định thuộc thiền vô sắc thứ tư, có các hành đã đạt đến trạng thái cực kỳ vi tế. Idāni yaṃ taṃ evaṃ adhigatāya saññāya vasena nevasaññānāsaññāyatananti vuccati, taṃ atthato dassetuṃ ‘‘nevasaññānāsaññāyatananti nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa vā, upapannassa vā, diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā’’ti (vibha. 620) vuttaṃ. Tesu idha samāpannassa cittacetasikā dhammā adhippetā. Bây giờ, cái mà được gọi là Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ do năng lực của tưởng đã được chứng đắc như vậy, để chỉ ra cái đó về mặt ý nghĩa, đã được nói rằng: ‘Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ là các pháp tâm và tâm sở của người đã nhập định, hoặc của người đã tái sanh, hoặc của người hiện tại lạc trú.’ Trong số đó, ở đây, các pháp tâm và tâm sở của người đã nhập định được chủ ý đến. Vacanattho panettha – oḷārikāya saññāya abhāvato, sukhumāya ca bhāvato, nevassa sasampayuttadhammassa jhānassa saññā, nāsaññāti nevasaññānāsaññaṃ. Nevasaññānāsaññañca taṃ manāyatanadhammāyatanapariyāpannattā āyatanañcāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Atha vā yāyamettha saññā, sā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya nevasaññā[Pg.253], saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññāti nevasaññānāsaññā. Nevasaññānāsaññā ca sā sesadhammānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Về ngữ nguyên ở đây: Do không có tưởng thô và do có tưởng vi tế, nên (thiền này) không phải là có tưởng (neva saññā) của thiền ấy cùng các pháp tương ưng, cũng không phải là không có tưởng (na asaññā), do đó gọi là phi tưởng phi phi tưởng (nevasaññānāsañña). Nó là phi tưởng phi phi tưởng, và cũng là xứ (āyatana) vì được bao gồm trong ý xứ và pháp xứ, nên gọi là Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ. Hoặc là, tưởng nào có ở đây, tưởng ấy, do không có khả năng thực hiện chức năng của một tưởng rõ rệt, nên là ‘phi tưởng’ (nevasaññā); do hiện hữu với trạng thái vi tế của các hành còn sót lại, nên không phải là ‘vô tưởng’ (na asaññā), do đó gọi là phi tưởng phi phi tưởng (nevasaññānāsaññā). Nó là phi tưởng phi phi tưởng, và cũng là xứ (āyatana) theo nghĩa là nền tảng cho các pháp còn lại, nên gọi là Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ. Na kevalañcettha saññāva edisī, atha kho vedanāpi nevavedanā nāvedanā, cittampi nevacittaṃ nācittaṃ, phassopi nevaphasso nāphassoti. Esa nayo sesasampayuttadhammesu. Saññāsīsena panāyaṃ desanā katāti veditabbā. Pattamakkhanatelappabhutīhi ca upamāhi esamattho vibhāvetabbo – sāmaṇero kira telena pattaṃ makkhetvā ṭhapesi. Taṃ yāgupānakāle thero ‘pattamāharā’ti āha. So ‘patte telamatthi, bhante’ti āha. Tato ‘āhara, sāmaṇera, telaṃ nāḷiṃ pūressāmī’ti vutte ‘natthi, bhante, tela’nti āha. Tattha yathā antovutthattā yāguyā saddhiṃ akappiyaṭṭhena telaṃ atthīti hoti, nāḷipūraṇādīnaṃ abhāvavasena natthīti hoti, evaṃ sāpi saññā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya nevasaññā, saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññā hoti. Và ở đây không chỉ có tưởng là như vậy, mà thọ cũng là phi thọ phi phi thọ, tâm cũng là phi tâm phi phi tâm, xúc cũng là phi xúc phi phi xúc. Phương pháp này cũng áp dụng cho các pháp tương ưng còn lại. Nhưng nên hiểu rằng bài pháp này được trình bày với tưởng làm đầu. Và ý nghĩa này cần được làm rõ bằng các ví dụ như dầu thoa bát. Tương truyền, một vị sa di đã thoa dầu vào bát rồi để đó. Đến giờ uống cháo, vị trưởng lão nói: ‘Hãy mang bát lại đây.’ Vị ấy thưa: ‘Bạch ngài, trong bát có dầu.’ Sau đó, khi được bảo: ‘Này sa di, hãy mang dầu lại đây, ta sẽ đổ đầy một cái ống đo,’ vị ấy lại thưa: ‘Bạch ngài, không có dầu.’ Ở đây, ví như vì dầu đã được thoa bên trong và không thích hợp để dùng chung với cháo, nên câu trả lời là ‘có dầu’; và do không có đủ dầu để đổ đầy một cái ống đo, nên câu trả lời là ‘không có’; cũng vậy, tưởng ấy, do không có khả năng thực hiện chức năng của một tưởng rõ rệt, nên là ‘phi tưởng,’ và do hiện hữu với trạng thái vi tế của các hành còn sót lại, nên không phải là ‘vô tưởng.’ Kimpanettha saññākiccanti? Ārammaṇasañjānanañceva vipassanāya ca visayabhāvaṃ upagantvā nibbidājananaṃ. Dahanakiccamiva hi sukhodake tejodhātu, sañjānanakiccampesā paṭuṃ kātuṃ na sakkoti. Sesasamāpattīsu saññā viya vipassanāya visayabhāvaṃ upagantvā nibbidājananampi kātuṃ na sakkoti. Aññesu hi khandhesu akatābhiniveso bhikkhu nevasaññānāsaññāyatanakkhandhe sammasitvā nibbidaṃ pattuṃ samattho nāma natthi. Apica āyasmā sāriputto, pakativipassako pana mahāpañño sāriputtasadisova sakkuṇeyya. Sopi ‘‘evaṃ kirime dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’’ti (ma. ni. 3.95) evaṃ kalāpasammasanavaseneva, no anupadadhammavipassanāvasena. Evaṃ sukhumattaṃ gatā esā samāpatti. Vậy, chức năng của tưởng ở đây là gì? Là sự nhận biết đối tượng và, sau khi trở thành đối tượng cho tuệ quán, là sự làm phát sinh nhàm chán. Ví như hỏa đại trong nước lạnh (không thể thực hiện chức năng đốt cháy), tưởng này cũng không thể thực hiện chức năng nhận biết một cách rõ rệt. Giống như tưởng trong các định khác, nó không thể, sau khi trở thành đối tượng cho tuệ quán, thực hiện việc làm phát sinh nhàm chán. Vì rằng, một vị tỳ khưu chưa chú tâm vào các uẩn khác thì không thể nào, sau khi quán xét các uẩn của Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, đạt đến sự nhàm chán. Hơn nữa, ngay cả Tôn giả Xá Lợi Phất (cũng vậy). Tuy nhiên, một hành giả tuệ quán bẩm sinh, có đại trí tuệ như Tôn giả Xá Lợi Phất thì có thể. Ngay cả vị ấy cũng chỉ có thể bằng cách quán xét theo nhóm rằng: ‘Các pháp này, trước kia không có, nay sanh khởi; sau khi sanh khởi, chúng lại hoại diệt,’ chứ không phải bằng cách quán xét từng pháp một. Định này đã đạt đến sự vi tế như vậy. Yathā ca pattamakkhanatelūpamāya evaṃ maggudakūpamāyapi ayamattho vibhāvetabbo. Maggapaṭipannassa kira therassa purato gacchanto sāmaṇero thokamudakaṃ disvā ‘udakaṃ, bhante, upāhanā omuñcathā’ti āha. Tato therena ‘sace udakamatthi, āhara nhānasāṭakaṃ, nhāyissāmī’ti [Pg.254] vutte ‘natthi, bhante’ti āha. Tattha yathā upāhanatemanamattaṭṭhena udakaṃ atthīti hoti, nhānaṭṭhena natthīti hoti, evampi sā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya neva saññā, saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññā hoti. Na kevalañca etāheva, aññāhipi anurūpāhi upamāhi esa attho vibhāvetabbo. Iti imāya nevasaññānāsaññāyatane pavattāya saññāya nevasaññānāsaññāyatanabhūtāya vā saññāya sahagatanti nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagataṃ. Ākiñcaññāyatanasamāpattiārammaṇassa jhānassetaṃ adhivacanaṃ. Và cũng như ý nghĩa này cần được làm sáng tỏ bằng ví dụ về dầu thoa bát, tương tự như vậy, ý nghĩa này cũng cần được làm sáng tỏ bằng ví dụ về nước trên đường. Tương truyền, một vị sa-di đi trước một vị trưởng lão đang trên đường, thấy một ít nước bèn nói: ‘Bạch ngài, có nước, xin ngài cởi dép ra.’ Bấy giờ, khi vị trưởng lão nói: ‘Nếu có nước, hãy mang y phục tắm đến, ta sẽ tắm,’ vị sa-di thưa: ‘Bạch ngài, không có.’ Ở đây, cũng như theo nghĩa là chỉ đủ làm ướt dép thì (gọi là) có nước, còn theo nghĩa là để tắm thì (gọi là) không có, tương tự như vậy, tưởng ấy do không có khả năng thực hiện chức năng của một tưởng thô thiển nên không phải là tưởng, và do nó hiện hữu ở trạng thái vi tế còn sót lại của các hành nên không phải là vô tưởng. Và không chỉ bằng những ví dụ này, mà ý nghĩa ấy còn cần được làm sáng tỏ bằng những ví dụ thích hợp khác. Do đó, (tâm) được gọi là câu hành với tưởng của xứ Phi Tưởng Phi Phi Tưởng vì nó câu hành với tưởng này sanh khởi trong xứ Phi Tưởng Phi Phi Tưởng, hoặc câu hành với tưởng đã trở thành xứ Phi Tưởng Phi Phi Tưởng. Đây là danh từ chỉ định cho thiền có đối tượng là sự chứng đắc Vô Sở Hữu Xứ. Idha ākiñcaññāyatanasamāpattiyā nikantipariyādānadukkhatāya dukkhā paṭipadā, pariyādinnanikantikassa appanāparivāsadandhatāya dandhābhiññā. Vipariyāyena sukhā paṭipadā khippābhiññā ca. Parittakasiṇugghāṭimākāse pavattitaviññāṇāpagamārammaṇaṃ samāpattiṃ ārabbha pavattitāya parittārammaṇatā, vipariyāyena appamāṇārammaṇatā veditabbā. Sesaṃ purimasadisameva. Ở đây, do sự khó khăn trong việc đoạn trừ ái luyến đối với sự chứng đắc Vô Sở Hữu Xứ, nên pháp hành là khổ. Đối với người đã đoạn trừ ái luyến, do sự chậm chạp trong việc tu tập để đạt đến an chỉ, nên thắng trí là chậm. Ngược lại, pháp hành là lạc và thắng trí là nhanh. Do sanh khởi duyên theo sự chứng đắc có đối tượng là sự vắng mặt của thức đã sanh khởi trong không gian do gỡ bỏ kasina hữu hạn, nên cần hiểu đó là (pháp hành) có đối tượng hữu hạn; ngược lại là có đối tượng vô hạn. Phần còn lại tương tự như trước. Asadisarūpo nātho, āruppaṃ yaṃ catubbidhaṃ āha; Taṃ iti ñatvā tasmiṃ, pakiṇṇakakathāpi viññeyyā. Đấng Lãnh Đạo, bậc có bản chất vô song, đã thuyết giảng bốn loại thiền Vô Sắc nào; sau khi đã biết điều ấy như vậy, cũng nên hiểu rõ các vấn đề tạp luận về thiền ấy. Arūpasamāpattiyo hi – Quả vậy, các thiền chứng Vô Sắc – Ārammaṇātikkamato, catassopi bhavantimā; Aṅgātikkamametāsaṃ, na icchanti vibhāvino. Bốn thiền chứng này sanh khởi do sự vượt qua đối tượng; các bậc hiền trí không chấp nhận có sự vượt qua các thiền chi của chúng. Etāsu hi rūpanimittātikkamato paṭhamā, ākāsātikkamato dutiyā, ākāse pavattitaviññāṇātikkamato tatiyā, ākāse pavattitaviññāṇassa apagamātikkamato catutthāti sabbathā ‘ārammaṇātikkamato catassopi bhavantimā’ arūpasamāpattiyoti veditabbā. Aṅgātikkamaṃ pana etāsaṃ na icchanti paṇḍitā. Na hi rūpāvacarasamāpattīsu viya etāsu aṅgātikkamo atthi. Sabbāsupi hi etāsu upekkhā cittekaggatāti dve eva jhānaṅgāni honti. Evaṃ santepi – Quả vậy, trong các thiền này, thiền thứ nhất (sanh khởi) do vượt qua sắc tướng; thiền thứ hai do vượt qua không gian; thiền thứ ba do vượt qua thức sanh khởi trong không gian; thiền thứ tư do vượt qua sự vắng mặt của thức sanh khởi trong không gian. Do đó, cần phải hiểu rằng, về mọi phương diện, ‘bốn thiền chứng Vô Sắc này sanh khởi do sự vượt qua đối tượng.’ Tuy nhiên, các bậc hiền trí không chấp nhận có sự vượt qua các thiền chi của chúng. Vì trong các thiền này không có sự vượt qua thiền chi như trong các thiền chứng Sắc Giới. Quả vậy, trong tất cả các thiền này chỉ có hai thiền chi là xả và nhất tâm. Mặc dù vậy – Supaṇītatarā honti, pacchimā pacchimā idha; Upamā tattha viññeyyā, pāsādatalasāṭikā. Ở đây, các thiền chứng sau lại càng vi diệu hơn; về điểm này, nên hiểu qua các ví dụ về các tầng lầu của cung điện và về tấm vải. Yathā [Pg.255] hi catubhūmakapāsādassa heṭṭhimatale dibbanaccagītavāditasurabhigandhamālāsādurasapānabhojanasayanacchādanādivasena paṇītā pañca kāmaguṇā paccupaṭṭhitā assu, dutiye tato paṇītatarā, tatiye tato paṇītatamā, catutthe sabbapaṇītā; tattha kiñcāpi tāni cattāripi pāsādatalāneva, natthi nesaṃ pāsādatalabhāvena viseso, pañcakāmaguṇasamiddhivisesena pana heṭṭhimato heṭṭhimato uparimaṃ uparimaṃ paṇītataraṃ hoti. Quả vậy, ví như ở tầng dưới cùng của một cung điện bốn tầng, năm dục lạc vi diệu được bày sẵn qua các hình thức như vũ, ca, nhạc của chư thiên, hương thơm, vòng hoa, thức uống và món ăn ngon, giường nằm và y phục, v.v.; ở tầng thứ hai, chúng lại vi diệu hơn; ở tầng thứ ba, chúng lại vi diệu hơn nữa; ở tầng thứ tư, chúng vi diệu nhất. Ở đây, mặc dù cả bốn tầng đều là các tầng lầu của cung điện, và không có sự khác biệt về bản chất là tầng lầu, nhưng do sự khác biệt về sự sung mãn của năm dục lạc, tầng trên lại vi diệu hơn tầng ngay dưới nó. Yathā ca ekāya itthiyā kantitathūlasaṇhasaṇhatarasaṇhatamasuttānaṃ catupalatipaladvipalaekapalasāṭikā assu, āyāmena vitthārena ca samappamāṇā; tattha kiñcāpi tā sāṭikā catassopi āyāmato ca vitthārato ca samappamāṇā, natthi tāsaṃ pamāṇato viseso, sukhasamphassasukhumabhāvamahagghabhāvehi pana purimāya purimāya pacchimā pacchimā paṇītatarā honti, evameva kiñcāpi catūsupi etāsu upekkhā cittekaggatāti etāni dveyeva aṅgāni honti, atha kho bhāvanāvisesena tesaṃ aṅgānaṃ paṇītapaṇītatarabhāvena supaṇītatarā honti pacchimā pacchimā idhāti veditabbā. Evaṃ anupubbena paṇītapaṇītā cetā – Và ví như một người phụ nữ có những tấm vải dệt từ sợi thô, sợi mịn, sợi mịn hơn, và sợi mịn nhất, có trọng lượng lần lượt là bốn pala, ba pala, hai pala, và một pala, nhưng có chiều dài và chiều rộng bằng nhau. Ở đây, mặc dù cả bốn tấm vải đều có kích thước bằng nhau về chiều dài và chiều rộng, và không có sự khác biệt về kích thước, nhưng do sự xúc chạm an lạc, sự vi tế, và giá trị cao, tấm vải sau lại vi diệu hơn tấm vải trước. Tương tự như vậy, mặc dù trong cả bốn thiền chứng này chỉ có hai thiền chi là xả và nhất tâm, nhưng do sự khác biệt trong tu tập, nhờ vào bản chất ngày càng vi diệu của các thiền chi ấy, nên cần hiểu rằng ở đây các thiền chứng sau lại càng vi diệu hơn. Như vậy, các thiền chứng này tuần tự trở nên ngày càng vi diệu – Asucimhi maṇḍape laggo, eko taṃ nissito paro; Añño bahi anissāya, taṃ taṃ nissāya cāparo. Một người bám vào một cái lều ở nơi ô uế, người khác nương vào người ấy; một người khác không nương tựa, đứng bên ngoài, và lại một người nữa nương vào người ấy. Ṭhito catūhi etehi, purisehi yathākkamaṃ; Samānatāya ñātabbā, catassopi vibhāvinā. (visuddhi. 1.291); Bậc hiền trí nên hiểu bốn thiền chứng này, theo thứ tự, qua sự tương đồng với bốn người đang đứng ấy. Tatrāyamatthayojanā – asucimhi kira dese eko maṇḍapo. Atheko puriso āgantvā taṃ asuciṃ jigucchamāno taṃ maṇḍapaṃ hatthehi ālambitvā tattha laggo, laggito viya aṭṭhāsi. Athāparo āgantvā taṃ maṇḍapalaggaṃ purisaṃ nissito. Athañño āgantvā cintesi – ‘yo esa maṇḍape laggo, yo ca taṃ nissito, ubhopete duṭṭhitā; dhuvo ca nesaṃ maṇḍapapapāte pāto, handāhaṃ bahiyeva tiṭṭhāmī’ti so tannissitaṃ anissāya bahiyeva aṭṭhāsi. Athāparo āgantvā maṇḍapalaggassa [Pg.256] tannissitassa ca akhemabhāvaṃ cintetvā bahiṭhitañca suṭṭhitoti mantvā taṃ nissāya aṭṭhāsi. Đây là cách giải thích ý nghĩa của kệ tụng ấy: Tương truyền, có một cái lều ở một nơi ô uế. Bấy giờ, một người đàn ông đến, vì ghê tởm sự ô uế ấy, nên đã dùng tay vịn vào cái lều và đứng đó như thể đang bám vào nó. Sau đó, một người khác đến và nương tựa vào người đàn ông đang bám vào lều. Rồi một người khác nữa đến và suy nghĩ: ‘Người đang bám vào lều kia, và người đang nương tựa vào anh ta, cả hai đều đang ở trong một vị thế không tốt; nếu cái lều sụp đổ, chắc chắn họ sẽ ngã. Tốt hơn hết là ta nên đứng ở bên ngoài.’ Nghĩ vậy, người ấy đứng ở bên ngoài, không nương tựa vào người mà người kia đang nương tựa. Sau đó, một người khác nữa đến, suy xét về tình trạng không an ổn của người bám vào lều và người nương tựa vào anh ta, và nhận thấy người đứng bên ngoài đang ở trong một vị thế tốt, nên đã nương tựa vào người ấy mà đứng. Tattha asucimhi dese maṇḍapo viya kasiṇugghāṭimākāsaṃ daṭṭhabbaṃ. Asucijigucchāya maṇḍapalaggo puriso viya rūpanimittajigucchāya ākāsārammaṇaṃ ākāsānañcāyatanaṃ. Maṇḍapalaggaṃ purisaṃ nissito viya ākāsārammaṇaṃ ākāsānañcāyatanaṃ ārabbha pavattaṃ viññāṇañcāyatanaṃ. Tesaṃ dvinnampi akhemabhāvaṃ cintetvā anissāya taṃ maṇḍapalaggaṃ, bahiṭhito viya, ākāsānañcāyatanaṃ ārammaṇaṃ akatvā tadabhāvārammaṇaṃ ākiñcaññāyatanaṃ. Maṇḍapalaggassa tannissitassa ca akhemataṃ cintetvā bahiṭhitañca ‘suṭṭhito’ti mantvā taṃ nissāya ṭhito viya viññāṇābhāvasaṅkhāte bahipadese ṭhitaṃ ākiñcaññāyatanaṃ ārabbha pavattaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ daṭṭhabbaṃ. Evaṃ pavattamānañca – Trong ví dụ ấy, hư không biến xứ được tạo ra do sự tháo gỡ kasina nên được hiểu giống như cái rạp ở nơi không sạch sẽ. Thiền Không Vô Biên Xứ có đối tượng là hư không do nhàm chán tướng sắc (của kasina) nên được hiểu giống như người đàn ông bám vào cái rạp do nhàm chán sự ô uế. Thiền Thức Vô Biên Xứ sanh khởi do bắt lấy thiền Không Vô Biên Xứ có đối tượng là hư không nên được hiểu giống như người nương tựa vào người đàn ông đang bám vào cái rạp. Thiền Vô Sở Hữu Xứ có đối tượng là sự không có của đối tượng ấy (tức thiền Không Vô Biên Xứ), do không lấy thiền Không Vô Biên Xứ làm đối tượng, nên được hiểu giống như người đứng bên ngoài, không nương tựa vào người đang bám vào cái rạp ấy, sau khi đã suy xét về tình trạng không an ổn của cả hai người kia. Thiền Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ sanh khởi do bắt lấy thiền Vô Sở Hữu Xứ đang trú tại vùng bên ngoài được gọi là sự không có của thức, nên được hiểu giống như người đứng nương tựa vào người đứng bên ngoài ấy, sau khi đã suy xét về sự không an ổn của người bám vào cái rạp và của người nương tựa vào người ấy, và biết rằng người đứng bên ngoài là ‘người đứng vững vàng’. Và khi đang sanh khởi như vậy – Ārammaṇaṃ karoteva, aññābhāvena taṃ idaṃ; Diṭṭhadosampi rājānaṃ, vuttihetu yathā jano. (visuddhi. 1.292); Thiền này quả thực lấy đối tượng ấy, do không có đối tượng nào khác; Giống như người dân vì sinh kế, (phải nương tựa) vị vua dù đã thấy lỗi lầm. Idañhi nevasaññānāsaññāyatanaṃ ‘āsannaviññāṇañcāyatanapaccatthikā ayaṃ samāpattī’ti evaṃ diṭṭhadosampi taṃ ākiñcaññāyatanaṃ aññassa ārammaṇassa abhāvā ārammaṇaṃ karoteva. Yathā kiṃ? ‘Diṭṭhadosampi rājānaṃ vuttihetu yathā jano’. Yathā hi asaṃyataṃ pharusakāyavacīmanosamācāraṃ kañci sabbadisampatiṃ rājānaṃ ‘pharusasamācāro aya’nti evaṃ diṭṭhadosampi aññattha vuttiṃ alabhamāno jano vuttihetu nissāya vattati, evaṃ diṭṭhadosampi taṃ ākiñcaññāyatanaṃ aññaṃ ārammaṇaṃ alabhamānamidaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ ārammaṇaṃ karoteva. Evaṃ kurumānañca – Quả vậy, thiền Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ này, dù đã thấy lỗi lầm của thiền Vô Sở Hữu Xứ ấy rằng ‘sự chứng đắc này có kẻ thù là Thức Vô Biên Xứ ở gần’, nhưng do không có đối tượng nào khác, nên quả thực đã lấy nó làm đối tượng. Giống như thế nào? ‘Giống như người dân vì sinh kế (phải nương tựa) vị vua dù đã thấy lỗi lầm’. Quả vậy, giống như người dân không tìm được sinh kế ở nơi khác, vì lý do sinh kế, phải nương tựa và phục vụ một vị vua nào đó, chúa tể của mọi phương, không được thu thúc, có hành vi thô bạo qua thân, khẩu, ý, dù đã thấy lỗi lầm của vị vua ấy rằng ‘vị này có hành vi thô bạo’; cũng vậy, thiền Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ này, dù đã thấy lỗi lầm của thiền Vô Sở Hữu Xứ ấy, nhưng do không tìm được đối tượng nào khác, nên quả thực đã lấy nó làm đối tượng. Và khi đang làm như vậy – Āruḷho dīghanisseṇiṃ, yathā nisseṇibāhukaṃ; Pabbataggañca āruḷho, yathā pabbatamatthakaṃ. Giống như người trèo lên thang dài, (bám vào) thành thang; Và giống như người trèo lên đỉnh núi, (bám vào) chóp đỉnh núi. Yathā vā girimāruḷho, attanoyeva jaṇṇukaṃ; Olubbhati tathevetaṃ, jhānamolubbha vattatīti. (visuddhi. 1.293); Hoặc giống như người trèo lên núi trơn, bám vào chính đầu gối của mình; Cũng vậy, thiền này sanh khởi bằng cách bám vào thiền ấy. Arūpāvacarakusalakathā niṭṭhitā. Lời luận về Thiện Vô Sắc Giới đã kết thúc. Tebhūmakakusalavaṇṇanā Phần giải thích về Thiện Tam Giới. 269. Idāni [Pg.257] yasmā sabbānipetāni tebhūmakakusalāni hīnādinā pabhedena vattanti, tasmā tesaṃ taṃ pabhedaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha hīnanti lāmakaṃ. Taṃ āyūhanavasena veditabbaṃ. Hīnuttamānaṃ majjhe bhavaṃ majjhimaṃ. Padhānabhāvaṃ nītaṃ paṇītaṃ, uttamanti attho. Tānipi āyūhanavaseneva veditabbāni. Yassa hi āyūhanakkhaṇe chando vā hīno hoti, vīriyaṃ vā, cittaṃ vā, vīmaṃsā vā, taṃ hīnaṃ nāma. Yassa te dhammā majjhimā ceva paṇītā, ca taṃ majjhimañceva paṇītañca. Yaṃ pana kattukāmatāsaṅkhātaṃ chandaṃ dhuraṃ chandaṃ jeṭṭhakaṃ chandaṃ pubbaṅgamaṃ katvā āyūhitaṃ, taṃ chandādhipatito āgatattā chandādhipateyyaṃ nāma. Vīriyādhipateyyādīsupi eseva nayo. 269. Bây giờ, vì tất cả các pháp thiện tam giới này diễn tiến với sự phân biệt hạ liệt, v.v..., do đó, để chỉ ra sự phân biệt ấy của chúng, (Đức Phật) lại bắt đầu (đoạn) ‘Thế nào là các pháp thiện?’ v.v... Trong đó, ‘hīnaṃ’ (hạ liệt) có nghĩa là thấp kém. Điều đó nên được hiểu theo phương diện nỗ lực. ‘Majjhimaṃ’ (trung bình) là cái sanh khởi ở giữa hạ liệt và cao thượng. ‘Paṇītaṃ’ (cao thượng) là cái được đưa đến trạng thái ưu thắng, nghĩa là tốt đẹp nhất. Những điều ấy cũng nên được hiểu theo phương diện nỗ lực. Quả vậy, pháp thiện nào mà trong khoảnh khắc nỗ lực, hoặc dục bị hạ liệt, hoặc tinh tấn, hoặc tâm, hoặc thẩm sát bị hạ liệt, thì pháp thiện đó được gọi là hạ liệt. Pháp thiện nào mà các pháp ấy (dục, tinh tấn, tâm, thẩm sát) vừa là trung bình vừa là cao thượng, thì pháp thiện đó vừa là trung bình vừa là cao thượng. Còn pháp thiện nào được nỗ lực tạo ra bằng cách lấy dục, được gọi là ý muốn làm, làm đầu, làm chủ, làm tiên phong, thì pháp thiện đó được gọi là ‘chandādhipateyyaṃ’ (do dục làm chủ) vì nó đến từ sự làm chủ của dục. Trong các trường hợp tinh tấn làm chủ v.v... cũng theo phương pháp này. Imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā nayā gaṇetabbā. Sabbapaṭhamaṃ vibhatto hi eko nayo, hīnanti eko, majjhimanti eko, paṇītanti eko, chandādhipateyyanti eko. Ime tāva chandādhipateyye pañca nayā. Evaṃ vīriyādhipateyyādīsupīti cattāro pañcakā vīsati honti. Purimo vā eko suddhikanayo, hīnantiādayo tayo, chandādhipateyyantiādayo cattāro, chandādhipateyyaṃ hīnantiādayo dvādasāti evampi vīsati nayā honti. Tuy nhiên, đứng tại nơi này, các phương pháp nên được đếm. Quả vậy, trước hết có một phương pháp được phân tích, một là ‘hīnaṃ’ (hạ liệt), một là ‘majjhimaṃ’ (trung bình), một là ‘paṇītaṃ’ (cao thượng), một là ‘chandādhipateyyaṃ’ (do dục làm chủ). Trước hết, đây là năm phương pháp trong trường hợp dục làm chủ. Cũng vậy trong các trường hợp tinh tấn làm chủ v.v..., như vậy bốn nhóm năm thành hai mươi. Hoặc là, có một phương pháp thuần túy đầu tiên, ba phương pháp bắt đầu bằng ‘hīnaṃ’, bốn phương pháp bắt đầu bằng ‘chandādhipateyyaṃ’, và mười hai phương pháp bắt đầu bằng ‘chandādhipateyyaṃ hīnaṃ’, như vậy cũng có hai mươi phương pháp. Ime vīsati mahānayā kattha vibhattāti? Mahāpakaraṇe (paṭṭhā. 2.14.1) hīnattike vibhattā. Imasmiṃ pana ṭhāne hīnattikato majjhimarāsiṃ gahetvā hīnamajjhimapaṇītavasena tayo koṭṭhāsā kātabbā. Tatopi majjhimarāsiṃ ṭhapetvā hīnapaṇīte gahetvā nava nava koṭṭhāsā kātabbā. Hīnasmiṃyeva hi hīnaṃ atthi majjhimaṃ atthi paṇītaṃ atthi. Paṇītasmimpi hīnaṃ atthi majjhimaṃ atthi paṇītaṃ atthi. Tathā hīnahīnasmiṃ hīnaṃ, hīnahīnasmiṃ majjhimaṃ, hīnahīnasmiṃ paṇītaṃ. Hīnamajjhimasmiṃ hīnaṃ, hīnamajjhimasmiṃ majjhimaṃ, hīnamajjhimasmiṃ paṇītaṃ. Hīnapaṇītasmiṃ hīnaṃ, hīnapaṇītasmiṃ majjhimaṃ, hīnapaṇītasmiṃ paṇītanti ayameko navako. Paṇītahīnasmimpi hīnaṃ nāma atthi, paṇītahīnasmiṃ majjhimaṃ, paṇītahīnasmiṃ paṇītaṃ. Tathā paṇītamajjhimasmiṃ hīnaṃ, paṇītamajjhimasmiṃ majjhimaṃ, paṇītamajjhimasmiṃ paṇītaṃ. Paṇītapaṇītasmiṃ hīnaṃ, paṇītapaṇītasmiṃ majjhimaṃ, paṇītapaṇītasmiṃ paṇītanti. Ayaṃ dutiyo navakoti dve navakā aṭṭhārasa. Imāni aṭṭhārasa kammadvārāni nāma[Pg.258]. Imehi pabhāvitattā, imesaṃ vasena, aṭṭhārasa khattiyā, aṭṭhārasa brāhmaṇā, aṭṭhārasa vessā, aṭṭhārasa suddā, aṭṭhacattālīsa gottacaraṇāni veditabbāni. Hai mươi phương pháp lớn này được phân tích ở đâu? (Được phân tích) trong bộ Đại Thí (Mahāpakaraṇa), trong tam đề hạ liệt (hīnattika). Tuy nhiên, ở đây, từ tam đề hạ liệt, sau khi lấy phần trung bình, nên tạo thành ba phần theo cách hạ, trung, và thượng. Từ đó, sau khi để riêng phần trung bình và lấy phần hạ và thượng, nên tạo thành chín phần và chín phần. Thật vậy, ngay trong phần hạ có hạ, có trung, có thượng. Trong phần thượng cũng có hạ, có trung, có thượng. Tương tự, trong hạ-hạ có hạ, trong hạ-hạ có trung, trong hạ-hạ có thượng. Trong hạ-trung có hạ, trong hạ-trung có trung, trong hạ-trung có thượng. Trong hạ-thượng có hạ, trong hạ-thượng có trung, trong hạ-thượng có thượng. Đây là một nhóm chín. Trong thượng-hạ cũng có cái gọi là hạ, trong thượng-hạ có trung, trong thượng-hạ có thượng. Tương tự, trong thượng-trung có hạ, trong thượng-trung có trung, trong thượng-trung có thượng. Trong thượng-thượng có hạ, trong thượng-thượng có trung, trong thượng-thượng có thượng. Đây là nhóm chín thứ hai. Như vậy, hai nhóm chín là mười tám. Mười tám điều này được gọi là nghiệp môn (kammadvāra). Do được tạo ra bởi những điều này, theo cách của chúng, nên biết có mười tám dòng dõi Sát-đế-lỵ, mười tám dòng dõi Bà-la-môn, mười tám dòng dõi Phệ-xá, mười tám dòng dõi Thủ-đà-la, và bốn mươi tám dòng dõi và phẩm hạnh (gottacaraṇa). Imesu ca pana tebhūmakesu kusalesu kāmāvacarakusalaṃ tihetukampi duhetukampi hoti ñāṇasampayuttavippayuttavasena. Rūpāvacarārūpāvacaraṃ pana tihetukameva ñāṇasampayuttameva. Kāmāvacarampettha adhipatinā sahāpi uppajjati vināpi. Rūpāvacarārūpāvacaraṃ adhipatisampannameva hoti. Kāmāvacarakusale cettha ārammaṇādhipati sahajātādhipatīti dvepi adhipatayo labbhanti. Rūpāvacarārūpāvacaresu ārammaṇādhipati na labbhati, sahajātādhipatiyeva labbhati. Tattha cittassa cittādhipateyyabhāvo sampayuttadhammānaṃ vasena vutto. Dvinnaṃ pana cittānaṃ ekato abhāvena sampayuttacittassa cittādhipati nāma natthi. Tathā chandādīnaṃ chandādhipatiādayo. Keci pana ‘sace cittavato kusalaṃ hoti, mayhaṃ bhavissatīti evaṃ yaṃ cittaṃ dhuraṃ katvā jeṭṭhakaṃ katvā aparaṃ kusalacittaṃ āyūhitaṃ, tassa taṃ purimacittaṃ cittādhipati nāma hoti, tato āgatattā idaṃ cittādhipateyyaṃ nāmā’ti evaṃ āgamanavasenāpi adhipatiṃ nāma icchanti. Ayaṃ pana nayo neva pāḷiyaṃ na aṭṭhakathāyaṃ dissati. Tasmā vuttanayeneva adhipatibhāvo veditabbo. Imesu ca ekūnavīsatiyā mahānayesu purime suddhikanaye vuttaparimāṇāneva cittāni ca navakā ca pāṭhavārā ca honti. Tasmā ñāṇasampayuttesu vuttaparimāṇato vīsatiguṇo cittanavakavārabhedo veditabbo, catūsu ñāṇavippayuttesu soḷasaguṇoti, ayaṃ tebhūmakakusale pakiṇṇakakathā nāmāti. Lại nữa, trong các thiện pháp thuộc ba cõi này, thiện pháp Dục giới có khi là tam nhân, có khi là nhị nhân, tùy theo sự tương ưng hay bất tương ưng với trí. Còn thiện pháp Sắc giới và Vô sắc giới thì chỉ là tam nhân và chỉ tương ưng với trí. Ở đây, thiện pháp Dục giới có khi sanh khởi cùng với trưởng, có khi không. Thiện pháp Sắc giới và Vô sắc giới thì luôn luôn đầy đủ trưởng. Và ở đây, trong thiện pháp Dục giới, cả hai trưởng là Cảnh trưởng và Câu sanh trưởng đều có được. Trong các thiện pháp Sắc giới và Vô sắc giới, Cảnh trưởng không có được, chỉ có Câu sanh trưởng. Trong đó, trạng thái tâm làm chủ của tâm được nói đến do năng lực của các pháp tương ưng. Nhưng vì hai tâm không thể sanh khởi cùng một lúc, nên không có cái gọi là Tâm trưởng đối với tâm tương ưng. Tương tự như vậy đối với Dục trưởng của dục, v.v. Tuy nhiên, một số vị muốn có trưởng theo cách kế tục như sau: ‘Nếu thiện pháp sanh khởi nơi người có tâm, nó cũng sẽ sanh khởi nơi ta.’ Như vậy, khi lấy một tâm nào đó làm đầu, làm chủ rồi nỗ lực sanh khởi một thiện tâm khác, thì đối với người ấy, tâm trước đó được gọi là Tâm trưởng, và vì tâm sau đến từ tâm trước nên được gọi là do Tâm trưởng chi phối. Nhưng phương pháp này không thấy có trong Pāli tạng cũng như trong Chú giải. Do đó, trạng thái trưởng nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày. Và trong mười chín đại phương pháp này, ở phương pháp thuần túy đầu tiên, số lượng tâm, cửu pháp, và các lượt đọc tụng cũng giống như đã được nêu. Do đó, trong các pháp tương ưng với trí, sự phân chia tâm, cửu pháp, và các lượt nên được hiểu là gấp hai mươi lần số lượng đã nêu; trong bốn pháp bất tương ưng với trí thì gấp mười sáu lần. Đây gọi là phần tạp luận về thiện pháp ba cõi. Tebhūmakakusalaṃ. Thiện pháp ba cõi. Lokuttarakusalavaṇṇanā Giải về Thiện pháp Siêu thế 277. Evaṃ bhavattayasampattinibbattakaṃ kusalaṃ dassetvā idāni sabbabhavasamatikkamanāya lokuttarakusalaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha lokuttaranti kenaṭṭhena lokuttaraṃ? Lokaṃ [Pg.259] taratīti, lokuttaraṃ lokaṃ uttaratīti lokuttaraṃ; lokaṃ samatikkamma abhibhuyya tiṭṭhatīti lokuttaraṃ (paṭi. ma. 2.43). Jhānaṃ bhāvetīti ekacittakkhaṇikaṃ appanājhānaṃ bhāveti janeti vaḍḍheti. 277. Sau khi đã trình bày về thiện pháp tạo ra sự thành tựu trong ba cõi như vậy, bây giờ để vượt qua tất cả các cõi hữu, để trình bày về thiện pháp Siêu thế, (Đức Phật) lại bắt đầu với câu ‘Các pháp nào là thiện?’ v.v. Trong đó, ‘Siêu thế’ (lokuttara) có nghĩa là gì? Vì vượt qua (tarati) thế gian, nên gọi là Siêu thế; vì siêu việt (uttarati) thế gian, nên gọi là Siêu thế; vì đã vượt qua, đã chế ngự và đứng vững trên thế gian, nên gọi là Siêu thế. ‘Tu tập thiền’ (jhānaṃ bhāveti) có nghĩa là tu tập, làm cho sanh khởi, làm cho tăng trưởng thiền An chỉ vốn chỉ có trong một sát-na tâm. Lokato niyyāti vaṭṭato niyyātīti niyyānikaṃ. Niyyāti vā etenāti niyyānikaṃ. Taṃsamaṅgī hi puggalo dukkhaṃ parijānanto niyyāti, samudayaṃ pajahanto niyyāti, nirodhaṃ sacchikaronto niyyāti, maggaṃ bhāvento niyyāti. Yathā ca pana tebhūmakakusalaṃ vaṭṭasmiṃ cutipaṭisandhiyo ācināti vaḍḍhetīti ācayagāmī nāma hoti, na tathā idaṃ. Idaṃ pana yathā ekasmiṃ purise aṭṭhārasahatthaṃ pākāraṃ cinante aparo mahāmuggaraṃ gahetvā tena citacitaṭṭhānaṃ apacinanto viddhaṃsento eva gaccheyya, evameva tebhūmakakusalena citā cutipaṭisandhiyo paccayavekallakaraṇena apacinantaṃ viddhaṃsentaṃ gacchatīti apacayagāmi. Vì nó xuất ly khỏi thế gian, xuất ly khỏi vòng luân hồi, nên gọi là xuất ly (niyyānika). Hoặc, nhờ nó mà (hành giả) xuất ly, nên gọi là xuất ly. Thật vậy, người thành tựu pháp ấy xuất ly bằng cách liễu tri khổ, xuất ly bằng cách đoạn tận tập, xuất ly bằng cách chứng ngộ diệt, xuất ly bằng cách tu tập đạo. Và lại nữa, không giống như thiện pháp ba cõi, vì tích lũy, làm tăng trưởng tử và sanh trong vòng luân hồi nên được gọi là dẫn đến sự tích lũy (ācayagāmī), pháp này thì không như vậy. Trái lại, pháp này, cũng giống như khi một người đang xây một bức tường thành cao mười tám hắc-thử, một người khác cầm một cái búa lớn đi theo phá hủy, đập tan những chỗ vừa được xây xong; cũng vậy, nó đi đến việc phá hủy, đập tan các kiếp sống tử và sanh đã được thiện pháp ba cõi xây dựng nên bằng cách làm cho các duyên bị khiếm khuyết, do đó nó được gọi là dẫn đến sự tiêu giảm (apacayagāmi). Diṭṭhigatānaṃ pahānāyāti, ettha diṭṭhiyo eva diṭṭhigatāni, gūthagataṃ muttagatantiādīni (a. ni. 9.11) viya. Dvāsaṭṭhiyā vā diṭṭhīnaṃ antogadhattā diṭṭhīsu gatānītipi diṭṭhigatāni. Diṭṭhiyā vā gataṃ etesantipi diṭṭhigatāni. Diṭṭhisadisagamanāni diṭṭhisadisappavattānīti attho. Kāni pana tānīti? Sasampayuttāni sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsaapāyagamanīyarāgadosamohākusalāni. Tāni hi yāva paṭhamamaggabhāvanā tāva pavattisabbhāvato diṭṭhisadisagamanānīti vuccanti. Iti diṭṭhiyo ca diṭṭhigatāni ca diṭṭhigatāni. Tesaṃ diṭṭhigatānaṃ. Pahānāyāti samucchedavaseneva pajahanatthāya. Paṭhamāyāti gaṇanavasenapi paṭhamuppattivasenapi paṭhamāya. Bhūmiyāti ‘‘anantarahitāya bhūmiyā’’tiādīsu (pārā. 27; ma. ni. 2.296) tāva ayaṃ mahāpathavī bhūmīti vuccati. ‘‘Sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare’’tiādīsu (dha. sa. 988) cittuppādo. Idha pana sāmaññaphalaṃ adhippetaṃ. Tañhi sampayuttānaṃ nissayabhāvato te dhammā bhavanti etthāti bhūmi. Yasmā vā samānepi lokuttarabhāve sayampi bhavati uppajjati, na nibbānaṃ viya apātubhāvaṃ, tasmāpi bhūmīti vuccati; tassā paṭhamāya bhūmiyā. Pattiyāti sotāpattiphalasaṅkhātassa paṭhamassa sāmaññaphalassa [Pg.260] pattatthāya paṭilābhatthāyāti evamettha attho veditabbo. Viviccāti samucchedavivekavasena viviccitvā, vinā hutvā. Trong câu ‘Để đoạn tận các tà kiến’ (diṭṭhigatānaṃ pahānāya), ở đây, chính các tà kiến (diṭṭhiyo) là kiến chấp (diṭṭhigatāni), tương tự như các từ ‘đi đến phân’ (gūthagataṃ), ‘đi đến nước tiểu’ (muttagataṃ), v.v. Hoặc, vì nằm trong sáu mươi hai loại tà kiến, nên chúng là những gì ‘đi vào trong các tà kiến’ (diṭṭhīsu gatāni), do đó cũng gọi là kiến chấp. Hoặc, vì sự đi của chúng giống như sự đi của tà kiến, nên cũng gọi là kiến chấp. Nghĩa là, chúng có sự diễn tiến tương tự tà kiến, có sự sanh khởi tương tự tà kiến. Nhưng chúng là gì? Đó là thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, và các bất thiện pháp tham, sân, si dẫn đến khổ cảnh, cùng với các pháp tương ưng của chúng. Thật vậy, chừng nào sự tu tập Đạo đầu tiên chưa thành tựu, thì chừng đó chúng vẫn còn hiện hữu, nên được gọi là có sự diễn tiến tương tự tà kiến. Như vậy, cả tà kiến và kiến chấp đều được gọi là kiến chấp. ‘Của các kiến chấp ấy.’ ‘Để đoạn tận’ (pahānāya) có nghĩa là nhằm mục đích đoạn trừ bằng cách đoạn tuyệt. ‘Thứ nhất’ (paṭhamāya) có nghĩa là thứ nhất theo cách đếm số và cũng là thứ nhất theo cách sanh khởi đầu tiên. ‘Địa’ (bhūmiyā): trong các câu như ‘trên mặt đất không có ngăn cách’ v.v., thì ‘địa’ này chỉ cho đại địa. Trong các câu như ‘trong địa vui của Dục giới’ v.v., thì chỉ cho tâm sanh. Nhưng ở đây, nó chỉ cho quả Sa-môn. Thật vậy, vì quả ấy là nơi nương tựa cho các pháp tương ưng, nên các pháp ấy sanh khởi trong đó, do đó gọi là ‘địa’. Hoặc, vì dù cùng là Siêu thế, nhưng tự nó cũng sanh khởi, hiện hành, không phải là không hiện hữu như Niết-bàn, nên cũng được gọi là ‘địa’; ‘của địa thứ nhất ấy.’ ‘Để chứng đắc’ (pattiyā) có nghĩa là nhằm mục đích đạt đến, nhằm mục đích thành tựu quả Sa-môn đầu tiên, tức là quả Dự lưu. Nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. ‘Ly’ (vivicca) có nghĩa là sau khi đã ly, đã thoát khỏi, bằng sự viễn ly của đoạn tuyệt. Idāni kiñcāpi lokiyajjhānampi na vinā paṭipadāya ijjhati, evaṃ santepi idha suddhikanayaṃ pahāya lokuttarajjhānaṃ paṭipadāya saddhiṃyeva garuṃ katvā desetukāmatāya dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññantiādimāha. Bây giờ, mặc dù ngay cả thiền Hiệp thế cũng không thể thành tựu nếu không có con đường thực hành, dẫu là vậy, ở đây, vì muốn thuyết giảng bằng cách từ bỏ phương pháp thuần túy và chỉ nhấn mạnh việc giảng dạy thiền Siêu thế cùng với con đường thực hành, nên (Đức Phật) đã nói những câu như ‘Con đường thực hành khổ, thắng trí chậm’ v.v. Tattha yo āditova kilese vikkhambhento dukkhena sasaṅkhārena sappayogena kilamanto vikkhambheti tassa dukkhā paṭipadā hoti; yo pana vikkhambhita kileso vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggapātubhāvaṃ pāpuṇāti tassa dandhābhiññā hoti. Iti yo koci vāro dukkhapaṭipadadandhābhiñño nāma kato. Ở đây, vị nào ngay từ đầu trong khi chế ngự các phiền não, đã chế ngự một cách khó khăn, với sự nỗ lực, với sự cố gắng, một cách mệt nhọc, vị ấy có pháp hành khó khăn. Lại nữa, vị nào đã chế ngự được phiền não, trong khi trú trong sự thực hành vipassanā, sau một thời gian lâu mới đạt đến sự xuất hiện của đạo, vị ấy có thắng trí chậm lụt. Như vậy, bất kỳ trường hợp nào cũng được gọi là pháp hành khó khăn, thắng trí chậm lụt. Katamaṃ pana vāraṃ rocesunti? Yattha sakiṃ vikkhambhitā kilesā samudācaritvā dutiyampi vikkhambhitā puna samudācaranti, tatiyaṃ vikkhambhite pana tathāvikkhambhiteva katvā maggena samugghātaṃ pāpeti, imaṃ vāraṃ rocesuṃ. Imassa vārassa dukkhāpaṭipadā dandhābhiññāti nāmaṃ kataṃ. Ettakena pana na pākaṭaṃ hoti. Tasmā evamettha ādito paṭṭhāya vibhāvanā veditabbā – yo hi cattāri mahābhūtāni pariggahetvā upādārūpaṃ pariggaṇhāti, arūpaṃ pariggaṇhāti, ‘rūpārūpaṃ’ pana pariggaṇhanto dukkhena kasirena kilamanto pariggahetuṃ sakkoti, tassa dukkhā paṭipadā nāma hoti. Pariggahitarūpārūpassa pana vipassanāparivāse maggapātubhāvadandhatāya dandhābhiññā nāma hoti. Lại nữa, (các vị Chú giải sư) ưa thích trường hợp nào? Trường hợp mà các phiền não được chế ngự một lần, sau khi đã khởi lên, lại được chế ngự lần thứ hai, rồi lại khởi lên; còn khi được chế ngự lần thứ ba, sau khi làm cho chúng được chế ngự như vậy, vị ấy khiến cho chúng bị đoạn trừ bằng đạo; (các vị) đã ưa thích trường hợp này. Tên gọi 'pháp hành khó khăn, thắng trí chậm lụt' đã được đặt cho trường hợp này. Tuy nhiên, với chừng ấy thì vẫn chưa rõ ràng. Do đó, sự giải thích ở đây nên được hiểu bắt đầu từ đầu như vầy: Thật vậy, vị nào sau khi đã nắm bắt bốn đại hiển, nắm bắt sắc y sinh, nắm bắt vô sắc (danh), còn trong khi nắm bắt 'sắc và vô sắc' (danh và sắc) có thể nắm bắt một cách khó khăn, vất vả, mệt nhọc, vị ấy được gọi là có pháp hành khó khăn. Còn đối với vị đã nắm bắt được danh và sắc, trong thời gian thực hành vipassanā, do sự xuất hiện của đạo chậm chạp, nên được gọi là có thắng trí chậm lụt. Yopi rūpārūpaṃ pariggahetvā ‘nāmarūpaṃ’ vavatthapento dukkhena kasirena kilamanto vavatthapeti, vavatthāpite ca nāmarūpe vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādetuṃ sakkoti, tassāpi dukkhā paṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. Vị nào sau khi đã nắm bắt danh và sắc, trong khi xác định 'danh và sắc' đã xác định một cách khó khăn, vất vả, mệt nhọc; và khi danh và sắc đã được xác định, trong khi trú trong sự thực hành vipassanā, sau một thời gian lâu mới có thể làm cho đạo sanh khởi, vị ấy cũng được gọi là có pháp hành khó khăn, thắng trí chậm lụt. Aparo nāmarūpampi vavatthapetvā ‘paccaye’ pariggaṇhanto dukkhena kasirena kilamanto pariggaṇhāti, paccaye ca pariggahetvā vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti, evampi dukkhā paṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. Một vị khác, sau khi đã xác định cả danh và sắc, trong khi nắm bắt 'các duyên' đã nắm bắt một cách khó khăn, vất vả, mệt nhọc; và sau khi đã nắm bắt các duyên, trong khi trú trong sự thực hành vipassanā, sau một thời gian lâu mới làm cho đạo sanh khởi, như vậy cũng được gọi là có pháp hành khó khăn, thắng trí chậm lụt. Aparo [Pg.261] paccayepi pariggahetvā ‘lakkhaṇāni’ paṭivijjhanto dukkhena kasirena kilamanto paṭivijjhati, paṭividdhalakkhaṇo ca vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti, evampi dukkhā paṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. Một vị khác, sau khi đã nắm bắt cả các duyên, trong khi thâm nhập 'các tướng' đã thâm nhập một cách khó khăn, vất vả, mệt nhọc; và là người đã thâm nhập các tướng, trong khi trú trong sự thực hành vipassanā, sau một thời gian lâu mới làm cho đạo sanh khởi, như vậy cũng được gọi là có pháp hành khó khăn, thắng trí chậm lụt. Aparo lakkhaṇānipi paṭivijjhitvā vipassanāñāṇe tikkhe sūre pasanne vahante uppannaṃ ‘vipassanānikantiṃ’ pariyādiyamāno dukkhena kasirena kilamanto pariyādiyati, nikantiñca pariyādiyitvā vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti, evampi dukkhā paṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. Imaṃ vāraṃ rocesuṃ. Imassa vārassa etaṃ nāmaṃ kataṃ. Imināva upāyena parato tisso paṭipadā veditabbā. Một vị khác, sau khi đã thâm nhập cả các tướng, khi tuệ vipassanā sắc bén, dũng mãnh, trong sáng đang tiến hành, trong khi khắc phục 'sự ái luyến vipassanā' đã sanh khởi, đã khắc phục một cách khó khăn, vất vả, mệt nhọc; và sau khi đã khắc phục sự ái luyến, trong khi trú trong sự thực hành vipassanā, sau một thời gian lâu mới làm cho đạo sanh khởi, như vậy cũng được gọi là có pháp hành khó khăn, thắng trí chậm lụt. (Các vị Chú giải sư) đã ưa thích trường hợp này. Tên gọi này đã được đặt cho trường hợp này. Bằng chính phương pháp này, ba pháp hành sau đó nên được hiểu. Phasso hotītiādīsu anaññātaññassāmītindriyaṃ, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvoti cattāri padāni adhikāni. Niddesavāre ca vitakkādiniddesesu ‘maggaṅga’ntiādīni padāni adhikāni. Sesaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttasadisameva. Bhūmantaravasena pana lokuttaratāva idha viseso. Trong các đoạn bắt đầu bằng 'phasso hoti', bốn thuật ngữ là anaññātaññassāmītindriya, sammāvācā, sammākammanto, và sammāājīvo là thêm vào. Và trong phần diễn giải (niddesavāra), trong các phần diễn giải về tầm, v.v., các thuật ngữ bắt đầu bằng 'maggaṅga' là thêm vào. Tất cả phần còn lại đều giống như đã được nói ở phần dưới. Tuy nhiên, do sự khác biệt về cảnh giới, chính tính chất siêu thế là điểm đặc biệt ở đây. Tattha anaññātaññassāmītindriyanti ‘anamatagge saṃsāravaṭṭe anaññātaṃ amataṃ padaṃ catusaccadhammameva vā jānissāmī’ti paṭipannassa iminā pubbābhogena uppannaṃ indriyaṃ. Lakkhaṇādīni panassa heṭṭhā paññindriye vuttanayeneva veditabbāni. Ở đây, anaññātaññassāmītindriya là quyền đã sanh khởi với sự hướng tâm ban đầu này của người đã thực hành rằng: 'Ta sẽ biết trạng thái bất tử, điều chưa từng được biết trong vòng luân hồi vô thủy, hoặc chính là pháp Tứ đế'. Còn các đặc tính, v.v., của nó nên được hiểu theo phương pháp đã được nói về tuệ quyền ở phần dưới. Sundarā pasatthā vā vācā sammāvācā. Vacīduccaritasamugghāṭikāya micchāvācāviratiyā etaṃ adhivacanaṃ. Sā pariggahalakkhaṇā viramaṇarasā micchāvācappahānapaccupaṭṭhānā. Sundaro pasattho vā kammanto sammākammanto. Micchākammantasamucchedikāya pāṇātipātādiviratiyā etaṃ nāmaṃ. So samuṭṭhānalakkhaṇo viramaṇaraso micchākammantappahānapaccupaṭṭhāno. Sundaro pasattho vā ājīvo sammāājīvo. Micchājīvaviratiyā etaṃ adhivacanaṃ. So vodānalakkhaṇo ñāyājīvappavattiraso micchājīvappahānapaccupaṭṭhāno. Lời nói tốt đẹp hoặc được tán thán là chánh ngữ (sammāvācā). Đây là tên gọi của sự kiêng cữ tà ngữ, vốn nhổ bật khẩu ác hạnh. Nó có đặc tính là thâu nhiếp, có phận sự là kiêng cữ, có sự biểu hiện là từ bỏ tà ngữ. Hành động tốt đẹp hoặc được tán thán là chánh nghiệp (sammākammanto). Đây là tên gọi của sự kiêng cữ (sát sanh, v.v.) vốn đoạn trừ tà nghiệp. Nó có đặc tính là phát khởi, có phận sự là kiêng cữ, có sự biểu hiện là từ bỏ tà nghiệp. Sự nuôi mạng tốt đẹp hoặc được tán thán là chánh mạng (sammāājīvo). Đây là tên gọi của sự kiêng cữ tà mạng. Nó có đặc tính là trong sạch, có phận sự là diễn tiến nuôi mạng đúng đắn, có sự biểu hiện là từ bỏ tà mạng. Apica heṭṭhā viratittaye vuttavasenapettha lakkhaṇādīni veditabbāni. Iti imesaṃ tiṇṇaṃ dhammānaṃ vasena heṭṭhā vuttaṃ maggapañcakaṃ idha maggaṭṭhakaṃ veditabbaṃ. Yevāpanakesu ca imesaṃ abhāvo. Tathā karuṇāmuditānaṃ. Ime [Pg.262] hi tayo dhammā idha pāḷiyaṃ āgatattāva yevāpanakesu na gahitā. Karuṇāmuditā pana sattārammaṇā, ime dhammā nibbānārammaṇāti tāpettha na gahitā. Ayaṃ tāva uddesavāre visesattho. Hơn nữa, các đặc tính, v.v., ở đây cũng nên được hiểu theo cách đã được nói trong ba sự kiêng cữ ở phần dưới. Như vậy, do ba pháp này, năm đạo chi đã được nói ở phần dưới nên được hiểu là tám đạo chi ở đây. Và trong các pháp yevāpanaka, không có những pháp này. Tương tự, không có bi và hỷ. Thật vậy, ba pháp này không được kể trong các pháp yevāpanaka chính vì chúng đã xuất hiện trong Pāḷi ở đây. Còn bi và hỷ có chúng sanh làm đối tượng, trong khi các pháp này có Nibbāna làm đối tượng, do đó chúng cũng không được kể ở đây. Đây là ý nghĩa đặc biệt trong phần đề mục (uddesavāra). 283. Niddesavāre pana maggaṅgaṃ maggapariyāpannanti ettha tāva maggassa aṅganti maggaṅgaṃ; maggakoṭṭhāsoti attho. Yathā pana araññe pariyāpannaṃ araññapariyāpannaṃ nāma hoti, evaṃ magge pariyāpannanti maggapariyāpannaṃ. Maggasannissitanti attho. 283. Còn trong phần diễn giải, trong đoạn 'maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ', trước hết, 'thành phần của đạo' là đạo chi (maggaṅga); nghĩa là 'một phần của đạo'. Lại nữa, giống như cái gì được bao gồm trong rừng được gọi là 'thuộc về rừng' (araññapariyāpannaṃ), cũng vậy, 'được bao gồm trong đạo' là maggapariyāpannaṃ; nghĩa là 'nương tựa vào đạo'. 285. Pītisambojjhaṅgoti ettha pīti eva sambojjhaṅgoti pītisambojjhaṅgo. Tattha bodhiyā bodhissa vā aṅgoti bojjhaṅgo. Idaṃ vuttaṃ hoti – yā ayaṃ dhammasāmaggī yāya lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā bodhīti vuccati. Bujjhatīti kilesasantānaniddāya uṭṭhahati, cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikaroti. Tassā dhammasāmaggīsaṅkhātāya bodhiyā aṅgotipi bojjhaṅgo, jhānaṅgamaggaṅgādīni viya. Yopesa yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako bodhīti vuccati, tassa bodhissa aṅgotipi bojjhaṅgo; senaṅgarathaṅgādayo viya. Tenāhu aṭṭhakathācariyā – ‘‘bujjhanakassa puggalassa aṅgāti vā bojjhaṅgā’’ti (vibha. aṭṭha. 466; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.182). 285. Ở đây, trong câu "pītisambojjhaṅgo" (hỷ giác chi), hỷ chính là giác chi nên gọi là hỷ giác chi. Ở đây, là chi phần của sự giác ngộ (bodhi) hoặc của người giác ngộ (bodhi) nên gọi là giác chi (bojjhaṅgo). Điều này được nói như sau: Sự hợp thành của các pháp này, nhờ sự hợp thành của các pháp ấy mà bậc Thánh đệ tử giác ngộ, được gọi là sự giác ngộ (bodhi). Sự hợp thành của các pháp ấy là sự hợp thành của các pháp được gọi là niệm, trạch pháp, tinh tấn, hỷ, khinh an, định, xả, phát sanh trong sát-na đạo siêu thế, là đối nghịch với nhiều tai họa như hôn trầm, trạo cử, sự đứng vững, sự cố gắng, sự đam mê dục lạc, sự khổ hạnh ép xác, đoạn kiến, thường kiến, sự chấp thủ, v.v. Giác ngộ nghĩa là thức dậy khỏi giấc ngủ triền miên của phiền não, hoặc là thấu triệt bốn Thánh đế, hoặc là chứng ngộ chính Niết-bàn. Là chi phần của sự giác ngộ được gọi là sự hợp thành của các pháp ấy cũng là giác chi, giống như thiền chi, đạo chi, v.v. Và vị Thánh đệ tử nào giác ngộ nhờ sự hợp thành của các pháp này theo cách đã nói, vị ấy được gọi là người giác ngộ (bodhi), là chi phần của người giác ngộ ấy cũng là giác chi; giống như các chi phần của quân đội, chi phần của cỗ xe, v.v. Do đó, các vị Chú giải sư đã nói: "Hoặc là các chi phần của người đang giác ngộ nên gọi là giác chi". Apica ‘‘bojjhaṅgāti kenaṭṭhena bojjhaṅgā? Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā, bujjhantīti bojjhaṅgā, anubujjhantīti bojjhaṅgā, paṭibujjhantīti bojjhaṅgā, sambujjhantīti bojjhaṅgā’’ti (paṭi. ma. 2.17) iminā paṭisambhidānayenāpi bojjhaṅgattho veditabbo. Pasattho sundaro vā bojjhaṅgoti sambojjhaṅgo. Evaṃ pīti eva sambojjhaṅgo pītisambojjhaṅgoti. Cittekaggatāniddesādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Hơn nữa, ý nghĩa của giác chi cũng nên được hiểu theo phương pháp của Vô Ngại Giải Đạo này: "Giác chi, theo nghĩa nào là giác chi? Đưa đến sự giác ngộ nên là giác chi, giác ngộ nên là giác chi, giác ngộ theo nên là giác chi, giác ngộ lại nên là giác chi, giác ngộ hoàn toàn nên là giác chi". Giác chi được tán thán hoặc tốt đẹp là chánh giác chi (sambojjhaṅgo). Tương tự như vậy, hỷ chính là chánh giác chi nên gọi là hỷ chánh giác chi (pītisambojjhaṅgo). Trong các phần chỉ dẫn về nhất tâm, v.v., ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương pháp này. 296. Tesaṃ dhammānanti ye tasmiṃ samaye paṭivedhaṃ gacchanti catusaccadhammā, tesaṃ dhammānaṃ. Anaññātānanti kiñcāpi paṭhamamaggena te dhammā ñātā [Pg.263] nāma honti, yathā pana pakatiyā anāgatapubbaṃ vihāraṃ āgantvā vihāramajjhe ṭhitopi puggalo pakatiyā anāgatabhāvaṃ upādāya ‘anāgatapubbaṃ ṭhānaṃ āgatomhī’ti vadati, yathā ca pakatiyā apiḷandhapubbaṃ mālaṃ piḷandhitvā, anivatthapubbaṃ vatthaṃ nivāsetvā, abhuttapubbaṃ bhojanaṃ bhuñjitvā, pakatiyā abhuttabhāvaṃ upādāya abhuttapubbaṃ bhojanaṃ bhuttomhīti vadati, evamidhāpi yasmā pakatiyā iminā puggalena ime dhammā na ñātapubbā tasmā anaññātānanti vuttaṃ. Adiṭṭhādīsupi eseva nayo. Tattha adiṭṭhānanti ito pubbe paññācakkhunā adiṭṭhānaṃ. Appattānanti adhigamanavasena appattānaṃ. Aviditānanti ñāṇena apākaṭakatānaṃ. Asacchikatānanti apaccakkhakatānaṃ. Sacchikiriyāyāti paccakkhakaraṇatthaṃ. Yathā ca iminā padena, evaṃ sesehipi saddhiṃ anaññātānaṃ ñāṇāya, adiṭṭhānaṃ dassanāya, appattānaṃ pattiyā, aviditānaṃ vedāyāti yojanā kātabbā. 296. (Câu) "Tesaṃ dhammānaṃ" (của các pháp ấy) có nghĩa là: của các pháp Tứ đế mà vào thời điểm ấy đạt đến sự thấu triệt. (Câu) "Anaññātānaṃ" (của những pháp chưa được biết) có nghĩa là: mặc dù các pháp ấy được gọi là đã được biết bởi Sơ đạo, nhưng cũng giống như một người, sau khi đến một ngôi chùa mà trước đây chưa từng đến, dù đang đứng giữa chùa, vẫn dựa vào việc trước đây chưa từng đến mà nói rằng: 'Tôi đã đến một nơi chưa từng đến', và cũng giống như sau khi đeo một vòng hoa trước đây chưa từng đeo, mặc một tấm y trước đây chưa từng mặc, ăn một món ăn trước đây chưa từng ăn, vẫn dựa vào việc trước đây chưa từng ăn mà nói rằng: 'Tôi đã ăn một món ăn chưa từng ăn', tương tự như vậy, ở đây cũng thế, vì các pháp này trước đây chưa từng được người này biết đến, do đó được nói là "của những pháp chưa được biết". Trong các từ "adiṭṭha" (chưa được thấy), v.v., cũng theo phương pháp này. Ở đây, "adiṭṭhānaṃ" (của những pháp chưa được thấy) là của những pháp chưa được thấy bằng tuệ nhãn trước đây. "Appattānaṃ" (của những pháp chưa được đạt) là của những pháp chưa được đạt đến bằng sự chứng đắc. "Aviditānaṃ" (của những pháp chưa được hiểu rõ) là của những pháp chưa được làm cho hiển lộ bởi trí tuệ. "Asacchikatānaṃ" (của những pháp chưa được chứng ngộ) là của những pháp chưa được trực nhận. "Sacchikiriyāya" (để chứng ngộ) có nghĩa là để trực nhận. Và cũng như với từ này, sự kết hợp với các từ còn lại cũng nên được thực hiện như sau: "ñāṇāya" (để biết) những pháp chưa được biết (anaññātānaṃ), "dassanāya" (để thấy) những pháp chưa được thấy (adiṭṭhānaṃ), "pattiyā" (để đạt) những pháp chưa được đạt (appattānaṃ), "vedāya" (để hiểu) những pháp chưa được hiểu rõ (aviditānaṃ). 299. Catūhi vacīduccaritehītiādīsu vacīti vacīviññatti veditabbā. Tiṇṇaṃ dosānaṃ yena kenaci duṭṭhāni caritānīti duccaritāni. Vacīto pavattāni duccaritāni vacīduccaritāni, vaciyā vā nipphāditāni duccaritāni vacīduccaritāni. Tehi vacīduccaritehi. Ārakā ramatīti ārati. Vinā tehi ramatīti virati. Tato tato paṭinivattāva hutvā tehi vinā ramatīti paṭivirati. Upasaggavasena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ. Sabbamidaṃ oramaṇabhāvassevādhivacanaṃ. Veraṃ maṇati, vināsetīti veramaṇī. Idampi oramaṇasseva vevacanaṃ. Yāya pana cetanāya musāvādādīni bhāsamāno karoti nāma, ayaṃ lokuttaramaggavirati. Uppajjitvā taṃ kiriyaṃ kātuṃ na deti, kiriyāpathaṃ pacchindatīti akiriyā. Tathā taṃ karaṇaṃ kātuṃ na deti, karaṇapathaṃ pacchindatīti akaraṇaṃ. Yāya ca cetanāya catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ bhāsamāno ajjhāpajjati nāma, ayaṃ uppajjitvā tathā ajjhāpajjituṃ na detīti anajjhāpatti. 299. Trong các câu bắt đầu bằng "catūhi vacīduccaritehi" (bởi bốn khẩu ác hạnh), "vacī" (khẩu) nên được hiểu là khẩu biểu tri. Những hành vi bị làm hư hỏng bởi bất kỳ một trong ba lỗi (tham, sân, si) là ác hạnh (duccaritāni). Các ác hạnh phát sinh từ lời nói là khẩu ác hạnh (vacīduccaritāni), hoặc các ác hạnh được tạo ra bởi lời nói là khẩu ác hạnh. Bởi những khẩu ác hạnh ấy. Vui thích ở xa (những khẩu ác hạnh ấy) là ārati (sự xa lánh). Vui thích không có chúng (những khẩu ác hạnh ấy) là virati (sự kiêng cữ). Sau khi đã quay lưng lại với từng khẩu ác hạnh ấy, vui thích không có chúng là paṭivirati (sự chế ngự). Hoặc từ được kéo dài ra do tiếp đầu ngữ. Tất cả những điều này đều là tên gọi cho trạng thái từ bỏ. Phá hủy, tiêu diệt oán thù (veraṃ) nên gọi là veramaṇī (sự tránh xa). Từ này cũng là một từ đồng nghĩa của sự từ bỏ. Lại nữa, với tư tâm nào mà người ta nói dối, v.v., và được gọi là đang làm (ác hạnh), thì sự kiêng cữ của đạo siêu thế này, khi phát sinh, không cho phép làm hành động đó, cắt đứt con đường của hành động, nên gọi là akiriyā (sự không làm). Tương tự, không cho phép thực hiện việc làm đó, cắt đứt con đường của việc làm, nên gọi là akaraṇaṃ (sự không thực hiện). Và với tư tâm nào mà người ta nói bốn loại khẩu ác hạnh và được gọi là đang vi phạm, thì (sự kiêng cữ) này, khi phát sinh, không cho phép vi phạm như vậy, nên gọi là anajjhāpatti (sự không vi phạm). Velāanatikkamoti ettha ‘‘tāya velāyā’’tiādīsu (dī. ni. 2.154; mahāva. 1-3; udā. 1 ādayo) tāva kālo velāti āgato. ‘‘Uruvelāyaṃ viharatī’’ti (mahāva. 1; saṃ. ni. 1.137) ettha rāsi. ‘‘Ṭhitadhammo velaṃ nātivattatī’’ti (cūḷava. 384; a. ni. 8.19; udā. 45) ettha sīmā. Idhāpi sīmāva. Anatikkamanīyaṭṭhena [Pg.264] hi cattāri vacīsucaritāni velāti adhippetāni. Iti yāya cetanāya cattāri vacīduccaritāni bhāsamāno velaṃ atikkamati nāma, ayaṃ uppajjitvā taṃ velaṃ atikkamituṃ na detīti velāanatikkamoti vuttā. Velāyatīti vā velā, calayati viddhaṃsetīti attho. Kiṃ velāyati? Catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ. Iti velāyanato ‘velā’. Purisassa pana hitasukhaṃ anatikkamitvā vattatīti ‘anatikkamo’. Evamettha padadvayavasenāpi attho veditabbo. Ở đây, trong câu "velāanatikkamo" (sự không vượt qua bờ), trước hết, trong các câu như "tāya velāya" (vào thời điểm đó), "velā" có nghĩa là thời gian. Trong câu "Uruvelāyaṃ viharati" (trú tại Uruvelā), (velā) có nghĩa là đống (cát). Trong câu "Ṭhitadhammo velaṃ nātivattati" (người vững pháp không vượt qua bờ), (velā) có nghĩa là ranh giới, bờ. Ở đây cũng có nghĩa là ranh giới, bờ. Thật vậy, bốn khẩu thiện hạnh được hiểu là "velā" (bờ) theo nghĩa là không thể vượt qua. Do đó, với tư tâm nào mà người ta nói bốn khẩu ác hạnh và được gọi là đang vượt qua bờ, thì (sự kiêng cữ) này, khi phát sinh, không cho phép vượt qua bờ đó, nên được gọi là "velāanatikkamo" (sự không vượt qua bờ). Hoặc, "velāyati" (làm rung chuyển, phá hủy) nên là "velā", có nghĩa là làm rung chuyển, phá hủy. Làm rung chuyển cái gì? Bốn loại khẩu ác hạnh. Do đó, vì làm rung chuyển nên gọi là "velā". Lại nữa, vì nó diễn ra mà không vượt qua lợi ích và hạnh phúc của con người, nên gọi là "anatikkamo" (sự không vượt qua). Như vậy, ở đây, ý nghĩa cũng nên được hiểu theo cách kết hợp hai từ. Setuṃ hanatīti setughāto; catunnaṃ vacīduccaritānaṃ padaghāto paccayaghātoti attho. Paccayo hi idha setūti adhippeto. Tatrāyaṃ vacanattho – rāgādiko catunnaṃ vacīduccaritānaṃ paccayo vaṭṭasmiṃ puggalaṃ sinoti bandhatīti setu. Setussa ghāto setughāto. Vacīduccaritapaccayasamugghāṭikāya viratiyā etaṃ adhivacanaṃ. Ayaṃ pana sammāvācāsaṅkhātā virati pubbabhāge nānācittesu labbhati. Aññeneva hi cittena musāvādā viramati, aññena pesuññādīhi. Lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacittasmiṃyeva labbhati. Catubbidhāya hi vacīduccaritacetanāya padapacchedaṃ kurumānā maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva virati uppajjati. Setuṃ hanatīti setughāto: Phá hủy nguyên nhân, do đó gọi là setughāto; có nghĩa là sự phá hủy nền tảng (padaghāto), sự phá hủy duyên (paccayaghāto) của bốn loại khẩu ác hạnh. Thật vậy, ở đây duyên được hiểu là ‘setu’. Về điều đó, đây là ý nghĩa của từ: Tham, v.v... là duyên của bốn loại khẩu ác hạnh, nó trói buộc chúng sanh trong vòng luân hồi, do đó gọi là setu. Sự phá hủy cái trói buộc (setu) là setughāto. Đây là tên gọi khác của sự kiêng cữ mà nó nhổ bật gốc duyên của khẩu ác hạnh. Hơn nữa, sự kiêng cữ này được gọi là chánh ngữ, trong giai đoạn trước (hiệp thế) thì được thành tựu trong các tâm khác nhau. Thật vậy, người ấy kiêng cữ nói dối bằng một tâm khác, và kiêng cữ nói đôi chiều, v.v... bằng một tâm khác. Tuy nhiên, trong sát-na của đạo siêu thế, nó được thành tựu chỉ trong một tâm duy nhất. Thật vậy, chỉ một sự kiêng cữ duy nhất khởi lên, trong khi thực hiện việc cắt đứt nền tảng của tư tác khẩu ác hạnh bốn loại và trong khi làm viên mãn chi đạo. 300. Kāyaduccaritehīti kāyato pavattehi kāyena vā nipphāditehi pāṇātipātādīhi duccaritehi. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Ayampi sammākammantasaṅkhātā virati pubbabhāge nānācittesu labbhati. Aññeneva hi cittena pāṇātipātā viramati, aññena adinnādānamicchācārehi. Lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacittasmiṃyeva labbhati. Tividhāya hi kāyaduccaritacetanāya padapacchedaṃ kurumānā maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva virati uppajjati. 300. Kāyaduccaritehi có nghĩa là: bởi các ác hạnh như sát sanh, v.v... được diễn ra từ thân hoặc được hoàn thành bởi thân. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp trước. Sự kiêng cữ này được gọi là chánh nghiệp, trong giai đoạn trước (hiệp thế) cũng được thành tựu trong các tâm khác nhau. Thật vậy, người ấy kiêng cữ sát sanh bằng một tâm khác, và kiêng cữ trộm cắp và tà dâm bằng một tâm khác. Tuy nhiên, trong sát-na của đạo siêu thế, nó được thành tựu chỉ trong một tâm duy nhất. Thật vậy, chỉ một sự kiêng cữ duy nhất khởi lên, trong khi thực hiện việc cắt đứt nền tảng của tư tác thân ác hạnh ba loại và trong khi làm viên mãn chi đạo. 301. Sammāājīvaniddese akiriyātiādīsu yāya cetanāya micchājīvaṃ ājīvamāno kiriyaṃ karoti nāma, ayaṃ uppajjitvā taṃ kiriyaṃ kātuṃ na detīti akiriyāti. Iminā nayena yojanā veditabbā. Ājīvo ca nāmesa pāṭiyekko natthi, vācākammantesu gahitesu gahitova hoti, tappakkhikattā. Dhuvapaṭisevanavasena panāyaṃ tato nīharitvā dassitoti. Evaṃ sante sammāājīvo sakiccako na hoti[Pg.265], aṭṭha maggaṅgāni na paripūrenti, tasmā sammāājīvo sakiccako kātabbo, aṭṭha maggaṅgāni paripūretabbānīti. Tatrāyaṃ nayo – ājīvo nāma bhijjamāno kāyavacīdvāresuyeva bhijjati. Manodvāre ājīvabhedo nāma natthi. Pūrayamānopi tasmiṃyeva dvāradvaye pūrati. Manodvāre ājīvapūraṇaṃ nāma natthi. Kāyadvāre pana vītikkamo ājīvahetukopi atthi naājīvahetukopi. Tathā vacīdvāre. 301. Trong phần giải về chánh mạng, ở các từ như akiriyā, v.v...: Bởi tư tác nào mà một người đang nuôi mạng bằng tà mạng được gọi là thực hiện một hành động, (sự kiêng cữ) này khi đã khởi lên không cho phép thực hiện hành động đó, vì vậy gọi là akiriyā. Sự phối hợp ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp này. Và cái gọi là mạng sống này không có gì riêng biệt, khi khẩu nghiệp và thân nghiệp đã được đề cập, nó cũng đã được đề cập, vì nó thuộc về phe của chúng. Tuy nhiên, do sự thực hành thường xuyên, nó được rút ra từ đó và được chỉ ra. Nếu như vậy, chánh mạng sẽ không có phận sự riêng, và tám chi đạo sẽ không được viên mãn, do đó, chánh mạng phải có phận sự riêng, và tám chi đạo phải được làm cho viên mãn. Về điều đó, đây là phương pháp: Cái gọi là mạng sống, khi bị phá vỡ, chỉ bị phá vỡ ở thân môn và khẩu môn. Ở ý môn, không có cái gọi là sự phá vỡ mạng sống. Khi được làm cho viên mãn, nó cũng chỉ được viên mãn ở hai môn đó. Ở ý môn, không có cái gọi là sự viên mãn mạng sống. Hơn nữa, ở thân môn, có sự vi phạm do nguyên nhân sinh kế và cũng có sự vi phạm không do nguyên nhân sinh kế. Tương tự ở khẩu môn. Tattha yaṃ rājarājamahāmattā khiḍḍāpasutā sūrabhāvaṃ dassentā migavadhaṃ vā panthaduhanaṃ vā paradāravītikkamaṃ vā karonti, idaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ nāma. Tato viratipi ‘sammākammanto’ nāma. Yaṃ pana naājīvahetukaṃ catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ bhāsanti, idaṃ akusalaṃ vacīkammaṃ nāma. Tato viratipi ‘sammāvācā’ nāma. Trong đó, việc mà các vị vua và đại thần, ham mê vui chơi, thể hiện sự dũng mãnh, thực hiện việc săn bắn, hoặc cướp bóc trên đường, hoặc vi phạm vợ người khác, điều này được gọi là thân nghiệp bất thiện. Sự kiêng cữ khỏi điều đó được gọi là ‘chánh nghiệp’. Hơn nữa, việc mà họ nói bốn loại khẩu ác hạnh không do nguyên nhân sinh kế, điều này được gọi là khẩu nghiệp bất thiện. Sự kiêng cữ khỏi điều đó được gọi là ‘chánh ngữ’. Yaṃ pana ājīvahetu nesādamacchabandhādayo pāṇaṃ hananti, adinnaṃ ādiyanti, micchācāraṃ caranti, ayaṃ micchājīvo nāma. Tato virati ‘sammāājīvo’ nāma. Yampi lañjaṃ gahetvā musā bhaṇanti, pesuññapharusasamphappalāpe pavattenti, ayampi micchājīvo nāma. Tato virati sammāājīvo nāma. Hơn nữa, việc mà những người thợ săn, người đánh cá, v.v... vì lý do sinh kế mà giết hại sinh vật, lấy của không cho, thực hành tà hạnh, điều này được gọi là tà mạng. Sự kiêng cữ khỏi điều đó được gọi là ‘chánh mạng’. Và cả việc họ nhận hối lộ rồi nói dối, hoặc thực hiện lời nói đôi chiều, lời nói thô ác, lời nói vô ích, điều này cũng được gọi là tà mạng. Sự kiêng cữ khỏi điều đó được gọi là chánh mạng. Mahāsīvatthero panāha – ‘kāyavacīdvāresupi vītikkamo ājīvahetuko vā hotu no vā ājīvahetuko, akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammantveva saṅkhyaṃ gacchati. Tato viratipi sammākammanto sammāvācātveva vuccatī’ti. ‘Ājīvo kuhi’nti vutte pana ‘tīṇi kuhanavatthūni nissāya cattāro paccaye uppādetvā tesaṃ paribhogo’ti āha. Ayaṃ pana koṭippatto micchājīvo. Tato virati sammāājīvo nāma. Tuy nhiên, trưởng lão Mahāsīva nói: ‘Ở thân môn và khẩu môn, sự vi phạm dù có do nguyên nhân sinh kế hay không, nó chỉ được kể là thân nghiệp bất thiện và khẩu nghiệp bất thiện. Và sự kiêng cữ khỏi điều đó chỉ được gọi là chánh nghiệp và chánh ngữ’. Khi được hỏi ‘Vậy mạng sống ở đâu?’, ngài trả lời: ‘Đó là sự thọ dụng bốn món vật dụng được tạo ra bằng cách dựa vào ba sự giả dối’. Tuy nhiên, đây là tà mạng ở mức độ cao nhất. Sự kiêng cữ khỏi điều đó được gọi là chánh mạng. Ayampi sammāājīvo pubbabhāge nānācittesu labbhati, aññeneva hi cittena kāyadvāravītikkamā viramati, aññena vacīdvāravītikkamā. Lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacittasmiṃyeva labbhati. Kāyavacīdvāresu hi sattakammapathavasena uppannāya micchājīvasaṅkhātāya dussīlyacetanāya padapacchedaṃ kurumānā maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva virati uppajjatīti. Ayaṃ niddesavāre viseso. Chánh mạng này trong giai đoạn trước (hiệp thế) cũng được thành tựu trong các tâm khác nhau. Thật vậy, người ấy kiêng cữ sự vi phạm ở thân môn bằng một tâm khác, và kiêng cữ sự vi phạm ở khẩu môn bằng một tâm khác. Tuy nhiên, trong sát-na của đạo siêu thế, nó được thành tựu chỉ trong một tâm duy nhất. Thật vậy, ở thân môn và khẩu môn, chỉ một sự kiêng cữ duy nhất khởi lên, trong khi thực hiện việc cắt đứt nền tảng của tư tác ác giới được gọi là tà mạng đã khởi lên theo cách của bảy nghiệp lộ, và trong khi làm viên mãn chi đạo. Đây là điểm đặc biệt trong phần giải thích. Yaṃ [Pg.266] panetaṃ indriyesu anaññātaññassāmītindriyaṃ vaḍḍhitaṃ, maggaṅgesu ca sammāvācādīni, tesaṃ vasena saṅgahavāre ‘‘navindriyāni, aṭṭhaṅgiko maggo’’ti vuttaṃ. Suññatavāro pākatikoyevāti. Ayaṃ tāva suddhikapaṭipadāya viseso. Và điều này, trong các quyền, vị tri đương tri quyền đã được thêm vào, và trong các chi đạo, chánh ngữ, v.v... (đã được thêm vào). Do đó, trong phần tóm tắt, đã được nói rằng: ‘chín quyền, bát chi đạo’. Phần về tánh không thì như thường lệ. Đây là điểm đặc biệt của con đường thuần túy. 343. Ito paraṃ suddhikasuññatā suññatapaṭipadā suddhikaappaṇihitā appaṇihitapaṭipadāti ayaṃ desanābhedo hoti. Tattha suññatanti lokuttaramaggassa nāmaṃ. So hi āgamanato saguṇato ārammaṇatoti tīhi kāraṇehi nāmaṃ labhati. Kathaṃ? Idha bhikkhu anattato abhinivisitvā anattato saṅkhāre passati. Yasmā pana anattato diṭṭhamatteneva maggavuṭṭhānaṃ nāma na hoti, aniccatopi dukkhatopi daṭṭhumeva vaṭṭati, tasmā ‘aniccaṃ dukkhamanattā’ti tividhaṃ anupassanaṃ āropetvā sammasanto carati. Vuṭṭhānagāminivipassanā panassa tebhūmakepi saṅkhāre suññatova passati. Ayaṃ vipassanā suññatā nāma hoti. Sā āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa ‘suññata’nti nāmaṃ deti. Evaṃ maggo ‘āgamanato’ suññatanāmaṃ labhati. Yasmā pana so rāgādīhi suñño tasmā ‘saguṇeneva’ suññatanāmaṃ labhati. Nibbānampi rāgādīhi suññattā suññatanti vuccati. Taṃ ārammaṇaṃ katvā uppannattā maggo ‘ārammaṇato’ suññatanāmaṃ labhati. 343. Kể từ đây trở đi, có sự phân loại pháp thoại này là: suññatā thuần túy, suññatāpaṭipadā, appaṇihitā thuần túy, và appaṇihitapaṭipadā. Trong đó, suññata là tên gọi của đạo siêu thế. Đạo ấy có được tên gọi do ba nguyên nhân: do sự xuất hiện, do tự tánh, và do đối tượng. Như thế nào? Ở đây, vị tỳ khưu sau khi chuyên chú vào vô ngã, thấy các pháp hành là vô ngã. Tuy nhiên, vì rằng sự xuất khởi của đạo không xảy ra chỉ bằng việc thấy là vô ngã, mà cũng cần phải thấy là vô thường và khổ, do đó vị ấy an trú tâm vào ba loại tùy quán là ‘vô thường, khổ, vô ngã’ rồi thực hành quán xét. Hơn nữa, tuệ quán xuất khởi của vị ấy thấy các pháp hành dù trong ba cõi cũng chỉ là không. Tuệ quán này được gọi là suññatā. Tuệ quán ấy, đứng ở vị trí là nhân sanh khởi, đã đặt cho đạo của mình cái tên là ‘suññata’. Như vậy, đạo có được tên gọi suññata là ‘do sự xuất hiện’. Hơn nữa, vì đạo ấy không có tham, v.v... do đó có được tên gọi suññata là ‘do chính tự tánh của nó’. Cả Niết-bàn cũng được gọi là suññata vì không có tham, v.v... Do đã sanh khởi sau khi lấy Niết-bàn ấy làm đối tượng, nên đạo có được tên gọi suññata là ‘do đối tượng’. Tattha suttantikapariyāyena saguṇatopi ārammaṇatopi nāmaṃ labhati. Pariyāyadesanā hesā. Abhidhammakathā pana nippariyāyadesanā. Tasmā idha saguṇato vā ārammaṇato vā nāmaṃ na labhati, āgamanatova labhati. Āgamanameva hi dhuraṃ. Taṃ duvidhaṃ hoti – vipassanāgamanaṃ maggāgamananti. Tattha maggassa āgataṭṭhāne vipassanāgamanaṃ dhuraṃ, phalassa āgataṭṭhāne maggāgamanaṃ dhuraṃ. Idha maggassa āgatattā vipassanāgamanameva dhuraṃ jātaṃ. Trong đó, theo phương pháp của Kinh Tạng, đạo có được tên gọi là do tự tánh và do đối tượng. Vì đây là pháp thoại trình bày theo lối diễn giải (pariyāyadesanā). Còn pháp thoại của A-tỳ-đàm là pháp thoại trình bày theo lối trực tiếp (nippariyāyadesanā). Do đó, ở đây (trong A-tỳ-đàm), đạo không có được tên gọi do tự tánh hay do đối tượng, mà chỉ có được do sự xuất hiện. Quả vậy, chính sự xuất hiện là chính yếu. Sự xuất hiện ấy có hai loại: sự xuất hiện của tuệ quán (vipassanāgamana) và sự xuất hiện của đạo (maggāgamana). Trong đó, ở nơi sự xuất hiện của đạo, sự xuất hiện của tuệ quán là chính yếu; ở nơi sự xuất hiện của quả, sự xuất hiện của đạo là chính yếu. Ở đây, do sự xuất hiện của đạo, chính sự xuất hiện của tuệ quán đã trở thành chính yếu. 350. Appaṇihitanti, etthāpi appaṇihitanti maggasseva nāmaṃ. Idampi nāmaṃ maggo tīheva kāraṇehi labhati. Kathaṃ? Idha bhikkhu āditova dukkhato abhinivisitvā dukkhatova saṅkhāre passati. Yasmā pana dukkhato diṭṭhamatteneva maggavuṭṭhānaṃ nāma na hoti, aniccatopi anattatopi daṭṭhumeva vaṭṭati, tasmā aniccaṃ dukkhamanattā’ti tividhaṃ anupassanaṃ āropetvā [Pg.267] sammasanto carati. Vuṭṭhānagāminivipassanā panassa tebhūmakasaṅkhāresu paṇidhiṃ sosetvā pariyādiyitvā vissajjeti. Ayaṃ vipassanā appaṇihitā nāma hoti. Sā āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa ‘appaṇihita’nti nāmaṃ deti. Evaṃ maggo ‘āgamanato’ appaṇihitanāmaṃ labhati. Yasmā pana tattha rāgadosamohapaṇidhayo natthi, tasmā ‘saguṇeneva’ appaṇihitanāmaṃ labhati. Nibbānampi tesaṃ paṇidhīnaṃ abhāvā appaṇihitanti vuccati. Taṃ ārammaṇaṃ katvā uppannattā maggo appaṇihitanāmaṃ labhati. 350. Về từ ‘appaṇihita’, ở đây cũng vậy, appaṇihita chính là tên gọi của đạo. Đạo cũng có được tên gọi này do ba nguyên nhân. Như thế nào? Ở đây, vị tỳ khưu ngay từ đầu sau khi chuyên chú vào khổ, thấy các pháp hành chỉ là khổ. Tuy nhiên, vì rằng sự xuất khởi của đạo không xảy ra chỉ bằng việc thấy là khổ, mà cũng cần phải thấy là vô thường và vô ngã, do đó vị ấy an trú tâm vào ba loại tùy quán là ‘vô thường, khổ, vô ngã’ rồi thực hành quán xét. Hơn nữa, tuệ quán xuất khởi của vị ấy làm cho khô cạn, đoạn trừ và từ bỏ sự mong cầu (paṇidhi) trong các pháp hành thuộc ba cõi. Tuệ quán này được gọi là appaṇihitā. Tuệ quán ấy, đứng ở vị trí là nhân sanh khởi, đã đặt cho đạo của mình cái tên là ‘appaṇihita’. Như vậy, đạo có được tên gọi appaṇihita là ‘do sự xuất hiện’. Hơn nữa, vì trong đạo ấy không có những sự mong cầu là tham, sân, si, do đó có được tên gọi appaṇihita là ‘do chính tự tánh của nó’. Cả Niết-bàn cũng được gọi là appaṇihita vì không có những sự mong cầu ấy. Do đã sanh khởi sau khi lấy Niết-bàn ấy làm đối tượng, nên đạo có được tên gọi appaṇihita là ‘do đối tượng’. Tattha suttantikapariyāyena saguṇatopi ārammaṇatopi nāmaṃ labhati. Pariyāyadesanā hesā. Abhidhammakathā pana nippariyāyadesanā. Tasmā idha saguṇato vā ārammaṇato vā nāmaṃ na labhati, āgamanatova labhati. Āgamanameva hi dhuraṃ. Taṃ duvidhaṃ hoti – vipassanāgamanaṃ maggāgamananti. Tattha maggassa āgataṭṭhāne vipassanāgamanaṃ dhuraṃ, phalassa āgataṭṭhāne maggāgamanaṃ dhuraṃ. Idha maggassa āgatattā vipassanāgamanameva dhuraṃ jātaṃ. Trong đó, theo phương pháp của Kinh Tạng, đạo có được tên gọi là do tự tánh và do đối tượng. Vì đây là pháp thoại trình bày theo lối diễn giải (pariyāyadesanā). Còn pháp thoại của A-tỳ-đàm là pháp thoại trình bày theo lối trực tiếp (nippariyāyadesanā). Do đó, ở đây (trong A-tỳ-đàm), đạo không có được tên gọi do tự tánh hay do đối tượng, mà chỉ có được do sự xuất hiện. Quả vậy, chính sự xuất hiện là chính yếu. Sự xuất hiện ấy có hai loại: sự xuất hiện của tuệ quán (vipassanāgamana) và sự xuất hiện của đạo (maggāgamana). Trong đó, ở nơi sự xuất hiện của đạo, sự xuất hiện của tuệ quán là chính yếu; ở nơi sự xuất hiện của quả, sự xuất hiện của đạo là chính yếu. Ở đây, do sự xuất hiện của đạo, chính sự xuất hiện của tuệ quán đã trở thành chính yếu. Nanu ca suññato animitto appaṇihitoti tīṇi maggassa nāmāni? Yathāha – ‘‘tayome, bhikkhave, vimokkhā – suññato vimokkho, animitto vimokkho, appaṇihito vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.209). Tesu idha dve magge gahetvā animitto kasmā na gahitoti? Āgamanābhāvato. Animittavipassanā hi sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa nāmaṃ dātuṃ na sakkoti. Sammāsambuddho pana attano puttassa rāhulattherassa. Này, chẳng phải có ba tên gọi của đạo là: không (suññato), vô tướng (animitto), và vô nguyện (appaṇihito) sao? Như có lời dạy rằng: “Này các tỳ khưu, có ba loại giải thoát này: không giải thoát, vô tướng giải thoát, và vô nguyện giải thoát.” Trong ba loại ấy, tại sao ở đây chỉ đề cập đến hai đạo mà không đề cập đến vô tướng (animitto)? Do không có sự xuất hiện (āgamana). Quả vậy, tuệ quán vô tướng (animittavipassanā) tự nó không thể đứng ở vị trí là nhân sanh khởi để đặt tên cho đạo của mình. Tuy nhiên, bậc Chánh Đẳng Giác đã dạy cho con của mình là trưởng lão Rāhula. ‘‘Animittañca bhāvehi, mānānusayamujjaha; Tato mānābhisamayā, upasanto carissasī’’ti. (su. ni. 344); “Hãy tu tập pháp vô tướng, hãy từ bỏ tùy miên ngã mạn; rồi do thắng tri ngã mạn, con sẽ sống an tịnh.” Animittavipassanaṃ kathesi. Vipassanā hi niccanimittaṃ dhuvanimittaṃ sukhanimittaṃ attanimittañca ugghāṭeti. Tasmā animittāti kathitā. Sā ca kiñcāpi taṃ nimittaṃ ugghāṭeti, sayaṃ pana nimittadhammesu caratīti sanimittāva hoti. Tasmā sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa nāmaṃ dātuṃ na sakkoti. (Ngài) đã thuyết về tuệ quán vô tướng. Quả vậy, tuệ quán loại bỏ tướng thường, tướng bền vững, tướng lạc, và tướng ngã. Do đó, nó được gọi là vô tướng. Và mặc dù tuệ quán ấy loại bỏ các tướng đó, nhưng tự nó lại diễn hành trong các pháp có tướng (nimittadhammesu), nên nó vẫn là có tướng (sanimittā). Do đó, tự nó không thể đứng ở vị trí là nhân sanh khởi để đặt tên cho đạo của mình. Aparo [Pg.268] nayo – abhidhammo nāma paramatthadesanā. Animittamaggassa ca paramatthato hetuvekallameva hoti. Kathaṃ? Aniccānupassanāya hi vasena animittavimokkho kathito. Tena ca vimokkhena saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Taṃ ariyamagge ekaṅgampi na hoti, amaggaṅgattā attano maggassa paramatthato nāmaṃ dātuṃ na sakkoti. Itaresu pana dvīsu anattānupassanāya tāva vasena suññatavimokkho, dukkhānupassanāya vasena appaṇihitavimokkho kathito. Tesu suññatavimokkhena paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, appaṇihitavimokkhena samādhindriyaṃ. Tāni ariyamaggassa aṅgattā attano maggassa paramatthato nāmaṃ dātuṃ sakkonti. Maggārammaṇattikepi hi maggādhipatidhammavibhajane chandacittānaṃ adhipatikāle tesaṃ dhammānaṃ amaggaṅgattāva maggādhipatibhāvo na vutto. Evaṃsampadamidaṃ veditabbanti. Ayamettha aṭṭhakathāmuttako ekassa ācariyassa mativinicchayo. Một phương pháp khác – Abhidhamma (Vi Diệu Pháp) được gọi là sự thuyết giảng về chân đế. Và đối với Vô tướng đạo, về mặt chân đế, chỉ có sự khiếm khuyết về nhân. Tại sao? Vì Vô tướng giải thoát được thuyết giảng theo cách của quán vô thường. Và do sự giải thoát ấy, tín quyền trở nên vượt trội. Tín quyền ấy không phải là một chi phần nào trong Thánh đạo, do không phải là đạo chi nên không thể đặt tên cho đạo của mình về mặt chân đế. Còn trong hai pháp còn lại, trước hết Không giải thoát được thuyết giảng theo cách của quán vô ngã, Bất nguyện giải thoát được thuyết giảng theo cách của quán khổ. Trong số đó, do Không giải thoát, tuệ quyền trở nên vượt trội, do Bất nguyện giải thoát, định quyền trở nên vượt trội. Các pháp ấy, do là chi phần của Thánh đạo, nên có thể đặt tên cho đạo của mình về mặt chân đế. Vì trong tam đề Maggārammaṇa, trong phần phân tích các pháp chủ đạo, vào thời điểm các tâm tham dục làm chủ đạo, do các pháp ấy không phải là đạo chi nên tính chất chủ đạo của đạo không được nói đến. Cần phải hiểu sự thành tựu này là như vậy. Đây là quyết định theo quan điểm của một vị thầy, độc lập với Chú giải. Evaṃ sabbathāpi animittavipassanā sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa nāmaṃ dātuṃ na sakkotīti animittamaggo na gahito. Keci pana ‘animittamaggo āgamanato nāmaṃ alabhantopi suttantapariyāyena saguṇato ca ārammaṇato ca nāmaṃ labhatī’ti āhaṃsu. Te idaṃ vatvā paṭikkhittā – animittamagge saguṇato ca ārammaṇato ca nāmaṃ labhante suññataappaṇihitamaggāpi saguṇatoyeva ārammaṇatoyeva ca idha nāmaṃ labheyyuṃ. Na pana labhanti. Kiṃ kāraṇā? Ayañhi maggo nāma dvīhi kāraṇehi nāmaṃ labhati – sarasato ca paccanīkato ca; sabhāvato ca paṭipakkhato cāti attho. Tattha suññataappaṇihitamaggā sarasatopi paccanīkatopi nāmaṃ labhanti. Suññataappaṇihitamaggā hi rāgādīhi suññā, rāgapaṇidhiādīhi ca appaṇihitāti evaṃ ‘sarasato’ nāmaṃ labhanti. Suññato ca attābhinivesassa paṭipakkho, appaṇihito paṇidhissāti evaṃ ‘paccanīkato’ nāmaṃ labhanti. Animittamaggo pana rāgādinimittānaṃ niccanimittādīnañca abhāvena sarasatova nāmaṃ labhati, no paccanīkato. Na hi so saṅkhāranimittārammaṇāya aniccānupassanāya paṭipakkho. Aniccānupassanā panassa anulomabhāve ṭhitāti. Sabbathāpi abhidhammapariyāyena animittamaggo nāma natthīti. Như vậy, về mọi phương diện, quán vô tướng tự nó đứng ở vị trí dẫn đến (đạo) nhưng không thể đặt tên cho đạo của mình, do đó Vô tướng đạo không được chấp nhận. Tuy nhiên, một số người nói rằng: ‘Vô tướng đạo dù không nhận được tên từ pháp dẫn đến, nhưng theo phương pháp Kinh tạng, nó nhận được tên do phẩm chất của nó và do đối tượng.’ Họ đã bị bác bỏ bằng cách nói điều này: Nếu Vô tướng đạo nhận được tên do phẩm chất của nó và do đối tượng, thì Không đạo và Bất nguyện đạo cũng sẽ nhận được tên ở đây chỉ do phẩm chất của nó và chỉ do đối tượng. Nhưng chúng không nhận được. Vì lý do gì? Vì đạo này nhận được tên do hai lý do: do tự vị và do đối nghịch; nghĩa là do tự tánh và do đối kháng. Trong đó, Không đạo và Bất nguyện đạo nhận được tên do cả tự vị và do đối nghịch. Vì Không đạo và Bất nguyện đạo trống rỗng khỏi tham ái v.v., và không có nguyện vọng đối với tham ái, nguyện vọng v.v., nên chúng nhận được tên ‘do tự vị’. Và Không đạo là đối kháng của sự chấp thủ ngã, Bất nguyện đạo là đối kháng của sự nguyện vọng, nên chúng nhận được tên ‘do đối nghịch’. Còn Vô tướng đạo, do sự vắng mặt của các tướng như tướng tham ái và tướng thường hằng v.v., chỉ nhận được tên do tự vị, không phải do đối nghịch. Vì nó không phải là đối kháng của quán vô thường có đối tượng là tướng của các hành. Mà quán vô thường đứng ở vị trí thuận theo nó. Do đó, về mọi phương diện, theo phương pháp Vi Diệu Pháp, không có cái gọi là Vô tướng đạo. Suttantikapariyāyena [Pg.269] panesa evaṃ āharitvā dīpito – yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti, tīṇi lakkhaṇāni ekāvajjanena viya āpāthamāgacchanti, tiṇṇañca ekato āpāthagamanaṃ nāma natthi. Kammaṭṭhānassa pana vibhūtabhāvadīpanatthaṃ evaṃ vuttaṃ. Ādito hi yattha katthaci abhiniveso hotu, vuṭṭhānagāminī pana vipassanā yaṃ yaṃ sammasitvā vuṭṭhāti tassa tasseva vasena āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa nāmaṃ deti. Kathaṃ? Aniccādīsu hi yattha katthaci abhinivisitvā itarampi lakkhaṇadvayaṃ daṭṭhuṃ vaṭṭati eva. Ekalakkhaṇadassanamatteneva hi maggavuṭṭhānaṃ nāma na hoti, tasmā aniccato abhiniviṭṭho bhikkhu na kevalaṃ aniccatova vuṭṭhāti, dukkhatopi anattatopi vuṭṭhātiyeva. Dukkhato anattato abhiniviṭṭhepi eseva nayo. Iti ādito yattha katthaci abhiniveso hotu, vuṭṭhānagāminī pana vipassanā yaṃ yaṃ sammasitvā vuṭṭhāti tassa tasseva vasena āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa nāmaṃ deti. Tattha aniccato vuṭṭhahantassa maggo animitto nāma hoti, dukkhato vuṭṭhahantassa appaṇihito, anattato vuṭṭhahantassa suññatoti. Evaṃ suttantapariyāyena āharitvā dīpito. Tuy nhiên, theo phương pháp Kinh tạng, điều này được trình bày và giải thích như sau: Vào lúc nào sự xuất khởi của đạo xảy ra, ba tướng trạng dường như đi vào tầm nhận thức bằng một sự hướng tâm duy nhất, nhưng không có cái gọi là sự đi vào tầm nhận thức của cả ba cùng một lúc. Tuy nhiên, điều này được nói như vậy để làm rõ trạng thái của đề mục thiền. Vì ban đầu, dù có sự chuyên chú vào bất kỳ tướng trạng nào, nhưng tuệ quán dẫn đến sự xuất khởi, sau khi quán xét tướng trạng nào rồi xuất khởi khỏi nó, thì tùy theo chính tướng trạng đó mà nó đứng ở vị trí dẫn đến và đặt tên cho đạo của mình. Như thế nào? Vì sau khi chuyên chú vào bất kỳ tướng trạng nào trong số vô thường v.v., cũng cần phải thấy cả hai tướng trạng còn lại. Vì chỉ thấy một tướng trạng thôi thì không có cái gọi là sự xuất khởi của đạo, do đó, vị Tỳ khưu chuyên chú vào vô thường không chỉ xuất khởi khỏi vô thường, mà còn xuất khởi khỏi khổ và vô ngã. Đối với vị chuyên chú vào khổ và vô ngã cũng theo phương pháp này. Do đó, ban đầu, dù có sự chuyên chú vào bất kỳ tướng trạng nào, nhưng tuệ quán dẫn đến sự xuất khởi, sau khi quán xét tướng trạng nào rồi xuất khởi khỏi nó, thì tùy theo chính tướng trạng đó mà nó đứng ở vị trí dẫn đến và đặt tên cho đạo của mình. Trong đó, đạo của người xuất khởi khỏi vô thường được gọi là Vô tướng, đạo của người xuất khởi khỏi khổ được gọi là Bất nguyện, và đạo của người xuất khởi khỏi vô ngã được gọi là Không. Như vậy, nó được trình bày và giải thích theo phương pháp Kinh tạng. Vuṭṭhānagāminī pana vipassanā kimārammaṇāti? Lakkhaṇārammaṇāti. Lakkhaṇaṃ nāma paññattigatikaṃ na vattabbadhammabhūtaṃ. Yo pana aniccaṃ dukkhamanattāti tīṇi lakkhaṇāni sallakkheti, tassa pañcakkhandhā kaṇṭhe baddhakuṇapaṃ viya honti. Saṅkhārārammaṇameva ñāṇaṃ saṅkhārato vuṭṭhāti. Yathā hi eko bhikkhu pattaṃ kiṇitukāmo pattavāṇijena pattaṃ ābhataṃ disvā haṭṭhapahaṭṭho gaṇhissāmīti cintetvā vīmaṃsamāno tīṇi chiddāni passeyya, so na chiddesu nirālayo hoti, patte pana nirālayo hoti; evameva tīṇi lakkhaṇāni sallakkhetvā saṅkhāresu nirālayo hoti. Saṅkhārārammaṇeneva ñāṇena saṅkhārato vuṭṭhātīti veditabbaṃ. Dussopamāyapi eseva nayo. Vậy tuệ quán dẫn đến sự xuất khởi có đối tượng là gì? Có đối tượng là tướng trạng. Tướng trạng được gọi là có tính chất của khái niệm, là một pháp không thể diễn tả. Nhưng người nào ghi nhận ba tướng trạng là vô thường, khổ, vô ngã, đối với người ấy, năm uẩn trở nên giống như một xác chết bị buộc vào cổ. Trí tuệ có đối tượng là các hành mới xuất khởi khỏi các hành. Ví như một vị Tỳ khưu muốn mua một cái bát, khi thấy cái bát do người bán bát mang đến, liền vui mừng phấn khởi, suy nghĩ ‘Ta sẽ lấy nó’, nhưng khi xem xét kỹ, lại thấy ba cái lỗ. Vị ấy không phải là không luyến tiếc những cái lỗ, mà là không luyến tiếc cái bát. Cũng vậy, sau khi ghi nhận ba tướng trạng, vị ấy trở nên không luyến tiếc các hành. Cần phải hiểu rằng, vị ấy xuất khởi khỏi các hành bằng trí tuệ có đối tượng chính là các hành. Trong ví dụ về tấm vải cũng theo phương pháp này. Iti bhagavā lokuttaraṃ jhānaṃ bhājento suddhikapaṭipadāya catukkanayaṃ pañcakanayanti dvepi naye āhari. Tathā suddhikasuññatāya suññatapaṭipadāya suddhikaappaṇihitāya appaṇihitapaṭipadāyāti. Kasmā evaṃ āharīti? Puggalajjhāsayena ceva desanāvilāsena ca. Tadubhayampi heṭṭhā [Pg.270] vuttanayeneva veditabbaṃ. Evaṃ lokuttaraṃ jhānaṃ bhāvetīti ettha suddhikapaṭipadāya catukkapañcakavasena dve nayā, tathā sesesūti sabbesupi pañcasu koṭṭhāsesu dasa nayā bhājitā. Như vậy, đức Thế Tôn khi phân tích thiền siêu thế, trong pháp hành thuần túy (suddhikapaṭipadā), đã trình bày cả hai phương pháp là tứ thiền và ngũ thiền. Tương tự như vậy trong pháp hành thuần túy tánh không (suddhikasuññatā), trong pháp hành tánh không (suññatapaṭipadā), trong pháp hành thuần túy vô nguyện (suddhika-appaṇihita), và trong pháp hành vô nguyện (appaṇihita-paṭipadā). Vì sao Ngài lại trình bày như vậy? Do vì căn tánh của chúng sanh và do vì vẻ đẹp của pháp thoại. Cả hai điều này nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở dưới. Như vậy, ở đây trong câu "tu tập thiền siêu thế", trong pháp hành thuần túy, có hai phương pháp theo cách tứ thiền và ngũ thiền, và tương tự trong các pháp hành còn lại. Do đó, trong tất cả năm phần, mười phương pháp đã được phân tích. Lokuttarakusalaṃ pakiṇṇakakathā Tạp luận về thiện siêu thế. Tatridaṃ pakiṇṇakaṃ – Ở đây, đây là phần tạp luận – Ajjhattañca bahiddhā ca, rūpārūpesu pañcasu; Sattaṭṭhaṅgapariṇāmaṃ, nimittaṃ paṭipadāpatīti. Nội phần và ngoại phần, trong sắc và danh, trong năm uẩn; sự biến đổi của bảy và tám chi phần, tướng (nimitta), pháp hành (paṭipadā) và chủ (adhipati). Lokuttaramaggo hi ajjhattaṃ abhinivisitvā ajjhattaṃ vuṭṭhāti, ajjhattaṃ abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhāti, bahiddhā abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhāti, bahiddhā abhinivisitvā ajjhattaṃ vuṭṭhāti. Rūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti, rūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti. Arūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti, arūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti, ekappahāreneva pañcahi khandhehi vuṭṭhāti. Quả vậy, đạo siêu thế, sau khi chú tâm vào nội phần, xuất khỏi nội phần; sau khi chú tâm vào nội phần, xuất khỏi ngoại phần; sau khi chú tâm vào ngoại phần, xuất khỏi ngoại phần; sau khi chú tâm vào ngoại phần, xuất khỏi nội phần. Sau khi chú tâm vào sắc, xuất khỏi sắc; sau khi chú tâm vào sắc, xuất khỏi danh. Sau khi chú tâm vào danh, xuất khỏi danh; sau khi chú tâm vào danh, xuất khỏi sắc; xuất khỏi năm uẩn chỉ trong một lần duy nhất. ‘Sattaṭṭhaṅgapariṇāma’nti so panesa maggo aṭṭhaṅgikopi hoti sattaṅgikopi. Bojjhaṅgāpi satta vā honti cha vā. Jhānaṃ pana pañcaṅgikaṃ vā hoti caturaṅgikaṃ vā; tivaṅgikaṃ vā duvaṅgikaṃ vā. Evaṃ sattaaṭṭhādīnaṃ aṅgānaṃ pariṇāmo veditabboti attho. (Về câu) ‘Sự biến đổi của bảy và tám chi phần’: đạo ấy có khi là tám chi, có khi là bảy chi. Các giác chi cũng có khi là bảy, có khi là sáu. Còn thiền, có khi là năm chi, có khi là bốn chi; có khi là ba chi, có khi là hai chi. Ý nghĩa là, như vậy, sự biến đổi của các chi phần như bảy, tám, v.v... cần được hiểu. ‘Nimittaṃ paṭipadāpatī’ti nimittanti yato vuṭṭhānaṃ hoti; ‘paṭipadāpatī’ti paṭipadāya ca adhipatino ca calanācalanaṃ veditabbaṃ. (Về câu) ‘Tướng, pháp hành, chủ’: ‘tướng’ là cái từ đó sự xuất khởi (vuṭṭhāna) xảy ra; (về câu) ‘pháp hành, chủ’, cần phải hiểu sự dao động và không dao động của pháp hành và của chủ. Tattha ajjhattaṃ abhinivisitvā ajjhattaṃ vuṭṭhātītiādīsu tāva idhekacco āditova ajjhattaṃ pañcasu khandhesu abhinivisati, abhinivisitvā te aniccādito passati, yasmā pana na suddhaajjhattadassanamatteneva maggavuṭṭhānaṃ hoti, bahiddhāpi daṭṭhabbameva, tasmā parassa khandhepi anupādinnasaṅkhārepi aniccaṃ dukkhamanattāti passati. So kālena ajjhattaṃ sammasati kālena bahiddhāti. Tassevaṃ sammasato ajjhattaṃ sammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati. Evaṃ ajjhattaṃ abhinivisitvā ajjhattaṃ vuṭṭhāti nāma. Sace panassa bahiddhā sammasanakāle vipassanā maggena [Pg.271] saddhiṃ ghaṭiyati, evaṃ ajjhattaṃ abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhāti nāma. Eseva nayo bahiddhā abhinivisitvā bahiddhā ca ajjhattañca vuṭṭhānepi. Ở đây, trước hết trong các câu bắt đầu bằng "sau khi chú tâm vào nội phần, xuất khỏi nội phần", có người ngay từ đầu đã chú tâm vào năm uẩn nội phần, sau khi chú tâm, vị ấy thấy chúng là vô thường, v.v... Nhưng vì sự xuất khởi của đạo không xảy ra chỉ bằng việc thấy thuần túy nội phần, ngoại phần cũng phải được thấy, do đó, vị ấy thấy các uẩn của người khác và các hành vô chấp thủ là vô thường, khổ, vô ngã. Vị ấy có lúc quán xét nội phần, có lúc quán xét ngoại phần. Khi vị ấy quán xét như vậy, vào lúc quán xét nội phần, tuệ quán (vipassanā) kết hợp với đạo. Như vậy, được gọi là "sau khi chú tâm vào nội phần, xuất khỏi nội phần". Nhưng nếu vào lúc quán xét ngoại phần, tuệ quán của vị ấy kết hợp với đạo, như vậy, được gọi là "sau khi chú tâm vào nội phần, xuất khỏi ngoại phần". Phương pháp này cũng tương tự trong trường hợp "sau khi chú tâm vào ngoại phần, xuất khỏi ngoại phần và nội phần". Aparo āditova rūpe abhinivisati abhinivisitvā bhūtarūpañca upādārūpañca paricchinditvā aniccādito passati, yasmā pana na suddharūpadassanamatteneva vuṭṭhānaṃ hoti arūpampi daṭṭhabbameva, tasmā taṃ rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaṃ vedanaṃ saññaṃ saṅkhāre viññāṇañca idaṃ arūpanti paricchinditvā aniccādito passati. So kālena rūpaṃ sammasati kālena arūpaṃ. Tassevaṃ sammasato rūpasammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati. Evaṃ rūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti nāma. Sace panassa arūpasammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati, evaṃ rūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti nāma. Esa nayo arūpe abhinivisitvā arūpā ca rūpā ca vuṭṭhānepi. Một người khác ngay từ đầu chú tâm vào sắc, sau khi chú tâm, phân biệt sắc tứ đại và sắc y sinh, rồi thấy chúng là vô thường, v.v... Nhưng vì sự xuất khởi không xảy ra chỉ bằng việc thấy thuần túy sắc, danh cũng phải được thấy, do đó, lấy sắc ấy làm đối tượng, vị ấy phân biệt thọ, tưởng, hành, và thức đã sinh khởi rằng "đây là danh", rồi thấy chúng là vô thường, v.v... Vị ấy có lúc quán xét sắc, có lúc quán xét danh. Khi vị ấy quán xét như vậy, vào lúc quán xét sắc, tuệ quán kết hợp với đạo. Như vậy, được gọi là "sau khi chú tâm vào sắc, xuất khỏi sắc". Nhưng nếu vào lúc quán xét danh, tuệ quán của vị ấy kết hợp với đạo, như vậy, được gọi là "sau khi chú tâm vào sắc, xuất khỏi danh". Phương pháp này cũng tương tự trong trường hợp "sau khi chú tâm vào danh, xuất khỏi danh và sắc". ‘‘Yaṃkiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti (mahāva. 16; dī. ni. 1.298) evaṃ abhinivisitvā evameva vuṭṭhānakāle pana ekappahārena pañcahi khandhehi vuṭṭhāti nāmāti. Ayaṃ tikkhavipassakassa mahāpaññassa bhikkhuno vipassanā. Sau khi chú tâm như vầy: “Bất cứ pháp nào có tánh sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có tánh diệt tận”, và rồi vào lúc xuất khởi, được gọi là xuất khỏi năm uẩn trong một lần duy nhất. Đây là tuệ quán của vị tỳ khưu có tuệ quán sắc bén, có trí tuệ lớn. Yathā hi chātajjhattassa purisassa majjhe gūthapiṇḍaṃ ṭhapetvā nānaggarasabhojanapuṇṇaṃ pātiṃ upaneyyuṃ, so byañjanaṃ hatthena viyūhanto taṃ gūthapiṇḍaṃ disvā ‘kimida’nti pucchitvā gūthapiṇḍoti vutte ‘dhi dhi, apanethā’ti bhattepi pātiyampi nirālayo hoti. Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Ví như, người ta có thể mang đến cho một người đàn ông đang bị đói hành hạ một cái bát đầy thức ăn có nhiều hương vị hảo hạng, sau khi đã đặt một cục phân ở giữa. Người ấy, khi dùng tay xới món ăn, thấy cục phân đó, hỏi: "Đây là cái gì?", và khi được trả lời: "Là cục phân", liền nói: "Thật ghê tởm! Hãy mang nó đi!", và trở nên không còn luyến ái cả với cơm và với bát. Điều này cần được xem là một ví dụ hoàn hảo. Bhojanapātidassanasmiñhi tassa attamanakālo viya imassa bhikkhuno bālaputhujjanakāle pañcakkhandhe ‘ahaṃ mamā’ti gahitakālo. Gūthapiṇḍassa diṭṭhakālo viya tiṇṇaṃ lakkhaṇānaṃ sallakkhitakālo. Bhattepi pātiyampi nirālayakālo viya tikkhavipassakassa mahāpaññassa bhikkhuno ‘‘yaṃkiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti pañcahi khandhehi ekappahārena vuṭṭhitakālo veditabbo. Quả vậy, khoảnh khắc vị tỳ khưu này, khi còn là phàm phu ngu dốt, đã chấp thủ năm uẩn là 'tôi', 'của tôi', cũng giống như khoảnh khắc vui mừng của người kia khi thấy bát thức ăn. Khoảnh khắc ghi nhận ba tướng cũng giống như khoảnh khắc thấy cục phân. Khoảnh khắc vị tỳ khưu có tuệ quán sắc bén, có trí tuệ lớn xuất khỏi năm uẩn trong một lần duy nhất với tuệ quán “Bất cứ pháp nào có tánh sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có tánh diệt tận”, cần được hiểu là giống như khoảnh khắc không còn luyến ái cả với cơm và với bát. ‘Sattaṭṭhaṅgapariṇāma’nti ettha ayaṃ vuttappabhedo aṅgapariṇāmo yathā hoti tathā veditabbo. Saṅkhārupekkhāñāṇameva hi ariyamaggassa bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgavisesaṃ [Pg.272] niyameti. Keci pana therā ‘bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgavisesaṃ pādakajjhānaṃ niyametī’ti vadanti. Keci ‘vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī’ti vadanti. Keci ‘puggalajjhāsayo niyametī’ti vadanti. Tesampi vādesu ayaṃ saṅkhārupekkhāsaṅkhātā pubbabhāgā vuṭṭhānagāminivipassanāva niyametīti veditabbā. Ở đây, trong câu ‘sự biến đổi của bảy và tám chi phần’, sự biến đổi của các chi phần này có sự phân loại đã được nói đến nên được hiểu biết theo cách mà nó xảy ra. Thật vậy, chính tuệ hành xả quy định sự đặc thù về giác chi, đạo chi, và thiền chi của thánh đạo. Tuy nhiên, một số trưởng lão nói rằng: ‘Thiền nền tảng quy định sự đặc thù về giác chi, đạo chi, và thiền chi.’ Một số nói rằng: ‘Các uẩn là đối tượng của minh sát quy định.’ Một số nói rằng: ‘Khuynh hướng của cá nhân quy định.’ Trong các học thuyết của họ cũng vậy, nên được hiểu rằng chính minh sát xuất khởi này, được gọi là tuệ hành xả, thuộc giai đoạn trước, quy định. Tatrāyaṃ anupubbīkathā – vipassanāniyamena hi sukkhavipassakassa uppannamaggopi samāpattilābhino jhānaṃ pādakaṃ akatvā uppannamaggopi paṭhamajjhānaṃ pādakaṃ katvā pakiṇṇakasaṅkhāre sammasitvā uppāditamaggopi paṭhamajjhānikova hoti. Sabbesu satta bojjhaṅgāni aṭṭha maggaṅgāni pañca jhānaṅgāni honti. Tesañhi pubbabhāgavipassanā somanassasahagatāpi upekkhāsahagatāpi hutvā vuṭṭhānakāle saṅkhārupekkhābhāvaṃ pattā somanassasahagatāva hoti. Trong đó, đây là lời trình bày tuần tự: Thật vậy, do sự quy định của minh sát, đạo sanh khởi nơi người thuần quán, đạo sanh khởi nơi người đắc thiền chứng mà không lấy thiền làm nền tảng, và đạo được làm cho sanh khởi sau khi lấy sơ thiền làm nền tảng và quán xét các hành tạp loạn, (tất cả) chỉ là (đạo) sơ thiền. Trong tất cả (các đạo ấy) có bảy giác chi, tám đạo chi, và năm thiền chi. Thật vậy, minh sát ở giai đoạn trước của các đạo ấy, sau khi đã là câu hành với hỷ hoặc câu hành với xả, vào lúc xuất khởi, đã đạt đến trạng thái hành xả, chỉ là câu hành với hỷ. Pañcakanaye dutiyatatiyacatutthajjhānāni pādakāni katvā uppāditamaggesu yathākkameneva jhānaṃ caturaṅgikaṃ tivaṅgikaṃ duvaṅgikañca hoti. Sabbesu pana satta maggaṅgāni honti, catutthe cha bojjhaṅgāni. Ayaṃ viseso pādakajjhānaniyamena ceva vipassanāniyamena ca hoti. Tesampi hi pubbabhāgavipassanā somanassasahagatāpi upekkhāsahagatāpi hoti. Vuṭṭhānagāminī somanassasahagatāva. Trong pháp ngũ thiền, trong các đạo được làm cho sanh khởi sau khi lấy nhị thiền, tam thiền, và tứ thiền làm nền tảng, thiền theo đúng thứ tự là có bốn chi, ba chi, và hai chi. Tuy nhiên, trong tất cả (các đạo ấy) có bảy đạo chi, trong (đạo) tứ thiền có sáu giác chi. Sự đặc thù này xảy ra do sự quy định của thiền nền tảng và do sự quy định của minh sát. Thật vậy, minh sát ở giai đoạn trước của các đạo ấy cũng là câu hành với hỷ hoặc câu hành với xả. (Minh sát) xuất khởi chỉ là câu hành với hỷ. Pañcamajjhānaṃ pādakaṃ katvā nibbattitamagge pana upekkhācittekaggatāvasena dve jhānaṅgāni bojjhaṅgamaggaṅgāni cha satta ceva. Ayampi viseso ubhayaniyamavasena hoti. Imasmiñhi naye pubbabhāgavipassanā somanassasahagatā vā upekkhāsahagatā vā hoti, vuṭṭhānagāminī upekkhāsahagatāva. Arūpajjhānāni pādakāni katvā uppāditamaggepi eseva nayo. Evaṃ pādakajjhānato vuṭṭhāya ye keci saṅkhāre sammasitvā nibbattitamaggassa āsannapadese vuṭṭhitā samāpatti attanā sadisabhāvaṃ karoti, bhūmivaṇṇo viya godhāvaṇṇassa. Tuy nhiên, trong đạo được làm cho sanh khởi sau khi lấy ngũ thiền làm nền tảng, do năng lực của xả và nhất tâm, có hai thiền chi, và có sáu giác chi và bảy đạo chi. Sự đặc thù này cũng xảy ra do năng lực của cả hai sự quy định. Thật vậy, trong pháp này, minh sát ở giai đoạn trước là câu hành với hỷ hoặc câu hành với xả, (còn minh sát) xuất khởi chỉ là câu hành với xả. Trong đạo được làm cho sanh khởi sau khi lấy các thiền vô sắc làm nền tảng cũng theo pháp này. Như vậy, sau khi xuất khỏi thiền nền tảng, sau khi quán xét bất cứ hành nào, thiền chứng đã xuất khởi ở nơi gần kề của đạo được làm cho sanh khởi làm cho (đạo) có trạng thái tương tự với chính nó, giống như màu sắc của đất (làm cho) màu sắc của con kỳ đà (tương tự với nó). Dutiyattheravāde pana yato yato samāpattito vuṭṭhāya ye ye samāpattidhamme sammasitvā maggo nibbattito hoti taṃtaṃsamāpattisadisova hoti, sammasitasamāpattisadisoti attho. Sace [Pg.273] pana kāmāvacaradhamme sammasati paṭhamajjhānikova hoti. Tatrāpi vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo. Tuy nhiên, trong học thuyết của vị trưởng lão thứ hai, sau khi xuất khỏi thiền chứng nào, sau khi quán xét các pháp thiền chứng nào, đạo được làm cho sanh khởi, (đạo ấy) chỉ tương tự với thiền chứng ấy; nghĩa là tương tự với thiền chứng đã được quán xét. Tuy nhiên, nếu quán xét các pháp cõi dục, (đạo ấy) chỉ là (đạo) sơ thiền. Ở đó cũng vậy, sự quy định của minh sát nên được hiểu theo cách đã được nói đến. Tatiyattheravāde ‘aho vatāhaṃ sattaṅgikaṃ maggaṃ pāpuṇeyyaṃ, aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ pāpuṇeyya’nti attano ajjhāsayānurūpena yaṃ yaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā ye vā ye vā jhānadhamme sammasitvā maggo nibbattito taṃtaṃjhānasadisova hoti. Pādakajjhānaṃ pana sammasitajjhānaṃ vā vinā, ajjhāsayamatteneva taṃ na ijjhati. Svāyamattho nandakovādasuttena dīpetabbo. Vuttañhetaṃ – Trong học thuyết của vị trưởng lão thứ ba, (với ý nghĩ) ‘Ôi, mong sao ta đạt được đạo có bảy chi, mong sao ta đạt được đạo có tám chi,’ tùy theo khuynh hướng của mình, sau khi lấy thiền nào làm nền tảng hoặc sau khi quán xét các pháp thiền nào, đạo được làm cho sanh khởi chỉ tương tự với thiền ấy. Tuy nhiên, không có thiền nền tảng hoặc thiền được quán xét, điều đó không thành tựu chỉ bằng khuynh hướng. Ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bằng kinh Nandakovāda. Điều này đã được nói rằng: ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, tadahuposathe pannarase na hoti bahuno janassa kaṅkhā vā vimati vā ‘ūno nu kho cando puṇṇo nu kho cando’ti, atha kho puṇṇo candotveva hoti, evameva kho, bhikkhave, tā bhikkhuniyo nandakassa dhammadesanāya attamanā ceva paripuṇṇasaṅkappā ca. Tāsaṃ, bhikkhave, pañcannaṃ bhikkhunisatānaṃ yā pacchimikā bhikkhunī sā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’’ti (ma. ni. 3.415). “Này các Tỳ-khưu, ví như vào ngày trai giới rằm, không có sự nghi ngờ hay phân vân cho nhiều người rằng: ‘Mặt trăng khuyết hay mặt trăng tròn?’, mà chỉ có (sự xác quyết) rằng mặt trăng tròn. Cũng vậy, này các Tỳ-khưu, các vị Tỳ-khưu-ni ấy với bài pháp thoại của Nandaka đã hoan hỷ và có ý nguyện được viên mãn. Này các Tỳ-khưu, trong năm trăm vị Tỳ-khưu-ni ấy, vị Tỳ-khưu-ni thấp nhất là bậc Dự lưu, không bị rơi vào đọa xứ, chắc chắn, hướng đến sự giác ngộ.” (M. ni. 3.415). Tāsu hi yassā bhikkhuniyā sotāpattiphalassa upanissayo, sā sotāpattiphaleneva paripuṇṇasaṅkappā ahosi…pe… yassā arahattassa upanissayo sā arahatteneva. Evameva attano ajjhāsayānurūpena yaṃ yaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā ye vā ye vā jhānadhamme sammasitvā maggo nibbattito taṃtaṃjhānasadisova so hoti. Pādakajjhānaṃ pana sammasitajjhānaṃ vā vinā, ajjhāsayamatteneva taṃ na ijjhatīti. Etthāpi ca vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo. Thật vậy, trong các vị ấy, vị Tỳ-khưu-ni nào có duyên trợ cho Dự lưu quả, vị ấy đã có ý nguyện được viên mãn chỉ bằng Dự lưu quả... vị nào có duyên trợ cho A-la-hán quả, vị ấy (có ý nguyện được viên mãn) chỉ bằng A-la-hán quả. Cũng vậy, tùy theo khuynh hướng của mình, sau khi lấy thiền nào làm nền tảng hoặc sau khi quán xét các pháp thiền nào, đạo được làm cho sanh khởi, đạo ấy chỉ tương tự với thiền ấy. Tuy nhiên, không có thiền nền tảng hoặc thiền được quán xét, điều đó không thành tựu chỉ bằng khuynh hướng. Và ở đây cũng vậy, sự quy định của minh sát nên được hiểu theo cách đã được nói đến. Tattha ‘pādakajjhānameva niyametī’ti evaṃvādiṃ tipiṭakacūḷanāgattheraṃ antevāsikā āhaṃsu – ‘bhante, yattha tāva pādakajjhānaṃ atthi tattha taṃ niyametu; yasmiṃ pana pādakajjhānaṃ natthi, tasmiṃ arūpabhave kiṃ niyametī’ti? ‘Āvuso, tatthapi pādakajjhānameva niyameti. Yo hi bhikkhu aṭṭhasamāpattilābhī paṭhamajjhānaṃ pādakaṃ katvā sotāpattimaggaphalāni nibbattetvā aparihīnajjhāno kālaṃ katvā arūpabhave nibbatto, paṭhamajjhānikāya sotāpattiphalasamāpattiyā vuṭṭhāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā upari [Pg.274] tīṇi maggaphalāni nibbatteti, tassa tāni paṭhamajjhānikāneva honti. Dutiyajjhānikādīsupi eseva nayo. Arūpe tikacatukkajjhānaṃ uppajjati, tañca kho lokuttaraṃ na lokiyaṃ. Evaṃ tatthāpi pādakajjhānameva niyameti āvuso’ti. ‘Sukathito, bhante, pañho’ti. Trong các vị ấy, các đệ tử đã hỏi Trưởng lão Tipiṭaka Cūḷanāga, người có quan điểm rằng: ‘Chỉ có thiền nền tảng (pādakajjhāna) mới quyết định.’ – ‘Bạch ngài, ở nơi nào có thiền nền tảng, thì ở đó nó hãy quyết định; nhưng ở nơi nào không có thiền nền tảng, trong cõi vô sắc ấy, cái gì quyết định?’ – ‘Này chư hiền, ngay cả ở đó, chính thiền nền tảng quyết định. Thật vậy, vị tỳ khưu nào đã chứng đắc tám thiền chứng, sau khi lấy sơ thiền làm nền tảng, đã làm phát sinh đạo và quả Tu-đà-hoàn, không bị thối thất thiền, sau khi mệnh chung, được tái sanh vào cõi vô sắc, vị ấy xuất khỏi định quả Tu-đà-hoàn thuộc sơ thiền, thiết lập tuệ quán, và làm phát sinh ba đạo và quả cao hơn, thì đối với vị ấy, những (đạo quả) ấy chỉ thuộc về sơ thiền. Phương pháp này cũng tương tự đối với nhị thiền, v.v. Ở cõi vô sắc, thiền ba chi và thiền bốn chi có khởi sanh, và chúng là siêu thế, không phải thế gian. Như vậy, này chư hiền, ngay cả ở đó, chính thiền nền tảng quyết định.’ – ‘Bạch ngài, câu hỏi đã được giải đáp rất hay.’ ‘Vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamenti; yaṃ yaṃ hi pañcakkhandhaṃ sammasitvā vuṭṭhāti taṃtaṃsadisova maggo hotī’ti vādiṃ moravāpivāsimahādattattherampi antevāsikā āhaṃsu ‘bhante, tumhākaṃ vāde doso paññāyati – rūpaṃ sammasitvā vuṭṭhitabhikkhuno hi rūpasadisena abyākatena maggena bhavitabbaṃ, nevasaññānāsaññāyatanaṃ nayato pariggahetvā vuṭṭhitassa taṃsadiseneva nevasaññānāsaññābhāvappattena maggena bhavitabba’nti. ‘Na, āvuso, evaṃ hoti. Lokuttaramaggo hi appanaṃ appatto nāma natthi, tasmā rūpaṃ sammasitvā vuṭṭhitassa aṭṭhaṅgiko somanassasahagatamaggo hoti, nevasaññānāsaññāyatanaṃ sammasitvā vuṭṭhitassapi na sabbākārena tādiso hoti, sattaṅgiko pana upekkhāsahagatamaggo hotī’ti. Các đệ tử cũng đã hỏi Trưởng lão Mahādatta, trú tại Moravāpi, người có quan điểm rằng: ‘Các uẩn, vốn là đối tượng của tuệ quán, quyết định; thật vậy, sau khi quán xét năm uẩn nào rồi xuất ra, đạo cũng tương tự như uẩn ấy.’ – ‘Bạch ngài, trong học thuyết của ngài có một lỗi lầm được nhận thấy – thật vậy, đối với vị tỳ khưu xuất ra sau khi quán xét sắc, đạo phải tương tự như sắc, là vô ký; đối với vị xuất ra sau khi đã nắm bắt xứ phi tưởng phi phi tưởng theo phương pháp, đạo phải tương tự như xứ ấy, đã đạt đến trạng thái phi tưởng phi phi tưởng.’ – ‘Không phải vậy, này chư hiền. Thật vậy, không có đạo siêu thế nào mà không đạt đến an chỉ định. Do đó, đối với vị xuất ra sau khi quán xét sắc, có đạo tám chi tương ưng với hỷ; và đối với vị xuất ra sau khi quán xét xứ phi tưởng phi phi tưởng, đạo không hoàn toàn tương tự như vậy, mà là đạo bảy chi tương ưng với xả.’ ‘Puggalajjhāsayo niyametī’tivādino cūḷābhayattherassāpi vādaṃ āharitvā tipiṭakacūḷanāgattherassa kathayiṃsu. So āha – ‘yassa tāva pādakajjhānaṃ atthi tassa puggalajjhāsayo niyametu, yassa taṃ natthi tassa katarajjhāsayo niyamessati niddhanassa vuḍḍhigavesanakālo viya hotī’ti. Họ cũng đã trình bày học thuyết của Trưởng lão Cūḷābhaya, người có quan điểm rằng: ‘Tâm tánh (ajjhāsaya) của cá nhân quyết định,’ cho Trưởng lão Tipiṭaka Cūḷanāga. Vị ấy nói: ‘Đối với người có thiền nền tảng, hãy để tâm tánh của cá nhân quyết định; đối với người không có thiền ấy, tâm tánh nào sẽ quyết định? Điều này giống như người nghèo khó đi tìm kiếm tiền lãi.’ Taṃ kathaṃ āharitvā tipiṭakacūḷābhayattherassa puna kathayiṃsu. So ‘pādakajjhānavato idaṃ kathitaṃ āvuso’ti āha. Yathā pana pādakajjhānavato, sammasitajjhānavatopi tatheva veditabbaṃ. Pañcamajjhānato vuṭṭhāya hi paṭhamādīni sammasato uppannamaggo paṭhamattheravādena pañcamajjhāniko. Dutiyavādena paṭhamādijjhāniko āpajjatīti dvepi vādā virujjhanti. Tatiyavādena panettha ‘yaṃ icchati tajjhāniko hotī’ti te ca vādā na virujjhanti, ajjhāsayo ca sātthako hotīti. Evaṃ tayopi therā paṇḍitā byattā buddhisampannāva. Tena tesaṃ vādaṃ tantiṃ katvā ṭhapayiṃsu. Idha pana atthameva uddharitvā tayopete vāde vipassanāva niyametīti dassitaṃ. Họ lại trình bày lời nói ấy cho Trưởng lão Tipiṭaka Cūḷābhaya. Vị ấy nói: ‘Này chư hiền, điều này được nói cho người có thiền nền tảng.’ Tuy nhiên, cũng như đối với người có thiền nền tảng, cần phải hiểu theo cách tương tự đối với người có thiền được quán xét. Thật vậy, đối với người xuất khỏi ngũ thiền và quán xét các thiền từ sơ thiền trở đi, đạo khởi sanh sẽ thuộc về ngũ thiền theo học thuyết của vị trưởng lão thứ nhất. Theo học thuyết thứ hai, đạo sẽ thuộc về sơ thiền, v.v. Như vậy, cả hai học thuyết đều mâu thuẫn. Nhưng trong học thuyết thứ ba, ‘vị ấy muốn thiền nào thì đạo thuộc về thiền ấy,’ do đó các học thuyết kia không mâu thuẫn, và tâm tánh trở nên có ý nghĩa. Như vậy, cả ba vị trưởng lão đều là bậc hiền trí, tài giỏi, và đầy đủ trí tuệ. Do đó, (các vị A-xà-lê) đã thiết lập học thuyết của họ thành truyền thống kinh điển. Tuy nhiên, ở đây, sau khi chỉ trích dẫn ý nghĩa, đã được chỉ ra rằng trong ba học thuyết này, chính tuệ quán quyết định. Idāni [Pg.275] ‘nimittaṃ paṭipadāpatī’ti ettha evaṃ aṅgapariṇāmavato maggassa uppādakāle gotrabhu kuto vuṭṭhāti? Maggo kutoti? Gotrabhu tāva nimittato vuṭṭhāti, pavattaṃ chettuṃ na sakkoti, ekatovuṭṭhāno hesa. Maggo nimittato vuṭṭhāti, pavattampi chindati ubhatovuṭṭhāno hesa. Tesaṃ ayaṃ uppattinayo – yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti, tasmiṃ anulomaṃ neva ekaṃ hoti, na pañcamaṃ. Ekañhi āsevanaṃ na labhati, pañcamaṃ bhavaṅgassa āsannattā pavedhati. Tadā hi javanaṃ patitaṃ nāma hoti. Tasmā neva ekaṃ hoti na pañcamaṃ. Mahāpaññassa pana dve anulomāni honti, tatiyaṃ gotrabhu, catutthaṃ maggacittaṃ, tīṇi phalāni, tato bhavaṅgotaraṇaṃ. Majjhimapaññassa tīṇi anulomāni honti, catutthaṃ gotrabhu, pañcamaṃ maggacittaṃ, dve phalāni, tato bhavaṅgotaraṇaṃ. Mandapaññassa cattāri anulomāni, honti pañcamaṃ gotrabhu, chaṭṭhaṃ maggacittaṃ, sattamaṃ phalaṃ, tato bhavaṅgotaraṇaṃ. Tatra mahāpaññamandapaññānaṃ vasena akathetvā majjhimapaññassa vasena kathetabbaṃ. Bây giờ, trong câu ‘tướng rơi vào đạo lộ,’ vào lúc đạo có sự chuyển đổi các chi phần khởi sanh, tâm chuyển tộc (gotrabhu) xuất khởi từ đâu? Đạo xuất khởi từ đâu? Trước hết, tâm chuyển tộc xuất khởi từ tướng (của các hành), không thể đoạn trừ dòng tương tục (của sự hữu); vì nó là sự xuất khởi từ một phía. Đạo xuất khởi từ tướng, và cũng đoạn trừ dòng tương tục; vì nó là sự xuất khởi từ cả hai phía. Đây là phương thức khởi sanh của chúng: Thật vậy, trong lộ trình tâm mà sự xuất khởi của đạo xảy ra, tâm thuận thứ (anuloma) không bao giờ là một, cũng không phải là năm. Vì một (sát-na) không nhận được (năng lực của) sự lặp lại (āsevana), còn (sát-na) thứ năm thì rung động do sự gần gũi với dòng hữu phần (bhavaṅga). Thật vậy, khi ấy tốc hành tâm (javana) được gọi là đã rơi rụng. Do đó, nó không bao giờ là một, cũng không phải là năm. Nhưng đối với người có trí tuệ lớn, có hai tâm thuận thứ, thứ ba là tâm chuyển tộc, thứ tư là tâm đạo, ba tâm quả, sau đó chìm vào hữu phần. Đối với người có trí tuệ trung bình, có ba tâm thuận thứ, thứ tư là tâm chuyển tộc, thứ năm là tâm đạo, hai tâm quả, sau đó chìm vào hữu phần. Đối với người có trí tuệ chậm lụt, có bốn tâm thuận thứ, thứ năm là tâm chuyển tộc, thứ sáu là tâm đạo, thứ bảy là tâm quả, sau đó chìm vào hữu phần. Trong đó, không nên nói theo trường hợp của người có trí tuệ lớn và trí tuệ chậm lụt, mà nên nói theo trường hợp của người có trí tuệ trung bình. Yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti, tasmiṃ kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatā manodvārāvajjanaṃ hutvā vipassanāgocare khandhe ārammaṇaṃ katvā bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti. Tadanantaraṃ teneva āvajjanena gahitakkhandhe gahetvā uppajjati paṭhamaṃ javanaṃ anulomañāṇaṃ. Taṃ tesu khandhesu aniccāti vā dukkhāti vā anattāti vā pavattitvā oḷārikaṃ oḷārikaṃ saccapaṭicchādakatamaṃ vinodetvā tīṇi lakkhaṇāni bhiyyo bhiyyo pākaṭāni katvā nirujjhati. Tadanantaraṃ uppajjati dutiyānulomaṃ. Tesu purimaṃ anāsevanaṃ. Dutiyassa purimaṃ āsevanaṃ hoti. Tampi laddhāsevanattā tikkhaṃ sūraṃ pasannaṃ hutvā tasmiṃyevārammaṇe tenevākārena pavattitvā majjhimappamāṇaṃ saccapaṭicchādakatamaṃ vinodetvā tīṇi lakkhaṇāni bhiyyo bhiyyo pākaṭāni katvā nirujjhati. Tadanantaraṃ uppajjati tatiyānulomaṃ. Tassa dutiyaṃ āsevanaṃ hoti. Tampi laddhāsevanattā tikkhaṃ sūraṃ pasannaṃ hutvā tasmiṃyevārammaṇe tenevākārena pavattitvā tadavasesaṃ aṇusahagataṃ saccapaṭicchādakatamaṃ vinodetvā niravasesaṃ katvā tīṇi lakkhaṇāni bhiyyo bhiyyo pākaṭāni [Pg.276] katvā nirujjhati. Evaṃ tīhi anulomehi saccapaṭicchādakatame vinodite tadanantaraṃ uppajjati gotrabhuññāṇaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ kurumānaṃ. Thật vậy, trong lượt nào có sự xuất khởi từ đạo, trong lượt ấy, ý thức giới duy tác vô nhân tương ưng với xả trở thành tâm hướng ý môn, lấy các uẩn là đối tượng của thiền minh sát làm cảnh, làm cho dòng hộ kiếp xoay trở lại. Ngay sau đó, bắt lấy các uẩn đã được bắt bởi chính tâm hướng môn ấy, tốc hành tâm thứ nhất là trí thuận thứ sanh khởi. Trí ấy, sau khi diễn tiến trong các uẩn ấy với trạng thái là vô thường, hoặc là khổ, hoặc là vô ngã, loại trừ bóng tối si mê che lấp Tứ đế một cách thô thiển nhất, làm cho ba tướng trạng trở nên ngày càng rõ rệt rồi diệt đi. Ngay sau đó, trí thuận thứ thứ hai sanh khởi. Trong đó, cái trước không có sự lặp lại. Cái trước trở thành sự lặp lại cho cái thứ hai. Trí ấy cũng do đã nhận được sự lặp lại, trở nên sắc bén, dũng mãnh, trong sáng, sau khi diễn tiến trong chính đối tượng ấy, với chính trạng thái ấy, loại trừ bóng tối si mê che lấp Tứ đế ở mức độ trung bình, làm cho ba tướng trạng trở nên ngày càng rõ rệt rồi diệt đi. Ngay sau đó, trí thuận thứ thứ ba sanh khởi. Cái thứ hai trở thành sự lặp lại cho nó. Trí ấy cũng do đã nhận được sự lặp lại, trở nên sắc bén, dũng mãnh, trong sáng, sau khi diễn tiến trong chính đối tượng ấy, với chính trạng thái ấy, loại trừ phần còn lại của bóng tối si mê che lấp Tứ đế, phần vi tế, làm cho không còn sót lại, làm cho ba tướng trạng trở nên ngày càng rõ rệt rồi diệt đi. Như vậy, khi bóng tối si mê che lấp Tứ đế đã được loại trừ bởi ba trí thuận thứ, ngay sau đó, trí chuyển tộc sanh khởi, lấy Níp-bàn làm đối tượng. Tatrāyaṃ upamā – eko kira cakkhumā puriso nakkhattayogaṃ jānissāmīti rattibhāge nikkhamitvā candaṃ passituṃ uddhaṃ ullokesi. Tassa valāhakehi paṭicchannattā cando na paññāyittha. Atheko vāto uṭṭhahitvā thūlathūle valāhake viddhaṃsesi. Aparo majjhime. Aparo sukhume. Tato so puriso vigatavalāhake nabhe candaṃ disvā nakkhattayogaṃ aññāsi. Về điều này, có ví dụ như sau: Một người đàn ông có mắt sáng, với ý nghĩ ‘ta sẽ biết sự hội hợp của các vì sao,’ vào ban đêm đi ra ngoài, ngước nhìn lên để xem mặt trăng. Đối với người ấy, do bị mây che phủ nên mặt trăng không hiện rõ. Khi ấy, một cơn gió nổi lên thổi tan những đám mây dày đặc. Một cơn gió khác thổi tan những đám mây vừa. Một cơn gió khác nữa thổi tan những đám mây mỏng. Sau đó, người đàn ông ấy, trên bầu trời không còn mây, thấy được mặt trăng và biết được sự hội hợp của các vì sao. Tattha tayo valāhakā viya saccapaṭicchādakathūlamajjhimasukhumakilesandhakārā. Tayo vātā viya tīṇi anulomacittāni. Cakkhumā puriso viya gotrabhuññāṇaṃ. Cando viya nibbānaṃ. Ekekassa vātassa yathākkamena valāhakattayaviddhaṃsanaṃ viya ekekassa anulomacittassa saccapaṭicchādakatamavinodanaṃ. Vigatavalāhake nabhe tassa purisassa visuddhacandadassanaṃ viya vigate saccapaṭicchādake tame gotrabhuññāṇassa suvisuddhanibbānārammaṇakaraṇaṃ. Trong đó, ba loại mây được ví như bóng tối phiền não thô, trung, và tế che lấp Tứ đế. Ba cơn gió được ví như ba tâm thuận thứ. Người đàn ông mắt sáng được ví như trí chuyển tộc. Mặt trăng được ví như Níp-bàn. Việc mỗi cơn gió lần lượt thổi tan ba loại mây được ví như việc mỗi tâm thuận thứ loại trừ bóng tối si mê che lấp Tứ đế. Việc người đàn ông ấy thấy mặt trăng thanh tịnh trên bầu trời không còn mây được ví như việc trí chuyển tộc lấy Níp-bàn hoàn toàn thanh tịnh làm đối tượng khi bóng tối si mê che lấp Tứ đế đã tan biến. Yatheva hi tayo vātā candapaṭicchādake valāhakeyeva viddhaṃsetuṃ sakkonti, na candaṃ daṭṭhuṃ, evaṃ anulomāni saccapaṭicchādakatameyeva vinodetuṃ sakkonti, na nibbānaṃ ārammaṇaṃ kātuṃ. Yathā so puriso candameva daṭṭhuṃ sakkoti na valāhake viddhaṃsetuṃ, evaṃ gotrabhuññāṇaṃ nibbānameva ārammaṇaṃ kātuṃ sakkoti na kilesatamaṃ vinodetuṃ. Evaṃ anulomaṃ saṅkhārārammaṇaṃ hoti, gotrabhu nibbānārammaṇaṃ. Quả thật, giống như ba cơn gió chỉ có thể thổi tan những đám mây che mặt trăng, chứ không thể thấy mặt trăng, cũng vậy, các tâm thuận thứ chỉ có thể loại trừ bóng tối si mê che lấp Tứ đế, chứ không thể lấy Níp-bàn làm đối tượng. Giống như người đàn ông ấy chỉ có thể thấy mặt trăng, chứ không thể thổi tan mây, cũng vậy, trí chuyển tộc chỉ có thể lấy Níp-bàn làm đối tượng, chứ không thể loại trừ bóng tối phiền não. Như vậy, tâm thuận thứ có các pháp hữu vi làm đối tượng, trí chuyển tộc có Níp-bàn làm đối tượng. Yadi hi gotrabhu anulomena gahitārammaṇaṃ gaṇheyya puna anulomaṃ taṃ anubandheyyāti maggavuṭṭhānameva na bhaveyya. Gotrabhuññāṇaṃ pana anulomassa ārammaṇaṃ aggahetvā taṃ apacchatopavattikaṃ katvā sayaṃ anāvajjanampi samānaṃ āvajjanaṭṭhāne ṭhatvā evaṃ nibbattāhīti maggassa saññaṃ datvā viya nirujjhati. Maggopi tena dinnasaññaṃ amuñcitvāva avīcisantativasena taṃ ñāṇaṃ anubandhamāno anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ dosakkhandhaṃ mohakkhandhaṃ nibbijjhamānova padālayamānova nibbattati. Thật vậy, nếu trí chuyển tộc bắt lấy đối tượng đã được bắt bởi tâm thuận thứ, thì tâm thuận thứ sẽ lại theo sau nó, và do đó, sự xuất khởi từ đạo sẽ không thể xảy ra. Nhưng trí chuyển tộc, không bắt lấy đối tượng của tâm thuận thứ, làm cho tâm ấy không còn diễn tiến sau đó nữa, tự mình dù không phải là tâm hướng môn vẫn đứng ở vị trí của tâm hướng môn, giống như ra hiệu cho đạo rằng ‘hãy sanh khởi như thế này’ rồi diệt đi. Đạo cũng vậy, không rời bỏ tín hiệu đã được nó đưa ra, bằng sự liên tục không gián đoạn, theo sau trí ấy, vừa xuyên thủng, vừa phá vỡ khối tham, khối sân, khối si chưa từng được xuyên thủng, chưa từng được phá vỡ trước đây, mà sanh khởi. Tatrāyaṃ [Pg.277] upamā – eko kira issāso dhanusatamatthake phalakasataṃ ṭhapāpetvā vatthena mukhaṃ veṭhetvā saraṃ sannayhitvā cakkayante aṭṭhāsi. Añño puriso cakkayantaṃ āvañchitvā yadā issāsassa phalakasataṃ abhimukhaṃ hoti tadā tattha daṇḍakena saññaṃ deti, issāso daṇḍakasaññaṃ amuñcitvāva saraṃ khipitvā phalakasataṃ nibbijjhati. Tattha daṇḍakasaññā viya gotrabhuññāṇaṃ. Issāso viya maggañāṇaṃ. Issāsassa daṇḍakasaññaṃ amuñcitvāva phalakasatanibbijjhanaṃ viya maggañāṇassa gotrabhuññāṇena dinnasaññaṃ amuñcitvāva nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā anibbiddhapubbaapadālitapubbānaṃ lobhakkhandhādīnaṃ nibbijjhanapadālanaṃ. Bhūmiladdhavaṭṭasetusamugghātakaraṇantipi etadeva. Maggassa hi ekameva kiccaṃ anusayappajahanaṃ. Iti so anusaye pajahanto nimittā vuṭṭhāti nāma, pavattaṃ chindati nāma. ‘Nimitta’nti rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇanimittaṃ. ‘Pavatta’mpi rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇapavattameva. Taṃ duvidhaṃ hoti – upādinnakaṃ anupādinnakanti. Tesu maggassa anupādinnakato vuṭṭhānacchāyā dissatīti vatvā anupādinnakato vuṭṭhātīti vadiṃsu. Về điều này, có ví dụ như sau: Một cung thủ cho đặt một trăm tấm ván ở khoảng cách một trăm tầm cung, bịt mặt bằng vải, lắp tên vào, rồi đứng trên một cỗ xe. Một người khác kéo cỗ xe, và khi một trăm tấm ván ở ngay trước mặt cung thủ, người ấy dùng gậy ra hiệu. Cung thủ không bỏ lỡ tín hiệu bằng gậy, bắn tên xuyên thủng một trăm tấm ván. Trong đó, tín hiệu bằng gậy được ví như trí chuyển tộc. Cung thủ được ví như đạo trí. Việc cung thủ không bỏ lỡ tín hiệu bằng gậy mà xuyên thủng một trăm tấm ván được ví như việc đạo trí không bỏ lỡ tín hiệu được đưa ra bởi trí chuyển tộc, lấy Níp-bàn làm đối tượng, mà xuyên thủng và phá vỡ các khối tham, v.v., chưa từng được xuyên thủng, chưa từng được phá vỡ trước đây. Chính điều này cũng được gọi là việc nhổ bật gốc cây cầu luân hồi đã có được trong các cõi. Vì đạo chỉ có một nhiệm vụ duy nhất là đoạn trừ các tùy miên. Do đó, khi đoạn trừ các tùy miên, nó được gọi là xuất khởi từ tướng, được gọi là cắt đứt dòng diễn tiến. 'Tướng' là tướng của sắc, thọ, tưởng, hành, thức. 'Dòng diễn tiến' cũng chính là dòng diễn tiến của sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Nó có hai loại: có chấp thủ và không có chấp thủ. Trong hai loại đó, nói rằng dấu hiệu của sự xuất khởi của đạo được thấy từ dòng diễn tiến không có chấp thủ, các vị đã nói rằng nó xuất khởi từ dòng diễn tiến không có chấp thủ. Sotāpattimaggena hi cattāri diṭṭhigatasampayuttāni vicikicchāsahagatanti pañca cittāni pahīyanti. Tāni rūpaṃ samuṭṭhāpenti. Taṃ anupādinnakarūpakkhandho. Tāni cittāni viññāṇakkhandho. Taṃsampayuttā vedanā saññā saṅkhārā tayo arūpakkhandhā. Tattha sace sotāpannassa sotāpattimaggo abhāvito abhavissa tāni pañca cittāni chasu ārammaṇesu pariyuṭṭhānaṃ pāpuṇeyyuṃ. Sotāpattimaggo pana tesaṃ pariyuṭṭhānenappattiṃ vārayamāno setusamugghātaṃ abhabbuppattikabhāvaṃ kurumāno anupādinnakato vuṭṭhāti nāma. Thật vậy, do Tuệ đạo Dự lưu, năm tâm là bốn tâm tương ưng tà kiến và (một) tâm câu hữu hoài nghi bị đoạn trừ. Các tâm ấy làm sanh khởi sắc pháp. Sắc pháp ấy là sắc uẩn không do nghiệp sanh. Các tâm ấy là thức uẩn. Thọ, tưởng, hành tương ưng với các tâm ấy là ba vô sắc uẩn. Trong trường hợp ấy, nếu Tuệ đạo Dự lưu của vị Dự lưu chưa được tu tập, năm tâm ấy có thể đạt đến sự ám ảnh trong sáu đối tượng. Nhưng Tuệ đạo Dự lưu, trong khi ngăn cản sự phát sanh ám ảnh của chúng, thực hiện việc đoạn tuyệt nhân và trạng thái không thể sanh khởi, được gọi là xuất khởi khỏi (pháp hữu vi) không do nghiệp sanh. Sakadāgāmimaggena cattāri diṭṭhigatavippayuttāni dve domanassasahagatānīti oḷārikakāmarāgabyāpādavasena cha cittāni pahīyanti. Anāgāmimaggena aṇusahagatakāmarāgabyāpādavasena tāni eva cha cittāni pahīyanti. Arahattamaggena cattāri diṭṭhigatavippayuttāni uddhaccasahagatañcāti pañca akusalacittāni pahīyanti. Tattha sace tesaṃ ariyānaṃ te maggā abhāvitā assu, tāni cittāni chasu ārammaṇesu pariyuṭṭhānaṃ pāpuṇeyyuṃ. Te pana tesaṃ maggā pariyuṭṭhānappattiṃ vārayamānā setusamugghātaṃ [Pg.278] abhabbuppattikabhāvaṃ kurumānā anupādinnakato vuṭṭhahanti nāma. Do Tuệ đạo Nhất lai, sáu tâm là bốn tâm bất tương ưng tà kiến và hai tâm câu hữu ưu, theo phương diện dục tham và sân hận thô thiển, bị đoạn trừ. Do Tuệ đạo Bất lai, chính sáu tâm ấy, theo phương diện dục tham và sân hận vi tế, bị đoạn trừ. Do Tuệ đạo A-la-hán, năm tâm bất thiện là bốn tâm bất tương ưng tà kiến và (một) tâm câu hữu phóng dật bị đoạn trừ. Trong trường hợp ấy, nếu các tuệ đạo ấy của các bậc Thánh chưa được tu tập, các tâm ấy có thể đạt đến sự ám ảnh trong sáu đối tượng. Nhưng các tuệ đạo ấy, trong khi ngăn cản sự phát sanh ám ảnh của chúng, thực hiện việc đoạn tuyệt nhân và trạng thái không thể sanh khởi, được gọi là xuất khởi khỏi (pháp hữu vi) không do nghiệp sanh. Upādinnakato vuṭṭhānacchāyā dissatīti vatvā upādinnakato vuṭṭhātītipi vadiṃsu. Sace hi sotāpannassa sotāpattimaggo abhāvito abhavissa, ṭhapetvā satta bhave anamatagge saṃsāravaṭṭe upādinnakappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Tīṇi saṃyojanāni diṭṭhānusayo vicikicchānusayoti ime pana pañca kilese sotāpattimaggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto sotāpannassa satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāravaṭṭe upādinnakappavattaṃ pavattissati? Evaṃ sotāpattimaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakato vuṭṭhāti nāma. Sau khi nói rằng: "Dấu hiệu của sự xuất khởi khỏi (pháp hữu vi) do nghiệp sanh được thấy", họ cũng nói rằng: "Vị ấy xuất khởi khỏi (pháp hữu vi) do nghiệp sanh". Thật vậy, nếu Tuệ đạo Dự lưu của vị Dự lưu chưa được tu tập, thì ngoài bảy kiếp sống, sự tiếp diễn của (pháp hữu vi) do nghiệp sanh sẽ diễn ra trong vòng luân hồi vô thủy. Tại sao? Vì sự hiện hữu của các nhân cho sự tiếp diễn của nó. Nhưng Tuệ đạo Dự lưu, ngay khi sanh khởi, đã đoạn tận năm phiền não này: ba kiết sử, tùy miên tà kiến và tùy miên hoài nghi. Bây giờ, làm sao sự tiếp diễn của (pháp hữu vi) do nghiệp sanh có thể diễn ra đối với vị Dự lưu, ngoài bảy kiếp sống, trong vòng luân hồi vô thủy? Như vậy, Tuệ đạo Dự lưu, trong khi làm cho sự tiếp diễn của (pháp hữu vi) do nghiệp sanh không còn tiếp diễn, được gọi là xuất khởi khỏi (pháp hữu vi) do nghiệp sanh. Sace sakadāgāmissa sakadāgāmimaggo abhāvito abhavissa, ṭhapetvā dve bhave pañcasu bhavesu upādinnakapavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Oḷārikāni kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni oḷāriko kāmarāgānusayo paṭighānusayoti ime pana cattāro kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto sakadāgāmissa dve bhave ṭhapetvā pañcasu bhavesu upādinnakappavattaṃ pavattissati? Evaṃ sakadāgāmimaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakato vuṭṭhāti nāma. Nếu Tuệ đạo Nhất lai của vị Nhất lai chưa được tu tập, thì ngoài hai kiếp sống, sự tiếp diễn của (pháp hữu vi) do nghiệp sanh sẽ diễn ra trong năm kiếp sống. Tại sao? Vì sự hiện hữu của các nhân cho sự tiếp diễn của nó. Nhưng tuệ đạo ấy, ngay khi sanh khởi, đã đoạn tận bốn phiền não này: kiết sử dục tham và sân hận thô thiển, tùy miên dục tham và tùy miên sân hận thô thiển. Bây giờ, làm sao sự tiếp diễn của (pháp hữu vi) do nghiệp sanh có thể diễn ra đối với vị Nhất lai, ngoài hai kiếp sống, trong năm kiếp sống? Như vậy, Tuệ đạo Nhất lai, trong khi làm cho sự tiếp diễn của (pháp hữu vi) do nghiệp sanh không còn tiếp diễn, được gọi là xuất khởi khỏi (pháp hữu vi) do nghiệp sanh. Sace anāgāmissa anāgāmimaggo abhāvito abhavissa, ṭhapetvā ekaṃ bhavaṃ dutiyabhave upādinnakappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya. Aṇusahagatāni kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni aṇusahagato kāmarāgānusayo paṭighānusayoti ime pana cattāro kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto anāgāmissa ekaṃ bhavaṃ ṭhapetvā dutiyabhave upādinnakappavattaṃ pavattissati? Evaṃ anāgāmimaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakato vuṭṭhāti nāma. Nếu Tuệ đạo Bất lai của vị Bất lai chưa được tu tập, thì ngoài một kiếp sống, sự tiếp diễn của (pháp hữu vi) do nghiệp sanh sẽ diễn ra trong kiếp sống thứ hai. Tại sao? Vì sự hiện hữu của các nhân cho sự tiếp diễn của nó. Nhưng tuệ đạo ấy, ngay khi sanh khởi, đã đoạn tận bốn phiền não này: kiết sử dục tham và sân hận vi tế, tùy miên dục tham và tùy miên sân hận vi tế. Bây giờ, làm sao sự tiếp diễn của (pháp hữu vi) do nghiệp sanh có thể diễn ra đối với vị Bất lai, ngoài một kiếp sống, trong kiếp sống thứ hai? Như vậy, Tuệ đạo Bất lai, trong khi làm cho sự tiếp diễn của (pháp hữu vi) do nghiệp sanh không còn tiếp diễn, được gọi là xuất khởi khỏi (pháp hữu vi) do nghiệp sanh. Sace arahato arahattamaggo abhāvito abhavissa, rūpārūpabhavesu upādinnakappavattaṃ pavatteyya. Kasmā? Tassa pavattiyā hetūnaṃ atthitāya[Pg.279]. Rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṃ avijjā mānānusayo bhavarāgānusayo avijjānusayoti ime pana aṭṭha kilese so maggo uppajjamānova samugghāteti. Idāni kuto khīṇāsavassa punabbhave upādinnakappavattaṃ pavattissati? Evaṃ arahattamaggo upādinnakappavattaṃ appavattaṃ kurumāno upādinnakato vuṭṭhāti nāma. Nếu Tuệ đạo A-la-hán của vị A-la-hán chưa được tu tập, sự tiếp diễn của (pháp hữu vi) do nghiệp sanh sẽ diễn ra trong các cõi Sắc và Vô sắc. Tại sao? Vì sự hiện hữu của các nhân cho sự tiếp diễn của nó. Nhưng tuệ đạo ấy, ngay khi sanh khởi, đã đoạn tận tám phiền não này: sắc ái, vô sắc ái, mạn, phóng dật, vô minh, tùy miên mạn, tùy miên hữu ái, và tùy miên vô minh. Bây giờ, làm sao sự tiếp diễn của (pháp hữu vi) do nghiệp sanh có thể diễn ra trong kiếp sau đối với vị Lậu tận? Như vậy, Tuệ đạo A-la-hán, trong khi làm cho sự tiếp diễn của (pháp hữu vi) do nghiệp sanh không còn tiếp diễn, được gọi là xuất khởi khỏi (pháp hữu vi) do nghiệp sanh. Sotāpattimaggo cettha apāyabhavato vuṭṭhāti, sakadāgāmimaggo sugatikāmabhavekadesato, anāgāmimaggo kāmabhavato, arahattamaggo rūpārūpabhavato sabbabhavehipi vuṭṭhāti evāti vadanti. Và ở đây, họ nói rằng: Tuệ đạo Dự lưu xuất khởi khỏi cõi khổ, Tuệ đạo Nhất lai xuất khởi khỏi một phần của cõi Dục thiện thú, Tuệ đạo Bất lai xuất khởi khỏi cõi Dục, Tuệ đạo A-la-hán xuất khởi khỏi cõi Sắc và Vô sắc, và cũng xuất khởi khỏi tất cả các cõi. Imassa panatthassa vibhāvanatthaṃ ayaṃ pāḷi – ‘‘sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāravaṭṭe ye uppajjeyyuṃ, nāmañca rūpañca etthete nirujjhanti vūpasamanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhanti. Và để làm rõ ý nghĩa này, đây là đoạn kinh văn: "Do trí tuệ của đạo Dự lưu, do sự diệt của thức hành, ngoài bảy kiếp sống, những danh và sắc nào có thể sanh khởi trong vòng luân hồi vô thủy, ở đây chúng bị diệt, lắng dịu, đi đến chấm dứt, trở nên an tịnh." ‘Sakadāgāmimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena dve bhave ṭhapetvā pañcasu bhavesu ye uppajjeyyuṃ, nāmañca rūpañca etthete nirujjhanti vūpasamanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhanti. "Do trí tuệ của đạo Nhất lai, do sự diệt của thức hành, ngoài hai kiếp sống, những danh và sắc nào có thể sanh khởi trong năm kiếp sống, ở đây chúng bị diệt, lắng dịu, đi đến chấm dứt, trở nên an tịnh." ‘Anāgāmimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena ekaṃ bhavaṃ ṭhapetvā kāmadhātuyā dvīsu bhavesu ye uppajjeyyuṃ, nāmañca rūpañca etthete nirujjhanti vūpasamanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhanti. "Do trí tuệ của đạo Bất lai, do sự diệt của thức hành, ngoài một kiếp sống, những danh và sắc nào có thể sanh khởi trong hai kiếp sống ở cõi Dục, ở đây chúng bị diệt, lắng dịu, đi đến chấm dứt, trở nên an tịnh." ‘Arahattamaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā ye uppajjeyyuṃ, nāmañca rūpañca etthete nirujjhanti vūpasamanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhanti. Arahato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyantassa carimaviññāṇassa nirodhena paññā ca sati ca nāmañca rūpañca etthete nirujjhanti vūpasamanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhantī’’ti (cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 6). Ayaṃ tāva nimitte vinicchayo. ‘Do sự diệt tận của thức hành (abhisaṅkhāraviññāṇa) bởi trí tuệ A-la-hán đạo, những danh và sắc nào có thể sanh khởi trong sắc giới hoặc vô sắc giới, thì tại đây chúng được diệt tận, được lắng dịu, đi đến chấm dứt, được tịnh chỉ. Đối với vị A-la-hán đang nhập vô dư y Niết-bàn giới, do sự diệt tận của thức cuối cùng, tuệ, niệm, danh và sắc, tại đây chúng được diệt tận, được lắng dịu, đi đến chấm dứt, được tịnh chỉ.’ Trước hết, đây là sự quyết đoán về nimitta (đề mục đã được chỉ định). ‘Paṭipadāpatī’ti – ettha pana paṭipadā calati na calatīti? Calati. Tathāgatassa hi sāriputtattherassa ca cattāropi maggā sukhapaṭipadā khippābhiññā ahesuṃ. Mahāmoggallānattherassa paṭhamamaggo sukhapaṭipado khippābhiñño, upari tayo maggā dukkhapaṭipadā khippābhiññā. Kasmā? Niddābhibhūtattā. Sammāsambuddho [Pg.280] kira sattāhaṃ daharakumārakaṃ viya theraṃ parihari. Theropi ekadivasaṃ niddāyamāno nisīdi. Atha naṃ satthā āha – ‘‘pacalāyasi no tvaṃ, moggallāna, pacalāyasi no tvaṃ moggallānā’’ti (a. ni. 7.61). Evarūpassapi mahābhiññappattassa sāvakassa paṭipadā calati, sesānaṃ kiṃ na calissati? Ekaccassa hi bhikkhuno cattāropi maggā dukkhapaṭipadā dandhābhiññā honti, ekaccassa dukkhapaṭipadā khippābhiññā, ekaccassa sukhapaṭipadā dandhābhiññā, ekaccassa sukhapaṭipadā khippābhiññā. Ekaccassa paṭhamamaggo dukkhapaṭipado dandhābhiñño hoti, dutiyamaggo dukkhapaṭipado khippābhiñño, tatiyamaggo sukhapaṭipado dandhābhiñño, catutthamaggo sukhapaṭipado khippābhiññoti. Trong câu ‘Paṭipadāpatī’ti, nên hiểu sự quyết đoán như sau: Con đường thực hành (paṭipadā) có biến động hay không? (Đáp:) Có biến động. Thật vậy, đối với đức Như Lai và trưởng lão Sāriputta, cả bốn đạo đều là lạc hạnh, tốc thông (sukhapaṭipadā khippābhiññā). Đối với trưởng lão Mahāmoggallāna, đạo đầu tiên là lạc hạnh, tốc thông (sukhapaṭipado khippābhiñño), ba đạo sau là khổ hạnh, tốc thông (dukkhapaṭipadā khippābhiññā). Tại sao? Do bị cơn buồn ngủ xâm chiếm. Tương truyền, đức Chánh Đẳng Giác đã chăm sóc vị trưởng lão trong bảy ngày như một đứa bé trai. Vị trưởng lão cũng có một ngày nọ ngồi ngủ gật. Bấy giờ, đức Đạo Sư nói với ngài: ‘Này Moggallāna, con có đang ngủ gật không? Này Moggallāna, con có đang ngủ gật không?’ Con đường thực hành của một vị thánh đệ tử đã đạt được đại thần thông như vậy mà còn biến động, huống chi của những người còn lại thì sao lại không biến động? Thật vậy, đối với một số vị tỳ khưu, cả bốn đạo đều là khổ hạnh, độn thông; đối với một số vị, là khổ hạnh, tốc thông; đối với một số vị, là lạc hạnh, độn thông; đối với một số vị, là lạc hạnh, tốc thông. Đối với một số vị, đạo đầu tiên là khổ hạnh, độn thông; đạo thứ hai là khổ hạnh, tốc thông; đạo thứ ba là lạc hạnh, độn thông; đạo thứ tư là lạc hạnh, tốc thông. Yathā ca paṭipadā evaṃ adhipatipi calati eva. Ekaccassa hi bhikkhuno cattāropi maggā chandādhipateyyā honti, ekaccassa vīriyādhipateyyā, ekaccassa cittādhipateyyā, ekaccassa vīmaṃsādhipateyyā. Ekaccassa pana paṭhamamaggo chandādhipateyyo hoti, dutiyo vīriyādhipateyyo, tatiyo cittādhipateyyo, catuttho vīmaṃsādhipateyyoti. Và cũng như con đường thực hành, trưởng duyên (adhipati) cũng biến động. Thật vậy, đối với một số vị tỳ khưu, cả bốn đạo đều có dục trưởng duyên (chandādhipateyyā); đối với một số vị, có cần trưởng duyên (vīriyādhipateyyā); đối với một số vị, có tâm trưởng duyên (cittādhipateyyā); đối với một số vị, có thẩm trưởng duyên (vīmaṃsādhipateyyā). Lại nữa, đối với một số vị, đạo đầu tiên có dục trưởng duyên, đạo thứ hai có cần trưởng duyên, đạo thứ ba có tâm trưởng duyên, đạo thứ tư có thẩm trưởng duyên. Pakiṇṇakakathā niṭṭhitā. Phần Tạp Luận đã kết thúc. Paṭhamamaggavīsatimahānayo Hai Mươi Đại Phương Pháp Của Sơ Đạo 357. Idāni yasmā lokuttarakusalaṃ bhāvento na kevalaṃ upanijjhāyanaṭṭhena jhānaṃyeva bhāveti, niyyānaṭṭhena pana maggampi bhāveti, upaṭṭhānaṭṭhena satipaṭṭhānampi, padahanaṭṭhena sammappadhānampi, ijjhanaṭṭhena iddhipādampi, adhipatiyaṭṭhena indriyampi, akampiyaṭṭhena balampi, bujjhanaṭṭhena bojjhaṅgampi, tathaṭṭhena saccampi, avikkhepaṭṭhena samathampi, suññataṭṭhena dhammampi, rāsaṭṭhena khandhampi, āyatanaṭṭhena āyatanampi, suññasabhāvanissattaṭṭhena dhātumpi, paccayaṭṭhena āhārampi, phusanaṭṭhena phassampi, vedayitaṭṭhena vedanampi, sañjānanaṭṭhena saññampi, cetayitaṭṭhena cetanampi, vijānanaṭṭhena cittampi bhāveti, tasmā etesaṃ ekūnavīsatiyā padānaṃ dassanatthaṃ puna katame dhammā kusalātiādi vuttaṃ. Evaṃ ‘idampi bhāveti, idampi bhāvetī’ti puggalajjhāsayena ceva desanāvilāsena ca vīsati nayā desitā honti[Pg.281]. Dhammaṃ sotuṃ nisinnadevaparisāya hi ye upanijjhāyanaṭṭhena lokuttaraṃ ‘jhāna’nti kathite bujjhanti, tesaṃ sappāyavasena jhānanti kathitaṃ…pe… ye vijānanaṭṭhena ‘citta’nti vutte bujjhanti, tesaṃ sappāyavasena cittanti kathitaṃ. Ayamettha ‘puggalajjhāsayo’. 357. Bây giờ, vì người tu tập thiện siêu thế không chỉ tu tập thiền (jhāna) theo nghĩa là sự quán chiếu sâu sắc (upanijjhāyana), mà còn tu tập đạo (magga) theo nghĩa là sự xuất ly (niyyāna), tu tập niệm xứ (satipaṭṭhāna) theo nghĩa là sự an trú (upaṭṭhāna), tu tập chánh cần (sammappadhāna) theo nghĩa là sự tinh tấn (padahana), tu tập như ý túc (iddhipāda) theo nghĩa là sự thành tựu (ijjhana), tu tập quyền (indriya) theo nghĩa là sự làm chủ (adhipatiya), tu tập lực (bala) theo nghĩa là sự không lay động (akampiya), tu tập giác chi (bojjhaṅga) theo nghĩa là sự giác ngộ (bujjhana), tu tập đế (sacca) theo nghĩa là sự chân thật (tatha), tu tập chỉ (samatha) theo nghĩa là sự không phân tán (avikkhepa), tu tập pháp (dhamma) theo nghĩa là tánh không (suññata), tu tập uẩn (khandha) theo nghĩa là sự tụ tập (rāsa), tu tập xứ (āyatana) theo nghĩa là nền tảng (āyatana), tu tập giới (dhātu) theo nghĩa là bản chất không, vô ngã (suññasabhāvanissatta), tu tập thực (āhāra) theo nghĩa là nhân duyên (paccaya), tu tập xúc (phassa) theo nghĩa là sự tiếp xúc (phusana), tu tập thọ (vedanā) theo nghĩa là sự cảm nhận (vedayita), tu tập tưởng (saññā) theo nghĩa là sự ghi nhận (sañjānana), tu tập tư (cetanā) theo nghĩa là sự tác ý (cetayita), tu tập tâm (citta) theo nghĩa là sự nhận biết (vijānana); do đó, để trình bày mười chín thuật ngữ này, câu ‘Thế nào là các pháp thiện?’ v.v... lại được nói đến. Như vậy, ‘tu tập pháp này, tu tập pháp kia’ là hai mươi phương pháp được thuyết giảng tùy theo căn tánh của cá nhân (puggalajjhāsaya) và vẻ mỹ diệu của bài pháp (desanāvilāsa). Thật vậy, trong hội chúng chư thiên đang ngồi nghe pháp, những vị nào có thể liễu tri khi được thuyết giảng về thiền siêu thế theo nghĩa là sự quán chiếu sâu sắc, thì vì lợi ích của họ, pháp được thuyết là ‘thiền’... (vân vân)... những vị nào có thể liễu tri khi được nói về ‘tâm’ theo nghĩa là sự nhận biết, thì vì lợi ích của họ, pháp được thuyết là ‘tâm’. Đây là ‘căn tánh của cá nhân’ trong trường hợp này. Sammāsambuddho pana attano buddhasubodhitāya dasabalacatuvesārajjacatupaṭisambhidatāya chaasādhāraṇañāṇayogena ca desanaṃ yadicchakaṃ niyametvā dasseti. Icchanto upanijjhāyanaṭṭhena lokuttaraṃ jhānanti dasseti, icchanto niyyānaṭṭhena…pe… vijānanaṭṭhena lokuttaraṃ cittanti. Ayaṃ ‘desanāvilāso’ nāma. Tattha yatheva lokuttaraṃ jhānanti vuttaṭṭhāne dasa nayā vibhattā, evaṃ maggādīsupi teyeva veditabbā. Iti vīsatiyā ṭhānesu dasa dasa katvā dve nayasatāni vibhattāni honti. Mặt khác, đức Chánh Đẳng Giác, do sự giác ngộ viên mãn của một vị Phật, do sở hữu mười lực, bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, và do sự tương ưng với sáu trí bất cộng, Ngài có thể xác định và trình bày bài pháp theo ý muốn. Nếu muốn, Ngài trình bày thiện siêu thế là ‘thiền’ theo nghĩa là sự quán chiếu sâu sắc; nếu muốn, Ngài trình bày là ‘đạo’ theo nghĩa là sự xuất ly... (vân vân)... là ‘tâm’ theo nghĩa là sự nhận biết. Đây được gọi là ‘vẻ mỹ diệu của bài pháp’. Trong đó, cũng như mười phương pháp đã được phân tích ở đoạn nói về ‘thiền siêu thế’, thì trong các đoạn về đạo v.v... cũng nên hiểu tương tự như vậy. Như thế, bằng cách áp dụng mười phương pháp cho mỗi trong hai mươi trường hợp, thành ra có hai trăm phương pháp được phân tích. 358. Idāni adhipatibhedaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha chandaṃ dhuraṃ jeṭṭhakaṃ pubbaṅgamaṃ katvā nibbattitaṃ lokuttaraṃ jhānaṃ chandādhipateyyaṃ nāma. Sesesupi eseva nayo. Iti purimasmiṃ suddhike dvenayasatāni chandādhipateyyādīsupi dve dveti nayasahassena bhājetvā paṭhamamaggaṃ dassesi dhammarājā. 358. Bây giờ, để trình bày sự phân chia về trưởng duyên, câu ‘Thế nào là các pháp thiện?’ v.v... lại được bắt đầu. Trong đó, thiền siêu thế được phát sinh bằng cách lấy dục (chanda) làm đầu tàu, làm chủ đạo, làm tiên phong, được gọi là dục trưởng duyên (chandādhipateyya). Đối với các trường hợp còn lại, phương pháp cũng tương tự. Như vậy, trong phần thuần túy trước có hai trăm phương pháp; trong các phần về dục trưởng duyên v.v... mỗi phần cũng có hai trăm phương pháp. Do đó, Pháp Vương đã trình bày sơ đạo bằng cách phân chia thành một ngàn phương pháp. Paṭhamamaggo niṭṭhito. Phần Sơ Đạo đã kết thúc. Dutiyamaggo Nhị Đạo 361. Idāni dutiyamaggādīnaṃ dassanatthaṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ. Tattha kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvāyāti etesaṃ kilesānaṃ tanubhāvatthāya. Tattha dvīhi kāraṇehi tanubhāvo veditabbo – adhiccuppattiyā ca pariyuṭṭhānamandatāya ca. Sakadāgāmissa hi, vaṭṭānusārimahājanasseva, kilesā abhiṇhaṃ nuppajjanti, kadāci kadāci uppajjanti; uppajjantāpi viraḷākārā hutvā uppajjanti, viraḷavāpitakhette aṅkurā viya. Uppajjamānāpi, ca vaṭṭānusārimahājanasseva, maddantā pharantā chādentā andhakāraṃ karontā nuppajjanti. Dvīhi pana maggehi pahīnattā mandā mandā [Pg.282] uppajjanti. Tanukākārā hutvā uppajjanti, abbhapaṭalaṃ viya makkhikāpattaṃ viya ca. 361. Bây giờ, để trình bày về Nhị Đạo v.v..., lại bắt đầu bằng câu "Katame dhammā kusalā" v.v... Trong đó, câu "kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvāya" có nghĩa là để làm cho các phiền não này trở nên mỏng manh. Trong đó, sự mỏng manh cần được hiểu do hai nguyên nhân: do sự phát sinh không thường xuyên và do sự khởi lên yếu ớt. Thật vậy, đối với vị Nhất Lai, các phiền não không phát sinh thường xuyên như đối với đám đông chúng sanh còn trôi lăn trong vòng luân hồi, mà chúng chỉ thỉnh thoảng mới phát sinh; và dù có phát sinh, chúng cũng phát sinh một cách thưa thớt, giống như những mầm non trong thửa ruộng được gieo trồng thưa thớt. Và dù có phát sinh, chúng cũng không phát sinh một cách áp đảo, lan tràn, che lấp, và tạo ra bóng tối như đối với đám đông chúng sanh còn trôi lăn trong vòng luân hồi. Trái lại, do đã được đoạn trừ bởi hai đạo, chúng phát sinh một cách yếu ớt. Chúng phát sinh với hình thái mỏng manh, giống như một lớp mây mỏng hay như cánh của con ruồi. Tattha keci therā vadanti – ‘sakadāgāmissa kilesā kiñcāpi cirena uppajjanti, bahalāva pana hutvā uppajjanti, tathā hissa puttā ca dhītaro ca dissantī’ti. Etaṃ pana appamāṇaṃ. Puttadhītaro hi aṅgapaccaṅgaparāmasanamattenapi honti. Dvīhi pana maggehi pahīnattā natthi kilesānaṃ bahalatāti. Dvīhi eva kāraṇehissa kilesānaṃ tanubhāvo veditabbo – adhiccuppattiyā ca pariyuṭṭhānamandatāya cāti. Về vấn đề này, một số vị trưởng lão nói rằng: ‘Đối với vị Nhất Lai, mặc dù các phiền não phải lâu mới phát sinh, nhưng khi phát sinh thì chúng lại thô dày, vì rằng người ta thấy vị ấy có con trai và con gái’. Tuy nhiên, điều này không phải là tiêu chuẩn. Vì rằng con trai và con gái cũng có thể có được chỉ bằng sự tiếp xúc các bộ phận cơ thể. Trái lại, do đã được đoạn trừ bởi hai đạo, nên không có sự thô dày của các phiền não. Sự mỏng manh của các phiền não nơi vị ấy cần được hiểu chỉ do hai nguyên nhân: do sự phát sinh không thường xuyên và do sự khởi lên yếu ớt. Dutiyāyāti gaṇanavasenāpi dutiyuppattivasenāpi dutiyāya. Bhūmiyā pattiyāti sāmaññaphalassa paṭilābhatthāya. Tatiyacatutthesupi eseva nayo. Visesamattaṃyeva pana vakkhāma. "Dutiyāya" (thứ hai) là do năng lực của sự đếm số và cũng do năng lực của sự phát sinh lần thứ hai. "Bhūmiyā pattiyā" (đạt đến địa vị) có nghĩa là để chứng đắc Sa-môn quả. Đối với đạo thứ ba và thứ tư cũng theo phương pháp này. Tuy nhiên, chúng tôi sẽ chỉ nói về điểm đặc biệt. Aññindriyanti ājānanakaṃ indriyaṃ. Paṭhamamaggena ñātamariyādaṃ anatikkamitvā tesaṃyeva tena maggena ñātānaṃ catusaccadhammānaṃ jānanakaṃ indriyanti vuttaṃ hoti. Niddesavārepissa imināva nayena attho veditabbo. Koṭṭhāsavārepi imināva saddhiṃ navindriyāni honti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. "Aññindriya" (dĩ tri quyền) là quyền có khả năng biết. Điều này có nghĩa là: quyền biết chính những pháp Tứ đế đã được biết bởi đạo ấy (Sơ đạo), không vượt qua giới hạn đã được biết bởi Sơ đạo. Trong chương phân tích (Niddesavāra), ý nghĩa cũng cần được hiểu theo phương pháp này. Trong chương thành phần (Koṭṭhāsavāra), cùng với quyền này có chín quyền. Phần còn lại cần được hiểu theo phương pháp trước. Dutiyamaggo niṭṭhito. Dứt Nhị Đạo. Tatiyacatutthamaggā Tam Đạo và Tứ Đạo 362. Tatiye anavasesappahānāyāti tesaṃyeva sakadāgāmimaggena tanubhūtānaṃ saṃyojanānaṃ nissesapajahanatthāya. 362. Trong Tam Đạo, "anavasesappahānāya" (để đoạn trừ không còn dư sót) có nghĩa là để đoạn trừ hoàn toàn không còn dư sót chính những kiết sử đã được làm cho mỏng manh bởi Nhất Lai Đạo. Catutthe rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjāya anavasesappahānāyāti etesaṃ pañcannaṃ uddhambhāgiyasaṃyojanānaṃ nissesapajahanatthāya. Tattha rūparāgoti rūpabhave chandarāgo. Arūparāgoti arūpabhave chandarāgo. Mānoti arahattamaggavajjhako māno eva. Tathā uddhaccāvijjā. Imesupi dvīsu maggesu navamaṃ aññindriyameva hoti. Trong Tứ Đạo, "rūparāga... anavasesappahānāya" (để đoạn trừ không còn dư sót sắc ái, vô sắc ái, mạn, trạo cử, vô minh) có nghĩa là để đoạn trừ hoàn toàn không còn dư sót năm thượng phần kiết sử này. Trong đó, "sắc ái" là tham muốn và ái luyến trong cõi sắc. "Vô sắc ái" là tham muốn và ái luyến trong cõi vô sắc. "Mạn" chính là mạn bị đoạn trừ bởi A-la-hán Đạo. Trạo cử và vô minh cũng vậy. Trong hai đạo này, quyền thứ chín chính là dĩ tri quyền. Catumagganayasahassaṃ Một Ngàn Phương Pháp của Bốn Đạo Sabbamaggesu [Pg.283] padapaṭipāṭiyā samasaṭṭhipadāni, catūhi apaṇṇakaṅgehi saddhiṃ catusaṭṭhi honti. Asambhinnato pana tettiṃsa. Koṭṭhāsavārasuññatavārā pākatikā eva. Yathā ca pana paṭhamamagge evaṃ dutiyādīsupi nayasahassamevāti cattāro magge catūhi nayasahassehi bhājetvā dassesi dhammarājā. Trong tất cả các đạo, theo thứ tự các từ, có đúng sáu mươi từ; cùng với bốn chi phần không sai lệch thì có sáu mươi bốn từ. Tuy nhiên, nếu không tính trùng lặp thì có ba mươi ba. Các chương thành phần và chương không tánh vẫn như cũ. Và như trong Sơ đạo có một ngàn phương pháp, cũng vậy trong Nhị đạo v.v... cũng có một ngàn phương pháp. Như vậy, Đức Pháp Vương đã phân chia và trình bày bốn đạo với bốn ngàn phương pháp. Saccavibhaṅge pana saṭṭhi nayasahassāni lokuttarāni imesaṃ eva vasena nikkhittāni. Satipaṭṭhānavibhaṅge vīsati nayasahassāni lokuttarāni, sammappadhānavibhaṅge vīsati, iddhipādavibhaṅge dvattiṃsa, bojjhaṅgavibhaṅge dvattiṃsa, maggaṅgavibhaṅge aṭṭhavīsati nayasahassāni lokuttarāni imesaṃ eva vasena nikkhittāni. Tuy nhiên, trong Phân Tích về Sự Thật (Saccavibhaṅga), sáu mươi ngàn phương pháp siêu thế đã được trình bày theo năng lực của chính những đạo này. Trong Phân Tích về Niệm Xứ (Satipaṭṭhānavibhaṅga), hai mươi ngàn phương pháp siêu thế; trong Phân Tích về Chánh Cần (Sammappadhānavibhaṅga), hai mươi ngàn; trong Phân Tích về Thần Túc (Iddhipādavibhaṅga), ba mươi hai ngàn; trong Phân Tích về Giác Chi (Bojjhaṅgavibhaṅga), ba mươi hai ngàn; trong Phân Tích về Đạo Chi (Maggaṅgavibhaṅga), hai mươi tám ngàn phương pháp siêu thế đã được trình bày theo năng lực của chính những đạo này. Idha pana catūsu maggesu cattāriyeva nayasahassāni. Tesu paṭhamajjhānike paṭhamamagge aṭṭhaṅgāni bhājitāni; tathā dutiyādīsu. Tattha paṭhamamagge sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiṃ pajahatīti sammādiṭṭhi. Sammāsaṅkappādayopi micchāsaṅkappādīnaṃ pajahanaṭṭheneva veditabbā. Evaṃ sante ‘paṭhamamaggeneva dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṃ pahīnattā uparimaggattayena pahātabbā diṭṭhi nāma natthi. Tattha sammādiṭṭhīti nāmaṃ kathaṃ hotī’ti? ‘Yathā visaṃ atthi vā, hotu mā vā, agado agado tveva vuccati, evaṃ micchādiṭṭhi atthi vā, hotu mā vā, ayaṃ sammādiṭṭhi eva nāma’. Tuy nhiên, ở đây trong bốn đạo chỉ có bốn ngàn phương pháp. Trong số đó, tám chi phần đã được phân tích trong Sơ đạo thuộc Sơ thiền; tương tự như vậy trong Nhị thiền v.v... Trong đó, ở Sơ đạo, chánh kiến đoạn trừ tà kiến, nên được gọi là chánh kiến. Chánh tư duy v.v... cũng cần được hiểu theo nghĩa đoạn trừ tà tư duy v.v... Khi như vậy, (có câu hỏi): ‘Vì sáu mươi hai tà kiến đã được đoạn trừ bởi chính Sơ đạo, nên không có tà kiến nào cần được đoạn trừ bởi ba đạo cao hơn. Trong trường hợp đó, làm thế nào có được tên gọi là chánh kiến?’ (Câu trả lời là): ‘Giống như thuốc giải độc vẫn được gọi là thuốc giải độc, cho dù có chất độc hay không; cũng vậy, pháp này vẫn được gọi là chánh kiến, cho dù có tà kiến hay không’. ‘Yadi evaṃ nāmamattamevetaṃ hoti, uparimaggattaye pana sammādiṭṭhiyā kiccābhāvo āpajjati, maggaṅgāni na paripūrenti, tasmā sammādiṭṭhi sakiccakā kātabbā maggaṅgāni pūretabbānī’ti. Sakiccakā cettha sammādiṭṭhi yathālābhaniyamena dīpetabbā. Uparimaggattayavajjho hi eko māno atthi, so diṭṭhiṭṭhāne tiṭṭhati. Sā taṃ mānaṃ pajahatīti sammādiṭṭhi. Sotāpattimaggasmiñhi sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiṃ pajahati. Sotāpannassa pana sakadāgāmimaggavajjho māno atthi, so diṭṭhiṭṭhāne tiṭṭhati sā taṃ mānaṃ pajahatīti sammādiṭṭhi. Tasseva sattaakusalacittasahajāto saṅkappo atthi. Teheva cittehi vācaṅgacopanaṃ atthi, kāyaṅgacopanaṃ atthi, paccayaparibhogo atthi, sahajātavāyāmo [Pg.284] atthi, asatibhāvo atthi, sahajātacittekaggatā atthi. Ete micchāsaṅkappādayo nāma sakadāgāmimagge sammāsaṅkappādayo. Tesaṃ pahānena sammāsaṅkappādayoti veditabbā. Evaṃ sakadāgāmimagge aṭṭhaṅgāni sakiccakāni katvā āgatāni. Sakadāgāmissa anāgāmimaggavajjho māno atthi. So diṭṭhiṭṭhāne tiṭṭhati. Tasseva sattahi cittehi sahajātā saṅkappādayo. Tesaṃ pahānena anāgāmimagge aṭṭhannaṃ aṅgānaṃ sakiccakatā veditabbā. Anāgāmissa arahattamaggavajjho māno atthi. So diṭṭhiṭṭhāne tiṭṭhati. Yāni panassa pañca akusalacittāni, tehi sahajātā saṅkappādayo. Tesaṃ pahānena arahattamagge aṭṭhannaṃ aṅgānaṃ sakiccakatā veditabbā. ‘Nếu như vậy, đây chỉ là danh xưng suông, nhưng ở ba đạo thượng, chánh kiến sẽ không có phận sự để làm, các đạo chi không được viên mãn, vì thế, chánh kiến cần phải có phận sự riêng, các đạo chi cần phải được làm cho viên mãn’. Ở đây, chánh kiến có phận sự riêng cần được trình bày theo quy tắc tùy theo những gì có được. Vì có một loại mạn bị ba đạo thượng đoạn trừ, nó tồn tại ở vị trí của tà kiến. Chánh kiến ấy đoạn trừ mạn đó, nên gọi là chánh kiến. Vì trong Dự Lưu đạo, chánh kiến đoạn trừ tà kiến. Nhưng ở bậc Dự Lưu, có mạn bị Nhất Lai đạo đoạn trừ, nó tồn tại ở vị trí của tà kiến; chánh kiến ấy đoạn trừ mạn đó, nên gọi là chánh kiến. Chính vị ấy có tư duy đồng sanh với bảy tâm bất thiện. Chính do các tâm ấy mà có sự lay động của khẩu chi, có sự lay động của thân chi, có sự thọ dụng vật dụng, có tinh tấn đồng sanh, có tình trạng vô niệm, có nhất tâm đồng sanh. Những pháp này được gọi là tà tư duy v.v... Trong Nhất Lai đạo, (chúng) là chánh tư duy v.v... Cần phải hiểu rằng do sự đoạn trừ các pháp ấy mà có chánh tư duy v.v... Như vậy, trong Nhất Lai đạo, tám chi phần đã đến sau khi đã thực hiện phận sự riêng của mình. Ở bậc Nhất Lai, có mạn bị Bất Lai đạo đoạn trừ. Nó tồn tại ở vị trí của tà kiến. Chính vị ấy có tư duy v.v... đồng sanh với bảy tâm. Cần phải hiểu rằng do sự đoạn trừ các pháp ấy mà tám chi phần trong Bất Lai đạo đã thực hiện phận sự riêng. Ở bậc Bất Lai, có mạn bị A-la-hán đạo đoạn trừ. Nó tồn tại ở vị trí của tà kiến. Và năm tâm bất thiện nào của vị ấy, thì có tư duy v.v... đồng sanh với chúng. Cần phải hiểu rằng do sự đoạn trừ các pháp ấy mà tám chi phần trong A-la-hán đạo đã thực hiện phận sự riêng. Imesu catūsu maggesu paṭhamamaggena cattāri saccāni diṭṭhāni. ‘Uparimaggattayaṃ diṭṭhakameva passati, adiṭṭhakaṃ passatī’ti diṭṭhakameva passatīti ayaṃ ācariyānaṃ samānatthakathā. Vitaṇḍavādī panāha ‘adiṭṭhaṃ passatī’ti. So vattabbo – ‘paṭhamamagge katamaṃ indriyaṃ bhājesī’ti? Jānamāno ‘anaññātaññassāmītindriya’nti vakkhati. ‘Uparimaggesu katara’nti? Vuttepi ‘aññindriya’nti vakkhati. So vattabbo – ‘adiṭṭhasaccadassane sati uparimaggesupi anaññātaññassāmītindriyameva bhājehi. Evaṃ te pañho samessatī’ti. ‘Kilese pana aññe añño pajahati; pahīne eva pajahatī’ti? ‘Aññe añño pajahatī’ti. ‘Yadi aññe añño, appahīne kilese pajahati. Saccānipi adiṭṭhāneva passatī’ti evaṃvādī puggalo pucchitabbo – ‘saccāni nāma katī’ti? Jānanto ‘cattārī’ti vakkhati. So vattabbo – ‘tava vāde soḷasa saccāni āpajjanti. Tvaṃ buddhehipi adiṭṭhaṃ passasi. Bahusaccako nāma tvaṃ. Evaṃ mā gaṇha. Saccadassanaṃ nāma apubbaṃ natthi, kilese pana appahīne pajahatī’ti. Trong bốn đạo này, bốn sự thật đã được thấy bởi đạo đầu tiên. ‘Ba đạo thượng thấy lại điều đã thấy, hay thấy điều chưa thấy?’ – ‘Thấy lại điều đã thấy’, đây là lời giải thích có cùng ý nghĩa của các vị thầy. Nhưng người ngụy biện nói: ‘Thấy điều chưa thấy’. Người ấy nên được hỏi: ‘Trong đạo đầu tiên, ông phân tích quyền nào?’ Người biết sẽ nói: ‘Vị tri cụ tri quyền’. (Khi được hỏi:) ‘Trong các đạo thượng thì quyền nào?’, người ấy cũng sẽ nói: ‘Cụ tri quyền’. Người ấy nên được nói: ‘Nếu có sự thấy sự thật chưa được thấy, thì trong các đạo thượng ông cũng hãy phân tích Vị tri cụ tri quyền. Như vậy vấn đề của ông mới nhất quán’. ‘Nhưng đạo khác có đoạn trừ các phiền não khác không; hay chỉ đoạn trừ những gì đã được đoạn trừ?’ – ‘Đạo khác đoạn trừ các (phiền não) khác’. ‘Nếu đạo khác đoạn trừ các (phiền não) khác, tức là đoạn trừ các phiền não chưa được đoạn trừ. Vậy thì cũng thấy các sự thật chưa được thấy’. Người nói như vậy nên được hỏi: ‘Có bao nhiêu sự thật?’ Người biết sẽ nói: ‘Bốn’. Người ấy nên được nói: ‘Theo luận thuyết của ông, sẽ có mười sáu sự thật. Ông thấy cả điều mà chư Phật cũng chưa thấy. Ông quả là người có nhiều sự thật. Đừng chấp nhận như vậy. Việc thấy sự thật không có gì mới, nhưng (đạo) đoạn trừ các phiền não chưa được đoạn trừ’. Tattha saccadassanassa apubbābhāve peḷopamaṃ nāma gahitaṃ – ekassa kira cattāro ratanapeḷā sāragabbhe ṭhapitā. So rattibhāge peḷāsu uppannakicco dvāraṃ vivaritvā, dīpaṃ jāletvā, dīpena vihate andhakāre, peḷāsu pākaṭabhāvaṃ gatāsu, tāsu kiccaṃ katvā dvāraṃ pidahitvā gato. Puna andhakāraṃ avatthari. Dutiyavārepi tatiyavārepi tatheva akāsi. Catutthavāre dvāre vivaṭe andhakāre peḷā na paññāyantīti vīmaṃsantasseva [Pg.285] sūriyo uggañchi, sūriyobhāsena vihate andhakāre peḷāsu kiccaṃ katvā pakkāmi. Về việc thấy sự thật không có gì mới, ví dụ về chiếc rương đã được nêu ra. Tương truyền, một người có bốn chiếc rương báu được đặt trong một kho chứa đồ quý. Người ấy vào ban đêm có việc cần đến những chiếc rương, đã mở cửa, thắp đèn, khi bóng tối bị xua tan bởi ngọn đèn, những chiếc rương trở nên rõ ràng, sau khi làm xong việc với chúng, người ấy đóng cửa rồi đi. Bóng tối lại bao trùm. Lần thứ hai và lần thứ ba, người ấy cũng làm như vậy. Lần thứ tư, khi cửa mở, trong bóng tối những chiếc rương không được nhìn thấy, trong khi người ấy đang xem xét thì mặt trời mọc lên, khi bóng tối bị xua tan bởi ánh sáng mặt trời, người ấy làm xong việc với những chiếc rương rồi rời đi. Tattha cattāro peḷā viya cattāri saccāni. Tāsu kicce uppanne dvāravivaraṇakālo viya sotāpattimaggassa vipassanābhinīharaṇakālo. Andhakāraṃ viya saccapaṭicchādakatamaṃ. Dīpo bhāso viya sotāpattimaggobhāso. Vihate andhakāre tassa purisassa peḷānaṃ pākaṭabhāvo viya maggañāṇassa saccānaṃ pākaṭabhāvo. Maggañāṇassa pākaṭāni pana maggasamaṅgissa puggalassa pākaṭāneva honti. Peḷāsu kiccaṃ katvā gatakālo viya sotāpattimaggassa attanā pahātabbakilese pajahitvā niruddhakālo. Puna andhakārāvattharaṇaṃ viya uparimaggattayavajjhasaccapaṭicchādakatamaṃ. Ở đây, bốn sự thật giống như bốn chiếc rương. Thời điểm hướng đến tuệ quán của Dự Lưu đạo giống như thời điểm mở cửa khi có việc cần đến chúng. Bóng tối che lấp sự thật giống như bóng tối. Ánh sáng của Dự Lưu đạo giống như ánh sáng của ngọn đèn. Sự hiển lộ của các sự thật đối với đạo tuệ giống như sự hiển lộ của những chiếc rương đối với người đàn ông ấy khi bóng tối bị xua tan. Nhưng những gì hiển lộ đối với đạo tuệ thì cũng hiển lộ đối với người thành tựu đạo. Thời điểm diệt tận của Dự Lưu đạo sau khi đã đoạn trừ các phiền não cần được đoạn trừ bởi chính nó, giống như thời điểm ra đi sau khi đã làm xong việc với những chiếc rương. Bóng tối che lấp sự thật, thứ bị ba đạo thượng đoạn trừ, giống như sự bao trùm trở lại của bóng tối. Dutiyavāre dvāravivaraṇakālo viya sakadāgāmimaggassa vipassanābhinīharaṇakālo. Dīpobhāso viya sakadāgāmimaggobhāso. Peḷāsu kiccaṃ katvā gatakālo viya sakadāgāmimaggassa attanā pahātabbakilese pajahitvā niruddhakālo. Puna andhakārāvattharaṇaṃ viya uparimaggadvayavajjhasaccapaṭicchādakatamaṃ. Thời điểm hướng đến tuệ quán của Nhất Lai đạo giống như thời điểm mở cửa lần thứ hai. Ánh sáng của Nhất Lai đạo giống như ánh sáng của ngọn đèn. Thời điểm diệt tận của Nhất Lai đạo sau khi đã đoạn trừ các phiền não cần được đoạn trừ bởi chính nó, giống như thời điểm ra đi sau khi đã làm xong việc với những chiếc rương. Bóng tối che lấp sự thật, thứ bị hai đạo thượng đoạn trừ, giống như sự bao trùm trở lại của bóng tối. Tatiyavāre dvāravivaraṇakālo viya anāgāmimaggassa vipassanābhinīharaṇakālo. Dīpobhāso viya anāgāmimaggobhāso. Peḷāsu kiccaṃ katvā gatakālo viya anāgāmimaggassa attanā pahātabbakilese pajahitvā niruddhakālo. Puna andhakārāvattharaṇaṃ viya upariarahattamaggavajjhasaccapaṭicchādakatamaṃ. Thời điểm hướng đến tuệ quán của Bất Lai đạo giống như thời điểm mở cửa lần thứ ba. Ánh sáng của Bất Lai đạo giống như ánh sáng của ngọn đèn. Thời điểm diệt tận của Bất Lai đạo sau khi đã đoạn trừ các phiền não cần được đoạn trừ bởi chính nó, giống như thời điểm ra đi sau khi đã làm xong việc với những chiếc rương. Bóng tối che lấp sự thật, thứ bị A-la-hán đạo ở trên đoạn trừ, giống như sự bao trùm trở lại của bóng tối. Catutthavāre dvāravivaraṇakālo viya arahattamaggassa vipassanābhinīharaṇakālo. Sūriyuggamanaṃ viya arahattamagguppādo. Andhakāravidhamanaṃ viya arahattamaggassa saccapaṭicchādakatamavinodanaṃ. Vihate andhakāre tassa peḷānaṃ pākaṭabhāvo viya arahattamaggañāṇassa catunnaṃ saccānaṃ pākaṭabhāvo. Ñāṇassa pākaṭāni pana puggalassa pākaṭāneva honti. Peḷāsu kiccaṃ katvā gatakālo viya arahattamaggassa sabbakilesakhepanaṃ. Sūriyuggamanato paṭṭhāya ālokasseva pavattikālo viya arahattamaggassa uppannakālato paṭṭhāya puna saccapaṭicchādakatamābhāvo[Pg.286]. Idaṃ tāva saccadassanassa apubbābhāve opammaṃ. Ở lần thứ tư, thời điểm hướng đến tuệ quán của Thánh đạo A-la-hán giống như thời điểm mở cửa. Sự sanh khởi của Thánh đạo A-la-hán giống như mặt trời mọc. Sự loại trừ bóng tối (vô minh) che lấp các chân lý của Thánh đạo A-la-hán giống như sự xua tan bóng tối. Khi bóng tối đã được xua tan, sự hiện rõ bốn chân lý đối với trí tuệ của Thánh đạo A-la-hán giống như sự hiện rõ các rương hòm đối với người ấy. Vả lại, những gì hiện rõ đối với trí tuệ thì cũng chính là hiện rõ đối với cá nhân. Sự tận diệt tất cả phiền não của Thánh đạo A-la-hán giống như thời điểm làm xong việc trong các rương hòm rồi đi ra. Kể từ thời điểm Thánh đạo A-la-hán sanh khởi, sự không còn bóng tối (vô minh) che lấp các chân lý nữa giống như thời điểm chỉ có ánh sáng diễn ra kể từ lúc mặt trời mọc. Trước hết, đây là ví dụ về việc thấy chân lý không phải là điều mới mẻ. Diṭṭhakameva hi passati. ‘Kilese pana aññe añño pajahatī’ti ettha khāropamaṃ nāma gahitaṃ. Eko puriso kiliṭṭhaṃ vatthaṃ rajakassa adāsi. Rajako ūsakhāraṃ chārikakhāraṃ gomayakhāranti tayo khāre datvā khārehi khāditabhāvaṃ ñatvā udake vikkhāletvā oḷārikoḷārikaṃ malaṃ pavāhesi. Tato na tāva parisuddhanti dutiyampi tatheva khāre datvā, udake vikkhāletvā, tato nātisaṇhataraṃ malaṃ pavāhesi. Tato na tāva parisuddhanti tatiyampi te khāre datvā udake vikkhāletvā tato saṇhataraṃ malaṃ pavāhesi. Tato na tāva parisuddhanti catutthampi te khāre datvā, udake vikkhāletvā aṃsuabbhantaragatampi nissesaṃ malaṃ pavāhetvā sāmikassa adāsi. So gandhakaraṇḍake pakkhipitvā icchiticchitakāle paridahati. Quả vậy, vị ấy thấy lại chính điều đã được thấy. Ở đây, trong câu ‘Vả lại, mỗi (đạo) từ bỏ các phiền não khác nhau’, ví dụ về xà phòng đã được nêu lên. Một người đàn ông đã đưa tấm vải dơ cho người thợ giặt. Người thợ giặt đã cho ba loại xà phòng là xà phòng đất mặn, xà phòng tro, và xà phòng phân bò, và sau khi biết rằng chúng đã được xà phòng tẩy, ông giặt trong nước và loại bỏ các vết bẩn thô thiển. Sau đó, (biết rằng) nó vẫn chưa sạch, lần thứ hai ông cũng cho xà phòng như vậy, giặt trong nước, rồi loại bỏ các vết bẩn không quá vi tế. Sau đó, (biết rằng) nó vẫn chưa sạch, lần thứ ba ông cũng cho các loại xà phòng ấy, giặt trong nước, rồi loại bỏ các vết bẩn vi tế hơn. Sau đó, (biết rằng) nó vẫn chưa sạch, lần thứ tư ông cũng cho các loại xà phòng ấy, giặt trong nước, loại bỏ không còn sót lại cả vết bẩn đã thấm vào bên trong các sợi vải, rồi đưa cho người chủ. Vị ấy bỏ vào trong hộp đựng hương liệu và mặc vào những lúc mong muốn. Tattha kiliṭṭhavatthaṃ viya kilesānugataṃ cittaṃ. Tividhakhāradānakālo viya tīsu anupassanāsu kammassa pavattanakālo. Udake vikkhāletvā oḷārikoḷārikamalappavāhanaṃ viya sotāpattimaggena pañcakilesakhepanaṃ. Dutiyampi tesaṃ khārānaṃ anuppadānaṃ viya ‘na tāva parisuddhaṃ idaṃ citta’nti tāsuyeva tīsu anupassanāsu kammappavattanaṃ. Tato nātisaṇhataramalappavāhanaṃ viya sakadāgāmimaggena oḷārikasaṃyojanadvayakhepanaṃ. Tato ‘na tāva parisuddhaṃ vattha’nti puna khārattayadānaṃ viya ‘na tāva parisuddhaṃ idaṃ citta’nti tāsuyeva tīsu anupassanāsu kammappavattanaṃ. Tato saṇhataramalappavāhanaṃ viya anāgāmimaggena aṇusahagatasaṃyojanadvayakhepanaṃ. ‘Na tāva parisuddhaṃ vattha’nti puna khārattayadānaṃ viya ‘na tāva parisuddhaṃ idaṃ citta’nti tāsuyeva tīsu anupassanāsu kammappavattanaṃ. Tato vikkhālanena aṃsuabbhantaragate male pavāhetvā parisuddhassa rajatapaṭṭasadisassa gandhakaraṇḍake nikkhittassa vatthassa icchiticchitakkhaṇe paridahanaṃ viya arahattamaggena aṭṭhannaṃ kilesānaṃ khepitattā parisuddhassa khīṇāsavacittassa icchiticchitakkhaṇe phalasamāpattivihārena vītināmanaṃ. Idaṃ ‘aññe añño kilese pajahatī’ti ettha opammaṃ. Vuttampi cetaṃ – Ở đây, tâm bị phiền não theo sau giống như tấm vải dơ. Thời điểm thực hành nghiệp xứ trong ba pháp tuệ quán giống như thời điểm cho ba loại xà phòng. Việc tận diệt năm phiền não bằng Thánh đạo Dự lưu giống như việc loại bỏ các vết bẩn thô thiển sau khi giặt trong nước. Việc thực hành nghiệp xứ trong chính ba pháp tuệ quán ấy (với ý nghĩ) ‘tâm này vẫn chưa thanh tịnh’ giống như việc cho thêm các loại xà phòng ấy lần thứ hai. Sau đó, việc tận diệt hai kiết sử thô thiển bằng Thánh đạo Nhất lai giống như việc loại bỏ các vết bẩn không quá vi tế. Sau đó, việc thực hành nghiệp xứ trong chính ba pháp tuệ quán ấy (với ý nghĩ) ‘tâm này vẫn chưa thanh tịnh’ giống như việc cho lại bộ ba xà phòng (với ý nghĩ) ‘tấm vải vẫn chưa thanh tịnh’. Sau đó, việc tận diệt hai kiết sử đi kèm với vi tế bằng Thánh đạo Bất lai giống như việc loại bỏ các vết bẩn vi tế hơn. Việc thực hành nghiệp xứ trong chính ba pháp tuệ quán ấy (với ý nghĩ) ‘tâm này vẫn chưa thanh tịnh’ giống như việc cho lại bộ ba xà phòng (với ý nghĩ) ‘tấm vải vẫn chưa thanh tịnh’. Sau đó, việc trải qua (thời gian) bằng cách trú trong thiền quả vào những lúc mong muốn của tâm đã thanh tịnh, đã đoạn tận các lậu hoặc, do đã tận diệt tám phiền não bằng Thánh đạo A-la-hán, giống như việc mặc vào những lúc mong muốn tấm vải đã được đặt trong hộp hương liệu, đã thanh tịnh, giống như tấm bạc, sau khi đã loại bỏ các vết bẩn thấm vào bên trong sợi vải bằng cách giặt. Đây là ví dụ cho câu ‘mỗi (đạo) từ bỏ các phiền não khác nhau’. Điều này cũng đã được nói rằng – ‘‘Seyyathāpi, āvuso, vatthaṃ saṃkiliṭṭhaṃ malaggahitaṃ, tamenaṃ sāmikā rajakassa anupadajjeyyuṃ. Tamenaṃ rajako ūse vā [Pg.287] khāre vā gomaye vā sammadditvā acche udake vikkhāleti. Kiñcāpi taṃ hoti vatthaṃ parisuddhaṃ pariyodātaṃ, atha khvassa hotiyeva ‘aṇusahagato ūsagandho vā khāragandho vā gomayagandho vā asamūhato’. Tamenaṃ rajako sāmikānaṃ deti. Tamenaṃ sāmikā gandhaparibhāvite karaṇḍake nikkhipanti. Yopissa hoti aṇusahagato ūsagandho vā khāragandho vā gomayagandho vā asamūhato, sopi samugghātaṃ gacchati. Evameva kho, āvuso, kiñcāpi ariyasāvakassa pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni bhavanti, atha khvassa hotiyeva pañcasu upādānakkhandhesu aṇusahagato ‘asmī’ti māno, ‘asmī’ti chando, ‘asmī’ti anusayo asamūhato, so aparena samayena pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassī viharati – ‘iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā iti saññā iti saṅkhārā iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti. Tassimesu pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassino viharato yopissa hoti pañcasu upādānakkhandhesu aṇusahagato ‘asmī’ti māno, ‘asmī’ti chando, ‘asmī’ti anusayo asamūhato, sopi samugghātaṃ gacchatī’’ti (saṃ. ni. 3.89). “Này chư hiền, ví như một tấm vải bị dơ, bị bám bẩn, và các người chủ của nó sẽ giao nó cho người thợ giặt. Người thợ giặt ấy, sau khi chà xát nó với muối mặn, hoặc xà phòng, hoặc phân bò, sẽ giặt sạch nó trong nước trong. Mặc dù tấm vải ấy trở nên thanh tịnh, trong sạch, nhưng vẫn còn sót lại mùi muối mặn, hoặc mùi xà phòng, hoặc mùi phân bò vi tế đi kèm chưa được loại bỏ. Người thợ giặt ấy giao nó cho các người chủ. Các người chủ ấy đặt nó vào trong một chiếc hộp đã được ướp hương. Bất cứ mùi muối mặn, hoặc mùi xà phòng, hoặc mùi phân bò vi tế đi kèm nào còn sót lại, mùi ấy cũng được nhổ bật gốc. Tương tự như vậy, này chư hiền, mặc dù năm hạ phần kiết sử của vị Thánh đệ tử đã được đoạn trừ, nhưng đối với năm thủ uẩn, vẫn còn sót lại ngã mạn ‘tôi là’, dục tưởng ‘tôi là’, và tùy miên ‘tôi là’ vi tế đi kèm chưa được nhổ bật gốc. Vị ấy, vào một thời điểm sau đó, trú quán sự sanh diệt trong năm thủ uẩn: ‘Đây là sắc, đây là sự sanh khởi của sắc, đây là sự đoạn diệt của sắc; đây là thọ… đây là tưởng… đây là các hành… đây là thức, đây là sự sanh khởi của thức, đây là sự đoạn diệt của thức.’ Đối với vị ấy, trong khi trú quán sự sanh diệt trong năm thủ uẩn này, bất cứ ngã mạn ‘tôi là’, dục tưởng ‘tôi là’, và tùy miên ‘tôi là’ vi tế đi kèm nào còn sót lại trong năm thủ uẩn, chúng cũng được nhổ bật gốc.” (saṃ. ni. 3.89). Tattha sotāpattimaggena pañca akusalacittāni pahīyanti saddhiṃ cittaṅgavasena uppajjanakapāpadhammehi. Sakadāgāmimaggena dve domanassasahagatacittāni tanukāni bhavanti saddhiṃ cittaṅgavasena uppajjanakapāpadhammehi. Anāgāmimaggena tāniyeva pahīyanti saddhiṃ sampayuttadhammehi. Arahattamaggena pañca akusalacittāni pahīyanti saddhiṃ cittaṅgavasena uppajjanakapāpadhammehi. Imesaṃ dvādasannaṃ akusalacittānaṃ pahīnakālato paṭṭhāya khīṇāsavassa cittaṅgavasena puna pacchatopavattanakakileso nāma na hoti. Trong đó, do Tu-đà-hoàn đạo, năm tâm bất thiện bị đoạn trừ cùng với các pháp ác sanh khởi như là thành phần của tâm. Do Tư-đà-hàm đạo, hai tâm câu hành với ưu trở nên mỏng manh cùng với các pháp ác sanh khởi như là thành phần của tâm. Do A-na-hàm đạo, chính những tâm ấy bị đoạn trừ cùng với các pháp tương ưng. Do A-la-hán đạo, năm tâm bất thiện bị đoạn trừ cùng với các pháp ác sanh khởi như là thành phần của tâm. Kể từ thời điểm mười hai tâm bất thiện này đã được đoạn trừ, đối với vị Lậu Tận, không còn có cái gọi là phiền não sanh khởi trở lại về sau như là thành phần của tâm. Tatridaṃ opammaṃ – eko kira mahārājā paccante ārakkhaṃ datvā mahānagare issariyaṃ anubhavanto vasati. Athassa paccanto kuppi. Tasmiṃ samaye dvādasa corajeṭṭhakā anekehi purisasahassehi saddhiṃ [Pg.288] raṭṭhaṃ vilumpanti. Paccantavāsino mahāmattā ‘paccanto kupito’ti rañño pahiṇiṃsu. Rājā ‘vissaṭṭhā gaṇhatha, ahaṃ tumhākaṃ kattabbaṃ karissāmī’ti sāsanaṃ pahiṇi. Te paṭhamasampahāreneva anekehi purisasahassehi saddhiṃ pañca corajeṭṭhake ghātayiṃsu. Sesā satta janā attano attano parivāre gahetvā pabbataṃ pavisiṃsu. Amaccā taṃ pavattiṃ rañño pesayiṃsu. Về vấn đề này, có ví dụ như sau: Nghe nói, có một vị đại vương, sau khi cho canh gác ở vùng biên địa, sống hưởng thụ sự vương giả trong đại thành. Khi ấy, vùng biên địa của vị ấy nổi loạn. Vào lúc đó, mười hai tên tướng cướp cùng với nhiều ngàn người cướp phá xứ sở. Các vị đại thần ở vùng biên địa đã gửi tin đến vua rằng: "Vùng biên địa đã nổi loạn". Vua đã gửi thông điệp rằng: "Các khanh hãy can đảm bắt lấy chúng, ta sẽ làm điều cần làm cho các khanh". Họ, ngay trong trận tấn công đầu tiên, đã giết được năm tên tướng cướp cùng với nhiều ngàn người. Bảy người còn lại dẫn theo tùy tùng của mình đã đi vào trong núi. Các vị quan đã gửi tin tức ấy đến vua. Rājā ‘tumhākaṃ kattabbayuttaṃ ahaṃ jānissāmi, tepi gaṇhathā’ti dhanaṃ pahiṇi. Te dutiyasampahārena dve corajeṭṭhake pahariṃsu, parivārepi tesaṃ dubbale akaṃsu. Te sabbepi palāyitvā pabbataṃ pavisiṃsu. Tampi pavattiṃ amaccā rañño pesayiṃsu. Vua phán rằng: "Ta sẽ biết việc thích đáng cần làm cho các khanh, hãy bắt cả những tên còn lại", rồi gửi tiền bạc đến. Họ, trong trận tấn công thứ hai, đã đánh bại hai tên tướng cướp, cũng đã làm cho tùy tùng của chúng trở nên yếu thế. Tất cả chúng đều bỏ chạy và đi vào trong núi. Các vị quan cũng đã gửi tin tức ấy đến vua. Puna rājā ‘vissaṭṭhā gaṇhantū’ti dhanaṃ pahiṇi. Te tatiyasampahārena saddhiṃ sahāyapurisehi dve corajeṭṭhake ghātayitvā taṃ pavattiṃ rañño pesayiṃsu. Lại nữa, vua phán rằng: "Hãy can đảm bắt lấy chúng", rồi gửi tiền bạc đến. Họ, trong trận tấn công thứ ba, sau khi giết được hai tên tướng cướp cùng với đồng bọn, đã gửi tin tức ấy đến vua. Puna rājā ‘avasese vissaṭṭhā gaṇhantū’ti dhanaṃ pahiṇi. Te catutthasampahārena saparivāre pañca corajeṭṭhake ghātayiṃsu. Dvādasannaṃ corajeṭṭhakānaṃ ghātitakālato paṭṭhāya koci coro nāma natthi. Khemā janapadā ure putte naccentā maññe viharanti. Rājā vijitasaṅgāmehi yodhehi parivuto varapāsādagato mahāsampattiṃ anubhavi. Lại nữa, vua phán rằng: "Hãy can đảm bắt lấy những tên còn lại", rồi gửi tiền bạc đến. Họ, trong trận tấn công thứ tư, đã giết được năm tên tướng cướp cùng với tùy tùng. Kể từ thời điểm mười hai tên tướng cướp bị giết, không còn có ai gọi là kẻ cướp. Các xứ sở được an ổn, dân chúng sống, tôi nghĩ, như thể đang cho con nhảy múa trên ngực. Vua, được vây quanh bởi các dũng sĩ đã chiến thắng trận mạc, lên trên lầu đài cao quý, hưởng thụ tài sản lớn lao. Tattha mahanto rājā viya dhammarājā. Paccantavāsino amaccā viya yogāvacarā kulaputtā. Dvādasa corajeṭṭhakā viya dvādasa akusalacittāni. Tesaṃ sahāyā anekasahassapurisā viya cittaṅgavasena uppajjanakapāpadhammā. Rañño paccanto kupitoti pahitakālo viya ārammaṇe kilesesu uppannesu ‘bhante, kileso me uppanno’ti satthu ārocanakālo. ‘Vissaṭṭhā gaṇhantū’ti dhanadānaṃ viya ‘kilese niggaṇha bhikkhū’ti dhammarañño kammaṭṭhānācikkhanaṃ. Saparivārānaṃ pañcannaṃ corajeṭṭhakānaṃ ghātitakālo viya sotāpattimaggena sampayuttānaṃ pañcannaṃ akusalacittānaṃ pahānaṃ. Trong ví dụ ấy, vị Pháp Vương giống như vị đại vương. Các thiện nam tử hành giả giống như các vị quan ở vùng biên địa. Mười hai tâm bất thiện giống như mười hai tên tướng cướp. Các pháp ác sanh khởi như là thành phần của tâm giống như đồng bọn của chúng là nhiều ngàn người. Thời điểm gửi tin "Vùng biên địa của vua đã nổi loạn" giống như thời điểm trình báo lên Bậc Đạo Sư rằng "Bạch Thế Tôn, phiền não đã sanh khởi nơi con" khi các phiền não sanh khởi trong đối tượng. Việc ban tiền bạc với lời phán "Hãy can đảm bắt lấy chúng" giống như việc thuyết giảng đề mục thiền của vị Pháp Vương với lời dạy "Này Tỳ khưu, hãy nhiếp phục các phiền não". Thời điểm năm tên tướng cướp cùng với tùy tùng bị giết giống như việc đoạn trừ năm tâm bất thiện cùng với các pháp tương ưng của chúng bằng Tu-đà-hoàn đạo. Puna [Pg.289] rañño pavattipesanaṃ viya sammāsambuddhassa paṭiladdhaguṇārocanaṃ. ‘Sesake ca gaṇhantū’ti puna dhanadānaṃ viya bhagavato sakadāgāmimaggassa vipassanācikkhanaṃ. Dutiyasampahārena saparivārānaṃ dvinnaṃ corajeṭṭhakānaṃ dubbalīkaraṇaṃ viya sakadāgāmimaggena sasampayuttānaṃ dvinnaṃ domanassacittānaṃ tanubhāvakaraṇaṃ. Lại nữa, việc gửi tin tức đến vua giống như việc trình báo đức tính đã chứng đắc lên bậc Chánh Đẳng Giác. Việc lại ban tiền bạc với lời phán "Hãy bắt cả những tên còn lại" giống như việc Đức Thế Tôn thuyết giảng về thiền minh sát cho Tư-đà-hàm đạo. Việc làm cho hai tên tướng cướp cùng với tùy tùng của chúng trở nên yếu thế trong trận tấn công thứ hai giống như việc làm cho hai tâm câu hành với ưu cùng với các pháp tương ưng của chúng trở nên mỏng manh bằng Tư-đà-hàm đạo. Puna rañño pavattipesanaṃ viya satthu paṭiladdhaguṇārocanaṃ. ‘Vissaṭṭhā gaṇhantū’ti puna dhanadānaṃ viya bhagavato anāgāmimaggassa vipassanācikkhanaṃ. Tatiyasampahārena saparivārānaṃ dvinnaṃ corajeṭṭhakānaṃ ghātanaṃ viya anāgāmimaggena sasampayuttānaṃ dvinnaṃ domanassacittānaṃ pahānaṃ. Lại nữa, việc gửi tin tức đến vua giống như việc trình báo đức tính đã chứng đắc lên Bậc Đạo Sư. Việc lại ban tiền bạc với lời phán "Hãy can đảm bắt lấy chúng" giống như việc Đức Thế Tôn thuyết giảng về thiền minh sát cho A-na-hàm đạo. Việc giết hai tên tướng cướp cùng với tùy tùng của chúng trong trận tấn công thứ ba giống như việc đoạn trừ hai tâm câu hành với ưu cùng với các pháp tương ưng của chúng bằng A-na-hàm đạo. Puna rañño pavattipesanaṃ viya tathāgatassa paṭiladdhaguṇārocanaṃ. ‘Vissaṭṭhā gaṇhantū’ti puna dhanadānaṃ viya bhagavato arahattamaggassa vipassanācikkhanaṃ. Catutthasampahārena saparivārānaṃ pañcannaṃ corajeṭṭhakānaṃ ghātitakālato paṭṭhāya janapadassa khemakālo viya arahattamaggena sasampayuttesu pañcasu akusalacittesu pahīnesu dvādasannaṃ akusalacittānaṃ pahīnakālato paṭṭhāya puna cittaṅgavasena uppajjanakassa akusaladhammassa abhāvo. Rañño vijitasaṅgāmassa amaccagaṇaparivutassa varapāsāde mahāsampattianubhavanaṃ viya khīṇāsavaparivutassa dhammarañño suññataanimittaappaṇihitabhedesu samāpattisukhesu icchiticchitaphalasamāpattisukhānubhavanaṃ veditabbanti. Lại nữa, việc gửi tin tức đến vua giống như việc trình báo đức tính đã chứng đắc lên Đức Như Lai. Việc lại ban tiền bạc với lời phán "Hãy can đảm bắt lấy chúng" giống như việc Đức Thế Tôn thuyết giảng về thiền minh sát cho A-la-hán đạo. Thời điểm an ổn của xứ sở kể từ lúc năm tên tướng cướp cùng với tùy tùng bị giết trong trận tấn công thứ tư giống như sự không còn của pháp bất thiện sanh khởi trở lại như là thành phần của tâm, kể từ thời điểm mười hai tâm bất thiện đã được đoạn trừ, khi năm tâm bất thiện cùng với các pháp tương ưng của chúng đã được đoạn trừ bằng A-la-hán đạo. Việc vị vua đã chiến thắng trận mạc, được đoàn quan vây quanh, hưởng thụ tài sản lớn lao trên lầu đài cao quý giống như nên được hiểu là sự hưởng thụ niềm vui quả định như ý muốn của vị Pháp Vương được các vị Lậu Tận vây quanh trong các niềm vui nhập định có sự phân biệt là Không, Vô Tướng, Vô Nguyện. Kusalā dhammātipadassa vaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về câu "Kusalā dhammā" đã kết thúc. Akusalapadaṃ Tiết Bất Thiện Dhammuddesavārakathā Luận về Thiên Trình Bày Pháp Paṭhamacittaṃ Tâm Thứ Nhất 365. Idāni akusaladhammapadaṃ bhājetvā dassetuṃ katame dhammā akusalātiādi āraddhaṃ. Tattha dhammavavatthānādivārappabhedo ca heṭṭhā āgatānaṃ padānaṃ atthavinicchayo ca heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo. Tattha tattha pana visesamattameva vaṇṇayissāma. Tattha samayavavatthāne tāva yasmā, kusalassa viya, akusalassa bhūmibhedo natthi, tasmā ekantaṃ kāmāvacarampi samānaṃ etaṃ ‘kāmāvacara’nti na vuttaṃ. Diṭṭhigatasampayuttanti ettha diṭṭhi [Pg.290] eva diṭṭhigataṃ ‘gūthagataṃ muttagata’ntiādīni (a. ni. 9.11) viya. Gantabbābhāvato vā diṭṭhiyā gatamattamevetantipi diṭṭhigataṃ. Tena sampayuttaṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ. 365. Bây giờ, để phân tích và trình bày về đề mục các pháp bất thiện, (Đức Thế Tôn) đã bắt đầu bằng câu: “Thế nào là các pháp bất thiện?” v.v… Ở đây, sự phân chia các chương như chương phân định các pháp v.v… và sự xác định ý nghĩa của các từ đã được đề cập ở phần trước nên được hiểu theo phương pháp đã trình bày ở phần trước. Tuy nhiên, ở đây và ở đó, chúng tôi sẽ chỉ giải thích những điểm đặc biệt. Trong đó, trước hết, trong chương phân định thời điểm, vì pháp bất thiện không có sự phân chia theo cõi như pháp thiện, do đó, mặc dù hoàn toàn thuộc Dục giới, nó không được gọi là “thuộc Dục giới”. Trong từ “tương ưng tà kiến” (diṭṭhigatasampayuttaṃ), chính tà kiến (diṭṭhi) là tà kiến (diṭṭhigataṃ), giống như các từ “trở thành phân” (gūthagataṃ), “trở thành nước tiểu” (muttagataṃ) v.v… Hoặc, vì không có đối tượng để đi đến (để hiểu), nó chỉ đơn thuần là sự vận hành của tà kiến, nên cũng gọi là tà kiến (diṭṭhigataṃ). Tương ưng với điều đó gọi là “tương ưng tà kiến”. Tattha asaddhammasavanaṃ, akalyāṇamittatā, ariyānaṃ adassanakāmatādīni ayoniso manasikāroti evamādīhi kāraṇehi imassa diṭṭhigatasaṅkhātassa micchādassanassa uppatti veditabbā. Ye hi ete diṭṭhivādapaṭisaṃyuttā asaddhammā tesaṃ bahumānapubbaṅgamena atikkantamajjhattena upaparikkhārahitena savanena, ye ca diṭṭhivipannā akalyāṇamittā taṃsampavaṅkatāsaṅkhātāya akalyāṇamittatāya, buddhādīnaṃ ariyānañceva sappurisānañca adassanakāmatāya catusatipaṭṭhānādibhede ariyadhamme akovidattena pātimokkhasaṃvaraindriyasaṃvarasatisaṃvarañāṇasaṃvarapahānasaṃvarappabhede ariyadhamme ceva sappurisadhamme ca saṃvarabhedasaṅkhātena avinayena teheva kāraṇehi paribhāvitena ayoniso manasikārena kotūhalamaṅgalādipasutatāya ca etaṃ uppajjatīti veditabbaṃ. Asaṅkhārabhāvo panassa cittassa heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo. Ở đây, sự sanh khởi của tà kiến này, được gọi là tà kiến (diṭṭhigata), cần được hiểu là do các nguyên nhân như: nghe phi diệu pháp, thân cận bạn ác, không muốn thấy các bậc Thánh v.v…, và tác ý không như lý. Thật vậy, cần phải hiểu rằng tà kiến này sanh khởi do: nghe các phi diệu pháp liên quan đến các luận thuyết về tà kiến với sự tôn trọng hàng đầu, với sự vượt qua thái độ trung lập, không có sự thẩm sát; do thân cận bạn ác, được gọi là sự thiên vị đối với những người bạn ác có tà kiến đã bị hư hoại; do không muốn thấy các bậc Thánh như Đức Phật v.v… và các bậc chân nhân; do không thông thạo Thánh pháp được phân loại thành bốn niệm xứ v.v…; do sự vô kỷ luật, được gọi là sự phá vỡ các sự thu thúc trong Thánh pháp và Chân nhân pháp được phân loại thành sự thu thúc trong giới bổn Pātimokkha, sự thu thúc các căn, sự thu thúc bằng niệm, sự thu thúc bằng trí tuệ, sự thu thúc bằng sự đoạn trừ; do tác ý không như lý đã được huân tập bởi chính những nguyên nhân đó; và do sự ham thích các lễ hội, điềm lành v.v… Còn về trạng thái không cần sự xúi giục của tâm này, cần được hiểu theo phương pháp đã trình bày ở phần trước. Dhammuddesavāre phassoti akusalacittasahajāto phasso. Vedanādīsupi eseva nayo. Iti akusalamattameva etesaṃ purimehi viseso. Trong chương liệt kê các pháp, xúc là xúc đồng sanh với tâm bất thiện. Đối với thọ v.v… cũng theo phương pháp này. Như vậy, sự khác biệt của chúng so với các pháp trước đây chỉ là tính chất bất thiện. Cittassekaggatā hotīti pāṇātipātādīsupi avikkhittabhāvena cittassa ekaggatā hoti. Manussā hi cittaṃ samādahitvā avikkhittā hutvā avirajjhamānāni satthāni pāṇasarīresu nipātenti, susamāhitā paresaṃ santakaṃ haranti, ekarasena cittena micchācāraṃ āpajjanti. Evaṃ akusalappavattiyampi cittassa ekaggatā hoti. “Tâm có sự nhất tâm” có nghĩa là: ngay cả trong việc sát sanh v.v…, tâm cũng có sự nhất tâm do trạng thái không bị phân tán. Thật vậy, con người sau khi định tâm, không bị phân tán, đã đâm vũ khí vào thân thể chúng sanh mà không trượt; sau khi định tâm vững chắc, họ lấy của cải của người khác; với tâm có cùng một vị (hưởng thụ dục lạc), họ phạm tà hạnh. Như vậy, ngay cả trong sự diễn tiến của pháp bất thiện, tâm vẫn có sự nhất tâm. Micchādiṭṭhīti ayāthāvadiṭṭhi, virajjhitvā gahaṇato vā vitathā diṭṭhi micchādiṭṭhi. Anatthāvahattā paṇḍitehi jigucchitā diṭṭhītipi micchādiṭṭhi. Micchāsaṅkappādīsupi eseva nayo. Apica micchā passanti tāya, sayaṃ vā micchā passati, micchādassanamattameva vā esāti micchādiṭṭhi. Sā ayoniso abhinivesalakkhaṇā, parāmāsarasā, micchābhinivesapaccupaṭṭhānā, ariyānaṃ adassanakāmatādipadaṭṭhānā; paramaṃ vajjanti daṭṭhabbā. Micchāsaṅkappādīsu [Pg.291] ‘micchā’ti padamattameva viseso. Sesaṃ kusalādhikāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Tà kiến là thấy không như thật; hoặc là cái thấy sai lệch do chấp thủ sai lầm nên gọi là tà kiến. Hoặc là cái thấy bị các bậc hiền trí ghê tởm vì mang lại điều bất lợi, nên cũng gọi là tà kiến. Đối với tà tư duy v.v… cũng theo phương pháp này. Hơn nữa, (các pháp tương ưng) thấy sai lầm bởi nó, hoặc tự nó thấy sai lầm, hoặc nó chỉ là sự thấy sai lầm, nên gọi là tà kiến. Nó có đặc tính là sự cố chấp không như lý, có phận sự là sự nắm bắt sai lạc, có sự biểu hiện là sự cố chấp sai lầm, có nhân gần là không muốn thấy các bậc Thánh v.v…; cần được xem là lỗi lầm tột bậc. Trong các từ tà tư duy v.v…, chỉ có từ “tà” là khác biệt. Phần còn lại cần được hiểu theo phương pháp đã trình bày trong phần về pháp thiện. Ahirikabalaṃ anottappabalanti ettha balattho niddesavāre āvi bhavissati. Itaresu pana – na hiriyatīti ahiriko. Ahirikassa bhāvo ahirikaṃ. Na ottappaṃ anottappaṃ. Tesu ahirikaṃ kāyaduccaritādīhi ajigucchanalakkhaṇaṃ, alajjālakkhaṇaṃ vā. Anottappaṃ teheva asārajjanalakkhaṇaṃ anuttāsanalakkhaṇaṃ vā. Ahirikameva balaṃ ahirikabalaṃ. Anottappameva balaṃ anottappabalaṃ. Ayamettha saṅkhepattho. Vitthāro pana heṭṭhā vuttapaṭipakkhavasena veditabbo. Trong các từ “vô tàm lực” và “vô úy lực”, ý nghĩa của từ “lực” sẽ được làm rõ trong chương giải thích. Còn đối với các từ khác: người không biết hổ thẹn gọi là vô tàm. Trạng thái của người vô tàm là vô tàm. Không phải quý úy là vô úy. Trong đó, vô tàm có đặc tính là không ghê tởm các thân ác hạnh v.v…, hoặc có đặc tính là không xấu hổ. Vô úy có đặc tính là không e ngại chính những điều đó, hoặc có đặc tính là không sợ hãi. Chính vô tàm là lực, nên gọi là vô tàm lực. Chính vô úy là lực, nên gọi là vô úy lực. Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây. Còn phần chi tiết, cần được hiểu theo nghĩa đối lập với những gì đã được trình bày ở phần trước. Lubbhanti tena, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. Muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, muyhanamattameva vā tanti moho. Tesu lobho ārammaṇaggahaṇalakkhaṇo makkaṭālepo viya, abhisaṅgaraso tattakapāle khittamaṃsapesi viya, apariccāgapaccupaṭṭhāno telañjanarāgo viya, saṃyojaniyadhammesu assādadassanapadaṭṭhāno. So taṇhānadībhāvena vaḍḍhamāno, sīghasotā nadī viya mahāsamuddaṃ, apāyameva gahetvā gacchatīti daṭṭhabbo. (Các pháp tương ưng) tham ái bởi nó, hoặc tự nó tham ái, hoặc nó chỉ là sự tham ái, nên gọi là tham. (Các pháp tương ưng) si mê bởi nó, hoặc tự nó si mê, hoặc nó chỉ là sự si mê, nên gọi là si. Trong đó, tham có đặc tính là nắm giữ đối tượng như nhựa bẫy khỉ, có phận sự là dính mắc như miếng thịt ném vào chảo nóng, có sự biểu hiện là không từ bỏ như vết dầu loang, có nhân gần là thấy vị ngọt trong các pháp trói buộc. Cần phải hiểu rằng, nó khi tăng trưởng dưới dạng dòng sông ái, sẽ cuốn đi và đưa đến chỉ cõi khổ, giống như dòng sông chảy xiết đổ ra biển lớn. Moho cittassa andhabhāvalakkhaṇo aññāṇalakkhaṇo vā, asampaṭivedharaso ārammaṇasabhāvacchādanaraso vā, asammāpaṭipattipaccupaṭṭhāno andhakārapaccupaṭṭhāno vā, ayonisomanasikārapadaṭṭhāno. Sabbākusalānaṃ mūlanti daṭṭhabbo. Si có đặc tính là trạng thái mù quáng của tâm, hoặc có đặc tính là sự vô trí; có phận sự là không thâm nhập, hoặc có phận sự là che lấp bản chất của đối tượng; có sự biểu hiện là sự thực hành sai lầm, hoặc có sự biểu hiện là bóng tối; có nhân gần là tác ý không như lý. Cần phải hiểu rằng nó là cội rễ của tất cả các pháp bất thiện. Abhijjhāyanti tāya, sayaṃ vā abhijjhāyati, abhijjhāyanamattameva vā esāti abhijjhā. Sā parasampattīnaṃ sakakaraṇaicchālakkhaṇā, tenākārena esanabhāvarasā, parasampatti-abhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā, parasampattīsu abhiratipadaṭṭhānā. Parasampattiabhimukhā eva hi sā upaṭṭhahati. Tāsu ca abhiratiyā sati pavattati, parasampattīsu cetaso hatthappasāroviyāti daṭṭhabbā. (Các pháp tương ưng) thèm muốn bởi nó, hoặc tự nó thèm muốn, hoặc nó chỉ là sự thèm muốn, nên gọi là tham lam. Nó có đặc tính là mong muốn làm cho tài sản của người khác thành của mình, có phận sự là tìm kiếm theo cách đó, có sự biểu hiện là hướng đến tài sản của người khác, có nhân gần là sự ưa thích tài sản của người khác. Thật vậy, nó khởi lên khi hướng đến tài sản của người khác. Và khi có sự ưa thích đối với những tài sản đó, nó mới diễn tiến. Cần phải hiểu rằng nó giống như sự vươn tay của tâm đối với tài sản của người khác. Samatho hotītiādīsu aññesu kiccesu vikkhepasamanato samatho. Akusalappavattiyaṃ cittaṃ paggaṇhātīti paggāho. Na vikkhipatīti avikkhepo. Trong các câu “có sự tĩnh lặng” v.v…, sự tĩnh lặng (samatho) là do làm lắng dịu sự phân tán đối với các công việc khác. Sự nỗ lực (paggāho) là do nó sách tấn tâm trong sự diễn tiến của pháp bất thiện. Sự không phân tán (avikkhepo) là do nó không phân tán. Imasmiṃ [Pg.292] citte saddhā, sati, paññā, cha yugaḷakānīti ime dhammā na gahitā. Kasmā? Assaddhiyacitte pasādo nāma natthi. Tasmā tāva saddhā na gahitā. Kiṃ pana diṭṭhigatikā attano attano satthārānaṃ na saddahantīti? Saddahanti. Sā pana saddhā nāma na hoti, vacanasampaṭicchanamattamevetaṃ. Atthato anupaparikkhā vā hoti, diṭṭhi vā. Asatiyacitte pana sati natthīti na gahitā. Kiṃ diṭṭhigatikā attanā katakammaṃ na sarantīti? Saranti. Sā pana sati nāma na hoti. Kevalaṃ tenākārena akusalacittappavatti. Tasmā sati na gahitā. Atha kasmā ‘‘micchāsatī’’ti (dī. ni. 3.333; saṃ. ni. 5.1) suttante vuttā? Sā pana akusalakkhandhānaṃ sativirahitattā satipaṭipakkhattā ca micchāmaggamicchattānaṃ pūraṇatthaṃ tattha pariyāyena desanā katā. Nippariyāyena panesā natthi. Tasmā na gahitā. Andhabālacitte pana paññā natthīti na gahitā. Kiṃ diṭṭhigatikānaṃ vañcanāpaññā natthīti? Atthi. Na panesā paññā, māyā nāmesā hoti. Sā atthato taṇhāva. Idaṃ pana cittaṃ sadarathaṃ garukaṃ bhāriyaṃ kakkhaḷaṃ thaddhaṃ akammaññaṃ gilānaṃ vaṅkaṃ kuṭilaṃ. Tasmā passaddhādīni cha yugaḷakāni na gahitāni. Trong tâm này, tín, niệm, tuệ, và sáu cặp đôi pháp không được đề cập đến. Tại sao? Trong tâm của người không có đức tin, không có cái gọi là sự trong sạch. Do đó, trước hết tín không được đề cập. Nhưng phải chăng những người có tà kiến không tin tưởng vào các vị thầy của mình? Họ có tin tưởng. Nhưng sự tin tưởng ấy không được gọi là tín, nó chỉ đơn thuần là sự chấp nhận lời nói. Về mặt ý nghĩa, nó là sự không thẩm sát hoặc là tà kiến. Lại nữa, trong tâm của người thất niệm, không có niệm, vì vậy niệm không được đề cập. Phải chăng những người có tà kiến không nhớ lại việc mình đã làm? Họ có nhớ. Nhưng sự nhớ lại ấy không được gọi là niệm. Đó chỉ là sự diễn tiến của tâm bất thiện theo cách thức ấy. Do đó, niệm không được đề cập. Vậy tại sao trong Kinh lại nói đến ‘tà niệm’? Nhưng (tà niệm) ấy, do các uẩn bất thiện không có niệm và là đối nghịch với niệm, đã được thuyết giảng một cách ẩn dụ ở đó để hoàn thiện tà đạo và tà tánh. Nhưng theo nghĩa đen, nó không tồn tại. Do đó, nó không được đề cập. Lại nữa, trong tâm của người ngu si mù quáng, không có tuệ, vì vậy tuệ không được đề cập. Phải chăng những người có tà kiến không có trí xảo trá? Có. Nhưng đó không phải là tuệ, nó được gọi là xảo trá. Về mặt ý nghĩa, nó chính là ái. Lại nữa, tâm này có phiền não, nặng nề, trì trệ, thô cứng, cứng nhắc, không thích ứng, cong vẹo, quanh co. Do đó, sáu cặp đôi bắt đầu bằng tịnh không được đề cập đến. Ettāvatā padapaṭipāṭiyā cittaṅgavasena pāḷiāruḷhāni dvattiṃsa padāni dassetvā idāni yevāpanakadhamme dassetuṃ ye vā pana tasmiṃ samayetiādimāha. Tattha sabbesupi akusalacittesu chando adhimokkho manasikāro māno issā macchariyaṃ thinaṃ middhaṃ uddhaccaṃ kukkuccanti ime daseva yevāpanakā honti dhammā, suttāgatā, suttapadesu dissareti vuttā. Imasmiṃ pana citte chando adhimokkho manasikāro uddhaccanti ime apaṇṇakaṅgasaṅkhātā cattārova yevāpanakā honti. Với chừng ấy, sau khi đã trình bày ba mươi hai pháp cú xuất hiện trong Pāli theo thứ tự các từ và theo phương diện các thành phần của tâm, bây giờ để trình bày các pháp yevāpanaka, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘ye vā pana tasmiṃ samaye’. Trong đó, đã được nói rằng trong tất cả các tâm bất thiện, có đúng mười pháp yevāpanaka này, vốn xuất hiện trong Kinh và được thấy trong các đoạn Kinh: dục, thắng giải, tác ý, mạn, tật, lận, hôn trầm, thụy miên, trạo cử, và hối quá. Nhưng trong tâm này, chỉ có bốn pháp yevāpanaka này, được gọi là các thành phần chắc chắn: dục, thắng giải, tác ý, và trạo cử. Tattha chandādayo heṭṭhā vuttanayeneva veditabbā. Kevalañhi te kusalā, ime akusalā. Itaraṃ pana uddhatassa bhāvo ‘uddhaccaṃ’. Taṃ cetaso avūpasamalakkhaṇaṃ vātābhighātacalajalaṃ viya, anavaṭṭhānarasaṃ vātābhighātacaladhajapaṭākā viya, bhantattapaccupaṭṭhānaṃ pāsāṇābhighātasamuddhatabhasmā viya, cetaso avūpasame ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ. Cittavikkhepoti daṭṭhabbaṃ. Trong số đó, dục và các pháp khác nên được hiểu theo cách đã được nói ở phần trước. Chỉ có điều, những pháp kia là thiện, còn những pháp này là bất thiện. Lại nữa, pháp còn lại, trạng thái của sự phóng dật được gọi là ‘trạo cử’. Nó có trạng thái không lắng dịu của tâm làm tướng, giống như nước dao động do gió thổi; có sự không đứng yên làm phận sự, giống như cờ phướn bay phần phật do gió thổi; có sự quay cuồng làm tướng hiện khởi, giống như tro bay lên do bị ném đá; có sự tác ý không như lý làm nhân cần thiết. Nên được biết là sự tán loạn của tâm. Iti phassādīni dvattiṃsa, yevāpanakavasena vuttāni cattārīti sabbānipi imasmiṃ dhammuddesavāre chattiṃsa dhammapadāni bhavanti. Cattāri apaṇṇakaṅgāni hāpetvā [Pg.293] pāḷiyaṃ āgatāni dvattiṃsameva. Aggahitaggahaṇena panettha phassapañcakaṃ, vitakko vicāro pīti cittassekaggatā vīriyindriyaṃ jīvitindriyaṃ micchādiṭṭhi ahirikaṃ anottappaṃ lobho mohoti soḷasa dhammā honti. Như vậy, ba mươi hai pháp bắt đầu bằng xúc, và bốn pháp được nói theo phương diện yevāpanaka, tất cả trong chương đề mục pháp này có ba mươi sáu pháp cú. Trừ đi bốn thành phần chắc chắn, chỉ có ba mươi hai pháp cú xuất hiện trong Pāli. Ở đây, bằng cách không tính trùng, có mười sáu pháp: ngũ uẩn xúc, tầm, tứ, hỷ, nhất tâm, cần quyền, mạng quyền, tà kiến, vô tàm, vô úy, tham, và si. Tesu soḷasasu satta dhammā avibhattikā nava savibhattikā honti. Katame satta? Phasso saññā cetanā vicāro pīti jīvitindriyaṃ mohoti ime satta avibhattikā. Vedanā cittaṃ vitakko cittassekaggatā vīriyindriyaṃ micchādiṭṭhi ahirikaṃ anottappaṃ lobhoti ime nava savibhattikā. Trong mười sáu pháp ấy, có bảy pháp không được phân loại và chín pháp được phân loại. Bảy pháp nào? Xúc, tưởng, tư, tứ, hỷ, mạng quyền, và si, bảy pháp này không được phân loại. Thọ, tâm, tầm, nhất tâm, cần quyền, tà kiến, vô tàm, vô úy, và tham, chín pháp này được phân loại. Tesu cha dhammā dvīsu ṭhānesu vibhattā, eko tīsu, eko catūsu, eko chasu. Kathaṃ? Cittaṃ vitakko micchādiṭṭhi ahirikaṃ anottappaṃ lobhoti ime cha dvīsu ṭhānesu vibhattā. Tesu hi cittaṃ tāva phassapañcakaṃ patvā cittaṃ hotīti vuttaṃ, indriyāni patvā manindriyanti. Vitakko jhānaṅgāni patvā vitakko hotīti vutto, maggaṅgāni patvā micchāsaṅkappoti. Micchādiṭṭhi maggaṅgesupi kammapathesupi micchādiṭṭhiyeva. Ahirikaṃ balāni patvā ahirikabalaṃ hotīti vuttaṃ, lokanāsakadukaṃ patvā ahirikanti. Anottappepi eseva nayo. Lobho mūlaṃ patvā lobho hotīti vutto. Kammapathaṃ patvā abhijjhāti. Ime cha dvīsu ṭhānesu vibhattā. Trong số đó, sáu pháp được phân loại ở hai nơi, một pháp ở ba nơi, một pháp ở bốn nơi, và một pháp ở sáu nơi. Như thế nào? Tâm, tầm, tà kiến, vô tàm, vô úy, và tham, sáu pháp này được phân loại ở hai nơi. Trong số đó, trước hết tâm, khi thuộc về ngũ uẩn xúc, được gọi là ‘tâm’; khi thuộc về các quyền, được gọi là ‘ý quyền’. Tầm, khi thuộc về các thiền chi, được gọi là ‘tầm’; khi thuộc về các đạo chi, được gọi là ‘tà tư duy’. Tà kiến, cả trong các đạo chi và trong các nghiệp đạo, đều là ‘tà kiến’. Vô tàm, khi thuộc về các lực, được gọi là ‘vô tàm lực’; khi thuộc về cặp pháp hủy hoại thế gian, được gọi là ‘vô tàm’. Đối với vô úy cũng theo cách tương tự. Tham, khi thuộc về các căn, được gọi là ‘tham’; khi thuộc về nghiệp đạo, được gọi là ‘tham dục’. Sáu pháp này được phân loại ở hai nơi. Vedanā pana phassapañcakaṃ patvā vedanā hotīti vuttā, jhānaṅgāni patvā sukhanti, indriyāni patvā somanassindriyanti. Evaṃ ekova dhammo tīsu ṭhānesu vibhatto. Lại nữa, thọ, khi thuộc về ngũ uẩn xúc, được gọi là ‘thọ’; khi thuộc về các thiền chi, được gọi là ‘lạc’; khi thuộc về các quyền, được gọi là ‘hỷ quyền’. Như vậy, một pháp duy nhất này được phân loại ở ba nơi. Vīriyaṃ pana indriyāni patvā vīriyindriyaṃ hotīti vuttaṃ, maggaṅgāni patvā micchāvāyāmo hotīti, balāni patvā vīriyabalanti, piṭṭhidukaṃ patvā paggāho hotīti. Evaṃ ayaṃ eko dhammo catūsu ṭhānesu vibhatto. Lại nữa, cần, khi thuộc về các quyền, được gọi là ‘cần quyền’; khi thuộc về các đạo chi, được gọi là ‘tà tinh tấn’; khi thuộc về các lực, được gọi là ‘cần lực’; khi thuộc về cặp pháp hỗ trợ, được gọi là ‘sự sách tấn’. Như vậy, một pháp này được phân loại ở bốn nơi. Samādhi pana jhānaṅgāni patvā cittassekaggatā hotīti vutto, indriyāni patvā samādhindriyanti, maggaṅgāni patvā micchāsamādhīti, balāni patvā samādhibalanti, piṭṭhidukaṃ patvā dutiyaduke ekakavaseneva samathoti[Pg.294], tatiye avikkhepoti. Evamayaṃ eko dhammo chasu ṭhānesu vibhatto. Lại nữa, định, khi thuộc về các thiền chi, được gọi là ‘nhất tâm’; khi thuộc về các quyền, được gọi là ‘định quyền’; khi thuộc về các đạo chi, được gọi là ‘tà định’; khi thuộc về các lực, được gọi là ‘định lực’; khi thuộc về cặp pháp hỗ trợ, trong cặp thứ hai chỉ theo phương diện đơn lẻ, được gọi là ‘chỉ’; trong cặp thứ ba, được gọi là ‘bất loạn’. Như vậy, một pháp này được phân loại ở sáu nơi. Sabbepi panete dhammā phassapañcakavasena jhānaṅgavasena indriyavasena maggaṅgavasena balavasena mūlavasena kammapathavasena lokanāsakavasena piṭṭhidukavasenāti nava rāsayo honti. Tattha yaṃ vattabbaṃ taṃ paṭhamakusalacittaniddese vuttamevāti. Lại nữa, tất cả các pháp này trở thành chín nhóm là: nhóm năm pháp lấy xúc làm thứ năm, nhóm chi thiền, nhóm quyền, nhóm chi đạo, nhóm lực, nhóm căn, nhóm nghiệp lộ, nhóm hủy diệt thế gian, và nhóm cặp đôi hỗ trợ. Trong đó, điều gì cần phải nói thì đã được nói đến trong phần giải về tâm thiện thứ nhất rồi. Dhammuddesavārakathā niṭṭhitā. Phần luận về chương đề mục các pháp đã kết thúc. Niddesavārakathā Luận về chương giải thích 375. Niddesavāre cittassekaggatāniddese tāva saṇṭhiti avaṭṭhitīti. Idaṃ dvayaṃ ṭhitivevacanameva. Yaṃ pana kusalaniddese ‘ārammaṇaṃ ogāhetvā anupavisitvā tiṭṭhatīti avaṭṭhitī’ti vuttaṃ, taṃ idha na labbhati. Akusalasmiñhi dubbalā cittassekaggatāti heṭṭhā dīpitameva. 375. Trước hết, trong chương giải thích, ở phần giải về nhất tâm, (hai từ) 'saṇṭhiti' và 'avaṭṭhiti' này chỉ là đồng nghĩa với 'ṭhiti' (sự an trú). Tuy nhiên, ý nghĩa đã được nói trong phần giải về tâm thiện là 'an trú (avaṭṭhiti) là đứng vững sau khi đã đi sâu và thâm nhập vào đối tượng' thì không thể áp dụng ở đây. Bởi vì, trong tâm bất thiện, nhất tâm thì yếu ớt, điều này đã được trình bày ở phần dưới rồi. 384. Uddhaccavicikicchāvasena pavattassa visāhārassa paṭipakkhato avisāhāroti evarūpopi attho idha na labbhati. Sahajātadhamme pana na visāharatīti avisāhāro. Na vikkhipatīti avikkhepo. Akusalacittekaggatāvasena avisāhaṭassa mānasassa bhāvo avisāhaṭamānasatā. Sahajātadhammesu na kampatīti samādhibalaṃ. Ayāthāvasamādhānato micchāsamādhīti evamidha attho daṭṭhabbo. 384. Ý nghĩa như là 'avisāhāra' (không phân tán) do đối nghịch với 'visāhāra' (sự phân tán) vốn khởi lên do trạo cử và hoài nghi, ý nghĩa như vậy cũng không thể áp dụng ở đây. Trái lại, 'avisāhāro' là vì không mang theo các pháp đồng sanh. 'Avikkhepo' (không tán loạn) là vì không phân tán. 'Avisāhaṭamānasatā' (trạng thái tâm không bị lôi cuốn) là trạng thái của tâm không bị lôi cuốn do năng lực của nhất tâm trong tâm bất thiện. 'Samādhibalaṃ' (định lực) là vì không dao động giữa các pháp đồng sanh. 'Micchāsamādhi' (tà định) là do sự định tĩnh không chân chánh. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. 385. Vīriyindriyaniddese yo heṭṭhā ‘nikkamo ceso kāmānaṃ panudanāyā’tiādi nayo vutto, so idha na labbhati. Sahajātadhammesu akampanaṭṭheneva vīriyabalaṃ veditabbaṃ. 385. Trong phần giải về tấn quyền, phương pháp đã được nói ở phần dưới (trong tâm thiện) bắt đầu bằng câu 'đây là sự xuất ly để loại trừ các dục' v.v... thì không thể áp dụng ở đây. Tấn lực (vīriyabalaṃ) nên được hiểu chỉ với ý nghĩa là không dao động giữa các pháp đồng sanh. 386. Micchādiṭṭhiniddese ayāthāvadassanaṭṭhena micchādiṭṭhi. Diṭṭhīsu gataṃ idaṃ dassanaṃ, dvāsaṭṭhidiṭṭhiantogatattāti diṭṭhigataṃ. Heṭṭhāpissa attho vuttoyeva. Diṭṭhiyeva duratikkamanaṭṭhena diṭṭhigahanaṃ, tiṇagahanavanagahanapabbatagahanāni viya. Diṭṭhiyeva sāsaṅkasappaṭibhayaṭṭhena diṭṭhikantāro[Pg.295], corakantāravāḷakantāramarukantāranirudakakantāradubbhikkhakantārā viya. Sammādiṭṭhiyā vinivijjhanaṭṭhena vilomanaṭṭhena ca diṭṭhivisūkāyikaṃ. Micchādassanañhi uppajjamānaṃ sammādassanaṃ vinivijjhati ceva vilometi ca. Kadāci sassatassa kadāci ucchedassa gahaṇato diṭṭhiyā virūpaṃ phanditanti diṭṭhivipphanditaṃ. Diṭṭhigatiko hi ekasmiṃ patiṭṭhātuṃ na sakkoti, kadāci sassataṃ anupatati kadāci ucchedaṃ. Diṭṭhiyeva bandhanaṭṭhena saṃyojananti diṭṭhisaṃyojanaṃ. 386. Trong phần giải về tà kiến: Tà kiến (micchādiṭṭhi) có nghĩa là thấy một cách không chân chánh. Kiến chấp (diṭṭhigataṃ) là vì cái thấy này đã đi vào các tà kiến, do nằm trong 62 tà kiến. Ý nghĩa của từ này cũng đã được nói ở phần dưới rồi. Kiến trù lâm (diṭṭhigahanaṃ) là vì chính tà kiến khó vượt qua, giống như rừng cỏ, rừng cây, rừng núi rậm rạp. Kiến hoang vu (diṭṭhikantāro) là vì chính tà kiến có sự nguy hiểm và đáng sợ, giống như vùng hoang vu có trộm cướp, có thú dữ, sa mạc, không có nước, và đói kém. Kiến sai lệch (diṭṭhivisūkāyikaṃ) là vì có ý nghĩa xuyên thủng và đối nghịch với chánh kiến. Bởi vì tà kiến khi khởi lên vừa xuyên thủng vừa đối nghịch với chánh kiến. Kiến dao động (diṭṭhivipphanditaṃ) là sự rung động sai lệch của tà kiến do có khi chấp thường, có khi chấp đoạn. Bởi vì người có tà kiến không thể đứng vững trong một quan điểm, có khi rơi vào thường kiến, có khi rơi vào đoạn kiến. Kiến kiết sử (diṭṭhisaṃyojanaṃ) là vì chính tà kiến có ý nghĩa trói buộc nên là kiết sử. Susumārādayo viya purisaṃ, ārammaṇaṃ daḷhaṃ gaṇhātīti gāho. Patiṭṭhahanato patiṭṭhāho. Ayañhi balavappavattibhāvena patiṭṭhahitvā gaṇhāti. Niccādivasena abhinivisatīti abhiniveso. Dhammasabhāvaṃ atikkamitvā niccādivasena parato āmasatīti parāmāso. Anatthāvahattā kucchito maggo, kucchitānaṃ vā apāyānaṃ maggoti kummaggo. Ayāthāvapathato micchāpatho. Yathā hi disāmūḷhena ayaṃ asukagāmassa nāma pathoti gahitopi taṃ gāmaṃ na sampāpeti, evaṃ diṭṭhigatikena sugatipathoti gahitāpi diṭṭhi sugatiṃ na pāpetīti ayāthāvapathato, micchāpatho. Micchāsabhāvato micchattaṃ. Tattheva paribbhamanato taranti ettha bālāti titthaṃ. Titthañca taṃ anatthānañca āyatananti titthāyatanaṃ. Titthiyānaṃ vā sañjātidesaṭṭhena nivāsaṭhānaṭṭhena ca āyatanantipi titthāyatanaṃ. Vipariyesabhūto gāho, vipariyesato vā gāhoti vipariyesaggāho; vipallattha gāhoti attho. Sự nắm giữ (gāho) là vì nắm giữ đối tượng một cách chắc chắn, giống như cá sấu v.v... bắt người. Sự đứng vững (patiṭṭhāho) là do sự an lập. Bởi vì tà kiến này, do có sự vận hành mạnh mẽ, nên nắm giữ sau khi đã đứng vững. Sự cố chấp (abhiniveso) là vì tâm dấn sâu vào theo cách (cho là) thường hằng v.v... Sự chấp thủ (parāmāso) là vì xem xét một cách sai lạc theo cách (cho là) thường hằng v.v..., vượt qua tự tánh của các pháp. Tà đạo (kummaggo) là con đường đáng chê bai vì mang lại điều bất lợi, hoặc là con đường của các cõi khổ đáng chê bai. Lối sai (micchāpatho) là do con đường không chân chánh. Giống như người bị lạc phương hướng, dù cho rằng 'đây là con đường đến làng kia', nhưng (con đường ấy) cũng không đưa đến làng đó; cũng vậy, đối với người có tà kiến, dù cho rằng (tà kiến) là con đường đến cõi lành, nhưng tà kiến ấy cũng không đưa đến cõi lành, vì vậy gọi là lối sai do là con đường không chân chánh. Tà tánh (micchattaṃ) là do có bản chất sai lầm. Bến đỗ (titthaṃ) là nơi những kẻ ngu vượt qua, do họ đi lang thang trong đó. Bến đỗ và nơi phát sanh (titthāyatanaṃ) là vì đó vừa là bến đỗ vừa là nơi phát sanh những điều bất lợi. Hoặc cũng là nơi phát sanh (āyatanaṃ) vì là nơi sanh trưởng và nơi cư trú của các ngoại đạo, nên cũng gọi là titthāyatanaṃ. Sự chấp thủ điên đảo (vipariyesaggāho) là sự nắm giữ đã trở nên sai lệch, hoặc là sự nắm giữ một cách sai lệch; có nghĩa là sự nắm giữ sai lầm. 387-388. Ahirikānottappaniddesesu hirottappaniddesavipariyāyena attho veditabbo. Sahajātadhammesu pana akampanaṭṭheneva ahirikabalaṃ anottappabalañca veditabbaṃ. 387-388. Trong các phần giải về vô tàm và vô quý, ý nghĩa nên được hiểu theo cách ngược lại với các phần giải về tàm và quý. Hơn nữa, vô tàm lực và vô quý lực nên được hiểu chỉ với ý nghĩa là không dao động giữa các pháp đồng sanh. 389. Lobhamohaniddesesu lubbhatīti lobho. Lubbhanāti lubbhanākāro. Lobhasampayuttacittaṃ, puggalo vā lubbhito; lubbhitassa bhāvo lubbhitattaṃ. Sārajjatīti sārāgo. Sārajjanākāro sārajjanā. Sārajjitassa bhāvo sārajjitattaṃ. Abhijjhāyanaṭṭhena abhijjhā[Pg.296]. Puna ‘lobha’-vacane kāraṇaṃ vuttameva. Akusalañca taṃ mūlañca akusalānaṃ vā mūlanti akusalamūlaṃ. 389. Trong các phần giải về tham và si: Tham (lobha) là vì nó tham muốn. Sự tham muốn (lubbhanā) là trạng thái tham muốn. Tâm tương ưng với tham, hoặc người tham, được gọi là 'lubbhito'; trạng thái của người tham là 'lubbhitattaṃ'. Tham ái (sārāgo) là vì nó đắm nhiễm mãnh liệt. Sự đắm nhiễm mãnh liệt (sārajjanā) là trạng thái đắm nhiễm mãnh liệt. Trạng thái của sự đắm nhiễm mãnh liệt là 'sārajjitattaṃ'. Tham lam (abhijjhā) có nghĩa là thèm muốn. Lại nữa, lý do cho việc dùng từ 'lobha' đã được nói đến rồi. Bất thiện căn (akusalamūlaṃ) là vì nó vừa là bất thiện vừa là gốc rễ, hoặc là gốc rễ của các pháp bất thiện. 390. Ñāṇadassanapaṭipakkhato aññāṇaṃ adassanaṃ. Abhimukho hutvā dhammena na sameti, na samāgacchatīti anabhisamayo. Anurūpato dhamme bujjhatīti anubodho. Tappaṭipakkhatāya ananubodho. Aniccādīhi saddhiṃ yojetvā na bujjhatīti asambodho. Asantaṃ asamañca bujjhatītipi asambodho. Catusaccadhammaṃ nappaṭivijjhatīti appaṭivedho. Rūpādīsu ekadhammampi aniccādisāmaññato na saṅgaṇhātīti asaṃgāhanā. Tameva dhammaṃ na pariyogāhatīti apariyogāhanā. Na samaṃ pekkhatīti asamapekkhaṇā. Dhammānaṃ sabhāvaṃ pati na apekkhatīti apaccavekkhaṇā. 390. Do đối nghịch với trí và kiến, nên gọi là vô trí (aññāṇaṃ) và vô kiến (adassanaṃ). Không thông hiểu (anabhisamayo) là vì không đối diện để đi đến, để hội đủ với chánh pháp. Tùy giác (anubodho) là giác ngộ các pháp một cách tương xứng. Do đối nghịch với điều đó nên gọi là không tùy giác (ananubodho). Không giác ngộ (asambodho) là vì không liên kết với vô thường v.v... để giác ngộ. Hoặc cũng là không giác ngộ vì giác ngộ cái không có thật và không đồng đều. Không thâm nhập (appaṭivedho) là vì không thấu suốt được Tứ Thánh Đế. Không thâu tóm (asaṃgāhanā) là vì không nắm bắt được dù chỉ một pháp trong các pháp như sắc v.v... theo các tướng chung như vô thường. Không thẩm sát (apariyogāhanā) là vì không đi sâu vào chính pháp ấy. Không quán xét đồng đều (asamapekkhaṇā) là vì không nhìn một cách đồng đều. Không phản khán (apaccavekkhaṇā) là vì không xem xét lại tự tánh của các pháp. Kusalākusalakammesu viparītavuttiyā sabhāvaggahaṇābhāvena vā ekampi kammaṃ etassa paccakkhaṃ natthi, sayaṃ vā kassaci kammassa paccakkhakaraṇaṃ nāma na hotīti appaccakkhakammaṃ. Yaṃ etasmiṃ anuppajjamāne cittasantānaṃ mejjhaṃ bhaveyya, suci, vodānaṃ, taṃ duṭṭhaṃ mejjhaṃ imināti dummejjhaṃ. Bālānaṃ bhāvoti bālyaṃ. Muyhatīti moho. Balavataro moho pamoho. Samantato muyhatīti sammoho. Vijjāya paṭipakkhabhāvato na vijjāti avijjā. Oghayogattho vuttoyeva. Thāmagataṭṭhena anusetīti anusayo. Cittaṃ pariyuṭṭhāti, abhibhavatīti pariyuṭṭhānaṃ. Hitaggahaṇābhāvena hitābhimukhaṃ gantuṃ na sakkoti, aññadatthu laṅgatiyevāti laṅgī; khañjatīti attho. Durugghāṭanaṭṭhena vā laṅgī. Yathā hi mahāpalighasaṅkhātā laṅgī durugghāṭā hoti, evamayampi laṅgī viyāti laṅgī. Sesaṃ uttānatthameva. Saṅgahavārasuññatavārāpi heṭṭhā vuttanayeneva atthato veditabbāti. Trong các nghiệp thiện và bất thiện, do sự diễn tiến sai lệch hoặc do không có sự nắm bắt đúng bản chất, nên không có một nghiệp nào được si này trực nhận; hoặc tự thân si không thể làm cho bất kỳ nghiệp nào được trực nhận, vì vậy gọi là appaccakkhakammaṃ (nghiệp không trực nhận). Khi si này không sanh khởi, dòng tâm nào đáng lẽ trong sạch, thanh tịnh, trắng trong, thì dòng tâm trong sạch ấy bị si này làm cho hư hoại, vì vậy gọi là dummejjhaṃ (làm cho khó trong sạch). Trạng thái của kẻ ngu gọi là bālyaṃ (sự ngu dốt). Mê muội, vì vậy gọi là moho (si). Si có sức mạnh hơn là pamoho (si mê mãnh liệt). Mê muội khắp nơi, vì vậy gọi là sammoho (si mê toàn diện). Do là trạng thái đối nghịch với minh (vijjā), không phải là minh, vì vậy gọi là avijjā (vô minh). Ý nghĩa của ogha (bộc lậu) và yoga (ách) đã được nói đến. Với ý nghĩa là đã đạt đến sức mạnh, nó ngủ ngầm, vì vậy gọi là anusayo (tùy miên). Nó bao vây, áp đảo tâm, vì vậy gọi là pariyuṭṭhānaṃ (triền cái). Do không có sự nắm bắt điều lợi ích, không thể đi đến điều lợi ích, mà chỉ khập khiễng, vì vậy gọi là laṅgī (cái chốt); nghĩa là khập khiễng. Hoặc gọi là laṅgī vì có ý nghĩa là khó mở ra. Ví như cái chốt cửa lớn được gọi là laṅgī thì khó mở ra, cũng vậy, si này giống như cái chốt cửa, vì vậy gọi là laṅgī. Phần còn lại có ý nghĩa rõ ràng. Các chương Tóm Lược và chương Tánh Không cũng nên được hiểu về mặt ý nghĩa theo phương pháp đã nói ở dưới. Dutiyacittaṃ Tâm thứ hai 399. Dutiyacitte sasaṅkhārenāti padaṃ visesaṃ. Tampi heṭṭhā vuttatthameva. Idaṃ pana cittaṃ kiñcāpi chasu ārammaṇesu somanassitassa lobhaṃ uppādetvā ‘satto satto’tiādinā nayena parāmasantassa uppajjati, tathāpi sasaṅkhārikattā sappayogena saupāyena uppajjanato – yadā [Pg.297] kulaputto micchādiṭṭhikassa kulassa kumārikaṃ pattheti. Te ca ‘aññadiṭṭhikā tumhe’ti kumārikaṃ na denti. Athaññe ñātakā ‘yaṃ tumhe karotha tamevāyaṃ karissatī’ti dāpenti. So tehi saddhiṃ titthiye upasaṅkamati. Āditova vematiko hoti. Gacchante gacchante kāle etesaṃ kiriyā manāpāti laddhiṃ roceti, diṭṭhiṃ gaṇhāti – evarūpe kāle idaṃ labbhatīti veditabbaṃ. 399. Trong tâm thứ hai, từ sasaṅkhārena là điểm khác biệt. Từ đó cũng có ý nghĩa đã được giải thích ở dưới. Còn tâm này, mặc dù sanh khởi nơi người có thọ hỷ, sau khi làm sanh khởi lòng tham trong sáu đối tượng, chấp thủ sai lầm theo phương pháp 'chúng sanh, chúng sanh' v.v..., tuy nhiên, do là tâm cần sự xúi giục, do sanh khởi cùng với sự cố gắng, cùng với phương tiện – ví như khi một thiện nam tử mong muốn một thiếu nữ của một gia đình có tà kiến. Và họ không gả thiếu nữ ấy, nói rằng: 'Các người là người có kiến giải khác'. Khi ấy, những người thân khác làm cho họ gả, nói rằng: 'Việc gì các người làm, anh ta cũng sẽ làm việc ấy'. Anh ta cùng với họ đến gần các ngoại đạo. Ban đầu, anh ta có sự hoài nghi. Theo thời gian trôi qua, nghĩ rằng 'hành vi của những người này thật đáng hài lòng', anh ta ưa thích chủ thuyết, chấp lấy tà kiến – nên hiểu rằng tâm này được thành tựu trong trường hợp như vậy. Yevāpanakesu panettha thinamiddhaṃ adhikaṃ. Tattha thinanatā ‘thinaṃ’. Middhanatā ‘middhaṃ’; anussāhasaṃhananatā asattivighāto cāti attho. Thinañca middhañca thinamiddhaṃ. Tattha thinaṃ anussāhalakkhaṇaṃ, vīriyavinodanarasaṃ, saṃsīdanapaccupaṭṭhānaṃ. Middhaṃ akammaññatālakkhaṇaṃ, onahanarasaṃ, līnabhāvapaccupaṭṭhānaṃ pacalāyikāniddāpaccupaṭṭhānaṃ vā. Ubhayampi aratitandīvijambhitādīsu ayonisomanasikārapadaṭṭhānanti. Trong các pháp yevāpanaka ở đây, hôn trầm và thụy miên là phần thêm vào. Trong đó, trạng thái co rút là thinaṃ (hôn trầm). Trạng thái mệt mỏi là middhaṃ (thụy miên); nghĩa là trạng thái không hăng hái, co rút và trạng thái mệt mỏi do không có năng lực. Hôn trầm và thụy miên là thinamiddhaṃ (hôn trầm thụy miên). Trong đó, hôn trầm có trạng thái không hăng hái là tướng, có sự loại bỏ tinh tấn là phận sự, có sự chìm đắm là sự hiện hữu. Thụy miên có trạng thái không thích ứng với công việc là tướng, có sự trói buộc là phận sự, có sự co rút hoặc sự buồn ngủ, gật gù là sự hiện hữu. Cả hai đều có tác ý không như lý trong sự không hoan hỷ, lười biếng, duỗi người v.v... là nhân gần. Tatiyacittaṃ Tâm thứ ba 400. Tatiyaṃ chasu ārammaṇesu somanassitassa lobhaṃ uppādetvā ‘satto satto’tiādinā nayena aparāmasantassa nārāyaṇavirājanamallayuddhanaṭasamajjādīni passato manāpiyasaddasavanādipasutassa vā uppajjati. Idha mānena saddhiṃ pañca apaṇṇakaṅgāni honti. Tattha maññatīti ‘māno’. So unnatilakkhaṇo, sampaggaharaso, ketukamyatāpaccupaṭṭhāno, diṭṭhivippayuttalobhapadaṭṭhāno, ummādo viya daṭṭhabboti. 400. Tâm thứ ba sanh khởi nơi người có thọ hỷ, sau khi làm sanh khởi lòng tham trong sáu đối tượng, không chấp thủ sai lầm theo phương pháp 'chúng sanh, chúng sanh' v.v..., khi đang xem các buổi trình diễn như sự trang hoàng của thần Nārāyaṇa, đấu vật, hội hè của vũ công v.v..., hoặc nơi người đang chuyên tâm nghe âm thanh đáng yêu v.v... Ở đây, cùng với mạn, có năm thành phần chắc chắn. Trong đó, tưởng là, vì vậy gọi là māno (mạn). Nó có sự ngẩng cao là tướng, có sự nâng đỡ là phận sự, có sự muốn làm như cờ xí là sự hiện hữu, có tham không tương ưng tà kiến là nhân gần, nên được xem như sự điên cuồng. Catutthacittaṃ Tâm thứ tư 402. Catutthaṃ vuttappakāresu eva ṭhānesu yadā sīse kheḷaṃ khipanti, pādapaṃsuṃ okiranti, tadā tassa pariharaṇatthaṃ saussāhena antarantarā olokentānaṃ rājanāṭakesu nikkhantesu ussāraṇāya vattamānāya tena tena chiddena olokentānañcāti evamādīsu ṭhānesu uppajjati. Idha [Pg.298] pana thinamiddhehi saddhiṃ satta yevāpanakā honti. Ubhayatthāpi micchādiṭṭhi parihāyati. Taṃ ṭhapetvā sesānaṃ vasena dhammagaṇanā veditabbāti. 402. Tâm thứ tư sanh khởi trong chính những trường hợp đã được nói đến, khi người ta nhổ nước bọt lên đầu, rắc bụi chân lên, khi ấy, nơi những người thỉnh thoảng nhìn xem với sự cố gắng để tránh né điều đó; và khi các vũ công của vua đi ra, lúc có sự dẹp đường, nơi những người nhìn trộm qua các khe hở; tâm này sanh khởi trong những trường hợp như vậy. Còn ở đây, cùng với hôn trầm và thụy miên, có bảy pháp yevāpanaka. Trong cả hai trường hợp (tâm thứ ba và thứ tư), tà kiến bị loại trừ. Trừ tà kiến ra, việc đếm số pháp nên được hiểu theo các pháp còn lại. Pañcamacittaṃ Tâm thứ năm 403. Pañcamaṃ chasu ārammaṇesu vedanāvasena majjhattassa lobhaṃ uppādetvā ‘satto satto’tiādinā nayena parāmasantassa uppajjati. Somanassaṭṭhāne panettha upekkhāvedanā hoti, pītipadaṃ parihāyati. Sesaṃ sabbaṃ paṭhamacittasadisameva. 403. Tâm thứ năm sanh khởi nơi người chấp thủ sai lầm theo phương pháp 'chúng sanh, chúng sanh' v.v..., sau khi làm sanh khởi lòng tham trong sáu đối tượng, có trạng thái trung tính về phương diện thọ. Ở đây, thay cho thọ hỷ, có thọ xả, từ 'hỷ' bị loại trừ. Tất cả phần còn lại đều giống như tâm thứ nhất. Chaṭṭhacittādi Tâm thứ sáu v.v... 409-412. Chaṭṭhasattamaṭṭhamānipi vedanaṃ parivattetvā pītipadañca hāpetvā dutiyatatiyacatutthesu vuttanayeneva veditabbāni. Imesu aṭṭhasu lobhasahagatacittesu sahajātādhipati ārammaṇādhipatīti dvepi adhipatayo labbhanti. Các tâm thứ sáu, thứ bảy, và thứ tám cũng nên được hiểu theo đúng phương pháp đã nói trong các tâm thứ hai, thứ ba, và thứ tư, bằng cách thay đổi thọ và loại bỏ từ 'hỷ'. Trong tám tâm câu hành tham này, cả hai loại trưởng là trưởng đồng sanh và trưởng đối tượng đều có thể có được. Navamacittaṃ Tâm thứ chín 413. Navamaṃ chasu ārammaṇesu domanassitassa paṭighaṃ uppādayato uppajjati. Tassa samayavavatthānavāre tāva duṭṭhu mano, hīnavedanattā vā kucchitaṃ manoti dummano; dummanassa bhāvo domanassaṃ. Tena sahagatanti domanassasahagataṃ. Asampiyāyanabhāvena ārammaṇasmiṃ paṭihaññatīti paṭighaṃ. Tena sampayuttanti paṭighasampayuttaṃ. 413. Tâm thứ chín sanh khởi nơi người làm sanh khởi sân, có thọ ưu trong sáu đối tượng. Trước hết, trong chương Phân Định Thời Điểm của tâm ấy: tâm bị hư hoại, hoặc tâm đáng chê trách do có thọ thấp hèn, vì vậy gọi là dummano (tâm ưu); trạng thái của tâm ưu là domanassaṃ (thọ ưu). Câu hành với nó, vì vậy gọi là domanassasahagataṃ (câu hành ưu). Do trạng thái không ưa thích, nó va chạm vào đối tượng, vì vậy gọi là paṭighaṃ (sân). Tương ưng với nó, vì vậy gọi là paṭighasampayuttaṃ (tương ưng sân). Dhammuddese tīsupi ṭhānesu domanassavedanāva āgatā. Tattha vedanāpadaṃ vuttameva. Tathā dukkhadomanassapadāni lakkhaṇādito pana aniṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇaṃ domanassaṃ, yathātathā vā aniṭṭhākārasambhogarasaṃ, cetasikābādhapaccupaṭṭhānaṃ, ekanteneva hadayavatthupadaṭṭhānaṃ. Trong chương Kể Pháp, ở cả ba nơi, chỉ có thọ ưu được đề cập đến. Trong đó, từ 'thọ' đã được giải thích. Cũng vậy, các từ 'khổ' và 'ưu'. Còn về phương diện tướng v.v..., thọ ưu có sự cảm nhận đối tượng không mong muốn là tướng, có sự hưởng dụng trạng thái không mong muốn là phận sự, có sự đau đớn về tâm là sự hiện hữu, chắc chắn có sắc ý vật là nhân gần. Mūlakammapathesu yathā purimacittesu lobho hoti, abhijjhā hotīti āgataṃ, evaṃ doso hoti, byāpādo hotīti vuttaṃ. Tattha dussanti tena, sayaṃ vā dussati, dussanamattameva vā tanti doso [Pg.299] so caṇḍikkalakkhaṇo pahaṭāsiviso viya, visappanaraso visanipāto viya, attano nissayadahanaraso vā dāvaggi viya, dussanapaccupaṭṭhāno laddhokāso viya sapatto, āghātavatthupadaṭṭhāno visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viya daṭṭhabbo. Giống như trong các tâm trước đây, đã được đề cập rằng 'có tham, có tham lam' trong các căn bản nghiệp đạo, cũng vậy, đã được nói rằng 'có sân, có ác ý'. Trong đó, (các pháp đồng sanh) bị hủy hoại bởi nó, hoặc tự nó bị hủy hoại, hoặc nó chỉ đơn thuần là sự hủy hoại, do đó nó là sân (dosa). Nó cần được hiểu là có trạng thái hung dữ như con rắn độc bị đánh, có phận sự lan tỏa như sét đánh, hoặc có phận sự đốt cháy nền tảng của chính nó như lửa rừng, có sự hiện khởi là sự hủy hoại như kẻ thù đã có được cơ hội, có nhân cần thiết là đối tượng gây phẫn nộ như nước tiểu thối trộn lẫn với chất độc. Byāpajjati tena cittaṃ, pūtibhāvaṃ upagacchati, byāpādayati vā vinayācārarūpasampattihitasukhādīnīti byāpādo. Atthato panesa dosoyeva. Idha padapaṭipāṭiyā ekūnatiṃsa padāni honti. Aggahitaggahaṇena cuddasa. Tesaṃ vasena savibhattikāvibhattikarāsibhedo veditabbo. Tâm bị biến hoại bởi nó, đi đến tình trạng thối rữa; hoặc nó làm biến hoại những điều tốt đẹp như giới luật, hạnh kiểm, sắc tốt đẹp, lợi ích và hạnh phúc, do đó nó là ác ý (byāpāda). Nhưng về mặt ý nghĩa thực thể, nó chính là sân (dosa). Ở đây, theo thứ tự các mục, có hai mươi chín mục. Theo cách không lấy những gì đã được lấy, có mười bốn. Dựa vào chúng, sự phân biệt các nhóm có biến cách và không có biến cách cần được hiểu. Yevāpanakesu chandādhimokkhamanasikārauddhaccāni niyatāni. Issāmacchariyakukkuccesu pana aññatarena saddhiṃ pañca pañca hutvāpi uppajjanti. Evamepi tayo dhammā aniyatayevāpanakā nāma. Tesu issatīti ‘issā’. Sā parasampattīnaṃ usūyanalakkhaṇā, tattheva anabhiratirasā, tato vimukhabhāvapaccupaṭṭhānā, parasampattipadaṭṭhānā. Saṃyojananti daṭṭhabbā. Maccherabhāvo ‘macchariyaṃ’. Taṃ laddhānaṃ vā labhitabbānaṃ vā attano sampattīnaṃ nigūhanalakkhaṇaṃ, tāsaṃyeva parehi sādhāraṇabhāvaakkhamanarasaṃ, saṅkocanapaccupaṭṭhānaṃ kaṭukañcukatāpaccupaṭṭhānaṃ vā, attasampattipadaṭṭhānaṃ. Cetaso virūpabhāvoti daṭṭhabbaṃ. Kucchitaṃ kataṃ kukataṃ. Tassa bhāvo ‘kukkuccaṃ’. Taṃ pacchānutāpalakkhaṇaṃ, katākatānusocanarasaṃ, vippaṭisārapaccupaṭṭhānaṃ, katākatapadaṭṭhānaṃ. Dāsabyaṃ viya daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ tāva uddesavāre viseso. Trong các pháp yevāpanaka, dục, thắng giải, tác ý và trạo cử là những pháp nhất định. Còn tật, lận, hối, chúng cũng sanh khởi cùng với một trong số chúng, thành năm và năm. Như vậy, ba pháp này được gọi là các pháp yevāpanaka bất định. Trong số đó, 'nó ganh tị' nên gọi là tật (issā). Nó có trạng thái là ganh tị với tài sản của người khác, có phận sự là không hoan hỷ chính trong tài sản đó, có sự hiện khởi là quay mặt đi khỏi đó, có nhân cần thiết là tài sản của người khác. Cần được hiểu là một kiết sử. Bản chất keo kiệt là lận (macchariya). Nó có trạng thái là che giấu tài sản của mình, dù đã có được hay sẽ có được; có phận sự là không thể chịu đựng được việc chia sẻ chính những tài sản đó với người khác; có sự hiện khởi là sự co rút, hoặc sự cay đắng; có nhân cần thiết là tài sản của chính mình. Cần được hiểu là sự biến dạng của tâm. Hành động đáng chê trách là hành động xấu (kukata). Bản chất của nó là hối (kukkucca). Nó có trạng thái là hối hận về sau, có phận sự là sầu muộn về việc đã làm (điều ác) và chưa làm (điều thiện), có sự hiện khởi là sự ăn năn, có nhân cần thiết là việc đã làm và chưa làm. Cần được hiểu như tình trạng nô lệ. Đây là điểm đặc biệt trong phần đề mục. 415. Niddesavāre vedanāniddese asātaṃ sātapaṭipakkhavasena veditabbaṃ. 415. Trong phần giải thích, trong phần giải thích về thọ, sự không hài lòng (asāta) cần được hiểu là đối nghịch với sự hài lòng (sāta). 418. Dosaniddese dussatīti doso. Dussanāti dussanākāro. Dussitattanti dussitabhāvo. Pakatibhāvavijahanaṭṭhena byāpajjanaṃ byāpatti. Byāpajjanāti byāpajjanākāro. Virujjhatīti virodho. Punappunaṃ virujjhatīti paṭivirodho. Viruddhākārapaṭiviruddhākāravasena vā idaṃ vuttaṃ. Caṇḍiko vuccati caṇḍo, thaddhapuggalo; tassa bhāvo caṇḍikkaṃ. Na etena suropitaṃ vacanaṃ hoti, duruttaṃ aparipuṇṇameva hotīti asuropo. Kuddhakāle hi paripuṇṇavacanaṃ nāma natthi. Sacepi kassaci hoti taṃ appamāṇaṃ. Apare [Pg.300] pana assujananaṭṭhena assuropanato assuropoti vadanti. Taṃ akāraṇaṃ, somanassassāpi assujananato. Heṭṭhā vuttaattamanatāpaṭipakkhato na attamanatāti anattamanatā. Sā pana yasmā cittasseva, na sattassa, tasmā cittassāti vuttaṃ. Sesamettha saṅgahasuññatavāresu ca heṭṭhā vuttanayeneva veditabbanti. 418. Trong phần giải thích về sân: 'nó hủy hoại' nên là sân (dosa). Dussanā là trạng thái hủy hoại. Dussitatta là bản chất của sự hủy hoại. Sự biến hoại (byāpajjanaṃ) có nghĩa là từ bỏ trạng thái tự nhiên, nên gọi là byāpatti. Byāpajjanā là trạng thái biến hoại. 'Nó chống đối' nên là sự chống đối (virodha). 'Nó chống đối lặp đi lặp lại' nên là sự chống đối mạnh (paṭivirodha). Hoặc điều này được nói theo nghĩa là trạng thái chống đối và trạng thái chống đối mạnh. Người hung dữ, cứng rắn được gọi là caṇḍika; bản chất của người đó là caṇḍikka. Bởi nó, lời nói không được nói tốt, chỉ có lời nói xấu, không trọn vẹn, do đó là asuropa. Vì khi tức giận, không có cái gọi là lời nói trọn vẹn. Nếu có ai đó có (lời nói trọn vẹn), điều đó không đáng kể. Còn các vị thầy khác nói rằng nó là asuropa vì nó làm phát sanh nước mắt, theo nghĩa làm phát sanh nước mắt. Điều đó không phải là lý do, vì hỷ (somanassa) cũng làm phát sanh nước mắt. Vì đối nghịch với attamanatā đã nói ở dưới, 'không phải attamanatā' nên là anattamanatā. Nhưng vì nó chỉ thuộc về tâm, không thuộc về chúng sanh, do đó đã được nói là 'của tâm'. Phần còn lại ở đây và trong các phần tổng hợp và tánh không cần được hiểu theo phương pháp đã nói ở dưới. Dasamacittaṃ Tâm thứ mười 421. Dasamaṃ sasaṅkhārattā parehi ussāhitassa vā, paresaṃ vā aparādhaṃ sāritassa, sayameva vā paresaṃ aparādhaṃ anussaritvā kujjhamānassa uppajjati. 421. Tâm thứ mười, vì có sự trợ giúp, sanh khởi nơi người được người khác khuyến khích, hoặc được nhắc nhở về lỗi lầm của người khác, hoặc nơi người tức giận sau khi tự mình nhớ lại lỗi lầm của người khác. Idhāpi padapaṭipāṭiyā ekūnatiṃsa, aggahitaggahaṇena ca cuddaseva padāni honti. Yevāpanakesu pana thinamiddhampi labbhati. Tasmā ettha vinā issāmacchariyakukkuccehi cattāri apaṇṇakaṅgāni thinamiddhanti ime cha issādīnaṃ uppattikāle tesu aññatarena saddhiṃ satta yevāpanakā ekakkhaṇe uppajjanti. Sesaṃ sabbaṃ sabbavāresu navamasadisameva. Imesu pana dvīsu domanassacittesu sahajātādhipatiyeva labbhati, na ārammaṇādhipati. Na hi kuddho kiñci garuṃ karotīti. Ở đây cũng vậy, theo thứ tự các mục, có hai mươi chín mục, và theo cách không lấy những gì đã được lấy, có mười bốn mục. Nhưng trong các pháp yevāpanaka, hôn trầm và thụy miên cũng được tìm thấy. Do đó, ở đây, không có tật, lận, hối, có bốn thành phần chắc chắn và hôn trầm-thụy miên, tức sáu pháp này; vào lúc sanh khởi của tật, v.v., cùng với một trong số chúng, bảy pháp yevāpanaka sanh khởi trong cùng một khoảnh khắc. Tất cả phần còn lại trong tất cả các phần đều giống như tâm thứ chín. Nhưng trong hai tâm ưu này, chỉ có trưởng đồng sanh được tìm thấy, không có trưởng cảnh. Vì người tức giận không coi trọng bất cứ điều gì. Ekādasamacittaṃ Tâm thứ mười một 422. Ekādasamaṃ chasu ārammaṇesu vedanāvasena majjhattassa kaṅkhāpavattikāle uppajjati. Tassa samayavavatthāne vicikicchāsampayuttanti padaṃ apubbaṃ. Tassattho – vicikicchāya sampayuttanti vicikicchāsampayuttaṃ. Dhammuddese ‘vicikicchā hotī’ti padameva viseso. Tattha vigatā cikicchāti vicikicchā. Sabhāvaṃ vā vicinanto etāya kicchati kilamatīti vicikicchā. Sā saṃsayalakkhaṇā, kampanarasā, anicchayapaccupaṭṭhānā anekaṃsagāhapaccupaṭṭhānā vā, ayonisomanasikārapadaṭṭhānā. Paṭipattiantarāyakarāti daṭṭhabbā. 422. Tâm thứ mười một sanh khởi trong sáu cảnh vào lúc có sự hoài nghi của người trung lập về mặt thọ. Trong phần xác định thời điểm của nó, mục 'tương ưng với hoài nghi' là một mục mới. Ý nghĩa của nó là - 'tương ưng với hoài nghi' nên là vicikicchāsampayutta. Trong phần đề mục các pháp, chỉ có mục 'có hoài nghi' là đặc biệt. Trong đó, 'sự chữa trị đã mất' là hoài nghi (vicikicchā). Hoặc khi tìm hiểu bản chất, người ta mệt mỏi, vất vả vì nó, do đó nó là hoài nghi. Nó có trạng thái là nghi ngờ, có phận sự là dao động, có sự hiện khởi là không quyết định hoặc nắm bắt nhiều khía cạnh, có nhân cần thiết là tác ý không như lý. Cần được hiểu là gây trở ngại cho sự thực hành. Idha padapaṭipāṭiyā tevīsati padāni honti. Aggahitaggahaṇena cuddasa. Tesaṃ vasena savibhattikāvibhattikarāsivinicchayo veditabbo. Manasikāro uddhaccanti dveyeva yevāpanakā. Ở đây, theo thứ tự các mục, có hai mươi ba mục. Theo cách không lấy những gì đã được lấy, có mười bốn. Dựa vào chúng, sự quyết định về các nhóm có biến cách và không có biến cách cần được hiểu. Tác ý và trạo cử, chỉ có hai pháp yevāpanaka này. 424. Niddesavārassa [Pg.301] cittassekaggatāniddese yasmā idaṃ dubbalaṃ cittaṃ pavattiṭṭhitimattakamevettha hoti, tasmā ‘saṇṭhitī’tiādīni avatvā cittassa ‘ṭhitī’ti ekameva padaṃ vuttaṃ. Teneva ca kāraṇena uddesavārepi ‘samādhindriya’ntiādi na vuttaṃ. 424. Trong phần giải thích về nhất tâm của phần giải thích, vì tâm này yếu, ở đây chỉ có sự sanh khởi và tồn tại của tâm, do đó, không nói 'saṇṭhiti', v.v., mà chỉ có một mục 'sự đứng vững của tâm' được nói đến. Và cũng vì lý do đó, trong phần đề mục cũng không nói 'định quyền', v.v. 425. Vicikicchāniddese kaṅkhanavasena kaṅkhā. Kaṅkhāya āyanāti kaṅkhāyanā. Purimakaṅkhā hi uttarakaṅkhaṃ āneti nāma. Ākāravasena vā etaṃ vuttaṃ. Kaṅkhāsamaṅgicittaṃ kaṅkhāya āyitattā kaṅkhāyitaṃ nāma. Tassa bhāvo kaṅkhāyitattaṃ. Vimatīti namati. Vicikicchā vuttatthā eva. Kampanaṭṭhena dvidhā eḷayatīti dveḷhakaṃ. Paṭipattinivāraṇena dvidhāpatho viyāti dvedhāpatho. ‘Niccaṃ nu kho idaṃ, aniccaṃ nu kho’tiādipavattiyā ekasmiṃ ākāre saṇṭhātuṃ asamatthatāya samantato setīti saṃsayo. Ekaṃsaṃ gahetuṃ asamatthatāya na ekaṃsaggāhoti anekaṃsaggāho. Nicchetuṃ asakkontī ārammaṇato osakkatīti āsappanā. Ogāhituṃ asakkontī parisamantato sappatīti parisappanā. Pariyogāhituṃ asamatthatāya apariyogāhanā. Nicchayavasena ārammaṇe pavattituṃ asamatthatāya thambhitattaṃ; cittassa thaddhabhāvoti attho. Vicikicchā hi uppajjitvā cittaṃ thaddhaṃ karoti. Yasmā panesā uppajjamānā ārammaṇaṃ gahetvā manaṃ vilikhantī viya, tasmā manovilekhoti vuttā. Sesaṃ sabbattha uttānatthameva. 425. Trong phần giải thích về hoài nghi (vicikicchāniddese): Do năng lực của sự nghi ngờ (kaṅkhanavasena) nên gọi là nghi ngờ (kaṅkhā). Là pháp làm phát sinh (āyanā) sự nghi ngờ (kaṅkhāya), nên gọi là kaṅkhāyanā. Thật vậy, sự nghi ngờ trước đó (purimakaṅkhā) được gọi là làm phát sinh (āneti nāma) sự nghi ngờ sau đó (uttarakaṅkhaṃ). Hoặc, từ này (etaṃ) được nói (vuttaṃ) theo nghĩa là trạng thái (ākāravasena). Tâm câu hữu với nghi ngờ (kaṅkhāsamaṅgicittaṃ), do được làm cho phát sinh (āyitattā) bởi sự nghi ngờ (kaṅkhāya), nên được gọi là kaṅkhāyitaṃ. Trạng thái của tâm đó (tassa bhāvo) là kaṅkhāyitattaṃ. Vimati là không biết (na mati). Vicikicchā có ý nghĩa đã được nói đến. Vì làm cho (tâm) dao động (eḷayati) theo hai cách (dvidhā) theo nghĩa là làm rung động (kampanaṭṭhena), nên gọi là dveḷhakaṃ. Vì ngăn cản sự thực hành (paṭipattinivāraṇena), giống như (viya) con đường hai ngả (dvidhāpatho), nên gọi là dvedhāpatho. Do sự khởi lên như ‘Cái này là thường chăng, hay là vô thường chăng?’, vì không có khả năng (asamatthatāya) đứng vững (saṇṭhātuṃ) trong một trạng thái duy nhất (ekasmiṃ ākāre), nó nằm rải rác khắp nơi (samantato seti), nên gọi là saṃsayo (hoài nghi). Vì không có khả năng (asamatthatāya) nắm bắt (gahetuṃ) một cách chắc chắn (ekaṃsaṃ), nên không phải là sự nắm bắt chắc chắn (na ekaṃsaggāho), do đó gọi là anekaṃsaggāho (sự nắm bắt không chắc chắn). Vì không thể (asakkontī) quyết định (nicchetuṃ), nó như lùi lại (osakkati) khỏi đối tượng (ārammaṇato), nên gọi là āsappanā. Vì không thể (asakkontī) thâm nhập (ogāhituṃ), nó trườn đi (sappati) khắp nơi (parisamantato), nên gọi là parisappanā. Vì không có khả năng (asamatthatāya) thâm nhập hoàn toàn (pariyogāhituṃ), nên gọi là apariyogāhanā. Vì không có khả năng (asamatthatāya) tiến hành (pavattituṃ) trên đối tượng (ārammaṇe) một cách quyết định (nicchayavasena), nên gọi là thambhitattaṃ; nghĩa là (iti attho) trạng thái cứng đờ của tâm (cittassa thaddhabhāvo). Thật vậy, hoài nghi (vicikicchā) khi khởi lên (uppajjitvā) làm cho (karoti) tâm (cittaṃ) trở nên cứng đờ (thaddhaṃ). Hơn nữa, vì khi khởi lên (uppajjamānā), nó bắt lấy đối tượng và như cào xé (vilikhantī viya) tâm (manaṃ), nên được gọi là manovilekho. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng. Dvādasamacittaṃ Tâm thứ mười hai 427. Dvādasamassa samayavavatthāne uddhaccena sampayuttanti uddhaccasampayuttaṃ. Idañhi cittaṃ chasu ārammaṇesu vedanāvasena majjhattaṃ hutvā uddhataṃ hoti. Idha dhammuddese ‘vicikicchā’-ṭhāne ‘uddhaccaṃ hotī’ti āgataṃ. Padapaṭipāṭiyā aṭṭhavīsati padāni honti. Aggahitaggahaṇena cuddasa. Tesaṃ vasena savibhattikāvibhattikarāsividhānaṃ veditabbaṃ. Adhimokkho manasikāroti dveyeva yevāpanakā. 427. Trong phần phân tích thời điểm (samayavavatthāne) của tâm thứ mười hai (dvādasamassa): Tương ưng (sampayuttaṃ) với phóng dật (uddhaccena), nên gọi là uddhaccasampayuttaṃ. Thật vậy, tâm này (idaṃ cittaṃ), đối với sáu đối tượng (chasu ārammaṇesu), do năng lực của thọ (vedanāvasena), trở nên trung lập (majjhattaṃ hutvā) và trở nên phóng dật (uddhataṃ hoti). Ở đây, trong phần đề mục các pháp (dhammuddese), ở chỗ của ‘vicikicchā’, đã có từ ‘uddhaccaṃ hoti’. Theo thứ tự các từ (padapaṭipāṭiyā), có hai mươi tám từ (aṭṭhavīsati padāni). Bằng cách lấy những gì chưa được lấy (aggahitaggahaṇena), có mười bốn từ (cuddasa). Do năng lực của chúng (tesaṃ vasena), cần phải hiểu cách sắp xếp các pháp có biến cách, không có biến cách, và các nhóm (savibhattikāvibhattikarāsividhānaṃ). Chỉ có hai (dveyeva) pháp yevāpanaka là adhimokkha và manasikāra. 429. Niddesavārassa uddhaccaniddese cittassāti na sattassa, na posassa. Uddhaccanti uddhatākāro. Na vūpasamoti avūpasamo. Ceto vikkhipatīti [Pg.302] cetasovikkhepo. Bhantattaṃ cittassāti cittassa bhantabhāvo, bhantayānabhantagoṇādīni viya. Iminā ekārammaṇasmiṃyeva vipphandanaṃ kathitaṃ. Uddhaccañhi ekārammaṇe vipphandati, vicikicchā nānārammaṇe. Sesaṃ sabbavāresu heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. 429. Trong phần giải thích về phóng dật (uddhaccaniddese) của chương giải thích (niddesavārassa): Cittassa nghĩa là của tâm, không phải của chúng sinh (na sattassa), không phải của con người (na posassa). Uddhaccaṃ là trạng thái phóng dật (uddhatākāro). Không phải là sự lắng dịu (na vūpasamo), nên gọi là avūpasamo. Pháp nào làm tâm tán loạn (ceto vikkhipati), pháp đó gọi là cetovikkhepo. Bhantattaṃ cittassa là trạng thái dao động của tâm (cittassa bhantabhāvo), giống như (viya) cỗ xe dao động, con bò dao động, v.v. (bhantayānabhantagoṇādīni). Bằng từ này, sự rung động (vipphandanaṃ) chỉ trên một đối tượng duy nhất (ekārammaṇasmiṃyeva) đã được nói đến (kathitaṃ). Thật vậy, phóng dật (uddhaccaṃ) rung động (vipphandati) trên một đối tượng duy nhất (ekārammaṇe), hoài nghi (vicikicchā) rung động trên nhiều đối tượng khác nhau (nānārammaṇe). Phần còn lại trong tất cả các chương cần được hiểu theo phương pháp đã nói ở trên. Idāni imasmiṃ cittadvaye pakiṇṇakavinicchayo hoti. ‘Ārammaṇe pavaṭṭanakacittāni nāma katī’ti? Hi vutte ‘imāneva dve’ti vattabbaṃ. Tattha vicikicchāsahagataṃ ekantena pavaṭṭati, uddhaccasahagataṃ pana laddhādhimokkhattā laddhapatiṭṭhaṃ pavaṭṭati. Yathā hi vaṭṭacaturassesu dvīsu maṇīsu pabbhāraṭṭhāne pavaṭṭetvā vissaṭṭhesu vaṭṭamaṇi ekanteneva pavaṭṭati, caturasso patiṭṭhāya patiṭṭhāya pavaṭṭati, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Sabbesupi hīnādibhedo na uddhaṭo, sabbesaṃ ekantahīnattā. Sahajātādhipati labbhamānopi na uddhaṭo, heṭṭhā dassitanayattā. Ñāṇābhāvato panettha vīmaṃsādhipati nāma natthi. Pacchimadvaye sesopi natthi eva. Kasmā? Kañci dhammaṃ dhuraṃ katvā anuppajjanato, paṭṭhāne ca paṭisiddhato. Bây giờ, có sự phân tích tạp loại (pakiṇṇakavinicchayo) về hai tâm này (imasmiṃ cittadvaye). Khi được hỏi: ‘Có bao nhiêu tâm gọi là tâm lăn lóc (pavaṭṭanakacittāni) trên đối tượng?’, cần phải trả lời: ‘Chỉ có hai tâm này’. Trong đó, tâm câu hữu với hoài nghi (vicikicchāsahagataṃ) lăn lóc một cách chắc chắn (ekantena pavaṭṭati), còn tâm câu hữu với phóng dật (uddhaccasahagataṃ) thì lăn lóc sau khi đã có chỗ đứng (laddhapatiṭṭhaṃ) do đã có được sự quyết định (laddhādhimokkhattā). Giống như khi hai viên ngọc, một tròn một vuông, được thả lăn ở nơi dốc, viên ngọc tròn (vaṭṭamaṇi) lăn đi một cách chắc chắn (ekanteneva pavaṭṭati), còn viên ngọc vuông (caturasso) thì lăn đi sau khi dừng lại rồi dừng lại (patiṭṭhāya patiṭṭhāya pavaṭṭati), sự ví dụ này cần được hiểu như vậy. Trong tất cả (các tâm bất thiện), sự phân biệt hạ liệt v.v. (hīnādibhedo) không được nêu ra (na uddhaṭo), vì tất cả chúng đều hoàn toàn hạ liệt (sabbesaṃ ekantahīnattā). Duyên đồng sinh trưởng (sahajātādhipati) dù có thể có được (labbhamānopi) cũng không được nêu ra (na uddhaṭo), vì phương pháp đã được chỉ ra ở trên (heṭṭhā dassitanayattā). Do không có trí tuệ (ñāṇābhāvato), ở đây không có duyên trưởng thẩm sát (vīmaṃsādhipati). Trong hai tâm cuối cùng (pacchimadvaye), các duyên trưởng còn lại (sesopi) cũng không có. Tại sao? Vì chúng không khởi lên bằng cách lấy một pháp nào đó làm chủ đạo (kañci dhammaṃ dhuraṃ katvā anuppajjanato), và vì đã bị ngăn cản trong bộ Paṭṭhāna (paṭṭhāne ca paṭisiddhato). Imehi pana dvādasahipi akusalacittehi kamme āyūhite, ṭhapetvā uddhaccasahagataṃ, sesāni ekādaseva paṭisandhiṃ ākaḍḍhanti. Vicikicchāsahagate aladdhādhimokkhe dubbalepi paṭisandhiṃ ākaḍḍhamāne uddhaccasahagataṃ laddhādhimokkhaṃ balavaṃ kasmā nākaḍḍhatīti? Dassanena pahātabbābhāvato. Yadi hi ākaḍḍheyya ‘dassanenapahātabba’-padavibhaṅge āgaccheyya, tasmā, ṭhapetvā taṃ, sesāni ekādasa ākaḍḍhanti. Tesu hi yena kenaci kamme āyūhite tāya cetanāya catūsu apāyesu paṭisandhi hoti. Akusalavipākesu ahetukamanoviññāṇadhātuupekkhāsahagatāya paṭisandhiṃ gaṇhāti. Itarassāpi ettheva paṭisandhidānaṃ bhaveyya. Yasmā panetaṃ natthi, tasmā ‘dassanenapahātabba’-padavibhaṅge nāgatanti. Hơn nữa, khi nghiệp (kamme) được tạo tác (āyūhite) bởi mười hai tâm bất thiện này (imehi dvādasahipi akusalacittehi), trừ ra (ṭhapetvā) tâm câu hữu với phóng dật (uddhaccasahagataṃ), mười một tâm còn lại (sesāni ekādasa eva) mới kéo theo (ākaḍḍhanti) sự tái sinh (paṭisandhiṃ). (Câu hỏi:) Trong khi tâm câu hữu với hoài nghi (vicikicchāsahagate), dù yếu ớt (dubbale) và không có sự quyết định (aladdhādhimokkhe), vẫn kéo theo sự tái sinh, tại sao tâm câu hữu với phóng dật (uddhaccasahagataṃ), vốn mạnh mẽ (balavaṃ) và có sự quyết định (laddhādhimokkhaṃ), lại không kéo theo (nākaḍḍhati)? (Trả lời:) Vì nó không thuộc loại phải được đoạn trừ bằng kiến đạo (dassanena pahātabbābhāvato). Thật vậy, nếu nó kéo theo (tái sinh), nó đã phải xuất hiện trong phần phân tích về các pháp ‘phải được đoạn trừ bằng kiến đạo’ (dassanenapahātabba-padavibhaṅge). Do đó, trừ nó ra, mười một tâm còn lại kéo theo sự tái sinh. Thật vậy, trong số đó, khi nghiệp được tạo tác bởi bất kỳ tâm nào, do tư đó (tāya cetanāya) mà có sự tái sinh (paṭisandhi hoti) trong bốn cõi ác (catūsu apāyesu). Trong các quả bất thiện (akusalavipākesu), nó nhận lấy sự tái sinh (paṭisandhiṃ gaṇhāti) bằng tâm câu hữu với xả là vô nhân ý thức giới (ahetukamanoviññāṇadhātuupekkhāsahagatāya). Đối với tâm kia (itarassa, tức tâm phóng dật), việc cho quả tái sinh (paṭisandhidānaṃ) cũng phải xảy ra ở đây (ettheva bhaveyya). Nhưng vì điều này không có (yasmā panetaṃ natthi), nên nó không xuất hiện (nāgataṃ) trong phần phân tích về các pháp ‘phải được đoạn trừ bằng kiến đạo’. Akusalā dhammātipadassa vaṇṇanā niṭṭhitā. Phần chú giải của từ Akusalā dhammā đã kết thúc. Abyākatapadaṃ Từ Vô ký Ahetukakusalavipāko Quả thiện Vô nhân 431. Idāni [Pg.303] abyākatapadaṃ bhājetvā dassetuṃ katame dhammā abyākatātiādi āraddhaṃ. Tattha catubbidhaṃ abyākataṃ – vipākaṃ kiriyaṃ rūpaṃ nibbānanti. Tesu vipākābyākataṃ. Vipākābyākatepi kusalavipākaṃ. Tasmimpi parittavipākaṃ. Tasmimpi ahetukaṃ. Tasmimpi pañcaviññāṇaṃ. Tasmimpi dvārapaṭipāṭiyā cakkhuviññāṇaṃ. Tassāpi, ṭhapetvā dvārārammaṇādisādhāraṇapaccayaṃ, asādhāraṇakammapaccayavaseneva uppattiṃ dīpetuṃ kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattātiādi vuttaṃ. Tattha katattāti katakāraṇā. Upacitattāti ācitattā, vaḍḍhitakāraṇā. Cakkhuviññāṇanti kāraṇabhūtassa cakkhussa viññāṇaṃ, cakkhuto vā pavattaṃ, cakkhusmiṃ vā nissitaṃ viññāṇanti cakkhuviññāṇaṃ. Parato sotaviññāṇādīsupi eseva nayo. 431. Bây giờ, để phân tích và chỉ ra từ vô ký (abyākatapadaṃ), (Đức Phật) đã bắt đầu với câu ‘Những pháp nào là vô ký?’ (katame dhammā abyākatātiādi). Trong đó, vô ký có bốn loại (catubbidhaṃ abyākataṃ): quả (vipākaṃ), duy tác (kiriyaṃ), sắc (rūpaṃ), và Nibbāna. Trong số đó, (trước hết là) vô ký quả (vipākābyākataṃ). Trong vô ký quả, (trước hết là) quả thiện (kusalavipākaṃ). Trong đó, (trước hết là) quả Dục giới (parittavipākaṃ). Trong đó, (trước hết là) quả vô nhân (ahetukaṃ). Trong đó, (trước hết là) năm thức (pañcaviññāṇaṃ). Trong đó, theo thứ tự các môn, (trước hết là) nhãn thức (cakkhuviññāṇaṃ). Để chỉ ra sự phát sinh của nó (tassāpi uppattiṃ) chỉ do năng lực của duyên nghiệp không chung (asādhāraṇakammapaccayavaseneva), sau khi đã loại trừ các duyên chung như môn, đối tượng, v.v. (ṭhapetvā dvārārammaṇādisādhāraṇapaccayaṃ), câu ‘do nghiệp thiện Dục giới đã được làm’ (kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattātiādi) đã được nói đến. Trong đó, katattā nghĩa là do nguyên nhân đã làm (katakāraṇā). Upacitattā nghĩa là do đã được tích lũy (ācitattā), do nguyên nhân đã được làm cho tăng trưởng (vaḍḍhitakāraṇā). Cakkhuviññāṇaṃ nghĩa là thức của nhãn (cakkhussa viññāṇaṃ) vốn là nguyên nhân; hoặc là thức phát sinh từ nhãn (cakkhuto pavattaṃ); hoặc là thức nương vào nhãn (cakkhusmiṃ nissitaṃ viññāṇaṃ). Về sau, đối với nhĩ thức v.v. (sotaviññāṇādīsupi), phương pháp cũng tương tự. Tattha cakkhusannissitarūpavijānanalakkhaṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ, rūpamattārammaṇarasaṃ, rūpābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, rūpārammaṇāya kiriyamanodhātuyā apagamapadaṭṭhānaṃ. Parato āgatāni sotādisannissitasaddādivijānanalakkhaṇāni sotaghānajivhākāyaviññāṇāni saddādimattārammaṇarasāni, saddādiabhimukhabhāvapaccupaṭṭhānāni, saddādiārammaṇānaṃ kiriyamanodhātūnaṃ apagamapadaṭṭhānāni. Trong các thức ấy, nhãn thức có trạng thái là biết cảnh sắc nương vào thần kinh nhãn, có phận sự là bắt cảnh chỉ là cảnh sắc, có sự biểu hiện là trạng thái hướng đến cảnh sắc, có nhân cần thiết là sự chấm dứt của duy tác ý giới có cảnh sắc làm đối tượng. Các thức đến sau là nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức có trạng thái là biết các cảnh như cảnh thinh, v.v. nương vào các thần kinh như thần kinh nhĩ, v.v., có phận sự là bắt cảnh chỉ là các cảnh như cảnh thinh, v.v., có sự biểu hiện là trạng thái hướng đến các cảnh như cảnh thinh, v.v., có nhân cần thiết là sự chấm dứt của các duy tác ý giới có các cảnh như cảnh thinh, v.v. làm đối tượng. Idha padapaṭipāṭiyā dasa padāni honti. Aggahitaggahaṇena satta. Tesu pañca avibhattikāni, dve savibhattikāni. Tesu cittaṃ phassapañcakavasena ceva indriyavasena ca dvīsu ṭhānesu vibhattiṃ gacchati, vedanā phassapañcakajhānaṅgaindriyavasena tīsuyeva. Rāsayopi imeva tayo honti. Yevāpanako eko manasikāro eva. Ở đây, theo thứ tự các mục từ, có mười nhóm pháp. Bằng cách lấy những gì chưa được lấy, có bảy nhóm. Trong số đó, năm nhóm không được phân tích, hai nhóm được phân tích. Trong hai nhóm đó, tâm được phân tích ở hai nơi: theo nhóm năm pháp có xúc đứng đầu và theo quyền; thọ được phân tích chỉ ở ba nơi: theo nhóm năm pháp có xúc đứng đầu, chi thiền, và quyền. Các nhóm cũng chỉ có ba nhóm này. Pháp Yevāpanaka chỉ có một, chính là tác ý. 436. Niddesavāre cakkhuviññāṇaṃ paṇḍaranti vatthuto vuttaṃ. Kusalañhi attano parisuddhatāya paṇḍaraṃ nāma, akusalaṃ bhavaṅganissandena, vipākaṃ vatthupaṇḍarattā. 436. Trong phần Niddesavāra, nhãn thức được nói là ‘paṇḍara’ (trong sạch) về phương diện vật. Thật vậy, thiện được gọi là paṇḍara do sự trong sạch của chính nó, bất thiện (quả) được gọi là paṇḍara do là quả nối tiếp của hữu phần, quả được gọi là paṇḍara do sự trong sạch của vật nương. 439. Cittassekaggatāniddese cittassa ṭhitīti ekameva padaṃ vuttaṃ. Idampi hi dubbalaṃ cittaṃ pavattiṭṭhitimattamevettha labbhati, ‘saṇṭhitiavaṭṭhiti’-bhāvaṃ [Pg.304] pāpuṇituṃ na sakkoti. Saṅgahavāre jhānaṅgamaggaṅgāni na uddhaṭāni. Kasmā? Vitakkapacchimakañhi jhānaṃ nāma, hetupacchimako maggo nāma. Pakatiyā avitakkacitte jhānaṅgaṃ na labbhati, ahetukacitte ca maggaṅgāni. Tasmā idha ubhayampi na uddhaṭaṃ. Saṅkhārakkhandhopettha caturaṅgikoyeva bhājito. Suññatavāro pākatikoyeva. Sotaviññāṇādiniddesāpi imināva nayena veditabbā. 439. Trong phần định nghĩa về nhất tâm, chỉ có một mục từ được nói là ‘sự đứng lại của tâm’. Vì tâm này cũng là tâm yếu ớt, ở đây chỉ có được sự đứng lại trong chốc lát của tiến trình, không thể đạt đến trạng thái an trú, vững trú. Trong phần Saṅgahavāra, các chi thiền và đạo chi không được nêu lên. Tại sao? Vì thiền có tầm là chi cuối cùng, đạo có nhân là chi cuối cùng. Trong tâm không có tầm một cách tự nhiên thì không có được chi thiền, và trong tâm vô nhân thì không có được các đạo chi. Do đó, ở đây cả hai đều không được nêu lên. Ở đây, hành uẩn cũng chỉ được phân tích với bốn chi. Phần Suññatavāra thì như thường lệ. Các phần định nghĩa về nhĩ thức, v.v. cũng nên được hiểu theo cách này. Kevalañhi cakkhuviññāṇādīsu ‘upekkhā’ bhājitā, kāyaviññāṇe ‘sukha’nti, ayamettha viseso. Sopi ca ghaṭṭanavasena hotīti veditabbo. Cakkhudvārādīsu hi catūsu upādārūpameva upādārūpaṃ ghaṭṭeti, upādārūpeyeva upādārūpaṃ ghaṭṭente paṭighaṭṭanānighaṃso balavā na hoti. Catunnaṃ adhikaraṇīnaṃ upari cattāro kappāsapicupiṇḍe ṭhapetvā picupiṇḍeheva pahatakālo viya phuṭṭhamattameva hoti. Vedanā majjhattaṭṭhāne tiṭṭhati. Kāyadvāre pana bahiddhā mahābhūtārammaṇaṃ ajjhattikakāyapasādaṃ ghaṭṭetvā pasādapaccayesu mahābhūtesu paṭihaññati. Yathā adhikaraṇīmatthake kappāsapicupiṇḍaṃ ṭhapetvā kūṭena paharantassa kappāsapicupiṇḍaṃ chinditvā kūṭaṃ adhikaraṇiṃ gaṇhatīti, nighaṃso balavā hoti, evameva paṭighaṭṭanānighaṃso balavā hoti. Iṭṭhe ārammaṇe sukhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ uppajjati, aniṭṭhe dukkhasahagataṃ. Chỉ là, trong nhãn thức, v.v. ‘thọ xả’ được phân tích, trong thân thức là ‘thọ lạc’, đây là sự khác biệt ở đây. Và nên hiểu rằng sự khác biệt ấy cũng là do năng lực của sự va chạm. Thật vậy, trong bốn môn như nhãn môn, chỉ có sắc y sinh va chạm vào sắc y sinh; khi chỉ có sắc y sinh va chạm vào sắc y sinh thì sự cọ xát do va chạm không mạnh. Giống như trường hợp đặt bốn cuộn bông gòn lên trên bốn cái đe rồi dùng chính những cuộn bông gòn ấy để đập, chỉ có sự xúc chạm đơn thuần mà thôi. Thọ đứng ở vị trí trung tính. Còn ở thân môn, cảnh đại hiển bên ngoài sau khi va chạm vào thần kinh thân bên trong, nó lại tác động vào các đại hiển là nhân duyên cho thần kinh ấy. Giống như trường hợp người đặt một cuộn bông gòn trên mặt đe rồi dùng búa đập, cái búa sau khi xuyên qua cuộn bông gòn liền nắm lấy cái đe, sự cọ xát trở nên mạnh mẽ; cũng vậy, sự cọ xát do va chạm trở nên mạnh mẽ. Khi đối tượng là khả ái, thân thức tương ưng với lạc khởi lên; khi đối tượng là bất khả ái, (thân thức) tương ưng với khổ (khởi lên). Imesaṃ pana pañcannaṃ cittānaṃ vatthudvārārammaṇāni nibaddhāneva honti, vatthādisaṅkamanaṃ nāmettha natthi. Kusalavipākacakkhuviññāṇañhi cakkhupasādaṃ vatthuṃ katvā iṭṭhe ca iṭṭhamajjhatte ca catusamuṭṭhānikarūpārammaṇe dassanakiccaṃ sādhayamānaṃ cakkhudvāre ṭhatvā vipaccati. Sotaviññāṇādīni sotapasādādīni vatthuṃ katvā iṭṭhaiṭṭhamajjhattesu saddādīsu savanaghāyanasāyanaphusanakiccāni sādhayamānāni sotadvārādīsu ṭhatvā vipaccanti. Saddo panettha dvisamuṭṭhānikoyeva hoti. Còn đối với năm tâm này, vật, môn, và cảnh là cố định, không có cái gọi là sự thay đổi của vật, v.v. ở đây. Thật vậy, nhãn thức quả thiện lấy thần kinh nhãn làm vật nương, trong khi hoàn thành phận sự thấy đối với cảnh sắc do bốn nguyên nhân sanh là cảnh khả ái và khả ái trung bình, nó đứng ở nhãn môn mà trổ quả. Nhĩ thức, v.v. lấy thần kinh nhĩ, v.v. làm vật nương, trong khi hoàn thành các phận sự nghe, ngửi, nếm, xúc chạm đối với các cảnh như cảnh thinh, v.v. là khả ái và khả ái trung bình, chúng đứng ở nhĩ môn, v.v. mà trổ quả. Ở đây, cảnh thinh chỉ do hai nguyên nhân sanh. 455. Manodhātuniddese sabhāvasuññatanissattaṭṭhena manoyeva dhātu manodhātu. Sā cakkhuviññāṇādīnaṃ anantaraṃ rūpādivijānanalakkhaṇā, rūpādīnaṃ sampaṭicchanarasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, cakkhuviññāṇādiapagamapadaṭṭhānā. Idha dhammuddese dvādasa padāni honti. Aggahitaggahaṇena [Pg.305] nava. Tesu satta avibhattikāni dve savibhattikāni. Adhimokkho manasikāroti dve yevāpanakā. Vitakkaniddeso abhiniropanaṃ pāpetvā ṭhapito. Yasmā panetaṃ cittaṃ neva kusalaṃ nākusalaṃ, tasmā sammāsaṅkappoti vā micchāsaṅkappoti vā na vuttaṃ. Saṅgahavāre labbhamānampi jhānaṅgaṃ pañcaviññāṇasote patitvā gatanti. Maggaṅgaṃ pana na labbhatiyevāti na uddhaṭaṃ. Suññatavāro pākatikoyeva. Imassa cittassa vatthu nibaddhaṃ hadayavatthumeva hoti. Dvārārammaṇāni anibaddhāni. Tattha kiñcāpi dvārārammaṇāni saṅkamanti, ṭhānaṃ pana ekaṃ. Sampaṭicchanakiccameva hetaṃ hoti. Idañhi pañcadvāre pañcasu ārammaṇesu sampaṭicchanaṃ hutvā vipaccati. Kusalavipākesu cakkhuviññāṇādīsu niruddhesu taṃsamanantarā tāneva ṭhānappattāni rūpārammaṇādīni sampaṭicchati. 455. Trong phần định nghĩa về ý giới: ý giới là giới chỉ là sự biết, theo nghĩa là tự tánh, là không, là vô ngã. Nó có trạng thái là biết cảnh sắc, v.v. ngay sau nhãn thức, v.v.; có phận sự là tiếp thâu cảnh sắc, v.v.; có sự biểu hiện là trạng thái như vậy; có nhân cần thiết là sự chấm dứt của nhãn thức, v.v. Ở đây, trong phần nêu các pháp, có mười hai nhóm pháp. Bằng cách lấy những gì chưa được lấy, có chín nhóm. Trong số đó, bảy nhóm không được phân tích, hai nhóm được phân tích. Có hai pháp Yevāpanaka là thắng giải và tác ý. Phần định nghĩa về tầm được dừng lại sau khi đã đạt đến sự hướng tâm. Và vì tâm này không thiện cũng không bất thiện, nên không được gọi là chánh tư duy hay tà tư duy. Trong phần Saṅgahavāra, chi thiền dù có thể có được cũng không được nêu lên vì (nó được xem là) đã trôi theo dòng của ngũ song thức. Còn đạo chi thì không thể có được nên không được nêu lên. Phần Suññatavāra thì như thường lệ. Vật của tâm này là cố định, chính là ý vật. Môn và cảnh không cố định. Ở đó, mặc dù môn và cảnh có thay đổi, nhưng vị trí thì chỉ có một. Vì nó chỉ có phận sự tiếp thâu. Thật vậy, tâm này trổ quả bằng cách trở thành sự tiếp thâu năm cảnh ở năm môn. Khi nhãn thức, v.v. là quả thiện đã diệt, ngay sau đó nó tiếp thâu chính những cảnh sắc, v.v. đã đến vị trí (của nó). 469. Manoviññāṇadhātuniddesesu paṭhamamanoviññāṇadhātuyaṃ ‘pīti’padaṃ adhikaṃ. Vedanāpi ‘somanassa’-vedanā hoti. Ayañhi iṭṭhārammaṇasmiṃyeva pavattati. Dutiyamanoviññāṇadhātu iṭṭhamajjhattārammaṇe. Tasmā tattha ‘upekkhā’ vedanā hotīti. Padāni manodhātuniddesasadisāneva. Ubhayatthāpi pañcaviññāṇasote patitvā gatattāyeva jhānaṅgāni na uddhaṭāni. Maggaṅgāni alābhatoyeva. Sesaṃ sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ. Lakkhaṇādito panesā duvidhāpi manoviññāṇadhātu ahetukavipākā, chaḷārammaṇavijānanalakkhaṇā, santīraṇādirasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, hadayavatthupadaṭṭhānāti veditabbā. 469. Trong các phần giải thích về ý thức giới, ở ý thức giới thứ nhất, thuật ngữ ‘hỷ’ là thêm vào. Thọ cũng là thọ ‘hỷ’. Vì rằng (ý thức giới) này chỉ sanh khởi trong đối tượng đáng hài lòng. Ý thức giới thứ hai (sanh khởi) trong đối tượng đáng hài lòng và trung tính. Do đó, ở đó, thọ là ‘xả’. Các thuật ngữ cũng tương tự như trong phần giải thích về ý giới. Ở cả hai nơi, do đã rơi vào và đi theo dòng năm thức nên các thiền chi không được nêu ra. Các đạo chi (không được nêu ra) do không đạt được. Phần còn lại ở tất cả mọi nơi nên được hiểu theo phương pháp đã được nói đến. Hơn nữa, về phương diện tướng v.v..., hai loại ý thức giới này là quả vô nhân, nên được hiểu là: có tướng là biết sáu đối tượng, có phận sự là thẩm sát v.v..., có sự hiện hữu như vậy là sự hiện khởi, và có sắc ý vật là nhân cần thiết. Tattha paṭhamā dvīsu ṭhānesu vipaccati. Sā hi pañcadvāre kusalavipākacakkhuviññāṇādianantaraṃ, vipākamanodhātuyā taṃ ārammaṇaṃ sampaṭicchitvā niruddhāya, tasmiṃ yevārammaṇe santīraṇakiccaṃ sādhayamānā pañcasu dvāresu ṭhatvā vipaccati. Chasu dvāresu pana balavārammaṇe tadārammaṇā hutvā vipaccati. Kathaṃ? Yathā hi caṇḍasote, tiriyaṃ nāvāya gacchantiyā, udakaṃ chijjitvā thokaṃ ṭhānaṃ nāvaṃ anubandhitvā yathāsotameva gacchati, evameva chasu dvāresu balavārammaṇe palobhayamāne āpāthagate javanaṃ javati. Tasmiṃ javite bhavaṅgassa vāro. Idaṃ pana cittaṃ bhavaṅgassa vāraṃ adatvā javanena gahitārammaṇaṃ gahetvā ekaṃ dve cittavāre pavattitvā bhavaṅgameva [Pg.306] otarati. Gavakkhandhe nadiṃ tarantepi evameva upamā vitthāretabbā. Evamesā yaṃ javanena gahitārammaṇaṃ tasseva gahitattā tadārammaṇaṃ nāma hutvā vipaccati. Trong đó, (ý thức giới) thứ nhất chín muồi ở hai nơi. Thật vậy, ở ngũ môn, ngay sau nhãn thức quả thiện v.v..., khi ý giới quả đã tiếp nhận đối tượng ấy rồi diệt đi, nó đứng ở ngũ môn, hoàn thành phận sự thẩm sát trên chính đối tượng ấy rồi chín muồi. Còn ở lục môn, khi đối tượng mạnh, nó trở thành na-cảnh rồi chín muồi. Bằng cách nào? Ví như trong dòng nước xiết, khi chiếc thuyền đi ngang qua, nước bị rẽ ra, theo sau thuyền một khoảng ngắn rồi lại chảy theo dòng như cũ; cũng vậy, ở lục môn, khi đối tượng mạnh mẽ như đang quyến rũ đi vào tầm nhận biết, tốc hành tâm khởi lên. Sau khi tốc hành tâm ấy đã khởi, đến lượt của hộ kiếp. Nhưng tâm này không nhường lượt cho hộ kiếp, mà bắt lấy đối tượng đã được tốc hành tâm bắt lấy, sanh khởi một hoặc hai sát-na tâm rồi chìm vào chính dòng hộ kiếp. Ví dụ này cũng nên được giải thích rộng ra tương tự như khi đàn bò lội qua sông. Như vậy, do nó bắt lấy chính đối tượng đã được tốc hành tâm bắt lấy, nên nó được gọi là na-cảnh rồi chín muồi. Dutiyā pana pañcasu ṭhānesu vipaccati. Kathaṃ? Manussaloke tāva jaccandhajaccabadhirajaccaeḷajaccummattakaubhatobyañjanakanapuṃsakānaṃ paṭisandhiggahaṇakāle paṭisandhi hutvā vipaccati. Paṭisandhiyā vītivattāya yāvatāyukaṃ bhavaṅgaṃ hutvā vipaccati. Iṭṭhamajjhatte pañcārammaṇavīthiyā santīraṇaṃ hutvā, balavārammaṇe chasu dvāresu tadārammaṇaṃ hutvā, maraṇakāle cuti hutvāti imesu pañcasu ṭhānesu vipaccatīti. Còn (ý thức giới) thứ hai thì chín muồi ở năm nơi. Bằng cách nào? Trước hết, trong cõi người, vào lúc thọ sanh của những người mù bẩm sinh, điếc bẩm sinh, câm bẩm sinh, điên bẩm sinh, người lưỡng tính, và người vô tính, nó trở thành tâm tục sinh rồi chín muồi. Sau khi tâm tục sinh đã qua, nó trở thành tâm hộ kiếp suốt đời rồi chín muồi. (Nó chín muồi) bằng cách trở thành tâm thẩm sát trong lộ trình ngũ môn với đối tượng đáng hài lòng và trung tính, bằng cách trở thành tâm na-cảnh ở lục môn với đối tượng mạnh, và bằng cách trở thành tâm tử vào lúc lâm chung. (Nó) chín muồi ở năm nơi này. Manoviññāṇadhātudvayaṃ niṭṭhitaṃ. Dứt hai loại ý thức giới. Aṭṭhamahāvipākacittavaṇṇanā Giải về tám đại quả tâm. 498. Idāni aṭṭhamahāvipākacittāni dassetuṃ puna katame dhammā abyākatātiādi āraddhaṃ. Tattha pāḷiyaṃ nayamattaṃ dassetvā sabbavārā saṃkhittā. Tesaṃ attho heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo. Yo panettha viseso taṃ dassetuṃ alobho abyākatamūlantiādi vuttaṃ. Yampi na vuttaṃ taṃ evaṃ veditabbaṃ – yo hi kāmāvacarakusalesu kammadvārakammapathapuññakiriyavatthubhedo vutto so idha natthi. Kasmā? Aviññattijanakato avipākadhammato tathā appavattito ca. Yāpi tā yevāpanakesu karuṇāmuditā vuttā, tā sattārammaṇattā vipākesu na santi. Ekantaparittārammaṇāni hi kāmāvacaravipākāni. Na kevalañca karuṇāmuditā, viratiyopettha na santi. ‘Pañca sikkhāpadāni kusalānevā’ti (vibha. 715) hi vuttaṃ. 498. Bây giờ, để trình bày về tám đại quả tâm, (Đức Phật) lại bắt đầu với câu “Thế nào là các pháp vô ký?” v.v... Ở đó, trong Pāli, chỉ trình bày phương pháp và tất cả các đoạn đều được tóm tắt. Ý nghĩa của chúng nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở dưới. Để chỉ ra điểm đặc biệt ở đây, câu “Vô tham là căn vô ký” v.v... đã được nói đến. Điều gì chưa được nói đến thì nên được hiểu như sau: Bất cứ sự phân biệt nào về nghiệp môn, nghiệp lộ, và phước sự đã được nói đến trong các tâm thiện Dục giới, thì điều đó không có ở đây. Tại sao? Vì không tạo ra biểu tri, vì không phải là pháp tạo quả, và vì không sanh khởi theo cách đó. Cả bi và hỷ đã được nói đến trong phần yevāpanaka, chúng cũng không có trong các tâm quả vì có đối tượng là chúng sanh chế định. Vì các tâm quả Dục giới chắc chắn có đối tượng là pháp Dục giới. Và không chỉ có bi và hỷ, mà các tâm tránh né cũng không có ở đây. Vì đã được nói rằng: “Năm học giới chỉ là thiện.” Asaṅkhārasasaṅkhāravidhānañcettha kusalato ceva paccayabhedato ca veditabbaṃ. Asaṅkhārikassa hi kusalassa asaṅkhārikameva vipākaṃ, sasaṅkhārikassa sasaṅkhārikaṃ. Balavapaccayehi ca uppannaṃ asaṅkhārikaṃ, itarehi itaraṃ. Hīnādibhedepi imāni hīnamajjhimapaṇītehi chandādīhi anipphāditattā hīnamajjhimapaṇītāni nāma na honti. Hīnassa pana kusalassa vipākaṃ hīnaṃ, majjhimassa [Pg.307] majjhimaṃ, paṇītassa paṇītaṃ. Adhipatino pettha na santi. Kasmā? Chandādīni dhuraṃ katvā anuppādetabbato. Sesaṃ sabbaṃ aṭṭhasu kusalesu vuttasadisameva. Và sự sắp xếp về vô trợ và hữu trợ ở đây nên được hiểu từ (nghiệp) thiện và từ sự khác biệt của các duyên. Vì quả của nghiệp thiện vô trợ chỉ là vô trợ; của (nghiệp thiện) hữu trợ là hữu trợ. Và (tâm quả) sanh khởi do các duyên mạnh là vô trợ, do các duyên khác (yếu) là hữu trợ. Trong sự phân biệt hạ, v.v..., những (tâm quả) này không được gọi là hạ, trung, thượng, vì chúng không được tạo ra bởi dục, v.v... hạ, trung, thượng. Nhưng quả của nghiệp thiện hạ là hạ, của (nghiệp thiện) trung là trung, của (nghiệp thiện) thượng là thượng. Các trưởng cũng không có ở đây. Tại sao? Vì chúng không được tạo ra bằng cách lấy dục, v.v... làm đầu. Tất cả phần còn lại đều tương tự như đã được nói trong phần tám tâm thiện. Idāni imesaṃ aṭṭhannaṃ mahāvipākacittānaṃ vipaccanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Etāni hi catūsu ṭhānesu vipaccanti – paṭisandhiyaṃ, bhavaṅge, cutiyaṃ, tadārammaṇeti. Kathaṃ? Manussesu tāva kāmāvacaradevesu ca puññavantānaṃ duhetukatihetukānaṃ paṭisandhiggahaṇakāle paṭisandhi hutvā vipaccanti. Paṭisandhiyā vītivattāya pavatte saṭṭhipi asītipi vassāni asaṅkhyeyyampi āyukālaṃ bhavaṅgaṃ hutvā, balavārammaṇe chasu dvāresu tadārammaṇaṃ hutvā, maraṇakāle cuti hutvāti. Evaṃ catūsu ṭhānesu vipaccanti. Bây giờ, nơi chín muồi của tám đại quả tâm này nên được biết đến. Vì những tâm này chín muồi ở bốn nơi: trong lúc tục sinh, trong (dòng) hộ kiếp, trong lúc tử, và trong (vai trò) na-cảnh. Bằng cách nào? Trước hết, ở cõi người và cõi trời Dục giới, đối với những người có phước là nhị nhân và tam nhân, chúng trở thành tâm tục sinh vào lúc thọ sanh rồi chín muồi. Sau khi tâm tục sinh đã qua, trong dòng sinh hoạt, chúng trở thành tâm hộ kiếp trong suốt tuổi thọ sáu mươi hay tám mươi năm hoặc thậm chí là một khoảng thời gian không thể đếm được, (chúng chín muồi) bằng cách trở thành tâm na-cảnh ở lục môn khi đối tượng mạnh, và (chúng chín muồi) bằng cách trở thành tâm tử vào lúc lâm chung. Như vậy, chúng chín muồi ở bốn nơi. Tattha sabbepi sabbaññubodhisattā pacchimapaṭisandhiggahaṇe paṭhamena somanassasahagatatihetukaasaṅkhārikamahāvipākacittena paṭisandhiṃ gaṇhanti. Taṃ pana mettāpubbabhāgacittassa vipākaṃ hoti. Tena dinnāya paṭisandhiyā asaṅkhyeyyaṃ āyu. Kālavasena pana pariṇamati. Mahāsīvatthero panāha – ‘somanassasahagatato upekkhāsahagataṃ balavataraṃ. Tena paṭisandhiṃ gaṇhanti. Tena gahitapaṭisandhikā hi mahajjhāsayā honti. Dibbesupi ārammaṇesu uppilāvino na honti, tipiṭakacūḷanāgattherādayo viyā’ti. Aṭṭhakathāyaṃ pana – ‘ayaṃ therassa manoratho,’‘natthi eta’nti paṭikkhipitvā ‘sabbaññubodhisattānaṃ hitūpacāro balavā hoti, tasmā mettāpubbabhāgakāmāvacarakusalavipākasomanassasahagatatihetukaasaṅkhārikacittena paṭisandhiṃ gaṇhantī’ti vuttaṃ. Trong các tâm ấy, tất cả các vị Toàn Giác Bồ Tát, trong khi thọ nhận sự tái sanh cuối cùng, thọ nhận sự tái sanh bằng tâm đại quả vô trợ, tam nhân, câu hành với thọ hỷ thứ nhất. Vả lại, tâm ấy là quả của tâm có từ tâm làm phần đầu. Do sự tái sanh được cho bởi tâm ấy, tuổi thọ là vô số. Tuy nhiên, nó phải thuận theo thời gian. Còn trưởng lão Mahāsīva nói rằng: ‘Tâm câu hành với thọ xả mạnh hơn tâm câu hành với thọ hỷ. (Các vị Bồ Tát) thọ nhận sự tái sanh bằng tâm ấy. Vì những vị có sự tái sanh được thọ nhận bằng tâm ấy có chí nguyện cao cả, không hời hợt đối với cả các cảnh trời, giống như các vị trưởng lão Tipiṭakacūḷanāga v.v.’. Nhưng trong Chú giải, sau khi bác bỏ rằng: ‘Đây là ý muốn của vị trưởng lão,’ và ‘điều này không có,’ đã được nói rằng: ‘Sự thực hành lợi ích của các vị Toàn Giác Bồ Tát là mạnh mẽ, do đó các vị ấy thọ nhận sự tái sanh bằng tâm quả thiện Dục giới, vô trợ, tam nhân, câu hành với thọ hỷ, có từ tâm làm phần đầu.’ Vipākuddhārakathā Luận về sự trích dẫn quả Idāni vipākuddhārakathāya mātikā ṭhapetabbā – tipiṭakacūḷanāgatthero tāva āha – ekāya kusalacetanāya soḷasa vipākacittāni uppajjanti. Ettheva dvādasakamaggopi ahetukaṭṭhakampīti. Moravāpivāsī mahādattatthero panāha – ekāya kusalacetanāya dvādasa vipākacittāni uppajjanti. Ettheva dasakamaggopi ahetukaṭṭhakampīti. Tipiṭakamahādhammarakkhitatthero āha – ekāya kusalacetanāya dasa vipākacittāni uppajjanti, ettheva ahetukaṭṭhakanti. Bây giờ, nên đặt đề mục của luận về sự trích dẫn quả. Trước hết, trưởng lão Tipiṭakacūḷanāga nói: ‘Do một tư thiện, mười sáu tâm quả sanh khởi. Chính ở đây, cả nhóm mười hai (tâm quả Dục giới) và nhóm tám tâm quả vô nhân (cũng sanh khởi).’ Còn trưởng lão Mahādatta, trú ở Moravāpi, nói rằng: ‘Do một tư thiện, mười hai tâm quả sanh khởi. Chính ở đây, cả nhóm mười (tâm quả Dục giới) và nhóm tám tâm quả vô nhân (cũng sanh khởi).’ Trưởng lão Tipiṭakamahādhammarakkhita nói: ‘Do một tư thiện, mười tâm quả sanh khởi, chính ở đây là nhóm tám tâm quả vô nhân.’ Imasmiṃ [Pg.308] ṭhāne sāketapañhaṃ nāma gaṇhiṃsu. Sākete kira upāsakā sālāyaṃ nisīditvā ‘kiṃ nu kho ekāya cetanāya kamme āyūhite ekā paṭisandhi hoti udāhu nānā’ti? Pañhaṃ nāma samuṭṭhāpetvā nicchetuṃ asakkontā ābhidhammikatthere upasaṅkamitvā pucchiṃsu. Therā ‘yathā ekasmā ambabījā ekova aṅkuro nikkhamati, evaṃ ekāva paṭisandhi hotī’ti saññāpesuṃ. Athekadivasaṃ ‘kiṃ nu kho nānācetanāhi kamme āyūhite paṭisandhiyo nānā honti udāhu ekā’ti? Pañhaṃ samuṭṭhāpetvā nicchetuṃ asakkontā there pucchiṃsu. Therā ‘yathā bahūsu ambabījesu ropitesu bahū aṅkurā nikkhamanti, evaṃ bahukāva paṭisandhiyo hontī’ti saññāpesuṃ. Ở nơi này, các vị đã lấy vấn đề gọi là Sāketa. Nghe nói, ở Sāketa, các cận sự nam ngồi trong nhà nghỉ, đã nêu lên vấn đề rằng: ‘Khi nghiệp được tạo tác do một tư, phải chăng có một sự tái sanh, hay là có nhiều?’ Không thể quyết định được, họ đã đến gần các vị trưởng lão thông thạo A-tỳ-đàm và hỏi. Các vị trưởng lão đã làm cho họ hiểu rằng: ‘Giống như từ một hạt xoài chỉ một mầm duy nhất mọc ra, cũng vậy, chỉ có một sự tái sanh duy nhất.’ Rồi một ngày nọ, (họ) đã nêu lên vấn đề: ‘Khi nghiệp được tạo tác do nhiều tư, phải chăng có nhiều sự tái sanh, hay là có một?’ Không thể quyết định được, họ đã hỏi các vị trưởng lão. Các vị trưởng lão đã làm cho họ hiểu rằng: ‘Giống như khi nhiều hạt xoài được gieo, nhiều mầm mọc ra, cũng vậy, có nhiều sự tái sanh.’ Aparampi imasmiṃ ṭhāne ussadakittanaṃ nāma gahitaṃ. Imesañhi sattānaṃ lobhopi ussanno hoti, dosopi mohopi; alobhopi adosopi amohopi. Taṃ nesaṃ ussannabhāvaṃ ko niyāmetīti? Pubbahetu niyāmeti. Kammāyūhanakkhaṇeyeva nānattaṃ hoti. Kathaṃ? ‘‘Yassa hi kammāyūhanakkhaṇe lobho balavā hoti alobho mando, adosāmohā balavanto dosamohā mandā, tassa mando alobho lobhaṃ pariyādātuṃ na sakkoti, adosāmohā pana balavanto dosamohe pariyādātuṃ sakkonti. Tasmā so tena kammena dinnapaṭisandhivasena nibbatto luddho hoti, sukhasīlo akkodhano, paññavā pana hoti vajirūpamañāṇo’’ti. Lại nữa, ở nơi này, đã được lấy lời nói gọi là sự tuyên thuyết về tính trội vượt. Vì của những chúng sanh này, tham cũng trội vượt, sân cũng, si cũng (trội vượt); vô tham cũng, vô sân cũng, vô si cũng (trội vượt). Cái gì quy định tính trội vượt ấy của họ? Nhân quá khứ quy định. Sự khác biệt xảy ra ngay trong khoảnh khắc tạo tác nghiệp. Như thế nào? ‘Vì người nào, trong khoảnh khắc tạo tác nghiệp, tham mạnh, vô tham yếu; vô sân, vô si mạnh, sân, si yếu; vô tham yếu của người ấy không thể khắc phục được tham, nhưng vô sân, vô si mạnh có thể khắc phục được sân, si. Do đó, người ấy, sanh ra do năng lực của sự tái sanh được cho bởi nghiệp ấy, trở nên tham lam, (nhưng) có tánh hạnh an lạc, không sân hận, và có trí tuệ, có trí như kim cương.’ ‘Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe lobhadosā balavanto honti alobhādosā mandā, amoho balavā moho mando, so purimanayeneva luddho ceva hoti duṭṭho ca, paññavā pana hoti vajirūpamañāṇo dattābhayatthero viya. ‘Còn người nào, trong khoảnh khắc tạo tác nghiệp, tham và sân mạnh, vô tham và vô sân yếu; vô si mạnh, si yếu; người ấy, theo phương pháp trước, vừa tham lam vừa có sân, nhưng có trí tuệ, có trí như kim cương, giống như trưởng lão Dattābhaya. ‘Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe lobhādosamohā balavanto honti itare mandā, so purimanayeneva luddho ceva hoti dandho ca, sukhasīlako pana hoti akkodhano. ‘Còn người nào, trong khoảnh khắc tạo tác nghiệp, tham, vô sân, và vô si mạnh, các pháp còn lại yếu; người ấy, theo phương pháp trước, vừa tham lam vừa chậm lụt, nhưng có tánh hạnh an lạc, không sân hận. ‘Tathā yassa kammāyūhanakkhaṇe tayopi lobhadosamohā balavanto honti alobhādayo mandā, so purimanayeneva luddho ceva hoti duṭṭho ca mūḷho ca. ‘Tương tự, người nào trong khoảnh khắc tạo tác nghiệp, cả ba pháp tham, sân, và si đều mạnh, vô tham v.v. yếu; người ấy, theo phương pháp trước, vừa tham lam, vừa có sân, vừa si mê. ‘Yassa [Pg.309] pana kammāyūhanakkhaṇe alobhadosamohā balavanto honti itare mandā, so purimanayeneva appakileso hoti, dibbārammaṇampi disvā niccalo, duṭṭho pana hoti dandhapañño cāti. ‘Còn người nào, trong khoảnh khắc tạo tác nghiệp, vô tham, sân, và si mạnh, các pháp còn lại yếu; người ấy, theo phương pháp trước, có ít phiền não, thấy cả cảnh trời cũng không dao động, nhưng có sân và có trí tuệ chậm lụt.’ ‘Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe alobhādosamohā balavanto honti itare mandā, so purimanayeneva aluddho ceva hoti, sukhasīlako ca, dandho pana hoti. ‘Còn người nào, trong khoảnh khắc tạo tác nghiệp, vô tham, vô sân, và si mạnh, các pháp còn lại yếu; người ấy, theo phương pháp trước, vừa không tham lam và có tánh hạnh an lạc, nhưng chậm lụt. ‘Tathā yassa kammāyūhanakkhaṇe alobhadosāmohā balavanto honti itare mandā, so purimanayeneva aluddho ceva hoti paññavā ca, duṭṭho ca pana hoti kodhano. ‘Tương tự, người nào trong khoảnh khắc tạo tác nghiệp, vô tham, sân, và vô si mạnh, các pháp còn lại yếu; người ấy, theo phương pháp trước, vừa không tham lam vừa có trí tuệ, nhưng có sân và hay phẫn nộ. ‘Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe tayopi alobhādayo balavanto honti lobhādayo mandā, so mahāsaṅgharakkhitatthero viya aluddho aduṭṭho paññavā ca hotī’ti. ‘Còn người nào, trong khoảnh khắc tạo tác nghiệp, cả ba pháp vô tham v.v. đều mạnh, tham v.v. yếu; người ấy, giống như trưởng lão Mahāsaṅgharakkhita, không tham lam, không có sân, và có trí tuệ.’ Aparampi imasmiṃ ṭhāne hetukittanaṃ nāma gahitaṃ. Tihetukakammañhi tihetukampi duhetukampi ahetukampi vipākaṃ deti. Duhetukakammaṃ tihetukavipākaṃ na deti, itaraṃ deti. Tihetukakammena paṭisandhi tihetukāpi hoti, duhetukāpi; ahetukā na hoti. Duhetukena duhetukāpi hoti ahetukāpi; tihetukā na hoti. Asaṅkhārikaṃ kusalaṃ asaṅkhārikampi sasaṅkhārikampi vipākaṃ deti. Sasaṅkhārikaṃ sasaṅkhārikampi asaṅkhārikampi vipākaṃ deti. Ārammaṇena vedanā parivattetabbā. Javanena tadārammaṇaṃ niyāmetabbaṃ. Lại nữa, ở nơi này, đã được lấy lời nói gọi là sự tuyên thuyết về nhân. Vì nghiệp tam nhân cho quả tam nhân cũng, nhị nhân cũng, và vô nhân cũng. Nghiệp nhị nhân không cho quả tam nhân, (nhưng) cho quả khác. Do nghiệp tam nhân, sự tái sanh là tam nhân cũng, là nhị nhân cũng; không là vô nhân. Do (nghiệp) nhị nhân, (sự tái sanh) là nhị nhân cũng, là vô nhân cũng; không là tam nhân. Thiện vô trợ cho quả vô trợ cũng, hữu trợ cũng. (Thiện) hữu trợ cho quả hữu trợ cũng, vô trợ cũng. Thọ nên được thay đổi bởi đối tượng. Tadārammaṇa nên được quy định bởi javana. Idāni tassa tassa therassa vāde soḷasamaggādayo veditabbā. Paṭhamakāmāvacarakusalasadisena hi paṭhamamahāvipākacittena gahitapaṭisandhikassa gabbhāvāsato nikkhamitvā saṃvarāsaṃvare paṭṭhapetuṃ samatthabhāvaṃ upagatassa cakkhudvārasmiṃ ‘iṭṭhārammaṇe’ āpāthamāgate kiriyamanodhātuyā bhavaṅge anāvaṭṭiteyeva atikkamanaārammaṇānaṃ pamāṇaṃ natthi. Kasmā evaṃ hoti? Ārammaṇadubbalatāya. Ayaṃ tāva eko moghavāro. Bây giờ, trong quan điểm của mỗi vị trưởng lão ấy, cần phải biết đến mười sáu loại tâm quả, v.v. Thật vậy, đối với người đã được tái sanh bằng tâm đại quả thứ nhất, tương tự như tâm thiện dục giới thứ nhất, sau khi ra khỏi thai mẹ và đã đạt đến trạng thái có khả năng thiết lập sự phòng hộ lớn nhỏ, khi đối tượng đáng hài lòng đi vào tầm của nhãn môn, ngay khi tâm hộ kiếp chưa được hướng bởi ý giới duy tác, thì không có sự đo lường đối với các đối tượng đã trôi qua. Tại sao lại như vậy? Do đối tượng yếu. Đây trước hết là một trường hợp vô hiệu. Sace pana bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti, kiriyamanodhātuyā bhavaṅge āvaṭṭite, voṭṭhabbanaṃ apāpetvāva antarā, cakkhuviññāṇe vā sampaṭicchane vā santīraṇe [Pg.310] vā ṭhatvā nivattissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Voṭṭhabbanavasena pana ṭhatvā ekaṃ vā dve vā cittāni pavattanti. Tato āsevanaṃ labhitvā javanaṭṭhāne ṭhatvā puna bhavaṅgaṃ otarati idampi ārammaṇadubbalatāya eva hoti. Ayaṃ pana vāro ‘diṭṭhaṃ viya me, sutaṃ viya me’tiādīni vadanakāle labbhati. Ayampi dutiyo moghavāro. Lại nữa, nếu (ý giới duy tác) hướng đến tâm hộ kiếp, thì không có trường hợp nào mà khi tâm hộ kiếp đã được hướng bởi ý giới duy tác, lộ trình tâm lại dừng lại ở nhãn thức, hoặc tiếp thâu, hoặc quan sát rồi thoái lui mà chưa đạt đến tâm đoán định. Tuy nhiên, sau khi dừng lại do năng lực của tâm đoán định, một hoặc hai tâm (tốc hành) khởi lên. Sau đó, nhận được (điều kiện) lặp lại, (tâm) dừng lại ở vị trí của tốc hành tâm rồi lại chìm vào hộ kiếp. Điều này cũng xảy ra do đối tượng yếu. Lại nữa, trường hợp này được thấy vào lúc nói những câu như: 'dường như tôi đã thấy', 'dường như tôi đã nghe', v.v. Đây cũng là trường hợp vô hiệu thứ hai. Aparassa kiriyamanodhātuyā bhavaṅge āvaṭṭite vīthicittāni uppajjanti, javanaṃ javati. Javanapariyosāne pana tadārammaṇassa vāro. Tasmiṃ anuppanneyeva bhavaṅgaṃ otarati. Tatrāyaṃ upamā – yathā hi nadiyā āvaraṇaṃ bandhitvā mahāmātikābhimukhe udake kate udakaṃ gantvā ubhosu tīresu kedāre pūretvā atirekaṃ kakkaṭakamaggādīhi palāyitvā puna nadiṃyeva otarati, evametaṃ daṭṭhabbaṃ. Ettha hi nadiyaṃ udakappavattanakālo viya bhavaṅgavīthippavattanakālo. Āvaraṇabandhanakālo viya kiriyamanodhātuyā bhavaṅgassa āvaṭṭanakālo. Mahāmātikāya udakappavattanakālo viya vīthicittappavatti. Ubhosu tīresu kedārapūraṇaṃ viya javanaṃ. Kakkaṭakamaggādīhi palāyitvā puna udakassa nadīotaraṇaṃ viya javanaṃ javitvā tadārammaṇe anuppanneyeva puna bhavaṅgotaraṇaṃ. Evaṃ bhavaṅgaṃ otaraṇacittānampi gaṇanapatho natthi. Idañcāpi ārammaṇadubbalatāya eva hoti. Ayaṃ tatiyo moghavāro. Đối với người khác, khi tâm hộ kiếp được hướng bởi ý giới duy tác, các tâm lộ trình khởi lên, tốc hành tâm khởi lên. Tuy nhiên, vào lúc kết thúc tốc hành tâm là phiên của tâm đồng sở duyên. (Lộ trình tâm) chìm vào hộ kiếp ngay khi tâm ấy chưa khởi lên. Về điều này, có ví dụ như sau: Thật vậy, cũng như khi người ta đắp một con đập trên sông, làm cho nước hướng về con kênh lớn, nước chảy đi, làm đầy các thửa ruộng ở hai bên bờ, rồi phần nước thừa chảy đi qua các lối đi của cua, v.v., và lại chảy vào chính con sông; cần phải hiểu điều này cũng như vậy. Ở đây, thật vậy, thời điểm dòng nước chảy trên sông giống như thời điểm dòng hộ kiếp trôi chảy. Thời điểm đắp đập giống như thời điểm ý giới duy tác hướng đến tâm hộ kiếp. Thời điểm nước chảy trong kênh lớn giống như sự khởi lên của các tâm lộ trình. Việc làm đầy các thửa ruộng ở hai bên bờ giống như tốc hành tâm. Việc nước chảy đi qua các lối đi của cua, v.v., rồi lại chảy vào sông giống như sau khi tốc hành tâm đã khởi lên, (lộ trình tâm) lại chìm vào hộ kiếp ngay khi tâm đồng sở duyên chưa khởi lên. Như vậy, cũng không có cách nào đếm được các tâm chìm vào hộ kiếp. Điều này cũng xảy ra do đối tượng yếu. Đây là trường hợp vô hiệu thứ ba. Sace pana balavārammaṇaṃ āpāthagataṃ hoti kiriyamanodhātuyā bhavaṅge āvaṭṭite cakkhuviññāṇādīni uppajjanti. Javanaṭṭhāne pana paṭhamakāmāvacarakusalacittaṃ javanaṃ hutvā chasattavāre javitvā tadārammaṇassa vāraṃ deti. Tadārammaṇaṃ patiṭṭhahamānaṃ taṃsadisameva mahāvipākacittaṃ patiṭṭhāti. Idaṃ dve nāmāni labhati – paṭisandhicittasadisattā ‘mūlabhavaṅga’nti ca, yaṃ javanena gahitaṃ ārammaṇaṃ tassa gahitattā ‘tadārammaṇa’nti ca. Imasmiṃ ṭhāne cakkhuviññāṇaṃ sampaṭicchanaṃ santīraṇaṃ tadārammaṇanti cattāri vipākacittāni gaṇanūpagāni honti. Lại nữa, nếu đối tượng mạnh đi vào tầm, khi tâm hộ kiếp được hướng bởi ý giới duy tác, nhãn thức, v.v., khởi lên. Tuy nhiên, ở vị trí của tốc hành tâm, tâm thiện dục giới thứ nhất trở thành tốc hành tâm, sau khi khởi lên sáu hoặc bảy lần, sẽ nhường phiên cho tâm đồng sở duyên. Khi tâm đồng sở duyên được thiết lập, chính tâm đại quả tương tự như tâm ấy được thiết lập. Tâm này nhận được hai tên gọi: là 'hộ kiếp gốc' do tương tự với tâm tái sanh, và là 'đồng sở duyên' do bắt lấy đối tượng mà đã được tốc hành tâm bắt lấy. Ở trường hợp này, nhãn thức, tiếp thâu, quan sát, và đồng sở duyên, bốn tâm quả này được tính đến. Yadā pana dutiyakusalacittaṃ javanaṃ hoti, tadā taṃsadisaṃ dutiyavipākacittameva tadārammaṇaṃ hutvā patiṭṭhāti. Idañca dve nāmāni labhati[Pg.311]. Paṭisandhicittena asadisattā ‘āgantukabhavaṅga’nti ca purimanayeneva ‘tadārammaṇa’nti ca. Iminā saddhiṃ purimāni cattāri pañca honti. Lại nữa, khi tâm thiện thứ hai là tốc hành tâm, khi đó, chính tâm quả thứ hai tương tự như tâm ấy trở thành tâm đồng sở duyên và được thiết lập. Và tâm này nhận được hai tên gọi: là 'hộ kiếp khách' do không tương tự với tâm tái sanh, và là 'đồng sở duyên' theo phương pháp trước. Cùng với tâm này, bốn tâm trước trở thành năm. Yadā pana tatiyakusalacittaṃ javanaṃ hoti, tadā taṃsadisaṃ tatiyavipākacittaṃ tadārammaṇaṃ hutvā patiṭṭhāti. Idampi vuttanayeneva ‘āgantukabhavaṅgaṃ’‘tadārammaṇa’nti ca dve nāmāni labhati. Iminā saddhiṃ purimāni pañca cha honti. Lại nữa, khi tâm thiện thứ ba là tốc hành tâm, khi đó, tâm quả thứ ba tương tự như tâm ấy trở thành tâm đồng sở duyên và được thiết lập. Tâm này cũng nhận được hai tên gọi theo phương pháp đã nói: 'hộ kiếp khách' và 'đồng sở duyên'. Cùng với tâm này, năm tâm trước trở thành sáu. Yadā pana catutthakusalacittaṃ javanaṃ hoti, tadā taṃsadisaṃ catutthavipākacittaṃ tadārammaṇaṃ hutvā patiṭṭhāti. Idampi vuttanayeneva ‘āgantukabhavaṅgaṃ’‘tadārammaṇa’nti ca dve nāmāni labhati. Iminā saddhiṃ purimāni cha satta honti. Lại nữa, khi tâm thiện thứ tư là tốc hành tâm, khi đó, tâm quả thứ tư tương tự như tâm ấy trở thành tâm đồng sở duyên và được thiết lập. Tâm này cũng nhận được hai tên gọi theo phương pháp đã nói: 'hộ kiếp khách' và 'đồng sở duyên'. Cùng với tâm này, sáu tâm trước trở thành bảy. Yadā pana tasmiṃ dvāre ‘iṭṭhamajjhattārammaṇaṃ’ āpāthamāgacchati, tatrāpi vuttanayeneva tayo moghavārā labbhanti. Yasmā pana ārammaṇena vedanā parivattati tasmā tattha upekkhāsahagatasantīraṇaṃ. Catunnañca upekkhāsahagatamahākusalajavanānaṃ pariyosāne cattāri upekkhāsahagatamahāvipākacittāneva tadārammaṇabhāvena patiṭṭhahanti. Tānipi vuttanayeneva ‘āgantukabhavaṅgaṃ’‘tadārammaṇa’nti ca dve nāmāni labhanti. ‘Piṭṭhibhavaṅgānī’tipi vuccanti eva. Iti imāni pañca purimehi sattahi saddhiṃ dvādasa honti. Evaṃ cakkhudvāre dvādasa, sotadvārādīsu dvādasa dvādasāti, samasaṭṭhi honti. Evaṃ ekāya cetanāya kamme āyūhite samasaṭṭhi vipākacittāni uppajjanti. Aggahitaggahaṇena pana cakkhudvāre dvādasa, sotaghānajivhākāyaviññāṇāni cattārīti soḷasa honti. Lại nữa, khi 'đối tượng trung bình đáng hài lòng' đi vào tầm của môn ấy, ở đó cũng có ba trường hợp vô hiệu theo phương pháp đã nói. Lại nữa, vì thọ thay đổi theo đối tượng, do đó, ở đó có tâm quan sát câu hành xả. Và vào lúc kết thúc của bốn tốc hành tâm đại thiện câu hành xả, chính bốn tâm đại quả câu hành xả được thiết lập với vai trò là tâm đồng sở duyên. Những tâm ấy cũng nhận được hai tên gọi theo phương pháp đã nói: 'hộ kiếp khách' và 'đồng sở duyên'. Chúng cũng được gọi là 'hộ kiếp hỗ trợ'. Như vậy, năm tâm này cùng với bảy tâm trước trở thành mười hai. Như vậy, có mười hai ở nhãn môn, và mười hai ở mỗi môn như nhĩ môn, v.v., thành ra sáu mươi. Như vậy, khi một nghiệp được tạo ra bởi một tư tâm, sáu mươi tâm quả khởi lên. Tuy nhiên, theo cách tính không lặp lại những gì đã tính, ở nhãn môn có mười hai, và bốn thức là nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, thành ra mười sáu. Imasmiṃ ṭhāne ambopamaṃ nāma gaṇhiṃsu – eko kira puriso phalitambarukkhamūle sasīsaṃ pārupitvā nipanno niddāyati. Athekaṃ ambapakkaṃ vaṇṭato muccitvā tassa kaṇṇasakkhaliṃ puñchamānaṃ viya ‘tha’nti bhūmiyaṃ pati. So tassa saddena pabujjhitvā ummīletvā olokesi. Tato hatthaṃ pasāretvā phalaṃ gahetvā madditvā upasiṅghitvā paribhuñji. Tại đây, các vị đã nêu lên ví dụ về quả xoài. Chuyện rằng, có một người đàn ông trùm kín cả đầu, nằm ngủ dưới gốc cây xoài sai quả. Bấy giờ, một quả xoài chín rụng khỏi cuống, rơi xuống đất phát ra tiếng ‘bụp’ như thể chạm vào tai của người ấy. Người ấy vì tiếng động đó mà thức giấc, mở mắt ra nhìn. Sau đó, ông ta vươn tay ra, lấy quả xoài, nắn bóp, ngửi rồi ăn. Tattha, tassa purisassa ambarukkhamūle niddāyanakālo viya bhavaṅgasamaṅgikālo. Ambapakkassa vaṇṭato muccitvā kaṇṇasakkhaliṃ puñchamānassa patanakālo viya ārammaṇassa pasādaghaṭṭanakālo. Tena saddena pabuddhakālo [Pg.312] viya kiriyamanodhātuyā bhavaṅgassa āvaṭṭitakālo. Ummīletvā olokitakālo viya cakkhuviññāṇassa dassanakiccasādhanakālo. Hatthaṃ pasāretvā gahitakālo viya vipākamanodhātuyā ārammaṇassa sampaṭicchitakālo. Gahetvā madditakālo viya vipākamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa santīraṇakālo. Upasiṅghitakālo viya kiriyamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa vavatthāpitakālo. Paribhuttakālo viya javanassa ārammaṇarasaṃ anubhavitakālo. Ayaṃ upamā kiṃ dīpeti? Ārammaṇassa pasādaghaṭṭanameva kiccaṃ. Tena pasāde ghaṭṭite kiriyamanodhātuyā bhavaṅgāvaṭṭanameva, cakkhuviññāṇassa dassanamattakameva, vipākamanodhātuyā ārammaṇasampaṭicchanamattakameva, vipākamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇasantīraṇamattakameva, kiriyamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇavavatthāpanamattakameva kiccaṃ. Ekantena pana ārammaṇarasaṃ javanameva anubhavatīti dīpeti. Trong ví dụ ấy, thời điểm người đàn ông ngủ dưới gốc cây xoài được xem như là thời điểm tương ưng với hữu phần (bhavaṅga). Thời điểm quả xoài chín rụng khỏi cuống, rơi xuống như thể chạm vào tai được xem như là thời điểm đối tượng va chạm vào giác quan (pasāda). Thời điểm thức giấc vì tiếng động ấy được xem như là thời điểm ý giới hành (kiriyamanodhātu) làm cho hữu phần bị khuấy động. Thời điểm mở mắt ra nhìn được xem như là thời điểm nhãn thức hoàn thành phận sự thấy. Thời điểm vươn tay ra lấy được xem như là thời điểm ý giới quả (vipākamanodhātu) tiếp nhận đối tượng. Thời điểm lấy rồi nắn bóp được xem như là thời điểm ý thức giới quả (vipākamanoviññāṇadhātu) thẩm sát đối tượng. Thời điểm ngửi được xem như là thời điểm ý thức giới hành (kiriyamanoviññāṇadhātu) xác định đối tượng. Thời điểm ăn được xem như là thời điểm tốc hành tâm (javana) trải nghiệm vị của đối tượng. Ví dụ này chỉ ra điều gì? Nó chỉ ra rằng: Phận sự chỉ là sự va chạm của đối tượng vào giác quan. Khi đối tượng đã va chạm vào giác quan, phận sự chỉ là sự khuấy động hữu phần của ý giới hành, chỉ là sự thấy của nhãn thức, chỉ là sự tiếp nhận đối tượng của ý giới quả, chỉ là sự thẩm sát đối tượng của ý thức giới quả, chỉ là sự xác định đối tượng của ý thức giới hành. Nhưng chắc chắn rằng, chỉ có tốc hành tâm mới trải nghiệm vị của đối tượng. Ettha ca ‘tvaṃ bhavaṅgaṃ nāma hohi, tvaṃ āvajjanaṃ nāma, tvaṃ dassanaṃ nāma, tvaṃ sampaṭicchanaṃ nāma, tvaṃ santīraṇaṃ nāma, tvaṃ voṭṭhabbanaṃ nāma, tvaṃ javanaṃ nāma, hohī’ti koci kattā vā kāretā vā natthi. Và ở đây, không có một tác nhân (kattā) hay một người sai khiến (kāretā) nào ra lệnh rằng: ‘Ngươi hãy là hữu phần, ngươi hãy là hướng tâm, ngươi hãy là cái thấy, ngươi hãy là tiếp nhận, ngươi hãy là thẩm sát, ngươi hãy là xác định, ngươi hãy là tốc hành tâm.’ Imasmiṃ pana ṭhāne pañcavidhaṃ niyāmaṃ nāma gaṇhiṃsu – bījaniyāmaṃ utuniyāmaṃ kammaniyāmaṃ dhammaniyāmaṃ cittaniyāmanti. Tattha kulatthagacchassa uttaraggabhāvo, dakkhiṇavalliyā dakkhiṇato rukkhapariharaṇaṃ, sūriyāvaṭṭapupphānaṃ sūriyābhimukhabhāvo, māluvalatāya rukkhābhimukhagamanameva, nāḷikerassa matthake chiddasabbhāvoti tesaṃ tesaṃ bījānaṃ taṃtaṃsadisaphaladānaṃ bījaniyāmo nāma. Tasmiṃ tasmiṃ samaye tesaṃ tesaṃ rukkhānaṃ ekappahāreneva pupphaphalapallavaggahaṇaṃ utuniyāmo nāma. Tihetukakammaṃ tihetukaduhetukāhetukavipākaṃ deti. Duhetukakammaṃ duhetukāhetukavipākaṃ deti, tihetukaṃ na detīti, evaṃ tassa tassa kammassa taṃtaṃsadisavipākadānameva kammaniyāmo nāma. Lại nữa, tại đây, các vị đã đề cập đến năm loại định luật (niyāma) là: định luật về hạt giống (bījaniyāma), định luật về thời tiết (utuniyāma), định luật về nghiệp (kammaniyāma), định luật về pháp (dhammaniyāma), và định luật về tâm (cittaniyāma). Trong đó, việc ngọn của cây đậu mọc hướng về phía bắc, việc dây leo quấn cây theo chiều kim đồng hồ, việc hoa hướng dương luôn hướng về phía mặt trời, việc dây māluva chỉ leo về phía cây, việc quả dừa có lỗ ở trên đầu — sự cho quả tương ứng của từng loại hạt giống như vậy được gọi là định luật về hạt giống. Việc các loài cây ra hoa, kết quả, đâm chồi đồng loạt vào những thời điểm nhất định được gọi là định luật về thời tiết. Nghiệp tam nhân (tihetukakamma) cho quả tam nhân, nhị nhân, và vô nhân. Nghiệp nhị nhân (duhetukakamma) cho quả nhị nhân và vô nhân, không cho quả tam nhân. Như vậy, việc mỗi loại nghiệp chỉ cho quả tương ứng như thế được gọi là định luật về nghiệp. Aparopi kammasarikkhakavipākavaseneva kammaniyāmo hoti. Tassa dīpanatthamidaṃ vatthuṃ kathenti – sammāsambuddhakāle sāvatthiyā dvāragāmo jhāyi[Pg.313]. Tato pajjalitaṃ tiṇakaraḷaṃ uṭṭhahitvā ākāsena gacchato kākassa gīvāya paṭimuñci. So viravanto bhūmiyaṃ patitvā kālamakāsi. Mahāsamuddepi ekā nāvā niccalā aṭṭhāsi. Heṭṭhā kenaci niruddhabhāvaṃ apassantā kāḷakaṇṇisalākaṃ vicāresuṃ. Sā nāvikasseva upāsikāya hatthe pati. Tato ekissā kāraṇā mā sabbe nassantu, udake naṃ khipāmāti āhaṃsu. Nāviko ‘na sakkhissāmi etaṃ udake uppilavamānaṃ passitu’nti vālikāghaṭaṃ gīvāyaṃ bandhāpetvā khipāpesi. Taṅkhaṇaññeva nāvā khittasaro viya pakkhandi. Eko bhikkhu leṇe vasati. Mahantaṃ pabbatakūṭaṃ patitvā dvāraṃ pidahi. Taṃ sattame divase sayameva apagataṃ. Sammāsambuddhassa jetavane nisīditvā dhammaṃ kathentassa imāni tīṇi vatthūni ekappahāreneva ārocesuṃ. Satthā ‘na etaṃ aññehi kataṃ, tehi katakammameva ta’nti atītaṃ āharitvā dassento āha – Lại nữa, định luật về nghiệp còn thể hiện qua năng lực của quả tương ứng với nghiệp. Để làm rõ điều này, người ta kể câu chuyện sau: Vào thời Đức Phật Chánh Đẳng Giác, một ngôi làng ở cổng thành Sāvatthī bị cháy. Từ đó, một bó cỏ đang cháy bay lên, vướng vào cổ một con quạ đang bay trên trời. Con quạ ấy vừa kêu la vừa rơi xuống đất rồi chết. Giữa đại dương cũng có một chiếc thuyền dừng lại không di chuyển. Không thấy có gì cản trở bên dưới, họ bèn rút thăm người xấu số. Lá thăm rơi vào tay người vợ của chính vị thuyền trưởng. Do đó, họ nói: “Đừng để tất cả chúng ta phải chết vì một người đàn bà, chúng ta hãy ném bà ta xuống nước.” Vị thuyền trưởng nói: “Tôi không thể nào chịu được cảnh nhìn thấy bà ấy nổi lềnh bềnh trên mặt nước,” rồi sai người buộc một cái nồi đầy cát vào cổ bà và ném xuống. Ngay lúc đó, chiếc thuyền lướt đi như một mũi tên được bắn ra. Có một vị tỳ-khưu sống trong một hang động. Một tảng đá lớn rơi xuống chặn kín cửa hang. Vào ngày thứ bảy, tảng đá ấy tự động rời đi. Khi Đức Phật Chánh Đẳng Giác đang ngồi thuyết pháp tại tu viện Jetavana, ba câu chuyện này được trình lên ngài cùng một lúc. Đức Thế Tôn, khi muốn chỉ ra quá khứ, đã nói: “Việc này không phải do ai khác làm, đó chính là nghiệp do chính họ đã tạo,” rồi ngài kể lại rằng: Kāko purimattabhāve manusso hutvā ekaṃ duṭṭhagoṇaṃ dametuṃ asakkonto gīvāya palālaveṇiṃ bandhitvā aggiṃ adāsi. Goṇo teneva mato. Idāni taṃ kammaṃ etassa ākāsena gacchatopi na muccituṃ adāsi. Sāpi itthī purimattabhāve ekā itthīyeva. Eko kukkuro tāya paricito hutvā araññaṃ gacchantiyā saddhiṃ gacchati, saddhimevāgacchati. Manussā ‘nikkhanto idāni amhākaṃ sunakhaluddako’ti uppaṇḍenti. Sā tena aṭṭīyamānā kukkuraṃ nivāretuṃ asakkontī vālikāghaṭaṃ gīvāya bandhitvā udake khipi. Taṃ kammaṃ tassā samuddamajjhe muccituṃ nādāsi. Sopi bhikkhu purimattabhāve gopālako hutvā bilaṃ paviṭṭhāya godhāya sākhābhaṅgamuṭṭhiyā dvāraṃ thakesi. Tato sattame divase sayaṃ āgantvā vivari. Godhā kampamānā nikkhami. Karuṇāya taṃ na māresi. Taṃ kammaṃ tassa pabbatantaraṃ pavisitvā nisinnassa muccituṃ nādāsīti. Imāni tīṇi vatthūni samodhānetvā imaṃ gāthamāha – Con quạ ấy, trong một tiền kiếp, là một người đàn ông. Không thể thuần hóa được một con bò hung dữ, ông ta đã buộc một bện rơm vào cổ nó rồi châm lửa. Con bò đã chết vì chính ngọn lửa đó. Bây giờ, nghiệp ấy không cho nó thoát được, dù nó đang bay trên trời. Người đàn bà kia, trong một tiền kiếp, cũng là một người đàn bà. Một con chó được bà nuôi nấng, thường đi cùng bà khi bà vào rừng và cùng về với bà. Dân làng chế nhạo: “Kìa, tay thợ săn chó của chúng ta đã ra đi.” Bị phiền não vì lời chế nhạo đó và không thể ngăn con chó lại được, bà đã buộc một cái nồi đầy cát vào cổ nó rồi ném xuống nước. Nghiệp ấy không cho bà thoát được giữa đại dương. Vị tỳ-khưu kia, trong một tiền kiếp, là một người chăn bò. Ông đã dùng một bó cành cây gãy để chặn cửa hang của một con kỳ đà đã chui vào. Sau đó, vào ngày thứ bảy, chính ông đã đến và mở ra. Con kỳ đà run rẩy bước ra. Vì lòng thương, ông đã không giết nó. Nghiệp ấy không cho ông thoát được khi đang ngồi bên trong hang núi. Sau khi kết hợp ba câu chuyện này, ngài đã nói lên kệ ngôn này: ‘‘Na antalikkhe na samuddamajjhe,Na pabbatānaṃ vivaraṃ pavissa; Na vijjate so jagatippadeso,Yatthaṭṭhito mucceyya pāpakammā’’ti. (dha. pa. 127); Không phải ở hư không, không phải ở giữa biển, không phải đi vào trong hang núi, không có một nơi nào trên cõi đời này mà người đứng ở đấy có thể thoát khỏi được ác nghiệp. Ayampi [Pg.314] kammaniyāmoyeva nāma. Aññānipi evarūpāni vatthūni kathetabbāni. Việc này cũng được gọi là định luật về nghiệp (kammaniyāma). Các câu chuyện khác tương tự như vậy cũng nên được kể. Bodhisattānaṃ pana paṭisandhiggahaṇe, mātukucchito nikkhamane, abhisambodhiyaṃ tathāgatassa dhammacakkappavattane, āyusaṅkhārassa ossajjane, parinibbāne ca dasasahassacakkavāḷakampanaṃ dhammaniyāmo nāma. Lại nữa, sự rung chuyển của mười ngàn thế giới vào lúc các vị Bồ-tát thọ sanh, lúc xuất ra từ lòng mẹ, lúc chứng ngộ chánh đẳng giác, lúc đức Như Lai chuyển pháp luân, lúc xả bỏ thọ hành, và lúc nhập vô dư y Niết-bàn, được gọi là định luật về pháp (dhammaniyāma). Ārammaṇena pana pasāde ghaṭṭite ‘tvaṃ āvajjanaṃ nāma hohi…pe… tvaṃ javanaṃ nāma hohī’ti koci kattā vā kāretā vā natthi, attano attano pana dhammatāya eva ārammaṇena pasādassa ghaṭṭitakālato paṭṭhāya kiriyamanodhātucittaṃ bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti, cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādheti, vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ sādheti, vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ sādheti, kiriyamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādheti, javanaṃ ārammaṇarasaṃ anubhavatīti ayaṃ cittaniyāmo nāma. Ayaṃ idha adhippeto. Lại nữa, khi đối tượng cảnh xúc chạm với sắc thần kinh, không có ai là người làm hay người sai khiến làm việc như: ‘Ngươi hãy là tâm hướng môn... ngươi hãy là tốc hành tâm’. Mà chỉ do bản chất tự nhiên của nó, kể từ lúc đối tượng cảnh xúc chạm với sắc thần kinh, tâm duy tác ý giới làm cho dòng hữu phần (bhavaṅga) xoay chuyển, nhãn thức hoàn thành phận sự thấy, tâm quả ý giới hoàn thành phận sự tiếp thâu, tâm quả ý thức giới hoàn thành phận sự suy đạc, tâm duy tác ý thức giới hoàn thành phận sự xác định, tốc hành tâm (javana) hưởng thụ hương vị của đối tượng cảnh. Việc này được gọi là định luật về tâm (cittaniyāma). Ở đây, (định luật về tâm) này được đề cập đến. Sasaṅkhārikatihetukakusalenāpi upekkhāsahagatehi asaṅkhārikasasaṅkhārikakusalacittehipi kamme āyūhite taṃsadisavipākacittehi ādinnāya paṭisandhiyā eseva nayo. Upekkhāsahagatadvaye pana paṭhamaṃ ‘iṭṭhamajjhattārammaṇavasena’ pavattiṃ dassetvā pacchā ‘iṭṭhārammaṇavasena’ dassetabbā. Đối với thiện tâm tam nhân hữu trợ, và các thiện tâm vô trợ, hữu trợ câu hành với xả, khi nghiệp được tạo tác, trong sự tục sinh được mang lại bởi các tâm quả tương ứng với nghiệp ấy, phương pháp cũng tương tự như vậy. Tuy nhiên, trong hai trường hợp (tâm) câu hành với xả, trước tiên, sau khi đã trình bày sự diễn tiến theo cách của đối tượng cảnh trung bình, sau đó, (sự diễn tiến) nên được trình bày theo cách của đối tượng cảnh tốt. Evampi ekekasmiṃ dvāre dvādasa dvādasa hutvā samasaṭṭhi honti. Aggahitaggahaṇena soḷasa vipākacittāni uppajjanti. Như vậy, trong mỗi một môn có mười hai (tâm quả), thành ra sáu mươi. Bằng cách tính gộp cả những tâm chưa được tính, mười sáu tâm quả sanh khởi. Imasmiṃ ṭhāne pañcaucchunāḷiyantopamaṃ nāma gaṇhiṃsu. Ucchupīḷanasamaye kira ekasmā gāmā ekādasa yantavāhā nikkhamitvā ekaṃ ucchuvāṭaṃ disvā tassa paripakkabhāvaṃ ñatvā ucchusāmikaṃ upasaṅkamitvā ‘yantavāhā maya’nti ārocesuṃ. So ‘ahaṃ tumheyeva pariyesāmī’ti ucchusālaṃ te gahetvā agamāsi. Te tattha nāḷiyantaṃ sajjetvā ‘mayaṃ ekādasa janā, aparampi ekaṃ laddhuṃ vaṭṭati, vetanena gaṇhathā’ti āhaṃsu. Ucchusāmiko ‘ahameva sahāyo bhavissāmī’ti ucchūnaṃ sālaṃ pūrāpetvā tesaṃ sahāyo ahosi. Te attano attano kiccāni katvā, phāṇitapācakena [Pg.315] ucchurase pakke, guḷabandhakena baddhe, ucchusāmikena tulayitvā bhāgesu dinnesu, attano attano bhāgaṃ ādāya ucchusālaṃ sāmikassa paṭicchāpetvā, eteneva upāyena aparāsupi catūsu sālāsu kammaṃ katvā pakkamiṃsu. Ở đây, các vị thầy xưa đã nêu lên ví dụ về năm máy ép mía. Tương truyền rằng, vào mùa ép mía, mười một người thợ vận hành máy từ một ngôi làng nọ đã ra đi. Họ thấy một ruộng mía và biết rằng mía đã chín, bèn đến gặp người chủ ruộng mía và nói: 'Chúng tôi là những người thợ vận hành máy.' Người chủ ấy nói: 'Ta cũng đang tìm các ngươi đây', rồi dẫn họ đến nhà máy ép mía. Tại đó, họ lắp đặt máy ép mía xong, rồi nói: 'Chúng tôi có mười một người, cần phải có thêm một người nữa. Xin hãy thuê thêm một người.' Người chủ ruộng mía nói: 'Chính ta sẽ làm bạn đồng hành', rồi cho chất đầy mía vào nhà máy và trở thành người đồng hành của họ. Mười hai người ấy sau khi làm xong công việc của mình, khi nước mía được người nấu mật nấu xong, và được người làm đường viên lại thành bánh, người chủ ruộng mía cân lên rồi chia phần, họ nhận lấy phần của mình, giao lại nhà máy ép mía cho người chủ, rồi cũng bằng cách ấy, họ làm việc ở bốn nhà máy khác rồi ra đi. Tattha pañca yantasālā viya pañca pasādā daṭṭhabbā. Pañca ucchuvāṭā viya pañca ārammaṇāni. Ekādasa vicaraṇakayantavāhā viya ekādasa vipākacittāni. Pañca ucchusālāsāmino viya pañcaviññāṇāni. Paṭhamakasālāyaṃ sāmikena saddhiṃ dvādasannaṃ janānaṃ ekatova hutvā katakammānaṃ bhāgaggahaṇakālo viya ekādasannaṃ vipākacittānaṃ cakkhuviññāṇena saddhiṃ ekato hutvā cakkhudvāre rūpārammaṇe sakasakakiccakaraṇakālo. Sālāsāmikassa sālāya sampaṭicchanakālo viya cakkhuviññāṇassa dvārasaṅkantiakaraṇaṃ. Dutiya tatiya catuttha pañcamasālāya dvādasannaṃ ekato hutvā katakammānaṃ bhāgaggahaṇakālo viya ekādasannaṃ vipākacittānaṃ kāyaviññāṇena saddhiṃ ekato hutvā kāyadvāre phoṭṭhabbārammaṇe sakasakakiccakaraṇakālo. Sālāsāmikassa sālāya sampaṭicchanakālo viya kāyaviññāṇassa dvārasaṅkantiakaraṇaṃ veditabbaṃ. Ettāvatā tihetukakammena paṭisandhi tihetukā hotīti vāro kathito. Yā pana tena duhetukapaṭisandhi hoti, sā paṭicchannāva hutvā gatā. Trong ví dụ ấy, năm sắc thần kinh nên được hiểu như là năm nhà máy ép mía. Năm đối tượng cảnh nên được hiểu như là năm ruộng mía. Mười một tâm quả nên được hiểu như là mười một người thợ vận hành máy đi lang thang. Năm thức nên được hiểu như là năm người chủ nhà máy ép mía. Giống như thời điểm mười hai người cùng với người chủ nhận phần của mình sau khi đã làm xong việc tại nhà máy thứ nhất, cũng vậy là thời điểm mười một tâm quả cùng với nhãn thức cùng nhau thực hiện phận sự riêng của mình tại nhãn môn đối với cảnh sắc. Giống như thời điểm người chủ nhà máy nhận lại nhà máy của mình, cũng vậy là việc nhãn thức không chuyển sang môn khác. Giống như thời điểm mười hai người cùng nhau nhận phần sau khi đã làm xong việc tại nhà máy thứ hai, thứ ba, thứ tư, và thứ năm, cũng vậy là thời điểm mười một tâm quả cùng với thân thức cùng nhau thực hiện phận sự riêng của mình tại thân môn đối với cảnh xúc. Giống như thời điểm người chủ nhà máy nhận lại nhà máy của mình, cũng vậy, việc thân thức không chuyển sang môn khác cần được hiểu như thế. Đến đây, đoạn văn nói về 'do nghiệp tam nhân mà sự tục sinh là tam nhân' đã được trình bày xong. Lại nữa, sự tục sinh nhị nhân nào có thể xảy ra do nghiệp ấy, sự tục sinh ấy đã bị che lấp mà trôi qua. Idāni duhetukakammena duhetukā paṭisandhi hotīti vāro kathetabbo. Duhetukena hi somanassasahagataasaṅkhārikacittena kamme āyūhite taṃsadiseneva duhetukavipākacittena gahitapaṭisandhikassa vuttanayeneva cakkhudvāre ‘iṭṭhārammaṇe’ āpāthamāgate tayo moghavārā. Duhetukasomanassasahagataasaṅkhārikajavanāvasāne taṃsadisameva mūlabhavaṅgasaṅkhātaṃ tadārammaṇaṃ. Sasaṅkhārikajavanāvasāne taṃsadisameva āgantukabhavaṅgasaṅkhātaṃ tadārammaṇaṃ. ‘Iṭṭhamajjhattārammaṇe’ dvinnaṃ upekkhāsahagatajavanānaṃ avasāne tādisāneva dve tadārammaṇāni uppajjanti. Idha ekekasmiṃ dvāre aṭṭha aṭṭha katvā samacattālīsa cittāni. Aggahitaggahaṇena pana cakkhudvāre aṭṭha, sotaghānajivhākāyaviññāṇāni cattārīti dvādasa honti. Evaṃ ekāya cetanāya kamme āyūhite dvādasa [Pg.316] vipākacittāni uppajjanti. Ambopamapañcaniyāmakathā pākatikā eva. Duhetukasesacittattayasadisavipākena gahitapaṭisandhikepi eseva nayo. Yantavāhopamāya panettha satta yantavāhā. Tehi tattha yante nāma sajjite sālāsāmikaṃ aṭṭhamaṃ katvā vuttanayānusārena yojanā veditabbā. Ettāvatā duhetukakammena duhetukapaṭisandhi hotīti vāro kathito. Bây giờ, chương nói về 'do nghiệp nhị nhân, sự tái sanh nhị nhân xảy ra' cần được trình bày. Thật vậy, khi nghiệp được tạo tác bởi tâm vô trợ câu hành hỷ nhị nhân, đối với người đã được tái sanh bởi tâm quả nhị nhân tương tự như vậy, khi đối tượng cảnh hỷ xuất hiện ở nhãn môn theo phương pháp đã nói, có ba lộ trình thất bại. Vào cuối tốc hành tâm vô trợ câu hành hỷ nhị nhân, có tâm na-cảnh được gọi là hữu phần gốc tương tự như vậy. Vào cuối tốc hành tâm hữu trợ, có tâm na-cảnh được gọi là hữu phần khách tương tự như vậy. Ở đối tượng cảnh hỷ trung bình, vào cuối hai tốc hành tâm câu hành xả, hai tâm na-cảnh tương tự như vậy sanh khởi. Ở đây, trong mỗi môn, tính thành tám tám, có đúng bốn mươi tâm. Tuy nhiên, theo cách tính những gì chưa được tính, ở nhãn môn có tám, bốn nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân thức, như vậy là mười hai. Như vậy, khi nghiệp được tạo tác bởi một tư tâm, mười hai tâm quả sanh khởi. Câu chuyện ví dụ về quả xoài và năm định luật vẫn như thường lệ. Đối với người đã được tái sanh bởi quả tương tự như ba tâm nhị nhân còn lại, phương pháp cũng tương tự. Ở đây, trong ví dụ về người vận hành máy, có bảy người vận hành máy. Khi họ đã chuẩn bị máy ở đó, cần hiểu sự áp dụng theo phương pháp đã nói bằng cách tính cả người chủ máy ép mía là người thứ tám. Đến đây, chương 'do nghiệp nhị nhân, sự tái sanh nhị nhân xảy ra' đã được trình bày. Idāni ahetukapaṭisandhikathā hoti – catunnañhi duhetukakusalacittānaṃ aññatarena kamme āyūhite kusalavipākaupekkhāsahagatāhetukamanoviññāṇadhātucittena gahitapaṭisandhikassa paṭisandhi kammasadisāti na vattabbā. Kammañhi duhetukaṃ paṭisandhi ahetukā. Tassa vuḍḍhippattassa cakkhudvāre ‘iṭṭhamajjhattārammaṇe’ āpāthamāgate purimanayeneva tayo moghavārā veditabbā. Catunnaṃ pana duhetukakusalacittānaṃ aññatarajavanassa pariyosāne ahetukacittaṃ tadārammaṇabhāvena patiṭṭhāti. Taṃ ‘mūlabhavaṅgaṃ’‘tadārammaṇa’nti dve nāmāni labhati. Evamettha cakkhuviññāṇaṃ sampaṭicchanaṃ upekkhāsahagatasantīraṇaṃ tadārammaṇampi upekkhāsahagatamevāti tesu ekaṃ gahetvā gaṇanūpagāni tīṇeva honti. Bây giờ, có câu chuyện về sự tái sanh vô nhân. Thật vậy, khi nghiệp được tạo tác bởi một trong bốn tâm thiện nhị nhân, đối với người đã được tái sanh bởi tâm quả thiện là ý thức giới vô nhân câu hành xả, không nên nói rằng 'sự tái sanh tương tự như nghiệp'. Vì nghiệp là nhị nhân, còn tái sanh là vô nhân. Đối với người ấy khi đã trưởng thành, khi đối tượng cảnh hỷ trung bình xuất hiện ở nhãn môn, cần hiểu có ba lộ trình thất bại theo phương pháp trước. Tuy nhiên, vào cuối tốc hành tâm của một trong bốn tâm thiện nhị nhân, tâm vô nhân đứng vững với vai trò là na-cảnh. Nó nhận được hai tên gọi là 'hữu phần gốc' và 'na-cảnh'. Như vậy, ở đây, nhãn thức, tâm tiếp thâu, tâm quan sát câu hành xả, và cả tâm na-cảnh cũng là câu hành xả, do đó, trong số chúng, lấy một, thì những tâm được tính đến chỉ có ba. ‘Iṭṭhārammaṇe’ pana santīraṇampi tadārammaṇampi somanassasahagatameva. Tesu ekaṃ gahetvā purimāni tīṇi cattāri honti. Evaṃ pañcasu dvāresu cattāri cattāri katvā ekāya cetanāya kamme āyūhite vīsati vipākacittāni uppajjantīti veditabbāni. Aggahitaggahaṇena pana cakkhudvāre cattāri sotaghānajivhākāyaviññāṇāni cattārīti aṭṭha honti. Idaṃ ‘ahetukaṭṭhakaṃ’ nāma. Idaṃ manussalokena gahitaṃ. Tuy nhiên, ở đối tượng cảnh hỷ, cả tâm quan sát và tâm na-cảnh đều là câu hành hỷ. Trong số chúng, lấy một, ba tâm trước trở thành bốn. Như vậy, cần hiểu rằng trong năm môn, tính thành bốn bốn, khi nghiệp được tạo tác bởi một tư tâm, hai mươi tâm quả sanh khởi. Tuy nhiên, theo cách tính những gì chưa được tính, ở nhãn môn có bốn, bốn nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân thức, như vậy là tám. Đây được gọi là 'bộ tám vô nhân'. Điều này được lấy theo cõi người. Catūsu pana apāyesu pavatte labbhati. Yadā hi mahāmoggallānatthero niraye padumaṃ māpetvā padumakaṇṇikāya nisinno nerayikānaṃ dhammakathaṃ kathesi, tadā tesaṃ theraṃ passantānaṃ kusalavipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppajjati. Saddaṃ suṇantānaṃ sotaviññāṇaṃ, candanavane divāvihāraṃ nisīditvā gatassa cīvaragandhaghāyanakāle ghānaviññāṇaṃ, nirayaggiṃ nibbāpetuṃ devaṃ vassāpetvā pānīyadānakāle jivhāviññāṇaṃ, mandamandavātasamuṭṭhāpanakāle kāyaviññāṇanti evaṃ cakkhuviññāṇādīni pañca[Pg.317], ekaṃ sampaṭicchanaṃ, dve santīraṇānīti ahetukaṭṭhakaṃ labbhati. Nāgasupaṇṇavemānikapetānampi akusalena paṭisandhi hoti. Pavatte kusalaṃ vipaccati. Tathā cakkavattino maṅgalahatthiassādīnaṃ. Ayaṃ tāva ‘iṭṭhaiṭṭhamajjhattārammaṇesu’ kusalajavanavasena kathāmaggo. Tuy nhiên, trong bốn cõi khổ, (bộ tám vô nhân) được tìm thấy trong thời bình nhật. Thật vậy, khi Trưởng lão Đại Mục-kiền-liên, sau khi hóa hiện một hoa sen trong địa ngục và ngồi trên đài sen, đã thuyết pháp cho các chúng sanh địa ngục, khi ấy, đối với họ, những người đang nhìn thấy Trưởng lão, nhãn thức quả thiện sanh khởi. Đối với những người đang nghe âm thanh, nhĩ thức (quả thiện) sanh khởi. Vào lúc ngửi mùi y của vị (Trưởng lão) đã đi đến (địa ngục) sau khi ngồi trú ban ngày trong rừng đàn hương, tỷ thức (quả thiện) sanh khởi. Vào lúc cho nước uống sau khi khiến trời mưa để dập tắt lửa địa ngục, thiệt thức (quả thiện) sanh khởi. Vào lúc làm khởi lên làn gió nhẹ, thân thức (quả thiện) sanh khởi. Như vậy, năm (tâm) bắt đầu bằng nhãn thức, một tâm tiếp thâu, hai tâm quan sát, (như vậy) bộ tám vô nhân được tìm thấy. Đối với các loài rồng, chim garuḍa, và ngạ quỷ có thiên cung, sự tái sanh xảy ra do nghiệp bất thiện. Trong thời bình nhật, nghiệp thiện cho quả. Tương tự như vậy đối với voi báu, ngựa báu, v.v. của vua Chuyển luân. Đây trước hết là dòng trình bày theo phương diện tốc hành tâm thiện trong các đối tượng cảnh hỷ và cảnh hỷ trung bình. ‘Iṭṭhārammaṇe’ pana catūsu somanassasahagatākusalacittesu javitesu kusalavipākaṃ somanassasahagatāhetukacittaṃ tadārammaṇaṃ hoti. ‘Iṭṭhamajjhattārammaṇe’ catūsu upekkhāsahagatalobhasampayuttesu javitesu kusalavipākaṃ upekkhāsahagatāhetukacittaṃ tadārammaṇaṃ hoti. Yaṃ pana ‘javanena tadārammaṇaṃ niyametabba’nti vuttaṃ taṃ kusalaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Domanassasahagatajavanānantaraṃ tadārammaṇaṃ uppajjamānaṃ kiṃ uppajjatīti? Akusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātucittaṃ uppajjati. Tuy nhiên, ở đối tượng cảnh hỷ, khi bốn tâm bất thiện câu hành hỷ đã khởi lên tốc hành, tâm vô nhân câu hành hỷ quả thiện trở thành na-cảnh. Ở đối tượng cảnh hỷ trung bình, khi bốn tâm tương ưng tham câu hành xả đã khởi lên tốc hành, tâm vô nhân câu hành xả quả thiện trở thành na-cảnh. Tuy nhiên, điều đã được nói rằng 'na-cảnh cần được xác định bởi tốc hành tâm', cần hiểu rằng điều đó được nói với ý chỉ (tốc hành tâm) thiện. Ngay sau tốc hành tâm câu hành ưu, khi na-cảnh sanh khởi, (tâm) nào sanh khởi? Tâm ý thức giới vô nhân quả bất thiện sanh khởi. Idaṃ pana javanaṃ kusalatthāya vā akusalatthāya vā ko niyāmetīti? Āvajjanañceva voṭṭhabbanañca. Āvajjanena hi yoniso āvaṭṭite voṭṭhabbanena yoniso vavatthāpite javanaṃ akusalaṃ bhavissatīti aṭṭhānametaṃ. Āvajjanena ayoniso āvaṭṭite voṭṭhabbanena ayoniso vavatthāpite javanaṃ kusalaṃ bhavissatītipi aṭṭhānametaṃ. Ubhayena pana yoniso āvaṭṭite vavatthāpite ca javanaṃ kusalaṃ hoti, ayoniso akusalanti veditabbaṃ. Tuy nhiên, ai xác định tốc hành tâm này là vì mục đích thiện hay vì mục đích bất thiện? Chính là tâm hướng môn và tâm đoán định. Thật vậy, khi (hữu phần) được hướng đến một cách như lý bởi tâm hướng môn, và được xác định một cách như lý bởi tâm đoán định, mà tốc hành tâm sẽ là bất thiện, điều này là vô lý. Khi (hữu phần) được hướng đến một cách phi như lý bởi tâm hướng môn, và được xác định một cách phi như lý bởi tâm đoán định, mà tốc hành tâm sẽ là thiện, điều này cũng là vô lý. Tuy nhiên, cần hiểu rằng khi (hữu phần) được hướng đến và xác định một cách như lý bởi cả hai (tâm hướng môn và đoán định), tốc hành tâm là thiện; (khi được hướng đến và xác định) một cách phi như lý, (tốc hành tâm) là bất thiện. ‘Iṭṭhārammaṇe’ pana kaṅkhato uddhatassa ca tadārammaṇaṃ kiṃ hotīti? Iṭṭhārammaṇasmiṃ kaṅkhatu vā mā vā, uddhato vā hotu mā vā, kusalavipākāhetukasomanassacittameva tadārammaṇaṃ hoti, ‘iṭṭhamajjhattārammaṇe’ ‘kusalavipākāhetukaupekkhāsahagata’nti, ayaṃ panettha saṅkhepato atthadīpano mahādhammarakkhitattheravādo nāma. Somanassasahagatasmiñhi javane javite pañca tadārammaṇāni gavesitabbānīti. Upekkhāsahagatasmiṃ javane javite cha gavesitabbānīti. Lại nữa, đối với người có tâm hoài nghi và người có tâm trạo cử trong đối tượng khả ái, na-cảnh là gì? Dù có hoài nghi hay không, dù có trạo cử hay không trong đối tượng khả ái, tâm quả thiện vô nhân câu hành hỷ chính là na-cảnh. Trong đối tượng khả ái trung bình, (na-cảnh là) tâm quả thiện vô nhân câu hành xả. Đây gọi là quan điểm của trưởng lão Mahādhammarakkhita trình bày ý nghĩa một cách tóm tắt ở đây. Thật vậy, khi tốc hành tâm câu hành hỷ đã khởi lên, năm na-cảnh cần được tìm kiếm. Khi tốc hành tâm câu hành xả đã khởi lên, sáu (na-cảnh) cần được tìm kiếm. Atha yadā somanassasahagatapaṭisandhikassa pavatte jhānaṃ nibbattetvā pamādena parihīnajjhānassa ‘paṇītadhammo me naṭṭho’ti paccavekkhato vippaṭisāravasena [Pg.318] domanassaṃ uppajjati, tadā kiṃ uppajjati? ‘Somanassānantarañhi domanassaṃ domanassānantarañca somanassaṃ’ paṭṭhāne paṭisiddhaṃ. Mahaggatadhammaṃ ārabbha javane javite tadārammaṇampi tattheva paṭisiddhanti? Kusalavipākā vā akusalavipākā vā upekkhāsahagatāhetukamanoviññāṇadhātu uppajjati, kimassā āvajjananti? ‘Bhavaṅgāvajjanānaṃ viya natthassā āvajjanakicca’nti. ‘Etāni tāva attano ninnattā ca ciṇṇattā ca samudācārattā ca uppajjantu, ayaṃ kathaṃ uppajjatī’ti? ‘Yathā nirodhassa anantarapaccayaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ, nirodhā vuṭṭhahantassa phalasamāpatticittaṃ, ariyamaggacittaṃ, maggānantarāni phalacittāni, evaṃ asantepi āvajjane, ninnaciṇṇasamudācārabhāvena uppajjati. Vinā hi āvajjanena cittaṃ uppajjati, ārammaṇena pana vinā nuppajjatī’ti. ‘Atha kimassārammaṇa’nti? ‘Rūpādīsu parittadhammesu aññataraṃ. Etesu hi yadeva tasmiṃ samaye āpāthamāgataṃ hoti, taṃ ārabbha etaṃ cittaṃ uppajjatī’ti veditabbaṃ. Vậy khi một người có kiết sanh câu hành hỷ, trong thời bình nhật đã làm phát sanh thiền, do phóng dật nên bị thối thất thiền, khi quán xét rằng ‘pháp cao thượng của ta đã bị hư hoại’ thì tâm ưu khởi lên do hối tiếc, lúc ấy cái gì khởi lên? Thật vậy, ‘tâm ưu (khởi lên) ngay sau tâm hỷ và tâm hỷ (khởi lên) ngay sau tâm ưu’ đã bị ngăn cấm trong bộ Vị Trí (Paṭṭhāna). Khi tốc hành tâm đã khởi lên bắt đối tượng là pháp đáo đại, na-cảnh cũng bị ngăn cấm ngay tại đó. Ý thức giới vô nhân câu hành xả, hoặc là quả thiện hoặc là quả bất thiện, khởi lên. Hướng tâm của nó là gì? ‘Giống như hữu phần và hướng tâm, nó không có phận sự hướng tâm’. ‘Những tâm ấy (hữu phần, hướng tâm) cứ khởi lên do sự thiên hướng, do sự quen thuộc, và do sự thực hành thường xuyên của chúng, còn tâm này làm sao khởi lên được?’ ‘Giống như phi tưởng phi phi tưởng xứ là duyên vô gián của Diệt định, tâm quả định của người xuất Diệt định, tâm Thánh đạo, các tâm quả ngay sau đạo, cũng vậy, (tâm này) khởi lên do sự thiên hướng, quen thuộc, và thực hành thường xuyên, dù không có hướng tâm. Thật vậy, tâm khởi lên không cần hướng tâm, nhưng không thể khởi lên nếu không có đối tượng.’ ‘Vậy đối tượng của nó là gì?’ ‘Một trong các pháp dục giới như sắc... Thật vậy, trong số các pháp này, pháp nào xuất hiện vào thời điểm đó, tâm này khởi lên bắt đối tượng ấy’, cần phải hiểu như vậy. Idāni sabbesampi etesaṃ cittānaṃ pākaṭabhāvatthaṃ ayaṃ pakiṇṇakanayo vutto – Bây giờ, để làm rõ tất cả các tâm này, phương pháp tạp loại sau đây được nói đến – Suttaṃ dovāriko ca, gāmillo ambo koliyakena ca; Jaccandho pīṭhasappī ca, visayaggāho ca upanissayamatthasoti. Sợi tơ và người gác cổng, người dân làng, quả xoài và người ép mía; người mù bẩm sinh và người què, và sự bắt đối tượng theo ý nghĩa của y chỉ duyên. Tattha ‘sutta’nti, eko panthamakkaṭako pañcasu disāsu suttaṃ pasāretvā jālaṃ katvā majjhe nipajjati. Paṭhamadisāya pasāritasutte pāṇakena vā paṭaṅgena vā makkhikāya vā pahaṭe nipannaṭṭhānato calitvā nikkhamitvā suttānusārena gantvā tassa yūsaṃ pivitvā punaāgantvā tattheva nipajjati. Dutiyadisādīsu pahaṭakālepi evameva karoti. Trong đó, về ‘sợi tơ’: một con nhện giăng tơ thành mạng lưới ở năm phương hướng rồi nằm ở giữa. Khi sợi tơ giăng ở phương thứ nhất bị một con côn trùng, con châu chấu, hay con ruồi va phải, nó rung động, rời khỏi chỗ nằm, đi ra theo sợi tơ, hút dịch lỏng của con mồi, rồi quay trở lại nằm ở chỗ cũ. Khi bị va chạm ở các phương thứ hai v.v..., nó cũng làm tương tự như vậy. Tattha pañcasu disāsu pasāritasuttaṃ viya pañcapasādā. Majjhe nipannamakkaṭako viya cittaṃ. Pāṇakādīhi suttaghaṭṭanakālo viya ārammaṇena pasādassa ghaṭṭitakālo. Majjhe nipannamakkaṭakassa calanaṃ viya pasādaghaṭṭanakaṃ ārammaṇaṃ gahetvā kiriyamanodhātuyā bhavaṅgassa āvaṭṭitakālo. Suttānusārena gamanakālo viya vīthicittappavatti. Sīse vijjhitvā [Pg.319] yūsapivanaṃ viya javanassa ārammaṇe javitakālo. Punaāgantvā majjhe nipajjanaṃ viya cittassa hadayavatthumeva nissāya pavattanaṃ. Trong đó, năm sắc thần kinh ví như sợi tơ giăng ở năm phương. Tâm ví như con nhện nằm ở giữa. Thời điểm đối tượng va chạm vào sắc thần kinh ví như thời điểm sợi tơ bị côn trùng v.v... va phải. Thời điểm ý giới duy tác bắt lấy đối tượng đã va chạm vào sắc thần kinh và hướng về hữu phần ví như sự rung động của con nhện nằm ở giữa. Sự diễn tiến của tâm lộ ví như thời điểm đi theo sợi tơ. Thời điểm tốc hành tâm chạy trên đối tượng ví như việc đâm vào đầu và hút dịch lỏng. Sự diễn tiến của tâm chỉ nương vào ý vật ví như việc quay trở lại nằm ở giữa. Idaṃ opammaṃ kiṃ dīpeti? Ārammaṇena pasāde ghaṭṭite pasādavatthukacittato hadayarūpavatthukacittaṃ paṭhamataraṃ uppajjatīti dīpeti. Ekekaṃ ārammaṇaṃ dvīsu dvīsu dvāresu āpāthamāgacchatītipi. Ví dụ này chỉ ra điều gì? Nó chỉ ra rằng khi đối tượng va chạm vào sắc thần kinh, tâm nương vào ý vật khởi lên trước tâm nương vào sắc thần kinh. (Nó cũng chỉ ra rằng) mỗi đối tượng xuất hiện ở hai cửa. ‘Dovāriko’ti, eko rājā sayanagato niddāyati. Tassa paricārako pāde parimajjanto nisīdi. Badhiradovāriko dvāre ṭhito. Tayo paṭihārā paṭipāṭiyā ṭhitā. Atheko paccantavāsī manusso paṇṇākāraṃ ādāya āgantvā dvāraṃ ākoṭesi. Badhiradovāriko saddaṃ na suṇāti. Pādaparimajjako saññaṃ adāsi. Tāya saññāya dvāraṃ vivaritvā passi. Paṭhamapaṭihāro paṇṇākāraṃ gahetvā dutiyassa adāsi, dutiyo tatiyassa, tatiyo rañño. Rājā paribhuñji. Về ‘người gác cổng’: một vị vua đang ngủ trên giường. Người hầu của vua ngồi xoa bóp chân cho ngài. Một người gác cổng bị điếc đứng ở cửa. Ba người gác cửa đứng theo thứ tự. Bấy giờ, một người dân từ vùng biên địa mang quà tặng đến và gõ cửa. Người gác cổng bị điếc không nghe thấy tiếng. Người xoa bóp chân ra hiệu. Nhờ dấu hiệu đó, (người gác cổng điếc) mở cửa và nhìn thấy. Người gác cửa thứ nhất nhận lấy quà tặng và đưa cho người thứ hai, người thứ hai đưa cho người thứ ba, người thứ ba dâng lên vua. Vua thọ dụng. Tattha so rājā viya javanaṃ daṭṭhabbaṃ. Pādaparimajjako viya āvajjanaṃ. Badhiradovāriko viya cakkhuviññāṇaṃ. Tayo paṭihārā viya sampaṭicchanādīni tīṇi vīthicittāni. Paccantavāsino paṇṇākāraṃ ādāya āgantvā dvārākoṭanaṃ viya ārammaṇassa pasādaghaṭṭanaṃ. Pādaparimajjakena saññāya dinnakālo viya kiriyamanodhātuyā bhavaṅgassa āvaṭṭitakālo. Tena dinnasaññāya badhiradovārikassa dvāravivaraṇakālo viya cakkhuviññāṇassa ārammaṇe dassanakiccasādhanakālo. Paṭhamapaṭihārena paṇṇākārassa gahitakālo viya vipākamanodhātuyā ārammaṇassa sampaṭicchitakālo. Paṭhamena dutiyassa dinnakālo viya vipākamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa santīraṇakālo. Dutiyena tatiyassa dinnakālo viya kiriyamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa vavatthāpitakālo. Tatiyena rañño dinnakālo viya voṭṭhabbanena javanassa niyyāditakālo. Rañño paribhogakālo viya javanassa ārammaṇarasānubhavanakālo. Trong đó, cần hiểu tốc hành tâm ví như vị vua. Hướng tâm ví như người xoa bóp chân. Nhãn thức ví như người gác cổng bị điếc. Ba tâm lộ là tiếp thâu v.v... ví như ba người gác cửa. Sự va chạm của đối tượng vào sắc thần kinh ví như việc người dân biên địa mang quà đến gõ cửa. Thời điểm ý giới duy tác hướng về hữu phần ví như thời điểm người xoa bóp chân ra hiệu. Thời điểm nhãn thức hoàn thành phận sự thấy đối tượng ví như thời điểm người gác cổng điếc mở cửa nhờ dấu hiệu được đưa ra. Thời điểm ý giới quả tiếp thâu đối tượng ví như thời điểm người gác cửa thứ nhất nhận quà. Thời điểm ý thức giới quả suy đạc đối tượng ví như thời điểm người thứ nhất đưa cho người thứ hai. Thời điểm ý thức giới duy tác xác định đối tượng ví như thời điểm người thứ hai đưa cho người thứ ba. Thời điểm đoán định giao phó cho tốc hành tâm ví như thời điểm người thứ ba dâng lên vua. Thời điểm tốc hành tâm trải nghiệm vị của đối tượng ví như thời điểm vua thọ dụng. Idaṃ opammaṃ kiṃ dīpeti? Ārammaṇassa pasādaghaṭṭamattanameva kiccaṃ, kiriyamanodhātuyā bhavaṅgāvaṭṭanamattameva, cakkhuviññāṇādīnaṃ dassanasampaṭicchanasantīraṇavavatthāpanamattāneva kiccāni. Ekantena pana javanameva ārammaṇarasaṃ anubhotīti dīpeti. Ví dụ này chỉ rõ điều gì? (Chỉ rõ rằng:) Việc làm chỉ là sự va chạm của đối tượng vào căn; việc làm của ý giới duy tác chỉ là sự hướng đến bhavanga; các việc làm của nhãn thức v.v... chỉ là thấy, tiếp nhận, thẩm xét, xác định. Tuy nhiên, (ví dụ này) chỉ rõ rằng một cách chắc chắn chỉ có tốc hành tâm mới hưởng thụ hương vị của đối tượng. ‘Gāmillo’ti[Pg.320], sambahulā gāmadārakā antaravīthiyaṃ paṃsukīḷaṃ kīḷanti. Tatthekassa hatthe kahāpaṇo paṭihaññi. So ‘mayhaṃ hatthe paṭihataṃ, kiṃ nu kho eta’nti āha. Atheko ‘paṇḍaraṃ eta’nti āha. Aparo saha paṃsunā gāḷhaṃ gaṇhi. Añño ‘puthulaṃ caturassaṃ eta’nti āha. Aparo ‘kahāpaṇo eso’ti āha. Atha naṃ āharitvā mātu adāsi. Sā kamme upanesi. Về từ 'gāmillo' (người nhà quê), nhiều đứa trẻ trong làng chơi trò nghịch cát ở giữa đường. Ở đó, một đồng kahāpaṇa chạm vào tay của một đứa trẻ. Đứa trẻ ấy nói: 'Có vật gì đó chạm vào tay ta, vật này là gì vậy nhỉ?' Rồi một đứa nói: 'Vật này màu trắng.' Một đứa khác nắm chặt nó cùng với cát. Một đứa khác nữa nói: 'Vật này dẹt và vuông.' Một đứa khác nữa nói: 'Đây là đồng kahāpaṇa.' Rồi nó đem đồng tiền ấy về đưa cho mẹ. Bà mẹ ấy đã dùng nó vào việc buôn bán. Tattha sambahulānaṃ dārakānaṃ antaravīthiyaṃ kīḷantānaṃ nisinnakālo viya bhavaṅgacittappavatti daṭṭhabbā. Kahāpaṇassa hatthe paṭihatakālo viya ārammaṇena pasādassa ghaṭṭitakālo. ‘Kiṃ nu kho eta’nti vuttakālo viya taṃ ārammaṇaṃ gahetvā kiriyamanodhātuyā bhavaṅgassa āvaṭṭitakālo. ‘Paṇḍaraṃ eta’nti vuttakālo viya cakkhuviññāṇena dassanakiccassa sādhitakālo. Saha paṃsunā gāḷhaṃ gahitakālo viya vipākamanodhātuyā ārammaṇassa sampaṭicchitakālo. ‘Puthulaṃ caturassaṃ eta’nti vuttakālo viya vipākamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa santīraṇakālo. ‘Eso kahāpaṇo’ti vuttakālo viya kiriyamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa vavatthāpitakālo. Mātarā kamme upanītakālo viya javanassa ārammaṇarasānubhavanaṃ veditabbaṃ. Ở đây, sự diễn tiến của tâm bhavanga nên được xem như là lúc nhiều đứa trẻ đang ngồi chơi ở giữa đường. Lúc đối tượng va chạm vào căn (giác quan) là như lúc đồng kahāpaṇa chạm vào tay. Lúc ý giới duy tác, sau khi bắt lấy đối tượng ấy, hướng đến bhavanga là như lúc (đứa trẻ) nói: 'Vật này là gì vậy nhỉ?' Lúc nhãn thức hoàn thành phận sự thấy là như lúc (đứa trẻ) nói: 'Vật này màu trắng.' Lúc ý giới quả tiếp nhận đối tượng là như lúc (đứa trẻ) nắm chặt (đồng tiền) cùng với cát. Lúc ý thức giới quả thẩm xét đối tượng là như lúc (đứa trẻ) nói: 'Vật này dẹt và vuông.' Lúc ý thức giới duy tác xác định đối tượng là như lúc (đứa trẻ) nói: 'Đây là đồng kahāpaṇa.' Sự hưởng thụ hương vị đối tượng của tốc hành tâm nên được biết như là lúc bà mẹ dùng (đồng tiền) vào việc buôn bán. Idaṃ opammaṃ kiṃ dīpeti? Kiriyamanodhātu adisvāva bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti, vipākamanodhātu adisvāva sampaṭicchati, vipākamanoviññāṇadhātu adisvāva santīreti, kiriyamanoviññāṇadhātu adisvāva vavatthāpeti, javanaṃ adisvāva ārammaṇarasaṃ anubhoti. Ekantena pana cakkhuviññāṇameva dassanakiccaṃ sādhetīti dīpeti. Ví dụ này chỉ rõ điều gì? (Chỉ rõ rằng:) Ý giới duy tác hướng đến bhavanga mà không thấy (đối tượng), ý giới quả tiếp nhận mà không thấy, ý thức giới quả thẩm xét mà không thấy, ý thức giới duy tác xác định mà không thấy, tốc hành tâm hưởng thụ hương vị đối tượng mà không thấy. Tuy nhiên, (ví dụ này) chỉ rõ rằng một cách chắc chắn, chỉ có nhãn thức mới hoàn thành phận sự thấy. ‘Ambo koliyakena cā’ti, idaṃ heṭṭhā vuttaṃ ambopamañca ucchusālāsāmikopamañca sandhāya vuttaṃ. Về câu 'Ambo koliyakena ca' (Quả xoài và người Koliyaka), điều này được nói ra nhắm đến ví dụ về quả xoài và ví dụ về người chủ máy ép mía đã được đề cập ở dưới. ‘Jaccandho pīṭhasappī cā’ti, ubhopi kira te nagaradvāre sālāyaṃ nisīdiṃsu. Tattha pīṭhasappī āha – ‘bho andhaka, kasmā tvaṃ idha sussamāno vicarasi, asuko padeso subhikkho bahvannapāno, kiṃ tattha gantvā sukhena jīvituṃ na vaṭṭatī’ti? ‘Mayhaṃ tāva tayā ācikkhitaṃ, tuyhaṃ pana tattha gantvā sukhena jīvituṃ kiṃ na vaṭṭatī’ti? ‘Mayhaṃ gantuṃ pādā natthī’ti. ‘Mayhampi passituṃ cakkhūni natthī’ti. ‘Yadi evaṃ, tava pādā hontu, mama cakkhūnī’ti ubhopi ‘sādhū’ti [Pg.321] sampaṭicchitvā jaccandho pīṭhasappiṃ khandhaṃ āropesi. So tassa khandhe nisīditvā vāmahatthenassa sīsaṃ parikkhipitvā dakkhiṇahatthena ‘imasmiṃ ṭhāne mūlaṃ āvaritvā ṭhitaṃ, imasmiṃ pāsāṇo, vāmaṃ muñca dakkhiṇaṃ gaṇha, dakkhiṇaṃ muñca vāmaṃ gaṇhā’ti maggaṃ niyametvā ācikkhati. Evaṃ jaccandhassa pādā pīṭhasappissa cakkhūnīti ubhopi sampayogena icchitaṭṭhānaṃ gantvā sukhena jīviṃsu. Về câu 'Người mù bẩm sinh và người què', nghe nói cả hai người họ đã ngồi trong một cái chòi ở cổng thành. Ở đó, người què nói: 'Này anh mù, tại sao anh cứ đi lang thang khô héo ở đây? Xứ sở kia có nhiều thực phẩm, đồ ăn thức uống dồi dào, sao không đến đó để sống một cách an lạc?' (Người mù đáp:) 'Anh đã chỉ cho tôi như vậy, còn anh thì sao, sao anh không đến đó để sống một cách an lạc?' (Người què đáp:) 'Tôi không có chân để đi.' (Người mù đáp:) 'Tôi cũng không có mắt để thấy.' (Người què nói:) 'Nếu vậy, chân là của anh, mắt là của tôi.' Cả hai đều đồng ý 'Tốt lắm', rồi người mù đã cho người què leo lên vai mình. Người què ấy, sau khi ngồi trên vai người mù, dùng tay trái ôm lấy đầu anh ta, rồi dùng tay phải chỉ đường, xác định con đường: 'Chỗ này có rễ cây chắn ngang, chỗ này có tảng đá, hãy tránh bên trái, đi về bên phải, hãy tránh bên phải, đi về bên trái.' Như vậy, chân là của người mù, mắt là của người què, cả hai, nhờ sự kết hợp, đã đi đến nơi mong muốn và sống một cách an lạc. Tattha jaccandho viya rūpakāyo, pīṭhasappī viya arūpakāyo. Pīṭhasappinā vinā jaccandhassa disaṃ gantuṃ gamanābhisaṅkhārassa anibbattitakālo viya rūpassa arūpena vinā ādānagahaṇacopanaṃ pāpetuṃ asamatthatā. Jaccandhena vinā pīṭhasappissa disaṃ gantuṃ gamanābhisaṅkhārassa appavattanaṃ viya pañcavokāre rūpaṃ, vinā arūpassa appavatti. Dvinnampi sampayogena icchitaṭṭhānaṃ gantvā sukhena jīvitakālo viya rūpārūpadhammānaṃ aññamaññayogena sabbakiccesu pavattisambhāvoti. Ayaṃ pañho pañcavokārabhavavasena kathito. Ở đây, sắc thân (nên được xem) như người mù bẩm sinh, danh thân (nên được xem) như người què. Sự bất lực của sắc trong việc đạt đến sự lấy, nắm, lay động mà không có danh, (nên được xem) như là lúc sự tạo tác để đi đến một phương hướng không được tạo ra cho người mù nếu không có người què. Sự không diễn tiến của danh mà không có sắc trong cõi ngũ uẩn, (nên được xem) như là sự không diễn tiến của sự tạo tác để đi đến một phương hướng của người què nếu không có người mù. Sự hiện hữu của sự diễn tiến trong mọi công việc nhờ sự kết hợp tương hỗ của các pháp sắc và danh, (nên được xem) như là lúc cả hai sống an lạc sau khi đã đi đến nơi mong muốn nhờ sự kết hợp của họ. Vấn đề này được nói theo phương diện của cõi ngũ uẩn. ‘Visayaggāho’ cāti, cakkhu rūpavisayaṃ gaṇhāti. Sotādīni saddādivisaye. Về câu 'sự bắt lấy đối tượng', mắt bắt lấy đối tượng sắc. Tai v.v... (bắt lấy) các đối tượng như âm thanh v.v... ‘Upanissayamatthaso’ti, ‘upanissayato’ ca ‘atthato’ ca. Tattha asambhinnattā cakkhussa, āpāthagatattā rūpānaṃ, ālokasannissitaṃ, manasikārahetukaṃ catūhi paccayehi uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, saddhiṃ sampayuttadhammehi. Tattha matassāpi cakkhu sambhinnaṃ hoti. Jīvato niruddhampi, pittena vā semhena vā ruhirena vā palibuddhampi, cakkhuviññāṇassa paccayo bhavituṃ asakkontaṃ ‘sambhinnaṃ’ nāma hoti. Sakkontaṃ asambhinnaṃ nāma. Sotādīsupi eseva nayo. Cakkhusmiṃ pana asambhinnepi bahiddhā rūpārammaṇe āpāthaṃ anāgacchante cakkhuviññāṇaṃ nuppajjati. Tasmiṃ pana āpāthaṃ āgacchantepi ālokasannissaye asati nuppajjati. Tasmiṃ santepi kiriyamanodhātuyā bhavaṅge anāvaṭṭite nuppajjati. Āvaṭṭiteyeva uppajjati. Evaṃ uppajjamānaṃ sampayuttadhammehi saddhiṃyeva uppajjati. Iti ime cattāro paccaye labhitvā uppajjati cakkhuviññāṇaṃ (ma. ni. 1.306 thokaṃ visadisaṃ). Về câu 'upanissayamatthaso', (có nghĩa là) 'do duyên y chỉ' và 'do mục đích'. Ở đây, nhãn thức sanh khởi do bốn duyên: do mắt không bị hư hoại, do các sắc trần đi vào tầm ảnh hưởng, do nương tựa vào ánh sáng, và do tác ý làm nhân, cùng với các pháp tương ưng. Trong đó, mắt của người chết cũng bị hư hoại. Cả (mắt) đã diệt của người sống, hay (mắt) bị bao phủ bởi mật, đờm, hoặc máu, không thể làm duyên cho nhãn thức, cũng được gọi là 'bị hư hoại'. (Mắt) có khả năng (làm duyên) được gọi là 'không bị hư hoại'. Đối với tai v.v... cũng theo phương pháp này. Tuy nhiên, dù mắt không bị hư hoại, nhưng khi đối tượng sắc bên ngoài không đi vào tầm ảnh hưởng, nhãn thức không sanh khởi. Hơn nữa, dù đối tượng ấy đi vào tầm ảnh hưởng, nhưng nếu không có sự nương tựa vào ánh sáng, nhãn thức không sanh khởi. Dù có ánh sáng ấy, nhưng nếu ý giới duy tác không hướng đến bhavanga, nhãn thức không sanh khởi. Chỉ khi có sự hướng đến, nó mới sanh khởi. Khi sanh khởi như vậy, nó sanh khởi cùng với các pháp tương ưng. Như vậy, nhãn thức sanh khởi sau khi nhận được bốn duyên này. Asambhinnattā [Pg.322] sotassa, āpāthagatattā saddānaṃ, ākāsasannissitaṃ, manasikārahetukaṃ catūhi paccayehi uppajjati sotaviññāṇaṃ, saddhiṃ sampayuttadhammehi. Tattha ‘ākāsasannissita’nti ākāsasannissayaṃ laddhāva uppajjati, na vinā tena. Na hi pihitakaṇṇacchiddassa sotaviññāṇaṃ pavattati. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Yathā cettha evaṃ ito paresupi. Visesamattaṃ pana vakkhāma. Do nhĩ căn không bị hư hoại, do các đối tượng âm thanh đi vào tầm nhận biết, (nhĩ thức) nương vào hư không, và có tác ý làm nhân, do bốn duyên này, nhĩ thức sanh khởi cùng với các pháp tương ưng. Trong ấy, (cụm từ) ‘nương vào hư không’ có nghĩa là: (nhĩ thức) chỉ sanh khởi khi có được chỗ nương là hư không, không có nó thì không (sanh khởi). Thật vậy, nhĩ thức không diễn tiến đối với người có lỗ tai bị bịt kín. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã nêu trước. Như ở đây, cũng vậy trong các trường hợp sau. Tuy nhiên, chúng tôi sẽ nói về phần đặc biệt. Asambhinnattā ghānassa, āpāthagatattā gandhānaṃ, vāyosannissitaṃ, manasikārahetukaṃ catūhi paccayehi uppajjati ghānaviññāṇaṃ, saddhiṃ sampayuttadhammehi. Tattha ‘vāyosannissita’nti ghānabilaṃ vāyumhi pavisanteyeva uppajjati, tasmiṃ asati nuppajjatīti attho. Do tỷ căn không bị hư hoại, do các đối tượng mùi hương đi vào tầm nhận biết, (tỷ thức) nương vào yếu tố gió, và có tác ý làm nhân, do bốn duyên này, tỷ thức sanh khởi cùng với các pháp tương ưng. Trong ấy, (cụm từ) ‘nương vào yếu tố gió’ có nghĩa là: (tỷ thức) chỉ sanh khởi khi gió đi vào trong lỗ mũi; khi điều đó không có, nó không sanh khởi, đó là ý nghĩa. Asambhinnattā jivhāya, āpāthagatattā rasānaṃ, āposannissitaṃ, manasikārahetukaṃ catūhi paccayehi uppajjati jivhāviññāṇaṃ, saddhiṃ sampayuttadhammehi. Tattha ‘āposannissita’nti jivhātemanaṃ āpaṃ laddhāva uppajjati, na vinā tena. Sukkhajivhānañhi sukkhakhādanīye jivhāya ṭhapitepi jivhāviññāṇaṃ nuppajjateva. Do thiệt căn không bị hư hoại, do các đối tượng vị đi vào tầm nhận biết, (thiệt thức) nương vào yếu tố nước, và có tác ý làm nhân, do bốn duyên này, thiệt thức sanh khởi cùng với các pháp tương ưng. Trong ấy, (cụm từ) ‘nương vào yếu tố nước’ có nghĩa là: (thiệt thức) chỉ sanh khởi khi có được yếu tố nước làm ẩm lưỡi, không có nó thì không (sanh khởi). Thật vậy, đối với những người có lưỡi khô, dù vật thực khô được đặt trên lưỡi, thiệt thức vẫn không sanh khởi. Asambhinnattā kāyassa, āpāthagatattā phoṭṭhabbānaṃ, pathavisannissitaṃ, manasikārahetukaṃ catūhi paccayehi uppajjati kāyaviññāṇaṃ, saddhiṃ sampayuttadhammehi. Tattha ‘pathavisannissita’nti kāyapasādapaccayaṃ pathavisannissayaṃ laddhāva uppajjati, na tena vinā. Kāyadvārasmiñhi bahiddhāmahābhūtārammaṇaṃ ajjhattikaṃ kāyapasādaṃ ghaṭṭetvā pasādapaccayesu mahābhūtesu paṭihaññati. Do thân căn không bị hư hoại, do các đối tượng xúc chạm đi vào tầm nhận biết, (thân thức) nương vào yếu tố đất, và có tác ý làm nhân, do bốn duyên này, thân thức sanh khởi cùng với các pháp tương ưng. Trong ấy, (cụm từ) ‘nương vào yếu tố đất’ có nghĩa là: (thân thức) chỉ sanh khởi khi có được chỗ nương là yếu tố đất, là duyên của thân căn, không có nó thì không (sanh khởi). Thật vậy, ở thân môn, đối tượng đại hiển sắc bên ngoài, sau khi va chạm vào thân căn bên trong, lại va chạm vào các đại hiển sắc là duyên của (thân) căn. Asambhinnattā manassa, āpāthagatattā dhammānaṃ, vatthusannissitaṃ, manasikārahetukaṃ catūhi paccayehi uppajjati manoviññāṇaṃ, saddhiṃ sampayuttadhammehi. Tattha ‘mano’ti bhavaṅgacittaṃ. Taṃ niruddhampi, āvajjanacittassa paccayo bhavituṃ asamatthaṃ mandathāmagatameva pavattamānampi, sambhinnaṃ nāma hoti. Āvajjanassa pana paccayo bhavituṃ samatthaṃ asambhinnaṃ nāma. ‘Āpāthagatattā dhammāna’nti dhammārammaṇe āpāthagate. ‘Vatthusannissita’nti hadayavatthusannissayaṃ laddhāva uppajjati, na tena vinā. Ayampi pañho pañcavokārabhavaṃ [Pg.323] sandhāya kathito. ‘Manasikārahetuka’nti kiriyamanoviññāṇadhātuyā bhavaṅge āvaṭṭiteyeva uppajjatīti attho. Ayaṃ tāva ‘upanissayamatthaso’ti ettha upanissayavaṇṇanā. Do ý không bị hư hoại, do các đối tượng pháp đi vào tầm nhận biết, (ý thức) nương vào vật (ý căn), và có tác ý làm nhân, do bốn duyên này, ý thức sanh khởi cùng với các pháp tương ưng. Trong ấy, ‘ý’ là tâm hữu phần. Tâm ấy, dù đã diệt, không có khả năng làm duyên cho tâm hướng môn, đã trở nên yếu ớt, và dù đang diễn tiến, cũng được gọi là bị hư hoại. Còn (tâm hữu phần) có khả năng làm duyên cho tâm hướng môn thì được gọi là không bị hư hoại. (Cụm từ) ‘do các đối tượng pháp đi vào tầm nhận biết’ có nghĩa là khi đối tượng pháp đi vào tầm nhận biết. (Cụm từ) ‘nương vào vật’ có nghĩa là (ý thức) chỉ sanh khởi khi có được chỗ nương là tâm vật, không có nó thì không (sanh khởi). Vấn đề này cũng được nói liên quan đến cõi ngũ uẩn. (Cụm từ) ‘có tác ý làm nhân’ có nghĩa là (ý thức) chỉ sanh khởi khi tâm hữu phần được (tâm) duy tác ý thức giới làm cho xoay chuyển, đó là ý nghĩa. Đây là phần giải thích về cận y duyên trong câu ‘upanissayamatthaso’. ‘Atthato’ pana cakkhu dassanatthaṃ, sotaṃ savanatthaṃ, ghānaṃ ghāyanatthaṃ, jivhā sāyanatthā, kāyo phusanattho, mano vijānanattho. Tattha dassanaṃ attho assa. Tañhi tena nipphādetabbanti dassanatthaṃ. Sesesupi eseva nayo. Ettāvatā tipiṭakacūḷanāgattheravāde soḷasakamaggo niṭṭhito, saddhiṃ dvādasakamaggena ceva ahetukaṭṭhakena cāti. Còn về mặt ý nghĩa, mắt có mục đích là thấy, tai có mục đích là nghe, mũi có mục đích là ngửi, lưỡi có mục đích là nếm, thân có mục đích là xúc chạm, ý có mục đích là biết. Trong đó, ‘thấy’ là mục đích của nó. Thật vậy, vì sự thấy ấy được thực hiện bởi nó, nên gọi là ‘có mục đích là thấy’. Trong các trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này. Đến đây, trong học thuyết của Trưởng lão Tipiṭakacūḷanāga, phần mười sáu lộ trình đã kết thúc, cùng với phần mười hai lộ trình và phần tám tâm vô nhân. Idāni moravāpīvāsīmahādattattheravāde dvādasakamaggakathā hoti. Tattha sāketapañhaussadakittanahetukittanāni pākatikāneva. Ayaṃ pana thero asaṅkhārikasasaṅkhārikesu dosaṃ disvā ‘asaṅkhārikaṃ asaṅkhārikameva vipākaṃ deti, no sasaṅkhārikaṃ; sasaṅkhārikampi sasaṅkhārikameva no asaṅkhārika’nti āha. Javanena cesa cittaniyāmaṃ na katheti. Ārammaṇena pana vedanāniyāmaṃ katheti. Tenassa vipākuddhāre dvādasakamaggo nāma jāto. Dasakamaggopi, ahetukaṭṭhakampi ettheva paviṭṭhaṃ. Bây giờ, trong học thuyết của Trưởng lão Mahādatta, người trú ở Moravāpī, có bài luận về mười hai lộ trình. Trong đó, các phần Sāketapañha, Ussadakittana, và Hetukittana vẫn như nguyên bản. Vị trưởng lão này, sau khi thấy có lỗi trong (việc liên kết) giữa (nghiệp) không cần trợ giúp và (quả) cần trợ giúp, đã nói rằng: ‘(Nghiệp) không cần trợ giúp chỉ cho quả không cần trợ giúp, không cho quả cần trợ giúp; và (nghiệp) cần trợ giúp cũng chỉ cho quả cần trợ giúp, không cho quả không cần trợ giúp’. Và vị này không nói về sự quy định tâm (na-du) bởi tốc hành tâm. Nhưng nói về sự quy định thọ bởi đối tượng. Do đó, trong phần trình bày về quả của vị ấy, đã phát sinh phần gọi là mười hai lộ trình. Phần mười lộ trình và phần tám tâm vô nhân cũng được bao gồm trong đây. Tatrāyaṃ nayo – somanassasahagatatihetukaasaṅkhārikacittena hi kamme āyūhite tādiseneva vipākacittena gahitapaṭisandhikassa vuḍḍhippattassa cakkhudvāre ‘iṭṭhārammaṇe’ āpāthagate heṭṭhā vuttanayeneva tayo moghavārā honti. Tassa kusalato cattāri somanassasahagatāni, akusalato cattāri, kiriyato pañcāti imesaṃ terasannaṃ cittānaṃ aññatarena javitapariyosāne tadārammaṇaṃ patiṭṭhahamānaṃ somanassasahagataasaṅkhārikatihetukacittampi duhetukacittampi patiṭṭhāti. Evamassa cakkhudvāre cakkhuviññāṇādīni tīṇi, tadārammaṇāni dveti, pañca gaṇanūpagacittāni honti. Trong đó, đây là phương pháp: Thật vậy, khi nghiệp được tạo tác bởi tâm tam nhân không cần trợ giúp câu hành với thọ hỷ, đối với người đã thọ sanh bằng một tâm quả tương tự như vậy và đã trưởng thành, khi đối tượng khả ái đi vào tầm nhận biết ở nhãn môn, ba trường hợp vô hiệu sanh khởi theo phương pháp đã nói ở dưới. Đối với người ấy, vào cuối giai đoạn tốc hành tâm bởi một trong mười ba tâm này – bốn tâm câu hành với thọ hỷ từ (phía) thiện, bốn từ (phía) bất thiện, năm từ (phía) duy tác – khi tâm na-du an trú, cả tâm tam nhân không cần trợ giúp câu hành với thọ hỷ và tâm nhị nhân đều an trú. Như vậy, ở nhãn môn của người ấy, có năm tâm được tính đến: ba (tâm quả) là nhãn thức v.v., và hai tâm na-du. Ārammaṇena pana vedanaṃ parivattetvā kusalato catunnaṃ, akusalato catunnaṃ, kiriyato catunnanti, dvādasannaṃ upekkhāsahagatacittānaṃ aññatarena javitāvasāne upekkhāsahagatatihetukaasaṅkhārikavipākampi duhetukaasaṅkhārikavipākampi tadārammaṇaṃ hutvā uppajjati. Evamassa cakkhudvāre upekkhāsahagatasantīraṇaṃ, imāni dve tadārammaṇānīti, tīṇi gaṇanūpagacittāni [Pg.324] honti. Tāni purimehi pañcahi saddhiṃ aṭṭha. Sotadvārādīsupi aṭṭha aṭṭhāti ekāya cetanāya kamme āyūhite samacattālīsa cittāni uppajjanti. Aggahitaggahaṇena pana cakkhudvāre aṭṭha, sotaviññāṇādīni cattārīti, dvādasa honti. Tattha ‘mūlabhavaṅgatā’‘āgantukabhavaṅgatā’‘ambopamaniyāmakathā’ ca vuttanayeneva veditabbā. Mặt khác, do thay đổi thọ bằng đối tượng, vào lúc cuối của tốc hành tâm bởi một trong mười hai tâm câu hành xả này là bốn từ thiện, bốn từ bất thiện, bốn từ duy tác, thì cả quả tam nhân vô trợ câu hành xả và quả nhị nhân vô trợ cũng sanh lên làm na-cảnh. Như vậy, ở nhãn môn của người ấy, có ba tâm được tính đến là: tâm thẩm tấn câu hành xả, và hai tâm na-cảnh này. Những tâm ấy cùng với năm tâm trước là tám. Ở nhĩ môn v.v... cũng có tám, tám (tâm). Như vậy, khi nghiệp được tác thành bởi một tư, đúng bốn mươi tâm sanh khởi. Còn theo cách tính gộp những gì chưa tính, ở nhãn môn có tám, và bốn (tâm) là nhĩ thức v.v..., như vậy có mười hai. Ở đây, (vấn đề) 'trạng thái hữu phần gốc', 'trạng thái hữu phần khách', và 'luận về ví dụ quả xoài và quy luật' nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Somanassasahagatatihetukasasaṅkhārikakusalacittena kamme āyūhitepi upekkhāsahagatatihetukaasaṅkhārikasasaṅkhārikehi kamme āyūhitepi eseva nayo. Tattha yantopamāpi ettha pākatikā eva. Ettāvatā tihetukakammena tihetukapaṭisandhi hotīti vāro kathito. Tihetukakammena duhetukapaṭisandhi hotīti vāro pana paṭicchanno hutvā gato. Ngay cả khi nghiệp được tác thành bởi tâm thiện tam nhân hữu trợ câu hành hỷ, và ngay cả khi nghiệp được tác thành bởi các tâm (thiện) tam nhân vô trợ và hữu trợ câu hành xả, cũng cùng một phương pháp này. Ở đây, ví dụ về cỗ máy cũng là như tự nhiên. Với chừng ấy lời, chương 'do nghiệp tam nhân có sự tái sanh tam nhân' đã được nói. Còn chương 'do nghiệp tam nhân có sự tái sanh nhị nhân' đã bị che khuất đi. Idāni duhetukakammena duhetukapaṭisandhikathā hoti. Somanassasahagataduhetukaasaṅkhārikacittena hi kamme āyūhite tādiseneva vipākacittena gahitapaṭisandhikassa vuḍḍhippattassa cakkhudvāre iṭṭhārammaṇe āpāthagate heṭṭhā vuttanayeneva tayo moghavārā honti. Duhetukassa pana javanakiriyā natthi. Tasmā kusalato cattāri somanassasahagatāni, akusalato cattārīti imesaṃ aṭṭhannaṃ aññatarena javitapariyosāne duhetukameva somanassasahagataasaṅkhārikaṃ tadārammaṇaṃ hoti. Evamassa cakkhuviññāṇādīni tīṇi, idañca tadārammaṇanti, cattāri gaṇanūpagacittāni honti. ‘Iṭṭhamajjhattārammaṇe’ pana kusalato upekkhāsahagatānaṃ catunnaṃ, akusalato catunnanti, aṭṭhannaṃ aññatarena javitapariyosāne duhetukameva upekkhāsahagataṃ asaṅkhārikaṃ tadārammaṇaṃ hoti. Evamassa upekkhāsahagatasantīraṇaṃ, idañca tadārammaṇanti, dve gaṇanūpagacittāni honti. Tāni purimehi catūhi saddhiṃ cha. Sotadvārādīsupi cha chāti ekāya cetanāya kamme āyūhite samatiṃsa cittāni uppajjanti. Aggahitaggahaṇena pana cakkhudvāre cha, sotaviññāṇādīni cattārīti dasa honti. Ambopamaniyāmakathā pākatikā eva. Yantopamā idha na labbhatīti vuttaṃ. Bây giờ là luận về sự tái sanh nhị nhân do nghiệp nhị nhân. Quả vậy, khi nghiệp được tác thành bởi tâm nhị nhân vô trợ câu hành hỷ, đối với người đã thọ sanh bằng tâm quả tương tự như vậy, khi đã trưởng thành, lúc đối tượng khả ái xuất hiện ở nhãn môn, có ba trường hợp vô hiệu theo phương pháp đã nói ở dưới. Nhưng đối với người nhị nhân, không có tốc hành tâm duy tác. Do đó, vào lúc cuối của tốc hành tâm bởi một trong tám tâm này là bốn tâm câu hành hỷ từ thiện và bốn từ bất thiện, tâm na-cảnh nhị nhân vô trợ câu hành hỷ sanh lên. Như vậy, của người ấy có bốn tâm được tính đến là: ba tâm nhãn thức v.v..., và tâm na-cảnh này. Còn trong đối tượng khả ái trung bình, vào lúc cuối của tốc hành tâm bởi một trong tám tâm này là bốn tâm câu hành xả từ thiện và bốn từ bất thiện, tâm na-cảnh nhị nhân vô trợ câu hành xả sanh lên. Như vậy, của người ấy có hai tâm được tính đến là: tâm thẩm tấn câu hành xả, và tâm na-cảnh này. Những tâm ấy cùng với bốn tâm trước là sáu. Ở nhĩ môn v.v... cũng có sáu, sáu (tâm). Như vậy, khi nghiệp được tác thành bởi một tư, đúng ba mươi tâm sanh khởi. Còn theo cách tính gộp những gì chưa tính, ở nhãn môn có sáu, và bốn (tâm) là nhĩ thức v.v..., như vậy có mười. Luận về ví dụ quả xoài và quy luật là như tự nhiên. Đã được nói rằng ví dụ về cỗ máy không có được ở đây. Somanassasahagataduhetukasasaṅkhārikakusalacittena [Pg.325] kamme āyūhitepi upekkhāsahagataduhetukaasaṅkhārikasasaṅkhārikehi kamme āyūhitepi eseva nayo. Ettāvatā duhetukakammena duhetukapaṭisandhi hotīti vāro kathito. Ngay cả khi nghiệp được tác thành bởi tâm thiện nhị nhân hữu trợ câu hành hỷ, và ngay cả khi nghiệp được tác thành bởi các tâm (thiện) nhị nhân vô trợ và hữu trợ câu hành xả, cũng cùng một phương pháp này. Với chừng ấy lời, chương 'do nghiệp nhị nhân có sự tái sanh nhị nhân' đã được nói. Ahetukapaṭisandhi hotīti vāro pana evaṃ veditabbo – kusalato catūhi ñāṇavippayuttehi kamme āyūhite, kusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātuyā upekkhāsahagatāya paṭisandhiyā gahitāya, kammasadisā paṭisandhīti na vattabbā. Ito paṭṭhāya heṭṭhā vuttanayeneva kathetvā iṭṭhepi iṭṭhamajjhattepi cittappavatti veditabbā. Imassa hi therassa vāde piṇḍajavanaṃ javati. Sesā idaṃ pana javanaṃ kusalatthāya vā akusalatthāya vā ko niyāmetītiādikathā sabbā heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāti. Ettāvatā moravāpīvāsīmahādattattheravāde dvādasakamaggo niṭṭhito saddhiṃ dasakamaggena ceva ahetukaṭṭhakena ca. Còn chương 'có sự tái sanh vô nhân' nên được hiểu như sau: Khi nghiệp được tác thành bởi bốn tâm thiện bất tương ưng trí, khi sự tái sanh được thọ nhận bởi ý thức giới vô nhân là quả thiện câu hành xả, không nên nói rằng 'sự tái sanh tương tự như nghiệp'. Từ đây trở đi, sau khi đã nói theo phương pháp đã trình bày ở dưới, sự diễn tiến của tâm trong cả đối tượng khả ái và khả ái trung bình nên được hiểu. Quả vậy, trong luận thuyết của vị trưởng lão này, tốc hành tâm tổng hợp khởi lên. Toàn bộ phần luận còn lại bắt đầu bằng 'ai quy định tốc hành tâm này là vì mục đích thiện hay vì mục đích bất thiện' nên được hiểu theo phương pháp đã nói ở dưới. Với chừng ấy lời, trong luận thuyết của Trưởng lão Mahādatta, trú tại Moravāpī, lộ trình mười hai (quả) đã hoàn tất, cùng với lộ trình mười (quả) và nhóm tám vô nhân. Idāni mahādhammarakkhitattheravāde dasakamaggakathā hoti. Tattha sāketapañhaussadakittanāni pākatikāneva. Hetukittane pana ayaṃ viseso. Tihetukakammaṃ tihetukavipākampi duhetukavipākampi ahetukavipākampi deti. Duhetukakammaṃ tihetukameva na deti, itaraṃ deti. Tihetukakammena paṭisandhi tihetukāva hoti; duhetukāhetukā na hoti. Duhetukakammena duhetukāhetukā hoti, tihetukā na hoti. Asaṅkhārikakammaṃ vipākaṃ asaṅkhārikameva deti, no sasaṅkhārikaṃ. Sasaṅkhārikampi sasaṅkhārikameva deti, no asaṅkhārikaṃ. Ārammaṇena vedanā parivattetabbā. Javanaṃ piṇḍajavanameva javati. Ādito paṭṭhāya cittāni kathetabbāni. Bây giờ là luận về lộ trình mười (quả) trong luận thuyết của Trưởng lão Mahādhammarakkhita. Ở đó, việc kể về vấn đề Sāketa và sự nổi trội là như tự nhiên. Nhưng trong việc kể về nhân, có sự khác biệt này: Nghiệp tam nhân cho cả quả tam nhân, quả nhị nhân, và quả vô nhân. Nghiệp nhị nhân chỉ không cho quả tam nhân, nhưng cho quả khác (tức quả nhị nhân và vô nhân). Do nghiệp tam nhân, sự tái sanh chỉ là tam nhân; không phải là nhị nhân hay vô nhân. Do nghiệp nhị nhân, (sự tái sanh) là nhị nhân hay vô nhân, không phải là tam nhân. Nghiệp vô trợ chỉ cho quả vô trợ, không cho quả hữu trợ. Nghiệp hữu trợ cũng chỉ cho quả hữu trợ, không cho quả vô trợ. Thọ nên được thay đổi bởi đối tượng. Tốc hành tâm chỉ khởi lên như là tốc hành tâm tổng hợp. Các tâm nên được trình bày bắt đầu từ đầu. Tatrāyaṃ kathā – eko paṭhamakusalacittena kammaṃ āyūhati, paṭhamavipākacitteneva paṭisandhiṃ gaṇhāti. Ayaṃ kammasadisā paṭisandhi. Tassa vuḍḍhippattassa cakkhudvāre ‘iṭṭhārammaṇe’ āpāthagate vuttanayeneva tayo moghavārā honti. Athassa heṭṭhā vuttānaṃ terasannaṃ somanassasahagatajavanānaṃ aññatarena javitapariyosāne paṭhamavipākacittameva tadārammaṇaṃ [Pg.326] hoti. Taṃ ‘mūlabhavaṅgaṃ’ ‘tadārammaṇa’nti dve nāmāni labhati. Evamassa cakkhuviññāṇādīni tīṇi, idañca tadārammaṇanti, cattāri gaṇanūpagacittāni honti. ‘Iṭṭhamajjhattārammaṇe’ heṭṭhā vuttānaṃyeva dvādasannaṃ upekkhāsahagatajavanānaṃ aññatarena javitapariyosāne upekkhāsahagataṃ tihetukaṃ asaṅkhārikacittaṃ tadārammaṇatāya pavattati. Taṃ ‘āgantukabhavaṅgaṃ’‘tadārammaṇa’nti dve nāmāni labhati. Evamassa upekkhāsahagatasantīraṇaṃ idañca tadārammaṇanti dve gaṇanūpagacittāni. Tāni purimehi catūhi saddhiṃ cha honti. Evaṃ ekāya cetanāya kamme āyūhite pañcasu dvāresu samatiṃsa cittāni uppajjanti. Aggahitaggahaṇena pana cakkhudvāre cha, sotaviññāṇādīni cattārīti dasa honti. Ambopamaniyāmakathā pākatikāyeva. Về vấn đề này, lời giải thích như sau: Một người tạo nghiệp bằng tâm thiện thứ nhất, và thọ nhận sự tái sanh chỉ bằng tâm quả thứ nhất. Đây là sự tái sanh tương ứng với nghiệp. Khi người ấy trưởng thành, ở nhãn môn, khi đối tượng khả ái xuất hiện, theo phương pháp đã nói, có ba lộ trình tâm vô hiệu. Sau đó, đối với người ấy, vào lúc kết thúc tốc hành bằng một trong mười ba tốc hành tâm câu hành với thọ hỷ đã được nói ở dưới, chính tâm quả thứ nhất trở thành na cảnh. Tâm ấy được hai tên gọi là ‘hộ kiếp gốc’ và ‘na cảnh’. Như vậy, đối với người ấy, có bốn tâm được tính đến, đó là ba tâm nhãn thức v.v., và tâm na cảnh này. Trong đối tượng khả ái trung bình, vào lúc kết thúc tốc hành bằng một trong mười hai tốc hành tâm câu hành với thọ xả đã được nói ở dưới, tâm vô tác, tam nhân, câu hành với thọ xả diễn tiến với vai trò na cảnh. Tâm ấy được hai tên gọi là ‘hộ kiếp khách’ và ‘na cảnh’. Như vậy, đối với người ấy, có hai tâm được tính đến, đó là tâm quan sát câu hành với thọ xả và tâm na cảnh này. Chúng cùng với bốn tâm trước thành sáu. Như vậy, khi nghiệp được tạo bởi một tư, ba mươi tâm sanh khởi ở năm môn. Tuy nhiên, bằng cách kể những gì chưa được kể, có sáu tâm ở nhãn môn, và bốn tâm là nhĩ thức v.v., thành mười. Phần trình bày về ví dụ quả xoài và quy luật vẫn như thường lệ. Dutiyatatiyacatutthakusalacittehi kamme āyūhitepi ettakāneva vipākacittāni honti. Catūhi upekkhāsahagatacittehi āyūhitepi eseva nayo. Idha pana paṭhamaṃ iṭṭhamajjhattārammaṇaṃ dassetabbaṃ. Pacchā iṭṭhārammaṇena vedanā parivattetabbā. Ambopamaniyāmakathā pākatikā eva. Yantopamā na labbhati. ‘Kusalato pana catunnaṃ ñāṇavippayuttānaṃ aññatarena kamme āyūhite’ti ito paṭṭhāya sabbaṃ vitthāretvā ahetukaṭṭhakaṃ kathetabbaṃ. Ettāvatā mahādhammarakkhitattheravāde dasakamaggo niṭṭhito hoti, saddhiṃ ahetukaṭṭhakenāti. Ngay cả khi nghiệp được tạo bởi các tâm thiện thứ hai, thứ ba, và thứ tư, cũng chỉ có chừng ấy tâm quả sanh khởi. Ngay cả khi nghiệp được tạo bởi bốn tâm câu hành với thọ xả, cũng theo phương pháp này. Tuy nhiên, ở đây, trước tiên nên trình bày đối tượng khả ái trung bình. Sau đó, nên thay đổi thọ bằng đối tượng khả ái. Phần trình bày về ví dụ quả xoài và quy luật vẫn như thường lệ. Ví dụ về cỗ máy không được áp dụng. Bắt đầu từ câu ‘Về phần thiện, khi nghiệp được tạo bởi một trong bốn tâm bất tương ưng với trí...’, nên giải thích rộng ra tất cả và nên trình bày về tám tâm vô nhân. Với chừng ấy, trong học thuyết của Trưởng lão Mahādhammarakkhita, con đường mười tâm được hoàn tất, cùng với tám tâm vô nhân. Imesaṃ pana tiṇṇaṃ therānaṃ katarassa vādo gahetabboti? Na kassaci ekaṃsena. Sabbesaṃ pana vādesu yuttaṃ gahetabbaṃ. Paṭhamavādasmiñhi sasaṅkhārāsaṅkhāravidhānaṃ paccayabhedato adhippetaṃ. Tenettha, asaṅkhārikakusalassa dubbalapaccayehi uppannaṃ sasaṅkhārikavipākaṃ, sasaṅkhārikakusalassa balavapaccayehi uppannaṃ asaṅkhārikavipākañca gahetvā, labbhamānānipi kiriyajavanāni pahāya, kusalajavanena tadārammaṇaṃ ārammaṇena ca vedanaṃ niyāmetvā, sekkhaputhujjanavasena soḷasakamaggo kathito. Yaṃ panettha akusalajavanāvasāne ahetukavipākameva tadārammaṇaṃ dassitaṃ, taṃ itaresu na dassitameva. Tasmā taṃ tattha tesu vuttaṃ sahetukavipākañca, etthāpi sabbamidaṃ labbhateva. Tatrāyaṃ nayo – yadā hi kusalajavanānaṃ antarantarā akusalaṃ javati, tadā kusalāvasāne āciṇṇasadisameva, akusalāvasāne [Pg.327] sahetukaṃ tadārammaṇaṃ yuttaṃ. Yadā nirantaraṃ akusalameva tadā ahetukaṃ. Evaṃ tāva paṭhamavāde yuttaṃ gahetabbaṃ. Vậy, trong ba vị trưởng lão này, nên chấp nhận học thuyết của vị nào? Không phải của một vị nào một cách tuyệt đối. Mà nên chấp nhận điều hợp lý trong học thuyết của tất cả các vị. Vì trong học thuyết thứ nhất, sự sắp đặt hữu tác và vô tác được chủ trương là do sự khác biệt của các duyên. Do đó, ở đây, sau khi chấp nhận quả hữu tác sanh lên từ nghiệp thiện vô tác do các duyên yếu, và quả vô tác sanh lên từ nghiệp thiện hữu tác do các duyên mạnh, và từ bỏ các tốc hành tâm duy tác dù có thể có, quy định na cảnh theo tốc hành tâm thiện và thọ theo đối tượng, con đường mười sáu tâm được trình bày theo phương diện của bậc hữu học và phàm phu. Điều mà ở đây được trình bày là na cảnh chỉ là quả vô nhân vào lúc kết thúc tốc hành tâm bất thiện, điều đó không được trình bày trong các học thuyết khác. Do đó, điều đó (na cảnh vô nhân) và quả hữu nhân đã được nói trong các học thuyết kia, tất cả những điều này cũng có thể có được ở đây. Về vấn đề đó, phương pháp như sau: Vì khi tâm bất thiện khởi lên xen kẽ giữa các tốc hành tâm thiện, khi đó, vào lúc kết thúc tốc hành tâm thiện, (na cảnh) tương tự như đã quen thuộc; vào lúc kết thúc tốc hành tâm bất thiện, na cảnh hữu nhân là hợp lý. Khi chỉ có tâm bất thiện liên tục, thì (na cảnh) là vô nhân. Như vậy, trước hết, nên chấp nhận điều hợp lý trong học thuyết thứ nhất. Dutiyavāde pana kusalato sasaṅkhārāsaṅkhāravidhānaṃ adhippetaṃ. Tenettha asaṅkhārikakusalassa asaṅkhārikameva vipākaṃ, sasaṅkhārikakusalassa ca sasaṅkhārikameva gahetvā, javanena tadārammaṇaniyāmaṃ akatvā, sabbesampi sekkhāsekkhaputhujjanānaṃ uppattiraho piṇḍajavanavaseneva dvādasakamaggo kathito. Tihetukajavanāvasāne panettha tihetukaṃ tadārammaṇaṃ yuttaṃ. Duhetukajavanāvasāne duhetukaṃ, ahetukajavanāvasāne ahetukaṃ bhājetvā pana na vuttaṃ. Evaṃ dutiyavāde yuttaṃ gahetabbaṃ. Còn trong học thuyết thứ hai, sự sắp đặt hữu tác và vô tác được chủ trương là do nghiệp thiện. Do đó, ở đây, sau khi chấp nhận rằng quả của nghiệp thiện vô tác chỉ là vô tác, và quả của nghiệp thiện hữu tác chỉ là hữu tác, không quy định na cảnh theo tốc hành tâm, con đường mười hai tâm được trình bày chỉ theo phương diện tốc hành tâm tổng hợp, thích hợp sanh khởi cho tất cả các bậc hữu học, vô học và phàm phu. Ở đây, vào lúc kết thúc tốc hành tâm tam nhân, na cảnh tam nhân là hợp lý. Vào lúc kết thúc tốc hành tâm nhị nhân, (na cảnh) nhị nhân là hợp lý; vào lúc kết thúc tốc hành tâm vô nhân, (na cảnh) vô nhân là hợp lý. Tuy nhiên, điều này không được nói một cách phân chia. Như vậy, nên chấp nhận điều hợp lý trong học thuyết thứ hai. Tatiyavādepi kusalatova asaṅkhārasasaṅkhāravidhānaṃ adhippetaṃ. ‘Tihetukakammaṃ tihetukavipākampi duhetukavipākampi ahetukavipākampi detī’ti pana vacanato asaṅkhārikatihetukapaṭisandhikassa asaṅkhārikaduhetukenapi tadārammaṇena bhavitabbaṃ. Taṃ adassetvā hetusadisameva tadārammaṇaṃ dassitaṃ. Taṃ purimāya hetukittanaladdhiyā na yujjati. Kevalaṃ dasakamaggavibhāvanatthameva vuttaṃ. Itarampi pana labbhateva. Evaṃ tatiyavādepi yuttaṃ gahetabbaṃ. Ayañca sabbāpi paṭisandhijanakasseva kammassa vipākaṃ sandhāya tadārammaṇakathā. ‘Sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’ti (paṭṭhā. 3.1.102) vacanato pana nānākammena ahetukapaṭisandhikassāpi sahetukavipākaṃ tadārammaṇaṃ uppajjati. Tassa uppattividhānaṃ mahāpakaraṇe āvi bhavissatīti. Trong học thuyết thứ ba cũng vậy, sự sắp đặt vô tác và hữu tác được chủ trương là do nghiệp thiện. Tuy nhiên, theo nguyên tắc ‘Nghiệp tam nhân cho quả tam nhân, quả nhị nhân, và quả vô nhân’, đối với người có sự tái sanh tam nhân vô tác, cũng phải có na cảnh nhị nhân vô tác. Không trình bày điều đó, na cảnh được trình bày là tương ứng với nhân. Điều đó không phù hợp với học thuyết đã nêu về nhân trước đây. Điều này được nói chỉ nhằm mục đích phân tích con đường mười tâm. Tuy nhiên, trường hợp khác cũng có thể có được. Như vậy, trong học thuyết thứ ba cũng nên chấp nhận điều hợp lý. Và toàn bộ phần trình bày về na cảnh này là liên quan đến quả của nghiệp tạo ra sự tái sanh. Tuy nhiên, theo nguyên tắc ‘Hộ kiếp hữu nhân là duyên cho hộ kiếp vô nhân bằng vô gián duyên’, do nghiệp khác, ngay cả đối với người có sự tái sanh vô nhân, na cảnh là quả hữu nhân cũng sanh khởi. Phương thức sanh khởi của nó sẽ được làm rõ trong Đại Bộ. Kāmāvacarakusalavipākakathā niṭṭhitā. Phần trình bày về quả của nghiệp thiện Dục giới đã kết thúc. Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathā Phần trình bày về quả Sắc giới và Vô sắc giới 499. Idāni rūpāvacarādivipākaṃ dassetuṃ puna katame dhammā abyākatātiādi āraddhaṃ. Tattha yasmā kāmāvacaravipākaṃ attano kusalena sadisampi hoti, asadisampi, tasmā na taṃ kusalānugatikaṃ katvā bhājitaṃ. Rūpāvacarārūpāvacaravipākaṃ pana yathā hatthiassapabbatādīnaṃ chāyā hatthiādisadisāva honti, tathā attano kusalasadisameva hotīti kusalānugatikaṃ katvā bhājitaṃ. Kāmāvacarakammañca yadā kadāci [Pg.328] vipākaṃ deti, rūpāvacarārūpāvacaraṃ pana anantarāyena, dutiyasmiṃyeva attabhāve, vipākaṃ detītipi kusalānugatikameva katvā bhājitaṃ. Sesaṃ kusale vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – paṭipadādibhedo ca hīnapaṇītamajjhimabhāvo ca etesu jhānāgamanato veditabbo. Chandādīnaṃ pana aññataraṃ dhuraṃ katvā anuppādanīyattā niradhipatikāneva etānīti. 499. Bây giờ, để trình bày về quả Sắc giới và Vô sắc giới, (đoạn văn) bắt đầu bằng ‘Katame dhammā abyākatā’ lại được khởi đầu. Trong ấy, vì quả Dục giới có khi tương tợ với thiện của nó, có khi không tương tợ, do đó quả ấy không được phân tích theo thiện. Còn quả Sắc giới và Vô sắc giới, giống như bóng của voi, ngựa, núi, v.v... chỉ tương tợ với voi, v.v..., cũng thế, quả ấy chỉ tương tợ với thiện của nó, vì vậy đã được phân tích theo thiện. Và nghiệp Dục giới đôi khi cho quả, còn nghiệp Sắc giới và Vô sắc giới, nếu không có chướng ngại, cho quả ngay trong hữu thứ hai, vì lý do này cũng đã được phân tích theo thiện. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần thiện. Tuy nhiên, đây là sự khác biệt: sự phân biệt về con đường tu tập, v.v... và trạng thái hạ liệt, ưu việt, trung bình trong các (quả) này nên được hiểu từ sự chứng đắc thiền. Lại nữa, vì các (tâm quả) này không thể được phát sinh bằng cách lấy một trong các pháp như dục, v.v... làm chủ đạo, nên chúng không có trưởng. Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathā niṭṭhitā. Phần luận về quả Sắc giới và Vô sắc giới đã kết thúc. Lokuttaravipākakathā Phần luận về quả Siêu thế 505. Lokuttaravipākampi kusalasadisattā kusalānugatikameva katvā bhājitaṃ. Yasmā pana tebhūmakakusalaṃ cutipaṭisandhivasena vaṭṭaṃ ācināti vaḍḍheti, tasmā tattha katattā upacitattāti vuttaṃ. Lokuttaraṃ pana tena ācitampi apacināti, sayampi cutipaṭisandhivasena na ācināti, tenettha ‘katattā upacitattā’ti avatvā katattā bhāvitattāti vuttaṃ. 505. Quả Siêu thế cũng được phân tích theo thiện vì tương tợ với thiện. Lại nữa, vì thiện tam giới tích lũy và làm tăng trưởng vòng luân hồi do năng lực của tử và tục sinh, do đó ở đó đã được nói là ‘katattā upacitattā’ (do đã làm và đã tích lũy). Còn (thiện) Siêu thế thì làm tiêu giảm những gì đã được tích lũy bởi (thiện tam giới) ấy, và tự nó cũng không tích lũy do năng lực của tử và tục sinh, do đó ở đây, thay vì nói ‘katattā upacitattā’, đã được nói là ‘katattā bhāvitattā’ (do đã làm và đã tu tập). Suññatantiādīsu ‘maggo’ tāva ‘āgamanato saguṇato ārammaṇatoti tīhi kāraṇehi nāmaṃ labhatī’ti, idaṃ heṭṭhā kusalādhikāre vitthāritaṃ. Tattha suttantikapariyāyena saguṇatopi ārammaṇatopi nāmaṃ labhati. Pariyāyadesanā hesā. Abhidhammakathā pana nippariyāyadesanā. Tasmā idha saguṇato vā ārammaṇato vā nāmaṃ na labhati, āgamanatova labhati. Āgamanameva hi dhuraṃ. Taṃ duvidhaṃ hoti – vipassanāgamanaṃ maggāgamananti. Trong các đoạn bắt đầu bằng ‘suññataṃ’, (câu) ‘đạo’ trước hết ‘nhận được tên gọi do ba nguyên nhân: do sự xuất hiện, do tự tánh, và do đối tượng’, điều này đã được giải thích chi tiết ở dưới trong chương về thiện. Ở đó, theo phương pháp Kinh Tạng, đạo nhận được tên gọi từ tự tánh và từ đối tượng. Vì đây là lời thuyết giảng có ẩn ý. Còn luận về Vi Diệu Pháp là lời thuyết giảng không có ẩn ý. Do đó, ở đây đạo không nhận được tên gọi từ tự tánh hay từ đối tượng, mà chỉ nhận được từ sự xuất hiện. Vì sự xuất hiện chính là chủ đạo. Nó có hai loại: sự xuất hiện của minh sát và sự xuất hiện của đạo. Tattha maggassa āgataṭṭhāne vipassanāgamanaṃ dhuraṃ, phalassa āgataṭṭhāne maggāgamanaṃ dhuranti, idampi heṭṭhā vuttameva. Tesu idaṃ phalassa āgataṭṭhānaṃ, tasmā idha maggāgamanaṃ dhuranti veditabbaṃ. So panesa maggo āgamanato ‘suññata’nti nāmaṃ labhitvā saguṇato ca ārammaṇato ca ‘animitto’‘appaṇihito’tipi vuccati. Tasmā sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa tīṇi nāmāni deti. Kathaṃ? Ayañhi suddhāgamanavaseneva laddhanāmo ‘suññatamaggo’ sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmaṃ dadamāno ‘suññata’nti nāmaṃ akāsi. ‘Suññataanimittamaggo’ sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmaṃ dadamāno ‘animitta’nti nāmaṃ akāsi. ‘Suññataappaṇihitamaggo’ sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne [Pg.329] ṭhatvā attano phalassa nāmaṃ dadamāno ‘appaṇihita’nti nāmaṃ akāsi. Imāni pana tīṇi nāmāni maggānantare phalacittasmiṃyeva iminā nayena labbhanti, no aparabhāge vaḷañjanakaphalasamāpattiyā. Aparabhāge pana aniccatādīhi tīhi vipassanāhi vipassituṃ sakkoti. Athassa vuṭṭhitavuṭṭhitavipassanāvasena animittaappaṇihitasuññatasaṅkhātāni tīṇi phalāni uppajjanti. Tesaṃ tāneva saṅkhārārammaṇāni. Aniccānupassanādīni ñāṇāni anulomañāṇāni nāma honti. Trong đó, ‘tại nơi xuất hiện của đạo, sự xuất hiện của minh sát là chủ đạo; tại nơi xuất hiện của quả, sự xuất hiện của đạo là chủ đạo’, điều này cũng đã được nói ở dưới. Trong số đó, đây là nơi xuất hiện của quả, do đó ở đây nên hiểu rằng sự xuất hiện của đạo là chủ đạo. Lại nữa, đạo này, sau khi nhận được tên gọi ‘Không’ (suññata) do sự xuất hiện, cũng được gọi là ‘Vô tướng’ (animitta) và ‘Vô nguyện’ (appaṇihita) do tự tánh và do đối tượng. Do đó, tự nó đứng ở vị trí xuất hiện, nó cho quả của mình ba tên gọi. Như thế nào? Đạo Không này, vốn có tên gọi chỉ do năng lực của sự xuất hiện thuần túy, tự nó đứng ở vị trí xuất hiện, khi cho tên gọi cho quả của mình, đã tạo ra tên gọi là ‘Không’. ‘Đạo Không-Vô tướng’ tự nó đứng ở vị trí xuất hiện, khi cho tên gọi cho quả của mình, đã tạo ra tên gọi là ‘Vô tướng’. ‘Đạo Không-Vô nguyện’ tự nó đứng ở vị trí xuất hiện, khi cho tên gọi cho quả của mình, đã tạo ra tên gọi là ‘Vô nguyện’. Tuy nhiên, ba tên gọi này chỉ được nhận theo cách này trong tâm quả ngay sau đạo, chứ không phải trong phần sau, trong lúc nhập quả định để hưởng dụng. Còn trong phần sau, vị ấy có thể quán chiếu bằng ba loại minh sát về vô thường, v.v... Khi đó, do năng lực của minh sát đã xuất khởi, ba loại quả được gọi là Vô tướng, Vô nguyện, và Không sanh khởi. Đối tượng của chúng chính là các pháp hữu vi. Các trí tuệ như quán vô thường, v.v... được gọi là thuận thứ trí. Yo cāyaṃ suññatamagge vutto. Appaṇihitamaggepi eseva nayo. Ayampi hi suddhāgamanavasena laddhanāmo ‘appaṇihitamaggo’ sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmaṃ dadamāno ‘appaṇihita’nti nāmaṃ akāsi. ‘Appaṇihitaanimittamaggo’ sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmaṃ dadamāno ‘animitta’nti nāmaṃ akāsi. ‘Appaṇihitasuññatamaggo’ sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmaṃ dadamāno ‘suññata’nti nāmaṃ akāsi. Imānipi tīṇi nāmāni maggānantare phalacittasmiṃyeva iminā nayena labbhanti, na aparabhāge vaḷañjanakaphalasamāpattiyāti. Evaṃ imasmiṃ vipākaniddese kusalacittehi tiguṇāni vipākacittāni veditabbāni. Và phương pháp nào đã được nói trong đạo Không, chính phương pháp ấy cũng (áp dụng) trong đạo Vô nguyện. Vì đạo Vô nguyện này, vốn có tên gọi chỉ do năng lực của sự xuất hiện thuần túy, tự nó đứng ở vị trí xuất hiện, khi cho tên gọi cho quả của mình, đã tạo ra tên gọi là ‘Vô nguyện’. ‘Đạo Vô nguyện-Vô tướng’ tự nó đứng ở vị trí xuất hiện, khi cho tên gọi cho quả của mình, đã tạo ra tên gọi là ‘Vô tướng’. ‘Đạo Vô nguyện-Không’ tự nó đứng ở vị trí xuất hiện, khi cho tên gọi cho quả của mình, đã tạo ra tên gọi là ‘Không’. Ba tên gọi này cũng chỉ được nhận theo cách này trong tâm quả ngay sau đạo, chứ không phải trong phần sau, trong lúc nhập quả định để hưởng dụng. Như vậy, trong phần giải về quả này, nên hiểu rằng các tâm quả gấp ba lần các tâm thiện. Yathā pana tebhūmakakusalāni attano vipākaṃ adhipatiṃ labhāpetuṃ na sakkonti, na evaṃ lokuttarakusalāni. Kasmā? Tebhūmakakusalānañhi añño āyūhanakālo añño vipaccanakālo. Tena tāni attano vipākaṃ adhipatiṃ labhāpetuṃ na sakkonti. Lokuttarāni pana tāya saddhāya, tasmiṃ vīriye, tāya satiyā, tasmiṃ samādhimhi, tāya paññāya avūpasantāya, apaṇṇakaṃ aviraddhaṃ maggānantarameva vipākaṃ paṭilabhanti, tena attano vipākaṃ adhipatiṃ labhāpetuṃ sakkonti. Tuy nhiên, các thiện tam giới không thể làm cho quả của chúng có được trưởng, nhưng các thiện siêu thế thì không như vậy. Tại sao? Vì đối với các thiện tam giới, thời gian tạo tác là một, thời gian quả chín muồi là một khác. Do đó, chúng không thể làm cho quả của chúng có được trưởng. Còn các (thiện) siêu thế, trong khi tín ấy, tấn ấy, niệm ấy, định ấy, tuệ ấy chưa lắng dịu, chúng đạt được quả một cách chắc chắn, không sai lệch, ngay sau đạo. Do đó, chúng có thể làm cho quả của chúng có được trưởng. Yathā hi parittakassa aggino gataṭṭhāne aggismiṃ nibbutamatteyeva uṇhākāro nibbāyitvā kiñci na hoti, mahantaṃ pana ādittaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetvā [Pg.330] gomayaparibhaṇḍe katepi uṇhākāro avūpasantova hoti, evameva tebhūmakakusale añño kammakkhaṇo añño vipākakkhaṇo parittaaggiṭṭhāne uṇhabhāvanibbutakālo viya hoti. Tasmā taṃ attano vipākaṃ adhipatiṃ labhāpetuṃ na sakkoti. Lokuttare pana tāya saddhāya…pe… tāya paññāya avūpasantāya, maggānantarameva phalaṃ uppajjati, tasmā taṃ attano vipākaṃ adhipatiṃ labhāpetīti veditabbaṃ. Tenāhu porāṇā – ‘vipāke adhipati natthi ṭhapetvā lokuttara’nti. Ví như, ở nơi ngọn lửa nhỏ đã đi qua, ngay khi ngọn lửa vừa tắt thì hơi nóng cũng nguội đi và không còn gì cả; còn đối với khối lửa lớn đang cháy rực, sau khi đã dập tắt và dù đã trát lớp phân bò lên, hơi nóng vẫn chưa nguội hẳn. Cũng vậy, trong thiện tam giới, sát-na nghiệp là khác, sát-na quả là khác, giống như thời gian nguội đi của hơi nóng ở chỗ ngọn lửa nhỏ. Do đó, (thiện tam giới) ấy không thể làm cho quả của nó có được quyền ưu thắng. Còn trong (thiện) siêu thế, khi tín ấy... tuệ ấy chưa nguội, quả sanh khởi ngay sau đạo; do đó, (thiện siêu thế) ấy có thể làm cho quả của nó có được quyền ưu thắng, nên được hiểu như vậy. Vì thế, các vị cổ sư đã nói: ‘Trong quả, không có quyền ưu thắng, ngoại trừ (quả) siêu thế’. 555. Catutthaphalaniddese aññātāvindriyanti aññātāvino catūsu saccesu niṭṭhitañāṇakiccassa indriyaṃ, aññātāvīnaṃ vā catūsu saccesu niṭṭhitakiccānaṃ cattāri saccāni ñatvā paṭivijjhitvā ṭhitānaṃ dhammānaṃ abbhantare indaṭṭhasādhanena indriyaṃ. Niddesavārepissa aññātāvīnanti ājānitvā ṭhitānaṃ. Dhammānanti sampayuttadhammānaṃ abbhantare. Aññāti ājānanā, paññā pajānanātiādīni vuttatthāneva. Maggaṅgaṃ maggapariyāpannanti phalamaggassa aṅgaṃ, phalamagge ca pariyāpannanti attho. 555. Trong phần giải về quả thứ tư, Cụ tri quyền (aññātāvindriya) là quyền của bậc đã biết, đã hoàn tất phận sự của trí tuệ trong bốn sự thật; hoặc là quyền do thành tựu ý nghĩa làm chủ bên trong các pháp của những bậc đã biết, đã hoàn tất phận sự trong bốn sự thật, đã đứng vững sau khi đã biết và thâm nhập bốn sự thật. Cũng trong phần giải thích, (từ) aññātāvīnaṃ có nghĩa là ‘của những vị đã đứng vững sau khi đã biết rõ’. (Từ) dhammānaṃ có nghĩa là ‘bên trong các pháp tương ưng’. Aññā là sự biết rõ; các từ như paññā, pajānanā... có ý nghĩa đã được nói. (Cụm từ) maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ có nghĩa là ‘là chi phần của đạo quả và bao gồm trong đạo quả’. Apicettha idaṃ pakiṇṇakaṃ – ekaṃ indriyaṃ ekaṃ ṭhānaṃ gacchati, ekaṃ cha ṭhānāni gacchati, ekaṃ ekaṃ ṭhānaṃ gacchati. Ekañhi ‘anaññātaññassāmītindriyaṃ’ ekaṃ ṭhānaṃ gacchati sotāpattimaggaṃ. Ekaṃ ‘aññindriyaṃ’ heṭṭhā tīṇi phalāni, upari tayo maggeti cha ṭhānāni gacchati. Ekaṃ ‘aññātāvindriyaṃ’ ekaṃ ṭhānaṃ gacchati arahattaphalaṃ. Sabbesupi maggaphalesu atthato aṭṭha aṭṭha indriyānīti catusaṭṭhi lokuttarindriyāni kathitāni. Pāḷito pana nava nava katvā dvāsattati honti. Magge maggaṅganti vuttaṃ. Phalepi maggaṅgaṃ. Magge bojjhaṅgoti vutto phalepi bojjhaṅgo. Maggakkhaṇe ārati viratīti vuttā phalakkhaṇepi ārati viratīti. Tattha maggo maggabhāveneva maggo, phalaṃ pana maggaṃ upādāya maggo nāma; phalaṅgaṃ phalapariyāpannanti vattumpi vaṭṭati. Magge bujjhanakassa aṅgoti sambojjhaṅgo, phale buddhassa aṅgoti sambojjhaṅgo. Magge āramaṇaviramaṇavaseneva ārati virati. Phale pana ārativirativasenāti. Hơn nữa, đây là phần tạp quyết: một quyền đi đến một nơi, một quyền đi đến sáu nơi, một quyền đi đến một nơi. Thật vậy, một ‘Vị tri cụ quyền’ đi đến một nơi là Dự lưu đạo. Một ‘Cụ quyền’ đi đến sáu nơi là ba quả ở dưới và ba đạo ở trên. Một ‘Cụ tri quyền’ đi đến một nơi là A-la-hán quả. Trong tất cả các đạo và quả, về phương diện thực tính, có tám quyền mỗi loại, do đó sáu mươi bốn quyền siêu thế đã được nói đến. Nhưng về phương diện Pāḷi, do tính thành chín quyền mỗi loại, nên có bảy mươi hai quyền. Trong đạo, (chi phần tuệ) được gọi là đạo chi. Trong quả cũng (được gọi là) đạo chi. Trong đạo, (chi phần tuệ) được gọi là giác chi, trong quả cũng (được gọi là) giác chi. Trong sát-na đạo, (chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng) được gọi là sự thích thú, sự kiêng cữ; trong sát-na quả cũng (được gọi là) sự thích thú, sự kiêng cữ. Trong đó, đạo là đạo do bản chất là đạo; còn quả, do nương vào đạo mà được gọi là đạo; cũng có thể nói là ‘quả chi, bao gồm trong quả’. Trong đạo, là chi phần của người đang giác ngộ, nên gọi là chánh giác chi; trong quả, là chi phần của người đã giác ngộ, nên gọi là chánh giác chi. Trong đạo, do năng lực thích thú và kiêng cữ đối tượng (tức là các tà hạnh) mà gọi là ārati, virati. Còn trong quả, do năng lực đã thích thú và đã kiêng cữ (các tà hạnh). Lokuttaravipākakathā niṭṭhitā. Phần bàn về quả siêu thế chấm dứt. Akusalavipākakathā Phần bàn về quả bất thiện 556. Ito [Pg.331] parāni akusalavipākāni – pañca cakkhusotaghānajivhākāyaviññāṇāni, ekā manodhātu, ekā manoviññāṇadhātūti imāni satta cittāni – pāḷito ca atthato ca heṭṭhā vuttehi tādiseheva kusalavipākacittehi sadisāni. 556. Sau đây là các quả bất thiện – năm thức là nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, một ý giới, một ý thức giới, tức bảy tâm này – cả về phương diện Pāḷi và phương diện thực tính, chúng tương đồng với các tâm quả thiện tương tự như vậy đã được nói ở trước. Kevalañhi tāni kusalakammapaccayāni imāni akusalakammapaccayāni. Tāni ca iṭṭhaiṭṭhamajjhattesu ārammaṇesu vattanti, imāni aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattesu. Tattha ca sukhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ, idha dukkhasahagataṃ. Tattha ca upekkhāsahagatā manoviññāṇadhātu manussesu jaccandhādīnaṃ paṭisandhiṃ ādiṃ katvā pañcasu ṭhānesu vipaccati. Idha pana ekādasavidhenāpi akusalacittena kamme āyūhite kammakammanimittagatinimittesu aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā catūsu apāyesu paṭisandhi hutvā vipaccati; dutiyavārato paṭṭhāya yāvatāyukaṃ bhavaṅgaṃ hutvā, aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattārammaṇāya pañcaviññāṇavīthiyā santīraṇaṃ hutvā, balavārammaṇe chasu dvāresu tadārammaṇaṃ hutvā, maraṇakāle cuti hutvāti, evaṃ pañcasu eva ṭhānesu vipaccatīti. Chỉ có điều, các tâm (quả thiện) kia có nghiệp thiện làm duyên, còn các tâm (quả bất thiện) này có nghiệp bất thiện làm duyên. Và các tâm kia diễn tiến trên các đối tượng khả ái, rất khả ái, và trung bình; còn các tâm này (diễn tiến) trên các đối tượng không khả ái, rất không khả ái, và trung bình. Và ở đó (trong quả thiện) có thân thức câu hành với thọ lạc, ở đây (trong quả bất thiện) có (thân thức) câu hành với thọ khổ. Và ở đó, ý thức giới câu hành với thọ xả trổ quả ở năm nơi, bắt đầu với sự tái sanh của những người mù bẩm sinh v.v... trong cõi người. Còn ở đây, khi nghiệp được tạo ra bởi mười một loại tâm bất thiện, nó trổ quả bằng cách trở thành sự tái sanh trong bốn cõi khổ, sau khi đã lấy một trong ba loại nghiệp, nghiệp tướng, hoặc thú tướng làm đối tượng; bắt đầu từ lần thứ hai (của tâm), nó trổ quả bằng cách trở thành hữu phần cho đến hết tuổi thọ; bằng cách trở thành thẩm tấn trong lộ trình ngũ môn thức có đối tượng không khả ái hoặc trung bình; bằng cách trở thành na cảnh trong sáu môn khi đối tượng mạnh; và bằng cách trở thành tử vào lúc lâm chung. Như vậy, nó trổ quả ở chính năm nơi. Akusalavipākakathā niṭṭhitā. Phần bàn về quả bất thiện chấm dứt. Kiriyābyākatavaṇṇanā Phần giải thích về Duy tác Vô ký Manodhātucittaṃ Tâm Ý giới 566. Idāni kiriyābyākataṃ bhājetvā dassetuṃ puna katame dhammā abyākatātiādi āraddhaṃ. Tattha kiriyāti karaṇamattaṃ. Sabbesuyeva hi kiriyacittesu yaṃ javanabhāvaṃ appattaṃ taṃ vātapupphaṃ viya. Yaṃ javanabhāvappattaṃ taṃ chinnamūlakarukkhapupphaṃ viya aphalaṃ hoti, taṃtaṃ kiccasādhanavasena pavattattā pana karaṇamattameva hoti. Tasmā kiriyāti vuttaṃ. Nevakusalānākusalātiādīsu kusalamūlasaṅkhātassa kusalahetuno abhāvā ‘nevakusalā’; akusalamūlasaṅkhātassa akusalahetuno abhāvā ‘nevaakusalā’; yonisomanasikāraayonisomanasikārasaṅkhātānampi [Pg.332] kusalākusalapaccayānaṃ abhāvā ‘nevakusalānākusalā’. Kusalākusalasaṅkhātassa janakahetuno abhāvā nevakammavipākā. 566. Bây giờ, để phân tích và chỉ ra (pháp) duy tác vô ký, (Đức Thế Tôn) lại bắt đầu (bài giảng) với câu ‘Thế nào là các pháp vô ký?’ v.v... Trong đó, ‘duy tác’ (kiriyā) chỉ là sự hành động. Thật vậy, trong tất cả các tâm duy tác, tâm nào không đạt đến trạng thái tốc hành tâm thì giống như hoa gió. Tâm nào đã đạt đến trạng thái tốc hành tâm thì không có quả, giống như hoa của cây đã bị chặt đứt rễ. Tuy nhiên, do nó diễn tiến theo năng lực hoàn thành các phận sự tương ứng, nó chỉ là sự hành động. Do đó, nó được gọi là ‘duy tác’. Trong các câu như ‘không phải thiện cũng không phải bất thiện’ v.v..., do không có nhân thiện, được gọi là gốc rễ thiện, nên (gọi là) ‘không phải thiện’; do không có nhân bất thiện, được gọi là gốc rễ bất thiện, nên (gọi là) ‘không phải bất thiện’; do không có cả các duyên của thiện và bất thiện, được gọi là như lý tác ý và phi như lý tác ý, nên (gọi là) ‘không phải thiện cũng không phải bất thiện’. Do không có nhân sanh khởi, được gọi là thiện và bất thiện, nên (gọi là) ‘cũng không phải là quả của nghiệp’. Idhāpi cittassekaggatāniddese pavattiṭṭhitimattameva labbhati. Dve pañcaviññāṇāni, tisso manodhātuyo, tisso manoviññāṇadhātuyo, vicikicchāsahagatanti imesu sattarasasu cittesu dubbalattā saṇṭhiti avaṭṭhitiādīni na labbhanti. Sesaṃ sabbaṃ vipākamanodhātuniddese vuttanayeneva veditabbaṃ, aññatra uppattiṭṭhānā. Tañhi cittaṃ pañcaviññāṇānantaraṃ uppajjati. Idaṃ pana pañcadvāre vaḷañjanakappavattikāle sabbesaṃ pure uppajjati. Kathaṃ? Cakkhudvāre tāva iṭṭhaiṭṭhamajjhattaaniṭṭhaaniṭṭhamajjhattesu rūpārammaṇesu yena kenaci pasāde ghaṭṭite taṃ ārammaṇaṃ gahetvā āvajjanavasena purecārikaṃ hutvā bhavaṅgaṃ āvaṭṭayamānaṃ uppajjati. Sotadvārādīsupi eseva nayoti. Hai ngũ song thức, ba ý giới, ba ý thức giới, và tâm câu hữu hoài nghi, trong mười bảy tâm này, do yếu ớt nên không có được các (thuật ngữ) như là saṇṭhiti (an trú), avaṭṭhiti (an lập), v.v... Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong phần giải về quả ý giới, ngoại trừ nơi sanh khởi. Vì tâm ấy (quả ý giới) sanh khởi ngay sau ngũ song thức. Còn tâm này (ngũ môn hướng tâm) thì sanh khởi trước tất cả (các tâm lộ) vào lúc tiếp nhận đối tượng ở ngũ môn. Như thế nào? Trước hết, ở nhãn môn, khi bất kỳ đối tượng sắc nào trong số các đối tượng sắc khả ái, trung bình khả ái, bất khả ái, trung bình bất khả ái va chạm vào thần kinh nhãn, (tâm này) sanh khởi, bắt lấy đối tượng ấy, đi trước theo cách hướng tâm, làm xoay chuyển dòng hữu phần. Ở nhĩ môn v.v... cũng theo phương pháp này. Kiriyamanodhātucittaṃ niṭṭhitaṃ. Tâm duy tác ý giới đã xong. Kiriyamanoviññāṇadhātucittāni Các tâm duy tác ý thức giới 568. Manoviññāṇadhātu uppannā hoti…pe… somanassasahagatāti, idaṃ cittaṃ aññesaṃ asādhāraṇaṃ. Khīṇāsavasseva pāṭipuggalikaṃ. Chasu dvāresu labbhati. Cakkhudvāre hi padhānasāruppaṃ ṭhānaṃ disvā khīṇāsavo iminā cittena somanassito hoti. Sotadvāre bhaṇḍabhājanīyaṭṭhānaṃ patvā mahāsaddaṃ katvā luddhaluddhesu gaṇhantesu ‘evarūpā nāma me loluppataṇhā pahīnā’ti iminā cittena somanassito hoti. Ghānadvāre gandhehi vā pupphehi vā cetiyaṃ pūjento iminā cittena somanassito hoti. Jivhādvāre rasasampannaṃ piṇḍapātaṃ laddhā bhājetvā paribhuñjanto ‘sāraṇīyadhammo vata me pūrito’ti iminā cittena somanassito hoti. Kāyadvāre abhisamācārikavattaṃ karonto ‘kāyadvāre me vattaṃ pūrita’nti iminā cittena somanassito hoti. Evaṃ tāva pañcadvāre labbhati. 568. Ý thức giới sanh khởi... v.v... câu hữu với thọ hỷ, tâm này không chung với các vị khác, là của riêng bậc Lậu Tận. Có được ở sáu môn. Vì ở nhãn môn, bậc Lậu Tận thấy nơi thích hợp cho việc hành thiền, liền hoan hỷ với tâm này. Ở nhĩ môn, đến nơi phân chia vật dụng, khi (thấy) những người tham lam làm ồn ào lớn tiếng mà nhận lấy, (vị ấy) hoan hỷ với tâm này (nghĩ rằng): 'Tham ái lăng xăng như vậy nơi ta đã được đoạn trừ'. Ở tỷ môn, khi cúng dường bảo tháp bằng hương hoặc hoa, vị ấy hoan hỷ với tâm này. Ở thiệt môn, khi nhận được vật thực khất thực có hương vị đậm đà, sau khi chia sớt và thọ dụng, vị ấy hoan hỷ với tâm này (nghĩ rằng): 'Pháp đáng ghi nhớ đã được ta thực hành viên mãn'. Ở thân môn, khi thực hành phận sự thuộc về oai nghi tốt đẹp, vị ấy hoan hỷ với tâm này (nghĩ rằng): 'Phận sự ở thân môn đã được ta thực hành viên mãn'. Như vậy, trước hết, (tâm này) có được ở ngũ môn. Manodvāre [Pg.333] pana atītānāgatamārabbha uppajjati. Jotipālamāṇava(ma. ni. 2.282 ādayo) magghadevarāja(ma. ni. 2.308 ādayo) kaṇhatāpasādikālasmiñhi (jā. 1.10.11 ādayo) kataṃ kāraṇaṃ āvajjetvā tathāgato sitaṃ pātvākāsi. Taṃ pana pubbenivāsañāṇasabbaññutaññāṇānaṃ kiccaṃ. Tesaṃ pana dvinnaṃ ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ hāsayamānaṃ uppajjati. Anāgate ‘tantissaro mudiṅgassaro paccekabuddho bhavissatī’ti sitaṃ pātvākāsi. Tampi anāgataṃsañāṇasabbaññutaññāṇānaṃ kiccaṃ. Tesaṃ pana dvinna ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ hāsayamānaṃ uppajjati. Còn ở ý môn, (tâm này) sanh khởi bắt đối tượng quá khứ và vị lai. Vì khi quán xét nguyên nhân đã làm trong thời của thanh niên Jotipāla, vua Magghadeva, đạo sĩ Kaṇha v.v..., đức Như Lai đã mỉm cười. Nhưng việc ấy là phận sự của Túc mạng minh và Toàn giác trí. Và vào lúc cuối của sự thuần thục của hai trí ấy, tâm này sanh khởi làm cho hoan hỷ. (Đức Phật) đã mỉm cười (khi thấy rằng) trong tương lai 'Tantissara và Mudiṅgassara sẽ trở thành Phật Độc Giác'. Việc ấy cũng là phận sự của Vị lai sanh trí và Toàn giác trí. Và vào lúc cuối của sự thuần thục của hai trí ấy, tâm này sanh khởi làm cho hoan hỷ. Niddesavāre panassa sesaahetukacittehi balavataratāya cittekaggatā samādhibalaṃ pāpetvā ṭhapitā. Vīriyampi vīriyabalaṃ pāpetvā. Uddesavāre pana ‘samādhibalaṃ hoti vīriyabalaṃ hotī’ti anāgatattā paripuṇṇena balaṭṭhenetaṃ dvayaṃ balaṃ nāma na hoti. Yasmā pana ‘neva kusalaṃ nākusalaṃ’ tasmā balanti vatvāna ṭhapitaṃ. Yasmā ca na nippariyāyena balaṃ, tasmā saṅgahavārepi ‘dve balāni hontī’ti na vuttaṃ. Sesaṃ sabbaṃ somanassasahagatāhetukamanoviññāṇadhātuniddese vuttanayeneva veditabbaṃ. Còn trong phần giải về tâm này, do nó mạnh hơn các tâm vô nhân còn lại, nên nhất tâm được đặt để, đưa đến định lực. Tấn cũng được đưa đến tấn lực. Nhưng trong phần đề mục, vì không có câu 'có định lực, có tấn lực', nên hai pháp này không được gọi là lực theo nghĩa đầy đủ. Lại nữa, vì nó 'không phải thiện cũng không phải bất thiện', do đó (chỉ) nói là lực mà không đặt để (như vậy). Và vì nó không phải là lực một cách không ẩn ý (vô lậu), do đó trong phần tóm lược cũng không nói rằng 'có hai lực'. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong phần giải về ý thức giới vô nhân câu hữu thọ hỷ. 574. Upekkhāsahagatāti idaṃ cittaṃ tīsu bhavesu sabbesaṃ sacittakasattānaṃ sādhāraṇaṃ, na kassaci sacittakassa nuppajjati nāma. Uppajjamānaṃ pana pañcadvāre voṭṭhabbanaṃ hoti, manodvāre āvajjanaṃ. Cha asādhāraṇañāṇānipi iminā gahitārammaṇameva gaṇhanti. Mahāgajaṃ nāmetaṃ cittaṃ; imassa anārammaṇaṃ nāma natthi. ‘Asabbaññutaññāṇaṃ sabbaññutaññāṇagatikaṃ nāma katama’nti vutte ‘ida’nti vattabbaṃ. Sesamettha purimacitte vuttanayeneva veditabbaṃ. Kevalañhi tattha sappītikattā navaṅgiko saṅkhārakkhandho vibhatto. Idha nippītikattā aṭṭhaṅgiko. 574. Câu hữu với thọ xả, tâm này chung cho tất cả chúng sanh có tâm trong ba cõi, không có chúng sanh có tâm nào mà nó không sanh khởi. Nhưng khi sanh khởi, nó là (tâm) đoán định ở ngũ môn, là (tâm) hướng ở ý môn. Ngay cả sáu trí bất cộng cũng chỉ bắt lấy đối tượng đã được tâm này bắt lấy. Tâm này được gọi là con voi lớn; không có gì gọi là không phải đối tượng của nó. Khi được hỏi 'Trí nào không phải là toàn giác trí mà lại có xu hướng của toàn giác trí?', nên trả lời là 'chính là trí này'. Phần còn lại ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong tâm trước. Chỉ là ở đó, do câu hữu với hỷ, nên hành uẩn được phân tích thành chín chi. Ở đây, do không có hỷ, nên (hành uẩn) có tám chi. Idāni [Pg.334] yāni kusalato aṭṭha mahācittāneva khīṇāsavassa uppajjanatāya kiriyāni jātāni, tasmā tāni kusalaniddese vuttanayeneva veditabbāni. Bây giờ, tám đại tâm thiện nào, do sanh khởi nơi bậc Lậu Tận, đã trở thành duy tác, do đó chúng nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong phần giải về thiện. Idha ṭhatvā hasanakacittāni samodhānetabbāni. Kati panetāni hontīti? Vuccate terasa. Puthujjanā hi kusalato catūhi somanassasahagatehi, akusalato catūhīti, aṭṭhahi cittehi hasanti. Sekkhā kusalato catūhi somanassasahagatehi, akusalato dvīhi diṭṭhigatavippayuttehi somanassasahagatehīti, chahi cittehi hasanti. Khīṇāsavā kiriyato pañcahi somanassasahagatehi hasantīti. Đứng ở đây, nên hợp lại các tâm gây ra nụ cười. Chúng có bao nhiêu? Được nói là mười ba. Vì phàm phu cười với tám tâm: bốn tâm thiện câu hữu thọ hỷ, và bốn tâm bất thiện (câu hữu thọ hỷ). Bậc hữu học cười với sáu tâm: bốn tâm thiện câu hữu thọ hỷ, và hai tâm bất thiện câu hữu thọ hỷ bất tương ưng tà kiến. Bậc Lậu Tận cười với năm tâm duy tác câu hữu thọ hỷ. Rūpāvacarārūpāvacarakiriyaṃ Duy tác Sắc giới và Vô sắc giới 577. Rūpāvacarārūpāvacarakiriyaniddesesu diṭṭhadhammasukhavihāranti diṭṭhadhamme, imasmiṃyeva attabhāve, sukhavihāramattaṃ. Tattha khīṇāsavassa puthujjanakāle nibbattitā samāpatti yāva na naṃ samāpajjati tāva kusalāva samāpannakāle kiriyā hoti. Khīṇāsavakāle panassa nibbattitā samāpatti kiriyāva hoti. Sesaṃ sabbaṃ taṃsadisattā kusalaniddese vuttanayeneva veditabbanti. 577. Trong các phần giải về duy tác Sắc giới và Vô sắc giới, 'hiện tại lạc trú' có nghĩa là chỉ là sự an trú an lạc trong hiện pháp, tức là trong chính kiếp sống này. Trong đó, đối với bậc Lậu Tận, thiền chứng đã được thành tựu vào thời còn là phàm phu, chừng nào vị ấy chưa nhập định đó, thì nó vẫn là thiện; khi đã nhập định, nó trở thành duy tác. Còn thiền chứng được thành tựu vào thời đã là bậc Lậu Tận thì chỉ là duy tác. Phần còn lại, do tương tự như vậy, nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong phần giải về thiện. Aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaaṭṭhakathāya Trong bộ Chú giải Pháp Tụ tên là Aṭṭhasālinī Cittuppādakaṇḍakathā niṭṭhitā. Phần luận về chương Tâm Sanh đã xong. Abyākatapadaṃ pana neva tāva niṭṭhitanti. Tuy nhiên, pháp cú vô ký vẫn chưa được hoàn tất. Cittuppādakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần giải thích về chương tâm sanh. 2. Rūpakaṇḍo 2. Chương Sắc Pháp Uddesavaṇṇanā Giải Thích Về Đề Mục Idāni [Pg.335] rūpakaṇḍaṃ bhājetvā dassetuṃ puna katame dhammā abyākatātiādi āraddhaṃ. Tattha kiñcāpi heṭṭhā cittuppādakaṇḍe vipākābyākatañceva kiriyābyākatañca nissesaṃ katvā bhājitaṃ, rūpābyākatanibbānābyākatāni pana akathitāni, tāni kathetuṃ catubbidhampi abyākataṃ samodhānetvā dassento kusalākusalānaṃ dhammānaṃ vipākātiādimāha. Tattha kusalākusalānanti catubhūmakakusalānañceva akusalānañca. Evaṃ tāva vipākābyākataṃ kusalavipākākusalavipākavasena dvīhi padehi pariyādiyitvā dassitaṃ. Yasmā pana taṃ sabbampi kāmāvacaraṃ vā hoti, rūpāvacarādīsu vā aññataraṃ, tasmā ‘kāmāvacarā’tiādinā nayena tadeva vipākābyākataṃ bhūmantaravasena pariyādiyitvā dassitaṃ. Yasmā pana taṃ vedanākkhandhopi hoti…pe… viññāṇakkhandhopi, tasmā puna sampayuttacatukkhandhavasena pariyādiyitvā dassitaṃ. Bây giờ, để phân tích và trình bày chương sắc pháp, (Đức Thế Tôn) lại bắt đầu (câu hỏi) ‘Thế nào là các pháp vô ký?’ v.v... Ở đây, mặc dù trong chương tâm sanh trước đây, pháp vô ký quả và pháp vô ký duy tác đã được phân tích không còn sót, nhưng pháp vô ký sắc và pháp vô ký Níp-bàn vẫn chưa được nói đến. Để thuyết giảng các pháp ấy, trong khi trình bày bằng cách hợp nhất cả bốn loại pháp vô ký, Ngài đã nói ‘Quả của các pháp thiện và bất thiện’ v.v... Trong ấy, (cụm từ) ‘của các pháp thiện và bất thiện’ là (quả) của các pháp thiện trong bốn cõi và của các pháp bất thiện. Như vậy, trước tiên pháp vô ký quả được trình bày bằng cách bao gồm qua hai thuật ngữ theo cách phân loại quả thiện và quả bất thiện. Và bởi vì tất cả pháp ấy hoặc là dục giới, hoặc là một trong các cõi sắc giới v.v..., do đó, chính pháp vô ký quả ấy được trình bày bằng cách bao gồm theo sự phân biệt các cõi bằng phương pháp ‘thuộc dục giới’ v.v... Và bởi vì pháp ấy cũng là thọ uẩn... v.v... cũng là thức uẩn, do đó, (pháp ấy) lại được trình bày bằng cách bao gồm theo bốn danh uẩn tương ưng. Evaṃ vipākābyākataṃ kusalākusalavasena bhūmantaravasena sampayuttakkhandhavasenāti tīhi nayehi pariyādāya dassetvā, puna kiriyābyākataṃ dassento ye ca dhammā kiriyātiādimāha. Tattha ‘kāmāvacarā rūpāvacarā arūpāvacarā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho’ti vattabbaṃ bhaveyya. Heṭṭhā pana gahitamevāti nayaṃ dassetvā nissajjitaṃ. Idāni avibhattaṃ dassento sabbañca rūpaṃ asaṅkhatā ca dhātūti āha. Tattha ‘sabbañca rūpa’nti padena pañcavīsati rūpāni channavutirūpakoṭṭhāsā nippadesato gahitāti veditabbā. ‘Asaṅkhatā ca dhātū’ti padena nibbānaṃ nippadesato gahitanti. Ettāvatā ‘abyākatā dhammā’ti padaṃ niṭṭhitaṃ hoti. Sau khi đã trình bày pháp vô ký quả bằng cách bao gồm theo ba phương pháp như vầy: theo cách thiện và bất thiện, theo cách phân biệt các cõi, và theo cách các uẩn tương ưng; để trình bày pháp vô ký duy tác, Ngài lại nói ‘Và các pháp nào là duy tác’ v.v... Trong ấy, đáng lẽ phải nói là ‘thuộc dục giới, thuộc sắc giới, thuộc vô sắc giới, thọ uẩn... v.v... thức uẩn’. Nhưng vì đã được đề cập ở phần trước, nên sau khi chỉ ra phương pháp, (phần đó) đã được bỏ qua. Bây giờ, để trình bày phần chưa được phân tích, Ngài nói ‘Và tất cả sắc pháp, và vô vi giới’. Trong ấy, nên hiểu rằng bằng thuật ngữ ‘và tất cả sắc pháp’, hai mươi lăm sắc pháp và chín mươi sáu phần của sắc pháp được bao gồm không còn sót. Bằng thuật ngữ ‘và vô vi giới’, Níp-bàn được bao gồm không còn sót. Đến đây, thuật ngữ ‘các pháp vô ký’ được hoàn tất. 584. Tattha katamaṃ sabbaṃ rūpanti idaṃ kasmā gahitaṃ? Heṭṭhā rūpābyākataṃ saṅkhepena kathitaṃ. Idāni taṃ ekakadukatikacatukka…pe… ekādasakavasena vitthārato bhājetvā dassetuṃ idaṃ gahitaṃ. Tassattho – yaṃ vuttaṃ ‘sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātū’ti, tasmiṃ padadvaye ‘katamaṃ sabbaṃ rūpaṃ nāma’? Idāni taṃ dassento cattāro ca mahābhūtātiādimāha[Pg.336]. Tattha cattāroti gaṇanaparicchedo. Tena tesaṃ ūnādhikabhāvaṃ nivāreti. ‘Ca’-saddo sampiṇḍanattho. Tena na kevalaṃ ‘cattāro mahābhūtāva’ rūpaṃ, aññampi atthīti ‘upādārūpaṃ’ sampiṇḍeti. 584. Trong đó, tại sao câu ‘Thế nào là tất cả sắc pháp?’ này được nêu lên? Ở phần trước, pháp vô ký sắc đã được nói một cách tóm tắt. Bây giờ, câu này được nêu lên để phân tích và trình bày chi tiết pháp ấy theo cách một pháp, hai pháp, ba pháp, bốn pháp... v.v... mười một pháp. Nghĩa của câu ấy là: trong hai thuật ngữ đã được nói ‘và tất cả sắc pháp, và vô vi giới’, ‘thế nào được gọi là tất cả sắc pháp?’ Bây giờ, để trình bày điều đó, Ngài nói ‘Và bốn đại chủng’ v.v... Trong ấy, ‘bốn’ là sự xác định về số lượng. Bằng từ đó, Ngài ngăn chặn (quan điểm) chúng ít hơn hay nhiều hơn. Từ ‘và’ có nghĩa là gộp chung. Bằng từ đó, Ngài gộp chung ‘sắc pháp y sinh’ (với ý nghĩa) rằng sắc pháp không chỉ đơn thuần là ‘bốn đại chủng’ mà còn có cái khác nữa. Mahābhūtāti ettha mahantapātubhāvādīhi kāraṇehi mahābhūtatā veditabbā. Etāni hi mahantapātubhāvato, mahābhūtasāmaññato, mahāparihārato, mahāvikārato, mahantabhūtattā cāti imehi kāraṇehi mahābhūtānīti vuccanti. Tattha ‘mahantapātubhāvato’ti, etāni hi anupādinnakasantānepi upādinnakasantānepi mahantāni pātubhūtāni. Tesaṃ anupādinnakasantāne evaṃ mahantapātubhāvatā veditabbā – ekañhi cakkavāḷaṃ āyāmato ca vitthārato ca yojanānaṃ dvādasa satasahassāni tīṇi sahassāni cattāri satāni paññāsañca yojanāni. Parikkhepato – Ở đây, trong từ ‘đại chủng’, nên hiểu đặc tính đại chủng là do các nguyên nhân như sự biểu hiện to lớn v.v... Thật vậy, chúng được gọi là ‘đại chủng’ vì những nguyên nhân này: vì có sự biểu hiện to lớn, vì giống như các đại quỷ, vì có sự quản lý lớn, vì có sự biến đổi lớn, và vì là các thực thể lớn. Trong đó, ‘vì có sự biểu hiện to lớn’ (có nghĩa là): thật vậy, chúng biểu hiện một cách to lớn cả trong dòng tương tục vô chấp thủ lẫn trong dòng tương tục hữu chấp thủ. Sự biểu hiện to lớn của chúng trong dòng tương tục vô chấp thủ nên được hiểu như sau: thật vậy, một thế giới có chiều dài và chiều rộng là một triệu hai trăm lẻ ba ngàn bốn trăm năm mươi do-tuần. Về chu vi thì – Sabbaṃ satasahassāni, chattiṃsa parimaṇḍalaṃ; Dasa ceva sahassāni, aḍḍhuḍḍhāni satāni ca. (pārā. aṭṭha. 1.1; visuddhi. 1.137); Toàn thể chu vi là ba triệu sáu trăm mười ngàn, và ba trăm rưỡi (do-tuần). Tattha – Trong đó – Duve satasahassāni, cattāri nahutāni ca; Ettakaṃ bahalattena, saṅkhātāyaṃ vasundharā. (pārā. aṭṭha. 1.1; visuddhi. 1.137); Hai trăm ngàn và bốn mươi ngàn (do-tuần); quả đất này được tính là có bề dày như thế. Tassāyeva sandhārakaṃ – Và vật chống đỡ của nó là – Cattāri satasahassāni, aṭṭheva nahutāni ca; Ettakaṃ bahalattena, jalaṃ vāte patiṭṭhitaṃ. Bốn trăm ngàn và tám mươi ngàn (do-tuần); nước có bề dày như thế, nằm trên gió. Tassāpi sandhārako – Và vật chống đỡ của cái đó là – Navasatasahassāni, māluto nabhamuggato; Saṭṭhi ceva sahassāni, esā lokassa saṇṭhiti. Chín trăm ngàn và sáu mươi ngàn (do-tuần) là gió bay lên không trung; đây là sự cấu thành của thế giới. Evaṃ saṇṭhite cettha yojanānaṃ – Và khi được cấu thành như vậy, ở đây (có các ngọn núi) với số do-tuần là – Caturāsītisahassāni, ajjhogāḷho mahaṇṇave; Accuggato tāvadeva, sineru pabbatuttamo. Tám mươi bốn ngàn (do-tuần) chìm trong đại dương; núi chúa Sineru cũng cao lên chừng ấy. Tato [Pg.337] upaḍḍhupaḍḍhena, pamāṇena yathākkamaṃ; Ajjhogāḷhuggatā dibbā, nānāratanacittitā. Từ đó, (các ngọn núi) thần diệu, được trang hoàng bằng nhiều loại bảo vật, lần lượt chìm xuống và trồi lên với kích thước bằng một nửa (của ngọn núi trước). Yugandharo īsadharo, karavīko sudassano; Nemindharo vinatako, assakaṇṇo giri brahā. Yugandhara, Īsadhara, Karavīka, Sudassana, Nemindhara, Vinataka, Assakaṇṇa là những ngọn núi lớn. Ete satta mahāselā, sinerussa samantato; Mahārājānamāvāsā devayakkhanisevitā. Bảy dãy núi lớn này ở xung quanh núi Sineru; là nơi ở của các vị Đại Vương, được chư thiên và dạ-xoa viếng thăm. Yojanānaṃ satānucco, himavā pañca pabbato; Yojanānaṃ sahassāni, tīṇi āyatavitthato; Caturāsītisahassehi, kūṭehi paṭimaṇḍito. Núi Himavā cao năm trăm do-tuần, dài và rộng ba ngàn do-tuần, được trang hoàng với tám mươi bốn ngàn đỉnh núi. Tipañcayojanakkhandhaparikkhepā nagavhayā; Paññāsayojanakkhandhasākhāyāmā samantato. Thân cây có chu vi mười lăm do-tuần, được gọi là núi; thân cây (cao) năm mươi do-tuần, các cành cây dài (năm mươi do-tuần) xung quanh. Satayojanavitthiṇṇā, tāvadeva ca uggatā; Jambū yassānubhāvena, jambudīpo pakāsito. (pārā. aṭṭha. 1.1; visuddhi. 1.137); Cây Diêm-phù có tán lá rộng một trăm do-tuần và cũng cao chừng ấy; nhờ uy lực của nó mà châu Diêm-phù-đề được biết đến. Yañcetaṃ jambuyā pamāṇaṃ tadeva asurānaṃ cittapāṭaliyā, garuḷānaṃ simbalirukkhassa, aparagoyāne kadambarukkhassa, uttarakurumhi kapparukkhassa, pubbavidehe sirīsassa, tāvatiṃsesu pāricchattakassāti. Tenāhu porāṇā – Và kích thước của cây Diêm-phù này cũng chính là (kích thước) của cây Cittapāṭali của các a-tu-la, của cây Simbali của các garuḷa, của cây Kadamba ở Aparagoyāna, của cây Kappa ở Uttarakuru, của cây Sirīsa ở Pubbavideha, và của cây Pāricchattaka ở Tāvatiṃsa. Do đó, các vị cổ sư đã nói – Pāṭalī simbalī jambū, devānaṃ pāricchattako; Kadambo kapparukkho ca, sirīsena bhavati sattamanti. Cây Pāṭalī, cây Simbalī, cây Jambū, cây Pāricchattaka của chư thiên, cây Kadamba và cây Kappa, cùng với cây Sirīsa là cây thứ bảy. Dveasītisahassāni, ajjhogāḷho mahaṇṇave; Accuggato tāvadeva, cakkavāḷasiluccayo; Parikkhipitvā taṃ sabbaṃ, lokadhātumayaṃ ṭhitoti. Dãy núi đá Chuyển Luân chìm sâu trong đại dương tám mươi hai ngàn (do tuần), và cao lên cũng chừng ấy; đứng vững bao quanh tất cả thế giới giới ấy. Upādinnakasantānepi macchakacchapadevadānavādisarīravasena mahantāneva pātubhūtāni. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘santi, bhikkhave, mahāsamudde yojanasatikāpi attabhāvāti’’ādi. Ngay cả trong dòng tương tục của (sắc) hữu chấp thủ, chúng cũng đã xuất hiện với kích thước to lớn qua thân của các loài như cá, rùa, thiên thần, dạ-xoa. Và điều này đã được Đức Thế Tôn nói rằng: “Này các Tỳ khưu, trong đại dương có những tự thể (thân) dài cả trăm do tuần”... v.v... ‘Mahābhūtasāmaññato’ti [Pg.338] etāni hi yathā māyākāro amaṇiṃyeva udakaṃ maṇiṃ katvā dasseti, asuvaṇṇaṃyeva leḍḍuṃ suvaṇṇaṃ katvā dasseti, yathā ca sayaṃ neva yakkho na pakkhī samāno yakkhabhāvampi pakkhibhāvampi dasseti, evameva sayaṃ anīlāneva hutvā nīlaṃ upādārūpaṃ dassenti, apītāni… alohitāni… anodātāneva hutvā odātaṃ upādārūpaṃ dassentīti māyākāramahābhūtasāmaññato mahābhūtāni. Yathā ca yakkhādīni mahābhūtāni yaṃ gaṇhanti neva tesaṃ tassa anto na bahiṭhānaṃ upalabbhati, na ca taṃ nissāya na tiṭṭhanti, evameva etānipi neva aññamaññassa anto na bahi ṭhitāni hutvā upalabbhanti, na ca aññamaññaṃ nissāya na tiṭṭhantīti. Acinteyyaṭṭhānatāya yakkhādimahābhūtasāmaññatopi mahābhūtāni. Về ‘sự tương đồng với đại quỷ (mahābhūta)’: Thật vậy, giống như nhà ảo thuật biến nước không phải là ngọc thành ngọc, biến cục đất không phải là vàng thành vàng; và giống như tự mình không phải là dạ-xoa, không phải là chim, mà vẫn biểu hiện ra hình tướng dạ-xoa, hình tướng chim; cũng vậy, tự chúng không phải màu xanh mà biểu hiện ra sắc y sinh màu xanh, không phải màu vàng... không phải màu đỏ... không phải màu trắng mà biểu hiện ra sắc y sinh màu trắng. Do đó, chúng được gọi là đại chủng vì tương đồng với đại quỷ (bhūta) là nhà ảo thuật. Và giống như các đại quỷ như dạ-xoa v.v... khi ám ảnh ai đó, chúng không được tìm thấy ở bên trong hay bên ngoài người đó, nhưng không phải là chúng không nương vào người đó mà tồn tại; cũng vậy, các đại chủng này không được tìm thấy ở bên trong hay bên ngoài lẫn nhau, nhưng không phải là chúng không nương vào nhau mà tồn tại. Do ở trạng thái không thể nghĩ bàn, chúng cũng được gọi là đại chủng vì tương đồng với đại quỷ (bhūta) là dạ-xoa v.v... Yathā ca yakkhinīsaṅkhātāni mahābhūtāni manāpehi vaṇṇasaṇṭhānavikkhepehi attano bhayānakabhāvaṃ paṭicchādetvā satte vañcenti, evameva etānipi itthipurisasarīrādīsu manāpena chavivaṇṇena, manāpena aṅgapaccaṅgasaṇṭhānena, manāpena ca hatthapādaṅgulibhamukavikkhepena attano kakkhaḷatādibhedaṃ sarasalakkhaṇaṃ paṭicchādetvā bālajanaṃ vañcenti, attano sabhāvaṃ daṭṭhuṃ na denti. Iti vañcakaṭṭhena yakkhinīmahābhūtasāmaññatopi mahābhūtāni. Và giống như các đại quỷ (bhūta) được gọi là nữ dạ-xoa, dùng những cử chỉ, hình dáng, màu sắc khả ái để che giấu bản chất đáng sợ của mình mà lừa gạt chúng sinh; cũng vậy, các đại chủng này, trong thân của người nam, người nữ v.v..., bằng màu da khả ái, bằng hình dáng của các chi phần lớn nhỏ khả ái, và bằng những cử động khả ái của tay, chân, ngón tay, lông mày, đã che giấu đi tướng trạng tự nhiên của mình có sự phân biệt như thô cứng v.v... mà lừa gạt kẻ phàm phu, không cho thấy bản chất của mình. Do đó, vì có ý nghĩa lừa gạt, chúng cũng được gọi là đại chủng vì tương đồng với đại quỷ (bhūta) là nữ dạ-xoa. ‘Mahāparihārato’ti mahantehi paccayehi pariharitabbato. Etāni hi divase divase upanetabbattā mahantehi ghāsacchādanādīhi bhūtāni pavattānīti mahābhūtāni. Mahāparihārāni vā bhūtānīti mahābhūtāni. Về ‘sự bảo dưỡng lớn’: Vì phải được bảo dưỡng bằng nhiều duyên. Thật vậy, vì mỗi ngày phải được cung cấp, nên các pháp hiện hữu (bhūtāni) này được duy trì bởi nhiều thứ như thức ăn, y phục v.v..., do đó gọi là đại chủng. Hoặc là các pháp hiện hữu (bhūtāni) được bảo dưỡng lớn, do đó gọi là đại chủng. ‘Mahāvikārato’ti bhūtānaṃ mahāvikārato. Etāni hi upādiṇṇānipi anupādiṇṇānipi mahāvikārāni honti. Tattha anupādiṇṇānaṃ kappavuṭṭhāne vikāramahattaṃ pākaṭaṃ hoti, upādiṇṇānaṃ dhātukkhobhakāle. Tathā hi – Về ‘sự biến dị lớn’: Do sự biến dị lớn của các pháp hiện hữu (bhūta). Thật vậy, các pháp này, dù là hữu chấp thủ hay vô chấp thủ, đều có sự biến dị lớn. Trong đó, sự biến dị lớn của (sắc) vô chấp thủ trở nên rõ ràng khi kiếp hoại, còn của (sắc) hữu chấp thủ thì (rõ ràng) vào lúc các đại bị xáo trộn. Thật vậy: Bhūmito vuṭṭhitā yāva, brahmalokā vidhāvati; Acci accimato loke, dayhamānamhi tejasā. Khi thế gian bị lửa thiêu đốt, ngọn lửa của đám cháy bốc lên từ mặt đất, lan đến tận cõi Phạm thiên. Koṭisatasahassekaṃ, cakkavāḷaṃ vilīyati; Kupitena yadā loko, salilena vinassati. Khi thế gian bị hủy diệt bởi cơn thịnh nộ của nước, một trăm ngàn triệu thế giới chuyển luân bị tan rã. Koṭisatasahassekaṃ[Pg.339], cakkavāḷaṃ vikīrati; Vāyodhātuppakopena, yadā loko vinassati. Khi thế gian bị hủy diệt bởi sự xáo trộn của phong đại, một trăm ngàn triệu thế giới chuyển luân bị phân tán. Patthaddho bhavati kāyo, daṭṭho kaṭṭhamukhena vā; Pathavīdhātuppakopena, hoti kaṭṭhamukheva so. Thân thể trở nên cứng đờ, như bị rắn kaṭṭhamukha cắn; do sự xáo trộn của địa đại, nó trở nên như (bị cắn bởi) rắn kaṭṭhamukha. Pūtiyo bhavati kāyo, daṭṭho pūtimukhena vā; Āpodhātuppakopena, hoti pūtimukheva so. Thân thể trở nên thối rữa, như bị rắn pūtimukha cắn; do sự xáo trộn của thủy đại, nó trở nên như (bị cắn bởi) rắn pūtimukha. Santatto bhavati kāyo, daṭṭho aggimukhena vā; Tejodhātuppakopena, hoti aggimukheva so. Thân thể trở nên nóng cháy, như bị rắn aggimukha cắn; do sự xáo trộn của hỏa đại, nó trở nên như (bị cắn bởi) rắn aggimukha. Sañchinno bhavati kāyo, daṭṭho satthamukhena vā; Vāyodhātuppakopena, hoti satthamukheva so. (saṃ. ni. aṭṭha. 3.4.238); Thân thể trở nên như bị cắt lìa, như bị rắn satthamukha cắn; do sự xáo trộn của phong đại, nó trở nên như (bị cắn bởi) rắn satthamukha. Iti mahāvikārāni bhūtānīti mahābhūtāni. Như vậy, các pháp hiện hữu (bhūtāni) có sự biến dị lớn, do đó gọi là đại chủng. ‘Mahantabhūtattā cā’ti etāni hi mahantāni mahatā vāyāmena pariggahetabbattā, bhūtāni vijjamānattāti, mahantabhūtattā ca mahābhūtāni. Evaṃ mahantapātubhāvādīhi kāraṇehi mahābhūtāni. Và về ‘là pháp hiện hữu to lớn’: Thật vậy, (chúng) to lớn (mahantāni) vì phải được liễu tri bằng sự tinh tấn lớn; (chúng) là pháp hiện hữu (bhūtāni) vì chúng hiện hữu. Do là pháp hiện hữu to lớn, nên gọi là đại chủng. Như vậy, do các nguyên nhân như sự xuất hiện to lớn v.v..., chúng được gọi là đại chủng. Catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpanti upayogatthe sāmivacanaṃ. Cattāri mahābhūtāni upādāya, nissāya, amuñcitvā pavattarūpanti attho. Idaṃ vuccati sabbaṃ rūpanti idaṃ cattāri mahābhūtāni, padapaṭipāṭiyā niddiṭṭhāni tevīsati upādārūpānīti, sattavīsatippabhedaṃ sabbaṃ rūpaṃ nāma. Về câu ‘sắc y sinh từ bốn đại chủng’, sở hữu cách ở đây được dùng với ý nghĩa của đối cách. Ý nghĩa là ‘sắc khởi lên do chấp thủ, nương tựa, không tách rời bốn đại chủng’. Về câu ‘Đây được gọi là toàn bộ sắc’, (toàn bộ sắc) này là bốn đại chủng và hai mươi ba sắc y sinh đã được chỉ ra theo thứ tự các từ; như vậy, cái gọi là toàn bộ sắc có hai mươi bảy loại. Ekavidharūpasaṅgaho Phần Tóm Lược Sắc Theo Một Pháp Idāni taṃ vitthārato dassetuṃ ekavidhādīhi ekādasahi saṅgahehi mātikaṃ ṭhapento sabbaṃ rūpaṃ na hetūtiādimāha. Bây giờ, để trình bày chi tiết về sắc ấy, Ngài đã nói câu ‘Toàn bộ sắc không phải là nhân’ v.v..., khi thiết lập mẫu đề (mātikā) với mười một phần tóm lược bắt đầu bằng phần một pháp. Tattha ‘sabbaṃ rūpa’nti idaṃ padaṃ ‘sabbaṃ rūpaṃ na hetu’ ‘sabbaṃ rūpaṃ ahetuka’nti evaṃ sabbapadehi saddhiṃ yojetabbaṃ. Sabbāneva cetāni ‘na hetū’tiādīni tecattālīsapadāni uddiṭṭhāni. Tesu paṭipāṭiyā cattālīsapadāni mātikato gahetvā ṭhapitāni, avasāne tīṇi mātikāmuttakānīti. Evaṃ tāva paṭhame saṅgahe pāḷivavatthānameva veditabbaṃ. Tathā dutiyasaṅgahādīsu. Trong đó, từ ‘toàn bộ sắc’ này nên được kết hợp với tất cả các từ (sau đó), như là ‘toàn bộ sắc không phải là nhân’, ‘toàn bộ sắc là vô nhân’. Tất cả bốn mươi ba từ này, bắt đầu bằng ‘không phải là nhân’, đã được nêu lên. Trong số đó, bốn mươi từ đầu tiên được lấy từ mẫu đề (mātikā) và được đặt theo thứ tự; ba từ cuối cùng nằm ngoài mẫu đề. Như vậy, trong phần tóm lược thứ nhất, chỉ nên hiểu sự sắp xếp của bản văn Pāḷi. Tương tự như vậy trong các phần tóm lược thứ hai v.v... Duvidharūpasaṅgaho Phần Tóm Lược Sắc Theo Hai Pháp Tatrāyaṃ [Pg.340] nayo – dutiyasaṅgahe tāva sataṃ cattāro ca dukā. Tattha atthi rūpaṃ upādā, atthi rūpaṃ noupādātiādayo ādimhi cuddasa dukā aññamaññasambandhābhāvato pakiṇṇakadukā nāma. Tato atthi rūpaṃ cakkhusamphassassa vatthūtiādayo pañcavīsati dukā vatthuavatthuupaparikkhaṇavasena pavattattā vatthudukā nāma. Tato atthi rūpaṃ cakkhusamphassassa ārammaṇantiādayo pañcavīsati ārammaṇānārammaṇaupaparikkhaṇavasena pavattattā ārammaṇadukā nāma. Tato atthi rūpaṃ cakkhāyatananti ādayo dasa āyatanānāyatanaupaparikkhaṇavasena pavattattā āyatanadukā nāma. Tato atthi rūpaṃ cakkhudhātūtiādayo dasa dhātuadhātuupaparikkhaṇavasena pavattattā dhātudukā nāma. Tato atthi rūpaṃ cakkhundriyantiādayo aṭṭha indriyānindriyaupaparikkhaṇavasena pavattattā indriyadukā nāma. Tato atthi rūpaṃ kāyaviññattītiādayo dvādasa sukhumāsukhumarūpaupaparikkhaṇavasena pavattattā sukhumarūpadukā nāmāti. Idaṃ dutiyasaṅgahe pāḷivavatthānaṃ. Ở đây, phương pháp là như vầy: Trước hết, trong nhị hợp có một trăm lẻ bốn pháp nhị đề. Trong số đó, mười bốn pháp nhị đề ở đầu, bắt đầu bằng "có sắc là sở thủ, có sắc không phải là sở thủ", do không có sự liên quan lẫn nhau nên được gọi là các pháp nhị đề tạp loại. Sau đó, hai mươi lăm pháp nhị đề, bắt đầu bằng "có sắc là vật của nhãn xúc", do được tiến hành theo cách thẩm xét vật và phi vật nên được gọi là các pháp nhị đề vật. Sau đó, hai mươi lăm pháp nhị đề, bắt đầu bằng "có sắc là cảnh của nhãn xúc", do được tiến hành theo cách thẩm xét cảnh và phi cảnh nên được gọi là các pháp nhị đề cảnh. Sau đó, mười pháp nhị đề, bắt đầu bằng "có sắc là nhãn xứ", do được tiến hành theo cách thẩm xét xứ và phi xứ nên được gọi là các pháp nhị đề xứ. Sau đó, mười pháp nhị đề, bắt đầu bằng "có sắc là nhãn giới", do được tiến hành theo cách thẩm xét giới và phi giới nên được gọi là các pháp nhị đề giới. Sau đó, tám pháp nhị đề, bắt đầu bằng "có sắc là nhãn quyền", do được tiến hành theo cách thẩm xét quyền và phi quyền nên được gọi là các pháp nhị đề quyền. Sau đó, mười hai pháp nhị đề, bắt đầu bằng "có sắc là thân biểu tri", do được tiến hành theo cách thẩm xét sắc tế và sắc không tế nên được gọi là các pháp nhị đề sắc tế. Đây là sự phân định Pāḷi trong nhị hợp. Tividharūpasaṅgaho Tam hợp sắc 585. Tatiyasaṅgahe sataṃ tīṇi ca tikāni. Tattha dutiyasaṅgahe vuttesu cuddasasu pakiṇṇakadukesu ekaṃ ajjhattikadukaṃ sesehi terasahi yojetvā yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ taṃ upādā; yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ taṃ atthi upādā, atthi noupādātiādinā nayena ṭhapitā terasa pakiṇṇakatikā nāma. Tato tameva dukaṃ sesadukehi saddhiṃ yojetvā yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ taṃ cakkhusamphassassa na vatthu, yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ taṃ atthi cakkhusamphassassa vatthu, atthi cakkhusamphassassa na vatthūtiādinā nayena sesatikā ṭhapitā. Tesaṃ nāmañca gaṇanā ca tesaṃyeva vatthudukādīnaṃ vasena veditabbāti. Idaṃ tatiyasaṅgahe pāḷivavatthānaṃ. 585. Trong tam hợp có một trăm lẻ ba pháp tam đề. Trong số đó, lấy một pháp nhị đề nội trong mười bốn pháp nhị đề tạp loại đã được nói trong nhị hợp, kết hợp với mười ba pháp nhị đề còn lại, theo phương pháp "sắc nào là nội, sắc ấy là sở thủ; sắc nào là ngoại, sắc ấy có khi là sở thủ, có khi không phải là sở thủ", v.v., mười ba pháp tam đề được thiết lập được gọi là các pháp tam đề tạp loại. Sau đó, kết hợp chính pháp nhị đề ấy với các pháp nhị đề còn lại, theo phương pháp "sắc nào là ngoại, sắc ấy không phải là vật của nhãn xúc; sắc nào là nội, sắc ấy có khi là vật của nhãn xúc, có khi không phải là vật của nhãn xúc", v.v., các pháp tam đề còn lại được thiết lập. Tên và số lượng của chúng nên được hiểu theo cách của chính các pháp nhị đề vật, v.v. Đây là sự phân định Pāḷi trong tam hợp. Catubbidhādirūpasaṅgahā Tứ hợp sắc, v.v. 586. Catutthasaṅgahe dvāvīsati catukkā. Tattha sabbapacchimo atthi rūpaṃ upādā atthi rūpaṃ noupādāti evaṃ idha vuttaṃ mātikaṃ anāmasitvā ṭhapito[Pg.341]. Itare pana āmasitvā ṭhapitā. Kathaṃ? Ye tāva idha duvidhasaṅgahe pakiṇṇakesu ādito tayo dukā, tesu ekekaṃ gahetvā yaṃ taṃ rūpaṃ upādā taṃ atthi upādiṇṇaṃ, atthi anupādiṇṇantiādinā nayena pañcahi pañcahi dukehi saddhiṃ yojetvā dukattayamūlakā ādimhi pañcadasa catukkā ṭhapitā. 586. Trong tứ hợp có hai mươi hai pháp tứ đề. Trong số đó, pháp tứ đề cuối cùng nhất được thiết lập mà không xem xét đến mẫu đề đã được nói ở đây là "có sắc là sở thủ, có sắc không phải là sở thủ". Còn các pháp tứ đề khác thì được thiết lập sau khi đã xem xét. Bằng cách nào? Trước hết, trong các pháp nhị đề tạp loại trong nhị hợp ở đây, có ba pháp nhị đề ở đầu; lấy từng pháp một trong số chúng, kết hợp cùng với năm pháp nhị đề, năm pháp nhị đề theo phương pháp "sắc nào là sở thủ, sắc ấy có khi là chấp thủ, có khi không phải là chấp thủ", v.v., mười lăm pháp tứ đề ở đầu có ba pháp nhị đề làm gốc đã được thiết lập. Idāni yo yaṃ catukko sanidassanaduko so yasmā yaṃ taṃ rūpaṃ sanidassanaṃ taṃ atthi sappaṭighaṃ, atthi appaṭighantiādinā nayena parehi vā, atthi upādā atthi noupādātiādinā nayena purimehi vā, dukehi saddhiṃ atthābhāvato kamābhāvato visesābhāvato ca yogaṃ na gacchati. Sanidassanañhi ‘appaṭighaṃ’ nāma, ‘no upādā’ vā natthīti atthābhāvato yogaṃ na gacchati. ‘Upādiṇṇaṃ pana anupādiṇṇañca atthi taṃ kamābhāvā yogaṃ na gacchati. Sabbadukā hi pacchimapacchimeheva saddhiṃ yojitā. Ayamettha kamo. Purimehi pana saddhiṃ kamābhāvoti. ‘Sati atthe kamābhāvo akāraṇaṃ. Tasmā upādiṇṇapadādīhi saddhiṃ yojetabbo’ti ce – na, visesābhāvā; upādiṇṇapadādīni hi iminā saddhiṃ yojitāni. Tattha ‘upādiṇṇaṃ vā sanidassanaṃ, sanidassanaṃ vā upādiṇṇa’nti vutte viseso natthīti visesābhāvāpi yogaṃ na gacchati. Tasmā taṃ catutthadukaṃ anāmasitvā, tato parehi atthi rūpaṃ sappaṭighantiādīhi tīhi dukehi saddhiṃ ‘yaṃ taṃ rūpaṃ sappaṭighaṃ taṃ atthi indriyaṃ, atthi na indriyaṃ, yaṃ taṃ rūpaṃ appaṭighaṃ taṃ atthi indriyaṃ, atthi na indriya’ntiādinā nayena yujjamāne dve dve duke yojetvā cha catukkā ṭhapitā. Bây giờ, pháp nhị đề thứ tư là pháp nhị đề hữu kiến, nó không đi đến sự kết hợp hoặc với các pháp nhị đề sau theo phương pháp "sắc nào hữu kiến, sắc ấy có khi hữu đối ngại, có khi vô đối ngại", v.v., hoặc với các pháp nhị đề trước theo phương pháp "có sắc là sở thủ, có sắc không phải là sở thủ", v.v., là do không có ý nghĩa, do không đúng thứ tự, và do không có sự khác biệt. Thật vậy, sắc hữu kiến không thể được gọi là 'vô đối ngại' hoặc 'không phải sở thủ'; do không có ý nghĩa, nó không đi đến sự kết hợp. Nhưng nó có thể là 'chấp thủ' và 'không phải chấp thủ'; điều đó không đi đến sự kết hợp do không đúng thứ tự. Vì tất cả các pháp nhị đề chỉ được kết hợp với các pháp nhị đề ngay sau chúng. Đây là thứ tự ở đây. Còn việc kết hợp với các pháp nhị đề trước là không đúng thứ tự. Nếu có người nói: "Khi có ý nghĩa, việc không đúng thứ tự không phải là lý do. Do đó, nó nên được kết hợp với các từ như 'chấp thủ', v.v." – (Đáp rằng:) không, vì không có sự khác biệt. Vì các từ như 'chấp thủ', v.v., đã được kết hợp với pháp nhị đề này rồi. Ở đó, khi nói "chấp thủ là hữu kiến" hay "hữu kiến là chấp thủ", không có sự khác biệt về ý nghĩa. Cũng do không có sự khác biệt, nó không đi đến sự kết hợp. Do đó, không xem xét đến pháp nhị đề thứ tư đó, mà kết hợp từng cặp hai pháp nhị đề thích hợp trong ba pháp nhị đề sau nó, bắt đầu bằng "có sắc là hữu đối ngại", theo phương pháp "sắc nào hữu đối ngại, sắc ấy có khi là quyền, có khi không phải là quyền; sắc nào vô đối ngại, sắc ấy có khi là quyền, có khi không phải là quyền", v.v., sáu pháp tứ đề đã được thiết lập. Yathā cāyaṃ catutthaduko yogaṃ na gacchati, tathā tena saddhiṃ ādidukopi. Kasmā? Anupādārūpassa ekantena anidassanattā. So hi yaṃ taṃ rūpaṃ noupādā taṃ atthi sanidassanaṃ, atthi anidassananti – evaṃ catutthena dukena saddhiṃ yojiyamāno yogaṃ na gacchati. Tasmā taṃ atikkamitvā pañcamena saha yojito. Evaṃ yo yena saddhiṃ yogaṃ gacchati, yo ca na gacchati so veditabboti. Idaṃ catutthasaṅgahe pāḷivavatthānaṃ. Ito pare pana pañcavidhasaṅgahādayo satta saṅgahā asammissā eva. Evaṃ sakalāyapi mātikāya pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ. Và cũng như pháp nhị đề thứ tư này không đi đến sự kết hợp, cũng vậy, pháp nhị đề đầu tiên cũng không (đi đến sự kết hợp) với nó. Tại sao? Vì sắc không phải sở thủ chắc chắn là vô kiến. Thật vậy, khi được kết hợp với pháp nhị đề thứ tư theo cách "sắc nào không phải sở thủ, sắc ấy có khi hữu kiến, có khi vô kiến", nó không đi đến sự kết hợp. Do đó, bỏ qua nó, nó được kết hợp với pháp nhị đề thứ năm. Như vậy, nên biết pháp nhị đề nào đi đến sự kết hợp với pháp nhị đề nào, và pháp nhị đề nào không. Đây là sự phân định Pāḷi trong tứ hợp. Hơn nữa, sau đây, bảy hợp đề bắt đầu từ ngũ hợp đều không hỗn hợp. Như vậy, sự phân định Pāḷi trong toàn bộ mẫu đề nên được hiểu. Rūpavibhattiekakaniddesavaṇṇanā Giải thích về phần đơn đề trong Phân Tích Sắc 594. Idāni [Pg.342] tassā atthaṃ bhājetvā dassetuṃ sabbaṃ rūpaṃ na hetumevātiādi āraddhaṃ. Kasmā panettha ‘katamaṃ taṃ sabbaṃ rūpaṃ na hetū’ti pucchā na katāti? Bhedābhāvato. Yathā hi dukādīsu ‘upādārūpa’mpi atthi ‘noupādārūpa’mpi, evamidha hetu na hetūtipi sahetukamahetukantipi bhedo natthi, tasmā pucchaṃ akatvāva vibhattaṃ. Tattha ‘sabba’nti sakalaṃ, niravasesaṃ. ‘Rūpa’nti ayamassa sītādīhi ruppanabhāvadīpano sāmaññalakkhaṇaniddeso. Na hetumevāti sādhāraṇahetupaṭikkhepaniddeso. 594. Bây giờ, để phân tích và trình bày ý nghĩa của mẫu đề ấy, (Đức Thế Tôn) đã bắt đầu (đoạn văn) ‘tất cả sắc không phải là nhân’ v.v... Tại sao ở đây câu hỏi ‘Thế nào là tất cả sắc ấy không phải là nhân?’ lại không được đặt ra? (Là) vì không có sự khác biệt. Thật vậy, giống như trong các cặp đôi v.v., có cả ‘sắc y sinh’ và ‘sắc không phải y sinh’, nhưng ở đây không có sự khác biệt rằng (có sắc) là nhân và (có sắc) không phải là nhân, hay (có sắc) có nhân và (có sắc) vô nhân. Do đó, (pháp) đã được phân tích mà không cần đặt câu hỏi trước. Trong đó, ‘tất cả’ (sabbaṃ) có nghĩa là toàn bộ, không còn sót lại. ‘Sắc’ (rūpaṃ) là sự chỉ dẫn về tướng trạng chung cho thấy bản chất bị biến hoại của nó bởi các (duyên) như lạnh v.v... ‘Không phải là nhân’ (na hetumeva) là sự chỉ dẫn về việc phủ định nhân cùng với sự xác định. Tattha hetuhetu paccayahetu uttamahetu sādhāraṇahetūti catubbidho hetu. Tesu ‘tayo kusalahetū, tayo akusalahetū, tayo abyākatahetū’ti (dha. sa. 1059) ayaṃ ‘hetuhetu’ nāma. ‘‘Cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā hetu, cattāro mahābhūtā paccayo rūpakkhandhassa paññāpanāyā’’ti (ma. ni. 3.85; saṃ. ni. 3.82) ayaṃ ‘paccayahetu’ nāma. ‘‘Kusalākusalaṃ attano vipākaṭṭhāne, uttamaṃ iṭṭhārammaṇaṃ kusalavipākaṭṭhāne, uttamaṃ aniṭṭhārammaṇaṃ akusalavipākaṭṭhāne’’ti ayaṃ ‘uttamahetu’ nāma. Yathāha – ‘atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākaṃ yathābhūtaṃ pajānātī’ti (ma. ni. 1.148; vibha. 810; pāṭi. ma. 2.44), ‘‘eseva hetu esa paccayo saṅkhārānaṃ yadidaṃ avijjā’’ti avijjā saṅkhārānaṃ sādhāraṇahetu hutvā paccayaṭṭhaṃ pharatīti ayaṃ ‘sādhāraṇahetu’ nāma. Yathā hi pathavīraso āporaso ca madhurassāpi amadhurassāpi paccayo, evaṃ avijjā kusalasaṅkhārānampi akusalasaṅkhārānampi sādhāraṇapaccayo hoti. Imasmiṃ panatthe ‘hetuhetu’ adhippeto. Iti ‘hetū dhammā na hetū dhammā’ti (dha. sa. dukamātikā 1) mātikāya āgataṃ hetubhāvaṃ rūpassa niyametvā paṭikkhipanto ‘na hetumevā’ti āha. Iminā nayena sabbapadesu paṭikkhepaniddeso ca appaṭikkhepaniddeso ca veditabbo. Vacanattho pana sabbapadānaṃ mātikāvaṇṇanāyaṃ vuttoyeva. Trong đó, nhân (hetu) có bốn loại: nhân căn bản (hetuhetu), nhân duyên (paccayahetu), nhân tối thượng (uttamahetu), và nhân phổ thông (sādhāraṇahetu). Trong số đó, ‘ba nhân thiện, ba nhân bất thiện, ba nhân vô ký’ — đây được gọi là ‘nhân căn bản’. ‘Này Tỳ khưu, bốn đại hiển là nhân, bốn đại hiển là duyên để quy định sắc uẩn’ — đây được gọi là ‘nhân duyên’. ‘(Nghiệp) thiện và bất thiện là (nhân) tối thượng ở nơi quả của chúng, cảnh khả ý là (nhân) tối thượng ở nơi quả thiện, cảnh không khả ý là (nhân) tối thượng ở nơi quả bất thiện’ — đây được gọi là ‘nhân tối thượng’. Như đã nói: ‘Vị ấy tuệ tri đúng như thật về quả của các nghiệp đã tạo trong quá khứ, tương lai và hiện tại, theo vị trí và theo nhân’, và ‘Đây chính là nhân, đây chính là duyên của các hành, đó là vô minh’. Vô minh, trở thành nhân phổ thông cho các hành, đạt đến ý nghĩa của duyên — đây được gọi là ‘nhân phổ thông’. Giống như vị đất và vị nước là duyên cho cả cây có vị ngọt và cây không có vị ngọt, cũng vậy, vô minh là duyên phổ thông cho cả thiện hành và bất thiện hành. Tuy nhiên, trong ý nghĩa này, ‘nhân căn bản’ được chủ trương. Như vậy, khi phủ định một cách xác định bản chất nhân của sắc đã được đề cập trong mẫu đề ‘các pháp là nhân, các pháp không phải là nhân’, Ngài đã nói ‘không phải là nhân’. Theo phương pháp này, trong tất cả các đoạn, cần phải hiểu sự chỉ dẫn phủ định và sự chỉ dẫn không phủ định. Còn về ý nghĩa của từ ngữ của tất cả các đoạn, điều đó đã được nói đến trong phần giải thích mẫu đề rồi. Sappaccayamevāti ettha pana kammasamuṭṭhānaṃ kammapaccayameva hoti, āhārasamuṭṭhānādīni āhārādipaccayānevāti evaṃ rūpasseva vuttacatupaccayavasena [Pg.343] attho veditabbo. Rūpamevāti ‘rūpino dhammā arūpino dhammā’ti mātikāya vuttaṃ arūpībhāvaṃ paṭikkhipati. Uppannaṃ chahi viññāṇehīti paccuppannarūpameva cakkhuviññāṇādīhi chahi veditabbaṃ. Niyāmo pana cakkhuviññāṇādīni sandhāya gahito. Na hi tāni atītānāgataṃ vijānanti. Manoviññāṇaṃ pana atītampi anāgatampi vijānāti. Taṃ imasmiṃ pañcaviññāṇasote patitattā sotapatitameva hutvā gataṃ. Hutvā abhāvaṭṭhena pana aniccameva. Jarāya abhibhavitabbadhammakattā jarābhibhūtameva. Yasmā vā rūpakāye jarā pākaṭā hoti, tasmāpi ‘jarābhibhūtamevā’ti vuttaṃ. Còn ở đây, trong câu ‘chỉ có duyên’, cần hiểu ý nghĩa theo bốn duyên đã được nói đến chỉ đối với sắc như sau: (sắc) do nghiệp sanh thì chỉ có nghiệp làm duyên, (sắc) do vật thực sanh v.v. thì chỉ có vật thực v.v. làm duyên. (Câu) ‘chỉ là sắc’ phủ định trạng thái vô sắc đã được nói trong mẫu đề ‘các pháp là sắc, các pháp là vô sắc’. (Câu) ‘đã sanh lên bởi sáu thức’ có nghĩa là chỉ có sắc hiện tại mới được biết bởi sáu thức như nhãn thức v.v... Tuy nhiên, sự xác định này được hiểu là nhắm đến nhãn thức v.v. (năm thức đầu). Vì chúng không biết (sắc) quá khứ và tương lai. Nhưng ý thức thì biết cả (sắc) quá khứ và tương lai. Nó (ý thức) do rơi vào dòng năm thức này nên đã đi theo dòng (giảng). Còn (câu) ‘sau khi đã có rồi không có’ có nghĩa là chỉ vô thường. Do có bản chất bị sự già chinh phục, nên (nói là) ‘chỉ bị già chinh phục’. Hoặc vì sự già biểu hiện rõ trong thân sắc, do đó cũng được nói là ‘chỉ bị già chinh phục’. Evaṃ ekavidhena rūpasaṅgahoti ettha ‘vidhā’-saddo mānasaṇṭhānakoṭṭhāsesu dissati. ‘‘Seyyohamasmīti vidhā, sadisohamasmīti vidhā’’tiādīsu (vibha. 962) hi māno vidhā nāma. ‘‘Kathaṃvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti, kathaṃvidhaṃ paññavantaṃ vadantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.95) saṇṭhānaṃ. ‘Kathaṃvidha’nti hi padassa kathaṃsaṇṭhānanti attho. ‘‘Ekavidhena ñāṇavatthuṃ duvidhena ñāṇavatthū’’tiādīsu (vibha. 751-752) koṭṭhāso vidhā nāma. Idhāpi koṭṭhāsova adhippeto. Trong câu ‘Như vậy, sự tổng hợp sắc theo một cách’, từ ‘vidhā’ được thấy trong các nghĩa: mạn, hình dạng, và phần. Thật vậy, trong các câu như ‘“Ta hơn” là một loại mạn (vidhā), “Ta bằng” là một loại mạn (vidhā)’ v.v., thì mạn được gọi là vidhā. Trong các câu như ‘Họ gọi người có phẩm chất như thế nào là người có giới? Họ gọi người có phẩm chất như thế nào là người có trí tuệ?’ v.v., thì hình dạng (là vidhā). Thật vậy, từ ‘kathaṃvidhaṃ’ có nghĩa là ‘có hình dạng/phẩm chất như thế nào’. Trong các câu như ‘Vật của trí theo một phần, vật của trí theo hai phần’ v.v., thì phần được gọi là vidhā. Ở đây cũng vậy, chính ý nghĩa ‘phần’ được chủ trương. Saṅgahasaddopi sajātisañjātikiriyāgaṇanavasena catubbidho. Tattha ‘‘sabbe khattiyā āgacchantu, sabbe brāhmaṇā sabbe vessā sabbe suddā āgacchantu’’, ‘‘yā cāvuso visākha, sammāvācā, yo ca sammākammanto, yo ca sammāājīvo – ime dhammā sīlakkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) ayaṃ ‘sajātisaṅgaho’ nāma. ‘Ekajātikā āgacchantū’ti vuttaṭṭhāne viya hi idha sabbe jātiyā ekasaṅgahaṃ gatā. ‘‘Sabbe kosalakā āgacchantu, sabbe māgadhakā, sabbe bhārukacchakā āgacchantu’’, ‘‘yo cāvuso visākha, sammāvāyāmo, yā ca sammāsati, yo ca sammāsamādhi – ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā’’ti ayaṃ ‘sañjātisaṅgaho’ nāma. Ekaṭṭhāne jātā saṃvuddhā āgacchantūti vuttaṭṭhāne viya hi idha sabbe sañjātiṭṭhānena nivutthokāsena ekasaṅgahaṃ gatā. ‘‘Sabbe hatthārohā āgacchantu, sabbe assārohā, sabbe rathikā āgacchantu’’, ‘‘yā cāvuso visākha, sammādiṭṭhi, yo ca sammāsaṅkappo – ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) ayaṃ ‘kiriyāsaṅgaho’ nāma. Sabbeva [Pg.344] hete attano kiriyākaraṇena ekasaṅgahaṃ gatā. ‘‘Cakkhāyatanaṃ katamakkhandhagaṇanaṃ gacchati? Cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati. Hañci cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati, tena vata re vattabbe – cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhena saṅgahita’’nti (kathā. 471), ayaṃ ‘gaṇanasaṅgaho’ nāma. Ayamidha adhippeto. Ekakoṭṭhāsena rūpagaṇanāti ayañhettha attho. Esa nayo sabbattha. Thuật ngữ ‘nhiếp’ (saṅgaha) cũng có bốn loại do sự phân biệt về đồng chủng (sajāti), đồng xứ (sañjāti), đồng hành (kiriyā), và đồng số (gaṇana). Trong ấy, câu: “Tất cả Sát-đế-lỵ hãy đến, tất cả Bà-la-môn, tất cả Phệ-xá, tất cả Thủ-đà-la hãy đến”, và câu: “Này hiền hữu Visākha, chánh ngữ nào, chánh nghiệp nào, và chánh mạng nào – các pháp này được nhiếp vào trong giới uẩn” (ma. ni. 1.462), đây được gọi là ‘đồng chủng nhiếp’. Thật vậy, cũng giống như ở trường hợp đã được nói: ‘Những người cùng một chủng loại hãy đến,’ ở đây tất cả đã được gom lại thành một nhóm do chủng loại. Câu: “Tất cả người xứ Kosala hãy đến, tất cả người xứ Māgadha, tất cả người xứ Bhārukaccha hãy đến”, và câu: “Này hiền hữu Visākha, chánh tinh tấn nào, chánh niệm nào, và chánh định nào – các pháp này được nhiếp vào trong định uẩn”, đây được gọi là ‘đồng xứ nhiếp’. Thật vậy, cũng giống như ở trường hợp đã được nói: ‘Những người sinh ra và lớn lên ở cùng một nơi hãy đến,’ ở đây tất cả đã được gom lại thành một nhóm do nơi sinh trưởng, do nơi cư trú. Câu: “Tất cả những người cỡi voi hãy đến, tất cả những người cỡi ngựa, tất cả những người cỡi xe hãy đến”, và câu: “Này hiền hữu Visākha, chánh kiến nào, và chánh tư duy nào – các pháp này được nhiếp vào trong tuệ uẩn” (ma. ni. 1.462), đây được gọi là ‘đồng hành nhiếp’. Thật vậy, tất cả những điều này đã được gom lại thành một nhóm do hành động, việc làm của chúng. Câu: “Nhãn xứ được tính vào uẩn nào? Nhãn xứ được tính vào sắc uẩn. Nếu nhãn xứ được tính vào sắc uẩn, thì này bạn, quả thật phải nói rằng – nhãn xứ được nhiếp bởi sắc uẩn” (kathā. 471), đây được gọi là ‘đồng số nhiếp’. Điều này được chủ trương ở đây. ‘Sự tính đếm sắc theo một phần’ – đây là ý nghĩa ở đây. Phương pháp này áp dụng cho tất cả mọi nơi. Dukaniddesavaṇṇanā Chú giải về phần trình bày theo cặp đôi. Upādābhājanīyakathā Luận về sự phân tích sắc sở tạo. 595. Idāni duvidhasaṅgahādīsu ‘atthi rūpaṃ upādā, atthi rūpaṃ noupādā’ti evaṃ bhedasabbhāvato pucchāpubbaṅgamaṃ padabhājanaṃ dassento katamaṃ taṃ rūpaṃ upādātiādimāha. Tattha upādiyatīti ‘upādā’; mahābhūtāni gahetvā, amuñcitvā, tāni nissāya pavattatīti attho. Idāni taṃ pabhedato dassento cakkhāyatanantiādimāha. 595. Bây giờ, trong các sự gom lại theo hai loại, v.v., vì có sự hiện hữu của sự phân biệt như là: ‘có sắc là sở tạo, có sắc không phải sở tạo’, để trình bày sự phân tích các từ đi trước bởi câu hỏi, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “Sắc sở tạo ấy là gì?”. Trong đó, ‘sở tạo’ (upādā) là vì được chấp thủ; ý nghĩa là: sau khi nắm lấy các đại chủng, không buông bỏ, nó diễn tiến nương vào chúng. Bây giờ, để trình bày điều đó theo sự phân loại, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “nhãn xứ”. 596. Evaṃ tevīsatividhaṃ upādārūpaṃ saṅkhepato uddisitvā puna tadeva vitthārato niddisanto katamaṃ taṃ rūpaṃ cakkhāyatanantiādimāha. Tattha duvidhaṃ cakkhu – maṃsacakkhu paññācakkhu ca. Etesu ‘buddhacakkhu samantacakkhu ñāṇacakkhu dibbacakkhu dhammacakkhū’ti pañcavidhaṃ paññācakkhu. Tattha ‘‘addasaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, buddhacakkhunā lokaṃ volokento satte apparajakkhe…pe… duviññāpaye’’ti (ma. ni. 1.283) idaṃ buddhacakkhu nāma. ‘‘Samantacakkhu vuccati sabbaññutaññāṇa’’nti idaṃ samantacakkhu nāma. ‘‘Cakkhuṃ udapādi ñāṇaṃ udapādī’’ti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 15) idaṃ ñāṇacakkhu nāma. ‘‘Addasaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, dibbena cakkhunā visuddhenā’’ti (ma. ni. 1.284) idaṃ dibbacakkhu nāma. ‘‘Tasmiṃ yevāsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādī’’ti (ma. ni. 2.395) idaṃ heṭṭhimamaggattayasaṅkhātaṃ ñāṇaṃ dhammacakkhu nāma. 596. Sau khi đã nêu lên một cách tóm tắt hai mươi ba loại sắc sở tạo như vậy, lại để trình bày chi tiết chính điều đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “Sắc nhãn xứ ấy là gì?”. Trong đó, mắt có hai loại – nhục nhãn và tuệ nhãn. Trong số này, tuệ nhãn có năm loại: ‘Phật nhãn, toàn nhãn, trí nhãn, thiên nhãn, và pháp nhãn’. Trong đó, câu: “Này các Tỳ khưu, Ta, với Phật nhãn, khi nhìn khắp thế gian, đã thấy chúng sanh ít bụi trong mắt... cho đến... khó được giác ngộ” (ma. ni. 1.283), đây được gọi là Phật nhãn. Câu: “Toàn nhãn được gọi là nhất thiết chủng trí”, đây được gọi là toàn nhãn. Câu: “Mắt đã sanh khởi, trí đã sanh khởi” (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 15), đây được gọi là trí nhãn. Câu: “Này các Tỳ khưu, Ta, với thiên nhãn thanh tịnh, đã thấy” (ma. ni. 1.284), đây được gọi là thiên nhãn. Câu: “Ngay trên chỗ ngồi ấy, pháp nhãn không bụi, không uế nhiễm đã sanh khởi” (ma. ni. 2.395), trí này được gọi là ba đạo quả thấp, được gọi là pháp nhãn. Maṃsacakkhupi pasādacakkhu sasambhāracakkhūti duvidhaṃ hoti. Tattha yoyaṃ akkhikūpake patiṭṭhito heṭṭhā akkhikūpakaṭṭhikena, upari bhamukaṭṭhikena, ubhato akkhikūṭehi, anto matthaluṅgena, bahiddhā akkhilomehi paricchinno [Pg.345] maṃsapiṇḍo. Saṅkhepato ‘catasso dhātuyo, vaṇṇo gandho raso ojā, sambhavo saṇṭhānaṃ, jīvitaṃ bhāvo kāyapasādo cakkhupasādo’ti cuddasasambhāro. Vitthārato ‘catasso dhātuyo, taṃsannissitavaṇṇagandharasaojāsaṇṭhānasambhavā cā’ti imāni dasa catusamuṭṭhānikattā cattālīsaṃ honti. Jīvitaṃ bhāvo kāyapasādo cakkhupasādoti cattāri ekantakammasamuṭṭhānānevāti imesaṃ catucattālīsāya rūpānaṃ vasena catucattālīsasambhāro. Yaṃ loko setaṃ cakkhuṃ puthulaṃ visaṭaṃ vitthiṇṇaṃ ‘cakkhu’nti sañjānanto na cakkhuṃ sañjānāti, vatthuṃ cakkhuto sañjānāti, so maṃsapiṇḍo akkhikūpe patiṭṭhito, nhārusuttakena matthaluṅge ābaddho, yattha setampi atthi, kaṇhampi lohitakampi, pathavīpi āpopi tejopi vāyopi, yaṃ semhūssadattā setaṃ, pittussadattā kaṇhaṃ, ruhirussadattā lohitakaṃ, pathavussadattā patthiṇṇaṃ hoti, āpussadattā paggharati, tejussadattā paridayhati, vāyussadattā sambhamati, idaṃ sasambhāracakkhu nāma. Nhục nhãn cũng có hai loại: nhãn tịnh sắc và nhãn có thành phần phụ. Trong đó, khối thịt nào được định vị trong hốc mắt, được giới hạn phía dưới bởi xương hốc mắt, phía trên bởi xương chân mày, hai bên bởi khóe mắt, bên trong bởi não, bên ngoài bởi lông mi. Tóm tắt, nó có mười bốn thành phần: ‘bốn đại, sắc, hương, vị, vật thực, nguồn gốc, hình dáng, mạng quyền, tính, thân tịnh sắc, và nhãn tịnh sắc’. Chi tiết, ‘bốn đại, và sáu pháp nương vào chúng là sắc, hương, vị, vật thực, hình dáng, và nguồn gốc’ – mười pháp này, do có bốn nguồn sanh, trở thành bốn mươi. ‘Mạng quyền, tính, thân tịnh sắc, và nhãn tịnh sắc’ – bốn pháp này chỉ thuần do nghiệp sanh. Do sự phân biệt của bốn mươi bốn sắc này, nó có bốn mươi bốn thành phần. Cái mà thế gian, khi nhận biết mắt trắng, mắt rộng, mắt to, mắt lớn là ‘mắt’, thì không nhận biết (đúng) con mắt, mà nhận biết vật (nền tảng) là con mắt. Khối thịt đó được định vị trong hốc mắt, được buộc vào não bằng sợi gân; nơi đó cũng có màu trắng, cũng có màu đen, màu đỏ; cũng có địa đại, thủy đại, hỏa đại, và phong đại. Cái mà do đàm nhiều nên có màu trắng, do mật nhiều nên có màu đen, do máu nhiều nên có màu đỏ, do địa đại nhiều nên trở nên cứng, do thủy đại nhiều nên chảy nước, do hỏa đại nhiều nên bị nóng rát, do phong đại nhiều nên rung động. Đây được gọi là nhãn có thành phần phụ. Yo panettha sito ettha paṭibaddho catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo, idaṃ pasādacakkhu nāma. Tadetaṃ tassa sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe, abhimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattidesabhūte diṭṭhimaṇḍale, sattasu picupaṭalesu āsittatelaṃ picupaṭalāni viya, sattakkhipaṭalāni byāpetvā, dhāraṇanhāpanamaṇḍanabījanakiccāhi catūhi dhātīhi khattiyakumāro viya, sandhāraṇaābandhanaparipācanasamudīraṇakiccāhi catūhi dhātūhi katūpakāraṃ, utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ, āyunā anupāliyamānaṃ, vaṇṇagandharasādīhi parivutaṃ, pamāṇato ūkāsiramattaṃ, cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Vuttampi cetaṃ dhammasenāpatinā – Sắc thần kinh nào nương tựa nơi đây, liên hệ nơi đây, do duyên bốn đại hiển, cái này gọi là nhãn thần kinh. Cái nhãn thần kinh ấy tồn tại ở giữa tròng đen được bao quanh bởi tròng trắng của nhãn cầu toàn phần ấy, trong con ngươi là nơi phát sanh hình dáng thân thể của những người đứng đối diện, thấm khắp bảy lớp màng mắt giống như những lớp bông gòn thấm dầu trong bảy lớp bông gòn; được bốn đại hiển có phận sự nâng đỡ, kết hợp, duy trì, và thúc đẩy giúp đỡ, giống như một vị hoàng tử được bốn bà vú nuôi có phận sự bồng ẵm, tắm rửa, trang điểm, và quạt mát; được nâng đỡ bởi thời tiết, tâm, và vật thực; được mạng quyền bảo hộ; được bao quanh bởi sắc, khí, vị, v.v.; về kích thước thì chỉ bằng đầu con chí; và đang hoàn thành vai trò làm vật và làm môn một cách tương xứng cho nhãn thức, v.v. Và điều này cũng đã được vị Tướng quân Chánh pháp nói rằng: ‘‘Yena cakkhuppasādena, rūpāni manupassati; Parittaṃ sukhumaṃ etaṃ, ūkāsirasamūpama’’nti. “Với nhãn thần kinh nào, chúng sanh thấy các sắc; cái này nhỏ bé, vi tế, có ví dụ tương tự như đầu con chí.” Cakkhu ca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ. Yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādoti idhāpi upayogattheyeva sāmivacanaṃ; cattāri mahābhūtāni [Pg.346] upādiyitvā pavattappasādoti attho. Iminā pasādacakkhumeva gaṇhāti, sesacakkhuṃ paṭikkhipati. Yaṃ pana indriyagocarasutte ‘‘ekaṃ mahābhūtaṃ upādāya pasādo pathavīdhātuyā tīhi mahābhūtehi saṅgahito āpodhātuyā ca tejodhātuyā ca vāyodhātuyā ca,’’ catuparivattasutte ‘‘dvinnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo pathavīdhātuyā ca āpodhātuyā ca dvīhi mahābhūtehi saṅgahito tejodhātuyā ca vāyodhātuyā cā’’ti vuttaṃ, taṃ pariyāyena vuttaṃ. Ayañhi suttantikakathā nāma pariyāyadesanā. Yo ca catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo so tesu ekekassāpi dinnaṃ dvinnampi pasādoyevāti iminā pariyāyena tattha desanā āgatā. Abhidhammo pana nippariyāyadesanā nāma. Tasmā idha ‘catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo’ti vuttaṃ. Nó là nhãn và nó là xứ, vì vậy là nhãn xứ. Trong câu “Nhãn nào là sắc thần kinh do duyên bốn đại hiển”, ở đây sở hữu cách cũng có nghĩa là đối cách; nghĩa là sắc thần kinh phát sanh do nương nhờ bốn đại hiển. Bằng cách này, chỉ lấy nhãn thần kinh, loại bỏ các loại nhãn còn lại. Còn điều đã được nói trong kinh Indriyagocara rằng: “Sắc thần kinh do duyên một đại hiển là địa đại được nhiếp bởi ba đại hiển là thủy đại, hỏa đại, và phong đại”, và trong kinh Catuparivatta rằng: “Sắc thần kinh do duyên hai đại hiển là địa đại và thủy đại được nhiếp bởi hai đại hiển là hỏa đại và phong đại”, điều đó được nói theo nghĩa bóng. Thật vậy, cách nói theo Kinh tạng này là pháp thoại theo nghĩa bóng. Và sắc thần kinh nào do duyên bốn đại hiển, sắc thần kinh đó cũng chính là sắc thần kinh của mỗi một đại hiển và của mỗi hai đại hiển trong số chúng. Theo nghĩa bóng này, bài thuyết giảng đã đến ở đó. Còn Vi Diệu Pháp thì gọi là pháp thoại theo nghĩa đen. Vì vậy, ở đây đã nói là “sắc thần kinh do duyên bốn đại hiển”. ‘Ayaṃ me attā’ti bālajanena pariggahitattā attabhāvo vuccati sarīrampi khandhapañcakampi. Tasmiṃ pariyāpanno tannissitoti attabhāvapariyāpanno cakkhuviññāṇena passituṃ na sakkāti anidassano. Paṭighaṭṭanānighaṃso ettha jāyatīti sappaṭigho. Vì được kẻ phàm phu chấp thủ rằng “Đây là tự ngã của ta”, nên cả thân thể và năm uẩn được gọi là tự thể. Được bao gồm trong tự thể ấy, nương tựa vào nó, nên gọi là bao gồm trong tự thể. Không thể thấy bằng nhãn thức, nên gọi là vô đối. Sự va chạm, cọ xát sanh khởi nơi đây, nên gọi là hữu đối. Yenātiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – yena karaṇabhūtena cakkhunā ayaṃ satto idaṃ vuttappakāraṃ rūpaṃ atīte passi vā, vattamāne passati vā, anāgate passissati vā, sacassa aparibhinnaṃ cakkhu bhaveyya, athānena āpāthagataṃ rūpaṃ passe vā, atītaṃ vā rūpaṃ atītena cakkhunā passi, paccuppannaṃ paccuppannena passati, anāgataṃ anāgatena passissati, sace taṃ rūpaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgaccheyya cakkhunā taṃ rūpaṃ passeyyāti idamettha parikappavacanaṃ. Dassanapariṇāyakaṭṭhena cakkhuṃpetaṃ, sañjātisamosaraṇaṭṭhena cakkhāyatanaṃpetaṃ, suññatabhāvanissattaṭṭhena cakkhudhātupesā. Dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti cakkhundriyaṃpetaṃ. Lujjanapalujjanaṭṭhena lokopeso. Vaḷañjanaṭṭhena dvārāpesā. Apūraṇīyaṭṭhena samuddopeso. Parisuddhaṭṭhena paṇḍaraṃpetaṃ. Phassādīnaṃ abhijāyanaṭṭhena khettaṃpetaṃ. Tesaṃyeva patiṭṭhānaṭṭhena vatthuṃpetaṃ. Samavisamaṃ dassentaṃ attabhāvaṃ netīti nettaṃpetaṃ. Tenevaṭṭhena nayanaṃpetaṃ[Pg.347]. Sakkāyapariyāpannaṭṭhena orimaṃ tīraṃpetaṃ. Bahusādhāraṇaṭṭhena assāmikaṭṭhena ca suñño gāmopesoti. Trong các từ bắt đầu bằng `yena`, đây là nghĩa tóm tắt: Với con mắt nào làm công cụ, chúng sanh này đã thấy sắc có các loại đã được nói này trong quá khứ, hoặc đang thấy trong hiện tại, hoặc sẽ thấy trong tương lai; nếu con mắt của nó không bị hư hoại, thì nó có thể thấy sắc đã đi vào tầm nhìn. Hoặc, đã thấy sắc quá khứ bằng con mắt quá khứ, đang thấy sắc hiện tại bằng con mắt hiện tại, sẽ thấy sắc tương lai bằng con mắt tương lai; nếu sắc đó đi vào tầm nhìn của con mắt, thì có thể thấy sắc đó bằng con mắt. Đây là lời giả định ở đây. Vì có ý nghĩa là người lãnh đạo trong việc thấy, nó cũng là nhãn. Vì có ý nghĩa là nơi sanh khởi và hội tụ, nó cũng là nhãn xứ. Vì có ý nghĩa là tánh không, vô ngã, nó cũng là nhãn giới. Vì làm cho thực hiện quyền làm chủ trong đặc tính thấy, nó cũng là nhãn quyền. Vì có ý nghĩa là hoại diệt, tan rã, nó cũng là thế gian. Vì có ý nghĩa là cửa ngõ, nó cũng là môn. Vì có ý nghĩa là không thể lấp đầy, nó cũng là biển cả. Vì có ý nghĩa là trong sạch, nó cũng là trắng bạch. Vì có ý nghĩa là nơi sanh trưởng của xúc, v.v., nó cũng là ruộng. Vì có ý nghĩa là nơi nương tựa của chính chúng, nó cũng là vật. Vì dẫn dắt tự thể bằng cách chỉ ra điều bằng phẳng và không bằng phẳng, nó cũng là `netta`. Cũng với ý nghĩa đó, nó cũng là `nayana`. Vì có ý nghĩa là được bao gồm trong thân kiến, nó cũng là bờ bên này. Vì có ý nghĩa là chung cho nhiều và vì vô chủ, nó cũng là ngôi làng trống không. Ettāvatā ‘passi vā’tiādīhi catūhi padehi cakkhuṃpetantiādīni cuddasa nāmāni yojetvā cakkhāyatanassa cattāro vavatthāpananayā vuttāti veditabbā. Kathaṃ? Ettha hi yena cakkhunā anidassanena sappaṭighena rūpaṃ sanidassanaṃ sappaṭighaṃ passi vā cakkhuṃpetaṃ…pe… suñño gāmopeso, idaṃ taṃ rūpaṃ cakkhāyatananti ayameko nayo. Evaṃ sesāpi veditabbā. Cần phải hiểu rằng bằng chừng ấy, bốn phương pháp xác định của nhãn xứ đã được nói bằng cách kết hợp mười bốn tên gọi bắt đầu bằng “nó cũng là nhãn” với bốn từ bắt đầu bằng “đã thấy”. Như thế nào? Ở đây, “Với nhãn vô đối, hữu đối, đã thấy sắc hữu kiến, hữu đối, nó cũng là nhãn... cho đến... nó cũng là ngôi làng trống không, sắc đó là nhãn xứ” - đây là một phương pháp. Các phương pháp còn lại cũng cần được hiểu như vậy. 597. Idāni yasmā vijjuniccharaṇādikālesu anoloketukāmassāpi rūpaṃ cakkhupasādaṃ ghaṭṭeti, tasmā taṃ ākāraṃ dassetuṃ dutiyo niddesavāro āraddho. Tattha yamhi cakkhumhīti yamhi adhikaraṇabhūte cakkhumhi. Rūpanti paccattavacanametaṃ. Tattha paṭihaññi vāti atītattho. Paṭihaññati vāti paccuppannattho. Paṭihaññissati vāti anāgatattho. Paṭihaññe vāti vikappanattho. Atītañhi rūpaṃ atīte cakkhusmiṃ paṭihaññi nāma. Paccuppannaṃ paccuppanne paṭihaññati nāma. Anāgataṃ anāgate paṭihaññissati nāma. Sace taṃ rūpaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgaccheyya, cakkhumhi paṭihaññeyya taṃ rūpanti ayamettha parikappo. Atthato pana pasādaṃ ghaṭṭayamānameva rūpaṃ paṭihaññati nāma. Idhāpi purimanayeneva cattāro vavatthāpananayā veditabbā. 597. Bây giờ, vì vào những lúc như có tia chớp, sắc va chạm vào nhãn thần kinh ngay cả của người không muốn nhìn, do đó, để chỉ ra cách thức đó, đoạn chỉ dẫn thứ hai được bắt đầu. Ở đó, `yamhi cakkhumhi` có nghĩa là “trong con mắt nào” làm nơi chốn. `Rūpaṃ` là chủ cách. Ở đó, `paṭihaññi vā` có nghĩa quá khứ. `Paṭihaññati vā` có nghĩa hiện tại. `Paṭihaññissati vā` có nghĩa tương lai. `Paṭihaññe vā` có nghĩa giả định. Thật vậy, sắc quá khứ được gọi là đã va chạm vào con mắt quá khứ. Sắc hiện tại được gọi là đang va chạm vào con mắt hiện tại. Sắc tương lai được gọi là sẽ va chạm vào con mắt tương lai. “Nếu sắc đó đi vào tầm nhìn của con mắt, sắc đó có thể va chạm vào con mắt” - đây là sự giả định ở đây. Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, chỉ khi sắc đang va chạm vào thần kinh thì mới được gọi là đang va chạm. Ở đây cũng vậy, bốn phương pháp xác định cần được hiểu theo phương pháp trước. 598. Idāni yasmā attano icchāya oloketukāmassa rūpe cakkhuṃ upasaṃharato cakkhu rūpasmiṃ paṭihaññati, tasmā taṃ ākāraṃ dassetuṃ tatiyo niddesavāro āraddho. So atthato pākaṭoyeva. Ettha pana cakkhu ārammaṇaṃ sampaṭicchamānameva rūpamhi paṭihaññati nāma. Idhāpi purimanayeneva cattāro vavatthāpananayā veditabbā. 598. Bây giờ, vì rằng đối với người muốn nhìn theo ý muốn của mình, khi hướng nhãn căn đến sắc thì nhãn căn va chạm vào sắc, do đó, để trình bày phương cách ấy, đoạn trình bày thứ ba được bắt đầu. Về phương diện ý nghĩa, đoạn ấy đã rõ ràng rồi. Lại nữa, ở đây, nhãn căn chỉ khi đang tiếp nhận đối tượng mới được gọi là va chạm vào sắc. Ở đây cũng vậy, nên hiểu bốn phương pháp xác định chỉ theo phương pháp trước. 599. Ito paraṃ phassapañcamakānaṃ uppattidassanavasena pañca, tesaṃyeva ārammaṇapaṭibaddhauppattidassanavasena pañcāti, dasa vārā dassitā. Tattha cakkhuṃ nissāyāti cakkhuṃ nissāya, paccayaṃ katvā. Rūpaṃ ārabbhāti rūpārammaṇaṃ āgamma, sandhāya, paṭicca. Iminā cakkhupasādavatthukānaṃ phassādīnaṃ purejātapaccayena [Pg.348] cakkhudvārajavanavīthipariyāpannānaṃ ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayapaccayehi rūpassa paccayabhāvo dassito. Itaresu pañcasu vāresu rūpaṃ ārammaṇamassāti rūpārammaṇoti evaṃ ārammaṇapaccayamatteneva paccayabhāvo dassito. Yathā pana purimesu tīsu, evaṃ imesupi dasasu vāresu cattāro cattāro vavatthāpananayā veditabbā. Evaṃ katamaṃ taṃ rūpaṃ cakkhāyatananti pucchāya uddhaṭaṃ cakkhuṃ ‘idaṃ ta’nti nānappakārato dassetuṃ, purimā tayo, ime dasāti, terasa niddesavārā dassitā. Ekekasmiñcettha catunnaṃ catunnaṃ vavatthāpananayānaṃ āgatattā dvipaññāsāya nayehi paṭimaṇḍetvāva dassitāti veditabbā. 599. Sau đây, năm đoạn theo cách trình bày sự sanh khởi của các pháp có xúc là thứ năm, và năm đoạn theo cách trình bày sự sanh khởi liên quan đến đối tượng của chính các pháp ấy, như vậy mười đoạn đã được trình bày. Trong ấy, (câu) ‘cakkhuṃ nissāya’ (nghĩa là) do nương vào nhãn căn, lấy làm duyên. (Câu) ‘rūpaṃ ārabbha’ (nghĩa là) do đến đối tượng sắc, do hướng đến, do duyên vào. Bằng (câu) này, trạng thái làm duyên của sắc đối với các pháp bắt đầu bằng xúc có nhãn vật làm vật nương, bằng tiền sanh duyên, và đối với các pháp thuộc lộ trình tốc hành tâm nhãn môn, bằng các duyên như cảnh trưởng, cảnh y chỉ, đã được trình bày. Trong năm đoạn khác, trạng thái làm duyên chỉ bằng cảnh duyên đã được trình bày như vầy: ‘rūpārammaṇo’ vì có sắc làm đối tượng. Lại nữa, như trong ba đoạn trước, cũng vậy, trong mười đoạn này, nên hiểu có bốn và bốn phương pháp xác định. Như vậy, để trình bày nhãn căn đã được nêu lên qua câu hỏi ‘Sắc nào là nhãn xứ?’ bằng nhiều cách khác nhau rằng ‘Đây là cái ấy’, mười ba đoạn trình bày đã được chỉ ra, (gồm) ba đoạn trước và mười đoạn này. Và ở đây, nên hiểu rằng (các đoạn ấy) đã được trình bày sau khi trang hoàng bằng năm mươi hai phương pháp, do sự xuất hiện của bốn và bốn phương pháp xác định trong mỗi một đoạn. 600. Ito paresu sotāyatanādiniddesesupi eseva nayo. Visesamattaṃ panettha evaṃ veditabbaṃ – suṇātīti sotaṃ. Taṃ sasambhārasotabilassa anto tanutambalomācite aṅgulivedhakasaṇṭhāne padese vuttappakārāhi dhātūhi katūpakāraṃ, utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ, āyunā anupāliyamānaṃ, vaṇṇādīhi parivutaṃ sotaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. 600. Trong các phần trình bày về nhĩ xứ v.v... sau đây, phương pháp cũng tương tự. Chỉ nên hiểu điểm đặc biệt ở đây như sau: Cái nghe, nên gọi là nhĩ. Nhĩ căn ấy tồn tại, hoàn thành trạng thái làm vật và làm môn một cách thích hợp cho nhĩ thức v.v..., (nó) ở bên trong lỗ tai có cấu trúc phụ, tại một nơi có hình dạng như chiếc nhẫn, được bao phủ bởi những sợi lông tơ màu đồng, được các đại chủng trợ giúp theo cách đã nói, được nâng đỡ bởi thời tiết, tâm và vật thực, được mạng căn bảo trì, được bao quanh bởi sắc v.v... Ghāyatīti ghānaṃ. Taṃ sasambhāraghānabilassa anto ajappadasaṇṭhāne padese yathāvuttappakāraupakārupatthambhanānupālanaparivāraṃ hutvā ghānaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Cái ngửi, nên gọi là tỷ. Tỷ căn ấy tồn tại, hoàn thành trạng thái làm vật và làm môn một cách thích hợp cho tỷ thức v.v..., (nó) ở bên trong lỗ mũi có cấu trúc phụ, tại một nơi có hình dạng như móng chân dê, có sự trợ giúp, nâng đỡ, bảo trì và đoàn tùy tùng theo cách đã nói. Sāyanaṭṭhena jivhā. Sā sasambhārajivhāmajjhassa upari uppaladalaggasaṇṭhāne padese yathāvuttappakāraupakārupatthambhanānupālanaparivārā hutvā jivhāviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānā tiṭṭhati. Do có nghĩa là nếm, nên gọi là thiệt. Thiệt căn ấy tồn tại, hoàn thành trạng thái làm vật và làm môn một cách thích hợp cho thiệt thức v.v..., (nó) ở trên phần giữa của lưỡi có cấu trúc phụ, tại một nơi có hình dạng như đầu cánh hoa sen xanh, có sự trợ giúp, nâng đỡ, bảo trì và đoàn tùy tùng theo cách đã nói. Yāvatā pana imasmiṃ kāye upādiṇṇakarūpaṃ nāma atthi, sabbattha kāyāyatanaṃ, kappāsapaṭale sneho viya, yathāvuttappakāraupakārupatthambhanānupālanaparivārameva hutvā kāyaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Ayamettha viseso. Seso pāḷippabhedo ca attho ca cakkhuniddese vuttanayeneva veditabbo. Kevalañhi idha cakkhupadassa ṭhāne sotapadādīni, rūpapadassa ṭhāne saddapadādīni, passīti ādīnaṃ ṭhāne suṇītiādipadāni ca āgatāni. ‘Nettaṃpetaṃ[Pg.349], nayanaṃpeta’nti imassa ca padadvayassa abhāvā dvādasa dvādasa nāmāni honti. Sesaṃ sabbattha vuttasadisameva. Lại nữa, trong thân này, ở bất cứ nơi nào có cái gọi là sắc do nghiệp tạo, thì ở khắp nơi đó, thân xứ tồn tại, giống như dầu thấm trong tấm bông gòn, có sự trợ giúp, nâng đỡ, bảo trì và đoàn tùy tùng theo cách đã nói, hoàn thành trạng thái làm vật và làm môn một cách thích hợp cho thân thức v.v... Đây là điểm đặc biệt ở đây. Phần còn lại, cả về sự khác biệt trong văn bản Pāḷi lẫn ý nghĩa, nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong phần trình bày về nhãn. Quả vậy, ở đây chỉ có các từ như ‘sota’ v.v... thay thế cho từ ‘cakkhu’, các từ như ‘sadda’ v.v... thay thế cho từ ‘rūpa’, và các từ như ‘suṇīti’ v.v... thay thế cho các từ như ‘passīti’. Và do không có hai từ ‘nettaṃpetaṃ, nayanaṃpetaṃ’, nên có mười hai và mười hai tên gọi. Phần còn lại ở khắp nơi đều tương tự như đã nói. Tattha siyā – yadi yāvatā imasmiṃ kāye upādiṇṇakarūpaṃ nāma atthi, sabbattha kāyāyatanaṃ, kappāsapaṭale sneho viya. ‘Evaṃ sante lakkhaṇasammissatā āpajjatī’ti. ‘Nāpajjatī’ti. ‘Kasmā’? ‘Aññassa aññattha abhāvato’. ‘Yadi evaṃ, na sabbattha kāyāyatana’nti? ‘Neva paramatthato sabbattha. Vinibbhujitvā panassa nānākaraṇaṃ paññāpetuṃ na sakkā, tasmā evaṃ vuttaṃ. Yathā hi rūparasādayo, vālikācuṇṇāni viya, vivecetuṃ asakkuṇeyyatāya aññamaññabyāpinoti vuccanti, na ca paramatthato rūpe raso atthi. Yadi siyā rūpaggahaṇeneva rasaggahaṇaṃ gaccheyya. Evaṃ kāyāyatanampi paramatthato neva sabbattha atthi, na ca sabbattha natthi, vivecetuṃ asakkuṇeyyatāyāti. Evamettha na lakkhaṇasammissatā āpajjatīti veditabbā’. Ở đó, có thể có (sự chất vấn): Nếu ở bất cứ nơi nào trong thân này có cái gọi là sắc do nghiệp tạo, thì ở khắp nơi đó, thân xứ (tồn tại), giống như dầu thấm trong tấm bông gòn. ‘Nếu vậy, sẽ xảy ra sự hỗn tạp về đặc tính’. ‘Không xảy ra’. ‘Tại sao?’ ‘Vì cái này không có ở nơi cái kia’. ‘Nếu vậy, thân xứ không có ở khắp nơi sao?’ ‘Về mặt chân đế, nó không có ở khắp nơi. Nhưng không thể chỉ định sự khác biệt của nó bằng cách tách riêng ra, do đó đã nói như vậy. Quả vậy, cũng như sắc, vị v.v... được gọi là thẩm thấu lẫn nhau do không thể phân biệt chúng như những hạt cát, nhưng về mặt chân đế, vị không có trong sắc. Nếu có, thì việc nắm bắt sắc cũng sẽ dẫn đến việc nắm bắt vị. Cũng vậy, thân xứ về mặt chân đế không có ở khắp nơi, và cũng không phải là không có ở khắp nơi, do không thể phân biệt được. Như vậy, nên hiểu rằng ở đây không xảy ra sự hỗn tạp về đặc tính’. Apica lakkhaṇādivavatthāpanatopetesaṃ asammissatā veditabbā – etesu hi rūpābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā cakkhu, rūpesu āviñchanarasaṃ, cakkhuviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, daṭṭhukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ. Hơn nữa, sự không hỗn tạp của chúng cũng nên được hiểu thông qua việc xác định đặc tính v.v... – Quả vậy, trong số này: nhãn có đặc tính là sự trong sáng của các đại chủng thích hợp cho sự va chạm của sắc, hoặc có đặc tính là sự trong sáng của các đại chủng được sanh khởi từ nghiệp có sự muốn thấy làm nhân duyên; có phận sự là lôi kéo đối với các sắc; có sự biểu hiện là trạng thái làm nền tảng cho nhãn thức; có nhân gần là các đại chủng do nghiệp sanh, có sự muốn thấy làm nhân duyên. Saddābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ sotukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā sotaṃ, saddesu āviñchanarasaṃ, sotaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, sotukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ. Nhĩ có đặc tính là sự trong sáng của các đại chủng thích hợp cho sự va chạm của thanh, hoặc có đặc tính là sự trong sáng của các đại chủng được sanh khởi từ nghiệp có sự muốn nghe làm nhân duyên; có phận sự là lôi kéo đối với các thanh; có sự biểu hiện là trạng thái làm nền tảng cho nhĩ thức; có nhân gần là các đại chủng do nghiệp sanh, có sự muốn nghe làm nhân duyên. Gandhābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ ghāyitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā ghānaṃ, gandhesu āviñchanarasaṃ, ghānaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ ghāyitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ. Tỷ có đặc tính là sự trong sáng của các đại chủng thích hợp cho sự va chạm của khí, hoặc có đặc tính là sự trong sáng của các đại chủng được sanh khởi từ nghiệp có sự muốn ngửi làm nhân duyên; có phận sự là lôi kéo đối với các khí; có sự biểu hiện là trạng thái làm nền tảng cho tỷ thức; có nhân gần là các đại chủng do nghiệp sanh, có sự muốn ngửi làm nhân duyên. Rasābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇā sāyitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇā vā jivhā, rasesu āviñchanarasā, jivhāviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānā, sāyitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānā. Thiệt căn (jivhā) có trạng thái là sự trong sạch của các đại chủng thích hợp cho việc va chạm với vị cảnh, hoặc có trạng thái là sự trong sạch của các đại chủng được sanh khởi từ nghiệp có ái (muốn nếm vị) làm nhân duyên; có phận sự là lôi kéo (thiệt thức) trong các vị cảnh; có sự biểu hiện là làm nền tảng cho thiệt thức; có nhân gần là các đại chủng được sanh từ nghiệp có ái (muốn nếm vị) làm nhân duyên. Phoṭṭhabbābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇo [Pg.350] phusitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇo vā kāyo, phoṭṭhabbesu āviñchanaraso, kāyaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhāno, phusitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhāno. Thân căn (kāyo) có trạng thái là sự trong sạch của các đại chủng thích hợp cho việc va chạm với xúc cảnh, hoặc có trạng thái là sự trong sạch của các đại chủng được sanh khởi từ nghiệp có ái (muốn xúc chạm) làm nhân duyên; có phận sự là lôi kéo (thân thức) trong các xúc cảnh; có sự biểu hiện là làm nền tảng cho thân thức; có nhân gần là các đại chủng được sanh từ nghiệp có ái (muốn xúc chạm) làm nhân duyên. Keci pana ‘tejādhikānaṃ bhūtānaṃ pasādo cakkhu, vāyupathavīāpādhikānaṃ bhūtānaṃ pasādā sotaghānajivhā, kāyo sabbesa’nti vadanti. Apare ‘tejādhikānaṃ pasādo cakkhu, vivaravāyuāpapathavādhikānaṃ pasādā sotaghānajivhākāyā’ti vadanti. Te vattabbā – ‘suttaṃ āharathā’ti. Addhā suttameva na dakkhissanti. Keci panettha ‘tejādīnaṃ guṇehi rūpādīhi anuggayhabhāvato’ti kāraṇaṃ vadanti. Te ca vattabbā – ‘ko panevamāha – rūpādayo tejādīnaṃ guṇā’ti? Avinibbhogesu hi rūpesu ‘ayaṃ imassa guṇo, ayaṃ imassa guṇo’ti na labbhā vattuṃ. Athāpi vadeyyuṃ – ‘yathā tesu tesu sambhāresu tassa tassa bhūtassa adhikatāya pathavīādīnaṃ sandhāraṇādīni kiccāni icchatha, evaṃ tejādiadhikesu sambhāresu rūpādīnaṃ adhikabhāvadassanato icchitabbametaṃ rūpādayo tesaṃ guṇā’ti. Te vattabbā – iccheyyāma, yadi āpādhikassa āsavassa gandhato pathavīadhike kappāse gandho adhikataro siyā, tejādhikassa ca uṇhodakassa vaṇṇatopi sītūdakassa vaṇṇo parihāyetha. Yasmā panetaṃ ubhayampi natthi, tasmā pahāyethetaṃ etesaṃ nissayabhūtānaṃ visesakappanaṃ, yathā avisesepi ekakalāpe bhūtānaṃ rūparasādayo aññamaññaṃ visadisā honti, evaṃ cakkhupasādādayo, avijjamānepi aññasmiṃ visesakāraṇeti gahetabbametaṃ. Lại nữa, một số vị nói: ‘Nhãn căn là sự trong sạch của các đại chủng có hỏa đại trội hơn; nhĩ, tỷ, thiệt căn là sự trong sạch của các đại chủng có phong, địa, thủy đại trội hơn; thân căn là (sự trong sạch) của tất cả (đại chủng)’. Các vị khác nói: ‘Nhãn căn là sự trong sạch của các đại chủng có hỏa đại trội hơn; nhĩ, tỷ, thiệt, thân căn là sự trong sạch của các đại chủng có không gian, phong, thủy, địa đại trội hơn’. Các vị ấy đáng bị nói rằng: ‘Hãy đưa ra kinh điển’. Chắc chắn họ sẽ không thấy được kinh điển. Một số vị trong đó nói lý do rằng: ‘Vì được hỗ trợ bởi các sắc cảnh v.v... là những đặc tính của hỏa đại v.v...’. Và các vị ấy đáng bị nói rằng: ‘Nhưng ai đã nói như vậy - rằng sắc cảnh v.v... là đặc tính của hỏa đại v.v...?’. Vì trong các sắc pháp bất ly, không thể nói rằng ‘đây là đặc tính của cái này, đây là đặc tính của cái này’. Nếu họ có thể nói: ‘Giống như trong các hợp thể này kia, do sự trội hơn của đại chủng này kia, các ngài chấp nhận các phận sự như nâng đỡ v.v... của địa đại v.v..., cũng vậy, trong các hợp thể có hỏa đại v.v... trội hơn, do thấy được sự trội hơn của sắc cảnh v.v..., nên phải chấp nhận rằng sắc cảnh v.v... là đặc tính của chúng’. Các vị ấy đáng bị nói rằng: ‘Chúng tôi sẽ chấp nhận, nếu mùi trong bông gòn có địa đại trội hơn lại trội hơn mùi của rượu có thủy đại trội hơn, và nếu màu của nước lạnh lại kém hơn màu của nước nóng có hỏa đại trội hơn. Nhưng vì cả hai điều này đều không có, do đó, hãy từ bỏ sự phỏng đoán về sự khác biệt của các đại chủng làm nơi nương tựa này. Giống như trong một kalāpa, dù các đại chủng không có sự khác biệt, các sắc cảnh, vị cảnh v.v... vẫn khác nhau, cũng vậy, nhãn căn v.v... (cũng khác nhau), dù không có nguyên nhân đặc biệt nào khác. Điều này nên được hiểu như vậy. Kiṃ pana taṃ yaṃ aññamaññassa asādhāraṇaṃ? Kammameva nesaṃ visesakāraṇaṃ. Tasmā kammavisesato etesaṃ viseso, na bhūtavisesato. Bhūtavisese hi sati pasādova nuppajjati. Samānānañhi pasādo, na visamānānanti porāṇā. Evaṃ kammevisasato visesavantesu ca etesu cakkhusotāni asampattavisayaggāhakāni attano nissayaṃ anallīnanissaye eva visaye viññāṇahetuttā. Ghānajivhākāyā [Pg.351] sampattavisayaggāhakā, nissayavasena ceva sayañca attano nissayaṃ allīneyeva visaye viññāṇahetuttā. Vậy, cái gì là nguyên nhân không chung cho nhau? Chính nghiệp là nguyên nhân đặc biệt của chúng. Do đó, sự khác biệt của chúng là do sự khác biệt của nghiệp, không phải do sự khác biệt của đại chủng. Vì khi có sự khác biệt của đại chủng, sắc thần kinh sẽ không thể sanh khởi. Các vị xưa nói: ‘Sắc thần kinh (sanh khởi) từ các (đại chủng) đồng đều, không phải từ các (đại chủng) không đồng đều’. Như vậy, trong số các sắc thần kinh này có sự khác biệt do sự khác biệt của nghiệp, nhãn căn và nhĩ căn bắt giữ đối tượng chưa tiếp cận, vì chúng là nguyên nhân cho thức sanh khởi trong đối tượng có nơi nương tựa không dính liền với nơi nương tựa của chính chúng. Tỷ, thiệt, thân căn bắt giữ đối tượng đã tiếp cận, vì chúng là nguyên nhân cho thức sanh khởi trong đối tượng đã dính liền với nơi nương tựa của chính chúng, cả về phương diện nơi nương tựa lẫn tự thân (đối tượng). Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘āpāthagatattāva ārammaṇaṃ sampattaṃ nāma. Candamaṇḍalasūriyamaṇḍalānañhi dvācattālīsayojanasahassamatthake ṭhitānaṃ vaṇṇo cakkhupasādaṃ ghaṭṭeti. So dūre ṭhatvā paññāyamānopi sampattoyeva nāma. Taṃgocarattā cakkhu sampattagocarameva nāma. Dūre rukkhaṃ chindantānampi, rajakānañca vatthaṃ dhovantānaṃ dūratova kāyavikāro paññāyati. Saddo pana dhātuparamparāya āgantvā sotaṃ ghaṭṭetvā saṇikaṃ vavatthānaṃ gacchatī’’ti vuttaṃ. Lại nữa, trong Chú giải nói rằng: “Chỉ vì đã đi vào tầm (āpāthagata), đối tượng được gọi là đã tiếp cận (sampatta). Vì màu sắc của mặt trăng và mặt trời, ở trên cao bốn mươi hai ngàn do-tuần, va chạm vào nhãn căn. Màu sắc ấy, dù được nhận biết khi đang ở xa, vẫn được gọi là đã tiếp cận. Vì có đối tượng như vậy, nhãn căn được gọi là có đối tượng đã tiếp cận. Cử chỉ thân thể của những người đốn cây ở xa, và của những người thợ giặt đang giặt đồ, được nhận biết từ xa. Nhưng âm thanh, sau khi đến qua sự nối tiếp của các đại, va chạm vào tai và từ từ đi đến sự xác định”. Tattha kiñcāpi āpāthagatattā ārammaṇaṃ sampattanti vuttaṃ, candamaṇḍalādivaṇṇo pana cakkhuṃ asampatto dūre ṭhitova paññāyati. Saddopi sace saṇikaṃ āgaccheyya, dūre uppanno cirena suyyeyya, paramparaghaṭṭanāya ca āgantvā sotaṃ ghaṭṭento asukadisāya nāmāti na paññāyeyya. Tasmā asampattagocarāneva tāni. Ở đó, mặc dù đã nói rằng ‘đối tượng đã tiếp cận vì đã đi vào tầm’, nhưng màu sắc của mặt trăng v.v... được nhận biết khi đang ở xa, chưa tiếp cận đến mắt. Nếu âm thanh đến từ từ, thì âm thanh phát sinh ở xa sẽ được nghe sau một thời gian dài, và khi đến qua sự va chạm nối tiếp và va chạm vào tai, sẽ không thể nhận biết được rằng ‘âm thanh ở hướng kia’. Do đó, chúng (nhãn và nhĩ) chỉ có đối tượng chưa tiếp cận. Ahiādisamānāni cetāni. Yathā hi ahi nāma bahi sittasammaṭṭhaṭṭhāne nābhiramati, saṅkāraṭṭhānatiṇapaṇṇagahanavammikāniyeva pana pavisitvā nipannakāle abhiramati, ekaggataṃ āpajjati, evameva cakkhupetaṃ visamajjhāsayaṃ maṭṭhesu suvaṇṇabhittiādīsu nābhiramati, oloketumpi na icchati, rūpacittapupphalatādicittesuyeva pana abhiramati. Tādisesu hi ṭhānesu cakkhumhi appahonte mukhampi vivaritvā oloketukāmā honti. Và những (sắc thần kinh) này giống như con rắn v.v... Giống như con rắn không thích nơi được tưới nước và quét dọn sạch sẽ bên ngoài, mà chỉ thích thú, đạt đến nhất tâm khi đi vào và nằm xuống ở nơi đống rác, bụi cỏ lá cây, gò mối; cũng vậy, nhãn căn này có khuynh hướng không đồng đều, không thích thú những nơi nhẵn nhụi như vách tường bằng vàng v.v..., thậm chí không muốn nhìn, mà chỉ thích thú những nơi đa dạng như hình ảnh đa dạng, hoa, dây leo v.v... Vì ở những nơi như vậy, khi mắt không đủ (để nhìn cho thỏa), người ta còn muốn mở cả miệng ra để nhìn. Susumāropi bahi nikkhanto gahetabbaṃ na passati, akkhīni nimmīletvāva carati. Yadā pana byāmasatamattaṃ udakaṃ ogāhitvā bilaṃ pavisitvā nipanno hoti, tadā tassa cittaṃ ekaggaṃ hoti sukhaṃ supati, evameva sotaṃ tampe bilajjhāsayaṃ ākāsasannissitaṃ kaṇṇacchiddakūpakeyeva ajjhāsayaṃ karoti. Kaṇṇacchiddākāsoyeva tassa saddasavane paccayo hoti. Ajaṭākāsopi vaṭṭatiyeva. Antoleṇasmiñhi sajjhāye kariyamāne na leṇacchadanaṃ bhinditvā saddo bahi nikkhamati, dvāravātapānacchiddehi pana nikkhamitvā dhātuparamparāyeva ghaṭṭento gantvā sotapasādaṃ ghaṭṭeti. Atha [Pg.352] tasmiṃ kāle ‘asuko nāma sajjhāyatī’ti leṇapiṭṭhe nisinnā jānanti. Con cá sấu cũng vậy, khi ra ngoài (bờ) không thấy được vật để bắt, nó đi lại và chỉ nhắm mắt. Nhưng khi nó lặn xuống nước sâu khoảng một trăm sải tay, đi vào hang và nằm xuống, lúc đó tâm nó trở nên nhất tâm, nó ngủ một cách an lạc; cũng vậy, nhĩ căn này có khuynh hướng thích hang hốc, nương vào không gian, nó tạo ra khuynh hướng chỉ trong cái hố là lỗ tai. Chính không gian của lỗ tai là duyên cho nó nghe âm thanh. Hư không (ajaṭākāsa) cũng được. Vì khi đang tụng đọc bên trong hang, âm thanh không phá vỡ mái hang để đi ra ngoài, nhưng sau khi thoát ra qua các khe hở của cửa chính và cửa sổ, nó đi, va chạm qua sự nối tiếp của các đại và va chạm vào nhĩ căn. Bấy giờ, những người ngồi trên mái hang biết rằng: ‘Người tên là... đang tụng đọc’. Evaṃ sante sampattagocaratā hoti. ‘Kiṃ panetaṃ sampattagocara’nti? ‘Āma, sampattagocaraṃ’. ‘Yadi evaṃ, dūre bherīādīsu vajjamānesu dūre saddoti jānanaṃ na bhaveyyā’ti? ‘No na bhavati. Sotapasādasmiñhi ghaṭṭite dūre saddo āsanne saddo, paratīre orimatīreti tathā tathā jānanākāro hoti. Dhammatā esā’ti. ‘Kiṃ etāya dhammatāya? Yato yato chiddaṃ tato tato savanaṃ hoti, candimasūriyādīnaṃ dassanaṃ viyāti asampattagocaramevetaṃ’. Khi như vậy, có sự là đối tượng đã đến. 'Vậy cái này có phải là đối tượng đã đến không?' 'Vâng, là đối tượng đã đến'. 'Nếu vậy, khi các (nhạc cụ) như trống lớn... được đánh ở xa, việc biết rằng 'âm thanh ở xa' sẽ không thể xảy ra sao?' 'Không, không phải là không xảy ra. Vì khi (âm thanh) va chạm vào nhĩ căn, cách biết theo từng trường-hợp rằng 'âm thanh ở xa', 'âm thanh ở gần', 'âm thanh ở bờ bên kia', 'âm thanh ở bờ bên này' vẫn xảy ra. Đây là pháp tánh'. 'Pháp tánh này thì sao? Nơi nào có khoảng trống, nơi đó có sự nghe, giống như việc nhìn thấy mặt trăng, mặt trời... Vì vậy, nó chính là đối tượng chưa đến'. Pakkhīpi rukkhe vā bhūmiyaṃ vā na ramati. Yadā pana ekaṃ vā dve vā leḍḍupāte atikkamma ajaṭākāsaṃ pakkhando hoti, tadā ekaggacittataṃ āpajjati, evameva ghānampi ākāsajjhāsayaṃ vātūpanissayagandhagocaraṃ. Tathā hi gāvo navavuṭṭhe deve bhūmiyaṃ ghāyitvā ghāyitvā ākāsābhimukhā hutvā vātaṃ ākaḍḍhanti. Aṅgulīhi gandhapiṇḍaṃ gahetvāpi ca upasiṅghanakāle vātaṃ anākaḍḍhanto neva tassa gandhaṃ jānāti. Cũng như loài chim không thích thú trên cây hay trên mặt đất. Nhưng khi vượt qua một hoặc hai tầm ném cục đất, bay vút lên bầu trời không vướng víu, bấy giờ nó đạt đến trạng thái nhất tâm. Cũng vậy, tỵ căn cũng có khuynh hướng về không gian, có mùi hương làm đối tượng với gió làm cận y duyên. Thật vậy, khi trời vừa mới mưa, những con bò ngửi mặt đất rồi hướng mặt lên trời mà hít gió. Và dù đã lấy một cục hương bằng các ngón tay, vào lúc ngửi, người không hít gió vào thì không hề biết mùi của nó. Kukkuropi bahi vicaranto khemaṭṭhānaṃ na passati leḍḍupahārādīhi upadduto hoti. Antogāmaṃ pavisitvā uddhanaṭṭhāne chārikaṃ byūhitvā nipannassa pana phāsukaṃ hoti, evameva jivhāpi gāmajjhāsayā āposannissitarasārammaṇā. Tathā hi tiyāmarattiṃ samaṇadhammaṃ katvāpi pātova pattacīvaramādāya gāmo pavisitabbo hoti. Sukkhakhādanīyassa ca na sakkā kheḷena atemitassa rasaṃ jānituṃ. Cũng như con chó đi lang thang bên ngoài không thấy nơi an ổn, bị quấy nhiễu bởi việc ném đá... Nhưng khi vào trong làng, cào tro ở nơi bếp lò rồi nằm xuống thì được thoải mái. Cũng vậy, thiệt căn cũng có khuynh hướng về làng, có vị làm đối tượng, nương tựa vào thủy đại. Thật vậy, dù đã thực hành sa-môn pháp suốt ba canh đêm, sáng sớm vẫn phải mang y bát vào làng. Và không thể biết được vị của vật thực khô khi nó chưa được làm ẩm bởi nước bọt. Siṅgālopi bahi caranto ratiṃ na vindati, āmakasusāne manussamaṃsaṃ khāditvā nipannasseva panassa phāsukaṃ hoti, evameva kāyopi upādiṇṇakajjhāsayo pathavīnissitaphoṭṭhabbārammaṇo. Tathā hi aññaṃ upādiṇṇakaṃ alabhamānā sattā attanova hatthatale sīsaṃ katvā nipajjanti. Ajjhattikabāhirā cassa pathavī ārammaṇaggahaṇe paccayo hoti. Susanthatassapi hi sayanassa, hatthe ṭhapitānampi vā phalānaṃ, na sakkā anisīdantena vā anippīḷentena vā thaddhamudubhāvo jānitunti. Ajjhattikabāhirāpathavī [Pg.353] etassa kāyapasādassa phoṭṭhabbajānane paccayo hoti. Evaṃ lakkhaṇādivavatthānatopetesaṃ asammissatā veditabbā. Aññeyeva hi cakkhupasādassa lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānagocarajjhāsayanissayā aññe sotapasādādīnanti asammissāneva cakkhāyatanādīni. Cũng như con chó rừng đi lang thang bên ngoài không tìm thấy sự thích thú, nhưng chỉ khi ăn thịt người ở nghĩa địa tử thi tươi rồi nằm xuống mới được thoải mái. Cũng vậy, thân căn cũng có khuynh hướng về (thân) chấp thủ, có xúc làm đối tượng, nương tựa vào địa đại. Thật vậy, khi không có được (thân) chấp thủ khác, các chúng sanh đặt đầu lên chính lòng bàn tay của mình mà nằm xuống. Và địa đại bên trong và bên ngoài là duyên để nó bắt đối tượng. Vì rằng, đối với cái giường dù được trải rất tốt, hay đối với những trái cây được đặt trên tay, người không ngồi lên hoặc không ấn vào thì không thể biết được tính chất cứng-mềm. (Vì vậy,) địa đại bên trong và bên ngoài là duyên để thân căn này biết xúc. Như vậy, cũng cần phải biết sự không pha trộn của chúng qua việc phân định tướng v.v... Vì tướng, vị, sự hiện hữu, nhân gần, đối tượng, khuynh hướng, nơi nương của nhãn căn là khác, và của nhĩ căn v.v... cũng khác. Vì vậy, nhãn xứ v.v... thực sự không pha trộn. Apica nesaṃ asammissatāya ayaṃ upamāpi veditabbā – yathā hi pañcavaṇṇānaṃ dhajānaṃ ussāpitānaṃ kiñcāpi chāyā ekābaddhā viya hoti, tassa tassa pana aññamaññaṃ asammissāva yathā ca pañcavaṇṇena kappāsena vaṭṭiṃ katvā dīpe jālite kiñcāpi jālā ekābaddhā viya hoti, tassa tassa pana aṃsuno pāṭiyekkā pāṭiyekkā jālā asammissā eva, evameva kiñcāpi imāni pañcāyatanāni ekasmiṃ attabhāve samosaṭāni aññamaññaṃ pana asammissāneva. Na kevalañca imāneva pañca, sesarūpānipi asammissāneva. Imasmiñhi sarīre heṭṭhimakāyo majjhimakāyo uparimakāyoti tayo koṭṭhāsā. Tattha nābhito paṭṭhāya heṭṭhā heṭṭhimakāyo nāma. Tasmiṃ kāyadasakaṃ, bhāvadasakaṃ, āhārasamuṭṭhānāni aṭṭha, utusamuṭṭhānāni aṭṭha, cittasamuṭṭhānāni aṭṭhāti catucattālīsa rūpāni. Nābhito uddhaṃ yāva galavāṭakā majjhimakāyo nāma. Tattha ca kāyadasakaṃ, bhāvadasakaṃ, vatthudasakaṃ, āhārasamuṭṭhānādīni tīṇi aṭṭhakānīti catupaññāsa rūpāni. Galavāṭakato uddhaṃ uparimakāyo nāma. Tattha cakkhudasakaṃ, sotadasakaṃ, ghānadasakaṃ, jivhādasakaṃ, kāyadasakaṃ, bhāvadasakaṃ, āhārasamuṭṭhānādīni tīṇi aṭṭhakānīti caturāsīti rūpāni. Hơn nữa, về sự không pha trộn của chúng, cũng cần biết ví dụ này: Giống như đối với những lá cờ năm màu được dựng lên, dù bóng của chúng dường như liền một khối, nhưng bóng của mỗi lá cờ không hề pha trộn với nhau; và giống như khi làm bấc đèn bằng sợi bông năm màu rồi thắp đèn lên, dù ngọn lửa dường như liền một khối, nhưng ngọn lửa của mỗi sợi chỉ là riêng biệt, không hề pha trộn. Cũng vậy, dù năm xứ này cùng tụ hội trong một thân mạng, nhưng chúng không hề pha trộn với nhau. Và không chỉ năm (sắc) này, mà các sắc còn lại cũng không hề pha trộn. Vì trong thân này có ba phần: phần thân dưới, phần thân giữa, và phần thân trên. Trong đó, từ rốn trở xuống gọi là phần thân dưới. Trong đó có 44 sắc: thân thập pháp, tính thập pháp, tám (sắc) do vật thực sanh, tám (sắc) do thời tiết sanh, tám (sắc) do tâm sanh. Từ rốn trở lên đến cổ họng gọi là phần thân giữa. Trong đó có 54 sắc: thân thập pháp, tính thập pháp, vật thập pháp, và ba nhóm tám (sắc) do vật thực v.v... sanh. Từ cổ họng trở lên gọi là phần thân trên. Trong đó có 84 sắc: nhãn thập pháp, nhĩ thập pháp, tỵ thập pháp, thiệt thập pháp, thân thập pháp, tính thập pháp, và ba nhóm tám (sắc) do vật thực v.v... sanh. Tattha cakkhupasādassa paccayāni cattāri mahābhūtāni, vaṇṇo gandho raso ojā, jīvitindriyaṃ cakkhupasādoti idaṃ ekantato avinibhuttānaṃ dasannaṃ nipphannarūpānaṃ vasena cakkhudasakaṃ nāma. Iminā nayena sesānipi veditabbāni. Tesu heṭṭhimakāye rūpaṃ majjhimakāyauparimakāyarūpehi saddhiṃ asammissaṃ. Sesakāyadvayepi rūpaṃ itarehi saddhiṃ asammissameva. Yathā hi sāyanhasamaye pabbatacchāyā ca rukkhacchāyā ca kiñcāpi ekābaddhā viya honti aññamaññaṃ pana asammissāva evaṃ imesupi kāyesu catucattālīsa catupaññāsa caturāsīti rūpāni ca kiñcāpi ekābaddhāni viya honti, aññamaññaṃ pana asammissānevāti. Trong đó, bốn đại hiển, sắc, hương, vị, vật thực, mạng quyền, và nhãn căn—nhóm này, do là mười sắc thực tại không thể tách rời một cách tuyệt đối, được gọi là nhãn thập pháp. Theo phương pháp này, cần phải biết các (thập pháp) còn lại. Trong các sắc đó, sắc ở phần thân dưới không pha trộn với các sắc của phần thân giữa và phần thân trên. Sắc ở hai phần thân còn lại cũng không pha trộn với (sắc) của các phần thân khác. Giống như vào buổi chiều, bóng núi và bóng cây dù dường như liền một khối, nhưng chúng không hề pha trộn với nhau. Cũng vậy, trong các phần thân này, 44, 54, và 84 sắc dù dường như liền một khối, nhưng chúng không hề pha trộn với nhau. 616. Rūpāyatananiddese [Pg.354] vaṇṇova vaṇṇanibhā; nibhātīti vā nibhā. Cakkhuviññāṇassa pākaṭā hotīti attho. Vaṇṇova nibhā vaṇṇanibhā. Saddhiṃ nidassanena sanidassanaṃ, cakkhuviññāṇena passitabbanti attho. Saddhiṃ paṭighena sappaṭighaṃ, paṭighaṭṭananighaṃsajanakanti attho. Nīlādīsu umāpupphasamānaṃ nīlaṃ, kaṇikārapupphasamānaṃ pītakaṃ, bandhujīvakapupphasamānaṃ lohitakaṃ, osadhitārakasamānaṃ odātaṃ. Jhāmaṅgārasamānaṃ kāḷakaṃ, mandarattaṃ sinduvārakaravīramakuḷasamānaṃ mañjiṭṭhakaṃ. ‘‘Harittacahemavaṇṇakāmaṃsumukhapakkamā’’ti (jā. 1.15.133) ettha pana kiñcāpi ‘harī’ti suvaṇṇaṃ vuttaṃ, parato panassa jātarūpaggahaṇena gahitattā idha sāmaṃ hari nāma. Imāni satta vatthuṃ anāmasitvā sabhāveneva dassitāni. 616. Trong phần giải thích về sắc xứ, chính sắc là sắc quang; hoặc là, do chiếu sáng nên gọi là quang. Nghĩa là: trở nên rõ ràng đối với nhãn thức. Chính sắc là quang, (nên gọi là) sắc quang. Cùng với sự thấy được là hữu kiến, nghĩa là có thể được thấy bởi nhãn thức. Cùng với sự va chạm là hữu đối ngại, nghĩa là làm phát sinh sự va chạm, cọ xát. Trong các màu xanh v.v..., màu giống hoa lanh là màu xanh lam, màu giống hoa kaṇikāra là màu vàng, màu giống hoa bandhujīvaka là màu đỏ, màu giống sao mai là màu trắng. Màu giống than củi đã cháy là màu đen, màu hơi đỏ, giống nụ hoa sinduvāra và karavīra là màu đỏ son. Mặt khác, trong câu “Harittacahemavaṇṇakāmaṃsumukhapakkamā”ti, mặc dù vàng được gọi là ‘hari’, nhưng vì về sau nó được đề cập bằng từ jātarūpa, nên ở đây, màu vàng nhạt được gọi là hari. Bảy loại này được trình bày chỉ bằng tự tánh của chúng, không đề cập đến vật thể. Harivaṇṇanti haritasaddalavaṇṇaṃ. Ambaṅkuravaṇṇanti ambaṅkurena samānavaṇṇaṃ. Imāni dve vatthuṃ āmasitvā dassitāni. Dīghādīni dvādasa vohārato dassitāni. So ca nesaṃ vohāro upanidhāyasiddho ceva sannivesasiddho ca. Dīghādīni hi aññamaññaṃ upanidhāyasiddhāni, vaṭṭādīni sannivesavisesena. Tattha rassaṃ upanidhāya tato uccataraṃ dīghaṃ, taṃ upanidhāya tato nīcataraṃ rassaṃ. Thūlaṃ upanidhāya tato khuddakataraṃ aṇuṃ, taṃ upanidhāya tato mahantataraṃ thūlaṃ. Cakkasaṇṭhānaṃ vaṭṭaṃ, kukkuṭaṇḍasaṇṭhānaṃ parimaṇḍalaṃ. Catūhi aṃsehi yuttaṃ caturaṃsaṃ. Chaḷaṃsādīsupi eseva nayo. Ninnanti onataṃ, thalanti unnataṃ. Harivaṇṇaṃ là màu của bãi cỏ xanh. Ambaṅkuravaṇṇaṃ là màu giống như chồi xoài. Hai loại này được trình bày bằng cách đề cập đến vật thể. Mười hai loại, dài v.v..., được trình bày theo cách nói thông thường. Và cách nói thông thường về chúng được thành tựu do so sánh và do sự sắp xếp. Thật vậy, dài v.v... được thành tựu do so sánh với nhau, tròn v.v... được thành tựu do sự sắp xếp đặc biệt. Trong đó, so với cái ngắn, cái cao hơn được gọi là dài; so với cái đó, cái thấp hơn được gọi là ngắn. So với cái thô, cái nhỏ hơn được gọi là vi tế; so với cái đó, cái lớn hơn được gọi là thô. Hình dạng bánh xe là tròn, hình dạng trứng gà là hình bầu dục. Có bốn cạnh là hình vuông. Đối với hình sáu cạnh v.v... cũng theo cách tương tự. Ninnaṃ là chỗ trũng, thalaṃ là chỗ cao. Tattha yasmā dīghādīni phusitvā sakkā jānituṃ, nīlādīni panevaṃ na sakkā, tasmā na nippariyāyena dīghaṃ rūpāyatanaṃ; tathā rassādīni. Taṃ taṃ nissāya pana tathā tathā ṭhitaṃ dīghaṃ rassanti tena tena vohārena rūpāyatanamevettha bhāsitanti veditabbaṃ. Chāyā ātapoti idaṃ aññamaññaparicchinnaṃ; tathā āloko andhakāro ca. Abbhā mahikātiādīni cattāri vatthunāva dassitāni. Tattha ‘abbhā’ti valāhako. ‘Mahikā’ti himaṃ. Imehi catūhi abbhādīnaṃ vaṇṇā dassitā. Candamaṇḍalassa vaṇṇanibhātiādīhi tesaṃ tesaṃ pabhāvaṇṇā dassitā. Trong đó, vì những vật dài v.v... có thể được biết bằng cách chạm vào, nhưng các màu xanh v.v... thì không thể được biết như vậy, do đó, cái dài không phải là sắc xứ một cách trực tiếp; tương tự đối với cái ngắn v.v... Tuy nhiên, cần phải hiểu rằng, chính sắc xứ, nương vào các đại chủng này khác và tồn tại theo cách này cách khác, đã được nói đến ở đây bằng các cách gọi thông thường này khác là ‘dài’, ‘ngắn’. Bóng và nắng, hai loại này được phân định lẫn nhau; tương tự, ánh sáng và bóng tối. Bốn loại, mây, sương v.v..., được trình bày chính bằng vật thể của chúng. Trong đó, ‘abbhā’ là mây. ‘Mahikā’ là sương. Bằng bốn từ này, các màu sắc của mây v.v... được trình bày. Bằng các từ ‘sắc quang của mặt trăng’ v.v..., các màu sắc rực rỡ của những thứ đó được trình bày. Tattha candamaṇḍalādīnaṃ vatthūnaṃ evaṃ viseso veditabbo – maṇimayaṃ rajatapaṭicchannaṃ ekūnapaññāsayojanāyāmavitthāraṃ candassa devaputtassa vimānaṃ [Pg.355] candamaṇḍalaṃ nāma. Sovaṇṇamayaṃ phalikapaṭicchannaṃ samapaṇṇāsayojanāyāmavitthāraṃ sūriyassa devaputtassa vimānaṃ sūriyamaṇḍalaṃ nāma. Sattaratanamayāni sattaṭṭhadasadvādasayojanāyāmavitthārāni tesaṃ tesaṃ devaputtānaṃ vimānāni tārakarūpāni nāma. Trong đó, sự khác biệt của các vật thể như mặt trăng v.v... cần được hiểu như sau: Lâu đài của Nguyệt thiên tử, làm bằng ngọc, được bọc bằng bạc, có chiều dài và chiều rộng bốn mươi chín do tuần, được gọi là mặt trăng. Lâu đài của Nhật thiên tử, làm bằng vàng, được bọc bằng pha lê, có chiều dài và chiều rộng đúng năm mươi do tuần, được gọi là mặt trời. Các lâu đài của các vị thiên tử này khác, làm bằng bảy báu, có chiều dài và chiều rộng bảy, tám, mười, mười hai do tuần, được gọi là các vì sao. Tattha heṭṭhā cando, sūriyo upari, ubhinnamantaraṃ yojanaṃ hoti. Candassa heṭṭhimantato sūriyassa uparimanto yojanasataṃ hoti. Dvīsu passesu nakkhattatārakā gacchanti. Etesu pana tīsu cando dandhagamano, sūriyo sīghagamano, nakkhattatārakā sabbasīghagamanā. Kālena candimasūriyānaṃ purato honti kālena pacchā. Trong đó, mặt trăng ở dưới, mặt trời ở trên, khoảng cách giữa cả hai là một do tuần. Từ điểm thấp nhất của mặt trăng đến điểm cao nhất của mặt trời là một trăm do tuần. Các tinh tú và vì sao di chuyển ở hai bên. Hơn nữa, trong ba loại này, mặt trăng di chuyển chậm, mặt trời di chuyển nhanh, các tinh tú và vì sao di chuyển nhanh nhất. Đôi khi chúng ở phía trước mặt trăng và mặt trời, đôi khi ở phía sau. Ādāsamaṇḍalanti kaṃsamayaṃ. Maṇīti ṭhapetvā veḷuriyaṃ seso jotirasādianekappabhedo. Saṅkhoti sāmuddiko; muttā sāmuddikāpi, sesāpi. Veḷuriyoti veḷuvaṇṇamaṇi. Jātarūpaṃ vuccati satthuvaṇṇo. Satthā hi suvaṇṇavaṇṇo, suvaṇṇampi satthuvaṇṇaṃ. Rajataṃ vuccati kahāpaṇo – lohamāsako dārumāsako jatumāsako, ye ‘vohāraṃ gacchantī’ti (pārā. 584) vuttaṃ taṃ sabbampi idha gahitaṃ. Ādāsamaṇḍalaṃ là đĩa làm bằng đồng. Maṇi là các loại đá quý khác nhau như jotirasa v.v..., ngoại trừ veḷuriya. Saṅkho là ốc xà cừ từ biển; muttā là ngọc trai, có thể từ biển hoặc các loại khác. Veḷuriyo là ngọc có màu tre. Sắc của bậc Đạo Sư được gọi là jātarūpa. Thật vậy, bậc Đạo Sư có sắc vàng, và vàng cũng có sắc của bậc Đạo Sư. Kahāpaṇa được gọi là rajata – đồng māsaka, gỗ māsaka, nhựa cánh kiến māsaka, những thứ được nói là ‘đi vào giao dịch’, tất cả những thứ đó đều được bao gồm ở đây. Yaṃ vā panaññampīti iminā pāḷiāgataṃ ṭhapetvā sesaṃ taṭṭikapilotikakaṇṇikavaṇṇādibhedaṃ rūpaṃ gahitaṃ. Tañhi sabbaṃ yevāpanakesu paviṭṭhaṃ. Bằng câu “Yaṃ vā panaññampi”, ngoại trừ những gì đã được đề cập trong Pāli, sắc còn lại, với các loại khác nhau như màu của chiếu, giẻ rách, nấm v.v... được bao gồm. Thật vậy, tất cả những thứ đó đều được bao gồm trong các sắc pháp hỗn hợp. Evametaṃ nīlādinā bhedena bhinnampi rūpaṃ sabbaṃ lakkhaṇādīhi abhinnameva. Sabbañhetaṃ cakkhupaṭihananalakkhaṇaṃ rūpaṃ, cakkhuviññāṇassa visayabhāvarasaṃ, tasseva gocarapaccupaṭṭhānaṃ, catumahābhūtapadaṭṭhānaṃ. Yathā cetaṃ tathā sabbānipi upādārūpāni. Yattha pana viseso atthi tattha vakkhāma. Sesamettha cakkhāyatananiddese vuttanayeneva veditabbaṃ. Kevalañhi tattha cakkhupubbaṅgamo niddeso idha rūpapubbaṅgamo. Tattha ‘cakkhuṃ peta’ntiādīni cuddasa nāmāni, idha ‘rūpaṃpeta’ntiādīni tīṇi. Sesaṃ tādisameva. Yathā hi catūhi catūhi nayehi paṭimaṇḍetvā cakkhuṃ vavatthāpetuṃ terasa vārā vuttā, idhāpi te tatheva vuttāti. Như vậy, tất cả sắc này, mặc dù được phân biệt thành các loại xanh v.v..., đều không khác nhau về tướng v.v... Thật vậy, tất cả sắc này có tướng là sự va chạm với nhãn, có phận sự là đối tượng của nhãn thức, có sự biểu hiện là cảnh giới của chính nhãn thức đó, có nhân cần thiết là bốn đại chủng. Và cũng như sắc này, tất cả các sắc y sinh cũng vậy. Tuy nhiên, ở đâu có sự khác biệt, chúng tôi sẽ nói ở đó. Phần còn lại ở đây nên được hiểu theo cách đã được nói trong phần giải thích về nhãn xứ. Thật vậy, chỉ là ở đó, phần giải thích lấy nhãn làm đầu, còn ở đây, lấy sắc làm đầu. Ở đó có mười bốn tên gọi, ‘cakkhuṃ petaṃ’ v.v..., ở đây có ba, ‘rūpaṃ petaṃ’ v.v... Phần còn lại cũng tương tự. Thật vậy, cũng như mười ba đoạn đã được nói để xác định nhãn, được trang hoàng bằng bốn và bốn phương pháp, ở đây chúng cũng được nói theo cách tương tự. 620. Saddāyatananiddese bherisaddoti mahābherīpahaṭabherīnaṃ saddo. Mudiṅgasaṅkhapaṇavasaddāpi mudiṅgādipaccayā saddā. Gītasaṅkhāto saddo gītasaddo[Pg.356]. Vuttāvasesānaṃ vīṇādīnaṃ tantibaddhānaṃ saddo vāditasaddo. Sammasaddoti kaṃsatālakaṭṭhatālasaddo. Pāṇisaddoti pāṇippahārasaddo. Sattānaṃ nigghosasaddoti bahūnaṃ sannipatitānaṃ apaññāyamānapadabyañjananigghosasaddo. Dhātūnaṃ sannighātasaddoti rukkhānaṃ aññamaññanighaṃsanaghaṇṭikākoṭanādisaddo. Vātassa vāyato saddo vātasaddo. Udakassa sandamānassa vā paṭihatassa vā saddo udakasaddo. Manussānaṃ sallāpādisaddo manussasaddo. Taṃ ṭhapetvā seso sabbopi amanussasaddo. Iminā padadvayena sabbopi saddo pariyādinno. Evaṃ santepi vaṃsaphālanapilotikaphālanādīsu pavatto pāḷiyaṃ anāgatasaddo yevāpanakaṭṭhānaṃ paviṭṭhoti veditabbo. 620. Trong phần giải về thanh xứ, tiếng trống (bherisaddo) là tiếng của trống lớn, trống da. Tiếng trống cơm, ốc tù và, trống panava cũng là các âm thanh có nhân duyên từ trống cơm v.v... Âm thanh được gọi là tiếng hát là tiếng hát (gītasaddo). Tiếng của các nhạc cụ có dây chằng như đàn tỳ bà v.v... còn lại sau những gì đã được nói là tiếng nhạc cụ (vāditasaddo). Tiếng sammasadda là tiếng chập chõa đồng, tiếng phách gỗ. Tiếng tay (pāṇisaddo) là tiếng vỗ tay. Tiếng la hét của chúng sanh (sattānaṃ nigghosasaddo) là tiếng la hét không rõ từ và chữ của nhiều người tụ tập lại. Tiếng va chạm của các yếu tố (dhātūnaṃ sannighātasaddo) là tiếng phát sinh do cây cối cọ xát vào nhau, tiếng chuông v.v... Tiếng của gió đang thổi là tiếng gió (vātasaddo). Tiếng của nước đang chảy hoặc bị gió thổi là tiếng nước (udakasaddo). Tiếng nói chuyện v.v... của con người là tiếng người (manussado). Ngoại trừ tiếng đó, tất cả còn lại là tiếng phi nhân (amanussado). Với hai từ này, tất cả âm thanh đều được bao gồm. Dù đã như vậy, âm thanh phát sinh từ việc chẻ tre, xé vải vụn v.v... không được đề cập trong Pāli nên được hiểu là đã được bao gồm trong phần tổng quát. Evamayaṃ bherīsaddādinā bhedena bhinnopi saddo lakkhaṇādīhi abhinnoyeva. Sabbopi hesa sotapaṭihananalakkhaṇo saddo sotaviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarapaccupaṭṭhāno. Sesaṃ cakkhāyatananiddese vuttanayeneva veditabbaṃ. Idhāpi hi catūhi catūhi nayehi paṭimaṇḍitā terasa vārā vuttā. Tesaṃ attho sakkā vuttanayeneva jānitunti na vitthārito. Như vậy, âm thanh này dù được phân chia theo các loại như tiếng trống v.v... vẫn không khác biệt về trạng thái v.v... Quả thật, tất cả âm thanh này có trạng thái là sự va chạm vào nhĩ căn, có phận sự là làm đối tượng cho nhĩ thức, có sự hiện khởi là cảnh giới của chính nhĩ thức ấy. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần giải về nhãn xứ. Quả thật, ở đây cũng vậy, mười ba đoạn, mỗi đoạn được trang hoàng bởi bốn phương pháp, đã được nói đến. Ý nghĩa của chúng có thể được biết theo phương pháp đã được nói, vì vậy không được giải rộng. 624. Gandhāyatananiddese mūlagandhoti yaṃ kiñci mūlaṃ paṭicca nibbatto gandho. Sāragandhādīsupi eseva nayo. Asiddhadusiddhānaṃ ḍākādīnaṃ gandho āmakagandho. Macchasakalikāpūtimaṃsasaṃkiliṭṭhasappiādīnaṃ gandho vissagandho. Sugandhoti iṭṭhagandho. Duggandhoti aniṭṭhagandho. Iminā padadvayena sabbopi gandho pariyādinno. Evaṃ santepi kaṇṇakagandhapilotikagandhādayo pāḷiyaṃ anāgatā sabbepi gandhā yevāpanakaṭṭhānaṃ paviṭṭhāti veditabbā. 624. Trong phần giải về hương xứ, mùi rễ (mūlagandho) là mùi hương phát sinh do nương vào bất cứ rễ cây nào. Trong các loại mùi như mùi lõi cây v.v... cũng theo phương pháp này. Mùi của các loại rau v.v... chưa được nấu hoặc nấu chưa kỹ là mùi sống (āmakagandho). Mùi của vảy cá, thịt thối, bơ sữa đã ôi thiu v.v... là mùi tanh (vissagandho). Mùi thơm (sugandho) là mùi hương đáng ưa thích. Mùi hôi (duggandho) là mùi hương không đáng ưa thích. Với hai từ này, tất cả mùi hương đều được bao gồm. Dù đã như vậy, các mùi như mùi nấm, mùi vải vụn v.v... không được đề cập trong Pāli nên được hiểu là đã được bao gồm trong phần tổng quát. Evamayaṃ mūlagandhādinā bhedena bhinnopi gandho lakkhaṇādīhi abhinnoyeva. Sabbopi hesa ghānapaṭihananalakkhaṇo gandho, ghānaviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarapaccupaṭṭhāno. Sesaṃ cakkhāyatananiddese vuttanayeneva veditabbaṃ. Idhāpi hi tatheva dvipaññāsanayapaṭimaṇḍitā terasa vārā vuttā. Te atthato pākaṭāyeva. Như vậy, mùi hương này dù được phân chia theo các loại như mùi rễ v.v... vẫn không khác biệt về trạng thái v.v... Quả thật, tất cả mùi hương này có trạng thái là sự va chạm vào tỷ căn, có phận sự là làm đối tượng cho tỷ thức, có sự hiện khởi là cảnh giới của chính tỷ thức ấy. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần giải về nhãn xứ. Quả thật, ở đây cũng vậy, giống như thế, mười ba đoạn được trang hoàng bởi năm mươi hai phương pháp đã được nói đến. Về mặt ý nghĩa, chúng đã rõ ràng. 628. Rasāyatananiddese [Pg.357] mūlarasoti yaṃkiñci mūlaṃ paṭicca nibbattaraso. Khandharasādīsupi eseva nayo. Ambilanti takkambilādi. Madhuranti ekantato gosappiādi. Madhu pana kasāvayuttaṃ ciranikkhittaṃ kasāvaṃ hoti. Phāṇitaṃ khāriyuttaṃ ciranikkhittaṃ khāriyaṃ hoti. Sappi pana ciranikkhittaṃ vaṇṇagandhe jahantampi rasaṃ na jahatīti tadeva ekantamadhuraṃ. Tittakanti nimbapaṇṇādi. Kaṭukanti siṅgiveramaricādi. Loṇikanti sāmuddikaloṇādi. Khārikanti vātiṅgaṇakaḷīrādi. Lambilanti badarāmalakakapiṭṭhasālavādi. Kasāvanti haritakādi. Ime sabbepi rasā vatthuvasena vuttā. Taṃtaṃvatthuto panettha rasova ambilādīhi nāmehi vuttoti veditabbo. Sādūti iṭṭharaso, asādūti aniṭṭharaso. Iminā padadvayena sabbopi raso pariyādinno. Evaṃ santepi leḍḍurasabhittirasapilotikarasādayo pāḷiyaṃ anāgatā sabbepi rasā yevāpanakaṭṭhānaṃ paviṭṭhāti veditabbā. 628. Trong phần giải về vị xứ, vị rễ (mūlaraso) là vị phát sinh do nương vào bất cứ rễ cây nào. Trong các vị như vị thân cây v.v... cũng theo phương pháp này. Vị chua (ambila) là sữa chua v.v... Vị ngọt (madhura) thuần túy là bơ sữa bò v.v... Còn mật ong thì có vị chát, để lâu thì có vị chát. Đường phèn có vị mặn đắng, để lâu thì có vị mặn đắng. Còn bơ sữa, dù để lâu mất màu và mùi, cũng không mất vị, vì vậy, chỉ có bơ sữa là ngọt thuần túy. Vị đắng (tittaka) là lá neem v.v... Vị cay (kaṭuka) là gừng, tiêu v.v... Vị mặn (loṇika) là muối biển v.v... Vị mặn đắng (khārika) là cà non v.v... Vị chua ngọt (lambila) là mứt táo ta, me rừng, quả limonia v.v... Vị chát (kasāva) là quả haritaki v.v... Tất cả các vị này được nói theo vật chứa. Tuy nhiên, ở đây nên hiểu rằng chính vị từ các vật chứa ấy được gọi bằng các tên như chua v.v... Vị ngon (sādu) là vị đáng ưa thích, vị dở (asādu) là vị không đáng ưa thích. Với hai từ này, tất cả các vị đều được bao gồm. Dù đã như vậy, các vị như vị của đất sét, vị của tường, vị của vải vụn v.v... không được đề cập trong Pāli nên được hiểu là đã được bao gồm trong phần tổng quát. Evamayaṃ mūlarasādinābhedena bhinnopi raso lakkhaṇādīhi abhinnoyeva. Sabbopi hesa jivhāpaṭihananalakkhaṇo raso, jivhāviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarapaccupaṭṭhāno. Sesaṃ cakkhāyatananiddese vuttanayeneva veditabbaṃ. Idhāpi hi tatheva dvipaññāsanayapaṭimaṇḍitā terasa vārā vuttā. Như vậy, vị này dù được phân chia theo các loại như vị rễ v.v... vẫn không khác biệt về trạng thái v.v... Quả thật, tất cả vị này có trạng thái là sự va chạm vào thiệt căn, có phận sự là làm đối tượng cho thiệt thức, có sự hiện khởi là cảnh giới của chính thiệt thức ấy. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần giải về nhãn xứ. Quả thật, ở đây cũng vậy, giống như thế, mười ba đoạn được trang hoàng bởi năm mươi hai phương pháp đã được nói đến. 632. Itthindriyaniddese yanti karaṇavacanaṃ. Yena kāraṇena itthiyā itthiliṅgādīni hontīti ayamettha attho. Tattha ‘liṅga’nti saṇṭhānaṃ. Itthiyā hi hatthapādagīvāurādīnaṃ saṇṭhānaṃ na purisassa viya hoti. Itthīnañhi heṭṭhimakāyo visado hoti, uparimakāyo avisado. Hatthapādā khuddakā, mukhaṃ khuddakaṃ. Nimittanti sañjānanaṃ. Itthīnañhi uramaṃsaṃ avisadaṃ hoti, mukhaṃ nimmassudāṭhikaṃ. Kesabandhavatthaggahaṇampi na purisānaṃ viya hoti. Kuttanti kiriyā. Itthiyo hi daharakāle suppakamusalakehi kīḷanti, cittadhītalikāya kīḷanti, mattikavākena suttakaṃ nāma kantanti. Ākappoti gamanādiākāro. Itthiyo hi gacchamānā avisadā gacchanti, tiṭṭhamānā nipajjamānā nisīdamānā khādamānā bhuñjamānā avisadā bhuñjanti. Purisampi hi avisadaṃ disvā mātugāmo [Pg.358] viya gacchati tiṭṭhati nipajjati nisīdati khādati bhuñjatīti vadanti. 632. Trong phần giải về nữ căn, từ 'do' (yaṃ) là từ chỉ nguyên nhân. Ý nghĩa ở đây là 'do nguyên nhân nào mà người nữ có nữ tướng v.v...'. Trong đó, 'tướng' (liṅga) là hình dáng. Quả thật, hình dáng tay, chân, cổ, ngực v.v... của người nữ không giống như của người nam. Quả thật, phần thân dưới của người nữ thì thon gọn, phần thân trên thì đầy đặn. Tay chân thì nhỏ, mặt thì nhỏ. 'Dấu hiệu' (nimitta) là sự nhận biết. Quả thật, phần thịt ngực của người nữ thì đầy đặn, mặt không có râu, ria. Cách búi tóc, cách mặc y phục cũng không giống như của người nam. 'Cử chỉ' (kutta) là hành động. Quả thật, khi còn nhỏ, các cô gái chơi với sàng nhỏ, chày nhỏ; chơi với búp bê xinh đẹp; kéo sợi bằng con quay làm bằng đất sét. 'Dáng điệu' (ākappo) là cử chỉ đi lại v.v... Quả thật, khi đi, người nữ đi một cách yểu điệu; khi đứng, khi nằm, khi ngồi, khi nhai, khi ăn, họ cũng (làm những việc ấy) một cách yểu điệu. Quả thật, khi thấy người nam nào có dáng điệu yểu điệu, người ta nói rằng: 'Đi như đàn bà', 'đứng như đàn bà', 'nằm như đàn bà', 'ngồi như đàn bà', 'nhai như đàn bà', 'ăn như đàn bà'. Itthattaṃ itthibhāvoti ubhayampi ekatthaṃ; itthisabhāvoti attho. Ayaṃ kammajo paṭisandhisamuṭṭhito. Itthiliṅgādīni pana itthindriyaṃ paṭicca pavatte samuṭṭhitāni. Yathā hi bīje sati, bījaṃ paṭicca, bījapaccayā rukkho vaḍḍhitvā sākhāviṭapasampanno hutvā ākāsaṃ pūretvā tiṭṭhati, evameva itthibhāvasaṅkhāte itthindriye sati itthiliṅgādīni honti. Bījaṃ viya hi itthindriyaṃ, bījaṃ paṭicca vaḍḍhitvā ākāsaṃ pūretvā ṭhitarukkho viya itthindriyaṃ paṭicca itthiliṅgādīni pavatte samuṭṭhahanti. Tattha itthindriyaṃ na cakkhuviññeyyaṃ, manoviññeyyameva. Itthiliṅgādīni cakkhuviññeyyānipi manoviññeyyānipi. Nữ tánh (itthattaṃ) và nữ tướng (itthibhāvo), cả hai đều có cùng một nghĩa; nghĩa là bản chất của nữ giới. Sắc pháp này do nghiệp sanh, khởi lên lúc tái sanh. Còn các tướng nữ v.v... thì nương vào nữ quyền mà khởi lên trong dòng sinh mệnh. Ví như khi có hạt giống, nương vào hạt giống, do hạt giống làm duyên, cây cối lớn lên, đầy đủ cành nhánh, vươn lên chiếm đầy không gian; cũng vậy, khi có nữ quyền được gọi là nữ tướng, thì các tướng nữ v.v... mới có. Thật vậy, nữ quyền giống như hạt giống; giống như cây cối nương vào hạt giống mà lớn lên, chiếm đầy không gian, các tướng nữ v.v... cũng nương vào nữ quyền mà khởi lên trong dòng sinh mệnh. Trong đó, nữ quyền không phải là đối tượng của nhãn thức, mà chỉ là đối tượng của ý thức. Các tướng nữ v.v... vừa là đối tượng của nhãn thức, vừa là đối tượng của ý thức. Idaṃ taṃ rūpaṃ itthindriyanti idaṃ taṃ rūpaṃ, yathā cakkhundriyādīni purisassāpi honti, na evaṃ; niyamato pana itthiyā eva indriyaṃ ‘itthindriyaṃ’. Về câu ‘Sắc pháp ấy là nữ quyền’ (idaṃ taṃ rūpaṃ itthindriyanti): Sắc pháp ấy không giống như nhãn quyền v.v... cũng có ở nam giới; mà một cách chắc chắn, quyền chỉ có ở nữ giới mới được gọi là ‘nữ quyền’. 633. Purisindriyepi eseva nayo. Purisaliṅgādīni pana itthiliṅgādīnaṃ paṭipakkhato veditabbāni. Purisassa hi hatthapādagīvāurādīnaṃ saṇṭhānaṃ na itthiyā viya hoti. Purisānañhi uparimakāyo visado hoti heṭṭhimakāyo avisado, hatthapādā mahantā, mukhaṃ mahantaṃ, uramaṃsaṃ visadaṃ, massudāṭhikā uppajjanti. Kesabandhanavatthaggahaṇaṃ na itthīnaṃ viya hoti. Daharakāle rathanaṅgalādīhi kīḷanti, vālikapāḷiṃ katvā vāpiṃ nāma khananti, gamanādīni visadāni honti. Itthimpi gamanādīni visadāni kurumānaṃ disvā ‘puriso viya gacchatī’tiādīni vadanti. Sesaṃ itthindriye vuttasadisameva. 633. Đối với nam quyền cũng theo phương pháp này. Còn các tướng nam v.v... nên được hiểu là đối nghịch với các tướng nữ v.v... Thật vậy, hình dáng tay, chân, cổ, ngực v.v... của nam giới không giống như của nữ giới. Thật vậy, thân trên của nam giới thì rắn rỏi, thân dưới thì không rắn rỏi, tay chân to lớn, mặt to lớn, thịt ngực rắn chắc, râu và ria mép mọc lên. Cách búi tóc và mặc y phục không giống như của nữ giới. Lúc còn nhỏ, họ chơi với xe nhỏ, cày nhỏ v.v..., họ đắp bờ cát và đào cái gọi là ao, dáng đi v.v... thì mạnh mẽ. Ngay cả khi thấy một người nữ có dáng đi v.v... mạnh mẽ, người ta cũng nói rằng: ‘Cô ấy đi như đàn ông’ v.v... Phần còn lại tương tự như đã nói trong phần nữ quyền. Tattha itthibhāvalakkhaṇaṃ itthindriyaṃ, itthīti pakāsanarasaṃ, itthiliṅganimittakuttākappānaṃ kāraṇabhāvapaccupaṭṭhānaṃ. Purisabhāvalakkhaṇaṃ purisindriyaṃ, purisoti pakāsanarasaṃ, purisaliṅganimittakuttākappānaṃ kāraṇabhāvapaccupaṭṭhānaṃ. Ubhayampetaṃ paṭhamakappikānaṃ pavatte samuṭṭhāti. Aparabhāge paṭisandhiyaṃ. Paṭisandhisamuṭṭhitampi pavatte calati parivattati. Trong đó, nữ quyền có trạng thái là tướng nữ, có phận sự là biểu hiện ‘đây là nữ’, có sự biểu hiện là trạng thái làm nguyên nhân cho tướng nữ, dấu hiệu nữ, cử chỉ nữ, và dáng vẻ nữ. Nam quyền có trạng thái là tướng nam, có phận sự là biểu hiện ‘đây là nam’, có sự biểu hiện là trạng thái làm nguyên nhân cho tướng nam, dấu hiệu nam, cử chỉ nam, và dáng vẻ nam. Cả hai quyền này khởi lên trong dòng sinh mệnh của những chúng sanh ở kiếp đầu tiên. Ở giai đoạn sau, chúng khởi lên lúc tái sanh. Ngay cả khi đã khởi lên lúc tái sanh, chúng vẫn dao động và biến đổi trong dòng sinh mệnh. Yathāha [Pg.359] – Như có lời rằng – ‘‘Tena kho pana samayena aññatarassa bhikkhuno itthiliṅgaṃ pātubhūtaṃ hoti. Tena kho pana samayena aññatarissā bhikkhuniyā purisaliṅgaṃ pātubhūtaṃ hotī’’ti (pārā. 69). «Vào lúc bấy giờ, nữ tướng đã hiện khởi nơi một vị tỳ-khưu nào đó. Vào lúc bấy giờ, nam tướng đã hiện khởi nơi một vị tỳ-khưu-ni nào đó» (pārā. 69). Imesu pana dvīsu purisaliṅgaṃ uttamaṃ, itthiliṅgaṃ hīnaṃ. Tasmā purisaliṅgaṃ balavaakusalena antaradhāyati, itthiliṅgaṃ dubbalakusalena patiṭṭhāti. Itthiliṅgaṃ pana antaradhāyantaṃ dubbalaakusalena antaradhāyati, purisaliṅgaṃ balavakusalena patiṭṭhāti. Evaṃ ubhayampi akusalena antaradhāyati, kusalena patiṭṭhātīti veditabbaṃ. Trong hai giới tính này, nam tướng là cao thượng, nữ tướng là thấp kém. Do đó, nam tướng biến mất do bất thiện nghiệp mạnh, và nữ tướng được thiết lập do thiện nghiệp yếu. Còn nữ tướng khi biến mất, thì biến mất do bất thiện nghiệp yếu, và nam tướng được thiết lập do thiện nghiệp mạnh. Như vậy, nên hiểu rằng cả hai đều biến mất do bất thiện nghiệp và được thiết lập do thiện nghiệp. Ubhatobyañjanakassa pana kiṃ ekaṃ indriyaṃ udāhu dveti? Ekaṃ. Tañca kho itthiubhatobyañjanakassa itthindriyaṃ, purisaubhatobyañjanakassa purisindriyaṃ. ‘Evaṃ sante dutiyabyañjanakassa abhāvo āpajjati. Indriyañhi byañjanakāraṇaṃ vuttaṃ. Tañcassa natthī’ti? ‘Na tassa indriyaṃ byañjanakāraṇaṃ’. ‘Kasmā’? ‘Sadā abhāvato. Itthiubhatobyañjanakassa hi yadā itthiyā rāgacittaṃ uppajjati, tadāva purisabyañjanaṃ pākaṭaṃ hoti, itthibyañjanaṃ paṭicchannaṃ guḷhaṃ hoti. Tathā itarassa itaraṃ. Đối với người lưỡng tính, có một quyền hay hai quyền? Một. Và quyền đó là nữ quyền đối với người lưỡng tính nữ, và là nam quyền đối với người lưỡng tính nam. (Hỏi:) ‘Nếu vậy, sẽ dẫn đến sự không có của tướng thứ hai. Vì quyền đã được nói là nguyên nhân của tướng. Mà người ấy không có (quyền thứ hai) đó?’ (Đáp:) ‘Đối với người ấy, quyền không phải là nguyên nhân của tướng (thứ hai)’. ‘Tại sao?’ ‘Vì nó không luôn luôn có mặt. Thật vậy, đối với người lưỡng tính nữ, khi tâm tham ái đối với một người nữ khác khởi lên, chỉ khi đó nam tướng mới hiện rõ, còn nữ tướng bị che khuất, ẩn giấu. Tương tự, đối với người kia (lưỡng tính nam), tướng kia (nữ tướng) cũng vậy. Yadi ca tesaṃ indriyaṃ dutiyabyañjanakāraṇaṃ bhaveyya, sadāpi byañjanadvayaṃ tiṭṭheyya. Na pana tiṭṭhati. Tasmā veditabbametaṃ na tassa taṃ byañjanakāraṇaṃ. Kammasahāyaṃ pana rāgacittamevettha kāraṇaṃ. Yasmā cassa ekameva indriyaṃ hoti, tasmā itthiubhatobyañjanako sayampi gabbhaṃ gaṇhāti, parampi gaṇhāpeti. Purisaubhatobyañjanako paraṃ gabbhaṃ gaṇhāpeti, sayaṃ pana na gaṇhātīti. Và nếu quyền của họ là nguyên nhân của tướng thứ hai, thì cả hai tướng sẽ luôn tồn tại. Nhưng chúng không tồn tại (như vậy). Do đó, nên hiểu rằng quyền của người ấy không phải là nguyên nhân của tướng đó. Mà chính tâm tham ái, được nghiệp trợ giúp, là nguyên nhân ở đây. Vì người ấy chỉ có một quyền, do đó người lưỡng tính nữ vừa có thể tự mình mang thai, vừa có thể làm người khác mang thai. Người lưỡng tính nam có thể làm người khác mang thai, nhưng tự mình thì không thể mang thai. 634. Jīvitindriyaniddese yaṃ vattabbaṃ taṃ heṭṭhā arūpajīvitindriye vuttameva. Kevalañhi tattha yo tesaṃ arūpīnaṃ dhammānanti vuttaṃ, idha rūpajīvitindriyattā yo tesaṃ rūpīnaṃ dhammānanti ayameva viseso. Lakkhaṇādīni panassa evaṃ veditabbāni – sahajātarūpānupālanalakkhaṇaṃ jīvitindriyaṃ, tesaṃ pavattanarasaṃ, tesaṃ yeva ṭhapanapaccupaṭṭhānaṃ, yāpayitabbabhūtapadaṭṭhānanti. 634. Trong phần giải về mạng quyền, điều cần nói đã được nói ở phần dưới về mạng quyền vô sắc. Chỉ là ở đó đã nói rằng «pháp nào trong các pháp vô sắc ấy», còn ở đây, do là mạng quyền sắc pháp, nên nói rằng «pháp nào trong các pháp sắc pháp ấy», đây chính là sự khác biệt duy nhất. Còn các đặc tính v.v... của nó nên được hiểu như sau: Mạng quyền có trạng thái là bảo hộ các sắc pháp đồng sanh, có phận sự là làm cho chúng tiếp diễn, có sự biểu hiện là duy trì chính chúng, có nhân cần thiết là các đại hiển cần được duy trì. 635. Kāyaviññattiniddese [Pg.360] kāyaviññattīti ettha tāva kāyena attano bhāvaṃ viññāpentānaṃ tiracchānehipi purisānaṃ, purisehi vā tiracchānānampi kāyagahaṇānusārena gahitāya etāya bhāvo viññāyatīti ‘viññatti’. Sayaṃ kāyagahaṇānusārena viññāyatītipi ‘viññatti’. ‘‘Kāyena saṃvaro sādhū’’tiādīsu (dha. pa. 361) āgato copanasaṅkhāto kāyova viññatti ‘kāyaviññatti’. Kāyavipphandanena adhippāyaviññāpanahetuttā, sayañca tathā viññeyyattā kāyena viññattītipi ‘kāyaviññatti’. 635. Trước hết, trong phần giải về thân biểu tri, về từ ‘thân biểu tri’ (kāyaviññatti): Đối với những người làm cho biết ý muốn của mình bằng thân, ý muốn được biết bởi loài bàng sanh; hoặc đối với loài bàng sanh, ý muốn được biết bởi con người, thông qua (cử chỉ) này được nắm bắt theo sự nhận biết thân, do đó gọi là ‘biểu tri’ (viññatti). Hoặc chính nó được biết theo sự nhận biết thân, nên cũng gọi là ‘biểu tri’. Trong các câu như «Lành thay, sự phòng hộ bằng thân» (Pháp Cú 361), chính thân được gọi là sự lay động (copana) đến (trong câu kệ) là biểu tri, (nên gọi là) ‘thân biểu tri’. Do là nguyên nhân làm cho biết ý định bằng sự rung động của thân, và chính nó cũng được biết như vậy, nên cũng gọi là ‘thân biểu tri’ (sự biểu tri bằng thân). Kusalacittassa vātiādīsu aṭṭhahi kāmāvacarehi abhiññācittena cāti navahi kusalacittehi kusalacittassa vā, dvādasahipi akusalacittehi akusalacittassa vā, aṭṭhahi mahākiriyehi dvīhi ahetukakiriyehi abhiññāppattena ekena rūpāvacarakiriyenāti ekādasahi kiriyacittehi abyākatacittassa vā. Ito aññāni hi cittāni viññattiṃ na janenti. Sekkhāsekkhaputhujjanānaṃ pana ettakeheva cittehi viññatti hotīti etesaṃ kusalādīnaṃ vasena tīhi padehi ‘hetuto’ dassitā. Trong các đoạn bắt đầu bằng "Kusalacittassa vā", (biểu tri) của người có tâm thiện được chỉ ra bởi chín tâm thiện là tám tâm (đại thiện) dục giới và tâm thiện thắng trí; (biểu tri) của người có tâm bất thiện được chỉ ra bởi cả mười hai tâm bất thiện; (biểu tri) của người có tâm vô ký được chỉ ra bởi mười một tâm duy tác là tám tâm đại duy tác, hai tâm duy tác vô nhân, và một tâm duy tác sắc giới đã đạt đến thắng trí. Quả vậy, các tâm khác ngoài những tâm này không làm sanh khởi biểu tri. Còn đối với các bậc hữu học, vô học và phàm phu, biểu tri chỉ sanh khởi bằng bấy nhiêu tâm ấy. Vì vậy, (biểu tri) đã được chỉ ra về phương diện nhân (hetuto) bằng ba thuật ngữ theo năng lực của các tâm thiện v.v... này. Idāni chahi padehi ‘phalato’ dassetuṃ abhikkamantassa vātiādi vuttaṃ. Abhikkamādayo hi viññattivasena pavattattā viññattiphalaṃ nāma. Tattha ‘abhikkamantassā’ti purato kāyaṃ abhiharantassa. Paṭikkamantassāti pacchato paccāharantassa. Ālokentassāti ujukaṃ pekkhantassa. Vilokentassāti ito cito ca pekkhantassa. Samiñjentassāti sandhayo saṅkocentassa. Pasārentassāti sandhayo paṭipaṇāmentassa. Bây giờ, để chỉ ra về phương diện quả (phalato) bằng sáu thuật ngữ, đoạn bắt đầu bằng "abhikkamantassa vā" được nói đến. Quả vậy, sự bước tới v.v... được gọi là quả của biểu tri, vì chúng diễn tiến do năng lực của biểu tri. Trong đó, "abhikkamantassa" (của người bước tới) nghĩa là của người đưa thân về phía trước. "Paṭikkamantassa" (của người bước lui) nghĩa là của người đưa thân lui về phía sau. "Ālokentassa" (của người nhìn tới) nghĩa là của người nhìn thẳng. "Vilokentassāti" (của người nhìn quanh) nghĩa là của người nhìn qua lại đây đó. "Samiñjentassa" (của người co lại) nghĩa là của người co các khớp lại. "Pasārentassa" (của người duỗi ra) nghĩa là của người duỗi các khớp ra. Idāni chahi padehi ‘sabhāvato’ dassetuṃ kāyassa thambhanāti ādi vuttaṃ. Tattha ‘kāyassā’ti sarīrassa. Kāyaṃ thambhetvā thaddhaṃ karotīti thambhanā. Tameva upasaggena vaḍḍhetvā santhambhanāti āha. Balavatarā vā thambhanā ‘santhambhanā’. Santhambhitattanti santhambhitabhāvo. Viññāpanavasena viññatti. Viññāpanāti viññāpanākāro. Viññāpitabhāvo viññāpitattaṃ. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ taṃ heṭṭhā dvārakathāyaṃ vuttameva. Tathā vacīviññattiyaṃ. Bây giờ, để chỉ ra về phương diện tự tánh (sabhāvato) bằng sáu thuật ngữ, đoạn bắt đầu bằng "kāyassa thambhanā" được nói đến. Trong đó, "kāyassa" nghĩa là của thân thể. "Thambhanā" (sự làm cứng lại) là (trạng thái) làm cho thân trở nên cứng rắn bằng cách chống đỡ thân. Chính thuật ngữ ấy được thêm tiếp đầu ngữ (saṃ) và ngài đã nói là "santhambhanā". Hoặc "santhambhanā" là sự làm cứng lại mạnh mẽ hơn. "Santhambhitattaṃ" là trạng thái được làm cho cứng lại. "Viññatti" (biểu tri) là (trạng thái) do năng lực làm cho biết. "Viññāpanā" là cách thức làm cho biết. "Viññāpitattaṃ" là trạng thái được làm cho biết. Phần còn lại cần phải nói ở đây đã được nói đến trong chương Luận về Cửa (Dvārakathā) ở phần dưới. Tương tự như vậy trong khẩu biểu tri. 636. Vacīviññattītipadassa [Pg.361] pana niddesapadānañca attho tattha na vutto, so evaṃ veditabbo – vācāya attano bhāvaṃ viññāpentānaṃ tiracchānehipi purisānaṃ, purisehi vā tiracchānānampi, vacīgahaṇānusārena gahitāya etāya bhāvo viññāyatīti viññatti. Sayañca vacīgahaṇānusārena viññāyatītipi viññatti. ‘‘Sādhu vācāya saṃvaro’’tiādīsu (dha. pa. 361) āgatā copanasaṅkhātā vacī eva viññatti ‘vacīviññatti’. Vacīghosena adhippāyaviññāpanahetuttā sayañca tathāviññeyyattā vācāya viññattītipi ‘vacīviññatti’. Vācā girātiādīsu vuccatīti ‘vācā’. Giriyatīti ‘girā’. Byappathoti vākyabhedo. Vākyañca taṃ patho ca atthaṃ ñātukāmānaṃ ñāpetukāmānañcātipi ‘byappatho’. Udīriyatīti udīraṇaṃ. Ghussatīti ghoso. Kariyatīti kammaṃ. Ghosova kammaṃ ghosakammaṃ. Nānappakārehi kato ghosoti attho. Vaciyā bhedo vacībhedo. So pana ‘na bhaṅgo, pabhedagatā vācā evā’ti ñāpanatthaṃ vācā vacībhedoti vuttaṃ. Imehi sabbehipi padehi ‘saddavācāva’ dassitā. Idāni tāya vācāya saddhiṃ yojetvā heṭṭhā vuttatthānaṃ viññattiādīnaṃ padānaṃ vasena tīhākārehi sabhāvato taṃ dassetuṃ yā tāya vācāya viññattītiādi vuttaṃ. Taṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva. 636. Tuy nhiên, ý nghĩa của thuật ngữ "vacīviññatti" (khẩu biểu tri) và các thuật ngữ chỉ định (niddesapada) đã không được nói đến ở đó (trong Dvārakathā), ý nghĩa ấy nên được hiểu như sau: Đối với loài người làm cho loài bàng sanh biết ý muốn của mình bằng lời nói, hoặc đối với loài bàng sanh làm cho loài người biết, ý muốn được biết đến bằng (cử chỉ đặc biệt) này được nắm bắt theo tiến trình lộ trình tiếp nhận lời nói, vì vậy (cử chỉ ấy) là biểu tri (viññatti). Và tự thân nó cũng được biết đến theo tiến trình lộ trình tiếp nhận lời nói, vì vậy cũng là biểu tri. Trong các đoạn như "Lành thay, sự thu thúc trong lời nói" (Pháp Cú 361), chính lời nói được gọi là "copana" (sự thúc đẩy) xuất hiện (trong đó) là biểu tri, (nên gọi là) "khẩu biểu tri" (vacīviññatti). (Nó) cũng là "khẩu biểu tri" vì là biểu tri bằng lời nói (vācāya viññatti), do là nguyên nhân làm cho biết ý định bằng âm thanh của lời nói và vì tự thân nó được biết đến như vậy. Trong các thuật ngữ "vācā", "girā" v.v., (lời nói) được nói ra (vuccati), vì vậy là "vācā". (Lời nói) được thốt ra (giriyati), vì vậy là "girā". "Byappatho" là sự phân biệt câu cú (vākyabhedo). Nó vừa là câu nói (vākya) vừa là con đường (patho) cho những người muốn biết và muốn làm cho biết ý nghĩa, vì vậy cũng là "byappatho". (Lời nói) được phát ra (udīriyati), vì vậy là "udīraṇaṃ". (Lời nói) được hô lớn (ghussati), vì vậy là "ghoso". (Lời nói) được tạo ra (kariyati), vì vậy là "kammaṃ". Chính âm thanh lớn là hành động (kamma), (nên gọi là) "ghosakammaṃ" (hành động bằng âm thanh). Ý nghĩa là âm thanh lớn được tạo ra theo nhiều cách khác nhau. Sự phân biệt của lời nói (vaciyā bhedo) là "vacībhedo". Tuy nhiên, để làm cho biết rằng "đó không phải là sự phá vỡ, mà chính là lời nói đã đi đến sự phân biệt", nên được nói là "vācā vacībhedo". Bằng tất cả các thuật ngữ này, chỉ có "lời nói là âm thanh" (saddavācā) được chỉ ra. Bây giờ, để chỉ ra điều đó về phương diện tự tánh theo ba cách thức, dựa vào các thuật ngữ "viññatti" v.v... có ý nghĩa đã được nói ở phần dưới, bằng cách kết hợp với lời nói ấy, đoạn bắt đầu bằng "yā tāya vācāya viññatti" được nói đến. Đoạn đó có ý nghĩa rõ ràng vì phương pháp đã được nói ở phần dưới. Idāni viññattisamuṭṭhāpakacittesu asammohatthaṃ dvattiṃsa chabbīsa ekūnavīsati soḷasa pacchimānīti idaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ – dvattiṃsa cittāni hi rūpaṃ samuṭṭhāpenti, iriyāpathampi upatthambhenti, duvidhampi viññattiṃ janenti. Chabbīsati viññattimeva na janenti, itaradvayaṃ karonti. Ekūnavīsati rūpameva samuṭṭhāpenti, itaradvayaṃ na karonti. Soḷasa imesu tīsu ekampi na karonti. Bây giờ, để không bị mê mờ về các tâm làm sanh khởi biểu tri, sự phân loại tạp này nên được biết: (các nhóm) ba mươi hai, hai mươi sáu, mười chín, và mười sáu (tâm) cuối cùng. Quả vậy, ba mươi hai tâm làm sanh khởi sắc (pháp), cũng duy trì oai nghi, và làm sanh khởi cả hai loại biểu tri. Hai mươi sáu (tâm) chỉ không làm sanh khởi biểu tri, (nhưng) làm hai việc còn lại. Mười chín (tâm) chỉ làm sanh khởi sắc (pháp), (và) không làm hai việc còn lại. Mười sáu (tâm) không làm bất cứ việc nào trong ba việc này. Tattha dvattiṃsāti heṭṭhā vuttāneva kāmāvacarato aṭṭha kusalāni, dvādasa akusalāni, kiriyato dasa cittāni, sekkhaputhujjanānaṃ abhiññācittaṃ, khīṇāsavānaṃ abhiññācittanti. Chabbīsāti rūpāvacarato pañca kusalāni, pañca kiriyāni, arūpāvacarato cattāri kusalāni, cattāri kiriyāni, cattāri maggacittāni, cattāri phalacittānīti. Ekūnavīsatīti kāmāvacarakusalavipākato ekādasa, akusalavipākato dve[Pg.362], kiriyato kiriyamanodhātu, rūpāvacarato pañca vipākacittānīti. Soḷasāti dve pañcaviññāṇāni, sabbasattānaṃ paṭisandhicittaṃ, khīṇāsavānaṃ cuticittaṃ, arūpe cattāri vipākacittānīti. Imāni soḷasa rūpiriyāpathaviññattīsu ekampi na karonti. Aññānipi bahūni arūpe uppannāni anokāsagatattā rūpaṃ na samuṭṭhāpenti. Na tāneva, kāyavacīviññattiyopi. Trong đó, (nhóm) ba mươi hai là chính những (tâm) đã được nói ở phần dưới: từ cõi dục giới có tám tâm thiện, mười hai tâm bất thiện, mười tâm duy tác; tâm thắng trí của bậc hữu học và phàm phu, và tâm thắng trí của bậc lậu tận. (Nhóm) hai mươi sáu là: từ cõi sắc giới có năm tâm thiện, năm tâm duy tác; từ cõi vô sắc giới có bốn tâm thiện, bốn tâm duy tác; bốn tâm đạo, và bốn tâm quả. (Nhóm) mười chín là: từ (nhóm) quả thiện dục giới có mười một tâm, từ (nhóm) quả bất thiện có hai tâm, từ (nhóm) duy tác có ý giới duy tác, và từ cõi sắc giới có năm tâm quả. (Nhóm) mười sáu là: hai (bộ) năm thức, tâm tục sinh của tất cả chúng sanh, tâm tử của bậc lậu tận, và bốn tâm quả ở cõi vô sắc. Mười sáu tâm này không làm bất cứ việc nào trong ba việc: (sanh) sắc, (duy trì) oai nghi, và (sanh) biểu tri. Nhiều tâm khác sanh khởi ở cõi vô sắc cũng không làm sanh khởi sắc vì không có trú xứ (cho sắc). Không chỉ những tâm ấy, (chúng cũng không làm sanh khởi) thân biểu tri và khẩu biểu tri. 637. Ākāsadhātuniddese na kassati, na nikassati, kasituṃ vā chindituṃ vā bhindituṃ vā na sakkāti ākāso. Ākāsova ākāsagataṃ, kheḷagatādi viya. Ākāsoti vā gatanti ‘ākāsagataṃ’. Na haññatīti aghaṃ, aghaṭṭanīyanti attho. Aghameva aghagataṃ. Chiddaṭṭhena vivaro. Vivarova vivaragataṃ. Asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehīti etehi asamphuṭṭhaṃ nijjaṭākāsaṃva kathitaṃ. Lakkhaṇādito pana rūpaparicchedalakkhaṇā ākāsadhātu, rūpapariyantappakāsanarasā, rūpamariyādapaccupaṭṭhānā asamphuṭṭhabhāvachiddavivarabhāvapaccupaṭṭhānā vā, paricchinnarūpapadaṭṭhānā, yāya paricchinnesu rūpesu ‘idamito uddhaṃ adho tiriya’nti ca hoti. 637. Trong phần giải về không giới (ākāsadhātu), (được gọi là) không gian (ākāsa) vì không bị cào, không bị xước, không thể cào, cắt, hay phá vỡ. Chính không gian là ākāsagataṃ, tương tự như kheḷagatādi. Hoặc, được biết đến là 'không gian' (ākāso'ti gataṃ), nên gọi là 'ākāsagataṃ'. (Được gọi là) aghaṃ vì không bị va chạm (na haññati), nghĩa là không thể va chạm. Chính aghaṃ là aghagataṃ. Với ý nghĩa là lỗ hổng, nó là vivaro. Chính vivaro là vivaragataṃ. (Câu) 'không bị bốn đại hiển xúc chạm' (asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehi) có nghĩa là nó được nói đến như là không gian không vướng mắc, không bị những (đại hiển) này xúc chạm. Về phần tướng v.v..., không giới có tướng là phân định sắc pháp, có phận sự là biểu hiện giới hạn của sắc pháp, có sự hiện hữu là ranh giới của sắc pháp, hoặc có sự hiện hữu là trạng thái không bị xúc chạm, là lỗ hổng, là khoảng trống. Nó có nhân gần là các sắc pháp đã được phân định. Nhờ nó mà trong các sắc pháp đã được phân định, có sự (nhận biết) rằng 'cái này ở trên, ở dưới, ở ngang so với cái kia'. 638. Ito pare rūpassalahutādīnaṃ niddesā cittassalahutādīsu vuttanayeneva veditabbā. Lakkhaṇādito panettha adandhatālakkhaṇā rūpassa lahutā, rūpānaṃ garubhāvavinodanarasā, lahuparivattitāpaccupaṭṭhānā, lahurūpapadaṭṭhānā. Athaddhatālakkhaṇā rūpassa mudutā, rūpānaṃ thaddhabhāvavinodanarasā, sabbakiriyāsu avirodhitāpaccupaṭṭhānā, mudurūpapadaṭṭhānā. Sarīrakiriyānukūlakammaññabhāvalakkhaṇā rūpassa kammaññatā, akammaññatāvinodanarasā, adubbalabhāvapaccupaṭṭhānā, kammaññarūpapadaṭṭhānā. 638. Sau đây, phần giải về khinh khoái của sắc (rūpassalahutā) v.v... nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong phần về khinh khoái của tâm (cittassalahutā) v.v... Về phần tướng v.v..., ở đây, khinh khoái của sắc có tướng là không chậm chạp, có phận sự là loại bỏ trạng thái nặng nề của các sắc pháp, có sự hiện hữu là sự biến chuyển nhanh nhẹn, có nhân gần là sắc khinh khoái. Nhu nhuyến của sắc có tướng là không cứng nhắc, có phận sự là loại bỏ trạng thái cứng nhắc của các sắc pháp, có sự hiện hữu là không chống trái trong mọi hoạt động, có nhân gần là sắc nhu nhuyến. Thích nghiệp của sắc có tướng là trạng thái thích hợp và thuận lợi cho các hoạt động của thân, có phận sự là loại bỏ sự không thích nghiệp, có sự hiện hữu là trạng thái không yếu ớt, có nhân gần là sắc thích nghiệp. Etā pana tisso na aññamaññaṃ vijahanti. Evaṃ santepi yo arogino viya rūpānaṃ lahubhāvo, adandhatālahuparivattippakāro, rūpadandhattakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno, so rūpavikāro ‘rūpassalahutā’. Yo suparimadditacammasseva rūpānaṃ mudubhāvo sabbakiriyāvisesesu sarasavattanabhāvo vasavattanabhāvamaddavappakāro rūpathaddhattakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno[Pg.363], so rūpavikāro ‘rūpassa mudutā’. Yo pana sudhantasuvaṇṇasseva rūpānaṃ kammaññabhāvo sarīrakiriyānukūlabhāvappakāro sarīrakiriyānaṃ ananukūlakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno, so rūpavikāro ‘rūpassa kammaññatā’ti. Evametāsaṃ viseso veditabbo. Lại nữa, ba pháp này không rời bỏ lẫn nhau. Dù vậy, sự nhẹ nhàng của các sắc pháp giống như (sự nhẹ nhàng) của người không bệnh, có đặc tính là không chậm chạp và biến chuyển nhanh nhẹn, được phát sinh từ những nguyên nhân đối nghịch với sự rối loạn của các yếu tố gây ra sự chậm chạp của sắc; sự biến đổi của sắc đó được gọi là 'khinh khoái của sắc'. Sự mềm mại của các sắc pháp giống như của tấm da được thuộc kỹ, là trạng thái vận hành trôi chảy trong mọi hoạt động đặc biệt, có đặc tính là trạng thái dễ điều khiển và mềm mại, được phát sinh từ những nguyên nhân đối nghịch với sự rối loạn của các yếu tố gây ra sự cứng nhắc của sắc; sự biến đổi của sắc đó được gọi là 'nhu nhuyến của sắc'. Lại nữa, sự thích hợp của các sắc pháp giống như của vàng đã được luyện kỹ, có đặc tính là trạng thái thuận lợi cho các hoạt động của thân, được phát sinh từ những nguyên nhân đối nghịch với sự rối loạn của các yếu tố gây ra sự không thuận lợi cho các hoạt động của thân; sự biến đổi của sắc đó được gọi là 'thích nghiệp của sắc'. Như vậy, cần phải hiểu sự khác biệt của chúng. Etā pana tissopi kammaṃ kātuṃ na sakkoti, āhārādayova karonti. Tathā hi yogino ‘ajja amhehi bhojanasappāyaṃ laddhaṃ, kāyo no lahu mudu kammañño’ti vadanti. ‘Ajja utusappāyaṃ laddhaṃ, ajja amhākaṃ cittaṃ ekaggaṃ, kāyo no lahu mudu kammañño’ti vadantīti. Lại nữa, cả ba pháp này nghiệp không thể tạo ra được, chỉ có vật thực v.v... mới tạo ra chúng. Thật vậy, các hành giả nói rằng: 'Hôm nay chúng tôi đã được vật thực thích hợp, thân của chúng tôi nhẹ nhàng, mềm mại, và thích hợp cho công việc'. (Họ cũng nói): 'Hôm nay đã được thời tiết thích hợp, hôm nay tâm của chúng tôi được nhất tâm, thân của chúng tôi nhẹ nhàng, mềm mại, và thích hợp cho công việc'. 641. Upacayasantatiniddesesu āyatanānanti aḍḍhekādasannaṃ rūpāyatanānaṃ. Ācayoti nibbatti. So rūpassa upacayoti yo āyatanānaṃ ācayo punappunaṃ nibbattamānānaṃ, sova rūpassa upacayo nāma hoti; vaḍḍhīti attho. Yo rūpassa upacayo sā rūpassa santatīti yā evaṃ upacitānaṃ rūpānaṃ vaḍḍhi, tato uttaritaraṃ pavattikāle sā rūpassa santati nāma hoti; pavattīti attho. Naditīre khatakūpasmiñhi udakuggamanakālo viya ācayo, nibbatti; paripuṇṇakālo viya upacayo, vaḍḍhi; ajjhottharitvā gamanakālo viya santati, pavattīti veditabbā. 641. Trong phần giải về tích tập (upacaya) và tương tục (santati), (từ) 'của các xứ' (āyatanānaṃ) có nghĩa là của mười một xứ sắc rưỡi. 'Sự tích lũy' (ācayo) có nghĩa là sự phát sinh. 'Đó là sự tích tập của sắc' (so rūpassa upacayo) có nghĩa là: sự tích lũy nào của các xứ đang phát sinh lập đi lập lại, chính sự tích lũy đó được gọi là sự tích tập của sắc; nghĩa là sự tăng trưởng. 'Sự tích tập nào của sắc, đó là sự tương tục của sắc' (yo rūpassa upacayo sā rūpassa santati) có nghĩa là: sự tăng trưởng nào của các sắc pháp đã được tích tập như vậy, vào thời điểm diễn tiến sau đó, sự tăng trưởng đó được gọi là sự tương tục của sắc; nghĩa là sự diễn tiến. Cần phải hiểu rằng: sự tích lũy (ācayo), tức sự phát sinh, giống như thời điểm nước dâng lên trong cái giếng đào bên bờ sông; sự tích tập (upacayo), tức sự tăng trưởng, giống như thời điểm nước đầy; sự tương tục (santati), tức sự diễn tiến, giống như thời điểm nước tràn ra và chảy đi. Evaṃ kiṃ kathitaṃ hotīti? Āyatanena hi ācayo kathito, ācayena āyatanaṃ kathitaṃ. Ācayova kathito āyatanameva kathitaṃ. Evampi kiṃ kathitaṃ hotīti? Catusantatirūpānaṃ ācayo upacayo nibbatti vaḍḍhi kathitā. Atthato hi ubhayampetaṃ jātirūpasseva adhivacanaṃ. Ākāranānattena pana veneyyavasena ca upacayo santatīti uddesadesanaṃ katvā yasmā ettha atthato nānattaṃ natthi, tasmā niddese ‘‘yo āyatanānaṃ ācayo so rūpassa upacayo, yo rūpassa upacayo sā rūpassa santatī’’ti vuttaṃ. Như vậy, điều gì đã được nói đến? Thật vậy, qua 'xứ' (āyatana), 'sự tích lũy' (ācayo) được nói đến; qua 'sự tích lũy', 'xứ' được nói đến. Chỉ có 'sự tích lũy' được nói đến, chỉ có 'xứ' được nói đến. Dù vậy, điều gì đã được nói đến? Sự tích lũy (ācayo), sự tích tập (upacayo), sự phát sinh (nibbatti), sự tăng trưởng (vaḍḍhi) của các sắc pháp thuộc bốn dòng tương tục đã được nói đến. Thật vậy, về mặt ý nghĩa, cả hai (tích tập và tương tục) này đều là tên gọi khác của sắc do sinh khởi (jātirūpa). Tuy nhiên, do sự khác biệt về phương diện và tùy theo căn cơ của chúng sinh cần được giáo hóa, sau khi đã thực hiện bài thuyết giảng đề mục là 'tích tập' và 'tương tục', vì ở đây không có sự khác biệt về mặt ý nghĩa, cho nên trong phần giải thích đã nói rằng: 'Sự tích lũy nào của các xứ, đó là sự tích tập của sắc; sự tích tập nào của sắc, đó là sự tương tục của sắc'. Yasmā ca ubhayampetaṃ jātirūpasseva adhivacanaṃ tasmā ettha ācayalakkhaṇo rūpassa upacayo, pubbantato rūpānaṃ ummujjāpanaraso, niyyātanapaccupaṭṭhāno [Pg.364] paripuṇṇabhāvapaccupaṭṭhāno vā, upacitarūpapadaṭṭhāno. Pavattilakkhaṇā rūpassa santati, anuppabandharasā, anupacchedapaccupaṭṭhānā, anuppabandharūpapadaṭṭhānāti veditabbā. Và vì cả hai (tích tập và tương tục) này đều là tên gọi khác của sắc do sinh khởi, cho nên ở đây, sự tích tập của sắc có tướng là sự tích lũy, có phận sự là làm cho các sắc pháp trồi lên từ giai đoạn trước, có sự hiện hữu là sự bàn giao hoặc có sự hiện hữu là trạng thái viên mãn, có nhân gần là sắc đã được tích tập. Sự tương tục của sắc có tướng là sự diễn tiến, có phận sự là sự liên kết không gián đoạn, có sự hiện hữu là không bị cắt đứt, có nhân gần là sắc được liên kết không gián đoạn. Cần phải hiểu như vậy. 643. Jaratāniddese jīraṇakavasena jarā; ayamettha sabhāvaniddeso. Jīraṇākāro jīraṇatā. Khaṇḍiccanti ādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā. Pacchimā dve pakatiniddesā. Ayañhi ‘jarā’ti iminā padena sabhāvato dīpitā; tenassāyaṃ sabhāvaniddeso. ‘Jīraṇatā’ti iminā ākārato; tenassāyaṃ ākāraniddeso. Khaṇḍiccanti iminā kālātikkame dantanakhānaṃ khaṇḍitabhāvakaraṇakiccato. Pāliccanti iminā kesalomānaṃ palitabhāvakaraṇakiccato. Valittacatāti iminā maṃsaṃ milāpetvā tace valibhāvakaraṇakiccato dīpitā. Tenassā ime ‘khaṇḍicca’ntiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā. Tehi imesaṃ vikārānaṃ dassanavasena pākaṭībhūtā pākaṭajarā dassitā. Yatheva hi udakassa vā aggino vā tiṇarukkhādīnaṃ saṃbhaggapalibhaggatāya vā jhāmatāya vā gatamaggo pākaṭo hoti, na ca so gatamaggo tāneva udakādīni, evameva jarāya dantādīsu khaṇḍiccādivasena gatamaggo pākaṭo, cakkhuṃ ummīletvāpi gayhati, na ca khaṇḍiccādīneva jarā. Na hi jarā cakkhuviññeyyā hoti. 643. Trong phần giải thích về sự già (jaratā), ‘già’ (jarā) có nghĩa là sự hư hoại. Đây là phần giải thích về tự tánh (sabhāvaniddeso). Trạng thái hư hoại là ‘sự hư hoại’ (jīraṇatā). Ba từ bắt đầu bằng ‘răng rụng’ (khaṇḍicca) là phần giải thích về phận sự (kiccaniddesā) khi thời gian trôi qua. Hai từ cuối cùng là phần giải thích về bản chất (pakatiniddesā). Thật vậy, từ ‘già’ (jarā) này đã được trình bày theo tự tánh; do đó, đây là phần giải thích về tự tánh của nó. Với từ ‘sự hư hoại’ (jīraṇatā), (sự già) được trình bày theo phương diện trạng thái; do đó, đây là phần giải thích về trạng thái của nó. Với từ ‘răng rụng’ (khaṇḍicca), (sự già) được trình bày theo phận sự làm cho răng và móng bị gãy rụng khi thời gian trôi qua. Với từ ‘tóc bạc’ (pālicca), (sự già) được trình bày theo phận sự làm cho tóc và lông bị bạc đi. Với từ ‘da nhăn’ (valittacatā), (sự già) được trình bày theo phận sự làm cho thịt teo lại và tạo nếp nhăn trên da. Do đó, ba từ bắt đầu bằng ‘răng rụng’ (khaṇḍicca) này là phần giải thích về phận sự của nó khi thời gian trôi qua. Thông qua chúng, sự già biểu hiện (pākaṭajarā) được chỉ ra bằng cách thấy rõ những biến đổi này. Ví như con đường đi qua của nước hay lửa được biểu hiện rõ ràng qua sự gãy đổ của cỏ cây v.v... hoặc qua sự cháy xém, nhưng con đường đi qua ấy không phải là chính nước hay lửa đó; cũng vậy, con đường đi qua của sự già được biểu hiện rõ ràng nơi răng v.v... qua tình trạng răng rụng v.v..., có thể nhận biết được ngay cả khi mở mắt, nhưng răng rụng v.v... không phải là sự già. Vì sự già không phải là đối tượng nhận biết của nhãn thức. Āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripākoti imehi pana padehi kālātikkameyeva abhibyattāya āyukkhayacakkhādiindriyaparipākasaññitāya pakatiyā dīpitā. Tenassime pacchimā dve pakatiniddesāti veditabbā. Tattha yasmā jaraṃ pattassa āyu hāyati, tasmā jarā ‘āyuno saṃhānī’ti phalūpacārena vuttā. Yasmā ca daharakāle suppasannāni, sukhumampi attano visayaṃ sukheneva gaṇhanasamatthāni cakkhādīni indriyāni jaraṃ pattassa paripakkāni āluḷitāni avisadāni, oḷārikampi attano visayaṃ gahetuṃ asamatthāni honti, tasmā ‘indriyānaṃ paripāko’tipi phalūpacāreneva vuttā. Còn với các từ ‘sự suy giảm của tuổi thọ’ (āyuno saṃhāni) và ‘sự chín muồi của các căn’ (indriyānaṃ paripāko), (sự già) được trình bày theo bản chất (pakati) được nhận biết là sự cạn kiệt của mạng sống và sự chín muồi của các căn như nhãn căn v.v..., vốn trở nên rất rõ rệt khi thời gian trôi qua. Do đó, cần phải hiểu rằng hai từ cuối cùng này là phần giải thích về bản chất. Trong đó, vì tuổi thọ của người đã đến tuổi già bị suy giảm, nên sự già được gọi là ‘sự suy giảm của tuổi thọ’ theo cách nói ẩn dụ dựa trên kết quả (phalūpacārena). Và vì các căn như nhãn căn v.v..., vốn rất trong sáng và có khả năng dễ dàng nắm bắt cả đối tượng vi tế của chúng khi còn trẻ, khi đến tuổi già lại trở nên chín muồi, rối loạn, không rõ ràng, và không có khả năng nắm bắt cả đối tượng thô thiển của chúng, nên (sự già) cũng được gọi là ‘sự chín muồi của các căn’ cũng theo cách nói ẩn dụ dựa trên kết quả. Sā panāyaṃ evaṃ niddiṭṭhā sabbāpi jarā pākaṭā paṭicchannāti duvidhā hoti. Tattha dantādīsu khaṇḍabhāvādidassanato rūpadhammesu jarā pākaṭajarā nāma[Pg.365]. Arūpadhammesu pana jarā tādisassa vikārassa adassanato paṭicchannajarā nāma. Puna avīci savīcīti evampi duvidhā hoti. Tattha maṇikanakarajatapavāḷacandimasūriyādīnaṃ viya, mandadasakādīsu pāṇīnaṃ viya ca, pupphaphalapallavādīsu ca apāṇīnaṃ viya, antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ duviññeyyattā jarā avīcijarā nāma; nirantarajarāti attho. Tato aññesu pana yathāvuttesu antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ suviññeyyattā jarā savīcijarā nāmāti veditabbā. Hơn nữa, tất cả sự già được giải thích như vậy có hai loại: sự già biểu hiện (pākaṭā) và sự già che giấu (paṭicchannā). Trong đó, sự già trong các pháp sắc (rūpadhammesu) được gọi là sự già biểu hiện, vì có thể thấy được tình trạng răng rụng v.v... Còn sự già trong các pháp vô sắc (arūpadhammesu) được gọi là sự già che giấu, vì không thể thấy được sự biến đổi tương tự như vậy. Lại nữa, (sự già) cũng có hai loại như sau: không có gián đoạn (avīci) và có gián đoạn (savīci). Trong đó, giống như (sự già) của ngọc, vàng, bạc, san hô, mặt trăng, mặt trời v.v...; và giống như của các chúng sanh trong giai đoạn mười năm chậm chạp (mandadasaka) v.v...; và giống như của các vật vô tri như hoa, quả, chồi non v.v..., vì những thay đổi đặc biệt về sắc thái v.v... ở giữa các khoảng thời gian là khó nhận biết, nên sự già được gọi là sự già không có gián đoạn (avīcijarā); nghĩa là sự già liên tục (nirantarajarā). Còn ở những trường hợp khác với những gì đã nêu, vì những thay đổi đặc biệt về sắc thái v.v... ở giữa các khoảng thời gian là dễ nhận biết, nên sự già được gọi là sự già có gián đoạn (savīcijarā), cần phải hiểu như vậy. Lakkhaṇāditopi rūpaparipākalakkhaṇā rūpassa jaratā, upanayanarasā, sabhāvānapagamepi navabhāvāpagamapaccupaṭṭhānā, vīhipurāṇabhāvo viya paripaccamānarūpapadaṭṭhānāti veditabbā. Cũng cần phải hiểu về phương diện tướng v.v... rằng: sự già của sắc có tướng là sự chín muồi của sắc, có phận sự là dẫn đến (cái chết), có sự hiện hữu là sự biến mất của trạng thái mới mẻ ngay cả khi tự tánh chưa biến mất, giống như tình trạng cũ đi của lúa, và có nhân cần thiết là sắc đang chín muồi. 644. Aniccatāniddese khayagamanavasena khayo, vayagamanavasena vayo, bhijjanavasena bhedo. Atha vā, yasmā taṃ patvā rūpaṃ khīyati, veti, bhijjati ca, tasmā khīyati etasminti ‘khayo’, veti etasminti ‘vayo’, bhijjati etasminti ‘bhedo’. Upasaggavasena padaṃ vaḍḍhetvā bhedova paribhedo. Hutvā abhāvaṭṭhena, na niccanti aniccaṃ. Tassa bhāvo aniccatā. Antaradhāyati etthāti antaradhānaṃ. Maraṇañhi patvā rūpaṃ antaradhāyati, adassanaṃ gacchati. Na kevalañca rūpameva, sabbepi pañcakkhandhā. Tasmā pañcannampi khandhānaṃ aniccatāya idameva lakkhaṇanti veditabbaṃ. Lakkhaṇādito pana paribhedalakkhaṇā rūpassa aniccatā, saṃsīdanarasā, khayavayapaccupaṭṭhānā, paribhijjamānarūpapadaṭṭhānāti veditabbā. 644. Trong phần giải thích về tính vô thường (aniccatā): ‘sự hủy hoại’ (khayo) có nghĩa là đi đến chỗ tiêu vong; ‘sự tan rã’ (vayo) có nghĩa là đi đến chỗ biến mất; ‘sự tan vỡ’ (bhedo) có nghĩa là sự tan rã. Hoặc là, vì khi đạt đến trạng thái đó, sắc bị hủy hoại, tan rã, và tan vỡ, cho nên ‘sự hủy hoại’ (khayo) là cái mà trong đó sắc bị hủy hoại; ‘sự tan rã’ (vayo) là cái mà trong đó sắc tan rã; ‘sự tan vỡ’ (bhedo) là cái mà trong đó sắc tan vỡ. Sự tan vỡ hoàn toàn (paribhedo) chính là sự tan vỡ (bhedo) được thêm từ bằng tiếp đầu ngữ. Vô thường (aniccaṃ) có nghĩa là không thường còn, theo nghĩa là đã hiện hữu rồi không còn nữa. Trạng thái của nó là tính vô thường (aniccatā). Sự biến mất (antaradhānaṃ) là cái mà trong đó (sắc) biến mất. Thật vậy, khi đến lúc chết, sắc biến mất, đi đến chỗ không thể thấy được. Và không chỉ riêng sắc, mà tất cả năm uẩn cũng vậy. Do đó, cần phải hiểu rằng đây chính là đặc tính vô thường của cả năm uẩn. Còn về phương diện tướng v.v..., tính vô thường của sắc có tướng là sự tan vỡ hoàn toàn, có phận sự là sự suy sụp, có sự hiện hữu là sự hủy hoại và tan rã, và có nhân cần thiết là sắc đang tan vỡ hoàn toàn, cần phải hiểu như vậy. Heṭṭhā jāti gahitā jarā gahitā, imasmiṃ ṭhāne maraṇaṃ gahitaṃ. Ime tayo dhammā imesaṃ sattānaṃ ukkhittāsikapaccāmittasadisā. Yathā hi purisassa tayo paccāmittā otāraṃ gavesamānā vicareyyuṃ. Tesu eko evaṃ vadeyya – ‘etaṃ nīharitvā aṭavipavesanaṃ mayhaṃ bhāro hotū’ti. Dutiyo ‘aṭavigatakāle pothetvā pathaviyaṃ pātanaṃ mayhaṃ bhāro’ti. Tatiyo ‘pathavigatakālato paṭṭhāya asinā sīsacchedanaṃ mayhaṃ bhāro’ti. Evarūpā ime jāti ādayo. Nīharitvā aṭavipavesanapaccāmittasadisā hettha jāti, tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne nibbattāpanato. Aṭavigataṃ pothetvā pathaviyaṃ pātanapaccāmittasadisā jarā[Pg.366], nibbattakkhandhānaṃ dubbalaparādhīnamañcaparāyaṇabhāvakaraṇato. Pathavigatassa asinā sīsacchedakapaccāmittasadisaṃ maraṇaṃ, jarāppattānaṃ khandhānaṃ jīvitakkhayapāpanatoti. Ở phần trước, sanh (jāti) đã được đề cập, già (jarā) đã được đề cập; ở đây, chết (maraṇaṃ) được đề cập. Ba pháp này đối với các chúng sanh này giống như những kẻ thù tuốt gươm sẵn. Ví như có ba kẻ thù của một người đi rình rập tìm cơ hội (để giết). Trong số đó, một người nói rằng: ‘Việc lôi kẻ này ra và đưa vào rừng là nhiệm vụ của ta.’ Người thứ hai nói: ‘Khi hắn đã vào rừng, việc đánh đập và quật ngã xuống đất là nhiệm vụ của ta.’ Người thứ ba nói: ‘Kể từ khi hắn bị ngã xuống đất, việc dùng gươm chặt đầu là nhiệm vụ của ta.’ Các pháp sanh v.v... này cũng có bản chất như vậy. Ở đây, sanh giống như kẻ thù lôi ra và đưa vào rừng, vì nó làm cho (chúng sanh) được sanh ra ở nơi này nơi kia. Già giống như kẻ thù đánh đập người đã vào rừng và quật ngã xuống đất, vì nó làm cho các uẩn đã được sanh ra trở nên yếu đuối, phải phụ thuộc vào người khác, và phải nằm liệt giường. Chết giống như kẻ thù dùng gươm chặt đầu người đã bị ngã xuống đất, vì nó dẫn đến sự chấm dứt mạng sống của các uẩn đã đến tuổi già. 645. Kabaḷīkārāhāraniddese kabaḷaṃ karīyatīti kabaḷīkāro. Āharīyatīti āhāro. Kabaḷaṃ katvā ajjhoharīyatīti attho. Rūpaṃ vā āharatītipi ‘āhāro’. Evaṃ vatthuvasena nāmaṃ uddharitvā puna vatthuvasenevetaṃ pabhedato dassetuṃ odano kummāsotiādi vuttaṃ. Odanādīni hi phāṇitapariyantāni dvādasa idhādhippetassa āhārassa vatthūni. Pāḷiyaṃ anāgatāni mūlaphalādīni yevāpanakaṃ paviṭṭhāni. 645. Trong phần giải thích về đoàn thực: Được làm thành miếng, thành vắt, vì vậy gọi là `kabaḷīkāra` (đoàn). Được mang đến, vì vậy gọi là `āhāra` (thực). Nghĩa là làm thành miếng rồi nuốt vào. Hoặc mang lại sắc pháp, vì vậy cũng gọi là `āhāra`. Như vậy, sau khi nêu lên danh từ theo vật thực, để trình bày sự phân loại của nó lại theo vật thực, (Đức Thế Tôn) đã nói câu bắt đầu bằng "cơm, cháo đặc". Quả vậy, mười hai loại vật thực bắt đầu bằng cơm và kết thúc bằng đường phèn là vật thực của món ăn được đề cập ở đây. Các thứ như rễ cây, trái cây không được đề cập trong Pāli được bao gồm trong `yevāpanakaṃ` (các loại thực phẩm khác). Idāni tāni mūlaphalādīni kattabbato dassetuṃ yamhi yamhi janapadetiādimāha. Tattha mukhena asitabbaṃ bhuñjitabbanti mukhāsiyaṃ. Dantehi vikhāditabbanti dantavikhādanaṃ. Galena ajjhoharitabbanti galajjhoharaṇīyaṃ. Idāni taṃ kiccavasena dassetuṃ kucchivitthambhananti āha. Tañhi mūlaphalādi odanakummāsādi vā ajjhohaṭaṃ kucchiṃ vitthambheti. Idamassa kiccaṃ. Yāya ojāya sattā yāpentīti heṭṭhā sabbapadehi savatthukaṃ āhāraṃ dassetvā idāni nibbaṭṭitaojameva dassetuṃ idaṃ vuttaṃ. Bây giờ, để trình bày các thứ như rễ cây, trái cây ấy theo cách thức phải làm, (Đức Thế Tôn) đã nói câu bắt đầu bằng "ở tại xứ nào". Trong đó: Phải ăn, phải dùng bằng miệng, vì vậy gọi là `mukhāsiyaṃ` (thứ ăn bằng miệng). Phải nhai bằng răng, vì vậy gọi là `dantavikhādanaṃ` (thứ nhai bằng răng). Phải nuốt vào bằng cổ họng, vì vậy gọi là `galajjhoharaṇīyaṃ` (thứ nuốt bằng cổ họng). Bây giờ, để trình bày món ăn ấy theo phận sự, (Ngài) đã nói "làm căng bụng". Quả vậy, món ăn ấy, hoặc là rễ cây, trái cây, hoặc là cơm, cháo đặc, khi đã được nuốt vào, làm cho bụng căng ra. Đây là phận sự của nó. Về câu "chúng sanh duy trì mạng sống nhờ dưỡng chất nào", sau khi đã trình bày món ăn cùng với vật thực bằng tất cả các từ ở trước, bây giờ, để trình bày chỉ riêng dưỡng chất đã được sinh ra, câu này đã được nói đến. Kiṃ panettha vatthussa kiccaṃ? Kiṃ ojāya? Parissayaharaṇapālanāni. Vatthuhi parissayaṃ harati pāletuṃ na sakkoti, ojā pāleti parissayaṃ harituṃ na sakkoti. Dvepi ekato hutvā pāletumpi sakkonti parissayampi harituṃ. Ko panesa parissayo nāma? Kammajatejo. Antokucchiyañhi odanādivatthusmiṃ asati, kammajatejo uṭṭhahitvā udarapaṭalaṃ gaṇhāti, ‘chātomhi, āhāraṃ me dethā’ti vadāpeti. Bhuttakāle udarapaṭalaṃ muñcitvā vatthuṃ gaṇhāti. Atha satto ekaggo hoti. Ở đây, phận sự của vật thực là gì? Phận sự của dưỡng chất là gì? (Phận sự là) loại trừ nguy hiểm và nuôi dưỡng. Quả vậy, vật thực loại trừ nguy hiểm, nhưng không thể nuôi dưỡng; dưỡng chất nuôi dưỡng, nhưng không thể loại trừ nguy hiểm. Cả hai khi hợp lại thì vừa có thể nuôi dưỡng, vừa có thể loại trừ nguy hiểm. Vậy, nguy hiểm này tên là gì? Là hỏa đại do nghiệp sanh. Quả vậy, khi không có vật thực như cơm... trong bụng, hỏa đại do nghiệp sanh khởi lên và thiêu đốt màng bụng, làm cho người ta nói rằng: "Tôi đói, hãy cho tôi thức ăn". Vào lúc ăn, nó buông màng bụng ra và nắm lấy vật thực. Khi ấy, chúng sanh có tâm chuyên nhất. Yathā hi chāyārakkhaso chāyaṃ paviṭṭhaṃ gahetvā devasaṅkhalikāya bandhitvā attano bhavane modanto chātakāle āgantvā sīse ḍaṃsati. So ḍaṭṭhattā viravati. Taṃ viravaṃ sutvā ‘dukkhappatto ettha atthī’ti tato tato manussā āgacchanti. So āgatāgate gahetvā khāditvā [Pg.367] bhavane modati. Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Chāyārakkhaso viya hi kammajatejo, devasaṅkhalikāya bandhitvā ṭhapitasatto viya udarapaṭalaṃ, puna āgatamanussā viya odanādivatthu, otaritvā sīse ḍaṃsanaṃ viya kammajatejassa vatthuto muttassa udarapaṭalaggahaṇaṃ, ḍaṭṭhassa viravanakālo viya ‘āhāraṃ dethā’ti vacanakālo, tāya saññāya āgatāgate gahetvā khāditvā bhavane modanakālo viya kammajatejena udarapaṭalaṃ muñcitvā vatthusmiṃ gahite ekaggacittatā. Ví như một con quỷ bóng cây, khi bắt được người đi vào bóng cây, nó dùng xiềng trời trói lại, rồi vui vẻ trong lâu đài của mình; đến lúc đói, nó đến cắn vào đầu. Người bị cắn ấy la hét. Nghe tiếng la hét ấy, người ta từ khắp nơi kéo đến, nghĩ rằng "có người gặp khổ ở đây". Nó bắt những người đến, ăn thịt rồi vui vẻ trong lâu đài. Sự việc này nên được hiểu như sau: Hỏa đại do nghiệp sanh ví như con quỷ bóng cây; màng bụng ví như chúng sanh bị trói bằng xiềng trời và bị giam giữ; vật thực như cơm... ví như những người đến sau; việc hỏa đại do nghiệp sanh, sau khi thoát khỏi vật thực, thiêu đốt màng bụng ví như việc (quỷ) xuống cắn vào đầu; thời điểm nói "hãy cho tôi thức ăn" ví như thời điểm người bị cắn la hét; sự chuyên nhất của tâm khi hỏa đại do nghiệp sanh buông màng bụng ra và nắm lấy vật thực ví như thời điểm (quỷ) bắt những người đến theo dấu hiệu đó, ăn thịt rồi vui vẻ trong lâu đài. Tattha oḷārike vatthusmiṃ ojā mandā hoti. Sukhume balavatī. Kudrūsakabhattādīni hi bhuñjitvā muhutteneva chāto hoti. Sappiādīni pivitvā ṭhitassa divasampi bhattaṃ na ruccati. Ettha ca upādāyupādāya oḷārikasukhumatā veditabbā. Kumbhīlānañhi āhāraṃ upādāya morānaṃ āhāro sukhumo. Kumbhīlā kira pāsāṇe gilanti. Te ca nesaṃ kucchippattā vilīyanti. Morā sappavicchikādipāṇe khādanti. Morānaṃ pana āhāraṃ upādāya taracchānaṃ āhāro sukhumo. Te kira tivassachaḍḍitāni visāṇāni ceva aṭṭhīni ca khādanti. Tāni ca nesaṃ kheḷena temitamattāneva kandamūlaṃ viya mudukāni honti. Taracchānampi āhāramupādāya hatthīnaṃ āhāro sukhumo. Te hi nānārukkhasākhādayo khādanti. Hatthīnaṃ āhārato gavayagokaṇṇamigādīnaṃ āhāro sukhumo. Te kira nissārāni nānārukkhapaṇṇādīni khādanti. Tesampi āhārato gunnaṃ āhāro sukhumo. Te allasukkhatiṇāni khādanti. Tesampi āhārato sasānaṃ āhāro sukhumo. Sasānaṃ āhārato sakuṇānaṃ āhāro sukhumo. Sakuṇānaṃ āhārato paccantavāsīnaṃ āhāro sukhumo. Paccantavāsīnaṃ āhārato gāmabhojakānaṃ āhāro sukhumo. Gāmabhojakānaṃ āhārato rājarājamahāmattānaṃ āhāro sukhumo. Tesampi āhārato cakkavattino āhāro sukhumo. Cakkavattino āhārato bhummadevānaṃ āhāro sukhumo. Bhummadevānaṃ āhārato cātumahārājikānaṃ āhāro sukhumo. Evaṃ yāva paranimmitavasavattīnaṃ [Pg.368] āhāro vitthāretabbo. Tesaṃ panāhāro sukhumotveva niṭṭhaṃ patto. Trong các vật thực đó, dưỡng chất trong vật thực thô thì yếu, trong vật thực tế thì mạnh. Quả vậy, sau khi ăn các thứ như cơm lúa hoang, chỉ một lát là đói. Người đã uống các thứ như bơ lỏng thì cả ngày cũng không muốn ăn cơm. Ở đây, nên hiểu tính chất thô và tế bằng cách so sánh. So với thức ăn của cá sấu, thức ăn của công thì tế hơn. Nghe nói cá sấu nuốt đá, và đá ấy tan ra khi vào đến bụng chúng. Công ăn các loài như rắn, bọ cạp. So với thức ăn của công, thức ăn của linh cẩu thì tế hơn. Nghe nói chúng ăn sừng và xương đã bị vứt bỏ ba năm, và những thứ đó chỉ cần thấm nước bọt của chúng là mềm ra như củ sen, rễ sen. So với thức ăn của linh cẩu, thức ăn của voi thì tế hơn. Vì chúng ăn các loại cành cây... So với thức ăn của voi, thức ăn của các loài như trâu rừng, bò rừng, nai... thì tế hơn. Nghe nói chúng ăn các loại lá cây... không có lõi. So với thức ăn của chúng, thức ăn của bò thì tế hơn. Chúng ăn cỏ tươi và cỏ khô. So với thức ăn của chúng, thức ăn của thỏ thì tế hơn. So với thức ăn của thỏ, thức ăn của chim thì tế hơn. So với thức ăn của chim, thức ăn của người ở biên địa thì tế hơn. So với thức ăn của người ở biên địa, thức ăn của trưởng làng thì tế hơn. So với thức ăn của trưởng làng, thức ăn của vua và đại thần thì tế hơn. So với thức ăn của họ, thức ăn của Chuyển luân vương thì tế hơn. So với thức ăn của Chuyển luân vương, thức ăn của chư thiên địa cầu thì tế hơn. So với thức ăn của chư thiên địa cầu, thức ăn của chư thiên Tứ Đại Thiên Vương thì tế hơn. Cứ như vậy nên mở rộng cho đến thức ăn của chư thiên Tha Hóa Tự Tại. Thức ăn của họ đã đạt đến mức độ chắc chắn là tế. Lakkhaṇāditopi ojālakkhaṇo kabaḷīkāro āhāro, rūpāharaṇaraso, upatthambhanapaccupaṭṭhāno, kabaḷaṃ katvā āharitabbavatthupadaṭṭhānoti veditabbo. Về phương diện trạng thái v.v., đoàn thực nên được hiểu là: có dưỡng chất là trạng thái, có sự mang lại sắc pháp là phận sự, có sự nâng đỡ là sự hiện hữu, có vật thực phải làm thành miếng rồi ăn vào là nhân cần thiết. 646. Noupādāniddese yathā upādārūpaṃ upādiyateva, na aññena upādiyati, evametaṃ na upādiyatevāti noupādā. 646. Trong phần giải thích về `noupādā` (vô y sinh): Giống như sắc y sinh chỉ được nương tựa, chứ không bị (sắc) khác nương tựa, tương tự như vậy, (sắc) này không chỉ được nương tựa, vì vậy gọi là `noupādā`. 647. Phusitabbanti phoṭṭhabbaṃ. Phusitvā jānitabbanti attho. Phoṭṭhabbañca taṃ āyatanañcāti phoṭṭhabbāyatanaṃ. Āpo ca taṃ nissattasuññatasabhāvaṭṭhena dhātu cāti āpodhātu. Idāni yasmā tīṇi rūpāni phusitvā jānitabbāni tasmā tāni bhājetvā dassetuṃ katamaṃ taṃ rūpaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ? Pathavīdhātūtiādimāha. Tattha kakkhaḷattalakkhaṇā pathavīdhātu, patiṭṭhānarasā, sampaṭicchanapaccupaṭṭhānā. Tejodhātu uṇhattalakkhaṇā, paripācanarasā, maddavānuppadānapaccupaṭṭhānā. Vāyodhātu vitthambhanalakkhaṇā, samudīraṇarasā, abhinīhārapaccupaṭṭhānā. Purimā pana ‘āpodhātu’ paggharaṇalakkhaṇā, brūhanarasā, saṅgahapaccupaṭṭhānā. Ekekā cettha sesattayapadaṭṭhānāti veditabbā. 647. Cái đáng được xúc chạm là xúc cảnh. Nghĩa là cái đáng được biết sau khi xúc chạm. Vừa là xúc cảnh, vừa là xứ, nên gọi là xúc xứ. Vừa là thủy đại, vừa là giới theo nghĩa là bản chất vô ngã, trống không, nên gọi là thủy giới. Bây giờ, vì ba sắc pháp đáng được biết sau khi xúc chạm, do đó, để phân tích và chỉ ra chúng, (Đức Thế Tôn) đã nói câu bắt đầu bằng "Sắc pháp ấy là xúc xứ nào? Là địa giới...". Trong ấy, địa giới có đặc tính cứng, có phận sự làm chỗ tựa, có sự biểu hiện là sự tiếp nhận. Hỏa giới có đặc tính nóng, có phận sự làm cho chín muồi, có sự biểu hiện là làm phát sanh sự mềm mại. Phong giới có đặc tính chống đỡ, có phận sự làm cho chuyển động, có sự biểu hiện là sự mang đi. Còn thủy giới đã nói trước có đặc tính chảy tràn, có phận sự làm cho tăng trưởng, có sự biểu hiện là sự kết hợp. Và ở đây, nên biết rằng mỗi một đại là nhân gần cho ba đại còn lại. Kakkhaḷanti thaddhaṃ. Mudukanti athaddhaṃ. Saṇhanti maṭṭhaṃ. Pharusanti kharaṃ. Sukhasamphassanti sukhavedanāpaccayaṃ iṭṭhaphoṭṭhabbaṃ. Dukkhasamphassanti dukkhavedanāpaccayaṃ aniṭṭhaphoṭṭhabbaṃ. Garukanti bhāriyaṃ. Lahukanti abhāriyaṃ, sallahukanti attho. Ettha ca ‘kakkhaḷaṃ mudukaṃ saṇhaṃ pharusaṃ garukaṃ lahuka’nti padehi pathavīdhātu eva bhājitā. ‘‘Yadāyaṃ kāyo āyusahagato ca hoti usmāsahagato ca viññāṇasahagato ca tadā lahutaro ca hoti mudutaro ca kammaññataro cā’’ti (dī. ni. 2.424) suttepi lahumudubhūtaṃ pathavīdhātumeva sandhāya vuttaṃ. Cứng là thô cứng. Mềm là không thô cứng. Mịn là nhẵn nhụi. Thô là xù xì. Xúc khả lạc là xúc cảnh khả ý, là nhân của thọ lạc. Xúc khả khổ là xúc cảnh bất khả ý, là nhân của thọ khổ. Nặng là có trọng lượng. Nhẹ là không có trọng lượng, nghĩa là nhẹ nhàng. Và ở đây, chỉ có địa giới được phân tích bằng các từ 'cứng, mềm, mịn, thô, nặng, nhẹ'. Trong kinh cũng vậy, câu "Khi thân này có mạng căn đi kèm, có hơi ấm đi kèm, và có thức đi kèm, thì khi ấy nó trở nên nhẹ nhàng hơn, mềm mại hơn, và dễ sử dụng hơn" được nói ra là nhắm đến địa giới đã trở nên nhẹ nhàng và mềm mại. ‘Sukhasamphassaṃ dukkhasamphassa’nti padadvayena pana tīṇipi mahābhūtāni bhājitāni. Pathavīdhātu hi sukhasamphassāpi atthi dukkhasamphassāpi. Tathā tejodhātuvāyodhātuyo. Tattha sukhasamphassā pathavīdhātu mudutaluṇahatthe [Pg.369] dahare pāde sambāhante assādetvā assādetvā ‘sambāha tāta, sambāha tātā’ti vadāpanākāraṃ karoti. Sukhasamphassā tejodhātu sītasamaye aṅgārakapallaṃ āharitvā gattaṃ sedente assādetvā assādetvā ‘sedehi tāta, sedehi tātā’ti vadāpanākāraṃ karoti. Sukhasamphassā vāyodhātu uṇhasamaye vattasampanne dahare bījanena bījante assādetvā assādetvā ‘bīja tāta, bīja tātā’ti vadāpanākāraṃ karoti. Thaddhahatthe pana dahare pāde sambāhante aṭṭhīnaṃ bhijjanakālo viya hoti. Sopi ‘apehī’ti vattabbataṃ āpajjati. Uṇhasamaye aṅgārakapalle ābhate ‘apanehi na’nti vattabbaṃ hoti. Sītasamaye bījanena bījante ‘apehi, mā bījā’ti vattabbaṃ hoti. Evametāsaṃ sukhasamphassatā dukkhasamphassatā ca veditabbā. Còn với hai từ 'xúc khả lạc, xúc khả khổ', cả ba đại hiển nhiên đều được phân tích. Vì địa giới có khi là xúc khả lạc, có khi là xúc khả khổ. Hỏa giới và phong giới cũng vậy. Trong đó, địa giới là xúc khả lạc tạo ra cách nói 'Này con, hãy xoa bóp; này con, hãy xoa bóp' sau khi thưởng thức nhiều lần lúc một vị sa di trẻ có bàn tay mềm mại, non nớt đang xoa bóp chân. Hỏa giới là xúc khả lạc tạo ra cách nói 'Này con, hãy hơ ấm; này con, hãy hơ ấm' sau khi thưởng thức nhiều lần lúc người ta mang chậu than đến hơ ấm thân mình vào mùa lạnh. Phong giới là xúc khả lạc tạo ra cách nói 'Này con, hãy quạt; này con, hãy quạt' sau khi thưởng thức nhiều lần lúc một vị sa di trẻ có đầy đủ bổn phận đang dùng quạt để quạt vào mùa nóng. Còn khi một vị sa di trẻ có bàn tay thô cứng xoa bóp chân, thì giống như lúc xương sắp gãy. Vị ấy cũng đáng bị nói là 'Hãy đi ra!'. Vào mùa nóng, khi chậu than được mang đến, đáng phải nói là 'Hãy mang nó đi!'. Vào mùa lạnh, khi có người dùng quạt để quạt, đáng phải nói là 'Hãy đi ra, đừng quạt!'. Như vậy, nên biết tính chất xúc khả lạc và tính chất xúc khả khổ của các đại này. Yaṃ phoṭṭhabbaṃ anidassanaṃ sappaṭighantiādinā nayena vuttā pana catūhi catūhi nayehi paṭimaṇḍitā terasa vārā heṭṭhā rūpāyatanādīsu vuttanayeneva veditabbā. Còn mười ba đoạn được trang hoàng bởi bốn phương pháp mỗi loại, đã được nói theo phương pháp bắt đầu bằng 'Xúc cảnh nào vô kiến hữu đối', nên được hiểu theo đúng phương pháp đã được nói ở phần dưới trong các xứ như sắc xứ. Kiṃ panetāni tīṇi mahābhūtāni ekappahāreneva āpāthaṃ āgacchanti udāhu noti? Āgacchanti. Evaṃ āgatāni kāyapasādaṃ ghaṭṭenti na ghaṭṭentīti? Ghaṭṭenti. Ekappahāreneva tāni ārammaṇaṃ katvā kāyaviññāṇaṃ uppajjati nuppajjatīti? Nuppajjati. Ābhujitavasena vā hi ussadavasena vā ārammaṇakaraṇaṃ hoti. Lại nữa, ba đại hiển nhiên này có đi vào tầm (của thân tịnh sắc) cùng một lúc hay không? Chúng có đi vào. Khi đã đi vào như vậy, chúng có va chạm với thân tịnh sắc hay không? Chúng có va chạm. Thân thức có sanh khởi khi lấy chúng làm đối tượng cùng một lúc hay không? Không sanh khởi. Vì việc bắt đối tượng xảy ra do năng lực hướng tâm hoặc do năng lực nổi trội. Tattha ābhujitavasena tāva, pattasmiñhi odanena pūretvā ābhate ekaṃ sitthaṃ gahetvā thaddhaṃ vā mudukaṃ vāti vīmaṃsanto kiñcāpi tattha tejopi atthi vāyopi atthi, pathavīdhātumeva pana ābhujati. Uṇhodake hatthaṃ otāretvā vīmaṃsanto kiñcāpi tattha pathavīpi atthi vāyopi atthi, tejodhātumeva pana ābhujati. Uṇhasamaye vātapānaṃ vivaritvā vātena sarīraṃ paharāpento ṭhito mandamande vāte paharante kiñcāpi tattha pathavīpi atthi tejopi atthi, vāyodhātumeva pana ābhujati. Evaṃ ābhujitavasena ārammaṇaṃ karoti nāma. Trong hai trường hợp đó, trước hết là do năng lực hướng tâm. Khi một cái bát đã được đổ đầy cơm và mang đến, người lấy một hạt cơm và xem xét 'cứng hay mềm', mặc dù trong hạt cơm đó có cả hỏa giới và phong giới, nhưng người ấy chỉ hướng tâm đến địa giới. Người xem xét bằng cách nhúng tay vào nước nóng, mặc dù trong nước nóng đó có cả địa giới và phong giới, nhưng người ấy chỉ hướng tâm đến hỏa giới. Vào mùa nóng, người đứng mở cửa sổ để gió thổi vào thân, khi làn gió nhẹ thổi qua, mặc dù trong làn gió đó có cả địa giới và hỏa giới, nhưng người ấy chỉ hướng tâm đến phong giới. Như vậy, gọi là bắt đối tượng do năng lực hướng tâm. Yo [Pg.370] pana upakkhalati vā sīsena vā rukkhaṃ paharati bhuñjanto vā sakkharaṃ ḍaṃsati, so kiñcāpi tattha tejopi atthi vāyopi atthi, ussadavasena pana pathavīdhātumeva ārammaṇaṃ karoti. Aggiṃ akkamantopi kiñcāpi tattha pathavīpi atthi vāyopi atthi, ussadavasena pana tejodhātumeva ārammaṇaṃ karoti. Balavavāte kaṇṇasakkhaliṃ paharitvā badhirabhāvaṃ karonte. Kiñcāpi tattha pathavīpi atthi tejopi atthi, ussadavasena pana vāyodhātumeva ārammaṇaṃ karoti. Còn người nào bị vấp ngã, hoặc đập đầu vào cây, hoặc cắn phải hòn sỏi khi đang ăn, người ấy, mặc dù ở đó có cả hỏa giới và phong giới, nhưng do năng lực nổi trội, chỉ bắt địa giới làm đối tượng. Người dẫm phải lửa cũng vậy, mặc dù ở đó có cả địa giới và phong giới, nhưng do năng lực nổi trội, chỉ bắt hỏa giới làm đối tượng. Khi một cơn gió mạnh thổi vào tai làm cho như bị điếc, mặc dù ở đó có cả địa giới và hỏa giới, nhưng do năng lực nổi trội, chỉ bắt phong giới làm đối tượng. Yaṃkiñci dhātuṃ ārammaṇaṃ karontassa kāyaviññāṇampi ekappahārena nuppajjati. Sūcikalāpena viddhassa ekappahārena kāyo ghaṭṭiyati. Yasmiṃ yasmiṃ pana ṭhāne kāyapasādo ussanno hoti, tattha tattha kāyaviññāṇaṃ uppajjati. Yattha yatthāpi paṭighaṭṭananighaṃso balavā hoti tattha tattha paṭhamaṃ uppajjati. Kukkuṭapattena vaṇe dhoviyamāne aṃsuaṃsu kāyapasādaṃ ghaṭṭeti. Yattha yattha pana pasādo ussanno hoti, tattha tattheva kāyaviññāṇaṃ uppajjati. Evaṃ ussadavasena ārammaṇaṃ karoti. Ussadavaseneva ca kāyaviññāṇaṃ uppajjati nāma. Đối với người đang lấy bất kỳ giới nào làm đối tượng, thân thức cũng không sanh khởi cùng một lúc. Đối với người bị đâm bởi một bó kim, thân bị va chạm cùng một lúc. Nhưng ở nơi nào mà thân tịnh sắc dồi dào, ở nơi đó thân thức sanh khởi. Cũng vậy, ở nơi nào sự va chạm cọ xát mạnh mẽ, ở nơi đó (thân thức) sanh khởi trước tiên. Khi vết thương được rửa bằng lông gà, từng sợi lông va chạm vào thân tịnh sắc. Nhưng ở nơi nào mà tịnh sắc dồi dào, chính ở nơi đó thân thức sanh khởi. Như vậy, (thân thức) lấy đối tượng do năng lực của sự dồi dào. Và được gọi là thân thức sanh khởi chính do năng lực của sự dồi dào. Kathaṃ pana cittassa ārammaṇato saṅkanti hotīti? Dvīhākārehi hoti – ajjhāsayato vā visayādhimattato vā. Vihārapūjādīsu hi ‘tāni tāni cetiyāni ceva paṭimāyo ca vandissāmi, potthakammacittakammāni ca olokessāmī’ti ajjhāsayena gato ekaṃ vanditvā vā passitvā vā itarassa vandanatthāya vā dassanatthāya vā manaṃ katvā vanditumpi passitumpi gacchatiyeva, evaṃ ajjhāsayato saṅkamati nāma. Lại nữa, sự chuyển đổi của tâm từ đối tượng này sang đối tượng khác xảy ra như thế nào? Xảy ra do hai lý do: hoặc do ý muốn, hoặc do sự vượt trội của đối tượng. Thật vậy, trong các lễ cúng dường ở tu viện v.v., người đi với ý muốn rằng: ‘Ta sẽ đảnh lễ các bảo tháp kia và các pho tượng kia, và ta sẽ ngắm nhìn các tác phẩm điêu khắc và hội họa,’ sau khi đã đảnh lễ hoặc thấy một (bảo tháp/tượng), hướng tâm đến việc đảnh lễ hoặc thấy cái khác, chắc chắn đi để đảnh lễ và để thấy. Như vậy, được gọi là chuyển đổi do ý muốn. Kelāsakūṭapaṭibhāgaṃ pana mahācetiyaṃ olokento ṭhitopi aparabhāge sabbatūriyesu paggahitesu rūpārammaṇaṃ vissajjetvā saddārammaṇaṃ saṅkamati. Manuññagandhesu pupphesu vā gandhesu vā ābhatesu saddārammaṇaṃ vissajjetvā gandhārammaṇaṃ saṅkamati. Evaṃ visayādhimattato saṅkamati nāma. Lại nữa, ngay cả khi đang đứng nhìn đại bảo tháp tương tự như đỉnh núi Kelāsa, khi ở một nơi khác, tất cả các loại nhạc cụ được trỗi lên, (người ấy) từ bỏ sắc cảnh và chuyển sang thanh cảnh. Khi những bông hoa hoặc hương liệu có mùi thơm dễ chịu được mang đến, (người ấy) từ bỏ thanh cảnh và chuyển sang hương cảnh. Như vậy, được gọi là chuyển đổi do sự vượt trội của đối tượng. 651. Āpodhātuniddese āpoti sabhāvaniddeso. Āpova āpogataṃ. Sinehavasena sineho, sinehova sinehagataṃ. Bandhanattaṃ [Pg.371] rūpassāti pathavīdhātuādikassa bhūtarūpassa bandhanabhāvo. Ayopiṇḍiādīni hi āpodhātu ābandhitvā baddhāni karoti. Tāya ābaddhattā tāni baddhāni nāma honti. Pāsāṇapabbatatālaṭṭhihatthidantagosiṅgādīsupi eseva nayo. Sabbāni hetāni āpodhātu eva ābandhitvā baddhāni karoti. Āpodhātuyā ābaddhattāva baddhāni honti. 651. Trong phần giải về thủy đại, 'āpo' là sự chỉ rõ về tự tánh. Chính thủy đại là āpogataṃ. Do năng lực kết dính, nó là sineho; chính sự kết dính là sinehagataṃ. 'Trạng thái kết dính của sắc' có nghĩa là trạng thái kết dính của sắc đại hiển như địa đại v.v. Thật vậy, thủy đại kết dính những vật như khối sắt v.v. và làm cho chúng được gắn kết. Do được kết dính bởi nó, chúng được gọi là những vật được gắn kết. Phương pháp này cũng tương tự trong trường hợp núi đá, hột thốt nốt, ngà voi, sừng bò v.v. Thật vậy, chính thủy đại kết dính tất cả những thứ này và làm cho chúng được gắn kết. Chính do được kết dính bởi thủy đại mà chúng được gắn kết. Kiṃ pana pathavīdhātu sesadhātūnaṃ patiṭṭhā hoti na hotīti hoti phusitvā hoti udāhu aphusitvā? Āpodhātu vā sesā ābandhamānā phusitvā ābandhati udāhu aphusitvāti? Pathavīdhātu tāva āpodhātuyā aphusitvāva patiṭṭhā hoti, tejodhātuyā ca vāyodhātuyā ca phusitvā. Āpodhātu pana pathavīdhātumpi tejovāyodhātuyopi aphusitvāva ābandhati. Yadi phusitvā ābandheyya phoṭṭhabbāyatanaṃ nāma bhaveyya. Lại nữa, địa đại có phải là nền tảng cho các đại còn lại hay không? (Câu trả lời là) có. (Nếu vậy), nó là nền tảng do tiếp xúc hay không tiếp xúc? Hoặc thủy đại, khi kết dính các đại còn lại, nó kết dính do tiếp xúc hay không tiếp xúc? Trước hết, địa đại là nền tảng cho thủy đại mà không cần tiếp xúc, và (là nền tảng) cho hỏa đại và phong đại do có tiếp xúc. Lại nữa, thủy đại kết dính cả địa đại, hỏa đại và phong đại mà không cần tiếp xúc. Nếu nó kết dính do tiếp xúc, nó sẽ trở thành xúc xứ. Tejodhātuvāyodhātūnampi sesadhātūsu sakasakakiccakaraṇe eseva nayo. Tejodhātu hi pathavīdhātuṃ phusitvā jhāpeti. Sā pana na uṇhā hutvā jhāyati. Yadi uṇhā hutvā jhāyeyya uṇhattalakkhaṇā nāma bhaveyya. Āpodhātuṃ pana aphusitvāva tāpeti. Sāpi tapamānā na uṇhā hutvā tapati. Yadi uṇhā hutvā tapeyya uṇhattalakkhaṇā nāma bhaveyya. Vāyodhātuṃ pana phusitvāva tāpeti. Sāpi tapamānā na uṇhā hutvā tapati. Yadi uṇhā hutvā tapeyya uṇhattalakkhaṇā nāma bhaveyya. Vāyodhātu pathavīdhātuṃ phusitvā vitthambheti, tathā tejodhātuṃ āpodhātuṃ pana aphusitvāva vitthambheti. Đối với hỏa đại và phong đại, phương pháp này cũng tương tự trong việc thực hiện phận sự riêng của chúng đối với các đại còn lại. Thật vậy, hỏa đại làm cháy địa đại do tiếp xúc. Nhưng nó (địa đại) không cháy sau khi trở nên nóng. Nếu nó cháy sau khi trở nên nóng, nó sẽ có đặc tính là nóng. Lại nữa, (hỏa đại) làm nóng thủy đại mà không cần tiếp xúc. Nó (thủy đại) cũng vậy, khi bị làm nóng, không nóng lên sau khi trở nên nóng. Nếu nó nóng lên sau khi trở nên nóng, nó sẽ có đặc tính là nóng. Lại nữa, (hỏa đại) làm nóng phong đại do có tiếp xúc. Nó (phong đại) cũng vậy, khi bị làm nóng, không nóng lên sau khi trở nên nóng. Nếu nó nóng lên sau khi trở nên nóng, nó sẽ có đặc tính là nóng. Phong đại nâng đỡ địa đại do tiếp xúc, tương tự (nâng đỡ) hỏa đại. Lại nữa, (phong đại) nâng đỡ thủy đại mà không cần tiếp xúc. Ucchurasaṃ pacitvā phāṇitapiṇḍe kariyamāne āpodhātu thaddhā hoti na hotīti? Na hoti. Sā hi paggharaṇalakkhaṇā. Pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā. Omattaṃ pana āpo adhimattapathavīgatikaṃ jātaṃ. Sā hi rasākārena ṭhitabhāvaṃ vijahati, lakkhaṇaṃ na vijahati. Phāṇitapiṇḍe vilīyamānepi pathavīdhātu na vilīyati. Kakkhaḷalakkhaṇā hi pathavīdhātu paggharaṇalakkhaṇā āpodhātu. Omattā pana pathavī adhimattaāpagatikā hoti. Sā piṇḍākārena ṭhitabhāvaṃ vijahati, lakkhaṇaṃ na vijahati. Catunnañhi [Pg.372] mahābhūtānaṃ bhāvaññathattameva hoti, lakkhaṇaññathattaṃ nāma natthi. Tassa abhāvo aṭṭhānaparikappasuttena dīpito. Vuttañhetaṃ – Khi nước mía được nấu và làm thành bánh đường phèn, thủy đại có trở nên cứng hay không? Không. Vì nó có đặc tính chảy. Địa đại có đặc tính cứng. Nhưng thủy đại với số lượng ít đã trở nên có trạng thái giống như địa đại với số lượng nhiều. Thật vậy, nó (thủy đại) từ bỏ trạng thái tồn tại dưới dạng lỏng, nhưng không từ bỏ đặc tính của nó. Ngay cả khi bánh đường phèn tan chảy, địa đại không tan chảy. Vì địa đại có đặc tính cứng, thủy đại có đặc tính chảy. Nhưng địa đại với số lượng ít trở nên có trạng thái giống như thủy đại với số lượng nhiều. Nó (địa đại) từ bỏ trạng thái tồn tại dưới dạng khối, nhưng không từ bỏ đặc tính của nó. Thật vậy, đối với bốn đại hiển, chỉ có sự thay đổi về trạng thái, chứ không có sự thay đổi về đặc tính. Sự không có (thay đổi đặc tính) đó được làm rõ bởi kinh Aṭṭhānaparikappa. Điều này đã được nói rằng – ‘‘Siyā, ānanda, catunnaṃ mahābhūtānaṃ aññathattaṃ, pathavīdhātuyā…pe… vāyodhātuyā; na tveva buddhe aveccappasādena samannāgatassa ariyasāvakassa siyā aññathatta’’nti (a. ni. 3.76). “Này Ānanda, có thể có sự thay đổi của bốn đại hiển, của địa đại… cho đến… của phong đại; nhưng không thể có sự thay đổi nào đối với vị Thánh đệ tử đã thành tựu niềm tin bất động nơi Đức Phật.” (A. Ni. 3.76). Ayañhettha attho – ānanda, kakkhaḷattalakkhaṇā pathavīdhātu parivattitvā paggharaṇalakkhaṇā āpodhātu nāma bhaveyya, ariyasāvakassa pana aññathattaṃ nāma natthīti. Evamettha aṭṭhānaparikappo āgato. Đây là ý nghĩa ở đây: Này Ānanda, địa đại có đặc tính cứng, sau khi biến đổi, có thể trở thành thủy đại có đặc tính chảy, nhưng đối với vị Thánh đệ tử, không có cái gọi là sự thay đổi (về niềm tin). Như vậy, ở đây, sự suy xét về điều không thể xảy ra đã được đề cập đến. 652. Ito paresu upādiṇṇarūpādiniddesesu upādiṇṇapadādīnaṃ attho mātikākathāyaṃ vuttanayeneva veditabbo. Cakkhāyatanādīni heṭṭhā vitthāritāneva. Tattha tattha pana visesamattameva vakkhāma. 652. Trong các phần giải về sắc chấp thủ v.v. sau đây, ý nghĩa của các từ 'upādiṇṇa' v.v. nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần giải về mātikā. Nhãn xứ v.v. đã được giải thích chi tiết ở phần trước. Tuy nhiên, ở mỗi nơi, chúng tôi sẽ chỉ nói về những điểm đặc biệt. Upādiṇṇaniddese tāva cakkhāyatanādīni ekantaupādiṇṇattā vuttāni. Yasmā pana rūpāyatanādīni upādiṇṇānipi atthi anupādiṇṇānipi, tasmā tāni yaṃ vā panāti saṅkhepato dassetvā puna kammassa katattā rūpāyatanantiādinā nayena vitthāritāni. Iminā upāyena sabbayevāpanakesu attho veditabbo. Trước hết, trong phần giải về 'upādiṇṇa', nhãn xứ v.v. được nói đến vì chúng hoàn toàn là (sắc) chấp thủ. Lại nữa, vì sắc xứ v.v. có cả loại chấp thủ và không chấp thủ, do đó, sau khi chỉ ra chúng một cách tóm tắt bằng cụm từ 'yaṃ vā pana', (chúng) lại được giải thích chi tiết theo phương pháp bắt đầu bằng 'sắc xứ do nghiệp tạo ra'. Theo phương pháp này, ý nghĩa trong tất cả các trường hợp có 'yevāpanaka' nên được hiểu. Kasmā pana ‘kammassa katattā’ti ca ‘na kammassa katattā’ti ca ubhinnampi niddese ‘jaratā ca aniccatā ca’ na gahitā, anupādiṇṇādīnaṃyeva niddesesu gahitāti? Na kammassa katattāti ettha tāva kammato aññapaccayasamuṭṭhānaṃ saṅgahitaṃ. ‘Kammassa katattā’ti ettha kammasamuṭṭhānameva. Imāni ca dve rūpāni neva kammato na aññasmā rūpajanakapaccayā uppajjanti, tasmā na gahitāni. Sā ca nesaṃ anuppatti parato āvi bhavissati. Anupādiṇṇantiādīsu pana kevalaṃ anupādiṇṇādiggahaṇena kammādisamuṭṭhānatā paṭikkhittā, naaññapaccayasamuṭṭhānatā anuññātā. Tasmā tattha gahitānīti veditabbāni. Tại sao trong phần chỉ dẫn của cả hai câu ‘do nghiệp đã được tạo tác’ và ‘không do nghiệp đã được tạo tác’, ‘sự già và sự vô thường’ lại không được đề cập, trong khi chúng lại được đề cập trong các phần chỉ dẫn về các pháp không bị chấp thủ (anupādiṇṇa), v.v.? Trước hết, trong câu ‘không do nghiệp đã được tạo tác’, sắc do duyên khác với nghiệp sanh khởi được bao gồm. Trong câu ‘do nghiệp đã được tạo tác’, chỉ có sắc do nghiệp sanh khởi (được bao gồm). Và hai loại sắc này (già và vô thường) không sanh khởi từ nghiệp cũng không từ một duyên nào khác tạo ra sắc; do đó, chúng không được đề cập. Việc chúng không sanh khởi sẽ được làm rõ sau. Tuy nhiên, trong các câu như ‘không bị chấp thủ’, v.v., chỉ có sự sanh khởi từ nghiệp, v.v. bị phủ nhận bởi việc đề cập đến ‘không bị chấp thủ’, v.v., chứ sự sanh khởi từ duyên khác không được cho phép. Do đó, nên hiểu rằng chúng được đề cập ở đó. 666. Cittasamuṭṭhānaniddese kāyaviññatti vacīviññattīti idaṃ dvayaṃ yasmā ekantacittasamuṭṭhānāni bhūtāni upādāya paññāyati, tasmā vuttaṃ. Paramatthato [Pg.373] pana tassa nissayabhūtāni bhūtāneva cittasamuṭṭhānāni, taṃnissitattā. Yathā aniccassa rūpassa jarāmaraṇaṃ aniccaṃ nāma hoti, evamidampi cittasamuṭṭhānaṃ nāma jātaṃ. 666. Trong phần chỉ dẫn về các pháp do tâm sanh khởi, hai pháp này là thân biểu tri và khẩu biểu tri được nói đến bởi vì chúng được nhận biết nương vào các đại chủng hoàn toàn do tâm sanh khởi. Tuy nhiên, về phương diện chân đế, chỉ có các đại chủng làm nền tảng cho chúng mới là các pháp do tâm sanh khởi, do chúng nương tựa vào các đại chủng ấy. Giống như sự già và chết của sắc vô thường được gọi là vô thường, cũng vậy, hai pháp này được gọi là do tâm sanh khởi. 668. Cittasahabhuniddesepi eseva nayo. Yāva cittaṃ tāva paññāyanato idameva dvayaṃ vuttaṃ. Na panetaṃ cittena saha bhūtāni viya, cetanādayo viya ca uppajjati. 668. Trong phần chỉ dẫn về các pháp đồng sanh với tâm cũng theo phương pháp này. Hai pháp này được nói đến vì chúng được nhận biết chừng nào tâm còn tồn tại. Tuy nhiên, chúng không sanh khởi cùng với tâm như các đại chủng hay như các tâm sở tư, v.v. 670. Cittānuparivattitāyapi eseva nayo. Yāva cittaṃ tāva paññāyanato eva hetaṃ dvayaṃ cittānuparivattīti vuttaṃ. 670. Trong trường hợp các pháp tùy chuyển theo tâm cũng theo phương pháp này. Chính vì hai pháp này được nhận biết chừng nào tâm còn tồn tại nên chúng được gọi là các pháp tùy chuyển theo tâm. 674. Oḷārikanti vatthārammaṇabhūtattā saṃṅghaṭṭanavasena gahetabbato thūlaṃ. Vuttavipallāsato sukhumaṃ veditabbaṃ. 674. Thô (oḷārikaṃ) có nghĩa là thô thiển vì là vật chất và đối tượng, và vì có thể được nắm bắt thông qua sự va chạm. Vi tế (sukhumaṃ) nên được hiểu theo nghĩa ngược lại với những gì đã nói. 676. Dūreti ghaṭṭanavasena aggahetabbattā dubbiññeyyabhāvena samīpe ṭhitampi dūre. Itaraṃ pana ghaṭṭanavasena gahetabbattā suviññeyyabhāvena dūre ṭhitampi santike. Cakkhāyatanādiniddesā heṭṭhā vuttanayeneva vitthārato veditabbā. Idaṃ tāva duvidhena rūpasaṅgahe visesamattaṃ. Tividhasaṅgaho uttānatthova. 676. Xa (dūre) có nghĩa là, do không thể được nắm bắt thông qua sự va chạm và do khó nhận biết, nên dù ở gần vẫn là xa. Ngược lại, pháp kia, do có thể được nắm bắt thông qua sự va chạm và do dễ nhận biết, nên dù ở xa vẫn là gần. Các phần chỉ dẫn về nhãn xứ, v.v., nên được hiểu một cách chi tiết theo phương pháp đã được trình bày ở trên. Đây chỉ là phần đặc biệt trong chương hợp nhất sắc theo hai cách. Chương hợp nhất theo ba cách có ý nghĩa rõ ràng. Catukkaniddesavaṇṇanā Giải về phần chỉ dẫn theo bốn pháp 966. Catubbidhasaṅgahāvasāne diṭṭhādīnaṃ pacchimapadassa bhedābhāvena ādito paṭṭhāya pucchaṃ akatvāva rūpāyatanaṃ diṭṭhaṃ saddāyatanaṃ sutantiādi vuttaṃ. Tattha rūpāyatanaṃ cakkhunā oloketvā dakkhituṃ sakkāti ‘diṭṭhaṃ’ nāma jātaṃ. Saddāyatanaṃ sotena sutvā jānituṃ sakkāti ‘sutaṃ’ nāma jātaṃ. Gandhāyatanādittayaṃ ghānajivhākāyehi patvā gahetabbato munitvā jānitabbaṭṭhena mutaṃ nāma jātaṃ. Phusitvā viññāṇuppattikāraṇato ‘mutaṃ’ nāmātipi vuttaṃ. Sabbameva pana rūpaṃ manoviññāṇena jānitabbanti manasā viññātaṃ nāma jātaṃ. 966. Vào cuối chương hợp nhất theo bốn cách, vì không có sự phân biệt đối với từ cuối cùng trong các từ như ‘cái được thấy’ (diṭṭha), v.v., nên không đặt câu hỏi từ đầu mà nói rằng ‘sắc xứ là cái được thấy, thanh xứ là cái được nghe’, v.v. Trong đó, sắc xứ có thể được nhìn thấy sau khi quan sát bằng mắt, do đó nó được gọi là ‘cái được thấy’. Thanh xứ có thể được biết sau khi nghe bằng tai, do đó nó được gọi là ‘cái được nghe’. Ba xứ gồm hương xứ, v.v., có thể được nắm bắt sau khi tiếp xúc bằng mũi, lưỡi, và thân, do đó chúng được gọi là ‘cái được cảm nhận’ (muta) với ý nghĩa là cần được biết sau khi đã liên kết. Cũng có nói rằng chúng được gọi là ‘cái được cảm nhận’ vì là nguyên nhân cho sự sanh khởi của thức sau khi xúc chạm. Tuy nhiên, tất cả sắc pháp đều cần được biết bởi ý thức, do đó nó được gọi là ‘cái được biết bởi ý’. Pañcakaniddesavaṇṇanā Giải về phần chỉ dẫn theo năm pháp 967. Pañcavidhasaṅgahaniddese [Pg.374] kakkhaḷanti thaddhaṃ. Kharameva kharagataṃ, pharusanti attho. Itare dvepi sabhāvaniddesā eva. Ajjhattanti niyakajjhattaṃ. Bahiddhāti bāhiraṃ. Upādiṇṇanti na kammasamuṭṭhānameva. Avisesena pana sarīraṭṭhakassetaṃ gahaṇaṃ. Sarīraṭṭhakañhi upādiṇṇaṃ vā hotu anupādiṇṇaṃ vā, ādinnagahitaparāmaṭṭhavasena sabbaṃ upādiṇṇameva nāma. 967. Trong phần chỉ dẫn về hợp nhất theo năm cách, ‘cứng’ (kakkhaḷaṃ) có nghĩa là rắn chắc. ‘Thô’ (khara) chính là ‘trạng thái thô’ (kharagata), có nghĩa là thô ráp. Hai từ còn lại cũng chỉ là sự diễn tả về bản chất. ‘Nội tại’ (ajjhattaṃ) có nghĩa là thuộc về bản thân. ‘Ngoại tại’ (bahiddhā) có nghĩa là bên ngoài. ‘Bị chấp thủ’ (upādiṇṇaṃ) không chỉ có nghĩa là do nghiệp sanh khởi. Mà đây là sự đề cập đến tất cả các sắc pháp tồn tại trong cơ thể một cách không phân biệt. Thật vậy, dù các sắc pháp tồn tại trong cơ thể có bị chấp thủ (do nghiệp sanh) hay không bị chấp thủ, tất cả chúng đều được gọi là ‘bị chấp thủ’ do được nắm giữ và xem xét (sai lầm) như là của mình. 969. Tejogatanti sabbatejesu gataṃ uṇhattalakkhaṇaṃ, tejo eva vā tejobhāvaṃ gatanti ‘tejogataṃ’. Usmāti usmākāro. Usmāgatanti usmābhāvaṃ gataṃ. Usmākārassevetaṃ nāmaṃ. Usumanti balavausmā. Usumameva usumabhāvaṃ gatanti usumagataṃ. 969. ‘Trạng thái của hỏa đại’ (tejogataṃ) có nghĩa là đặc tính nóng có trong tất cả các loại hỏa đại, hoặc chính hỏa đại đã đạt đến trạng thái của hỏa đại, do đó gọi là ‘tejogataṃ’. ‘Hơi nóng’ (usmā) là trạng thái hơi nóng. ‘Trạng thái hơi nóng’ (usmāgataṃ) là đã đạt đến trạng thái hơi nóng; đây là tên gọi của chính trạng thái hơi nóng. ‘Sức nóng’ (usumaṃ) là hơi nóng mạnh. Chính sức nóng đã đạt đến trạng thái sức nóng, do đó gọi là ‘usumagataṃ’. 970. Vāyanakavasena vāyo. Vāyova vāyobhāvaṃ gatattā vāyogataṃ. Thambhitattanti uppalanāḷatacādīnaṃ viya vātapuṇṇānaṃ thambhitabhāvo rūpassa. 970. Do có khả năng chuyển động nên gọi là ‘gió’ (vāyo). Chính gió, do đã đạt đến trạng thái của gió, nên gọi là ‘trạng thái của gió’ (vāyogataṃ). ‘Sự căng cứng’ (thambhitattaṃ) là trạng thái căng cứng của sắc, giống như trạng thái căng cứng của vỏ cọng sen, v.v., khi chứa đầy gió. Chakkādiniddesavaṇṇanā Giải về phần chỉ dẫn theo sáu pháp, v.v. 972-4. Chabbidhādisaṅgahānaṃ tiṇṇaṃ osānapadassa bhedābhāvato ādito paṭṭhāya apucchitvāva niddeso kato. Tattha cakkhuviññāṇena jānituṃ sakkāti cakkhuviññeyyaṃ…pe… manoviññāṇena jānituṃ sakkāti manoviññeyyaṃ. Tividhāya manodhātuyā jānituṃ sakkāti manodhātuviññeyyaṃ sabbaṃ rūpanti ettha yasmā ekaṃ rūpampi manoviññāṇadhātuyā ajānitabbaṃ nāma natthi, tasmā ‘sabbaṃ rūpa’nti vuttaṃ. Sammāsambuddhena hi abhidhammaṃ patvā nayaṃ kātuṃ yuttaṭṭhāne nayo akato nāma natthi. Idañca ekarūpassāpi manoviññāṇadhātuyā ajānitabbassa abhāvena nayaṃ kātuṃ yuttaṭṭhānaṃ nāma, tasmā nayaṃ karonto ‘sabbaṃ rūpa’nti āha. 972-4. Do ba pháp cuối cùng của ba loại tóm lược bắt đầu bằng sáu loại không có sự khác biệt, nên phần trình bày chi tiết được thực hiện ngay từ đầu mà không cần đặt câu hỏi. Trong đó, (cái gì) có thể được biết bởi nhãn thức thì gọi là đối tượng của nhãn thức... (vân vân)... (cái gì) có thể được biết bởi ý thức thì gọi là đối tượng của ý thức. (Cái gì) có thể được biết bởi ý giới có ba loại thì gọi là đối tượng của ý giới. Ở đây, trong câu "tất cả sắc pháp", vì không có một sắc pháp nào mà ý thức giới không thể biết được, do đó đã được nói là "tất cả sắc pháp". Quả vậy, bậc Chánh Đẳng Giác, khi đến với Abhidhamma, không có trường hợp nào mà Ngài không áp dụng một phương pháp ở nơi thích hợp để áp dụng. Và đây là nơi thích hợp để áp dụng phương pháp, vì không có dù chỉ một sắc pháp nào mà ý thức giới không thể biết được. Do đó, khi áp dụng phương pháp, Ngài đã nói "tất cả sắc pháp". 974. Sukhasamphassoti sukhavedanāpaṭilābhapaccayo. Dukkhasamphassoti dukkhavedanāpaṭilābhapaccayo. Idhāpi phoṭṭhabbārammaṇassa sukhadukkhassa sabbhāvato ayaṃ nayo dinno. 974. Lạc xúc là duyên để đạt được lạc thọ. Khổ xúc là duyên để đạt được khổ thọ. Ở đây cũng vậy, do sự hiện hữu của xúc đối tượng là lạc và khổ, nên phương pháp này đã được đưa ra. Navakādiniddesavaṇṇanā Chú giải về phần trình bày chi tiết các pháp chín loại, v.v. 975. Navake [Pg.375] pana indriyarūpassa nāma atthitāya nayo dinno. Tasseva sappaṭighaappaṭighatāya dasake nayo dinno. Ekādasake aḍḍhekādasa āyatanāni vibhattāni. Tesaṃ niddesavārā heṭṭhā vuttanayena vitthārato veditabbā. Sesaṃ sabbattha uttānatthameva. 975. Còn trong nhóm chín pháp, phương pháp được đưa ra do sự hiện hữu của cái gọi là sắc quyền. Trong nhóm mười pháp, phương pháp được đưa ra do chính sắc ấy có tính đối ngại và không đối ngại. Trong nhóm mười một pháp, mười một xứ rưỡi đã được phân chia. Các đoạn trình bày chi tiết về chúng nên được hiểu một cách rộng rãi theo phương pháp đã được nói ở dưới. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng. Pakiṇṇakakathā Luận về các vấn đề tạp loại Imesu pana rūpesu asammohatthaṃ samodhānaṃ samuṭṭhānaṃ parinipphannañca saṅkhatanti idaṃ ‘pakiṇṇakaṃ’ veditabbaṃ. Còn trong các sắc pháp này, vì mục đích không si mê, (cần biết) sự hợp lại, sự sanh khởi, sự được hoàn thành và pháp hữu vi. Điều này nên được hiểu là 'tạp loại'. Tattha ‘samodhāna’nti sabbameva hidaṃ rūpaṃ samodhānato cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro, phoṭṭhabbāyatanaṃ āpodhātūti pañcavīsatisaṅkhyaṃ hoti. Taṃ vatthurūpena saddhiṃ chabbīsatisaṅkhyaṃ veditabbaṃ. Ito aññaṃ rūpaṃ nāma natthi. Keci pana ‘middharūpaṃ nāma atthī’ti vadanti. Te ‘‘addhā munīsi sambuddho, natthi nīvaraṇā tavā’’tiādīni (su. ni. 546) vatvā middharūpaṃ nāma natthīti paṭisedhetabbā. Apare balarūpena saddhiṃ sattavīsati, sambhavarūpena saddhiṃ aṭṭhavīsati, jātirūpena saddhiṃ ekūnatiṃsati, rogarūpena saddhiṃ samatiṃsati rūpānīti vadanti. Tepi tesaṃ visuṃ abhāvaṃ dassetvā paṭikkhipitabbā. Vāyodhātuyā hi gahitāya balarūpaṃ gahitameva, aññaṃ balarūpaṃ nāma natthi. Āpodhātuyā sambhavarūpaṃ, upacayasantatīhi jātirūpaṃ, jaratāaniccatāhi gahitāhi rogarūpaṃ gahitameva. Aññaṃ rogarūpaṃ nāma natthi. Yopi kaṇṇarogādi ābādho so visamapaccayasamuṭṭhitadhātumattameva. Na añño tattha rogo nāma atthīti samodhānato chabbīsatimeva rūpāni. Ở đây, về ‘sự hợp lại’ (samodhāna), quả thật tất cả sắc pháp này khi được hợp lại thì có số lượng là hai mươi lăm, (từ) nhãn xứ… cho đến… đoàn thực, xúc xứ, thủy đại. Sắc pháp ấy cùng với sắc vật căn (vatthurūpa) nên được biết là có số lượng hai mươi sáu. Ngoài số này ra, không có sắc pháp nào khác. Tuy nhiên, có một số vị nói rằng: ‘Có sắc pháp tên là sắc hôn trầm (middharūpa).’ Các vị ấy cần phải bị bác bỏ bằng cách trích dẫn (kinh) như sau: «Quả thật, Ngài là bậc Mâu-ni, bậc Chánh Đẳng Giác, Ngài không có các triền cái» (Sutta Nipāta 546), và nói rằng không có sắc pháp nào tên là sắc hôn trầm. Các vị khác lại nói rằng có hai mươi bảy sắc pháp cùng với sắc năng lực (balarūpa), hai mươi tám cùng với sắc tinh sinh (sambhavarūpa), hai mươi chín cùng với sắc sinh (jātirūpa), ba mươi cùng với sắc bệnh (rogarūpa). Các vị ấy cũng cần phải bị phản bác bằng cách chỉ ra sự không hiện hữu riêng biệt của các sắc pháp ấy. Vì khi phong đại đã được kể đến thì sắc năng lực cũng đã được kể đến rồi; không có sắc pháp nào khác tên là sắc năng lực. (Khi) thủy đại (được kể đến thì) sắc tinh sinh (cũng đã được kể đến); (khi) sắc tích lũy và sắc tương tục được kể đến thì sắc sinh (cũng đã được kể đến); khi sắc lão và sắc vô thường được kể đến thì sắc bệnh cũng đã được kể đến rồi. Không có sắc pháp nào khác tên là sắc bệnh. Ngay cả chứng bệnh như bệnh về tai v.v... cũng chỉ là các đại do duyên không tương hợp sanh khởi mà thôi. Ở đây không có cái gì khác gọi là bệnh. Do đó, khi hợp lại chỉ có hai mươi sáu sắc pháp. ‘Samuṭṭhāna’nti kati rūpāni katisamuṭṭhānāni? Dasa ekasamuṭṭhānāni, ekaṃ dvisamuṭṭhānaṃ, tīṇi tisamuṭṭhānāni, nava catusamuṭṭhānāni, dve na kenaci samuṭṭhahanti. Về ‘sự sanh khởi’ (samuṭṭhāna): Có bao nhiêu sắc pháp có bao nhiêu nguồn sanh khởi? Mười (sắc pháp) có một nguồn sanh khởi, một (sắc pháp) có hai nguồn sanh khởi, ba (sắc pháp) có ba nguồn sanh khởi, chín (sắc pháp) có bốn nguồn sanh khởi, hai (sắc pháp) không do bất cứ gì sanh khởi. Tattha cakkhupasādo…pe… jīvitindriyanti imāni aṭṭha ekantaṃ kammatova samuṭṭhahanti. Kāyaviññattivacīviññattidvayaṃ ekantena cittato samuṭṭhātīti dasa [Pg.376] ‘ekasamuṭṭhānāni’ nāma. Saddo ututo ca cittato ca samuṭṭhātīti eko ‘dvisamuṭṭhāno’ nāma. Tattha aviññāṇakasaddo ututo samuṭṭhāti, saviññāṇakasaddo cittato. Lahutādittayaṃ pana utucittāhārehi samuṭṭhātīti tīṇi ‘tisamuṭṭhānāni’ nāma. Avasesāni nava rūpāni tehi kammena cāti catūhi samuṭṭhahantīti nava ‘catusamuṭṭhānāni’ nāma. Jaratā aniccatā pana etesu ekatopi na samuṭṭhahantīti dve ‘na kenaci samuṭṭhahanti’ nāma. Kasmā? Ajāyanato. Na hi etāni jāyanti. Kasmā? Jātassa pākabhedattā. Uppannañhi rūpaṃ jīrati bhijjatīti avassaṃ panetaṃ sampaṭicchitabbaṃ. Na hi uppannaṃ rūpaṃ arūpaṃ vā akkhayaṃ nāma dissati. Yāva pana na bhijjati tāvassa paripākoti siddhametaṃ. ‘Jātassa pākabhedattā’ti yadi ca tāni jāyeyyuṃ tesampi pākabhedā bhaveyyuṃ. Na ca pāko paccati, bhedo vā bhijjatīti jātassa pākabhedattā netaṃ dvayaṃ jāyati. Trong số ấy, tám sắc pháp này là sắc thần kinh nhãn… cho đến… mạng quyền, chỉ sanh khởi duy nhất từ nghiệp. Hai pháp thân biểu tri và khẩu biểu tri chỉ sanh khởi duy nhất từ tâm. Do đó, mười (sắc pháp) này được gọi là ‘có một nguồn sanh khởi’. Âm thanh sanh khởi từ thời tiết và từ tâm, do đó một (sắc pháp) này được gọi là ‘có hai nguồn sanh khởi’. Trong đó, âm thanh vô tri sanh khởi từ thời tiết, âm thanh hữu tri sanh khởi từ tâm. Còn bộ ba khinh khoái v.v... sanh khởi từ thời tiết, tâm, và vật thực, do đó ba (sắc pháp) này được gọi là ‘có ba nguồn sanh khởi’. Chín sắc pháp còn lại sanh khởi từ bốn nguồn là ba nguồn ấy (thời tiết, tâm, vật thực) và nghiệp, do đó chín (sắc pháp) này được gọi là ‘có bốn nguồn sanh khởi’. Còn sắc lão và sắc vô thường không sanh khởi từ bất cứ nguồn nào trong các nguồn ấy, do đó hai (sắc pháp) này được gọi là ‘không do bất cứ gì sanh khởi’. Tại sao? Vì chúng không được sanh ra. Quả thật, chúng không được sanh ra. Tại sao? Vì chúng là sự chín muồi và sự tan rã của cái đã được sanh. Quả thật, sắc pháp đã sanh lên thì già đi và tan rã, điều này chắc chắn phải được chấp nhận. Quả thật, không thấy có sắc pháp hay phi sắc pháp nào đã sanh lên mà lại không bị hủy diệt. Chừng nào nó chưa tan rã, chừng đó là sự chín muồi của nó, điều này đã được xác lập. ‘Vì chúng là sự chín muồi và sự tan rã của cái đã được sanh.’ Và nếu chúng được sanh ra, thì chúng cũng sẽ có sự chín muồi và sự tan rã. Nhưng sự chín muồi không chín muồi (thêm), hay sự tan rã không tan rã (thêm). Do đó, vì chúng là sự chín muồi và sự tan rã của cái đã được sanh, nên cặp đôi này không được sanh ra. Tattha siyā – yathā ‘kammassa katattā’ti ādiniddesesu ‘rūpassa upacayo rūpassa santatī’ti vacanena ‘jāti’ jāyatīti sampaṭicchitaṃ hoti, evaṃ ‘pāko’pi paccatu ‘bhedo’pi bhijjatūti. ‘‘Na tattha ‘jāti jāyatī’ti sampaṭicchitaṃ. Ye pana dhammā kammādīhi nibbattanti tesaṃ abhinibbattibhāvato jātiyā tappaccayabhāvavohāro anumato. Na pana paramatthato jāti jāyati. Jāyamānassa hi abhinibbattimattaṃ jātī’’ti. Ở đây, có thể có (sự phản bác) rằng: – Giống như trong các đoạn giải thích bắt đầu bằng ‘do nghiệp đã được tạo’, qua câu nói ‘sự tích lũy của sắc, sự tương tục của sắc’, người ta đã chấp nhận rằng ‘sắc sinh’ được sanh ra; cũng vậy, ‘sự chín muồi’ hãy cứ chín muồi và ‘sự tan rã’ hãy cứ tan rã. (Đáp:) «Ở đây, không có sự chấp nhận rằng ‘sắc sinh được sanh ra’. Nhưng đối với các pháp được tạo ra bởi nghiệp v.v..., do trạng thái phát sanh mới của chúng, nên sự gọi tên ‘sắc sinh’ là có các pháp ấy làm duyên được cho phép. Nhưng xét về phương diện chân đế, sắc sinh không được sanh ra. Quả thật, sắc sinh chỉ là sự phát sanh mới của cái đang được sanh ra.» Tattha siyā – ‘yatheva jāti yesaṃ dhammānaṃ abhinibbatti tappaccayabhāvavohāraṃ abhinibbattivohārañca labhati, tathā pākabhedāpi yesaṃ dhammānaṃ pākabhedā tappaccayabhāvavohāraṃ abhinibbattivohārañca labhantu. Evaṃ idampi dvayaṃ kammādisamuṭṭhānamevāti vattabbaṃ bhavissatī’ti. ‘Na pākabhedā taṃ vohāraṃ labhanti. Kasmā? Janakapaccayānubhāvakkhaṇe abhāvato. Janakapaccayānañhi uppādetabbadhammassa uppādakkhaṇeyeva ānubhāvo, na tato uttari. Tehi abhinibbattitadhammakkhaṇasmiñca jāti paññāyamānā tappaccayabhāvavohāraṃ abhinibbattivohārañca labhati, tasmiṃ khaṇe sabbhāvato; na itaradvayaṃ, tasmiṃ khaṇe abhāvatoti nevetaṃ jāyatī’ti vattabbaṃ. ‘‘Jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppanna’’nti (saṃ. ni. 2.20) āgatattā [Pg.377] idampi dvayaṃ jāyatīti ce – ‘na, pariyāyadesitattā. Tattha hi paṭiccasamuppannānaṃ dhammānaṃ jarāmaraṇattā pariyāyena taṃ paṭiccasamuppanna’nti vuttaṃ. Ở đây, có thể có (sự phản bác) rằng: – ‘Giống như sắc sinh, là sự phát sanh mới của các pháp nào đó, nhận được sự gọi tên là có các pháp ấy làm duyên và sự gọi tên là sự phát sanh mới; cũng vậy, sự chín muồi và sự tan rã, là sự chín muồi và sự tan rã của các pháp nào đó, cũng hãy nhận lấy sự gọi tên là có các pháp ấy làm duyên và sự gọi tên là sự phát sanh mới. Như vậy, sẽ phải nói rằng cặp đôi này cũng do nghiệp v.v... sanh khởi.’ (Đáp:) ‘Sự chín muồi và sự tan rã không nhận được cách gọi tên đó. Tại sao? Vì chúng không có mặt trong sát-na có năng lực của duyên sanh. Quả thật, năng lực của các duyên sanh chỉ có ở sát-na sanh của pháp cần được sanh khởi, chứ không có sau đó. Và trong sát-na của pháp được chúng tạo ra, sắc sinh, vì đang hiển hiện, nên nhận được sự gọi tên là có các pháp ấy làm duyên và sự gọi tên là sự phát sanh mới, do sự hiện hữu của nó trong sát-na ấy; còn cặp đôi kia thì không, do sự không hiện hữu của chúng trong sát-na ấy. Do đó, phải nói rằng chúng không được sanh ra.’ Nếu có người nói rằng: – Vì có câu kinh: «Này các Tỳ khưu, sự già và chết là vô thường, là pháp hữu vi, là pháp do duyên sanh» (Saṃyutta Nikāya 2.20), nên cặp đôi này cũng được sanh ra. (Đáp:) – ‘Không phải vậy, vì đây là lời dạy theo nghĩa ẩn dụ. Quả thật, ở đây, vì các pháp do duyên sanh có sự già và chết, nên theo nghĩa ẩn dụ, nó được gọi là pháp do duyên sanh.’ ‘Yadi evaṃ, tayampetaṃ ajātattā sasavisāṇaṃ viya natthi; nibbānaṃ viya vā nicca’nti ce – na, nissayapaṭibaddhavuttito; pathavīādīnañhi nissayānaṃ bhāve jātiādittayaṃ paññāyati, tasmā na natthi. Tesañca abhāve na paññāyati, tasmā na niccaṃ. Etampi ca abhinivesaṃ paṭisedhetuṃ eva idaṃ vuttaṃ – ‘‘jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppanna’’nti (saṃ. ni. 2.20). Evamādīhi nayehi tāni dve rūpāni na kehici samuṭṭhahantīti veditabbaṃ. Nếu có người nói rằng: – ‘Nếu vậy, cả ba pháp này (sắc sinh, lão, vô thường), vì không được sanh ra, nên chúng không hiện hữu, giống như sừng thỏ; hoặc chúng là thường hằng, giống như Niết-bàn.’ (Đáp:) – Không phải vậy, vì sự vận hành của chúng bị ràng buộc vào vật nương. Quả thật, khi có sự hiện hữu của các vật nương như địa đại v.v..., thì bộ ba bắt đầu bằng sắc sinh được nhận biết. Do đó, chúng không phải là không hiện hữu. Và khi các vật nương ấy không hiện hữu, chúng không được nhận biết. Do đó, chúng không phải là thường hằng. Và chính để bác bỏ cả sự chấp thủ sai lầm này mà câu kinh sau đã được nói: «Này các Tỳ khưu, sự già và chết là vô thường, là pháp hữu vi, là pháp do duyên sanh» (Saṃyutta Nikāya 2.20). Bằng những phương pháp như vậy, nên biết rằng hai sắc pháp ấy không do bất cứ gì sanh khởi. Apica ‘samuṭṭhāna’nti ettha ayamaññopi attho. Tassāyaṃ mātikā – ‘kammajaṃ kammapaccayaṃ kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ, āhārasamuṭṭhānaṃ āhārapaccayaṃ āhārapaccayautusamuṭṭhānaṃ, utusamuṭṭhānaṃ utupaccayaṃ utupaccayautusamuṭṭhānaṃ, cittasamuṭṭhānaṃ cittapaccayaṃ cittapaccayautusamuṭṭhāna’nti. Lại nữa, ở đây trong từ ‘samuṭṭhāna’ (sanh khởi) này còn có một ý nghĩa khác. Đây là đề mục của ý nghĩa ấy: ‘Sắc do nghiệp sanh, sắc do nghiệp làm duyên, sắc do thời tiết sanh khởi có nghiệp làm duyên; sắc do vật thực sanh, sắc do vật thực làm duyên, sắc do thời tiết sanh khởi có vật thực làm duyên; sắc do thời tiết sanh, sắc do thời tiết làm duyên, sắc do thời tiết sanh khởi có thời tiết làm duyên; sắc do tâm sanh, sắc do tâm làm duyên, sắc do thời tiết sanh khởi có tâm làm duyên’. Tattha cakkhupasādādi aṭṭhavidhaṃ rūpaṃ saddhiṃ hadayavatthunā ‘kammajaṃ’ nāma. Kesamassu hatthidantā assavālā camaravālāti evamādi ‘kammapaccayaṃ’ nāma. Cakkaratanaṃ devatānaṃ uyyānavimānādīnīti evamādi ‘kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ’ nāma. Trong đó, tám loại sắc kể từ sắc thần kinh nhãn cùng với sắc ý vật được gọi là ‘sắc do nghiệp sanh’. Tóc, râu, ngà voi, lông đuôi ngựa, lông đuôi bò yak, v.v... được gọi là ‘sắc do nghiệp làm duyên’. Bánh xe báu, các vườn cây và cung điện của chư thiên, v.v... được gọi là ‘sắc do thời tiết sanh khởi có nghiệp làm duyên’. Āhārato samuṭṭhitaṃ suddhaṭṭhakaṃ ‘āhārasamuṭṭhānaṃ’ nāma. Kabaḷīkāro āhāro dvinnampi rūpasantatīnaṃ paccayo hoti āhārasamuṭṭhānassa ca upādinnassa ca. Āhārasamuṭṭhānassa janako hutvā paccayo hoti, kammajassa anupālako hutvāti idaṃ āhārānupālitaṃ kammajarūpaṃ ‘āhārapaccayaṃ’ nāma. Visabhāgāhāraṃ sevitvā ātape gacchantassa tilakakāḷakuṭṭhādīni uppajjanti, idaṃ ‘āhārapaccayautusamuṭṭhānaṃ’ nāma. Sắc thuần bát pháp sanh từ vật thực được gọi là ‘sắc do vật thực sanh’. Đoàn thực là duyên cho cả hai dòng sắc: dòng sắc do vật thực sanh và dòng sắc được chấp thủ (do nghiệp sanh). Nó là duyên bằng cách là vật sanh ra đối với dòng sắc do vật thực sanh, và bằng cách là vật bảo hộ đối với dòng sắc do nghiệp sanh. Do đó, sắc do nghiệp sanh này được vật thực bảo hộ được gọi là ‘sắc do vật thực làm duyên’. Khi một người dùng vật thực không thích hợp rồi đi dưới nắng, các bệnh như tàn nhang, nốt ruồi đen, bệnh cùi, v.v... sanh khởi. Cái này được gọi là ‘sắc do thời tiết sanh khởi có vật thực làm duyên’. Ututo samuṭṭhitaṃ suddhaṭṭhakaṃ ‘utusamuṭṭhānaṃ’ nāma. Tasmiṃ utu aññaṃ aṭṭhakaṃ samuṭṭhāpeti, idaṃ ‘utupaccayaṃ’ nāma. Tasmimpi utu aññaṃ aṭṭhakaṃ samuṭṭhāpeti, idaṃ ‘utupaccayautusamuṭṭhānaṃ’ nāma. Evaṃ tissoyeva santatiyo ghaṭṭetuṃ sakkoti. Na tato paraṃ. Imamatthaṃ anupādinnakenāpi dīpetuṃ vaṭṭati. Utusamuṭṭhāno nāma valāhako. Utupaccayā nāma [Pg.378] vuṭṭhidhārā. Deve pana vuṭṭhe bījāni virūhanti, pathavī gandhaṃ muñcati, pabbatā nīlā khāyanti, samuddo vaḍḍhati, etaṃ utupaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma. Sắc thuần bát pháp sanh từ thời tiết được gọi là ‘sắc do thời tiết sanh’. Trong đó, thời tiết làm sanh khởi một bát pháp khác, cái này được gọi là ‘sắc do thời tiết làm duyên’. Trong đó nữa, thời tiết làm sanh khởi một bát pháp khác, cái này được gọi là ‘sắc do thời tiết sanh khởi có thời tiết làm duyên’. Như vậy, nó chỉ có thể nối kết ba dòng sanh khởi mà thôi, không hơn thế nữa. Có thể minh họa ý nghĩa này bằng sắc không được chấp thủ. ‘Sắc do thời tiết sanh’ là đám mây. ‘Sắc do thời tiết làm duyên’ là những dòng mưa. Còn khi trời mưa, hạt giống nảy mầm, đất tỏa hương, núi non hiện ra màu xanh biếc, biển cả dâng lên, tất cả những điều này được gọi là ‘sắc do thời tiết sanh khởi có thời tiết làm duyên’. Cittato samuṭṭhitaṃ suddhaṭṭhakaṃ ‘cittasamuṭṭhānaṃ’ nāma. ‘‘Pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassa pacchājātapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.11) idaṃ ‘cittapaccayaṃ’ nāma. Ākāse antalikkhe hatthimpi dasseti, assampi dasseti, rathampi dasseti, vividhampi senābyūhaṃ dassetitī (paṭi. ma. 3.18) idaṃ ‘cittapaccayautusamuṭṭhānaṃ’ nāma. Sắc thuần bát pháp sanh từ tâm được gọi là ‘sắc do tâm sanh’. “Các pháp tâm và sở hữu tâm sanh sau là duyên cho thân này đã sanh trước bằng hậu sanh duyên”, cái này được gọi là ‘sắc do tâm làm duyên’. “Trong không gian, trong hư không, vị ấy biểu hiện cả con voi, biểu hiện cả con ngựa, biểu hiện cả cỗ xe, biểu hiện cả đội quân dàn trận đa dạng”, cái này được gọi là ‘sắc do thời tiết sanh khởi có tâm làm duyên’. ‘Parinipphanna’nti pannarasa rūpāni parinipphannāni nāma, dasa aparinipphannāni nāma. ‘Yadi aparinipphannā, asaṅkhatā nāma bhaveyyuṃ’. ‘‘Tesaṃyeva pana rūpānaṃ kāyavikāro ‘kāyaviññatti’ nāma, vacīvikāro ‘vacīviññatti’ nāma, chiddaṃ vivaraṃ ‘ākāsadhātu’ nāma, lahubhāvo ‘lahutā’ nāma, mudubhāvo ‘mudutā’ nāma, kammaññabhāvo ‘kammaññatā’ nāma, nibbatti ‘upacayo’ nāma, pavatti ‘santati’ nāma, jīraṇākāro ‘jaratā’ nāma, hutvā abhāvākāro ‘aniccatā’ nāmāti. Sabbaṃ parinipphannaṃ saṅkhatameva hotī’’ti. Về ‘sắc thành tựu’, mười lăm sắc được gọi là sắc thành tựu, mười sắc được gọi là sắc không thành tựu. ‘Nếu là sắc không thành tựu, chúng sẽ là pháp vô vi’. “Nhưng chính sự biến đổi của thân của các sắc ấy được gọi là ‘thân biểu tri’, sự biến đổi của lời nói được gọi là ‘khẩu biểu tri’, khoảng trống, khoảng hở được gọi là ‘không giới’, trạng thái nhẹ nhàng được gọi là ‘khinh khoái’, trạng thái mềm mại được gọi là ‘nhu nhuyến’, trạng thái thích ứng được gọi là ‘khả tác’, sự sanh khởi được gọi là ‘tích tập’, sự diễn tiến được gọi là ‘tương tục’, trạng thái già yếu được gọi là ‘lão’, trạng thái không còn sau khi đã có được gọi là ‘vô thường’. Tất cả đều là sắc thành tựu, đều là pháp hữu vi”. Aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaaṭṭhakathāya Trong Aṭṭhasālinī, Chú giải của bộ Pháp Tụ Rūpakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā. Dứt phần giải về chương Sắc. 3. Nikkhepakaṇḍo 3. Chương Tóm Lược Tikanikkhepakathā Luận về Tóm Lược các Mẫu Ba 985. Ettāvatā [Pg.379] kusalattiko sabbesaṃ kusalādidhammānaṃ padabhājananayena vitthārito hoti. Yasmā pana yvāyaṃ kusalattikassa vibhajananayo vutto, sesatikadukānampi eseva vibhajananayo hoti – yathā hi ettha, evaṃ ‘katame dhammā sukhāya vedanāya sampayuttā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā…pe… ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākhandhaṃ, ime dhammā sukhāya vedanāya sampayuttā’tiādinā anukkamena sabbatikadukesu sakkā paṇḍitehi vibhājananayaṃ sallakkhetuṃ – tasmā taṃ vitthāradesanaṃ nikkhipitvā, aññena nātisaṅkhepanātivitthāranayena sabbatikadukadhammavibhāgaṃ dassetuṃ katame dhammā kusalāti nikkhepakaṇḍaṃ āraddhaṃ. Cittuppādakaṇḍañhi vitthāradesanā, aṭṭhakathākaṇḍaṃ saṅkhepadesanā. Idaṃ pana nikkhepakaṇḍaṃ cittuppādakaṇḍaṃ upādāya saṅkhepo, aṭṭhakathākaṇḍaṃ upādāya vitthāroti saṅkhittavitthāradhātukaṃ hoti. Tayidaṃ, vitthāradesanaṃ nikkhipitvā desitattāpi, heṭṭhā vuttakāraṇavasenāpi, nikkhepakaṇḍaṃ nāmāti veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ – 985. Cho đến đây, mẫu ba thiện đã được trình bày chi tiết theo phương pháp phân tích các từ đối với tất cả các pháp thiện, v.v. Nhưng vì phương pháp phân tích nào đã được nói đến đối với mẫu ba thiện, thì đó cũng chính là phương pháp phân tích đối với các mẫu ba và mẫu hai còn lại – vì cũng như ở đây, các bậc trí có thể nhận thấy phương pháp phân tích trong tất cả các mẫu ba và mẫu hai theo thứ tự bắt đầu bằng ‘Các pháp nào tương ưng với lạc thọ? Vào lúc nào tâm thiện Dục giới sanh khởi, đi kèm với hỷ, tương ưng với trí, có sắc làm đối tượng... hoặc bất cứ pháp vô sắc nào khác do duyên sanh có mặt vào lúc ấy, ngoại trừ thọ uẩn, các pháp này tương ưng với lạc thọ’ – do đó, sau khi gác lại bài thuyết giảng chi tiết đó, chương Tóm Lược bắt đầu với câu ‘Các pháp nào là thiện?’ để trình bày sự phân loại tất cả các pháp trong các mẫu ba và mẫu hai theo một phương pháp khác, không quá vắn tắt cũng không quá chi tiết. Thật vậy, chương Tâm Sanh là bài thuyết giảng chi tiết, chương Chú Giải là bài thuyết giảng vắn tắt. Nhưng chương Tóm Lược này, so với chương Tâm Sanh thì là vắn tắt, so với chương Chú Giải thì là chi tiết, do đó nó có bản chất không quá vắn tắt, không quá chi tiết. Điều này nên được hiểu là chương Tóm Lược, vì nó được thuyết giảng sau khi đã gác lại bài thuyết giảng chi tiết, và cũng do lý do đã được nêu ở dưới. Điều này đã được nói đến: Mūlato khandhato cāpi, dvārato cāpi bhūmito; Atthato dhammato cāpi, nāmato cāpi liṅgato; Nikkhipitvā desitattā, nikkhepoti pavuccatīti. Theo căn và theo uẩn, theo môn và theo cõi; theo nghĩa và theo pháp, theo danh và theo tướng; vì được thuyết giảng bằng cách tóm lược, nên được gọi là Tóm Lược. Idañhi tīṇi kusalamūlānītiādinā nayena mūlato nikkhipitvā desitaṃ. Taṃsampayutto vedanākkhandhoti khandhato. Taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammanti dvārato. Kāyadvārappavattañhi kammaṃ kāyakammanti vuccati. Sukhabhūmiyaṃ, kāmāvacareti bhūmito nikkhipitvā desitaṃ. Tattha tattha atthadhammanāmaliṅgānaṃ vasena desitattā atthādīhi nikkhipitvā desitaṃ nāmāti veditabbaṃ. Thật vậy, chương này được thuyết giảng bằng cách tóm lược theo căn, theo phương pháp bắt đầu bằng ‘Ba căn thiện’. (Tóm lược) theo uẩn với câu ‘Thọ uẩn tương ưng với pháp ấy’. (Tóm lược) theo môn với câu ‘Thân nghiệp do pháp ấy sanh khởi’. Thật vậy, nghiệp diễn ra ở thân môn được gọi là thân nghiệp. (Chương) được thuyết giảng bằng cách tóm lược theo cõi với các câu ‘Trong cõi lạc’, ‘(Trong) Dục giới’. Nên hiểu rằng, vì ở mỗi nơi chương này được thuyết giảng tùy theo nghĩa, pháp, danh, và tướng, nên nó được gọi là được thuyết giảng bằng cách tóm lược theo nghĩa, v.v. Tattha [Pg.380] kusalapadaniddese tāva tīṇīti gaṇanaparicchedo. Kusalāni ca tāni mūlāni ca, kusalānaṃ vā dhammānaṃ hetupaccayapabhavajanakasamuṭṭhānanibbattakaṭṭhena mūlānīti kusalamūlāni. Evaṃ atthavasena dassetvā idāni nāmavasena dassetuṃ alobho adoso amohoti āha. Ettāvatā yasmā mūlena muttaṃ kusalaṃ nāma natthi, tasmā catubhūmakakusalaṃ tīhi mūlehi pariyādiyitvā dassesi dhammarājā. Taṃsampayuttoti tehi alobhādīhi sampayutto. Tattha alobhena sampayutte saṅkhārakkhandhe, adosāmohāpi alobhena sampayuttasaṅkhārakkhandhagaṇanaṃyeva gacchanti. Sesadvayavasena sampayogepi eseva nayo. Iti catubhūmakakusalaṃ puna taṃsampayuttakacatukkhandhavasena pariyādiyitvā dassesi dhammarājā. Taṃsamuṭṭhānanti tehi alobhādīhi samuṭṭhitaṃ. Imināpi nayena tadeva catubhūmikakusalaṃ tiṇṇaṃ kammadvārānaṃ vasena pariyādiyitvā dassesi dhammarājā. Evaṃ tāva kusalaṃ tīsu ṭhānesu pariyādiyitvā dassitaṃ. Ở đây, trong phần phân tích về thiện pháp, trước tiên, từ ‘tīṇi’ (ba) là sự xác định về số lượng. (Chúng) vừa là thiện, vừa là các căn nguyên, nên gọi là thiện căn; hoặc là các căn nguyên của các thiện pháp theo ý nghĩa là nhân, là duyên, là nguồn gốc, là tác nhân phát sanh, là nơi khởi sanh, là tác nhân tạo thành, nên gọi là thiện căn. Sau khi đã trình bày theo ý nghĩa như vậy, bây giờ để trình bày theo danh xưng, Ngài đã nói: ‘alobho, adoso, amoho’ (vô tham, vô sân, vô si). Bằng chừng ấy (lời), vì rằng không có thiện pháp nào được gọi là tách rời khỏi căn nguyên, do đó, Pháp Vương đã trình bày thiện pháp trong bốn cõi bằng cách bao gồm trong ba căn nguyên. ‘Taṃsampayutto’ (tương ưng với chúng) là tương ưng với các pháp ấy là vô tham v.v... Ở đây, trong uẩn hành tương ưng với vô tham, thì vô sân và vô si cũng đi vào sự tính đếm của uẩn hành tương ưng với vô tham. Phương pháp này cũng tương tự trong trường hợp tương ưng theo cách của hai pháp còn lại. Như vậy, Pháp Vương đã một lần nữa trình bày thiện pháp trong bốn cõi bằng cách bao gồm theo cách của bốn uẩn tương ưng với chúng. ‘Taṃsamuṭṭhānaṃ’ (đồng sanh với chúng) là được sanh khởi từ các pháp ấy là vô tham v.v... Bằng phương pháp này, Pháp Vương cũng đã trình bày chính thiện pháp trong bốn cõi ấy bằng cách bao gồm theo cách của ba nghiệp môn. Như vậy, trước tiên, thiện pháp đã được trình bày bằng cách bao gồm trong ba trường hợp. 986. Akusalepi eseva nayo. Dvādasannañhi akusalacittānaṃ ekampi mūlena muttaṃ nāma natthīti mūlena pariyādiyitvā dassesi dhammarājā. Taṃsampayuttacatukkhandhato ca uddhaṃ akusalaṃ nāma natthīti tāneva dvādasa akusalacittāni catukkhandhavasena pariyādiyitvā dassesi. Dhammarājā kāyakammādivasena pana nesaṃ pavattisabbhāvato kammadvāravasena pariyādiyitvā dassesi dhammarājā. Yaṃ panettha tadekaṭṭhā ca kilesātiādi vuttaṃ, tattha ekasmiṃ citte puggale vā ṭhitanti ‘ekaṭṭhaṃ’. Tattha ekasmiṃ citte ṭhitaṃ sahajekaṭṭhaṃ nāma hoti. Ekasmiṃ puggale ṭhitaṃ pahānekaṭṭhaṃ nāma. Tena lobhādinā aññena vā tattha tattha niddiṭṭhena saha ekasmiṃ ṭhitanti tadekaṭṭhaṃ. Tattha ‘katame dhammā saṃkiliṭṭhasaṃkilesikā? Tīṇi akusalamūlāni – lobho doso moho, tadekaṭṭhā ca kilesā’ti saṃkiliṭṭhattike; ‘katame dhammā hīnā? Tīṇi akusalamūlāni – lobho doso moho, tadekaṭṭhā ca kilesā’ti hīnattike ‘katame dhammā akusalā? Tīṇi akusalamūlāni – lobho doso moho, tadekaṭṭhā ca kilesā’ti imasmiṃ kusalattike; ‘katame [Pg.381] dhammā saṃkiliṭṭhā? Tīṇi akusalamūlāni – lobho doso moho, tadekaṭṭhā ca kilesā’ti kilesagocchake ‘katame dhammā saraṇā? Tīṇi akusalamūlāni – lobho doso moho, tadekaṭṭhā ca kilesāti saraṇaduke’ti – imesu ettakesu ṭhānesu ‘sahajekaṭṭhaṃ’ āgataṃ. 986. Đối với bất thiện cũng theo phương pháp này. Vì rằng trong mười hai tâm bất thiện, không có tâm nào được gọi là tách rời khỏi căn nguyên, nên Pháp Vương đã trình bày bằng cách bao gồm trong căn nguyên. Và vì rằng không có bất thiện nào được gọi là vượt ngoài bốn uẩn tương ưng với chúng, nên Ngài đã trình bày chính mười hai tâm bất thiện ấy bằng cách bao gồm theo cách của bốn uẩn. Còn nữa, do sự hiện hữu của sự diễn tiến của chúng theo cách của thân nghiệp v.v..., Pháp Vương đã trình bày bằng cách bao gồm theo cách của nghiệp môn. Điều đã được nói ở đây là ‘tadekaṭṭhā ca kilesā’ (và các phiền não ở cùng một nơi với chúng) v.v..., ở đây, ‘ekaṭṭhaṃ’ (ở cùng một nơi) là trú trong cùng một tâm hoặc cùng một cá nhân. Ở đây, trú trong cùng một tâm được gọi là sahajekaṭṭha (đồng vị trí câu sanh). Trú trong cùng một cá nhân được gọi là pahānekaṭṭha (đồng vị trí đoạn trừ). ‘Tadekaṭṭhaṃ’ (ở cùng một nơi với chúng) là trú trong cùng một nơi với tham v.v... ấy hoặc với pháp khác đã được chỉ định ở chỗ này chỗ kia. Ở đây, ‘sahajekaṭṭhaṃ’ (đồng vị trí câu sanh) đã xuất hiện trong các trường hợp này: trong bộ ba Saṅkiliṭṭha: ‘Các pháp nào bị ô nhiễm và làm ô nhiễm? Ba căn bất thiện – tham, sân, si, và các phiền não ở cùng một nơi với chúng’; trong bộ ba Hīna: ‘Các pháp nào là hạ liệt? Ba căn bất thiện – tham, sân, si, và các phiền não ở cùng một nơi với chúng’; trong bộ ba Kusala này: ‘Các pháp nào là bất thiện? Ba căn bất thiện – tham, sân, si, và các phiền não ở cùng một nơi với chúng’; trong nhóm Kilesa: ‘Các pháp nào là ô nhiễm? Ba căn bất thiện – tham, sân, si, và các phiền não ở cùng một nơi với chúng’; trong bộ đôi Saraṇa: ‘Các pháp nào có lậu hoặc? Ba căn bất thiện – tham, sân, si, và các phiền não ở cùng một nơi với chúng’. Dassanenapahātabbattike pana ‘imāni tīṇi saṃyojanāni, tadekaṭṭhā ca kilesā’ti, dassanenapahātabbahetukattikepi ‘imāni tīṇi saṃyojanāni, tadekaṭṭhā ca kilesā’ti, puna tattheva tīṇi saṃyojanāni – sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso, ime dhammā dassanenapahātabbā; tadekaṭṭho lobho doso moho, ime dhammā dassanenapahātabbahetū; tadekaṭṭhā ca kilesā taṃsampayutto vedanākhandho…pe… viññāṇakkhandho, taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ, ime dhammā dassanenapahātabbahetukāti; sammappadhānavibhaṅge ‘‘tattha katame pāpakā akusalā dhammā? Tīṇi akusalamūlāni – lobho doso moho, tadekaṭṭhā ca kilesā’’ti (vibha. 391) – imesu pana ettakesu ṭhānesu ‘pahānekaṭṭhaṃ’ āgatanti veditabbaṃ. Còn trong bộ ba Dassanenapahātabba: ‘Ba kiết sử này, và các phiền não ở cùng một nơi với chúng’; trong bộ ba Dassanenapahātabbahetuka cũng vậy: ‘Ba kiết sử này, và các phiền não ở cùng một nơi với chúng’; lại nữa, chính ở đó: ‘Ba kiết sử – thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, các pháp này cần được đoạn trừ bằng tri kiến; tham, sân, si ở cùng một nơi với chúng, các pháp này là nhân cần được đoạn trừ bằng tri kiến; và các phiền não ở cùng một nơi với chúng, thọ uẩn tương ưng với chúng... thức uẩn, thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp đồng sanh với chúng, các pháp này là nhân cần được đoạn trừ bằng tri kiến’; trong phần phân tích về Chánh Cần: ‘Ở đây, các pháp ác bất thiện nào? Ba căn bất thiện – tham, sân, si, và các phiền não ở cùng một nơi với chúng’ – nên biết rằng ‘pahānekaṭṭhaṃ’ (đồng vị trí đoạn trừ) đã xuất hiện trong các trường hợp này. 987. Abyākatapadaniddeso uttānatthoyevāti. Imasmiṃ tike tīṇi lakkhaṇāni tisso paññattiyo kasiṇugghāṭimākāsaṃ ajaṭākāsaṃ ākiñcaññāyatanassa ārammaṇaṃ nirodhasamāpatti ca na labbhatīti vuttaṃ. 987. Phần phân tích về vô ký pháp có ý nghĩa rõ ràng. Đã được nói rằng trong bộ ba này, ba tướng, ba chế định, hư không do loại bỏ biến xứ, hư không không bị vướng mắc, đối tượng của Vô sở hữu xứ, và Diệt tận định là không thể có được. 988. Vedanāttikaniddese sukhabhūmiyanti ettha yathā tambabhūmi kaṇhabhūmīti tambakaṇhabhūmiyova vuccanti, evaṃ sukhampi sukhabhūmi nāma. Yathā ucchubhūmi sālibhūmīti ucchusālīnaṃ uppajjanaṭṭhānāni vuccanti, evaṃ sukhassa uppajjanaṭṭhānaṃ cittampi sukhabhūmi nāma. Taṃ idha adhippetaṃ. Yasmā pana sā kāmāvacare vā hoti, rūpāvacarādīsu vā, tasmāssā taṃ pabhedaṃ dassetuṃ kāmāvacaretiādi vuttaṃ. Sukhavedanaṃ ṭhapetvāti yā sā sukhabhūmiyaṃ sukhavedanā, taṃ ṭhapetvā. Taṃsampayuttoti tāya ṭhapitāya sukhavedanāya sampayutto. Sesapadadvayepi imināva nayena attho veditabboti. 988. Trong phần phân tích về bộ ba Thọ, ở đây trong từ ‘sukhabhūmiyaṃ’ (trong trú xứ của lạc), cũng giống như đất màu đồng và đất màu đen được gọi là ‘tambabhūmi, kaṇhabhūmi’, tương tự như vậy, lạc cũng được gọi là trú xứ của lạc. Cũng giống như nơi sanh khởi của mía và lúa được gọi là ‘ucchubhūmi, sālibhūmi’, tương tự như vậy, tâm là nơi sanh khởi của lạc cũng được gọi là trú xứ của lạc. Điều này được chủ ý ở đây. Và vì rằng nó có thể ở trong cõi Dục, hoặc trong cõi Sắc v.v..., do đó, để trình bày sự phân loại của nó, câu ‘kāmāvacare’ (trong cõi Dục) v.v... đã được nói đến. ‘Sukhavedanaṃ ṭhapetvā’ (ngoại trừ lạc thọ) có nghĩa là, lạc thọ nào có trong trú xứ của lạc, hãy để riêng thọ ấy ra. ‘Taṃsampayutto’ (tương ưng với nó) là tương ưng với lạc thọ đã được để riêng ra ấy. Nên biết rằng ý nghĩa trong hai câu còn lại cũng theo phương pháp này. Imasmiṃ [Pg.382] tike tisso vedanā, sabbaṃ rūpaṃ, nibbānanti idampi na labbhati. Ayañhi tiko kusalattike ca alabbhamānehi imehi ca tīhi koṭṭhāsehi muttako nāma. Ito paresu pana tikadukesu pāḷito ca atthato ca yaṃ vattabbaṃ siyā taṃ sabbaṃ padānukkamena mātikākathāyañceva kusalādīnaṃ niddese ca vuttameva. Yaṃ pana yattha visesamattaṃ tadeva vakkhāma. Trong bộ ba này, ba thọ, tất cả sắc, và Níp-bàn cũng không thể có được. Vì rằng bộ ba này được gọi là tách rời khỏi những pháp không thể có được trong bộ ba Thiện và khỏi ba phần này. Còn trong các bộ ba và bộ đôi sau đây, bất cứ điều gì cần phải nói về cả Pāḷi và ý nghĩa, tất cả những điều đó đã được nói đến theo thứ tự các từ trong phần giải về Mẫu Đề và trong phần phân tích về thiện pháp v.v... Tuy nhiên, ở đâu có điểm đặc biệt nào, chúng tôi sẽ chỉ nói về điểm đặc biệt đó. 991. Tattha vipākattike tāva kiñcāpi arūpadhammā viya rūpadhammāpi kammasamuṭṭhānā atthi, anārammaṇattā pana te kammasarikkhakā na hontīti sārammaṇā arūpadhammāva kammasarikkhakattā vipākāti vuttā, bījasarikkhakaṃ phalaṃ viya. Sālibījasmiñhi vapite aṅkurapattādīsu nikkhantesupi sāliphalanti na vuccati. Yadā pana sālisīsaṃ pakkaṃ hoti pariṇataṃ, tadā bījasarikkhako sāli eva sāliphalanti vuccati. Aṅkurapattādīni pana bījajātāni bījato nibbattānīti vuccanti, evameva rūpampi kammajanti vā upādiṇṇanti vā vattuṃ vaṭṭati. 991. Ở đây, trước hết trong bộ ba về quả dị thục, mặc dù các pháp sắc do nghiệp sanh cũng có mặt giống như các pháp vô sắc, nhưng do vì không có đối tượng nên chúng không tương tự như nghiệp. Vì vậy, chỉ có các pháp vô sắc có đối tượng, do tương tự như nghiệp, mới được gọi là quả dị thục, giống như quả tương tự như hạt giống. Thật vậy, khi hạt lúa được gieo, dù mầm, lá, v.v... đã mọc lên, chúng vẫn không được gọi là quả lúa. Nhưng khi bông lúa đã chín, đã già, thì lúc ấy chỉ có hạt lúa tương tự như hạt giống mới được gọi là quả lúa. Còn mầm, lá, v.v... thì được gọi là những thứ sanh từ hạt giống, được tạo ra từ hạt giống. Cũng vậy, sắc pháp cũng có thể được gọi là do nghiệp sanh hoặc là được chấp thủ. 994. Upādiṇṇattike kiñcāpi khīṇāsavassa khandhā ‘amhākaṃ mātulatthero amhākaṃ cūḷapitutthero’ti vadantānaṃ paresaṃ upādānassa paccayā honti, maggaphalanibbānāni pana aggahitāni aparāmaṭṭhāni anupādiṇṇāneva. Tāni hi, yathā divasaṃ santatto ayoguḷo makkhikānaṃ abhinisīdanassa paccayo na hoti, evameva tejussadattā taṇhāmānadiṭṭhivasena gahaṇassa paccayā na honti. Tena vuttaṃ – ime dhammā anupādiṇṇaanupādāniyāti. 994. Trong bộ ba về pháp được chấp thủ, mặc dù các uẩn của vị lậu tận có thể là duyên cho sự chấp thủ của những người khác, những người nói rằng: "Vị trưởng lão cậu của chúng tôi", "Vị trưởng lão chú của chúng tôi", nhưng đạo, quả, và Níp-bàn thì không bị nắm giữ, không bị xuyên tạc, và chắc chắn là không bị chấp thủ. Thật vậy, những pháp ấy, giống như một hòn sắt nung nóng suốt ngày không phải là duyên cho ruồi đậu vào, cũng vậy, do có oai lực mạnh mẽ, chúng không phải là duyên cho sự nắm giữ bằng quyền năng của tham ái, ngã mạn, và tà kiến. Do đó, đã được nói rằng: "Những pháp này không bị chấp thủ và không phải là đối tượng của chấp thủ". 998. Asaṃkiliṭṭhaasaṃkilesikesupi eseva nayo. 998. Trong các pháp không ô nhiễm và không phải là nhân ô nhiễm cũng chính là phương pháp này. 1000. Vitakkattike vitakkasahajātena vicārena saddhiṃ kusalattike alabbhamānāva na labbhanti. 1000. Trong bộ ba về tầm, cùng với tứ đồng sanh với tầm, những pháp không thể có được trong bộ ba thiện cũng không thể có được. 1003. Pītisahagatattike pītiādayo attanā sahajātadhammānaṃ pītisahagatādibhāvaṃ datvā sayaṃ piṭṭhivaṭṭakā jātā. Imasmiñhi tike dve domanassasahagatacittuppādā [Pg.383] dukkhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ upekkhāvedanā rūpaṃ nibbānanti – idampi na labbhati. Ayañhi tiko kusalattike ca alabbhamānehi imehi ca pañcahi koṭṭhāsehi muttako nāma. 1003. Trong bộ ba về pháp câu hành với hỷ, hỷ và các pháp tương tự, sau khi đã trao cho các pháp đồng sanh với mình trạng thái câu hành với hỷ, v.v..., tự chúng lại bị loại trừ. Thật vậy, trong bộ ba này, hai tâm sanh câu hành với ưu, thân thức câu hành với khổ, thọ xả, sắc, và Níp-bàn – những pháp này cũng không có được. Thật vậy, bộ ba này được gọi là bộ ba được giải thoát khỏi những pháp không có được trong bộ ba thiện và khỏi năm phần này. 1006. Dassanenapahātabbattike saññojanānīti bandhanāni. Sakkāyadiṭṭhīti vijjamānaṭṭhena sati khandhapañcakasaṅkhāte kāye; sayaṃ vā satī tasmiṃ kāye diṭṭhīti ‘sakkāyadiṭṭhi’. Sīlena sujjhituṃ sakkā, vatena sujjhituṃ sakkā, sīlavatehi sujjhituṃ sakkāti gahitasamādānaṃ pana sīlabbataparāmāso nāma. 1006. Trong bộ ba về pháp cần được đoạn trừ bằng kiến, saññojanāni nghĩa là các sự trói buộc. Sakkāyadiṭṭhi (thân kiến) là tà kiến (phát sanh) trong thân được gọi là năm uẩn, đang hiện hữu theo nghĩa là có thật; hoặc, tà kiến tự nó hiện hữu trong thân ấy, nên gọi là 'thân kiến'. Còn sự chấp nhận và thực hành rằng: "Có thể thanh tịnh bằng giới", "Có thể thanh tịnh bằng hạnh", "Có thể thanh tịnh bằng giới và hạnh" thì được gọi là giới cấm thủ. 1007. Idhāti desāpadese nipāto. Svāyaṃ katthaci lokaṃ upādāya vuccati. Yathāha – ‘‘idha tathāgato loke uppajjatī’’ti (dī. ni. 1.189). Katthaci sāsanaṃ. Yathāha – ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo idha dutiyo samaṇo’’ti (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241). Katthaci okāsaṃ. Yathāha – 1007. Từ idha là một bất biến từ chỉ nơi chốn. Đôi khi, từ này được nói đến để chỉ thế gian. Như đã nói: "Này đây, Như Lai sanh ra trong thế gian". Đôi khi, (chỉ) giáo pháp. Như đã nói: "Này các Tỳ-khưu, chỉ ở đây mới có sa-môn, ở đây mới có sa-môn thứ hai". Đôi khi, (chỉ) một nơi chốn. Như đã nói: ‘‘Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato; Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā’’ti. (dī. ni. 2.369); "Trong khi tôi đang ở đây, đã trở thành một vị trời, mạng sống mới đã được tôi đắc lại, thưa ngài, xin hãy biết như vậy". Katthaci padapūraṇamattameva. Yathāha – ‘‘idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito’’ti (ma. ni. 1.30). Idha pana lokaṃ upādāya vuttoti veditabbo. Đôi khi, nó chỉ là một từ đệm. Như đã nói: "Này các Tỳ-khưu, ở đây, sau khi đã ăn xong, tôi đã được mời thêm". Nhưng ở đây, nên hiểu rằng nó được nói đến để chỉ thế gian. Assutavā puthujjanoti ettha pana ‘āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā iti’. Yassa hi khandhadhātuāyatanapaccayākārasatipaṭṭhānādīsu uggahaparipucchāvinicchayarahitattā diṭṭhipaṭisedhako neva ‘āgamo’, paṭipattiyā adhigantabbassa anadhigatattā neva ‘adhigamo’ atthi, so ‘āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā iti’. Svāyaṃ – Còn trong câu "kẻ phàm phu vô văn", nên hiểu là 'vô văn' do không có pháp học và pháp thành. Thật vậy, người nào do không có sự học hỏi, tra vấn, và quyết trạch về uẩn, giới, xứ, duyên khởi, niệm xứ, v.v..., nên không có 'pháp học' là kinh điển có thể bác bỏ tà kiến, và do không chứng đắc được pháp cần chứng đắc bằng sự thực hành, nên không có 'pháp thành', người ấy nên được hiểu là 'vô văn' do không có pháp học và pháp thành. Người ấy là – Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano; Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano iti. (dī. ni. aṭṭha. 1.7; ma. ni. aṭṭha. 1.2; a. ni. aṭṭha. 1.1.51; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130; cūḷani. aṭṭha. 88; netti. aṭṭha. 56); Do các nguyên nhân như sanh ra nhiều (phiền não), nên gọi là phàm phu; do thuộc về hạng người phàm, hoặc người này là riêng biệt (với bậc Thánh). So hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano. Yathāha – ‘‘puthu kilese janentīti puthujjanā. Puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā. Puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā. Puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā. Puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti [Pg.384] puthujjanā. Puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā. Puthu nānāsantāpehi santappantīti puthujjanā. Puthu nānāpariḷāhehi pariḍayhantīti puthujjanā. Puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā. Puthu pañcahi nīvaraṇehi āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā’’ti (mahāni. 94). Puthūnaṃ vā gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjanā. Puthu vā ayaṃ – visuṃyeva saṅkhyaṃ gato, visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi – janotipi puthujjano. Evametehi ‘assutavā puthujjano’ti dvīhi padehi ye te – Thật vậy, người ấy là phàm phu do các nguyên nhân như sanh ra nhiều loại phiền não khác nhau. Như đã nói: "Họ sanh ra nhiều phiền não, nên là phàm phu. Họ có nhiều thân kiến chưa bị đoạn trừ, nên là phàm phu. Họ trông chờ vào mặt của nhiều vị đạo sư, nên là phàm phu. Họ chưa thoát khỏi tất cả các cõi, nên là phàm phu. Họ tạo tác nhiều hành khác nhau, nên là phàm phu. Họ bị cuốn trôi bởi nhiều bộc lưu, nên là phàm phu. Họ bị thiêu đốt bởi nhiều sự nóng nảy, nên là phàm phu. Họ bị thiêu cháy bởi nhiều sự phiền muộn, nên là phàm phu. Họ tham đắm, say mê, dính mắc, mê muội, chìm đắm, vướng víu, ràng buộc trong năm dục trưởng dưỡng, nên là phàm phu. Họ bị che lấp, bao phủ, che đậy, che kín, che giấu, úp lại bởi năm triền cái, nên là phàm phu". Hoặc họ là phàm phu do thuộc về số đông người đã vượt ngoài sự đếm, quay lưng lại với pháp của bậc Thánh, và thực hành các pháp thấp hèn. Hoặc người này là phàm phu vì là một người riêng biệt, được kể riêng, không liên hệ với các bậc Thánh có các đức hạnh như giới, văn, v.v... Như vậy, bằng hai từ 'kẻ phàm phu vô văn' này, những ai mà – ‘‘Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā; Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.7; a. ni. aṭṭha. 1.1.51; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.130; cūḷani. aṭṭha. 88); "Hai loại phàm phu đã được Đức Phật, bà con của mặt trời, nói đến: một là phàm phu mù lòa, một là phàm phu thiện lành". Dve puthujjanā vuttā, tesu andhaputhujjano vutto hotīti veditabbo. Hai loại phàm phu đã được nói đến, nên hiểu rằng trong số đó, phàm phu mù lòa đã được nói đến. Ariyānaṃ adassāvītiādīsu ariyāti ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye iriyanato, sadevakena lokena ca araṇīyato buddhā ca paccekabuddhā ca buddhasāvakā ca vuccanti. Buddhā eva vā idha ariyā. Yathāha – ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… tathāgato ariyoti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 5.1098). Trong các câu bắt đầu bằng "người không thấy các bậc Thánh", (các vị) được gọi là bậc Thánh (ariya) vì xa lìa các phiền não, vì không đi vào con đường sai trái, vì đi vào con đường đúng đắn, và vì được thế gian cùng với chư thiên tìm đến; các vị Phật, các vị Phật Độc Giác, và các vị Thinh Văn của Phật được gọi (là Thánh). Hoặc ở đây, chỉ có các vị Phật là bậc Thánh. Như đã nói: "Này các Tỳ khưu, trong thế gian cùng với chư thiên... (vân vân)... Như Lai được gọi là bậc Thánh". Sappurisāti ettha pana paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca sappurisāti veditabbā. Te hi lokuttaraguṇayogena sobhanā purisāti sappurisā. Sabbeva vā ete dvedhāpi vuttā. Buddhāpi hi ariyā ca sappurisā ca paccekabuddhā buddhasāvakāpi. Yathāha – Còn ở đây, trong từ "bậc chân nhân", các vị Phật Độc Giác và các vị Thinh Văn của Như Lai nên được hiểu là bậc chân nhân. Quả vậy, các vị ấy là những người tốt đẹp do hợp thành với các đức tính siêu thế, nên gọi là bậc chân nhân. Hoặc tất cả các vị này đã được nói theo cả hai cách. Quả vậy, các vị Phật vừa là bậc Thánh vừa là bậc chân nhân; các vị Phật Độc Giác và các vị Thinh Văn của Phật cũng vậy. Như đã nói – ‘‘Yo ve kataññū katavedi dhīro,Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hoti; Dukhitassa sakkacca karoti kiccaṃ,Tathāvidhaṃ sappurisaṃ vadantī’’ti. (jā. 2.17.78); "Người nào biết ơn, nhớ ơn, là bậc hiền trí, Là bạn lành, có lòng tin vững chắc; Làm công việc cho người đau khổ một cách chu đáo, Người như vậy, họ gọi là bậc chân nhân". ‘Kalyāṇamitto [Pg.385] daḷhabhatti ca hotī’ti ettāvatā hi buddhasāvako vutto. Kataññutādīhi paccekabuddhā buddhāti. Idāni yo tesaṃ ariyānaṃ adassanasīlo, na ca dassane sādhukārī, so ariyānaṃ adassāvīti veditabbo. So cakkhunā adassāvī ñāṇena adassāvīti duvidho. Tesu ñāṇena adassāvī idha adhippeto. Maṃsacakkhunā hi dibbacakkhunā vā ariyā diṭṭhāpi adiṭṭhāva honti, tesaṃ cakkhūnaṃ vaṇṇamattaggahaṇato, na ariyabhāvagocarato. Soṇasiṅgālādayopi cakkhunā ariye passanti, na ca te ariyānaṃ dassāvino. Quả vậy, với chừng ấy (đặc tính) "là bạn lành, có lòng tin vững chắc", vị Thinh Văn của Phật đã được nói đến. Với các đặc tính bắt đầu bằng "biết ơn", các vị Phật Độc Giác và các vị Phật (đã được nói đến). Bây giờ, người nào có thói quen không thấy các bậc Thánh ấy, và không hoan hỷ khi thấy, người đó nên được hiểu là "người không thấy các bậc Thánh". Người đó có hai loại: người không thấy bằng mắt và người không thấy bằng trí tuệ. Trong hai loại đó, người không thấy bằng trí tuệ được nói đến ở đây. Quả vậy, dù các bậc Thánh được thấy bằng mắt thịt hay thiên nhãn, cũng như là không thấy, vì các con mắt ấy chỉ nắm bắt được hình sắc, chứ không (nắm bắt được) cảnh giới của Thánh tính. Ngay cả chó, chó rừng, v.v., cũng thấy các bậc Thánh bằng mắt, nhưng chúng không phải là những người thấy các bậc Thánh. Tatridaṃ vatthu – cittalapabbatavāsino kira khīṇāsavattherassa upaṭṭhāko vuḍḍhapabbajito ekadivasaṃ therena saddhiṃ piṇḍāya caritvā therassa pattacīvaraṃ gahetvā piṭṭhito āgacchanto theraṃ pucchi – ‘ariyā nāma bhante kīdisā’ti? Thero āha – ‘idhekacco mahallako ariyānaṃ pattacīvaraṃ gahetvā vattapaṭipattiṃ katvā saha carantopi neva ariye jānāti, evaṃdujjānāvuso, ariyā’ti. Evaṃ vuttepi so neva aññāsi. Tasmā na cakkhunā dassanaṃ ‘dassanaṃ’, ñāṇadassanameva ‘dassanaṃ’. Yathāha – ‘‘kiṃ te vakkali iminā pūtikāyena diṭṭhena? Yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’ti (saṃ. ni. 3.87). Tasmā cakkhunā passantopi, ñāṇena ariyehi diṭṭhaṃ aniccādilakkhaṇaṃ apassanto, ariyādhigatañca dhammaṃ anadhigacchanto, ariyakaradhammānaṃ ariyabhāvassa ca adiṭṭhattā, ‘ariyānaṃ adassāvī’ti veditabbo. Về điều này, có câu chuyện sau: Nghe nói, vị thị giả của trưởng lão lậu tận trú tại núi Cittala là một vị xuất gia lớn tuổi. Một hôm, sau khi đi khất thực cùng với trưởng lão, mang y bát của ngài và đi theo sau, ông hỏi trưởng lão: "Bạch ngài, các bậc Thánh là người như thế nào?". Trưởng lão nói: "Ở đây, có người lớn tuổi, dù mang y bát của các bậc Thánh, làm các phận sự, đi cùng, cũng không biết các bậc Thánh. Này hiền hữu, các bậc Thánh khó biết như vậy đó". Dù được nói như vậy, ông ấy vẫn không hiểu. Do đó, sự thấy bằng mắt không phải là 'sự thấy', chỉ có sự thấy bằng trí tuệ mới là 'sự thấy'. Như đã nói: "Này Vakkali, có ích gì cho ngươi khi thấy cái thân hôi thối này? Này Vakkali, người nào thấy Pháp, người đó thấy Ta". Do đó, người dù thấy bằng mắt, nhưng không thấy bằng trí tuệ các tướng vô thường v.v. mà các bậc Thánh đã thấy, không chứng ngộ Pháp mà các bậc Thánh đã chứng ngộ, và vì không thấy các pháp tạo nên bậc Thánh và Thánh tính, nên được hiểu là "người không thấy các bậc Thánh". Ariyadhammassa akovidoti satipaṭṭhānādibhede ariyadhamme akusalo. Ariyadhamme avinītoti, ettha pana "Không thông thạo Thánh pháp" nghĩa là không thiện xảo trong Thánh pháp có các loại như Tứ Niệm Xứ, v.v. Còn trong câu "không được huấn luyện trong Thánh pháp", ở đây Duvidho vinayo nāma, ekamekettha pañcadhā; Abhāvato tassa ayaṃ, avinītoti vuccati. Cái gọi là luật có hai loại, mỗi loại trong đó có năm phần; Do không có điều đó, người này được gọi là "không được huấn luyện". Ayañhi saṃvaravinayo pahānavinayoti duvidho vinayo. Ettha ca duvidhepi vinaye ekameko vinayo pañcadhā bhijjati. Saṃvaravinayopi hi sīlasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti pañcavidho. Pahānavinayopi tadaṅgapahānaṃ vikkhambhanapahānaṃ samucchedapahānaṃ paṭippassaddhipahānaṃ nissaraṇapahānanti pañcavidho. Quả vậy, luật này có hai loại: luật phòng hộ và luật đoạn trừ. Và trong cả hai loại luật này, mỗi loại luật được chia làm năm. Quả vậy, luật phòng hộ có năm loại: phòng hộ bằng giới, phòng hộ bằng niệm, phòng hộ bằng trí, phòng hộ bằng nhẫn nại, và phòng hộ bằng tinh tấn. Luật đoạn trừ cũng có năm loại: đoạn trừ bằng chi phần, đoạn trừ bằng cách đè nén, đoạn trừ bằng cách cắt đứt, đoạn trừ bằng cách làm cho an tịnh, và đoạn trừ bằng cách thoát ly. Tattha [Pg.386] ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto’’ti (vibha. 511) ayaṃ sīlasaṃvaro. ‘‘Rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’ti (dī. ni. 1.213; ma. ni. 1.295; saṃ. ni. 4.239; a. ni. 3.16) ayaṃ satisaṃvaro. Trong đó, câu "vị ấy thành tựu, đầy đủ sự phòng hộ của giới bổn Pātimokkha này" — đây là phòng hộ bằng giới. Câu "vị ấy hộ trì nhãn căn, thực hành sự phòng hộ trong nhãn căn" — đây là phòng hộ bằng niệm. ‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ, (ajitāti bhagavā)Sati tesaṃ nivāraṇaṃ; Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi,Paññāyete pidhīyare’’ti. (su. ni. 1041) – (Đức Thế Tôn đáp Ajita:) “Những dòng chảy nào có trong thế gian, niệm là sự ngăn chặn chúng. Ta tuyên bố sự phòng hộ các dòng chảy; chúng được che đậy bằng trí tuệ.” (Kinh Tập 1041) – Ayaṃ ñāṇasaṃvaro nāma. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassā’’ti (ma. ni. 1.24; a. ni. 4.114; 6.58) ayaṃ khantisaṃvaro. ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’ti (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.114; 6.58) ayaṃ vīriyasaṃvaro. Sabbopi cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato saṃvaro, vinayanato vinayoti vuccati. Evaṃ tāva ‘saṃvaravinayo’ pañcadhā bhijjatīti veditabbo. Đây được gọi là trí tuệ phòng hộ. (Câu) “Vị ấy kham nhẫn được lạnh, nóng” này là nhẫn nại phòng hộ. (Câu) “Vị ấy không dung chứa dục tầm đã sanh khởi” này là tinh tấn phòng hộ. Và tất cả sự phòng hộ này được gọi là ‘phòng hộ’ (saṃvara) do vì phòng hộ các pháp cần phải phòng hộ và cần phải chế ngự tùy theo phận sự của chúng như thân ác hành v.v..., và được gọi là ‘luật’ (vinaya) do vì chế ngự. Như vậy, trước tiên cần phải hiểu rằng ‘luật phòng hộ’ (saṃvaravinayo) được phân chia thành năm loại. Tathā yaṃ nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesu paṭipakkhabhāvato, dīpālokeneva tamassa, tena tena vipassanāñāṇena tassa tassa anatthassa pahānaṃ, seyyathidaṃ – nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā, paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ, tasseva aparabhāgena kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathibhāvassa, kalāpasammasanena ‘ahaṃ mamā’ti gāhassa, maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya, udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā, vayadassanena sassatadiṭṭhiyā, bhayadassanena sabhaye abhayasaññāya, ādīnavadassanena assādasaññāya, nibbidānupassanāya abhiratisaññāya, muccitukamyatāñāṇena amuccitukāmatāya, upekkhāñāṇena anupekkhāya, anulomena dhammaṭṭhitiyaṃ nibbāne ca paṭilomabhāvassa, gotrabhunā saṅkhāranimittaggāhassa pahānaṃ, etaṃ ‘tadaṅgapahānaṃ’ nāma. Tương tự như vậy, sự đoạn trừ nào đối với các pháp bất thiện tương ứng bởi các tuệ minh sát tương ứng trong các tuệ minh sát bắt đầu với danh sắc phân tích trí, do vì là trạng thái đối nghịch, giống như (đoạn trừ) bóng tối bằng ánh sáng của ngọn đèn; sự đoạn trừ này được gọi là ‘khinh đoạn’ (tadaṅgapahānaṃ). Đó là: Sự đoạn trừ thân kiến bởi danh sắc phân định trí; đoạn trừ vô nhân kiến và dị nhân kiến bởi duyên nhiếp thọ trí; đoạn trừ trạng thái hoài nghi bởi độ nghi trí là phần sau của chính tuệ ấy; đoạn trừ sự chấp thủ ‘ta, của ta’ bởi biến tri trí; đoạn trừ tưởng về đạo trong phi đạo bởi đạo phi đạo phân định trí; đoạn trừ đoạn kiến bởi sanh diệt tùy quán trí (phần sanh); đoạn trừ thường kiến bởi sanh diệt tùy quán trí (phần diệt); đoạn trừ tưởng vô úy trong pháp hữu úy bởi hoại diệt tùy quán trí; đoạn trừ tưởng về vị ngọt bởi quá hoạn tùy quán trí; đoạn trừ tưởng về sự hoan hỷ bởi yếm ly tùy quán trí; đoạn trừ sự không muốn giải thoát bởi dục thoát trí; đoạn trừ sự không xả bởi hành xả trí; đoạn trừ trạng thái nghịch lại với sự an trú của pháp và Niết-bàn bởi thuận thứ trí; đoạn trừ sự nắm giữ tướng của các hành bởi chuyển tộc trí. Yaṃ pana upacārappanābhedena samādhinā pavattibhāvanivāraṇato, ghaṭappahāreneva udakapiṭṭhe sevālassa, tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānaṃ, etaṃ ‘vikkhambhanapahānaṃ’ nāma. ‘‘Yaṃ catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato [Pg.387] attano attano santāne diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’tiādinā (dha. sa. 277) nayena vuttassa samudayapakkhikassa kilesagaṇassa accantaṃ appavattibhāvena pahānaṃ, idaṃ ‘samucchedapahānaṃ’ nāma. Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ kilesānaṃ, etaṃ ‘paṭippassaddhipahānaṃ’ nāma. Yaṃ sabbasaṅkhatanissaṭattā pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ, etaṃ ‘nissaraṇapahānaṃ’ nāma. Sabbampi cetaṃ pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ, vinayanaṭṭhena vinayo, tasmā ‘pahānavinayo’ti vuccati. Taṃtaṃpahānavato vā tassa tassa vinayassa sambhavatopetaṃ pahānavinayoti vuccati. Evaṃ pahānavinayopi pañcadhā bhijjatīti veditabbo. Lại nữa, sự đoạn trừ các pháp như là các triền cái, do ngăn chặn sự sanh khởi bằng định có sự phân biệt là cận hành và an chỉ, giống như việc loại bỏ rong rêu trên mặt nước bằng cách đập cái ghè, sự đoạn trừ này được gọi là ‘trấn phục đoạn’ (vikkhambhanapahānaṃ). Sự đoạn trừ hoàn toàn không cho sanh khởi nhóm phiền não thuộc về phần tập khởi đã được nói đến theo phương pháp bắt đầu bằng ‘Do sự tu tập bốn Thánh đạo, để đoạn trừ các tà kiến trong tự thân của người có đạo lộ tương ứng,’ sự đoạn trừ này được gọi là ‘đoạn tuyệt đoạn’ (samucchedapahānaṃ). Lại nữa, sự lắng dịu của các phiền não vào sát-na quả, sự lắng dịu này được gọi là ‘an tịnh đoạn’ (paṭippassaddhipahānaṃ). Niết-bàn, là pháp đã đoạn trừ tất cả các pháp hữu vi do đã thoát khỏi tất cả các pháp hữu vi, Niết-bàn này được gọi là ‘xuất ly đoạn’ (nissaraṇapahānaṃ). Và tất cả sự đoạn trừ này, vì có ý nghĩa là từ bỏ nên gọi là đoạn trừ (pahānaṃ), vì có ý nghĩa là điều phục nên gọi là luật (vinayo), do đó được gọi là ‘luật đoạn trừ’ (pahānavinayo). Hoặc, do sự hiện hữu của luật tương ứng nơi người có sự đoạn trừ tương ứng, nên sự đoạn trừ này cũng được gọi là luật đoạn trừ. Như vậy, cần phải hiểu rằng luật đoạn trừ cũng được phân chia thành năm loại. Evamayaṃ saṅkhepato duvidho, bhedato ca dasavidho vinayo, bhinnasaṃvarattā, pahātabbassa ca appahīnattā, yasmā etassa assutavato puthujjanassa natthi, tasmā abhāvato tassa, ayaṃ ‘avinīto’ti vuccatīti. Esa nayo sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinītoti etthāpi. Ninnānākaraṇañhetaṃ atthato. Yathāha – ‘‘yeva te ariyā teva te sappurisā, yeva te sappurisā teva te ariyā. Yo eva so ariyānaṃ dhammo so eva so sappurisānaṃ dhammo, yo eva so sappurisānaṃ dhammo so eva so ariyānaṃ dhammo. Yeva te ariyavinayā teva te sappurisavinayā, yeva te sappurisavinayā teva te ariyavinayā. Ariyeti vā sappuriseti vā, ariyadhammeti vā sappurisadhammeti vā, ariyavinayeti vā sappurisavinayeti vā, esese eke ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññevā’’ti. Như vậy, luật này, nói tóm tắt có hai loại, nói chi tiết có mười loại, vì sự thu thúc bị phá vỡ và vì pháp cần đoạn trừ chưa được đoạn trừ, nên không có nơi phàm phu vô văn này. Do đó, vì sự không có ấy, vị này được gọi là ‘người không được điều phục’. Phương pháp này cũng áp dụng trong trường hợp ‘người không thấy các bậc chân nhân, không thông thạo pháp của bậc chân nhân, không được điều phục trong pháp của bậc chân nhân’. Về mặt ý nghĩa, những điều này không có sự khác biệt. Như đã nói: ‘Những vị nào là bậc Thánh, những vị ấy chính là bậc chân nhân; những vị nào là bậc chân nhân, những vị ấy chính là bậc Thánh. Pháp nào là pháp của các bậc Thánh, pháp ấy chính là pháp của các bậc chân nhân; pháp nào là pháp của các bậc chân nhân, pháp ấy chính là pháp của các bậc Thánh. Luật nào là luật của các bậc Thánh, luật ấy chính là luật của các bậc chân nhân; luật nào là luật của các bậc chân nhân, luật ấy chính là luật của các bậc Thánh. Dù là bậc Thánh hay bậc chân nhân, dù là pháp của bậc Thánh hay pháp của bậc chân nhân, dù là luật của bậc Thánh hay luật của bậc chân nhân, những điều này là một, có cùng một ý nghĩa, tương đồng, có cùng một phần, có cùng bản chất, chỉ là một mà thôi.’ Rūpaṃ attato samanupassatīti idhekacco rūpaṃ attato samanupassati – ‘yaṃ rūpaṃ so ahaṃ, yo ahaṃ taṃ rūpa’nti rūpañca attānañca advayaṃ samanupassati. ‘‘Seyyathāpi nāma telappadīpassa jhāyato yā acci so vaṇṇo, yo vaṇṇo sā accīti acciñca vaṇṇañca advayaṃ samanupassati,’’ evameva idhekacco rūpaṃ attato samanupassatīti evaṃ rūpaṃ attāti diṭṭhipassanāya passati. Rūpavantaṃ vā attānanti ‘arūpaṃ attā’ti gahetvā, chāyāvantaṃ rukkhaṃ viya, taṃ rūpavantaṃ samanupassati. Attani vā rūpanti ‘arūpameva attā’ti gahetvā, pupphamhi gandhaṃ viya, attani rūpaṃ samanupassati. Rūpasmiṃ [Pg.388] vā attānanti ‘arūpameva attā’ti gahetvā, karaṇḍake maṇiṃ viya, attānaṃ rūpasmiṃ samanupassati. Vedanādīsupi eseva nayo. ‘Quan sát sắc là tự ngã’ có nghĩa là: ở đây, có người quan sát sắc là tự ngã – ‘cái gì là sắc, cái đó là ta; cái gì là ta, cái đó là sắc’ – người ấy quan sát sắc và tự ngã là không hai. ‘Ví như ngọn lửa của cây đèn dầu đang cháy, ngọn lửa nào thì đó là màu sắc, màu sắc nào thì đó là ngọn lửa,’ người ấy quan sát ngọn lửa và màu sắc là không hai. Cũng vậy, ở đây, có người quan sát sắc là tự ngã, tức là người ấy thấy sắc là tự ngã bằng cái thấy của tà kiến. ‘Hoặc tự ngã có sắc’ có nghĩa là: sau khi chấp thủ ‘danh là tự ngã,’ người ấy quan sát tự ngã ấy có sắc, giống như cây có bóng. ‘Hoặc sắc ở trong tự ngã’ có nghĩa là: sau khi chấp thủ ‘chính danh là tự ngã,’ người ấy quan sát sắc ở trong tự ngã, giống như hương thơm ở trong bông hoa. ‘Hoặc tự ngã ở trong sắc’ có nghĩa là: sau khi chấp thủ ‘chính danh là tự ngã,’ người ấy quan sát tự ngã ở trong sắc, giống như viên ngọc ở trong hộp. Đối với thọ, v.v... cũng theo phương pháp này. Tattha ‘rūpaṃ attato samanupassatī’ti suddharūpameva attāti kathitaṃ. ‘Rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ; vedanaṃ attato samanupassati… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatī’ti imesu sattasu ṭhānesu ‘arūpaṃ attā’ti kathitaṃ. Vedanāvantaṃ vā attānaṃ, attani vā vedanaṃ, vedanāya vā attānanti evaṃ catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasena dvādasasu ṭhānesu ‘rūpārūpamissako attā’ kathito. Tattha ‘rūpaṃ attato samanupassati vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatī’ti imesu pañcasu ṭhānesu ucchedadiṭṭhi kathitā. Avasesesu sassatadiṭṭhi. Evamettha pannarasa bhavadiṭṭhiyo pañca vibhavadiṭṭhiyo honti. Tā sabbāpi maggāvaraṇā, na saggāvaraṇā, paṭhamamaggavajjhāti veditabbā. Trong đó, với câu ‘quan sát sắc là tự ngã,’ chỉ có sắc đơn thuần được nói là tự ngã. Trong bảy trường hợp này: ‘hoặc tự ngã có sắc, hoặc sắc ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong sắc; quan sát thọ là tự ngã… tưởng… hành… thức là tự ngã,’ danh được nói là tự ngã. Trong mười hai trường hợp, theo cách ba loại cho mỗi bốn uẩn, như ‘hoặc tự ngã có thọ, hoặc thọ ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong thọ,’ tự ngã hỗn hợp sắc và danh được nói đến. Trong đó, ở năm trường hợp này: ‘quan sát sắc là tự ngã, thọ… tưởng… hành… thức là tự ngã,’ đoạn kiến được nói đến. Trong các trường hợp còn lại là thường kiến. Như vậy, ở đây có mười lăm hữu kiến và năm vô hữu kiến. Tất cả chúng đều là chướng ngại cho đạo, không phải là chướng ngại cho cõi trời, và bị đoạn trừ bởi Sơ đạo, cần phải hiểu như vậy. 1008. Satthari kaṅkhatīti satthu sarīre vā guṇe vā ubhayattha vā kaṅkhati. Sarīre kaṅkhamāno ‘dvattiṃsavaralakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ nāma sarīraṃ atthi nu kho natthī’ti kaṅkhati. Guṇe kaṅkhamāno ‘atītānāgatapaccuppannajānanasamatthaṃ sabbaññutañāṇaṃ atthi nu kho natthī’ti kaṅkhati. Ubhayattha kaṅkhamāno ‘asītianubyañjanabyāmappabhānurañjitāya sarīranipphattiyā samannāgato sabbañeyyajānanasamatthaṃ sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā ṭhito lokatārako buddho nāma atthi nu kho natthī’ti kaṅkhati. Ayañhissa attabhāve guṇe vā kaṅkhanato ubhayattha kaṅkhati nāma. Vicikicchatīti ārammaṇaṃ nicchetuṃ asakkonto kicchati kilamati. Nādhimuccatīti tattheva adhimokkhaṃ na labhati. Na sampasīdatīti cittaṃ anāvilaṃ katvā pasīdituṃ na sakkoti, guṇesu nappasīdati. 1008. ‘Hoài nghi về Bậc Đạo Sư’ có nghĩa là hoài nghi về thân của Bậc Đạo Sư, hoặc về các đức hạnh, hoặc về cả hai. Người hoài nghi về thân thì hoài nghi rằng: ‘Thân được trang hoàng bởi ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân có thật hay không?’ Người hoài nghi về các đức hạnh thì hoài nghi rằng: ‘Nhất thiết chủng trí có khả năng biết quá khứ, vị lai, và hiện tại có thật hay không?’ Người hoài nghi về cả hai thì hoài nghi rằng: ‘Một vị Phật, người cứu độ thế gian, người đã thành tựu thân thể được tô điểm bởi tám mươi vẻ đẹp phụ và hào quang một sải tay, người đã an trú sau khi chứng ngộ Nhất thiết chủng trí có khả năng biết tất cả các pháp cần biết, có thật hay không?’ Vị này, do hoài nghi về thân thể hoặc về các đức hạnh của Ngài, nên được gọi là người hoài nghi về cả hai. ‘Nghi ngờ’ (vicikicchati) có nghĩa là, do không thể quyết định về đối tượng, nên bị mệt mỏi, phiền não. ‘Không quyết đoán’ (nādhimuccati) có nghĩa là không đạt được sự quyết định ở ngay đối tượng đó. ‘Không trong sạch’ (na sampasīdati) có nghĩa là không thể làm cho tâm trong sạch, không bị vẩn đục; không có lòng tịnh tín nơi các đức hạnh. Dhamme kaṅkhatītiādīsu pana ‘kilese pajahantā cattāro ariyamaggā, paṭippassaddhakilesāni cattāri sāmaññaphalāni, maggaphalānaṃ ārammaṇapaccayabhūtaṃ amataṃ mahānibbānaṃ nāma atthi nu kho natthī’ti kaṅkhantopi ‘ayaṃ dhammo niyyāniko nu kho aniyyāniko’ti kaṅkhantopi dhamme kaṅkhati [Pg.389] nāma. ‘Cattāro maggaṭṭhakā cattāro phalaṭṭhakāti idaṃ saṅgharatanaṃ atthi nu kho natthī’ti kaṅkhantopi, ‘ayaṃ saṅgho suppaṭipanno nu kho duppaṭipanno’ti kaṅkhantopi, ‘etasmiṃ saṅgharatane dinnassa vipākaphalaṃ atthi nu kho natthī’ti kaṅkhantopi saṅghe kaṅkhati nāma. ‘Tisso pana sikkhā atthi nu kho natthī’ti kaṅkhantopi, ‘tisso sikkhā sikkhitapaccayena ānisaṃso atthi nu kho natthī’ti kaṅkhantopi sikkhāya kaṅkhati nāma. Lại nữa, trong các câu như "hoài nghi trong Pháp" (dhamme kaṅkhati), người hoài nghi rằng: ‘Bốn Thánh đạo đoạn trừ các phiền não, bốn quả Sa-môn có các phiền não đã được lắng dịu, Đại Niết-bàn bất tử là đối tượng duyên của đạo và quả, có thật hay không?’; hoặc người hoài nghi rằng: ‘Pháp này có đưa đến giải thoát hay không đưa đến giải thoát?’ thì được gọi là hoài nghi trong Pháp. Người hoài nghi rằng: ‘Tăng bảo này, gồm bốn vị trú trong đạo và bốn vị trú trong quả, có thật hay không?’; hoặc người hoài nghi rằng: ‘Chúng Tăng này là bậc thiện hạnh hay ác hạnh?’; hoặc người hoài nghi rằng: ‘Quả dị thục của vật đã được dâng cúng trong Tăng bảo này có thật hay không?’ thì được gọi là hoài nghi trong Tăng. Lại nữa, người hoài nghi rằng: ‘Ba học giới có thật hay không?’; hoặc người hoài nghi rằng: ‘Quả báu do nhân duyên thực hành ba học giới có thật hay không?’ thì được gọi là hoài nghi trong học giới. Pubbanto vuccati atītāni khandhadhātāyatanāni. Aparanto anāgatāni. Tattha atītesu khandhādīsu ‘atītāni nu kho, na nu kho’ti kaṅkhanto pubbante kaṅkhati nāma. Anāgatesu ‘anāgatāni nu kho, na nu kho’ti kaṅkhanto aparante kaṅkhati nāma. Ubhayattha kaṅkhanto pubbantāparante kaṅkhati nāma. ‘Dvādasapadikaṃ paccayavaṭṭaṃ atthi nu kho natthī’ti kaṅkhanto idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhati nāma. Tatrāyaṃ vacanattho – imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayā ‘idappaccayā’. Idappaccayānaṃ bhāvo ‘idappaccayatā’. Idappaccayā eva vā ‘idappaccayatā’; jātiādīnametaṃ adhivacanaṃ. Jātiādīsu taṃ taṃ paṭicca āgamma samuppannāti ‘paṭiccasamuppannā’. Idaṃ vuttaṃ hoti – idappaccayatāya ca paṭiccasamuppannesu ca dhammesu kaṅkhatīti. Tiền biên được gọi là các uẩn, giới, và xứ trong quá khứ. Hậu biên là (các uẩn, giới, và xứ) trong vị lai. Trong đó, người hoài nghi về các uẩn,... trong quá khứ rằng: ‘Chúng đã có trong quá khứ hay chưa từng có?’ thì được gọi là hoài nghi về tiền biên. Người hoài nghi về (các uẩn,...) trong vị lai rằng: ‘Chúng sẽ có trong vị lai hay sẽ không có?’ thì được gọi là hoài nghi về hậu biên. Người hoài nghi về cả hai thì được gọi là hoài nghi về tiền biên và hậu biên. Người hoài nghi rằng: ‘Vòng duyên khởi có mười hai chi phần có thật hay không?’ thì được gọi là hoài nghi trong các pháp y duyên tánh và duyên sinh. Ở đây, ý nghĩa của từ này là: các duyên của già, chết,... này là ‘y duyên’ (idappaccayā). Trạng thái của các y duyên là ‘y duyên tánh’ (idappaccayatā). Hoặc chính các y duyên là ‘y duyên tánh’; đây là tên gọi khác của sanh,... (Các pháp) do duyên theo, nương vào cái này cái kia mà sinh khởi nên được gọi là ‘duyên sinh’ (paṭiccasamuppannā). Điều này được nói là: hoài nghi trong y duyên tánh và trong các pháp duyên sinh. 1009. Sīlenāti gosīlādinā. Vatenāti govatādināva. Sīlabbatenāti tadubhayena. Suddhīti kilesasuddhi; paramatthasuddhibhūtaṃ vā nibbānameva. Tadekaṭṭhāti idha pahānekaṭṭhaṃ dhuraṃ. Imissā ca pāḷiyā diṭṭhikileso vicikicchākilesoti dveyeva āgatā. Lobho doso moho māno thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime pana aṭṭha anāgatā. Āharitvā pana dīpetabbā. Ettha hi diṭṭhivicikicchāsu pahīyamānāsu apāyagamanīyo lobho doso moho māno thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti sabbepime pahānekaṭṭhā hutvā pahīyanti. Sahajekaṭṭhaṃ pana āharitvā dīpetabbaṃ. Sotāpattimaggena hi cattāri diṭṭhisahagatāni vicikicchāsahagatañcāti pañca cittāni pahīyanti. Tattha dvīsu asaṅkhārikadiṭṭhicittesu pahīyantesu tehi sahajāto lobho moho uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā sahajekaṭṭhavasena pahīyanti. Sesadiṭṭhikileso ca vicikicchākileso ca pahānekaṭṭhavasena pahīyanti. Diṭṭhigatasampayuttasasaṅkhārikacittesupi pahīyantesu tehi sahajāto lobho moho [Pg.390] thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā sahajekaṭṭhavasena pahīyanti. Sesadiṭṭhikileso ca vicikicchākileso ca pahānekaṭṭhavasena pahīyanti. Evaṃ pahānekaṭṭhasmiṃyeva sahajekaṭṭhaṃ labbhatīti idaṃ sahajekaṭṭhaṃ āharitvā dīpayiṃsu. 1009. (Thanh tịnh) "bằng giới" (sīlena) nghĩa là bằng giới con bò,... (Thanh tịnh) "bằng hạnh" (vatena) nghĩa là bằng hạnh con bò,... (Thanh tịnh) "bằng giới cấm thủ" (sīlabbatena) nghĩa là bằng cả hai. "Sự thanh tịnh" (suddhi) là sự thanh tịnh khỏi phiền não; hoặc chính là Niết-bàn, sự thanh tịnh chân đế. "Cùng một nền tảng" (tadekaṭṭha) ở đây, "cùng một nền tảng đoạn trừ" (pahānekaṭṭhaṃ) là chính. Và trong đoạn Pāli này, chỉ có hai phiền não là phiền não tà kiến và phiền não hoài nghi được đề cập đến. Còn tám phiền não này: tham, sân, si, mạn, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, và vô quý thì không được đề cập. Tuy nhiên, cần phải dẫn ra và chỉ rõ. Vì ở đây, khi tà kiến và hoài nghi bị đoạn trừ, thì tất cả các phiền não này: tham, sân, si, mạn, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, và vô quý, là những phiền não dẫn đến đường ác, cũng trở thành cùng một nền tảng đoạn trừ và bị đoạn trừ. Lại nữa, cần phải dẫn ra và chỉ rõ "cùng một nền tảng đồng sanh" (sahajekaṭṭhaṃ). Vì đạo Tu-đà-hoàn đoạn trừ năm loại tâm: bốn tâm tương ưng tà kiến và một tâm tương ưng hoài nghi. Trong đó, khi hai tâm (tham) tương ưng tà kiến không cần nhắc bảo bị đoạn trừ, các phiền não đồng sanh với chúng là tham, si, trạo cử, vô tàm, và vô quý bị đoạn trừ theo cách cùng một nền tảng đồng sanh. Phiền não tà kiến còn lại và phiền não hoài nghi bị đoạn trừ theo cách cùng một nền tảng đoạn trừ. Khi các tâm (tham) tương ưng tà kiến cần nhắc bảo cũng bị đoạn trừ, các phiền não đồng sanh với chúng là tham, si, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, và vô quý bị đoạn trừ theo cách cùng một nền tảng đồng sanh. Phiền não tà kiến còn lại và phiền não hoài nghi bị đoạn trừ theo cách cùng một nền tảng đoạn trừ. Như vậy, "cùng một nền tảng đồng sanh" có được ngay trong "cùng một nền tảng đoạn trừ", vì thế các vị đã dẫn ra và chỉ rõ "cùng một nền tảng đồng sanh" này. Taṃsampayuttoti tehi tadekaṭṭhehi aṭṭhahi kilesehi sampayutto. Vinibbhogaṃ vā katvā tena lobhena tena dosenāti evaṃ ekekena sampayuttatā dīpetabbā. Tattha lobhe gahite, moho māno thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ayaṃ saṅkhārakkhandhe kilesagaṇo lobhasampayutto nāma. Dose gahite, moho thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ayaṃ kilesagaṇo dosasampayutto nāma. Mohe gahite, lobho doso māno thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ayaṃ kilesagaṇo mohasampayutto nāma. Māne gahite, tena sahuppanno lobho moho thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ayaṃ kilesagaṇo mānasampayutto nāma. Iminā upāyena tena thinena tena uddhaccena tena ahirikena tena anottappena sampayutto taṃsampayuttoti yojanā kātabbā. Taṃsamuṭṭhānanti tena lobhena…pe… tena anottappena samuṭṭhitanti attho. "Tương ưng với cái đó" (taṃsampayutto) nghĩa là tương ưng với tám phiền não cùng một nền tảng với chúng. Hoặc, sau khi phân chia riêng rẽ, cần chỉ rõ sự tương ưng với từng phiền não một, như là "với tham đó", "với sân đó". Trong đó, khi tham được lấy làm chính, nhóm phiền não này trong hành uẩn: si, mạn, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, và vô quý, được gọi là tương ưng tham. Khi sân được lấy làm chính, nhóm phiền não này: si, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, và vô quý, được gọi là tương ưng sân. Khi si được lấy làm chính, nhóm phiền não này: tham, sân, mạn, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, và vô quý, được gọi là tương ưng si. Khi mạn được lấy làm chính, nhóm phiền não này: tham, si, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, và vô quý, đồng sanh khởi với mạn đó, được gọi là tương ưng mạn. Bằng phương pháp này, cần phải kết hợp ý nghĩa rằng (nhóm phiền não) tương ưng với hôn trầm đó, với trạo cử đó, với vô tàm đó, với vô quý đó, thì được gọi là "tương ưng với cái đó". "Đồng sanh khởi với cái đó" (taṃsamuṭṭhānaṃ) có nghĩa là đã sanh khởi do tham đó... cho đến... do vô quý đó. Ime dhammā dassanena pahātabbāti ettha dassanaṃ nāma sotāpattimaggo; tena pahātabbāti attho. ‘Kasmā pana sotāpattimaggo dassanaṃ nāma jāto’ti? ‘Paṭhamaṃ nibbānadassanato’. ‘Nanu gotrabhu paṭhamataraṃ passatī’ti? ‘No na passati; disvāpi kattabbakiccaṃ pana na karoti, saṃyojanānaṃ appahānato. Tasmā passatī’ti na vattabbo. Yattha katthaci rājānaṃ disvāpi paṇṇākāraṃ datvā kiccanipphattiyā adiṭṭhattā ‘ajjāpi rājānaṃ na passāmī’ti vadanto cettha jānapadapuriso nidassanaṃ. Trong câu "Các pháp này cần được đoạn trừ bằng kiến" (ime dhammā dassanena pahātabbā), "kiến" (dassanaṃ) chính là đạo Tu-đà-hoàn; ý nghĩa là "cần được đoạn trừ bằng đạo ấy". (Hỏi:) ‘Nhưng tại sao đạo Tu-đà-hoàn lại được gọi là kiến?’ (Đáp:) ‘Vì thấy Niết-bàn lần đầu tiên’. (Hỏi:) ‘Chẳng phải tâm chuyển tộc (gotrabhū) thấy trước hơn sao?’ (Đáp:) ‘Không phải là không thấy; nhưng dù thấy, nó không làm phận sự cần làm, vì không đoạn trừ các kiết sử. Do đó, không thể nói là "thấy". Ở đây, người dân quê là một ví dụ, dù đã thấy vua ở đâu đó, nhưng vì chưa dâng lễ vật và hoàn thành công việc, nên vẫn nói rằng ‘hôm nay tôi vẫn chưa thấy vua’. 1011. Avaseso lobhoti dassanena pahīnāvaseso. Lobho dosamohesupi eseva nayo. Dassanena hi apāyagamanīyāva pahīnā. Tehi pana aññe dassetuṃ idaṃ vuttaṃ. ‘Tadekaṭṭhā’ti tehi pāḷiyaṃ āgatehi tīhi kilesehi sampayogatopi pahānatopi ekaṭṭhā pañca kilesā. Neva dassanena na bhāvanāyāti idaṃ saṃyojanādīnaṃ viya [Pg.391] tehi maggehi appahātabbataṃ sandhāya vuttaṃ. Yaṃ pana ‘‘sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāravaṭṭe ye uppajjeyyuṃ, nāmañca rūpañca etthete nirujjhantī’’tiādinā nayena kusalādīnampi pahānaṃ anuññātaṃ, taṃ tesaṃ maggānaṃ abhāvitattā ye uppajjeyyuṃ, te upanissayapaccayānaṃ kilesānaṃ pahīnattā pahīnāti imaṃ pariyāyaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. 1011. “Tham còn lại” có nghĩa là tham còn sót lại sau khi đã được đoạn trừ bằng kiến đạo. Đối với sân và si cũng theo phương pháp tương tự. Vì rằng, bằng kiến đạo, chỉ có các pháp dẫn đến ác đạo mới được đoạn trừ. Tuy nhiên, câu này được nói ra để chỉ những pháp khác với chúng. Về câu ‘cùng một nền tảng’, đó là năm phiền não có cùng một nền tảng với ba phiền não đã được đề cập trong Pāli, cả về phương diện tương ưng lẫn về phương diện đoạn trừ. Câu “không phải bằng kiến đạo, không phải bằng tu đạo” này được nói nhằm ám chỉ đến việc không thể bị đoạn trừ bởi các đạo ấy, giống như trường hợp của các kiết sử v.v... Còn về việc đoạn trừ cả các pháp thiện v.v... cũng đã được cho phép theo phương pháp như là: “Do sự diệt tận của thức hành bằng trí tuệ Dự lưu đạo, sau khi trừ ra bảy kiếp sống, những danh và sắc nào có thể sanh khởi trong vòng luân hồi vô thủy, chúng sẽ diệt tận tại đây”, cần phải hiểu rằng điều đó được nói nhằm ám chỉ phương pháp này rằng: do vì các đạo ấy chưa được tu tập, những pháp nào có thể sanh khởi, chúng được gọi là đã đoạn trừ là do vì các phiền não làm duyên y chỉ đã được đoạn trừ. 1013. Dassanenapahātabbahetukattike ime dhammā dassanena pahātabbahetukāti niṭṭhapetvā, puna ‘tīṇi saṃyojanānī’tiādi pahātabbe dassetvā, tadekaṭṭhabhāvena hetū ceva sahetuke ca dassetuṃ vuttaṃ. Tattha ‘kiñcāpi dassanena pahātabbesu hetūsu lobhasahagato moho lobhena sahetuko hoti, dosasahagato moho dosena, lobhadosā ca mohenāti pahātabbahetukapadepete saṅgahaṃ gacchanti, vicikicchāsahagato pana moho aññassa sampayuttahetuno abhāvena hetuyeva, na sahetukoti tassa pahānaṃ dassetuṃ ime dhammā dassanena pahātabbahetū’ti vuttaṃ. 1013. Trong bộ ba về các pháp có nhân cần đoạn trừ bằng kiến đạo, sau khi kết luận rằng “các pháp này là pháp có nhân cần đoạn trừ bằng kiến đạo”, rồi lại chỉ ra các pháp cần đoạn trừ như “ba kiết sử” v.v..., câu này được nói để chỉ ra các nhân và các pháp hữu nhân theo cách thức cùng một nền tảng. Trong đó, mặc dù trong số các nhân cần đoạn trừ bằng kiến đạo, si câu hành với tham trở thành hữu nhân bởi tham, si câu hành với sân trở thành hữu nhân bởi sân, và tham sân trở thành hữu nhân bởi si, do đó chúng được bao gồm trong mục từ pháp hữu nhân cần đoạn trừ; tuy nhiên, si câu hành với hoài nghi, do không có nhân tương ưng khác, chỉ là nhân, không phải là hữu nhân. Để chỉ ra sự đoạn trừ nó, câu “các pháp này là nhân cần đoạn trừ bằng kiến đạo” đã được nói. 1018. Dutiyapade uddhaccasahagatassa mohassa pahānaṃ dassetuṃ ime dhammā bhāvanāya pahātabbahetūti vuttaṃ. So hi attanā sampayuttadhamme sahetuke katvā piṭṭhivaṭṭako jāto, vicikicchāsahagato viya aññassa sampayuttahetuno abhāvā pahātabbahetukapadaṃ na bhajati. Tatiyapade avasesā akusalāti puna akusalaggahaṇaṃ vicikicchuddhaccasahagatānaṃ mohānaṃ saṅgahatthaṃ kataṃ. Te hi sampayuttahetuno abhāvā pahātabbahetukā nāma na honti. 1018. Trong mục từ thứ hai, để chỉ ra sự đoạn trừ si câu hành với trạo cử, câu “các pháp này là nhân cần đoạn trừ bằng tu đạo” đã được nói. Vì rằng si ấy, sau khi làm cho các pháp tương ưng với mình trở thành hữu nhân, đã trở thành kẻ xoay lưng; giống như si câu hành với hoài nghi, do không có nhân tương ưng khác, nó không thuộc về mục từ pháp hữu nhân cần đoạn trừ. Trong mục từ thứ ba, việc dùng lại từ “bất thiện” trong câu “các pháp bất thiện còn lại” được thực hiện nhằm mục đích bao gồm các si câu hành với hoài nghi và trạo cử. Vì rằng chúng, do không có nhân tương ưng, không được gọi là pháp hữu nhân cần đoạn trừ. 1029. Parittārammaṇattike ārabbhāti ārammaṇaṃ katvā. Sayañhi parittā vā hontu mahaggatā vā, parittadhamme ārammaṇaṃ katvā uppannā parittārammaṇā, mahaggate ārammaṇaṃ katvā uppannā mahaggatārammaṇā, appamāṇe ārammaṇaṃ katvā uppannā appamāṇārammaṇā. Te pana parittāpi honti mahaggatāpi appamāṇāpi. 1029. Trong bộ ba về pháp có đối tượng Dục giới, `ārabbha` có nghĩa là “sau khi lấy làm đối tượng”. Vì rằng, bản thân chúng dù là pháp Dục giới hay pháp Đại hành, các pháp sanh khởi sau khi lấy pháp Dục giới làm đối tượng được gọi là pháp có đối tượng Dục giới; các pháp sanh khởi sau khi lấy pháp Đại hành làm đối tượng được gọi là pháp có đối tượng Đại hành; các pháp sanh khởi sau khi lấy pháp Vô lượng làm đối tượng được gọi là pháp có đối tượng Vô lượng. Tuy nhiên, chúng có thể là pháp Dục giới, cũng có thể là pháp Đại hành, cũng có thể là pháp Vô lượng. 1035. Micchattattike [Pg.392] ānantarikānīti anantarāyena phaladāyakāni; mātughātakakammādīnametaṃ adhivacanaṃ. Tesu hi ekasmimpi kamme kate taṃ paṭibāhitvā aññaṃ kammaṃ attano vipākassa okāsaṃ kātuṃ na sakkoti. Sineruppamāṇepi hi suvaṇṇathūpe katvā cakkavāḷamattaṃ vā ratanamayapākāraṃ vihāraṃ kāretvā taṃ pūretvā nisinnassa buddhappamukhassa saṅghassa yāvajīvaṃ cattāro paccaye dadatopi taṃ kammaṃ etesaṃ kammānaṃ vipākaṃ paṭibāhetuṃ na sakkoti eva. Yā ca micchādiṭṭhi niyatāti ahetukavādaakiriyavādanatthikavādesu aññatarā. Tañhi gahetvā ṭhitaṃ puggalaṃ buddhasatampi buddhasahassampi bodhetuṃ na sakkoti. 1035. Trong bộ ba về tà tánh, `ānantarikāni` (vô gián) có nghĩa là “cho quả không có chướng ngại”; đây là tên gọi của các nghiệp như giết mẹ v.v... Vì rằng, trong số chúng, khi dù chỉ một nghiệp đã được thực hiện, không một nghiệp nào khác có thể ngăn cản nghiệp đó để tạo cơ hội cho quả của mình. Vì rằng, ngay cả khi đã tạo những bảo tháp bằng vàng to bằng núi Tu-di, hoặc đã cho xây một tu viện có tường rào bằng châu báu lớn bằng một thế giới, và sau khi lấp đầy tu viện đó, đã cúng dường bốn món vật dụng đến trọn đời cho Tăng chúng do đức Phật dẫn đầu đang ngự tại đó, nghiệp thiện đó cũng không thể nào ngăn cản quả của những nghiệp này. Và tà kiến nào là định kiến, đó là một trong các thuyết như vô nhân luận, vô hành luận, đoạn kiến luận. Vì rằng, một trăm đức Phật hay một ngàn đức Phật cũng không thể làm cho giác ngộ một người đang đứng vững sau khi đã chấp thủ tà kiến đó. 1038. Maggārammaṇattike ariyamaggaṃ ārabbhāti lokuttaramaggaṃ ārammaṇaṃ katvā. Te pana parittāpi honti mahaggatāpi. 1038. Trong bộ ba về pháp có đối tượng là đạo, `ariyamaggaṃ ārabbha` có nghĩa là “sau khi lấy đạo siêu thế làm đối tượng”. Tuy nhiên, chúng có thể là pháp Dục giới, cũng có thể là pháp Đại hành. 1039. Maggahetukaniddese paṭhamanayena paccayaṭṭhena hetunā maggasampayuttānaṃ khandhānaṃ sahetukabhāvo dassito. Dutiyanayena maggabhūtena sammādiṭṭhisaṅkhātena hetunā sesamaggaṅgānaṃ sahetukabhāvo dassito. Tatiyanayena magge uppannahetūhi sammādiṭṭhiyā sahetukabhāvo dassitoti veditabbo. 1039. Trong phần giải về nhân là đạo, cần phải hiểu rằng: theo phương pháp thứ nhất, trạng thái hữu nhân của các uẩn tương ưng với đạo đã được chỉ ra bởi nhân theo nghĩa là duyên. Theo phương pháp thứ hai, trạng thái hữu nhân của các đạo chi còn lại đã được chỉ ra bởi nhân là chánh kiến vốn là đạo. Theo phương pháp thứ ba, trạng thái hữu nhân của chánh kiến đã được chỉ ra bởi các nhân sanh khởi trong đạo. 1040. Adhipatiṃ karitvāti ārammaṇādhipatiṃ katvā. Te ca kho parittadhammāva honti. Ariyasāvakānañhi attano maggaṃ garuṃ katvā paccavekkhaṇakāle ārammaṇādhipati labbhati. Cetopariyañāṇena pana ariyasāvako parassa maggaṃ paccavekkhamāno garuṃ karontopi attanā paṭividdhamaggaṃ viya garuṃ na karoti. ‘Yamakapāṭihāriyaṃ karontaṃ tathāgataṃ disvā tassa maggaṃ garuṃ karoti na karotī’ti? Karoti, na pana attano maggaṃ viya. Arahā na kiñci dhammaṃ garuṃ karoti ṭhapetvā maggaṃ phalaṃ nibbānanti. Etthāpi ayamevattho. Vīmaṃsādhipateyyanti idaṃ sahajātādhipatiṃ dassetuṃ vuttaṃ. Chandañhi jeṭṭhakaṃ katvā maggaṃ bhāventassa chando adhipati nāma hoti, na maggo. Sesadhammāpi chandādhipatino nāma honti, na maggādhipatino. Cittepi eseva nayo. Vīmaṃsaṃ pana jeṭṭhakaṃ katvā maggaṃ bhāventassa vīmaṃsādhipati ceva hoti maggo cāti. Sesadhammā maggādhipatino nāma honti. Vīriyepi eseva nayo. 1040. `Adhipatiṃ karitvā` có nghĩa là “sau khi lấy làm đối tượng trưởng”. Và những pháp ấy chỉ là pháp Dục giới. Vì rằng, đối với các thánh đệ tử, đối tượng trưởng được có vào lúc quán xét sau khi xem trọng đạo của mình. Tuy nhiên, một thánh đệ tử, khi quán xét đạo của người khác bằng tha tâm thông, dù có xem trọng, cũng không xem trọng như đạo mà mình đã chứng ngộ. (Hỏi:) “Sau khi thấy đức Như Lai đang thực hiện song thông, vị ấy có xem trọng đạo của ngài hay không?” (Đáp:) Có xem trọng, nhưng không như đạo của mình. Vị A-la-hán không xem trọng bất cứ pháp nào, ngoại trừ đạo, quả và Niết-bàn. Ở đây cũng có cùng ý nghĩa này. Câu `vīmaṃsādhipateyyaṃ` này được nói để chỉ ra câu sanh trưởng. Vì rằng, đối với người đang tu tập đạo sau khi lấy dục làm đầu, dục được gọi là chủ, chứ không phải đạo. Các pháp còn lại cũng được gọi là có dục làm chủ, chứ không phải có đạo làm chủ. Đối với tâm cũng theo phương pháp tương tự. Tuy nhiên, đối với người đang tu tập đạo sau khi lấy trạch pháp làm đầu, trạch pháp vừa là chủ vừa là đạo. Do đó, các pháp còn lại được gọi là có đạo làm chủ. Đối với tinh tấn cũng theo phương pháp tương tự. 1041. Uppannattikaniddese [Pg.393] jātāti nibbattā, paṭiladdhattabhāvā. Bhūtātiādīni tesaṃyeva vevacanāni. Jātā eva hi bhāvappattiyā bhūtā. Paccayasaṃyoge jātattā sañjātā. Nibbattilakkhaṇappattattā nibbattā. Upasaggena pana padaṃ vaḍḍhetvā abhinibbattāti vuttā. Pākaṭībhūtāti pātubhūtā. Pubbantato uddhaṃ pannāti uppannā. Upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā samuppannāti vuttā. Nibbattaṭṭheneva uddhaṃ ṭhitāti uṭṭhitā. Paccayasaṃyoge uṭṭhitāti samuṭṭhitā. Puna uppannātivacane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Uppannaṃsena saṅgahitāti uppannakoṭṭhāsena gaṇanaṃ gatā. Rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇanti idaṃ nesaṃ sabhāvadassanaṃ. Dutiyapadaniddeso vuttapaṭisedhanayena veditabbo. Tatiyapadaniddeso uttānatthoyeva. 1041. Trong phần giải thích về tam đề Pháp Dĩ Sanh, (từ) ‘jātā’ có nghĩa là đã được sanh ra, đã đạt được tự thể. Các từ ‘bhūtā’ v.v... là những từ đồng nghĩa của chính các từ ấy. Quả vậy, chính các pháp đã sanh (jātā) được gọi là đã thành (bhūtā) do vì đã đạt đến trạng thái hiện hữu. Do vì đã sanh trong sự hội đủ các duyên nên được gọi là đã đồng sanh (sañjātā). Do vì đã đạt đến đặc tính được phát sanh nên được gọi là đã phát sanh (nibbattā). Nhưng do thêm tiếp đầu ngữ vào một từ nên được gọi là đã phát sanh toàn diện (abhinibbattā). (Từ) ‘pātubhūtā’ có nghĩa là đã trở nên hiển lộ. (Từ) ‘uppannā’ có nghĩa là đã rơi xuống phía trên từ quá khứ. Do thêm tiếp đầu ngữ vào một từ nên được gọi là đã đồng khởi sanh (samuppannā). (Từ) ‘uṭṭhitā’ có nghĩa là đã đứng lên ở phía trên theo nghĩa là đã được sanh ra. (Từ) ‘samuṭṭhitā’ có nghĩa là đã khởi sanh trong sự hội đủ các duyên. Lại nữa, lý do về từ ‘uppannā’ nên được hiểu theo phương cách đã được nói ở dưới. (Câu) ‘Uppannaṃsena saṅgahitā’ có nghĩa là đã đi vào sự đếm bởi phần đã sanh. (Câu) ‘Sắc, thọ, tưởng, hành, thức’ này là sự trình bày về tự tánh của các pháp ấy. Phần giải thích về từ thứ hai nên được hiểu theo phương cách phủ định điều đã được nói. Phần giải thích về từ thứ ba có ý nghĩa rõ ràng. Ayaṃ pana tiko dvinnaṃ addhānaṃ vasena pūretvā dassito. Laddhokāsassa hi kammassa vipāko duvidho – khaṇappatto, ca appatto ca. Tattha ‘khaṇappatto’ uppanno nāma. ‘Appatto’ cittānantare vā uppajjatu, kappasatasahassātikkame vā. Dhuvapaccayaṭṭhena natthi nāma na hoti, uppādino dhammā nāma jāto. Yathā hi – ‘‘tiṭṭhateva sāyaṃ, poṭṭhapāda, arūpī attā saññāmayo. Atha imassa purisassa aññā ca saññā uppajjanti aññā ca saññā nirujjhantī’’ti (dī. ni. 1.419). Ettha āruppe kāmāvacarasaññāpavattikāle kiñcāpi mūlabhavaṅgasaññā niruddhā kāmāvacarasaññāya pana niruddhakāle avassaṃ sā uppajjissatīti arūpasaṅkhāto attā natthīti saṅkhyaṃ agantvā ‘tiṭṭhateva’ nāmāti jāto. Evameva laddhokāsassa kammassa vipāko duvidho…pe… dhuvapaccayaṭṭhena natthi nāma na hoti, uppādino dhammā nāma jāto. Nhưng tam đề này được trình bày bằng cách làm cho đầy đủ theo phương diện của hai thời (hiện tại và vị lai). Quả vậy, quả của nghiệp đã có được cơ hội có hai loại: đã đến thời điểm, và chưa đến thời điểm. Trong ấy, ‘đã đến thời điểm’ được gọi là đã sanh. ‘Chưa đến thời điểm’ có thể sanh khởi ngay sau tâm (hiện tại) hoặc sau khi một trăm ngàn kiếp trôi qua. Do vì là duyên chắc chắn, nên không phải là không có; nó được gọi là pháp sẽ sanh. Quả vậy, giống như (câu): “Này Poṭṭhapāda, tự ngã vô sắc do tưởng tạo thành ấy vẫn tồn tại. Rồi những tưởng khác sanh khởi nơi người này và những tưởng khác diệt đi.” Ở đây, trong cõi vô sắc, vào lúc tưởng dục giới khởi lên, mặc dù tưởng hữu phần gốc đã diệt, nhưng vào lúc tưởng dục giới diệt, chắc chắn tưởng ấy sẽ sanh khởi. Do đó, tự ngã được gọi là vô sắc không đi đến chỗ được gọi là ‘không có’ mà được gọi là ‘vẫn tồn tại’. Cũng vậy, quả của nghiệp đã có được cơ hội có hai loại... (vân vân)... do vì là duyên chắc chắn, nên không phải là không có; nó được gọi là pháp sẽ sanh. Yadi pana āyūhitaṃ kusalākusalakammaṃ sabbaṃ vipākaṃ dadeyya, aññassa okāso na bhaveyya. Taṃ pana duvidhaṃ hoti – dhuvavipākaṃ, adhuvavipākañca. Tattha pañca ānantariyakammāni, aṭṭha samāpattiyo, cattāro ariyamaggāti etaṃ ‘dhuvavipākaṃ’ nāma. Taṃ pana khaṇappattampi atthi, appattampi. Tattha ‘khaṇappattaṃ’ uppannaṃ nāma. ‘Appattaṃ’ anuppannaṃ nāma. Tassa vipāko cittānantare vā uppajjatu kappasatasahassātikkame vā. Dhuvapaccayaṭṭhena anuppannaṃ nāma na hoti, uppādino dhammā nāma jātaṃ. Metteyyabodhisattassa maggo anuppanno nāma, phalaṃ uppādino dhammāyeva nāma jātaṃ. Nhưng nếu tất cả nghiệp thiện và bất thiện đã được tạo tác đều cho quả, thì sẽ không có cơ hội cho nghiệp khác. Nhưng nghiệp ấy có hai loại: nghiệp có quả chắc chắn và nghiệp có quả không chắc chắn. Trong đó, năm nghiệp vô gián, tám thiền chứng, bốn Thánh đạo – đây được gọi là ‘nghiệp có quả chắc chắn’. Nhưng nghiệp ấy cũng có loại đã đến thời điểm và cũng có loại chưa đến thời điểm. Trong đó, ‘đã đến thời điểm’ được gọi là đã sanh. ‘Chưa đến thời điểm’ được gọi là chưa sanh. Quả của nghiệp ấy có thể sanh khởi ngay sau tâm (hiện tại) hoặc sau khi một trăm ngàn kiếp trôi qua. Do vì là duyên chắc chắn, nên không phải là chưa sanh (theo nghĩa không có), mà được gọi là pháp sẽ sanh. Đạo của Bồ-tát Metteyya được gọi là chưa sanh, còn quả thì chính là pháp sẽ sanh. 1044. Atītattikaniddese [Pg.394] atītāti khaṇattayaṃ atikkantā. Niruddhāti nirodhappattā. Vigatāti vibhavaṃ gatā, vigacchitā vā. Vipariṇatāti pakativijahanena vipariṇāmaṃ gatā. Nirodhasaṅkhātaṃ atthaṃ gatāti atthaṅgatā. Abbhatthaṅgatāti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Uppajjitvā vigatāti nibbattitvā vigacchitā. Puna atītavacane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Parato anāgatādīsupi eseva nayo. Atītaṃsena saṅgahitāti atītakoṭṭhāsena gaṇanaṃ gatā. Katame teti? Rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ. Parato anāgatādīsupi eseva nayo. 1044. Trong phần giải thích về tam đề Pháp Quá Khứ, (từ) ‘atītā’ có nghĩa là đã vượt qua ba sát-na. (Từ) ‘niruddhā’ có nghĩa là đã đạt đến sự diệt. (Từ) ‘vigatā’ có nghĩa là đã đi đến chỗ không hiện hữu, hoặc đã đi mất. (Từ) ‘vipariṇatā’ có nghĩa là đã đi đến sự biến đổi do từ bỏ tự tánh. (Từ) ‘atthaṅgatā’ có nghĩa là đã đi đến sự lặn được gọi là sự diệt. (Từ) ‘abbhatthaṅgatā’ là từ được thêm vào bởi tiếp đầu ngữ. (Cụm từ) ‘uppajjitvā vigatā’ có nghĩa là đã sanh lên rồi đi mất. Lại nữa, lý do về từ ‘atīta’ đã được nói ở dưới. Về sau, đối với các từ ‘anāgatā’ v.v... cũng theo phương pháp này. (Câu) ‘Atītaṃsena saṅgahitā’ có nghĩa là đã đi vào sự đếm bởi phần quá khứ. (Câu hỏi) ‘Các pháp ấy là gì?’ (Đáp) Sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Về sau, đối với các từ ‘anāgatā’ v.v... cũng theo phương pháp này. 1047. Atītārammaṇattikaniddese atīte dhamme ārabbhātiādīsu parittamahaggatāva dhammā veditabbā. Te hi atītādīni ārabbha uppajjanti. 1047. Trong phần giải thích về tam đề Pháp Lấy Quá Khứ Làm Cảnh, trong các câu như ‘ārabbha atīte dhamme’ (bắt lấy các pháp quá khứ làm cảnh) v.v..., chỉ nên hiểu là các pháp Dục giới và Đại hành. Quả vậy, các pháp ấy sanh khởi do bắt lấy các pháp quá khứ v.v... làm cảnh. 1050. Ajjhattattikaniddese tesaṃ tesanti padadvayena sabbasatte pariyādiyati. Ajjhattaṃ paccattanti ubhayaṃ niyakajjhattādhivacanaṃ. Niyatāti attani jātā. Pāṭipuggalikāti pāṭiyekkassa pāṭiyekkassa puggalassa santakā. Upādiṇṇāti sarīraṭṭhakā. Te hi kammanibbattā vā hontu mā vā, ādinnagahitaparāmaṭṭhavasena pana idha upādiṇṇāti vuttā. 1050. Trong phần giải về bộ ba nội phần, bằng hai từ `tesaṃ tesaṃ`, (Đức Phật) bao gồm tất cả chúng sanh. Cả hai từ `ajjhattaṃ` và `paccattaṃ` đều là tên gọi cho cái thuộc về tự thân. `Niyaka` (thuộc về tự thân) là (các pháp) sanh khởi trong tự thân. `Pāṭipuggalikā` (thuộc cá nhân) là sở hữu của mỗi cá nhân riêng biệt. `Upādiṇṇa` (được chấp thủ) là (các pháp) tồn tại trong thân. Quả vậy, chúng dù có được tạo ra bởi nghiệp hay không, nhưng ở đây chúng được gọi là `upādiṇṇa` do bởi được nắm giữ, chấp nhận, và xem xét (một cách sai lầm). 1051. Parasattānanti attānaṃ ṭhapetvā avasesasattānaṃ. Parapuggalānanti tasseva vevacanaṃ. Sesaṃ heṭṭhā vuttasadisameva. Tadubhayanti taṃ ubhayaṃ. 1051. `Parasattānaṃ` nghĩa là của các chúng sanh còn lại, ngoại trừ bản thân. `Parapuggalānaṃ` là đồng nghĩa của chính từ đó. Phần còn lại tương tự như đã được nói ở dưới. `Tadubhayaṃ` nghĩa là cả hai (pháp nội phần và ngoại phần) đó. 1053. Ajjhattārammaṇattikassa paṭhamapade parittamahaggatā dhammā veditabbā. Dutiye appamāṇāpi. Tatiye parittamahaggatāva. Appamāṇā pana kālena bahiddhā kālena ajjhattaṃ ārammaṇaṃ na karonti. Sanidassanattikaniddeso uttānoyevāti. 1053. Trong câu đầu của bộ ba về đối tượng nội phần, cần hiểu là các pháp Dục giới và Đại hành. Trong câu thứ hai, (cần hiểu là) cả các pháp Vô lượng. Trong câu thứ ba, (cần hiểu là) chỉ các pháp Dục giới và Đại hành. Tuy nhiên, các pháp Vô lượng có lúc không lấy đối tượng ngoại phần, có lúc không lấy đối tượng nội phần. Phần giải về bộ ba Hữu kiến là rõ ràng. Dukanikkhepakathā Phần Phân tích các Pháp Nhị đề 1062. Dukesu adosaniddese mettāyanavasena metti. Mettākāro mettāyanā. Mettāya ayitassa mettāsamaṅgino cittassa bhāvo [Pg.395] mettāyitattaṃ. Anudayatīti anuddā, rakkhatīti attho. Anuddākāro anuddāyanā. Anuddāyitassa bhāvo anuddāyitattaṃ. Hitassa esanavasena hitesitā. Anukampanavasena anukampā. Sabbehipi imehi padehi upacārappanāppattā mettāva vuttā. Sesapadehi lokiyalokuttaro adoso kathito. 1062. Trong các pháp nhị đề, ở phần giải về vô sân, `metti` (tâm từ) là do bởi sự thực hành tâm từ. Trạng thái của tâm từ là `mettāyanā`. `Mettāyitattaṃ` là trạng thái của tâm đã được thực hành với từ, của tâm đầy đủ từ. `Anuddā` (thương xót) là vì nó bảo vệ, nghĩa là che chở. Trạng thái thương xót là `anuddāyanā`. `Anuddāyitattaṃ` là trạng thái của (tâm) đã được thực hành với lòng thương xót. `Hitesitā` (mong muốn lợi ích) là do bởi sự tìm cầu lợi ích (cho người khác). `Anukampā` (lòng bi mẫn) là do bởi sự rung động theo (trước nỗi khổ của chúng sanh). Bằng tất cả các từ này, chỉ có tâm từ đã đạt đến cận hành và an chỉ định được nói đến. Bằng các từ còn lại, vô sân thuộc hiệp thế và siêu thế được trình bày. 1063. Amohaniddese dukkhe ñāṇanti dukkhasacce paññā. Dukkhasamudayetiādīsupi eseva nayo. Ettha ca dukkhe ñāṇaṃ savanasammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇāsu vattati. Tathā dukkhasamudaye. Nirodhe pana savanapaṭivedhapaccavekkhaṇāsu eva. Tathā paṭipadāya. Pubbanteti atītakoṭṭhāse. Aparanteti anāgatakoṭṭhāse. Pubbantāparanteti tadubhaye. Idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu ñāṇanti ayaṃ paccayo, idaṃ paccayuppannaṃ, idaṃ paṭicca idaṃ nibbattanti, evaṃ paccayesu ca paccayuppannadhammesu ca ñāṇaṃ. 1063. Trong phần giải về vô si, trí tuệ trong khổ (dukkhe ñāṇaṃ) là trí tuệ trong khổ đế. Đối với các từ như khổ tập (dukkhasamudaye) v.v... cũng theo phương pháp tương tự. Và ở đây, trí tuệ trong khổ (dukkhe ñāṇaṃ) hiện hành trong việc nghe, thẩm sát, thể nhập, và phản khán. Tương tự đối với khổ tập. Còn đối với khổ diệt, (trí tuệ) chỉ hiện hành trong việc nghe, thể nhập, và phản khán. Tương tự đối với con đường đạo. ‘Trong quá khứ’ (pubbante) nghĩa là trong phần quá khứ. ‘Trong vị lai’ (aparante) nghĩa là trong phần vị lai. ‘Trong quá khứ và vị lai’ (pubbantāparante) nghĩa là trong cả hai phần ấy. Trí tuệ về các pháp y duyên tánh và duyên sanh (idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu ñāṇaṃ) có nghĩa là: ‘đây là duyên, đây là pháp do duyên sanh; do nương vào cái này, cái kia được sanh khởi,’ như vậy đó là trí tuệ về các duyên và các pháp do duyên sanh. 1065. Lobhaniddesepi heṭṭhā anāgatānaṃ padānaṃ ayamattho – rañjanavasena rāgo. Balavarañjanaṭṭhena sārāgo. Visayesu sattānaṃ anunayanato anunayo. Anurujjhatīti anurodho, kāmetīti attho. Yattha katthaci bhave sattā etāya nandanti, sayaṃ vā nandatīti nandī. Nandī ca sā rañjanaṭṭhena rāgo cāti nandīrāgo. Tattha ekasmiṃ ārammaṇe sakiṃ uppannā taṇhā ‘nandī’. Punappunaṃ uppajjamānā ‘nandīrāgo’ti vuccati. Cittassa sārāgoti yo heṭṭhā balavarañjanaṭṭhena sārāgoti vutto, so na sattassa, cittasseva sārāgoti attho. 1065. Trong phần giải về tham, đây là ý nghĩa của các từ chưa được đề cập ở dưới: Do có đặc tính nhuộm trước nên gọi là ái (rāgo). Do có ý nghĩa là sự nhuộm trước mãnh liệt nên gọi là ái nhiễm (sārāgo). Do dẫn dắt chúng sanh theo mãi trong các đối tượng nên gọi là tùy thuận (anunayo). Vì nó thuận theo nên gọi là tùy thuận (anurodho), nghĩa là nó ham muốn. Do chúng sanh hoan hỷ trong bất cứ cảnh giới nào bởi cái này, hoặc tự nó hoan hỷ, nên gọi là hỷ (nandī). Cái đó là hỷ (nandī), và do có ý nghĩa là sự nhuộm trước nên cũng là ái (rāgo), vì vậy gọi là hỷ ái (nandīrāgo). Trong đó, tham ái sanh khởi một lần trong một đối tượng được gọi là ‘hỷ’. Khi sanh khởi lặp đi lặp lại thì được gọi là ‘hỷ ái’. ‘Ái nhiễm của tâm’ (cittassa sārāgo) có nghĩa là: cái mà ở dưới đã được nói là ‘ái nhiễm’ (sārāgo) do có ý nghĩa là sự nhuộm trước mãnh liệt, cái đó không phải của chúng sanh, mà chỉ là ái nhiễm của tâm. Icchanti etāya ārammaṇānīti icchā. Bahalakilesabhāvena mucchanti etāya pāṇinoti mucchā. Gilitvā pariniṭṭhapetvā gahaṇavasena ajjhosānaṃ. Iminā sattā gijjhanti, gedhaṃ āpajjantīti gedho; bahalaṭṭhena vā gedho. ‘‘Gedhaṃ vā pavanasaṇḍa’’nti hi bahalaṭṭheneva vuttaṃ. Anantarapadaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Sabbatobhāgena vā gedhoti paligedho. Sañjanti etenāti saṅgo; lagganaṭṭhena vā saṅgo. Osīdanaṭṭhena paṅko. Ākaḍḍhanavasena ejā. ‘‘Ejā imaṃ purisaṃ parikaḍḍhati tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā’’ti hi vuttaṃ. Vañcanaṭṭhena māyā. Vaṭṭasmiṃ sattānaṃ jananaṭṭhena [Pg.396] janikā. ‘‘Taṇhā janeti purisaṃ cittamassa vidhāvatī’’ti (saṃ. ni. 1.55-57) hi vuttaṃ. Vaṭṭasmiṃ satte dukkhena saṃyojayamānā janetīti sañjananī. Ghaṭanaṭṭhena sibbinī. Ayañhi vaṭṭasmiṃ satte cutipaṭisandhivasena sibbati ghaṭeti, tunnakāro viya pilotikāya pilotikaṃ; tasmā ghaṭanaṭṭhena sibbinīti vuttā. Anekappakāraṃ visayajālaṃ taṇhāvipphanditanivesasaṅkhātaṃ vā jālamassā atthīti jālinī. Chúng sanh mong muốn các đối tượng bởi cái này, nên gọi là dục (icchā). Chúng sanh bị mê muội bởi cái này do trạng thái phiền não dày đặc, nên gọi là mê (mucchā). Do sự nắm giữ bằng cách nuốt chửng và tiêu thụ, nên gọi là tham đắm (ajjhosānaṃ). Chúng sanh tham lam bởi cái này, rơi vào sự tham lam, nên gọi là tham lam (gedho); hoặc do có ý nghĩa là dày đặc nên gọi là tham lam (gedho). Thật vậy, trong câu ‘bụi rậm hay rừng cây’ (gedhaṃ vā pavanasaṇḍaṃ), từ này được nói với ý nghĩa là dày đặc. Từ tiếp theo được thêm vào bằng một tiếp đầu ngữ. Hoặc, tham lam về mọi phương diện là hoàn toàn tham lam (paligedho). Chúng sanh dính mắc bởi cái này, nên gọi là chấp trước (saṅgo); hoặc do có ý nghĩa là dính mắc nên gọi là chấp trước (saṅgo). Do có ý nghĩa là chìm xuống, nên gọi là vũng lầy (paṅko). Do sự lôi kéo, nên gọi là dao động (ejā). Thật vậy, có lời dạy rằng: ‘Sự dao động (ejā) này lôi kéo người ấy đến sự sanh khởi của cảnh giới này hay cảnh giới khác.’ Do có ý nghĩa là lừa dối, nên gọi là ảo thuật (māyā). Do có ý nghĩa là sanh ra chúng sanh trong vòng luân hồi, nên gọi là người sanh sản (janikā). Thật vậy, có lời dạy rằng: ‘Ái dục sanh ra con người, tâm của người ấy chạy rong.’ Vì nó sanh ra chúng sanh trong vòng luân hồi, trói buộc họ với khổ đau, nên gọi là người sanh sản (sañjananī). Do có ý nghĩa là may vá, nên gọi là người thợ may (sibbinī). Thật vậy, cái này may vá, kết nối chúng sanh trong vòng luân hồi qua sự chết và tái sanh, giống như người thợ may dùng một mảnh vải để may một mảnh vải khác; do đó, vì có ý nghĩa là may vá nên được gọi là người thợ may (sibbinī). Vì nó có một tấm lưới đối tượng nhiều loại, hoặc một tấm lưới được gọi là sự rung động và an trú của tham ái, nên gọi là người giăng lưới (jālinī). Ākaḍḍhanaṭṭhena sīghasotā saritā viyāti saritā. Allaṭṭhena vā saritā. Vuttañhetaṃ – ‘‘saritāni sinehitāni ca somanassāni bhavanti jantuno’’ti (dha. pa. 341). Allāni ceva siniddhāni cāti ayañhettha attho. Visatāti visattikā. Visaṭāti visattikā. Visālāti visattikā. Visakkatīti visattikā. Visaṃvādikāti visattikā. Visaṃharatīti visattikā. Visamūlāti visattikā. Visaphalāti visattikā. Visaparibhogāti visattikā. Visatā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme kule gaṇe vitthatāti visattikā (mahāni. 3). Anayabyasanapāpanaṭṭhena kummānubandhasuttakaṃ viyāti suttaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘suttakanti kho, bhikkhave, nandīrāgassetaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 2.159). Rūpādīsu vitthataṭṭhena visaṭā. Tassa tassa paṭilābhatthāya satte āyūhāpetīti āyūhinī. Ukkaṇṭhituṃ appadānato sahāyaṭṭhena dutiyā. Ayañhi sattānaṃ vaṭṭasmiṃ ukkaṇṭhituṃ na deti, gatagataṭṭhāne piyasahāyo viya abhiramāpeti. Tena vuttaṃ – Do có ý nghĩa là lôi kéo, giống như dòng sông chảy xiết, nên gọi là sông (saritā). Hoặc do có ý nghĩa là ẩm ướt, nên gọi là sông (saritā). Điều này đã được nói: ‘Đối với chúng sanh, có những hỷ lạc trôi chảy và dính mắc.’ Ở đây, ý nghĩa là ‘ẩm ướt và trơn láng.’ Vì nó lan rộng, nên gọi là lan tỏa (visattikā). Vì nó khuếch tán, nên gọi là lan tỏa (visattikā). Vì nó rộng lớn, nên gọi là lan tỏa (visattikā). Vì nó di chuyển khắp nơi, nên gọi là lan tỏa (visattikā). Vì nó lừa dối, nên gọi là lan tỏa (visattikā). Vì nó rút lui, nên gọi là lan tỏa (visattikā). Vì nó có gốc rễ độc hại, nên gọi là lan tỏa (visattikā). Vì nó có quả độc hại, nên gọi là lan tỏa (visattikā). Vì nó có sự tiêu thụ độc hại, nên gọi là lan tỏa (visattikā). Hoặc nữa, tham ái ấy, được gọi là lan rộng (visatā), lan tràn trong sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, trong gia đình, trong đoàn thể, nên gọi là lan tỏa (visattikā). Do có ý nghĩa là gây ra bất hạnh và tai họa, giống như sợi chỉ buộc theo con rùa, nên gọi là sợi chỉ (suttaṃ). Điều này đã được nói: ‘Này các Tỳ khưu, sợi chỉ là tên gọi khác của hỷ ái.’ Do có ý nghĩa là lan tràn trong sắc v.v..., nên gọi là lan tràn (visaṭā). Vì nó khiến chúng sanh nỗ lực để đạt được cái này hay cái khác, nên gọi là người nỗ lực (āyūhinī). Vì nó không cho phép chán nản, có ý nghĩa như một người bạn đồng hành, nên gọi là người thứ hai (dutiyā). Thật vậy, cái này không cho phép chúng sanh chán nản trong vòng luân hồi; bất cứ nơi nào họ đến, nó làm cho họ vui thích như một người bạn thân. Do đó, có lời dạy rằng: ‘‘Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhāna saṃsaraṃ; Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattatī’’ti. (a. ni. 4.9; itivu. 15; mahāni. 191; cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa 107); ‘Người có ái dục làm bạn đồng hành, lang thang trong một thời gian dài; không vượt qua được vòng luân hồi, từ trạng thái này đến trạng thái khác.’ Paṇidhānakavasena paṇidhi. Bhavanettīti bhavarajju. Etāya hi sattā, rajjuyā gīvāya baddhā goṇā viya, icchiticchitaṭṭhānaṃ niyyanti. Taṃ taṃ ārammaṇaṃ vanati bhajati allīyatīti vanaṃ. Vanati yācatīti vā vanaṃ. Vanathoti byañjanena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Anatthadukkhānaṃ vā samuṭṭhāpanaṭṭhena gahanaṭṭhena ca vanaṃ [Pg.397] viyāti ‘vanaṃ’; balavataṇhāyetaṃ nāmaṃ. Gahanataraṭṭhena pana tato balavataro ‘vanatho’ nāma. Tena vuttaṃ – Do có đặc tính hướng đến, nên gọi là nguyện (paṇidhi). ‘Dây dẫn đến hữu’ (bhavanettī) nghĩa là sợi dây của hữu. Thật vậy, bởi cái này, chúng sanh được dẫn đến nơi nào họ mong muốn, giống như con bò bị buộc dây vào cổ. Vì nó tìm kiếm, lui tới, và bám víu vào đối tượng này hay đối tượng khác, nên gọi là rừng (vanaṃ). Hoặc, vì nó cầu xin, van nài, nên gọi là rừng (vanaṃ). Từ ‘vanatho’ được thêm vào bằng một phụ âm. Hoặc, vì nó giống như một khu rừng (vanaṃ) theo ý nghĩa là làm phát sinh điều bất lợi và khổ đau, và theo ý nghĩa là rậm rạp, nên được gọi là ‘rừng’ (vanaṃ); đây là tên gọi của tham ái mãnh liệt. Nhưng, theo ý nghĩa là rậm rạp hơn, cái gì mãnh liệt hơn cái đó được gọi là ‘bụi rậm’ (vanatho). Do đó, có lời dạy rằng: ‘‘Vanaṃ chindatha mā rukkhaṃ, vanato jāyate bhayaṃ; Chetvā vanañca vanathañca, nibbanā hotha bhikkhavo’’ti. (dha. pa. 283); ‘Hãy chặt khu rừng, đừng chặt cây, từ khu rừng sinh ra sợ hãi; sau khi chặt khu rừng và bụi rậm, này các Tỳ khưu, hãy trở thành người không còn rừng.’ Santhavanavasena santhavo; saṃsaggoti attho. So duvidho – taṇhāsanthavo mittasanthavo ca. Tesu idha taṇhāsanthavo adhippeto. Sinehavasena sineho. Ālayakaraṇavasena apekkhatīti apekkhā. Vuttampi cetaṃ – ‘‘imāni te deva caturāsītinagarasahassāni kusāvatīrājadhānīpamukhāni. Ettha deva chandaṃ janehi, jīvite apekkhaṃ karohī’’ti (dī. ni. 2.266). Ālayaṃ karohīti ayañhettha attho. Pāṭiyekke pāṭiyekke ārammaṇe bandhatīti paṭibandhu. Ñātakaṭṭhena vā pāṭiyekko bandhūtipi paṭibandhu. Niccasannissitaṭṭhena hi sattānaṃ taṇhāsamo bandhu nāma natthi. Do sự giao thiệp nên gọi là santhava (sự giao thiệp); có nghĩa là sự giao du. Điều đó có hai loại – sự giao thiệp do ái dục và sự giao thiệp do tình bạn. Trong hai loại ấy, ở đây sự giao thiệp do ái dục được chủ ý đến. Do sự dính mắc nên gọi là sineha (sự dính mắc). Do làm cho quyến luyến nên gọi là apekkhā (sự mong mỏi). Điều này cũng đã được nói: “Tâu Thiên tử, tám mươi bốn ngàn thành phố này, với kinh thành Kusāvatī đứng đầu, là của ngài. Tâu Thiên tử, ở đây xin ngài hãy khởi lên ý muốn, hãy làm cho có sự quyến luyến đối với đời sống.” (Trường Bộ Kinh 2.266). Ở đây, ý nghĩa chính là “hãy làm cho có sự quyến luyến”. Trói buộc vào từng đối tượng riêng lẻ, nên gọi là paṭibandhu (sự trói buộc). Hoặc, do ý nghĩa là quyến thuộc, nên người thân riêng lẻ cũng gọi là paṭibandhu. Thật vậy, do ý nghĩa là luôn luôn nương tựa, đối với chúng sanh không có người thân nào bằng ái dục. Ārammaṇānaṃ asanato āsā. Ajjhottharaṇato ceva tittiṃ anupagantvāva paribhuñjanato cāti attho. Āsisanavasena āsisanā. Āsisitassa bhāvo āsisitattaṃ. Idāni tassā pavattiṭṭhānaṃ dassetuṃ rūpāsātiādi vuttaṃ. Tattha āsisanavasena āsāti āsāya atthaṃ gahetvā rūpe āsā rūpāsāti evaṃ navapi padāni veditabbāni. Ettha ca purimāni pañca pañcakāmaguṇavasena vuttāni. Parikkhāralobhavasena chaṭṭhaṃ. Taṃ visesato pabbajitānaṃ. Tato parāni tīṇi atittiyavatthuvasena gahaṭṭhānaṃ. Na hi tesaṃ dhanaputtajīvitehi aññaṃ piyataraṃ atthi. ‘Etaṃ mayhaṃ etaṃ mayha’nti vā ‘asukena me idaṃ dinnaṃ idaṃ dinna’nti vā evaṃ satte jappāpetīti jappā. Parato dve padāni upasaggena vaḍḍhitāni. Tato paraṃ aññenākārena vibhajituṃ āraddhattā puna jappāti vuttaṃ. Jappanākāro jappanā. Jappitassa bhāvo jappitattaṃ. Punappunaṃ visaye lumpati ākaḍḍhatīti lolupo. Lolupassa bhāvo loluppaṃ. Loluppākāro loluppāyanā. Loluppasamaṅgino bhāvo loluppāyitattaṃ. Do sự lan khắp đến các đối tượng nên gọi là āsā (sự ham muốn). Có nghĩa là do sự bao trùm và do sự hưởng thụ mà không đạt đến sự thỏa mãn. Do sự mong ước nên gọi là āsisanā (sự mong ước). Trạng thái của sự mong ước là āsisitattaṃ. Bây giờ, để chỉ ra nơi phát sanh của ái dục ấy, (Đức Phật) đã nói “rūpāsā” v.v... Ở đó, lấy ý nghĩa của từ “āsā” là “sự ham muốn do sự mong ước”, nên hiểu chín từ như sau: “ham muốn đối với sắc là rūpāsā”. Và ở đây, năm từ đầu tiên được nói theo nghĩa năm dục công đức. Từ thứ sáu theo nghĩa tham lam về vật dụng. Điều đó đặc biệt dành cho người xuất gia. Ba từ sau đó, theo nghĩa những vật không thể thỏa mãn, là dành cho người tại gia. Thật vậy, đối với họ, không có gì đáng yêu hơn tài sản, con cái và mạng sống. Khiến chúng sanh lẩm bẩm rằng: “Cái này của ta, cái này của ta” hoặc “Cái này đã được người kia cho ta, cái này đã được cho”, nên gọi là jappā (sự lẩm bẩm). Hai từ tiếp theo được thêm vào bằng tiếp đầu ngữ. Sau đó, vì đã bắt đầu phân tích theo một cách khác, nên lại nói là jappā. Cách thức lẩm bẩm là jappanā. Trạng thái của sự lẩm bẩm là jappitattaṃ. Lôi kéo, lôi cuốn đối tượng lặp đi lặp lại, nên gọi là lolupo (kẻ tham lam). Trạng thái của kẻ tham lam là loluppaṃ. Cách thức tham lam là loluppāyanā. Trạng thái của người có lòng tham là loluppāyitattaṃ. Pucchañjikatāti [Pg.398] yāya taṇhāya lābhaṭṭhānesu, pucchaṃ cālayamānā sunakhā viya, kampamānā vicaranti, taṃ tassā kampanataṇhāya nāmaṃ. Sādhu manāpamanāpe visaye kāmetīti sādhukāmo. Tassa bhāvo sādhukamyatā. Mātā mātucchātiādike ayuttaṭṭhāne rāgoti adhammarāgo. Yuttaṭṭhānepi balavā hutvā uppannalobho visamalobho. ‘‘Rāgo visama’’ntiādivacanato (vibha. 924) vā yuttaṭṭhāne vā ayuttaṭṭhāne vā uppanno chandarāgo adhammaṭṭhena ‘adhammarāgo’, visamaṭṭhena ‘visamalobho’ti veditabbo. Về từ pucchañjikatā: do ái dục nào mà (chúng sanh) đi lại, run rẩy ở những nơi có lợi lộc, giống như những con chó vẫy đuôi, đó là tên của ái dục gây ra sự run rẩy ấy. Ham muốn những đối tượng tốt đẹp, khả ái, nên gọi là sādhukāmo (người ham muốn điều tốt). Trạng thái của người đó là sādhukamyatā (sự ham muốn điều tốt). Tham ái ở nơi không thích hợp như mẹ, dì v.v... là adhammarāgo (tham ái phi pháp). Tham lam sanh khởi, trở nên mạnh mẽ ngay cả ở nơi thích hợp, là visamalobho (tham lam bất bình). Hoặc, do lời dạy rằng “tham ái là bất bình” v.v... (Phân Tích Bộ 924), nên hiểu rằng tham dục sanh khởi ở nơi thích hợp hay không thích hợp, do ý nghĩa là phi pháp nên gọi là ‘adhammarāgo’, do ý nghĩa là bất bình nên gọi là ‘visamalobho’. Ārammaṇānaṃ nikāmanavasena nikanti. Nikāmanākāro nikāmanā. Patthanāvasena patthanā. Pihāyanavasena pihanā. Suṭṭhu patthanā sampatthanā. Pañcasu kāmaguṇesu taṇhā kāmataṇhā. Rūpārūpabhave taṇhā bhavataṇhā. Ucchedasaṅkhāte vibhave taṇhā vibhavataṇhā. Suddhe rūpabhavasmiṃyeva taṇhā rūpataṇhā. Arūpabhave taṇhā arūpataṇhā. Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo diṭṭhirāgo. Nirodhe taṇhā nirodhataṇhā. Rūpe taṇhā rūpataṇhā. Sadde taṇhā saddataṇhā. Gandhataṇhādīsupi eseva nayo. Oghādayo vuttatthāva. Do sự ưa thích các đối tượng nên gọi là nikanti (sự ưa thích). Cách thức ưa thích là nikāmanā. Do sự mong cầu nên gọi là patthanā (sự mong cầu). Do sự khao khát nên gọi là pihanā (sự khao khát). Sự mong cầu mãnh liệt là sampatthanā. Ái trong năm dục công đức là dục ái. Ái trong cõi sắc và vô sắc là hữu ái. Ái trong cõi phi hữu, được gọi là đoạn kiến, là phi hữu ái. Ái chỉ trong cõi sắc thuần túy là sắc ái. Ái trong cõi vô sắc là vô sắc ái. Tham ái đi cùng với đoạn kiến là kiến ái. Ái trong sự diệt là diệt ái. Ái trong sắc là sắc ái. Ái trong thanh là thanh ái. Trong các từ hương ái v.v... cũng theo phương pháp này. Các từ bộc lưu v.v... đã được giải thích ý nghĩa. Kusaladhamme āvaratīti āvaraṇaṃ. Chādanavasena chādanaṃ. Satte vaṭṭasmiṃ bandhatīti bandhanaṃ. Cittaṃ upagantvā kilissati saṃkiliṭṭhaṃ karotīti upakkileso. Thāmagataṭṭhena anusetīti anusayo. Uppajjamānā cittaṃ pariyuṭṭhātīti pariyuṭṭhānaṃ; uppajjituṃ appadānena kusalacāraṃ gaṇhātīti attho. ‘‘Corā magge pariyuṭṭhiṃsu dhuttā magge pariyuṭṭhiṃsū’’tiādīsu (cūḷava. 430) hi maggaṃ gaṇhiṃsūti attho. Evamidhāpi gahaṇaṭṭhena pariyuṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Paliveṭhanaṭṭhena latā viyāti latā. ‘‘Latā ubbhijja tiṭṭhatī’’ti (dha. pa. 340) āgataṭṭhānepi ayaṃ taṇhā latāti vuttā. Vividhāni vatthūni icchatīti vevicchaṃ. Vaṭṭadukkhassa mūlanti dukkhamūlaṃ. Tasseva dukkhassa nidānanti dukkhanidānaṃ. Taṃ dukkhaṃ ito pabhavatīti dukkhappabhavo. Bandhanaṭṭhena pāso viyāti pāso. Mārassa pāso mārapāso. Duruggilanaṭṭhena baḷisaṃ viyāti baḷisaṃ. Mārassa baḷisaṃ [Pg.399] mārabaḷisaṃ. Taṇhābhibhūtā mārassa visayaṃ nātikkamanti, tesaṃ upari māro vasaṃ vattetīti iminā pariyāyena mārassa visayoti māravisayo. Sandanaṭṭhena taṇhāva nadī taṇhānadī. Ajjhottharaṇaṭṭhena taṇhāva jālaṃ taṇhājālaṃ. Yathā sunakhā gaddulabaddhā yadicchakaṃ nīyanti, evaṃ taṇhābaddhā sattāpīti daḷhabandhanaṭṭhena gaddulaṃ viyāti gaddulaṃ. Taṇhāva gaddulaṃ taṇhāgaddulaṃ. Duppūraṇaṭṭhena taṇhāva samuddo taṇhāsamuddo. Ngăn che các thiện pháp, nên gọi là āvaraṇaṃ (triền cái). Do sự che đậy, nên gọi là chādanaṃ (sự che đậy). Trói buộc chúng sanh trong vòng luân hồi, nên gọi là bandhanaṃ (sự trói buộc). Đến gần tâm và làm ô nhiễm, làm cho tâm bị ô nhiễm, nên gọi là upakkileso (tùy phiền não). Nằm ngầm do đã đạt đến sức mạnh, nên gọi là anusayo (tùy miên). Khi sanh khởi, nó chiếm đoạt tâm, nên gọi là pariyuṭṭhānaṃ (triền phược); có nghĩa là nó chiếm đoạt sự thực hành thiện pháp bằng cách không cho phép nó sanh khởi. Thật vậy, trong các câu như “Bọn cướp đã cướp trên đường, bọn du đãng đã cướp trên đường” (Tiểu Phẩm 430), ý nghĩa là “chúng đã chiếm đoạt con đường”. Tương tự như vậy, ở đây cũng nên hiểu pariyuṭṭhānaṃ theo nghĩa là chiếm đoạt. Do ý nghĩa quấn quanh, nó giống như dây leo, nên gọi là latā (dây leo). Ngay cả ở nơi có câu “Dây leo mọc lên và tồn tại” (Pháp Cú 340), ái dục này cũng được gọi là dây leo. Mong muốn nhiều vật khác nhau, nên gọi là vevicchaṃ (sự ham muốn đa dạng). Là gốc rễ của khổ luân hồi, nên gọi là dukkhamūlaṃ (gốc rễ của khổ). Là nguyên nhân của chính khổ đau ấy, nên gọi là dukkhanidānaṃ (nguyên nhân của khổ). Khổ đau ấy phát sanh từ đây, nên gọi là dukkhappabhavo (nguồn sanh của khổ). Do ý nghĩa trói buộc, nó giống như cái bẫy, nên gọi là pāso (cái bẫy). Bẫy của Ma vương là mārapāso. Do ý nghĩa khó nuốt ra, nó giống như lưỡi câu, nên gọi là baḷisaṃ (lưỡi câu). Lưỡi câu của Ma vương là mārabaḷisaṃ. Chúng sanh bị ái dục chế ngự không vượt qua được cảnh giới của Ma vương; Ma vương thực thi quyền lực trên chúng, theo cách giải thích này, nó là cảnh giới của Ma vương, nên gọi là māravisayo. Do ý nghĩa chảy trôi, chính ái dục là dòng sông, nên gọi là taṇhānadī (sông ái). Do ý nghĩa bao trùm, chính ái dục là tấm lưới, nên gọi là taṇhājālaṃ (lưới ái). Giống như những con chó bị buộc bằng dây da được dẫn đi bất cứ đâu chúng muốn, chúng sanh bị ái dục trói buộc cũng vậy; do ý nghĩa trói buộc chặt chẽ, nó giống như dây da, nên gọi là gaddulaṃ (dây da). Chính ái dục là dây da, nên gọi là taṇhāgaddulaṃ (dây da ái). Do ý nghĩa khó lấp đầy, chính ái dục là biển cả, nên gọi là taṇhāsamuddo (biển ái). 1066. Dosaniddese anatthaṃ me acarīti avuḍḍhiṃ me akāsi. Iminā upāyena sabbapadesu attho veditabbo. Aṭṭhāne vā pana āghātoti akāraṇe kopo – ekacco hi ‘devo ativassatī’ti kuppati, ‘na vassatī’ti kuppati, ‘sūriyo tappatī’ti kuppati, ‘na tappatī’ti kuppati, vāte vāyantepi kuppati, avāyantepi kuppati, sammajjituṃ asakkonto bodhipaṇṇānaṃ kuppati, cīvaraṃ pārupituṃ asakkonto vātassa kuppati, upakkhalitvā khāṇukassa kuppati idaṃ sandhāya vuttaṃ – aṭṭhāne vā pana āghāto jāyatīti. Tattha heṭṭhā navasu ṭhānesu satte ārabbha uppannattā kammapathabhedo hoti. Aṭṭhānāghāto pana saṅkhāresu uppanno kammapathabhedaṃ na karoti. Cittaṃ āghātento uppannoti cittassa āghāto. Tato balavataro paṭighāto. Paṭihaññanavasena paṭighaṃ. Paṭivirujjhatīti paṭivirodho. Kuppanavasena kopo. Pakopo sampakopoti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Dussanavasena doso. Padoso sampadosoti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Cittassa byāpattīti cittassa vipannatā, viparivattanākāro. Manaṃ padūsayamāno uppajjatīti manopadoso. Kujjhanavasena kodho. Kujjhanākāro kujjhanā. Kujjhitassa bhāvo kujjhitattaṃ. 1066. Trong phần giải về sân, (câu) ‘anatthaṃ me acari’ (có nghĩa là) nó đã làm điều không tăng trưởng cho ta. Ý nghĩa trong tất cả các trường hợp nên được hiểu theo phương cách này. Hay sự oán hận phi xứ là sự tức giận vô cớ – thật vậy, có người tức giận (nghĩ rằng) ‘trời mưa quá nhiều,’ tức giận (nghĩ rằng) ‘trời không mưa,’ tức giận (nghĩ rằng) ‘mặt trời quá nóng,’ tức giận (nghĩ rằng) ‘mặt trời không nóng,’ tức giận cả khi gió thổi, tức giận cả khi gió không thổi, không thể quét được liền tức giận lá bồ đề, không thể đắp y được liền tức giận ngọn gió, vấp ngã liền tức giận gốc cây; điều này được nói đến để ám chỉ rằng – hay sự oán hận phi xứ sanh khởi. Trong đó, ở chín trường hợp bên dưới, vì sanh khởi duyên theo chúng sanh nên có sự phân chia nghiệp đạo. Còn sự oán hận phi xứ sanh khởi nơi các pháp hữu vi thì không tạo ra sự phân chia nghiệp đạo. Sanh khởi trong khi làm tổn hại tâm, nên gọi là sự tổn hại của tâm. Mạnh hơn thế là sự phẫn nộ (paṭighāta). Do ý nghĩa làm tổn hại lại, nên gọi là sự phẫn nộ (paṭigha). Chống đối lại, nên gọi là sự đối nghịch (paṭivirodha). Do ý nghĩa làm dao động, nên gọi là sự tức giận (kopa). Pakopa và sampakopa là từ được thêm tiếp đầu ngữ. Do ý nghĩa làm hư hoại, nên gọi là sân (dosa). Padosa và sampadosa là từ được thêm tiếp đầu ngữ. Sự ác ý của tâm là sự hư hỏng của tâm, là trạng thái biến đổi. Sanh khởi trong khi làm ô nhiễm ý, nên gọi là ý phẫn nộ (manopadosa). Do ý nghĩa nổi giận, nên gọi là sự phẫn nộ (kodha). Trạng thái nổi giận là sự nổi giận (kujjhanā). Bản chất của sự nổi giận là trạng thái nổi giận (kujjhitatta). Idāni akusalaniddese vuttanayaṃ dassetuṃ doso dussanātiādi vuttaṃ. Tasmā ‘‘yo evarūpo cittassa āghāto…pe… kujjhitatta’’nti ca idha vutto, ‘‘doso dussanā’’tiādinā nayena heṭṭhā vutto, ayaṃ vuccati dosoti. Evamettha yojanā kātabbā. Evañhi sati punaruttidoso paṭisedhito hoti. Mohaniddeso amohaniddese vuttapaṭipakkhanayena [Pg.400] veditabbo. Sabbākārena panesa vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ āvi bhavissati. Bây giờ, để chỉ ra phương pháp đã được nói trong phần giải về bất thiện, (câu) ‘doso dussanā’ v.v... đã được nói. Do đó, (pháp) được nói ở đây là ‘bất cứ sự tổn hại nào của tâm như vậy... cho đến... trạng thái nổi giận,’ và (pháp) được nói ở dưới theo phương pháp ‘doso dussanā’ v.v..., pháp này được gọi là sân. Sự kết nối ở đây nên được thực hiện như vậy. Vì khi như vậy, lỗi trùng lặp được ngăn chặn. Phần giải về si nên được hiểu theo phương pháp đối nghịch với những gì đã được nói trong phần giải về vô si. Tuy nhiên, về mọi phương diện, điều này sẽ trở nên rõ ràng trong Chú giải Vibhaṅga. 1079. Tehi dhammehi ye dhammā sahetukāti tehi hetudhammehi ye aññe hetudhammā vā nahetudhammā vā te sahetukā. Ahetukapadepi eseva nayo. Ettha ca hetu hetuyeva ca hoti, tiṇṇaṃ vā dvinnaṃ vā ekato uppattiyaṃ sahetuko ca. Vicikicchuddhaccasahagato pana moho hetu ahetuko. Hetusampayuttadukaniddesepi eseva nayo. 1079. (Câu) ‘Các pháp nào là hữu nhân với các pháp ấy?’ (có nghĩa là) với các pháp nhân ấy, các pháp nhân khác nào hay các pháp phi nhân nào, các pháp ấy là hữu nhân. Trong thuật ngữ vô nhân cũng theo phương pháp này. Và ở đây, nhân chỉ là nhân, nhưng khi ba hoặc hai (nhân) sanh khởi cùng lúc, (nhân) cũng là hữu nhân. Còn si đồng sanh với hoài nghi và trạo cử là nhân (nhưng) vô nhân. Trong phần giải về đôi pháp nhân tương ưng cũng theo phương pháp này. 1091. Saṅkhatadukaniddese purimaduke vuttaṃ asaṅkhatadhātuṃ sandhāya yo eva so dhammoti ekavacananiddeso kato. Purimaduke pana bahuvacanavasena pucchāya uddhaṭattā ime dhammā appaccayāti pucchānusandhinayena bahuvacanaṃ kataṃ. Ime dhammā sanidassanātiādīsupi eseva nayo. 1091. Trong phần giải về đôi pháp hữu vi, nhắm đến pháp vô vi đã được nói trong đôi pháp trước, sự chỉ định ở số ít ‘pháp nào đó’ đã được thực hiện. Tuy nhiên, trong đôi pháp trước, vì câu hỏi ‘các pháp này là vô duyên’ đã được nêu ra ở số nhiều, nên số nhiều đã được sử dụng theo sự liên kết với câu hỏi. Trong các (câu) như ‘các pháp này là hữu đối chiếu’ v.v... cũng theo phương pháp này. 1101. Kenaci viññeyyadukaniddese cakkhuviññeyyāti cakkhuviññāṇena vijānitabbā. Sesapadesupi eseva nayo. Ettha ca kenaci viññeyyāti cakkhuviññāṇādīsu kenaci ekena cakkhuviññāṇena vā sotaviññāṇena vā vijānitabbā. Kenaci na viññeyyāti teneva cakkhuviññāṇena vā sotaviññāṇena vā na vijānitabbā. ‘Evaṃ sante dvinnampi padānaṃ atthanānattato duko hotī’ti heṭṭhā vuttattā ‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā na te dhammā sotaviññeyyā’ti ayaṃ duko na hoti. Rūpaṃ pana cakkhuviññeyyaṃ saddo na cakkhuviññeyyoti imamatthaṃ gahetvā ‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā na te dhammā sotaviññeyyā, ye vā pana te dhammā sotaviññeyyā na te dhammā cakkhuviññeyyā’ti ayameko dukoti veditabbo. Evaṃ ekekaindriyamūlake cattāro cattāro katvā vīsati dukā vibhattāti veditabbā. 1101. Trong phần giải về đôi pháp có thể được nhận biết bởi một thức nào đó, (thuật ngữ) ‘có thể được nhận biết bởi nhãn thức’ (nghĩa là) có thể được biết bởi nhãn thức. Trong các thuật ngữ còn lại cũng theo phương pháp này. Và ở đây, vì đã được nói ở dưới (trong phần giải về Mẫu đề) rằng: ‘Có thể được nhận biết bởi một thức nào đó... (cho đến)... là một đôi pháp,’ nên (câu) ‘các pháp nào có thể được nhận biết bởi nhãn thức, các pháp ấy không thể được nhận biết bởi nhĩ thức’ - đây không phải là một đôi pháp. Tuy nhiên, lấy ý nghĩa này: ‘sắc có thể được nhận biết bởi nhãn thức, thanh không thể được nhận biết bởi nhãn thức,’ (câu) ‘các pháp nào có thể được nhận biết bởi nhãn thức, các pháp ấy không thể được nhận biết bởi nhĩ thức; hay các pháp nào có thể được nhận biết bởi nhĩ thức, các pháp ấy không thể được nhận biết bởi nhãn thức’ - đây nên được hiểu là một đôi pháp. Như vậy, nên biết rằng lấy mỗi căn làm gốc, tạo thành bốn (đôi pháp) mỗi loại, hai mươi đôi pháp đã được phân chia. Kiṃ pana ‘manoviññāṇena kenaci viññeyyā kenaci na viññeyyā’ natthi? Tenettha dukā na vuttāti? No natthi, vavatthānābhāvato pana na vuttā. Na hi, yathā cakkhuviññāṇena aviññeyyā evāti vavatthānaṃ atthi, evaṃ manoviññāṇenāpīti vavatthānābhāvato ettha dukā na vuttā. Manoviññāṇena [Pg.401] pana kenaci viññeyyā ceva aviññeyyā cāti ayamattho atthi. Tasmā so avuttopi yathālābhavasena veditabbo. Manoviññāṇanti hi saṅkhyaṃ gatehi kāmāvacaradhammehi kāmāvacaradhammā eva tāva kehici viññeyyā kehici aviññeyyā. Tehiyeva rūpāvacarādidhammāpi kehici viññeyyā kehici aviññeyyā. Rūpāvacarehipi kāmāvacarā kehici viññeyyā kehici aviññeyyā. Teheva rūpāvacarādayopi kehici viññeyyā kehici aviññeyyā. Arūpāvacarehi pana kāmāvacarā rūpāvacarā apariyāpannā ca neva viññeyyā. Arūpāvacarā pana kehici viññeyyā kehici aviññeyyā. Tepi ca kecideva viññeyyā keci aviññeyyā. Apariyāpannehi kāmāvacarādayo neva viññeyyā. Apariyāpannā pana nibbānena aviññeyyattā kehici viññeyyā kehici aviññeyyā. Tepi ca maggaphalānaṃ aviññeyyattā kecideva viññeyyā keci aviññeyyāti. Phải chăng không có (các pháp) ‘có thể được nhận biết bởi một ý thức nào đó, không thể được nhận biết bởi một ý thức nào đó’? Do đó, các đôi pháp không được nói ở đây phải không? Không phải là không có, nhưng chúng không được nói đến vì không có sự xác định rõ ràng. Thật vậy, không giống như có sự xác định rõ ràng rằng ‘(các pháp này) chỉ không thể được nhận biết bởi nhãn thức,’ cũng vậy, vì không có sự xác định rõ ràng (rằng có pháp nào đó chỉ không thể được nhận biết bởi ý thức), nên các đôi pháp không được nói ở đây. Tuy nhiên, có ý nghĩa này: ‘có những pháp có thể được nhận biết bởi một ý thức nào đó và cũng có những pháp không thể được nhận biết.’ Do đó, dù không được nói đến, nó nên được hiểu theo cách có thể thu nhận được. Thật vậy, đối với các pháp Dục giới được kể là ý thức, trước hết, chính các pháp Dục giới có thể được nhận biết bởi một số (ý thức Dục giới) và không thể được nhận biết bởi một số (ý thức Dục giới khác). Cũng bởi chính các (pháp Dục giới) ấy, các pháp Sắc giới v.v... cũng có thể được nhận biết bởi một số và không thể được nhận biết bởi một số. Đối với các pháp Sắc giới, các (pháp) Dục giới có thể được nhận biết bởi một số và không thể được nhận biết bởi một số. Cũng bởi chính các (pháp Sắc giới) ấy, các (pháp) Sắc giới v.v... cũng có thể được nhận biết bởi một số và không thể được nhận biết bởi một số. Tuy nhiên, đối với các pháp Vô sắc giới, các pháp Dục giới, Sắc giới và Siêu thế đều không thể được nhận biết. Nhưng các pháp Vô sắc giới có thể được nhận biết bởi một số (pháp Vô sắc giới) và không thể được nhận biết bởi một số. Và trong số đó, chỉ một số có thể được nhận biết, một số không thể được nhận biết. Đối với các pháp Siêu thế, các pháp Dục giới v.v... đều không thể được nhận biết. Tuy nhiên, đối với các pháp Siêu thế, vì không thể được nhận biết bởi Nibbāna, nên chúng có thể được nhận biết bởi một số (pháp Siêu thế) và không thể được nhận biết bởi một số. Và trong số đó, vì không thể được nhận biết bởi Đạo và Quả (khác), chỉ một số (tức là Nibbāna) có thể được nhận biết, một số (tức là chính Đạo và Quả) không thể được nhận biết. 1102. Āsavaniddese pañcakāmaguṇiko rāgo kāmāsavo nāma. Rūpārūpabhavesu chandarāgo jhānanikanti sassatadiṭṭhisahajāto rāgo bhavavasena patthanā bhavāsavo nāma. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhāsavo nāma. Aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇaṃ avijjāsavo nāma. Tattha tattha āgatesu pana āsavesu asammohatthaṃ ekavidhādibhedo veditabbo. Atthato hete cirapārivāsiyaṭṭhena āsavāti evaṃ ekavidhāva honti. Vinaye pana ‘‘diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā’’ti (pārā. 39) duvidhena āgatā. Suttante saḷāyatane tāva ‘‘tayome, āvuso, āsavā – kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavo’’ti (saṃ. ni. 4.321) tividhena āgatā. Nibbedhikapariyāye ‘‘atthi, bhikkhave, āsavā nirayagamanīyā, atthi āsavā tiracchānayonigamanīyā, atthi āsavā pettivisayagamanīyā, atthi āsavā manussalokagamanīyā, atthi āsavā devalokagamanīyā’’ti (a. ni. 6.63) pañcavidhena āgatā. Chakkanipāte āhuneyyasutte – ‘‘atthi āsavā saṃvarā pahātabbā, atthi āsavā paṭisevanā pahātabbā, atthi āsavā adhivāsanā pahātabbā, atthi āsavā parivajjanā pahātabbā, atthi āsavā [Pg.402] vinodanā pahātabbā, atthi āsavā bhāvanā pahātabbā’’ti (a. ni. 6.58) chabbidhena āgatā. Sabbāsavapariyāye (ma. ni. 1.14 ādayo) ‘dassanapahātabbehi’ saddhiṃ sattavidhena āgatā. Idha panete kāmāsavādibhedato catubbidhena āgatā. Tatrāyaṃ vacanattho – pañcakāmaguṇasaṅkhāte kāme āsavo ‘kāmāsavo’. Rūpārūpasaṅkhāte kammato ca upapattito ca duvidhepi bhave āsavo ‘bhavāsavo’. Diṭṭhi eva āsavo ‘diṭṭhāsavo’. Avijjāva āsavo ‘avijjāsavo’. 1102. Trong phần giải về lậu hoặc, tham ái trong năm dục trưởng dưỡng được gọi là dục lậu. Trong các cõi Sắc và Vô sắc, dục tham, sự ưa thích trong thiền, tham ái đồng sanh với thường kiến, và sự mong cầu do bởi hữu, được gọi là hữu lậu. Sáu mươi hai tà kiến được gọi là kiến lậu. Vô minh trong tám trường hợp được gọi là vô minh lậu. Tuy nhiên, để không bị nhầm lẫn về các lậu hoặc được đề cập ở những nơi khác nhau, sự phân loại thành một loại, v.v., cần được hiểu. Quả vậy, về mặt ý nghĩa, do ý nghĩa là thấm ướp lâu dài, nên các lậu hoặc này chỉ là một loại. Tuy nhiên, trong Luật tạng, chúng được đề cập theo hai cách: ‘để chế ngự các lậu hoặc thuộc hiện tại, để đoạn trừ các lậu hoặc thuộc tương lai’. Trong Kinh tạng, trước hết trong Tương Ưng Xứ, chúng được đề cập theo ba cách: ‘Này hiền giả, có ba lậu hoặc này – dục lậu, hữu lậu, vô minh lậu’. Trong bài kinh Nibbedhika, chúng được đề cập theo năm cách: ‘Này các Tỳ khưu, có những lậu hoặc đưa đến địa ngục, có những lậu hoặc đưa đến bàng sanh, có những lậu hoặc đưa đến cõi ngạ quỷ, có những lậu hoặc đưa đến cõi người, có những lậu hoặc đưa đến cõi trời’. Trong Tăng Chi Bộ, chương Sáu pháp, kinh Āhuneyya, chúng được đề cập theo sáu cách: ‘Có những lậu hoặc cần được đoạn trừ bằng sự chế ngự, có những lậu hoặc cần được đoạn trừ bằng sự thọ dụng, có những lậu hoặc cần được đoạn trừ bằng sự kham nhẫn, có những lậu hoặc cần được đoạn trừ bằng sự tránh né, có những lậu hoặc cần được đoạn trừ bằng sự trừ khử, có những lậu hoặc cần được đoạn trừ bằng sự tu tập’. Trong bài kinh Sabbāsava, cùng với ‘những lậu hoặc cần được đoạn trừ bằng tri kiến’, chúng được đề cập theo bảy cách. Nhưng ở đây, chúng được đề cập theo bốn cách, phân loại theo dục lậu, v.v. Ở đây, đây là ý nghĩa của từ: Lậu hoặc trong dục được gọi là năm dục trưởng dưỡng là ‘dục lậu’. Lậu hoặc trong cả hai loại hữu được gọi là Sắc và Vô sắc, cả về phương diện nghiệp và tái sanh, là ‘hữu lậu’. Tà kiến chính là lậu hoặc, là ‘kiến lậu’. Vô minh chính là lậu hoặc, là ‘vô minh lậu’. 1103. Kāmesūti pañcasu kāmaguṇesu. Kāmacchandoti kāmasaṅkhāto chando, na kattukamyatāchando, na dhammacchando. Kāmanavasena rajjanavasena ca kāmoyeva rāgo kāmarāgo. Kāmanavasena nandanavasena ca kāmova nandīti kāmanandī. Evaṃ sabbattha kāmatthaṃ viditvā taṇhāyanaṭṭhena kāmataṇhā, sinehanaṭṭhena kāmasineho, pariḍayhanaṭṭhena kāmapariḷāho, mucchanaṭṭhena kāmamucchā, gilitvā pariniṭṭhāpanaṭṭhena kāmajjhosānanti veditabbaṃ. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ aṭṭhahi padehi vibhatto kāmāsavo nāma vuccati. 1103. `Kāmesu` nghĩa là trong năm dục trưởng dưỡng. `Kāmacchando` (dục tham) là ước muốn được gọi là dục, không phải là ước muốn hành động, không phải là pháp dục. Do bởi sự ham muốn và sự nhiễm đắm, chính dục là tham, (nên gọi là) `kāmarāgo`. Do bởi sự ham muốn và sự vui thích, chính dục là sự vui thích, nên gọi là `kāmanandī`. Tương tự như vậy, ở khắp nơi, sau khi hiểu ý nghĩa của 'dục', cần hiểu rằng: do ý nghĩa là khao khát nên gọi là `kāmataṇhā` (dục ái); do ý nghĩa là quyến luyến nên gọi là `kāmasineho` (dục ái luyến); do ý nghĩa là thiêu đốt nên gọi là `kāmapariḷāho` (dục nhiệt não); do ý nghĩa là mê muội nên gọi là `kāmamucchā` (dục mê); do ý nghĩa là nuốt chửng và hoàn tất nên gọi là `kāmajjhosānaṃ` (dục đắm say). `Ayaṃ vuccati` nghĩa là điều này, được phân tích bằng tám từ, được gọi là dục lậu. 1104. Bhavesu bhavachandoti rūpārūpabhavesu bhavapatthanāvaseneva pavatto chando ‘bhavachando’. Sesapadānipi imināva nayena veditabbāni. 1104. `Bhavachando` trong `bhavesu` là ước muốn phát sanh trong các cõi Sắc và Vô sắc chỉ do bởi sự mong cầu cõi hữu, (nên gọi là) ‘hữu tham’. Các từ còn lại cũng cần được hiểu theo phương pháp này. 1105. Sassato lokoti vātiādīhi dasahākārehi diṭṭhippabhedova vutto. Tattha sassato lokoti ettha khandhapañcakaṃ lokoti gahetvā ‘ayaṃ loko nicco dhuvo sabbakāliko’ti gaṇhantassa ‘sassata’nti gahaṇākārappavattā diṭṭhi. Asassatoti tameva lokaṃ ‘ucchijjati vinassatī’ti gaṇhantassa ucchedagahaṇākārappavattā diṭṭhi. Antavāti parittakasiṇalābhino ‘suppamatte vā sarāvamatte vā’ kasiṇe samāpannassa antosamāpattiyaṃ pavattitarūpārūpadhamme lokoti ca kasiṇaparicchedantena ca ‘antavā’ti gaṇhantassa ‘antavā loko’ti gahaṇākārappavattā diṭṭhi. Sā sassatadiṭṭhipi hoti ucchedadiṭṭhipi. Vipulakasiṇalābhino pana tasmiṃ kasiṇe samāpannassa antosamāpattiyaṃ pavattitarūpārūpadhamme lokoti ca kasiṇaparicchedantena [Pg.403] ca ‘ananto’ti gaṇhantassa ‘anantavā loko’ti gahaṇākārappavattā diṭṭhi. Sā sassatadiṭṭhipi hoti, ucchedadiṭṭhipi. 1105. Chỉ có sự phân loại tà kiến được nói đến qua mười phương thức, bắt đầu bằng 'thế giới là thường hằng'. Trong đó, về 'thế giới là thường hằng', đó là tà kiến phát sanh theo cách chấp thủ 'thường hằng' của người, sau khi nắm giữ năm uẩn là thế giới, cho rằng 'thế giới này là thường còn, bền vững, vĩnh cửu'. Về 'không thường hằng', đó là tà kiến phát sanh theo cách chấp thủ đoạn diệt của người cho rằng chính thế giới đó 'bị đoạn diệt, bị hủy hoại'. Về 'hữu biên', đó là tà kiến phát sanh theo cách chấp thủ 'thế giới hữu biên' của người, khi đã nhập định trong một đề mục biến xứ nhỏ 'chừng cái nia hay cái bát', nắm giữ các pháp sắc và vô sắc phát sanh trong định là 'thế giới' và do giới hạn của biến xứ mà cho là 'hữu biên'. Tà kiến đó có thể là thường kiến hoặc đoạn kiến. Tuy nhiên, đối với người đã đắc thiền trong một biến xứ rộng lớn, đó là tà kiến phát sanh theo cách chấp thủ 'thế giới vô biên' của người, khi đã nhập định trong biến xứ đó, nắm giữ các pháp sắc và vô sắc phát sanh trong định là 'thế giới' và do giới hạn của biến xứ mà cho là 'vô biên'. Tà kiến đó có thể là thường kiến hoặc đoạn kiến. Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti bhedanadhammassa sarīrasseva ‘jīva’nti gahitattā sarīre ucchijjamāne ‘jīvampi ucchijjatī’ti ucchedagahaṇākārappavattā diṭṭhi. Dutiyapade sarīrato aññassa jīvassa gahitattā sarīre ucchijjamānepi ‘jīvaṃ na ucchijjatī’ti sassatagahaṇākārappavattā diṭṭhi. Hoti tathāgato paraṃ maraṇātiādīsu satto tathāgato nāma. So paraṃ maraṇā hotīti gaṇhato paṭhamā sassatadiṭṭhi. Na hotīti gaṇhato dutiyā ucchedadiṭṭhi. Hoti ca na ca hotīti gaṇhato tatiyā ekaccasassatadiṭṭhi. Neva hoti na nahotīti gaṇhato catutthā amarāvikkhepadiṭṭhi. Ime dhammā āsavāti ime kāmāsavañca bhavāsavañca rāgavasena ekato katvā, saṅkhepato tayo, vitthārato cattāro dhammā āsavā nāma. (Quan điểm) "Sinh mạng chính là thân thể" là tà kiến diễn tiến theo cách chấp thủ đoạn kiến, vì cho rằng chính thân thể có bản chất tan rã là 'sinh mạng', nên khi thân thể bị đoạn diệt thì 'sinh mạng cũng bị đoạn diệt'. Trong vế thứ hai, (quan điểm) "sinh mạng khác, thân thể khác" là tà kiến diễn tiến theo cách chấp thủ thường kiến, vì cho rằng sinh mạng khác với thân thể, nên dù thân thể bị đoạn diệt thì 'sinh mạng không bị đoạn diệt'. Trong các câu như "Như Lai có tồn tại sau khi chết" v.v., chúng sanh được gọi là Như Lai. Đối với người chấp rằng "vị ấy có tồn tại sau khi chết", đó là thường kiến thứ nhất. Đối với người chấp rằng "không tồn tại", đó là đoạn kiến thứ hai. Đối với người chấp rằng "vừa có tồn tại vừa không tồn tại", đó là nhất phần thường kiến thứ ba. Đối với người chấp rằng "không phải có tồn tại cũng không phải không tồn tại", đó là ngụy biện trường cửu thứ tư. "Những pháp này là lậu hoặc" có nghĩa là: những pháp này, do gộp chung dục lậu và hữu lậu lại vì bởi tham ái, nói tóm tắt thì có ba, nói chi tiết thì có bốn, được gọi là lậu hoặc. Yo pana brahmānaṃ vimānakapparukkhaābharaṇesu chandarāgo uppajjati, so kāmāsavo hoti na hotīti? Na hoti. Kasmā? Pañcakāmaguṇikassa rāgassa idheva pahīnattā. Hetugocchakaṃ pana patvā lobho hetu nāma hoti. Ganthagocchakaṃ patvā abhijjhākāyagantho nāma. Kilesagocchakaṃ patvā lobho kileso nāma hoti. Diṭṭhisahajāto pana rāgo kāmāsavo hoti na hotīti? Na hoti; diṭṭhirāgo nāma hoti. Vuttañhetaṃ ‘‘diṭṭhirāgaratte purisapuggale dinnadānaṃ na mahapphalaṃ hoti, na mahānisaṃsa’’nti (paṭi. ma. 1.129). Lại nữa, dục tham nào sanh khởi nơi các cung điện, cây như ý, và đồ trang sức của chư Phạm thiên, dục tham ấy có phải là dục lậu hay không? Không phải. Tại sao? Vì tham ái thuộc năm dục công đức đã được đoạn trừ ngay tại cõi này. Lại nữa, khi đi đến nhóm nhân, tham được gọi là nhân tham. Khi đi đến nhóm triền, (tham) được gọi là tham thân triền. Khi đi đến nhóm phiền não, tham được gọi là phiền não tham. Lại nữa, tham ái sanh cùng với tà kiến có phải là dục lậu hay không? Không phải; nó được gọi là tham kiến. Điều này đã được nói: ‘Sự bố thí được dâng đến người nam bị tham kiến nhuộm không có quả lớn, không có lợi ích lớn’ (Paṭi. Ma. 1.129). Ime pana āsave kilesapaṭipāṭiyāpi āharituṃ vaṭṭati, maggapaṭipāṭiyāpi. Kilesapaṭipāṭiyā kāmāsavo anāgāmimaggena pahīyati, bhavāsavo arahattamaggena, diṭṭhāsavo sotāpattimaggena, avijjāsavo arahattamaggena. Maggapaṭipāṭiyā sotāpattimaggena diṭṭhāsavo pahīyati, anāgāmimaggena kāmāsavo, arahattamaggena bhavāsavo avijjāsavo cāti. Lại nữa, các lậu hoặc này nên được trình bày theo thứ tự của phiền não và cũng theo thứ tự của đạo. Theo thứ tự của phiền não, dục lậu được đoạn trừ bởi Bất lai đạo, hữu lậu bởi A-la-hán đạo, kiến lậu bởi Dự lưu đạo, vô minh lậu bởi A-la-hán đạo. Theo thứ tự của đạo, kiến lậu được đoạn trừ bởi Dự lưu đạo, dục lậu bởi Bất lai đạo, và hữu lậu cùng vô minh lậu bởi A-la-hán đạo. 1121. Saṃyojanesu mānaniddese seyyohamasmīti mānoti uttamaṭṭhena ‘ahaṃ seyyo’ti evaṃ uppannamāno. Sadisohamasmīti mānoti [Pg.404] samasamaṭṭhena ‘ahaṃ sadiso’ti evaṃ uppannamāno. Hīnohamasmīti mānoti lāmakaṭṭhena ‘ahaṃ hīno’ti evaṃ uppannamāno. Evaṃ seyyamāno sadisamāno hīnamānoti ime tayo mānā tiṇṇaṃ janānaṃ uppajjanti. Seyyassāpi hi ‘ahaṃ seyyo sadiso hīno’ti tayo mānā uppajjanti. Sadisassāpi, hīnassāpi. Tattha seyyassa seyyamānova yāthāvamāno, itare dve ayāthāvamānā. Sadisassa sadisamānova…pe… hīnassa hīnamānova yāthāvamāno, itare dve ayāthāvamānā. Iminā kiṃ kathitaṃ? Ekassa tayo mānā uppajjantīti kathitaṃ. Khuddakavatthuke pana paṭhamakamānabhājanīye eko māno tiṇṇaṃ janānaṃ uppajjatīti kathito. 1121. Trong phần giải về mạn trong các kiết sử, mạn 'tôi hơn' là mạn sanh khởi như vầy 'tôi hơn' với ý nghĩa là cao tột. Mạn 'tôi bằng' là mạn sanh khởi như vầy 'tôi bằng' với ý nghĩa là ngang bằng. Mạn 'tôi thua' là mạn sanh khởi như vầy 'tôi thua' với ý nghĩa là thấp kém. Như vậy, mạn hơn, mạn bằng, mạn thua, ba loại mạn này sanh khởi nơi ba hạng người. Thật vậy, nơi người hơn, ba loại mạn 'tôi hơn, tôi bằng, tôi thua' cũng sanh khởi. Nơi người bằng cũng vậy, nơi người thua cũng vậy. Trong đó, đối với người hơn, chỉ có mạn hơn là mạn đúng sự thật, hai mạn còn lại là mạn không đúng sự thật. Đối với người bằng, chỉ có mạn bằng... đối với người thua, chỉ có mạn thua là mạn đúng sự thật, hai mạn còn lại là mạn không đúng sự thật. Qua điều này, điều gì đã được nói? Đã nói rằng ba loại mạn sanh khởi nơi một người. Lại nữa, trong phần Phân tích về mạn thứ nhất trong Khuddakavatthu, đã nói rằng một loại mạn sanh khởi nơi ba hạng người. Mānakaraṇavasena māno. Maññanā maññitattanti ākārabhāvaniddesā. Ussitaṭṭhena unnati. Yassuppajjati taṃ puggalaṃ unnāmeti, ukkhipitvā ṭhapetīti unnamo. Samussitaṭṭhena dhajo. Ukkhipanaṭṭhena cittaṃ sampaggaṇhātīti sampaggāho. Ketu vuccati bahūsu dhajesu accuggatadhajo. Mānopi punappunaṃ uppajjamāno aparāpare upādāya accuggataṭṭhena ketu viyāti ‘ketu’. Ketuṃ icchatīti ketukamyaṃ, tassa bhāvo ketukamyatā. Sā pana cittassa, na attano. Tena vuttaṃ – ‘ketukamyatā cittassā’ti. Mānasampayuttañhi cittaṃ ketuṃ icchati. Tassa ca bhāvo ketukamyatā; ketusaṅkhāto mānoti. Do năng lực làm cho tưởng là, nên gọi là mạn. 'Maññanā' và 'maññitattaṃ' là những từ chỉ trạng thái và bản chất. Với ý nghĩa là vươn lên, nên gọi là 'unnati' (sự vươn lên). Nó làm cho người mà nó sanh khởi nơi họ vươn lên, nó nâng lên và đặt để, vì vậy gọi là 'unnamo' (sự nâng lên). Với ý nghĩa là vươn lên cao, nó giống như lá cờ. Với ý nghĩa là nâng lên, nó nâng đỡ tâm, vì vậy gọi là 'sampaggāho' (sự nâng đỡ). 'Ketu' được gọi là lá cờ cao nhất trong nhiều lá cờ. Mạn cũng vậy, khi sanh khởi nhiều lần, do nương vào những mạn khác, với ý nghĩa là vươn lên cao tột, nó giống như 'ketu', vì vậy gọi là 'ketu'. Mong muốn 'ketu' (sự cao tột) là 'ketukamyaṃ', bản chất của nó là 'ketukamyatā' (sự mong muốn cao tột). Nhưng đó là (sự mong muốn) của tâm, không phải của tự ngã. Do đó đã nói: 'sự mong muốn cao tột là của tâm'. Thật vậy, tâm tương ưng với mạn mong muốn 'ketu'. Và bản chất của nó là 'ketukamyatā'; tức là mạn được gọi là 'ketu'. 1126. Issāniddese yā paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issāti yā etesu paresaṃ lābhādīsu ‘kiṃ iminā imesa’nti parasampattikhiyyanalakkhaṇā issā. Tattha lābhoti cīvarādīnaṃ catunnaṃ paccayānaṃ paṭilābho. Issukī hi puggalo parassa taṃ lābhaṃ khiyyati, ‘kiṃ imassa iminā’ti na icchati. Sakkāroti tesaṃyeva paccayānaṃ sukatānaṃ sundarānaṃ paṭilābho. Garukāroti garukiriyā, bhāriyakaraṇaṃ. Mānananti manena piyakaraṇaṃ. Vandananti pañcapatiṭṭhitena vandanaṃ. Pūjanāti gandhamālādīhi pūjanā. Issāyanavasena issā. Issākāro issāyanā. Issāyitabhāvo issāyitattaṃ. Usūyādīni issādivevacanāni. 1126. Trong phần giải về tật đố, câu 'tật đố nào đối với lợi lộc, cung kính, tôn trọng, quý mến, đảnh lễ, cúng dường của người khác' có nghĩa là: tật đố nào có đặc tính là chê bai tài sản của người khác đối với những lợi lộc v.v... của họ, (nghĩ rằng) 'những người này được gì với thứ này?'. Trong đó, lợi lộc là sự nhận được bốn món vật dụng gồm y phục v.v... Thật vậy, người có tật đố chê bai lợi lộc đó của người khác, không muốn (họ được) và nghĩ 'người này được gì với thứ này?'. Cung kính là sự nhận được chính những vật dụng đó đã được làm tốt, làm đẹp. Tôn trọng là hành động tôn trọng, làm cho trở nên quan trọng. Quý mến là làm cho yêu mến bằng tâm. Đảnh lễ là sự đảnh lễ với năm điểm chạm đất. Cúng dường là sự cúng dường bằng hương, hoa v.v... Do năng lực tật đố, nên gọi là tật đố. Trạng thái tật đố là 'issāyanā'. Bản chất của người có tật đố là 'issāyitattaṃ'. 'Usūya' v.v... là những từ đồng nghĩa với 'issā'. Imissā [Pg.405] pana issāya khiyyanalakkhaṇaṃ āgārikenāpi anāgārikenāpi dīpetabbaṃ. Āgāriko hi ekacco kasivaṇijjādīsu aññatarena ājīvena attano purisakāraṃ nissāya bhaddakaṃ yānaṃ vā vāhanaṃ vā ratanaṃ vā labhati. Aparo tassa alābhatthiko tena lābhena na tussati. ‘Kadā nu kho esa imāya sampattiyā parihāyitvā kapaṇo hutvā carissatī’ti cintetvā ekena kāraṇena tasmiṃ tāya sampattiyā parihīne attamano hoti. Anāgārikopi eko issāmanako aññaṃ attano sutapariyattiādīni nissāya uppannalābhādisampattiṃ disvā ‘kadā nu kho eso imehi lābhādīhi parihāyissatī’ti cintetvā, yadā taṃ ekena kāraṇena parihīnaṃ passati, tadā attamano hoti. Evaṃ parasampattikhiyyanalakkhaṇā ‘issā’ti veditabbā. Lại nữa, đặc tính chê bai của tật đố này cần được làm rõ qua (ví dụ về) người tại gia và người xuất gia. Thật vậy, một người tại gia nào đó, nhờ vào sự nỗ lực của bản thân với một nghề sinh nhai nào đó trong các nghề như nông nghiệp, thương mại v.v..., nhận được một cỗ xe tốt, hoặc một phương tiện chuyên chở, hoặc một vật báu. Một người khác không muốn người kia được lợi lộc, không hoan hỷ với lợi lộc đó. Suy nghĩ rằng: 'Khi nào người này sẽ suy sụp khỏi tài sản này, trở nên khốn khổ và lang thang?', khi người kia vì một lý do nào đó bị suy sụp khỏi tài sản ấy, người này liền hoan hỷ. Một người xuất gia có tâm tật đố, thấy người khác nhờ vào sự học hỏi, thông thạo kinh điển v.v... của mình mà có được tài sản là lợi lộc v.v... sanh khởi, liền suy nghĩ rằng: 'Khi nào người này sẽ suy sụp khỏi những lợi lộc v.v... này?'. Khi thấy người kia vì một lý do nào đó bị suy sụp, người này liền hoan hỷ. Như vậy, cần phải hiểu rằng 'tật đố' có đặc tính là chê bai tài sản của người khác. 1127. Macchariyaniddese vatthuto macchariyadassanatthaṃ ‘pañca macchariyāni āvāsamacchariya’ntiādi vuttaṃ. Tattha āvāse macchariyaṃ āvāsamacchariyaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. 1127. Trong phần giải về xan tham, để chỉ rõ xan tham theo đối tượng, đã nói rằng: 'Năm loại xan tham: xan tham về trú xứ' v.v... Trong đó, xan tham về trú xứ là xan tham trú xứ. Ở các phần còn lại, phương pháp cũng như vậy. Āvāso nāma sakalārāmopi pariveṇampi ekovarakopi rattiṭṭhānadivāṭṭhānādīnipi. Tesu vasantā sukhaṃ vasanti paccaye labhanti. Eko bhikkhu vattasampannasseva pesalassa bhikkhuno tattha āgamanaṃ na icchati. Āgatopi ‘khippaṃ gacchatū’ti cinteti. Idaṃ ‘āvāsamacchariyaṃ’ nāma. Bhaṇḍanakārakādīnaṃ pana tattha vāsaṃ anicchato āvāsamacchariyaṃ nāma na hoti. Trú xứ được gọi là toàn bộ ngôi chùa, cũng là một khu tịnh xá, cũng là một phòng riêng, cũng là những nơi ở ban đêm, nơi ở ban ngày v.v... Những người sống ở đó sống được an lạc, nhận được các vật dụng. Một vị tỳ khưu không muốn một vị tỳ khưu khác có giới hạnh đầy đủ, có đức hạnh đáng mến đến đó. Dù vị kia đã đến, vị này vẫn nghĩ: 'Mong rằng ông ấy đi cho nhanh'. Đây được gọi là 'xan tham trú xứ'. Lại nữa, việc không muốn những người hay gây gổ v.v... ở đó không phải là xan tham trú xứ. Kulanti upaṭṭhākakulampi ñātikulampi. Tattha aññassa upasaṅkamanaṃ anicchato kulamacchariyaṃ hoti. Pāpapuggalassa pana upasaṅkamanaṃ anicchantopi maccharī nāma na hoti. So hi tesaṃ pasādabhedāya paṭipajjati. Pasādaṃ rakkhituṃ samatthasseva pana bhikkhuno tattha upasaṅkamanaṃ anicchanto maccharī nāma hoti. Gia đình (kula) là gia đình thí chủ và gia đình quyến thuộc. Trong đó, sự bỏn xẻn về gia đình phát sinh nơi người không muốn người khác đến gần (gia đình ấy). Tuy nhiên, người không muốn một kẻ ác đến gần thì không gọi là người bỏn xẻn. Vì kẻ ấy hành xử để làm tổn hại tín tâm của họ. Nhưng người không muốn một vị tỳ khưu có khả năng bảo vệ tín tâm đến gần nơi ấy thì được gọi là người bỏn xẻn. Lābhoti catupaccayalābhova. Taṃ aññasmiṃ sīlavanteyeva labhante ‘mā labhatū’ti cintentassa lābhamacchariyaṃ hoti. Yo pana saddhādeyyaṃ vinipāteti, aparibhogadupparibhogādivasena vināseti, pūtibhāvaṃ gacchantampi aññassa na deti, taṃ disvā ‘sace imaṃ esa na labheyya[Pg.406], añño sīlavā labheyya, paribhogaṃ gaccheyyā’ti cintentassa macchariyaṃ nāma natthi. Lợi lộc chính là sự nhận được bốn món vật dụng. Khi một người có giới đức khác nhận được lợi lộc ấy, người suy nghĩ rằng "mong rằng y đừng nhận được" thì có sự bỏn xẻn về lợi lộc. Còn người nào làm hư hoại của tín thí, làm tổn thất do không sử dụng hoặc sử dụng sai cách, dù (vật thí) đang đi đến tình trạng hư thối cũng không cho người khác; thấy người đó, người suy nghĩ rằng "nếu người này không nhận được vật này, một người có giới đức khác nhận được thì vật đó sẽ được sử dụng" thì không gọi là có sự bỏn xẻn. Vaṇṇo nāma sarīravaṇṇopi guṇavaṇṇopi. Tattha sarīravaṇṇe maccharipuggalo ‘paro pāsādiko rūpavā’ti vutte taṃ na kathetukāmo hoti. Guṇavaṇṇamaccharī sīlena dhutaṅgena paṭipadāya ācārena vaṇṇaṃ na kathetukāmo hoti. Sắc đẹp (vaṇṇa) là vẻ đẹp thân thể và vẻ đẹp đức hạnh. Trong đó, người bỏn xẻn về vẻ đẹp thân thể, khi người khác được nói là "khả ái, có sắc đẹp", y không muốn nói về điều đó. Người bỏn xẻn về vẻ đẹp đức hạnh thì không muốn nói về vẻ đẹp (của người khác) qua giới hạnh, qua hạnh đầu đà, qua sự thực hành, qua tư cách. Dhammoti pariyattidhammo ca paṭivedhadhammo ca. Tattha ariyasāvakā paṭivedhadhammaṃ na maccharāyanti, attanā paṭividdhadhamme sadevakassa lokassa paṭivedhaṃ icchanti. Taṃ pana paṭivedhaṃ ‘pare jānantū’ti icchanti. Tantidhammeyeva pana dhammamacchariyaṃ nāma hoti. Tena samannāgato puggalo yaṃ guḷhaṃ ganthaṃ vā kathāmaggaṃ vā jānāti taṃ aññaṃ na jānāpetukāmo hoti. Yo pana puggalaṃ upaparikkhitvā dhammānuggahena, dhammaṃ vā upaparikkhitvā puggalānuggahena na deti, ayaṃ dhammamaccharī nāma na hoti. Pháp (Dhamma) là pháp học và pháp chứng ngộ. Trong đó, các bậc Thánh đệ tử không bỏn xẻn về pháp chứng ngộ; các vị ấy mong muốn thế gian cùng với chư thiên chứng ngộ pháp mà chính mình đã chứng ngộ. Các vị ấy mong muốn rằng "mong người khác biết được" sự chứng ngộ ấy. Tuy nhiên, sự bỏn xẻn về pháp chỉ xảy ra đối với pháp học. Người có tính ấy, khi biết một kinh điển hay một đường lối chú giải nào bí mật, thì không muốn cho người khác biết. Còn người nào, sau khi xem xét người (học) mà không dạy vì lợi ích của Pháp, hoặc sau khi xem xét Pháp mà không dạy vì lợi ích của người (học), thì người này không gọi là bỏn xẻn về pháp. Tattha ekacco puggalo lolo hoti, kālena samaṇo hoti, kālena brāhmaṇo, kālena nigaṇṭho. Yo hi bhikkhu ‘ayaṃ puggalo paveṇiāgataṃ tantiṃ saṇhaṃ sukhumaṃ dhammantaraṃ bhinditvā āluḷissatī’ti na deti, ayaṃ puggalaṃ upaparikkhitvā dhammānuggahena na deti nāma. Yo pana ‘ayaṃ dhammo saṇho sukhumo, sacāyaṃ puggalo gaṇhissati aññaṃ byākaritvā attānaṃ āvikatvā nassissatī’ti na deti, ayaṃ dhammaṃ upaparikkhitvā puggalānuggahena na deti nāma. Yo pana ‘sacāyaṃ imaṃ dhammaṃ gaṇhissati, amhākaṃ samayaṃ bhindituṃ samattho bhavissatī’ti na deti, ayaṃ dhammamaccharī nāma hoti. Trong đó, có người hay thay đổi, có lúc là sa-môn, có lúc là bà-la-môn, có lúc là ni-kiền-tử. Vị tỳ khưu nào không dạy vì nghĩ rằng "người này sẽ phá hoại và làm xáo trộn kinh điển truyền thừa, vi tế, sâu sắc", vị này được gọi là không dạy sau khi xem xét người học vì lợi ích của Pháp. Còn người nào không dạy vì nghĩ rằng "pháp này vi tế, sâu sắc, nếu người này học được, y sẽ tuyên bố (chứng) A-la-hán, tự bộc lộ mình rồi sẽ bị hư hoại", vị này được gọi là không dạy sau khi xem xét Pháp vì lợi ích của người học. Còn người nào không dạy vì nghĩ rằng "nếu người này học được pháp này, y sẽ có khả năng phá hoại giáo lý của chúng ta", vị này được gọi là người bỏn xẻn về pháp. Imesu pañcasu macchariyesu āvāsamacchariyena tāva yakkho vā peto vā hutvā tasseva āvāsassa saṅkāraṃ sīsena ukkhipitvā vicarati. Kulamacchariyena tasmiṃ kule aññesaṃ dānamānanādīni karonte disvā ‘bhinnaṃ vatidaṃ kulaṃ mamā’ti cintayato lohitampi mukhato uggacchati, kucchivirecanampi hoti, antānipi khaṇḍākhaṇḍāni hutvā nikkhamanti. Lābhamacchariyena saṅghassa vā gaṇassa vā santake lābhe maccharāyitvā puggalikaparibhogaṃ viya paribhuñjitvā yakkho vā peto vā mahāajagaro vā hutvā nibbattati. Sarīravaṇṇaguṇavaṇṇamaccharena pariyattidhammamacchariyena ca attanova [Pg.407] vaṇṇaṃ vaṇṇeti, paresaṃ vaṇṇe ‘kiṃ vaṇṇo eso’ti taṃ taṃ dosaṃ vadanto pariyattidhammañca kassaci kiñci adento dubbaṇṇo ceva eḷamūgo ca hoti. Trong năm loại bỏn xẻn này, trước hết, do bỏn xẻn về trú xứ, người ấy sanh làm dạ-xoa hoặc ngạ quỷ, đội rác của chính trú xứ ấy trên đầu mà đi lang thang. Do bỏn xẻn về gia đình, khi thấy gia đình ấy cúng dường, tôn kính v.v. cho người khác, người ấy suy nghĩ "gia đình của ta đã bị chia rẽ rồi!", máu cũng từ miệng trào ra, cũng bị tiêu chảy, ruột cũng đứt từng khúc mà tuôn ra. Do bỏn xẻn về lợi lộc, người ấy bỏn xẻn với lợi lộc thuộc về Tăng đoàn hoặc giáo đoàn, sử dụng như của riêng mình, rồi sanh làm dạ-xoa, ngạ quỷ hoặc mãng xà lớn. Do bỏn xẻn về vẻ đẹp thân thể, vẻ đẹp đức hạnh và bỏn xẻn về pháp học, người ấy chỉ ca ngợi vẻ đẹp của chính mình, đối với vẻ đẹp của người khác thì nói những lỗi lầm này nọ rằng "đó là vẻ đẹp gì chứ?", và không cho ai bất cứ pháp học nào, nên trở thành người có dung sắc xấu xí và câm ngọng, chảy nước dãi. Apica āvāsamacchariyena lohagehe paccati. Kulamacchariyena appalābho hoti. Lābhamacchariyena gūthaniraye nibbattati. Vaṇṇamacchariyena bhave bhave nibbattassa vaṇṇo nāma na hoti. Dhammamacchariyena kukkuḷaniraye nibbattatīti. Hơn nữa, do bỏn xẻn về trú xứ, người ấy bị nấu trong nhà sắt. Do bỏn xẻn về gia đình, trở thành người ít lợi lộc. Do bỏn xẻn về lợi lộc, sanh vào địa ngục phân. Do bỏn xẻn về sắc đẹp, người sanh ra trong mỗi kiếp sống không có cái gọi là sắc đẹp. Do bỏn xẻn về pháp, sanh vào địa ngục tro nóng. Maccharāyanavasena maccheraṃ. Maccharāyanākāro maccharāyanā. Maccharena ayitassa maccherasamaṅgino bhāvo maccharāyitattaṃ. ‘Mayhameva hontu mā aññassā’ti sabbāpi attano sampattiyo byāpetuṃ na icchatīti viviccho. Vivicchassa bhāvo vevicchaṃ, mudumacchariyassetaṃ nāmaṃ. Kadariyo vuccati anādaro. Tassa bhāvo kadariyaṃ. Thaddhamacchariyassetaṃ nāmaṃ. Tena hi samannāgato puggalo parampi paresaṃ dadamānaṃ nivāreti. Vuttampi cetaṃ – Do có tính chất bỏn xẻn nên gọi là `macchera`. Trạng thái bỏn xẻn là `maccharāyanā`. Bản chất của người có sự bỏn xẻn, người đầy đủ sự bỏn xẻn là `maccharāyitattaṃ`. Người không muốn chia sẻ tất cả tài sản của mình cho người khác, (nghĩ rằng) "mong rằng chúng chỉ thuộc về ta, đừng thuộc về người khác", được gọi là `viviccha`. Bản chất của `viviccha` là `vevicchaṃ`, đây là tên gọi của sự bỏn xẻn vi tế. Người không tôn trọng (sự cho đi) được gọi là `kadariya`. Bản chất của người ấy là `kadariyaṃ`. Đây là tên gọi của sự bỏn xẻn thô thiển. Vì người có tính ấy còn ngăn cản người khác đang cho người khác. Điều này cũng đã được nói rằng – Kadariyo pāpasaṅkappo, micchādiṭṭhi anādaro; Dadamānaṃ nivāreti, yācamānāna bhojananti. (saṃ. ni. 1.132); Người keo kiệt, có ý định xấu xa, có tà kiến, không tôn trọng, lại ngăn cản người đang cho vật thực đến những người đang xin. Yācake disvā kaṭukabhāvena cittaṃ añcati saṅkocetīti kaṭukañcuko. Tassa bhāvo kaṭukañcukatā. Aparo nayo – kaṭukañcukatā vuccati kaṭacchuggāho. Samatittikapuṇṇāya hi ukkhaliyā bhattaṃ gaṇhanto sabbatobhāgena saṅkuṭitena aggakaṭacchunā gaṇhāti, pūretvā gahetuṃ na sakkoti; evaṃ maccharipuggalassa cittaṃ saṅkucati. Tasmiṃ saṅkucite kāyopi tatheva saṅkucati, paṭikuṭati, paṭinivattati, na sampasāriyatīti maccheraṃ ‘kaṭukañcukatā’ti vuttaṃ. Do thấy những người ăn xin, tâm co rút lại vì trạng thái cay đắng, nên gọi là ‘kaṭukañcuko’. Trạng thái của người ấy là ‘kaṭukañcukatā’. Cách giải thích khác: ‘kaṭukañcukatā’ được gọi là việc múc bằng vá. Thật vậy, người múc cơm trong nồi đầy ngang vành thì múc bằng đầu cái vá đã được co lại ở mọi phía, không thể múc cho đầy được; cũng vậy, tâm của người bỏn xẻn co rút lại. Khi tâm ấy co rút lại, thân cũng co rút lại như thế, co lại, thụt lùi, không duỗi ra. Vì vậy, sự bỏn xẻn được gọi là ‘kaṭukañcukatā’. Aggahitattaṃ cittassāti paresaṃ upakārakaraṇe dānādinā ākārena yathā na sampasāriyati, evaṃ āvaritvā gahitabhāvo cittassa. Yasmā pana maccharipuggalo attano santakaṃ paresaṃ adātukāmo hoti parasantakaṃ gaṇhitukāmo, tasmā ‘idaṃ acchariyaṃ mayhameva hotu, mā aññassā’ti pavattivasenassa attasampattinigūhanalakkhaṇatā attasampattiggahaṇalakkhaṇatā [Pg.408] vā veditabbā. Sesaṃ imasmiṃ gocchake uttānatthameva. Aggahitattaṃ cittassāti (trạng thái không nắm bắt của tâm) là trạng thái của tâm bị níu giữ lại, che đậy theo cách thức không trải rộng ra trong việc thực hiện sự giúp đỡ cho người khác bằng các phương thức như là bố thí. Vả lại, vì người có tính bỏn xẻn không muốn cho người khác tài sản của mình và muốn lấy tài sản của người khác, do đó, do sự tác động của (ý nghĩ): ‘Mong rằng vật tuyệt vời này chỉ thuộc về ta, đừng thuộc về người khác,’ nên cần phải được hiểu rằng đặc tính của nó (sự bỏn xẻn) là che giấu tài sản của mình hoặc đặc tính của nó là nắm giữ tài sản của mình. Phần còn lại trong nhóm này có ý nghĩa rõ ràng. Imāni pana saṃyojanāni kilesapaṭipāṭiyāpi āharituṃ vaṭṭati maggapaṭipāṭiyāpi. Kilesapaṭipāṭiyā kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni anāgāmimaggena pahīyanti, mānasaṃyojanaṃ arahattamaggena, diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsā sotāpattimaggena, bhavarāgasaṃyojanaṃ arahattamaggena, issāmacchariyāni sotāpattimaggena, avijjā arahattamaggena. Maggapaṭipāṭiyā diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsaissāmacchariyāni sotāpattimaggena pahīyanti, kāmarāgapaṭighā anāgāmimaggena, mānabhavarāgaavijjā arahattamaggenāti. Lại nữa, các kiết sử này có thể được trình bày theo thứ tự của phiền não và cũng có thể theo thứ tự của đạo. Theo thứ tự của phiền não: các kiết sử tham ái và sân hận được đoạn trừ bởi Bất Lai đạo; kiết sử mạn được đoạn trừ bởi A-la-hán đạo; tà kiến, hoài nghi, giới cấm thủ được đoạn trừ bởi Dự Lưu đạo; kiết sử hữu ái được đoạn trừ bởi A-la-hán đạo; tật đố và bỏn xẻn được đoạn trừ bởi Dự Lưu đạo; vô minh được đoạn trừ bởi A-la-hán đạo. Theo thứ tự của đạo: tà kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, tật đố, và bỏn xẻn được đoạn trừ bởi Dự Lưu đạo; tham ái và sân hận được đoạn trừ bởi Bất Lai đạo; mạn, hữu ái, và vô minh được đoạn trừ bởi A-la-hán đạo. 1140. Ganthagocchake nāmakāyaṃ gantheti, cutipaṭisandhivasena vaṭṭasmiṃ ghaṭetīti kāyagantho. Sabbaññubhāsitampi paṭikkhipitvā sassato loko idameva saccaṃ moghamaññanti iminā ākārena abhinivisatīti idaṃsaccābhiniveso. Yasmā pana abhijjhākāmarāgānaṃ viseso atthi, tasmā abhijjhākāyaganthassa padabhājane ‘‘yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo’’ti avatvā yo rāgo sārāgotiādi vuttaṃ. Iminā yaṃ heṭṭhā vuttaṃ ‘brahmānaṃ vimānādīsu chandarāgo kāmāsavo na hoti, ganthagocchakaṃ patvā abhijjhākāyagantho hotī’ti taṃ suvuttanti veditabbaṃ. Parato kilesagocchakepi eseva nayo. Ṭhapetvā sīlabbataparāmāsanti idaṃ yasmā sīlabbataparāmāso ‘idameva sacca’ntiādinā ākārena nābhinivisati, ‘sīlena suddhī’tiādinā eva pana abhinivisati, tasmā micchādiṭṭhibhūtampi taṃ paṭikkhipanto ‘ṭhapetvā’ti āha. 1140. Trong nhóm về thân hệ, (gọi là) thân hệ (kāyagantho) là vì nó trói buộc (gantheti) danh thân, nó nối kết (ghaṭeti) trong vòng luân hồi do tử và tái sanh. (Gọi là) chấp thủ đây là sự thật (idaṃsaccābhiniveso) là vì sau khi bác bỏ cả lời dạy của bậc Toàn Giác, người ấy chấp chặt theo cách thức này: ‘Thế gian là thường hằng, chỉ điều này là sự thật, điều khác là rỗng không.’ Vả lại, vì có sự khác biệt giữa tham lam và tham ái, do đó trong phần phân tích từ của tham thân hệ, thay vì nói: “dục tham, tham ái trong các dục,” lại nói là: “sự tham, sự nhiễm tham” v.v... Do điều này, cần phải hiểu rằng điều đã được nói ở dưới: ‘Dục tham đối với các cung điện v.v... của Phạm thiên không phải là dục lậu, nhưng khi đến nhóm về thân hệ thì trở thành tham thân hệ,’ điều ấy đã được nói rất khéo. Về sau, trong nhóm về phiền não cũng theo phương pháp này. Về câu ‘ngoại trừ giới cấm thủ,’ điều này là vì giới cấm thủ không chấp chặt theo cách thức ‘chỉ điều này là sự thật,’ mà chỉ chấp chặt theo cách thức ‘sự thanh tịnh có được là nhờ giới,’ do đó, mặc dù nó là tà kiến, nhưng khi bác bỏ nó, Ngài đã nói ‘ngoại trừ.’ 1162. Nīvaraṇagocchakassa thinamiddhaniddese cittassa akallatāti cittassa gilānabhāvo. Gilāno hi akallakoti vuccati. Vinayepi vuttaṃ – ‘‘nāhaṃ, bhante, akallako’’ti (pārā. 151). Akammaññatāti cittagelaññasaṅkhātova akammaññatākāro. Olīyanāti olīyanākāro. Iriyāpathikacittañhi iriyāpathaṃ sandhāretuṃ asakkontaṃ, rukkhe vagguli viya, khīle laggitaphāṇitavārako viya ca, olīyati. Tassa taṃ ākāraṃ [Pg.409] sandhāya olīyanāti vuttaṃ. Dutiyapadaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ. Līnanti avipphārikatāya paṭikuṭitaṃ. Itare dve ākārabhāvaniddesā. Thinanti sappipiṇḍo viya avipphārikatāya ghanabhāvena ṭhitaṃ. Thiyanāti ākāraniddeso. Thiyitabhāvo thiyitattaṃ, avipphāravaseneva thaddhatāti attho. 1162. Trong phần giải về hôn trầm và thụy miên của nhóm triền cái, cittassa akallatā (tâm không kham nhẫn) là trạng thái bệnh hoạn của tâm. Vì người bệnh được gọi là akallako (không kham nhẫn). Trong Luật tạng cũng có nói: “Bạch ngài, con không phải là người không kham nhẫn.” Akammaññatā (tâm không dễ sử dụng) là cách thức không dễ sử dụng được gọi là sự bệnh hoạn của tâm. Olīyanā (sự đeo bám) là cách thức đeo bám. Vì tâm duy trì oai nghi, khi không thể duy trì oai nghi, nó đeo bám giống như con dơi trên cây, hoặc giống như hũ mật treo trên đinh. Do liên hệ đến cách thức ấy của nó mà được gọi là olīyanā. Từ thứ hai được thêm vào do bởi tiếp đầu ngữ. Līnaṃ (sự co rút) là sự co lại do không trải rộng ra. Hai từ còn lại là sự chỉ dẫn về cách thức và trạng thái. Thinaṃ (hôn trầm) là trạng thái vững chắc ở thể đặc do không trải rộng ra, giống như một tảng bơ sữa. Thiyanā là sự chỉ dẫn về cách thức. Trạng thái vững chắc là thiyitattaṃ, có nghĩa là sự cứng đờ do không trải rộng ra. 1163. Kāyassāti khandhattayasaṅkhātassa nāmakāyassa. Akallatā akammaññatāti heṭṭhā vuttanayameva. Megho viya ākāsaṃ kāyaṃ onayhatīti onāho. Sabbatobhāgena onāho pariyonāho. Abbhantare samorundhatīti antosamorodho. Yathā hi nagare rundhitvā gahite manussā bahi nikkhamituṃ na labhanti, evampi middhena samoruddhā dhammā vipphāravasena nikkhamituṃ na labhanti. Tasmā antosamorodhoti vuttaṃ. Medhatīti middhaṃ; akammaññabhāvena vihiṃsatīti attho. Supanti tenāti soppaṃ. Akkhidalādīnaṃ pacalabhāvaṃ karotīti pacalāyikā. Supanā supitattanti ākārabhāvaniddesā. Yaṃ pana tesaṃ purato soppapadaṃ tassa punavacane kāraṇaṃ vuttameva. Idaṃ vuccati thinamiddhanīvaraṇanti idaṃ thinañca middhañca ekato katvā āvaraṇaṭṭhena thinamiddhanīvaraṇanti vuccati. Yaṃ yebhuyyena sekkhaputhujjanānaṃ niddāya pubbabhāgaaparabhāgesu uppajjati taṃ arahattamaggena samucchijjati. Khīṇāsavānaṃ pana karajakāyassa dubbalabhāvena bhavaṅgotaraṇaṃ hoti, tasmiṃ asammisse vattamāne te supanti, sā nesaṃ niddā nāma hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘abhijānāmi kho panāhaṃ, aggivessana, gimhānaṃ pacchime māse catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapetvā dakkhiṇena passena sato sampajāno niddaṃ okkamitā’’ti (ma. ni. 1.387). Evarūpo panāyaṃ karajakāyassa dubbalabhāvo na maggavajjho, upādinnakepi anupādinnakepi labbhati. Upādinnake labbhamāno yadā khīṇāsavo dīghamaggaṃ gato hoti, aññataraṃ vā pana kammaṃ katvā kilanto, evarūpe kāle labbhati. Anupādinnake labbhamāno paṇṇapupphesu labbhati. Ekaccānañhi rukkhānaṃ paṇṇāni sūriyātapena pasāriyanti rattiṃ paṭikuṭanti, padumapupphādīni sūriyātapena pupphanti, rattiṃ puna paṭikuṭanti. Idaṃ pana middhaṃ akusalattā khīṇāsavānaṃ na hotīti. 1163. Kāyassa (của thân) là của danh thân được gọi là ba uẩn. Akallatā akammaññatā (không kham nhẫn, không dễ sử dụng) thì cũng theo phương pháp đã được nói ở trên. Onāho (sự bao trùm) là vì nó bao trùm thân giống như mây bao trùm bầu trời. Pariyonāho (sự bao phủ) là sự bao trùm về mọi phương diện. Antosamorodho (sự ngăn chặn bên trong) là vì nó ngăn chặn ở bên trong. Giống như khi thành phố bị vây hãm và chiếm giữ, người dân không thể thoát ra ngoài, cũng vậy, các pháp bị thụy miên ngăn chặn thì không thể thoát ra ngoài bằng cách trải rộng. Do đó, được gọi là antosamorodho. Medhati (nó làm hại) nên gọi là middhaṃ (thụy miên); có nghĩa là nó gây tổn hại do trạng thái không dễ sử dụng. Supanti tena (họ ngủ vì nó) nên gọi là soppaṃ (sự buồn ngủ). Pacalāyikā (sự gật gù) là vì nó tạo ra trạng thái gật gù của mí mắt v.v... Supanā supitattanti (sự ngủ, trạng thái đã ngủ) là sự chỉ dẫn về cách thức và trạng thái. Còn về từ soppaṃ đứng trước chúng, lý do cho việc lặp lại đã được nói đến. Idaṃ vuccati thinamiddhanīvaraṇanti (đây được gọi là hôn trầm thụy miên triền cái) là hôn trầm và thụy miên này, sau khi được gộp lại làm một, được gọi là hôn trầm thụy miên triền cái với ý nghĩa là sự ngăn che. Cái mà phần lớn sanh khởi nơi các bậc hữu học và phàm phu ở giai đoạn đầu và cuối của giấc ngủ, cái đó được đoạn tận bởi A-la-hán đạo. Nhưng đối với các bậc lậu tận, do sự yếu kém của thân do nghiệp sanh, có sự rơi vào dòng hữu phần; khi trạng thái đó diễn ra không bị pha trộn, các vị ấy ngủ; đó được gọi là giấc ngủ của các vị ấy. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Này Aggivessana, Ta biết rằng, vào tháng cuối của mùa hạ, sau khi cho trải tăng-già-lê bốn lớp, Ta đã đi vào giấc ngủ, chánh niệm và tỉnh giác, nằm nghiêng về bên phải.” Lại nữa, sự yếu kém này của thân do nghiệp sanh không phải là đối tượng đoạn trừ của đạo, nó được tìm thấy cả trong thân chấp thủ và trong vật vô chấp. Khi được tìm thấy trong thân chấp thủ, nó được tìm thấy vào những lúc như khi bậc lậu tận đã đi một đoạn đường dài, hoặc đã mệt mỏi sau khi làm một công việc nào đó. Khi được tìm thấy trong vật vô chấp, nó được tìm thấy trong lá và hoa. Vì lá của một số cây xòe ra dưới ánh nắng mặt trời và cụp lại vào ban đêm, hoa sen v.v... nở ra dưới ánh nắng mặt trời và lại cụp lại vào ban đêm. Nhưng thụy miên này, do là bất thiện, nên không có nơi các bậc lậu tận. Tattha [Pg.410] siyā – ‘‘na middhaṃ akusalaṃ. Kasmā? Rūpattā. Rūpañhi abyākataṃ. Idañca rūpaṃ. Tenevettha ‘kāyassa akallatā akammaññatā’ti kāyaggahaṇaṃ kata’’nti. Yadi ‘kāyassā’ti vuttamattenevetaṃ rūpaṃ, kāyapassaddhādayopi dhammā rūpameva bhaveyyuṃ. ‘Sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti’ (dha. sa. 163; dī. ni. 1.230) ‘kāyena ceva paramasaccaṃ sacchikarotī’ti (ma. ni. 2.183; a. ni. 4.113) sukhapaṭisaṃvedanaparamatthasaccasacchikaraṇānipi rūpakāyeneva siyuṃ. Tasmā na vattabbametaṃ ‘rūpaṃ middha’nti. Nāmakāyo hettha kāyo nāma. Yadi nāmakāyo, atha kasmā ‘soppaṃ pacalāyikā’ti vuttaṃ? Na hi nāmakāyo supati, na ca pacalāyatīti. ‘Liṅgādīni viya indriyassa, tassa phalattā. Yathā hi ‘itthiliṅgaṃ itthinimittaṃ itthikuttaṃ itthākappo’ti imāni liṅgādīni itthindriyassa phalattā vuttāni, evaṃ imassāpi nāmakāyagelaññasaṅkhātassa middhassa phalattā soppādīni vuttāni. Middhe hi sati tāni hontīti. Phalūpacārena, middhaṃ arūpampi samānaṃ ‘soppaṃ pacalāyikā supanā supitatta’nti vuttaṃ. Ở đây, có thể có (sự chất vấn) rằng: “Hôn trầm không phải là bất thiện. Tại sao? Vì là sắc pháp. Quả vậy, sắc pháp là vô ký. Và pháp này (hôn trầm) là sắc pháp. Chính vì thế, ở đây, việc dùng từ ‘kāya’ đã được thực hiện (với câu) ‘sự không kham nhậm, sự không thích ứng của thân’.” Nếu chỉ vì được nói là ‘của thân’ mà pháp này là sắc pháp, thì các pháp như thân khinh an v.v... cũng sẽ chỉ là sắc pháp. (Trong các câu) ‘cảm thọ lạc bằng thân’ và ‘chứng ngộ chân lý tối hậu bằng thân’, thì việc cảm thọ lạc và việc chứng ngộ chân lý tối hậu cũng sẽ chỉ xảy ra bằng sắc thân. Do đó, không nên nói rằng ‘hôn trầm là sắc pháp’. Ở đây, danh thân được gọi là thân. Nếu là danh thân, vậy tại sao lại nói là ‘sự ngủ gật, sự gục xuống’? Quả vậy, danh thân không ngủ, cũng không gục xuống. (Đáp:) (Nói như vậy) là do nó là quả, giống như các tướng v.v... của (nữ) quyền. Quả vậy, giống như các tướng v.v... này là ‘nữ tướng, nữ căn, nữ thái, nữ dáng’ được nói đến do là quả của nữ quyền, cũng vậy, các trạng thái ngủ gật v.v... được nói đến do là quả của hôn trầm này, được gọi là sự bệnh hoạn của danh thân. Quả vậy, khi có hôn trầm thì những trạng thái ấy phát sinh. Do cách nói ẩn dụ về quả, hôn trầm dù là phi sắc pháp, vẫn được gọi là ‘sự ngủ gật, sự gục xuống, sự ngủ, trạng thái ngủ’. ‘Akkhidalādīnaṃ pacalabhāvaṃ karotīti pacalāyikā’ti vacanatthenāpi cāyamattho sādhitoyevāti na rūpaṃ middhaṃ. Onāhādīhipi cassa arūpabhāvo dīpitoyeva. Na hi rūpaṃ nāmakāyassa ‘onāho pariyonāho antosamorodho’ hotīti. ‘Nanu ca imināva kāraṇenetaṃ rūpaṃ? Na hi arūpaṃ kassaci onāho, na pariyonāho, na antosamorodho hotī’ti. Yadi evaṃ, āvaraṇampi na bhaveyya. Tasmā. Yathā kāmacchandādayo arūpadhammā āvaraṇaṭṭhena nīvaraṇā, evaṃ imassāpi onāhanādiatthena onāhāditā veditabbā. Apica ‘‘pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe’’ti (dī. ni. 2.146; saṃ. ni. 5.233) vacanatopetaṃ arūpaṃ. Na hi rūpaṃ cittupakkileso, na paññāya dubbalīkaraṇaṃ hotīti. Và ý nghĩa này cũng đã được chứng minh bằng ý nghĩa của từ ngữ ‘pacalāyikā là pháp làm cho mí mắt v.v... gục xuống’, vì vậy hôn trầm không phải là sắc pháp. Và bản chất phi sắc của nó cũng đã được chỉ rõ qua các từ như ‘onāha’ (bao trùm) v.v... Quả vậy, sắc pháp không phải là ‘sự bao trùm, sự bao phủ, sự giam hãm bên trong’ đối với danh thân. (Chất vấn:) “Chẳng phải chính vì lý do này mà nó là sắc pháp sao? Quả vậy, phi sắc pháp không phải là sự bao trùm, không phải là sự bao phủ, không phải là sự giam hãm bên trong đối với bất cứ thứ gì.” Nếu vậy, (phi sắc pháp) cũng sẽ không thể là sự che lấp. Do đó, giống như các phi sắc pháp như tham dục v.v... được gọi là triền cái vì có ý nghĩa che lấp, cũng vậy, cần phải hiểu rằng pháp này (hôn trầm) được gọi là ‘onāha’ v.v... vì có ý nghĩa bao trùm v.v... Hơn nữa, nó là phi sắc pháp cũng do lời dạy: “Sau khi từ bỏ năm triền cái, là những cấu uế của tâm, làm trí tuệ suy yếu”. Quả vậy, sắc pháp không phải là cấu uế của tâm, không phải là pháp làm trí tuệ suy yếu. Kasmā na hoti? Nanu vuttaṃ – Tại sao không phải? Chẳng phải đã được nói rằng – ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā suraṃ pivanti merayaṃ, surāmerayapānā appaṭiviratā, ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo samaṇabrāhmaṇānaṃ upakkileso’’ti (a. ni. 4.50). “Này các Tỳ khưu, có một số Sa-môn, Bà-la-môn uống rượu nấu, rượu men, không từ bỏ việc uống rượu nấu, rượu men. Này các Tỳ khưu, đây là cấu uế thứ nhất của các Sa-môn, Bà-la-môn.” Aparampi [Pg.411] vuttaṃ ‘‘cha khome, gahapatiputta, ādīnavā surāmerayamajjapamādaṭṭhānānuyoge – sandiṭṭhikā dhanajāni, kalahappavaḍḍhanī, rogānaṃ āyatanaṃ, akittisañjananī, kopīnanidaṃsanī, paññāya dubbalīkaraṇītveva chaṭṭhaṃ padaṃ bhavatī’’ti (dī. ni. 3.248). Paccakkhatopi cetaṃ siddhameva. Yathā majje udaragate, cittaṃ saṃkilissati, paññā dubbalā hoti, tasmā majjaṃ viya middhampi cittasaṃkileso ceva paññāya dubbalīkaraṇañca siyāti. Na, paccayaniddesato. Yadi hi majjaṃ saṃkileso bhaveyya, so ‘‘ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese’’ti (ma. ni. 1.297) vā, ‘‘evameva kho, bhikkhave, pañcime cittassa upakkilesā, yehi upakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ cittaṃ na ceva mudu hoti, na ca kammaniyaṃ, na ca pabhassaraṃ, pabhaṅgu ca, na ca sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya. Katame pañca? Kāmacchando, bhikkhave, cittassa upakkileso’’ti (saṃ. ni. 5.214) vā, ‘‘katame ca, bhikkhave, cittassa upakkilesā? Abhijjhā visamalobho cittassa upakkileso’’ti (ma. ni. 1.71) vā – evamādīsu upakkilesaniddesesu niddesaṃ āgaccheyya. Yasmā pana tasmiṃ pīte upakkilesā uppajjanti ye cittasaṃkilesā ceva paññāya ca dubbalīkaraṇā honti, tasmā taṃ tesaṃ paccayattā paccayaniddesato evaṃ vuttaṃ. Middhaṃ pana sayameva cittassa saṃkileso ceva paññāya dubbalīkaraṇañcāti arūpameva middhaṃ. Một (kinh) khác cũng đã được nói: “Này con trai gia chủ, có sáu điều nguy hại này trong việc chuyên tâm vào các chất say là rượu nấu và rượu men, là cơ sở của sự dễ duôi: sự hao tổn tài sản hiện tại, làm tăng trưởng cãi cọ, là nơi phát sinh bệnh tật, tạo ra tiếng xấu, phô bày sự xấu hổ, và điểm thứ sáu chính là làm trí tuệ suy yếu.” Và điều này cũng đã được chứng minh một cách trực tiếp. Giống như khi chất say vào trong bụng, tâm bị ô nhiễm, trí tuệ trở nên yếu ớt. Do đó, (có thể chất vấn rằng) giống như chất say, hôn trầm cũng có thể là cấu uế của tâm và là pháp làm trí tuệ suy yếu. (Đáp:) Không phải vậy, (vì lời dạy đó là) sự chỉ rõ về nhân duyên. Quả vậy, nếu chất say là một cấu uế, nó đã được liệt kê trong các phần chỉ rõ về cấu uế như: “Sau khi từ bỏ năm triền cái, là những cấu uế của tâm” hoặc “Này các Tỳ khưu, cũng vậy, có năm cấu uế này của tâm, do những cấu uế này mà tâm bị ô nhiễm, không trở nên mềm mại, không thích ứng, không trong sáng, dễ vỡ, và không định tĩnh đúng đắn để đoạn trừ các lậu hoặc. Năm pháp ấy là gì? Này các Tỳ khưu, tham dục là cấu uế của tâm” hoặc “Và này các Tỳ khưu, những gì là cấu uế của tâm? Tham lam bất chính là cấu uế của tâm”. Nhưng vì khi uống chất say ấy, các cấu uế phát sinh, những cấu uế này vừa là sự ô nhiễm của tâm, vừa làm trí tuệ suy yếu, do đó, vì chất say ấy là nhân duyên của chúng, nên đã được nói như vậy theo cách chỉ rõ về nhân duyên. Còn hôn trầm, tự nó vừa là cấu uế của tâm, vừa là pháp làm trí tuệ suy yếu. Do đó, hôn trầm chỉ là phi sắc pháp. Kiñca bhiyyo? Sampayogavacanato. ‘‘Thinamiddhanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañcā’’ti (dha. sa. 1176) hi vuttaṃ. Tasmā sampayogavacanato nayidaṃ rūpaṃ. Na hi rūpaṃ sampayuttasaṅkhyaṃ labhatīti. Athāpi siyā – ‘yathālābhavasenetaṃ vuttaṃ. Yathā hi ‘‘sippisambukampi sakkharakathalampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampī’’ti (dī. ni. 1.249; ma. ni. 1.433) evaṃ ekato katvā yathālābhavasena vuttaṃ. Sakkharakathalañhi tiṭṭhati yeva na carati, itaradvayaṃ tiṭṭhatipi caratipi. Evamidhāpi middhaṃ nīvaraṇameva, na sampayuttaṃ, thinaṃ nīvaraṇampi sampayuttampīti sabbaṃ ekato katvā yathālābhavasena ‘‘nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañcā’’ti vuttaṃ. Middhaṃ pana yathā sakkharakathalaṃ tiṭṭhateva na carati, evaṃ nīvaraṇameva, na sampayuttaṃ. Tasmā rūpameva middhanti. Na, rūpabhāvāsiddhito. Sakkharakathalañhi na caratīti vināpi suttena siddhaṃ. Tasmā tattha yathālābhavasenattho hotu[Pg.412]. Middhaṃ pana rūpanti asiddhametaṃ. Na sakkā tassa iminā suttena rūpabhāvo sādhetunti middhassa rūpabhāvāsiddhito na idaṃ yathālābhavasena vuttanti arūpameva middhaṃ. Lại nữa, vì sao? Do lời dạy về sự tương ưng. Quả thật, đã được nói rằng: “Triền cái hôn trầm thụy miên, cùng với triền cái vô minh, vừa là triền cái, vừa tương ưng với triền cái.” Do đó, vì lời dạy về sự tương ưng, pháp này không phải là sắc. Quả thật, sắc pháp không thể được kể là pháp tương ưng. Lại nữa, có thể có ý kiến rằng: ‘Điều này được nói theo cách tùy nghi ứng hợp. Giống như đã được nói gộp chung lại theo cách tùy nghi ứng hợp rằng: “Cả vỏ sò, vỏ hến, cả sỏi đá, mảnh sành, cả bầy cá, cả đang di chuyển, cả đang đứng yên.” Quả thật, sỏi đá và mảnh sành chỉ đứng yên chứ không di chuyển, hai loại kia vừa đứng yên, vừa di chuyển. Tương tự, ở đây cũng vậy, thụy miên chỉ là triền cái, không phải là pháp tương ưng; hôn trầm vừa là triền cái, vừa là pháp tương ưng. Do đó, tất cả được nói gộp chung lại theo cách tùy nghi ứng hợp rằng “vừa là triền cái, vừa tương ưng với triền cái.” Còn thụy miên, giống như sỏi đá và mảnh sành chỉ đứng yên chứ không di chuyển, cũng vậy, nó chỉ là triền cái, không phải là pháp tương ưng. Do đó, thụy miên chính là sắc pháp.’ (Đáp:) Không phải, vì bản chất sắc pháp (của thụy miên) chưa được xác lập. Quả thật, việc sỏi đá và mảnh sành không di chuyển là điều đã được xác lập ngay cả khi không có kinh điển. Do đó, ở trường hợp ấy, ý nghĩa có thể được hiểu theo cách tùy nghi ứng hợp. Nhưng nói rằng thụy miên là sắc pháp, điều này chưa được xác lập. Không thể dùng kinh này để xác lập bản chất sắc pháp của nó. Vì bản chất sắc pháp của thụy miên chưa được xác lập, nên điều này không phải được nói theo cách tùy nghi ứng hợp. Do đó, thụy miên chính là phi sắc pháp. Kiñca bhiyyo? ‘Cattattā’tiādivacanato. Vibhaṅgasmiñhi ‘‘vigatathinamiddhoti tassa thinamiddhassa cattattā vantattā muttattā pahīnattā paṭinissaṭṭhattā, tena vuccati vigatathinamiddho’’ti (vibha. 547) ca, ‘‘idaṃ cittaṃ imamhā thinamiddhā sodheti visodheti parisodheti moceti vimoceti parimoceti, tena vuccati thinamiddhā cittaṃ parisodheti’’ cāti (vibha. 551) – evaṃ ‘cattattā’tiādi vuttaṃ. Na ca ‘rūpaṃ’ evaṃ vuccati, tasmāpi arūpameva middhanti. Na, cittajassāsambhavavacanato. Tividhañhi middhaṃ – cittajaṃ utujaṃ āhārajañca. Tasmā yaṃ tattha cittajaṃ tassa vibhaṅge jhānacittehi asambhavo vutto, na arūpabhāvo sādhitoti rūpameva middhanti. Na, rūpabhāvāsiddhitova. Middhassa hi rūpabhāve siddhe sakkā etaṃ laddhuṃ. Tattha cittajassāsambhavo vutto. So eva ca na sijjhatīti arūpameva middhaṃ. Lại nữa, vì sao? Do lời dạy bắt đầu bằng ‘vì đã được từ bỏ’. Quả thật, trong bộ Phân Tích, đã được nói như vầy, bắt đầu bằng ‘vì đã được từ bỏ’: “Vị ấy không còn hôn trầm thụy miên, nghĩa là vì hôn trầm thụy miên ấy đã được từ bỏ, đã được khạc nhổ, đã được giải thoát, đã được đoạn trừ, đã được xả ly, do đó được gọi là vị không còn hôn trầm thụy miên,” và “Vị ấy tẩy sạch, làm cho trong sạch, làm cho hoàn toàn trong sạch, giải thoát, làm cho giải thoát, làm cho hoàn toàn giải thoát tâm này khỏi hôn trầm thụy miên ấy, do đó được gọi là vị ấy làm cho tâm hoàn toàn trong sạch khỏi hôn trầm thụy miên.” Và sắc pháp không được nói đến theo cách như vậy, do đó thụy miên cũng chính là phi sắc pháp. (Phản bác:) Không phải, vì đó là lời dạy về sự không thể sanh khởi của (thụy miên) do tâm sanh. Quả thật, thụy miên có ba loại: do tâm sanh, do thời tiết sanh, và do vật thực sanh. Do đó, trong ba loại ấy, loại nào do tâm sanh, sự không thể sanh khởi của nó bởi các tâm thiền đã được nói đến trong bộ Phân Tích, chứ không phải bản chất phi sắc pháp được xác lập. Do đó, thụy miên chính là sắc pháp. (Đáp:) Không phải, chính vì bản chất sắc pháp (của nó) chưa được xác lập. Quả thật, nếu bản chất sắc pháp của thụy miên đã được xác lập, thì mới có thể hiểu được rằng ở đây, sự không thể sanh khởi của loại do tâm sanh đã được nói đến. Nhưng chính điều đó (bản chất sắc pháp) lại không được xác lập. Do đó, thụy miên chính là phi sắc pháp. Kiñca bhiyyo? Pahānavacanato. Bhagavatā hi ‘‘cha, bhikkhave, dhamme pahāya bhabbo paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharituṃ; katame cha? Kāmacchandaṃ, byāpādaṃ, thinamiddhaṃ, uddhaccaṃ, kakkuccaṃ, vicikicchaṃ; kāmesu kho panassa ādīnavo sammapaññāya sudiṭṭho hotī’’ti (a. ni. 6.73) ca, ‘‘ime pañca nīvaraṇe pahāya balavatiyā paññāya attatthaṃ vā paratthaṃ vā ñassatī’’ti (a. ni. 5.51) ca ādīsu middhassāpi pahānaṃ vuttaṃ. Na ca rūpaṃ pahātabbaṃ. Yathāha – ‘‘rūpakkhandho abhiññeyyo, pariññeyyo, na pahātabbo, na bhāvetabbo na sacchikātabbo’’ti (vibha. 1031) imassāpi pahānavacanato arūpameva middhanti. Na, rūpassāpi pahānavacanato. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahathā’’ti (ma. ni. 1.247; saṃ. ni. 3.33). Ettha hi rūpassāpi pahānaṃ vuttameva. Tasmā akāraṇametanti. Na, aññathā vuttattā. Tasmiñhi sutte ‘‘yo, bhikkhave, rūpe chandarāgavinayo taṃ tattha pahāna’’nti (saṃ. ni. 3.25) evaṃ chandarāgappahānavasena rūpassa pahānaṃ vuttaṃ, na yathā ‘‘cha dhamme pahāya pañca nīvaraṇe pahāyā’’ti evaṃ pahātabbameva vuttanti, aññathā vuttattā, na rūpaṃ middhaṃ. Tasmā yānetāni ‘‘so ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso [Pg.413] upakkilese’’tiādīni suttāni vuttāni, etehi ceva aññehi ca suttehi arūpameva middhanti veditabbaṃ. Tathā hi – Lại nữa, vì sao? Do lời dạy về sự đoạn trừ. Quả thật, trong các kinh như: “Này các Tỳ khưu, sau khi từ bỏ sáu pháp, vị ấy có khả năng chứng đạt và an trú Sơ thiền. Sáu pháp ấy là gì? Dục tham, sân, hôn trầm thụy miên, trạo cử, hối quá, và hoài nghi. Và rồi, sự nguy hại trong các dục được vị ấy thấy rõ bằng chánh trí tuệ,” và “Sau khi từ bỏ năm triền cái này, vị ấy sẽ biết được lợi ích cho mình hay lợi ích cho người khác bằng trí tuệ mạnh mẽ,” việc đoạn trừ thụy miên cũng đã được nói đến. Và sắc pháp không phải là pháp cần được đoạn trừ. Như đã được nói: “Sắc uẩn cần được thắng tri, cần được liễu tri, không phải cần được đoạn trừ, không phải cần được tu tập, không phải cần được chứng ngộ.” Do lời dạy về sự đoạn trừ pháp này, nên thụy miên chính là phi sắc pháp. (Phản bác:) Không phải, vì cũng có lời dạy về sự đoạn trừ sắc pháp. “Này các Tỳ khưu, sắc không phải của các con, hãy từ bỏ nó.” Ở đây, quả thật, sự đoạn trừ sắc pháp cũng đã được nói đến. Do đó, đây không phải là lý do (chính đáng). (Đáp:) Không phải, vì đã được nói theo một cách khác. Quả thật, trong kinh ấy, sự đoạn trừ sắc pháp đã được nói đến theo nghĩa đoạn trừ tham ái: “Này các Tỳ khưu, sự nhiếp phục tham ái đối với sắc, đó là sự đoạn trừ ở đây,” không phải chính pháp cần đoạn trừ đã được nói đến như trong các câu “sau khi từ bỏ sáu pháp,” “sau khi từ bỏ năm triền cái.” Vì đã được nói theo một cách khác, nên thụy miên không phải là sắc pháp. Do đó, cần phải hiểu rằng thụy miên chính là phi sắc pháp, thông qua những kinh đã được thuyết giảng như “Vị ấy, sau khi từ bỏ năm triền cái này là những tùy phiền não của tâm,” và qua các kinh khác nữa. Quả thật là như vậy: ‘‘Pañcime, bhikkhave, āvaraṇā nīvaraṇā cetaso ajjhāruhā paññāya dubbalīkaraṇā. Katame pañca? Kāmacchando, bhikkhave, āvaraṇo nīvaraṇo…pe… thinamiddhaṃ, bhikkhave, āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ cetaso ajjhāruhaṃ paññāya dubbalīkaraṇa’’nti (saṃ. ni. 5.220) ca, ‘‘thinamiddhanīvaraṇaṃ, bhikkhave, andhakaraṇaṃ acakkhukaraṇaṃ aññāṇakaraṇaṃ paññānirodhikaṃ vighātapakkhikaṃ anibbānasaṃvattanika’’nti (saṃ. ni. 5.221) ca, ‘‘evameva kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye thinamiddhapariyuṭṭhitena cetasā viharati thinamiddhaparetenā’’ti (saṃ. ni. 5.236) ca, ‘‘ayoniso, bhikkhave, manasikaroto anuppanno ceva kāmacchando uppajjati…pe… anuppannañceva thinamiddhaṃ uppajjatī’’ti (saṃ. ni. 5.216) ca, ‘‘kevalohāyaṃ, bhikkhave, akusalarāsi yadidaṃ pañca nīvaraṇā’’ti (saṃ. ni. 5.371) ca – “Này các Tỳ khưu, có năm pháp che lấp, ngăn che, xâm chiếm tâm, làm cho trí tuệ suy yếu này. Năm pháp ấy là gì? Này các Tỳ khưu, dục tham là pháp che lấp, ngăn che… Này các Tỳ khưu, hôn trầm thụy miên là pháp che lấp, ngăn che, xâm chiếm tâm, làm cho trí tuệ suy yếu.” Và: “Này các Tỳ khưu, triền cái hôn trầm thụy miên làm cho mù quáng, làm cho không có mắt, làm cho không có trí, làm cho trí tuệ bị diệt, thuộc phe não hại, không đưa đến Niết-bàn.” Và: “Này Bà-la-môn, cũng vậy, vào lúc nào vị ấy an trú với tâm bị hôn trầm thụy miên xâm chiếm, bị hôn trầm thụy miên chi phối.” Và: “Này các Tỳ khưu, khi một người tác ý không như lý, dục tham chưa sanh liền sanh khởi… hôn trầm thụy miên chưa sanh liền sanh khởi.” Và: “Này các Tỳ khưu, khối thuần bất thiện này, tức là năm triền cái.” Evamādīni ca anekāni etassa arūpabhāvajotakāneva suttāni vuttāni. Yasmā cetaṃ arūpaṃ tasmā āruppepi uppajjati. Vuttañhetaṃ mahāpakaraṇe paṭṭhāne – ‘‘nīvaraṇaṃ dhammaṃ paṭicca nīvaraṇo dhammo uppajjati, na purejātapaccayā’’ti etassa vibhaṅge ‘‘āruppe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhaṃ… uddhaccaṃ avijjānīvaraṇa’’nti (paṭṭhā. 3.8.8) sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Tasmā sanniṭṭhānamettha gantabbaṃ arūpameva middhanti. Và nhiều kinh điển như vậy, chỉ làm sáng tỏ trạng thái vô sắc của pháp này (hôn trầm), đã được thuyết giảng. Và vì pháp này là vô sắc, nên nó cũng sanh khởi ở cõi vô sắc. Điều này đã được nói đến trong bộ Đại Luận (mahāpakaraṇa), trong bộ Vị Trí (paṭṭhāna): “Pháp triền cái do duyên pháp triền cái mà sanh khởi, không do tiền sanh duyên.” Trong phần phân tích (vibhaṅge) của đoạn này, (có nói): “Ở cõi vô sắc, hôn trầm do duyên tham dục triền cái… trạo cử, vô minh triền cái (sanh khởi).” Tất cả nên được giải thích chi tiết. Do đó, ở đây nên đi đến kết luận rằng hôn trầm chỉ là pháp vô sắc. 1166. Kukkuccaniddese akappiye kappiyasaññitātiādīni mūlato kukkuccadassanatthaṃ vuttāni. Evaṃsaññitāya hi kate vītikamme, niṭṭhite vatthujjhācāre, puna sañjātasatinopi ‘duṭṭhu mayā kata’nti evaṃ anutappamānassa pacchānutāpavasenetaṃ uppajjati. Tena taṃ mūlato dassetuṃ ‘akappiye kappiyasaññitā’tiādi vuttaṃ. Tattha akappiyabhojanaṃ kappiyasaññī hutvā paribhuñjati, akappiyamaṃsaṃ kappiyamaṃsasaññī hutvā, acchamaṃsaṃ sūkaramaṃsanti, dīpimaṃsaṃ vā migamaṃsanti khādati; kāle vītivatte kālasaññāya, pavāretvā appavāritasaññāya, pattasmiṃ raje patite paṭiggahitasaññāya bhuñjati – evaṃ ‘akappiye kappiyasaññāya’ vītikkamaṃ [Pg.414] karoti nāma. Sūkaramaṃsaṃ pana acchamaṃsasaññāya khādamāno, kāle ca vikālasaññāya bhuñjamāno ‘kappiye akappiyasaññitāya’ vītikkamaṃ karoti nāma. Anavajjaṃ pana kiñcideva vajjasaññitāya, vajjañca anavajjasaññitāya karonto ‘anavajje vajjasaññāya vajje ca anavajjasaññāya’ vītikkamaṃ karoti nāma. Yasmā panetaṃ ‘‘akataṃ vata me kalyāṇaṃ, akataṃ kusalaṃ, akataṃ bhīruttāṇaṃ, kataṃ pāpaṃ, kataṃ luddaṃ, kataṃ kibbisa’’nti evaṃ anavajje vajjasaññitāyapi kate vītikkame uppajjati, tasmāssa aññampi vatthuṃ anujānanto yaṃ evarūpantiādimāha. 1166. Trong phần giải về hối quá, các câu như “tưởng điều không thích hợp là thích hợp” v.v… được nói đến để chỉ rõ hối quá từ gốc rễ. Vì rằng, do có tưởng như vậy, khi sự vi phạm đã được thực hiện, khi sự phạm giới đã hoàn tất, thì đối với người dù đã có chánh niệm sanh khởi trở lại, đang hối hận rằng: “Ta đã làm điều xấu”, hối quá này sanh khởi do năng lực của sự ăn năn sau đó. Do đó, để chỉ rõ điều ấy từ gốc rễ, câu “tưởng điều không thích hợp là thích hợp” v.v… đã được nói đến. Ở đây, vị ấy thọ dụng vật thực không thích hợp trong khi có tưởng là thích hợp; thọ dụng thịt không thích hợp trong khi có tưởng là thịt thích hợp, ăn thịt gấu mà tưởng là thịt heo, hoặc thịt cọp mà tưởng là thịt nai; khi thời gian đã qua, vị ấy ăn với tưởng rằng vẫn còn trong thời gian; sau khi đã được mời thôi, vị ấy ăn với tưởng rằng chưa được mời thôi; khi có bụi rơi vào bát, vị ấy ăn với tưởng rằng đã được nhận lại – như vậy, gọi là thực hiện sự vi phạm ‘do tưởng điều không thích hợp là thích hợp’. Lại nữa, người ăn thịt heo với tưởng là thịt gấu, và người ăn trong thời phi thời với tưởng là trong thời, thì gọi là thực hiện sự vi phạm ‘do tưởng điều thích hợp là không thích hợp’. Lại nữa, người làm một việc gì đó không có tội lỗi với tưởng là có tội lỗi, và làm việc có tội lỗi với tưởng là không có tội lỗi, thì gọi là thực hiện sự vi phạm ‘do tưởng điều không có tội lỗi là có tội lỗi, và tưởng điều có tội lỗi là không có tội lỗi’. Và vì rằng hối quá này cũng sanh khởi khi sự vi phạm đã được thực hiện do tưởng điều không có tội lỗi là có tội lỗi, như: “Than ôi, ta đã không làm điều lành, không làm điều thiện, không làm nơi nương tựa khỏi sợ hãi, đã làm điều ác, đã làm điều tàn nhẫn, đã làm điều xấu xa”, do đó, để chấp thuận một đối tượng khác của nó, Ngài đã nói câu “bất cứ cái gì có hình thức như vậy” v.v… Tattha kukkuccapadaṃ vuttatthameva. Kukkuccāyanākāro kukkuccāyanā. Kukkuccena ayitassa bhāvo kukkuccāyitattaṃ. Cetaso vippaṭisāroti ettha katākatassa sāvajjānavajjassa vā abhimukhagamanaṃ ‘vippaṭisāro’ nāma. Yasmā pana so kataṃ vā pāpaṃ akataṃ na karoti, akataṃ vā kalyāṇaṃ kataṃ na karoti, tasmā virūpo kucchito vā paṭisāroti ‘vippaṭisāro’. So pana cetaso, na sattassāti ñāpanatthaṃ ‘cetaso’ vippaṭisāroti vuttaṃ. Ayamassa sabhāvaniddeso. Uppajjamānaṃ pana kukkuccaṃ āraggamiva kaṃsapattaṃ manaṃ vilikhamānameva uppajjati, tasmā manovilekhoti vuttaṃ. Ayamassa kiccaniddeso. Yaṃ pana vinaye ‘‘atha kho āyasmā sāriputto bhagavatā paṭikkhittaṃ anuvasitvā anuvasitvā āvasathapiṇḍaṃ paribhuñjitu’’nti kukkuccāyanto na paṭiggahesīti (pāci. 204) kukkuccaṃ āgataṃ, na taṃ nīvaraṇaṃ. Na hi arahato ‘duṭṭhu mayā idaṃ kata’nti evaṃ anutāpo atthi. Nīvaraṇapatirūpakaṃ panetaṃ ‘kappati na kappatī’ti vīmaṃsanasaṅkhātaṃ vinayakukkuccaṃ nāma. Ở đây, từ “hối quá” (kukkucca) có ý nghĩa đã được nói. Trạng thái hối hận là “kukkuccāyanā”. Trạng thái của người bị hối hận là “kukkuccāyitattaṃ”. Trong câu “sự ăn năn của tâm” (cetaso vippaṭisāro), sự hướng đến việc đã làm và chưa làm, hoặc việc có tội và không có tội, được gọi là ‘sự ăn năn’ (vippaṭisāro). Và vì rằng sự ăn năn ấy không thể làm cho việc ác đã làm thành chưa làm, cũng không thể làm cho việc lành chưa làm thành đã làm, do đó nó là sự ăn năn sai trái hoặc đáng chê trách, nên gọi là ‘vippaṭisāro’. Lại nữa, để cho biết rằng sự ăn năn ấy là của tâm, không phải của chúng sanh, nên đã nói là ‘sự ăn năn của tâm’. Đây là phần giải thích về tự tánh của nó. Lại nữa, hối quá khi sanh khởi, nó sanh khởi trong khi cào cấu tâm như mũi dùi cào cấu tấm đồng, do đó nó được gọi là ‘sự cào cấu tâm’ (manovilekho). Đây là phần giải thích về phận sự của nó. Còn về hối quá được đề cập trong Luật tạng: “Bấy giờ, Tôn giả Sāriputta, do hối hận rằng: ‘Đức Thế Tôn đã ngăn cấm việc thọ dụng vật thực cúng dường tại nhà khách mỗi ngày’, nên đã không nhận”, thì hối quá ấy không phải là triền cái. Vì rằng, đối với bậc A-la-hán, không có sự ăn năn như: “Ta đã làm điều xấu này”. Nhưng hối quá này, tương tự như triền cái, được gọi là hối quá thuộc về giới luật (vinayakukkuccaṃ), được xem là sự thẩm xét: ‘Có thích hợp hay không thích hợp?’. 1176. ‘‘Katame dhammā nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā cā’’ti padassa niddese yasmā thinamiddhaṃ aññamaññaṃ na vijahati, tasmā thinamiddhanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañcāti abhinditvā vuttaṃ. Yasmā pana uddhacce satipi kukkuccassa abhāvā kukkuccena vināpi uddhaccaṃ uppajjati, tasmā taṃ bhinditvā vuttaṃ. Yañca yena sampayogaṃ na gacchati, taṃ na yojitanti veditabbaṃ. 1176. Trong phần giải thích câu “Những pháp nào vừa là triền cái, vừa tương ưng với triền cái?”, vì hôn trầm không rời nhau, do đó hôn trầm triền cái và vô minh triền cái được nói gộp lại là “vừa là triền cái, vừa tương ưng với triền cái”. Lại nữa, vì rằng dù có trạo cử nhưng không có hối quá, và trạo cử có thể sanh khởi mà không có hối quá, do đó chúng được nói tách riêng ra. Và nên hiểu rằng, pháp nào không đi đến sự tương ưng với pháp nào, thì pháp ấy không được kết hợp (với pháp đó). Ime [Pg.415] pana nīvaraṇe kilesapaṭipāṭiyāpi āharituṃ vaṭṭati maggapaṭipāṭiyāpi. Kilesapaṭipāṭiyā kāmacchandabyāpādā anāgāmimaggena pahīyanti, thinamiddhuddhaccāni arahattamaggena, kukkuccavicikicchā sotāpattimaggena, avijjā arahattamaggena. Maggapaṭipāṭiyā sotāpattimaggena kukkuccavicikicchā pahīyanti, anāgāmimaggena kāmacchandabyāpādā, arahattamaggena thinamiddhuddhaccāvijjāti. Lại nữa, những triền cái này có thể được trình bày theo thứ tự của phiền não hoặc theo thứ tự của đạo. Theo thứ tự của phiền não: tham dục và sân hận được đoạn trừ bởi Bất lai đạo; hôn trầm, thụy miên và trạo cử được đoạn trừ bởi A-la-hán đạo; hối quá và hoài nghi được đoạn trừ bởi Dự lưu đạo; vô minh được đoạn trừ bởi A-la-hán đạo. Theo thứ tự của đạo: hối quá và hoài nghi được đoạn trừ bởi Dự lưu đạo; tham dục và sân hận được đoạn trừ bởi Bất lai đạo; hôn trầm, thụy miên, trạo cử và vô minh được đoạn trừ bởi A-la-hán đạo. 1182. Parāmāsagocchake te dhamme ṭhapetvāti pucchāsabhāgena bahuvacanaṃ kataṃ. 1182. Trong nhóm chấp thủ, số nhiều được dùng trong câu “ngoại trừ những pháp ấy” để tương ứng với phần câu hỏi. 1219. Upādānaniddese vatthusaṅkhātaṃ kāmaṃ upādiyatīti kāmupādānaṃ kāmo ca so upādānañcātipi kāmupādānaṃ. Upādānanti daḷhaggahaṇaṃ. Daḷhattho hi ettha upasaddo upāyāsaupakaṭṭhādīsu viya. Tathā diṭṭhi ca sā upādānañcāti diṭṭhupādānaṃ. Diṭṭhiṃ upādiyatīti diṭṭhupādānaṃ. ‘Sassato attā ca loko cā’tiādīsu (dī. ni. 1.31) hi purimadiṭṭhiṃ uttaradiṭṭhi upādiyahi. Tathā sīlabbataṃ upādiyatīti sīlabbatupādānaṃ. Sīlabbatañca taṃ upādānañcātipi sīlabbatupādānaṃ. Gosīlagovatādīni hi ‘evaṃ suddhī’ti abhinivesato sayameva upādānāni. Tathā, vadanti etenāti ‘vādo’; upādiyanti etenāti ‘upādānaṃ’. Kiṃ vadanti, upādiyanti vā? Attānaṃ. Attano vādupādānaṃ attavādupādānaṃ; ‘attavādamattameva vā attā’ti upādiyanti etenāti attavādupādānaṃ. 1219. Trong phần giải về Thủ, (pháp) chấp thủ dục được gọi là đối tượng, vì thế gọi là dục thủ. Hoặc nó là dục và cũng là thủ, vì thế cũng gọi là dục thủ. Thủ có nghĩa là sự nắm giữ chắc chắn. Thật vậy, ở đây tiếp đầu ngữ ‘upa’ có nghĩa là chắc chắn, giống như trong các từ ‘upāyāsa’, ‘upakaṭṭha’. Tương tự, nó là tà kiến và cũng là thủ, vì thế gọi là kiến thủ. (Hoặc) nó chấp thủ tà kiến, vì thế gọi là kiến thủ. Thật vậy, trong các (tà kiến) như ‘ngã và thế gian là thường hằng’, tà kiến sau chấp thủ tà kiến trước. Tương tự, (pháp) chấp thủ giới cấm, vì thế gọi là giới cấm thủ. Hoặc nó là giới cấm và cũng là thủ, vì thế cũng gọi là giới cấm thủ. Thật vậy, các (hạnh) như hạnh con bò, hạnh con chó... tự chúng là thủ do sự cố chấp rằng ‘sự thanh tịnh là như vậy’. Tương tự, ‘họ nói bằng cái này’ nên gọi là ‘thuyết’ (vādo); ‘họ chấp thủ bằng cái này’ nên gọi là ‘thủ’ (upādānaṃ). Họ nói gì, hoặc họ chấp thủ gì? (Họ nói và chấp thủ) ngã. Thuyết và thủ về ngã là ngã kiến thủ; hoặc, ‘họ chấp thủ chỉ thuyết về ngã là ngã bằng cái này’, vì thế gọi là ngã kiến thủ. 1220. Yo kāmesu kāmacchandoti etthāpi vatthukāmāva anavasesato kāmāti adhippetā. Tasmā vatthukāmesu kāmacchando idha kāmupādānanti anāgāminopi taṃ siddhaṃ hoti. Pañcakāmaguṇavatthuko panassa kāmarāgova natthīti. 1220. Ngay cả trong câu “dục và tham trong các dục”, chỉ có đối tượng dục được hiểu là ‘dục’ một cách không dư sót. Do đó, dục và tham trong các đối tượng dục ở đây được gọi là dục thủ, vì vậy điều đó cũng thành tựu nơi vị A-na-hàm. Tuy nhiên, đối với vị ấy, chỉ có tham dục có đối tượng là năm dục công đức là không có. 1221. Diṭṭhupādānaniddese natthi dinnanti. Dinnaṃ nāma atthi, sakkā kassaci kiñci dātunti jānāti; dinnassa pana phalaṃ vipāko natthīti gaṇhāti. Natthi yiṭṭhanti. Yiṭṭhaṃ vuccati mahāyāgo. Taṃ yajituṃ sakkāti jānāti; yiṭṭhassa pana phalaṃ vipāko natthīti gaṇhāti. Natthi hutanti āhunapāhunamaṅgalakiriyā. Taṃ kātuṃ sakkāti jānāti; tassa pana phalaṃ vipāko natthīti [Pg.416] gaṇhāti. Natthi, sukatadukkaṭānanti ettha dasa kusalakammapathā sukatakammāni nāma. Dasa akusalakammapathā dukkaṭakammāni nāma. Tesaṃ atthibhāvaṃ jānāti phalaṃ vipāko pana natthīti gaṇhāti. Natthi ayaṃ lokoti paraloke ṭhito imaṃ lokaṃ natthīti gaṇhāti. Natthi paralokoti idha loke ṭhito paralokaṃ natthīti gaṇhāti. Natthi mātā natthi pitāti mātāpitūnaṃ atthibhāvaṃ jānāti, tesu katapaccayena koci phalaṃ vipāko natthīti gaṇhāti. Natthi sattā opapātikāti cavanakaupapajjanakā sattā natthīti gaṇhāti. Sammaggatā sammā paṭipannāti anulomapaṭipadaṃ paṭipannā dhammikasamaṇabrāhmaṇā lokasmiṃ natthīti gaṇhāti. Ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentīti imañca lokaṃ parañca lokaṃ attanāva abhivisiṭṭhena ñāṇena ñatvā pavedanasamattho sabbaññū buddho nāma natthīti gaṇhāti. 1221. Trong phần giải về kiến thủ, (tà kiến) ‘không có quả của bố thí’ (nghĩa là): (Người có tà kiến này) biết rằng có cái gọi là bố thí, có thể cho ai đó một cái gì đó; nhưng người ấy cho rằng không có quả, không có dị thục của sự bố thí. (Tà kiến) ‘không có quả của cúng dường’: Cúng dường lớn được gọi là ‘yiṭṭhaṃ’. (Người ấy) biết rằng có thể thực hiện sự cúng dường đó; nhưng cho rằng không có quả, không có dị thục của sự cúng dường. (Tà kiến) ‘không có quả của tế tự’: Tế tự là hành động cúng dường cho khách, cúng dường cho người đáng kính, hành động vì điềm lành. (Người ấy) biết rằng có thể thực hiện điều đó; nhưng cho rằng không có quả, không có dị thục của nó. Trong (tà kiến) ‘không có (quả của) hành động thiện ác’, mười thiện nghiệp đạo được gọi là hành động thiện. Mười bất thiện nghiệp đạo được gọi là hành động ác. (Người ấy) biết sự tồn tại của chúng, nhưng cho rằng không có quả, không có dị thục. (Tà kiến) ‘không có đời này’ có nghĩa là người đứng ở đời sau cho rằng không có đời này. (Tà kiến) ‘không có đời sau’ có nghĩa là người đứng ở đời này cho rằng không có đời sau. (Tà kiến) ‘không có mẹ, không có cha’ có nghĩa là (người ấy) biết sự tồn tại của cha mẹ, nhưng cho rằng không có quả, không có dị thục nào do hành động (thiện ác) đã làm đối với họ. (Tà kiến) ‘không có chúng sanh hóa sanh’ có nghĩa là (người ấy) cho rằng không có chúng sanh chết đi và tái sanh. (Tà kiến) ‘không có những vị đã đạt đến, đã thực hành đúng’ có nghĩa là (người ấy) cho rằng không có trong đời các Sa-môn, Bà-la-môn chân chánh đã thực hành con đường thuận (đến Niết-bàn). (Tà kiến) ‘không có những vị tuyên bố đời này và đời sau sau khi đã tự mình chứng ngộ bằng thắng trí’ có nghĩa là (người ấy) cho rằng không có vị Phật toàn giác nào có khả năng tuyên bố sau khi đã tự mình biết đời này và đời sau bằng trí tuệ siêu việt. Imāni pana upādānāni kilesapaṭipāṭiyāpi āharituṃ vaṭṭati maggapaṭipāṭiyāpi. Kilesapaṭipāṭiyā kāmupādānaṃ catūhi maggehi pahīyati, sesāni tīṇi sotāpattimaggena. Maggapaṭipāṭiyā sotāpattimaggena diṭṭhupādānādīni pahīyanti, catūhi maggehi kāmupādānanti. Hơn nữa, các thủ này có thể được trình bày theo thứ tự của phiền não và cũng theo thứ tự của đạo. Theo thứ tự của phiền não, dục thủ được đoạn trừ bởi bốn đạo, ba (thủ) còn lại được đoạn trừ bởi đạo Dự lưu. Theo thứ tự của đạo, đạo Dự lưu đoạn trừ kiến thủ v.v..., bốn đạo đoạn trừ dục thủ. 1235. Kilesagocchake kilesā eva kilesavatthūni. Vasanti vā ettha akhīṇāsavā sattā lobhādīsu patiṭṭhitattāti ‘vatthūni’. Kilesā ca te tappatiṭṭhānaṃ sattānaṃ vatthūni cāti ‘kilesavatthūni’. Yasmā cettha anantarapaccayādibhāvena uppajjamānā kilesāpi vasanti eva nāma, tasmā kilesānaṃ vatthūnītipi ‘kilesavatthūni’. 1235. Trong nhóm phiền não, chính các phiền não là đối tượng của phiền não. Hoặc, các chúng sanh chưa đoạn tận lậu hoặc trú ngụ trong đó vì họ an trú trong tham v.v..., vì thế gọi là ‘đối tượng’. Chúng là phiền não và cũng là đối tượng của các chúng sanh an trú trong đó, vì thế gọi là ‘đối tượng của phiền não’. Hơn nữa, vì các phiền não đang sanh khởi cũng trú ngụ trong đó do là vô gián duyên v.v..., do đó, chúng cũng là đối tượng của các phiền não (sau), vì thế cũng gọi là ‘đối tượng của phiền não’. 1236. Tattha katamo lobho? Yo rāgo sārāgoti ayaṃ pana lobho hetugocchake ganthagocchake imasmiṃ kilesagocchaketi tīsu ṭhānesu atirekapadasatena niddiṭṭho. Āsavasaṃyojanaoghayoganīvaraṇaupādānagocchakesu aṭṭhahi aṭṭhahi padehi niddiṭṭho. Svāyaṃ atirekapadasatena niddiṭṭhaṭṭhānepi aṭṭhahi aṭṭhahi padehi niddiṭṭhaṭṭhānepi nippadesatova gahitoti veditabbo. Tesu hetuganthanīvaraṇaupādānakilesagocchakesu catumaggavajjhā taṇhā ekeneva [Pg.417] koṭṭhāsena ṭhitā. Āsavasaṃyojanaoghayogesu catumaggavajjhāpi dve koṭṭhāsā hutvā ṭhitā. Kathaṃ? Āsavesu kāmāsavo bhavāsavoti, saṃyojanesu kāmarāgasaṃyojanaṃ bhavarāgasaṃyojananti, oghesu kāmogho bhavoghoti, yogesu kāmayogo bhavayogoti. 1236. Hơn nữa, tham này (trong câu “Thế nào là tham? Cái gì là tham, tham ái...”) được chỉ rõ bằng hơn một trăm từ trong ba nơi: nhóm nhân, nhóm triền, và nhóm phiền não này. Trong các nhóm lậu hoặc, kiết sử, bộc lưu, ách, triền cái, thủ, nó được chỉ rõ bằng tám từ mỗi nhóm. Cần phải hiểu rằng tham này, dù được chỉ rõ ở nơi có hơn một trăm từ hay ở nơi có tám từ, đều được nắm bắt một cách không dư sót. Trong số đó, trong các nhóm nhân, triền, triền cái, thủ, phiền não, ái cần được đoạn trừ bởi bốn đạo tồn tại như một phần duy nhất. Trong các nhóm lậu hoặc, kiết sử, bộc lưu, ách, (ái) cần được đoạn trừ bởi bốn đạo tồn tại thành hai phần. Như thế nào? Trong lậu hoặc, là dục lậu và hữu lậu; trong kiết sử, là dục tham kiết sử và hữu tham kiết sử; trong bộc lưu, là dục bộc và hữu bộc; trong ách, là dục ách và hữu ách. Imāni pana kilesavatthūni kilesapaṭipāṭiyāpi āharituṃ vaṭṭati maggapaṭipāṭiyāpi. Kilesapaṭipāṭiyā lobho catūhi maggehi pahīyati, doso anāgāmimaggena, mohamānā arahattamaggena, diṭṭhivicikicchā sotāpattimaggena, thinādīni arahattamaggena. Maggapaṭipāṭiyā sotāpattimaggena diṭṭhivicikicchā pahīyanti, anāgāmimaggena doso, arahattamaggena sesā sattāti. Hơn nữa, các đối tượng phiền não này có thể được trình bày theo thứ tự của phiền não và cũng theo thứ tự của đạo. Theo thứ tự của phiền não, tham được đoạn trừ bởi bốn đạo, sân được đoạn trừ bởi đạo A-na-hàm, si và mạn được đoạn trừ bởi đạo A-la-hán, tà kiến và hoài nghi được đoạn trừ bởi đạo Dự lưu, hôn trầm v.v... được đoạn trừ bởi đạo A-la-hán. Theo thứ tự của đạo, đạo Dự lưu đoạn trừ tà kiến và hoài nghi, đạo A-na-hàm đoạn trừ sân, đạo A-la-hán đoạn trừ bảy (phiền não) còn lại. 1287. Kāmāvacaraniddese heṭṭhatoti heṭṭhābhāgena. Avīcinirayanti vā aggijālānaṃ vā sattānaṃ vā dukkhavedanāya vīci, antaraṃ, chiddaṃ ettha natthīti avīci. Sukhasaṅkhāto ayo ettha natthīti nirayo. Niratiatthenapi nirassādatthenapi nirayo. Pariyantaṃ karitvāti taṃ avīcisaṅkhātaṃ nirayaṃ antaṃ katvā. Uparitoti uparibhāgena. Paranimmitavasavattideveti paranimmitesu kāmesu vasaṃ vattanato evaṃladdhavohāre deve. Anto karitvāti anto pakkhipitvā. Yaṃ etasmiṃ antareti ye etasmiṃ okāse. Etthāvacarāti iminā yasmā etasmiṃ antare aññepi caranti kadāci katthaci sambhavato, tasmā tesaṃ asaṅgaṇhanatthaṃ ‘avacarā’ti vuttaṃ. Tena ye etasmiṃ antare ogāḷhā hutvā caranti sabbattha sadā ca sambhavato, adhobhāge caranti avīcinirayassa heṭṭhā bhūtupādāyapavattibhāvena, tesaṃ saṅgaho kato hoti. Te hi avagāḷhāva caranti, adhobhāgeva carantīti avacarā. Ettha pariyāpannāti iminā pana yasmā ete etthāvacarā aññatthāpi avacaranti, na pana tattha pariyāpannā honti, tasmā tesaṃ aññatthāpi avacarantānaṃ pariggaho kato hoti. Idāni te ettha pariyāpannadhamme rāsisuññatapaccayabhāvato ceva sabhāvato ca dassento khandhātiādimāha. 1287. Trong phần chỉ dẫn về cõi Dục, (từ) heṭṭhato có nghĩa là bởi phần bên dưới. (Trong từ) Avīciniraya, sự gián đoạn, khoảng trống, lỗ hổng của ngọn lửa, hoặc của chúng sanh, hoặc của khổ thọ không có ở đây, vì vậy gọi là Avīci (Vô Gián). Sự an lạc được gọi là ayo không có ở đây, vì vậy gọi là nirayo (địa ngục). Cũng gọi là nirayo vì ý nghĩa không có sự vui thích, không có sự hấp dẫn. (Từ) pariyantaṃ karitvā có nghĩa là sau khi lấy địa ngục được gọi là Vô Gián ấy làm giới hạn. (Từ) uparito có nghĩa là bởi phần bên trên. (Trong từ) Paranimmitavasavattideve, (chỉ) chư thiên có danh xưng như vậy do có thể làm cho dục lạc do người khác hóa hiện ra phải tuân theo ý muốn của mình. (Từ) anto karitvā có nghĩa là sau khi đưa vào bên trong. (Trong câu) yaṃ etasmiṃ antare, (từ) ye có nghĩa là những pháp nào ở trong khoảng này. Bằng câu etthāvacarā này, bởi vì trong khoảng này, các pháp khác cũng sanh khởi, đôi khi, ở nơi nào đó, do có thể sanh khởi; do đó, để không bao gồm các pháp ấy, nên đã nói là ‘avacarā’. Do đó, sự bao gồm được thực hiện đối với những pháp nào, sau khi đã đi sâu vào trong khoảng này, sanh khởi ở mọi nơi và luôn luôn do có thể sanh khởi, và sanh khởi ở phần bên dưới, tức là bên dưới địa ngục Vô Gián, do sự hiện hữu của sắc đại chủng và sắc y sinh. Quả vậy, chúng sanh khởi sau khi đã đi sâu vào, và chúng sanh khởi ở phần bên dưới, vì vậy gọi là avacarā. Còn bằng câu ettha pariyāpannā này, bởi vì những pháp thuộc cõi Dục này cũng sanh khởi ở nơi khác, nhưng chúng không được bao gồm ở nơi đó; do đó, sự thâu nhiếp được thực hiện đối với những pháp ấy sanh khởi ở nơi khác. Bây giờ, để chỉ rõ những pháp được bao gồm ở đây theo phương diện là một khối uẩn, là tánh không, là duyên, và theo tự tánh, Ngài đã nói ‘uẩn’ v.v... 1289. Rūpāvacaraniddese [Pg.418] brahmalokanti paṭhamajjhānabhūmisaṅkhātaṃ brahmaṭṭhānaṃ. Sesamettha kāmāvacaraniddese vuttanayeneva veditabbaṃ. Samāpannassa vātiādīsu paṭhamapadena kusalajjhānaṃ vuttaṃ, dutiyena vipākajjhānaṃ, vuttaṃ tatiyena kiriyajjhānaṃ vuttanti veditabbaṃ. 1289. Trong phần chỉ dẫn về cõi Sắc, (từ) brahmalokaṃ có nghĩa là nơi ở của Phạm thiên được gọi là cõi Sơ thiền. Phần còn lại ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần chỉ dẫn về cõi Dục. Trong các câu bắt đầu bằng samāpannassa vā, nên hiểu rằng: bằng từ thứ nhất, thiền thiện được nói đến; bằng từ thứ hai, thiền quả được nói đến; bằng từ thứ ba, thiền duy tác được nói đến. 1291. Arūpāvacaraniddese ākāsānañcāyatanūpageti ākāsānañcāyatanasaṅkhātaṃ bhavaṃ upagate. Dutiyapadepi eseva nayo. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. 1291. Trong phần chỉ dẫn về cõi Vô Sắc, (từ) ākāsānañcāyatanūpage có nghĩa là (những chúng sanh) đã đạt đến cõi được gọi là Không Vô Biên Xứ. Trong từ thứ hai cũng cùng phương pháp này. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở trên. 1301. Saraṇadukaniddese yvāyaṃ tīsu akusalamūlesu moho, so lobhasampayutto ca lobhena saraṇo, dosasampayutto ca dosena saraṇo. Vicikicchuddhaccasampayutto pana moho diṭṭhisampayuttena ceva rūparāgaarūparāgasaṅkhātena ca rāgaraṇena pahānekaṭṭhabhāvato saraṇo sarajoti veditabbo. 1301. Trong phần chỉ dẫn về đôi có bụi bặm, si nào trong ba bất thiện căn, si đó nếu tương ưng với tham thì có bụi bặm bởi tham, và nếu tương ưng với sân thì có bụi bặm bởi sân. Còn si tương ưng với hoài nghi và phóng dật thì nên được hiểu là có bụi bặm, có cấu uế bởi bụi bặm là tham, tức là (tham) tương ưng với tà kiến và (tham) được gọi là sắc ái và vô sắc ái, do có cùng đối tượng cần đoạn trừ. Suttantikadukanikkhepakathā Lời nói về việc sắp xếp các đôi pháp thuộc Kinh Tạng 1303. Suttantikadukesu mātikākathāyaṃ atthato vivecitattā yāni ca nesaṃ niddesapadāni tesampi heṭṭhā vuttanayeneva suviññeyyattā yebhuyyena uttānatthāni eva. Idaṃ panettha visesamattaṃ – vijjūpamaduke tāva cakkhumā kira puriso meghandhakāre rattiṃ maggaṃ paṭipajji. Tassa andhakāratāya maggo na paññāyi. Vijju niccharitvā andhakāraṃ viddhaṃsesi. Athassa andhakāravigamā maggo pākaṭo ahosi. So dutiyampi gamanaṃ abhinīhari. Dutiyampi andhakāro otthari. Maggo na paññāyi. Vijju niccharitvā taṃ viddhaṃsesi. Vigate andhakāre maggo pākaṭo ahosi. Tatiyampi gamanaṃ abhinīhari. Andhakāro otthari. Maggo na paññāyi. Vijju niccharitvā andhakāraṃ viddhaṃsesi. 1303. Trong các đôi pháp thuộc Kinh Tạng, vì đã được phân tích về ý nghĩa trong lời nói về mẫu đề, và vì những từ chỉ dẫn của chúng cũng dễ hiểu theo phương pháp đã nói ở trên, nên phần lớn đều có ý nghĩa rõ ràng. Ở đây, đây chỉ là điểm đặc biệt: Trước hết, trong đôi pháp ví dụ tia chớp, nghe nói có người có mắt đi trên đường vào ban đêm trong bóng tối của mây. Đối với người ấy, con đường không hiện rõ do bóng tối. Tia chớp lóe lên đã phá tan bóng tối. Khi ấy, đối với người ấy, con đường trở nên rõ ràng do bóng tối đã tan. Người ấy lại tiếp tục đi lần thứ hai. Lần thứ hai, bóng tối bao trùm. Con đường không hiện rõ. Tia chớp lóe lên đã phá tan nó. Khi bóng tối tan, con đường trở nên rõ ràng. Người ấy lại tiếp tục đi lần thứ ba. Bóng tối bao trùm. Con đường không hiện rõ. Tia chớp lóe lên đã phá tan bóng tối. Tattha cakkhumato purisassa andhakāre maggapaṭipajjanaṃ viya ariyasāvakassa sotāpattimaggatthāya vipassanārambho. Andhakāre maggassa apaññāyanakālo viya saccacchādakatamaṃ. Vijjuyā niccharitvā andhakārassa viddhaṃsitakālo viya sotāpattimaggobhāsena uppajjitvā saccacchādakatamassa [Pg.419] vinoditakālo. Vigate andhakāre maggassa pākaṭakālo viya sotāpattimaggassa catunnaṃ saccānaṃ pākaṭakālo. Maggassa pākaṭaṃ pana maggasamaṅgipuggalassa pākaṭameva. Dutiyagamanābhinīhāro viya sakadāgāmimaggatthāya vipassanārambho. Andhakāre maggassa apaññāyanakālo viya saccacchādakatamaṃ. Dutiyaṃ vijjuyā niccharitvā andhakārassa viddhaṃsitakālo viya sakadāgāmimaggobhāsena uppajjitvā saccacchādakatamassa vinoditakālo. Vigate andhakāre maggassa pākaṭakālo viya sakadāgāmimaggassa catunnaṃ saccānaṃ pākaṭakālo. Maggassa pākaṭaṃ pana maggasamaṅgipuggalassa pākaṭameva. Tatiyagamanābhinīhāro viya anāgāmimaggatthāya vipassanārambho. Andhakāre maggassa apaññāyanakālo viya saccacchādakatamaṃ. Tatiyaṃ vijjuyā niccharitvā andhakārassa viddhaṃsitakālo viya anāgāmimaggobhāsena uppajjitvā saccacchādakatamassa vinoditakālo. Vigate andhakāre maggassa pākaṭakālo viya anāgāmimaggassa catunnaṃ saccānaṃ pākaṭakālo. Maggassa pākaṭaṃ pana maggasamaṅgipuggalassa pākaṭameva. Trong đó, việc người có mắt đi trên đường trong bóng tối ví như việc vị Thánh đệ tử bắt đầu tu tập minh sát vì mục đích chứng đắc Tu-đà-hoàn đạo. Thời điểm con đường không hiện rõ trong bóng tối ví như bóng tối che lấp Tứ đế. Thời điểm tia chớp lóe lên phá tan bóng tối ví như thời điểm ánh sáng của Tu-đà-hoàn đạo sanh khởi xua tan bóng tối che lấp Tứ đế. Thời điểm con đường hiện rõ khi bóng tối tan ví như thời điểm Tứ đế hiện rõ đối với Tu-đà-hoàn đạo. Còn sự hiện rõ của đạo quả thì chỉ hiện rõ đối với người đã thành tựu đạo. Việc tiếp tục đi lần thứ hai ví như việc bắt đầu tu tập minh sát vì mục đích chứng đắc Tư-đà-hàm đạo. Thời điểm con đường không hiện rõ trong bóng tối ví như bóng tối che lấp Tứ đế. Thời điểm tia chớp lóe lên lần thứ hai phá tan bóng tối ví như thời điểm ánh sáng của Tư-đà-hàm đạo sanh khởi xua tan bóng tối che lấp Tứ đế. Thời điểm con đường hiện rõ khi bóng tối tan ví như thời điểm Tứ đế hiện rõ đối với Tư-đà-hàm đạo. Còn sự hiện rõ của đạo quả thì chỉ hiện rõ đối với người đã thành tựu đạo. Việc tiếp tục đi lần thứ ba ví như việc bắt đầu tu tập minh sát vì mục đích chứng đắc A-na-hàm đạo. Thời điểm con đường không hiện rõ trong bóng tối ví như bóng tối che lấp Tứ đế. Thời điểm tia chớp lóe lên lần thứ ba phá tan bóng tối ví như thời điểm ánh sáng của A-na-hàm đạo sanh khởi xua tan bóng tối che lấp Tứ đế. Thời điểm con đường hiện rõ khi bóng tối tan ví như thời điểm Tứ đế hiện rõ đối với A-na-hàm đạo. Còn sự hiện rõ của đạo quả thì chỉ hiện rõ đối với người đã thành tựu đạo. Vajirassa pana pāsāṇo vā maṇi vā abhejjo nāma natthi. Yattha patati taṃ vinividdhameva hoti. Vajiraṃ khepentaṃ asesetvā khepeti. Vajirena gatamaggo nāma puna pākatiko na hoti. Evameva arahattamaggassa avajjhakileso nāma natthi. Sabbakilese vinivijjhati vajiraṃ viya. Arahattamaggopi kilese khepento asesetvā khepeti. Vajirena gatamaggassa puna pākatikattābhāvo viya arahattamaggena pahīnakilesānaṃ puna paccudāvattanaṃ nāma natthīti. Vả lại, đối với kim cương, không có thứ gì gọi là đá hay ngọc mà không thể phá vỡ. Nó rơi vào đâu, nơi ấy liền bị xuyên thủng. Kim cương khi phá hủy thì phá hủy không còn sót lại. Con đường bị kim cương đi qua thì không thể trở lại như cũ được nữa. Cũng vậy, đối với A-la-hán đạo, không có phiền não nào gọi là không thể diệt trừ. (A-la-hán đạo) xuyên thủng tất cả phiền não như kim cương. A-la-hán đạo cũng vậy, khi diệt trừ phiền não thì diệt trừ không còn sót lại. Giống như con đường bị kim cương đi qua không thể trở lại như cũ, các phiền não đã được A-la-hán đạo đoạn trừ thì không có việc gọi là quay trở lại nữa. 1307. Bāladukaniddese bālesu ahirikānottappāni pākaṭāni, mūlāni ca sesānaṃ bāladhammānaṃ. Ahiriko hi anottappī ca na kiñci akusalaṃ na karoti nāmāti. Etāni dve paṭhamaṃyeva visuṃ vuttāni. Sukkapakkhepi ayameva nayo. Tathā kaṇhaduke. 1307. Trong phần giải thích về cặp pháp của kẻ ngu, trong các pháp của kẻ ngu thì vô tàm và vô quý là nổi bật, và là cội rễ của các pháp của kẻ ngu còn lại. Vì rằng người vô tàm và vô quý thì không có việc gì gọi là không làm bất kỳ điều bất thiện nào. Vì vậy, hai pháp này đã được nói riêng ngay từ đầu. Trong phần thiện pháp cũng theo phương pháp này. Trong cặp pháp đen cũng tương tự. 1311. Tapanīyadukaniddese katattā ca akatattā ca tapanaṃ veditabbaṃ. Kāyaduccaritādīni hi katattā tapanti, kāyasucaritādīni akatattā. Tathā hi puggalo ‘kataṃ me kāyaduccarita’nti tappati, ‘akataṃ me kāyasucarita’nti tappati. ‘Kataṃ me vacīduccarita’nti tappati…pe… ‘akataṃ me [Pg.420] manosucarita’nti tappati. Atapanīyepi eseva nayo. Kalyāṇakārī hi puggalo ‘kataṃ me kāyasucarita’nti na tappati, ‘akataṃ me kāyaduccarita’nti na tappati…pe… ‘akataṃ me manoduccarita’nti na tappatīti (a. ni. 2.3). 1311. Trong phần giải thích về cặp pháp gây ray rứt, nên hiểu sự ray rứt là do đã làm và do đã không làm. Vì rằng các thân ác hạnh v.v. gây ray rứt do đã làm, các thân thiện hạnh v.v. (gây ray rứt) do đã không làm. Thật vậy, một người ray rứt rằng: ‘Thân ác hạnh đã được ta làm’, ray rứt rằng: ‘Thân thiện hạnh đã không được ta làm’. Ray rứt rằng: ‘Khẩu ác hạnh đã được ta làm’... v.v... ray rứt rằng: ‘Ý thiện hạnh đã không được ta làm’. Trong phần không gây ray rứt cũng theo phương pháp này. Vì rằng người làm điều lành không ray rứt rằng: ‘Thân thiện hạnh đã được ta làm’, không ray rứt rằng: ‘Thân ác hạnh đã không được ta làm’... v.v... không ray rứt rằng: ‘Ý ác hạnh đã không được ta làm’. 1313. Adhivacanadukaniddese yā tesaṃ tesaṃ dhammānanti sabbadhammaggahaṇaṃ. Saṅkhāyatīti saṅkhā, saṃkathiyatīti attho. Kinti saṃkathiyati? Ahanti mamanti paroti parassāti sattoti bhāvoti posoti puggaloti naroti māṇavoti tissoti dattoti, ‘mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohanaṃ’ ‘vihāro pariveṇaṃ dvāraṃ vātapāna’nti evaṃ anekehi ākārehi saṃkathiyatīti ‘saṅkhā’. Samaññāyatīti samaññā. Kinti samaññāyati? ‘Ahanti…pe… vātapāna’nti samaññāyatīti ‘samaññā’. Paññāpiyatīti paññatti. Vohariyatīti vohāro. Kinti vohariyati? ‘Aha’nti…pe… ‘vātapāna’nti vohariyatīti vohāro. 1313. Trong phần giải thích về cặp pháp danh xưng, (cụm từ) 'của các pháp này, các pháp kia' là bao gồm tất cả các pháp. Được gọi là 'saṅkhā' (sự kể đến) vì nó được kể đến, nghĩa là được nói đến. Được nói đến như thế nào? Là 'tôi', là 'của tôi', là 'người khác', là 'của người khác', là 'chúng sinh', là 'bản thể', là 'người nam', là 'cá nhân', là 'người', là 'thanh niên', là 'Tissa', là 'Datta', 'giường, ghế, nệm, gối', 'tịnh xá, khuôn viên, cửa, cửa sổ' – được nói đến bằng nhiều cách như vậy, nên gọi là 'saṅkhā'. Được gọi là 'samaññā' (tên gọi) vì nó được nhận biết. Được nhận biết như thế nào? Được nhận biết là 'tôi'... v.v... 'cửa sổ', nên gọi là 'samaññā'. Được gọi là 'paññatti' (chế định) vì nó được làm cho biết. Được gọi là 'vohāra' (tục đế) vì nó được dùng để giao tiếp. Được dùng để giao tiếp như thế nào? Được dùng để giao tiếp là 'tôi'... v.v... 'cửa sổ', nên gọi là 'vohāra'. Nāmanti catubbidhaṃ nāmaṃ – sāmaññanāmaṃ guṇanāmaṃ kittimanāmaṃ opapātikanāmanti. Tattha paṭhamakappikesu mahājanena sammannitvā ṭhapitattā mahāsammatoti rañño nāmaṃ ‘sāmaññanāmaṃ’ nāma. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘mahājanasammatoti kho, vāseṭṭha, mahāsammato tveva paṭhamaṃ akkharaṃ upanibbatta’’nti (dī. ni. 3.131). Dhammakathiko paṃsukūliko vinayadharo tepiṭako saddho pasannoti evarūpaṃ guṇato āgatanāmaṃ ‘guṇanāmaṃ’ nāma. Bhagavā arahaṃ sammāsambuddhotiādīnipi tathāgatassa anekāni nāmasatāni guṇanāmāneva. Tena vuttaṃ – Về 'nāma' (tên), có bốn loại tên: tên thông thường, tên theo đức hạnh, tên đặt cho, và tên tự nhiên. Trong đó, đối với những chúng sinh ở kiếp đầu tiên, do được đại chúng đồng thuận đặt ra, tên của vị vua Mahāsammata được gọi là 'tên thông thường'. Liên quan đến điều này, đã được nói rằng: "Này Vāseṭṭha, vì được đại chúng đồng thuận, nên danh xưng đầu tiên 'Mahāsammata' đã khởi lên". Tên gọi phát sinh từ đức hạnh như 'người thuyết pháp', 'người mặc y phấn tảo', 'người trì luật', 'người thông tam tạng', 'người có tín', 'người có tịnh tín' được gọi là 'tên theo đức hạnh'. Hàng trăm danh hiệu của Như Lai như Thế Tôn, A-la-hán, Chánh Đẳng Giác v.v. cũng chính là tên theo đức hạnh. Do đó, đã được nói rằng: ‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino; Guṇena nāmamuddheyyaṃ, api nāmasahassato’’ti. "Vô số danh hiệu của bậc Đại Sĩ, (phát sinh) theo đức hạnh của ngài; Do đức hạnh, có thể rút ra tên gọi, thậm chí từ hàng ngàn tên gọi." Yaṃ pana jātassa kumārakassa nāmaggahaṇadivase dakkhiṇeyyānaṃ sakkāraṃ katvā samīpe ṭhitā ñātakā kappetvā pakappetvā ‘ayaṃ asukonāmā’ti nāmaṃ karonti, idaṃ ‘kittimanāma’ nāma. Yā pana purimapaññatti pacchimapaññattiyaṃ patati, purimavohāro pacchimavohāre patati, seyyathidaṃ – purimakappepi cando candoyeva nāma, etarahipi candova. Atīte sūriyo… samuddo… pathavī… pabbato pabbatoyeva, nāma, etarahipi [Pg.421] pabbatoyevāti idaṃ ‘opapātikanāmaṃ’ nāma. Idaṃ catubbidhampi nāmaṃ ettha nāmameva hoti. Còn tên gọi nào mà vào ngày đặt tên cho đứa trẻ mới sinh, sau khi cúng dường các bậc đáng cúng dường, những người thân đứng gần suy nghĩ và sắp đặt rồi đặt rằng 'người này tên là như vậy', đây được gọi là 'tên đặt cho'. Còn chế định có từ trước rơi vào chế định về sau, cách gọi có từ trước rơi vào cách gọi về sau, ví như: trong kiếp trước, mặt trăng cũng tên là mặt trăng, bây giờ cũng là mặt trăng. Trong quá khứ, mặt trời... biển... đất... núi cũng tên là núi, bây giờ cũng là núi – đây được gọi là 'tên tự nhiên'. Cả bốn loại tên này ở đây đều là 'nāma' (tên). Nāmakammanti nāmakaraṇaṃ. Nāmadheyyanti nāmaṭṭhapanaṃ. Niruttīti nāmanirutti. Byañjananti nāmabyañjanaṃ. Yasmā panetaṃ atthaṃ byañjeti tasmā evaṃ vuttaṃ. Abhilāpoti nāmābhilāpova. Sabbeva dhammā adhivacanapathāti adhivacanassa nopathadhammo nāma natthi. Ekadhammo sabbadhammesu nipatati, sabbadhammā ekadhammasmiṃ nipatanti. Kathaṃ? Ayañhi nāmapaññatti ekadhammo, so sabbesu catubhūmakadhammesu nipatati. Sattopi saṅkhāropi nāmato muttako nāma natthi. 'Nāmakamma' (hành động đặt tên) là sự tạo ra tên. 'Nāmadheyya' (tên được đặt) là sự thiết lập tên. 'Nirutti' (ngữ nguyên) là sự giải thích tên. 'Byañjana' (từ ngữ) là sự biểu thị của tên. Vì nó làm hiển lộ ý nghĩa, nên được nói như vậy. 'Abhilāpa' (sự phát biểu) chính là sự phát biểu tên. (Câu) 'Tất cả các pháp đều là đối tượng của danh xưng' (nghĩa là) không có pháp nào gọi là không phải đối tượng của danh xưng. Một pháp rơi vào tất cả các pháp, tất cả các pháp rơi vào một pháp. Như thế nào? Vì danh chế định này là một pháp, nó rơi vào tất cả các pháp trong bốn cõi. Cả chúng sinh và hành, không có gì gọi là thoát khỏi tên gọi. Aṭavīpabbatādīsu rukkhopi jānapadānaṃ bhāro. Te hi ‘ayaṃ kiṃ rukkho nāmā’ti puṭṭhā ‘khadiro’ ‘palāso’ti attanā jānanakanāmaṃ kathenti. Yassa nāmaṃ na jānanti tampi ‘anāmako’ nāmāti vadanti. Tampi tassa nāmadheyyameva hutvā tiṭṭhati. Samudde macchakacchapādīsupi eseva nayo. Itare dve dukā iminā samānatthā eva. Trong rừng, núi v.v., ngay cả cây cối cũng là trách nhiệm (đặt tên) của người dân địa phương. Vì rằng khi họ được hỏi: 'Cây này tên là gì?', họ nói cái tên mà họ biết, như 'cây khadira', 'cây palāsa'. Cây nào mà họ không biết tên, họ cũng gọi nó là 'cây không tên'. Ngay cả cái tên đó cũng trở thành và tồn tại như là tên gọi của nó. Đối với cá, rùa v.v. trong biển cũng theo phương pháp này. Hai cặp pháp còn lại có cùng ý nghĩa với cặp pháp này. 1316. Nāmarūpaduke nāmakaraṇaṭṭhena ca namanaṭṭhena ca nāmanaṭṭhena ca nāmaṃ. Tattha cattāro khandhā tāva nāmakaraṇaṭṭhena ‘nāmaṃ’. Yathā hi mahājanasammatattā mahāsammatassa mahāsammatoti nāmaṃ ahosi, yathā vā mātāpitaro ‘ayaṃ tisso nāma hotu, phusso nāma hotū’ti evaṃ puttassa kittimanāmaṃ karonti, yathā vā ‘dhammakathiko’ ‘vinayadharo’ti guṇato nāmaṃ āgacchati, na evaṃ vedanādīnaṃ. Vedanādayo hi mahāpathavīādayo viya attano nāmaṃ karontāva uppajjanti. Tesu uppannesu tesaṃ nāmaṃ uppannameva hoti. Na hi vedanaṃ uppannaṃ ‘tvaṃ vedanā nāma hohī’ti koci bhaṇati. Na ca tassā nāmaggahaṇakiccaṃ atthi. Yathā pathaviyā uppannāya ‘tvaṃ pathavī nāma hohī’ti nāmaggahaṇakiccaṃ natthi, cakkavāḷasinerucandimasūriyanakkhattesu uppannesu ‘tvaṃ cakkavāḷaṃ nāma hohi tvaṃ nakkhattaṃ nāma hohī’ti nāmaggahaṇakiccaṃ natthi, nāmaṃ uppannameva hoti, opapātikapaññattiyaṃ nipatati, evaṃ vedanāya uppannāya ‘tvaṃ vedanā nāma hohī’ti nāmaggahaṇakiccaṃ natthi. Tāya [Pg.422] uppannāya vedanāti nāmaṃ uppannameva hoti. Opapātikapaññattiyaṃ nipatati. Saññādīsupi eseva nayo. Atītepi hi vedanā vedanāyeva, saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ viññāṇameva. Anāgatepi, paccuppannepi. Nibbānaṃ pana sadāpi nibbānamevāti. ‘Nāmakaraṇaṭṭhena’ nāmaṃ. 1316. Trong song đề danh sắc, (pháp) được gọi là ‘danh’ do ý nghĩa tạo ra tên gọi, do ý nghĩa hướng đến (đối tượng), và do ý nghĩa làm cho (các pháp khác) hướng đến. Trong đó, trước hết bốn uẩn được gọi là ‘danh’ do ý nghĩa tạo ra tên gọi. Ví như, do được đông đảo quần chúng công nhận nên vị vua Mahāsammata đã có tên là ‘Mahāsammata’; hoặc ví như cha mẹ đặt tên cho con là ‘kittimanāma’ (tên gọi vinh danh) rằng: ‘người này hãy tên là Tissa, hãy tên là Phussa’; hoặc ví như tên gọi ‘vị thuyết pháp,’ ‘vị trì luật’ phát sinh từ đức hạnh, thì đối với thọ v.v... lại không phải như vậy. Thật vậy, các pháp như thọ v.v... cũng giống như đại địa v.v..., chúng tự tạo ra tên gọi của mình ngay khi sanh khởi. Khi chúng đã sanh khởi, tên gọi của chúng cũng đã sanh khởi rồi. Thật vậy, không có ai nói với thọ đã sanh khởi rằng: ‘ngươi hãy có tên là thọ.’ Và cũng không có việc cần phải đặt tên cho nó. Ví như khi đất đã sanh khởi, không có việc cần phải đặt tên rằng: ‘ngươi hãy có tên là đất;’ khi các dãy núi Cakkavāḷa, núi Sineru, mặt trăng, mặt trời, các vì sao đã sanh khởi, không có việc cần phải đặt tên rằng: ‘ngươi hãy có tên là Cakkavāḷa ... ngươi hãy có tên là vì sao;’ tên gọi đã sanh khởi rồi, nó thuộc về loại danh chế định tự nhiên sanh (opapātikapaññatti). Cũng vậy, khi thọ đã sanh khởi, không có việc cần phải đặt tên rằng: ‘ngươi hãy có tên là thọ.’ Khi nó đã sanh khởi, tên gọi ‘thọ’ cũng đã sanh khởi rồi. Nó thuộc về loại danh chế định tự nhiên sanh. Đối với tưởng v.v... cũng theo phương pháp này. Thật vậy, trong quá khứ, thọ vẫn là thọ, tưởng... hành... thức vẫn là thức. Trong tương lai cũng vậy, trong hiện tại cũng vậy. Còn Niết-bàn thì luôn luôn vẫn là Niết-bàn. (Vì thế) được gọi là ‘danh’ do ý nghĩa tạo ra tên gọi. ‘Namanaṭṭhenā’pi cettha cattāro khandhā nāmaṃ. Te hi ārammaṇābhimukhā namanti. ‘Nāmanaṭṭhena’ sabbampi nāmaṃ. Cattāro hi khandhā ārammaṇe aññamaññaṃ nāmenti. Nibbānaṃ ārammaṇādhipatipaccayatāya attani anavajjadhamme nāmeti. Và ở đây, bốn uẩn cũng được gọi là ‘danh’ do ý nghĩa hướng đến. Thật vậy, chúng hướng về phía đối tượng. (Tất cả pháp) được gọi là ‘danh’ do ý nghĩa làm cho hướng đến. Thật vậy, bốn uẩn làm cho nhau hướng đến đối tượng. Niết-bàn, do là duyên trưởng đối tượng (ārammaṇādhipatipaccaya), làm cho các pháp vô tội hướng đến chính nó. 1318. Avijjābhavataṇhā vaṭṭamūlasamudācāradassanatthaṃ gahitā. 1318. Vô minh và hữu ái được đề cập đến nhằm mục đích chỉ ra nguồn gốc của vòng luân hồi và sự vận hành của nó. 1320. Bhavissati attā ca loko cāti khandhapañcakaṃ attā ca loko cāti gahetvā ‘taṃ bhavissatī’ti gahaṇākārena niviṭṭhā sassatadiṭṭhi. Dutiyā ‘na bhavissatī’ti ākārena niviṭṭhā ucchedadiṭṭhi. 1320. (Tà kiến) ‘Tự ngã và thế giới sẽ tồn tại’ là thường kiến, được thiết lập theo cách chấp thủ rằng ‘điều ấy sẽ tồn tại,’ sau khi đã chấp thủ năm uẩn là tự ngã và thế giới. Tà kiến thứ hai là đoạn kiến, được thiết lập theo cách (chấp thủ) rằng ‘(điều ấy) sẽ không tồn tại.’ 1326. Pubbantaṃ ārabbhāti atītakoṭṭhāsaṃ ārammaṇaṃ karitvā. Iminā brahmajāle āgatā aṭṭhārasa pubbantānudiṭṭhiyo gahitā. Aparantaṃ ārabbhāti anāgatakoṭṭhāsaṃ ārammaṇaṃ karitvā. Iminā tattheva āgatā catucattālīsa aparantānudiṭṭhiyo gahitā. 1326. (Cụm từ) ‘liên quan đến quá khứ’ (pubbantaṃ ārabbha) có nghĩa là lấy phần quá khứ làm đối tượng. Qua cụm từ này, mười tám loại tà kiến liên quan đến quá khứ (pubbantānudiṭṭhi) được đề cập trong kinh Phạm Võng đã được bao gồm. (Cụm từ) ‘liên quan đến tương lai’ (aparantaṃ ārabbha) có nghĩa là lấy phần tương lai làm đối tượng. Qua cụm từ này, bốn mươi bốn loại tà kiến liên quan đến tương lai (aparantānudiṭṭhi) được đề cập trong chính kinh ấy đã được bao gồm. 1332. Dovacassatāniddese sahadhammike vuccamāneti sahadhammikaṃ nāma yaṃ bhagavatā paññattaṃ sikkhāpadaṃ, tasmiṃ vatthuṃ dassetvā āpattiṃ āropetvā ‘idaṃ nāma tvaṃ āpattiṃ āpanno, iṅgha desehi vuṭṭhāhi paṭikarohī’ti vuccamāne. Dovacassāyantiādīsu evaṃ codiyamānassa paṭicodanāya vā appadakkhiṇagāhitāya vā dubbacassa kammaṃ dovacassāyaṃ. Tadeva dovacassantipi vuccati. Tassa bhāvo dovacassiyaṃ. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Vippaṭikūlagāhitāti vilomagāhitā. Vilomagahaṇasaṅkhātena vipaccanīkena sātaṃ assāti vipaccanīkasāto. ‘Paṭāṇikagahaṇaṃ gahetvā ekapadeneva taṃ nissaddamakāsi’nti sukhaṃ paṭilabhantassetaṃ adhivacanaṃ. Tassa bhāvo vipaccanīkasātatā. Ovādaṃ anādiyanavasena anādarassa bhāvo anādariyaṃ. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Anādiyanākāro vā anādaratā. Garuvāsaṃ avasanavasena uppanno agāravabhāvo agāravatā. Sajeṭṭhakavāsaṃ avasanavasena uppanno appaṭissavabhāvo appaṭissavatā. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ [Pg.423] evarūpā dovacassatā nāma vuccati. Atthato panesā tenākārena pavattā cattāro khandhā, saṅkhārakkhandhoyeva vāti. Pāpamittatādīsupi eseva nayo. Dovacassatā pāpamittatādayo hi visuṃ cetasikadhammā nāma natthi. 1332. Trong phần giải về tính khó dạy, (cụm từ) ‘khi được nói lời đúng pháp’ (sahadhammike vuccamāne) có nghĩa là: ‘sahadhammika’ là học giới do đức Thế Tôn chế định; khi học giới ấy được trình bày rõ sự việc và quy kết tội rằng: ‘vị ấy đã phạm tội này, hãy sám hối, hãy ra khỏi tội, hãy sửa chữa,’ lúc được nói như vậy. Trong các từ ‘dovacassāyaṃ’ v.v..., khi bị khiển trách như vậy, hành động của người khó dạy do phản bác lại hoặc do tiếp thu một cách sai trái được gọi là ‘dovacassāyaṃ.’ Chính điều đó cũng được gọi là ‘dovacassanta.’ Trạng thái của nó là ‘dovacassiyaṃ.’ Từ còn lại (dovacassatā) là từ đồng nghĩa của nó. ‘Vippaṭikūlagāhitā’ là sự chấp thủ trái ngược. ‘Vipaccanīkasāto’ là người có sự vui thích trong sự đối kháng, được gọi là sự chấp thủ trái ngược. Đây là tên gọi của người có được sự an lạc khi nghĩ rằng: ‘sau khi nắm lấy sự chấp thủ như cái cọc đối kháng, ta đã làm cho người kia im lặng chỉ bằng một lời nói.’ Trạng thái của người đó là ‘vipaccanīkasātatā.’ Trạng thái không tôn trọng do không chấp nhận lời khuyên là ‘anādariyaṃ.’ Từ còn lại (anādaratā) là từ đồng nghĩa của nó. Hoặc, cách thức không chấp nhận (lời khuyên) là ‘anādaratā.’ Trạng thái không kính trọng phát sinh do không sống gần gũi với bậc đáng kính là ‘agāravatā.’ Trạng thái không vâng lời phát sinh do không sống chung với bậc trưởng thượng là ‘appaṭissavatā.’ (Cụm từ) ‘điều này được gọi là’ (ayaṃ vuccati) có nghĩa là: trạng thái như vậy được gọi là tính khó dạy (dovacassatā). Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa thực tại, đó là bốn (danh) uẩn đã diễn tiến theo cách thức ấy, hoặc chỉ là hành uẩn. Đối với các pháp như thân cận bạn ác (pāpamittatā) v.v... cũng theo phương pháp này. Thật vậy, các pháp như tính khó dạy, thân cận bạn ác v.v... không phải là các tâm sở riêng biệt. 1333. Natthi etesaṃ saddhāti assaddhā; buddhādīni vatthūni na saddahantīti attho. Dussīlāti sīlassa dunnāmaṃ natthi, nissīlāti attho. Appassutāti sutarahitā. Pañca macchariyāni etesaṃ atthīti maccharino. Duppaññāti nippaññā. Sevanakavasena sevanā. Balavasevanā nisevanā. Sabbatobhāgena sevanā saṃsevanā. Upasaggavasena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ. Tīhipi sevanāva kathitā. Bhajanāti upasaṅkamanā. Sambhajanāti sabbatobhāgena bhajanā. Upasaggavasena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ. Bhattīti daḷhabhatti. Sambhattīti sabbatobhāgena bhatti. Upasaggavasena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ. Dvīhipi daḷhabhatti eva kathitā. Taṃsampavaṅkatāti tesu puggalesu kāyena ceva cittena ca sampavaṅkabhāvo; tanninnatā tappoṇatā tappabbhāratāti attho. 1333. ‘Vô tín’ (assaddhā) là vì ‘họ không có đức tin;’ nghĩa là họ không tin vào các đối tượng như đức Phật v.v... ‘Ác giới’ (dussīla): không phải là tên gọi xấu của giới, mà có nghĩa là ‘không có giới’ (nissīla). ‘Thiểu văn’ (appassuta) là người không có sự học hỏi. ‘Bỏn xẻn’ (maccharino) là vì ‘họ có năm loại bỏn xẻn.’ ‘Liệt tuệ’ (duppañña) là người không có trí tuệ. ‘Sevanā’ là sự thân cận theo nghĩa thông thường. ‘Nisevanā’ là sự thân cận mạnh mẽ. ‘Saṃsevanā’ là sự thân cận về mọi phương diện. Hoặc, từ được thêm vào do tiếp đầu ngữ. Cả ba từ đều nói lên sự thân cận. ‘Bhajanā’ là sự gần gũi. ‘Sambhajanā’ là sự gần gũi về mọi phương diện. Hoặc, từ được thêm vào do tiếp đầu ngữ. ‘Bhatti’ là sự gắn bó bền chặt. ‘Sambhatti’ là sự gắn bó về mọi phương diện. Hoặc, từ được thêm vào do tiếp đầu ngữ. Cả hai từ đều nói lên sự gắn bó bền chặt. ‘Taṃsampavaṅkatā’ là trạng thái thiên về những người ấy cả bằng thân và tâm; nghĩa là sự hướng về họ, sự nghiêng về họ, sự xuôi về họ. 1334. Sovacassatādukaniddesopi vuttapaṭipakkhanayena veditabbo. 1334. Phần giải về song đề tính dễ dạy (sovacassatā) cũng nên được hiểu theo phương pháp đối nghịch với (phần giải về tính khó dạy) đã được trình bày. 1336. Pañcapi āpattikkhandhāti mātikāniddesena ‘pārājikaṃ saṅghādisesaṃ pācittiyaṃ pāṭidesanīyaṃ dukkaṭa’nti imā pañca āpattiyo. Sattapi āpattikkhandhāti vinayaniddesena ‘pārājikaṃ saṅghādisesaṃ thullaccayaṃ pācittiyaṃ pāṭidesanīyaṃ dukkaṭaṃ dubbhāsita’nti imā satta āpattiyo. Tattha saha vatthunā tāsaṃ āpattīnaṃ paricchedajānanakapaññā āpattikusalatā nāma. Saha kammavācāya āpattivuṭṭhānaparicchedajānanakapaññā pana āpattivuṭṭhānakusalatā nāma. 1336. Năm uẩn tội là: theo sự chỉ dẫn trong Mātikā (Đề mục), năm tội này là ‘pārājika (bất cộng trụ), saṅghādisesa (tăng tàn), pācittiya (ưng đối trị), pāṭidesanīya (ưng phát lồ), dukkaṭa (tác ác)’. Bảy uẩn tội là: theo sự chỉ dẫn trong tạng Luật, bảy tội này là ‘pārājika (bất cộng trụ), saṅghādisesa (tăng tàn), thullaccaya (trọng tội), pācittiya (ưng đối trị), pāṭidesanīya (ưng phát lồ), dukkaṭa (tác ác), dubbhāsita (ác khẩu)’. Trong đó, trí tuệ biết được sự phân định các tội ấy cùng với vật (căn nguyên) được gọi là thiện xảo về tội. Còn trí tuệ biết được sự phân định về việc xuất tội cùng với yết-ma văn được gọi là thiện xảo về việc xuất tội. 1338. Samāpajjitabbato samāpatti. Saha parikammena appanāparicchedajānanakapaññā pana samāpattikusalatā nāma. ‘Cande vā sūriye vā nakkhatte vā ettakaṃ ṭhānaṃ gate vuṭṭhahissāmī’ti avirajjhitvā tasmiṃyeva samaye vuṭṭhānakapaññāya atthitāya samāpattivuṭṭhānakusalatā nāma. 1338. Do nên chứng đạt nên gọi là sự chứng đắc (samāpatti). Còn trí tuệ biết được sự phân định về an chỉ định cùng với sự chuẩn bị được gọi là thiện xảo về sự chứng đắc. Do có trí tuệ về việc xuất định vào ngay thời điểm ấy mà không sai lệch (với ý nghĩ rằng): ‘Khi mặt trăng, hoặc mặt trời, hoặc các vì sao đi đến vị trí chừng ấy, ta sẽ xuất định,’ nên được gọi là thiện xảo về việc xuất khỏi sự chứng đắc. 1340. Aṭṭhārasannaṃ [Pg.424] dhātūnaṃ uggahamanasikārasavanadhāraṇaparicchedajānanakapaññā dhātukusalatā nāma. Tāsaṃyeva uggahamanasikārajānanakapaññā manasikārakusalatā nāma. 1340. Trí tuệ biết học thuộc, tác ý, lắng nghe, ghi nhớ, và phân định mười tám giới được gọi là thiện xảo về giới. Trí tuệ biết học thuộc và tác ý về chính các giới ấy được gọi là thiện xảo về tác ý. 1342. Dvādasannaṃ āyatanānaṃ uggahamanasikārasavanadhāraṇaparicchedajānanakapaññā latā nāma. Tīsupi vā etāsu kusalatāsu uggaho manasikāro savanaṃ sammasanaṃ paṭivedho paccavekkhaṇāti sabbaṃ vaṭṭati. Tattha savanauggahapaccavekkhaṇā lokiyā, paṭivedho lokuttaro. Sammasanamanasikārā lokiyalokuttaramissakā. ‘Avijjāpaccayā saṅkhārā’tiādīni (vibha. aṭṭha. 225) paṭiccasamuppādavibhaṅge āvibhavissanti. ‘Iminā pana paccayena idaṃ hotī’ti jānanakapaññā paṭiccasamuppādakusalatā nāma. 1342. Trí tuệ biết học thuộc, tác ý, lắng nghe, ghi nhớ, và phân định mười hai xứ được gọi là thiện xảo về xứ. Hoặc trong cả ba sự thiện xảo này, tất cả các pháp như học thuộc, tác ý, lắng nghe, thẩm sát, liễu ngộ, phản khán đều thích hợp. Trong đó, lắng nghe, học thuộc, và phản khán là (trí tuệ) hiệp thế; liễu ngộ là (trí tuệ) siêu thế; thẩm sát và tác ý là (trí tuệ) hỗn hợp hiệp thế và siêu thế. Các câu như ‘Vô minh duyên hành’ v.v... sẽ được hiển thị rõ trong Phân Tích về Lý Duyên Khởi. Còn trí tuệ biết rằng ‘Do duyên này, pháp này sanh khởi’ được gọi là thiện xảo về lý duyên khởi. 1344. Ṭhānāṭṭhānakusalatādukaniddese hetū paccayāti ubhayampetaṃ aññamaññavevacanaṃ. Cakkhupasādo hi rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjanakassa cakkhuviññāṇassa hetu ceva paccayo ca. Tathā sotapasādādayo sotaviññāṇādīnaṃ, ambabījādīni ca ambaphalādīnaṃ. Dutiyanaye ye ye dhammāti visabhāgapaccayadhammānaṃ nidassanaṃ. Yesaṃ yesanti visabhāgapaccayasamuppannadhammanidassanaṃ. Na hetū na paccayāti cakkhupasādo saddaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjanakassa sotaviññāṇassa na hetu na paccayo. Tathā sotapasādādayo avasesaviññāṇādīnaṃ. Ambādayo ca tālādīnaṃ uppattiyāti evamattho veditabbo. 1344. Trong phần giải thích về cặp thiện xảo xứ và phi xứ, ‘nhân’ và ‘duyên’, cả hai từ này là đồng nghĩa với nhau. Quả vậy, nhãn thần kinh vừa là nhân, vừa là duyên của nhãn thức sanh khởi do lấy sắc làm đối tượng. Tương tự, nhĩ thần kinh v.v... đối với nhĩ thức v.v...; và hạt xoài v.v... đối với quả xoài v.v... Trong phương pháp thứ hai (phi xứ), cụm từ ‘bất cứ pháp nào’ là sự chỉ rõ các pháp duyên không tương ứng. Cụm từ ‘của bất cứ pháp nào’ là sự chỉ rõ các pháp được sanh khởi từ duyên không tương ứng. ‘Không phải nhân, không phải duyên’ (có nghĩa là): nhãn thần kinh không phải là nhân, không phải là duyên của nhĩ thức sanh khởi do lấy thanh làm đối tượng. Tương tự, nhĩ thần kinh v.v... đối với các thức còn lại v.v...; và hạt xoài v.v... đối với sự sanh khởi của cây thốt nốt v.v... Ý nghĩa nên được hiểu như vậy. 1346. Ajjavamaddavaniddese nīcacittatāti padamattameva viseso. Tassattho – mānābhāvena nīcaṃ cittaṃ assāti nīcacitto. Nīcacittassa bhāvo nīcacittatā. Sesaṃ cittujukatācittamudutānaṃ padabhājanīye āgatameva. 1346. Trong phần giải thích về sự ngay thẳng và nhu thuận, chỉ có từ ‘nīcacittatā’ (tâm khiêm hạ) là khác biệt. Ý nghĩa của nó là: do không có ngã mạn, người có tâm khiêm hạ được gọi là ‘nīcacitto’. Trạng thái của người có tâm khiêm hạ là ‘nīcacittatā’. Phần còn lại đã được đề cập trong phần phân tích từ của ‘tâm ngay thẳng’ và ‘tâm nhu thuận’. 1348. Khantiniddese khamanakavasena khanti. Khamanākāro khamanatā. Adhivāsenti etāya, attano upari āropetvā vāsenti, na paṭibāhanti, na paccanīkatāya tiṭṭhantīti adhivāsanatā. Acaṇḍikassa bhāvo acaṇḍikkaṃ. Anasuropoti asuropo vuccati na sammāropitattā duruttavacanaṃ. Tappaṭipakkhato anasuropo suruttavācāti attho. Evamettha phalūpacārena [Pg.425] kāraṇaṃ niddiṭṭhaṃ. Attamanatā cittassāti somanassavasena cittassa sakamanatā, attano cittasabhāvoyeva, na byāpannacittatāti attho. 1348. Trong phần giải thích về nhẫn nại, do có tính chất chịu đựng nên gọi là nhẫn nại (khanti). Cách thức chịu đựng là khamanatā. Do pháp này, họ chịu đựng, tức là họ đặt lên trên mình và an trú, họ không ngăn cản, không đứng ở vị thế đối nghịch, nên gọi là sự kham nhẫn (adhivāsanatā). Trạng thái của người không hung dữ là acaṇḍikkaṃ. Trong từ ‘anasuropa’, lời nói ác được gọi là ‘asuropa’ vì nó không được đặt lên một cách đúng đắn. Do đối nghịch với điều đó, ‘anasuropa’ có nghĩa là lời nói tốt đẹp. Như vậy, ở đây nhân được chỉ ra bằng cách nói ẩn dụ về quả. ‘Sự hoan hỷ của tâm’ có nghĩa là: do có hỷ, tâm có trạng thái của chính nó, chính là bản chất của tâm mình, không phải là tâm sân hận. 1349. Soraccaniddese kāyiko avītikkamoti tividhaṃ kāyasucaritaṃ. Vācasiko avītikkamoti catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ. Kāyikavācasikoti iminā kāyavacīdvārasamuṭṭhitaṃ ājīvaṭṭhamakasīlaṃ pariyādiyati. Idaṃ vuccati soraccanti idaṃ pāpato suṭṭhu oratattā soraccaṃ nāma vuccati. Sabbopi sīlasaṃvaroti idaṃ yasmā na kevalaṃ kāyavācāheva anācāraṃ ācarati manasāpi ācarati eva, tasmā mānasikasīlaṃ pariyādāya dassetuṃ vuttaṃ. 1349. Trong phần giải thích về sự nhu mì, ‘sự không vi phạm về thân’ là ba loại thân thiện nghiệp. ‘Sự không vi phạm về khẩu’ là bốn loại khẩu thiện nghiệp. Bằng cụm từ ‘thuộc về thân và khẩu’ này, giới thứ tám là chánh mạng khởi lên từ thân môn và khẩu môn được bao gồm. ‘Điều này được gọi là sự nhu mì’ (có nghĩa là): điều này được gọi là ‘soracca’ (nhu mì) vì đã khéo tránh xa điều ác. Cụm từ ‘tất cả sự thu thúc trong giới’ được nói đến là vì người ta không chỉ hành xử bất chính bằng thân và khẩu mà còn hành xử bằng ý nữa, do đó, điều này được nói để chỉ rõ, bao gồm cả giới thuộc về ý. 1350. Sākhalyaniddese aṇḍakāti yathā sadose rukkhe aṇḍakāni uṭṭhahanti, evaṃ sadosatāya khuṃsanavambhanādivacanehi aṇḍakā jātā. Kakkasāti pūtikā sā yathā nāma pūtirukkho kakkaso hoti paggharitacuṇṇo evaṃ kakkasā hoti. Sotaṃ ghaṃsayamānā viya pavisati. Tena vuttaṃ ‘kakkasā’ti. Parakaṭukāti paresaṃ kaṭukā amanāpā dosajananī. Parābhisajjanīti kuṭilakaṇṭakasākhā viya cammesu vijjhitvā paresaṃ abhisajjanī, gantukāmānampi gantuṃ adatvā lagganakārī. Kodhasāmantāti kodhassa āsannā. Asamādhisaṃvattanikāti appanāsamādhissa vā upacārasamādhissa vā asaṃvattanikā. Iti sabbānevetāni sadosavācāya vevacanāni. Tathārūpiṃ vācaṃ pahāyāti idaṃ pharusavācaṃ appajahitvā ṭhitassa antarantare pavattāpi saṇhavācā asaṇhavācā eva nāmāti dīpanatthaṃ vuttaṃ. 1350. Trong phần giải thích về lời nói thân ái, ‘aṇḍakā’ (như cục u) có nghĩa là: giống như các cục u nổi lên trên cây có khuyết tật, cũng vậy, do có lỗi, (lời nói) như cục u được sanh ra từ những lời mắng nhiếc, chê bai v.v... ‘Kakkasā’ (thô ráp) có nghĩa là: giống như cây mục nát thì thô ráp và có bột rơi rụng, cũng vậy, lời nói ấy thô ráp; nó đi vào (tai) như thể đang chà xát tai. Vì thế, được nói là ‘thô ráp’. ‘Parakaṭukā’ (làm khổ người khác) có nghĩa là: gây cay đắng cho người khác, không vừa ý, làm sanh khởi sân hận. ‘Parābhisajjanī’ (làm dính mắc người khác) có nghĩa là: giống như cành gai cong đâm vào da, nó đâm chọc và làm dính mắc người khác; nó níu kéo, không cho đi ngay cả những người muốn đi. ‘Kodhasāmantā’ (gần gũi với sân hận) có nghĩa là: gần với sân hận. ‘Asamādhisaṃvattanikā’ (không dẫn đến định) có nghĩa là: không dẫn đến an chỉ định hoặc cận hành định. Như vậy, tất cả những từ này đều là đồng nghĩa của lời nói có lỗi. Cụm từ ‘từ bỏ lời nói như vậy’ được nói để chỉ rõ rằng: đối với người chưa từ bỏ lời nói thô ác, lời nói tế nhị dù được nói xen kẽ cũng không được gọi là lời nói tế nhị. Neḷāti eḷaṃ vuccati doso. Nāssā eḷanti neḷā; niddosāti attho. ‘‘Neḷaṅgo setapacchādo’’ti (udā. 65; saṃ. ni. 4.347; peṭako. 25) ettha vuttaneḷaṃ viya. Kaṇṇasukhāti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā, sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti. Atthamadhuratāya sarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemanīyā. Hadayaṃ gacchati, appaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā. Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī. Pure saṃvaḍḍhanārī viya sukumārātipi porī. Purassa esātipi porī; nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Nagaravāsino hi [Pg.426] yuttakathā honti. Pitimattaṃ pitāti bhātimattaṃ bhātāti vadanti. Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā. Kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuḍḍhikarāti bahujanamanāpā. Yā tatthāti yā tasmiṃ puggale. Saṇhavācatāti maṭṭhavācatā. Sakhilavācatāti muduvācatā. Apharusavācatāti akakkhaḷavācatā. Về từ ‘neḷā’: ‘eḷaṃ’ được gọi là lỗi lầm. ‘Nāssā eḷaṃ’ (không có lỗi lầm cho lời nói ấy) nên là ‘neḷā’; có nghĩa là không có lỗi lầm. Giống như từ ‘neḷa’ được nói ở đây: “Neḷaṅgo setapacchādo” (có các chi phần không lỗi lầm, được che phủ bởi màu trắng). ‘Kaṇṇasukhā’ (dễ chịu cho tai) là vì sự ngọt ngào của văn tự nên dễ chịu cho tai, không làm phát sanh sự đau tai giống như bị kim đâm. Vì sự ngọt ngào của ý nghĩa, không làm phát sanh sự tức giận trong thân mà làm phát sanh sự mến thương, nên gọi là ‘pemanīyā’ (đáng mến). Đi vào trái tim, đi vào tâm một cách dễ dàng không bị cản trở, nên gọi là ‘hadayaṅgamā’ (đi vào lòng). Vì sự viên mãn các phẩm chất nên có ở thành thị, nên gọi là ‘porī’ (thuộc thành thị). Cũng là ‘porī’ vì tinh tế giống như người phụ nữ được nuôi dưỡng ở thành thị. Cũng là ‘porī’ vì ‘purassa esā’ (lời nói này của thành thị); có nghĩa là lời nói của thị dân. Vì rằng, thị dân là những người có lời nói hợp lý. Họ nói ‘cha’ chỉ ở mức độ là cha, nói ‘anh’ chỉ ở mức độ là anh. Lời nói như vậy được nhiều người yêu thích, nên gọi là ‘bahujanakantā’ (được nhiều người yêu thích). Chính vì được yêu thích nên làm hài lòng nhiều người, làm cho tâm tăng trưởng, nên gọi là ‘bahujanamanāpā’ (làm hài lòng nhiều người). ‘Yā tattha’ (lời nói nào ở đó) có nghĩa là lời nói nào ở nơi người ấy. ‘Saṇhavācatā’ (lời nói tao nhã) có nghĩa là lời nói được trau chuốt. ‘Sakhilavācatā’ (lời nói thân mật) có nghĩa là lời nói mềm mỏng. ‘Apharusavācatā’ (lời nói không thô lỗ) có nghĩa là lời nói không cộc cằn. 1351. Paṭisanthāraniddese āmisapaṭisanthāroti āmisaalābhena attanā saha paresaṃ chiddaṃ yathā pihitaṃ hoti paṭicchannaṃ evaṃ āmisena paṭisantharaṇaṃ. Dhammapaṭisanthāroti dhammassa appaṭilābhena attanā saha paresaṃ chiddaṃ yathā pihitaṃ hoti paṭicchannaṃ, evaṃ dhammena paṭisantharaṇaṃ. Paṭisanthārako hotīti dveyeva hi lokasannivāsassa chiddāni, tesaṃ paṭisanthārako hoti. Āmisapaṭisanthārena vā dhammapaṭisanthārena vāti iminā duvidhena paṭisanthārena paṭisanthārako hoti, paṭisantharati, nirantaraṃ karoti. Trong phần giải thích về sự tiếp đãi, sự tiếp đãi bằng vật chất là sự vá víu bằng vật chất theo cách mà sự thiếu thốn của người khác cùng với bản thân do không nhận được vật chất được lấp đầy, được che đậy. Sự tiếp đãi bằng Pháp là sự vá víu bằng Pháp theo cách mà sự thiếu thốn của người khác cùng với bản thân do không nhận được Pháp được lấp đầy, được che đậy. Người tiếp đãi là người vá víu những thiếu thốn ấy, vì quả thật chỉ có hai sự thiếu thốn của cộng đồng thế gian. Bằng sự tiếp đãi bằng vật chất hoặc bằng sự tiếp đãi bằng Pháp, bằng hai loại tiếp đãi này, vị ấy trở thành người tiếp đãi, vị ấy tiếp đãi, làm cho không có khoảng cách. Tatrāyaṃ ādito paṭṭhāya kathā – paṭisanthārakena hi bhikkhunā āgantukaṃ āgacchantaṃ disvāva paccuggantvā pattacīvaraṃ gahetabbaṃ, āsanaṃ dātabbaṃ, tālavaṇṭena bījitabbaṃ, pādā dhovitvā makkhetabbā, sappiphāṇite sati bhesajjaṃ dātabbaṃ, pānīyena pucchitabbo, āvāso paṭijaggitabbo. Evaṃ ekadesena āmisapaṭisanthāro kato nāma hoti. 1351. Ở đây, đây là câu chuyện từ lúc ban đầu: Quả vậy, vị tỳ khưu tiếp đãi, ngay khi thấy vị khách đang đến, nên đi ra đón, nhận lấy y bát, nên dâng chỗ ngồi, nên quạt bằng quạt lá cọ, nên rửa chân rồi xoa dầu, nếu có bơ và đường phèn thì nên dâng thuốc, nên hỏi về nước uống, nên dọn dẹp chỗ ở. Như vậy, sự tiếp đãi bằng vật chất được xem là đã thực hiện một phần. Sāyaṃ pana navakatarepi attano upaṭṭhānaṃ anāgateyeva, tassa santikaṃ gantvā nisīditvā avisaye apucchitvā tassa visaye pañho pucchitabbo. ‘Tumhe katarabhāṇakā’ti apucchitvā tumhākaṃ ‘ācariyupajjhāyā kataraṃ ganthaṃ vaḷañjentī’ti pucchitvā pahonakaṭṭhāne pañho pucchitabbo. Sace kathetuṃ sakkoti iccetaṃ kusalaṃ. No ce sakkoti sayaṃ kathetvā dātabbaṃ. Evaṃ ekadesena dhammapaṭisanthāro kato nāma hoti. Lại nữa, vào buổi chiều, ngay cả khi vị tỳ khưu mới hơn chưa đến nơi phục vụ của mình, nên đến gần vị ấy, ngồi xuống, không hỏi về lĩnh vực không phải của vị ấy, mà nên hỏi một câu hỏi trong lĩnh vực của vị ấy. Không hỏi rằng: ‘Quý vị là người tụng đọc tạng nào?’ mà nên hỏi rằng: ‘Các vị thầy và tế độ sư của quý vị thường dùng kinh sách nào?’, nên hỏi một câu hỏi ở điểm mà vị ấy có khả năng trả lời. Nếu vị ấy có thể nói, điều đó là tốt. Nếu không thể, chính mình nên nói và trao cho. Như vậy, sự tiếp đãi bằng Pháp được xem là đã thực hiện một phần. Sace attano santike vasati taṃ ādāya nibaddhaṃ piṇḍāya caritabbaṃ. Sace gantukāmo hoti punadivase gamanasabhāgena taṃ ādāya ekasmiṃ gāme piṇḍāya caritvā uyyojetabbo. Sace aññasmiṃ disābhāge bhikkhū nimantitā honti taṃ bhikkhuṃ icchamānaṃ ādāya gantabbaṃ. ‘Na [Pg.427] mayhaṃ esā disā sabhāgā’ti gantuṃ anicchante sesabhikkhū pesetvā taṃ ādāya piṇḍāya caritabbaṃ. Attanā laddhāmisaṃ tassa dātabbaṃ. Evaṃ ‘āmisapaṭisanthāro’ kato nāma hoti. Nếu vị ấy ở gần mình, nên cùng vị ấy thường xuyên đi khất thực. Nếu vị ấy muốn đi, vào ngày hôm sau, nên cùng vị ấy đi khất thực trong một ngôi làng theo hướng phù hợp với cuộc hành trình rồi tiễn vị ấy đi. Nếu các tỳ khưu được mời ở một phương khác, nếu vị tỳ khưu ấy muốn đi, nên cùng vị ấy đi. Khi vị ấy không muốn đi, nói rằng: ‘Phương này không thuận tiện cho tôi’, nên gửi các tỳ khưu còn lại đi và cùng vị ấy đi khất thực. Vật thực mình nhận được nên trao cho vị ấy. Như vậy, ‘sự tiếp đãi bằng vật chất’ được xem là đã thực hiện. Āmisapaṭisanthārakena pana attanā laddhaṃ kassa dātabbanti? Āgantukassa tāva dātabbaṃ. Sace gilāno vā avassiko vā atthi, tesampi dātabbaṃ. Ācariyupajjhāyānaṃ dātabbaṃ. Bhaṇḍagāhakassa dātabbaṃ. Sārāṇīyadhammapūrakena pana satavārampi sahassavārampi āgatāgatānaṃ therāsanato paṭṭhāya dātabbaṃ. Paṭisanthārakena pana yena yena na laddhaṃ, tassa tassa dātabbaṃ. Bahigāmaṃ nikkhamitvā jiṇṇakaṃ vā anāthaṃ bhikkhuṃ vā bhikkhuniṃ vā disvā tesampi dātabbaṃ. Lại nữa, người tiếp đãi bằng vật chất nên trao vật mình nhận được cho ai? Trước hết, nên trao cho vị khách. Nếu có vị tỳ khưu bị bệnh hoặc chưa an cư, cũng nên trao cho các vị ấy. Nên trao cho các vị thầy và tế độ sư. Nên trao cho người giữ đồ đạc. Lại nữa, người thực hành các pháp hòa ái, dù một trăm lần hay một ngàn lần, nên trao cho những người đến và đến, bắt đầu từ chỗ ngồi của vị trưởng lão. Lại nữa, người tiếp đãi nên trao cho bất cứ ai chưa nhận được. Sau khi đi ra ngoài làng, thấy một vị tỳ khưu hay tỳ khưu ni già yếu hoặc không nơi nương tựa, cũng nên trao cho các vị ấy. Tatridaṃ vatthu – corehi kira guttasālagāme pahate taṅkhaṇaññeva ekā nirodhato vuṭṭhitā khīṇāsavattherī daharabhikkhuniyā bhaṇḍakaṃ gāhāpetvā mahājanena saddhiṃ maggaṃ paṭipajjitvā ṭhitamajjhanhike nakulanagaragāmadvāraṃ patvā rukkhamūle nisīdi. Tasmiṃ samaye kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero nakulanagaragāme piṇḍāya caritvā nikkhanto theriṃ disvā bhattena āpucchi. Sā ‘patto me natthī’ti āha. Thero ‘imināva bhuñjathā’ti saha pattena adāsi. Therī bhattakiccaṃ katvā pattaṃ dhovitvā therassa datvā āha – ‘ajja tāva bhikkhācārena kilamissatha, ito paṭṭhāya pana vo bhikkhācāraparittāso nāma na bhavissati, tātā’ti. Tato paṭṭhāya therassa ūnakahāpaṇagghanako piṇḍapāto nāma na uppannapubbo. Ayaṃ ‘āmisapaṭisanthāro’ nāma. Ở đây có câu chuyện này: Tương truyền, khi làng Guttasāla bị bọn cướp tấn công, ngay lúc ấy, một vị trưởng lão ni A-la-hán vừa xuất khỏi diệt thọ tưởng định, đã bảo một tỳ khưu ni trẻ mang lấy đồ đạc, rồi cùng với đám đông dân chúng lên đường. Vào lúc giữa trưa, khi đến cổng làng Nakulanagara, vị ấy ngồi dưới một gốc cây. Vào lúc ấy, trưởng lão Mahānāga, trú tại Kāḷavallimaṇḍapa, sau khi đi khất thực trong làng Nakulanagara đi ra, thấy vị trưởng lão ni liền mời dùng vật thực. Vị ấy nói: ‘Tôi không có bát’. Vị trưởng lão nói: ‘Xin ngài hãy dùng với chính cái này’, rồi trao cho cùng với cái bát. Vị trưởng lão ni sau khi dùng bữa xong, rửa bát, trao lại cho vị trưởng lão và nói: ‘Này hiền giả, hôm nay ngài sẽ phải mệt nhọc vì đi khất thực, nhưng kể từ nay trở đi, sự mệt nhọc vì đi khất thực sẽ không còn xảy đến với ngài nữa.’ Kể từ đó, chưa từng có vật thực khất thực nào trị giá dưới một kahāpaṇa phát sinh đến vị trưởng lão. Đây được gọi là ‘sự tiếp đãi bằng vật chất’. Imaṃ paṭisanthāraṃ katvā bhikkhunā saṅgahapakkhe ṭhatvā tassa bhikkhuno kammaṭṭhānaṃ kathetabbaṃ, dhammo vācetabbo, kukkuccaṃ vinodetabbaṃ, uppannaṃ kiccaṃ karaṇīyaṃ kātabbaṃ, abbhānavuṭṭhānamānattaparivāsā dātabbā. Pabbajjāraho pabbājetabbo upasampadāraho upasampādetabbo. Bhikkhuniyāpi attano santike upasampadaṃ ākaṅkhamānāya kammavācaṃ kātuṃ vaṭṭati. Ayaṃ ‘dhammapaṭisanthāro’ nāma. Sau khi thực hiện sự tiếp đãi này, vị tỳ khưu nên đứng trên lập trường hỗ trợ, nên thuyết đề mục thiền định cho vị tỳ khưu ấy, nên đọc tụng Pháp, nên xua tan sự hối tiếc, nên làm công việc cần làm đã phát sanh, nên ban cho sự phục hồi, sự phục vị, sự biệt trú và sự hành phạt. Người đáng cho xuất gia nên được cho xuất gia, người đáng cho thọ cụ túc nên được cho thọ cụ túc. Vị tỳ khưu ni cũng được phép thực hiện yết-ma cho người nữ mong muốn thọ cụ túc gần mình. Đây được gọi là ‘sự tiếp đãi bằng Pháp’. Imehi [Pg.428] dvīhi paṭisanthārehi paṭisanthārako bhikkhu anuppannaṃ lābhaṃ uppādeti, uppannaṃ thāvaraṃ karoti, sabhayaṭṭhāne attano jīvitaṃ rakkhati coranāgarañño pattaggahaṇahattheneva aggaṃ gahetvā patteneva bhattaṃ ākiranto thero viya. Aladdhalābhuppādane pana ito palāyitvā paratīraṃ gatena mahānāgaraññā ekassa therassa santike saṅgahaṃ labhitvā puna āgantvā rajje patiṭṭhitena setambaṅgaṇe yāvajīvaṃ pavattitaṃ mahābhesajjadānavatthu kathetabbaṃ. Uppannalābhathāvarakaraṇe dīghabhāṇakaabhayattherassa hatthato paṭisanthāraṃ labhitvā cetiyapabbate corehi bhaṇḍakassa aviluttabhāve vatthu kathetabbaṃ. Vị tỳ khưu tiếp đãi bằng hai sự tiếp đãi này làm cho lợi lộc chưa sanh được sanh khởi, làm cho (lợi lộc) đã sanh được bền vững, bảo vệ mạng sống của mình ở nơi nguy hiểm, giống như vị trưởng lão đã lấy phần thượng vị bằng chính tay cầm bát rồi dùng chính cái bát ấy mà đổ vật thực cho vị vua Nāga nổi loạn. Hơn nữa, về việc làm cho lợi lộc chưa được có thể sanh khởi, nên kể câu chuyện về sự cúng dường thuốc men to lớn được thực hiện suốt đời ở Setambaṅgaṇa bởi vua Mahānāga, người đã chạy trốn khỏi nơi đây đến bờ bên kia, đã nhận được sự hỗ trợ nơi một vị trưởng lão, sau khi trở lại đã an vị trong vương quốc. Về việc làm cho lợi lộc đã sanh được bền vững, nên kể câu chuyện về việc tài sản không bị bọn cướp cướp đoạt ở núi Cetiyapabbata, sau khi đã nhận được sự tiếp đãi từ tay của trưởng lão Dīghabhāṇaka Abhaya. 1352. Indriyesu aguttadvāratāniddese cakkhunā rūpaṃ disvāti kāraṇavasena cakkhūti laddhavohārena rūpadassanasamatthena cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā. Porāṇā panāhu – ‘‘cakkhu rūpaṃ na passati, acittakattā; cittaṃ na passati, acakkhukattā; dvārārammaṇasaṅghaṭṭanena pana pasādavatthukena cittena passati. Īdisī panesā ‘dhanunā vijjatī’tiādīsu viya sasambhārakathā nāma hoti. Tasmā cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā’’ti ayamevettha atthoti. Nimittaggāhīti itthipurisanimittaṃ vā subhanimittādikaṃ vā kilesavatthubhūtaṃ nimittaṃ chandarāgavasena gaṇhāti, diṭṭhamatteyeva na saṇṭhāti. Anubyañjanaggāhīti kilesānaṃ anubyañjanato pākaṭabhāvakaraṇato anubyañjananti laddhavohāraṃ hatthapādasitahasitakathitaālokitavilokitādibhedaṃ ākāraṃ gaṇhāti. Yatvādhikaraṇamenantiādimhi yaṃkāraṇā yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetu, etaṃ puggalaṃ satikavāṭena cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ apihitacakkhudvāraṃ hutvā viharantaṃ ete abhijjhādayo dhammā anvāssaveyyuṃ anubandheyyuṃ ajjhotthareyyuṃ. Tassa saṃvarāya na paṭipajjatīti tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāya na paṭipajjati. Evaṃbhūtoyeva ca na rakkhati cakkhundriyaṃ, na cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatīti vuccati. 1352. Trong phần chỉ dẫn về việc không phòng hộ các căn, (cụm từ) ‘sau khi thấy sắc bằng mắt’ (có nghĩa là) sau khi thấy sắc bằng nhãn thức, vốn có khả năng thấy sắc, được gọi là ‘mắt’ theo cách dùng chỉ nguyên nhân. Hơn nữa, các vị xưa đã nói: “Mắt không thấy sắc, vì không phải là tâm; tâm không thấy sắc, vì không phải là mắt; nhưng người ta thấy bằng tâm có vật nền là sắc thần kinh, do sự va chạm giữa cửa và đối tượng. Lời nói như thế này được gọi là ‘lời nói bao gồm các thành phần phụ thuộc’ giống như trong các trường hợp ‘bắn bằng cung,’ v.v… Do đó, ‘sau khi thấy sắc bằng nhãn thức’ chính là ý nghĩa ở đây.” ‘Nắm bắt tướng’ là nắm bắt tướng làm nền tảng cho phiền não, hoặc là tướng nam tướng nữ, hoặc là tịnh tướng, v.v… do tác động của dục và tham, không dừng lại ở mức độ chỉ thấy. ‘Nắm bắt tướng phụ’ là nắm bắt tướng mạo có nhiều loại khác nhau như tay, chân, nụ cười, tiếng cười, lời nói, cái nhìn thẳng, cái liếc nhìn, v.v… vốn được gọi là ‘tướng phụ’ vì nó làm cho các phiền não biểu hiện rõ ràng, từ việc làm cho hiện rõ. Trong câu bắt đầu bằng ‘Yatvādhikaraṇamenanti,’ (có nghĩa là) do nguyên nhân nào, do không phòng hộ nhãn căn nào, mà những pháp này là tham ái, v.v… sẽ tuôn vào, sẽ theo đuổi, sẽ bao trùm người này, là người sống với nhãn căn không được phòng hộ, với nhãn môn không được đóng lại bằng cánh cửa niệm. ‘Không thực hành để phòng hộ nó’ có nghĩa là không thực hành để đóng nhãn căn ấy bằng cánh cửa niệm. Và chính người như vậy được nói là ‘không bảo vệ nhãn căn, không thực hành sự phòng hộ trong nhãn căn.’” Tattha kiñcāpi cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi, na hi cakkhupasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhassaccaṃ vā uppajjati. Apica yadā rūpārammaṇaṃ [Pg.429] cakkhussa āpāthamāgacchati tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati. Tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ, tato vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ, tato vipākāhetukamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ, tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati. Tadanantaraṃ javanaṃ javati. Tatrāpi neva bhavaṅgasamaye na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye saṃvaro vā asaṃvaro vā atthi. Javanakkhaṇe pana dussīlyaṃ vā muṭṭhassaccaṃ vā aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati, asaṃvaro hoti. Ở đây, mặc dù trong nhãn căn không có sự phòng hộ hay không phòng hộ, vì niệm hay thất niệm không sanh khởi dựa vào sắc thần kinh của mắt. Hơn nữa, khi đối tượng sắc đi vào tầm của mắt, lúc ấy sau khi tâm hộ kiếp sanh khởi và diệt đi hai lần, ý giới duy tác thực hiện phận sự hướng môn sanh khởi rồi diệt đi. Sau đó, nhãn thức (thực hiện) phận sự thấy, sau đó ý giới quả (thực hiện) phận sự tiếp thâu, sau đó ý thức giới quả vô nhân (thực hiện) phận sự suy đạc, sau đó ý thức giới duy tác vô nhân thực hiện phận sự đoán định sanh khởi rồi diệt đi. Ngay sau đó, tâm tốc hành chạy. Ở đó cũng vậy, sự phòng hộ hay không phòng hộ không có vào lúc tâm hộ kiếp, cũng không có vào lúc của một trong các tâm như hướng môn, v.v… Nhưng vào sát-na tốc hành, sự không có giới hạnh, hoặc thất niệm, hoặc vô minh, hoặc không nhẫn nại, hoặc lười biếng sanh khởi, (đó) là sự không phòng hộ. Evaṃ honto pana so ‘cakkhundriye asaṃvaro’ti vuccati. Kasmā? Yasmā tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti, bhavaṅgampi, āvajjanādīnipi vīthicittāni. Yathā kiṃ? Yathā nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo susaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti. Nagaradvārena hi pavisitvā corā yadicchakaṃ kareyyuṃ. Evameva javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti, bhavaṅgampi, āvajjanādīnipi vīthicittānīti. Nhưng khi xảy ra như vậy, nó được gọi là ‘sự không phòng hộ trong nhãn căn.’ Tại sao? Bởi vì khi có sự không phòng hộ ấy, cửa (căn) cũng không được bảo vệ, tâm hộ kiếp cũng vậy, và các tâm lộ cũng như hướng môn, v.v… cũng vậy. Giống như gì? Giống như trong một thành phố, khi bốn cổng không được canh gác, mặc dù các cửa nhà, cổng thành, phòng ốc, v.v… bên trong được canh gác kỹ lưỡng, tuy nhiên tất cả tài sản bên trong thành phố đều không được bảo vệ, không được che chở. Vì những tên cướp, sau khi vào qua cổng thành, có thể làm bất cứ điều gì chúng muốn. Cũng vậy, khi sự không có giới hạnh, v.v… sanh khởi trong tâm tốc hành, khi có sự không phòng hộ ấy, cửa (căn) cũng không được bảo vệ, tâm hộ kiếp cũng vậy, và các tâm lộ cũng như hướng môn, v.v… cũng vậy. Sotena saddaṃ sutvātiādīsupi eseva nayo. Yā imesanti evaṃ saṃvaraṃ anāpajjantassa imesaṃ channaṃ indriyānaṃ yā agutti yā agopanā yo anārakkho yo asaṃvaro, athakanaṃ, apidahananti attho. Trong các trường hợp như ‘sau khi nghe tiếng bằng tai,’ v.v… cũng có cùng phương pháp này. (Cụm từ) ‘Yā imesaṃ’ có nghĩa là: đối với người không thực hành sự phòng hộ như vậy, sự không bảo vệ, sự không che chở, sự không canh gác, sự không phòng hộ nào đối với sáu căn này, (đó là) sự không đóng lại, sự không đậy lại. 1353. Bhojane amattaññutāniddese idhekaccoti imasmiṃ sattaloke ekacco. Appaṭisaṅkhāti paṭisaṅkhānapaññāya ajānitvā anupadhāretvā. Ayonisoti anupāyena. Āhāranti asitapītādiajjhoharaṇīyaṃ. Āhāretīti paribhuñjati ajjhoharati. Davāyātiādi anupāyadassanatthaṃ vuttaṃ. Anupāyena hi āhārento davatthāya madatthāya maṇḍanatthāya vibhūsanatthāya vā āhāreti, no idamatthitaṃ paṭicca. Yā tattha asantuṭṭhitāti yā tasmiṃ ayoniso āhāraparibhoge asantussanā asantuṭṭhibhāvo. Amattaññutāti amattaññubhāvo, pamāṇasaṅkhātāya mattāya ajānanaṃ. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ apaccavekkhitaparibhogavasena pavattā bhojane amattaññutā nāma vuccati. 1353. Trong phần giải thích về sự không biết tiết độ trong vật thực, idhekacco có nghĩa là một người nào đó trong thế gian này. Appaṭisaṅkhā có nghĩa là không biết, không xem xét bằng trí tuệ quán xét. Ayoniso có nghĩa là không đúng phương pháp. Āhāranti là vật thực có thể ăn, uống, v.v... Āhāretīti là thọ dụng, nuốt vào. Davāyātiādi được nói ra để chỉ rõ sự không đúng phương pháp. Thật vậy, người ăn không đúng phương pháp là ăn để vui đùa, để say sưa, để trang điểm, hoặc để làm đẹp, chứ không phải vì mục đích này (tức sự giải thoát). Yā tattha asantuṭṭhitāti là sự không hài lòng, tình trạng không biết đủ trong việc thọ dụng vật thực một cách không khéo tác ý. Amattaññutāti là tình trạng không biết tiết độ, sự không biết chừng mực được gọi là liều lượng. Ayaṃ vuccatīti là điều này, phát sinh do việc thọ dụng không quán xét, được gọi là sự không biết tiết độ trong vật thực. 1354. Indriyesu [Pg.430] guttadvāratāniddese cakkhunātiādi vuttanayeneva veditabbaṃ. Na nimittaggāhī hotīti chandarāgavasena vuttappakāraṃ nimittaṃ na gaṇhāti. Evaṃ sesapadānipi vuttapaṭipakkhanayeneva veditabbāni. Yathā ca heṭṭhā ‘javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati, dvārampi aguttaṃ hoti, bhavaṅgampi, āvajjanādīnipi vīthicittānī’ti vuttaṃ, evamidha tasmiṃ sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti, bhavaṅgampi, āvajjanādīnipi vīthicittāni. Yathā kiṃ? Yathā nagaradvāresu susaṃvutesu, kiñcāpi antogharādayo asaṃvutā honti, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti – nagaradvāresu pihitesu corānaṃ paveso natthi – evameva javane sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti, bhavaṅgampi, āvajjanādīnipi vīthicittāni. Tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi ‘cakkhundriye saṃvaro’ti vutto. Sotena saddaṃ sutvātiādīsupi eseva nayo. 1354. Trong phần giải thích về sự phòng hộ các căn, câu cakkhunā v.v... nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày. Na nimittaggāhī hoti có nghĩa là không nắm bắt tướng theo cách đã nói do dục tham. Tương tự, các từ còn lại cũng nên được hiểu theo phương pháp đối nghịch với những gì đã được trình bày (trong phần không phòng hộ các căn). Và như đã được nói ở dưới rằng: ‘Khi các pháp như ác giới v.v... sanh khởi trong tốc hành tâm, do sự không thu thúc ấy, các cửa (căn) cũng không được phòng hộ, tâm hữu phần cũng vậy, và các tâm lộ như hướng môn v.v... cũng vậy’, cũng thế, ở đây khi các pháp như giới v.v... sanh khởi trong tốc hành tâm ấy, các cửa (căn) cũng được phòng hộ, tâm hữu phần cũng vậy, và các tâm lộ như hướng môn v.v... cũng vậy. Ví như thế nào? Ví như khi các cổng thành được đóng kỹ, mặc dù nhà cửa bên trong không được đóng, tuy nhiên tất cả tài sản trong thành đều được bảo vệ tốt, được giữ gìn cẩn thận – khi các cổng thành đã đóng thì kẻ trộm không thể vào được – cũng vậy, khi các pháp như giới v.v... sanh khởi trong tốc hành tâm, các cửa (căn) cũng được phòng hộ, tâm hữu phần cũng vậy, và các tâm lộ như hướng môn v.v... cũng vậy. Do đó, mặc dù (sự thu thúc) sanh khởi trong khoảnh khắc của tốc hành tâm, nó vẫn được gọi là ‘sự thu thúc trong nhãn căn’. Trong các câu sotena saddaṃ sutvā v.v... cũng theo phương pháp tương tự. 1355. Bhojane mattaññutāniddese paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāretīti paṭisaṅkhānapaññāya jānitvā upāyena āhāraṃ paribhuñjati. Idāni taṃ upāyaṃ dassetuṃ neva davāyātiādi vuttaṃ. 1355. Trong phần giải thích về sự biết tiết độ trong vật thực, câu paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti có nghĩa là: biết bằng trí tuệ quán xét, thọ dụng vật thực một cách có phương pháp. Bây giờ, để chỉ ra phương pháp đó, câu neva davāya v.v... đã được nói đến. Tattha ‘neva davāyā’ti davatthāya na āhāreti. Tattha naṭalaṅghakādayo davatthāya āhārenti nāma. Yañhi bhojanaṃ bhuttassa naccagītakabyasilokasaṅkhāto davo atirekatarena paṭibhāti, taṃ bhojanaṃ adhammena visamena pariyesitvā te āhārenti. Ayaṃ pana bhikkhu evaṃ na āhāreti. Trong đó, ‘neva davāya’ có nghĩa là không ăn để vui đùa. Ở đây, những người như vũ công, người làm xiếc v.v... được gọi là những người ăn để vui đùa. Thật vậy, món ăn nào mà sau khi ăn xong, sự vui đùa được gọi là nhảy múa, ca hát, làm thơ, ngâm vịnh lại xuất hiện một cách vượt trội hơn, họ tìm kiếm món ăn đó một cách phi pháp, không chính đáng rồi ăn. Nhưng vị tỳ khưu này không ăn như vậy. Na madāyāti mānamadapurisamadānaṃ vaḍḍhanatthāya na āhāreti. Tattha rājarājamahāmattā madatthāya āhārenti nāma. Te hi attano mānamadapurisamadānaṃ vaḍḍhanatthāya piṇḍarasabhojanādīni paṇītabhojanāni bhuñjanti. Ayaṃ pana bhikkhu evaṃ na āhāreti. Na madāya có nghĩa là không ăn để làm tăng trưởng sự kiêu mạn và sự say đắm của nam nhân. Ở đây, các vị vua và đại thần được gọi là những người ăn để say sưa. Thật vậy, họ dùng những món ăn hảo hạng như các món ăn có vị ngọt đậm đà v.v... để làm tăng trưởng sự kiêu mạn và sự say đắm của nam nhân nơi chính mình. Nhưng vị tỳ khưu này không ăn như vậy. Na maṇḍanāyāti sarīramaṇḍanatthāya na āhāreti. Tattha rūpūpajīviniyo mātugāmā antepurikādayo ca sappiphāṇitaṃ nāma pivanti, te hi siniddhaṃ muduṃ mandaṃ bhojanaṃ āhārenti ‘evaṃ no aṅgalaṭṭhi susaṇṭhitā [Pg.431] bhavissati, sarīre chavivaṇṇo pasanno bhavissatī’ti. Ayaṃ pana bhikkhu evaṃ na āhāreti. Na maṇḍanāya có nghĩa là không ăn để trang điểm thân thể. Ở đây, những người phụ nữ sống bằng sắc đẹp, các cung nữ v.v... uống bơ lỏng và đường phèn, họ ăn những món ăn béo, mềm, và ít với ý nghĩ rằng: ‘Như vậy, xương khớp của chúng ta sẽ có hình dáng đẹp, và màu da trên cơ thể sẽ trở nên tươi sáng’. Nhưng vị tỳ khưu này không ăn như vậy. Na vibhūsanāyāti sarīre maṃsavibhūsanatthāya na āhāreti. Tattha nibbuddhamallamuṭṭhikamallādayo susiniddhehi macchamaṃsādīhi sarīramaṃsaṃ pīṇenti ‘evaṃ no maṃsaṃ ussadaṃ bhavissati pahārasahanatthāyā’ti. Ayaṃ pana bhikkhu evaṃ sarīre maṃsavibhūsanatthāya na āhāreti. Na vibhūsanāya có nghĩa là không ăn để làm đẹp bằng thịt trên cơ thể. Ở đây, những người như đô vật, võ sĩ quyền anh v.v... làm cho thịt trên cơ thể mình phát triển bằng các loại thịt cá rất béo v.v... với ý nghĩ rằng: ‘Như vậy, thịt của chúng ta sẽ dồi dào để có thể chịu đựng được các đòn đánh’. Nhưng vị tỳ khưu này không ăn để làm đẹp bằng thịt trên cơ thể như vậy. Yāvadevāti āhārāharaṇe payojanassa paricchedaniyamadassanaṃ. Imassa kāyassa ṭhitiyāti imassa catumahābhūtikakarajakāyassa ṭhapanatthāya āhāreti. Idamassa āhārāharaṇe payojananti attho. Yāpanāyāti jīvitindriyayāpanatthāya āhāreti. Vihiṃsūparatiyāti vihiṃsā nāma abhuttapaccayā uppajjanakā khuddā. Tassā uparatiyā vūpasamanatthāya āhāreti. Brahmacariyānuggahāyāti brahmacariyaṃ nāma tisso sikkhā, sakalaṃ sāsanaṃ, tassa anuggaṇhanatthāya āhāreti. Yāvadeva là sự chỉ rõ giới hạn của mục đích trong việc ăn uống. Imassa kāyassa ṭhitiyā có nghĩa là ăn để duy trì thân thể do tứ đại tạo thành này. Ý nghĩa là đây là mục đích của vị ấy trong việc ăn uống. Yāpanāya có nghĩa là ăn để duy trì mạng căn. Vihiṃsūparatiyā: ở đây, vihiṃsā được gọi là cơn đói phát sinh do duyên không ăn. Ăn để chấm dứt, để làm lắng dịu cơn đói ấy. Brahmacariyānuggahāya: ở đây, brahmacariya được gọi là ba học giới, và toàn bộ giáo pháp. Ăn để hỗ trợ cho phạm hạnh ấy. Itīti upāyanidassanaṃ; iminā upāyenāti attho. Purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmīti purāṇavedanā nāma abhuttappaccayā uppajjanakavedanā. Taṃ paṭihanissāmīti āhāreti. Navañca vedanaṃ na uppādessāmīti navavedanā nāma atibhuttappaccayena uppajjanakavedanā. Taṃ na uppādessāmīti āhāreti. Atha vā, ‘navavedanā’ nāma bhuttappaccayā nauppajjanakavedanā. Tassā anuppannāya anuppajjanatthameva āhāreti. Yātrā ca me bhavissatīti yāpanā ca me bhavissati. Anavajjatā cāti ettha atthi sāvajjaṃ atthi anavajjaṃ. Tattha adhammikapariyesanā adhammikapaṭiggahaṇaṃ adhammena paribhogoti idaṃ ‘sāvajjaṃ’ nāma. Dhammena pariyesitvā dhammena paṭiggahetvā paccavekkhitvā paribhuñjanaṃ ‘anavajjaṃ’ nāma. Ekacco anavajjeyeva sāvajjaṃ karoti, ‘laddhaṃ me’ti katvā pamāṇātikkantaṃ bhuñjati. Taṃ jīrāpetuṃ asakkonto uddhaṃvirecanaadhovirecanādīhi kilamati. Sakalavihāre bhikkhū tassa sarīrapaṭijagganabhesajjapariyesanādīsu ussukkaṃ āpajjanti. ‘Kiṃ ida’nti vutte ‘asukassa [Pg.432] nāma udaraṃ uddhumāta’ntiādīni vadanti. ‘Esa niccakālampi evaṃpakatikoyeva, attano kucchipamāṇaṃ nāma na jānātī’ti nindanti garahanti. Ayaṃ anavajjeyeva sāvajjaṃ karoti nāma. Evaṃ akatvā ‘anavajjatā ca bhavissatī’ti āhāreti. Iti là sự chỉ dẫn về phương tiện; nghĩa là: bằng phương tiện này. Purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi (Ta sẽ ngăn ngừa cảm thọ cũ): Cảm thọ cũ là cảm thọ sanh khởi do duyên không ăn. Ta sẽ ngăn ngừa cảm thọ ấy, vị ấy thọ dụng. Navañca vedanaṃ na uppādessāmi (Và sẽ không cho sanh khởi cảm thọ mới): Cảm thọ mới là cảm thọ sanh khởi do duyên ăn quá nhiều. Ta sẽ không cho sanh khởi cảm thọ ấy, vị ấy thọ dụng. Hoặc là, ‘cảm thọ mới’ là cảm thọ không sanh khởi do duyên ăn. Vị ấy thọ dụng chính là vì mục đích không cho sanh khởi cảm thọ chưa sanh ấy. Yātrā ca me bhavissati (Và sự di chuyển của ta sẽ được): Sự duy trì của ta sẽ được. Anavajjatā ca (Và không có tội lỗi): Ở đây, có điều có tội lỗi, có điều không có tội lỗi. Trong ấy, sự tìm kiếm không đúng pháp, sự thọ nhận không đúng pháp, sự thọ dụng không đúng pháp, đây được gọi là ‘có tội lỗi’. Sự tìm kiếm đúng pháp, thọ nhận đúng pháp, sau khi quán xét rồi thọ dụng, được gọi là ‘không có tội lỗi’. Có người làm cho điều không có tội lỗi thành có tội lỗi, nghĩ rằng: ‘Ta đã được’ rồi ăn quá mức. Không thể tiêu hóa được vật ấy, vị ấy bị khổ sở bởi thuốc xổ trên, thuốc xổ dưới, v.v... Các vị tỳ khưu trong toàn tu viện phải bận rộn trong việc chăm sóc thân thể, tìm kiếm thuốc men, v.v... cho vị ấy. Khi được hỏi: ‘Việc này là gì vậy?’, họ nói những lời như: ‘Bụng của vị tên là... bị sình lên’. Họ khiển trách, chê bai rằng: ‘Vị này lúc nào cũng có bản chất như vậy, không biết lượng bụng của mình’. Đây gọi là làm cho điều không có tội lỗi thành có tội lỗi. Không làm như vậy, vị ấy thọ dụng với ý nghĩ: ‘Và sẽ không có tội lỗi’. Phāsuvihāro cāti etthāpi atthi phāsuvihāro atthi na phāsuvihāro. Tattha ‘āharahatthako alaṃsāṭako tatthavaṭṭako kākamāsako bhuttavamitako’ti imesaṃ pañcannaṃ brāhmaṇānaṃ bhojanaṃ na phāsuvihāro nāma. Etesu hi ‘āharahatthako’ nāma bahuṃ bhuñjitvā attano dhammatāya uṭṭhātuṃ asakkonto ‘āhara hattha’nti vadati. ‘Alaṃsāṭako’ nāma accuddhumātakucchitāya uṭṭhitopi sāṭakaṃ nivāsetuṃ na sakkoti. ‘Tatthavaṭṭako’ nāma uṭṭhātuṃ asakkonto tattheva parivaṭṭati. ‘Kākamāsako’ nāma yathā kākehi āmasituṃ sakkā hoti, evaṃ yāva mukhadvārā āhāreti. ‘Bhuttavamitako’ nāma mukhena sandhāretuṃ asakkonto tattheva vamati. Evaṃ akatvā ‘phāsuvihāro ca me bhavissatī’ti āhāreti. Phāsuvihāro nāma catūhi pañcahi ālopehi ūnūdaratā. Ettakañhi bhuñjitvā pānīyaṃ pivato cattāro iriyāpathā sukhena pavattanti. Tasmā dhammasenāpati evamāha – Phāsuvihāro ca (Và sự an trú): Ở đây cũng có sự an trú, có sự không an trú. Trong ấy, sự ăn uống của năm vị Bà la môn này là ‘āharahatthaka, alaṃsāṭaka, tatthavaṭṭaka, kākamāsaka, bhuttavamitaka’ được gọi là không an trú. Trong số này, ‘āharahatthaka’ là người sau khi ăn nhiều, không thể tự mình đứng dậy được, nói rằng: ‘Hãy đưa tay đây’. ‘Alaṃsāṭaka’ là người dù đã đứng dậy được nhưng không thể mặc y lại được do bụng quá sình. ‘Tatthavaṭṭaka’ là người không thể đứng dậy được, lăn lộn tại chỗ. ‘Kākamāsaka’ là người ăn đến tận miệng, giống như cách mà quạ có thể mổ được. ‘Bhuttavamitaka’ là người không thể ngậm được trong miệng, ói ra tại chỗ. Không làm như vậy, vị ấy thọ dụng với ý nghĩ: ‘Và sự an trú của ta sẽ được’. Sự an trú là tình trạng bụng vơi đi bốn hoặc năm miếng ăn. Thật vậy, sau khi ăn chừng ấy và uống nước, bốn oai nghi của vị ấy diễn tiến một cách an lạc. Vì vậy, Tướng quân Chánh pháp đã nói như vầy: ‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive; Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983); “Bốn năm miếng chưa ăn, nên uống nước vào thay; Đủ cho sự an trú, của tỳ khưu quyết tâm.” (Trưởng Lão Kệ, 983). Imasmiṃ pana ṭhāne aṅgāni samodhānetabbāni. ‘Neva davāyā’tihi ekaṃ aṅgaṃ, ‘na madāyā’ti ekaṃ, ‘na maṇḍanāyā’ti ekaṃ, ‘na vibhūsanāyā’ti ekaṃ, ‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāyā’ti ekaṃ, ‘vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāyā’ti ekaṃ, ‘iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi navañca vedanaṃ na uppādessāmī’ti ekaṃ, ‘yātrā ca me bhavissatī’ti ekaṃ aṅgaṃ. Anavajjatā ca phāsuvihāro cāti ayamettha bhojanānisaṃso. Mahāsīvatthero panāha – heṭṭhā cattāri aṅgāni paṭikkhepo nāma. Upari pana aṭṭhaṅgāni samodhānetabbānīti – tattha ‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā’ti ekaṃ aṅgaṃ, ‘yāpanāyā’ti ekaṃ, ‘vihiṃsūparatiyāti’ ekaṃ, ‘brahmacariyānuggahāyā’ti ekaṃ, ‘iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmī’ti ekaṃ, ‘navañca [Pg.433] vedanaṃ na uppādessāmī’ti ekaṃ, ‘yātrā ca me bhavissatī’ti ekaṃ, ‘anavajjatā’ cāti ekaṃ. Phāsuvihāro pana bhojanānisaṃsoti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhārento bhojane mattaññū nāma hoti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ pariyesanapaṭiggahaṇaparibhogesu yuttappamāṇajānanavasena pavatto paccavekkhitaparibhogo bhojane mattaññutā nāma vuccati. Tuy nhiên, ở đây nên kết hợp các chi phần. ‘Neva davāya (Không phải để vui đùa)’ là một chi phần, ‘na madāya (không phải để đam mê)’ là một, ‘na maṇḍanāya (không phải để trang sức)’ là một, ‘na vibhūsanāya (không phải để trang điểm)’ là một, ‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya (chỉ để thân này được duy trì, được bảo dưỡng)’ là một, ‘vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya (để chấm dứt sự khổ não, để hỗ trợ cho phạm hạnh)’ là một, ‘iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi navañca vedanaṃ na uppādessāmi (như vậy ta sẽ ngăn ngừa cảm thọ cũ và không cho sanh khởi cảm thọ mới)’ là một, ‘yātrā ca me bhavissatī (và sự di chuyển của ta sẽ được)’ là một chi phần. Anavajjatā ca phāsuvihāro ca (Và không có tội lỗi, và sự an trú) đây là quả báu của việc ăn uống. Nhưng Trưởng lão Mahāsīva nói rằng: Bốn chi phần ở dưới được gọi là sự từ bỏ. Còn tám chi phần ở trên nên được kết hợp. Trong đó, ‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā (chỉ để thân này được duy trì)’ là một chi phần, ‘yāpanāya (để được bảo dưỡng)’ là một, ‘vihiṃsūparatiyā (để chấm dứt sự khổ não)’ là một, ‘brahmacariyānuggahāya (để hỗ trợ cho phạm hạnh)’ là một, ‘iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi (như vậy ta sẽ ngăn ngừa cảm thọ cũ)’ là một, ‘navañca vedanaṃ na uppādessāmi (và không cho sanh khởi cảm thọ mới)’ là một, ‘yātrā ca me bhavissatī (và sự di chuyển của ta sẽ được)’ là một, ‘anavajjatā’ cāti (và không có tội lỗi) là một. Còn phāsuvihāro (sự an trú) là quả báu của việc ăn uống. Như vậy, người thọ dụng vật thực có đầy đủ tám chi phần được gọi là người biết tiết độ trong ăn uống. Ayaṃ vuccati (Điều này được gọi là): Sự thọ dụng có quán xét này, được tiến hành bằng cách biết lượng thích hợp trong việc tìm kiếm, thọ nhận, và thọ dụng, được gọi là sự tiết độ trong ăn uống. 1356. Muṭṭhassaccaniddese asatīti sativirahitā cattāro khandhā. Ananussati appaṭissatīti upasaggavasena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Asaraṇatāti asaraṇākāro. Adhāraṇatāti dhāretuṃ asamatthatā. Tāya hi samannāgato puggalo ādhānappatto nidhānakkhamo na hoti. Udake alābukaṭāhaṃ viya ārammaṇe pilavatīti pilāpanatā. Saṃmusanatāti naṭṭhamuṭṭhassatitā. Tāya hi samannāgato puggalo nikkhittabhatto viya kāko, nikkhittamaṃso viya ca siṅgālo hoti. 1356. Trong phần giải về thất niệm: Asati (không có niệm) là bốn uẩn không có niệm. Ananussati appaṭissati: Từ ngữ được thêm vào bằng các tiếp đầu ngữ. Asaraṇatā là trạng thái không nhớ. Adhāraṇatā là sự không có khả năng ghi nhớ. Thật vậy, người có trạng thái ấy không đạt được sự ghi nhớ, không có khả năng lưu giữ. Pilāpanatā là sự trôi nổi trên đối tượng giống như quả bầu khô trôi nổi trên nước. Saṃmusanatā là tình trạng niệm bị mất, bị quên. Thật vậy, người có trạng thái ấy giống như con quạ (chăm chú) vào bát cơm đã đặt xuống, và giống như con chó rừng (chăm chú) vào miếng thịt đã đặt xuống. 1361. Bhāvanābalaniddese kusalānaṃ dhammānanti bodhipakkhiyadhammānaṃ āsevanāti ādisevanā. Bhāvanāti vaḍḍhanā. Bahulīkammanti punappunaṃ karaṇaṃ. 1361. Trong phần giải về sức mạnh của sự tu tập: Kusalānaṃ dhammānaṃ (của các thiện pháp) là của các pháp trợ Bồ đề. Āsevanā là sự thực hành ban đầu. Bhāvanā là sự phát triển. Bahulīkamma là sự thực hành lặp đi lặp lại. 1368. Sīlavipattiniddeso sīlasampadāniddesapaṭipakkhato veditabbo. Diṭṭhivipattiniddeso ca diṭṭhisampadāniddesapaṭipakkhato diṭṭhisampadāniddeso ca diṭṭhupādānaniddesapaṭipakkhato. Sīlavisuddhiniddeso kiñcāpi sīlasampadāniddesena samāno, tattha pana visuddhisampāpakaṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ kathitaṃ, idha visuddhippattaṃ sīlaṃ. Sati ca sampajaññañca, paṭisaṅkhānabalañca bhāvanābalañca, samatho ca vipassanā ca, samathanimittañca paggahanimittañca, paggāho ca avikkhepo ca, sīlasampadā ca diṭṭhisampadā cāti imehi pana chahi dukehi catubhūmakāpi lokiyalokuttaradhammāva kathitā. 1368. Phần giải về giới hư hỏng (sīlavipattiniddeso) nên được hiểu theo cách đối lập với phần giải về giới cụ túc (sīlasampadāniddesa). Và phần giải về kiến hư hỏng (diṭṭhivipattiniddeso) (nên được hiểu) theo cách đối lập với phần giải về kiến cụ túc (diṭṭhisampadāniddesa); và phần giải về kiến cụ túc (diṭṭhisampadāniddeso) (nên được hiểu) theo cách đối lập với phần giải về kiến chấp thủ (diṭṭhupādānaniddesa). Phần giải về giới thanh tịnh (sīlavisuddhiniddeso), mặc dù tương đồng với phần giải về giới cụ túc, nhưng ở đó (trong phần giải về giới thanh tịnh), giới thu thúc trong Biệt giải thoát (pātimokkhasaṃvarasīla) vốn đưa đến sự thanh tịnh đã được thuyết giảng; còn ở đây (trong phần giải về giới cụ túc), giới đã đạt đến sự thanh tịnh (được thuyết giảng). Và bởi sáu cặp đôi này, tức là: niệm và tỉnh giác, năng lực thẩm sát và năng lực tu tập, chỉ và quán, chỉ tướng và sách tấn tướng, sự sách tấn và sự không tán loạn, giới cụ túc và kiến cụ túc, chỉ có các pháp hiệp thế và siêu thế thuộc bốn địa được thuyết giảng. 1373. Diṭṭhivisuddhiniddese kammassakataññāṇanti ‘idaṃ kammaṃ sakaṃ, idaṃ no saka’nti jānanapaññā. Tattha attanā vā kataṃ hotu parena vā sabbampi akusalakammaṃ no sakaṃ. Kasmā? Atthabhañjanato anatthajananato ca. Kusalakammaṃ pana anatthabhañjanato atthajananato ca ‘sakaṃ’ nāma. Tattha yathā [Pg.434] nāma sadhano sabhogo puriso addhānamaggaṃ paṭipajjitvā antarāmagge gāmanigamādīsu nakkhatte saṅghuṭṭhe ‘ahaṃ āgantuko, kaṃ nu kho nissāya nakkhattaṃ kīḷeyya’nti acintetvā yathā yathā icchati tena tena nīhārena nakkhattaṃ kīḷanto sukhena kantāraṃ atikkamati, evameva imasmiṃ kammassakataññāṇe ṭhatvā ime sattā bahuṃ vaṭṭagāmikammaṃ āyūhitvā sukhena sukhaṃ anubhavantā arahattaṃ pattā gaṇanapathaṃ vītivattā. Saccānulomikañāṇanti catunnaṃ saccānaṃ anulomaṃ vipassanāñāṇaṃ. Maggasamaṅgissa ñāṇaṃ phalasamaṅgissa ñāṇanti maggañāṇaphalañāṇāniyeva. 1373. Trong phần giải về kiến thanh tịnh (diṭṭhivisuddhiniddesa), trí tuệ về nghiệp là của riêng (kammassakataññāṇa) là trí tuệ biết rằng: ‘Nghiệp này là của riêng, nghiệp này không phải là của riêng’. Trong đó, dù là do tự mình làm hay do người khác làm, tất cả bất thiện nghiệp đều không phải là của riêng. Tại sao? Vì nó hủy hoại lợi ích và tạo ra điều bất lợi. Còn thiện nghiệp, vì nó hủy hoại điều bất lợi và tạo ra lợi ích, nên được gọi là ‘của riêng’. Trong đó, ví như một người có của cải, có tài sản, sau khi đi vào con đường dài, giữa đường ở các nơi như làng mạc, thị trấn, khi lễ hội được loan báo, người ấy không suy nghĩ rằng: ‘Ta là khách lạ, ta nên nương tựa vào ai để vui chơi lễ hội đây?’ mà cứ theo ý muốn của mình, vui chơi lễ hội bằng cách thức đó, và an ổn vượt qua vùng hoang địa. Cũng vậy, khi đứng vững trong trí tuệ về nghiệp là của riêng này, những chúng sanh này, sau khi đã nỗ lực tạo nhiều nghiệp dẫn đến vòng luân hồi, hưởng thụ hạnh phúc này đến hạnh phúc khác, đã đạt đến A-la-hán quả, vượt ngoài số lượng có thể đếm được. Trí tuệ tùy thuận chân lý (saccānulomikañāṇa) là trí tuệ minh sát thuận theo bốn chân lý. Trí tuệ của người thành tựu đạo và trí tuệ của người thành tựu quả chính là đạo trí và quả trí. 1374. ‘Diṭṭhivisuddhi kho panā’tipadassa niddese yā paññā pajānanātiādīhi padehi heṭṭhā vuttāni kammassakataññāṇādīneva cattāri ñāṇāni vibhattāni. 1374. Trong phần giải về câu ‘Lại nữa, kiến thanh tịnh là...’ (Diṭṭhivisuddhi kho panā’ti), chính bốn trí tuệ bắt đầu bằng trí tuệ về nghiệp là của riêng (kammassakataññāṇa) đã được nói ở dưới đã được phân tích bằng các từ ngữ như ‘trí tuệ, sự hiểu biết...’ (yā paññā pajānanā tiādi). 1375. ‘Yathādiṭṭhissa ca padhāna’nti padassa niddese yo cetasiko vīriyārambhotiādīhi padehi niddiṭṭhaṃ vīriyaṃ paññāgatikameva; paññāya hi lokiyaṭṭhāne lokiyaṃ lokuttaraṭṭhāne lokuttaranti veditabbaṃ. 1375. Trong phần giải về câu ‘Và sự tinh tấn của người có chánh kiến’ (Yathādiṭṭhissa ca padhāna’nti), sự tinh tấn được chỉ ra bằng các từ ngữ như ‘sự khởi đầu nỗ lực thuộc về tâm’ (yo cetasiko vīriyārambho tiādi) chỉ có cùng bản chất với trí tuệ; thật vậy, nên hiểu rằng trí tuệ là hiệp thế trong trường hợp hiệp thế, và là siêu thế trong trường hợp siêu thế. 1376. Saṃvegadukaniddese jātibhayanti jātiṃ bhayato disvā ṭhitañāṇaṃ. Jarāmaraṇabhayādīsupi eseva nayo. 1376. Trong phần giải về cặp đôi liên quan đến sự chấn động tâm (saṃvegaduka), nỗi sợ hãi sanh (jātibhaya) là trí tuệ phát sanh sau khi thấy sự sanh là đáng sợ. Đối với nỗi sợ hãi già, chết, v.v... (jarāmaraṇabhayādi) cũng theo phương pháp tương tự. 1377. Anuppannānaṃ pāpakānantiādīhi jātiādīni bhayato disvā jātijarābyādhimaraṇehi muccitukāmassa upāyapadhānaṃ kathitaṃ. Padabhājanīyassa panattho vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 367 bojjhaṅgapabbavaṇṇanā) āvi bhavissati. 1377. Bằng các câu như ‘(đối với) các pháp ác chưa sanh...’ (Anuppannānaṃ pāpakānaṃ tiādi), sự tinh tấn làm phương tiện của người mong muốn giải thoát khỏi sanh, già, bệnh, chết, sau khi đã thấy sanh v.v... là đáng sợ, đã được thuyết giảng. Còn ý nghĩa của phần Phân tích Từ cú (Padabhājanīya) sẽ trở nên rõ ràng trong Chú giải Phân Tích (Vibhaṅgaṭṭhakathā). 1378. ‘Asantuṭṭhitā ca kusalesu dhammesū’ti padaniddese bhiyyokamyatāti visesakāmatā. Idhekacco hi āditova pakkhikabhattaṃ vā salākabhattaṃ vā uposathikaṃ vā pāṭipadikaṃ vā deti, so tena asantuṭṭho hutvā puna dhurabhattaṃ saṅghabhattaṃ vassāvāsikaṃ deti, āvāsaṃ kāreti, cattāropi paccaye deti. Tatrāpi asantuṭṭho hutvā saraṇāni gaṇhāti, pañca sīlāni samādiyati. Tatrāpi asantuṭṭho hutvā pabbajati. Pabbajitvā ekaṃ nikāyaṃ dve nikāyeti tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ gaṇhāti, aṭṭha samāpattiyo bhāveti, vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gaṇhāti[Pg.435]. Arahattappattito paṭṭhāya mahāsantuṭṭho nāma hoti. Evaṃ yāva arahattā visesakāmatā ‘bhiyyokamyatā’ nāma. 1378. Trong phần giải về câu ‘Và không tự mãn trong các thiện pháp’ (Asantuṭṭhitā ca kusalesu dhammesū’ti), sự mong muốn nhiều hơn (bhiyyokamyatā) có nghĩa là sự mong muốn điều cao hơn (visesakāmatā). Thật vậy, ở đây có người ngay từ đầu đã cúng dường vật thực theo tháng (pakkhikabhatta), hoặc vật thực theo thẻ (salākabhatta), hoặc vật thực vào ngày Bố-tát (uposathika), hoặc vật thực vào ngày mùng một (pāṭipadika). Người ấy không tự mãn với điều đó, lại cúng dường vật thực thường xuyên (dhurabhatta), vật thực cho Tăng chúng (saṅghabhatta), y phục an cư mùa mưa (vassāvāsika), cho xây dựng trú xứ, cúng dường cả bốn món vật dụng. Không tự mãn cả với điều đó, người ấy quy y Tam bảo, thọ trì năm giới. Không tự mãn cả với điều đó, người ấy xuất gia. Sau khi xuất gia, người ấy học một bộ Nikāya, hai bộ Nikāya, và cứ thế học Tam tạng, lời dạy của Đức Phật; tu tập tám thiền chứng; phát triển minh sát và đắc A-la-hán quả. Kể từ khi đắc A-la-hán quả, người ấy được gọi là người có sự tự mãn to lớn. Như vậy, sự mong muốn điều cao hơn cho đến khi đắc A-la-hán quả được gọi là ‘sự mong muốn nhiều hơn’ (bhiyyokamyatā). 1379. ‘Appaṭivānitā ca padhānasmi’nti padassa niddese yasmā pantasenāsanesu adhikusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya ukkaṇṭhamāno padhānaṃ paṭivāseti nāma, anukkaṇṭhamāno no paṭivāseti nāma, tasmā taṃ nayaṃ dassetuṃ yā kusalānaṃ dhammānantiādi vuttaṃ. Tattha sakkaccakiriyatāti kusalānaṃ karaṇe sakkaccakāritā. Sātaccakiriyatāti satatameva karaṇaṃ. Aṭṭhitakiriyatāti khaṇḍaṃ akatvā aṭṭhapetvā karaṇaṃ. Anolīnavuttitāti alīnajīvitā, alīnapavattitā vā. Anikkhittachandatāti kusalacchandassa anikkhipanaṃ. Anikkhittadhuratāti kusalakaraṇe vīriyadhurassa anikkhipanaṃ. 1379. Trong phần giải về câu ‘Và không thối chuyển trong sự tinh tấn’ (Appaṭivānitā ca padhānasmi’nti), vì người nào chán nản trong việc tu tập các thiện pháp cao hơn tại các trú xứ xa vắng thì được gọi là thối chuyển trong sự tinh tấn, còn người không chán nản thì được gọi là không thối chuyển, do đó, để chỉ ra phương pháp ấy, câu ‘sự... đối với các thiện pháp’ (yā kusalānaṃ dhammānaṃ tiādi) đã được nói đến. Trong đó, hành động một cách trân trọng (sakkaccakiriyatā) là có thái độ trân trọng trong khi làm các điều thiện. Hành động một cách liên tục (sātaccakiriyatā) là làm một cách thường xuyên. Hành động một cách kiên trì (aṭṭhitakiriyatā) là làm mà không gián đoạn, không dừng lại. Thái độ không co rút (anolīnavuttitā) là có đời sống không co rút, hoặc có cách hành xử không co rút. Không từ bỏ ý muốn (anikkhittachandatā) là không từ bỏ ý muốn đối với điều thiện. Không từ bỏ trách nhiệm (anikkhittadhuratā) là không từ bỏ ách tinh tấn trong việc làm điều thiện. 1380. ‘Pubbenivāsānussatiñāṇaṃ vijjā’ti ettha pubbenivāsoti pubbe nivutthakkhandhā ca khandhapaṭibaddhañca. Pubbenivāsassa anussati pubbenivāsānussati. Tāya sampayuttaṃ ñāṇaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ. Tayidaṃ pubbe nivutthakkhandhapaṭicchādakaṃ tamaṃ vijjhatīti vijjā. Taṃ tamaṃ vijjhitvā te khandhe vidite pākaṭe karotīti viditakaraṇaṭṭhenāpi vijjā. 1380. Ở đây, trong câu ‘Túc mạng tùy niệm trí là minh’ (Pubbenivāsānussatiñāṇaṃ vijjā), túc mạng (pubbenivāsa) là các uẩn đã từng trú ngụ trong quá khứ và những gì liên quan đến các uẩn. Sự tùy niệm về túc mạng là túc mạng tùy niệm (pubbenivāsānussati). Trí tuệ tương ưng với sự tùy niệm ấy là túc mạng tùy niệm trí (pubbenivāsānussatiñāṇa). Trí tuệ này xuyên thủng (vijjhati) bóng tối (vô minh) che lấp các uẩn đã từng trú ngụ trong quá khứ, vì vậy gọi là minh (vijjā). Sau khi xuyên thủng bóng tối ấy, nó làm cho các uẩn ấy được biết đến, được hiển lộ, vì vậy nó cũng là minh (vijjā) theo nghĩa là làm cho biết. Cutūpapāte ñāṇanti cutiyañca upapāte ca ñāṇaṃ. Idampi sattānaṃ cutipaṭisandhicchādakaṃ tamaṃ vijjhatīti vijjā. Taṃ tamaṃ vijjhitvā sattānaṃ cutipaṭisandhiyo viditā pākaṭā karotīti viditakaraṇaṭṭhenāpi vijjā. Āsavānaṃ khaye ñāṇanti sabbakilesānaṃ khayasamaye ñāṇaṃ. Tayidaṃ catusaccacchādakatamaṃ vijjhatīti vijjā. Taṃ tamaṃ vijjhitvā cattāri saccāni viditāni pākaṭāni karotīti viditakaraṇaṭṭhenāpi vijjā. Trí tuệ về sự chết và sanh (cutūpapātañāṇa) là trí tuệ về sự chết và sự sanh. Trí tuệ này cũng xuyên thủng (vijjhati) bóng tối che lấp sự chết và sự tái sanh của chúng sanh, vì vậy gọi là minh (vijjā). Sau khi xuyên thủng bóng tối ấy, nó làm cho sự chết và sự tái sanh của chúng sanh được biết đến, được hiển lộ, vì vậy nó cũng là minh (vijjā) theo nghĩa là làm cho biết. Trí tuệ về sự đoạn tận các lậu hoặc (āsavānaṃ khaye ñāṇa) là trí tuệ vào lúc đoạn tận tất cả các phiền não. Trí tuệ này xuyên thủng (vijjhati) bóng tối che lấp bốn chân lý, vì vậy gọi là minh (vijjā). Sau khi xuyên thủng bóng tối ấy, nó làm cho bốn chân lý được biết đến, được hiển lộ, vì vậy nó cũng là minh (vijjā) theo nghĩa là làm cho biết. 1381. ‘Cittassa ca adhimutti nibbānañcā’ti ettha ārammaṇe adhimuccanaṭṭhena, paccanīkadhammehi ca suṭṭhumuttaṭṭhena aṭṭha samāpattiyo cittassa adhimutti nāma. Itaraṃ pana ‘natthi ettha taṇhāsaṅkhātaṃ vānaṃ’, ‘niggataṃ vā tasmā vānā’ti nibbānaṃ. Tattha aṭṭha samāpattiyo sayaṃ vikkhambhitakilesehi vimuttattā vimuttīti vuttā, nibbānaṃ pana sabbakilesehi accantaṃ vimuttattā vimuttīti. 1381. Trong câu ‘Cittassa ca adhimutti nibbānañcā’ti, tám thiền chứng được gọi là sự giải thoát của tâm (adhimutti) do có ý nghĩa là hướng đến đối tượng và do có ý nghĩa là đã giải thoát tốt đẹp khỏi các pháp đối nghịch. Còn pháp kia được gọi là Nibbāna vì ‘Ở đây không có vāna (sự ràng buộc) được gọi là ái dục’, hoặc ‘đã thoát ra khỏi vāna ấy’. Trong đó, tám thiền chứng được gọi là sự giải thoát (vimutti) do đã giải thoát khỏi các phiền não đã được chính mình trấn áp, còn Nibbāna được gọi là sự giải thoát (vimutti) do đã hoàn toàn giải thoát khỏi tất cả phiền não. 1382. Maggasamaṅgissa [Pg.436] ñāṇanti cattāri maggañāṇāni. Phalasamaṅgissa ñāṇanti cattāri phalañāṇāni. Tattha paṭhamamaggañāṇaṃ pañca kilese khepentaṃ nirodhentaṃ vūpasamentaṃ paṭippassambhentaṃ uppajjatīti khaye ñāṇaṃ nāma jātaṃ. Dutiyamaggañāṇaṃ cattāro kilese. Tathā tatiyamaggañāṇaṃ. Catutthamaggañāṇaṃ pana aṭṭha kilese khepentaṃ nirodhentaṃ vūpasamentaṃ paṭippassambhentaṃ uppajjatīti ‘khaye ñāṇaṃ’ nāma jātaṃ. Taṃ taṃ maggaphalañāṇaṃ pana tesaṃ tesaṃ kilesānaṃ khīṇante niruddhante vūpasamante paṭippassambhante anuppādante appavattante uppannanti anuppāde ñāṇaṃ nāma jātanti. 1382. Trí của người hợp với đạo là bốn đạo trí. Trí của người hợp với quả là bốn quả trí. Trong đó, đạo trí thứ nhất sanh khởi trong khi làm cho cạn kiệt, làm cho đoạn diệt, làm cho an tịnh, làm cho lắng dịu năm phiền não, vì vậy nó được gọi là trí về sự tận diệt. Đạo trí thứ hai (làm cạn kiệt) bốn phiền não. Tương tự, đạo trí thứ ba. Còn đạo trí thứ tư sanh khởi trong khi làm cho cạn kiệt, làm cho đoạn diệt, làm cho an tịnh, làm cho lắng dịu tám phiền não, vì vậy nó được gọi là ‘trí về sự tận diệt’. Còn quả trí tương ứng ấy sanh khởi vào lúc cuối cùng của sự cạn kiệt, lúc cuối cùng của sự đoạn diệt, lúc cuối cùng của sự an tịnh, lúc cuối cùng của sự lắng dịu, lúc cuối cùng của sự không sanh khởi, lúc cuối cùng của sự không tiếp diễn của các phiền não tương ứng ấy, vì vậy nó được gọi là trí về sự không sanh khởi. Aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaaṭṭhakathāya Trong Aṭṭhasālinī, Chú giải Dhammasaṅgaṇī Nikkhepakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về chương Trích Yếu đã kết thúc. 4. Aṭṭhakathākaṇḍo 4. Chương Chú Giải Tikaatthuddhāravaṇṇanā Phần giải thích về sự trích dẫn ý nghĩa của các tam đề 1384. Idāni [Pg.437] nikkhepakaṇḍānantaraṃ ṭhapitassa aṭṭhakathākaṇḍassa vaṇṇanākkamo anuppatto. Kasmā panetaṃ aṭṭhakathākaṇḍaṃ nāma jātanti? Tepiṭakassa buddhavacanassa atthaṃ uddharitvā ṭhapitattā. Tīsupi hi piṭakesu dhammantaraṃ āgataṃ aṭṭhakathākaṇḍeneva paricchinditvā vinicchitaṃ suvinicchitaṃ nāma hoti. Sakale abhidhammapiṭake nayamaggaṃ mahāpakaraṇe pañhuddhāraṃ gaṇanacāraṃ asallakkhentenāpi aṭṭhakathākaṇḍatoyeva samānetuṃ vaṭṭati. 1384. Bây giờ, thứ tự giải thích của chương Chú Giải, được đặt ngay sau chương Trích Yếu, đã đến. Nhưng tại sao chương này được gọi là chương Chú Giải? Do đã trích dẫn và trình bày ý nghĩa của Phật ngôn, tức Tam Tạng. Quả vậy, một pháp đặc biệt xuất hiện trong cả ba tạng, khi được phân định và quyết đoán chỉ bằng chương Chú Giải, thì được gọi là đã được quyết đoán tốt đẹp. Ngay cả người không nhận thức được phương pháp luận trong toàn bộ tạng Abhidhamma, sự trích dẫn vấn đề trong bộ Đại Luận, và cách thức tính toán, cũng thích hợp để đối chiếu chỉ từ chương Chú Giải. Kuto pabhavaṃ pana etanti? Sāriputtattherappabhavaṃ. Sāriputtatthero hi ekassa attano saddhivihārikassa nikkhepakaṇḍe atthuddhāraṃ sallakkhetuṃ asakkontassa aṭṭhakathākaṇḍaṃ kathetvā adāsi. Idaṃ pana mahāaṭṭhakathāyaṃ paṭikkhipitvā idaṃ vuttaṃ – abhidhammo nāma na sāvakavisayo, na sāvakagocaro; buddhavisayo esa, buddhagocaro. Dhammasenāpati pana saddhivihārikena pucchito taṃ ādāya satthu santikaṃ gantvā sammāsambuddhassa kathesi. Sammāsambuddho tassa bhikkhuno aṭṭhakathākaṇḍaṃ kathetvā adāsi. Kathaṃ? Bhagavā hi ‘katame dhammā kusalā’ti pucchi. ‘Kusalā dhammā nāma katame’ti sallakkhesīti attho. Athassa tuṇhībhūtassa ‘nanu yaṃ mayā katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotītiādinā nayena bhūmibhedato kusalaṃ dassitaṃ, sabbampi taṃ catūsu bhūmīsu kusalaṃ, ime dhammā kusalā’ti iminā nayena kaṇṇikaṃ kaṇṇikaṃ ghaṭaṃ ghaṭaṃ gocchakaṃ gocchakaṃ katvā atthuddhāravasena kusalādidhamme dassento kathetvā adāsi. Nhưng điều này đã bị bác bỏ trong Đại Chú Giải và điều này đã được nói: Abhidhamma không phải là lĩnh vực của thinh văn, không phải là cảnh giới của thinh văn; đây là lĩnh vực của chư Phật, là cảnh giới của chư Phật. Nhưng Tướng quân Chánh pháp, khi được vị đệ tử cùng trú hỏi, đã dẫn vị ấy đến gần bậc Đạo Sư và trình bày lên bậc Chánh Đẳng Giác. Bậc Chánh Đẳng Giác đã thuyết và ban cho vị tỳ khưu ấy chương Chú Giải. Bằng cách nào? Quả vậy, Đức Thế Tôn đã hỏi: ‘Những pháp nào là thiện?’. Ý nghĩa là, Ngài đã nhận thức: ‘Những pháp thiện là những pháp nào?’. Rồi, đối với vị ấy đang im lặng, Ngài đã thuyết và ban cho bằng cách chỉ ra các pháp thiện, v.v... qua việc trích dẫn ý nghĩa, tạo thành từng phần, từng nhóm, từng chùm theo phương pháp này: ‘Này, pháp thiện mà Ta đã chỉ ra theo sự phân chia cảnh giới bằng phương pháp bắt đầu bằng “Những pháp nào là thiện? Vào lúc nào tâm thiện dục giới sanh khởi...”, tất cả pháp thiện ấy trong bốn cảnh giới, những pháp này là thiện’. Tattha catūsūti kāmāvacararūpāvacarārūpāvacaraapariyāpannāsu. Kusalanti phassādibhedaṃ kusalaṃ. Ime dhammā kusalāti ime sabbepi tāsu tāsu bhūmīsu vuttā phassādayo dhammā kusalā nāma. Trong đó, ‘trong bốn’ là trong dục giới, sắc giới, vô sắc giới, và siêu thế. ‘Thiện’ là pháp thiện có sự phân biệt như xúc, v.v... ‘Những pháp này là thiện’ là: tất cả những pháp này như xúc, v.v... đã được nói trong các cảnh giới tương ứng ấy, được gọi là thiện. 1385. Akusalānaṃ pana bhūmivasena bhedābhāvato dvādasa akusalacittuppādāti āha. Tattha uppajjatīti uppādo. Cittameva uppādo [Pg.438] cittuppādo. Desanāsīsameva cetaṃ. Yathā pana ‘rājā āgato’ti vutte amaccādīnampi āgamanaṃ vuttameva hoti, evaṃ ‘cittuppādā’ti vutte tehi sampayuttadhammāpi vuttāva hontīti. Sabbattha cittuppādaggahaṇena sasampayuttadhammaṃ cittaṃ gahitanti veditabbaṃ. Ito paraṃ catūsu bhūmīsu vipākotiādīnaṃ sabbesampi tikadukabhājanīyapadānaṃ attho, vedanāttikādīsu ca sukhādīnaṃ navattabbatā heṭṭhā vuttanayeneva pāḷiyatthaṃ vīmaṃsitvā veditabbā. Visesamattameva pana vakkhāma. 1385. Nhưng do các pháp bất thiện không có sự phân chia theo cảnh giới, (Đức Thế Tôn) đã nói ‘mười hai tâm bất thiện sanh khởi’. Trong đó, ‘sanh khởi’ nên là uppāda. Tâm chính là sự sanh khởi, (nên gọi là) cittuppāda. Và đây chỉ là phần đầu của bài thuyết giảng. Giống như khi nói ‘nhà vua đã đến’, sự đến của các vị đại thần, v.v... cũng được xem như đã nói, cũng vậy, khi nói ‘các tâm sanh khởi’, các pháp tương ưng với chúng cũng được xem như đã được nói. Cần phải hiểu rằng ở khắp nơi, qua việc dùng từ ‘tâm sanh khởi’, tâm cùng với các pháp tương ưng của nó đã được bao hàm. Từ đây trở đi, ý nghĩa của tất cả các từ phân tích trong các tam đề và nhị đề, bắt đầu bằng ‘quả trong bốn cảnh giới’, và sự không cần phải nói về thọ lạc, v.v... trong các tam đề về thọ, v.v..., cần phải được hiểu bằng cách xem xét ý nghĩa của bản Pāli theo phương pháp đã được nói ở trước. Chúng tôi sẽ chỉ nói về những điểm đặc biệt. 1420. Tattha parittārammaṇattike tāva sabbo kāmāvacarassa vipākoti ettha dvipañcaviññāṇāni cakkhupasādādayo nissāya niyameneva iṭṭhāniṭṭhādibhede rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbadhamme ārabbha pavattantīti parittārammaṇāni. Kusalākusalavipākā pana dve manodhātuyo hadayavatthuṃ nissāya cakkhuviññāṇādīnaṃ anantarā niyamato rūpādīneva ārabbha pavattantīti parittārammaṇā. Kusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātu somanassasahagatā pañcadvāre santīraṇavasena chasu dvāresu tadārammaṇavasenāti niyamato rūpādīni cha parittārammaṇāneva ārabbha pavattatīti parittārammaṇā. Kusalākusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātudvayaṃ pañcadvāre santīraṇavasena chasu dvāresu tadārammaṇavasena niyamato rūpādīni cha parittārammaṇāneva ārabbha pavattati. Paṭisandhivasena pavattamānampi parittaṃ kammaṃ kammanimittaṃ gatinimittaṃ vā ārammaṇaṃ karoti, pavattiyaṃ bhavaṅgavasena, pariyosāne cutivasena pavattamānampi tadeva ārammaṇaṃ karotīti parittārammaṇaṃ. Aṭṭha pana sahetukavipākacittuppādā ettha vuttanayeneva tadārammaṇavasena paṭisandhibhavaṅgacutivasena ca parittadhammeyeva ārabbha pavattanti. Kiriyamanodhātu pañcadvāre rūpādīni ārabbha pavattati. Somanassasahagatāhetukakiriyamanoviññāṇadhātu chasu dvāresu paccuppanne manodvāre atītānāgatepi paritte rūpādidhammeyeva ārabbha khīṇāsavānaṃ pahaṭṭhākāraṃ kurumānā pavattatīti parittārammaṇā. Evamime pañcavīsati cittuppādā ekanteneva parittārammaṇāti veditabbā. 1420. Trong các tam đề ấy, trước hết trong tam đề Parittārammaṇa, về câu "tất cả quả của cõi Dục", ở đây, song ngũ thức nương vào nhãn thanh tịnh sắc v.v., một cách chắc chắn sanh khởi bắt cảnh là các pháp sắc, thinh, khí, vị, xúc có sự phân chia khả ái, bất khả ái v.v., vì vậy được gọi là tâm có cảnh nhỏ hẹp. Còn hai ý giới là quả thiện và bất thiện, nương vào ý vật, ngay sau nhãn thức v.v., một cách chắc chắn sanh khởi chỉ bắt cảnh sắc v.v., vì vậy được gọi là tâm có cảnh nhỏ hẹp. Ý thức giới vô nhân là quả thiện câu hành với thọ hỷ, theo phận sự suy đạc ở ngũ môn và theo phận sự na cảnh ở lục môn, một cách chắc chắn sanh khởi chỉ bắt sáu cảnh nhỏ hẹp là sắc v.v., vì vậy được gọi là tâm có cảnh nhỏ hẹp. Hai ý thức giới vô nhân là quả thiện và bất thiện, theo phận sự suy đạc ở ngũ môn và theo phận sự na cảnh ở lục môn, một cách chắc chắn sanh khởi chỉ bắt sáu cảnh nhỏ hẹp là sắc v.v. Dù sanh khởi theo phận sự tái tục, nó bắt cảnh là nghiệp, nghiệp tướng, hoặc thú tướng nhỏ hẹp; dù sanh khởi theo phận sự hữu phần trong thời bình nhật, và theo phận sự tử vào lúc cuối, nó cũng bắt chính cảnh ấy, vì vậy được gọi là tâm có cảnh nhỏ hẹp. Còn tám tâm quả hữu nhân, theo phương pháp đã nói ở đây, theo phận sự na cảnh và theo phận sự tái tục, hữu phần, tử, chỉ sanh khởi bắt cảnh là các pháp nhỏ hẹp. Ý giới duy tác sanh khởi ở ngũ môn bắt cảnh sắc v.v. Ý thức giới duy tác vô nhân câu hành với thọ hỷ, bắt cảnh là các pháp nhỏ hẹp như sắc v.v. ở hiện tại trong sáu cửa, và ở quá khứ, vị lai trong ý môn, sanh khởi làm nên vẻ hoan hỷ của các bậc lậu tận, vì vậy được gọi là tâm có cảnh nhỏ hẹp. Như vậy, nên biết rằng 25 tâm này một cách chắc chắn là tâm có cảnh nhỏ hẹp. 1421. Viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanadhammā attano attano heṭṭhimaṃ samāpattiṃ ārabbha pavattanato mahaggatārammaṇā. Eva maggaphaladhammā nibbānārammaṇattā appamāṇārammaṇā. 1421. Các pháp Thức Vô Biên Xứ và Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, do sanh khởi bắt cảnh là thiền chứng thấp hơn của chính mình, nên có cảnh đại hành. Tương tự, các pháp Đạo và Quả, do có cảnh là Níp-bàn, nên có cảnh vô lượng. Kusalato [Pg.439] cattāro kiriyato cattāroti aṭṭha ñāṇavippayuttacittuppādā sekkhaputhujjanakhīṇāsavānaṃ asakkaccadānapaccavekkhaṇadhammasavanādīsu kāmāvacaradhamme ārabbha pavattikāle parittārammaṇā. Atipaguṇānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ paccavekkhaṇakāle mahaggatārammaṇā. Kasiṇanimittādipaññattipaccavekkhaṇakāle navattabbārammaṇā. Akusalato cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādā pañcapaṇṇāsāya kāmāvacaradhammānaṃ ‘satto satto’ti parāmasanaassādanābhinandanakāle parittārammaṇā. Tenevākārena sattavīsati mahaggatadhamme ārabbha pavattikāle mahaggatārammaṇā. Paṇṇattidhamme ārabbha pavattanakāle siyā navattabbārammaṇā. Diṭṭhivippayuttānaṃ teyeva dhamme ārabbha kevalaṃ assādanābhinandanavasena, pavattiyaṃ paṭighasampayuttānaṃ domanassavasena, vicikicchāsampayuttacittuppādassa aniṭṭhaṅgatavasena, uddhaccasahagatassa vikkhepavasena avūpasamavasena ca pavattiyaṃ parittamahaggatanavattabbārammaṇatā veditabbā. Etesu pana ekadhammopi appamāṇe ārabbha pavattituṃ na sakkoti, tasmā na appamāṇārammaṇā. Tám tâm bất tương ưng trí, tức là bốn tâm thiện và bốn tâm duy tác, của các bậc hữu học, phàm phu, và lậu tận, khi sanh khởi bắt cảnh là các pháp cõi Dục trong lúc bố thí không cung kính, quán xét, nghe pháp v.v., thì có cảnh nhỏ hẹp. Khi quán xét các thiền như sơ thiền v.v. đã được thực hành thuần thục, thì có cảnh đại hành. Khi quán xét chế định như tướng kasina v.v., thì có cảnh không thể nói. Bốn tâm bất thiện tương ưng tà kiến, khi chấp thủ, say đắm, vui thích 55 pháp cõi Dục rằng "chúng sanh, chúng sanh", thì có cảnh nhỏ hẹp. Với cách thức tương tự, khi sanh khởi bắt cảnh là 27 pháp đại hành, thì có cảnh đại hành. Khi sanh khởi bắt cảnh là pháp chế định, đôi khi có cảnh không thể nói. Đối với sự sanh khởi của các tâm bất tương ưng tà kiến, khi bắt chính các pháp ấy chỉ thuần túy theo cách say đắm, vui thích; đối với các tâm tương ưng sân, theo cách ưu phiền; đối với tâm tương ưng hoài nghi, theo cách không đi đến quyết định; và đối với tâm câu hành với phóng dật, theo cách tán loạn và không an tịnh, nên biết là có cảnh nhỏ hẹp, đại hành, và không thể nói. Tuy nhiên, trong số các pháp này, không một pháp nào có thể sanh khởi bắt cảnh vô lượng, vì vậy, chúng không có cảnh vô lượng. Kusalato cattāro kiriyato cattāroti aṭṭha ñāṇasampayuttacittuppādā sekkhaputhujjanakhīṇāsavānaṃ sakkaccadānapaccavekkhaṇadhammasavanādīsu yathāvuttappakāre dhamme ārabbha pavattikāle parittamahaggatanavattabbārammaṇā honti. Gotrabhukāle lokuttaradhamme paccavekkhaṇakāle ca nesaṃ appamāṇārammaṇatā veditabbā. Tám tâm tương ưng trí, tức là bốn tâm thiện và bốn tâm duy tác, của các bậc hữu học, phàm phu, và lậu tận, khi sanh khởi bắt cảnh là các pháp theo các loại đã được nói trong lúc bố thí cung kính, quán xét, nghe pháp v.v., thì có cảnh nhỏ hẹp, đại hành, và không thể nói. Trong lúc chuyển tộc và trong lúc quán xét các pháp siêu thế, nên biết rằng chúng có cảnh vô lượng. Yaṃ panetaṃ rūpāvacaracatutthajjhānaṃ taṃ sabbatthapādakacatutthaṃ ākāsakasiṇacatutthaṃ ālokakasiṇacatutthaṃ brahmavihāracatutthaṃ ānāpānacatutthaṃ iddhividhacatutthaṃ dibbasotacatutthaṃ cetopariyañāṇacatutthaṃ yathākammupagañāṇacatutthaṃ dibbacakkhuñāṇacatutthaṃ pubbenivāsañāṇacatutthaṃ anāgataṃsañāṇacatutthanti kusalatopi kiriyatopi dvādasavidhaṃ hoti. Còn thiền thứ tư cõi Sắc này, nó có 12 loại, cả về phương diện thiện và duy tác, đó là: thiền thứ tư làm nền tảng cho tất cả, thiền thứ tư kasina không gian, thiền thứ tư kasina ánh sáng, thiền thứ tư phạm trú, thiền thứ tư hơi thở, thiền thứ tư thần túc thông, thiền thứ tư thiên nhĩ thông, thiền thứ tư tha tâm thông, thiền thứ tư nghiệp sanh trí, thiền thứ tư thiên nhãn thông, thiền thứ tư túc mạng thông, và thiền thứ tư vị lai sanh trí. Tattha ‘sabbatthapādakacatutthaṃ’ nāma aṭṭhasu kasiṇesu catutthajjhānaṃ. Tañhi vipassanāyapi pādakaṃ hoti, abhiññānampi, nirodhassāpi, vaṭṭassāpi pādakaṃ hotiyevāti sabbatthapādakanti vuttaṃ. ‘Ākāsakasiṇaālokakasiṇacatutthāni’ pana vipassanāyapi abhiññānampi vaṭṭassāpi pādakāni [Pg.440] honti, nirodhapādakāneva na honti. ‘Brahmavihāraānāpānacatutthāni’ vipassanāya ceva vaṭṭassa ca pādakāni honti, abhiññānaṃ pana nirodhassa ca pādakāni na honti. Tattha dasavidhampi kasiṇajjhānaṃ kasiṇapaṇṇattiṃ ārabbha pavattattā, brahmavihāracatutthaṃ sattapaṇṇattiṃ ārabbha pavattattā, ānāpānacatutthaṃ nimittaṃ ārabbha pavattattā parittādivasena navattabbadhammārammaṇato navattabbārammaṇaṃ nāma hoti. Trong số đó, cái gọi là "thiền thứ tư làm nền tảng cho tất cả" là thiền thứ tư trong tám kasina. Vì nó là nền tảng cho cả minh sát, các thắng trí, diệt thọ tưởng định, và cả vòng luân hồi, nên được gọi là "nền tảng cho tất cả". Còn các thiền thứ tư kasina không gian và kasina ánh sáng là nền tảng cho cả minh sát, các thắng trí, và vòng luân hồi, nhưng chúng không phải là nền tảng cho diệt thọ tưởng định. Các thiền thứ tư phạm trú và hơi thở là nền tảng cho minh sát và vòng luân hồi, nhưng không phải là nền tảng cho các thắng trí và diệt thọ tưởng định. Trong số đó, mười loại thiền kasina, do sanh khởi bắt cảnh là chế định kasina; thiền thứ tư phạm trú, do sanh khởi bắt cảnh là chế định chúng sanh; thiền thứ tư hơi thở, do sanh khởi bắt cảnh là tướng (hơi thở); do có cảnh là pháp không thể nói theo cách nhỏ hẹp v.v., nên được gọi là có cảnh không thể nói. ‘Iddhividhacatutthaṃ’ parittamahaggatārammaṇaṃ hoti. Kathaṃ? Tañhi yadā kāyaṃ cittasannissitaṃ katvā adissamānena kāyena gantukāmo cittavasena kāyaṃ pariṇāmeti, mahaggatacitte samodahati, samāropeti, tadā upayogaladdhaṃ ārammaṇaṃ hotīti katvā rūpakāyārammaṇato parittārammaṇaṃ hoti. Yadā cittaṃ kāyasannissitaṃ katvā dissamānena kāyena gantukāmo kāyavasena cittaṃ pariṇāmeti, pādakajjhānacittaṃ rūpakāye samodahati, samāropeti, tadā upayogaladdhaṃ ārammaṇaṃ hotīti katvā mahaggatacittārammaṇato mahaggatārammaṇaṃ hoti. 'Thiền thứ tư thần thông' có đối tượng là dục giới và đại hành. Như thế nào? Thật vậy, khi vị ấy muốn đi với thân không thấy được, sau khi làm cho thân nương tựa vào tâm, vị ấy uốn nắn thân theo năng lực của tâm, đặt để, an trí (thân) vào trong tâm đại hành. Khi ấy, do có đối tượng là sắc thân, nên (thiền ấy) có đối tượng là dục giới, vì xem như đối tượng có được nhờ sự nỗ lực. Khi vị ấy muốn đi với thân thấy được, sau khi làm cho tâm nương tựa vào thân, vị ấy uốn nắn tâm theo năng lực của thân, đặt để, an trí tâm thiền nền tảng vào trong sắc thân. Khi ấy, do có đối tượng là tâm đại hành, nên (thiền ấy) có đối tượng là đại hành, vì xem như đối tượng có được nhờ sự nỗ lực. ‘Dibbasotacatutthaṃ’ saddaṃ ārabbha pavattattā ekantaparittārammaṇameva. ‘Cetopariyañāṇacatutthaṃ’ parittamahaggataappamāṇārammaṇaṃ hoti. Kathaṃ? Tañhi paresaṃ kāmāvacaracittajānanakāle parittārammaṇaṃ hoti, rūpāvacarārūpāvacaracittajānanakāle mahaggatārammaṇaṃ, maggaphalajānanakāle appamāṇārammaṇaṃ hoti. Ettha ca puthujjano sotāpannassa cittaṃ na jānāti, sotāpanno vā sakadāgāmissāti evaṃ yāva arahato netabbaṃ. Arahā pana sabbesaṃ cittaṃ jānāti. Aññopi ca uparimo heṭṭhimassāti ayaṃ viseso veditabbo. ‘Yathākammupagañāṇacatutthaṃ’ kāmāvacarakammajānanakāle parittārammaṇaṃ hoti, rūpāvacarārūpāvacarakammajānanakāle mahaggatārammaṇaṃ. 'Thiền thứ tư thiên nhĩ' do sanh khởi bắt lấy âm thanh làm đối tượng nên chắc chắn chỉ có đối tượng là dục giới. 'Thiền thứ tư tha tâm thông' có đối tượng là dục giới, đại hành, và vô lượng. Như thế nào? Thật vậy, khi biết tâm dục giới của người khác, nó có đối tượng là dục giới; khi biết tâm sắc giới và vô sắc giới, nó có đối tượng là đại hành; khi biết tâm đạo và quả, nó có đối tượng là vô lượng. Và ở đây, phàm nhân không biết tâm của bậc Dự lưu, còn bậc Dự lưu (biết tâm của bậc Dự lưu) hoặc bậc Nhất lai, nên được hiểu như vậy cho đến bậc A-la-hán. Còn bậc A-la-hán thì biết tâm của tất cả. Và cũng nên biết sự khác biệt này: bậc trên biết (tâm của) bậc dưới. 'Thiền thứ tư nghiệp báo thông' khi biết nghiệp dục giới, nó có đối tượng là dục giới; khi biết nghiệp sắc giới và vô sắc giới, nó có đối tượng là đại hành. ‘Dibbacakkhuñāṇacatutthaṃ’ rūpārammaṇattā ekantaparittārammaṇameva. ‘Pubbenivāsañāṇacatutthaṃ’ parittamahaggataappamāṇanavattabbārammaṇaṃ hoti. Kathaṃ? Tañhi kāmāvacarakkhandhānussaraṇakāle parittārammaṇaṃ hoti. Rūpāvacarārūpāvacarakkhandhānussaraṇakāle mahaggatārammaṇaṃ. Atīte attanā vā parehi vā bhāvitamaggaṃ sacchikataphalañca anussaraṇakāle appamāṇārammaṇaṃ. Atīte buddhā maggaṃ bhāvayiṃsu, phalaṃ sacchākaṃsu, nibbānadhātuyā parinibbāyiṃsūti [Pg.441] chinnavaṭumakānussaraṇavasena maggaphalanibbānapaccavekkhaṇatopi appamāṇārammaṇaṃ. Atīte ‘vipassī nāma bhagavā’ ahosi. Tassa ‘bandhumatī nāma nagaraṃ ahosi, bandhumā nāma rājā pitā, bandhumatī nāma mātā’tiādinā nayena nāmagottapathavīnimittādianussaraṇakāle navattabbārammaṇaṃ hoti. 'Thiền thứ tư thiên nhãn thông' do có đối tượng là sắc nên chắc chắn chỉ có đối tượng là dục giới. 'Thiền thứ tư túc mạng thông' có đối tượng là dục giới, đại hành, vô lượng, và bất định. Như thế nào? Thật vậy, khi nhớ lại các uẩn thuộc dục giới, nó có đối tượng là dục giới. Khi nhớ lại các uẩn thuộc sắc giới và vô sắc giới, nó có đối tượng là đại hành. Khi nhớ lại đạo đã được tu tập và quả đã được chứng ngộ bởi chính mình hoặc bởi người khác trong quá khứ, nó có đối tượng là vô lượng. Do năng lực nhớ lại các bậc đã đoạn tận vòng luân hồi rằng: 'Trong quá khứ, các vị Phật đã tu tập đạo, đã chứng ngộ quả, đã nhập vô dư Niết-bàn với Niết-bàn giới', nên cũng có đối tượng là vô lượng do việc quán xét đạo, quả, và Niết-bàn. Khi nhớ lại tên, dòng họ, tướng biến xứ đất, v.v... theo phương pháp bắt đầu bằng: 'Trong quá khứ, có Đức Thế Tôn tên là Vipassī. Kinh thành của ngài tên là Bandhumatī, vua cha tên là Bandhumā, hoàng hậu mẹ tên là Bandhumatī', nó có đối tượng là bất định. ‘Anāgataṃsañāṇacatutthe’pi eseva nayo. Tampi ayaṃ anāgate ‘kāmāvacare nibbattissatī’ti jānanakāle parittārammaṇaṃ hoti. ‘Rūpāvacare vā arūpāvacare vā nibbattissatī’ti jānanakāle mahaggatārammaṇaṃ. ‘Maggaṃ bhāvessati phalaṃ sacchikarissati’ ‘nibbānadhātuyā parinibbāyissatī’ti jānanakāle appamāṇārammaṇaṃ. Anāgate ‘‘metteyyo nāma bhagavā uppajjissati, subrahmā nāmassa brāhmaṇo pitā bhavissati, brahmavatī nāma brāhmaṇī mātā bhavissatī’’tiādinā nayena nāmagottajānanakāle navattabbārammaṇaṃ hoti. Trong 'thiền thứ tư vị lai thông' cũng có cùng phương pháp này. Thiền ấy cũng vậy, khi biết rằng: 'Vị này trong tương lai sẽ tái sanh trong cõi dục giới', nó có đối tượng là dục giới. Khi biết rằng: 'Sẽ tái sanh trong cõi sắc giới hoặc trong cõi vô sắc giới', nó có đối tượng là đại hành. Khi biết rằng: 'Sẽ tu tập đạo, sẽ chứng ngộ quả', 'sẽ nhập vô dư Niết-bàn với Niết-bàn giới', nó có đối tượng là vô lượng. Khi biết tên và dòng họ theo phương pháp bắt đầu bằng: 'Trong tương lai, Đức Thế Tôn tên là Metteyya sẽ xuất hiện, vị Bà-la-môn tên là Subrahmā sẽ là cha của ngài, vị nữ Bà-la-môn tên là Brahmavatī sẽ là mẹ', nó có đối tượng là bất định. Arūpāvacaracatutthaṃ pana āsavānaṃ khayacatutthañca pāḷiyaṃ āgataṭṭhāneyeva kathessāmi. Kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatā sabbesampi etesaṃ kusalākusalakiriyacittānaṃ purecārikā. Tassā tesu vuttanayeneva ārammaṇabhedo veditabbo. Pañcadvāre pana voṭṭhabbanavasena pavattiyaṃ ekantaparittārammaṇāva hoti. Rūpāvacaratikacatukkajjhānādīni parittādibhāvena navattabbadhammaṃ ārabbha pavattito navattabbārammaṇāni. Ettha hi rūpāvacarāni pathavīkasiṇādīsu pavattanti, ākāsānañcāyatanaṃ ugghāṭimākāse, ākiñcaññāyatanaṃ viññāṇāpagameti. Còn thiền thứ tư vô sắc giới và thiền thứ tư lậu tận thông, ta sẽ nói ở chính nơi đã được đề cập trong Pāli. Ý thức giới vô nhân duy tác câu hành với xả là tâm đi trước của tất cả các tâm thiện, bất thiện, và duy tác này. Sự phân biệt đối tượng của nó trong các tâm ấy nên được hiểu theo phương pháp đã được nói. Tuy nhiên, ở ngũ môn, khi sanh khởi với vai trò đoán định, nó chắc chắn chỉ có đối tượng là dục giới. Các thiền sắc giới tam thiền, tứ thiền, v.v... có đối tượng là bất định, do sanh khởi bắt lấy pháp bất định (chế định) làm đối tượng, không phải là dục giới, v.v... Thật vậy, ở đây các thiền sắc giới sanh khởi trong các biến xứ đất, v.v...; (thiền) Không vô biên xứ (sanh khởi) trong hư không được mở ra (từ biến xứ); (thiền) Vô sở hữu xứ (sanh khởi) trong sự vắng mặt của thức (Không vô biên xứ). 1429. Maggārammaṇattike ādimhi vuttā aṭṭha ñāṇasampayuttacittuppādā sekkhāsekkhānaṃ attanā paṭividdhamaggānaṃ paccavekkhaṇakāle maggārammaṇā, maggena pana asahajātattā na maggahetukā, attanā paṭividdhamaggaṃ garuṃ katvā paccavekkhaṇakāle ārammaṇādhipativasena maggādhipatino, aññadhammārammaṇakāle na vattabbā maggārammaṇātipi maggādhipatinotipi. Cattāro ariyamaggā maggasaṅkhātassa maggasampayuttassa vā hetuno atthitāya ekantato maggahetukāva. Vīriyaṃ pana vīmaṃsaṃ vā jeṭṭhakaṃ katvā maggabhāvanākāle [Pg.442] sahajātādhipatinā siyā maggādhipatino, chandacittānaṃ aññatarajeṭṭhakakāle siyā na vattabbā maggādhipatinoti. 1429. Trong tam đề Đạo Đối Tượng, tám sự sanh khởi của tâm tương ưng với trí tuệ đã được nói ở đầu, khi các bậc hữu học và vô học quán xét các đạo mà chính mình đã chứng ngộ, chúng có đối tượng là đạo; nhưng do không đồng sanh với đạo, chúng không phải là có nhân là đạo; khi quán xét bằng cách xem trọng đạo mà mình đã chứng ngộ, chúng có trưởng là đạo do năng lực của trưởng đối tượng; khi có đối tượng là pháp khác, chúng không được gọi là có đối tượng là đạo hay có trưởng là đạo. Bốn thánh đạo, do sự hiện hữu của nhân được gọi là đạo hoặc tương ưng với đạo, chắc chắn chỉ là có nhân là đạo. Tuy nhiên, khi tu tập đạo bằng cách lấy tấn hoặc tuệ làm chủ, chúng có thể có trưởng là đạo bởi trưởng đồng sanh; khi dục hoặc tâm làm chủ, chúng có thể không được gọi là có trưởng là đạo. Dvādasavidhe rūpāvacaracatutthajjhāne sabbatthapādakacatutthādīni nava jhānāni neva maggārammaṇāni na maggahetukāni na maggādhipatīni. Cetopariyañāṇapubbenivāsañāṇaanāgataṃsañāṇacatutthāni pana ariyānaṃ maggacittajānanakāle maggārammaṇāni honti, maggena pana asahajātattā na maggahetukāni, maggaṃ garuṃ katvā appavattito na maggādhipatīni. Kasmā panetāni na maggaṃ garuṃ karontīti? Attano mahaggatatāya. Yathā hi rājānaṃ sabbo loko garuṃ karoti, mātāpitaro pana na karonti. Na hi te rājānaṃ disvā āsanā vuṭṭhahanti, na añjalikammādīni karonti, daharakāle voharitanayeneva voharanti. Evametānipi attano mahaggatatāya na maggaṃ garuṃ karonti. Trong thiền thứ tư sắc giới có mười hai loại, chín thiền bắt đầu từ thiền thứ tư làm nền tảng cho tất cả, không phải là có đối tượng là đạo, không phải là có nhân là đạo, không phải là có trưởng là đạo. Còn các thiền thứ tư là Tha tâm thông, Túc mạng thông, Vị lai thông, vào lúc biết tâm đạo của các bậc Thánh, trở thành có đối tượng là đạo; nhưng vì không đồng sanh với đạo nên không phải là có nhân là đạo, vì không sanh khởi do xem trọng đạo nên không phải là có trưởng là đạo. Tại sao những pháp này lại không xem trọng đạo? Do tự thân là pháp đại hành. Ví như toàn thể dân chúng đều tôn kính đức vua, nhưng cha mẹ thì không. Thật vậy, họ thấy vua cũng không đứng dậy khỏi chỗ ngồi, không làm các việc như chắp tay v.v., họ vẫn nói chuyện theo cách đã nói chuyện từ khi (vua) còn nhỏ. Cũng vậy, những pháp này do tự thân là pháp đại hành nên không xem trọng đạo. Kiriyāhetukamanoviññāṇadhātupi ariyānaṃ maggapaccavekkhaṇakāle paccavekkhaṇapurecārikattā maggārammaṇā hoti, maggena asahajātattā pana na maggahetukā, maggaṃ garuṃ katvā appavattito na maggādhipati. Kasmā garuṃ na karotīti? Attano ahetukatāya hīnatāya jaḷatāya. Yathā hi rājānaṃ sabbo loko garuṃ karoti, attano parijanā pana khujjavāmanakaceṭakādayo attano aññāṇatāya paṇḍitamanussā viya nātigaruṃ karonti, evameva idampi cittaṃ attano ahetukatāya hīnatāya jaḷatāya maggaṃ garuṃ na karoti. Cả ý thức giới vô nhân duy tác, vào lúc các bậc Thánh quán xét đạo, do là pháp đi trước sự quán xét nên trở thành có đối tượng là đạo; nhưng vì không đồng sanh với đạo nên không phải là có nhân là đạo, vì không sanh khởi do xem trọng đạo nên không phải là có trưởng là đạo. Tại sao không xem trọng? Do tự thân là vô nhân, là thấp kém, là chậm lụt. Ví như toàn thể dân chúng đều tôn kính đức vua, nhưng những người hầu cận của vua như người gù, người lùn, người hầu v.v., do sự ngu dốt của mình, không quá tôn kính như những người có trí; cũng vậy, tâm này do tự thân là vô nhân, là thấp kém, là chậm lụt nên không xem trọng đạo. Ñāṇavippayuttakusalādīni ñāṇābhāvena ceva lokiyadhammārammaṇatāya ca maggārammaṇādibhāvaṃ na labhanti, navattabbārammaṇāneva hontīti veditabbānīti. Các pháp thiện bất tương ưng trí v.v., do không có trí và do có đối tượng là pháp thế gian, nên không đạt được trạng thái có đối tượng là đạo v.v.; nên biết rằng chúng chỉ là những pháp không thể được gọi (là có đối tượng là đạo v.v.). 1432. Atītārammaṇattike viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanadhammā heṭṭhā atītasamāpattiṃ ārabbha pavattitā ekantena atītārammaṇāva. 1432. Trong tam đề về đối tượng quá khứ, các pháp Thức vô biên xứ và Phi tưởng phi phi tưởng xứ, do sanh khởi bắt đối tượng là thiền chứng thấp hơn đã qua, nên chắc chắn chỉ có đối tượng quá khứ. 1433. Niyogā anāgatārammaṇā natthīti niyamena pāṭiyekkaṃ cittaṃ anāgatārammaṇaṃ nāma natthi. Nanu ca anāgataṃsañāṇaṃ ekantena anāgatārammaṇaṃ, cetopariyañāṇampi anāgataṃ ārabbha pavattatīti? No [Pg.443] na pavattati. Pāṭiyekkaṃ pana etaṃ ekaṃ cittaṃ nāma natthi. Rūpāvacaracatutthajjhānena saṅgahitattā aññehi mahaggatacittehi missakaṃ hoti. Tena vuttaṃ ‘niyogā anāgatārammaṇā natthī’ti. 1433. (Câu) "Không có pháp nào nhất định có đối tượng vị lai" có nghĩa là không có tâm nào riêng biệt, một cách chắc chắn, được gọi là có đối tượng vị lai. Chẳng phải Vị lai thông chắc chắn có đối tượng vị lai, và Tha tâm thông cũng sanh khởi bắt đối tượng là (tâm) vị lai sao? Không phải là không sanh khởi (tức là có sanh khởi). Nhưng không có một tâm riêng biệt nào được gọi là những pháp này. Vì được bao gồm trong thiền thứ tư sắc giới, nó bị trộn lẫn với các tâm đại hành khác. Do đó, đã được nói rằng "Không có pháp nào nhất định có đối tượng vị lai". 1434. Dvipañcaviññāṇāni, tisso manodhātuyo ca paccuppannesu rūpādīsu pavattito paccuppannārammaṇā nāma. Dasa cittuppādāti ettha aṭṭha tāva sahetukā devamanussānaṃ paṭisandhiggahaṇakāle kammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārabbha pavattiyaṃ atītārammaṇā. Bhavaṅgacutikālesupi eseva nayo. Gatinimittaṃ pana ārabbha paṭisandhiggahaṇakāle tato paraṃ bhavaṅgakāle ca paccuppannārammaṇā. Tathā pañcadvāre tadārammaṇavasena pavattiyaṃ. Manodvāre pana atītānāgatapaccuppannārammaṇānaṃ javanānaṃ ārammaṇaṃ gahetvā pavattito atītānāgatapaccuppannārammaṇā. ‘Kusalavipākāhetukaupekkhāsahagatamanoviññāṇadhātuya’mpi eseva nayo. Kevalañhi sā manussesu jaccandhādīnaṃ paṭisandhi hoti. Pañcadvāre ca santīraṇavasenāpi paccuppannārammaṇā hotīti ayamettha viseso. ‘Somanassasahagatā’ pana pañcadvāre santīraṇavasena tadārammaṇavasena ca paccuppannārammaṇā hoti. Manodvāre tadārammaṇavasena sahetukavipākā viya atītānāgatapaccuppannārammaṇāti veditabbā. 1434. Song ngũ thức và ba ý giới, do sanh khởi trong các đối tượng sắc v.v. ở hiện tại, nên được gọi là có đối tượng hiện tại. Trong (nhóm) mười tâm sanh, trước hết, tám tâm quả hữu nhân, vào lúc chư thiên và loài người thọ sanh, khi sanh khởi bắt đối tượng là nghiệp hoặc nghiệp tướng, thì có đối tượng quá khứ. Trong lúc hữu phần và tử, cũng theo cách này. Nhưng khi bắt đối tượng là thú tướng vào lúc thọ sanh và sau đó vào lúc hữu phần, thì có đối tượng hiện tại. Tương tự, khi sanh khởi với vai trò na cảnh ở ngũ môn (cũng có đối tượng hiện tại). Còn ở ý môn, do sanh khởi bắt lấy đối tượng của các tốc hành tâm có đối tượng quá khứ, vị lai, hiện tại, nên có đối tượng quá khứ, vị lai, hiện tại. Trong 'ý thức giới quả thiện vô nhân câu hành xả' cũng theo cách này. Chỉ có điều, nó là tâm tục sinh của những người mù bẩm sinh v.v. trong loài người. Và ở ngũ môn, nó cũng có đối tượng hiện tại với vai trò quan sát, đây là điểm đặc biệt. Còn (ý thức giới quả thiện vô nhân) 'câu hành hỷ', ở ngũ môn, có đối tượng hiện tại với vai trò quan sát và vai trò na cảnh. Nên biết rằng ở ý môn, với vai trò na cảnh, nó có đối tượng quá khứ, vị lai, hiện tại giống như các tâm quả hữu nhân. ‘Akusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātu’ pana kusalavipākāya upekkhāsahagatāhetukāya samānagatikā eva. Kevalañhi sā āpāyikānaṃ paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattatīti ayamettha viseso. ‘Kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu’ somanassasahagatā khīṇāsavānaṃ pañcadvāre pahaṭṭhākāraṃ kurumānā paccuppannārammaṇā hoti. Manodvāre atītādibhede dhamme ārabbha hasituppādavasena pavattiyaṃ atītānāgatapaccuppannārammaṇā hoti. Còn 'ý thức giới quả bất thiện vô nhân' có cùng cách thức hoạt động với ý thức giới quả thiện vô nhân câu hành xả. Chỉ có điều, nó sanh khởi với vai trò tục sinh, hữu phần, và tử của chúng sanh trong cõi dữ, đây là điểm đặc biệt. 'Ý thức giới duy tác vô nhân' câu hành hỷ, khi tạo ra trạng thái vui vẻ ở ngũ môn của các bậc lậu tận, có đối tượng hiện tại. Ở ý môn, khi sanh khởi với vai trò là tâm tiếu sinh bắt đối tượng là các pháp có sự phân biệt quá khứ v.v., nó có đối tượng quá khứ, vị lai, hiện tại. Kāmāvacarakusalantiādīsu kusalato tāva cattāro ñāṇasampayuttacittuppādā. Sekkhaputhujjanānaṃ atītādibhedāni khandhadhātuāyatanāni sammasantānaṃ paccavekkhantānaṃ atītānāgatapaccuppannārammaṇā honti. Paṇṇattinibbānapaccavekkhaṇe navattabbārammaṇā. Ñāṇavippayuttesupi eseva nayo[Pg.444]. Kevalañhi tehi maggaphalanibbānapaccavekkhaṇā natthi. Ayamevettha viseso. Trong (nhóm) bắt đầu bằng "thiện dục giới", trước hết, từ (nhóm) thiện, có bốn tâm sanh tương ưng trí. Của các bậc hữu học và phàm phu, khi họ quán xét, xem xét các uẩn, giới, xứ có sự phân biệt quá khứ v.v., (các tâm này) trở thành có đối tượng quá khứ, vị lai, hiện tại. Khi xem xét chế định và Niết-bàn, chúng có đối tượng không thể nói (theo thời gian). Trong các (tâm) bất tương ưng trí cũng theo cách này. Chỉ có điều, với những tâm ấy không có sự xem xét đạo, quả, và Niết-bàn. Đây chính là điểm đặc biệt. Akusalato cattāro diṭṭhisampayuttacittuppādā atītādibhedānaṃ khandhadhātuāyatanānaṃ assādanābhinandanaparāmāsakāle atītādiārammaṇā honti. Paṇṇattiṃ ārabbha assādentassa abhinandantassa ‘satto satto’ti parāmasitvā gaṇhantassa navattabbārammaṇā honti. Diṭṭhivippayuttesupi eseva nayo. Kevalañhi tehi parāmāsaggahaṇaṃ natthi. Dve paṭighasampayuttacittuppādā atītādibhede dhamme ārabbha domanassitānaṃ atītādiārammaṇā, paṇṇattiṃ ārabbha domanassitānaṃ navattabbārammaṇā. Vicikicchuddhaccasampayuttā tesu eva dhammesu aniṭṭhaṅgatabhāvena ceva uddhatabhāvena ca pavattiyaṃ atītānāgatapaccuppannanavattabbārammaṇā. Kiriyato aṭṭha sahetukacittuppādā kusalacittuppādagatikā eva. Kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatā pañcadvāre voṭṭhabbanavasena pavattiyaṃ paccuppannārammaṇāva. Manodvāre atītānāgatapaccuppannārammaṇānañceva paṇṇattinibbānārammaṇānañca javanānaṃ purecārikakāle atītānāgatapaccuppannanavattabbārammaṇā. Về phần bất thiện, bốn tâm sanh tương ưng tà kiến, vào lúc thưởng thức, vui thích, chấp thủ sai lầm đối với các uẩn, xứ, giới có sự phân biệt quá khứ v.v... thì có đối tượng là quá khứ v.v... Khi bắt lấy chế định làm đối tượng, đối với người đang thưởng thức, đang vui thích, đang chấp thủ sau khi đã chấp thủ sai lầm rằng 'chúng sanh, chúng sanh', thì (các tâm ấy) có đối tượng không thể nói (là quá khứ, vị lai hay hiện tại). Đối với các tâm bất tương ưng tà kiến cũng theo phương pháp này. Chỉ là do các tâm ấy không có sự chấp thủ sai lầm. Hai tâm sanh tương ưng sân, khi bắt lấy các pháp có sự phân biệt quá khứ v.v... làm đối tượng, đối với những người có ưu thì có đối tượng là quá khứ v.v...; khi bắt lấy chế định làm đối tượng, đối với những người có ưu thì có đối tượng không thể nói. Các tâm tương ưng hoài nghi và phóng dật, khi sanh khởi trong chính các pháp ấy do trạng thái không đi đến quyết định và do trạng thái phóng dật, thì có đối tượng là quá khứ, vị lai, hiện tại, và không thể nói. Về phần duy tác, tám tâm sanh hữu nhân có cách thức (giống như) của các tâm thiện sanh. Ý thức giới duy tác vô nhân câu hữu xả, khi sanh khởi theo cách đoán định ở năm cửa, thì chỉ có đối tượng hiện tại. Ở ý môn, vào lúc đi trước các tốc hành tâm có đối tượng là quá khứ, vị lai, hiện tại và có đối tượng là chế định, Níp-bàn, thì (tâm đoán định ấy) có đối tượng là quá khứ, vị lai, hiện tại, và không thể nói. Yathāvuttappabhede rūpāvacarajjhāne sabbatthapādakacatutthaṃ ākāsakasiṇacatutthaṃ ālokakasiṇacatutthaṃ brahmavihāracatutthaṃ ānāpānacatutthanti imāni pañca navattabbārammaṇāneva. ‘Iddhividhacatutthaṃ’ kāyavasena cittaṃ pariṇāmentassa atītapādakajjhānacittaṃ ārabbha pavattanato atītārammaṇaṃ. Mahādhātunidhāne mahākassapattherādīnaṃ viya anāgataṃ adhiṭṭhahantānaṃ anāgatārammaṇaṃ hoti. Mahākassapatthero kira mahādhātunidhānaṃ karonto anāgate aṭṭhārasavassādhikāni dve vassasatāni ime gandhā mā sussiṃsu, pupphāni mā milāyiṃsu, dīpā mā nibbāyiṃsūti adhiṭṭhahi. Sabbaṃ tatheva ahosi. Assaguttatthero vattaniyasenāsane bhikkhusaṅghaṃ sukkhabhattaṃ bhuñjamānaṃ disvā ‘udakasoṇḍi divase divase, purebhattaṃ dadhirasā hotū’ti adhiṭṭhahi. Purebhattaṃ gahitaṃ dadhirasaṃ hoti pacchābhatte pākatikameva. Kāyaṃ pana cittasannissitaṃ katvā adissamānena kāyena gamanakāle, aññassa vā pāṭihāriyassa [Pg.445] karaṇakāle, kāyaṃ ārabbha pavattattā paccuppannārammaṇaṃ hoti. Trong thiền sắc giới có sự phân biệt như đã nói, năm (thiền) này là: đệ tứ thiền làm nền tảng cho tất cả, đệ tứ thiền hư không biến xứ, đệ tứ thiền quang biến xứ, đệ tứ thiền phạm trú, và đệ tứ thiền nhập-xuất-tức-niệm, chỉ có đối tượng không thể nói. ‘Đệ tứ thiền thần thông biến hóa’, do sanh khởi bắt lấy tâm thiền nền tảng đã qua làm đối tượng của người đang chuyển hướng tâm theo cách của thân, nên có đối tượng quá khứ. Giống như các vị như trưởng lão Mahākassapa trong việc bảo tồn xá-lợi lớn, đối với những người đang chú nguyện về vị lai, thì (thiền ấy) có đối tượng vị lai. Nghe nói, trưởng lão Mahākassapa khi thực hiện việc bảo tồn xá-lợi lớn đã chú nguyện rằng: 'Trong tương lai, suốt hai trăm mười tám năm, mong rằng những hương này đừng khô, những hoa này đừng héo, những ngọn đèn này đừng tắt'. Mọi việc đã xảy ra đúng như vậy. Trưởng lão Assagutta, tại trú xứ Vattaniya, khi thấy chư Tăng đang dùng cơm khô, đã chú nguyện rằng: 'Ao nước này, mỗi ngày, vào buổi sáng, hãy có vị sữa chua'. Nước được lấy vào buổi sáng có vị sữa chua, vào buổi chiều thì vẫn như tự nhiên. Lại nữa, vào lúc đi với thân không được thấy sau khi làm cho thân phụ thuộc vào tâm, hoặc vào lúc thực hiện thần thông khác, do sanh khởi bắt lấy thân làm đối tượng, nên (thiền ấy) có đối tượng hiện tại. ‘Dibbasotacatutthaṃ’ vijjamānasaddameva ārabbha pavattito paccuppannārammaṇaṃ hoti. Cetopariyañāṇacatutthaṃ atīte sattadivasabbhantare anāgate sattadivasabbhantare paresaṃ cittaṃ jānantassa atītārammaṇaṃ anāgatārammaṇañca hoti. Sattadivasātikkame pana taṃ jānituṃ na sakkoti. Atītānāgataṃsañāṇānañhi esa visayo. Na etassa paccuppannajānanakāle pana paccuppannārammaṇaṃ hoti. ‘Đệ tứ thiền thiên nhĩ’, do sanh khởi chỉ bắt lấy âm thanh đang hiện hữu làm đối tượng, nên có đối tượng hiện tại. Đệ tứ thiền tha tâm thông, đối với người đang biết tâm của người khác trong vòng bảy ngày trong quá khứ và trong vòng bảy ngày trong vị lai, thì có đối tượng quá khứ và đối tượng vị lai. Nhưng khi đã vượt quá bảy ngày, thì không thể biết được điều đó. Vì rằng đó là đối tượng của các trí Atītānāgataṃsañāṇa, không phải của trí này. Nhưng vào lúc biết (tâm) hiện tại, thì (trí này) có đối tượng hiện tại. Paccuppannañca nāmetaṃ tividhaṃ – khaṇapaccuppannaṃ santatipaccuppannaṃ addhāpaccuppannañca. Tattha uppādaṭṭhitibhaṅgappattaṃ ‘khaṇapaccuppannaṃ’. Ekadvisantativārapariyāpannaṃ ‘santatipaccuppannaṃ’. Tattha andhakāre nisīditvā ālokaṭṭhānaṃ gatassa na tāva ārammaṇaṃ pākaṭaṃ hoti; yāva pana taṃ pākaṭaṃ hoti, etthantare ekadvisantativārā veditabbā. Ālokaṭṭhāne vicaritvā ovarakaṃ paviṭṭhassāpi na tāva sahasā rūpaṃ pākaṭaṃ hoti; yāva taṃ pākaṭaṃ hoti, etthantare ekadvisantativārā veditabbā. Dūre ṭhatvā pana rajakānaṃ hatthavikāraṃ ghaṇḍibherīādiākoṭanavikārañca disvāpi na tāva saddaṃ suṇāti; yāva pana taṃ suṇāti, etasmimpi antare ekadvisantativārā veditabbā. Evaṃ tāva majjhimabhāṇakā. Saṃyuttabhāṇakā pana ‘rūpasantati arūpasantatī’ti dve santatiyo vatvā, ‘udakaṃ akkamitvā gatassa yāva tīre akkantaudakalekhā na vippasīdati, addhānato āgatassa yāva kāye usumabhāvo na vūpasammati, ātapā āgantvā gabbhaṃ paviṭṭhassa yāva andhakārabhāvo na vigacchati, antogabbhe kammaṭṭhānaṃ manasikaritvā divā vātapānaṃ vivaritvā olokentassa yāva akkhīnaṃ phandanabhāvo na vūpasammati, ayaṃ rūpasantati nāma; dve tayo javanavārā arūpasantati nāmā’ti vatvā ‘tadubhayampi santatipaccuppannaṃ nāmā’ti vadanti. Và cái gọi là hiện tại này có ba loại: sát-na hiện tại, tương tục hiện tại, và thời gian hiện tại. Trong đó, (pháp) đã đạt đến sanh, trụ, diệt được gọi là ‘sát-na hiện tại’. (Pháp) được bao gồm trong một hoặc hai vòng tương tục được gọi là ‘tương tục hiện tại’. Trong đó, đối với người đã ngồi trong bóng tối rồi đi đến nơi có ánh sáng, đối tượng chưa hiện rõ ngay; nhưng trong khoảng thời gian cho đến khi đối tượng ấy hiện rõ, nên hiểu là một hoặc hai vòng tương tục. Đối với người đã đi lại ở nơi có ánh sáng rồi đi vào trong phòng, sắc pháp cũng chưa hiện rõ ngay lập tức; trong khoảng thời gian cho đến khi sắc pháp ấy hiện rõ, nên hiểu là một hoặc hai vòng tương tục. Lại nữa, đối với người đứng ở xa, dù thấy được cử chỉ tay của thợ giặt và cử chỉ gõ chuông, trống v.v... cũng chưa nghe được âm thanh ngay; nhưng trong khoảng thời gian cho đến khi nghe được âm thanh ấy, cũng nên hiểu là một hoặc hai vòng tương tục. Các vị tụng đọc Trung Bộ nói như vậy. Còn các vị tụng đọc Tương Ưng Bộ, sau khi nói về hai sự tương tục là ‘tương tục của sắc’ và ‘tương tục của danh’, đã nói rằng: ‘Đối với người đi sau khi dẫm lên nước, chừng nào vệt nước bị dẫm lên ở trên bờ chưa trong lại; đối với người đi từ đường xa đến, chừng nào hơi nóng trong thân chưa lắng dịu; đối với người từ ngoài nắng đi vào trong phòng, chừng nào trạng thái tối tăm chưa biến mất; đối với người tác ý đề mục nghiệp xứ trong phòng rồi mở cửa sổ nhìn ra ngoài vào ban ngày, chừng nào trạng thái rung động của mắt chưa lắng dịu, thì đây được gọi là tương tục của sắc; hai hoặc ba vòng tốc hành tâm được gọi là tương tục của danh’, rồi nói rằng ‘cả hai thứ đó được gọi là tương tục hiện tại’. Ekabhavaparicchinnaṃ pana addhāpaccuppannaṃ nāma. Yaṃ sandhāya bhaddekarattasutte ‘‘yo cāvuso, mano ye ca dhammā ubhayametaṃ paccuppannaṃ. Tasmiṃ ce paccuppanne chandarāgapaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ, chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati, tadabhinandanto paccuppannesu dhammesu saṃhīratī’’ti (ma. ni. 3.284) vuttaṃ. Santatipaccuppannañcettha aṭṭhakathāsu āgataṃ. Addhāpaccuppannaṃ sutte. Lại nữa, (danh sắc) được giới hạn bởi một kiếp sống được gọi là thời gian hiện tại. Nhắm đến điều này, trong kinh Bhaddekaratta đã nói rằng: “Này chư hiền, ý nào và các pháp nào, cả hai điều này là hiện tại. Nếu trong cái hiện tại ấy, thức bị trói buộc bởi dục và tham, do thức bị trói buộc bởi dục và tham nên (người ấy) vui thích trong đó, người đang vui thích trong đó bị lôi cuốn trong các pháp hiện tại”. Và ở đây, tương tục hiện tại được đề cập trong các Chú giải. Thời gian hiện tại (được đề cập) trong Kinh. Tattha [Pg.446] keci ‘khaṇapaccuppannaṃ cittaṃ cetopariyañāṇassa ārammaṇaṃ hotī’ti vadanti. Kiṃkāraṇā? Yasmā iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittaṃ uppajjatīti. Idañca nesaṃ opammaṃ – yathā ākāse khitte pupphamuṭṭhimhi avassaṃ ekaṃ pupphaṃ ekassa vaṇṭaṃ paṭivijjhati vaṇṭena vaṇṭaṃ paṭivijjhati, evaṃ parassa cittaṃ jānissāmīti rāsivasena mahājanassa citte āvajjite avassaṃ ekassa cittaṃ ekena cittena uppādakkhaṇe vā ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā paṭivijjhatīti. Taṃ pana vassasatampi vassasahassampi āvajjanto yena cittena āvajjeti, yena ca jānāti tesaṃ dvinnaṃ sahaṭṭhānābhāvato āvajjanajavanānañca aniṭṭhe ṭhāne nānārammaṇabhāvappattidosato ayuttanti aṭṭhakathāsu paṭikkhittaṃ. Santatipaccuppannaṃ pana addhāpaccuppannañca ārammaṇaṃ hotīti veditabbaṃ. Trong đó, một số vị nói rằng: ‘Tâm hiện tại sát-na là đối tượng của Tha tâm trí.’ Vì lý do gì? Bởi vì tâm của người có thần thông và của người khác sanh khởi trong cùng một sát-na. Và đây là ví dụ của họ: Giống như khi một nắm hoa được tung lên trời, chắc chắn một bông hoa sẽ đâm trúng cuống của một bông hoa khác, cuống (này) đâm trúng cuống (kia); cũng vậy, với ý nghĩ ‘Ta sẽ biết tâm của người khác’, khi hướng tâm đến tâm của đám đông một cách tổng quát, chắc chắn tâm của một người sẽ bị thấu suốt bởi một tâm (của người có thần thông) hoặc trong sát-na sanh, hoặc trong sát-na trụ, hoặc trong sát-na diệt. Tuy nhiên, điều đó đã bị bác bỏ trong các Chú giải là không hợp lý, vì rằng dù có hướng tâm trong một trăm năm hay một ngàn năm, tâm mà vị ấy dùng để hướng đến và tâm mà vị ấy dùng để biết, hai tâm ấy không thể cùng tồn tại, và vì lỗi lầm là tâm hướng và các tâm tốc hành có đối tượng khác nhau ở nơi không mong muốn. Tuy nhiên, nên hiểu rằng hiện tại tương tục và hiện tại thời gian là đối tượng (của Tha tâm trí). Tattha yaṃ vattamānajavanavīthito atītānāgatavasena dvitijavanavīthiparimāṇakāle parassa cittaṃ, taṃ sabbampi santatipaccuppannaṃ nāma. Addhāpaccuppannaṃ pana javanavārena dīpetabbanti yaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ taṃ suvuttaṃ. Tatrāyaṃ dīpanā – iddhimā parassa cittaṃ jānitukāmo āvajjeti. Āvajjanaṃ khaṇapaccuppannaṃ ārammaṇaṃ katvā teneva saha nirujjhati. Tato cattāri pañca javanāni yesaṃ pacchimaṃ iddhicittaṃ, sesāni kāmāvacarāni. Tesaṃ sabbesampi tadeva niruddhaṃ cittamārammaṇaṃ hoti. Na ca tāni nānārammaṇāni honti. Addhāpaccuppannavasena paccuppannārammaṇattā ekārammaṇāni. Ekārammaṇattepi ca iddhicittameva parassa cittaṃ pajānāti, na itarāni; yathā cakkhudvāre cakkhuviññāṇameva rūpaṃ passati, na itarānīti. Iti idaṃ santatipaccuppannassa ceva addhāpaccuppannassa ca vasena paccuppannārammaṇaṃ hoti. Yasmā vā santatipaccuppannampi addhāpaccuppanneyeva patati, tasmā addhāpaccuppannavasenetaṃ paccuppannārammaṇanti veditabbaṃ. Trong đó, tâm nào của người khác trong khoảng thời gian bằng hai hoặc ba lộ trình tốc hành, theo phương diện quá khứ và vị lai tính từ lộ trình tốc hành đang diễn ra, tất cả tâm ấy được gọi là hiện tại tương tục. Còn điều đã được nói trong Chú giải rằng: ‘Hiện tại thời gian nên được trình bày bằng tốc hành phần’ là khéo nói. Ở đây, đây là phần giải thích: Người có thần thông, muốn biết tâm của người khác, bèn hướng tâm. Tâm hướng, sau khi lấy tâm hiện tại sát-na làm đối tượng, diệt đi cùng với đối tượng ấy. Sau đó, có bốn hoặc năm tâm tốc hành, trong đó tâm cuối cùng là tâm thần thông, các tâm còn lại là tâm Dục giới. Đối với tất cả các tâm ấy, chính tâm đã diệt kia là đối tượng. Và chúng không phải là những tâm có đối tượng khác nhau. Vì có đối tượng hiện tại theo phương diện hiện tại thời gian, nên chúng có cùng một đối tượng. Và mặc dù có cùng đối tượng, chỉ có tâm thần thông mới biết rõ tâm của người khác, các tâm khác thì không; giống như ở nhãn môn, chỉ có nhãn thức mới thấy sắc, các tâm khác thì không. Như vậy, (Tha tâm trí) này có đối tượng hiện tại theo phương diện của hiện tại tương tục và hiện tại thời gian. Hoặc là, vì hiện tại tương tục cũng được bao gồm trong hiện tại thời gian, do đó, nên hiểu rằng (Tha tâm trí) này có đối tượng hiện tại theo phương diện hiện tại thời gian. ‘Pubbenivāsañāṇacatutthaṃ’ nāmagottānussaraṇe nibbānanimittapaccavekkhaṇe ca navattabbārammaṇaṃ, sesakāle atītārammaṇameva. Yathākammupagañāṇacatutthampi atītārammaṇameva. Tattha kiñcāpi pubbenivāsacetopariyañāṇānipi atītārammaṇāni honti, atha kho tesaṃ pubbenivāsañāṇassa atītakkhandhā khandhapaṭibaddhañca kiñci anārammaṇaṃ nāma natthi. Tañhi atītakkhandhakhandhapaṭibaddhesu dhammesu sabbaññutaññāṇasamagatikaṃ hoti. Cetopariyañāṇassa ca sattadivasabbhantarātītaṃ cittameva ārammaṇaṃ. Tañhi aññaṃ [Pg.447] khandhaṃ vā khandhapaṭibaddhaṃ vā na jānāti, maggasampayuttacittārammaṇattā pana pariyāyato maggārammaṇanti vuttaṃ. Yathākammupagañāṇassa ca atītacetanāmattamevārammaṇanti. Ayaṃ viseso veditabbo. Ayamettha aṭṭhakathānayo. Yasmā pana ‘‘kusalā khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammupagañāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.404) paṭṭhāne vuttaṃ, tasmā cattāropi khandhā cetopariyañāṇayathākammupagañāṇānaṃ ārammaṇaṃ honti. Tatrāpi yathākammupagañāṇassa kusalākusalā evāti. Thiền thứ tư Túc mạng trí, khi tùy niệm danh tánh và khi quán xét tướng Niết-bàn, có đối tượng bất định; vào những lúc khác, chỉ có đối tượng quá khứ. Thiền thứ tư Nghiệp báo trí cũng chỉ có đối tượng quá khứ. Trong đó, mặc dù Túc mạng trí và Tha tâm trí đều có đối tượng quá khứ, tuy nhiên, đối với Túc mạng trí trong số đó, không có gì gọi là không phải đối tượng trong số các uẩn quá khứ và những gì liên quan đến uẩn. Vì trí ấy có phạm vi tương đương với Toàn giác trí đối với các pháp là uẩn quá khứ và những gì liên quan đến uẩn. Còn đối với Tha tâm trí, chỉ có tâm đã qua trong vòng bảy ngày là đối tượng. Vì trí ấy không biết uẩn khác hay những gì liên quan đến uẩn, tuy nhiên, vì có đối tượng là tâm tương ưng với đạo, nên theo cách nói gián tiếp, nó được gọi là có đối tượng là đạo. Và đối với Nghiệp báo trí, chỉ có tư quá khứ là đối tượng. Sự khác biệt này nên được hiểu. Đây là phương pháp của Chú giải ở đây. Tuy nhiên, vì trong bộ Vị Trí đã nói rằng: “Các uẩn thiện là duyên cho Thần túc trí, Tha tâm trí, Túc mạng tùy niệm trí, Nghiệp báo trí, Vị lai trí bằng duyên đối tượng”, do đó, cả bốn uẩn đều là đối tượng của Tha tâm trí và Nghiệp báo trí. Trong đó, đối với Nghiệp báo trí, chỉ có (các uẩn) thiện và bất thiện (là đối tượng). ‘Dibbacakkhuñāṇacatutthaṃ’ vijjamānavaṇṇārammaṇattā paccuppannārammaṇameva. Anāgataṃsañāṇacatutthaṃ anāgatārammaṇameva. Tañhi anāgatakkhandhakhandhapaṭibaddhesu dhammesu pubbenivāsañāṇaṃ viya sabbaññutaññāṇasamagatikaṃ hoti. Tattha kiñcāpi cetopariyañāṇampi anāgatārammaṇaṃ hoti, taṃ pana sattadivasabbhantare uppajjanakacittameva ārammaṇaṃ karoti. Idaṃ anāgate kappasatasahasse uppajjanakacittampi khandhepi khandhapaṭibaddhampi. Rūpāvacaratikacatukkajjhānādīni atītānāgatapaccuppannesu ekadhammampi ārabbha appavattito ekantanavattabbārammaṇānevāti veditabbāni. Thiền thứ tư Thiên nhãn trí, vì có đối tượng là sắc đang hiện hữu, nên chỉ có đối tượng hiện tại. Thiền thứ tư Vị lai trí chỉ có đối tượng vị lai. Vì trí ấy, đối với các pháp là uẩn vị lai và những gì liên quan đến uẩn, có phạm vi tương đương với Toàn giác trí, giống như Túc mạng trí. Trong đó, mặc dù Tha tâm trí cũng có đối tượng vị lai, tuy nhiên, trí ấy chỉ lấy tâm sẽ sanh khởi trong vòng bảy ngày làm đối tượng. (Vị lai trí) này (lấy làm đối tượng) cả tâm sẽ sanh khởi, các uẩn, và những gì liên quan đến uẩn trong một trăm ngàn kiếp trong tương lai. Các thiền Sắc giới tam đề, tứ đề, v.v., vì không sanh khởi bằng cách bắt lấy bất kỳ một pháp nào trong quá khứ, vị lai, và hiện tại, nên được hiểu là chắc chắn có đối tượng bất định. 1435. Ajjhattattike anindriyabaddharūpañca nibbānañca bahiddhāti idaṃ yathā indriyabaddhaṃ parapuggalasantāne bahiddhāti vuccamānampi tassa attano santānapariyāpannattā niyakajjhattaṃ hoti, evaṃ na kenaci pariyāyena ajjhattaṃ hotīti niyakajjhattapariyāyassa abhāvena bahiddhāti vuttaṃ, na niyakajjhattamattassa asambhavato. Niyakajjhattamattassa pana asambhavamattaṃ sandhāya ajjhattārammaṇattike bahiddhārammaṇatā vuttā. Ajjhattadhammāpagamamattatova ākiñcaññāyatanārammaṇassa ajjhattabhāvampi bahiddhābhāvampi ajjhattabahiddhābhāvampi ananujānitvā ākiñcaññāyatanaṃ na vattabbaṃ ajjhattārammaṇantipītiādi vuttaṃ. 1435. Trong tam đề nội, việc nói rằng sắc không liên quan đến quyền và Niết-bàn là ngoại phần này (được giải thích như sau): Giống như sắc liên quan đến quyền trong dòng tương tục của người khác, dù được gọi là ngoại phần, nhưng vì nó được bao gồm trong dòng tương tục của chính người đó nên trở thành nội phần cố định (của người đó); cũng vậy, (sắc không liên quan đến quyền và Niết-bàn) không thể trở thành nội phần theo bất kỳ phương diện nào, do sự vắng mặt của phương diện nội phần cố định, nên chúng được gọi là ngoại phần, chứ không phải vì chỉ riêng sự bất khả của nội phần cố định. Tuy nhiên, nhắm đến chỉ sự bất khả của chỉ riêng nội phần cố định, trong tam đề đối tượng nội, tính chất đối tượng ngoại đã được nói đến. Chỉ vì sự vắng mặt của pháp nội, không thừa nhận tính chất nội, tính chất ngoại, hay tính chất nội-ngoại của đối tượng Vô sở hữu xứ, (Đức Phật) đã nói rằng: “Vô sở hữu xứ không nên được gọi là có đối tượng nội”, v.v. Tattha na kevalaṃ tadeva navattabbārammaṇaṃ, tassa pana āvajjanampi, upacāracittānipi, tassārammaṇassa paccavekkhaṇacittānipi, tasseva assādanādivasena pavattāni akusalacittānipi navattabbārammaṇānevāti. Tāni [Pg.448] pana tasmiṃ vutte vuttāneva hontīti visuṃ na vuttāni. Kathaṃ vuttāneva hontīti? Etañhi ākiñcaññāyatanaṃ, yañca tassa purecārikaṃ āvajjanaupacārādivasena pavattaṃ, tena saha ekārammaṇaṃ bhaveyya. Taṃ sabbaṃ atītārammaṇattike ‘kāmāvacarakusalaṃ, akusalaṃ, kiriyato nava cittuppādā, rūpāvacaracatutthajjhāna’nti evaṃ vuttānaṃ etesaṃ cittuppādānaṃ ‘siyā na vattabbā atītārammaṇātipī’tiādinā nayena navattabbārammaṇabhāvassa anuññātattā, ākiñcaññāyatanassa ca ‘ākiñcaññāyatanaṃ, cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, ime dhammā na vattabbā atītārammaṇātipī’ti evaṃ ekantena navattabbārammaṇattavacanato navattabbārammaṇanti vuttaṃ. Idāni taṃ ajjhattārammaṇattike ekampi vuccamānaṃ yasmā heṭṭhā tena saha ekārammaṇabhāvampi sandhāya kāmāvacarakusalādīnaṃ navattabbārammaṇatā vuttā, tasmā idhāpi tesaṃ navattabbārammaṇabhāvaṃ dīpeti. Ko hi tena saha ekārammaṇānaṃ navattabbārammaṇabhāve antarāyoti? Evaṃ tasmiṃ vutte ‘vuttāneva hontī’ti veditabbāni. Sesamettha ajjhattārammaṇattike pāḷito uttānameva. Trong đó, không chỉ riêng thiền Vô sở hữu xứ có đối tượng không thể nói rõ, mà cả tâm hướng môn của nó, các tâm cận hành, các tâm quán xét đối tượng ấy, và cả các tâm bất thiện sanh khởi do sự thưởng thức v.v... đối với chính đối tượng ấy cũng đều có đối tượng không thể nói rõ. Tuy nhiên, khi thiền ấy được nói đến thì các tâm kia cũng được xem như đã được nói đến, vì vậy chúng không được đề cập riêng. Phải chăng chúng được xem như đã được nói đến như thế nào? Vì rằng thiền Vô sở hữu xứ này, và tâm nào đi trước nó sanh khởi do phận sự hướng môn, cận hành v.v..., tâm ấy có thể có cùng một đối tượng với thiền Vô sở hữu xứ. Tất cả những tâm ấy, trong tam đề đối tượng quá khứ, đối với các tâm pháp sanh khởi đã được nói đến như là ‘tâm thiện dục giới, bất thiện, chín tâm sanh khởi thuộc về hành, và thiền sắc giới đệ tứ’, do đã được cho phép về trạng thái có đối tượng không thể nói rõ theo phương pháp bắt đầu bằng ‘có thể không được nói là đối tượng quá khứ v.v...’; và đối với thiền Vô sở hữu xứ, do đã được nói một cách dứt khoát về trạng thái có đối tượng không thể nói rõ qua câu ‘thiền Vô sở hữu xứ, bốn đạo siêu thế, và bốn quả Sa-môn, những pháp này không được nói là đối tượng quá khứ v.v...’, nên được gọi là có đối tượng không thể nói rõ. Bây giờ, trong tam đề đối tượng nội phần, mặc dù chỉ một mình thiền ấy được đề cập, nhưng vì ở phần trước, khi đề cập đến việc có cùng đối tượng với nó, trạng thái có đối tượng không thể nói rõ của các tâm thiện dục giới v.v... đã được nói đến, cho nên ở đây cũng chỉ ra trạng thái có đối tượng không thể nói rõ của chúng. Thật vậy, có trở ngại nào trong việc các tâm có cùng đối tượng với nó lại có đối tượng không thể nói rõ? Như vậy, khi thiền ấy được nói đến, cần phải hiểu rằng ‘các tâm kia cũng được xem như đã được nói đến’. Phần còn lại ở đây trong tam đề đối tượng nội phần đã rõ ràng từ chính văn Pāli. Ārammaṇavibhāge pana viññāṇañcāyatanaṃ nevasaññānāsaññāyatananti imesaṃ tāva kusalavipākakiriyavasena channaṃ cittuppādānaṃ attano santānasambandhaṃ heṭṭhimasamāpattiṃ ārabbha pavattito ajjhattārammaṇatā veditabbā. Ettha ca kiriyaākāsānañcāyatanaṃ kiriyaviññāṇañcāyatanasseva ārammaṇaṃ hoti, na itarassa. Kasmā? Ākāsānañcāyatanakiriyasamaṅgino kusalassa vā vipākassa vā viññāṇañcāyatanassa abhāvato. Kusalaṃ pana kusalavipākakiriyānaṃ tiṇṇampi ārammaṇaṃ hoti. Kasmā? Ākāsānañcāyatanakusalaṃ nibbattetvā ṭhitassa tato uddhaṃ tividhassapi viññāṇañcāyatanassa uppattisambhavato. Vipākaṃ pana na kassaci ārammaṇaṃ hoti. Kasmā? Vipākato vuṭṭhahitvā cittassa abhinīhārāsambhavato. Nevasaññānāsaññāyatanassa ārammaṇakaraṇepi eseva nayo. Rūpāvacarattikacatukkajjhānādīnaṃ sabbesampi niyakajjhattato bahiddhābhāvena bahiddhābhūtāni pathavīkasiṇādīni ārabbha pavattito bahiddhārammaṇatā veditabbā. Hơn nữa, trong phần phân tích đối tượng, trước hết đối với sáu tâm sanh khởi là thiền Thức vô biên xứ và thiền Phi tưởng phi phi tưởng xứ, xét theo phương diện thiện, quả, và hành, cần phải hiểu rằng chúng có đối tượng nội phần vì chúng sanh khởi bằng cách bắt lấy tầng thiền chứng thấp hơn có liên quan đến dòng tương tục của chính mình làm đối tượng. Trong đó, thiền Không vô biên xứ (hành) chỉ là đối tượng cho thiền Thức vô biên xứ (hành), chứ không phải cho các thiền khác (thiện, quả). Tại sao? Vì đối với vị đã thành tựu thiền Không vô biên xứ (hành) (tức là bậc A-la-hán), không có thiền Thức vô biên xứ (thiện) hay (quả). Nhưng thiền (Không vô biên xứ) thiện là đối tượng cho cả ba loại (thiện, quả, hành của Thức vô biên xứ). Tại sao? Vì đối với người đã chứng đắc và an trú trong thiền Không vô biên xứ thiện, sau đó có khả năng sanh khởi cả ba loại thiền Thức vô biên xứ. Còn thiền (Không vô biên xứ) quả thì không là đối tượng cho bất kỳ thiền nào. Tại sao? Vì sau khi xuất khỏi thiền quả, không thể hướng tâm (để tu tập thiền cao hơn). Phương pháp này cũng tương tự khi lấy thiền Phi tưởng phi phi tưởng xứ làm đối tượng. Đối với tất cả các pháp như tam đề sắc giới, tứ thiền v.v..., cần phải hiểu rằng chúng có đối tượng ngoại phần vì chúng ở bên ngoài tự thân của mỗi người và sanh khởi bằng cách bắt lấy các đối tượng bên ngoài như biến xứ đất v.v... làm đối tượng. Sabbeva kāmāvacarā kusalākusalābyākatā dhammā, rūpāvacaraṃ catutthaṃ jhānanti ettha kusalato tāva cattāro ñāṇasampayuttacittuppādā attano [Pg.449] khandhādīni paccavekkhantassa ajjhattārammaṇā. Paresaṃ khandhādipaccavekkhaṇe paṇṇattinibbānapaccavekkhaṇe ca bahiddhārammaṇā. Tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā. Ñāṇavippayuttesupi eseva nayo. Kevalañhi tesaṃ nibbānapaccavekkhaṇaṃ natthi. Akusalato cattāro diṭṭhisampayuttacittuppādā attano khandhādīnaṃ assādanābhinandanaparāmāsagahaṇakāle ajjhattārammaṇā, parassa khandhādīsu ceva anindriyabaddharūpakasiṇādīsu ca tatheva pavattikāle bahiddhārammaṇā, tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā. Diṭṭhivippayuttesupi eseva nayo. Kevalañhi tesaṃ parāmāsagahaṇaṃ natthi. Dvepi paṭighasampayuttā attano khandhādīsu domanassitassa ajjhattārammaṇā, parassa khandhādīsu ceva anindriyabaddharūpapaṇṇattīsu ca bahiddhārammaṇā, tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā. Vicikicchuddhaccasampayuttānampi vuttapakāresu dhammesu vicikicchanaphandanabhāvavasena pavattiyaṃ ajjhattādiārammaṇatā veditabbā. Trong câu ‘Tất cả các pháp thiện, bất thiện, vô ký thuộc dục giới, và thiền đệ tứ thuộc sắc giới’, trước hết về phần thiện, bốn tâm sanh khởi tương ưng với trí, khi quán xét các uẩn v.v... của chính mình thì có đối tượng nội phần. Khi quán xét các uẩn v.v... của người khác và khi quán xét chế định, Niết-bàn thì có đối tượng ngoại phần. Khi hoạt động theo cả hai cách thì có đối tượng nội-ngoại phần. Đối với các tâm bất tương ưng với trí cũng theo phương pháp tương tự. Chỉ có điều là chúng không có sự quán xét Niết-bàn. Về phần bất thiện, bốn tâm sanh khởi tương ưng với tà kiến, khi thưởng thức, vui thích, chấp thủ sai lầm các uẩn v.v... của chính mình thì có đối tượng nội phần; khi sanh khởi theo cách tương tự đối với các uẩn v.v... của người khác và đối với các pháp như sắc phi y sinh, biến xứ v.v... thì có đối tượng ngoại phần; khi hoạt động theo cả hai cách thì có đối tượng nội-ngoại phần. Đối với các tâm bất tương ưng với tà kiến cũng theo phương pháp tương tự. Chỉ có điều là chúng không có sự chấp thủ sai lầm. Hai tâm tương ưng với sân, khi một người có ưu phiền về các uẩn v.v... của chính mình thì có đối tượng nội phần; khi (ưu phiền) đối với các uẩn v.v... của người khác và đối với các chế định như sắc phi y sinh thì có đối tượng ngoại phần; khi hoạt động theo cả hai cách thì có đối tượng nội-ngoại phần. Đối với các tâm tương ưng với hoài nghi và phóng dật, khi chúng sanh khởi với trạng thái hoài nghi và dao động đối với các loại pháp đã nói, cần phải hiểu rằng chúng có đối tượng nội phần v.v... Dvipañcaviññāṇāni, tisso ca manodhātuyoti, ime terasa cittuppādā attano rūpādīni ārabbha pavattiyaṃ ajjhattārammaṇā, parassa rūpādīsu pavattā bahiddhārammaṇā, tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā. Somanassasahagataahetukavipākamanoviññāṇadhātu pañcadvāre santīraṇatadārammaṇavasena attano pañca rūpādidhamme, manodvāre tadārammaṇavaseneva aññepi ajjhattike kāmāvacaradhamme ārabbha pavattiyaṃ ajjhattārammaṇā, paresaṃ dhammesu pavattamānā bahiddhārammaṇā, ubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā. Upekkhāsahagatavipākāhetukamanoviññāṇadhātudvayepi eseva nayo. Kevalaṃ panetā sugatiyaṃ duggatiyañca paṭisandhibhavaṅgacutivasenāpi ajjhattādibhedesu kammādīsu pavattanti. Mười thức trong song ngũ thức và ba ý giới, mười ba tâm sanh khởi này, khi sanh khởi bắt lấy sắc v.v... của chính mình làm đối tượng thì có đối tượng nội phần; khi sanh khởi đối với sắc v.v... của người khác thì có đối tượng ngoại phần; khi hoạt động theo cả hai cách thì có đối tượng nội-ngoại phần. Ý thức giới quả vô nhân tương ưng với thọ hỷ, ở ngũ môn, khi sanh khởi với phận sự suy đạc và đổng lực dư tàn bắt lấy năm pháp sắc v.v... của chính mình làm đối tượng, và ở ý môn, chỉ với phận sự đổng lực dư tàn, khi sanh khởi bắt lấy các pháp dục giới nội phần khác làm đối tượng, thì có đối tượng nội phần; khi sanh khởi đối với các pháp của người khác thì có đối tượng ngoại phần; khi hoạt động theo cả hai cách thì có đối tượng nội-ngoại phần. Đối với hai ý thức giới quả vô nhân tương ưng với thọ xả cũng theo phương pháp tương tự. Chỉ có điều là các tâm này cũng sanh khởi ở cõi thiện và cõi ác với phận sự tục sinh, hữu phần, và tử, đối với các đối tượng như nghiệp v.v... được phân chia thành nội phần v.v... Aṭṭha mahāvipākacittānipi tāsaṃyeva dvinnaṃ samānagatikāni. Kevalaṃ panetāni santīraṇavasena na pavattanti. Paṭisandhibhavaṅgacutivaseneva etāni sugatiyaṃyeva pavattanti. Somanassasahagatāhetukakiriyā pañcadvāre attano rūpādīni ārabbha pahaṭṭhākārakaraṇavasena pavattiyaṃ ajjhattārammaṇā, parassa rūpādīsu pavattā bahiddhārammaṇā. Manodvāre tathāgatassa jotipālamāṇavamaghadevarājakaṇhatāpasādikālesu attanā katakiriyaṃ paccavekkhantassa hasituppādavasena pavattā ajjhattārammaṇā[Pg.450]. Tám tâm đại quả cũng có cùng tiến trình với hai tâm thẩm đạc tương ưng xả ấy. Tuy nhiên, chỉ là các tâm này không sanh khởi theo phận sự thẩm đạc. Các tâm này chỉ sanh khởi trong cõi thiện theo phận sự kiết sanh, hộ kiếp, và tử. Tâm hành vô nhân tương ưng thọ hỷ, trong năm cửa, khi bắt các cảnh sắc v.v... của chính mình do năng lực tạo ra trạng thái vui vẻ trong lúc diễn tiến, thì có đối tượng bên trong; khi sanh khởi trong các cảnh sắc v.v... của người khác, thì có đối tượng bên ngoài. Trong cửa ý, khi đức Như Lai quán xét việc chính Ngài đã làm vào thời của thanh niên Jotipāla, vua Maghadeva, ẩn sĩ Kaṇha v.v..., khi sanh khởi do sự sanh khởi của tâm tiếu sanh, thì có đối tượng bên trong. Mallikāya deviyā santatimahāmattassa sumanamālākārassāti evamādīnaṃ kiriyākaraṇaṃ ārabbha pavattikāle bahiddhārammaṇā. Ubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā. Upekkhāsahagatakiriyāhetukamanoviññāṇadhātu pañcadvāre voṭṭhabbanavasena manodvāre ca āvajjanavasena pavattiyaṃ ajjhattādiārammaṇā. Aṭṭha mahākiriyā kusalacittagatikā eva. Kevalañhi tā khīṇāsavānaṃ uppajjanti, kusalāni sekkhaputhujjanānanti ettakamevettha nānākaraṇaṃ. Vào lúc sanh khởi khi bắt việc đã làm của hoàng hậu Mallikā, của đại thần Santati, của người làm vòng hoa Sumana, và của những người như vậy v.v..., thì có đối tượng bên ngoài. Theo cả hai cách, thì có đối tượng bên trong và bên ngoài. Tâm ý thức giới hành vô nhân tương ưng xả, trong năm cửa theo phận sự đoán định và trong cửa ý theo phận sự hướng, trong lúc diễn tiến, có đối tượng bên trong v.v... Tám tâm đại hành có cùng tiến trình với các tâm thiện. Tuy nhiên, chỉ là các tâm ấy sanh khởi trong dòng tâm thức của các bậc lậu tận, còn các tâm thiện (sanh khởi) trong dòng tâm thức của các bậc hữu học và phàm phu. Chỉ chừng ấy là sự khác biệt trong hai loại tâm này. Vuttappakāre rūpāvacaracatutthajjhāne sabbatthapādakacatutthādīni pañca jhānāni imasmiṃ tike okāsaṃ labhanti. Etāni hi kasiṇapaṇṇattinimittārammaṇattā bahiddhārammaṇāni. Trong thiền thứ tư sắc giới có các loại đã được nói, năm thiền là thiền thứ tư làm nền tảng cho tất cả v.v... có được cơ hội trong tam đề này. Vì rằng năm loại thiền này do có đối tượng là chế định kasiṇa và tướng anāpāna nên có đối tượng bên ngoài. ‘Iddhividhacatutthaṃ’ kāyavasena cittaṃ, cittavasena vā kāyaṃ pariṇāmanakāle attano kumārakavaṇṇādinimmānakāle ca sakāyacittānaṃ ārammaṇakaraṇato ajjhattārammaṇaṃ, bahiddhā hatthiassādidassanakāle bahiddhārammaṇaṃ, kālena ajjhattaṃ kālena bahiddhā, pavattiyaṃ ajjhattabahiddhārammaṇaṃ. ‘Thiền thứ tư thần thông’ vào lúc chuyển hướng tâm do năng lực của thân, hoặc thân do năng lực của tâm, và vào lúc hóa hiện hình tướng đứa trẻ v.v... của chính mình, do việc bắt thân và tâm của chính mình làm đối tượng nên có đối tượng bên trong; vào lúc biểu diễn voi, ngựa v.v... bên ngoài, thì có đối tượng bên ngoài; có lúc bên trong, có lúc bên ngoài, trong lúc diễn tiến, thì có đối tượng bên trong và bên ngoài. ‘Dibbasotacatutthaṃ’ attano kucchisaddasavanakāle ajjhattārammaṇaṃ, paresaṃ saddasavanakāle bahiddhārammaṇaṃ, ubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇaṃ. ‘Cetopariyañāṇacatutthaṃ’ paresaṃ cittārammaṇato bahiddhārammaṇameva. Attano cittajānane pana tena payojanaṃ natthi. ‘Pubbenivāsacatutthaṃ’ attano khandhānussaraṇakāle ajjhattārammaṇaṃ, parassa khandhe, anidriyabaddharūpaṃ, tisso ca paṇṇattiyo anussaraṇato bahiddhārammaṇaṃ, ubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇaṃ. ‘Thiền thứ tư thiên nhĩ’ vào lúc nghe âm thanh trong bụng của chính mình, thì có đối tượng bên trong; vào lúc nghe âm thanh của người khác, thì có đối tượng bên ngoài; theo cả hai cách, thì có đối tượng bên trong và bên ngoài. ‘Thiền thứ tư tha tâm thông’ do có đối tượng là tâm của người khác nên chỉ có đối tượng bên ngoài. Nhưng trong việc biết tâm của chính mình, thì không có lợi ích bằng tha tâm thông ấy. ‘Thiền thứ tư túc mạng thông’ vào lúc nhớ lại các uẩn của chính mình, thì có đối tượng bên trong; do việc nhớ lại các uẩn của người khác, sắc không có quyền, và ba chế định, thì có đối tượng bên ngoài; theo cả hai cách, thì có đối tượng bên trong và bên ngoài. ‘Dibbacakkhucatutthaṃ’ attano kucchigatādirūpadassanakāle ajjhattārammaṇaṃ, avasesarūpadassanakāle bahiddhārammaṇaṃ, ubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇaṃ. ‘Anāgataṃsañāṇacatutthaṃ’ attano anāgatakkhandhānussaraṇakāle ajjhattārammaṇaṃ, parassa anāgatakkhandhānaṃ vā anindriyabaddhassa vā rūpassa anussaraṇakāle bahiddhārammaṇaṃ, ubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇaṃ. Ākiñcaññāyatanassa navattabbārammaṇatāya kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. ‘Thiền thứ tư thiên nhãn’ vào lúc thấy sắc v.v... trong bụng của chính mình, thì có đối tượng bên trong; vào lúc thấy các sắc còn lại, thì có đối tượng bên ngoài; theo cả hai cách, thì có đối tượng bên trong và bên ngoài. ‘Thiền thứ tư vị lai thông’ vào lúc nhớ lại các uẩn vị lai của chính mình, thì có đối tượng bên trong; vào lúc nhớ lại các uẩn vị lai của người khác hoặc của sắc không có quyền, thì có đối tượng bên ngoài; theo cả hai cách, thì có đối tượng bên trong và bên ngoài. Nguyên nhân về việc thiền vô sở hữu xứ có đối tượng không thể nói được đã được nói ở dưới. Dukaatthuddhāravaṇṇanā Chú giải về sự trích yếu ý nghĩa của các pháp nhị đề. 1441. Hetugocchakaniddese [Pg.451] tayo kusalahetūtiādinā nayena hetū dassetvā puna teyeva uppattiṭṭhānato dassetuṃ catūsu bhūmīsu kusalesu uppajjantītiādi vuttaṃ. Iminā upāyena sesagocchakesupi desanānayo veditabbo. 1441. Trong phần giải thích về nhóm nhân, sau khi đã trình bày các nhân theo phương pháp "ba nhân thiện" v.v..., để trình bày chính các nhân ấy từ nơi sanh, câu "sanh khởi trong các tâm thiện ở bốn địa" v.v... đã được nói. Bằng phương pháp này, phương pháp thuyết giảng trong các nhóm còn lại cũng nên được hiểu như vậy. 1473. Yattha dve tayo āsavā ekato uppajjantīti ettha tividhena āsavānaṃ ekato uppatti veditabbā. Tattha catūsu diṭṭhivippayuttesu avijjāsavena, diṭṭhisampayuttesu diṭṭhāsavaavijjāsavehi saddhinti kāmāsavo duvidhena ekato uppajjati. Bhavāsavo catūsu diṭṭhivippayuttesu avijjāsavena saddhinti ekadhāva ekato uppajjati. Yathā cettha evaṃ yattha dve tīṇi saṃyojanāni ekato uppajjantīti etthāpi saṃyojanānaṃ uppatti ekato dasadhā bhave. Tattha kāmarāgo catudhā ekato uppajjati, paṭigho tidhā, māno ekadhā. Tathā vicikicchā ceva bhavarāgo ca. Kathaṃ? Kāmarāgo tāva mānasaṃyojanaavijjāsaṃyojanehi ceva, diṭṭhisaṃyojanaavijjāsaṃyojanehi ca, sīlabbataparāmāsaavijjāsaṃyojanehi ca, avijjāsaṃyojanamatteneva ca saddhinti evaṃ catudhā ekato uppajjati. Paṭigho pana issāsaṃyojanaavijjāsaṃyojanehi ceva, macchariyasaṃyojanaavijjāsaṃyojanehi ca, avijjāsaṃyojanamatteneva ca saddhinti evaṃ tidhā ekato uppajjati. Māno bhavarāgāvijjāsaṃyojanehi saddhiṃ ekadhāva ekato uppajjati. Tathā vicikicchā. Sā hi avijjāsaṃyojanena saddhiṃ ekadhā uppajjati. Bhavarāgepi eseva nayoti. Evamettha dve tīṇi saṃyojanāni ekato uppajjanti. 1473. Ở đây, trong câu "nơi nào hai, ba lậu hoặc đồng sanh", sự đồng sanh của các lậu hoặc nên được hiểu theo ba cách. Trong đó, trong bốn tâm ly tà kiến, dục lậu đồng sanh với vô minh lậu; trong các tâm hợp tà kiến, (dục lậu đồng sanh) với kiến lậu và vô minh lậu. Như vậy, dục lậu đồng sanh theo hai cách. Hữu lậu đồng sanh với vô minh lậu trong bốn tâm ly tà kiến. Như vậy, (hữu lậu) chỉ đồng sanh theo một cách. Và như ở đây, trong câu "nơi nào hai, ba triền cái đồng sanh" cũng vậy, sự sanh khởi của các triền cái có thể có mười cách đồng sanh. Trong đó, dục ái triền cái đồng sanh theo bốn cách; sân triền cái (đồng sanh) theo ba cách; mạn triền cái (đồng sanh) theo một cách. Tương tự, hoài nghi triền cái và hữu ái triền cái cũng vậy. Như thế nào? Trước hết, dục ái triền cái đồng sanh với mạn triền cái và vô minh triền cái; với kiến triền cái và vô minh triền cái; với giới cấm thủ triền cái và vô minh triền cái; và chỉ với vô minh triền cái. Như vậy, đồng sanh theo bốn cách. Còn sân triền cái đồng sanh với tật triền cái và vô minh triền cái; với xan triền cái và vô minh triền cái; và chỉ với vô minh triền cái. Như vậy, đồng sanh theo ba cách. Mạn triền cái đồng sanh với hữu ái triền cái và vô minh triền cái chỉ theo một cách. Tương tự, hoài nghi triền cái cũng vậy. Vì rằng hoài nghi triền cái ấy đồng sanh với vô minh triền cái theo một cách. Trong hữu ái triền cái cũng theo phương pháp này. Như vậy, ở đây hai, ba triền cái đồng sanh. 1511. Yaṃ panetaṃ nīvaraṇagocchake yattha dve tīṇi nīvaraṇāni ekato uppajjantīti vuttaṃ, tatthāpi aṭṭhadhā nīvaraṇānaṃ ekato uppatti veditabbā. Etesu hi kāmacchando duvidhā ekato uppajjati, byāpādo catudhā, uddhaccaṃ ekadhā. Tathā vicikicchā. Kathaṃ? Kāmacchando tāva asaṅkhārikacittesu uddhaccanīvaraṇaavijjānīvaraṇehi, sasaṅkhārikesu thinamiddhauddhaccaavijjānīvaraṇehi saddhiṃ duvidhā ekato uppajjati. Yaṃ panetaṃ dve tīṇīti vuttaṃ, taṃ heṭṭhimaparicchedavasena vuttaṃ. Tasmā catunnampi ekato uppajjatīti [Pg.452] vacanaṃ yujjati eva. Byāpādo pana asaṅkhārikacitte uddhaccaavijjānīvaraṇehi, sasaṅkhārike thinamiddhauddhaccaavijjānīvaraṇehi, asaṅkhārikeyeva uddhaccakukkuccaavijjānīvaraṇehi, sasaṅkhārikeyeva thinamiddhauddhaccakukkuccaavijjānīvaraṇehi saddhinti catudhā ekato uppajjati. Uddhaccaṃ pana avijjānīvaraṇamattena saddhiṃ ekadhāva ekato uppajjati. Vicikicchuddhaccaavijjānīvaraṇehi saddhiṃ ekadhāva ekato uppajjati. 1511. Lại nữa, lời đã được nói trong nhóm triền cái rằng: "Nơi nào hai, ba triền cái sanh khởi đồng thời," trong lời ấy cũng nên biết sự sanh khởi đồng thời của các triền cái theo tám cách. Thật vậy, trong các triền cái này, tham dục sanh khởi đồng thời theo hai cách, sân hận theo bốn cách, trạo cử theo một cách. Hoài nghi cũng vậy. Như thế nào? Trước hết, tham dục sanh khởi đồng thời theo hai cách: trong các tâm không cần nhắc bảo thì cùng với triền cái trạo cử và triền cái vô minh; trong các tâm cần nhắc bảo thì cùng với triền cái hôn trầm thụy miên, trạo cử, và vô minh. Lại nữa, lời đã được nói là "hai, ba" là được nói theo ý nghĩa của sự phân chia thấp hơn. Do đó, lời nói "cả bốn cũng sanh khởi đồng thời" là hợp lý. Còn sân hận sanh khởi đồng thời theo bốn cách: trong tâm không cần nhắc bảo thì cùng với triền cái trạo cử và vô minh; trong tâm cần nhắc bảo thì cùng với triền cái hôn trầm thụy miên, trạo cử, và vô minh; chính trong tâm không cần nhắc bảo thì cùng với triền cái trạo cử, hối quá, và vô minh; chính trong tâm cần nhắc bảo thì cùng với triền cái hôn trầm thụy miên, trạo cử, hối quá, và vô minh. Còn trạo cử sanh khởi đồng thời chỉ theo một cách là cùng với chỉ riêng triền cái vô minh. Hoài nghi sanh khởi đồng thời chỉ theo một cách là cùng với triền cái trạo cử và vô minh. 1577. Yampidaṃ kilesagocchake yattha dve tayo kilesā ekato uppajjantīti vuttaṃ, tattha ‘dve kilesā aññehi, tayo vā kilesā aññehi kilesehi saddhiṃ uppajjantī’ti evamattho veditabbo. Kasmā? Dvinnaṃ tiṇṇaṃyeva vā ekato uppattiyā asambhavato. 1577. Lời này cũng đã được nói trong nhóm phiền não rằng: "Nơi nào hai, ba phiền não sanh khởi đồng thời," ở đó nên hiểu ý nghĩa như vầy: "Hai phiền não sanh khởi cùng với các phiền não khác, hoặc ba phiền não sanh khởi cùng với các phiền não khác." Tại sao? Vì sự sanh khởi đồng thời của chỉ hai hoặc chỉ ba (phiền não) là không thể có. Tattha dasadhā kilesānaṃ ekato uppatti hoti. Ettha hi lobho chadhā ekato uppajjati. Paṭigho dvidhā. Tathā mohoti veditabbo. Kathaṃ? Lobho tāva asaṅkhārike diṭṭhivippayutte mohauddhaccaahirikānottappehi, sasaṅkhārike mohathinauddhaccaahirikānottappehi, asaṅkhārikeyeva mohamānuddhaccāhirikānottappehi, sasaṅkhārikeyeva mohamānathinauddhaccaahirikānottappehi, diṭṭhisampayutte pana asaṅkhārike mohauddhaccadiṭṭhiahirikānottappehi, sasaṅkhārike mohadiṭṭhithinauddhaccaahirikānottappehi saddhinti chadhā ekato uppajjati. Ở đó, có sự sanh khởi đồng thời của các phiền não theo mười cách. Thật vậy, ở đây tham sanh khởi đồng thời theo sáu cách. Sân theo hai cách. Nên biết si cũng vậy. Như thế nào? Trước hết, tham sanh khởi đồng thời theo sáu cách như sau: trong tâm không cần nhắc bảo, không tương ưng tà kiến, thì cùng với si, trạo cử, vô tàm, và vô quý; trong tâm cần nhắc bảo thì cùng với si, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, và vô quý; chính trong tâm không cần nhắc bảo thì cùng với si, mạn, trạo cử, vô tàm, và vô quý; chính trong tâm cần nhắc bảo thì cùng với si, mạn, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, và vô quý; còn trong tâm tương ưng tà kiến, không cần nhắc bảo, thì cùng với si, trạo cử, tà kiến, vô tàm, và vô quý; trong tâm cần nhắc bảo thì cùng với si, tà kiến, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, và vô quý. Paṭigho pana asaṅkhārike mohauddhaccaahirikānottappehi, sasaṅkhārike mohathinauddhaccaahirikānottappehi saddhinti evaṃ dvidhā ekato uppajjati. Moho pana vicikicchāsampayutte vicikicchuddhaccaahirikānottappehi, uddhaccasampayutte uddhaccaahirikānottappehi saddhinti evaṃ dvidhā ekato uppajjati. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti. Còn sân, sanh khởi đồng thời theo hai cách như vầy: trong tâm không cần nhắc bảo thì cùng với si, trạo cử, vô tàm, và vô quý; trong tâm cần nhắc bảo thì cùng với si, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, và vô quý. Còn si, sanh khởi đồng thời theo hai cách như vầy: trong tâm tương ưng hoài nghi thì cùng với hoài nghi, trạo cử, vô tàm, và vô quý; trong tâm tương ưng trạo cử thì cùng với trạo cử, vô tàm, và vô quý. Phần còn lại ở tất cả mọi nơi chỉ có ý nghĩa rõ ràng. Aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaaṭṭhakathāya Của bộ Chú giải Pháp Tụ tên là Aṭṭhasālinī Aṭṭhakathākaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā. Phần giải thích về chương Chú giải đã hoàn tất. Nigamanakathā Lời kết luận Ettāvatā ca – Và với chừng ấy lời – Cittaṃ [Pg.453] rūpañca nikkhepaṃ, atthuddhāraṃ manoramaṃ; Yaṃ lokanātho bhājento, desesi dhammasaṅgaṇiṃ. Bậc Lãnh đạo thế gian, trong khi phân tích chương Tâm, chương Sắc, chương Tóm lược, và chương Trích yếu làm vui thích tâm ý, đã thuyết giảng bộ Pháp Tụ nào. Abhidhammassa saṅgayha, dhamme anavasesato; Ṭhitāya tassā āraddhā, yā mayā atthavaṇṇanā. Phần giải thích ý nghĩa nào đã được ta bắt đầu cho bộ (Pháp Tụ) ấy, là bộ đã được xác lập do việc thâu tóm không sót các pháp của Abhidhamma. Anākulānamatthānaṃ, sambhavā aṭṭhasālinī; Iti nāmena sā esā, sanniṭṭhānamupāgatā. Do sự phát sanh của các ý nghĩa không rối rắm, chính bộ ấy với tên gọi là Aṭṭhasālinī đã đi đến chỗ hoàn tất. Ekūnacattālīsāya, pāḷiyā bhāṇavārato; Ciraṭṭhitatthaṃ dhammassa, niṭṭhāpentena taṃ mayā. Bởi ta, người đang hoàn tất bộ ấy với ba mươi chín tụng phẩm của Pāḷi, vì sự trường tồn của Giáo pháp. Yaṃ pattaṃ kusalaṃ tassa, ānubhāvena pāṇino; Sabbe saddhammarājassa, ñatvā dhammaṃ sukhāvahaṃ. Phước thiện nào đã được ta đạt đến, nhờ oai lực của phước thiện ấy, cầu cho tất cả chúng sanh, sau khi biết được Giáo pháp mang lại hạnh phúc của Đức Vua Chánh Pháp. Pāpuṇantu visuddhāya, sukhāya paṭipattiyā; Asokamanupāyāsaṃ, nibbānasukhamuttamaṃ. Mong rằng họ đạt đến hạnh phúc Níp-bàn tối thượng, không sầu muộn, không phiền não, bằng sự thực hành thanh tịnh và dễ dàng. Ciraṃ tiṭṭhatu saddhammo, dhamme hontu sagāravā; Sabbepi sattā kālena, sammā devo pavassatu. Mong rằng Chánh pháp được trường tồn, mong rằng tất cả chúng sanh có lòng tôn kính đối với Pháp, mong rằng trời mưa thuận gió hòa đúng thời. Yathā rakkhiṃsu porāṇā, surājāno tathevimaṃ; Rājā rakkhatu dhammena, attanova pajaṃ pajanti. Như các vị vua hiền xưa kia đã hộ trì dân chúng, cũng như vậy, mong rằng đức vua hộ trì dân chúng này đúng theo chánh pháp, như con của chính mình. Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyapaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññādippabhedaguṇapaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi [Pg.454] gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ aṭṭhasālinī nāma dhammasaṅgahaṭṭhakathā. Bộ Chú giải Pháp Tụ này tên là Aṭṭhasālinī, được thực hiện bởi Trưởng lão có danh hiệu Buddhaghosa do các bậc thầy đặt cho, người có trí tuệ rộng lớn và thanh tịnh, người là vật trang sức cho dòng dõi của các vị Trưởng lão trú tại Đại Tự, những ngọn đèn của dòng dõi Trưởng lão, những vị có trí tuệ vững chắc trong các pháp thượng nhân, được trang hoàng bởi các phẩm chất như sáu loại thắng trí, có bốn tuệ phân tích làm tùy tùng, là một đại thi sĩ, là bậc tối thắng trong các nhà luận thuyết, người thường nói lời thích hợp và đáng ưa thích, người sở hữu vẻ đẹp của lời nói ngọt ngào và cao thượng, phát ra một cách dễ dàng do sự hoàn hảo của các cơ quan phát âm, là một nhà ngữ pháp vĩ đại, người có năng lực trí tuệ không bị ngăn ngại trong giáo pháp của Bậc Đạo Sư, trong các loại kinh điển Tam Tạng cùng với chú giải, người có được sự thông minh sắc bén, người có khả năng thâm nhập vào những chỗ sâu kín của học thuyết của mình và của các học thuyết khác, người được tập hợp bởi các phẩm chất như giới hạnh, hành vi, sự ngay thẳng, sự nhu hòa, và người được trang hoàng bởi đức tin, trí tuệ, và tinh tấn vô cùng thanh tịnh. Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ; Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ paññāvisuddhiyā. Mong rằng (bộ chú giải này) tồn tại trên thế gian, trong khi chỉ ra cho các thiện nam tử, những người tìm cầu sự giải thoát khỏi thế gian, phương pháp để thanh tịnh trí tuệ. Yāva ‘buddho’ti nāmampi, suddhacittassa tādino; Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti. Cho đến khi ngay cả danh hiệu 'Buddha' của bậc Đại Sĩ, bậc có tâm thanh tịnh, bậc Như Nhiên, bậc Tối thắng trong thế gian, còn tồn tại trên thế gian. Aṭṭhasālinī nāma Tên là Aṭṭhasālinī Dhammasaṅgaha-aṭṭhakathā niṭṭhitā. Bộ Chú giải Pháp Tụ đã hoàn tất.